Rito ro rhanga yi fungha ku tlangela ra vuntlhanu ku sungula ka Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 (?PAIA? kumbe ?Nawu?). Eka vanhu vo tala lava ngheniseke xandla eka ku simekiwa ka Nawu, leswi swi twakala ku ri ku humelela. Hambi swi ri tano, swo fana na leswi a swi nge vuriwi hikwalaho ko pfumaleka ka vulemukisi na swiphiqo swo mirisa hi xivangelo xa xiyimo xa le hansi xo simekiwa ka tihuvo ta vaaki a ti tiphaningi hi ku fikelela mfanelo lowu wo fikelela mahungu. Hambi leswi PAIA ku nga yin?wana ya mahungu yo tshunxeka ya milawu emisaveni, yi ya emahlweni yi hlangana na swiphiqo swo yi simeka. Leswi swi nga vangiwa hi swivangelo swo tala, swin?wana swa kona ku nga leswi landzelaka:
Mpfumaleko wo lemukisa hi mfanelo wa swirho hi swimbirhi swa vaaki na lava khomeke mahungu,
Mpfumaleko wa miako leyi faneleke yo simeka Nawu, xik. Ku hlayisiwa ka tirhekhodo ka xiyimo xo tsana no ka ku nga thoriwi Xandla xa Vaofisiri va Mahungu, na
Mpfumaleko wo nyika matimba yo teka swiboho hi vatirhela mfumo hikwalaho ka ntolovelo wa khale wa xiyimo xa swihundla.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi tshembha leswaku Xibukwana lexi xi ta pfuna ku antswisa swiphiqo swo simeka leswi tshikileleke PAIA ku sukela loko yi simekiwile, hi ku antswisa ku lemukisa exikarhi ka vaaka tiko na vatirhela mfumo lava faneleke ku pfuna vanhu masiku hinkwawo.
Xibukwana lexi xi endliwe hi ku tekela swivangelo swinharhu enhlokweni:
Olovisisa PAIA no endla xitirhisiwa xo khomeka lexi nga tirhisiwaka no fikeleleka eka hinkwavo,
Lemukisa eka vukona bya Nawu eka swirho swa vatirhela mfumo na vaaka tiko, no
Pfuna ku cinca eka ntolovelo wo hlayisa swihundla lowu sivelaka nkhuluko wa mahungu.
Ha tshembha leswaku xibukwana xi ta kombisa timhaka titsongo mayelana no tumbuluxa tirhekhodo no tihlayisa kahle. Loko tirhekhodo ti nga hlayisiwi kahle, leswi swi nga leswaku vakomberi va hakerisiwa timali to tala ku endlela leswaku ku va na vulavisisi byo leha bya tirhekhodo. Hikwalaho, i swa nkoka leswaku tirhekhodo ti hlayisiwa kahle naswona leswi swi katsa mafambiselo ya nkarhi na nkarhi xikan?we na ku lulamisa hi vuntshwa.
Xo hetelela, i swa nkoka leswaku swo tala swi endliwa ku papalata mhaka na ntolovelo lowu lavaka ku hundzula mahungu tanihi xitirhisiwa, laha ku nga vanhu va xiyimo xa le henhla va nga ya fikelelaka hi ku endla endlelo ri tika ku twisiseka hi munhu ntsena, no endla leswaku ku kuma tirhekhodo swi durha. Ku fikelela mahungu i khokho na moya wa xidemokrasi ya hina. I sitirhisiwa xa kahle ku va xi endla leswaku lava nga le ka mfumo va va na vutihlamuleri. Hikwalaho i swa nkoka leswaku vanhu hinkwavo ngopfungopfu lava pfumalaka na lava tekeriwaka ehansi emigangeni ya hina va tiphina hi timfanelo ta vona.
Xilaveko xa Xibukwana lexi xi ve kona endzhaku ko simekiwa Xiyenge xa10 xo sungula xa Xiletelo xa PAIA loku humeleleke hi ti 1 Nyenyankulu 2005. Swi ve erivaleni leswaku hambi leswi Xiletelo xi nga xa mpfuno eka swirho swa vaaki, PAIA yi lava ku olovisiwa leswaku yi olova ku yi hlaya no fikeleleka eka miganga. Xibukwana lexi xi tlhele xi hundzuluxeriwa eka khumen?we wa tindzimi ta ximfumo, naswona xa kumeka hi Braille (matsalelo ya mabofu), ku fikeleleka hi ku olova no tirhiseka.
Ku suka eka ntolovelo wa xiyimo xa swihundla na npfumaleko wa vutihlamuleri, na ntolovelo wo tirhela erivaleni na wa vutihlamuleri i ntlhontlho. Hikwalaho i swa nkoka leswaku vaaka tiko va Afrika Dzonga xikan?we na vatirhela mfumo va tivisiwa hi PAIA, na hi mfanelo wo fikelela mahungu swi nga tirhaka ku va va vuyeriwa. Ku nghenisa xandla eka maendlelo ya xidemokrasi swi nga humelela loko ku nghenelela ku ri leswi nga tivisiwaka. Hikwalaho i swa nkoka leswaku PAIA yi fikelela ku tlurisa eka timfanelo ta vaaki ta xipolitiki, na leswaku yi engetela mpimo eka njhekanjhekisano wa vaaki eka timhaka ta siku na siku leti va hlanganaka na tona.
PAIA yi le xikarhi ka ku cinca ka miganga. Yi hlohlotela ku hoxa xandla eka xidemokrasi laha vaaka tiko va vonaka mfumo na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo ku va na vutihlamuleri. Xibukwana lexi i ndlela yin?wana ya masungulo ya Khomixini yo endla leswaku nawu wu va na ndhuma, no vona leswaku vaaka tiko va xi tirhisela ku vuyeriwa. Nkoka na vukulu bya ntirho wa vumbiwa bya Khomixini i ku valanga no vika lembe na lembe eka ku fikelela timfanelo ta ikhonomi ya vaaki, swi pimiwa hi swiboho leswi kumekaka eka PAIA, ku vona leswaku Nawu wu simekiwa kahle. Tanihi xirho xa vaaki u nga tirhisa PAIA ku kombela tirhekhodo leti kombisaka tipulani ta mfumo mayelana na tindlu, nhlayiseko wa rihanyo na dyondzo. Xibukwana lexi endleriwe ku vona leswaku swirho wa vaaki swi tiva PAIA tanihi xitirhisiwa lexi nga tirhisiwaka ku fikelela timfanelo tin?wana.
Khomixini yi tshembha leswaku Xibukwana lexi xi ta tirhiseka eka ntsakelo wa vanhu va hina ku tiphina hi timfanelo ta vona to fikelela mahungu.
Khomixinara la nga na vutihlamuleri bya mfanelo wo fikelela mahungu
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
TIMHAKA TA NKOKA
Eka Xibukwana lexi, Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 wu ta vuriwa ?PAIA? kumbe ?Nawu? hi ku cincana.
Khoto ? swi vula khoto leyi munhu a nga endlaka xikombelo xa leswaku mhaka yi ololoxiwa. Tikhoto leti i: Khoto ya Vumbiwa leyi tirhaka ku ya hi xiyenge xa 167 (a) xa Vumbiwa kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto yin?wana yo fana hi xiyimokumbe Khoto ya Majisitarata yo angarhela kumbe ku ya muxaka wa swiboho swo karhi ku ya hi Nawu, lowu nyikiweke hi Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa hi xitiviso xa Gazette no rhangeriwa hi majisitarata kumbe majisitarata un?wana ku ya hi xiyenge xa 91A ku ya hilaha a nga na matimba kona ?
a xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe vulawuri lebyi faneleke bya Huvo ya Mfumo kumbe nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xi tekiwile;
b Huvo ya Mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo mayelana na ndhawu ya mafambiselo kumbe bindzu; kumbe c mukomberi kumbe munhu la khumbhekaka u na vutshamo kumbe muaka tiko wa ntolovelo.
TIVA:
Ku fikela loko Huvo ya Mulawu yi pasisa milawu ya mafambiselo ku ya hi timhaka ta PAIA leti fanaleke ku tirhisiwa hi Tikhoto ta Majisitarata, Tikhoto ta Majisitarata a ti nge teki xiboho eka timhaka leti fambelanaka na PAIA. Tikhoto ta le Henhla ti nga yingisela swikombelo swa PAIA. Langutisa Xiphemu xa 2 xa Xibukwana xa tindlela tin?wana laha timhaka ta PAIA ti nga ololoxiwaka kona.
