XIVONO
Xikongomelo xa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ku phakela leswi nga ri ki hansi ka mphakelo wa xiyimo xa le henhla. Eka malembe lawa, endlelo ra mapulanelo ri sunguriwile ku va ra nkoka eka ku ringeta hi matimba ka Ndzawulo ku antswisa mphakelo eka tikhasimende hinkwato etikweni hinkwaro. Ku tekeriwa enhlokweni leswaku munhu un?wana na un?wana eAfrika Dzonga ?muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi, i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xo sungula xa endlelo, lexi lawulaka mapulanelo na xiendlo xa ndzawulo. Ndzawulo ya tinyiketela eka minongonoko yo hambana leyi nga ta vumba xivumbeko na endlelo ra mabindzu laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho.
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa Ndzawulo i ku tlakusa no sirhelela xiyimo xa tiko hi vutshembheki. Xikongomelo: Ku tiva Minkoka yo Humelela ka Mphakelo. Eka ndzavisiso wo fikelela xikongomelo, Ndzawulo yi kume swivangelo leswi landzelaka tanihi swa nkoka ku vona leswaku ku na ntirhisano na vanghenisa xandla, tikhasimende na leswi languteriwaka hi swirho swa vatirhi.
Nhlavutelo (orientation) wo kongoma wa khasimende
Mphakelo wa nkoka
Ku landzelela swileriso
Ku fikeleleka ka mimphakelo
Nkandziyiso lowu tshembhekaka
Nhlavutelo wa vatirhi va xiphurofexini
Mintirho yo pfumala vukungundzwana
VUNDZENI
RITO RO RHANGA HI HOLOBYE 2
I MANI A LULAMELEKE HI KU KUMA
VUAKA-TIKO BYA AFRIKA DZONGA?
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi rixaka
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ntumbuluko
Swilaveko na maendlelo yo tsarisela
Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
Ku lahlekeriwa hi Vuaka-tiko loku endlekaka hi koxe
Ku tsoniwa Vuaka-tiko ku kuma Vuaka-tiko bya tiko rin?wana
Ku pfuxeta nakambe Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
NTSARISO WO VELEKIWA 11
XIKOMBELO XA PASI 16
XIKOMBELO XA PHASIPOTO 19
KU CINCA KA VUXOKOXOKO BYA WENA 24
XIKOMBELO XA XITIFIKHETI XA VUKATI 30
NTSARISO WA RIFU
MATIMU YA I.D 34
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA TIMHAKA TA
XIKAYA
Rito ro rhanga hi Holobye
Masungulo ya Vumbiwa ya veka xiboho eka mfumo ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no tshunxa vuswikoti bya munhu un?wana na un?wana.
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika matsalwa lawa ya nyikaka vanhu matimba yo fikelela tindlu, dyondzo, nhlayiso wa rihanyo, timali ta mpfuneto, mudende, mintirho, mintirho ya timali no endla mfanelo wa nkoka ? ku hlawula mfumo lowu va wu tsakelaka. Ku engetela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ya nkoka eku sirheleleni nkoka wa tiko ra hina hi ku teka xiboho eka vanhu lava faneleke hi ku endzela Afrika Dzonga, na lava nga tsakaka na hina hi ku saseka no vuyeriwa hi vuntshwa bya xidemokrasi na vuntshwa bya ikhonomi leyi kulaka.
Loko demokrasi na ikhonomi ya manguva lawa swi ta tirha kahle, ku tiveka na xiyimo xa vanhu lava tshamaka no tirha laha tikweni swi fanele ku rhekhodiwa kahle naswona swi fanele ku fikeleleka. Ntirho lowukulu wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya: ku rhekhoda vutitivi na xiyimo xa vaak-tiko, avtshami, na vaendzi ? i swa nkoka eka mafambiselo na ku lawula vumunhu, ikhonomi na migingiriko ya tipolotiki. Swi vumba masungulo ya xidemokrasi na nhluvukiso.
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ndlela leyi ha yona vanhu na vaendzi va hina va vonaka mfumo na tiko ra hina. Ma-Afrika Dzonga hinkwavo xikan?we na vaendzi va matiko mambe va lava ku pfuniwa ku suka eka Ndzawulo. Tanihi xivangelo, miehleketo ya vona eka mphakelo wa mintirho hi mfumo hi ku angarhela yi sukela eka mintokoto leyi. Ku engetela eku fambiseni tirhekhodo leti, Ndzawulo yi na ntirho wo lawula vanhu lava nghenaka no huma laha Afrika Dzonga.
Nawu wuntshwa wa Marhurhelo lowu Antswisiweke (Nawu wa 19 wa 2004) lowu pasisiweke hi ti 18 Nhlangula 2004 wu cinca mafambiselo ya marhurhelo etikweni ra hina hi ku hetiseka. Ntirho wo tala wu endliwa hi nkarhi lowu ku letela vaofisiri va xiyenge xa ku rhurha va Ndzawulo hi ku landza swilaveko swa nawu lowuntshwa no lulamisa Swinawana leswi fambisanaka na Nawu ku suka eka Nawu. Ndzawulo yi tlhela yi tirha no tirhisa Nawu wa Vahlapfa, (Nawu wa 130 wa 1998), lowu katsaka ku tirha ka switirhisiwa swa matiko mayelana na vuhlapfa.
Hi ku angarhela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika mintirho yimbhirhi ya nkoka: ku nga, mintirho ya vaaki na mintirho ya marhurhelo.
Mintirho ya marhurhelo yi fambelana na ku tirhisa vulawuri ehehla ka ku nghena, ku tshama no famba ka vahlapfa laha Afrika Dzonga leswi lawuriweke hi Milawu ya Marhurhelo na Vahlapfa. Hambi ku ri eka matiko ya misava, ntirho wa marhurhelo yi hundzuka ya nkoka eka ku tiyimisela ka swilaveko swa tiko. Eka Afrika Dzonga, ntirho wa marhurhelo wu tlhela wu hingakanya eka migingiriko leyi endliwaka eka mavandla yo hambana ya mfumo na tindzawulo.
Ntirho lowu wu tlhela wu katsa ku tumbuluxiwa ka swileriso, ku valanga mintirho ya Marhurhelo eSwifundzheni na Tihosi ta Matiko mambe, ku engeteleka ka nhlayo ya mimpfumelelo leyi fambisaka hi Ndzawulo, ku ya mahlweni ka ku nghena ka vahlapfa eAfrika Dzonga. Hambi swi ri tano, hi xikongomelo xa xibukwana lexi, mahungu yo tala ya fambelana na mintirho leyi kongomisiweke eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga. Xibukwana xin?wana xa le tlhelo eka mintirho ya marhurhelo xi ta kandziyisiwa. Xi ta hangalasiwa hinkwako xikan?we-kan?we loko milawu ya marhurhelo yi hetisisiwile, kumbe-xana ku kotlana na ku simekiwa ka mafambiselo ya marhurhelo ya tiko eAfrika Dzonga.
Swa nkarhinyana, a swi nga ri erivaleni eka vanhu vo tala eka leswi languteriweke eka munhu ku va a pfuneka eka mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Xibukwana lexi, Timhaka ta Xikaya ku Pfuna Wena (Home Affairs at Your Service), xi lava ku hlamusela hi ndlela yo olova no twisiseka, nkoka wo endla xikombelo xa matsalwa ku suka eka Timhaka ta Xikaya, swilaveko swo endla xikombelo eka ntirho wun?wana na wun?wana, timali ta kona, nkarhi lowu swi tekaka wona na mahungu ya nkoka laya fambelanaka na mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Hikuva munhu un?wana na un?wana eAfrika Dzonga: muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi ? i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa ntirho wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xa endlelo ra masungulo lexi lawulaka mapulanelo na swiendlo. Ndzawulo ya tiboha eka minongonoko yo hambana leyi nga ta sungula ku yi vumba hi vuntshwa no antswisa maendlelo laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho ya nkoka.
Xibukwana lexi, xi ta tlhela xi hlamula xivutiso xo tika: i mani muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe i mani a lulameleke hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga? Hi ku twisisa, ku anakanya ka hi ndlela leyi swi ta khunguvanyisa vanhu hi ku langutisa matimu ya tiko ra hina, laha hi humaka kona, laha hi yaka kona, naswona no va hi nga fani na van?wana na ku hambana, na hi laha hi nga swi kotaka ha kona, hi hlanganile kumbe hi un?we un?we hi nyika nhlamuselo wa minkoka leyi hlayisiweke eka Vumbiwa bya hina. Hi ku ya hi leswi, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi leteriwa naswona yi ta ya mahlweni yi leteriwa hi ku landzelela swileriso swa vumbiwa leswi vulaka leswaku SA i ya vanhu hinkwavo lava tshamaka eka yona, hi ri van?we eku hambaneni ka hina.
