Nawu Mbisi YA VUGEMBULI YA RIXAKA
Tani hi loko swi tivisiwile eka Nhlengeletano wa Rixaka tani hi xiphemu xa Nawu Mbisi xa 76, nhlamuselo ya nkomiso wa Nawu Mbisi leyi nga hangalasiwa eka Kuranta ya Mfumo nomboro ya 25287 ya ti 31 ta Mawuwana wa 2003
Timhaka ta Xinghezi i timhaka ta ximfumo ta Nawu Mbisi
HOLOBYE WA SWA MABINDZU NA SWA VUMAKI
Nomboro ya maphepha lawa nga kandziyisiwa ????????. 1 800
Nawu Mbisi
Ku nyika eka ntirhisano wa xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya nawu eka timhaka leti fanaka na ta tikhasino, mphikizano, vugembuli na muholo, na ku nyika eka xinawana lexi xi ya tamaka xa ha ya emahlweni eka timhaka to leto; eka xikongomelo xo tani hi lexo ku sungula muhlovo wa yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka rixaka na huvo ya nawu na ku nyikiwa mpfumelelo wa switirhiso swa vugembuli byo karhi; ku nyika eka vuendli bya engetelo wa muhlovo ya yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka Riphabliki hinkwayo; ku ya emahlweni eka Komiti ya timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka; ku kombisa Nawu wa Huvo ya swa timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka; ku endla ximfumo Nawu wa swa timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka, hi 1996; na ku nyika eka timhaka ta mhangu leti nga ha endlekaku.
NGHENELO
HI KU ANAKANYA leswaku Nongonoko wa Milawu ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, hi 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996), wu sungula leswaku tikhasino, rheyisisi, vugembuli na ku beja i timhaka ta xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya xinawana;
Swa naveleriwa eka switirho swo tirhisana leswi yelanaka na ntoloveto wa mphikizano wa xikan?we eka rixaka na switlhangu swa huvo swa mfumo;
Swa naveleriwa ku sungula muhlovo wa yunifomo wo karhi na mpimo wa maendlelo lama tivekaku eka Riphabliki hinkwayo hi ku languta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na ku beja, leswaku-
a Switirho swa vugembuli swi pimiwile ndlela leyi pfunaka, pfumeleriwile, mfambiselo swi tlhela swi ri enawini;
b Vatirhi va vanhu lava va nga va kona eka mighingiriko hinkwayo ya swa vugembuli va sirheleriwile;
c Vaaki na hlayiselo lerinene ra swilo swi sirheleriwile eka nyanyulo lowukulu wa vulaveki wa ntumbeko eka ku tlanga; na d Ku nyikiwa ka mpfumelelo eka switirho swa vugembuli swi vonikela kahle swi tlhela swi ringanela.
I mhaka ya nkoka swinene ku kombisa mavandla man?wana ya rixaka, na ku tsundzuka masungulo ya huvo ya mavandla, leswi loko swi hlanganile swi nga ta tiyisisa na ku amukela xinawana xa swa Vugembuli bya Rixaka hi ndlela ya ntirhisano, ndlela leyi twisisekaku yi tlhela yi va ndlela leyinene swinene.
VA NI KONA kumbe HLAWURIWA hi Palamente ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
TAFULA RA VUNDZENI
NGHENELO
Swiyenge 5
XIYENGE XA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
e Tinhlamuselo f Xikombelo xa Nawu
XIYENGE XA 2
XINAWANA XA SWA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
h Ku beja na muholo i Vugembuli bya ku tlanga hi mali j vuhakelelo byo humela na nkarhi wo tlanga ku ya emahlweni
Xihluvi xa B
Vugembuli lebyi byi pimiweke, migingiriko leyi pimiweke na 10
k Ku tlanga hi vuxaka na migingiriko leyi nga ri ki nawini l Switirhiso swa vugembuli leswi swi nga ri ki nawini naswona leswi swi nga hava mpfumelelo m Michini leyi nga ri ki ni mpfumelelo na swihluvi leswi nga ri ki nawini n Matirhiselo ya ndhawu leyi yi nga ri ki ni mpfumelelo a swi le nawini
Matirhelo yo tlanga lama nga kandziyisiwangiki a swi le nawini p Nsirhelelo eka lavantsongo q Mpimo eka ku nyika xuma lexi ngheneke kumbe ntshovo eka vatlangi 15
r Vanhu lava va hlawuriweke s Mpimo eka ku navetisa switirho swa vugembuli t Vakoloti lava va tlangaku hi nkanu na mawinelo lama nga ri ki nawini 20
Xihluvi xa C
Tindhawu ta Vugembuli u Mpimo wa tindhawu ta vugembuli v Mabyako
Xihluvi xa D 25
Ntsariso na vumbhoni bya michini na swihluvi w Michini yo Tlanga hi yona kumbe swihluvi swa vugembuli x Vutiveko bya michini na swihluvi swa vugembuli y Ntsariso wa rixaka wa michini na swihluvi swa vugembuli z Michini na swihluvi swa vugembuli leswi faneleke ku tsarisiwa 30
aa Macincelo ya vulawuri lebyi tsarisiweke kumbe xiyimo bb Mpimo wo nyika vukamberi eka mpfumelelo wa xihatla cc Makulelo ya Michini yo gembula hi yona na swihluvi swo gembula hi swona dd Mahekelelo lama pimiweke ya michini ee Ndlela leyi langutanaka na exikarhi ka ghezi ra rixaka 35
Xihluvi xa E
Mpfumelelo eka vanhu lava va nga thoriwa eka ndhawu ya ku gembulela eka yona ff Vatirhi va ndhawu ya ku gembulela eka yona va nyikiwa mpfumelelo gg Mapimelo ya vuthori bya mpfumelelo
XIYENGE XA 3 40
VUQAMULI NA MPFUMELELO
Xihluvi xa A
JURISIDIKIXINI
hh Jurisidikixini ya huvo leyi yi nga ya mfumo leyi ku nga yona yi nyikaku mpfumelelo ii Timfanelo ta huvo leyi yi nga ya mfumo leyi ku nga yona yi nyikaku mpfumelelo jj jurisidikixini ya Huvo kk Timfanelo ta Huvo ll Ku va Huvo yi va yi tsandekile ku endla ntirho wa yona mm Avelano wa mahungu 5
Xihluvi xa B
Mpfumelelo wa rixaka oo Mfumo wa rixaka wo nyika mpfumelelo pp Vakomberi va rixaka ro nyika mpfumelelo qq Mutivi eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka 10
rr Mafambiselo ya rixaka ro nyika mpfumelelo ss Vonisiso wo ala ku nyika mpfumelelo wa rixaka tt Vonisiso wa mbulavurisano eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka uu Ku yimisiwa na ku herisiwa ka mpfumelelo wa rixaka
Xihluvi xa C
Huvo yo nyika Mpfumelelo vv Ku nyika mpfumelelo hi tihuvo ku yingisela muhlovo wa rixaka na mapimelo ww Nhlayo ya Mpimo wa xihenhla yo nyika mpfumelelo wa tikhasino xx Mpimo wa timfanelo leti lavekaku eka mpfumelelo 20
Xihluvi xa D
Mihlovo ya mpfumelelo na mapimelo zz Mpimo wa mpfumelelo, nkhetekanyo na xiyimo aaa Ku ka ku nga humeleriwi eka ku nyika mpfumelelo wa vuthori 25
bbb Ku ka ku nga humeleriwi na mpimo wa mipfumelelo yin?wana ccc Ku ka ku nga humeleriwi endzhaku ka loko mpfumelelo wu nyikiwile ddd Ku kuma ntswalo hi munhu loyi a nga humelelangiki
Xihluvi xa E
Engetelo wa mihlovo na mapimelo ku ya hi mpfumelelo wo ka vuthori 30
Xihluvi xa F 35
Ndzavisiso wa mpfumelelo, swiboho, ndzhuriso no tinyiketela iii Xiviko lexi tshembekeke xa lendzeni jjj Swiboho kkk Ndzhuriso wa mpfumelelo lll Ku tinyiketa ka mpfumelelo 40
XIYENGE XA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka mmm Ku Sungula eka Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka 45
nnn Ntirho wa Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka ooo Nhlangano wa huvo
Xihluvi xa B
Huvo ya Swa Vugembuli bya Rixaka ppp Ku yisa emahlweni eka Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka 5
qqq Swi endliwa na ntirho wa Huvo rrr Vuxaka eka mfumo wa huvo yo nyika mpfumelelo sss Xitsalwana xa Huvo ttt Vutsakeri bya mpfilumpfilu uuu Vulan?wi, ku susiwa ehofisini, na swivandla 10
vvv Nhlangano wa Huvo www Tikomiti ta Huvo xxx Hakelo na mpfumelelo wa vatirhi va Huvo na tikomiti yyy Xitafu xa Huvo na hakelo zzz Swa timali 15
aaaa Tiakhawunti, vakamberi na swiviko
XIYENGE XA 5
KU SUSUMETIWA NA MILANDZU
bbbb Vukamberi bya rixaka cccc Matimba na mfanelo ya mukamberi dddd Ku tsandzeka loku tshembekeke 20
eeee Rhalanganyano wa vuamukeri bya Nawu ffff Ku tivona nandzu gggg Ku tsandzeka ku landzelela Nawu hhhh Milandzu na ku tsandzeka eka xiyimo xa mpfumelelo 25
XIYENGE XA 6 30
NTSENGO LOWU TIVEKAKU
NONGONOKO 35
ssss Huvo ya Vugembuli ya Rixaka tttt Rixaka ro nyika Mpfumelelo uuuu Nhluvukiso wa xinawana xa vugembuli bya vutirhelo na nawu vvvv Ku cinca ka tinomboro leti pimiweke eka mipfumelelo ya tikhasino wwww Vanhu lava va hlawuriweke 45
XIYENGE XA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo xxxx Eka Nawu lowu, handle ka loko ku ri na ku vuyelana ka marito ku kombisa nkarhiwun?wana-
ntlangu wo tsakisa ??swi vula ntlangu lowu nga na ntsengo lowu 5
pimiweke, lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke kumbe lowu wu kombisiweke eka xiphemu xa 47;
michini yo tsakisa ?swi vula michini kumbe swihluvi kumbe switirho leswi eka swona ntlangu lowu tsakisaka wu nga tlangiwa lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke kumbe kombisiweke eka xiphemu xa 47; 10
bingo? swi vula ntlangu, ku katsa ntlangu lowu tlangiwaka exiheri kumbe hi xihluvi leswi hi Xighezi swi vulaka-
yyyy leswaku wu tlangiwa ku tekeriwa emiehleketweni, hi ku tirhisa makariti na swin?wana swihluvi-
a leswi nga avanyisiwa eka xivandla xin?wana na xin?wana lexi vekaka muhlovo wo hambana wa tinomboro, xifaniso kumbe mfungho; 15
b hi tinomboro, swifaniso kumbe mimfungho leswi nga lulamisiwa hi ku tshikelela hi ndlela leyi karata rin?wana na rin?wana kumbe swihluvi leswi katsaka ntlawa wa tinomboro leti nga faneki tin?wana, swifaniso kumbe mifungho;
b eka swona laha mulawuli kumbe mutirhi kumbe mutivisi a vitanaka kona kumbe ku kombisa ntlhandlamano wa tinomboro, swifaniso kumbe mifungho hi ndlela yin?we leswaku vatlangi va yelanisa tinomboro tin?wana na tin?wana, xifaniso kumbe mfungho eka karata kumbe 20
swihluvi tini hi loko swivitaniwile kumbe ku kombisiwa; na c eka swona mutlangi loyi a nga ta sungula a yelanisa hinkwaxo xivandla eka karata kumbe xihluvi, kumbe ku yelanisa ntlawa wo karhi wa tionomboro, swifaniso kumbe mifungho eka karata kumbe xihluvi, u humelerile, kumbe ntlangu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na bingo ku ya hi xiphemu xa 6 ; 25
Huvo? swi vula Huvo ya Swa Vugembuli bya Rixaka leyi yaka emahlweni no tlhela yi endliwa ximfumo hi Xihluvi xa B eka Xiyenge xa 4
ifungho? swi vula munhu loyi a letelaka kumbe ku gega loyi avekaka swo beja hi swona letswi swi nga endlekeki kumbe swo beja hi swona leswi pfulekeke hi tinomboro ta vanhu 30
kumbe mifungho yin?wana, kumbe ku teka tswo beja hi swona swo karhi hi mifungho yin?wana;
khabinete? swi vula huvo ya Vafambisi va Rixaka leyi yi kongomisiweke eka xiphemu xa 91 xa Nongonoko wa Milawu;
muchini lowu humesaka mali? swi vula muchini lowu tiendlaka hi woxe kumbe xihluvi xin?wana lexi yelanaka na lexi humesaka mali ku pfumelela vini va akhawunti kumbe khadi ra mali;
khasino? ku vuriwa tindhawu leti eka tona mitlangu yo gembula yi tlangiwaka kona, kumbe laha yi nga kona leswaku yi ta tlangiwa, kambe a ku katsiwi tindhawu leti 35 eka tona ?