Timali ? ntsengo wa mali lowu hakeriwaka ku humelerisa xikombelo. PAIA yi nyika mali ya xikombelo na mali yo fikelela. Mali ya xikombelo yi hakeriwa eku sunguleni loko ku yisiwa fomo ya xikombelo. Mali yo fikelela yi hakeriwa eka nkarhi lowu tirhisiweke eka ndzavisiso na malulamiselo ya xikombelo xa rhekhodo. Munhu a nga fanelangi ku hakela mali ya xikombelo. Annexure A yi khome nxaxamelo wa timali leti hakeriwaka.
Nhloko ? leyi fambelanaka na huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, swi vula laha munhu a tiyimeleke, laha munhu la tiyimeleke kumbe munhu wihi na wihi la nyikiweke mpfumelelo hi munhu la tiyimele; eka mhaka ya ntirhisano, mutirhisani wihi na nwihi eka ntirhisano kumbe munhu wihi na wihi la nyikiweke mpfumelelo eka ntirhisano; eka munhu la nga na vulawuri ku nga muofisiri nkulu kumbe muofisiri la nga na matimba laya fanaka ya munhu wa vululami kumbe munhu wihi na wihi langa nyikiwa matimba hi muofisiri; kumbe munhu la endlaka tano a nga nyikiwa matimba hi munhu yoloye.
Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo u na vutihlamuleri byo amukela xikombelo xo fikelela no va a nyika nhlamulo.
Muofisiri wa mahungu ? Loyi i muofisiri loyi xikombelo xo kuma rhekhodo / mahungu xi faneleke ku yisiwa eka tihuvo ta vaaki. Kutani u ta teka xiboho xo nyika mpfumelelo kumbe xo ala ku kuma rhekhodo. Eka mfumo wa le xikarhi, Muofisiri wa mahungu wa ndzawulo yo karhi i Mulawuri-Jenerali; eka mfumo wa xifundzhankulu, Mulawuri-Jenerali eHofisini ya Ndhuna nkulu hi yena Muofisiri wa mahungu wa xifundzha hinkwaxo; eka mfumo wa muganga, Mininjhere wa Mhasipala wa mhasipala wo karhi i Muofisiri wa mahungu. Eka Huvo ya Mfumo yihi na yihi, Muofisiri wa mahungu i muofisiri nkulu, kumbe muofisiri la ringanaka na yena hi matimba wa Huvo ya Mfumo.
Xivilelo xa le ndzeni - xivilelo xa le ndzeni swi vula endlelo laha mukomberi a nga enerisiwiki hi xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe laha xikombelo x ayena xi nga tekeriwangiki enhlokweni kumbe laha ku pfumaleke nhlamulo eka 30 wa masiku / ku engeteriwa ka nkarhi hi 30 wa masiku. Xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa eka vulawuri lebyi faneleke byi tirhisekaka. Hlaya nhlamuselo leyi hi ku tirhisana na ?vulawuri lebyi faneleke.?
Mahungu ya vumunhu ? swi vula mahungu ya munhu la tiviwaka ku katsa, kambe ku nga pimiwi eka mahungu laya fambelanaka na rixaka, rimbewu, ku biha emirini, xiyimo xa vukati, vuaka tiko, vutumbuluki, muhlovo, nhlavutelo wa swa masangu, vukhale, rihanyo ra miri na miehleketo, vunene, vulema, vukhongeri, ripfalo, vutshemberi, mfuwo, ririmi na ku velekiwa ka munhu; mahungu laya fambelanaka na dyondzo kumbe swa rihanyo, vugevenga kumbe matimu ya swa ntirho ya munhu kumbe mahungu laya fambelanaka na timhaka ta timali laha munhu a khumbhekeke.
Xikombelo xa munhu ? swi vula mukomberi loyi a lavaka ku kuma rhekhodo leyi nga na mahungu ya vumunhu bya yena.
Huvo ya Mfumo ? swi vula ndzawulo yini na yihi ya mfumo kumbe mafambiselo ya xiyenge xa mfumo wa le xikarhi na wa xifundzhankulu kumbe mhasipala wihi na wihi eka mfumo wa muganga kumbe xiyenge xihi an xihi kumbe vandla loko ku tirhisiwa matimba kumbe ku endliwa ntirho ku ya hi Vumbiwa kumbe vumbiwa bya xifundzhankulu kumbe ku tirhisiwa matimba ya mfumo kumbe ku endliwa ntirho wa mfumo ku ya hi milawu yihi na yihi.
Huvo yo ka yi nga ri ya mfumo ? swi vula munhu wa mabindzu kumbe phrofexini; ntirhisano lowu nga na swa mabindzu, bindzu kumbe phrofexini; kumbe munhu loyi khale kumbe sweswi a tirhana na swa nawu kambe ku nga katsiwi Huvo ya Mfumo.
Rhekhodo ? mayelana na mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo rhekhodo swi vula mahungu laya rhekhodiweke ku nga langutisiwi xivumbeko kumbe muxaka lowu ya nga xiswona kumbe ehansi ka vulawuri bya mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, swi nga ri na mhaka loko yi tumbuluxiwe hi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Vulawuri lebyi faneleke ? loyi i munhu loyi u nga endla xivilelo xa le ndzeni eka yena. Eka mfumo wa le xikarhi, vulawuri lebyi faneleke bya ndzawulo leyi faneleke i Holobye wa ndzawulo yeleyo; eka xifundzhankulu Xirho xa Huvo Nkulu ? MEC wa ndzawulo yo karhi u na vulawuri lebyi faneleke; naswona eka mfumo wa muganga, Meyara kumbe xipikara u na vulawuri lebyi faneleke. Ndzima ya 9 ya Mavandla, minhlangano na tihuvo to tiyimela leswi nga ri ki na vulawuri lebyi faneleke kutani loko mukomberi a twa a nga enerisiwi hi xiboho xa Muofisiri wa mahungu, u fanele a tisa xikombelo ehenhla ka xiboho xexo ekhoto.
Mukomberi ? munhu wihi na wihi la endlaka xikombelo ku fikelela rhekhoso.
Ntlawa wa Vunharhu ? i munhu kumbe huvo leyi nga na ku tsakela eka xikombelo xa rhekhodo. Mayelana no kuma rhekhodo ya Huvo ya Mfumo swi vula munhu wihi na wihi (ku katsa kambe ku nga pimiwi eka, mfumo wa matiko mambe, nhlangano wa matiko kumbe xiyenge xa mfumo kumbe nhlangano wolowo) handle ka mukomberi la khumbhekaka na Huvo ya Mfumo. Mayelana no kuma rhekhodo ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, Ntlawa wa Vunharhu swi vula munhu wihi na wihi (ku katsa kambe ku nga pimiwi Huvo ya Mfumo) handle kmukomberi.
Masiku ya ntirho - Masiku ya ntirho swi vula masiku handle ka Muqibela, Sonto kumbe tiholideyi, tanihi leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Tiholideyi ta Mfumo, 1994 (Nawu wa 36 wa 1994).
Eka Xibukwana lexi, nhlamuselo ya rimbewu rin?we ri ta katsa rimbewu lerin?wana.
XIPHEMU XA 1
Ku fikelela mahungu
Masungulo ya mfanelo wo fikelela mahungu
Riphabliki ra Afrika Dzonga i mfumo wa xidemokrasi lowu tumbuluxiweke ku ya hi nkoka wo xixima ximunhu, ku fikeleriwa ka ndzingano na ku tlakusa timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko.1Endlelo leri ra mafumelo ya xidemokrasi ri fanele ri va erivaleni, ri kota ku hlamula no va na vutihlamuleri. Ku va erivaleni i nchumu wa nkoka eka tiko ra xidemokrasi no pfumelela vanhu ku kuma mahungu hi leswi mfumo eka swiyenge hinkwaswo wu va endlelaka swona kumbe leswi wu nga swi endleki, ku ya hi swiyimo.
Mfanelo wo fikelela mahungu wu hlamuseriwile ehansi ka xiyenge xa 32 xa Vumbiwa. Xiyenge xa 32 xi hlamusela leswaku un?wana na un?wana u na mfanelo wo fikelela mahungu laya nga le mavokweni ya mfumo; laya khomiweke hi munhu un?wana lawa ya faneleke ku tirhisiwa ku sirhelela kumbe ku tirhisa mfanelo wihi na wihi.