Xibukwana lexi xi tlhela xi kumeka hi Xivenda, Xitsonga, Xizulu, Xisuthu na Xibunu. Hi moya wa Batho Pele, hi tshembha leswaku xibukwana lexi xi ta letela ma-Afrika Dzonga hinkwavo ? tikhasimende ta hina ta nkoka, hi mahungu laya faneleke hi ndzawulo hi ku landza moya wa Batho Pele ? hi van?we, hi na mhaka naswona ha tirhela.
Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi tiyisisa mfanelo wa vuaka-tiko no hlamusela leswaku a ku na muaka-tiko loyi a nga aleriwa mfanelo lowu. Hi ku landza nawu wa Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga (Nawu wa 88 wa 1995 na Nawu wa 17 wa 2004 tanihi leswi wu cinciweke), Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga byi nga kumiwa hi ku velekiwa, hi vuxaka, ntumbuluko, ku sungula hi vuntshwa kumbe ntsariso.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi ku Velekiwa
Nawu lowu boxiweke eku sunguleni wu sungule ku tirha hi ti 6 Nhlangula 1995. wu vula leswaku muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa i munhu wihi kumbe wihi la velekiweke eAfrika Dzonga, a ri na mutswari un?we la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe a ri na vutshamo bya nkarhi hinkwawo hi nkarhi lowu munhu yoloye a nga velekiwa. Milawu yo hambana a yi ri kona eka malembe ya khale ku nga si va na nawu lowu. Un?wana na un?wana la khumbhiwaka hi leswi naswona a lava ku tiyisisa vuaka-tiko bya yena u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya kumbe vayimeri va Afrika Dzonga loko a ri matikweni mambe.
N?wana loyi a velekiwaka eAfrika Dzonga loyi a nga ri ki muaka-tiko wa Afrika Dzonga u faneriwa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa loko a wundliwa hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku landza Nawu wa Nhlayiso wa Vana wa 1983 (Nawu wa 74 wa 1983). Tiva leswaku ku velekiwa ka n?wana ku fanele ku va ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi vuxaka
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi vuxaka i munhu un?wana na un?wana la velekiweke ehandle ka Afrika Dzonga hi mu(va)aka-tiko va Afrika Dzonga. Ku velekiwa ka yena ku fanele ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi Ntumbuluko
Un?wana na un?wana loyi a nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga u faneriwa hi ku endla xikombelo xa vutshamo hi ku tirhisa timhaka ta ntumbuluko endzhaku ka ntlhanu wa malembe a ri mutshami wa nkarhi hinkwawo. Munhu wihi kumbe wihi loyi a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa fikelela ku kuma vutshama ku ya hi ntumbuluko, malembe mambirhi endzhaku ko kuma mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo lebyi nyikiweke hi nkarhi lowu a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga. N?wana la nga hansi ka 21 wa malembe la nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo wa fikelela ku kuma vutshamo ku ya hi ntumbuluko xikan?we endzhaku ko kuma mpfumelelo.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi Ntsariso
Leswi swi tirha ntsena eka vaaka-tiko va ?Britain? lava ngheneke eAfrika Dzonga ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949, naswona lava nga tshama kwalomu ka malembe mambirhi ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949.
Swilaveko na maendlelo yo tsarisela vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
Ku endla xikombelo xa vuaka-tiko ku ya hi vuxaka ku fanele ku landzeleriwa leswi landzelaka:
Tsalwa ra ntsariso wo velekiwa hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Rifu wa
Hi ku landza ku wundla, kumbe nawu wo wundla wa laveka.
Tifomo ta BI-24 na BI-529 leti tatiweke hi muendli wa xikombelo.
Fomo ya BI-529 leyi tatiweke hi mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe xa muendli wa xikombelo.
Xitifikheti xa vukati bya muendli wa xikombelo na mutswari (loko xi ri kona)
Loko muendli wa xikombelo a velekiwe ehandle ka vukati kutani vatswari hi vambirhi va fanele ku sayina fomo yo velekiwa ya Bl-24.
Vumbhoni bya loko mutswari wo huma eAfrika Dzonga a kumile vuaka-tiko bya matiko-mambe.
Vumbhoni byo velekiwa bya mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Swikombelo swi nga endliwa eka tihofisi ta Vayimeri, Varhumiwa kumbe hofisi ya Timhaka ta Xikaya.
Ku endla xikombelo xa vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko ku fanele ku landzeleriwa leswi landzelaka:
Tifomo ta BI-63 na BI-757 ti fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo.
Vumbhoni bya vutshamo bya nkarhi hinkwawo.
SAP leyi heleleke hi nkandziyiso wa tintiho- ku kuma xiviko xa maphorisa.
Vatswari lava nga na vutihlamuleri kumbe muhlayisi la nga le nawini u fanele ku sayina tifomo ta xikombelo loko munhu loyi a lavaka vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko a ri hansi ka 16 wa malembe.
Fomo leyi tatiweke ya BI-9 leyi nga na nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana swa ID swa (45mm hi ku leha x 35 mm hi ku anama) swi fanele ku yisiwa leswi nga swa vana lava nga henhla ka 15 wa malembe. Swi endleriwa ku kuma pasi endzhaku ka loko vuaka-tiko byi pasisiwile.
Ku lahlekeriwa ka vuaka-tiko loku endlekaka hi koxe
Leswi swi humelela loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga:
a kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana hi ku tinyiketela na hi ndlela ya ximfumo, handle ka vukati, kumbe;
a tirhela vuthu ra tiko rin?wana, laha a tlhelaka a va muaka-tiko, loko va ri enyimpini na Afrika Dzonga.
Hambi swi ri tano leswi a swi tirhi loko munhu a endle xikombelo eka Holobye xo va a ha ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana naswona/kumbe a tirhela mavuthu ematikweni mambe.
Ku kumisisa leswaku munhu u lahlekeriwe hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga, fomo ya BI-529 yi fanele ku tatiwa no yisiwa eka tihofisi tin?wana na tin?wana ta Ndzawulo laha tikweni kumbe ehandle ka tiko.
Ku tsoniwa vuaka-tiko
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi ntumbuluko a nga tsoniwa vuaka-tiko bya yena loko:
Xitifikheti xa vuaka-tiko bya ntumbuluko xi kumiwile hi vukungundzwana kumbe munhu yoloye a nyika mahungu ya vunwa hi vuyena.
Loko a ri na vuaka-tiko bya tiko rin?wana, naswona u ke a nga gweviwa 12 wa tin?hweti ku tshama ekhotsweni eka tiko rihi kumbe rihi hi nandzu lowu a ku ta va nandzu na le Afrika Dzonga.
Eka timhaka hi timbirhi a ku na xikombelo lexi khumbhekaka. Munhu la khumbhekaka u kuma papila (papila ra audi alteram). Endzeni ka papila rero ku na xiyenge laha a nga nyikaka swivangelo a hlamusela leswaku hikwalaho ka yini a nga faneli ku tsoniwa vuaka-tiko. Leswi swi ta langutisiwa ku nga si tekiwa xiboho xo hetelela.
Ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana
Munhu wihi kumbe wihi loyi a tsakelaka ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana u fanele ku endla xikombelo eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya ku tshama a ri na vuaka-tiko bya Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana.
Swilaveko hi leswi:
Tifomo ta BI-1664 na BI-529 leti tatiweke, na mali leyi bohiweke ya R110.00 ya hakeriwa.
Swikombelo swi nga yisiwa etihofisini ta Ndzawulo laha tikweni na le matikweni ya le handle.
Loko Nawu wa Vuaka-tiko wa Afrika Dzonga (Nawu wa 17 wa 2004) wu nga si tirha, muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a tirhisa phasipoto ya tiko rin?wana a nga va a tsoniwe vuaka-tiko bya yena hi Holobye wa Timhaka ta Xkaya. Swilaveko swo pfumelela kumbe mapapila yo nyika mpfumelelo kusuka eka Holobye leswaku munhu a ta kuma phasipoto ya matiko-mambe a swa ha tirhi.