zzzz ntsena ntlangu wa xibingo ntlangu wo gembula laha vatlangi va tumbetaka tinomboro eka khadi ro karhi na vugembuli yin?wana yo gembula yi tlangiwaka kona kumbe yi nga kona leswaku yi tlangiwa;
aaaaa ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa;
bbbbb ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa ni ntlangu wa xibingo, kambe ku ri hava muxaka wun?wana wa ntlangu wo 40 gembula lowu tlangiwaka kumbe lowu wu nga kona ku va wu tlangiwa; kumbe ccccc ku gembula ka ta swa vutomi bya vanhu ku endliwaka ku ya hi layisense ya xinkarhana;
Muofisiri-nkulu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke hi Huvo ku ya hi xiphemu xa 73 (a);
vuanakanyo? ku vuriwa-
ddddd xuma, nxaviso, nhundzu, cheke, krediti ya xi-elekitroniki, krediti, 5 xikoloto, kumbe xiphemu xa elekitroniki, kumbe xilo xo tani hi xalexo; kumbe eeeee xilo xin?wana na xin?wana, xo endliwa, xitshembiso, ntwanano kumbe xihlambanyiso, handle ka nkoka wa xona wo vonakala kumbe wa ntiyiso, kumbe loko wu hundziseriwa hi ku kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma;
Xihatla? ku vuriwa xiendleko kumbe lexi humelelaka lexi mbuyelo wa xona wu nga tshembiseki kumbe wu nga tiviwiki eka munhu un?wana na un?wana ku kala wu ya humelela; 10
Huvo? ku vuriwa Huvo ya Tsalwa ra swi nawana swa Vugembuli bya Rixaka leyi sunguriweke hi xiphemu xa 61;
fffff loko ri tirhisiwa mayelana ni sayiti, ri vula ndhawu eka sayiti yaleyo leyi eka yona michini yo hakela yin?wana na yin?wana leyi pimiweke ya pfumeleriwa 15 leswaku yi vekeriwa; naswona ggggg loko ri tirhisiwa eka swin?wana, ku vuriwa ndhawu leyi yi nga eka ndhawu leyi yi nga nyikiwa layisense laha ntlangu wun?wana na wun?wana wo gembula wu nga ta va kona leswaku wu tlangiwa;
ntsengo lowu nga hungutiwa? ku vuriwa ntsengo lowu nga lavekaka eka mpfumelelo wa nhundzu kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga vulaka hansi ka ku ntsengo wa nxaviso wakahle nkarhi hinkwawo wa tinhundzu to yelana kumbe ntirho lowu nyikiweke eka khoso ntiyiso ya bindzu eka vanhu lava va nga ri ki ni mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe nawu wa huvo; 20
muyimeri wa xi-elekitroniki? swi na nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Xinawana xa Mbulavurisano na Vucincelo xa Xi-elekitroniki, 2002(Xinawana xa Nomboro ya 25 ya 2002)
mpfumelelo wa vuthori? ku vuriwa vunyiki bya mpfumelelo eka munhu ku tirha eka ndhawu ya vugembuli endzeni ka Riphabliki;
vanhu vo hlawuriwa? ku vuriwa munhu loyi a nga tsarisiwa hi ndlela leyi nga ka xiphemu xa 14 ku endlela ku sivela eka ku hlangana ka switirhiso swin?wana na swin?wana swa vugembuli; 25
xirho xa ndyangu? ku vuriwa-
a xigangu xa munhu b mutirhisani eka nhlangano wa vaxavi ku ya hi nawu wa tiko rero; kumbe c mutirhisani eka vuxaka hi ndlela leyi mintlawa yi tshamaka swin?we hi ndlela yo sungula ntirhisano wa nkarhi woleha kumbe nhlangano wa vaxavi; kumbe 30
iiiii n?wana wa munhu, vatswari, buti na sesi, kumbe mbuyelo wa vuxaka ku huma eka bemburiwa, vutekani kumbe adopuxini;
ku tsakela ka swa timali? ku vuriwa-
jjjjj xona kumbe ku nyika vito ku avelana eka vubindzuri kumbe mali ya tiko;
kkkkk xona xa ntiyiso eka vuxiximi bya tinhundzu ta komponi, ntirhisano kumbe bindzu; 40
lllll xona xa ntiyiso kumbe xa munhu eka nhundzu leyi tirhisiwaka hi komponi, ntirhisano na bindzu; kumbe 5
mmmmm ku tsakela ko kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma eka avelano wa nhlawulo, kumbe xona yo hlawula lowu hlangnisiweke eka avelano, ka komponi kumbe ku tsakela eka ntirhisano wa hlangana;
Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali ? ku vuriwa Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali wa lembe ra 2001(Nawu wa Nomboro ya 38 wa lembe ra 2001), na matirhelo lama nga endliwa ku ya hi Nawu wolowo; 10
Bejelo ra xiyimo xo vekeriwa? ku vuriwa mubejo, handle ka kaya vutilawuri, leyi tekiweke hi mufunghi eka khoma kun?we kumbe ko tala eka tona laha kungana mpfumelalano eka nkarhi lowu mubejo yinga vekiwa;
swilo swo gembula hi swona? ku vuriwa swilo sin?wana na swin?wana leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 3;
xihluvi xo gembula hixona? ku vuriwa switirho kumbe swilo swin?wana leswi tirhisiwaka, kumbe eka nkarhi wa vumaki bya swona wu nga endleriwa ku tirhisiwa, ku kombisa mbuyelo wa switirho swa vugembuli; 15
ntlangu wa vugembuli? ku vuriwa switirho leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 5;
ndhawu ya vugemburi? ku katsa mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga na xinawana ku ya hi Nawu lowu, kambe a ku katsiwi matsalo ya xinawana;
michini yo gembela hi yona? ku vuriwa-
a swi kona ku tlangiwa kumbe ku tirhisiwa ehandla kaku hakela ku tekeriwa emiehleketweni; na b swi nga, tani hi mbuyelo wo swi tlang kumbe ku swi tirhisa, ku cha vito ra mutlangi kumbe mutirhisi eka vuhakelelo, kumbe ku yisa 25 vuhakelelo eka mutlangi kumbe mutirhisi;
mutivi wa swa mudyaho wa tihanci? ku vuriwa huvo kumbe nhlanga handle ka mfumo wa xinawana, lowu tivisaka ximfumo eka ntlangu wo dyahisa tihanci lowu fambisiwaka eka tindhawu leti nga na mpfumelelo hi huvo yo nyika mpfumelelo;
mubejo ya xikaya? ku vuriwa mubejo, muholi, leyi tekelaka, tshembisaka kumbe ku mpfumelelo lowu kombesiwweke eka xiphemu xa 4, xikarhi kumbe handle ka munhu un?we kumbe lavanyingi, loko- 30
ppppp handle ka mintlawa leyi katsanyeke eka mfungho kumbe switirhiso hi ndlela leyi nga na nhlamuselo eka vutomi bya vona kusukela ehansi ku sukela eka ku gembula; na qqqqq ku hava munhu loyi a nga ta hakeriwa kumbe switirhiso swin?wana ku vuyeriwa, handle ko humelela hi ku kuma mubejo hi yona n?wini, ku sukela eka switirhiso; 35
ntlangu lowu nga intharekitivi? ku vuriwa ntlangu wa vugembuli lowu tlangiwaka kumbe lowu nga kona ku tlangiwaka hi tirhelo ra xichini xa xihatla xa xi-elekitrhoniki lexi nga endliwa eka Inthanete eka khompuyuta; 40
munyiki wa intharekitivi? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku endla ntlangu wa inthrekitivi leswaku wu va kona ku tlangiwa; 5
Inthanete? yina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Nawu Mbulavurisano na Ndzhuriso wa Xi-elikitrhoniki, 2002 (Nawu wa Nomboro ya 25 wa 2002);
mukamberi? ku vuriwa munhu loyi a nga hlawuri ku ya hi xiphemu xa 76;
mpfumelelo? ku katsiwa ku tsarisa, mpfumelelo kumbe vufakazi, ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana wa huvo lowu tirhisiwaka; 10
mpfumelelo? loko wu tirhisiwa eka mayela na-
rrrrr munhu, loyi afenelaka kuva eka xiyimeko xa nawu wa mfpumelelo lowu nga wa ntiyiso, karata ra ntsariso kumbe vumbhoni lebyi nga nyikiwa munhu yoloye ku ya hi Nawu wo lowo kumbe nawu wa huvo; kumbe sssss switirhiso swa vugembuli, ku vuriwa leswaku mpfumelelo lowu nga wa ntiyiso wu nyikiwile, ku ya hi Nawu lowu kumbe xinawana xa huvo, eka kunyikiwa ka mpfumelelo a mpfumelelo lowu nga katsakana endzeni kumbe ku fambisa switirhiso swoleswo, kumbe ku endla switirhiso swoleswo kuva kona leswaku vanhu van?wana va ti ksakanya eka swona; 15
tindhawu to ni mpfumelelo? ku vuriwa tindhawu to karhi leti nga nyikiwachiwa mavito kumbe ku hlamuseriwa eka vinyiki bya mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe huvo ya nawu lowu tirhisiwaka;
michini leyi pimiweke ya vuhakelelo?ku vuriwa michini ya vugembuli lebyi byi nga na ntsengo lowu pimiweke, ta hi loko wu hlamuseriwile eka xiphemu xa 26;
vamaki, muphakeli kumbe muhlayisi wa nawu? ku vuriwa munhu loyi ntirho wa yena I ku xavisela matiko mambe, ku endla vumaki, xavisa, ku nyika nkarhi wo 20 karhi, ku endla kuva kona, phakela, ku hlayisa kumbe lunghisa switirhiso swa vugembuli;
Holobye? ku vuriwa mutirhisano wa Khabinete leyi tirhanaka na swa vuamukeri bya nawu;
lavatsongo? munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18; 25
mpfumelelo wa rixaka? ku vuriwa mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu;
mubejo yo pfuleka? ku vuriwa mubejo, handle ka mubejo yo tilawula, leyi nga tekiwa hi mfungho ntirho wun?we ku leyi nyingi, eka yona aku na tifix odds leti nga pfumela eka nkarhi lowu mubejo yi nga vekiwa;
xirho xa mfumo? ku na nhlamuselo leyi nga vekiwa erivaleni eka xiphemu xa 239 xa nongonoko wa milawu; 30
munhu? ku katsakanya na vutirhisani, nhlangano, thirasiti, kumbe munhu wa nawu loyi a sunguleke kumbe ku ya hi nawu;
bera ya hofisi ya tipolitiki? ku vuriwa-
ttttt xirho xa Nhlangano wa Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Xifundzankulu kumbe Khabinete;
uuuuu xirho xa nawu wa xifundza;
vvvvv xirho xa huvo ya masipala kumbe mfumo wa xikaya; 35
wwwww ntsumi ya tiko yo yimela Riphabliki loyi a nga ri ki xirho eka ntirho wa vanhu;
xxxxx xirho xa yindlu, kumbe huvo ya swa minkhuva-ntolovelo/xikhale/xintu; kumbe yyyyy rixaka kumbe bera ya hofisi ya huvo ya ntlawa wa tipolitiki; 40
tindhawu? ku katsa tiko na miako yin?wana na yin?wana, xivumbeko, mimovha, swikepe, byatso, xikepe, xihaha-mpfhuka kumbe xivekelo/khotheyina;
hlawuriwile? ku vuriwa ku hlawuriwa hi ku ya hi xinawana ku ya hi nawu;
ntolovetiso lowu nga siveliwa kumbe pimiwa? swi na hlamuselo leyi nga vekiwa eka yona eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998) 10
nawu wa xifundza? ku vuriwa Nawu wa nawu wa xifundza hikwalaho ka xinawana xa xa tikhasino, vugembuli, rheyisisi kumbe vuwejari no tlhela ku katsiwa nawu wa nandza lowu nga endliwa hi ku ya hi Nawu wo lowo;
mpfumelelo wa xifundza? ku vuriwa mpfumelelo lowu ng nyikiwa hi mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo hi ku ya hi milawu lowu tirhaka; 15
mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo? ku vuriwa huvo wo sungula hi milawu ya xifundza ku nyika nawu eka tikhasino, rheyisisi, vugembuli kumbe vuwejarini;
mutirhela vanhu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke eka xirho xa tiko kumbe eka huvo, kumbe ndhuna ya vuavanyisi;
ntsariso wa vanhu vo ka va nga katsiwangiki? ku vuriwa kutsarisa loku 20 lavekaka ku hlayisiwa hi Huvo ku ya hi xiphemu xa 14;
mfumo wa sinawana? ku vuriwa Huvo kumbe mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza;
migimgiriko yo pimiwa ya vugembuli? ku vuriwa migingiriko ya vugembuli handle ka vugembuli bya soxiyali mubejo ya vanhu;
mulawuri wa ndlela? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo hi ndleala leyi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka leyi nga kombisiwa eka xiphemu xa 18;
byako? ku vuriwa tindhawu leti nga ni mpfumelelo hi ku ya hi nawu ya xifundza leyi tirhisiwaka eka mavekelo ya mpimo wa michini wun?we kumbe leyi nyingi leyi 25 hakelaka ya vugembuli lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
mulawuri wa byako? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku fambisa byako ku ya hi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
vugembuli bya vanhu? swi na nhlamuselo, loko ndlela yin?wana na yin?wana ya huma ya milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka; 30
South African Bureau of standards? ku vuriwa vito leri nga rona ntsena leri nga sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Nawu lowu Pimiweke, xa 1993 (Nawu wa Nomboro ya 29 ya 1993);
muyimeri wa swa vukambeli? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku ya hi Nawu ku kambela na ku lunghisa michini ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; na kambe 35
Nawu lowu? wu katsa minongonoko na swi nawana
Xikombelo xa Nawu
Nawu lowu wa wu tirhi eka switirhiso leswi na xinawana ku ya hi Nawu wa tilothari, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 57 ya 1997) 40
XIYENGE XA 2
NAWU WA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A 5
Migingiriko ya vugembuli lebyi byi yi tivekaka
Migingiriko I migingiriko ya vugembuli loko yi katsa- 10
zzzzz ku veka kumbe ku pfumelela a mubejo kumbe wejara ku ya hi xiphemu xa 4 ;
aaaaaa ku veka kumbe ku pfumelela mubejo yo tilawula, ku ya hi xipheme 4 ; kumbe bbbbbb ku endla kuva kano eka ku tlanga, kumbe ku tlanga-
a. bingo kumbe ntlangu wun?wana wa vugembuli ku ya hi xiphemu xa 5; kumbe 15
b. ntlangu wo tsakisa, eka engetelo lowu milawu ya huvo leyi tirhisiwaka yi lava mintlangu yo tani hi yoleyo ku yi nyika mpfumelelo.