Mfanelo lowu wu kona ku endlela ku pfumelela vanhu ku tiphina hi timfanelo tin?wana ta vona, xikombiso timfanelo ta ikhonomi ya mfumo ? timfanelo ta ikhonomi ti katsa mfanelo tindlu, swakudya na rihanyo, nhundzu, mbongo lowu baseke na sw. na sw. Mfanelo wo fikelela mahungu a wu pfumeleli ntsena vanhu ku tiphina hi timfanelo ta ikhonomi ya mfumo, wu tlhela wu pfumelela ku tiphina ka vaaki na timfanelo ta xipolitiki. Kwalaho mfanelo wo fikelela mahungu wu tshembhisa ku tirhela erivaleni, vutihlamuleri na mafumelo ya kahle eka tihuvo hinkwato ta mfumo na to ka ti nga ri ta mfumo, no seketela timfanelo tin?wana.
Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu
PAIA i nawu lowu nyikaka masungulo ya Xiyenge xa 32 xa Vumbiwa. Wu nyika mfanelo wa xiyimo xo fikelela mahungu laya khomiweke hi Mfumo, xikan?we na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo.
PAIA yi hlamusela hi vuenti vundzeni na xiyimo xa mfanelo. Yi hlamusela maendlelo laya faneleke ku tirhisiwa loko xikombelo xo fikelela mahungu xi endliwa, yi nyika swivangelo lleswi mahungu ya nga aleriwa ku humesiwa, na swipimelo leswi nga langutisiwaka loko ku fikelela mahungu swi nga ariwaka. PAIA yi pasisiwe hi 2000 kutani yi sungula ku tirha hi ti 9 Nyenyankulu 2001.
Kutani PAIA yi nyika pfumelela munhu wihi na wihi ku kuma mahungu laya rhekhodiweke laya khomiweke kumbe ku lawuriwa hi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Nawu wu tirha eka mahungu laya rhekhodiweke wahi na wahi laya nga le mavokweni kumbe ku lawuriwa hi mfumo kumbe tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo. Hi ntiyiso, PAIA i xiphemu xi ri xoxe xa nawu emisaveni hinkwayo lexi pfumelelaka munhu ku endla xikombelo xo fikelela tirhekhodo ta huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, ntsena loko rhekhodo yi komberiwa ku tirhisiwa kumbe ku sirhelela mfanelo.
Kwalaho mfanelo wo fikelela mahungu wu nga tirhisiwa, xikombiso, hi vaaki ku tiyisisa mpimo lowu mfumo wu wu tekaka ku sirhelela no tiyisisa eka rihanyo ngopfungopfu ehenhla ka ntungu wa HIV na AIDS. Hi ntiyiso, mfanelo wo fikelela mahungu a wu tirhisiwa hi Treatment Action Campaign, loko wu endla xikombelo xo fikelela ti annexure ta Pulani ya Matirhelo yo Twala ya Nhlayiso wa Hiv na AIDS, swa Ndzawulo ya le xikarhi ya Rihanyo, leswi khomeke ngopfu pulani ya mahangalaselo ya tianti-retroviral.
Ku endlela leswaku vanhu va tiva loko mfumo wu angarhela mabofu, munhu wihi na wihi a nga, xikombiso, hi ku tsakela ka vaaki, a nga kombela mahungu ku suka eka mfumo eka pulani ya wona yo angarhela mabofu hi ku sungula endlelo ra Braile eka vuhlanganisi bya wona. Vanhu va nga tlhela va tirhisa mfanelo wa vona wo fikelela mahungu ngopfungopfu eka mfumo wa muganga, laha va nga tiyisisaka tipulani ta mhasipala eka malunghiselo ya magondzo, ku nghenisa endlelo ra nkululo, hangalasa mpimanyeto na swin?wana. Vanhu va nga tlhela va tirhisa mfanlo wa vona wo fikelela mahungu ku tiyisisa tipulani eka ku nyikiwa tindlu ku suka eka Ndzawulo ya Tindlu ya xifundzha lexi faneleke.
Tanhi leswi hlamuseriweke laha henhla, munhu na yena a nga kuma mahungu ku suka eka tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo, to fana na tikhamphani ntsena loko ya laveriwa ku tirhisiwa kumbe nsirhelelo wa timfanelo ta munhu, xik. munhu a nga kombela tirhekhodo ta hilaha thyaka ri lahliwaka ha kona enambyeni hi khamphani yo karhi ya migodi. Mfanelo lowu sirheleriwaka i mfanelo wa rihanyo, na mfanelo eka mbango lowu nga onhiki.
Kwalaho PAIA yi nyika munhu ku va na a endla xikombelo xa mahungu hi ku angarhela. Hambi swi ri tano, ku na tirhekhodo tin?wana leti nga katsiwiki eka leti komberiwaka. Nxaxamelo wa tona xikan?we na swivangelo leswi Huvo ya Mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga alaka na mahungu swi xaxametiwile ehansi ka Xiphemu xa 6 xa Xibukwana lexi.
I mani a nga kombelaka mahungu?
PAIA yi hlamusela leswaku mani na mani u na mfanelo yo fikelela mahungu. Kwalaho munhu kumbe munhu wa xinawu (xik. khamphani kumbe khamphani ya vanhu vatsongo) yi nga endla xikombelo xo fikelela mahungu ku suka eka mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Swikombelo swo fikelela mahungu swi nga tlhela swi endliwa hi ku yimela munhu un?wana kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Loko munhu a kombela mahungu hi ku yimela un?wana, mukomberi u fanele ku namarheta vumbhoni bya xiyimo lexi a kombela hi xona. Munhu la nga muhlayisi wa munhu la nga na malembe ya le hansi ka 18; kumbe munhu loyi a nga twisiseki xivumbeko xa xikombelo a nga kombela mahungu hi ku va yimela. Loko rhekhodo yi ri mayelana na mufi, kutani mukomberi u fanele ku nyika vumbhoni tanihi ku va xaka ra mufi; kumbe mukomberi a kuma mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka xaka ra mufi ku endla xikombelo.
Eka munhu la nga dyondzangiki, a nga endla xikombelo hi nomu, leswi nga ta tsariwa hi Muofisiri wa mahungu.
Xana mahungu ya nga komberiwa ku suka eka mani?
Mahungu ya nga komberiwa ku suka eka tihuvo hinkwato ya mfumo na leti nga riki ta mfumo. Munhu a nga kombela mahungu / kumbe rhekhodo ku suka eka tindzawulo ta mfumo, tindzawulo ta swifundzhankulu, vamhasipala, na vanghenisi va xandla, swibedlhele swa mfumo, swibedlhele swo ka swi nga ri swa mfumo, tikhamphani, tikhamphani ya vun?winyi byo ka byi nga tluli mune, van?wamabindzu na van?wana.
Swikombiso swi katsa leswi kambe swi nga pimiwi eka:
Hambi swi ri tano, swi fanele ku lemukiwa leswaku Huvo ya Mfumo, yo fana na tindzawulo ta mfumo na ta swifundzhankulu, swiyenge swa mfumo wa muganga na tihuvo leti tirhisaka matimba ku ya hi Vumbiwa ? xik. Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, Musirheleri wa Vaaki, na tin?wana va nge kombeli mahungu ela leyin?wana ku ya hi PAIA. Tihuvo leti ta mfumo ti nga kombela ntsena mahungu ehansi ka PAIA eka mavandla na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo.
Tinxaka ta nahungu lawa ya nga komberiwaka
Ku na mahungu yo tala lawa ya nga komberiwaka ku suka eka tihuvo ta mfumo. Nxaxamelo lowu landzelaka i swikombiso swa mahungu yo tano:
Xiyenge xa Mfumo wa le Xikarhi
Mimpimanyeto, tipholisi, mimpfuneto ya timali, swikalo swa miholo sw avtirhela mfumo, tipulani to aka swikolo, tipulani to aka switici swa maphorisa, ku antswisa nolulamisa tipulani ta magondzo ya tiko, tipulani to aka magondzo yo hakeleriwa, tinhlayonhlayo ta vugevenga bya tiko, tipulani to akiwa ka swibedlhele swa tiko, tipulani to antswisa no lulamisa makhotso.
