MEMORANDAMU
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA
-u vile mutshami wa xitulu wa khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano. 
- u endleriwe nkhuvo wo tlangela makumenkombo ntlhanu wa malembe ya vutomi bya yena. v 
U thyiwile vito ra Mpilo hikwalaho ko va a velekiwile a ri ntsongo ngopfu, naswona a va nga tshembi leswaku a nga hanya nkarhi wo leha ngopfu. vv 
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yenav. Xik. Mpilo u ve na migingiriko yo karhi ekerekeni naswona u lwe ngopfu no herisa xihlawuhlawu laha etikweni. vv 
Munhu wo vulavula hi rito leri twisaka van'wana ku vava. vv 
Ku vulavula u ri ni vutitshembi/U nga chavi nchumu. vv 
Ku vula leswi swi ku karhataka / vavisaka/ tsakisaka. vv 
Mukamberiwa uvlanguteriwa ku nyika vonele ra yena. Nhlamulo yi nga ha va 'ina' kumbe 'e-e' a tlhela a seketela nhlamulo ya yena. vv 
Nkul.v 
Loko munhu a nga tivi timhaka ta yena wo tilumaluma loko a vutisiwa.vv 
XIYENGE XA B : NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA .
Swikongomelo swa vuyimbeleri. 
Ku cina no phokotela mavoko loko ku yimbeleriwa. 
Tindhawu leti ku talaka ku yimbeleriwa eka tona. 
Ku vuyelela ka risimu loko ku ri karhi ku yimbeleriwa. v 
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu lungolexela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/nkomiso. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Mukamberiwa a nga endla xivulwa lexi twalaka. Xikombiso: Namuntlha hi ta vona vanhu vo tala swinene. vv 
A swi nge olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo. vv 
Ntamu. v 
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena hi ku tirhisa rito 'Ntamu'. Xik: Magezi u na ntamu, a nga hatlisi ku karhala loko a ri karhi a tirha. vv 
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi yi karhata ngopfu, kutani va tekela enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu. vv 
Leswi swi kumeka hi ku olova. vv 
Vinyi. v 
Hikokwalaho ka leswi swidzidziharisi swi vangelaka khombo lerikulu, munhu u fanele ku swi papalata. vv 
Musunguri wa timhaka ti karhata/tikela yena. vv 
Mukamberiwa a nga vumba xivulwa xa yena n'winyi hi xivuriso lexi, a kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona. vv 
Ngopfungopfu: Yi komba ku tshikilela/tiyisisa mhaka/swi tala ku nonohela vanhu vo tano. vv 
Ngopfu: Yi komba mpimo wa maendlekelo ya swilo swo karhi/ku nonoha ka mpimo wa le henhla. vv 
Ku va evuhlongeni bya swidzidziharisi, swa dlayisa. v 
XIVUTISO XA 3.2
(c). vHikwalaho ka leswi xifaniso xi nga xitsongo. v 
Va kombisa ku vilela./ A va tsakangi. vv 
Mukamberiwa u ta hlamula 'ina' kumbe 'e-e', a tlhela seketela nhlamulo ya yena. vv 
Marito lama vuriwaka hi vanhu va swifaniso swa A na B ya komba swiphiqo leswi vanhu lava va nga na swona, kasi marito lama vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya komba xiboho lexi va nga ta xi teka ku lulamisa swiphiqo leswi. vv 
Mukamberiwa u ta pfumela kumbe a kaneta a tlhela a seketela nhlamulo ya yena. vv 
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