Hi ku landza Nawu wa Macincelo ya Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga wa 2004, lowu sunguleke ku tirha hi ti 15 Ndzhati 2004, i nandzu sweswi eka muaka-tiko wa Afrika Dzonga la nga na malembe yo tlula 21 ku nghena no huma laha tikweni loko a ri karhi a tirhisa phasipoto ya tiko rin?wana. Ku tlula kwalaho, i nandzu eka muaka-tiko yoloye loko a ha ri eAfrika Dzonga ku tirhisa vuaka-tiko bya matiko-mambe ku kuma tintswalo kumbe ku papalata vutihlamuleri.
Ku pfuxeta nakambe vuaka-tiko bya Afrika Dzonga khale ka muaka-tiko hi ku velekiwa kumbe ku ya hi ntumbuluko loyi:
i a tshikaka Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga, kumbe ii a tshikaka ku va Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku tinyiketela;
a nga endla xikombelo xo vuyiseriwa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga. Hambi swi ri tano munhu loyi u fanele ku vuya eAfrika Dzonga hi laha ku nga heriki
Swilaveko swa leswi i:
ku tata tifomo ta BI-715 na BI-529,
Fomo ya BI-9 leyi nga na swinhlokwana swa pasi swimbirhi swo fana;
ku tiyisisa loku tsariweke hi muendli wa xikombelo leswaku sweswi u tshama eAfrika Dzonga hi laha ku nga heriki khopi ya pasi khopi ya xitifikheti xa vukati ntsengo lowu bohiweke wa R115.00 na R12 ya pasi
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu 51 wa 1992), wu vula leswaku ku velekiwa ka n?wana swi fanele ku tivisiwa ku nga si hundza 30 wa masiku a velekiwile. Leswi swi ta pfuna Timhaka ta Xikaya hi ku pfuxeta tirhekhodo no hi pfuna ku tumbuluxa Rhijisitara ra Ntalo wa vanhu hi ndlela leyi kongomeke laha tikweni. Swi ta tlhela swi pfuna Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku hatlisisa mimphakelo yin?wana loko n?wana a kurile (xik. xitifikheti xo velekiwa, pasi, xitifikheti xa rifu na swin?wana). Ku tsarisa ku velekiwa, u fanele ku tata fomo ya BI-24 (Xitiviso xo Velekiwa) u tlhela u yisa ehofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya. Loko muendli wa xikombelo a ri entsungeni wa matiko, u fanele ku yisa xikombelo eka Vayimeri va Afrika Dzonga va le kusuhi.
Loko n?wana a velekiwa ehandle ka Afrika Dzonga naswona un?we wa vatswari i muaka-tiko wa Afrika Dzonga, ku velekiwa ku nga tivisiwa etihofisini ta Muyimeri wa Afrika Dzonga kumbe hofisi ya muganga ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya eAfrika Dzonga.
Matsalwa laya lavekeke hi lawa:
i fomo leyi tatiweke ya B-24, BI-24/1 kumbe BI-24/15 na ii fomo leyi tatiweke ya BI-529 Swivutiso swa Vuaka-tiko;
iii khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke bya vatswari va vana.
Laha n?wana a nga 15 wa malembe no tlula, fomo ya xikombelo xa BI-9 xa pasi xi fanele ku tatiwa.
Swilaveko swo tsarisa ku velekiwa
I swa nkoka leswaku ku velekiwa ka n?wana ku tivisiwa hi un?we wa vatswari kumbe muhlayisi la vekiweke hi nawu. Loko un?we wa vanhu lava a hluleka ku endla xitiviso, munhu la komberiweke hi vatswari kumbe hi muhlayisi a nga endla xitiviso hi ku va yimela. Munhu loyi u fanele a va na mpfumelelo wa vona lowu tsariweke.
N?wana la velekiwaka endzeni ka vukati a nga tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana kumbe manana kumbe hi xivongo xa vatswari hi vambirhi loko va pfumela.
N?wana la velekiwaka ehandle ka vukati u tsarisiwa hi xivongo xa manana. N?wana a nga tlhela a tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana loko a pfumela leswaku hi yena tatana wa n?wana. Tatana na manana va fanele ku pfumela eku tsariseni ka n?wana ehansi ka xivongo xa tatana emahlweni ka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya.
Maendlelo yo hambana yo tivisa ku Velekiwa
Ku velekiwa loku tivisiwaka ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko velekiwa
Hambi leswi Nawu wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu wa 51 wa 1992) wu lavaka leswaku n?wana u fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko velekiwa, swivangelo swin?wana swo hlawuleka swi nga endla leswaku leswi swi nga humeleli. Switiviso swo velekiwa endzhaku ka 30 wa masiku swi vuriwa ntsariso lowu hlweleke. Fomo leyi lavekaka eka mhaka yo fana na leyi i fomo ya Xitiviso xo Velekiwa ya (BI-24) leyi sayiniweke hi un?we wa vatswari kumbe muhlayisi. Swiyenge swinharhu swa ntsariso lowu hlweleke swi hambanisiwa hi ndlela leyi:
i ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 30 wa masiku, kambe ku nga si hela lembe;
ii ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka lembe, kambe ku nga si hela 15 wa malembe na;
iii ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 15 wa malembe.
Ku velekiwa loku tivisiweke endzhaku ka 30 wa masiku, ku nga si hela lembe
Eka mhaka leyi, vatswari kumbe muhlayisi va fanele ku tata fomo ya BI- 24. vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini ku velekiwa ku nga tsarisiwangi ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu.
Loko vatsari va nga tekanangi naswona va tsakela ku tsarisa n?wana hi xivongo xa tatana , tatana u fanele ku pfumela ku va mutswari hi ku tata eka xivandla lexi nga le ka fomo ya BI-24. Kutani tatana u fanele ku va kona loko ku tsarisiwa ku velekiwa.
Loko vatswari va tekanile, n?wana u ta tsarisiwa hi xivongo xa tatana.
Tihakelo: Mahala.
Ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka lembe, kambe ku si hela 15 wa malembe
Vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku tata fomo ya BI-24/1. Va fanele ku tlhela va nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini n?wana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu. Matsalwa yo engetela laya boxiweke eka ndzimana ya 3.3 ya fanele ku tisiwa xikan?we.
Tihakelo: Mahala.
Ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 15 wa malembe
Loko u tsarisa ku velekiwa loku, fomo ya BI-24/15 ya tirhisiwa. Leswi swi famba na fomo ya BI-9 (xikombelo xa pasi) na matsalwa laya faneleke laya hlamuseriwaka eka ndzimana ya 3.3. Vatswari na muhlayisi va tlhela va boheka ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini n?wana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu.
Tihakelo: Mahala.
Matsalwa laya lavekaka loko u tsarisa ku velekiwa endzhaku ka lembe
Matsalwa laya landzelaka ya laveka loko u tsarisa ku velekiwa ka n?wana ku nga si hela lembe a velekiwile:
Khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya manana loko vatswari va nga tekanangi na loko tatana a nga amukeri leswaku hi yena mutswari. Kumbe loko tatana a pfumela leswaku hi yena mutswari, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke ta laveka. Loko a tekanile na manana wa n?wana, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke xikan?we na xitifikheti xa vukati swa laveka, kumbe
Xitifikheti xo huma exibedlhela kumbe ndhawu laha n?wana a velekiweke kona. Xitifikheti xi fanele ku sayiniwa hi mulanguteri naswona xi fanele ku katsa vito ra ndhawu na xitempe xa siku, kumbe
Ku tiyisisa ka vuxokoxoko bya n?wana lebyi kumekaka eka rhijisitara ra xikolo kumbe xitifikheti xa xikolo laha n?wana a sunguleke kona lexi sayiniweke hi Nhloko ya xikolo. Xitiyisiso lexi xi fanele ku va na nomboro ya Nhloko ya xikolo kumbe nhloko-mhaka ya mapapila leyi nga na xitempe xa xikolo, kumbe
Xitifikheti xo khuvuriwa, loko xi nyikiwe ku nga si hundza 5 wa malembe a velekiwile, kumbe
Loko vatswari va nga ri kona, tsalwa ro tiyisisa (affidavit) hi xaka leri tlulaka n?wana hi 10 wa malembe, loyi a tivaka vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?wana naswona a nga tiyisisa masiku yo velekiwa na xiyimo, kumbe
Eka loko n?wana a lahlekile, mutirhi wa vaaki (social worker) u ta nyika xiviko, kumbe
Khadi ra kliniki kumbe xiviko xa xikolo kumbe tsalwa rihi kumbe rihi leri faneleke leri nga pfunaka eku nyikeni vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?wana, kumbe
Xitatimende ku suka eka munhu la nga na vuitivi bya muendli wa xikombelo xi nga va mbhoni eka xikombelo lexi. Munhu u ta fanele ku tlhela a heleketa muendli wa xikombelo ehofisini ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo na munhu yoloye va nga ta vutisiwa swivutiso hi ku hambana.
