			‘Ku Tlangeriwa Nhweti ya Vantshwa’
Nkongomelo: “Palamende leyi hlayisaka leyi yisaka emahlweni 					nhluvukiso wa vantshwa ku fikelela ntshuxeko wa 				swa ikhonomi.”
“Matimu ya hina hi mikarhi hinkwayo ma susumete vantshwa va hina ku va na vutihlamuleri va ha ri vatsongo. Va ve valwelantshuxeko loko va fanele va tlanga kumbe va va exikolweni. Sweswi vantshwa va Afrika Dzonga va kongomane na mitlhontlho leyikulu hikokwalaho ka malembe yo dyeletiwa, madzolonga na dyondzo leyi kavanyetiweke. Xitiyanhlana na ku tiyimisela lokukulu swi ta laveka ku hlula swirhalanganyi na ku va lavantshwa va kota ku tiphina hi mivuyelo hi xitalo leyi xidemokirasi xa hina lexi xa ha riki matabyana xi va khomeleke yona.” (Nelson Mandela, 15 Khotavuxika 1997)
Nkoka wa 16 Khotavuxika
16 Khotavuxika ri hlambanyiwe  ku va siku ra ku wisa ra mani na mani hi mfumo wa xidemokirasi wa Afrika Dzonga endzhaku ka 1994. Leswi i ku tsundzuka xitereko xa vantshwa lexi nga humelela hi Khotavuxika 1976. Nhweti hinkwayo yi hlawuriwe  ku tlangela ku xaniseka ka vantshwa va Afrika Dzonga loko va lwa na mfumo wa xihlawuhlawu.
Yi komba maninginingi ya nsihalalo hi vantshwa va Afrika Dzonga loku nga sungula hi 1976, naswona ku ye emahlweni ku fikela loko ku fike xidemokirasi hi 1994.
Ku xaniseka loku hi vantshwa ku endle leswaku ku va na nhluvukiso wa sisiteme ya dyondzo leyi xiximaka timfanelo ta ximunhu, ku hambana ka mifuwo na mfanelo yo hlawula, naswona yi tikarhatela leswaku ku va na mfikelelo wo ringana.
Vantshwa va malembe ya va70 va hoxe xandla swinene eka ku vumba vumundzuku bya tiko rerhu.
Va ya emahlweni no tlanga xiave xa nkoka, naswona mfumo wa xidemokirasi wu tiyimisele eka nhluvukiso wa vantshwa tanihi varhangeri va mundzuku na vinyi va ntshuxeko lowu kumiweke eku tikeni swinene.
Mitlhontlho leyi kongomaneke na Vantshwa
Vantshwa va namuntlha va kongomane na mitlhontlho yo tala leyi katsaka:
ku pfumaleka ka mitirho loku nga henhla
vusweti
vugevenga
mavabyi na mavabyi yo tlulela
ku pfumaleka ka swikili
ku pfumaleka ka mfikelelo eka vukorhokeri bya nkoka
Ntshikilelo wa mavabyi ya HIV/AIDS wu twiwe swinene hi vantshwa. Miti leyi rhangeriweke hi vantshwa na vana swi le ku tlakukeni hikwalaho ka ku lova ka vatswari hi mhaka ya mavabyi lama fambelaka na HIV/AIDS tanihi TB.
Mikateko leyi nga kona eka Vantshwa
Eka Mbulavulo wa yena na Rixaka, Presidente Jacob Zuma u hlambanye 2011 ku va lembe ro tumbuluxa mitirho. U vule leswaku mapfhumba ya mitirho ma fanele ku kongomisiwa eka ku antswisiwa ka nhluvukiso wa vantshwa. 
Ku pfuna ku lulamisa ku pfumaleka ka mitirho, mfumo wu pfuneta hi swa timali eka ku durha ka ku thola vantshwa ku hlohlotela vatholi eka sekithara leyi nga riki ya mfumo ku thola vanhu vo kala ntokoto.
Timhaka ta dyondzo, swikili  na nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo eka vantshwa swi tatiwe enon’wini swinene eka mbulavulo wa mpimanyeto wa Holobye wa swa Timali Pravin Gordan eka lembeximali ra 2011/2012. 