Xiyenge xa Mfumo wa Xifundzhankulu
Mimpimanyeto, tipulani ta matirhelo ta xifundzhankulu, mphakelo wa tindlu, tipulani to lulamisa magondzo, tipulani to aka swikolo swa mfumo eka ndhawu yo karhi, ku lulamisiwa ka swo tleketla vaaki.
Mimpimanyeto, Tihakelo, vukorhokeri bya tiakhawunti, tipulani to aka, ku tsarisa miako, nxaxamelo wo pima, tipulani ta mphakelo wa vukorhokeri (mati, gezi, ku susa thyaka, endlelo ra nkululo), tipulani ta switirhisiwa swa vuhungasi eka ndhawu yo karhi na tipulani to aka tilayiburari.
XIPHEMU XA 2
Hilaha u nga endlaka xikombelo xi fikelela rhekho ku suka eka Huvo ya Mfumo?
Nkarhi wahi na wahi loko munhu (mukomberi) a lava ku kombela mahungu ku suka eka Huvo ya Mfumo, u fanele ku tsala xikombelo. Fomo ya A yi fanele ku tatiwa eka xikombelo eka Huvo ya Mfumo. Mukomberi a nga boheki ku nyika swivangelo swihi kumbe swihi swo kombela rhekhodo ku suka eka Huvo ya Mfumo. I swa nkoka ku tiva leswaku papila ro kombela rhekhodo kumbe riqingho kumbe imeyili a hi xikombelo ku ya hi PAIA. Loko Fomo ya A yi nga tatiwangi, a ku na ku landzeleriwa ka PAIA naswona mukomberi a nga languteli PAIA ku va yi n?wi pfuna endzhaku ka sweswo.
Eka tihuvo ta mfumo, fomo yi fanele ku yisiwa eka muofisiri wa mahungu, xikan?we na tihakelo ta xikombelo leti ku nga R35.00. Fomo ya A yi fanele ku yisiwa eka muofisiri wa mahungu hi voko eka kherefu ya ndhawu, kumbe ku fekisiwa kumbe yi rhumeriwa hi imeyili.
Tanihi leswi hlamuseriweke, vaofisiri va mahungu va tihuvo ta mfumo ta boheka ku pfuna vanhu, lava hlulekaka ku tata tifomo hi ku va na nga dyondzangi kumbe va ri vatsoniwa loko va ndla swikombelo. Muofisiri wa mahungu u fanele ku hunguta xikombelo xa vona ku va lexi tsariwaka.
Ku humelela yini endzaku ko yisa xikombelo eka Huvo ya Mfumo/ Makhomelo ya xikombelo?
Endzhaku ko yisiwa ka Fomo ya A eka muofisiri wa mahungu na tihakelo ta xikombelo, muofisiri wa mahungu u fanele ku hlamula xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku. Muofisiri wa mahungu a nga engetela hi nkarhi wa 30 ? wa masiku ntsena kan?we hi 30 wa masiku, endzhaku ko tsalela mukomberi xitiviso a nyika swivangelo swo engeteriwa ka nkarhi.
Laha muofisiri wa mahungu a tekaka xiboho xo nyika mukomberi mpfumelelo wa rhekhodo, u fanele ku kombisa eka mukomberi leswaku u fanele ku hakela mali (loko yi ri kona) ya nkarhi lowu tirhisiweke ku secha no lulamisa rhekhodo, naswona u fanele ku hlamusela ndlela leyi mahungu ya nga ta nyikiwa ha yona.
Laha ku kuma mahungu swi ariwaka, muofisiri wa mahungu u fanele ku nyika mukomberi swivangelo swo ala koloko no hlamusela xiyenge xo karhi xa swivangelo swo ala ku ya hi PAIA.
Loko xikombelo xa mina xi nga hlamuriwi ku nga si hela 30 wa masiku / nkarhi wo engeteriwa wa 30 wa masiku kumbe ndzi twa ndzi vilela ehenhla ka xiboho xa muofisiri wa mahungu?
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi nga tekeriwi enhlokweni kumbe muofisiri wa mahungu a hluleka ku hlamula eka xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku kumbe eka nkarhi lowu wu engeteriweke wa 30 wa masiku, nhlamulo ya hi ndlela leyi yi tekiwa ku ri ku ala.
Laha huvo ya mfumo yi ri na vulawuri lebyi faneleke, mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke, ehenhla ko tsandzeka ku hlamula hi muofisiri wa mahungu. Xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa na vulawuri lebyi faneleke ku nga si hela 60 wa masiku ku suka hi siku leri Muofisiri wa mahungu a faneleke ku teka xiboho mayelana na xikombelo. Hambi swi ri tano, Huvo ya Mfumo a yi na vulawuri lebyi faneleke lebyi tirhaka, mukomberi u fanele ku endla xikombelo ehenhla ka xiboho xa muofisiri wa mahungu.
Ku na swikombiso laha mukomberi a nga vilelaka hi xiboho xa muofisiri wa mahungu. Mukomberi a nga endla xivilelo hi: xiboho xa muofisiri wa mahungu xo ka a nga humesi xikombelo xa mahungu; xiboho xa muofisiri wa mahungu xo humesa mahungu kambe ku ri na ku kavanyetiwa ka onhaka vundzeni bya rhekhodo, ku fikela laha mahungu ya nga ha twaliki; ntsengo wo fikelela mahungu lowu mukomberi a faneleke ku hakela; muxaka wo fikelela mahungu; kumbe ku engeteriwa ka nkarhi wo tirhana na xikombelo.
Eka swin?wana swa leswai, mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke, ku nga si hela 60 wa masiku a kumile xiboho xa muofisiri wa mahungu. Mukomberi u fanele ku tata Fomo ya B ku endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke.
Loko mukomberi a nga enerisiwi hi xiboho xa vulawuri lebyi faneleke, kumbe vulawuri lebyi faneleke byi nga hlamuli eka xivilelo xa le ndzeni, mukomberi a nga endla xikombelo ekhoto ku ya hi PAIA. Xikombelo xa khoto xi fanele ku endliwa ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ka loko xiboho xi endliwile hi vulawuri lebyi faneleke; kumbe hi ku tsandzeka ku hlamula ka vulawuri lebyi faneleke.
Hilaha u nga endlaka xikombelo xo kuma rhekhoso ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
Loko munhu (mukomberi) a lava ku kombela mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, u fanele ku endla xikombelo hi ku xitsala. Fomo ya C yi fanele ku tatiwa hi xikongomelo xo endla xikombelo eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Mukomberi u boheka ku nyika swivangelo swa xikombelo xa rhekhodo ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo hi ku kombisa mfanelo lowu a lavaka ku wu tirhisa kumbe ku sirhelela xikombelo mahungu laya laviwaka.
Fomo ya C yi fanele ku yisiwa eka nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xikan?we na hakelo ya ntsengo wa xikombelo yo ringana R50.00. Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo hi nkarhi lowu nga tluriki 30 wa masiku endzhaku ko xi amukela. Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga engetela 30 wa masiku kan?we, hi 30 masiku man?wana, endzhaku ko tsala xitiviso lexi nga na swivangelo swa swo engetela eka mukomberi.
Ku humelela yini loko xikombelo xa mina xi nga hlamuriwi ku nga si hela 30 wa masiku / nkarhi lowu engeteriweke wa 30 wa masiku kumbe loko ndzi vilela hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
Laha nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi tsandzekaka ku hlamula xikombelo xo kuma mahungu, mukomberi a nga endla xikombelo eka khoto ehenhla ka ku tsandzeka koloko ko hlamula ku nga si hela 30 wa masiku ku suka eka siku leri nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo a yi fanele ku teka xiboho.
Laha mukomberi a nga tsakisiwiki hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xo ala ku nhika mahungu; kumbe xiboho lexi tekiweke hi ku landza tihakelo leti hakeriwaka ku kuma tirhekhodo ta huvo yo ka yi nga ri ya mfumo; hi fomo yo fikelela, kumbe hi ku engeteriwa ka nkarhi wa 30 wa masiku ku tirhana na xikombelo, mukomberi a nga endla xikombelo ekhoto ku nga si hela 30 wa masiku ehenhla ka xiboho xexo no kuma xitshunxo lexi faneleke.
