KHOLICHI YA VULULAMI
XIBUKWANA XA VARHANGERI VA NDZHAVUKO EKA TIMFANELO TA
XIMUNHU
MANGHENELO
MBALANGO WA MATIMU YA TIMFANELO TA XIMUNHU eAfrika Dzonga
Lowu i ndzavisiso wo angarhela wa hi laha mfuwo wa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu wu hangalakeke hi kona eAfrika Dzonga . Loko ku langutiwa matsalwa ya matiko ya misava na swifundza, timfanelo ta ximunhu ti fanele ku landzeleriwa ku suka ehandle ku ya endzeni. Ehandle ka swipimelo leswi vekiweke eka ndzavisiso hikwalaho ka mhaka yo va mhaka ya timfanelo ta ximunhu yi amukeriwa hi vuntshwa eAfrika Dzonga , ku hlayiwa ka matsalwa ya matiko ya misava, matsalwa ya swifundza na rixaka swi ta hlamuseriwa eka Kavanyisa loku.
MATSALWA YA MATIKO YA MISAVA
Ku xanisiwa loku vanhu va hlanganeke na kona enkarhini wa Nyimpi ya Misava ya Vumbirhi ku endle leswaku Nhlangano wa Matiko wu endla xiboho xo hlamusela ku tiyimisela ka wona ko amukela ni ku sirhelela timfanelo ta ximunhu. Nhlangano lowu wu sungule ku tirha hi 1946 loko Nhlengeletano wa Nhlangano wa Matiko wu vumba Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko. Xiviko xa wona xi tlhele xi tiyisisa ?ntshembo eka nkoka wa timfanelo ta ximunhu, eka ndzhuti na nkoka wa vanhu, timfanelo to ringana ka vaxinuna ni vaxisati?.
Afrika Dzonga tanihi xirho ri endle ntirho wa nkoka eka Ntwanano lowu hikuva Holobyenkulu wa rona, Jenerali Smuts a tsale Ntwanano. Swinawana swa Ntwanano exikarhi ka swin?wana swi boha Nhlangano wa Matiko ku ?tlakusa nxiximo wa misava hinkwayo wo amukela timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko wa nkoka wa vanhu hinkwavo ehandle ko va hambanisa ku ya hi rixaka, rimbewu, ririmi kumbe vukhongeri.
Hi ku ya hi xinawana xa 56, a ku languteriwe leswaku matiko ya swirho hinkwawo ya fanele ku landzelela tsalwa leri. Kambe hambi swi ri tano swi ve erivaleni leswaku Afrika Dzonga ri yile emahlweni ri tlula timfanelo ta vanhu. Hambileswi Nhlangano wa Matiko wu tlheleke wu vuyelela xiboho xa wona xa ntshikelelo wa wona wa leswaku ku fanele ku herisiwa xihlawuhlawu xa tinxaka, Nhlangano wa Afrika Dzonga wu yile emahlweni na ntirho wa wona wa ku tlula timfanelo ta ximunhu.
Mavonele lama a ya simekiwe eka xinawana xa 2.7 xa Ntwanano lexi sivelaka ku nghenelela ka Nhlengeletano wo Angarhela eka ?timhaka ta xikaya? leti voniwaka ti nyika ntshunxeko eka ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu. Xihlawuhlawu xa Afrika Dzonga a xi languteka xi nga fambisani na swiboho ehansi ka Ntwanano hikwalaho Nhlangano wa Matiko wu bohile ku herisa vuxaka bya wona na Afrika Dzonga hi 1982.
Ku amukela mavonele lama yo kala ya nga ri kahle hi mayelana na Ntwanano, Afrika Dzonga a ri tshembele eka swihoxo leswi ri swi voneke eka Ntwanano, swo fana na:
Ku pfumaleka ka nhlamuselo hi ku tumbuluxa vutihlamuleri
Ku pfumaleka ka switirho swo tiyisisa ku landzeleriwa
Xinawana xa 2.7 a xi vanga ntlimbo exikarhi ka timfanelo ta ximunhu na mintirho, eka matiko ya swirho hikwalaho ko va xi vula leswaku a ku na nchumu lowu nga kona eka Ntwanano lowu nga nyikaka Nhlangano wa Matiko matimba yo nghenelela etimhakeni leti nga ta xikaya ta tiko rin?wana kumbe ku lava leswaku swirho swi nyiketa timhaka leswaku ti lulamisiwa ehansi ka ntwanano lowu nga kona, kambe nawu lowu a wu nge voyameli tlhelo rin?we eku tirhisiweni ka maendlelo yo tirhisiwa ehansi ka Kavanyisa ka VII.
Ehandle ka swihoxo swa wona, Ntwanano wu endle ntirho wa nkoka eku hluvukiseni na le ku lulamiseni ka milawu na mimpimo ya timfanelo ta ximunhu ta matiko ya misava. Xikombiso, minhlangano yo hambana yi tumbuluxiwile ehansi ka vito ra Nhlangano wa Matiko eku hetisiseni swiboho swa Ntwanano. Maendlelo lama a ya ri hi xivumbeko xa ku hlambanya kumbe minhlengeletano. Swilo leswi rhangeleke Minhlengeletano swi na milawu yo anama leyi tiyisisaka ku va enawini ka mintwanano. Tsalwa ro sungula ku amukeriwa hi 1948 ku ve Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu. Tsalwa leri ri amukeriwile hi 48 wa matiko ya swirho swa 56, laha 8 ku katsa na Afrika Dzonga ya aleke ku ri amukela. Kambe hambi swi ri tano tsalwa ri amukeriwa hi ku anama eka timhaka ta xikaya na swiyimo swa matiko ya misava tanihi hi mpimo. Nakambe ri kombisile ku tirhisiwa loku kotekaka ka mavonele ya Nhlangano wa Matiko hi mayelana na ku hlambanya. Mavonele lama ya hlamuseriwile eka memorandamu leyi hangalasiweke leyi kumekaka ehofisini ya Timhaka ta Nawu leyi vulaka leswaku ?hi ku ya xihlaulekisi na nkoka wa ku hlambanya, swi nga langutiwa swi ri na nkhumbo hi ku yimela nhlangano lowu wu swi amukelaka, ku langutela lokukulu ka leswaku swirho swa nhlangano wa matiko swi ta swi landzelela. Ku yisa emahlweni hikwalaho ko va ku langutela loku ku tala ku voniwa ku ri enawini hi ku ya hi endlelo ra Mfumo, ku hlambanya hi ku ya hi ntolovelo ku nga amukeriwa tanihi milawu leyi bohaka matiko. Ku olovisa ku va enawini Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu, Nhlengeletano wa Matiko wa timfanelo ta Vaaki ni Tipolitiki xikan?we na Nhlengeletano wa Timfanelo ta Mfuwo wa swa Ikhonomi na Mahanyelo yi amukeriwile hi Nhlangano wa Matiko hi xikongomelo xo hlamusela milawu leyi nga boheki ya ku hlambanya leswaku yi va leyi bohaka leswi tivekaka tanihi ?Nawumbisi wa timfanelo ta Matiko?. Nawumbisi lowu wu amukeriwile endzhaku eAfrika Dzonga hi 1962. Ku sirheleriwa ko engetela ka timfanelo ta ximunhu ku sungule ku tirhisiwa hi ku hluvukisiwa ka matsalwa ya swifundza yo fana na Nhlengeletano wa Yuropa hi 1950 leswaku ku sirheleriwa timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko wa masungulo. Vundzeni bya Nhlengeletano wa Yuropa byi amukeriwile ro sungula eAfrika Dzonga eka Nawumbisi wa timfanelo ta Bophutatswana. Kambe hambi swi ri tano miehleketo leyi yi landzuriwile hi Mfumo wa khale wa Afrika Dzonga lowu a wu ri na vutihlamuleri bya mimfumo ya matiko-xikaya.
MATSALWA YA SWIFUNDZA
Ku ya hi nkanelo lowu nga laha henhla swi le rivaleni leswaku mfuwo wa timfanelo ta ximunhu a wu fanele ku ndlandlamuka hi ku ya hi swilaveko swa Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko. Xikombiso xinawana xa 56 xi vula leswaku matiko ya swirho ya tshembisa leswaku ya ta tirhisana swin?we na nhlangano ku fikelela swikongomelo leswi hlamuseriweke eka xinawana xa 55. EAfrika Dzonga nhluvukiso wa Timfanelo ta Ximunhu wu siveriwile hi endlelo ra mfumo wa xikoloni, hikwalaho Nhlangano wa Matiko wu tsandzekile ku kucetela Afrika Dzonga ku cinca tipholisi ta xihlawuhlawu ku fikela loko wu veka swikhiri hi 1982. Enkarhini walowo mfuwo wa timfanelo ta ximunhu wu swi kotile ku ya emahlweni eAfrika loko Vun?we bya Matiko ya Afrika wu vumba ntwanano wa Afrika hi 1961.
Hambileswi endlelo ri nga hlwela ku ringana malembe ya 20, exikarhi ka mimpfampfarhuto yosungula ku amukeriwa ka tsalwa hi 1981 tanihi ntwanano wa Banjul ku ve ku humelela lokukulu ko amukeriwa ka ku ya emahlweni ka timfanelo ta ximunhu eAfrika. Xihlawulekisi xa nkoka xa tsalwa a ku ri ku amukeriwa ka ?timfanelo ta ximunhu? leswi kombisaka ku tiyimisela ko ndlandlamuxa mhaka ya timfanelo ta ximunhu. Leswi swi hlamuseriwile eka xiviko xa tsalwa laha ku yelanisiwaka eka xitshembiso xa matiko ya swirho ku ?fikelela vutomi byo antswa bya vanhu va Afrika?. Xitshembiso xi endle ntlhontlho eka Afrika Dzonga hikuva a ri nga si amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu. Mhaka a ku ri ku twananisa timfanelo ta vanhu leti boxiweke eka ntwanano wa Afrika na timfanelo ta vanhu leti tsakeriwaka hi matsalwa ya matiko ya misava. Kutani a swi ri erivaleni leswaku Afrika Dzonga a ri fanele ku tirhisana hi ku amukela timfanelo ta ximunhu loko ku nga si tirhisiwa Ntwanano wa Afrika eAfrika Dzonga .
Ntlhontlho wu tekiwile hi nhlangano wa Magqweta ya Timfanelo ta Ximunhu lowu tumbuluxiweke eAfrika Dzonga hi 1979. Xikongomelonkulu xa wona a ku ri ku hlayisa no nyika matimba/tiyisa timfanelo ta ximunhu, leswi fambelanaka na nawu (rule of law) na mafambisele ya vululami na ku sirheleriwa ka mintshunxeko ya nkoka/masungulo hi ku ya hi Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu. Hi 1987, ndzawulo ya nkarhi hinkwawo yi tumbuluxiwile ku endla mapfhumba yo sirhelela no sindzisa ku landzeleriwa ka timfanelo ta masungulo/nkoka. Ntlawa lowu a wu ri na nkhumbo lowukulu eAfrika Dzonga laha swi nga tikomba leswaku ku tlhela ku vumbiwa ka milawu a ku fanele ku endliwa hi swikongomelo swo sirhelela timfanelo ta ximunhu.
MATSALWA YA RIXAKA
Loku ku nga si va na Vumbiwa bya Nkarhinyana bya 1993, ntshikelelo wo amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu eAfrika Dzonga a wu endliwa hi matslawa ya matiko ya misava, swifundza na rixaka. Matsalwa lama I: Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko, Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu, Ntwanano wa Afrika, Ntwanano wa African National Congress na mapfhumba ya dyondzo lama a ma endliwa hi nhlangano wa Magqweta ya Timfanelo ta Ximunhu. Ntshikelelo wa matiko ya misava wa leswaku swi susiwa exikarhi, leswaku ku herisiwa mfumo wa xihlawuhlawu wu hetelele hi endlelo ro tlhela ku vumbiwa milawu leswi heteleleke hi palamende ya tindlu tinharhu hi 1983. Leswi swi vile swikombiso swo sungula swa ku wa ka mfumo lowu alelaka timfanelo ta ximunhu, hikwalaho hi 1987 Bophutatswana ri ringetile ku tivisa Nawumbisi wa timfanelo eDzongeni wa Afrika.Afrika Dzonga ri hatle ri lemuka leswaku ku tshikelela a swi nge tlheriseli ku tiveka ka rona na matimba, hikwalaho ri sungurile ku languta swikombiso swa vumbiwa leswi nga ta amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu. Hikwalaho hi 1986 Holobye wa Vululami (Cootze, JH), u thorile Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku lavisisa ku sirheleriwa ka timfanelo ta ximunhu. Hi nkarhi walowo ntlawa wa magqweta lama a ma lwa ni xihlawuhlawu (Nhlangano wa Magqweta ya Xidemokrasi wa Rixaka) wu lemukile leswaku ku kunguhatiwile ku cinca ka vumbiwa kambe pholisi ya Rixaka a yi nga tekeli enhlokweni ku navela ka vanhu kutani wu kombela Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku katsa swin?wana swa swilaveko swa ntwanano wa Ntshunxeko na Ntwanano wa Banjul.
Miehleketo yo amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu yi humelele endzhaku ka xipichi xa ndhuma xa Presidente De Klerk (Presidente wo hetelela wa Mfumo wa Xihlawuhlawu). U vule leswaku, ?mfumo wu amukela nawu wo amukela no sirhelela timfanelo ta masungulo/nkoka leswi vumbaka masungulo ya vumbiwa bya matiko yotala ya Yuropa. Nakambe hi amukela leswaku ndlela ya yena leyi kotekaka yo sirhelela timfanelo leti yi simekiwe eka ku hlambanya ka timfanelo loku amukeriweke hi magqweta lama tshunxekeke?. U yile emahlweni a tsundzuxa Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku nyiketa xiviko xa yona xohetelela xa makungu ya Nawumbisi wa timfanelo. Endzhaku ko kanerisana nkarhi wo leha hi mintlawa ya vatsakeri ku sukela hi 1991, hambileswi a yi yimisiwile hi 1992 hikwalaho ka madzolonga ya le KwaZulu-Natal, Vumbiwa bya Nkarhinyana byi tumbuluxe minkoka yinharhu hi 1993, viz:
Matimba ya Vumbiwa
Xidemokrasi, na
Nsirhelelo wa Nawu wa timfanelo ta masungulo/nkoka
Kutani timfanelo ta ximunhu ti amukeriwile eku heteleleni, ti sirheleriwile no tirhisiwa eAfrika Dzonga no sirheleriwa eka Vumbiwa ku sukela hi 1993. Eka Vumbiwa lebyi nga kona, xiyenge xa 7 xi vula leswaku ?Nawumbisi wa timfanelo lowu i masungulo ya xidemokrasi eAfrika Dzonga . Wu sirhelela timfanelo ta vanhu hinkwavo etikweni ra hina no nyika matimba minkoka ya xidemokrasi ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Kambe ku sirheleriwa hinkwako ku hlamuseriwile hi xiyenge xa 8 lexi hlamuselaka leswaku Nawumbisi wu tirha eka nawu hinkwawo no boha palamende ya xifundza, huvonkulu na vuavanyisi leswi kanetanaka ni vumbiwa bya khale lebyi tiviseke ntshunxeko wa palamende.
