NKWAMA WA MUHLAYISI
Nkwama wa Muhlayisi wu wela ehansi ka vufambisi bya Mufambisi wa Khoto Nkulu. I nkwama lowu tumbuluxiweke ku khoma no fambisa timali leti hakeriwaka eka Mufambisi hi ku yimela vanhu vo hambana kumbe lava nga tivekiki, xikombiso, vana, vanhu lava hlulekaka ku tikhomela timali ta vona, vadyi va ndzhaka lava nga si ku velekiwaka, ku kayivela kumbe ku pfumaleka ka vanhu lava nga na ntsakelo eka timali leti va siyeriweke tona.
KU HUMELELA YINI HI TIMALI LETI NGHENISIWAKA EKA NKWAMA WA MUHLAYISI?
Loko Mufambisi a amukela mali, u fanele ku pfula akhawunti eka tibuku ta Nkwama wa Vahlayisi hi vito ra munhu loyi mali yi nga ya yena kumbe muhlayisi lowu mali yeleyo yi vumbaka xiphemu. Loko swi nga tiviwi leswaku mali yeyo i ya mani, akhawunti yi nga pfuriwa hi vito ra loyi mali yi humaka eka yena, kumbe muhlayisi laha mali yi humaka kona, kumbe hi ndlela leyi swi nga va ka xiswona. Mali leyi nga le Nkwameni wa Muhlayisi yi vekisiwa eka Khomixini ya Vuvekisi ya Vaaki no kamberiwa lembe na lembe.
HI XIHI XIYIMO EKA MAHAKELELO YA NTSWALO?
Ntswalo wu hakeriwa eka ntsengo lowu hakeriwaka nkwama wa Muhlayisi hi ku yimela n?wana, vanhu lava hlulekaka ku tikhomela timali ta vona, vadyi va ndzhaka lava nga si ku velekiwaka, ku kayivela kumbe ku pfumaleka ka vanhu lava nga na ntsakelo eka timali leti va siyeriweke tona.
Ntswalo wu hlanganisiwa n?hweti na n?hweti hi nhlayoyo karhi hi lembe leyi bohiwaka nkarhi na nkarhi hi Holobye wa Timali. Ntswalo wu hlanganisiwa lembe na lembe emakumu ya ti 31 Nyenyankulu.
Ntswalo wu hakeriwa eka nkarhi wa ku suka eka n?hweti endzhaku ko amukela ku fika eka ntlhanu wa malembe loko yi koxiwile, handle ka loko yi koxiwe hi xinawu nkarhi wu nga si hundza. Ntswalo wo suka hi ti 1/4/2004 ku fika 31/3/2005 i 7, 5% (eka lembe leri helaka hi ti 31 Nyenyankulu).
XANA NDZI NGA KOXA MALI YA NHLAYISO (MAINTENANCE) KU SUKA EKA NKWAMA WA MUHLAYISI, LOKO SWI RI TANO, NJHANI?
Mukhomi wa akhawunti a nga endla xikoxo xa mali ya nhlayiso ku suka eka Nkwama wa Muhlayisi. Mufambisi u fanele ku hakela ntswalo lowu , na kwalomu ko fika eka R100 000 ku suka eka mali leyi a yi vekisiwile, yo fana na ya xikolo, tihakelo ta yunivhesiti, mpahla, tihakelo ta swa rihanyo, mali ya vutshamo na swilaveko swin?wana leswi nga seketeriwaka.
Mali ya nhlayiso yi nga koxiwa hi muhlayisi/mudyondzisi/munhu la thoriweke ku hlayisa n?wana kumbe munhu la hlayisaka akhawunti ya munhu yoloye hi ndlela yo endla xikombelo eka fomo ya J341, leyi heleketiwaka hi ntsengo na tiakhawunti. Tihakelo ti nga endliwa hi ku kongoma eka muphakeri wa mintirho, ku fana na swikolo, tiyunivhesiti, switolo swo xavisa tibuku, na swin?wana.
XANA MUKHIMI WA AKHAWUNTI A NGA KOXA RINI MALILEYI VEKISIWEKE NASWONA NJHANI?
N?wana a nga koxa mali leyi vekisiweke, xikan?we na ntswalo loko a fika eka malembe yo va na vutihlamuleri, hi lembe ra vu makume-mbirhi n?we, vukati kumbe hi xileriso xa Khoto Nkulu.
Hambi swi ri tano, ?testator? a nga boha malembe man?wana lawa muvuyeriwa a nga kumaka ntswalo eka mali leyi vekisisweke.
Mali yi nga koxiwa hi mukhomi wa akhawunti lokoswi fanerile hi ndlela ya fomo ya xikombelo ya J251, hi ku seketeriwa hi khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya mukhomi wa akhawunti/phasipoto/ xitifikheti xa vukati/xileriso xa Khoto.
Timali leti siyeriweke vanhu
Lava faneleke ku amukela ntswalo va nga koxa ntswalo hi lembe endzhaku ka ti 31 ta Nyenyankulu lembe na lembe hi ndlela yo endla xikombelo lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke bya nchumu lowu endleke ntswalo wa timali leti.
N?winyi a nga endla xikoxo xa mali leyi vekiwisiweke loko a ri na mpfumelelo (hakanyingi endzhaku ka rifu ra mukhomi wa nkwama) hi ndlela ya xikombelo eka fomo ya J251, lexi nga na khopi leyi tiyisisiweke ya pasi/phasipoto ya mukhomi wa akhawunti.
Xana tihaketo ti endliwa njhani?
Mali/ntswalo/mali ya nhlayiso yi hakeriwa hi ndlela ya cheke eka munhu hi xiviri, kumbe hi ku yi dhipozita eka akhawunti ya bangi ya muvuyeriwa.
Ku humelela yini hi mali loko yi nga koxiwi ka ha ri na nkarhi?
Endzhaku ko hundza ka nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe mali yi ringanele ku koxiwa, Mufambisi u hakela mali leyi nga koxiwangiki ea Rhijisitara ra Tihakelo ta Nkwama wa Tiko. Leswi a swi vuli leswaku n?winyi wa mali a nge koxi mali ku suka eka Nkwama wa Muhlayisi!
Hambi swi ri tano, endzhaku ko hundza nkarhi wa makume-nharhu wa malembe endzhaku ko va mali yi ringanele ku koxiwa, mali yi hundzuka ya mfumo.
Lembe na lembe hi Ndzhati, Mufambisi wa navetisa eka tiakhawunti ta Gazette ya Mfumo leti nga koxiwangiki.+