Xitiviso xa n?wana la lahlekeke kumbe a lovele hi vatswari
Loko ku tsarisiwa n?wana loyi vatswari va yena va nga kumekiki, fomo yo vika ku velekiwa ya (BI-24) ya tatiwa. Xiviko xo suka eka mutirhi wa swa vaaki (social worker) xa laveka tanihi leswi vuxokoxoko bya vatswari byi nga ri ki kona. Loko ku tsarisiwile ku velekiwa, leswi tekaka siku rin?we loko swi endliwa ku nga si hela 30 wa masiku laya vekiweke, xitifikheti xa nkarhinyana xi ta nyikiwa mahala.
Tiva leswaku ntsariso lowu salelaka endzhaku wu nga teka nkarhi ku ya hi ndzavisiso lowu lavekaka ku tumbuluxa ku tiva na xiyimo xa n?wana. Ku papalata ku hlwela, ku velekiwa ka n?wana ku fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku.
Tihakelo: Mahala.
Xikombelo xa Xitifikheti xo Velekiwa
Swikombelo swa xitifikheti lexi heleleke xi nga endliwa ehofisini ya muganga ya Ndzawulo hi mali yo ringana R43.00 xin?we. Leswi swi teka 8-12 wa mavhiki.
Tanihi xiphemu xo tinyiketela ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi simeke Pfhumba ro Tsarisa Vana hi ku tirhisa Inthanete. Leswi swi endla leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi kota ku tsarisa no nyika switifikheti leswi heleleke eka swibedlhele leswi hoxaka xandla hi xihatla endzhaku ko va n?wana a velekiwile. Ntirho lowu wu ta endliwa eka swibedlhele swo tala hilaha swi nga kotekaka ha kona.
Hikokwalaho ka yini swi ri swa nkoka ku endla xikombelo xa pasi?
Pasi i xibukwana lexi tiyisisaka ku tiva munhu. Hi marito man?wana, xi kombisa leswaku hi wena loyi u vulaka leswaku hi wena. Ku na tindhawu to tala laha u nga ta fanela ku tirhisa pasi ya wena. U ta yi lava ku kuma yindlo, dyondzo, na mintirho ya nhlayiseko wa rihanyo, ku endla xikombelo xa layisense yo chayela, ku kuma ntirho, ku tsarisela swikambelo, ku nghenelela mintwanano ya mabindzu kumbe ntirhisano kumbe hambi ku ri ku tsarisela nkwama wa ndzindzakhombo wa lava nga tirheki. Tipasi ti tlhela ti tirhisiwa eku hlawuleni etikweni, eswifundzheni na le ka minhlawulo ya miganga.
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa pasi?
Tipasi ti nyikiwa hi ku landza Xiyenge xa 25 xa Nawu wa Vutitivisi wa 1997. nawu lowu wu vula leswaku loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mukhomi wa mpfumelelo wa vutshami bya nkarhi hinkwawo naswona u na ku tlula 16 wa malembe, u ringanela ku endla xikombelo xa Pasi.
Un?wana na un?wana la tirhelaka mfumo kumbe nhlangano wa mfumo ehandle ka Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a tirhelaka mfumo wa tiko rin?wana na yena wa ringanela ku kuma pasi. Leswi swi katsa na nuna/nsati wa munhu yoloye na vana.
Mahungu laya lavekaka ku endla xikombelo xa pasi
fomo ya xikombelo ya BI-9 yi fanele ku tatiwa
Khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa kumbe nomboro ya buku yo tiyisisa (reference), kumbe khopi ya pasi kumbe xibukwana xa tendzo xa khale xa le TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei), swinhlokwana swimbirhi leswi wa ha ku swi tekaka, na minkandziyiso ya tintiho swi ta tekiwa ku rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu eka fomo yo endla xikombelo ya Bl-9. leswi swi nga endliwa ntsena hi muofisiri wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ehofisini ya muganga kumbe ya xifundzha kumbe eka Muyimeri wa Matiko mambe wa Afrika Dzonga entsungeni wa matiko.
Loko u ri evukatini, xitifikheti xa vukati xi fanele ku tisiwa,
Loko wansati a endla xikombelo xa pasi naswona a sungula ku tirhisia xivongo lexi a tiviwa hi xona, vumbhoni lebyi tsariweke xik. xitifikheti xo velekiwa kumbe xitifikheti xa mucato xi fanele ku yisiwa ku kombisa leswaku u na mfanelo wo tirhisa xivongo lexi.
Eka loko yi nyikiwa hi vutshwa, pasi yi nga nyikiwa vanhu lava lahlekeriweke hi tipasi, leti nga yiviwa kumbe ti onhakile
Loko u herise vukati, xitifikheti xa laveka.
Loko u feriwile, xitifikheti xa murhandziwa wa wena la nga lova xa laveka.
Eka mhaka ya muaka-tiko wa ntumbuluko kumbe vutshamo bya nkarhi hinkwawo, xitifikheti xa ntumbuluko kumbe xitifikheti xa vutshamo bya nkarhi hinkwawo kumbe xitifikheti xo ka xi nga bohi xi fanele ku namarhetiwa.
Eka mhaka yo tsarisa ku velekiwa nkarhi wu hundzile, langutisa ndzimana ya 3.2.4 laha henhla.
Tihakelo to endla xikombelo xa pasi
Xikombelo xo sungula i mahala. Hambi swi ri tano vaendli va swikombelo va komberiwa ku tisa swinhlokwana swimbirhi. Ntsengo wo ringana wa R13 wa hakeriwa loko ku endliwa xikombelo xa pasi yin?wana.
Hi kwihi laha u nga endlaka xikombelo xa pasi?
Tihlanganisi na Hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya. Vuxokoxoko bya Tihofisi ta Xifundzha byi katsiwile endzhaku ka pheji ya xibukwana lexi. Vaendli va swikombelo va matiko-mambe na vona va nga endla swikombelo swa tipasi eka vayimeri va le kusuhi va Afrika Dzonga kumbe Khomixini Nkulu wa le ntsungeni wa matiko.
Ku landza pasi
Endzhaku ka loko pasi yi nyikiwile, yi rhumeriwa eka hofisi ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo a yiseke kona xikombelo xa yena. Pasi yi ta rhumeriwa ntsena eka kherefu ya muendli wa xikombelo loko a swi komberile naswona a tiyisisa leswaku kherefu hi yona.
Ku lulamisa swihoxo epasini
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi humelerisa exikarhi ka miliyoni na mamiliyoni manharhu ya swikombelo swa tipasi hi lembe. Nhlayo leyi yo tala yi hlangane na tifomo ta swikombelo leti nga tatiwangiki kahle, swi endla leswaku ku va na swihoxo eka tipasi. Hambi swi ri tano, swihoxo swo fana na leswi etipasini swi lulamisiwa mahala. Tifomo ta Bl-9 na Bl-309, vumbhoni bya mahungu laya lulamisiweke na swinhlokwana swimbirhi swi nga yisiwa eka Hofisi yin?wana na yin?wana ya Timhaka ta Xikaya.
Xana Phasipoto i yini?
Phasipoto i xibukwana lexi lavekaka ku endlela ku endzela tiko rin?wana. Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava navelaka ku endzela matiko ya le handle ka Afrika Dzonga va fanele ku endla xikombelo xa phasipoto ka ha ri na nkarhi. Ku na tinxaka to hambana ta Tiphasipoto ta Afrika Dzonga, ku nga:
i Phasipoto ya Lavakulu, ii Phasipoto ya Vana, iii Phasipoto ya Nkarhi wo leha, iv Phasipoto ya Nkarhinyana, v Phasipoto ya Xihatla na vi Phasipoto ya Ximfumo
Phasipoto ya ntolovelo yi na 32 wa mapheji naswona Phasipoto ya Nkarhi wo leha yi na 64. Tinxaka hinkwato ta tiphasipoto ti hlamuseriwa hi vuenti eka tsalwa leri
Swikombelo hinkwaswo swa tinxaka to hambana ta tiphasipoto swi fanele ku tatiwa eka fomo ya xikombelo ya Bl-73 naswona swi fanele ku yisiwa hi xiviri eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, loko xikombelo xi ri entsungeni wa matiko. Muendli wa xikombelo u fanele ku enerisa muofisiri wa swa tiphasipoto hi vutitivi. Swifaniso swi ta langutisiwa ku vona leswaku hi swona swa muendli wa xikombelo. Vaendli va swikombelo lava nga na ku tlula ka 16 wa malembe va ta tekiwa minkandziyiso ya tintiho ta vona leswaku swi ta tiyisisiwa na Rhijisitara ra Nhlayo wa vanhu.
