NHWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
TSALWA RA RIMBA: NHWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
NKONGOMELO: KU TLANGELA NDZHAKA YA MFUWO WERHU(?LESWI HI SWI HANYAKA?) EKA LEMBE RA VUKHUME RA DEMOKHIRASI
MANGHENELO
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo,swin?we ni Vaholobye hinkwavo ni va MEC lava tirhanaka ni timhaka ta mfuwo eka nhlengeletano ya vona ya MINMEC leyi a yi khomiwile hi Nyenyankulu 2004, va pfumelelanile ku tirhisa nkongomelo wa ?ku tlangela Ndzhaka ya Mfuwo Werhu(Living Heritage) (Leswi hi swi Hanyaka?) eka lembe ra vukhume ra demokhirasi?.
Nkongomelo lowu wu ta tirhisiwa eka malembe manharhu lama taka ku fikela emahelweni ya Ndzhati 2007. Ndzawulo yi tiyimiserile ku tirhisa N?hweti yo tlangela swa Ndzhaka tani hi xitirho xo fikelela xivono xa nkarhi lowo leha xo hlengeleta, hlayisa, sirhelela, tlakusa no hangalasa ndzhaka ya mfuwo/ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki(intangible cultural heritage).
NDZHAKA YA MFUWO WERHU
I swa nkoka ku kombisa leswaku leswi eka tipholisi ni milawu ya Afrika Dzonga swi vuriwaka ndzhaka ya mfuwo werhu (living heritage), ematikweni hinkwawo (UNESCO) swi vuriwa Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga khomekiki.(intangible cultural heritage). Eka mpfapfarhuto lowu wa ha ku endliwaka wa Nhlengeletano ya Matiko hinkwawo(International Convention) lowu wu endleriweke ku hlayisa Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki, ku ni ntolovelo laha van?wavutivi va swa ndzhaka, ni lava tirhanaka ni timhaka ta swa ndzhaka va talaka ku tihrhisa matheme ya ?Ndzhaka ya Mfuwo werhu ni Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki hi ndlela yo fana hi ku cinca-cincana.
NHLAMUSELO YA NDZHAKA YA MFUWO WERHU
Nhlamuselo tani hilaha yi vekiweke ha kona eka Nawu wa Khansele ya swa Ndzhaka ya Rixaka(Nawu wa No.11 wa 1999) ni Nawu wa Switirho swa Ndzhaka swa Rixaka ( Nawu wa No. 25 wa 1999).
Ndzhaka ya Mfumo werhu? swi vula minchumu yo ka yi nga khomeki ya ndhavuko naswona leswi swi nga katsa:
Xintu
Matimu yo rungula hi nomo
Mintlangu
Vugandzeri
Swikili ni tithekiniki
Tisisiteme ta Vutivi ta Xintu
Maandlele yo angarha eka timhaka ta swa ntumbuluko, vaaki ni vunghana.
Hi ku ya hi xikongomelo xa nhlengeletano leyi ? ?Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga khomekiki? swi vula mintolovelo, swiyimeri, vutihlamuseri, vutivi, swikili ? xikan?we ni switirho, minchumu, swa ntivo-vuxongi ni minchumu ya xintu leyi fambelanaka na swona ? leswi vaaki, mintlawa ni, minkarhi yin?wana vanhu va swi tekaka swi ri swa ndzhaka ya vona leyi hundziseriweke ku suka eka vakokwa wa vakokwa wa vona. Eka nhlengeletano leyi ku ta kongomisiwa ntsena eka minchumu ya ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki.