Vumbiwa byi hetelele byi vulavula hi ku kayivela ka ku amukeriwa no sirheleriwa ka timfanelo ta ximunhu. Ku tiyisisa leswaku swa landzeleriwa, vumbiwa byi tlhele nakambe byi vula leswaku ku ta va ni vuavanyisi lebyi ntshunxekeke xikan?we na Huvo ya Vumbiwa na tindlela to sirhelela to fana na tikhoto tin?wana na tikhomixini.
Eku heteleleni, ndzavisiso wo angarhela lowu nga laha henhla wu kombisile kahle nkhumbo wa matsalwa ya matiko ya misava, swifundza na rixaka ku nghenisa mfuwo wa timfanelo ta ximunhu eAfrika Dzonga . Hambileswi Vumbiwa bya ha riki na swihoxo na swiphiqo swa masungulo byi swi kotile ku lulamisa ku xanisiwa ka vanhu va hina hi mfumo lowu hundzeke. Ku yisa emahlweni xilaveko xa byona xa ntshuxeko wo vulavula xi antswisile vutivi bya vanhu bya timfanelo ta vona hikwalaho leswi swi tlhele swi tiyisiwa hi nongonoko lowu nga kona wa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu ta masungulo ku tiyisisa ku ya emahlweni ku tirhisiwa Nawumbisi wa timfanelo.
SWIENDLEKO LESWI VANGEKE LESWAKU KU AMUKERIWA TIMFANELO TA XIMUNHU: eAfrika Dzonga
EAfrika Dzonga a ku ri na ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu na ku dlayiwa ka vanhu leswi endliweke hi mfumo wa xihlawuhlawu na mintwanano ya wona. Hi twile hi swona enkarhini wa vumbhoni bya TRC kumbe hina, mindyangu ya hina, vanghana kumbe vaakelani lava humeleriweke hi ku tluriwa na ku xanisiwa loku. Palamende a yi ri na matimba yo hetiseka ehenhla ka swilo hinkwaswo no humesa milawu yo tshikelela leyi a yi nyikiwa matimba hi tikhoto leti a ti nga tshunxekangi. Hikwalaho ka leswi, minhlangano yotala leyi a yi lwa ni Xihlawuhlawu eAfrika Dzonga yi tsale Ntwanano wa Ntshunxeko naswona leri ri vile tsalwa ro sungula ra nkoka ra Timfanelo ta Ximunhu leri seketeriweke ngopfu hi vanhu votala va Afrika Dzonga. Hikwalaho ka leswi, loko Afrika Dzonga ri hangalasa Swiletelo swa Vumbiwa swa Afrika Dzonga ra Xidemokrasi, Ntwanano wu vile xiphemu xa swona.
Endzhaku ko tshika ku hlongoriwa ka mavandla ya tipolitiki hinkwawo na ku tshunxiwa ka Khale ka Presidente, Nelson Mandela, ku tumbuluxiwile Vumbiwa bya nkarhinyana byintshwa. Vumbiwa lebyi hi byona lebyi rhangeleke Vumbiwa bya hina lebyi nga kona, lebyi nga byin?wana bya mavumbiwa ya kahle emisaveni. Vumbiwa bya hina byi sayiniwile hi Presidente Nelson Mandela hi Siku ra Matiko ya Misava ra Timfanelo ta Ximunhu, 10 N?wendzamhala 1996.
Vumbiwa bya hina hi byona nawu lowukulu etikweni naswona byi katsa Nawumbisi wa timfanelo, lowu nga masungulo ya xidemokrasi eAfrika Dzonga . Nawumbisi wa timfanelo wu sirhelela vanhu hinkwavo eAfrika Dzonga no nyika matimba minkoka ya xidemokrasi xa ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Hi ku nghenisa kahle timfanelo leti mfumo wu tiyisa leswaku vaaka-tiko va wona va ta sirheleriwa no va ni ntshunxeko wo hanya hi ndlela leyi twisisekaka hi laha swi nga kotekaka hi kona.
NHLAMUSELO YA MATHEMA
TIMFANELO TA XIMUNHU I YINI?
Timfanelo ta Ximunhu i timfanelo leti vanhu va nga na tona hikwalaho ko va va ri vanhu na ndzhuti wa vona. Archbishop Desmond Tutu u hlamusele timfanelo ta ximunhu tanihi ?Timfanelo leti vanhu va nyikiweke hi Xikwembu, leswi swi tano hikuva hi ri vanhu. I ta misava hinkwayo ? I ta vanhu hinkwavo, vanhu hinkwavo, swi nga ri na mhaka leswaku i va mani, va fumile kumbe a va fumangi, va dyondzile kumbe a va dyondzangi, va sasekile kumbe va swarhile/bihile, va ri vantima kumbe vakungu, vaxinuna kumbe vaxisati hikwalaho ko va ti ri timfanelo ta ximunhu? Tanihi Mukriste ndzi nga engetela hi ku vula leswaku munhu un?wana ni un?wana u na nkoka lowu nga riki na makumu hikuva vanhu hinkwavo va tumbuluxiwile hi xifaniso xa Xikwembu. Un?wana ni un?wana u na Xikwembu naswona ku khoma vanhu van?wana tanihi loko va ri va le hansi a swi sasekangi, i ndzhukano emahlweni ka Xikwembu?.
Ku na nkumbetelo wa leswaku vanhu hinkwavo va hanye kahle no va ni mahanyelo ya kahle naswona va hambana na swivumbiwa swin?wana emisaveni. Hikwalaho vanhu va ni mfanelo yo va ni timfanelo tin?wana na mintshunxeko leswi swivumbiwa swin?wana swi nga riki na swona. Xikombiso, mbhongolo a yi nge ali ku rhwala munhu hikuva yi lava ku khomiwa kahle, naswona a yi nge swikoti ku kombisa ku vilela kumbe ku phiketa. Kambe hambi swi ri tano, munhu a nga tlakusa ku sirheleriwa ka swivumbiwa swin?wana swo fana na ku sivela tihanyi eka swiharhi.
Hikwalaho Timfanelo ta Ximunhu a ti nyikiwi, ku tekeleriwa ku xaviwa kumbe ku tirheleriwa. Vanhu va velekiwa na tona timfanelo leti kutani ti hlamuseriwa tanihi loko ti ri endzeni, ti ri ta misava hinkwayo, ti nga avanyiseki no va timfanelo leti nga hundziseriweki eka van?wana.
VUMBIWA I YINI?
I ntlawa wa milawu kumbe swinawana leswi endliwaka ku lawula nhlangano wun?wana ni wun?wana, tiko, tlilabu, xikolo kumbe kereke. Vumbiwa byi letela swirho swa nhlangano hi mayelana na mavumbelo, matikhomelo na vutihlamuleri. Ri vumbiwa hi kavanyisa na swinawana kumbe swiyenge, xikombiso Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu na kavanyisa ka khumemune, swiyenge swa madzana mbirhi na makumemune nharhu, tixedulu ta nkombo na switandzhaku. Swilaveko swa Nawu swi hlamuseriwe kahle eka xiyenge xin?wana ni xin?wana hi ku tirhisa swiyenge-ntsongo. Ndzhundzhuluxo wo olova wa ndlela leyi milawu yi endliwaka hi yona na kavanyisa ko hambana ka Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wa 108 wa 1996.
Ku amukela nkoka wa Vumbiwa lebyi nga kona ku nyikiwile matimu ya Vumbiwa bya Afrika Dzonga ku kombisa swihlawulekisi swa Vumbiwa byin?wana na byin?wana. Xikombiso
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu vumba ku hlanganisiwa ka swifundzankulu swa mune ku vumba Riphabliki kambe a ku ri na swikombiso swo pfumala vuyimeri swa mintlawa yin?wana ePalamende.
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu vumba ku cincela eka vuyimeri tanihi hi laha wu tivekaka hi kona hi Palamende ya Tindlu tinharhu, laha ku nga na Vakungu, Makhaladi na Ma-Indiya ePalamende naswona Vantima va nyikiwe Matiko-xikaya lama tivekaka tanihi matiko ya TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei)
? Nawu wa 200 wa Vumbiwa bya Nkarhinyana lowu wu sunguleke Nawumbisi wa timfanelo wosungula eAfrika Dzonga hi ku amukela no sirheleriwa ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga. Lowu i nhluvukiso wa Vumbiwa bya Nkarhinyana lebyi nga laha henhla lowu tiseke ku cinca loku nga kona sweswi eka matimu ya Afrika Dzonga kumbe ku amukela no sirhelela timfanelo ta vanhu hi ku tirhisa minkoka ya ndzingano ya xidemokrasi, ndzhuti na ntshunxeko lowu nyikiweke hi Nawumbisi wa timfanelo lowu kumekaka eka Kavanyisa ka 2 ka Nawu wa Vumbiwa lowu nga kona sweswi.
XIDEMOKRASI I YINI?
I mfumo wa vanhu lowu hlawuriwaka hi vanhu naswona lowu tirhelaka vanhu. Rito ra xidemokrasi ri tumbuluka eka rito ra Xigiriki ra demos leswi vulaka vanhu na kraits leswi vulaka mfumo.
Hikwalaho ke i mfumo lowu tumbulukaka eka matimba ya vanhu. eAfrika Dzonga minkoka minharhu ya xidemokrasi yi seketela xidemokrasi hikwalaho Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi voniwa tanihi hi byin?wana bya mavumbiwa yo hlawuleka emisaveni hinkwayo. Milawu ya xidemokrasi, leyi boxiweke ro sungula eka Vumbiwa bya Nkarhinyana yi na vutihlamuleri bya ku hambana exikarhi ka mavumbiwa ya khale na vumbiwa bya nkarhi wa sweswi. Leyi ku nga:
Matimba ya Vumbiwa
Nawumbisi wa timfanelo
Ku hambanisiwa ka matimba
Magqweta lama Tshunxekeke
Minhlawulo ya nkarhi hinkwawo leyi tshunxekeke no va kahle
Vutihlamuleri
Ndzingano
Endlelo ra mavandla-nyingi
Ku tiyiselana ka swa tipolitiki na
Ku nghenelela ka vaaka-tiko
MILAWU YA XIDEMOKRASI
Milawu leyi na minkoka i miehleketo leyi vanhu votala va yi vonaka yi ri na nkoka eka xidemokrasi. Yi tlhela yi tiveka leswaku i ?swikombiso? swa xidemokrasi hikuva loko hi yi vona hi vona swi ri swikombiso swa leswaku tiko ri le gondzweni ro ya eka xidemokrasi. Milawu leyi kumbe swikombiso leswi swi tala ku va xiphemu xa Vumbiwa kumbe Nawumbisi wa timfanelo etikweni ra xidemokrasi.
Matiko yotala ya xidemokrasi ya tala ku seketela milawu ya masungulo yo fana.
Xana i swikombiso swihi leswi hi faneleke ku swi vona loko Afrika Dzonga ri ri egondzweni ro ya eka xidemokrasi?
KU NGHENELELA KA VAAKA-TIKO
Vaaka-tiko hinkwavo va kota no va na mfanelo na ntirho wo nghenelela eka mfumo ni le ka vutomi bya vaaki. Lexi i xin?wana xa swikombiso swa nkoka swa xidemokrasi. Ku nghenelela ka vaaka-tiko swi katsa ku nghenelela minhlawulo, ku vhota eka minhlawulo, ku va ni vutivi, ku jekajekisana, ku nghenelela tinhlengeletano ta vaaki, ku joyina minhlangano yo kala yi nga ri ya mfumo kumbe minhlangano yin?wana ya vaaki, ku hakela swibalo, ku kombisa ku vilela, swivilelo, sw. n. sw. Ku nghenelela swi vula leswaku vanhu va katsiwa eka vaaki va vona ni le ka mafumele ya vaaki va vona.
Swipfuno swa ku nghenelela ka vaaka-tiko swi:
Tiyisisa leswaku varhangeri a va tirhisi matimba ya vona hi ndlela yo biha
Endla leswaku mfumo wu tshama wu ri na vutivi bya ku navela ka vaaki
Katsa vaaka-tiko eka mafumele ya tiko na
Mfumo wu endla swiboho leswi nga na vutivi.
NDZINGANO
Xidemokrasi xi vula leswaku vanhu hinkwavo va ringanana. Ndzingano swi vula leswaku vanhu hinkwavo va khomiwa hi ndzingano no nyikiwa minkarhi yo ringanana. A ku na xihlawuhlawu eka vanhu hikwalaho ka rixaka ra vona, vukhongeri, rimbewu, ntsakelo wa vona wa swa masangu na swin?wana na swin?wana. Eka xidemokrasi vanhu va ni mfanelo yo hlayisa no tirhisa mimfuwo ya vona, tindzimi na mavonele ya vona.
Vaaki va xidemokrasi va kota ku tiyiselana hi swa tipolitiki. Leswi swi vula leswaku hambiloko vunyingi bya vanhu byi fuma eka xidemokrasi, timfanelo ta vanhu lavatsongo na tona ta sirheleriwa. Vanhu hinkwavo va fanele ku pfumeleriwa ku boxa no tivisa mavonele ya vona no tumbuluxa mavandla kumbe mintlawa ya tipolitiki ya vona. Vaaki va Afrika Dzonga va katsa vanhu vo huma eka mimfuwo yo hambana, tinxaka, vukhongeri na mintlawa ya tinxaka leyi nga na mavonele yo hambana. Vaaki va xidemokrasi va pfumelela ku hambana loku leswaku ku hlamuseriwa. Vanhu va fanele ku xixima mfanelo ya vanhu van?wana ku va ni mavonele ya vona.
Ku jekajekisana no kanerisana hi timhaka i xiphemu xa nkoka xa xidemokrasi.