Tanihi ndlela yin?wana yo tisa xikombelo ekhoto, mukomberi a nga endla xivilelo eka Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki leswaku a ta va muavanyisi, kumbe ku kanela na lava khumbhekaka ku ololoxa nkwetlembetano. Mukomberi a nga tlhela a hundzisela mhaka / xivilelo eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leswaku a nghenelela, kanela kumbe a kuma xitshunxo ku ya hi matimba ya yena, exikarhi ka matlhelo laha mukomberi a aleriwaka mahungu kumbe a vilela hi xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA laha huvo ya mfumo yi nga na vulawuri lebyi faneleke
Mukomberi
Yimisa endlelo
Tata fomo ya A YISA Muofisiri wa mahungu no hakela ntsengo a nga engetela nkarhi wa R35,00 wa 30 wa masiku
Mukomberi loko a nga enerisiwi / HLAMULA u fanele ku hlamula ku nga
Xivilelo si hela 30 wa masiku
Fanele ku ba ku nga si
Hela 30 wa masiku
Endla Xivilelo xa le ndzeni YISA Vulawuri lebyi faneleke
Ku nga si hela 30 wa masiku
Mukomberi Loko vulawuri lebyi faneleke byi nga bohi eka Xivilelo kumbe va bakanya
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA laha Huvo ya Mfumo has no vulawuri lebyi faneleke
Mukomberi a nga ala na mpfumelelo
Tata fomo ya A YISA Muofisiri wa mahungu kutani u hakela a nga engetela nkarhi wa 30
Loko mukomberi a ri na xivilelo HLAMULA U fanele ku hlamula ku nga si hela 30 wa masiku
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA eka Huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Mukomberi
Tata fomo ya C YISA Muofisiri wa mahungu kutani u hakela ntsengo A nga engetela nkarhi wa 30 wa masiku wa R50,00
Loko mukomberi a ri na xivilelo HLAMULA U fanele ku hlamula ku nga si hela 30 wa masiku
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
XIPHEMU XA 3
Ndlela yo Fikelela
Swilaveko swa Ntlawa wa Vunharhu
Laha ku nga na munhu loyi rhekhodo leyi komberiwaka yi nga na vuxaka na yena, kumbe munhu wo karhi a ri na ku tsakela eka rhekhodo, munhu yoloye u vuriwa Ntlawa wa Vunharhu. Eka mhaka yo fana na leyi, Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka magoza hinkwawo laya faneleke ku tivisa Ntlawa wa Vunharhu hi xikombelo, naswona u fanele ku endla ku nga si hela 21 wa masiku endzhaku ko va xikombelo xi kumiwile.
Ntlawa wa Vunharhu wu nga endla vuyimeri lebyi tsariweke eka Muofisiri wa mahungu na/kumbe ku tsala xikombelo xo humesa rhekhodo ku nga si hela 21 wa masiku, endzhaku ko tivisawa hi xikombelo.
Hi ku langutisisa vuyimeri bya Ntlawa wa Vunharhu, Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka xiboho xo nyika mpfumelelo wo kuma mahungu kumbe a ala. Ku ala ka Ntlawa wa Vunharhu ku landzelela a swi vuli leswaku mahungu lawa a ya nge nyikiwi.
Hundzisiwa ka Xikombelo
Xilaveko xo hundzisiwa ka xikombelo swi suka laha xikombelo xi endliweke, xikombiso Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, leyi nga ri na vulawuri ehenhla ka xikombelo xa rhekhodo. Rhekhodo yi le mavokweni ya no lawuriwa hi Ndzawulo ya Vurimi. Loko leswi swi humelela, muofisiri wa mahungu wa Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa u fanele, ku nga si hela 14 wa masiku, a hundzisela xikombelo eka est to muofisiri wa mahungu wa Ndzawulo ya Vurimi. Muofisiri wa mahungu wa ndzawulo leyi u fanele ku hatlisisa xikombelo onge hi yena wo sungula ku amukela xikombelo.
Ku yimisa ku Kuma Rhekhodo
Muofisiri wa mahungu a nga yimisa ku kuma rhekhodo, loko rhekhodo yi fanele ku kandziyisiwa ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ko yi kuma kumbe ku hundzisela xikombelo, kumbe eka nkarhi wo engetela tanihi leswi laviwaka ku yi kandziyisa kumbe ku hundzuluxa rhekhodo. Ku muka rhekhodo swi nga yimisiwa loko swi lava hi nawu leswaku yi kandziyisiwa naswona yi va yi nga si kandziyisiwa. Ku kuma rhekodo swi nga hlwerisa loko swi lulamisiwile eka tsalwa (submission) eka palamende kumbe munhu wihi na wihi, naswona a yi si yisiwa. Ku kumeka ka mahungu swi nga yimisiwa ku ya hi swivangelo leswi laha henhla eka nkarhi lowu twalaka.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku tivisa mukomberi ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko va xitiviso xi byikiwile, leswaku mukomberi a nga yisa vuyemeri eka yena, na leswaku hikwalaho ka yini rhekhodo yi laveka yi nga si kandziyisiwa kumbe ku yisiwa, na hi nkarhi wo yi tlherisela endzhaku.
Loko vuyimeri byebyo byi endliwa, muofisiri wa mahungu u fanle ku nyika mpfumelelo loko ku ri na swivangelo swo twala leswi kombaka leswaku loko xikombelo xo tlheriseriwa endzhaku xi ta tshikilela mukomberi.
Vuswikoti byo hlela Rhekhodo
Vuswikoti byo hlela i ku hambanisa, ku susa kumbe ku paluxa mahungu laya nga le ka rhekhodo. Muofisiri wa mahungu a nga hambanisa, ku susa kumbe ku paluxa xiphemu xa mahungu laya kumekaka eka rhekhodo. Leswi swi humelela laha mahungu yo karhi eka rhekhodo ya nga ta ka ya nga nyikiwi. Muofisiri wa mahungu a nga hlela xiphemu xa rhekhodo yeleyo, no khoma lawa ya faneleke ku aleriwa ku nyikiwa ku ya hi swivangelo swa Nawu wo ala.
Hi ku hlela rhekhodo, muofisiri wa mahungu u fanele ku vona leswaku xiphemu xa rhekhodo a xi fanelangi ku lahlekeriwa hi ntiyiso. (Langutisa Annexure B ya swikombelo swa rhekhodo leyi paluxiweke laha ntiyiso wu nga ha ri ki kona, na laha hambi loko rhekhodo yi paluxiwile ntiyiso wu salaka wa ha ri kona.)
Laha mpfumelelo wo kuma rhekhodo wu nyikiwaka, naswona endzhaku ko hakela ntsengo, mukomberi a nga kuma rhekhodo hi ndlela leyi landzelaka:
Loko rhekhodo yi lo tsariwa kumbe ku kandziyisiwa, hiku kuma khopi kumbe ku kambela rhekhodo,
Loko rhekhodo yi ri ya swifaniso kumb ematsalwa laya kandziyisiweke ya swifaniso sweswo, malulamiselo ya fanele ku endliwa eka mukomberi ku langutis aswifaniso kumbe ku va na tikhopi ku matsalwa,
Laha mahungu ya rhekhodiweke no humelerisiwa hi xivumbeko xa mpfumawulo, malulamiselo ya fanele ku endliwa hi mukomberi ku twa mimpfumawulo yeyo. Laha matsalwa yo tsariwa kumbe yo kandziyisiwa ya mimpfumawulo yeleyo yi nga humelerisiwa, matsalwa walawo ya nga nyikiwa. Huvo ya Mfumo yi fanele ku humesa mahungu hi ndlela leyi loko yi ri na xitirhisiwa, lexi kumekaka eka yona,
Laha rhekhodo yi nga le ka khomphyuta, kumbe eka muchini wa xiilektroniki kumbe hi ndlela ya muchini lowu hlayekaka, khopi yi fanele ku nyikiwa mukomberi,
Loko mukomberi a ri mutsoniwa naswona vutsoniwa bya yena byi n?wi sivela ku hlaya, ku vona kumbe ku yingisela rhekhodo, Vaofisiri va mahungu va fanele ku teka magoza laya faneleke kuvona leswaku rhekhodo ya kumeka hi ndlela leyi mukomberi a nga ta kota ku hlaya, ku ya vona kumbe ku ya twa, hambi swi ri tano, mukomberi a nge komberiwi ku hakela ntsengo wo kuma mahungu. Lowu tlulaka ntsengo lowu a ta wu hakela hikuva i mutsoniwa,
Laha mukomberi a nga kumaka mahungu hi ku kambela, ku langutisa kumbe ku yingisela, mukomberi a nga endla tikhopi kumbe ku hundzisela matsalwa kuya eka muchini wa mukomberi.
