TSALWA RA TIMFANELO TA MINKOKA YA KAHLE
Hi tsemakanye biloho ra matimu ku suka eka ku pfumala ndzingano na nkwetlembetano ku ya eka rixaka leri vumbiweke hi vuaka-tiko byo fana no yisa mahlweni mhaka ya ndzingano. Hi langutisa eka rendzo ra ku hambana na mimfuwo leswi hi tiseke eka ntshunxeko na xidemokrasi, no tinyiketela eka swikongomelo na minkoka ya vumunhu leswi swi hi hlanganisaka eka ku hambana ka hina.
Eka ku tinyiketela loku velekiweke ku suka enyimpini, loku kongomaneke no horisa timbanga ta khale, ku tiyisisa malwandla ya un?wana na un?wana, no yisa mahlweni nsirhelelo wa vaaki na nhundzu ya vanhu, ha tiboha ku sirhelela no tlakusa minkoka leyi angarheliweke. Hi endla tano hi ri karhi hi lemuka leswaku vumundzuku bya hina byi langutele eka nsirhelelo wa mbango na nhlayiseko wa hinkwavo lava tshamaka eka mindzelekano ya hina, hi ku katsa na tikonkulu ra Afrika leri vumbaka mindyangu hi ku angarhela ya matiko.
Ku tinyiketela eka moya wa Ubuntu, lowu katsaka xidemokrasi xa hina lexi simekiweke eka vumbiwa bya hina, ha tinyiketela tanihi rixaka ku:
Hlonipha Malwandla ya Vumunhu na Ndzingano
Vumbiwa bya tiyisisa leswaku vanhu va velekiwa va tshunxekile na ndzingano wa xichavo.
Ha tinyiketela ku:
Hlonipha ntikelo wa vanhu hinkwavo, ku nga langutiwi leswaku va huma kwihi, rixaka, rimbewu, vukhale, xiyimo na ntlawa.
Lwisana na ku xanisiwa ka vavasati hi ndlela yo va vavisa no va onhela ntsako hi ku va pfinya na tinxaka tin?wana ta ku xanisiwa.
Herisa ku xanisiwa ka vana loku tisiwaka hi ku pfumala swakudya, ku thoriwa ka vana, ku xavisa swidzidziharisi, ku kombisa timhaka ta masangu (pornography) na vunghwavavana.
Hlayisa lava tsan?weke emirini na lava pfumalaka: swisiwana, vadyuhari, swilema, na lava hlulekaka ku tihlayisa.
Kaneta ku xanisiwa kwihi kumbe kwihi ka miri, ku titwa na/kumbe miehleketo kumbe ku khoma munhu un?wana hi ndlela yo ka yi nga ri kahle.
Hlula xiyimo xo xanisiwa, mahanyelo, mfuwo, rixaka, rimbewu, nhlavutelo wa timhaka ta masangu, xiyimo xa rihanyo, kumbe xintu lexi yisaka eka xihlawuhlawu ehenhla ka munhu un?wana.
Tirha eka vuhlayiseki na nsirhelelo wa vanhu hinkwavo.
Tlakusa Ntshunxeko, Nawu wa Milawu na Xidemokrasi
Ntshunxeko wa munhu eka nawu hi wona masungulo ya vululami, vunene, ku aka rixaka na mafumelo ya kahle.
Hi tinyiketela ku:
Pfumelela ntshunxeko wo vulavula, ku tihlanganisa, mafamba-fambelo, vutshamo, vutshembheli, mavonelo na vukhongeri.
Va na vutihlamuleri bya vumunhu hi ku hlonipha nawu wa milawu, vunene, ku tirha hi matimba na swiyimo swa le hansi swa vumunhu.
Lwa na tinxaka hinkwato ta vugevenga, vukungundzwana na madzolonga.
Antswisa Nhundzu na Vululami bya Ikhonomi
Timfanelo ta ikhonomi ya vaaki leyi nga xiphemu xa vumbiwa bya hina ti fanele ku voniwa tanihi to tlula ku hlohlotela. Pholisi na minongonoko swi fanele ku nyika swivandla eka swisiwana ku fikelela xichavo xa vumunhu na vukahle bya nhundzu.
Hi tinyiketela ku:
???????? Humelela eka ku pfumala ku ringana ka nkarhi lowu hundzeke na wa sweswi, na ku tlakusa swivandla eka un?wana na un?wana ku avelana switirhisiwa swa tiko ra hina.
???????? Kaneta makwanga, vutianakanyi no tshika ku tifumisa hi minkarhi hinkwayo.
????????Humelela eka vukungundzwana, ku nga va ku susumetiwa hikuva munhu a lava ku tifumisa, ku pfumala vutshembheki, ku tsakela van?wana, xin?wana manana, kumbe swibumabumelo swin?wana.
??????? ?Susumeta ku tirha swi va erivaleni eka mfumo na mabindzu hi nkarhi, ku fikeleleka na mahungu laya kongomeke eka timhaka hinkwato leti khumbhaka vutomi bya vaaki.
???????? Vona leswaku ku na vuswikoti na mafambiselo ya kahle na mintolovelo ya mintirho leyi hetelelaka yi yimela tinxaka na rimbewu hinkwaro.
Tiyisisa Minkoka ya Mindyangu na Miganga
Ndyangu na muganga i tiyuniti ta nkoka leti hlohlotelaka no tumbuluxa vunene na minkoka ya vumunhu eka vaaki.