VUTIHLAMULERI
Eka xidemokrasi, vatirhi lava hlawuriwaka hi vanhu va fanele ku va ni vutihlamuleri eka vanhu lava va hlawuleke. Leswi swi vula leswaku va ni vutihlamuleri bya swiendlo swa vona. Vatirhi va fanele ku endla swiboho no endla mintirho ya vona hi ku ya hi ku navela ni ku tsakela ka vanhu ku nga ri hi ku ya hi vona.
KU VA ERIVALENI
Mfumo na vatirhi va wona va fanele ku endla migingiriko ya vona hi ndlela leyi nga erivaleni eka vaaki. Mfumo lowu nga erivaleni wu khoma tinhlengeletano ta vaaki no pfumelela vaaka-tiko leswaku va nghenelela. Wu pfumelela vateki va mahungu na vanhu ku kuma mahungu hi mayelana na swiboho hi ndlela yo olova no kala wu nga tumbeti leswaku i mani loyi a endleke xiboho na leswaku hikwalaho ka yini swi ri tano.
MINHLAWULO YA KAHLE NO TSHUNXEKA YA NKARHI HINKWAWO
Xin?wana xa swikombiso swa nkoka swa xidemokrasi i minhlawulo ya kahle no tshunxeka ya nkarhi hinkwawo. Laha hi laha vaaka-tiko va kotaka ku hlawula vanhu lava lavaka leswaku va va yimela eka mfumo. Minhlawulo yi fanele ku va kona hi ndlela leyi tshunxekeke no va kahle, ku nga ri ku chavisiwa, vukungundzwani na ku xungetiwa ka vaaka-tiko enkarhini wa nhlawulo kumbe endzhaku ka wona.
NAWUMBISI WA TIMFANELO
Matiko yotala ya xidemokrasi ya na Nawumbisi wa timfanelo lowu sirhelelaka vanhu eka ku tirhisiwa ka matimba hi ndlela yo biha. Nawumbisi wa timfanelo i nongonoko wa timfanelo ni mintshunxeko leyi nyikiwaka vanhu etikweni. Loko Nawumbisi wa timfanelo wu va xiphemu xa Vumbiwa bya tiko, tikhoto ti va ni matimba yo endla leswaku ku landzeleriwa timfanelo leti. Nawumbisi wa timfanelo wu hunguta matimba ya mfumo no tiyisisa vutihlamuleri eka vanhu na minhlangano.
KU HAMBANISIWA KA MATIMBA
Eka xidemokrasi ku fanele ku va ni tindlela to sivela mutirhi loyi a hlawuriweke kumbe ntlawa wa vanhu ku tirhisa hi ndlela yo biha mali na matimba ya mfumo. Xin?wana xa swikombiso swo toloveleka swo tirhisa matimba hi ndlela yo biha i vukungundzwani. Vukungundzwani byi humelela loko vatirhela-mfumo va tirhisa mali ya mfumo leswaku ku vuyeriwa vona kumbe va tirhisa matimba ya vona hi ndlela leyi nga riki enawini.
Ku na tindlela to hambana to sirhelela vanhu eka vubihi. eAfrika Dzonga mfumo wu vumbiwile hi marhavi manharhu: tipalamende ta swifundzankulu, huvonkulu na tihuvo to endla milawu (tikhoto). Xivumbeko lexi xi hunguta matimba ya vatirhi eka marhavi lama manharhu. Tikhoto ti tshunxekile.
ENDLELO RA MAVANDLA-NYINGI
Eka xidemokrasi mavandla ya tipolitiki yo tlula rin?we ya fanele ku nghenelela minhlawulo no va xiphemu xa mfumo. Endlelo ra mavandla-nyingi yi pfumelela vandla kumbe mavandla lama tsandzekeke eka minhlawulo ku va mavandla yo kaneta eka vandla leri humeleleke eka nhlawulo. Endlelo ra mavandla-nyingi yi tlhela yi nyika vavhoti nkarhi wo hlawula vayimela-ku-langhwa, mavandla na tipholisi leti va faneleke ku tivhotela eka minhlawulo. Minkarhi yotala loko tiko ri ri na vandla rin?we ntsena, ku tala ku va ni ntshikelelo.
NAWU
Eka xidemokrasi a ku na munhu na un?we loyi a nga henhla ka nawu, hambi ku ri hosi kumbe Presidente loyi a hlawuriweke. Leswi swi vuriwa nawu. Leswi swi vula leswaku vanhu hinkwavo va fanele ku landzelela nawu no va ni vutihlamuleri loko va tlula nawu. Xidemokrasi nakambe xi vula leswaku nawu wu fanele ku tirhisiwa hi ndlela yo fana, hi ndlela ya kahle na hi ndlela leyi nga hundzukeki.
TIMFANELO TO KARHI
Hambileswi timfanelo hinkwato eka Nawumbisi wa timfanelo ti nga na nkoka, ku endliwa tshalatshala ro tshikelela eka timfanelo leti khumbaka ngopfu vutomi bya vanhu kumbe leti endliweke hi xikongomelo xo seketela minkoka minharhu ya xidemokrasi xa Vumbiwa leyi ku nga; ndzingano, ntshunxeko na ndzhuti wa ximunhu.
Timfanelo to karhi i;
Ndzingano
Timfanelo ta swa ikhonomi na mahanyelo, na
Timfanelo ta swa mfuwo.
NDZINGANO
Tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona ekusunguleni, ndzingano i miehleketo ya kahle ya leswaku vanhu lava kumekaka eka swiyimo swo fana va fanele ku khomiwa hi ndzingano. Xiyenge xa 9 xa Nawu wa 108 wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga xi hlamusele kahle leswaku:
Vanhu hinkwavo va ringanana emahlweni ka nawu naswona va ni mfanelo yo sirheleriwa hi ndzingano no kuma swipfuno swa nawu.
Ndzingano swi katsa ku tiphina hi ku hetiseka na hi ndlela yo ringanana hi timfanelo na mintshunxeko hinkwayo. Ku tlakusa ku fikeleriwa ka ndzingano, ka milawu na magoza man?wana lama simekiweke ku sirhelela kumbe ku yisa emahlweni vanhu kumbe mintlawa ya vanhu, lava a va siyiwe ehandle hikwalaho ka xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle.
Mfumo a wu nge hlawuli hi ndlela yo kongoma kumbe leyi nga kongomiki eka munhu un?wana ni un?wana hikwalaho ka xivangelo xin?we kumbe swotala ku katsa na rixaka, rimbewu, swa masangu, ku biha emirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa rixaka kumbe mahanyelo, muvala, ntsakelo wa swa masangu, vukhale, ku lamala, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku velekiwa.
A ku na munhu loyi a nga hlawulaka hi ndlela yo kongoma kumbe leyi nga kongomeki hikwalaho ka xivangelo xin?we kumbe swotala hi ku landza xiyengentsongo xa . Nawu wa rixaka wu fanele ku amukeriwa ku sivela kumbe ku yirisa xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle.
Xihlawuhlawu lexi simekiweke eka xivangelo xin?we kumbe swotala leswi longoloxiweke eka xiyengentsongo xa a xi kahle ehandle ka loko swi kumiwile leswaku xihlawuhlawu xi kahle?.
Hi ku ya hi xilaveko kumbe Nawumbisi wa timfanelo tanihi xintshunxo xo hetiseka swi tisiwa eka ku khomiwa hi ndlela yo kala yi nga ringanani exikarhi ka vanhu va Afrika Dzonga enkarhini wa mfumo wa xihlawuhlawu. Xikombiso vanhu a va xanisiwa emintirhweni, ekaya ni le ka vaaki hikwalaho ka rixaka ra vona, rimbewu, ku lamala na tindhawu leti va tshamaka eka tona. Hambileswi xiyenge xa 9 lexi nga laha henhla xi lwaka ni xihlawuhlawu vanhu votala va rixaka ra hina va ha xanisiwa hikwalaho ko pfumaleka ka ndzingano, xikombiso vaxisati, vanhu lava lamaleke, vanhu lava nga na HIV na AIDS naswona ku na ku hambana eka mimpimo ya mahanyelo exikarhi ka vanhu lava tshamaka etindhawini ta le makaya loko va pimanisiwa ni lava tshamaka etindhawini ta le madorobeni. Swikombiso switsongo swi nyikiwile ku kombisa ku pfumaleka ka ndzingano na hilaha Khoto ya Vumbiwa yi tirhaneke hakona ni milandzu leyi.
TIMFANELO TA IKHONOMI YA VAAKI
Kavanyisa ka Nhlangano wa matiko ku amukele timfanelo ta mfuwo na ikhonomi ya mahanyelo tanihi timfanelo ta rixaka ravumbirhi hi 1945. Ku na timfanelo ta ikhonomi ya mahanyelo to hambana leti vumbaka timfanelo ta masungulo ta mahanyelo ya vanhu to fana na:
Tindlu
Swakudya
Misava
Mati
Dyondzo
Rihanyu
Mintirho na
Vuhlayiseki bya Mahanyelo.
Vumbiwa bya hina nakambe byi katse:
Timfanelo ta mbangu lowu hlayisekeke,
Timfanelo ta vabohiwa leswaku va tshama etindhawini leti faneleke, va phameriwa kahle, va nyikiwa tibuku to hlaya na vutshunguri bya swa rihanyu.
Hi ntolovelo timfanelo ta ximunhu ta yelana swin?we na tin?wana hikuva swi tikombile leswaku a swi pfuni nchumu ku va munhu a va ni timfanelo to vhota loko a nga ri na ndhawu yo tshama. Hikwalaho eka nhlengeletano ya Vulavulani hi Vusiwana lebyi veke kona hi 1999, vanhu va avelane mintokoto ya vona hi vusiwana. Leswi swi endle ntlhontlho lowukulu eka mfumo ku va wu hluvukisa timfanelo ta ikhonomi ya vaaki . Kutani ke, timfanelo ta ikhonomi ya vaaki ti vulavula hikuva vanhu va nyikiwa swilaveko swa rihanyu swa masungulo, hikwalaho xikongomelo xo sungula xa nongonoko lowu hi 1998 a ku ri ku hambanisa exikarhi ka xilaveko na ntsakelo.
Xikongomelo xa nhlokomhaka leyi a ku ri ku nyika vanhu matimba leswaku va rhangisa emahlweni swilaveko swa vona loko swi lava va endla tano enkarhini wo endliwa ka mintirho ya ikhonomi ya vaaki . Hi ku katsa timfanelo leti eka Vumbiwa mfumo wu kombisile ku tiyimisela ka wona eku heriseni vusiwana na ku pfumala ndzingano eka mimpimo ya mahanyelo eAfrika Dzonga . Ku tiyimisela ko yisa emahlweni ku kombisiwile hi ku amukeriwa ka Nhlengeletano wa Timfanelo ta Mfuwo, Ikhonomi na mahanyelo hi 1998.
TIMFANELO TA MFUWO
RIRIMI NA MFUWO
Xiyenge xa 30 xa Nawu wa Vumbiwa wa 108 wa 1996 xi vula leswaku:
vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo tirhisa ririmi na ku nghenelela eka vutomi bya mfuwo lebyi va byi tsakelaka kambe a ku na munhu loyi a tirhisaka timfanelo leti loyi a nga swi endlaka hi ndlela leyi nga fambelaneki na swilaveko swin?wana swa Nawumbisi wa timfanelo?
Xiyenge xa 31 xa nawu wa Vumbiwa wa 108 wa 1996 xi vula leswaku:
vanhu lava welaka eka mfuwo, vukhongeri na ririmi rokarhi a va nge aleriwi mfanelo swin?we na swirho swin?wana swa vaaki volava-
ku tiphina hi mfuwo wa vona, ku yisa emahlweni vukhongeri bya vona no tirhisa ririmi ra vona no vumba ku joyina no hlayisa minhlangano ya vona ya mfuwo, vukhongeri na ririmi swin?we na minhlangano yin?wana ya vaaki. Timfanelo eka xiyengentsongo xa a ti nge tirhisiwi hi ndlela leyi nga fambelaniki na swilaveko swin?wana swa Nawumbisi wa timfanelo?.
Swiyenge hi swimbirhi swa hlamusela kambe loko swi tirhisana na swilaveko swa Nawumbisi wa timfanelo, hi marito man?wana a swi nge tirhisiwi hi ku hetiseka. Xa vumbirhi swi vumbiwile ku sirhelela vanhu lava welaka eka mfuwo kumbe ntlawa wa ririmi kumbe vanhu.
Mfumo na vanhu va wona va fanele ku papalata ku nghenelela kumbe ku tlula mfanelo yo yisa emahlweni mfuwo wa vaaki lava. Ehandle ku amukela mimfuwo leyi boxiweke eka Xinawana xa 27 xa Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu hi 1948, ntwanano wa matiko ya misava eka Ikhonomi, Mahanyelo na Timfanelo ta Mfuwo wa 1996. Switirho swa matiko ya misava hi swimbirhi swi amukeriwile hi Afrika Dzonga naswona swa tirhisiwa no landzeleriwa. Afrika Dzonga leri nga na mimfuwo yo hambana ri fanele ku langutela leswaku mimfuwo leyi ya languteriwa hi milawu tanihi laha swi nga xiswona eka swiyenge leswi nga laha henhla. Tani hikwalaho ko va mintolovelo ya mfuwo yi nga fanelangiki ku kwetlembetana na timfanelo tin?wana eka Nawumbisi wa timfanelo, laha swi nga tano swi fanele ku lulamisiwa/fambelanisiwa leswaku swi fambelana na Nawumbisi wa timfanelo. Xikombiso, mfuwo wa khale lowu yelanaka na vudyandzhaka eka nawu wa ndzhavuko wu fanele ku fambelanisiwa na Nawu wa ku Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko wa 120 wa 1998. Xikombiso, nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka wa Vantima wu vula leswaku i vaxinuna ntsena lava nga va ka vadyandzhaka va rifuwo ra sirha leswi ku nga vudyandzhaka bya jaha lerikulu. Noni na vana va fanele ku hlayisiwa hi waxinuna loyi a nga mudyandzhaka wa rifuwo kumbe loyi a siyiweke a nga ri na muhlayisi. Mfuwo lowu a wu kanetana na timfanelo ta ximunhu ta masungulo hikwalaho nawu wa ndzhavuko lowu nga kona sweswi wu seketela leswaku ku sirheleriwa hi ndzingano hi nawu.