Xiyenge xa 2 xi ya emahlweni ku kombisa leswaku ?Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki? tani hilaha swi hlamuseriweke ha kona laha henhla eka ndzimana ya swi katsa leswi landzelaka:
a Ndhavuko wo rungula kunene hi nomo ni vutihlamuseri.
b Vutshila bya vutlangi kumbe byo endla; mintolovelo ya ximunhu, vugandzeri ni swinkhubyana swo tlangela swo karhi c Vutivi ni mintolovelo leswi khumbhaka ntumbuluko ni misava hi ku angarha d Vumaki bya xintu
Tinhlamuselo leti nyikiweke laha henhla(ta milawu ya Afrika Dzonga ni ta Milawu ya Misava hinkwayo) ta yelana. Mhaka-nkulu eka tinhlamuselo leti I ndhavuko wo rungula hi nomo, vutlangi, vugandzeri ni vutivi eka ntumbuluko, vaaki ni vunghana. Laha ku nga ni ku hambana, a hi ku hambana lokukulu ko va ku hambana hi matirhisele ya marito ntsena. Hikwalaho ku tirhisa marito yo hambana tani hilaha Maafrika Dzonga va endlaka hakona a hi nandzu.
MAKANELWA
Ndzhaka ya mfuwo tani hi nchumu wihi kumbe wihi lowu khumbhaka vanhu a yi ri kona khale ka khaleni ku nga si fika ntshikelelo wa valungu. Hi leswi a swi hanyiwa eminkarhini ya khale hambi ku ri enkarhini wa sweswi etindhawini to hambana. I vutomi bya vona hi ku angarha; ndlela leyi va endlaka swa mbeleko ha yona, ku famba ka malembe, ku kula, ku tekana, vudyuhari ni rifu; ndlela leyi va tlangelaka ha yona magoza lawa yo hambana ya ku kula ka munhu; ndlela leyi va tirhanaka ni vusiwana ha yona; ndlela leyi va akaka ikhonomi ya vona ha yona, ndlela leyi va sivelaka ku tsekatseka ka ikhonomi ha yona, ndlela leyi va hanyisanaka hi yona ni vanhu van?wana xikan?we ni mbango wa ntumbuluko, mahlayele ya vona ya switori kumbe magaringetele, macinele ni mayimbelele, ni swin?w. ni swin?w.
Muxaka wa Ndzhaka ya Mfuwo lowu hi nga na wona namuntlha hi leyi hi hundziseriweke yona ku suka eka vakokwa wa vakokwa wa hina. Ndzhaka ya mfuwo wa hina wu katsa ndhavuko wo rungula kunene hi nomo, vugandzeri, tisisiteme ta vutivi bya xintu leswi hlayisiweke; leswi cinceke hikwalaho ka ku tekelana loku veke kona eka matiko lawa sweswi ya fikelelanaka hi ku olova lawa khale a ya hambanisiwile hi mpfhuka. Ku tekelana loku ku nyanyisiwile ni hi ku hluvuka ka thekinoloji ya thelekhomunikhexini, ku andza ka vuendzi ni ku famba-famba leswi swi hunguteke mfphuka exikarhi ka matiko yo hambana hambana.
Afrika-Dzonga I xikombiso xa kahle xa ku hlangana loku nga kona ka matiko laha ku nga ni mimfuwo leyi fuweke yo hambana-hambana ? hikwalaho ri vitaniwaka Rixaka ra Nkwangulatilo. Hikwalaho ke, I ntirho wa mfumo ku vumba mbangu lowu pfumelelaka ku tirhisiwa ka ndzhaka ya mimfuwo hi tindlela to hambana handle ko siveriwa hi tindlela tihi kumbe tihi. Leswi swi fanele ku endliwa hi ndlela yo seketela mhaka ya nka-xihlawuhlawu, nka-xihlawuhlawu xa swa rimbewu, vundziminyingi ni tiko leri nga ni mimfuwo yo hambana-hambana. Leswi swi fanele ku humelela nakambe ku ri hi ndlela yo amukela hi ndlela leyinene mimfuwo ya hina yo hambana leswaku ku ta va ni ndzivalelano, ku aka rixaka ni ku hanyisana hi ndlela leyinene.
I swa nkoka eka mintlawa ya ndhavuko yo hambana hambana ku nyika vutivi mayelana ni ku cinca loku veke kona hi ku ya hi nkarhi eka ndzhaka ya mfuwo wa yona. I swa nkoka ku va ku dyondziwa hi ndlela leyi ku cinca loku ku humeleleke ha kona ku kondza ku va ni ku va ni mimfuwo-nkatsano leyi nga kona laha Afrika Dzonga.