 munhu loyi avekeke kumbe ku pfumelela a mubejo kumbe wejari loko munhu yoleyo a-
a. u amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe mubejo leyi nga pfuleka, ku sukela eka mutlangi eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe b. ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe mubejo leyi nga pfuleka, na mfungho 25 wun?wana eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe eeeeee ntsengo kumbe ku amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wanana xa lexi nga na nkoka hi munhu un?we kumbe lavanying eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe ffffff hi ku hlamusela kumbe hi katsa leyi tekiwaka, switshembiso kumbe mpfumelo eka ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka ndzimana ya (a), ya (b) kumbe ya (c). 30
Munhu loyi avekaka kumbe a amukelaka mubejo yo tilawula loko munhu yoloye a- 35
a kuva mutlangi, ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu hikwalaho ka-
gggggg sisitimi leyi ntsengo hinkwawo wu nga endliwa, endzhaku ka hunguto lowu nga endleriwa swona hi nawu kumbe hi mpfumelelo, wu aviwile ehenhla eka vanhu lava va nga endla timubejo leti nga humelela eka mpima-mpima eka ntsengo lowunga vekiwa hi 40 un?wana na un?wana wa vona hi ndlela yo mubejo yi humelela; kumbe hhhhhh makungu man?wana na man?wana, xivumbeko xa vumubejo, kumbe hikuva tirhisiwe muchini kumbe kunga tirhisiwanga wona, leswaku wu tirhisiwa matirhelo lama yelanaka, 5 kumbe b ku va mufunghi-
a. amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ndlela ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya (a); kumbe 10
b. ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ku ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya (a).
Mitlangu wa Vugembuli 15
 Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko-
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka a nga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi 20
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Amubejo kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
iiiiii mubejo ya vutilawuri ku ya hi xiphemu xa 4 ; kumbe jjjjjj ntlangu wo tsakisa 25
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
 nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi- 30
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi ku beja maendliwaka. 35
handle ka ka leswi landzelaka swi nga ri ki swa vuhakelo:
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo. 40
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
kkkkkk hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe 5
llllll eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hi ndlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
mmmmmm ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi a nga 10
humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wana na un?wana, kumbe nnnnnn swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe oooooo ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa ku ya hi xiphen?wana xa . 15
Holobye a nga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo. 20
Xihluvi xa B
Vugembuli hi mayelana na mighingiriko leyi nga riki nawini hi ndlela tlula nawu 25
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a ku katsakanya ka, ku hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli kuva kona loko mbuyelo wa mighingiriko wolowo wu tshemele ka ku kongoma, ku hava ku kongoma, xinkarhana kumbe nkarhi honkwawo eka khothejesi leyi yelanaka na ntlangu kumbe mighingiriko leyi hi vuyona yinga ri ki yale nawini ku ya hi nawu; 30
b ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe switirhiso ehansi ka vulawuri bya munhu ku tirhisa eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a;
c hlayisa kumbe tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a; kumbe 35
d ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana hansi ka vu;awuri bya munhu, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a.
Mighingiriko ya vugembuli lebyi ngari ni mpfumelelo byi nga riki nawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga kuti katsa 40 eka wona, ku ti hlanganisa kumbe ku endla mighiniriko ya vugembuli ku va kona handle ka-
a mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ni mpfumelelo;
b vugembuli bya vanhu lebyi nga na mpfumelelo kumbe handle ka swona wunga nyikiwa mpfumelelo ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana lowu tirhisiwaka wa huvo; kumbe 5
pppppp mubejo ya xikaya, handle ka loko, hi nkarhi wun?wana, kuna hansi ka ntiyiso eka ku hetisisa leswaku ntlawa wun?wana na wun?wana eka mubejo wu ni kungu eka ku sungula nsunsumeto wa ntirhisani wa ntwanano loko va kumile ntsengo, kumbe ku amukela ntsengo wa, mali eka khothijensi yoleyo. 10
Michini leyi havaku mpfumelelo leyi tirhaka na switirhiso leswi nga ri ki enawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a imphota, ku endla vumaki, ku nyika,, ku xavisa, ku bindzula, ku endla kuva kona, rifuwo, ku hlayisa kumbe ku hundzuluxa switirhiso swa vugembuli; kumbe 15
b ku endla muchini wa vugembuli kuva kona kumbe switirhiso swa vugembuli eka ku switirhisa ka mighingiriko ya vugembuli, handle ka loko munhu yoloye a pfumeleriwa ku endla tano ku ya hi Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza.
Vutirhisi bya tindhawu leti nga ri ki ni mpfumelelo hi tlula nawu 20
 Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a ku hlayis kumbe ku tirhisa tindhawu tin?wana na tin?wana hi ndlela mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke handle ka loko mighiniriko yoleyo ya vugembuli yi, eka kumbe eka tindhawu to leto ti pfumeleriwile ku ya hi nawu wa mpfumelelo wa le hansi ka Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza; 25
b pfumelela ndhawu hansi ka vulawuri bya munhu yoloye ku tirhisa hi ndlela leyi pimiweke ya mighingiriko ya vugembuli handle ka loko mighingiriko yoleyo yi, kumbe kusukela eka tindhawu toleto tipfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo hansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza; kumbe 30
c pfumelela munhu ari un?we eka kumbe eka tindhawu tin?wana na tin?wana hansi ka vulwauri bya munhu yoloye ku tikatsa eka mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke, handle ka loko mighingiriko yoleyo yi , eka kumbe eka tindhawu tolote ti pfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo ehansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza. 35
Munhu u fanekele ku xiya-xiya mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza ku mbe Huvo, loko munhu yoloye-
a a fumile, hlayisile, tirhisa kumbe a lawula eka tindhawu tin?wana na tin?wana, kumbe michini yin?wana na yin?wana ya vugembuli kumbe switirhiso; nakambe 40
b atshemba, kumbe ari na xikongomelo xo tshemba, leswku tindhawu toleto, kumbe michini yoleyo ya vugembuli kumbe switirhiso, swi, kumbe swi, tirhisiwile handle ka mpfumelelo wa munhu eka ndlela leyi nga ri ki nawini ku ya hi xiphemu lexi kumbe xiphemu xa 7,8, kumbe 9. 5
Vutirhiso bya Vugembuli lebyi nga ri ki ni mpfumelelo kumbe nawu
Mitlangu wa Vugembuli
 Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko- 10
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka a nga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi 15
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Amubejo kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
qqqqqq mubejo ya vutilawuri ku ya hi xiphemu xa 4 ; kumbe rrrrrr ntlangu wo tsakisa 20
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
 nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi- 25
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi ku beja maendliwaka.
handle ka ka leswi landzelaka swi nga ri ki swa vuhakelo: 30
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo. 35
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
ssssss hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe tttttt eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe 40
b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hi ndlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
uuuuuu ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi a nga humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wana na un?wana, kumbe vvvvvv swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe 5
wwwwww ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa ku ya hi xiphen?wana xa 4.
Holobye a nga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe 10
b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo.
Munhu a nga fanekelang ku tikatsa eka kumbe ku endla vutirhiso bya vugembuli kuva kona handle ka loko swi pfumeleriwile ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana wo tiko. 15
Nsirhelelo wa lavatsongo
a nghena ndhawu leyi lunghisiweke eka tindhawu tin?wana na tin?wana leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
xxxxxx hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi 20 pimiweke ku va kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko;
yyyyyy ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli handle ka ntlangu wo tsakisa; kumbe 25
zzzzzz loyi a nga na malembe ya 18 kumbe ku tlula, leswaku a ta-
i kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
ii kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa 30 vugembuli; kumbe iii ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Munhu a nga fanekelang leswaku aku una malembe yo ringana 18 kumbe ku tlula leswa lavtsongo va ta kota ku- 5
a kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe c ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko. 10
Mpfumelelo, mpfumelelo wa mutirhi, kumbe munhu loyi a lawulaka tindhawu ta mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli u fanekele leswku a nyika mpfumelelo eka lavatsongo hikwalaho ko n?wi tiva ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu ta vukhaviso eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku hlanaga kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke, 15 kumbe mighingiriko leyi ngani mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu leti ngani mpfumelelo; kumbe d ku katsakany na vugembulu bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli , handla ka ntlangu wo tsakisa, eka tindhawu toleto tingana mpfumelelo.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphen?wana xa 3 ufanekele ku teka mpimo wa nkoka lowu twisekaka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu a nga ri lomutsongo, endzhaku ko nyika mpfumelelo eka munhu yoloye ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka xiphen?wana xa 3 a kufikela eka d. 20
Mpimo wo nyika xuma lexi nghenaka kumbe ntsengo wa le hansi
(I) Munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wo endla vugembuli lebyi kumekaka eka vanhu va nga ?
a engeteri ntsengo, hi vito ra mfumelelo kumbe thedi pathi, ka munhu un?wana hi xivangelo xo gembula; 25
b pfumelela munhu ku humesa xuma ka dibositi hi mpumelelo, kumbe ku hakelela ntirho wa vugembuli, hi ku kongoma kumbe hi ku hava ku kongoma, hi khadi ra khirediti kumbe hi khadi ra chaji;
c nika byetlelo, swakudya, swakunwa, swin?wana swo nyanyula, kumbe swin?wana swo yelana na swona mahala kumbe hi ntsengo wa le hansi; kumbe d ku va na, ku hira, kumbe ku va mutirhisi loyi a pfumeleleke wa muchini wo humesa mali.
A ku hambana na xiphemu lexi I ku tshova xiyimo xa mpfumelelo, tsena ku ya hi 30 mpfumelelo lowu nikiweke ximfumo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwa wa xifundza
Vanhu hlawuriweke
 munhu loyi a navelaka ku siveriwa eka ku katsana eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli a nga- 35
a tsarisa tani hi munh wo hlawuriwa, hi ku longoloxa hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi, nakambe b surisa ntsariso ku ya hi xiphen?wana eka nkarhi wun?wana na wun?wana lowu longoloxiweke hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi.
munhu a nga endla xikombelo eka Huvo ya le Henhla hi ndlela yo kombela nkarhi wo tsarisa tani hi munhu loyi a hlawuriweke wa- 40
a xirho xa lekaya xa mukomberi;
b munhu loyi eka yena mukomberi a nga tshembela eka yena eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
c munhu loyi eka yena mukomberi a nga ni vutihlamuleri eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
d munhu loyi a nga mhaka eka odara ya vukhomeli bya huvo ya swa mphikizano munhu yoloye kuva kavanyeteka emiehleketweni; kumbe 5
aaaaaaa eka yena mukomberi a ngana ntirho wa ku hlayisa, kumbe bbbbbbb loyi mahanyelo ya yena manifesito nkombeto wa vugembuli bya .adikithivi kumbe nsindziso.