Timfanelo ta mfuwo ku fana na timfanelo ta ximunhu hinkwato ti na mintirho, xikombiso;
Vanhu va fanele ku xixima mintolovelo na mindzhavuko ya vanhu van?wana leswaku ku nga vi na minkwetlembetano.
Mfumo wu fanele ku pfumelela vanhu ku nghenelela mindzhavuko ya mimfuwo ya vona ntsena loko yi nga fambelana na Vumbiwa.
TIMFANELO NA VUTIHLAMULERI
I swa nkoka, eka endlelo hinkwaro ro nghenelela leswaku vanhu va xixima timfanelo ta van?wana. Leswi swi vula mfanelo ya vona yo va ni mavonele, ku endla mintirho ya vandla ra vona ra tipolitiki, ku lwela timhaka ta vona (na loko leswi swi kanetana na mhaka ya wena), ku vhotela munhu loyi va n?wi tsakelaka ni swin?wana na swin?wana.
Xikongomelo xa nongonoko lowu i ku kombisa vutihlamuleri lebyi nga kona eka mfanelo yin?wana na yin?wana leyi sirheleriweke eka Vumbiwa. Hikwalaho i swa nkoka leswaku muaka-tiko un?wana ni un?wana wa Afrika Dzonga a va ni vutihlamuleri ku tiyisisa leswaku muaka-tiko un?wana na un?wana u tiphina hi minkoka minharhu ya xidemokrasi yo fana na ntshunxeko, ndzingano na ndzhuti wa ximunhu.
Mfanelo yo ringanana emahlweni ka nawu
Ntirho wa mina : ku xixima vanhu van?wana loko va hambanile na hina no amukela leswaku va ringana na hina
Ntirho wa mfumo : ku endla nawu lowu tirhisiwaka hi ndlela yo fana eka vanhu hinkwavo swi nga ri na mhaka leswaku i va rixaka, muvala, rimbewu rihi na swin?wana na swin?wana.
Mfanelo ya vutomi
Mfanelo ya mina : ku kala ndzi twisi ku vava munhu un?wana ku xungeta vutomi bya yena.
Ntirho wa mfumo : ku pasisa milawu leyi sirhelelaka vutomi bya vanhu.
Mfanelo ya ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga xanisi nsati/nuna kumbe vana va mina endyangwini wa mina.
Ntirho wa mfumo : ku yirisa ku twisa ku vava ku kuma mahungu eka vanhu.
A swi fanelangi leswaku ku va ni mahlonga kumbe ku sindzisiwa ku tirha
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga pfumeleli vana va mina ku tirha loko va ha ri vatsongo.
Ntirho wa mfumo : ku pasisa nawu lowu boxaka miholo ya minimamu na vukhale bya vanhu lava tirhaka.
Mfanelo ya xihundla
Ntirho wa mina : ku gogondza enyangweni ya munhu un?wana ndzi nga si nghena.
Ntirho wa mfumo : ku hlayisa mahungu ya vanhu van?wana tanihi xihundla xa vona, xikombiso, waxisati loyi a lavaka ku humesa khwiri u fanele ku tiva leswaku mahungu lama ya ta va xihundla.
Ntshunxeko wa vukhongeri, ripfumelo na mavonele
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga ngheneleli kumbe ku sivela munhu ku khongela hi ndlela leyi a tsakelaka hi yona, ku yingisela vanhu van?wana no amukela mfanelo ya vona yo va ni mavonele yo hambana ni ya mina.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela vanhu van?wana ku teka masiku yo wisa hi masiku ya vona ya vukhongeri.
Ntshunxeko wo vulavula
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga hangalasi rivengo exikarhi ka vanhu va tinxaka to hambana, vukhongeri, mavandla ya tipolitiki na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku kala wu nga siveli vateki va mahungu loko wu nga tsakeli leswaku va sola mfumo.
Ntshunxeko wo hlangana, kombisa ku vilela, ku phiketa na ku tsala swivilelo
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga khomi xibalesa kumbe tlharhi leri nga na khombo loko ku machiwa kumbe ku kombisiwa ku vilela.
Ntirho wa mfumo : ku endla leswaku va hlayiseka no sirheleleka loko va lava ku kombisa ku vilela, xikombiso, hi ku hambukisa swifambo, hi ku teka swibalesa na matlahrhi.
Ntshuxeko wo tikatsa
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga siyi ehandle vanhu eka nhlangano wa mina hikwalaho ka swivangelo swa xihlawuhlawu, xikombiso, ku alela vanhu va Machayina eka nhlangano wa mina.
Ntirho wa mfumo : ku kala ndzi nga ngheneleli eka tipholisi ta mavandla ya tipolitiki, minhlangano ya vatirhi, sw. n. sw.
Mfanelo yo endla minhlawulo yo tshunxeka ya swa tipolitiki
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga xungeti vanhu lava welaka eka vandla ra tipolitiki rin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela mavandla ya tipolitiki hinkwawo ku tirhisana hi ndlela yo tshunxeka, ku nyika mavandla ya tipolitiki hinkwawo nkarhi wo ringana eka TV.
Mfanelo ya minhlawulo ya kahle no ntshunxeka
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga sindzisi no chavisa vanhu leswaku va vhotela vandla ra tipolitiki ra mina.
Ntirho wa mfumo : ku sirhelela vanhu eswitichini swo vhotela hi vuhlayiseki bya kahle. Ku nyika mavandla ya tipolitiki mpfumelelo wo endla mapfhumba ya minhlawulo, ku ya fambisa vanhu va le tindhawini ta le makaya ku ya eswitichini swo vhotela.
Mfanelo yo nghenela nhlawulo
Ntirho wa mina : ku pfumelela vanhu ku veka tibenara na tiphositara edorobeni kumbe ndhawu ya mina no kala ndzi nga swi susi.
Ntirho wa mfumo : ku nyika vanhu hinkwawo nkarhi wa vandla ra vona ra tipolitiki, ku nyika mavandla ya tipolitiki hinkwawo nkarhi wo ringana eka TV.
Mfanelo yo va vaaka-tiko va Afrika Dzonga
Ntirho wa mina : ku amukela leswaku hinkwerhu ha ringana tanihi vaaka-tiko va Afrika Dzonga.
Ntirho wa mfumo : ku endla milawu yo tika ku pfumelela vanhu vo huma ematikweni man?wana na tinxaka ku nghena eAfrika Dzonga .
Ntshunxeko wo famba-famba no tshama endhawini
Ntirho wa mina : ku amukela vanhu hinkwavo lava nghenaka no tshama ekusuhi na mina tanihi vaakelani.
Ntirho wa mfumo : ku nyika tiphasipoto na tipasi eka vaaka-tiko hinkwavo lava endlaka swikombelo.
Ntshunxeko wa mabindzu, ku tirha na ku dyondzela ntirho
Ntirho wa mina : ku amukela ku hlawula loku vanhu va ku endlaka hi mayelana na ndlela leyi va lavaka ku hanya hi yona.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela vaxavisi na vanhu lava xavisaka eswitarateni ku xavisa kambe wu humesa nawu lowu nga ta lawula leswi.
Mfanelo yo khomiwa kahle entirhweni
Ntirho wa mina : ku khoma vanhu lava ndzi tirhelaka hi ndlela ya kahle, ku va nyika mintengo ya kahle, ku va nyika switsundzuxo loko ndzi nga si va hlongola, na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku endla swi olova no kala swi nga durhi ku va mutirhi a vika nandzu wa muthori loko a vona a nga hlongoriwangi no khomiwa hi ndlela ya kahle.
Mfanelo yo vumba no joyina minhlangano ya vatirhi
Ntirho wa mina : ku pfumelela vanhu van?wana lava ndzi tirhaka na vona ku joyina nhlangano wa vatirhi wun?wana ni wun?wana lowu va wu tsakelaka ehandle ko va chavisa.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela minhlangano ya vatirhi hinkwayo leswaku yi tsarisiwa.
Mfanelo yo tereka
Ntirho wa mina : loko ndzi terekile ku pfumelela vanhu van?wana lava ndzi tirhaka na vona ku ya emahlweni va tirha loko va hlawula ku endla tano.
Ntirho wa mfumo : ku sirhelela vatirhi lava terekeke no endla tano loko swi fanele ku endliwa hi maphorisa.
Timfanelo ta rifuwo (ku kala u nga tekeriwi rifuwo ra wena ehandle ka loko swi ta pfuna vaaki)
Ntirho wa mina : ku kala u nga tshami endhawini ya munhu un?wana swi nga ri enawini.
Ntirho wa mfumo : ku amukela timfanelo ta vanhu leswaku va tlheriseriwa misava ya vona loko va sindzisiwile ku yi sukela, ku va ririsa loko va tekeriwe misava ya vona.
Mfanelo yo va ni tindlu
Ntirho wa mina : loko ndzi endla xikombelo xa xikweleti xa yindlu ya mina ku pfumeleriwa ku hakela n?hweti yin?wana na yin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku nyikiwa xipfuno xa masungulo na misava leswaku vanhu va aka tindlu;
Ku tirhisana na xiyenge xa xo ka xi nga ri xa mfumo xo fana na tibangi, ku endla leswaku tindlu ti kumeka eka vanhu votala, ku susa swihingakanyi leswi nga kona leswi endlaka vanhu va tikeriwa ku lomba timali to xava kumbe ku aka tindlu.
Mfanelo yo dyondza
Ntirho wa mina : ku yisa vana va mina hinkwavo exikolweni.
Ntirho wa mfumo : ku aka swikolo swo ringana no nyika vadyondzisi vo ringana leswaku vana hinkwavo va ya exikolweni/va dyondza.
Ntirho wa mina : ku wundla vana va mina, no kala ndzi nga va xanisi endyangwini wa mina kumbe eka vaaki. Ku va nyika kaya ro hlayiseka leswaku ndzi kota ku va sirhelela.
Ntirho wa mfumo : ku tumbuluxa swikimu swa mphamelo na makaya ya vana lava pfumalaka, ku lavisisa milandzu yo xanisiwa ka vana.
Mfanelo yo fikelela nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki bya vanhu
Ntirho wa mina : ku hlayisa tipompi ta mati ta vaaki no ti hlayisa leswaku ti tshama ti tirha kahle, ku kala ndzi nga thyakisi milambu leyi vanhu va kumaka mati yo nwa eka yona, ku kala ndzi nga nwi, ndzi nga dzahi kumbe ku tirhisa swidzidziharisi ku sirhelela rihanyu ra mina, ku cukumeta thyaka etindhawini leti faneleke laha ku nga tshameki vanhu, ku hakela swibalo na tihakelo ta mintirho eka Huvo ya Mhasipala.
Ntirho wa mfumo : ku phakela swilo swo cukumeta thyaka leri vangaka vuvabyi, ku nyika mati yo tenga eka vaaki hinkwavo, no kala wu nga hlongoli vanhu lava lavaka ku hlayisiwa eswibedhlele.
Ntshunxeko wa ririmi na mfuwo
Ntirho wa mina : ku xixima mfuwo wa vanhu van?wana no kala ndzi nga ngheneleli eka ndlela leyi vanhu van?wana va endlaka swilo hi yona.
Ntirho wa mfumo : ku amukela leswaku tindzimi hinkwato i ta nkoka, ku tumbuluxa minongonoko eka TV ya mintlawa ya tindzimi hinkwato eAfrika Dzonga .
Mfanelo yo fikelela mahungu
Ntirho wa mina : ku vutisa vatirhela-mfumo loko va endla swiboho leswi ndzi nga swi twisiseki.
Ntirho wa mfumo : ku nyika swivangelo swa swiboho ku olovisela vanhu ku kuma mahungu eka vatirhela-mfumo.
Mfanelo ya mafambisele ya kahle
Ntirho wa mina : ku mangalela vatirhela-mfumo lava ndzi ehleketaka leswaku va tirhisa matimba ya vona hi ndlela yo biha eka Musirheleli wa vaaka tiko.
Ntirho wa mfumo : ku teka magoza eka vatirhela-mfumo lava nga na matirhelo yo biha no sirhelela vatirhela-mfumo lava tirhiseke matimba ya vona hi ndlela yo biha.
Mfanelo yo fikelela khoto
Ntirho wa mina : ku tirhisa tikhoto ku herisa nkanetano, no kala ndzi veki nawu emavokweni ya mina.
Ntirho wa mfumo : ku nyika magqweta ya mahala eka vanhu leswaku va ya tirhisa ekhoto ku ti sirhelela.
Timfanelo ta vakhotsiwa, vabohiwa na vanhu lava hehliwaka
Ntirho wa mina : ku pfumela leswaku vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo tengisiwa hi ndlela ya kahle, ku va ni gqweta ku va yimela leri hakeriwaka hi mfumo, ku hakela beyili, na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku byela vanhu hinkwavo leswaku va ni mfanelo yo va ni gqweta leri nga ta hakeriwa hi mfumo, leswaku vanhu hinkwavo va tengisiwa hi ndlela ya kahle, swin?wana ni swin?wana (sweswo sweswo).
MPIMO WA TIMFANELO
Ku pima swi yelana na ku tlula timfanelo. Nawu lowu pimaka mfanelo wu tlula mfanelo yoleyo. Kambe hambi swi ri tano, ku tluriwa loku ku ta va ku nga lwi na vumbiwa loko ku humelela hi xivangelo lexi amukeriwaka tanihi nhlamuselo ya ku tluriwa ka timfanelo eka vaaki lava tshunxekeke ni lava nga na xidemokrasi lexi simekiweke eka minkoka minharhu ya xidemokrasi (ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko). Hi Marito man?wana a hi ku tluriwa ka timfanelo ta masungulo hinkwato loku kanetanaka na vumbiwa. Laha ku tluriwa ka timfanelo ku hlamuseriweke hi ku ya hi mpimo eka xiyenge xa 36 ku ta amukeriwa.
Xiyenge xa 36 xa Nawu wa 108 wa Vumbiwa xi vula leswaku:
Timfanelo leti nga eka Nawumbisi wa timfanelo ti nga pimiwa ntsena hi ku landza nawu lowu tirhisiwaka hi ku angarhela ku fikela laha ku pimiwa ku twisisekaka no hlamuseriwa eka vaaki lava ntshunxekeke no va ni xidemokrasi lexi simekiweke eka minkoka minharhu ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko, hi ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka leti katsaka:
a ntumbuluko wa mfanelo b nkoka wa xikongomelo xo pimiwa c ntumbuluko na mpimo wa ku pimiwa d vuxaka exikarhi ka ku pimiwa na xikongomelo xa kona; na e tindlela leti nga tshimbiseki ngopfu ku fikelela xikongomelo.