Loko xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo xa khoto xi endliwa ehenhla ka mpfumelelo wa xikombelo wo fikelela mahungu, mpfumelelo wu nga nyikiwa ntsena loko xiboho xa mpfumelelo xi tiyisisiwile.
Ririmi ro fikelela
Loko ku kuma rhekhodo swi pfumeleriwa, mukomberi u fanele ku nyikiwa hi ririmi leri a ri tsakelaka, loko yi kumeka hi ririmi rero. Laha rhekhodo yi nga ri ki kona hi ririmi leri tsakeriwaka kumbe mukomberi a nga kombisaka ririmi leri a ri tsakelaka, rhekhodo yi fanele ku nyikiwa hi ririmi rihi na rihi leri yi kumekaka hi roma.
Ku hlayisiwa ka tirhekhodo
Muofisiri wa mahungu u fanele ku hlayisa rhekhodo ku fikela loko xiboho xi endliwile. Tirhekhodo hinkwato mayelana na xikombelo a ti fanelangi ku kavanyetiwa; tumbetiwa; lahliwa kumbe ku hundzuluxiwa.2
Ku na xiphiqo mayelana na rhekhodo ? leyi hlayisiwaka hi mfumo na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo. Mfumo na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo va na tipholisi ta vona to hlayisa rhekhodo. PAIA a yi endli xihlawulekiso xa hilaha mahunguya faneleke ku rhekhodiwa.
Ku hlayisa mahungu hi ndlela yo tsana swi tshikilela ntsengo wo fikelela mahungu lowu faneleke ku hakeriwa eka nkarhi lowu tirhisiweke ku ya lava no lulamisa rhekhodo. Swi tlhela swi tshikilela ku nyika mahungu hi xihatla; leswi swi nga voniwa laha mahungu ya lavekaka hi xihatla naswona ya fanele ku nyikiwa hi xihatla.
Mintolovelo ya mafambiselo ya tirhekhodo ta kahle swi ta pfuna valawuri ku fikelela mintirho ya vona ehansi ka Nawu. Swi ta endla leswaku ku tumbuluxiwa ka tirhekhodo to tshembheka, swi olova ku ti kuma, no va swi koteka hi xihatla ku xikombelo xa fikelela mahungu, no nyika malulamiselo yo fikelela mahungu kumbe ku ya lahla.3
XIPHEMU XA 4
Swiboho swa Vaofisiri va mahungu ya Tihuvo ta mfumo
Xiyenge xa14 Swibukwana swa Tihuvo ta mfumo
Xibukwana i tsalwa leri hlengeletiweke hi tihuvo hinkwato leti nga kona ta mfumo. Tihuvo ta mfumo letintshwa ti fanele ku endla xibukwana ku nga si hela tsevu wa tin?hweti ti sungurile ku tirha ehansi ka Huvo ya Mfumo. Xibukwana xi fanele ku va na vito na kherefu ya Huvo ya Mfumo; mintirho leyi endliwaka hi Huvo ya Mfumo; nxaxamelo wa tirhekhodo leti Huvo ya Mfumo yi nga na tona na mahungu ya hilaha swirho swa vaaki swi nga kumaka tirhekho teto. Huvo ya Mfumo yihi na yihi yi fanele ku landzelela xibukwana lexi hi kwalomu ka tindzimi tinharhu ta ximfumo no yisa leswi eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga. Xibukwana xi fanele ku va kona eka webusayiti ya Huvo ya Mfumo, loko yi ri kona na le ka hofisi yin?wana na yin?wana ya Huvo ya Mfumo. Loko swi laveka Huvo ya Mfumo yi fanele ku antswisa no kandziyisa xibukwana xa yona ku ya hi minkarhi leyi nga tluriki lembe.
Huvo ya mfumo yihi na yihi yi fanele ku kondletela swiyenge swa tirhekhodo leti nga kona handle ko kombela mahungu ku ya hi PAIA. Lawa i muxaka wa mahungu, lawa munhu a nga ya fikelelaka handle ko va a landzelela swilaveko leswi nga le hansi ka Nawu. Swiyenge leswi swa tirhekhodo swi fanele ku yisiwa eka Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa. Mahungu lawa na wona ya fanele ku katsiwa eka xiyenge xa 14 xa swibukwana.
TIVA:
Tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo ti nga endla swiyenge swa tirhekhodo leti nga kona, handle ko va tirhekhodo teto ti komberiwa ximfumo hi mukomberi ku ya hi swipimelo swa PAIA.
Xiyenge xa 17 ? Ku nyikiwa matimba ka Xandla xa Vaofisiri va Mahungu na Varhumiwa
Ku endlela ku nyika tirhekhodo hi Huvo ya Mfumo hi ku olova eka mukomberi, Huvo ya Mfumo yi fanele ku nyika matimba eka Xandla xa Vaofisiri va Mahungu.
Muofisiri wa mahungu a nga nyika matimba eka xandla xa Muofisiri wa mahungu. Ku nyika matimba koloko ku fanele ku va loku tsariweke naswona ku nga tlheriseriwa endzhaku nkarhi wihi na wihi.
Xiyenge xa 32: Swiviko swa Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Huvo ya Mfumo yihi na yihi yi fanele ku yisa xiviko lembe na lembe (nkarhi wo vika -1 Dzivamisoko ku fika 31 Nyenyankulu) eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi kombisa nhlayo ya swikombelo leswi yisiwke eka Huvo ya Mfumo yo karhi na hilaha Huvo ya Mfumo yi tirhaneke na swikombelo sweswo. Swi fanele ku kombisiwa eka xiviko, hi swikombelo swingani swi nyikiwek hi ku hetiseka; i swingani swikombelo swi ariweke; i swingani swi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 46 na leswi ariweke na nhlayo ya xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu a xilandzeleriwa ku alela ku fikelela hiku hetiseka kumbe xiphemu xo karhi; nhlayo ya swikombelo leswi engeteleriweke 30 wa masiku; nhlayo ya swivilelo; nhlayo ya swivilelo leswi endliweke hi xivangelo xo ariwa; nhlayo ya swikombelo leswi yisiweke ekhoto hi xivangelo xa swivilelo swa le ndzeni leswi tekiweke tanihi leswi ariweke. (Langutisa Annexure C - xiyenge xa 32 xa xikombiso)
Ntirho wa muofisiri wa mahungu wo pfuna mukomberi
Loko mukomberi a tivisa muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo leswaku u tsakela ku endla xikombelo xo kuma mahungu ya rhekhodo ya Huvo yo karhi ya Mfumo, muofisiri wa mahungu u fanele ku endla xikombelo xexo hi vutshembheki, mahala, ku endlela mukomberi ku tata fomo leyi faneleke.
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi nga landzeleriki swihlawulekiso swa PAIA, muofisiri wa mahungu a nge ali xikombelo hikuva xi nga landzeleri swihlawulekiso, handle ka loko muofisiri wa mahungu a tivisile mukomberi hi ku tsala a kombisa xiboho xo ala xikombelo, xikan?we na swivangelo swo ala xikombelo na leswaku muofisiri wa mahungu kumbe muofisiri un?wana u ta pfuneta mukomberi, ku endlela leswaku xikobelo xi endliwa hi ndlela yo va ku nga ha ri na xivangelo xo ala.
Laha swi kotekaka, muofisiri wa mahungu u fanele ku rhumela mahungu yo engetela eka mukomberi ehenhla ka mahungu laya komberiweke (laha xikombelo xi nga pfumeriwaka kumbe xi ariwa), na mahungu man?wana laya khomiweke hi Huvo ya Mfumo, laya fambelanaka na xikombelo.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku nyika mukomberi nkarhi lowu ringaneke wo tiyisisa kumbe ku cinca xikombelo, leswaku xi landzelela tindlela ta fomo ya xikombelo.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku hlamula eka xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko kuma xikombelo. Muofisiri wa mahungu a nga engetela nkarhi wa 30 wa masiku, kan?we ntsena ku ringana 30 wa masiku. Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka xiboho xo pfumelela xikombelo, naswona u fanele ku nyika xitiviso hi ku tsalela mukomberi mayelana na xiboho lexi.