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa Phasipoto?
I vaaka-tiko va Afrika Dzonga ntsena lava ringaleke ku kuma phasipoto ya Afrika Dzonga. Eka mhaka ya vakhomi va tipasi ta wasi leti nyikiweke ku nga si fika ti 01 Mawuwana 1986, vaendli va swikombelo va fanele va sungula hi ku endla xikombelo xa pasi yo va na khodi ya ntila. Vaendli za xikombelo xo sungula va nga lava pasi na phasipoto hi nkarhi wun?we. Swikombelo hi swimbirhi swi nga endliwa hi nkarhi wun?we, loko munhu a nga lavi ku yimela loko pasi ri vuyile.
Mahungu laya lavekaka loko u endla xikombelo xa Phasipoto
Phasipoto ya Lavakulu (kumbe phasipoto ya vapfhumba)
Leyi i phasipoto leyi nyikiwaka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga na ku tlula 16 wa malembe. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya lavakulu, u ta languteriwa ku tata fomo ya Bl-73 kutani u yi yisa na swinhlokwana swimbirhi. Loko nkandziyiso wa tintiho wu nga si endliwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu, nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke wu ta endliwa eka Fomo ya Bl-9 hi muofisiri la nga na mpfumelelo wa Timhaka ta Xikaya. U ta tlhela u languteriwa ku yisa khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya Afrika Dzonga kumbe ya xitifikheti xo velekiwa.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Vaendli va swikombelo va nga hlawula ku tilandzela tiphasipoto ehofisini laha va endleke xikombelo kumbe va tikuma hi poso leyi rhijisitariweke. Loko va hlawula leswaku va rhumeriwa yona va ta hakela R21.
Tihakelo: R145
Phasipoto leyi yi tirha 10 wa malembe.
Phasipoto ya vana phasipoto ya vana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga le hansi ka 16 wa malembe. Loko ku endliwa xikombelo ku tatiwa fomo ya Bl-73. xikombelo xa fanele ku famba na xitifikheti xo velekiwa, mpfumelelo wa vatswari loko va tekanile na swinhlokwana swimbirhi. Loko n?wana a velekiwe ehandle ka vukati, i mpfumelelo wa manana ntsena lowu lavekaka loko ku fanele ku nyikiwa phasipoto.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Yi nga landziwa laha u endleke xikombelo kumbe u rhumeriwa yona hi poso leyi rhijisitariweke.
Tihakelo:R110
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhi wo leha
Phasipoto ya nkarhi wo leha i tsalwa leri nga na 64 wa mapheji. Yi simekiwe hi ti 02 N?wendzamhala 2002 ku nyika vaendzi va nkarhi hinkwawo tsalwa ro endza leri nga na mapheji yo tlula phasipoto ya vaendzi ya 32 wa mapheji. Phasipoto leyi ya fana na phasipoto ya vaendzi handle ka leswaku yi na mapheji yo tala ku pfumelela tivhisa. Mali leyi hakeriwaka yi hi ka mbirhi eka ya phasipoto ya vaendzi ya ntolovelo.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Tihakelo: R290.
Phasipoto leyi yi irha 10 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhinyana
Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava lavaka ku endza swa xihatla laha ku nga na xivangelo xo twala naswona a va nge yimeli phasipoto ya ntolovelo leswaku yi humelerisiwa. Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa ntsena loko xikombelo xa phasipoto ya nkarhi hinkwawo xi endliwile. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya nkarhinyana, vaendli va xikombelo va fanele ku tata fomo ya BI-73.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we
Tihakelo: R70. R12 yo engetela ya hakeriwa ya ku fekisa minkandziyiso ya tintiho loko ku tiyisisa ka xihatla ku laveka.
Phasipoto ya xihatla
Phasipoto ya xihatla yi nyikiwa:
vanhu lava lavaka ku endzela matiko ya maakelana swa xihatla laya nga laveki tivhisa loko ku ngheniwa kumbe:
lava lavaka ku vuyela eAfrika Dzonga hi xihatla:
Ku endla xikombelo xa phasipoto ya xihatla, u tata fomo ya Bl-73. Ku engetela, papila ro hlamusela xivangelo xa phasipoto ya xihatla ra laveka ku yisiwa xikan?we na pasi ya Afrika Dzonga kumbe xitifikheti xo velekiwa. Loko phasipoto yo sungula yi yiviwile kumbe ku lahleka, xiviko xa maphorisa xa laveka leswaku xikombelo xi ta humelerisiwa.
Nkarhi wo humelerisa: 5 wa masiku
Phasipoto leyi yi tirha 9 wa tin?hweti: ntsena eka rendzo rin?we ro ya eka tiko rero no vuya eAfrika Dzonga
Tihakelo: R50
Phasipoto ya ximfumo yi nyikiwa vaofisiri lava kumekaka eka mavandla ya mfumo lava faneleke ku va eka tendzo ta mabindzu. Swikombelo hinkwaswo swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-73 naswona yi fanele ku yisiwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, entsungeni wa matiko. Xikombelo xi fanele ku famba na papila ro huma eka vandla laha muendli wa xikombelo a tirhaka kona na swivangelo swa xilaveko xa phasipoto ya ximfumo.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we ku ya eka mambirhi ku ya hi xihatla xa rendzo.
Tihakelo: mahala.
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Ku siva Phasipoto ya Afrika Dzonga leyi lahlekeke/yiviweke
Loko phasipoto ya wena ya Afrika Dzonga yi lahleka kumbe yi yiviwa, mali yo yi siva yi hi ka mbirhi eka leyi u yi hakeleke eku sunguleni. Xikombelo xa fanele ku yisiwa na swinhlokwana swimbirhi.
Tihakelo: R290 ?Munhu lonkulu
R580 ?Phasipotio ya nkarhi wo leha
NB. Hakelo yi hi ka mbirhi loko yi lahlekile
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we ku ya eka tsevu wa mavhiki ku ya hi xihatla xa rendzo.
Eka phasipoto ya xihatla, phasipoto ya xihatla/nkarhinyana yi fanele ku endliwa ku fikela loko phasipoto leyin?wana yi ri kona.
Phasipoto leyi hundzeleke hi nkarhi kumbe yi tele
Phasipoto leyi hundzeriweke hi nkarhi hi leyi mpfumelelo wa yona wu nga hela. Loko leswi swi humelela, u nge yi tihrhisi hambi loko phasipoto yi nga si tala. U boheka ku endla xikombelo xintshwa. Loko phasipoto ya wena yi tala yi nga si fika emakumu ka mpfumelelo, u fanele ku endla xikombelo xa leyintshwa.
Tihakelo:
Leswi swi ya hi muxaka wa phasipoto leyi u endlaka xikombelo. Langutisa tafula leri landzeleka:
Nkomiso wa tihakelo loko u endla xikombelo xa Phasipoto
Phasipoto ya lavakulu R145.00
Tsalwa ra Tendzo R 70.00
Phasipoto ya Xihatla R 50.00
Phasipoto ya Nkarhinyana R290.00
Phasipoto ya Nkarhi wo leha R290.00
Phasipoto yo Nkarhi wo leha lahlekile R290.00
Phasipoto ya lavakulu lahlekile R290.00
Ndzawulo ya swi tiva leswaku ku na swivangelo swo twala swa hilaha munhu a lavaka ku cinca vuxokoxoko bya yena. Ku na tinxaka to hambana ta macincelo lawa vaaka-tiko va Afrika Dzonga va nga ya endlaka. Tinxaka to hambana ta macincelo leti humelelaka eka rhijisitara ra ku velekiwa ka vanhu ti longoloxiwile laha hansi.
NB: Muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa 18 wa malembe na ku tlula, u langutiwa a ri wa nkoka eka ku cinca hinkwako hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Macincelo yo tsarisa ku velekiwa ka n?wana loyi a velekiweke ehandle ka vukati (ntsariso hi vuntshwa)
Xiyenge xa 11 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu xi pfumelela ku tsarisiwa ka ku velekiwa ka n?wana loyi a velekiweke ehandle ka vukati ku cinciwa. Ntsena loko vatswari va n?wana va tekana endzhaku ko tsarisa ku velekiwa ka n?wana, onge a va tekanile loko n?wana a velekiwa.