Swi pfunile swinene ku va tipholisi ni milawu leswi vekiweke endzhaku ka 1994 swi tshikelerile swinene nhlayiso wa ndzhaka ya mfuwo wa Maafrika Dzonga hinkwawo ku ri hi ndlela yo tlakusa mimfuwo ya vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Tsalwa ra nkanerisano (White Paper) ra Vutshila, Mfuwo ni Ndzhaka swin?we ni milawu leyi fambelanaka na rona ku nga, Nawu wa Khansele ya Ndzhaka ya Rixaka (Nawu wa No. 11 wa 1999) ni Nawu wa Switirho swa Ndzhaka (Nawu wa No. 25 wa 1999) I vumbhoni bya xivono lexi nga kona eka mfumo mayelana ni xikongomelo lexi.
Tindzawulop ta Mfumo, minhlangano leyi nga riki ya mfumo, minhlangano ya vaaki ni vanhu ntsena va tekile magoza hi ku hambana ku hlayisa no tivisa vanhu hi ndzhaka ya mfuwo. Hambiloko mhaka leyi yi khenseka swinene, swa laveka leswaku mfumo wu va wona wu rhangelaka hi ndlela leyi kondleteriweke ku vumba tiphurogireme leti nga koka mahlo ya vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga eku ringeteni ku hlayisa ndzhaka ya mfuwo werhu. Tiphurogireme leti ti fanele ku va ti nga kongomisi ntsena eka ku hlengeleta minchumu ya ndzhaka kambe ti tlhela ti kongomisa eka ku tumbuluxa tipholisi ni milawu leswi nga ta sirhelela ndzhaka ya mfuwo werhu. Tinhenha ta ndzhaka wa mfuwo werhu leti hambi swi tika swinene ti yeke emahlweni ni ku hlota vutivi ti fanele ku xiximiwa ni ku khensiwa hilaha swi faneleke hakona.ate recognition.
SWIKONGOMELO
Ku tlangela ndzhaka ya mfuwo werhu eka 10 wa malembe ya Demakhirasi.
Ku kumisisa Ndzhaka ya Vanhu
Ku vumba mbango wa mbhurisano hi timhaka to hlayisa Ndzhaka leswi nga ta tlhela swi pfuna eka ku vumbiwa ka tipholisi ni milawu ya , nhlayiso, nsirhelelo ni ntlakuso wa Ndzhaka ya Mfuwo.
Ku tlakusa ku tirhisiwa ka ndzhaka tani hi xitirho xo aka rixaka, ku aka ndzivalelano, mpfuxelelo wa vumunhu ku ri hi ndlela yo aka vutitivisi bya Afrika Dzonga.
Ku tlakusa Afrika Dzonga ngopfu-ngopfu hi tlhelo ra swa vuendzi.
VATIRHERIWA
Vaaki va Afrika Dzonga va katsa tinxaka to hambana-hambana ta mfuwo. Ndzawulo yi rhandza ku endla pfhumba ro tivisa vaaki hi ku angarha hi timhaka ta ndzhaka ya mfuwo. Ku ni mavonele laha Afrika Doznga ya leswaku Masiku ya tiholideyi ta rixaka ya khumbha ntsena vantima. Leswi swi lwisana ni mhaka yo aka rixaka, nzdivalelano ni ku hanyisana. Switirateji swa hina swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi yi nga ta kota ku koka mahlo ya vaaki hi ku angarha eku tlangeleni ka masiku ya tiholideyi ta rixaka, ngopfu-ngopfu siku ro tlangela swa ndzhaka.