Loko, eka nkarhi wun?wana wa mukomberi ku ya hi xiphen?wana xa 2, huvo 10 yiswitekela emiehleketweni leswaku yi sirhelela kuvilela ka munhu eka tikatsa eka mighiniriko ya vugembuli byi n?wanan na byi n?wana, huvo yi nga nyika mpfumelelo eka Huvo ku tsarisa munhu yoloye tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Munhu loyi ang hlawuriwa a khumbeka eka nawu wa Huvo ya le Henhla ku ya hi xiphemu nyana xa 3 a nga endla xikombelo eka huvo nkarhi wun?wana na wun?wana ku vekela etlhelo xikombelo, huvo yinga endlisa xisweswo loko, endzhaku ko tekela emiehleketweni masungulo yo endla xikombelo xa ntiyiso na vumbhoni lebyi ntshwa 15 endzhaku ko, huvo yi tsakisiwa leswaku aswaha ri swa nkoka no tlhela ku sivela munhu yoloye eka ku tikatsa na mighingiriko yin?wana na yin?wana.
a sungula kumbe ku hlayisa vutsari bya rixaka bya vanhu lava va ng hlawuriwa eka ndlala leyi hlamuseriweke no endliwa; nakambe b ku endla mahungu eka ntsariso lowu ya ka emahlweni lowu nga kon ku-
Huvo ayifanekelanga ku hehla mali leswaku va tsarisa munhu tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Holobye ufanekele ku, ku ya hi xinawana lexi nga endliwa hi mayelana na xiphemu xa 87 xa mali leyi nga hlamuseriwa eka ntirho lowu nga ni nkatsano eka nhlayiso na mpfumelelo eka ntsariso wa vanhu lava va nga hlawuriwa, handle ka ntsariso wa vanhu lava va nga hlawuriwa.
Mpfumelelo, mutirhi loyi a nga ni mpfumelelo, kumbe munhu loyi a nga ni vulawuri eka tindhawu leti ngani mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe swtirhiso swa 25 vugembuli, a nga fanekelang ku hi n?wi tiva a nyika nawu munhu loyi a nga hlawuriwa ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu leti nga khavisiwa eka tindhawu toleto;
b ku tirhisa michini yoloye ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku tihlanganisa kumbe kuendla mighingiriko ya vugembuli kuva kona, kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu toleto; kumbe 30
d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke eka tindhawu toleto.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphemu nyana xa 8 u fanekele ku teka mpimo wo leha nyana eka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu a nga ri kumbe ari munhu loyi ahlawurieke, a ngasi nyika munhu yoloye mpfumelelo ku endla xin?wanan na xin?wanan lexi kombisiweke eka xiphemu nyana xa 8 ku ya fikela eka xad. 35
Mpfumelelo wun?wana na wun?wana lowu nga tivisiwa ximfumo ku endla mighingiriko ya vugembuli ku va kona eka vanhu wu fanekele ku-
a wu endla ku va kona eka tindhawu ta pmfumelelo hinkwato ta wona-
i xivumbeko lexi nga hlamuseriwa leswku xi tirhisiwa hi munhu loyi atsakelaka ku tsarisa tani hi munhu loyi ahlawuriweke ku ya hi xiphemu nyana xa 1; nakambe 40
ii mufambisi wa huvo yo tekela emiehleketweni ya lakaya, matshungulelo kumbe ntirho wa dyondzo leyi tivisaka xiphiqo xa vugembuli lexi tiveka/bohekaka na adithikithivi; nakambe b timhaka ta poso ya xitiviso leyi navetisa eka swilo leswi nga kona, hi ndlela leyi hlamuseriweke na xivumbeko, eka maghenelo eka tindhawu toleto.
Mpimo eka ku navetisa mighingiriko ya vugembuli 5
 Munhu a nga fanekelanga ku navetisa-
i ku hava kumbe ndlela yo huma endleleni; kumbe ii leswaku aswi le nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza;
b mighingiriko ya vugembuli, handle ka ya ntlangu wo tsakisa, hi ndlela leyi yisaka eka thagete kumbe ku kukoka rinoka eka lavatsongo; 10
eeeeeee ku yisa emhlweni kumbe ku hlohlotela vurhurhisi bya munhu kusuka eka ntsariso wa munhu loyi ahlawuriweke.
Ku navetisa kun?wana na kun?wana ka tindhawu ta vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli swi fanekele ku katsa xitetimende, hi ndlela leyi hlamuseriweke kumbe xivumbeko, xitsundzuxo henhla ka nghozi ya vugembuli lebyi tivekaku kumbe adikithivi.
Nsusumeto wa vugembuli bya xikweleti na fofeyicha ya mawinelo lama nga riki nawini 15
 Handle ka mali ya nawu lowu tivekaka, kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu handlea ka Nawu lowu-
a xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi ahlwuriweke, xirho eka nzimana ya d ii, kumbe lavatsongo, hi mhaka ya mighingiriko ya vugembulilowu nga ni mpfumeleloku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa xifundza, I nsunsumeto wa nawu; 20
b xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi a nga hlawuriwa, xirho eka ndzimana ya dii, kumbe lavatsongo, eka mhaka ya mighingiriko ya vugembuli lebyi byi nga le nawini kambe yi nga lavekiki ku nyikiwa mpfumelelo, ku ya hi Nawu kumbe nawu wa xifundza, insusumeto eka nawu ntsena eka mpimo lowu nga nsusumeto ku ya hi nawu lowu tivekaka kumbe nawu wun?wana; 25
c xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula exi kalaku xi nga ri nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi lowu nga boheki ku ya hi nawu.;
fffffff xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula ggggggg hi muondliwa a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; kumbe hhhhhhh hi munhu loyi a nga ngheniki a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; handle ka loko munhu yaloyi a nga nghenisiwiki a kota ku nghena eka nghingi riko wo gembula hi vuxisi bya leswaku yena I munhu un?wana; naswona 35
iiiiiii ku beja loku ku nga ri ki ka nawu a ku sindzisiwi hi nawu.
Munhu a nga kumeki a hakerile xin?wana na xin?wana lexi a nga ta xi wina eka nghingiriko wo gembula leswi swi nga ta kala swi nga pfumeleriwi hi nawu eka Nawu lowu-
a.muondliwa;
b.munhu loyi a nga khumbekeki 40
Munhu un?wana na un?wana loyi a aleriweke eka ku hakeriwa miwino leyi kommubejoweke eka xiyenge xa 2 u ta fanela ku tlherisela miwino yaleyo eka Huvo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, ku va yi na Huvo eka thirasiti, loko ka ha yimeriwile vuahluri ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4. 5
Ennkarhini wo amulela miwio yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 3, Huvo yi fanele ku lavisisa swiyimo swa nghingiriko lowu faneleke wa vugembuli, kutani xin?we xa leswi swi landzelaka-
d. ku nyika miwino eka munu loyi a yi wineke, loko Huvo yi amukela leswaku nghingiriko wa ku gembula a wu ri nawini, naswona muwini a nga ri muondliwa, kumbe munhu loyi a nga pfumeleriwiki hi nkarhi wa nghingiriko; kumbe 10
e. ku rhumela xikombelo eka Khoto-Nkulu leswaku ku lerisiwa mpaluxo wa swiwiniwa ku nyikiwa Mfumo.
Xihluvi xa C
Tindhawu to Gembula eka tona 15
Mpimo wa xiyimo xa tindhawu to gembula eka tona
 Ku hava munhu loyi a nga ta tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi nga ni layisense eka mpfhuka lowu wu lawuleriweke ku suka exikolweni. 20
Ku hava munhu loyi a faneleke ku vekela kumbe ku tirhisa muchini wo hakela mali endzeni ka ndhawu leyi yi nga ni layisense
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku pfala tindhawu teleto ku ringana nkarhi wo leha ku ringana tsevu wa tiawara eka nkarhi wo leha ku ringana 24 wa tiawara.. 25
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku ku rhumela xitiviso, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, ku tsundzuxa hi tlhelo ra tinghozi ta vugembuli byo sindzisa no dzidziharisa.
Munhu loyi a nyikiweke layisense ku va a nghenelela eka, a endla, kumbe a endla lesaku ku ni migingiriko ya layisense eka kumbe tindhawu to karhi leti nyikiweke layisense u ta fanela ku fambisana ni swipimelo leswi lawuleriweke swo vumba, ku tirhisa ni ku hlayisa ndhawu yaleyo yi nyikiweke layisense. 30
Masayiti
 Vulawuri bya malayisense bya provhinsi byi nga ?
a nyika munhu layisense tani hi mutirhisi wa ndhawu ku tirhisa michini yintsongo yo hakela mali eka kumbe tindhawu to karhi leti ti vuriweke; na 35
b pima tiawara to tirha hi tona eka ndhawu yaleyo leti ti nga ta fanana na kumbe ku hambana na na kumbe ehandle ka tiawara leti ti faneleke to tirhra hi tona ka bindzunkulu leri ri endliwaka eka sayiti rero.
Ku tirhisiwa ka michini yo pimiwa leyi hakelaka mali a swi fanelanga ku va bindzu-nkulu leri ri endliwaka eka ndhawu yaleyo, loko sayiti yaleyo yi tirhisiwa ehenhla ka xiyimo xa xihoxo lexi voniwaka hi Holobye ku ya hi xiphemu xa 261b.40
A sayiti ra mutirhisi loyi a katsiweke eka mutirhisi wa le ndleleni kumbe loyi a tiendlelaka, loko swi nyikiwile ku ya hi milawu leyi tirhaka ya provhinsi.
Mutirhisi wa sayiti loyi a hlanganisiweke ni mutirhisi wa ndlela a nga -
f. hlayisa michini yo hakela leyi yi nga ya mutirhisi wa ndlela eka 5 sayiti; naswona g. a nga endla leswaku michini yaleyo yi va kona leswaku yi tlangiwa hi swirho swa vaaki-tiko
Mutirhisi wa sayiti loyi a tiyimeleke u ni timfanelo to fana, matimba ni mintirho tani hi -
jjjjjjj mutirhisi wa ndlela ku ya hi xiphemu xa 26; na kkkkkkk mutirhisi wa sayiti ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4b. 10
I munhu wo lulama ntsena loyi a na nyikiwaka layisense yo va a va na kumbe a tirhisa ku tlula ntlhanu wa michini yo pimiwa leyi hakelaka mali tani hi mutirhisi wo tshunxeka wa michini yo hakela mali.
Mutirhisi wa sayiti loyi a nga ni layisense kumbe mutirhisi loyi a tshuxekeke u ta 15 fanela ku -
lllllll kombeta swinene hi mfanele ehekeni ro nghena eka ndhawu leyi lawuleriweke.
mmmmmmm layisense leyi nyikiweke mutirhisi yaloye 20
nnnnnnn kopi ya layisense leyi nyikiweke mutirhisi wa ndlela loyi a faneleke, loko yi ri kona na, ooooooo ku hlayisa vulawuri ni vukombandlela lebyi faneleke bya michini hinkwayo leyi yi hakelaka mali eka sayiti hi nkarhi wa tiawara leti ti 25 pimiweke eka ntirho lowu.
Xihluvi xa D
Ntsariso ni ku nyika xitifikheti xa tidivhayisi
Michini ya ku gembula kumbe tidivhayisi to gembula 30
muchini wun?wan na wun?wana wa vugembuli kumbe tidivhayisi ta vugembuli ti fanekel ku tsarisiwa ni tiyisisa hi mayelana na Nawu lowu.
 Mumaki u fanele ku hlayisa rekhodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi laviwaka hi kumbe ku ya hi nawu wa provhinsi wa muchini wun?wana na 35 wun?wana kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana ya vugembuli leswi mumaki a yi kumeke, endlaka, xavisaka kumbe hi ndlela yin?wana a hangalasaka.
Mumaki wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula leyi endliweke , kumbe yi xaviweke eka matiko ya le handle, RiphaNawu Mbisiki yi fanele ku katsa eka ku vumbiwa ka xivumbeko xa divhayisi yaleyo leyi endliweke kumbe xaviweke ematikweni mambe loku ku kombetaka hi laha ku nga heriki- 40
a. vito ra mumaki;
b. nomboro yoxe yo tihlawula ya divhayisi; na c. siku ro endla divhayisi.
Munhu a nga susi, cinci, onhi, sivi kumbe ku dlaya xikombeto makhenizimi lebyi laviwaka ku ya hi xiyenge. 5
Rijistara ra rixaka ra michini yo gembulana tidivhayisi
 Huvo yi fanele ?
ppppppp ku tumbuluxa ni ku hlayisa, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, rijistara ra rixaka ra muchini wun?wana na wun?wana wo gembula kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana yo gembula leyi yi endliweke laha tikweni kumbe yi xaviweke eka matiko-mambe ku ta laha RiphaNawu Mbisiki; 10
qqqqqqq nyika nomboro ya ntsariso ya nkarhi hinkwawo kumbe leyi hlawulekeke eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, nomboro leyi yi yelanaka ni;
a. vito ra mumaki kumbe loyi a xaveke divhayisi yaleyo eka tiko ra le handle ; 15
b. siku ro endla divhayisi yaleyo; na c. nomboro yoxe yo tihlawula leyi yi nyikiweke divhayisi yaleyo hi mumaki;
a. n?wini loyi ku tsarisiweke hi yena; na b. munhu un?wana na un?wana loyi a lizeke divhayisi yaleyo, kumbe loyi 20 vun?wini bya ntsariso wa divhayisi byi nyikiweke yena; na sssssss ku nyika vuxokoxoko eka ntsariso ehansi ka xiphemu eka vulawuri bya vanyiki va tilayisense hinkwavo va provhinsi hi endlelo ni xivumbeko lexi ku lawuleriweke hi xona.