Tihakelo: Mphakelo lowu i mahala.
Mahungu laya lavekaka ku va ku cinciwa
Ntsariso wa ku Velekiwa wu tlhela wu pfumelela ku tsarisiwa hi vuntshwa loko vatswari va lovolanile endzhaku ko va ku velekiwa ka n?wana ku tsarisiwile. Matsalwa laya lavekaka eka ku cinca loku i: xitiviso xintshwa xo velekiwa, tsala ro tiyisisa (affidavit) hi vatswari na xitifikheti xa vukati.
Loko mutswari kumbe vatswari va lovile, xirho xa ndyangu wa mufi xi fanele ku yisa xitifikheti xa rifu xikan?we na tsalwa ro tiyisisa.
Ku pfumela ku va mutswari
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wu pfumelela ku pfumela ku va mutswari hi tatana (loyi a nga tekanangiki na manana wa n?wana) loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati naswona loyi e ku velekiwa ka yena ku nga tsarisiwa ku nga ri na vuxokoxoko bya tatana.
Loko manana a nyika mpfumelelo eka ku pfumela loku, yena na tatana va fanele ku tata fomo yintshwa ya (Bl-1682). Laha xivongo xa n?wana xi faneleke ku cinciwa xi fana na xa tatana, fomo yin?wana ya (Bl 193) yi fanele ku tatiwa. Loko manana a ala na mpfumelelo, tatana u fanele ku ya eka Khoto Nkulu ku kuma xileriso xo herisa mpfumelelo wa manana. Xileriso lexi xi fanele ku namarhetiwa eka fomo leyi tatiweke ya (Bl 1682).
Tihakelo: Mali leyi bohiweke i R48.
Ku engetela eka ntsariso wo velekiwa
Loko mavito ya munhu ya nga tsarisiwangi hinkwawo eka xitifikheti xo velekiwa, munhu yoloye a nga kombela leswaku vito kumbe xivongo xa yena swi katsiwa eka xitifikheti. Leswi swi vuriwa ku engetela eka ntsariso wo velekiwa. Nawu wu pfumelela leswi loko munhu a tsarisiwe Nawu wu nga si sungula ku tirha. Xikombiso, Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992 ngopfu-ngopfu eka varhurhi va le India, ku nga si fika 1966, a va nga bohiwi hi nawu ku tsarisa hi vito na xivongo. Hi xivangelo lexi ku velekiwa ko tala loku ku tsarisiweke ku angarhela vito ntsena.
Matsalwa lawa ya lavekaka:
Vaendli va swikombelo va languteriwa ku tisa:
i fomo ya xikombelo ya BI-795
ii khopi ya xitifikheti xa vukati loko xi ri kona.
Tihakelo: Mphakelo lowu wu nyikiwa mahala.
Ku cinca ka mavito
Nawu wu pfumelela un?wana ku cinca vito leri a tsarisiweke hi rona. Ku va leswi swi endliwa muendli wa xikombelo u fanele ku tisa leswi landzelaka:
i fomo ya xikombelo ya BI-85 kumbe xikombelo lexi tsariweke, na ii vumbhoni byo hakela na mali leyi laviwaka.
Tihakelo: R48 eka muendli wa xikombelo wa le hansi ka 18 wa malembe
R75 eka muendli wa xikombelo wa le henhla ka 18 wa malembe.
Ku cinca ka xivongo xa n?wana lontsongo
N?wana la nga le hansi ka 18 wa malembe a nga cinca xivongo xa yena loko:
i a velekiwe ehandle ka vukati naswona manana a tshama na un?wana loi a nga ri ki tatana wa n?wana. Eka mhaka leyi matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Mpfumelelo wa manana wo cinca
Khopi ya xitifikheti xa vukati
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka ii manana wa n?wana u sungula ku tirhisa xivongo lexi a xi tirhisa eku sunguleni hikokwalaho ko va tatana wa n?wana a hundze emisaveni, kumbe loko a tekiwile nakambe endzhaku ko thalana. Eka mhaka leyi matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193 leyi tatiweke hi manana
Khopi ya xitifikheti xa vukati, loko mi tekanile hi xinawu
Khopi ya muxaka wo thalana, kumbe
Khopi ya xitifikheti xa rifu xa tatana
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iii n?wana a velekiwe ehandle ka vukati naswona a tsarisiwe hi xivongo xa tatana wa yena. Xivongo xa n?wana xi nga cinciwa ku ya eka xa manana. Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iv n?wana a hlayisiwa hi muhlayisi, a nga cinca xivongo xa yena xi ya eka xa muhlayisi. Matsalwa laya lavekaka i:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Vumbhoni bya matsalwa bya muhlayisi kumbe xitatimende lexi tiyisisaka vuhlayisi
Ku cincela eka xivongo xin?wana (Munhu la nga na 18 wa malembe kumbe ku tlula)
Nawu wu pfumelela munhu ku tirhisa xivongo lexi hambanaka na lexi komnisiweke eka rhijisitara ra nhlayo ya vanhu kumbe lexi a xi kumeke loko a kuma vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga. Mali leyi vekiweke i R238. Matsalwa laya landzelaka ya lavekaka:
fomo ya xikombelo ya (BI-196), nhlamuselo ya swivangelo leswi heleleke swo lava ku cinca xivongo, fomo ya mpfumelelo wa nsati ya BI-196 loko yi ri kona, xitifikheti xa vukati loko xi ri kona, khopi ya xitifikheti xo velekiwa, lexi nga na nomboro ya ntsariso loko xi tsarisiwile, kumbe nomboro ya pasi.
vumbhoni byo hakela bya R238 leyi lavekaka.
Loko vana lava nga le hansi ka 18 wa malembe va ta katsiwa eka xikombelo, tikhopi ta switifikheti swa vona swo velekiwa kumbe tinomboro ta ntsariso ta laveka xikan?we na mpfumelelo wa manana lowu tsariweke.
Ku cinca ka siku ro velekiwa:
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni bya siku ro velekiwa xik. papila ra le xibedlhele, xitifikheti xa vutswatsi (maternity), khadi ra kliniki, papila ra xikolo xo sungula, xitifikheti xa vukhuvuri loko a xi kume a nga si fika eka ntlhanu wa malembe. Loko ku nga ri na vumbhoni lebyi tsariweke, ndzinganyeto wu fanele ku endliwa hi dokodela kumbe muyimeri wa muganga kumbe xifundzha loyi a nga ta tsala xiringanyeto lexi nga ta famba na xikombelo vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca nhlamuselo ya rimbewu
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke, vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca ndhawu yo velekeriwa kona
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela ndhawu yo velekiwa kona vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca vuxokoxoko bya vatswari eka xitiviso xo velekiwa,
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke, vumbhoni bya vuxokoxoko bya vatswari na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Ku cinca ka nhlamuselo ya rimbewu
Un?wana na un?wana loyi a nga endla vuhandzuri byo cinca rimbewu kumbe vutshunguri lebyi cincaka rimbewu a nga endla xikombelo eka Mulawu-Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku va nhlamuselo ya rimbewu ra yena ri cinciwa.
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526), xiviko hi dokodela loyi a ku tshunguleke kumbe dokodela loyi a nga ntokoto eka vutshunguri lebyi xiviko hi dokodela un?wana loyi a nga kambela muendli wa xikombelo ku kumisisa swihlawulekisi swa rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Loko ku cinciwa rimbewu ra muendli wa xikombelo, nomboro ya pasi ya cinca. Xikombelo xa pasi rintshwa xi fanele ku endliwa hi xihatla loko ku cinca ku pfumeleriwile.
Tihakelo: R48
Loko munhu loyi a khumbhekaka a ta cinca na vito, R75 yo engetela yi fanele ku hakeriwa.
Ntsariso wa vunwa
Loko ku velekiwa ka n?wana ku tsarisiwe na vatswari lava ku nga ri ki vatswari va xiviri, mapapila yo tiyisisa (affidavits) ku suka eka vatswari va xiviri na lava vunwa ya fanele ku yisiwa xikan?we na xivangelo xo ntsariso wa vunwa. Loko na xin?we xa switatimende leswi xi nga ri kona, kutani xileriso xa khoto xa laveka. Ntsengo lowu bohiweke i R48.