VATIRHI-NKULU
Komiti ya Ndzawulo ya swa Vutshila ni Mfuwo
Tindzawulo ta Mfumo ta Rixaka;
Mimfumo ya miganga
Swihangalasa-mahungu
Tihuvo ta Nawu;
Tindhawu ta Tidyondzo ta le Henhla
Tindhawu ta Vurhangeri bya Ndzhavuko
Minhlangano ya Tikereke
Swiyenge swo Tiyimela
Minhlangano yo ka yi nga ri ya Mfumo
Mintlawa ya swa Mfuwo
Minhlangano ya Vaaki va Miganga
PULANI YA PHUROJEKE
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi ringanyeta manghenelo yo hambana eka N?hweti ya Ndzhavuko na Minongonoko ya Siku ra Ndzhaka 2004. Hi ringanyeta ku ka hi nga ha yi mahlweni na ?Ntlangu wa Rixaka? lowu hakanyingi wu fambisanaka na ntlangu lowukulu e ?Union Builldings? kumbe eka ndhawu yin?wana. Hi na mavonelo yo endla leswaku N?hweti ya Ndzhaka na Siku ra Ndzhaka ku va na ku hoxiwa ka xandlla xa nkoka hi Swifundzhankulu, Timhasipala na Mfumo wa Rixaka eka endlelo ro andlaleka leswaku N?hweti ya Ndzhaka na Siku ra Ndzhaka swi va na ntshikilelo eka muganga no tumbuluxa vuswikoti byo hlanganisa vaaki va Afrika Dzonga hi mhaka ya Ndzhaka ya mfuwo werhu. Hi tsakela ku tirhisa nkongomelo tanihi hi nchumu wo fikelela xivono xikulukumba xo hlengeleta, hlayisa, no sirhelela Ndzhaka wa mfuwo werhu. Hi ku tirhisa nkongomelo, eka ntlhanu wa malembe, DAC yi tsakela ku tumbuluxa pholisi na nawu xikan?we na masungulo ya rixaka ya matimba na ndhawu ya mahungu ya Ndzhaka ya Mfuwo werhu na Timali ta Vanhu lava Hanyaka tanihi loko lexo hetelela xi ri karhi xi lahleka masiku hinkwato.
FURIMEWEKE LEYI RINGANYETIWEKE YA MATIRHELE EKA N?HWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
Hi ringanyeta mavhiki ya nkoka lawa ya nga ta endla swilo swo hambana swi tekiwa siw leswi tekeriwaka nhlokweni eka Ndzhaka ya mfuwo werhu. Vahoxi va xandla vo hambana va ta nyika vuxokoxoko bya hi laha va pulaneke ku simeka minongonoko leyi khavisiweke ku tivisisa Ndzhaka ya mfuwo werhu. Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi pulana ku aka vuxaka na Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika Dzonga (SABC) ku vona leswaku nkongomo wu le rivaleni na minongonoko ya wona n?hweti hinkwayo.
Hi ku tirhisa vuxaka na SABC, ntlawa wa mburhisano eka swa Xintu/Vutivi bya swa Ndzhavuko na Mintolovelo swi ta lulamisiwa. Xikongomelo xikulu ku ta va ku tirhisa ndzhaka ya mfuwo wa Afrika Dzonga ku nghenisa xandla eka swilaveko swa rixaka ku katsa ku lwisa HIV/AIDS, ku hunguta vugevenga, ku aka vutitivi bya rixaka ra Afrika Dzonga na matikhomelo lawa ya yaka hansi.
Ku endla leswaku miehleketo ya swa xintu/vutivi bya swa ndzhavuko na mintolovelo leyi hanyaka eka vantshwa, i swa nkoka ku kombisa eka xilaveko xa nkoka wa mpfuno wa mintolovelo leya namuntlha (Hi laha vantshwa va nga vuyeriwaka ha kona eka swa ximunhu na ikhonomi). Xikombiso, ku vile na ku engeteleka ko tirhisa mpahla ya xintu, ku tirhisa swo tola xikandza na nkhaviso, leswi vantshwa va swi tekaka tanihi xivandla xo nyika matimba eka ikhonomi ya ximunhu.