Ehandle ka leswi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 1 kumbe eka xilaveko xin?wana na xin?wana xa Vumbiwa, a ku na nawu lowu nga pimaka mfanelo yin?wana na yin?wana leyi nga kona eka Nawumbisi wa timfanelo.
Loko hi nga si vulavula hi xinawana xa ku pimiwa hi ku angarhela (xiyenge xa 36) i swa nkoka ku vula leswaku i swipimelo swo yelana swihi xivumbeko xa mindzilekano na swinawana swo pima swo hlawuleka. Xikombiso timfanelo tin?wana ti na swibumabumelo leswi kombisaka ku pimiwa loku hlamuseriweke eka xiyenge xin?wana xa Nawumbisi wa timfanelo. Xikombiso, Vumbiwa lebyi nga kona sweswi byi na swipimelo swo hlawuleka eka xiyenge lexi landzelaka:
Swiyenge swa 15 , 16 , 17, 22, 23 na , 29 , 31 na 32.
Kambe hambi swi ri tano ku pimiwa ku fanele ku hambanisiwa na ku nyatsa kumbe xinawana xo yimisiwa nkarhinyana, swo fana na xiyenge xa 37 lexi tirhaka ntsena eka xiyimo xa xihatla xa vaaki no pfumelela ku yimisiwa ka timfanelo tin?wana ta kavanyisa ka 2 eka swiyimo swin?wana.
Hambileswi timfanelo ti nga tirhisiweki hi ku hetiseka ku pimiwa hi ku ya hi xiyenge xa 36 ku veka vutihlamuleri eka mfumo na vaaki ku xixima timfanelo ta vanhu, hi marito man?wana xinawana a xi na matimba yo tlula nkoka wa timfanelo ta vanhu, hi ku ya hi mutsari Ronald D?workin eka xitsalwana xa yena xa Taking Rights Seriously timfanelo ta vanhu ti antswa kumbe ku tlula swikongomelo swo angarhela, ku na minkarhi laha timfanelo ti faneleke ku pfumelela swilo swa nkoka leswi vilerisaka vaaki.
Nhlamuselo yo koma ya leswi vuriwaka hi mpimo lowu boxiweke hi xiyenge xa 36 xa ku pimiwa ka timfanelo ta vanhu.
a Nawu wo Tirhisiwa hi ku Angarhela
Nawu wo tirhisiwa hi ku angarhela swi vula nawu lowu tirhisiwaka emisaveni hinkwayo. Xikombiso wu fanele ku va nawu lowu mfumo wu nga na matimba eka wona, xikombiso, nawu, Xa vumbirhi , wu fanele ku va nawu lowu twisisekaka, lowu fikelelekaka no kongoma lowu endlaka leswaku vanhu lava khumbekaka va kota ku pima timfanelo ta vona na mintirho xikombiso Nawu wa 51 wa Mafambisele ya swa Vugevenga wa 1977 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona.
b Ku pimiwa loku Twisisekaka no Fanele
Xiyimo xi lava leswaku ku pimiwa ku yirisa mfanelo ya masungulo ntsena eka swivangelo leswi amukelekaka no twisiseka swa minkoka ya xidemokrasi ya ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko. Nakambe ku fanele ku va ku pimiwa loku tirhisiwaka ntsena ku fikelela xikongomelo lexi ku tirhisiwaka eka xona. Xikombiso, ku khoma munhu loyi a ehleketeriwaka swi endliwa hi xikongomelo xo hehla muehleketeriwa ekhoto. Laha ku nga na vumbhoni bya leswaku muehleketeriwa u ta va kona ekhoto hi siku leri vekiweke na leswaku vuhlayiseki bya vaaki byi tekeriwe enhlokweni hi xikongomelo xa ku pimiwa ka timfanelo ta munhu ta ntshunxeko na vuhlayiseki a swa ha ri na ntirho. Hikwalaho, muehleketeriwa u nyikiwa beyili ku nga si hela tiawara ta makumemune nhungu endzhaku ko khotsiwa ka yena. Khoto ya Vumbiwa eka S v Makwanyane 1995 SA 391 (CC) swi tekiwa tanihi mpimo wo yelanisa eku languteni ku va enawini ka ku pimiwa, tanihi laha swi boxiweke leswaku;
Ku pimiwa ka timfanelo ta vumbiwa hi xikongomelo lexi twisisekaka no laveka eka vaaki va xidemokrasi swi katsa ku pimiwa ka minkoka leyi phikizanaka no hetelela hi ku pimanisiwa loku simekiweke eka ku avanyisiwa ka swiphemu.
Leswi swi le rivaleni eka swilaveko swa s 33 . Mhaka yo va timfanelo to hambana ti hlamusela swilo swo hambana swa xidemokrasi, naswona ku ya hi Vumbiwa bya hina, tiko leri ntshunxekeke leri nga na xidemokrasi lexi simekiweke eka ntshunxeko na ndzingano swi vula leswaku a ku na mpimo wo hetiseka lowu nga vekiwaka ku tiyisisa ku twisiseka na ku laveka. Milawu yi nga tumbuluxiwa kambe ku tirhisiwa ka milawu yoleyo eka swiyimo swin?wana swi nga endliwa hi ku ya hi xiyimo xa milandzu. Leswi swa kumeka eka xilaveko xo avanyisiwa ka swiphemu lexi lavaka leswaku ku ringananisiwa mintsakelo yo hambana. Eka endlelo ro ringananisa, swi ta laveka leswaku ku katsiwa ntumbuluko wa mfanelo leyi pimiweke na nkoka wa yona eka vaaki lava ntshunxekeke no va ni xidemokrasi lexi simekiweke eka ntshunxeko na ndzingano, xikongomelo lexi mfanelo yi pimiweke hi xona na nkoka wa xikongomelo lexi eka vaaki volava, mpimo wa ku pimiwa, ku koteka ka kona, naswona laha ku pimiwa ku lavekaka hambiloko makumu lama laviwaka ya nga fikeleriwi hi ndlela leyi twisisekaka hi ku tirhisa tindlela tin?wana leti nga onhaka switsongo timfanelo leti ku vulavuriwaka hi tona. Eka endlelo ku fanele ku tekeriwa enhlokweni xilaveko xa s 33 na minkoka leyi nga kona ya Vumbiwa hi ku tekela enhlokweni tanihi laha Muavanyisi wa le Canada a vuleke hi kona leswaku, ?ntirho wa khoto a hi ku kumbetela vutlharhi bya ku hlawula ku endliwa ka tipholisi leti endliwaka hi vaendli va milawu?.
SWIKOMBISO SWO PIMA TIMFANELO
Leswi hi swin?wana swa swikombiso swa swiyimo laha timfanelo ti kanetanaka (kumbe hi swimbirhi) na swona yin?we ya timfanelo yi faneleke ku pimiwa. Loko mintlawa leyi kanetanaka yi tsandzeka ku ololoxa xiphiqo yi nga yisa nandzu etikhoto. Khoto yi ta boha leswaku i mfanelo ya mani leyi nga na nkoka eka xiyimo xin?wana ni xin?wana na leswaku swa twisiseka no hlamuseleka ku pima mfanelo yoleyo.
Xigwevo xa rifu
Ku pima mfanelo ya munhu ya vutomi na mfanelo ya ndzhuti.
N?wana u aleriwa ku nghena exikolweni hikwalaho ka swivangelo swa ririmi
Ku pima mfanelo ya n?wana ya dyondzo ya masungulo loko swi pimanisiwa na mfanelo ya dyondzo na mfuwo.
N?wana loyi a biwaka hi tatana wa yena hi ku n?wi xupula
Mfanelo ya n?wana leyi faneleke ku sirheleriwa leswaku a khomiwa hi ndlela yo biha no xanisiwa loko yi pimanisiwa na mfanelo ya mutswari yo tshinya vana va yena exihundleni xa ndyangu wa yena handle ko ngheneleriwa.
Nuna kumbe jaha loyi a xanisaka nsati kumbe nhwana wa yena
Mfanelo ya waxisati yo va a khomiwa hi ndzingano na ndzhuti na mfanelo ya ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu (ku va a tshunxeka eka tindlela hinkwato ta madzolonga).
Munhu loyi a tsemaka mirhi ya ndzhavuko ku endla tihunyi leswaku a xavisa
Mfanelo ya munhu yo hlawula ndlela leyi a lavaka ku hanya hi yona loko yi pimanisiwa na mfanelo ya vaaki ku va ni mbangu lowu sirheleriwaka leswaku vanhu hinkwavo va tshama kona.
Nhloko ya xikolo loyi a alelaka n?wana exikolweni hikwalaho ka misisi ya yena ya Rastafarian
Mfanelo ya mudyondzi yo va a hlawuriwa hikwalaho ka swivangelo swa vukhongeri na mfanelo ya yena ya dyondzo loko swi pimanisiwa na mfanelo ya mfuwo wa yena.
Mukombisa ku vilela loyi a khomaka xibalesa no ambala xipfala-nghohe ku funengeta xikandza xa yena
Mfanelo yo kombisa ku vilela loko yi pimanisiwa na mfanelo ya vaaki yo hanya eka mbangu lowu hlayisekaka.
Ku humesa khwiri
Mfanelo ya waxisati yo va ni mfanelo yo lawula miri ya vona no endla swiboho hi mayelana na ku tswala loko swi pimanisiwa na mfanelo ya vutomi ya n?wana.
MINTIRHO LEYI FAMBELANAKA NA XINAWANA XA KU PIMIWA
Ntlawa wu fanele ku tekela enhlokweni leswaku ?mfanelo yo ba hi xibakele enhompfini ya munhu un?wana?. Hikwalaho munhu u fanele ku vona loko ku ri na tindlela tin?wana ku nga ri ku pima mfanelo, ku fikelela xikongomelo xo yelana.
Mfumo wu fanele ku hluvukisa nawu ku sirhelela vanhu eka ku tluriwa kumbe ku pimiwa kumbe timfanelo ta vona na nhlamuselo ya kahle ya xiyenge xa 36 xa Tikhoto ta Khomixini. Xikombiso xiyenge xa 39 xi vula leswaku; ?Loko ku hlamuseriwa Nawumbisi wa timfanelo, khoto yi fanele ku tlakusa minkoka leyi kumekaka eka vaaki lava ntshunxekeke na lava nga ni xidemokrasi lexi simekiweke eka ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko?, Xiyimo xa fana ni xa le ka xiyenge xa 36.
MINTLAWA LEYI NGA HAVA NSIRHELELO
Matimu ya Afrika Dzonga ya kombisa leswaku ku na swiyenge swa vaaki leswi a swi siyiwe ehandle hi mfumo wa khale. Xikombiso, Vantima a va tekiwa va ri ehansi ka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Kambe hambi swi ri tano, a ku ri na mintlawa exikarhi ka tinxaka ta vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava a va tshikeleriwa. Mintlawa leyi va tolovele ku khomiwa tanihi vanhu lava nga pfuneki nchumu enkarhini wa xidemokrasi. Leswi swi le rivaleni leswaku i vantima. Hambileswi ku sayiniweke mintwanano no amukeriwa hi Afrika Dzonga mintlawa leyi landzelaka ya hlawuriwa hambileswi ku nga na swilaveko swa xinawana xo ringanana (xiyenge xa 9), xikombiso:
Ku lamala
Vaxisati
Vatirhi na
Vavhoti
Mintlawa leyi nga laha henhla yi katsiwile no sirheleriwa eka xiyenge lexi nga laha henhla xa Vumbiwa, na milawu yo hambana leyi pasisiweke ku va sirhelela tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka Vumbiwa lebyi nga kona leri lavaka leswaku Nawu wa Ntumbuluko wu ta hluvukisiwa ku tiyisisa ku tirhisiwa ka nawu. Hambileswi nawu lowu wu sunguleke ku tirhisiwa, ku landzeleriwa a swi si endliwa, hambi leswi ku nga na mindziho yo kala ku nga landzeleriwi. Mavonele lama ya ehlisile ntshembo wa vaaki eka endlelo ra Vululami hikwalaho vanhu votala va veka nawu emavokweni ya vona.
Xiyenge xa 28 xa Vumbiwa xi vula leswaku?.
Ku endliwile matshalatshala ku tiyisisa ku landzeleriwa no sirheleriwa ka timfanelo leti hi ku tirhisa Vumbiwa, Nhlengeletano wa Tiimfanelo ta N?wana wa 1990 lowu sayiniweke hi Afrika Dzonga hi Hukuri 1993 no lulamisiwa hi Khotavuxika 1995 na milawu yo hambana leyi fambelanaka na timfanelo ta vana. Ku yisa emahlweni tiphurojeke na minongonoko yi tumbuluxiwile ku kombisa ku biha ka ku xanisiwa ka vana, kambe xiyimo xa nyanya loko masiku ya ya emahlweni ngopfu-ngopfu ku xanisiwa hi swa masangu na ku hunisiwa. Ku na minhlangano leyi lwaka na ntolovelo lowu kambe ku ya hi tinhlayo vaxanisi va milandzu leyi a va voniwi nandzu hikwalaho ko pfumaleka ka vumbhoni. Leswi swi thatheriwa hi siwiyimo swa ikhonomi na mahanyelo loko vana va hakeriwa ku endla leswaku va nga vulavuli. Kambe hambi swi ri tano mfumo wu nyikile Valamuri hi ku landza xiyenge xa 70A xa Nawu wa 51 wa Mafambisele ya Vugevenga wa 1951 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona ku pfuneta timbhoni ta vana.
Eka nongonoko lowu nga laha henhla swi le rivaleni ku pfumala ku sirheleriwa ka ntlawa ku le eka ku pfumala ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi nyikiweke ku sirhelela timfanelo ta vana. Hikwalaho vaaki va komberiwa leswaku va tivonela eka ku tluriwa ka timfanelo ta nawu ta vana hambiloko n?wana a xanisiwa hi mutswari kumbe swirho swa ndyangu. Ku tiva timfanelo ta nawu ta vana u nga kuma mahungu lama eka swiphiqo leswi vana va hlanganaka na swona ekhoto no tlhela va hlaya xibukwana xa Kavanyisa ka Nawumbisi wa timfanelo eka timfanelo ta Vana.