Loko muofisiri wa mahungu a kuma xikombelo xo fikelela, swa boha leswaku xikombelo xikombelo a xi fanele ku va xi endliwe eka Huvo ya Mfumo yin?wana, muofisiri wa mahungu u fanele ku pfuna ku endlela leswaku munhu a endla xikombelo eka muofisiri wa mahungu la faneleke wa Huvo ya Mfumo; kumbe ku hundzisela xikombelo eka muofisiri wa mahungu la faneleke, xihi na xihi lexi kotekaka.
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi endliwaka eka muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo naswona rhekhodo yinga emavokweni kumbe ehansi ka vulawuri bya huvo, kambe ya ri eka Huvo yin?wana ya Mfumo; kumbe laha mhaka leyi komberiwaka yi kumekaka yi khumbheka eka mintirho yin?wana ya Huvo ya Mfumo, muofisiri wa mahungu u fanele ku hundzisela xikombelo ku nga si hela 14 wa masiku a kumile xikombelo eka muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo leyi faneleke.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku tivisa mukomberi hi mhaka leyi hi ku n?wi tsalela.
Loko xikombelo xo pfumeleriwa, xitiviso xi fanele ku hlamusela ntsengo wo fikelela (loko wu r kona) lowu faneleke ku hakeriwa, na ndlela leyi hungu ri nga ta nyikiwa hi yona. Xitiviso xi fanele ku tlhela xi hlamusela leswaku mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo ekhoto, ku ya hi leswi nga va ka xiswona.
Loko xikombelo xi ariwa, xitiviso xi fanele ku hlamusela swivangelo swo twala swo ala, ku katsa na swihlawulekiso swa PAIA. Xitovisp xi fanele xi tlhela xi hlamusela leswaku mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo ekhoto, ku ya hi leswi nga va ka xiswona, ehenhla ko ariw ka xikombelo, naswona u fanele ku kombisa endlelo na nkarhi, wo endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo, ku ya hi leswi nga va ka xiswona.
XIPHEMU XA 5
Swiboho swa tinhloko ta tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo
Tinhloko ta tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo ti fanele ku lulamisa xibikwana ku ya hi xiyenge xa 51 xa PAIA no xi yisa eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga; na huvo ya vulawuri leyi huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga xirho, loko yi ri kona. Ti fanele ku tlhela ti endla xibukwana xi va kona eka webusayiti, loko xi ri kona. Tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo a ti boheki ku lulamisa xibukwana hi tindzimi tinharhu.
Hambi swi ri tano, mpfumelelo wu nyikiwile eka tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo mayelana no lulamisa swibukwana leswi. Langutisa Annexure D.
XIPHEMU XA 6
Mpfumelelo wa tirhekhodo ku suka eka xikombelo xa PAIA na Swivangelo swo ala ku kuma rhekhodo
Tanihi leswi swi hlamuseriweke eku sunguleni, ku na swipimelo eka mfanelo wo kuma mahungu. Leswi swi kumeka eka fomo ya swihlawulekiso, na swivangelo laha Muofisiri wa mahungu a nga alaka ku nyika mahungu ku ya hi PAIA.
Tirhekhodo leti nga katsiwiki eka leti komberiwaka eka PAIA
PAIA yi longoloxa nhlayo ya tirhekhodo leti nga katsiwiki ku va ti komberiwa.
Leti i tirhekhodo ta Khabinte na tikomiti ta yona; tirhekhodo leti fambelanaka na mintirho ya vululami ya tikhoto leyi boxiweke eka xiyenge xa 166 xa Vumbiwa, tirhekhodo ta Huvo yo Hlawuleka leyitumbuluxiweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Tiyuniti to Hlawuleka ta Vulavisisi na Nawu wa Huvo yo Hlawuleka wa 74 wa 1996, tirhekhodo ta muofisiri wa vululami wa khoto yeleyo kumbe Huvo yo Hlawuleka; tirhekhodo ta swirho swa Palamende kumbe palamende ya xifundzha eka xiyimo xexo; kumbe tirhekhodo mayelana na xiboho lexi boxiweke eka ndzimana ya (gg) ya nhlamuselo ya ?goza ra matirhelo? eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Matlakuselo na Mafambiselo ya Vululami, wa, 3 wa 2000, mayelana na ku langhiwa, ku hlawula kumbe matholelo ya muofisiri wa vululami kumbe munhu un?wana hi Khomixini ya Vukorhokeri bya Vululami ku ya hi nawu.
Swivangelo swo alela ku kuma rhekhodo
Ku kuma tirhekhoko dei nga ariwa, naswona PAIA yi longoloxa swivangelo swo hambana leswi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga swi tirhisaka ku alela mpfumelelo. Ku na swivangelo swa xileriso na swa xihundla. Swivangelo swa xileriso eka ku ala i swa nkoka ku papalata nkwetlembetano wa milawu no sirhelela ku tsakela kun?wana. Xikombiso ku tsakela ko yelana na nsirhelelo wa rixaka, kutsakela eka tihuvo tin?wana ta mfumo, ku nga; tikhoto, Palamende, xikan?we na ku tsakela eka swa mabindzu, ku tsakela ka ntlawa wa vunharhu na swin?wana.
Swivangelo swo alela ku kuma tirhekhodoleti khomiweke hi Huvo ya Mfumo
Leswi landzeleka i swivangelo swo alela, leswi Muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo a nga swi landzelelaka loko a ala ku nyika rhekhodo:
Xiboho xa nsirhelelo xa xihundla xa Ntlawa wa Vunharhu loyi a nga munhu la tiyimeleke
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo to karhi ta Vukorhokeri bya Swibalo bya Afrika Dzonga
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu ya swa mabindzu ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu man?wana ya xihundla, na nsirhelelo wa nahungu man?wana ya xihundla ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa vuhlayiseki bya vanhu, na nsirhelelo wa nhundzu
Xiboho xa nsirhelelo xa tidokete ta maphorisa eka ku yingisela beyili, na nsirhelelo wo tirhisa nawu na mafambiselo ya swa nawu
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo leti nga na nkateko wo humelerisiwa ku suka eka mafambiselo ya swa nawu
Vusirheleri, vuhlayiseki na vuxaka bya matiko bya Riphabliki
Ku tsakela ka swa ikhonomi na timali ta nhlayiso ta Riphabliki na migingiriko ya swa mabindzu ya tihuvo ta mfumo
Xiboho xa nsirhelelo xa ndzavisiso wa mahungu ya Ntlawa wa Vunharhu, na nsirhelelo wa ndzavisiso wa mahungu
Matirhelo ya tihuvo ta mfumo
Xikombelo xa le rivaleni lexi nga ri ki xa nkoka lexi nga na swiphiqo kumbe lexi nga twaliki
Hambi swi ri tano, swivangelo leswi swi lava ku pimiwa ehenhla ka loko ku tsakela ka vanhu ku nga ta ka ku nga tshikileli ku ala kutani ku kuma rhekhodo swi fanele ku pfumeleriwa.
Swivangelo swo alela ku kuma tirhekhodo leti khomiweke hi huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Leswi landzelaka i swivangelo swo alela laha nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga alaka ku fikela rhekhodo:
Xiboho xa nsirhelelo xa xihundla xa Ntlawa wa Vunharhu loyi a nga munhu la tiyimeleke
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu ya mabindzu ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu man?wana ya xihundla ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa vuhlayiseki bya vanhu, na nsirhelelo wa nhundzu
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo leti nga na nkateko wo humelerisiwa ku suka eka mafambiselo ya swa nawu
Mahungu ya mabindzu ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Xiboho xa nsirhelelo xa ndzavisiso wa mahungu ya Ntlawa wa Vunharhu, na nsirhelelo wa ndzavisiso wa mahungu ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Hambi swi ri tano, swivangelo leswi swi lava ku pimiwa ehenhla ka loko ku tsakela ka vanhu ku nga ta ka ku nga tshikileli ku ala kutani ku kuma rhekhodo swi fanele ku pfumeleriwa
XIPHEMU XA 7
Milandzu
Munhu loyi a nga tiyimisela ku alela mfanelo wo fikelela mahungu ku ya hi PAIA a lahla, onha kumbe ku cinca rhekhodo; tumbeta rhekhodo; kumbe hundzuluxa rhekho kumbe a endla rhekhodo ya vunwa u endla nandzu naswona u fanele ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi.