Ma-Afrika Dzonga lava tiviwaka ku va na vuswikoti byo hlawuleka na tithekiniki endhawini ya xintu/vutivi bya swa ndzhavuko na mintolovelo va ta rhambiwa ku ya eka SABC naswona va ta nyikiwa nkarhi wo avelana vutivi na vanhu hinkwavo. Ntshikilelo wu fanele ku va eka hi laha swilo swa vutivi bya ndzhavuko na mintolovelo swi nga tirhisiwaka ha kona ku fikelela swilaveko swa rixaka.
Tidhawu ta nkoka ti nga katsa:
Swikili swa xintu, vupulani na vuvatli
Swakudya swa xintu na maswekelo na vuswikoti byo swi hlayisa
Mirhi na vuswikoti byo tshungula
Nkhaviso wa xintu na maambalelo
Vuyimbeleri bya xintu na ncino leswi fambelanaka na ntokoto wo hambana ka vutomi na mfanelo wo velekiwa, vukati, rifu na swin?wana.
Matimu yo hlamusela na Xintu xo hlamusela
VHIKI RO SUNGULA: VUYIMBELERI NA NCINO
Eka vhiki leri ku ta va ku ri ni vuyimbeleri ni mincino leswi nga ta endliwa ku ri karhi ku hlayiwa switori ni vugandzeri. Lowu ku ta va nkarhi wo kombisa ndlela leyi mimfuwo yo hambana hambana yi nga tekelelana ha yona ku ya hi nkarhi. Xikongomelo-nkulu xa ntirho lowu I ku tshikelela ku fana ka ndzhaka yerhu leswi swi nga pfunaka eka ku aka rixaka handle ko hi hambanisa.Hikwalaho ke, swi ta va swa nkoka swinene ku pfuniwa hi vadyuhari ku va hi kota ku fikelela xivono lexi xo endla nkombiso wa minchumu leyi ya matimu hinkwayo leyi nga ta koka ni mahlo ya lava ha riki vantsongo.
Ndzawulo yi le ku tirhisaneni ni tiyuniovhesiti ta Venda, Zululand na Fort hHare eku hlengeleteni no hlayisa Vuyimbeleri, Ncino ni matimu yo runugula kunene hi nomo swa xintu. Vhiki leri ku ta va nkarhi wo kombisa kahle leswi phurojeke leyi yi koteke ku swi fikelela.
Xa nkoka swinene I ku nghenelela ka miganga eku endleni ka nkombiso wa vuyimbeleri ni mincino swa xintu.
VHIKI RA VUMBIRHI: VUTIVI NI MAENDLELE SWA XINTU
Ku ni ntolovelo wo fananisa vutivi ni maendle swa xintu ni vantima ntsena. Leswi swi vumba miehlekete leyi hoxekeke evanhwini ya leswaku tinxaka tin?wana ta vanhu laha Afrika Dzonga tona a ti zanga ti hlangana ni swiphiqo swa xintu leswi vantima va hlangeneke na swona. Xikombiso, maendlele ya mirhi, swakudya ni swo tola swi hambanile swinene masiku lawa ni leswi a swi endlisiwa xiswona khale. Leyi I mhak a leyi fanaka eka tinxaka hinkwato naswona ku ni swo tala leswi hi nga bulaka hi swona swo fana ni ndlela leyi vakokwa wa hina a va rimisa xiswona, leswi a va tshiverisa xiswona ndzilo, leswi a va cerisa swona nsuku ni dayimani, leswi a va hlayisisa swona mbangu, leswi a va fuwisa swona swifuwo, leswi a va pfunisa xiswona eku tswariweni ka n?wana, leswi a va kurisisa xiswona vana, leswi a va tibombisisa xiswona ni swin?w. ni swin?w. Ndzawulo yi lava ku nghena swinene-nene eka mbhurisano wa swakudya swa xintu.
SWAKUDYA SWA XINTU
Swakudya swa xintu swi fuwile swinene naswona swi chipile loko swi pimanisiwa ni swakudya swa xilungu. Hambiswiritano, mhaka leyi yo fuwa no chipa ka swakudya leswi a yi si humeseriwa kahle erivaleni.