Xohetelela mfumo eka Vumbiwa wu nyikile ku sirheleriwa ka timfanelo ta vana hi ku tirhisa switirho leswi endliweke eka Vumbiwa leswi katsaka Khomixini ya Vantshwa leyi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa 19 wa Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa ya 1965 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona hi 2000. Nhlamuselo leyi nga na vuxokoxoko ya khomixini ya kumeka ehansi ka xiyenge xa Ku sirheleriwa ka Timfanelo ta hina.
Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa xi vula leswaku?Hi ku ya hi matimu vaxisati a va ri vatsongo eAfrika Dzonga ku sukela khale. Leswi a swi ri tano swi nga ri na mhaka leswaku va ni malembe mangani, i va rixaka rihi kumbe va ri na xiyimo xihi. Hambileswi xiyeng xa 9 xa vumbiwa xi vula leswaku vanhu hinkwavo va ringanana emahlweni ka nawu naswona va ni mfanelo yo sirheleriwa hi ku ringana na pfuneka eka nawu. Eka xiyengentsongo xa ku vuriwa leswaku xihlawuhlawu xa ntsakelo wa swa masangu xi fanele ku siveriwa, kambe hambi swi ri tano vaxisati va tshama va twisiwa ku vava hi xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle. Ku yisa emahlweni, ku fana ni vana ku na switirho swa matiko ya misava, swa swifundza na swa rixaka leswi kombisaka leswaku timfanelo ta vaxisati ti tekeriwa enhlokweni naswona ti fanele ku sirheleriwa.
Hi ku ya hi Dok. Danny Titus ?timfanelo ta vaxisati ti sungula ekaya?. A ti sunguriwangi eGeneva kumbe Banjul kumbe Strasbong kumbe Vienna kumbe SanJose laha minhlangano ya matiko ya misava yi hlanganaka kona no popela na ku vutshila bya masungulo ya switirho swa timfanelo ta ximunhu. Leswi humelelaka eka tisenthara leti swi nga humelela ntsena hikuva vanhu na minhlangano va xiyimo xa le kusuhi na xiyimo xa rixaka va vona swiphiqo, va hluvukisa timhaka, no tivisa vaaki na vaendli va tipholisi Human Rights Quarterly 16 1994 559-573.
Hikwalaho ko va vaxisati va siyiwe ehandle enkarhini lowu nga hundza etimhkaeni to tala ta vutomi bya yena, munhu a nga va teka tanihi hi vanhu lava nga na timfanelo to tala no va ni vutihlamuleri byotala. Nakambe mfumo wu languteriwa ku endla ku cinca eka nawu wa le tikweni kumbe swivumbeko swa nawu wuntshwa ku ololoxa xiphiqo lexi.
MUNHU LOYI A LAMALEKE
Theme ra ku lamala ku ku tsoniwa ri vula ku lahlekeriwa kumbe ku pfumatiwa ku tiphina hi vutomi bya vaaki hi ku ringana na van?wana. Hambileswi ku nga riki na nhlamuselo leyi nga enawini ya theme ra ku lamala, kambe ri katsa ku pfumatiwa ko tala ko hambana ko va munhu a kota ku tirha. Eka matsalwa ya pholisi ya Afrika Dzonga theme leri ri hlamuseriwa tanihi ku tsandzeka ka miri, miehleketo na switwi. Ku tsandzeka loku ku nga va ka xinkarhana kumbe ka nkarhi hinkwawo. Hikwalaho vanhu va nga va ni ku lamala ka miri loku khumbaka swirho, ku lamala ka switwi loku khumbaka ku yingisela, ku vona na ku lamala ka miehleketo loku khumbaka havumbirhi miehleketo na vuswikoti byo dyondza.
MUVHOTI
Xiyenge xa 19 xa Vumbiwa xi vula leswaku ?vanhu hinkwavo va tshunxekile ku hlawula ka swa tipolitiki leswi katsaka mfanelo yo vumba vandla ra tipolitiki, ku nghenelela eka migingiriko ya rona, ku nghenela pfhumba ra vandla ra tipolitiki.
Munhu un?wana ni un?wana u na mfanelo ya minhlawulo ya nkarhi hinkwawo leyi thsunxekeke no va kahle ya ntlawa wun?wana ni wun?wana lowu tumbuluxiweke hi ku ya hi Vumbiwa. Nkulukumba un?wana ni un?wana loyi a nga muaka-tiko u na mfanelo yo vhotela nhlangano lowu nga enawini wun?wana ni wun?wana lowu tumbuluxiweke hi ku landza Vumbiwa, na ku endla tano exihundleni no tirha, ku nghenela nhlawulo wa rixaka no tirha ehofisini loko a hlawuriwa.
Hikwalaho ko va xiyenge lexi xi nyika nkulukumba un?wana ni un?wana loyi a nga muaka-tiko mfanelo yo vhota, leswi i mhaka ya nkoka eka tipolitiki ta Afrika Dzonga. Timfanelo to vhota a ti ri ta valungu vatsongo ku fikela hi 1983 loko ku tumbuluxiwa Palamende ya tindlu tinharhu. A ku ri Valungu, Makhaladi na ma-Indiya lava a va nyikiwe mfanelo ku fikela eka nhlawulo wa xidemokrasi wosungula wa 1993 laha vanhu vakulukumba hinkwavo va Afrika Dzonga va nyikiweke ntshunxeko wo vhota, ku nghenela minhlawulo no vumba mavandla ya tipolitiki lama va ma tsakelaka. Kambe hambi swi ri tano loku ku nga si fika nhlawulo wa 1999 a ku ri na ku tluriwa ka timfanelo ta minhlawulo yo ntshunxeka. Xikombiso Xiviko xa ku Hela ka Lembe xa SAHRC xa 1999 a xi fanele ku lavisisa milandzu laha vanhu va pfumatiwa/tsoniwa timfanelo ta tipolitiki hi varhangeri va ndzhavuko kumbe varimi.
Eka xiyimo xa Timfanelo na Vutihlamuleri, a ku ri leswi vanhu na mfumo va faneleke ku swi endla ni leswi va nga fanelangiki ku swi endla eka mfanelo yin?wana ni yin?wana. Xikombiso mintirho ya timfanelo ta ntshunxeko na vutikatsi bya swa tipolitiki i:
Ku kala munhu a nga chavisi vanhu lava welaka eka mintlawa ya tipolitiki to hambana;
Ku pfumelela vanhu van?wana ku humesela mavonele ya vona ya tipolitiki
Ku vhota exihundleni
Ku kala va nga onhi tinhlengeletano ta mavandla ya tipolitiki man?wana
Ku kala va nga xungeti van?wana loko va nga vhoteli vandla ra tipolitiki ro fana ni ra vona
Ku tiyisisa leswaku vuakatiko byi tiyisisiwa va nga si tsarisela ku vhota hi ku kuma xibukwana xa vutitivisi bya ximfumo no ya na xona exitichini xo vhotela.
Mfumo wu fanele ku pfumelela mavandla ya tipolitiki leswaku ya tirha hi ku tshunxeka
Ku sirhelela switichi swo vhotela hinkwaswo.
Ku nyika vandla rin?wana ni rin?wana ra tipolitiki nkarhi wo ringana ku vulavula eka thelevhixini ni le eka rhadiyo.
Ku tirhisa xiyenge xa 20 xa Vumbiwa lexi vulaka leswaku a ?Ku na muaka-tiko loyi a nga tsoniwaka vuaka-tiko bya yena?.
Ku tiyisisa ku landzeleriwa ka Nawu wa Nhlawulo eminkarhini hinkwayo ngopfu-ngopfu enkarhini wa minhlawulo.
VATIRHI
Xiyenge xa 23 xa Vumbiwa xi vula leswaku ?Vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo khomiwa kahle entirhweni? xi sirhelela timfanelo ta vathori na vatirhi hi mayelana na ku vumba minhlangano ya vatirhi. Xiyenge lexi xi tirhisana na swiyenge swa 13 ? vuhlonga, ku va hlonga na ku sindzisiwa ku tirha, 16 ? ntshunxeko wo vulavula, 17 ? ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela, ku phiketa na xivilelo na 18 ? ntshunxeko wa ku hlangana.
Xivandla lexi xa nawu a xi taleriwe hi xihlawuhlawu lexi simekiweke eka rixaka, rimbewu, xiyimo na vukhale. Vantima a ku ri vona lava a va xanisiwa exikarhi ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. Ehandle ka xiyimo xa dyondzo, Vantima a va ri eka swiyimo swa le hansi ngopfu-ngopfu vaxisati na vana lava a va tirhisiwa tanihi mahlonga no sindzisiwa ku tirha. Vanhu lava lamaleke a va nga tekeriwi enhlokweni ku va va thoriwa. Kambe hambi swi ri tano ku hluvukisiwile milawu ya mintirho ku herisa ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza ku lulamisa xihlawuhlawu na ku pfumala mintirho hambileswi timhaka ta ha riki kona ni le nkarhini wa sweswi hambi vatirhi va le mapurasini a va nga katsiwangi eka Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 1995 hikwalaho va xaniseke ngopfu naswona va ha xanisiwa hi varimi. Leswi swi vange ku hambana kambe xiyimo xi le ku antsweni endzhaku ko amukeriwa ka nawu wa vatirhi va le mapurasini na vatirhi va le makaya . Nawu wu hundzuluxiwile eka Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 1995, Swilaveko swo Sungula swa ntirho 1997 naswona nawu wuntshwa wu endliwile xikombiso Nawu wa Ndzingananiso wa Ntirho wa 1998, Nawu wa Rihanyu na Vuhlayiseki bya le Ntirhweni wa 78 wa 1995, Nawu wa Nhluvukiso wa Vuswikoti wa 85 wa 1996. Xikongomelonkulu xa milawu leyi hinkwayo i ku antswisa swiyimo swa mintirho ku tlakusa mintirho no endla leswaku swilaveko swa mintirho swi va kahle eka vanhu hinkwavo hi laha swi laviwaka hi kona hi vumbiwa eka xiviko xa byona ku ?antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no tshunxa vuswikoti bya vanhu hinkwavo?.
Mfanelo ya vuxaka bya vatirhi ku fana na timfanelo tin?wana yi na mintirho ya yona, xikombiso yi lava leswaku hi ?
Nyika vanhu matimba yo va ni vuswikoti kumbe swibumabumelo swo kota ku nghenela mimphikizano ya tiposo to yelana.
Hi landzelela milawu ya le mintirhweni.
Hi landzelela matikhomelo ya kahle no landzelela endlelo ra kahle ro tiyisisa mfanelo ya munhu, ngopfu-ngopfu mfanelo yo tereka.
Hi tirhisa minkarhi leyi nga kona yo hluvukisa vuswikoti.
Hi papalata xihlawuhlawu xa van?wana eka swiyimo hinkwaswo.
Mfumo wu fanele ku tumbuluxa no tiyisisa leswaku ku na milawu leyi sirhelelaka vatirhi eka xihlawuhlawu na ku sindzisiwa ku tirha.
VULETERI BYA XIYIMO XA VAAKI
Dyondzo ya Xiyimo xa Mahanyelo yi na xikongomelo xo nyika vatirhi hinkwavo va khoto vutivi lebyi lavekaka no twisisa leswaku va amukela mavonele ya van?wana na swiyimo swo hambana swa vona leswaku swiboho swa vona swi va kahle no fanela eka vaaki lava va hanyaka na vona?
Xibukwana xa Nhlengeletano ya Tidyondzo ya Xiyenge xa Nawu, Rixaka na Rimbewu, Yunivhesiti ya Cape Town
Xibukwana lexi xi tumbuluxa mavonele yo pfumelelana ka mintlawa. Ku yisa emahlweni vanhu va hisekela ku hlayisa kumbe ku kuma mavonele ya kahle yo voyamela tlhelo rin?we ya mintlawa hi mayelana na mintlawa yin?wana, laha leswi swi kombisiwaka kahle eka vutikamberi.
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va boha ku tirhisa mavonele yo voyamela tlhelo rin?we lama nga fanelangiki?Kahle-kahle, mavonele yo voyamela tlhelo rin?we ya swa rimbewu ya kona emihleketweni ya hina hikwalaho ka xiyimo xa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wo toloveleka na swihangalasa-mahungu. Minkarhi yin?wana ya nghenisiwa eka minhlangano ya hina. Hi tala ku ya amukela tanihi mintiyiso. Loko hi hlangana na swiphiqo, hi tala ku ya tirhisa hikuva i ya ntumbuluko no olova ? hi ndlela yo olova ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela makumu hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo no yingisela no kambela?.
Muavanyisi B McLachlin, Senthara ya Dyondzo ya Nawu wa Vupeladyambu, Canada
MINTIRHO YA VOYAMELA TLHELO RIN?WE
MIEHLEKETO: Ku veka swilo hi mintlawa swi endla leswaku misava yi pakanisa no tumbuluxa mbangu lowu yaka emahlweni lowu swilo swi vaka swa ntima ngopfu kumbe swo basa ngopfu, swi nga twisiseki no twisiseka. Swi lava leswaku ku va ni xivumbeko emisaveni na ntokoto wa hina. Swi hi pfumelela ku tirhisa mahungu yotala hi nkarhi wun?we.
NKOKA: Mavonele yo voyamela tlhelo rin?we ya pfuneta tisisiteme ta nkoka wa munhu. Laha ku veka swilo hi mintlawa swi nga na nkoka no va ni ku yelana loku kongomaka na nkoka eka endlelo ra nkoka wa munhu, ku na vuvekisi eku hlayiseni ni le ku tshikeleriweni ka nkoka exikarhi ka mintlawa.
SUNGULA HI KU TWISISA KUTANI U TA TWISISIWA
Ku yingisela kahle (leswi humaka eka ku twela vusiwana) swi nghena eka miehleketo ya munhu un?wana. U vona hi swona, u vona misava hi ndlela leyi va yi vonaka hi yona, u twisisa swikombiso swa vona, u twisisa ku titwa ka vona.
Ku yingisela kahle swi na matimba hikuva swi ku nyika mahungu yo pfumala swihoxo leswaku u ya tirhisa. Ematshan?wini yo va u tirhisa ntsalwa-vutomi bya wena wa wena no ehleketela, ku titwa, xivangelo na nhlamuselo, u tirhana na ntiyiso lowu nga kona endzeni ka miehleketo ya munhu na mbilu. U yingisela leswaku u kota ku twisisa. Wa pakanisa loko u amukela mbulavulo wo enta wo huma eka ripfalo ra munhu un?wana.