Muofisiri wa mahungu loyi a tsandzekaka ku landzelela swihlawulekiso swa xiyenge xa 14 (tsalwa ra xibukwana) a endla nandzu u ta faneriwa hi ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi.
Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo a tsandzekaka ku landzelela swihlawulekiso swa xiyenge xa 51 (tsalwa ra xibukwana) a endla nandzu u ta faneriwa hi ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi. (Xiyenge xa 24 xa Vumbirhi xa Nawu wa Macincelo ya Timhaka ta Vululami xa 55 xa 2004 xi siva xiyenge xa 90 xa PAIA)
XIPHEMU XA 8
Tithendara
Endlelo ra thendara hi laha vaphakeri va vukorhokeri va rhambiwaka ku endla swikombelo swa vukorhokeri byo karhi bya mavandla ya mfumo, no lwela ku nyikiwa kontiraka. Xikombiso, Mhasipala wa bua eFree State wu humesile thendara yo rhwala thyaka. Elly Transport, Billy Transport na Cicily Transport va yisa tithendara. Endzhaku ka endlelo ro hlawula, Cicily Transport ya hlawuriwa tanihi muphakeri wa vukorhokeri wo rhwala thyaka. Xana tikhamphani leti hlulekeke, ku nga Elly Transport na Billy Transport ti nga tirhisa PAIA ku kombela ku kuma tirhekhodo ta Komiti yo Hlawula leyi tekeke xiboho eka ku nyikiwa ka thendara?
Nhlamulo i ina, va nga endla tano, hambi swi ri tano, mfanelo wo kuma mahungu ku fana na timfanelo hinkwato wu na swipimelo. Leswi swi vula leswaku xikombelo xo uma rhekhodo xi nga ariwa loko ku ri na swivangelo swo endla tano ku ya hi PAIA. Loko lava hluriweke va lava swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini va nga hlawuriwangi hi Komiti, kutani va fanele ku tirhisa ndlela yin?wana ya swa nawu, viz. Nawu wa ku Tlakusiwa ka Mafambiselo ya Vululami, 2000.
Tirhekhodo ta mphakelo wa vukorhokeri bya siku na siku
Nosipho u tshama ematiko xikaya kutani u lava ku tiva leswaku hikwalaho ka yini muganga wa ka vona wu nga kumi phakelo wa mati ya thanga ku suka eka mhasipala wa muganga. U endla xikombelo ehansi ka PAIA ku kuma tipulani to phakela mati eka muganga wa ka vona. U nyikiwa tipulani ehansi ka PAIA, kutani a kuma leswaku hambi leswi ku nga na tipulani, vatleketli va mathangi va honisile muganga wa ka vona tanihi leswi muganga a wu ri kule na ndlela ya vona ku ya hi kontiraka ya vona na mhasipala. Leswi swi tisiwe etindlevenio ta vaofisiri va mhasipala, lava kombeleke vatleketli va mathangi ku yima eka muganga laha Nosipho a tshamaka kona leswaku muganga wu ta kuma mati. Leswi hilaha PAIA yi nga tirhiswaka ku pfuna vanhu ku pfuneka ku fikelela vukorhokeri bya siku na siku.
Tirhekhodo na ku nyikiwa ka tindlu ta RDP
Tsakane u endlile xikombelo xa yindlu ya RDP eka Ndzawulo ya tindlu exifundzheni xa Polokwane hi 2004. A nga kumangi nhlamulo ku suka eka ndzawulo. Kutani hi xihatla u lave ku tiva loko a ri kona eka nxaxamelo wa ndzawulo wo nyika tindlu. U teke xiboho xo tirhisa PAIA ku endla xikombelo ku tiva endlelo leri tirhisika eku phakeleni ka tindli, na loko vito ra yena ri ri kona eka nxaxamelo xikan?we na tipulani na nkarhi wo aka tindlu ta RDP. U yise Fomo ya A eka muofisiri wa mahungu wa ndzawulo, kutani a kuma nhlamulo ku ga si hela 30 wa masiku. Eku kumeni mahungu laya, u kume leswaku vito ra yena a ri kona eka nxaxamelo, hambi leswi a fikelela swilaveko. U kume leswaku hi xiphiqo xa mafambiselo, vito ra yena ri tluriwile. U vulavule na MEC wa Tindlu ePolokwane, loyi a n?wi pfuneke hi ku nghenisa vito ra yena eka nxaxamelo.
Xana ndzi kombela njhani mahungu ku suka eka Huvo ya Mfumo?
a tsala papila kutani u hakela mali ya xikombelo b tata fomo ya A
c tata fomo ya A kutani u hakela ntsengo wa xikombelo wa R 35,00
I nkarhi wo tanihi kwihi ndzi faneleke ku yimela nhlamulo?
a ku nga si hela 30 Masiku ya ntirho b ku nga si hela 25 Masiku ya ntirho c ku nga si hela 30 wa masiku ya khalendara d ku nga si hela 25 wa masiku ya khalendara
Xana ndzi fanele ku nyika swivangelo kumbe ku kombisa mfanelo lowu ndzi lavaka ku wu sirhelela loko ndzi kombela mahungu ku suka eka huvo ya mfumo?
a ina b e-e
Xana ndzi kombela njhani mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
a tsala papila kutani u hakela mali ya xikombelo b tata fomo ya C
c tata fomo ya C kutani ua hakela ntsengo wa xikomelo wa R 50, 00
Xana ndzi fanele ku nyika swivangelo kumbe ku kombisa mfanelo lowu ndzi lavaka ku wu sirhelela loko ndzi kombela mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
a ina b e-e
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisiwi hi xiboho xa muofisiri wa mahungu wa ndzawulo ya mfumo kumbe laha Muofisiri wa mahungu a nga hlamuriki xikombelo xa mina?
a endla xikombelo xo kambisisa hi vuntshwa b endla xikombelo ekhoto c endla xivilelo xa le ndzeni d hinkwaswo laha henhla e ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana ndzi endla xivilelo xa le ndzeni na mani?
a muofisiri wa mahungu b vulawuri lebyi faneleke
Xana xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku mangani?
a 30 wa masiku b 60 wa masiku
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisi hi xiboho xa muofisiri wa mahungu wa Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu, Musirheleri wa Vanhu, N?watinkota-Jenerali, Khomixini wa Ndzingano ya Rimbewu kumbe loko muofisiri wa mahungu wa tihuvo leti a nga hlamuli xikombelo xa mina?
a endla xikombelo xo kambisisa hi vuntshwa b endla xikombelo ekhoto c endla xivilelo xa le ndzeni d hinkwaswo laha henhla e ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisiwi hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo kumbe laha nhloko ya huvo yi nga hlamuriki xikombelo xa mina?
a endla xikombelo ekhoto b endla xivilelo xa le ndzeni c hinkwaswo laha henhla d ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana muofisiri wa mahungu a nga nyika mahungu yo ka ya nga helelangi?
Hi tihi tindlela tinharhu to kuma mahungu?
Loko fomo ya wena ya xikombelo yi amukeriwile, xana muofisiri wa mahungu u fanele ku endla yini loko a kuma leswaku a nga na vulawuri kumbe ku va na rhekhodo leyi u yi kombelaka?
Ku humelela yini laha vulawuri lebyi faneleke byi hlulekaka ku nyika xitiviso xa xiboho eka xivilelo xa le ndzeni? Naswona, i mpfuneto wa njhani lowu ndzi nga wu kumaka?
Xiyenge xa 1(a) xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Xiyenge xa 90 xa PAIA xi hlamusela leswaku munhu la nga na xikombelo xo ala eka mfanelo wo fikelela no onha kumbe ku cinca rhekhodo, tumbeta rhekhodo kumbe ku hundzuluxa u na nandzu naswona u ta boheka ku hakela ndziho kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi wo ka wu nga hundzi 2 wa malembe. PAIA yi fanele ku hlayiwa xikan?we na Nawu wa Vuhlayiselo bya Rixaka wa Afrika Dzonga wa 43 wa 1996 tanihi leswi wu cinciweke.