Loko muchini wo gembula wu netiwekiwa ni michini yin?wana kumbe tisisteme ta michini, muchini wun?wana na wun?wana eka netiweke yaleyo wu fanerile ku va muchini wo gembula wa le tlhelo ku endlela Nawu wolowo. 25
Michini yo gembula ni tidivhayisi leti faneleke ku tsarisiwa
 Munhu loyi a xavaka muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula eka tiko ra le handle ku ta eRiphaNawu Mbisiki , u fanele ku tsarisa divhayisi yo tano hi ku va a nyika vuxokoxoko lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 20 hi ndlela leyi yi lawuleriweke kumbe xivumbeko lexi lawuleriweke ku ya eka Huvo. 30
Huvo a yi fanelangi ku tsarisa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula handle ka muxaka wa muchini kumbe divhayisi leyi yi vakaziweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu tani hi loko wu fambisana ni swipimelo leswi faneleke sw divhayisi yo tano, hi laha ku pimiweke ha kona ku ya hi Mimpimo ya Nawu wa 1993 Nawu wa 29 wa 1993. 35
Munhu loyi a tsarisaka divhayisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 u boheka ku va mutsrisi n?wini wa divhayisi yaleyo, ku ya hi ku hundzisela kun?wana na kun?wana ka vun?wini byo ntsariso ku ya hi Xihluvi lexi.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula u fanele ku tiyisisa leswaku vun?wini, matirhiselo, nhlayiso ni vufakazi bya divhayisi yaleyo swi fambelana ni Nawu lowu, ku ya hi ku landza vuhundziseli byin?wana na byin?wana lebyi tsarisiweke bya vun?wini ku ya hi Xihluvi lexi. 40
Ku hundziseriwa ka ntsariso wa vun?wini kumbe ku va na byona
 Munhu loyi a gangisaka ku va a hundzisela vun?wini lebyi tsarisiweke bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka un?wana munhu, kambe a tama a ha sala a ri na vun?wini bya xinawu u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo. 5
Ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 na 4, munhu loyi a nga na lizi, kumbe vun?wini byo hundziseriwa bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka munhu un?wana, loko a tama a ha ri nivun?wini bya xinawa bya muchini kumbe divhayisi yaleyo u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo. 10
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi loyi a vutlaka divhayisi eka mulizi kumbe un?wana na un?wana munhu loyi vun?wini byi nga hundziseriwa eka yena ku ya hi xiphemu lexi a nga koxiwi ku va a rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemu lexi , kambe u fanele ku tivisa vulawuri lebyi pfumeleleke lizi kumbe ku hundziseriwa ka vun?wini leswaku divhayisi yi vutliwile. 15
Munhu a nga koxiwi ku rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemulexi a nga si hundzisela ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi eka un?wana munhu hi xikongomelo ntsena xa-
a ku fambisa ku suka eka ndhawu yo karhi ku ya eka yi n?wana ;
b ku endla ntirho wo lunghisa, kumbe ku hlayisa divhayisi yaleyo yo gembula. 20
Ku rhumela xikombelo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 kumbe 2 ?
a ku hundzisela kumbe ku lizela munhu loyi a nga ni layisense ya provhinsi, swi fanele ku endlewa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi yi nyikeke layisense yaleyo, kumbe b ku hundzesela eka munhu loyi a nga na layisense ya rixaka, ku fanele ku endliwa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi eka yona muhundzuseleriwa a lavaka ku ya kona kumbe ku tirhisa divhayisi yaleyo yo gembula. 25
Vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya malayisense byi nga pfumelela ku hundzisela vun?wini, lizi kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi ntsena-ntsena loko-
a Mukombeli wa ku hundzisela a ri mutsarisi n?wini wa divhayisi yaleyo;
b Divhayisi yi fakaziwile ku ya hi Nawu lowu naswona xitifiketi xa kona xi nga si heleriwa hi nkarhi; na c Muhundziseriwa loyi a gangisiweke - 30
i a ri ni layisense leyi hanyaka ya mumaki, muhangalasi kumbe mulunghisi leri pfumelelaka munhu yaloye ku va na muxaka wo tano wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula, kumbe a va eka nkarhi wa sweswi a rhumerile xikombelo xa layisense yaleyo; 35
ii ku va na layisense leyi yi hanyaka, leyi nyikiweke hi vulawuri bya vunyika malayisense lebyi faneleke ku ya hi nawu wa provhinsi ku va va nghenelela eka kumbe fambisa vugembuli kumbe ku va nga vukona bya migingiriko ya vugembuli lebyi byi yi nghenisaka ni ntlawa wa michini yo gembula kumbe divhayisi yo gembula , kumbe ku komberiwile layisense yo tani xikan?we; kumbe; 40
iiihi ndlela yin?wana u pfumeleriwile ku va na ntlawa lowu wu lawuleriweke wa divhayisi ya vugembuli ku ya hi layisense ya provhinsi, kumbe nawu lowu pfumeleriwaka wa provhinsi.
Vulawuri bya ku nyika tilayisense bya provhinsi-
abyi nga pfumelela lizi, ku hundziseriwa ka vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula hi nkarhi wun?we ni ku nyikiwa ka layisense ku ya eka muhundziseriwa; 5
ba byi fanekelanga ku ala lizi kumbe vuhundziseriwa bya vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembulahi matlhelo hinkwawo handle ka lawa ya vekeriweke hi xiphemu-ntsongo xa 6; na cbyi fanele ku pfuneta Huvo hi mavonelo hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko loko byi- 10
i pfumelela lizi kumbe ku hundzisela vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula; kumbe iitivisiwile ku vana divhayisi yo gembula leyi yi lawuleriweke hi n?wini wo tsarisa.
Endlelo ro nyika layisense ya vu-ejente byo kambela 15
Munhu a nga nyikiwa layisense ya vu-ejente byo kambela ntsena loko vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi byo amukela xikombelo byi pimanyetile leswaku murhumeri wa xikombelo u fikelel swilaveko swa Nawu lowu, kutani -
a u enerisa mpimo-ntsongo wa milawu ni swipimelo bya ti-ejente to leswi swi lawuleriweke ku ya hi Nawu; 20
c u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini ku tiyisisa leswaku ku fambisana ni swipimelo loku ku sunguriweke hi va South African Bureau of Standards ku ya hi Nawu wa Mimpimo wa 1993 Nawu wa 19 wa 1993; 25
du kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini hi ndlela ya vutlharhi ni vunene; na eu tshuxekule eka -
i ku nyikiwa layisense yin?wana eka mintirho ya swa vugembuli;
Ku khalibireta ni ku nyika xitifikheti xa muchini wo gembula kumbe tidivhayisi to gembula
 loko u vitaniwa leswaku u ta kambela muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya hi Xihluvi lexi, mukamberi loyi a nyikiweke layisense yo endla tano u fanele ku - 35
a kambela divhayisi yaleyo yo gembula leswaku ya fikelela xipimelo lexi xi faneleke ke;
b rekhoda mimbuyelo hinkwayo yo kambela; kutani c a nyika ripoto ya ku mimbuyelo yo kambela ka -
Hi nkarhi wo amukela ripoto yo kambela ku ya hi xiphemu lexi, South African Bureau of Standards yi fanele ku xopelela mimbuyelo ya xikambelo mayelana na swipimelo swa divhayisi leyi yi khumbekaka, kutani loko divhayisi yi fambisana ni swipimelo leswi swi faneleke, yi fanele ku nyika papila mayelana ni divhayisi eka i munhu loyi a kombelaka xitifiketi; 10
Ku onha nawu wa xiphemu-ntsongo xa 1 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambesi bya xisankixini ku ya hi Nawu lowu, kumbe nawu lowu amukelekaka wa provhinsi. 15
Hlengeleta hinkwaswo swiviko eka probiti ya rixaka yo tsarisa leyi nga hlamuseriwa ndlela ya kahle na xivumbeko.
Michini yo hakela swintsongo 20
 Holobye a nga tirhisa vulawuri lebyi endliweke ni xiphemu xa 87-
avekela mpimo eka ntsengo wa tilayisense ta michini leyi yi hakelelaka leyi yi nga tirhisiwa-
ii eka provhinsi yo karhi, na iii eka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana, naswona a nga lawulela sayiti yo hambana ya xikombelo xa mimpimo-xihenhla eka tindhawu to hambana-hambana;
b pima swiyimo leswi eka swona sayiti ri nga layisensiwa tani hi ku va ri tirhisiwa swi nga kongomangi kumbe ku ri ku tirhisa ka masungulo ka sayiti; 30
c ku vekela mpimo eka mpimo-nkulku-
i mpimo wa le henhla wa xiteki lexi xi pfumeleriweke naswona xi hetisa mpimo wa ku hakela eka ntlangu wo gembula;
ii ku hakela kan?we ka pfumeleriwa ku suka eka muchini wo pimiwa wo halela; naswona, 35
iii ku hakelela ka le henhla ku ya hi ntlangu wun?wana na wun?wana lowu tlangiweke; na d ku lawuleriwa-
i swipimelo swa mpimo wa le hansi mayelana ni xikombelo xa ku nyikiwa layisense with hi ku ya hi michini yo hakela yo pimiwa, ku katsa-
aa vuxokoxoko bya mpimo lebyi lavekaka ku suka eka varhumeri va xikombelo;
bb mpimo-ntsongo wa endlelo ro kambela leri ri faneleke ku tirhisiwa hi vavulawuri bya ku nyika tilayisense; 40
na ii swipimelo swa yelano swa michini yo hakela leyi pimiweke, ku katsa ni mpimo-nkulu wa ntsengo wa sekele yin?we ya ntlangu hi nkarhi wo karhi lowu hi wona mpimo wo hakela ku ringana nkarhi wo karhi;
iv xiphemu xin?wana na xin?wana xa nkoka kumbe lexi xi nyikaka nhlamuselo ya ntlangu wa gembula; 5
vmaendlelo lama ya khomeke masungulo ni mahetelelo ya ntlangu wun?we eka ntlangu wun?we eka muchini wo hakelela swintsongo.
viswipimelo swa tiakhawunti leswi swi faneleke ku fikeleriwa ni tirekhodo ta akhawunting leti ti faneleke ku hlayisiwa, hi vadnlela yo tirha hi yona, matirhelo ya sayiti ni vamatirhelo ya sayiti lava va tshuxekeke; na 10
viivuxokoxoko bya mpimoxihansi lebyi nyikiweke hi vuamukeri wa layisense mayelana ni vuhangalasi bya xihlovo xo hangalasa, mafambafambiselo, tikhovhexini na ku hoxiwa ka muchini wo hakela swintsongo.
Munhu u fanele ku- 15
ahangalasa muchini wo hakela swintsongo eka mutirhisi wa sayiti kumbe mutirhisi wa sayitiloyi a tsuxekeke, kumbe ku endliwa leswaku muchini wo tano wu kumeka wu ri kona leswaku wu tlangiwa handle ka loko muchini wo tano wu tsarisiwile ku ya hi Xihluvi lexi; kumbe bku fambisiwa muchini wo hakela swintsongo ku suka eka sayiti yin?we ku ya eka yin?wana handle ka ku va ku ri ni ku amukeriwa hi, ni ku ya hi ku monitariwa ni ku lawula hi va vulawuri byo nyika tilayisense va provhinsi lava va tsariseke muchini walowo. 20
Mutirhisi wa ndlela-
a ku nga endliwi leswaku swi ri kona leswaku ku ta tlangiwa-
iku tale michini yo hakela swintsongo ku tlula mpimo-nkulu wa ntsengo lowu mutirhisi a nyikiweke layisense ya kona; 25
iieka masayiti hinkwawo, ntsengo wo tala wa mpimo wa michini yo hakela swintsongo ku tlula sayiti leri yi nyikiwile layisense yo tshama kona;
bu fanele ku hlayisa michini yo hakela swintsongo leyi lawuriwaka ni ku tirhisiwa hi ndlela leya ya matirhelo; na cu fanele ku teka mali eka michini yaleyo kutani ku hakeriwa swibalo kumbe tilevhi tin?wana na tin?wana leti va lavaka ti endliwa hi tlhelo ra michini yaleyo. 30
eka provhinsi yin?wana na yin?wana, nawu wa provhinsi wu nga nyika ntsengo wuntsongo wa michini yo hakela swintsongo leyi yi pimiweke leswaku yi nyikiwa tilayisense-
aeka provhinsi yaleyo handle ka ntsengo lowu wu lawuleriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aii, kumbe beka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana eka provhinsi yaleyo, ku tlula ntsengo lowu wu lawuriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aiii. 35
Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi
 Huvo yi fanele ku sungula ni ku hlayisa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi leyi yi nga ta kota ku -
aku thumba ni ku xiyaxiya swiendlo swo vonakala leswi swi fambelanaka na ni tihakelo 40 tin?wana na tin?wana ta muchini wo hakela swintsongo lowu endliweke ku va kona ku va ku tlangiwa laha RiphaNawu Mbisiki; na bku xiyaxiya ni ku vika leswaku data ku ya hi swilaveko leswi swi lawuleriweke.