Hambileswi swi tikaka, sungula u twisisa, kumbe u hlahluva loko u nga si boha no lerisa.
Ku twisisa kahle swi sukela eka ku twisisa. Ku sungula hi ku avanyisa munhu swi ta endla u nga koti ku twisisa kahle.
Hikuva hi yingisela hi ku tirhisa ntsalwa-vutomi, hi tala ku tikhoma hi yin?wana ya tindlela ta mune. Hi kambela ? hi ku pfumela kumbe ku ala; ha lavisisa ? hi vutisa swivutiso hi ku ya hi matwisiselo ya hina; ha tsundzuxa ? hi nyika switsundzuxo hi ku ya hi ntokoto wa hina; kumbe hi hlamusela ? hi ringeta ku twisisa vanhu, ku hlamusela swivangelo swa vona, matikhomele ya vona, hi ku ya hi swivangelo swa hina na matikhomele. Matikhomele lama i ya ntumbuluko. Hi ya twisisa ngopfu naswona hi hanya hi ku tirhisa swikombiso swa wona hi minkarhi hinkwayo.
Ku twisisa ka xiviri ku nga tisa ku hambana lokukulu! Switsundzuxo swa kahle hinkwaswo emisaveni a swi nge fani na swilo leswi nga pfuneki nchumu loko hi nga vulavuli hi xiphiqo xa ntiyiso lexi hi hlamuseriwaka xona. Naswona a nge hi ololoxi xiphiqo loko hi nga tirhisa ntsalwa-vutomi bya hina, swikombiso swa hina, leswaku hi nga susi manghilazi ya hina ku vona vutomi hi ku tirhisa mavonele yo huma eka tlhelo rin?wana.
Loko u lava ku twisisa hi ntiyiso, handle ko leteriwa no pfumela ntsena handle ko tiyimisela, ku ta va ni minkarhi laha u nga ta hlamarisiwa hi vutivi bya ntiyiso na vutwisisi lebyi nga ta khulukela eka wena ku suka eka munhu un?wana. Nakambe a swi na nkoka leswaku u vulavula ku kota ku twisisa. Kahle-kahle, minkarhi yin?wana u nga hlangana na marito.
Loko u ri karhi u dyondza ku yingisela kahle vanhu van?wana, u ta lemuka ku hambana lokukulu ka mavonele ya vona. U nga vona vutomi hi manghilazi yo lombiwa; Ndzi byi vona hi ku tirhisa lense leyi simekiweke eka vutwisisi bya xivilelo xa swa ikhonomi.
Ku khumba moya wa munhu un?wana swi fana no famba emisaveni yo kwetsima. William Peterson: ?Ku ti valanga no twisisa nkhumbo wo twisisa eka van?wana?
KU KWETLEMBETANA KA TIMFANELO
Ku na xitoloveto lexi endliwaka etlilasini. Swifaniso swa xitoloveto swi nyikiwile etlilasini.
KU SIRHELERIWA KA TIMFANELO TA HINA
NSIRHELELO WO KALA WU NGA RI WA XIMFUMO
Loko mfanelo ya munhu un?wana yi tluriwa a nga tirhisa ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo ku sirhelela mfanelo ya yena. A nga ringeta ku lulamisa mhaka na munhu loyi a khumbekaka. Loko leswi swi tsandza a nga ringeta ku kuma vulamuri hi ku nghenisa un?wana hi ndlela leyi landzelaka;
Muprista
Hosi
Xirho xa huvo, kumbe
Murhangeri wa vaaki, sw. n. sw.
Loko leswi swi tsandza a nga tihlanganisa na nhlangano wa ximfumo.
Minhlangano ya Kavanyisa ka 9 i swivumbeko leswi munhu a nga yaka eka swona leswaku a sirhelela timfanelo ta yena.
Minhlangano leyi i:
Musirheleli wa vaaka tiko
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu
Khomixini yo Sirhelela Timfanelo ta Vanhu na Mfuwo, Vukhongeri na Tindzimi
Khomixini ya Ndzingano wa swa Rimbewu
Khomixini ya Nhlawulo
MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO
Musirheleli wa vaaka tiko wa Rixaka, kumbe Ombudsman, tanihi laha hofisi a yi tiveka hi kona khale, i mutirhi wa xiyimo xa le henhla
U tshunxekile eka mfumo na mavandla hinkwawo ya tipolitiki
U thoriwa hi Palamende hi ku ya hi Vumbiwa
U amukela swivilelo swa vanhu lava vilerisiwaka hi minhlangano ya mfumo kumbe vatirhela-mfumo, no
Va ni matimba yo lavisisa, yo nyika switsundzuxo no humesa swiviko.
XANA HOFISI YA MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO YI TIRHA NJHANI?
Vanhu hinkwavo va nga vilela eka Musirheleli wa vaaka tiko, loyi a nga ta lavisisa xivilelo. Teka Musirheleli wa vaaka tiko tanihi muyelanisi loyi a nga langutaka xiphiqo hi matlhelo hinkwawo. Loko Musirheleli wa vaaka tiko a vona xivilelo xi twisiseka, u ta endla hinkwaswo leswi faneleke ku kuma xintshunxo xa xiphiqo, leswi katsaka ku bumabumela leswaku ku cinciwa swilo swin?wana eka sisiteme.
Musirheleli wa vaaka tiko nakambe a nga vika mhaka ePalamende, leyi nga ta jekajekisana hi yona no vona leswaku swibumabumelo swa landzeleriwa.
Mindzavisiso yi tala ku endliwa hi ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo, kambe Musirheleli wa vaaka tiko a nga lerisa munhu ku nyika vumbhoni ehansi ka ku hlambanya kumbe ku tiyisisa loko leswi swi laveka.
XANA I MANI A NGA LAVISISIWAKA HI MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Mfumo eka swiyimo hinkwaswo. Leswi swi katsa mfumo wa le xikarhi na mfumo wa swifundzankulu, tindzawulo ta mfumo na mimfumo ya miganga.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a tirhaka ntirho wa mfumo. Leswi swi katsa munhu un?wana ni un?wana loyi a endlaka ntirho wa ximfumo lowu khumbaka vanhu hinkwavo, kumbe xiphemu xa vanhu va Afrika Dzonga, xikombiso mutirhela-mfumo wo fana na phorisa kumbe mutirhi loyi a hlawuriweke.
Tihuvo ta nawu, xikombiso Huvo ya Ndzavisiso wa Tisayense ta Vanhu na Huvo ya Ndzavisiso wa Vumaki na Sayense.
Ku ya hi nghohe loku nga riki kahle loku endliwaka eka muvileri kumbe munhu un?wana, xikombiso hikwalaho ko tirhisa matimba hi ndlela yo biha, hi ndlela yo kala yi nga ri kahle, hi ndlela yo kala yi nga tshembekangi, ku pfumala mafundza kumbe matikhomele man?wana yo kala ya nga ri kahle, ku hlwerisiwa ni loko swi nga fanelangi, ku tlula mfanelo ya ximunhu, xivangelo xin?wana ni xin?wana lexi nga va ka kona kumbe xiboho lexi tekiwaka hi varhangeri.
Mafambiselo yo homboloka.
Ku pfumala ku tshembeka kumbe matirhiselo yo kala ya nga ri kahle ya mali ya mfumo.
Ku fuma hi ndlela yo kala yi nga ri kahle.
Ku pfuneka hi ndlela yo kala yi nga ri kahle.
XANA MUNHU A NGA VILELA NJHANI EKA MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Loko xivilelo xa wena xi ri xo ya hi nghohe, ringeta ku xi ololoxa hi wexe u nga si vilela eka Musirheleli wa vaaka tiko, xikombiso hi ku vulavula na mutirhela-fumo/vatirhela-mfumo lava khumbekaka, kumbe loko leswi swi nga pfuni hi ku tsalela munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya mutirhela-mfumo/vatirhela-mfumo, xikombiso Nhloko ya Ndzawulo.
Nakambe u nga ringeta ku tihlanganisa na xirho xa wena xa Palamende ya Rixaka kumbe Xifundzankulu.
Loko u nga koti ku ololoxa xiphiqo hi kona u nga tsalelaka Musirheleli wa vaaka tiko ? hi ku tirhisa fekisi kumbe poso kumbe u yisa papila ra wena hi wexe.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku va kona eka papila ra wena:
Ntumbuluko wa xivilelo xa wena.
Masungulo na matimu ya xivilelo.
Swivangelo swo va u vona xivilelo xa wena xi fanele ku lavisisiwa hi Musirheleli wa vaaka tiko.
Magoza lama u ma tekeke ku ololoxa xiphiqo (loko swi fanerile).
U fanele ku boxa mavito ya mutirhela-mfumo loyi a wu tirha na yena, masiku ya kona na leswi vuriweke.
Tikhopi ta mintsalelano ya wena na vatirhela-mfumo swi fanele ku katsiwa eka papila ra wena.
Nomboro ya riqingho laha u nga foneriwaka kona loko u ri na yona.
Eka swiyimo swin?wana Musirheleli wa vaaka tiko a nga lava xitatimendhe xa xihlambanyo a nga si lavisisa.
Loko u nga ri na ntiyiso wa leswaku xiphiqo xa wena xi nga lavisisiwa hi Musirheleli wa vaaka tiko, kumbe loko u nga koti ku tsala, u nga ba riqingho u fonela hofisi ya Musirheleli wa vaaka tiko. Ku na vatirhi lava leteriweke lava nga ta yingisela xivilelo xa wena, swi nga ri na mhaka ku i xitsongo kumbe i xikulu no endla mindzavisiso.
Minkarhi yin?wana vatirhi va nga pfuna vanhu ku kuma swintshunxo swa xihatla eka swivilelo swa vona. Vatirhi nakambe va nga ku byela leswaku u vilela kwihi loko Musirheleli wa vaaka tiko a tsandzeka ku ku pfuna.
Nakambe u nga endzela hofisi leswaku u rherhisiwa kumbe ku kuma switsundzuxo loko u swi tsakela. Kambe swa antswa u sungula hi ku tsala kutani u kombela leswaku u lava ndzherho eka papila.
XANA I VANHU HINKWAVO LAVA NGA YINGISELAKA XIVILELO XA MINA?
Musirheleli wa vaaka tiko na vatirhi va ta hlayisa vito na xivilelo xa wena tanihi xihundla laha swi faneleke loko swi koteka.
A wu hakeli nchumu. Mintirho hinkwayo yi endliwa mahala no endleriwa vanhu hinkwavo lava nga na xiphiqo hi laha swi hlamuseriweke hi kona laha henhla.
SWILO LESWI NGA TA KALA SWI NGA LAVISISIWI HI MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Vuavanyisi bya vaavanyisi na vamajisitarata, ku katsa na swigwevo leswi va swi endleke. Swiendlo swa le xihundleni swa vanhu, tikhamphani ta xo ka xi nga ri xa mfumo, madokodela kumbe magqweta lava nga tirheleki mfumo.
Kambe hambi swi ri tano, vatirhi va Musirheleli wa vaaka tiko va nga ku pfuna hi ku ku byela laha u nga vilelaka kona kumbe leswi u nga swi endlaka eka milandzu leyi nga laha henhla. Eka swiyimo swin?wana Musirheleli wa vaaka tiko a nga ku rhumela ekhoto laha ku ya ekhoto swi nga vaka ndlela ya kahle yo ololoxa xiphiqo. Hikwalaho ko va Musirheleli wa vaaka tiko a nga tirheki tanihi muyimeri wa nawu wa vanhu hinkwavo, u ta rhumeriwa eka gqweta loko mhaka yi fanele ku ya ekhoto.
Hofisi ya Musirheleli wa vaaka tiko yi kumeka ePitori.
Kherefu ya poso:
Riq: 322 2916
Nakambe ku na Vachuchisi va Vaaki lava kumekaka exifundzeninkulu xin?wana ni xin?wana xa swifundzankulu swa kaye.
KHOMIXINI YA TIMFANELO TA XIMUNHU
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu yi tlakusa nxiximo na nsirhelelo wa timfanelo ta ximunhu. Ntirho wa yona i ku dyondzisa vanhu hi timfanelo ta ximunhu no lavisisa swivilelo swa ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu. Yi nga lulamisa leswaku munhu un?wana a va ni gqweta leri nga ta n?wi pfuna ku sirhelela timfanelo ta yena no yisa milandzu ekhoto loko swi laveka. HRC i nhlangano lowu tiyimeleke naswona yi na vutihlamuleri eka Vumbiwa ntsena. Khomixini yi fanele ku vika ePalamende kan?we ntsena hi lembe.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a lavaka ku endla xivilelo eka HRC u fanele ku tata fomo leyi vuriwaka ?Fomo ya Swivilelo ya SAHRC?.
Kherefu ya poso:
Riq: 484 8300
KHOMIXINI YA NHLUVUKO NA NSIRHELELO WA TIMFANELO TA MFUWO, VUKHONGERI NA TINDZIMI
Khomixini leyi yi tumbuluxiwile ku tlakusa no sirhelela timfanelo ta mimfuwo yo hambana, vukhongeri na tindzimi. Yi fanele ku tlakusa no hluvukisa ku rhula, ku tiyiselana na vun?we bya rixaka exikarhi ka vaaki hi ku tirhisa ndzingano, ku pfumala xihlawuhlawu na ntshunxeko wa tikatsa.
KHOMIXINI YA NDZINGANO WA SWA RIMBEWU
I swa nkoka leswaku swivumbeko hinkwaswo swa mfumo, ku katsa na Presidente va fanele ku twisisa hi ku hetiseka leswaku ntshunxeko a wu nge fikeleriwi ehandle ko tshunxiwa ka vaxisati eka swivumbeko hinkwaswo swa ntshikelelo?.
Khomxini ya Ndzingano wa swa Rimbewu hi yin?wana ya minhlangano ya tsevu ya mfumo leyi seketelaka xidemokrasi leyi boxiweke eka Vumbiwa bya 1996. Xikongomelo xa khomixini tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 187 xa Vumbiwa i ku tlakusa ndzingano wa swa rimbewu na ku tsundzuxa no endla swibumabumelo epalamende kumbe palamende ya xfundzankulu yin?wana ni yin?wana hi mayelana na milawu kumbe milawu leyi kunguhatiweke leyi khumbaka ndzingano wa swa rimbewu na xiyimo xa vaxisati.