Hi tinyiketela ku:
Tlakusa minkoka ya mindyangu, vutihlamuleri, ku hlonipha vatswari na lavakulu, ku hlayisa vana, ku hlayisa vadyuhari, na nhluvukiso na mahlayiselo ya ndyangu.
Lwisana na madzolonga ya le mindyangwini na ku tshika vutihlamuleri bya ndyangu, ku nga va hi ku tirhisa swidzidziharisi, ku tshembhela eka mfuwo kumbe xihlawuhlawu xa rimbewu.
Ku hluvukisa ndyangu na mbango wa swa vukati lowu tlakusaka mfuwo wa nhlayiso, vunene no angarhela.
Tirhisa switirhisiwa hi ndlela ya kahle na hi ku ringana leswaku ndyangu na muganga hinkwawo swi vuyeriwa.
Tlakusa Ntshembho na Vunene
Ku tshembheka na vunene i minkoka ya kahle ya xidemokrasi na mafumelo ya kahle.
Hi tinyiketela ku:
Tihlanganisa kahle, swi va erivaleni na vunene.
Tlakusa no hlohlotela vuxaka bya kahle, ku tshembhana na ku fana ka swilo eka matimu yo hambana laya bumabumelaka xikhale.
Tirhisa endlelo ra vululami ku susumeta tinxaka hinkwato ta vukhamba, ku tifumisa, ku ba mati, ku pfumala vunene no tlanga hi vanhu.
Tiyisisa Ntwanano eka Mfuwo, Ntshembho na Ripfalo
Ku hambana ka rixaka na vumunhu swa Afrika Dzonga swi na ntalo wo hlohlotela no fumisa mfuwo na endlelo ra nkoka leri nga tiyiselaka minkoka leyi kumekaka eka tsalwa ra timfanelo.
Hi tinyiketela ku:
Tlakusa ntshunxeko wa ripfalo, ku tiyisela eka swa vukhongeri no pfumelela ku hambana ka nsunsumeto wa miehleketo ku nga ri ku ya hi nghohe kumbe ntwela vusiwana.
Tlakusa ku ehleketa ko enta loku tiyimeleke na mfuwo wo nghenelela eka minjhekanjhekisano.
Tlakusa nhlonipho eka ku tshembhela na endlelo ra nkoka eka van?wana.
Tlakusa mfanelo wa muaka tiko un?wana na un?wana ku nyika mavonelo ya vona ku nga ri na ku chavisiwa kumbe ku xanisiwa.
Kaneta tindlela hinkwato ta mavonelo, ku nga va ya munhu un?we, ya khamphani kumbe ya vuxirho kumbe nhlangano lowu tekelaka ehansi vumunhu bya van?wana.
Tlakusa swivandla swo ringana swa vanhu hinkwavo ku katsa na swilema na lava xanisekaka hi HIV/AIDS na tinxaka tin?wana ta mavabyi.
Kombisa Nhlonipho na ku Ehleketela Vanhu hinkwavo
Nhlonipho, nhlayiso na ku ehleketela hi swin?wana exikarhi ka swibumabumelo swa minkoka ya vanhu va Afrika Dzonga. Hi lemuka leswaku a ku nge vi na ku rhula kumbe nhlayiseko loko ku nga ri na nhlonipho na nhlayiso.
Hi tinyiketela ku:
Papalata ku tirhisa ririmi ra ndzhukano na mimfungho ya tinhlambha loko hi hlangana na vanhu van?wana.
Tlakusa ku rhula, xinghana, ku tiyiselana no aka rixaka exikarhi ka mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi.
Kombisa nhlonipho eka vanhu hinkwavo na mintlawa ya vaaki.
Lwelwa Vululami, Vunene na ku Rhula loku Hlanganeriweke
Ku rhula loku hlanganeriweke ku lava vululami, vunene na ku hloniphana tanihi masungulo yo aka rixaka hi vuntshwa. Ku hola ko ya hi xihlawuhlawu xa nghohe ka khale na ku hambana ka laveka ku vona leswaku ku na ku tlakusiwa ka minkoka ya xidemokrasi, vululami bya vaaki na masungulo ya timfanelo ta vumunhu eka hinkwavo.
Hi tinyiketela ku:
Lwisana na nkwetlembetano no mahanyelo ya mona hi ku hlonipha na ku twisisa.
Kanetana na vanhu na mintlawa leyi lavaka ku kavanyeta ku thula, ntshamiseko na nsirhelelo wa rixaka hi ku ya hi nghohe na/kumbe mahanyelo yo ka ya nga ri ya xidemokrasi.
Nyika mintirho ya vaaki na yin?wana hi ndlela yo ka yi nga voyameli etlhelo, yo amukeleka eka vanhu hinkwavo.
Ku tsundzuka ku kanetana no ya hi nghohe leswi bumabumelaka matimu ya hina, hi lemuka ku tsana ka vuxaka bya vaaki eka xidemokrasi xintshwa xa hina. Leswi swi lava ku tiyisisa ka minkoka yitsongo laha vaaka-tiko va ku rhula va Afrika Dzonga hinkwavo va nga ku langutisaka tanihi masungulo yo fikelelana hi moya lowu tswaleke rixaka ra hina ? hi tiva leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka yona.