Matsalwa laya lavekaka eka ntirho lowu i:
swikombelo leswi tsariweke swa vuxokoxoko bya vatswari xitiviso xintshwa xo velekiwa (BI-24) na vuxokoxoko bya ntiyiso bya vatswari va xiviri xitiyisiso ku suka eka matlhelo hi mambirhi laya khumbhekaka kumbe xileriso xa khoto vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Xitiviso xo wundla
Loko n?wana a wundliwa, vatswari lava n?wi wundlaka va nga tivisa Mulawu-Jenerali (DG) wa Timhaka ta Xikaya hi leswi. Matsalwa laya lavekaka i:
xikombelo lexi tsariweke hi vatswari vo wundla.
khopi ya xitifikheti xa nawu wo wundla.
vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Swikombelo swo katekisa vukati swi fanele ku yisiwa eHofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga na le ka Vayimeri va le kusuhi loko u endla xikombelo u ri handle ka Afrika Dzonga. Fomo leyi lavekaka i BI-130. Ntsengo lowu lavekaka i R43,00 eka xitifikheti xo leha na R8,00 eka lexa khomphyuta.
Ku katekisa no tsarisa vukati swi lawuriwa hi Nawu wa Vukati (Nawu wa 25 wa 1961).
Swilaveko swo tsarisa vukati bya wena (Swilaveko swo nghena eka vukati bya le nawini lebyi bohaka)
I mani a nga rhijisitaraka vukati bya wena?
Nawu wu hlamusela leswaku vukati byi nga katekisiwa ntsena hi i muofisiri wa vukati ku suka eka ntlawa wa vukhongeri kumbe nhlangano, kumbe ii muofisiri wa vukati ku suka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Hi kwihi laha vukati byi nga fambiseriwaka kona?
Vukati byi nga fambisiwa ntsena ekerekeni, muako lowu tirhiseriwaka timhaka ta vukhongeri ntsena, hofisiya vaaki, yindlo yo ka yi nga ri ya mfumo. Loko munhu a lava ku nghena eka vukati naswona a vabya, ku tekana loku ku nga endleriwa exibedlhele.
I mani a faneleke ku va kona hi nkarhi wo tekana?
Ku tekana swi nga fambisiwa ku ri na vanhu lava tekanaka, timbhoni timbirhi na muofisiri wa vukati
Matsalwa laya lavekaka loko ku tekaniwa
Hi siku ro tekana, vatekani va fanele ku yisa matsalwa laya landzelaka eka munhu loyi a fambisaka vukati:
Tipasi leti nyikiweke hi ku landza Nawu wa Mapasi, 1998 kumbe loko va nga ri na tipasi, tsalwa ro tiyisisa leri tatiweke eka fomo ya BI-31. Vahlapfa lava tekanaka na ma-Afrika Dzonga va languteriwa ku yisa tiphasipoto ta vona xikan?we na fomo ya BI-31 (Nhlamuselo ya xivangelo xa vukati)
Eka vana, mpfumelelo lowu tsariweke hi vatswari kumbe muhlayisi wa le nawini wu fanele ku tisiwa na fomo leyi faneleke ya BI-32. Loko mutswari loyi mpfumelelo wa yena wu lavekaka a nga kumeki kumbe a nga le ka xiyimo xo nyika mpfumelelo, n?wana u fanele ku endla xikombelo eka Khomixinara wa Nhlayiso wa Vana ku kuma mpfumelelo lowu faneleke. Loko vatswari kumbe Khomixinara va ala ku nyika mpfumelelo, n?wana a nga ednla xikombelo eka Muahluri wa Khoto-Nkulu eka ndhawu leyi a tshamaka eka yona. Vafana va le hansi ka 18 wa malembe na van?hwana va le hansi ka 15 wa malembe va boheka ku kuma mpfumelelo wo engetela eka lowu va wu kumeke eka vatswari kumbe vahlayisi ku suka eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya.
Tanihi leswi Nawu wa Vukati wu nga xiswona, n?wana i munhu loyi a nga le hansi ka 21wa malembe loyi a nga si ku tekaka/tekiwaka naswona vukati bya yena byi herisiwile hi rifu kumbe ku thalana.
Loko ku ri ku thalana, xivumbeko xa kona xi fanele ku tsariwa. Loko ku ri na xivangelo xo twala xo va munhu yoloye a nga hmesi xivangelo xo thala kumbe u thariwe eka tiko ra le handle naswona a nge kumi xivangelo xo thariwa, xitiyiso ku suka eka munhu yoloye xa laveka. Xi fanele ku hlamusela leswaku munhu yoloye u tharile ku ya hi nawu no katsa vito ra khoto leyi nyikeke mpfumelelo na siku leri mpfumelelo wu nga nyikiwa hi rona.
Loko u loveriwile, xitifikheti xa la loveke xa laveka. Loko xi nga ri kona, munhu la khumbhekaka u fanele ku yisa xitiyisiso lexi tiyisisaka rifu ra la loveke, xi hlamusela vito, siku ra rifu swa loyi a loveke.
Ku sayina no tsarisa vukati
Endzhaku ko va vukati byi katekisiwile, vanhu lava tekanaka, timbhoni timbirhi na muofisiri wa vukati va fanele ku sayina rhijisitara ra vukati. Xitifikheti lexi tsariweke hi voko xi nga nyikiwa mahala xikan?we-kan?we loko vukati byi ta ku katekisiswa. Muofisiri wa vukati u ta yisa rhijisitara ra vukati leswaku ri rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya Vanhu eka hofisi ya xifundzha ya Ndzawulo laha a tshamaka kona.
Nkarhi wo humelerisa: Xitifikheti xa vukati xo koma lexi tsariweke hi voko xi nyikiwa hi siku ra vukati mahala. Xitifikheti xa khomphyuta xi teka 21 wa masiku yo tirha ku xi humelerisa.
Tihakelo: ku humelerisa hinkwako na swivutiso leswi faneleke mayelana na switifikheti swa vukati swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-130. mali leyi hakeriwaka i:
Xitifikheti xo tsariwa hi voko xi durha R43,00
Xitifkheti xa khomphyuta xi durha R8,00
Xana a wu swi tiva?
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi komberile Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga hi 1996 ku endla vulavisisi byo enta eka mafambiselo ya vuhambani bya vukati eAfrika Dzonga. Hi xivangelo xa ku nghenelela loku, Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu (Nawu wa 120 wa 1998) wu pasisiwe no sungula ku tirha hi ti 15 Hukuri 2000.
Xana a wu swi tiva leswaku vukati bya Xintu byi tiphina hi xiyimo lexi fanaka na xa vukati bya xilungu hi ku landza Nawu Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu? Vukati bya xintu byi tsarisiwa hi munhu loyi a nga na matimba yo endla tano. Ku nga va hosi ya muganga kumbe muofisiri wa ntsariso. Munhu loyi u fanele ku va na xitiyisiso lexi tsariweke lexi kombisaka leswaku u na mpfumelelo wo tsarisa ku tekana. Vanhu lava a va tekanile ku ya hi xintu naswona a va nga tsarisiwangi kutani va lava ku tsarisa va nga endla xikombelo eka tihofisi ta le kusuhi ta Timhaka ta Xikaya. Vatekani va fanele ku heleketiwa hi vayimeri vambirhi ku suka eka matlhelo hi mambirhi. Vanhu hinkwavo lava tekanaka ku ya hi xintu va hlohloteriwa ku tsarisa vukati bya vona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Xitiviso xa Rifu
Loko munhu a lova, (Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992) wu lavaka leswaku rifu ra munhu ri vikiwa eka munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela switiviso sweswo. Sweswi vanhu lava landzelaka hi vona va nga na mpfumelelo:
Vaofisiri vo karhi va Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya
Swirho swa SAPS, ngopfu-ngopfu eka tindhawu leti Timhaka ta Xikaya ti nga ri ki na tihofisi
Vafambisi va mafu (undertakers) lava thoriweke no tiviwa ku ya hi nawu.
Loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a nga kuma vutshami bya nkarhi hinkwawo a fa ehandle ka Afrika Dzonga, rifu ra munhu yoloye ri fanele ku tivisiwa eka Muyimeri wa le kusuhi wa Afrika Dzonga. Khopi ya xitifikheti xa rifu yo tiyisisiwa yi nyikiwa hi tiko rimbe, mpfumelelo wu fanele ku tisiwa.
Loko mufi a ta lahliwa eAfrika Dzonga, Muyimeri u ta pfuna hi malunghiselelo yo rhwala ntsumbu wu ya eAfrika Dzonga.