Huvo yi nga endla kontiraka ni munhu un?wana na un?wana leswaku a pfuneta hi ku nyika wun?we wa kumbe mintshovelo hinkwayo kumbe mitirho yo pfuneta leyi yi lavekaku ku hetisisa vutihlamuleri bya yona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, kambe un?wana na 5 un?wana na un?wa wa nkontiraka a nga fanelangi ku va munhu loyi, kumbe feme leyi yi nga yirisiwa tani hi munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiphemu xa 50.
Holobye a nga, hi ku tirhisana na Khansele naswona hi ku tirhisa vulawuri lebyi endliweke ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 7, a nga lawulela- 10
a swipimelo swa-
b ku hatlisisiwa ni xivumbeko xa tiripoto leti faneleke ku humesiwa hi Huvo hi tlhelo ra matirhiselo ya sisteme; na 15
c timhaka tin?wana leti ti yelanaka ni ku tirha ka Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi.
Muchini wun?wana ni wun?wana wo hakela swintsongo lowu ku endliwaka leswaku wu va kona ku va wu tlangiwa wu fanele ku katsanisiwa na Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi, naswona munyikiwa wa layisense ya muchini walowo u ta fanela ku hakelela tihakelo to xiyaxiya leti ti lawuleriweke ku yelana ni muchini wolowo.
avulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi eka provhinsi yin?wana na yin?wana ku fikelela data hinkwayo eka sisteme leyi sunguleke eka provhinsi yaleyo, handle ko hakerisiwa hi Huvo; na bmunyikiwi wa layisense ya muchini wo hakela swintsongo wun?wana na wun?wana u ta fanela ku hlanganisiwa ni sisteme ku fikelela data leyi yi lawuleriweke eka sisteme leyi yi tumbulukeke eka muchini walowo. 25
Ku tluriwa ka xiphemu-ntsongo xa 4 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambisi byi sankixina ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provhinsi lowu wu tirhaka.
Xihluvi xa E
Ku nyika layisense eka munhu loyi a thoriweke eka mintirho yo gembula
Vatirhi va le ka mintirho yo gembula va fanele ku nyikiwa layisense 30
 Munhu a nga fanelangi ku nghenelela eka ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula ku ya hi Nawu kumbe nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku handle ka loko munhu yaloyi a ri ni layisense ya ntiyiso-
alayisense ya rixaka leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo; kumbe 35
blayisense ya provhinsi leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo lowu, kumbe mintirho.
Munyikiwa wa a nga fanelangi ku thola munhu, kumbe ku pfumelela muthoriwa loyi a nga kona ku endla ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula handle ka loko muthoriwa yaloye a fikelela swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 1.
Muthori wa munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiyenge lexi u fanele ku va hi hi nkarhi lowu lawuleriweke a boxa eka vulawuri byo nyika tilayisense vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi byi lawuleriweke lebyi khumbhaka muthoriwa loyi a nyikiweke layisense kumbe egente ya muthori. 40
Holobye a nga, ku ya hi vulawuri lebyi by endliweke mayelana na xiyenge xa 87, pima pima ntlawa wun?wana na wun?wana wa ntirho ku va wu lawuriwa hi swilaveko swa xiphemu lexi.
Swipimelo swo nyika tilayisense ta vuthori 5
Layisense yi va yi nyikiwile, naswona xitifiketi xa layisense xi va xi nyikiwa, eka munhu ku ya hi xiyenge lexi a yi hundziseriwi eka un?wana munhu.
XIYENGE XA 3
JURISDIKIXINI NI KU NYIKA TILAYISENSE 10
 vulawuri byin?wana na byin?wana bya provhinsi bya ku nyikiwa ka tilayinsense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona-
tttttttlavisisa ni ku tekela enhlokweni, ku katsa ni ku nyika -
ilayisense ya provhinsi hi tlhelo ra swa khasino, rayisisi, ku gembula kumbe beja, handle ka nghingiriko kumbe xikongomelo lexi eka xona layisense ya rixaka yi lavelaka ku ya hi Nawu; na 15
iiKu ya hi Xihluvi xa B xa Xiyenge lexi hi xona tilayisense ta rixaka ta nghingiriko wun?wana na wun?wana kumbe xikongomelo lexi hi xona layisense ya rixaka yi lwelaku kumbe ku ya hi ku tsakela ku ya hi Nawu lowu;
aatilayisense ta rixaka, ku ya hi swiphemu-ntsongo swa 33 na 34; kumbe 25
bbtilayisense ta provhinsi leti nyikiweke hi byona cnghenisa eka lava va amukelaka tilayisense vufambisi bya vukhiri ku ya hi Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na dnyika xi tiviso xa nandzu ku ya hi milandzu mayelana ni Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi
Vulawuri byin?wana ni byin?wana bya le ka provhinsi lebyi bya vunyiki bya tilayisense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona ku va ? ??
abyi langutela matirhelo ya muchini wun?wana na wun?wana lowu ku gemburiwaka hi wona lowu ku lavekaka leswaku wu katsiwa eka sisteme ya rixaka yo langutela ya xielekitroniki xa le xikarhi ku ya hi xiphemu xa 27; na bku tiyisisa ku fambelana ni, ku endla vulavisisi ni ku nyika switiviso swa nandzu ehansi ka Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa Timali ku fikelela eka xilaveko xa vulawuri byebyo, ku fika kwalaho hilaha swi endlekaku hakona eka mintirho ya vugembuli. 35
Vutihlamuleri bya vulawuri bya ku nyika tilayisense eka provhinsi a Ku tiyisisa- 40
imigingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi yi nga ni vuxaka ni swa khasino, ku rheyisisa, ku gembula na ku beja ni migingiriko yo gembula leyi yi nga hava layisense ya siveleriwa kumbe ku thumbiwa na ku khotsiwa;
iileswaku ntwanano lowu wu endliweke hi munyikiwa wa tilayisense loyi a nga ni layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi byona rhwariwa 5
iiiLeswaku ntwanano lowu endliweke ku ya fika laha vanyikiwa va tilayisense valavo va tirha eka provhinsi yaleyo.
ivLeswaku vathoriwa va le ka mintirho ya vugembuli va nyikiwa layisense ku fikelela eka xiyimo lexi xi laviwaka hi Nawu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi vLeswaku muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe dhivhayisi yin?wana na yin?wana ya vugembuli lebyi byi yi tirhisiwaka, kumbe yi endliwaka leswaku yi va yi ri kona leswaku yi ta tirhisiwa, hi munhu loyi a 10 nyikiweke layisense yi tsarisiwa ni ku fakaziwa ku ya hi Nawu lowu; na viKu hetisa ni ku hlengeleta ni ku hakela swibalo, tilevhi na tihakelo tin?wana;
bku kombela tindhawu eka provhinsi leyi nga yona-
ileti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense byolebyo; 15
iileti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya rixaka; kambe iiilaha kumbe eka lowu nghingiriko wu endlekaku laha swi pfumeleriwaka ku ya hi ?
aalayisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri byolebyo bya ku nyika tilayisense 20
bbnawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; handle ka ku va ku nyikiwa layisense, kumbe cclayisense ya rixaka;
c ku kambela michini ya ku gembula hi yona kumbe tidivhayisi leti ti tirhisiwaka eka 25 nghingiriko wun?wana na wun?wana lowu wu pfumeleriwaka ku ya hi ?
ilayisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense, kumbe iilayisense ya rixaka ku fikela eka xiyimo lexi hi xona munhu loyi a nyikiweke layisense a tirhaka eka provhinsi yaleyo ;
dKu endla leswaku Nawu lowu wu tirhisiwa naswona nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaku hi tlhelo ra- 30
aaleswi nyikiweke layisense hi vulawuri byebyo byo nyika tilayisense; kumbe bbendzeni ka jurisdikixini ya vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense; na 35
ii milandzu ku ya hi Nawu kumbe nawu lowu tirhisekaku wa provhinsi eKu komba ndlela no ku tshimbisa ku fambelana ka tilayisense ni vutihlamuleri bya mavandla lama ya kotaka ku tihlamulela ku ya hi Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa timali, ku fikelela eka xilaveko hi nawu, ku fika laha, hilaha ku tirhisiwaka ha kona eka mintirho ya vugembuli.
f ku xiya xiya na kambe tilayisense ku ya hi Nawu lowu ni nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na gku yisanyana kambe ku vanga xin?wana na xin?wana xa leswi landzelaku: 40
aaku endlela xivangelo lexi xi tumbulukeke eka provhinsi yaleyo, kumbe bb hi ndlela yin?wana, hilaha swi vekeriweke eka xiphemu xa 431a na b.
Ku ya hi swilaveko swin?wana na swin?wana leswi swi vekeriweke eka nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku, vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense byi nga hlawula eka huvo hi ku va ku twananiwa kumbe ni vulawuri byin?wana bya le ka provhinsi byo nyika tilayisense matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa kumbe ku tirhiwa hi vavulwuri bya ku nyika tilayisense ta provhinsi ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku eka provhinsi hi ndlela leyi swi kommubejoweke eka xiphemu xa 238 xa vumbiwa. 5
Ku ya hi Nawu lowu ni ku ya hi xikomba-ndlela xa khansele lexi nyikiweke ku ya hi Xiyenge xa 4, huvo yi nga tirhisa matimba ya yona kutani yi tirha mintirho leyi yi nyikiweke yona ku ya hi Nawu
Vutihlamuleri bya huvo 10
Huvo yi ni ntirho wo-
a ku kambela-
i ku nyikiwa ka tilayisense ta rixaka hi vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense, na iiku fambisana ni vuxiyaxiyi bya vanhu lava va nyikiweke tilayisense hi valawuri va ku nyika tilayisense ta provhinsi; 15
bKu endla vukamberi byo ents bys vuswikoti byo tirha bya vulawuri bya vanyiki va tilayisense va le ka tiprovhinsi ku ya hi ndlela leyi swi kommubejoweke hi yona eka xiphemu xa 34, leswaku ni swipimelo swa rixaka leswi sunguriweke hi Nawu swa tirhisiwa hi ndlela leyinene ni nandzelelano eRiphabliki hinkwaro na 20
cku pfuneta vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku tiyisisa leswaku migingiriko yo gembula leyi kalaka yi nga nyikiwangi tilayisense ya thumbiwa hi ndlela leyi voniweke eka xiphemu xa 662 na 3, hilaha swi nyikiweke eka Xihluvi xa B eka Xiyenge lexi.
Ntirho wa huvo wo languta vusopfa 25
 Huvo yi fanele ku tiyisisa mintirho ya yona ni mintirho ya muofisiri-nkulu leyi yi vekeriweke eka xiphemu lexi yi endliwa hi ndlela leyi yi fambelanaka ni swilaveko swa xiphemu xa 41 (e), (g) na (h) xa vumbiwa.
Huvo yi nga lerisa mu-ofisiri-nkulu ku va a endla vukambisisi ehenhla ka timhaka ta vusopfaeka ntirho lowu endliwaka hi valawuri va vunyiki bya tilayisense eka provhinsi vutihlamuleri bya vona ni mintirho ku ya hi Nawu. 30
Ku nga si endliwa vukambisisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, muofisiri-nkulu u fanele ku tivisa vulawuri bya vunyiki bya swa tilayisense bya provhinsi leyi yi faneleke, hi ku tsala, mayelana ni -
axileriso lexi xi nyikiweke hi huvo, na bswin?wana na swin?wana, xikopu na endlelo ra vukambisisi lebyi byi gangisiweke; 35
Muofisiri-nkulu u fanele ku -
a nyika kopi ya vukambisisi bya ripoto eka vulawuri lebyi byi faneleke bya vunyiki bya tilayisense ta provhinsi; na brhamba vulawuri bya provhinsi ku rhumela nhlamulo yo tsariwa hi tlhelo ra vukambisisi hi nkarhi lowu wu lawuriweke. 40
Loko ku ya hi mbuyelo vukambisisi byi endliwa ku ya hi xiphemu ntsongo xa 2 muofisiri-nkulu u ni xivangelo xo va a tshemba leswaku vulawuri bya munyiki bya tilayisense bya provhinsi byi tsandzekile ku fambisana na provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, Muofisiri-nkulu -
a a nga nyika ripoto yo komba ku tsandzeka eka vulawuri byo nyika tilayisense bya 5 provhinsi a vekela mhaka yin?wana na yin?wana leyi vulawuri byi tsandzekeke eka yona ku fambisana ni provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, na bu fanele hi nkarhi wun?we a rhamba vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense ku gangisa masungulo ya ntwanano lama ya nga ta tiyisisa mfambisano wa tiprovhixini hinkwato leti ti tirhisekaka ta Nawu. 10
Loko ntwanano wlowu wu kommubejoweke eka xiphemu-ntsongo xa 5 b wu fikeleriwa exikarhi ka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi na huvo, muofisiri-nkulu u ta fanela ku kambela kumbe ku xiyaxiya ntirho lowu wu fikeleriweke ku ya hi ntwanano lowu, naswona-
ia ripoto eka huvo swiphemu leswi pimiweke hi yona; naswona 15
iia nyika ripoto ya ku tsandzeka kun?wana na xirhambo lexi ringanisiweke eka xiphemu-ntsongo xa , loko vulawuri byo nyika tilayisense eka provhinsi byi tsandzeka swinene ku ya hi ntwanano wolowo.
Vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga kombela huvo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 20
Huvo yi nga hundzisela mhaka eka Khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 622c, loko-
avulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi nga hlamuli eka ripoto yo komba ku tsandzeka leyi yi nyikiweke hi Muofisiri-nkulu ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6;
bVulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona huvo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kommubejoweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe 25
cVulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano
Ku nyikana mahungu
Vulawuri bya provinsi bya vunyiki bya tilayisense byi fanekele ku hlayisa rigistara ra un?wana na un?wana munhu loyi eka yena byi nyika layisense ya rixaka, ku katsa-
a mighingiriko leyi yi pfumeleriweke ehansi ka rin?we ra tilayisense totano;
b kherefu ya ndhawu yin?wana na yin?wana eka, kumbe ku suka laha 30 mighingiriko ya tilayisense yi nga nghenisiwa kona, endliwa kumbe ku endliwa leswaku yi va kona ehansi ka vunyiki bya tilayisense hi byona, na c vito ni vuxokoxoko byo kota ku tiva un?wana na un?wana wa munhu a tivaekaku a ri na 5% kumbe ku tlula ya vutsakelo hinkwawo wa swa timali eka vuamkeli wa layisense.
Vulawuri byin?wana na byin?wana bya provinsi bya vunyiki bya tilarisense byi fanele ku vika eka bodo, eka swiyenge leswi lawuleriweke, eka vuxokoxoko lebyi hlayisiweke eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1. 35
Bodo yi fanele ku rhumela vuxokoxoko byin?wana na byin?wana loko yi komberiwa eka vulawuri bya vukombri bya tilayisense bya provinsi lebyi byi vikiweke eka yona ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2. 40
Valwauri va xinawana va fanele hikwalaho ko komberiwa, ku suka eka vulawuri va xinawana vanwana, ku nyika khopi ya vuxokoxoko lebyi lawuleriweke eka emavokweni ya vona ku ya hi layisense, vutsarisi kumbe murhumeri wa xikombelo xa layisense.
Nkwetlembisano lowu endliweke bya jurisikixini leyi yi fambaka kunwe 5
 Khansele yi nga, hi laha swi kombekisiweke eka xiphemu xa 41 xa vumbiwa, yi ta fanela ku hlanganyela ku luamisa nkwetlembetano wunwana na wunwana exikarhi ka bodo na valawuri va vunyiki bya tilayisense va provinsi yinwe kumbe ku tlula hi tlhelo ra matimba ni mintirho leyi hi vaona ku yelana na khasino, rheyisisi, ku gembula na ku wejara.
Loko Nawu lowu wu lava vulawuri vo tala va vunyiki bya tilayisense ku tirha ntirho wo karhi eka tiprovinsi ta vona, na- 10
a eka provinsi yo karhi ku va hava layisense ya provinsi leyi yi sunguriwekek; kumbe b khansele yi hetisisa hi leswaku vulawuri bya tiprovinsi bya vunyiki bya tilayisense eka provinsi yo karhi byi tsandzeka ku tirha ntirho wolowo hi ndlela leyinene, khansele yi nga bumabumela eka Holobye yi kondletela leswaku magoza yo tano ya fanele ku tekiwa ku yisiwa mahlweni xiphemu xa 100 xa vumbiwa ku tiyisisa hetiso wa vutihlamuleri ka xinawana. 15
Xihluvi xa B
Tilayisense ta Rixaka
Vulawuri bya tilayisense ta rixaka 20
 Layisense ya rixaka leyi yi nyikiwaka ku ya hi Nawu lowu yi tirha eRiphabliki hinkwayo, naswona yi pfumelela munyikiwa wa layisense ku endla, ku nghenelela, kumbe ku vanga vukona bya mighingiriko leyi nyikiweke layisense eka ndhawu yin?wana na yin?wana eRiphabliki.
I xiyimo xa layisense yin?wana na yin?wana ya rixaka xa leswaku munyikiwa wa 25 layisense u fanele ku fambisana ni provinsi yinwana nyinwana leyi yi tirhekaka ya-
a Nawu lowu;
Xikambelo xa layisense ya rixaka
 Mukamberi u fanele ku rhumela xikambelo xa yena eka vulawuri bya vunyiki bya layisense bya provinsi xa layisense ya rixaka loko murhumeri wa xikombelo a lava layisense- 35
a tani hi ejente yo kambela, ku kambela ni ku khalibreta michini yo gembula kumbe tidivhayisi to gembula; kumbe b ku nyika tani hi vulawuri byo ko tsutsuma ka tihanci; kumbe 40
Murhumeri wa xikambelo a nga rhumela xikombelo eka vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense kumbe ku kuma layisense ra provinsi ku ya hi nawu lowu tirhisekeke wa provinsi kumbe layisense ya rixak, loko mukamberi a lava-
a layisense ta ni hi muaki, muhangalaso kumbe mupfuneti wo hlayisa; kumbe b ku tirha eka mintirho ya vugembuli ku fikelela vuanami lebyi lavekeku ku ya hi xiphemu xa 88. 5
Mukamberi wa layisense ya rixakak u fanele ku rhumela xikombelo xa yona hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawurieke, na ku hakelela hakelo leyi yi lawuriweke yo kambela hi yon ku ya eka vulawuri lebyi vunyiki bya tilayisense eka provinsi leyi eka yona-
a murhumeri wa xikombelo a tshamaka eka yona, kumbe leyi eka yona murhumeri wa xikombelo a lavaka ku kumbe ntirho ehansi ka layisense loko mukomberi a ri munhu ntsena; kumbe 10
b ndhawu-nkulu ya bindzu ya murhumeri ea xikombelo ri ta kumbe rita yisiwa kunwana hi ndlela yinwana.
Vulawuri bya ku nyika layisense ra rixaka
Vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense byi nga nyika layisense eka vukomberi lowu afikelelaka swilaveko swa nawu lowu 15
Maendlelo eka layisense ya rixaka
Hi nkarhi wo amukela xikombelo xa layisense ya rixaka, vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ya provinsi byi ta-
a tivisana ni vulawuri byinwan bya xinawana hi mhaka ya varhumeri va xikombelo; 20
b endla vulavisisi lebyi lawuriweke hi nawu lowu hi tlhelo ra probiti vuswikoti bya xithekiniki vuphikizani bya mintirho yaleyo, kumbe timhaka tinwana na tinwana leti ti lawuriweke; na c endla vuyingiseri byin?wana na byin?wana lebyi lawuriweke kumbe mintengo yinwan hi tlhelo ra xikombelo lexi rhumeriweke.
Endzhaku ko leta vulawuri lebyo lawurisiwa, vuyingiseri kumbe lebyi lavekaku eka 25 xiphemu-ntsongo xa 1 bya vanyiki bya tilayisense bya provinsi byi ta-
a tivisa mukomberi hi ku tsala papilla leswaku byi ala ku nyika layisense leri ri komberiweke; kumbe b tivisa murhumeri wa xikombelo ni vulawuri byo lawula hi ndlela leyi yi hlawuriweke leswaku byi gangisa ku nyika layisense hi laha ri komberiwek, naswona ku kommubejowa swa layisense leyi yi komberiweke. 30
vulawuri bya nyiki bya tilayisense bya provinsi lebyi amukeleke xitiviso ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2 b byi nga kambela muofisiri-nkulu ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo lowu kommubejoweke eka xiphemu xa 42.
Vukambisis byo ala ku nyika layisense ya rixaka 5
Murhumeri wa xikombelo loyi a tsariweke layisense ku ya hi xiphemu xa 40 (a) a nga kambela ku kamabisisa anakanyo wolowo hi khoto-nkulu
Vukambisisi bya xikombelo xo nyika layisense ya rixaka
10 Endzhaku ko va ku amukeriwile xitiviso xo huma eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku nyikiwa layisense ya rixaka, muofisiri-nkulu- 10
a u fanele ku lerisa xipikiter ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo ya xikombelo lexi rhumeriweke ripoto ya ndzavisiso ni swibumabumelo swa vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provinsi, loko ku ri ni vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense lebyi nga byi mbirhi kumbe ku tlula lebyi byi kombeleke ku ya hi xiphemu xa 403; kumbe 15
b eka mhak yin?wana na yin?wana leyi nga va ka kona, a nga lerisa xipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo, loko ku ri ni vuseketeri byo antswa ku tshemba leswaku swalveko swa Nawu lowu a swi fikelriwangi.
Loko xileriso xi nyikiwile xa leswaku ku ya kamberisiwa ku va ni nkambelo wa le matlhelo hinkwawo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, muofisiri-nkulu a nga- 20
a handle ka ku rhumela xikambelo eka bodo, ndlela eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provinsi hi ndlela leyi yi lawuriweke leswaku aku na vuobjekixini eka timhaka ta tilayisense ta rixaka ta ni hi leswi vulavuriweke;
b ku kombela leswaku vunyiki bya tilayisense bya rixaka byi languta-
i ku humesa swinwana kumbe engetelo wa matirhelo endzhaku ko nyika tilayisense; kumbe 25
ii ku veka matirhelo lama nga endliwa endzhaku ko nyika tilayisense; kumbe c ku nyika xiviko xo hambana eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli-
i ku kambela eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ku tekela enhlokweni xikombelo hi vuntshwa; na 30
ii ku humesela timhaka tinwana na tinwana hi ku landzelela eka kona laha vulawuri byi tsandzekeke ku fambisana na muhlovo wa rixaka na mpimo wa ku tekela enhlokweni eka swikombelo.
Loko provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga nyika layisense tani hi loko swivulavuriwile hi yona, loko muofisirinkulu- 35
a a nga si nyika xitiviso eka maendlelo ku ya hi xiphemuntsongo xa 2, kumbe xitiviso ku ya hi xiphemuntsongo xa 3, eka masiku yo ringana 20 endzhaku ko va ku kumiwe xitivso eka ntwanano wa layisense; kumbe b nyika xitivso ku ya hi xiphemmu xa 3a.
Loko muofisirinkulu a nyika xikombelo ku ya hi xiphemuntsongo xa 3 b, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga- 40
a nyika layisense hi ndlela yo cinca leyi komberiweke hi muofisirnkulu; kumbe b ku kombela bodo ku endla etlhelo xikombelo xa muofisirinkulu, no nyika mpfumelelo wo nyika layisense tani hi loko swi komberiwile.
Loko muofisirinkulu anyika xiviko xo enta ku ya hi xiphemuntsongo xa 3 c, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga- 5
a tekela enhlokweni xikombelo hivuntshwa; kumbe b kombela bodo ku endla etlhelo xiviko na mpfumelelo wo nyika layisense tani hi loko swi komberiwile.
Loko mhaka yi kombisiwile eka bodo ku ya hi xiphemuntsongo xa 5 kumbe xa 6, bodo yi nga-
a tiyisisa xikobelo kumbe xiviko eka muofisirinkulu; 10
b endlela etlhelo hinkwaswo kumbe swinwana swa swikombelo kumbe xiviko; kumbe c mpfumelelo wo nyika layisense hi kumbe ku hava matirhelo.
Ku yimesiwa na ku endla hivuntshwa eka layisense ya rixaka 15
 provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ya rixaka yi nga, hi xikanwe eka bodo, yimisa kumbe layisense ya rixaka loko kumbe layisense yoleyo I ya provinsi yo nyika layisense yi nganyikiwa hi provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli, loko, a layisense yi kumiwe hi ndlela yo ka ri yinga riyona kumbe maendlelo yo ka ia yi nga ri yona; 20
b layisense yi kumeka yi yimisiwa ku khoma layisense ku ya hi xiphemu xa 49 kumbe 50; kumbe c eka provinsi-
i layisense ri hume endleleni eka Nawu lowu;
iv layisense yi tlule matirhelo eka layisense; kumbe 30
v layisense yi tsandzekile ku endla ku tinyiketela eka swa timali eka matirhelo ya munyikiwa.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku tsundzuxa provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nwana na yinwana eka ku yimisiwa kumbe eka layisense ya rixaka. 35
Xihluvi xa C
Tilayisense ta rixaka 40
Ku nyika tilayisens hi tiprovinsi ku fambisana na muhlovo wa rixaka na mpimo
 Loko ku tekeriwa enhlokweni xikombelo eka provinsi yo nyika tilayisense kumbe layisense ya rixaka, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku fambisana na mpimo wa ma nyikelo ya layisense eka Nawu lowu. 5
I matirhelo eka layisense yinwan na yinwana ya rixak leswaku munyikiwa a fambisana na nawu wa provinsi.
