TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 WA TIAWARA MEMORANDAMU
Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1:
A a tumberile/ a a nga ri kusuhi/ a a swi tiveki. vv 
U tirha ntirho wa vuphorisa. vv 
Ya kombisa leswaku a ri munhu wo kariha/wa mavondzo/wa rigombo/wo ka a nga twisisi/wo tshikilela. vv (Nhlamulo yin'we ntsena). 
Ku kaneta mhaka leyi nhlamulo ya kona u yi tivaka/ku vilela swi nga fanelangi/ku karhatiwa hi mhaka yo ka yi nga ri ntiyiso. vv 
Ku endla un'wana xiphukuphuku kumbe xipunta/ku endla onge munhu a nga swi voni leswi humelelaka. vv 
Hi swona. A va tlanga rhekhodo ya yena. vv 
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso, a lava ku n'wi twisa mbilu ku vava leswaku a kala a n'wi byela ntiyiso. vv 
Hi leswi a tshembisiwile magidimbirhi ya tirhandi. vv 
"Tititi". v 
"Leswi byalwa a byi ri karhi byi vila eka vo tala". vv 
Hileswi Mzambezi a nga n'wi vutisi kahle/ a n'wi vutisa hi ku kariha. vv 
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30] XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: nkomiso wa ndzima wu fanele ku katsa timhaka leti landzelaka leti mudyondzi a faneleke ku ti nghenisa eka nkatsakanyo/nkomiso.
Ku hlundzuka ka Mbambu hikwalaho ko herisiwa ka muti no dlayeriwa nsati. 
Ku tsutsuma ka movha hi rivilo lerikulu. 
Ku rila ka Mbambu loko a vona vatirhikulobye. 
Ku tshikiwa ka Mbambu a rila a kala a karhala. 
Ku humesiwa ka phorisa lerin'wana. 
.MAPELETELO
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/ku komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
VUXOKOXOKO BYA MAAVELEO YA TIMARAKA
Nkoka wa mahungu (N) = 5 Ririmi (R) = 3 Xivumbeko (X) = 2
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
SWIVUTISO:
Mukamberiwa u ta endla xivulwa xin'wana na xin'wana hi rito "hloma', kambe xi va ni nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa leyi vulaka ku longa/rhwala matlhari kumbe ku tilulamisela ku lwa nyimpi. Xikombiso: Tsatsawana wa ha ku hloma emutini wa ka Nyangule. v 
Timhisi. v 
Evukatini va tiyisela hambi swi vava. vv 
Vafana. v 
Ri lombiwile ri huma eka rito ra Xinghezi "condom", laha ku tirhisiweke mimpfumawulo ya Xitsonga. vv 
Vuya/tlhelela. v 
XIVUTISO XA 3.2
Leswaku yi wile/a ya ha nyiki vukorhokeri hi mfanelo. vv 
Ku ringeta ku yi pfuxa/ku yi pfuna hi miehleketo. vv 
Swi nga va swi paluxa leswaku mhakankulu leyi kombisiwaka eka vahlayi hileswaku ESKOM yi wile ku tlula hinkwaswo leswi kombisiweke eka ndzimana. vv 
I miehleketo leyi akaka/vutlhari. vv 
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