Xitiviso xa rifu xi endliwa eka fomo ya BI-1663. fomo leyi yi na swiyenge swo hambana leswi faneleke ku tatiwa hi vanhu vo hambana lava khumbhekaka eka ku tivisa. Vanhu lava khumbhekaka i: munhu loyi a tivisaka rifu, dokodela loyi a tiyisisaka rifu na munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela xitiviso xa rifu tanihi leswi hlamuseriweke eku sunguleni.
Loko ku nga ri na dokodela xik. eka muganga wolowo, kutani mutshunguri wa xintu u ta tata fomo ya Xivik xa Rifu (fomo ya Bl-1680). Fomo ya Xiviko xa Rifu yi nga tatiwa ntsena hi munhu loyi Ndzawulo yi nga nyika mpfumelelo wo endla tano. Munhu yoloye u ta yisa fomo ya BI-1680 eka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na matimba yo amukela xitiviso. Muofisiri u ta tata fomo ya BI-1663.
Magoza yo tivisa no tsarisa rifu
Goza ra 1: Dokodela loyi a kambeleke ntsumbu wa mufi u fanele ku tata fomo ya Xitiviso xa Mafu/Lava nga si ku Velekiwaka ya (BI-1663). Ku na xiyenge eka fomo leyi laha dokodela a tataka kutani a pfala vhilopho. Fomo leyin?wana yi namarhetiwa eka vhilopho kutani yi nyikiwa maxaka ya mufi kumbe mufambisi wa mafu loyi a nga na vutihlamuleri byo lunghisa timhaka ta ku lahla. Vhilopho leyi pfariweke yi nga pfuriwa ntsena hi mutirhi wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na mpfumelelo.
Goza ra 2: Xaka ri fanele ku teka matsalwa ri ya yisa eka mufambisi wa mafu loyi va n?wi hlawuleke ku fambisa timhaka ta ku lahla. loko mufambisi wa timhaka ta ku lahla a ri na mpfumelelo wo amukela switiviso swa mafu, u fanele ku tata swiyenge leswi faneleke na xileriso xa malahlelo (Bl-14). Mufambisi wa timhaka ta mafu u ta yisa fomo leyi tatiweke eka hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya ku tsarisa rifu. Timhaka ta Xikaya u ta nyika xitifikheti xa rifu eka maxaka.
Loko mufambisi wa timhaka ta ku lahla a nga ri na mpfumelelo hi ku landza nawu, kutani u fanele a tisa tsalwa eka hofisi ya Timhaka ta Xikaya kumbe Xitici xa Maphorisa xa le kusuhi leswaku nawu wa malahlelo wu ta humesiwa no humelerisa matsalwa
Xitifikheti xa Rifu
Swikombelo swa switifikheti swa mafu swi fanele ku endliwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga, loko ku ri entsungeni wa matiko, swikombelo swi endliwa eka Vayimeri va le kusihi va Afrika Dzonga.
Xitifikheti xa khomphyuta xi nyikiwa mahala loko ku tsarisiwa rifu hi siku rero. Timhaka tin?wana leti lavekaka ti tatiwa eka fomo ya xikombelo ya BlI-132 na hakelo ta R8-00. xitifikheti xo helela na xona xa kumeka hi R43-00.
Xileriso xa Malahlelo
I swa nkoka ku tiva leswaku hi ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992, a ku nge lahliwi handle ka loko swi pfumeleriwile. Mpfumelelo wu ta hi xivumbeko xa xileriso xa malahlelo. Vaofisiri va Ttimhaka ta Xikaya, swirho swa SAPS na vafambisi va timhaka ta ku lahla lava pfumeleriweke va na mpfumelelo wa tata rhijisitara ya mafu no nyika swileriso swa malahlelo.
Mafu ya Vukungundzwana
Munhu loyi a tsarisiweke tanihi loyi a loveke eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu u fanele ku tivisa leswi eka Timhaka ta Xikaya ta le kusuhi ku endlela vulavisisi hi xihatla no lulamisa xiyimo. Ntlawa wa nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana eka fomo ya bl-9 swa laveka.
Matimu ya Pasi
Hi hlurile eku ringeteni ku simeka ntsako eswifuveni swa mamiliyoni ya vanhu va hina. Hi nghena eka xitshembhiso lexi leswaku hi ta aka tiko leri ma-Afrika Dzonga hinkwavo, vantima na valungu, va nga ta kota ku famba va tlakuse makatla, va nga ri na ku chava etimbilwini ta vona, va tshembhisiwa mfanelo wo nhloniphiwa ? tiko ra mihlovo leri rhuleke eka rona na misava?.
Matimu ya Pasi ya Afrika Dzonga ya khomanile na ya tiko hinkwaro. Yi hlamusela mukhomi wa yona. Eka munhu un?wana a ku ri xitirhisiwa xo tshikilela, eka un?wana a ku ri mpfumelelo wo fikelela mikateko ya misava.
Ku nga si fika 1972, mfumo wu humese pasi ya rihlaza. Pasi leyi yi siviwe hi xibukwana xa wasi hi Nyenyenyana wa lembe rero. Pheji ro sungula a ri ri na vuxokoxoko bya n?winyi wa rona. Mahungu yo engetela xik. layisense yo chayela, switifikheti swa vukati, na swin?wana a swi namarhetiwile eka xibukwana lexi hi ku tirhisa swo namarheta.
Ku sukela hi Dzivamisoko 1980, pasi leyitsongo yi sungule ku tirha. Leswi a swi endliwe hi khomphyuta naswona yi na swilo swo tala swa nsirhelelo ku sivela vukungundzwana.
Nawu wa Vutitivisi lowu sunguleke ku tirha hi 1986 wu tumbuluxe pasi ya rihlaza tanihi leswi hi yi tivisaka xiswona sweswi. Loko yi nga si va kona, loko munhu a ri evukatini, xitifikheti xa vukati a xi katsiwa epasini. Leswi swi yimile loko ku tumbuluxiwa Nawu wuntshwa. Eka malembe laya landzelaka, ku vile na ku cinca eka Pasi kambe a ku ri mayelana na nsirhelelo xik: ku sivela vukungundzwana.
Tipasi eka Matiko-Xikaya
Loko matiko-xikaya ya TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei) ya tumbuluxiwa, ya humese tipasi ta wona. Leti a ti fana na leti a ti nyikiwa hi mfumo wa Afrika Dzonga. Hambi swi ri tano tinomboro to landzelelana (serial) ti kondleteriwe hi ku hambana. Ku hela ka xihlawu-hlawu swi endle leswaku matiko-xikaya lawa ya va xiphemu xa Riphabliki ra Afrika Dzonga. Munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na pasi yo huma eka matiko-xikaya ya TBVC u nyikiwa pasi ra Afrika Dzonga.
Pasi ya namuntlha
Hi huma kule kusuka loko hi kume xidemokrasi hi 1994. pasi leyi a yi tirhisiwa khale ku hi hambanisa , sweswi ya hi hlanganisa tanihi ma-Afrika Dzonga. Swi kombisa ku hambana ka rixaka ra hina, swi hi tsundzuxa leswaku mu-Afrika Dzonga un?wana na un?wana u hambanile naswona swi kondletela vutitivi byo fana bya rixaka.
Vuxokoxoko bya Vutihlanganisi
Loko u ri na swiringanyeto hi mphakelo lowu u wu kumaka eka Timhaka ta Xikaya kumbe u ri na swivutiso titwi u tshunxekile hi ku tirhisa vuxokoxoko lebyi nyikiweke laha hansi:
HOFISI NKULU
Ndhawu ya Mintirho ya Tikhasimende
Riq ra mahala: 0800 60 11 90
Fekisi: 012-810 8169
TIHOFISI TA SWIFUNDZHA
Xifundzhankulu xa Kapa Vuxa
Riq: 043 6434689/99
Fekisi: 043 6434613/5
Munhu wo Tihlanganisa: N.G. Tinga
Xifundzhankulu xa Kapa N?walungu
Riq: 053 8395434
Fekisi: 053 8326283
Riq: 035 7891366/7
Fekisi: 035 7891369
Riq: 013 7528164
Fekisi: 013 7533501
Xifundzhankulu xa kapa Vuxa
Riq: 021 46551183
Fekisi: 021 4617686
Xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu
Mmabatho
Riq: 018 3845443/8
Fekisi: 018 3845449
Riq 012 3262450
Fekisi: 012 3234783
Riq: 011 4762336/ 2382
Fekisi: 011 4762402
Munhu wo Tihlanganisa: Manana L Sithole
Riq: 015 2955220/1
Fekisi: 015 2914455
Riq: 051 4039138
Fekisi: 051 4300295
Munhu wo Tihlanganisa: Tatana NE Mbambo