Kherefu ya xitarata:
Riq: 403 7182
N?watinkota-jenerali u kambela tinkota ta timali hinkwato ta tindzawulo ta mfumo wa rixaka na swifundzankulu na mimfumo ya miganga hinkwayo ku tiyisisa leswaku mali yi tirhisiwa hi ndlela ya kahle.
KHOMIXINI YA NHLAWULO
Minkanerisano leyi heteleleke hi ntshamiseko wa swa tipolitiki eAfrika Dzonga yi hetelele, exikarhi ka swin?wana hi ku tumbuluxiwa ka IEC hi ku landza swilaveko swa Vumbiwa bya 1993.
Swikongomelo swa Khomixini i ku ?tiyisa xidemokrasi xa vumbiwa na ku tlakusa maendlelo ya minhlawulo ya xidemokrasi?. Khomixini yi na matimba yo fambisa minhlawulo ya rixaka, swifundzankulu na vamhasipala na tireferendamu.
Matimba ya yona, na mintirho swi boxiwile eka Xiyenge xa 5 xa Nawu.
Eka Xiyenge xa 19 xa Vumbiwa nakambe ku na xilaveko xa ku sirheleriwa ka timfanelo ta swa tipolitiki, leswi ku nga ntirho wa nkoka wa khomixini.
Kherefu ya xitarata:
Yindlu ya Minhlawulo
Riq: 428 5700
IEC yi na tihofisi eswifundzeninkulu swa kaye hinkwaswo.
MINHLANGANO YIN?WANA LEYI TIYIMELEKE
Ku na minhlangano yin?wana ehandle ka minhlangano ya kavanyisa ka kaye leyi tumbuluxiweke ku tiyisa xidemokrasi xa hina. Yin?wana ya yona i:
Khomixini ya Lavantshwa
Vulawuri bya Swivilelo lebyi Tiyimeleke
Khoto ya Vumbiwa
Khoto yo Londza Misava na Khomixini
KHOMIXINI YA VUHAXI LEYI TIYIMELEKE
Khomixini leyi yi tumbuluxiwile ku langutela timhaka hinkwato ta vuhaxi etikweni, xikombiso ku tiyisisa leswaku vuhaxi bya rhadiyo na thelevhixini byi va kahle no yimela mahungu ya vaaki va Afrika Dzonga.
KHOMIXINI YA LAVANTSHWA
Presidente Nelson Mandela u simeke ximfumo Khomixini ya Rixaka ya Lavantshwa hi siku ra 16 Khotavuxika 1996 hi ku landza Nawu wa Khomixini ya Rixaka ya Lavantshwa wa 19 wa 1996. Yi tumbuluxiwile ku hluvukisa xitirateji xo hetiseka ku lulamisa mintlhontlho leyi lavantshwa va langutaneke na yona eAfrika Dzonga .
VULAWURI BYA SWIVILELO LEBYI TIYIMELEKE
Xivono xa ICD i xa SAPS leyi hundzukeke leyi fambisanaka na swikongomelo swa Vumbiwa. Xikongomelo xa yona i ku tlakusa matikhomele ya kahle ya maphorisa. Swikongomelo swa yona i ku hluvukisa ntshembo wa vaaki eka migingiriko ya SAPS na ICD ku sivela matikhomele yo kala ma nga ri kahle ya maphorisa xikan?we no kondletela ku chuchisiwa ka swirho leswi kumekaka swi endle vugevenga.
KHOTO YA VUMBIWA
Khoto leyi yi tumbuluxiwile hi ku landza Vumbiwa bya 1996. Ntirho wa khoto i ku hlayisa nawu na Vumbiwa, leswi faneleke ku tirhisiwa hi ndlela yo kala yi nga voyameli tlhelo rin?we ehandle ko chava, ku tsakela kumbe ku ya hi nghohe.
KHOTO YO LONDZA MISAVA NA KHOMIXINI
Xiyenge xa 25 na xa nawu xi vula leswaku munhu un?wana na un?wana kumbe vaaki lava lahlekeriweke hi misava ya vona endzhaku ka 1913 hikwalaho ka nawu wa xihlawuhlawu va ni mfanelo yo londza misava ya vona kumbe ku hakeriwa. Xiyenge xa 25 xi nyika mfumo mpfumelelo wo humesa nawu ku tirhana na minondzo leyi. Mfumo wu humese Nawu wo Tlherisela Timfanelo ta Misava laha wu tumbuluxeke Khomixini ya Minondzo ya Misava na Khoto ku langutela minondzo ya misava ya vanhu.
Mintirho ya Khomixini yo Londza Misava i ku lavisisa minondzo ya misava, ku lamula no hakela minondzo leyi no yelanisa minondzo eka Khoto yo Londza Misava loko yi tsandzeka ku yi hakela. Khomixini yo Londza Misava yi na minondzo ya madzana-dzana leyi nga ku yi lavisiseni.
Khoto yo Londza Misava yi ta boha hi minondzo leyi nga ta kala yi nga ololoxiwi hi Khomixinara. Khoto yi nga lerisa vanhu ku tlhela va nyikiwa misava ya vona kumbe ku nyika munhu loyi a londzaka misava, misava yin?wana ya mfumo kumbe ku n?wi hakela ndziriso wa misava ku va a lahlekeriwe hi misava ya yena.
KU NGHENELELA KA VAAKA-TIKO
Xiyenge xa 20 xa Vumbiwa xi vula leswaku, ?A ku na muaka-tiko loyi a nga tsoniwaka vuaka-tiko?.
Munhu loyi a velekiweke eAfrika Dzonga i muaka-tiko wa Afrika Dzonga naswona a nge tekeriwi vuakatiko bya yena. Hi ku ya hi xiyenge xa 21 xa Vumbiwa, ?Vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo famba hi ku tshunxeka, mfanelo yo huma eRiphabliki, mfanelo yo nghena, yo tshama no tshama kun?wana ni kun?wana eRiphabliki na mfanelo yo va ni phasipoto?.
KU KUNGUHATA PFHUMBA RA MHAKA YA MFANELO
Xikombiso xo nghenelela ka muakatiko
MAGOZA LAMA FANELEKE KU LANDZELERIWA
Magoza ya 10 lama landzelaka ya ta ku pfuna ku kunguhata pfhumba ra mhaka ya timfanelo eka vaaki va wena. Tirhisa magoza lama ku ku pfuna hi pfhumba ra wena.
VUTISA XIVUTISO XO ANGARHELA ku lavisisa xiphiqo, xikombiso:
Xana xiphiqo xi tumbuluka kwihi?
Xana xi khumba va mani?
Xana hi tihi tindlela tin?wana to xi herisa?
Xana hi swihi swiphiqo/swirhalanganyi leswi nga kona?
Xana i swipfuno swihi leswi nga kona (swa timali na swa vanhu)?
HLAWULA XIKONGOMELO XA WENA XOKARHI xa pfhumba ra wena (u nga vi na swikongomelo swo hundza 4). Hi marito man?wana xana u ta endla yini tanihi xiphemu xa pfhumba ra wena. Boha hi nkarhi wa wena wa pfhumba hinkwaro.
TEKA XIKONGOMELO XIN?WE KUTANI U BUBUTSA MIEHLEKETO magoza lama u nga ta ma teka ku fikelela xikongomelo. Tsala leswi ehansi. (Hikwalaho ko va ku ri endlelo ro bubutsa miehleketo miehleketo a swi nge lavi yi landzelelana).
TLHELA U LANGUTA (KAMBELA) MIEHLEKETO KU SUKELA EKA GOZA RA 3 kutani u hlawula leyi nga humelelaka ku tlula yin?wana. Tsala goza rin?wana na rin?wana leri hlawuriweke eka khadi kumbe xilipi xa phepha ra 5cm x 8cm. (Leswi swi vuriwa makhadi ya nghingiriko).
VUYELELA GOZA RA 3 NA 4 EKA SWIKONGOMELO SWIN?WANA
LESWI U SWI TIVISEKE EKA GOZA RA 2.
TEKA PHEPHA LERI PURINTIWEKE kutani u tsala nhlokomhaka ya pfhumba ra wena na nkarhi wa rona ehenhla. Bani ntila ehansi ka leswi. Tsala ehansi xikongomelo xo sungula xa pfhumba ehansi ka ntila lowu. Dirowa ntila wun?wana ehansi ka leswi kutani u tsala ehansi xikongomelo xa vumbirhi . Ya ni emahlweni ku fikela loko u tsale ehansi swikongomelo swa wena hinkwaswo.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi
NAMARHETA MAKHADI YA NGHINGIRIKO KU SUKELA EKA GOZA RA 4 hi ku landzelelana etlhelo ka swikongomelo leswi faneleke. Sungula hi leswi olovaka kumbe goza leri lavekaka hi xihatla. Kanela hi makhadi ya nghingiriko kutani u tlhela u ya longoloxa loko swi laveka. Engetela magoza man?wana mantshwa lama boxiwaka.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki namarheta makhadi ya nghingiriko hi ku landzelelana
Ku purinta tiphositara Vuyelela lahawani
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi Vuyelela lahawani
KANELA HI KHADI RA NGHINGIRIKO RIN?WANA NA RIN?WANA ? xana ri teka nkarhi wo tanihi kwihi, xana i mani a nga ta va ni vutihlamuleri bya goza naswona swi ta lava mali muni, loko ku ta va ni munhu loyi a nga ta khumbeka. Tsala ehansi nkarhi, munhu loyi a nga va ni vutihlamuleri byo endla goza na mali ya goza rin?wana na rin?wana na mali ya khadi ra nghingiriko rin?wana na rin?wana.
LANGUTA NKARHI WA PFHUMBA HINKWARO ? Tsala tin?hweti etlhelo ka pheji ra le henhla.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO SUNGUTI NYENYENYANI NYENYANKULU DZIVAMISOKO MUDYAXIHI KHOTAVUXIKA
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi
KANELA LESWAKU (I N?HWETI YIHI) LEYI GOZA RIN?WANA NA RIN?WANA RI NGA TA HUMELELA HI YONA
Loko wa ha veka makhadi ya magoza ya wena hi ku landzelelana.
Longoloxa makhadi ya wena ehansi ka tin?hweti leti yelanaka.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo wa xa le kusuhi
Swilo leswi faneleke ehansi ka nhlokomhaka leyi i:
Nawu wa Vugevenga wa 94 wa 1992
Pholisi yo lwa ni Matirhelo yo biha na Vuxisi ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Nawu wo Sirheleriwa ko Paluxa wa 26 wa 2000 na
Khodi ya Matikhomelo na Maendlelo ya Ntirho ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa.
MBALANGO WA NAWUMBISI WA TIMFANELO
Ndzingano: A wu nge hlawuriwi. Kambe endlelo ro lulamisa na xihlawuhlawu lexi nga kahle swa pfumeleriwa.
Ndzhuti wa ximunhu: Ndzhuti wa wena wu fanele ku xiximiwa no sirheleriwa.
Vutomi: U na mfanelo ya vutomi.
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu: A wu nge pfaleriwi, ku twisiwa ku vava kumbe ku xupuriwa hi tihanyi. Madzolonga ya le mindyangwini a ya pfumeleriwi.
Xihundla: A wu nge sechiwi kumbe ku va ndyangu wa wena na swilo swa wena swi sechiwa.
Ntshunxeko wa swa vukhongeri, ripfumelo na mavonele: U nga pfunmela no ehleketa hi leswi u swi lavaka no landzelela vukhongeri lebyi u byi tsakelaka.
Ntshunxeko wo vulavula: Vanhu hinkwavo (ku katsa na vateki va mahungu) va nga vula leswi va lavaka ku swi vula.
Ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela, ku phiketa na xivilelo: U nga kombisa ku vilela, u phiketa no yisa xivilelo. Kambe u fanele ku endla leswi hi ku rhula.
Ntshunxeko wo tikatsa: U nga va ni vuxaka na munhu un?wana na un?wana loyi u n?wi tsakelaka.
Timfanelo ta swa tipolitiki: U nga seketela vandla ra tipolitiki leri u tsakelaka. Loko u ri muaka-tiko naswona u ri na malembe ya 18 hi vukhale u nga vhota.
Vuakatiko: A wu nge tekeriwi vuaka-tiko bya wena.
Ntshuxeko wo famba-famba no tshama: U nga tshama kun?wana na kun?wana eAfrika Dzonga .
Ntshuxeko wa mabindzu, ntirho na ku hlawula ntirho: U nga tirha ntirho wun?wana na wun?wana lowu u wu hlawulaka.
Vuxaka bya le mintirhweni: U nga joyina minhlangano ya vatirhi no tereka.
Mbangu: U na mfanelo yo tshama eka mbangu lowu hlayisekeke.
Rifuwo: U nga tekeriwa rifuwo ra wena ntsena loko ku landzeleriwa milawu ya kahle.
Tindlu: Mfumo wu fanele ku tiyisisa leswaku vanhu va tshama etindlwini ta kahle.
Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki bya mahanyelo: Mfumo wu fanele ku tiyisisa leswaku u kuma swakudya na mati, nhlayiso wa rihanyu na vuhlayiseki bya mahanyelo.
Vana: Vana lava nga ehansi ka malembe ya 18 va ni timfanelo to hlawuleka, to fana na mfanelo yo kala va nga xanisiwi.
Dyondzo: U na mfanelo yo kuma dyondzo ya masungulo, ku katsa na dyondzo ya lavakulu hi ririmi ra wena (loko leswi swi koteka).
Ririmi na mfuwo: u nga tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka ku landzelela mfuwo lowu u wu tsakelaka.
Mfuwo, vukhongeri na tindzimi: Vaaki va nga tiphina hi mfuwo wa vona, va landzelela vukhongeri bya vona no tirhisa ririmi ra vona.
Ku fikelela mahungu: U na mfanelo yo kuma mahungu man?wana na man?wana lama nga kona eka mfumo.
Mafambisele ya kahle: Swiendlo swa mfumo swi fanele ku va kahle.
Ku fikelela tikhoto: U nga pfumeleriwa leswaku xiphiqo xa wena xa nawu xi lulamisiwa hi khoto, kumbe nhlangano wo yelana.
Vanhu lava khotsiweke, lava khomiweke na lava hehliwaka: Mfanelo leyi yi sirhelela vanhu lava khomiweke, lava khotsiweke kumbe ku hehliwa.
MAHETELELO
Timfanelo leti hinkwato ti nga pimiwa loko mpimo lowu boxiweke eka xinawana xo pimiwa (s36) wu fikeleriwile.