Holobye wa swa Timali u kombise leswaku mpfuneto hi swa timali wa swichudeni wu ta tlakusiwa ku nyika vantshwa vo tala mfikelelo eka tikholichi to yisa emahlweni dyondzo na vuleteri leswaku ti ta hluvukisa swikili. Mali yo tala yi nghenisiwile eka Nkwama wa Swikili wa Rixaka lowu seketelaka valavamitirho hi swa timali.
Minongonoko yin’wana ya mfumo yi katsa:
Nongonoko wa Vun’we bya Vantshwa va le Matikoxikaya wa Vukorhokeri bya Rixaka lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta le matikoxikaya na Mpfuxeto wa Misava ku pfuna vantshwa ku hluvukisa swikili swintshwa leswi nga ta vuyerisa tindhawu leti va tshamaka eka tona.
Nongonoko wa Ndzetelo wa Vaswekinkulu wa Vantshwa wa Rixaka lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya swa Timhaka ta Vupfhumba ku nyika swikili, vutivi na ntokoto  leswaku va ta kota ku kuma mitirho leyi nga ta heta nkarhi wo leha eka indasitiri ya malwandla na vupfhumba.
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vativi va Mitirho ya Mavoko lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya swa Mitirho ya Mfumo ku hluvukisa swikili swa nkoka swa vantshwa eka sekithara ya indasitiri ya swo aka.
Mfumo wa xidemokirasi wu sungule mihlangano yo fana na Ejensi ya Nhluvukiso wa Vantshwa ya Rixaka (NYDA) leyi nyikiweke matimba hi nawu ku tirhana na timhaka hinkwato ta vantshwa ku suka ka pholisi ku fika ka nhluvuko.
NYDA i nhlangano lowu tumbuluxiweke hi mfumo ku hlamula hi ku kongoma eka mitlhontlho ya swa ikhonomi leyi vantshwa va kongomaneke na yona, naswona tanihi Ejensi leyi pfuniwaka hi swa timali ya nhluvuko, yi kongomisiwe eka ku tumbuluxa pulatifomo ya ntumbuluxo wa mitirho, nhluvukiso wa swikili na ku hundziseriwa ka swikili eka vantshwa va Afrika Dzonga.
Ntirho wa Palamende eka Nhluvukiso wa Vantshwa
Eku yiseni emahlweni ka nkongomelo: “Palamende leyi hlayisaka leyi yisaka emahlweni nhluvukiso wa vantshwa ku fikelela ntshuxeko wa swa ikhonomi,” Palamende yi tumbuluxe tipulatifomo to hambanahambana ku tirhana na timhaka leti khumbaka vantshwa.
Palamende yi na tikomiti leti landzelaka ku tirhana na timhaka ta vantshwa:
Komiti ya Vuangameri ya NA eka Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa
Komiti ya Vuangameri ya NCOP eka Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa
Tikomiti leti ti na ntirho wo angamela eka timhaka ta vantshwa, naswona ti fanele ti tirhana na milawu leyi khumbaka vantshwa.
Palamende yi na mapfhumba yo hambanahambana lawa ya kongomisiweke eka tisekithara to hambana, xikombiso, Palamende ya Vantshwa (leyi khomiwaka hi Nhweti ya Vantshwa) leyi eka yona timhaka leti khumbaka vantshwa ku kaneriwaka hatona. Ku nghenelela ku pfumeleriwa vantshwa ntsena, naswona leswi ku vulavuriwaka haswona swi kongomisiwe eka vona.
Vumbiwa byi sindzisa Palamende ku nghenelerisa vaakatiko eka migingiriko ya byona na tiphurosese, hikokwalaho vantshwa tanihi xiphemu xa vaakatiko va rhambiwa mikarhi yo tala ku nghenelela eka mapfhumba ya Palamende yo fana na Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaakatiko, Mbulavulo wa Presidente na Rixaka na minongonoko yo fikelela na ku nghenelela ka vaakatiko.
Va nga tlhela va endla marito ya vona ya twala hi ku endla swikombelo hi nomo kumbe hi ku tsala.
Vantshwa va tlhela va endla xiphemu xa vaakatiko lexi nga yaka eka Tinhlengeletano ta Tikomiti laha ntirho wo tala wa Palamende wu endliwaka kona, naswona vantshwa va nga ya eka mitshamo leswaku va ta vona, ku tifumisa no tinyika matimba.
“Palamende ya Vantshwa: Yi lawula vumundzuku”