Ndzawulo yi tiyimiserile ku tirhisana ni va ka CSIR na Kellog Foundation ku endla phurojeke yo kombisa swakudya swa xintu. Phurojeke leyi yi ta ngheneleriwa swinene hi vaaki va miganga.
VHIKI RA VUNHARHU: TINHENHA TA NDZHAKA YA XINTU NI SWITORI SWA VONA
Veka vhiki leri ku ta kumisisiwa no burisaniwa ni vanhu lava va tirheke hi matimba eka timhaka to hlayisa ndzhaka ya mfuwo werhu.
Hi tirhisile rito ra tinhenha ku va hi olovisa theme ra Ndzhaka ya Vanhu lava Hanyaka, leri ku nga theme leri tirhisiwaka hi UNESCO kambe ri vulaka mhaka yo fana.
Tinhenha leti I vanhu lava va:
Va ringeteke hi tindlela hinkwato ku pfuxelela no sirhelela mfuwo lowu a wu ri eku loveni hikwalaho ko pfumaleka ka swipfuno swo wu sirhelela hikwalaho ka ku cinca loku veke kona ko tekelelana ka vanhu lava nga ekusuhu ni kusuhi.
Tikombiseke handle ko tipfinyinga eku tlakuseni mfuwo wa vona wa ndhawu leyi va tshamaka eka yona ku ri hi ndlela yo vumba ntwanano eka vaaki va ndhawu leyi va tshamaka eka yona.
Kombiseke swikili ni tithekiniki swa le henhla
Veke swikombiso eka timitsu ta matimu ya mfuwo ya ndhawu leyi va tshamaka eka yona
Tlakuseke mfuwo wa wona tani himbhoni ya vuvona exikarhi ka mimfuwo yo hambana-hambana.
VHIKI RA VUMUNE: MBHURISANO MAYELANA NI NTIRHO WA NDZHAKA YA MFUWO EKA MPFUXELELO WA MAHANYELO/VUMUNHU, KU HANYISANA, KU HERISA VUSIWANA; KU AKA RIXAKA; NDZIVALELANO NI VUTITIVISI BYA RIXAKA
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi tiyimiserile ku va ni mimbhurisano etikweni hinkwaro mayelana ni mhaka leyi kombisiweke laha henhla. Xikongomelo xa goza leri I ku olovisa ku twisiseka ka mhaka ya swa ndzhaka eka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Leswi swi endleriwa nakambe ku kota ku kuma tindlela leti xivono xa swa ndzhaka xi nga fikeleriwaka ha tona.
Hikwalaho ka ku va Ndzawulo yi xixima vutlhari lebyi vaaki va Afrika Dzonga va nga na byona mayelana ni mhaka ya swa ndzhaka, ndzawulo yi ta endla mimbhurisano eka swihangalasa mahungu ku kuma mavonele mayelana ni ndlela leyi ndzhaka yi nga tirhisiwaka ku fikelela hinkwaswo leswi kombisiweke laha henhla.
Mbhurisano lowu, wu ta vumba masungulo ya mvumbele ya Xitirateji xa Rixaka xa nhlengeleto, nsirhelelo, nhlayiso ni ntlakuso wa Ndzhaka ya Mfuwo werhu/ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki.
Ku ta vumbiwa ntirhisano ni va ka SABC laha ndzawulo yi nga ta burisana ni vaaki mayelana ni tiphurogireme leti va lavaka leswaku ti endliwa mayelana ni mhaka leyi.
SIKU RO TLANGELA SWA NDZHAKA TI 24 TA NDZHATI
Ku tlangeriwa ka siku ra swa Ndzhaka ku ta endliwa eka swifundzhankulu hinkwaswo swa 9 xikan?we ni le ka timasipala. Ndzawulo ya Rixaka yi ta tirhisa n?hweti leyi ku simeka pfhumbha leri nga ta kondza ri fika eka Xitirateji xo Hlengeleta, Hlayisa, Sirhelela, Tlakusa no Hangalasa Ndzhaka ya Mfuwo werhu.