Mpimo wa tinomboro ta layisense ya tikasino 10
 endzhaku ko endla xinawana lexi kombisiweke eka xiphemu xa 87, Holobye u fanele ku vonana na Comixini ya Mphikizano, na ku tekela enhlokweni, handle ka swinwana, leswi landzelaka:
a tinomboro na maendlelo ya ntivo-misava ya-
i tilayisense leti nga kona ta tikhasino na na vanyiki la endlaka eka Riphabliki, na nkarhi wa layisense hansi ka matirhelo, na 15
ii engetelo wa ti layisense ta tikhasino letinga kona ku ya hi mpimo wa ntsengo hi nxaxameto; na b loko swi ri kahle eka mpimo wa tinomboro eka tilayisense ta tikhasino, eka Riphabliki hinkwayo, kumbe eka tiprovinsi tinwana na tinwana, ku kotisa leswaku- 20
i ku tivisa timhaka ta vanhu hi mayelana kumbe engetelo wwa vugembuli ii ku yisa emhlweni matimba ya vuhlayis; kumbe iii ku yisa emhlweni-
aa maghenelo lamantshwa eka tindhawu ta vugembuli; 25
bb ku endla mintirho yi va kona eka tindhawu ta vugembuli;
cc maendleo ya vufumi eka tindhawu ta vugembuli;
dd mafambiselo ya kahle eka tindhawu ta vugembuli; kumbe ee mphikizano eka tindhawu ta vugembuli.
Loko holobya a sungula mpimo wa tinomboro ta tilayisense ta tikhasino, eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka tiprovinsi tinwana, leti ti nga ni tinomboro ta le hansi eka tikhasino leti nga ni tilayisense titirhisiwaka e ka Riphabliki kumbe provinsi, tikhasino leti nga ni tilayisense latie tirhaka ti nga ya emahlweni no tirha, hi mhak ya matirhelo eka tilayisense leti 30 landzeriweke, tani hi mhaka ti nga , ku fikela nomboro ya tikhasino leti tirhaka leti nga lehansi eka mpimo wa nombroro leyi lavekaku ya tilayisense ta tikhasino.
Mpimo wa timfanelo ta matirhiselo eka layisense 35
 Mhaka eka xiphemuntsongo xa , ntsena eka juristiki ya munhu yi nga nyiki wa layisense-
a ku tirha eka khasino;
b tani hi ndlela yo tirha; 40
c tani hi vumaki;
d tani hi mukamberi;
e tani hi mu tirhisi; kumbe f hansi ka xinwana xiyenge xa layisense, ku kurisa nawu wa provinsi lowu tirhekaku eka ku laveka.
Nawu lowu tirhekaku wa provinsi wu nga kombela vunyikiwa tani hi leswi kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 1 ku va ntsariso wa komponi ku ya hi Nawu wa Tikomponi, wa 1973 Nawu wa nomboro ya 61 wa 1973. 5
Mintlangu na michini yo tsakisa
 Nawu wa provinsi wu nga nyika mpfumelelo eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ku nyika layisense na swi nawana-
a michini yo tsakisa, mhaka eka swilaveko swa xiphumntsongo xa 2; na b mintlangu yo tsakisa, mhaka eka swilaveko swa xiphumntsongo xa 3 na swi nawana swinwana na swinwana leswi nga eka xiphemuntsongo xa 4.
Muchini yo tsakisa a yi fanelangi ku kua fambisiwa kumbe ku cinceriwa eka michini ya vugembuli ya muhlovo wa nityiso leyi kumekaku eka tikhasino. 10
a wu yelana, kumbe fambisiwa eka, ntlangu wa vugembuli handle ka wa bingo;
b ku nyika ntsengo wa mali kumbe nhlangano wa ntsengo wa mali hi ntsengo wunwana na wunwana; kumbe c ku nyika ntsengo wa mali lowu yaka emahlweni eka mpimo wa nkoka wa ntlangu wotani. 15
Holobye a nga, hi xinwawana lexi nga endliwa hi mayelana xiphemu xa 87, hlamusela nkoka wa ntsengo, na muhlovo wa mintsengo, leyi nyikiwaka eka ntlangu wo tsakisa.
Xihluvi xa D
Muhlovo wa vunyiki bya tilayisense na mapimelo 20
Endlelo ra layisense, swiyenge na matirhelo
 Layisense ya rixaka kumbe layisense ya provinsi yi fanele ku kombisa-
a vumbhoni bya munyikiwa; 25
b mighingiriko ya mpfumelelo wa layisense eka ku tikatsa, nhlngano kumbe ku endla ku va kona eka vanhu; na c handle ka layisense ya vuthori, tindhawu eka, eka kumbe eka tona la ha munyikiwa a pfumeleriwaku ku tirha.
Provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nyika layisense ya rixaka eka kumbe layisense ya provinsi yi nga nyika ntsena loko- 30
a layiense ya malembe na malembe;
b la yisense ya xinkarhana, mhaka eka ku fikelela eka matirhelo manwana eka nkarhi lowu nga vekiwa, hi mayelana na leswaku xlaveko xa matirhelo wo lawo, layisense ya malembe na malembe yi ta nyikiwa hi ku susiwa ka layisense ya xinkarhana; 35
c provinsi kumbe layisense rinwana leri nyikiweke eka nawu wo karhi wa provinsi lowu tirhekaku; kumbe d mhaka eka xiphemuntsongo xa 3, ngopfu eka ntlangu wa layisense lowu nyikaku mighingiriko ya tilayisense eka masiku lama kombiweke ntsena eka ndhawu yo karhi leyi vekiweke eka layisense. 40
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli leyi nyika ku layisense ya rixaka yi fanele ku nyika vumbhoni bya layisense hi ndlela leyi hlamuseriweke eka layisense.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli leyi nyika ku layisense ya rixaka kumbe layisense ya provinsi- 5
a yi nga nyika hi kumbe ku ri ha matirhelo; na b fanele ku ku endla vumbhoni bya layisense-
i nkarhi wa layisense;
iii mighingiriko yo karhi ya vunyiki bya layisense kumbe vumboni eka nawu lowu tirhekaku lowu hlamuselaku mighingiriko yo tani, na 10
iv vito kumbe hlamuselo ya tindhwau to karhi, hi kumbe eka mighingiriko ya layisense yi nga teka ndawu, handle ka loko yi ri layisense ya vuthori. 15
Ku yimisiwa ka tilayisense ta vuthori
 Munhu a nga fanelanga ku khoma layisense ya vuthori yi nga nyikwa ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekakau, loko munhu yoloye a- 20
a a ri hansi ka malembe ya 18;
b a ri nandza wa tiko kumbe muveki wa tipolitiki ta hofisi;
c swi tsariwile eka rijistara ra vanhu vohlawuriwa;
d I nadza eka timhaka ta khoto nkulu ya mphikiza leyi khomeke munhu yoloye eka ku karhateka ka miehleketo kumbe ku vaviseka; 25
e U tshama a susiwa eka hofisi ya trasti eka mhaka ya ku huma endleleni mayelana na vuonhi kumbe matirhiselo ya mali; kumbe f A xibochwa enkarhini wa khume ra malembe lama nga hundza, eka Riphabliki kumbe kunwana, eka vukhamba, vudyohi, ku fojara kumbe eka yutarini ya fojara ya tsalwa, prijuri, na vudyohi eka nawu wa vudyohi, 1992 nawu wa nomboro ya 94 ya 1992 kumbe vudhohi eka ku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku, lowu nga hoxeriwa ekhotsweni 30 eka jele hi ku hava ndlela yinwana ya ku ndiho, kumbe ku ndziha loku yaka emhlweni ka ntsengo lowu hlamuseriweke, handle ka loko munhu loyi a kumile ntshunxeko eka mhaka leyi ya vudyohi.
vulawuri byo nyika layisense byi nga nyika layisense ya vuthori eka munhu loko mukomberi a wela eka yimiso wunwana na wunwana wa tinomboro ku ya hi 35 xiphemuntsongo xa 1.
layisense ya vuthori yi nyikiwile hi ku ya hi nawu lowu yi yimisiwile ku va yi yimisiwile loko mu nyikiwa a ku meka a yimisiwile ku ya hi xiphemuntsongo xa 1 eka nkarhi wunwana na wunwana endzhaku ka layisense yi nyikiwile.
Ku yimisiwa na mpimo eka tilayisense tinwana 40
 Xiyenge lexi axi tirhi eka layisense ya vuthori.
Munhu a nga fanelanga ku khoma layisense leyi nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu, mayelana na nawu wa provinsi, kumbe 5% kumbe ku tlula ka ntsengo hinkwawo wa swa ku tsakela ka swa timali eka layisense ya layisense yo tani, loko munhu yoloye a-
a A ri hansi ka malembe ya 18; 5
b A ri nandza wa tiko kumbe muendli wa tipolitiki ta hofisi;
c a tsariwile eka rijisitara ya munhu loyi ang hlawuriwa;
d a ri xirho xa le kaya ka munhu loyi a xirho kumbe mutirhi eka tindhawu ta swi nawana lewi endliwaka eka tlhelo ra munyikiwa; 10
e a ri munhu oka a nga twisis;
f a nga ri lo yi alunghekeke na va a nga ri wa kahle ku va aktsiwa eka tmhaka ta mabindzu;
g nandza eka nawu wa khotonkulu ya mphikizano leyi khomaka munhu 15 yoleyo eka khunguvanyeka emiehleketweni kumbe ku vaviseka;
g U tshama a susiwa eka hofisi ya trasti eka mhaka ya ku huma endleleni mayelana na vuonhi kumbe matirhiselo ya mali; kumbe h A xibochwa enkarhini wa khume ra malembe lama nga hundza, eka Riphabliki kumbe kunwana, eka vukhamba, vudyohi, ku fojara kumbe eka yutarini ya fojara ya tsalwa, prijuri, na vudyohi eka nawu wa vudyohi, 1992 nawu wa nomboro ya 94 ya 1992 kumbe vudhohi eka ku ya hi nawu 20 lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku, lowu nga hoxeriwa ekhotsweni eka jele hi ku hava ndlela yinwana ya ku ndiho, kumbe ku ndziha loku yaka emhlweni ka ntsengo lowu hlamuseriweke, handle ka loko munhu loyi a kumile ntshunxeko eka mhaka leyi ya vudyohi. 25
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala ku nyika layisense eka munhu loyi a nga yimisiwa eka ku khoma ku tsakela ka layisense, munyikiwa, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe mabindzu lama ka wona layisense yi yelanaka na, ku ya hi xiphemuntsongo xa 1, kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala eka ku nyka layisense eka 30 mukomberi loko, endzhaku ko tihlanganisa ka ndzavisio lowu hlamuseriweke, vulawuri byo nyiaka tilayisense ti na xivengelo eka ku tshemba leswaku mukomberi, munhu un?wana na 0un?wana loyi a nga na kutsakea ka vulawuri eka mukamberi, munhu un?wana na un?wana loyi akhomaka 5% kumbe ku tlula eka ka ntsengo hinkwawo wa swa ku tsakela ka swa timali eka mukomberi, kumbe mufambisi wa mayelana mabindzu a- 35
a xirho xa munti eka munhu loyi a nga xirho xa layisense yeleyo; kumbe b ku yimisawa eka ku khoma ku tsakela eka layisense, munyikiwa, kumbe mabindzu lama layisense ri yelanaka na wona, ku ya hi xiphemuntsongo xa
Ku yimisiwa endzhaku ka ku nyikiwa layisense 40
 xiphemu lexi a xi tirhisiwi eka layisense ra vuthori.
Loko munhu a khoma layisense, kumbe vutsakeri bya layisense akumeka a yimisiwile ku ya hi xiphemu xa 502 endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile, munhu yeloye ufanele ku humesela ehandle eka ku tsakela koloko eka nkarhi wo twisiseka lowu nga hundziki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo. 5
Loko munhu loyi ang vuriwa eka xiphemunyana xa 2 a kumeka a yimisiwile ku ya hi xiphemu xa 502, kumbe lexi yelanaka na nawu wa provinsi, endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile-
a munhu yoloye u fanele ku tsundzuxa layisense na vulawuri bya layisense hi ndlela ya kahle na xivumbeko, na b loko munhu yoloyea- 10
i akhoma vutsakeri eka munyikiwa, munhu yoloye u fanela ku humesela erivaleni vutsekri byolebyo eka nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo. 15
ii ari mulawuri eka timhaka ta mabindzu, vulawuri bya tilayisense wu nga humesa matirhelo lama nga kahle eka ku yisa emahlweni ka layisense eka mhaka yo ku tiyisisa ku yisa emahlweni ka matirhelo ya Nawu lowa. 20
Makumelo ya vutsakeri hi munhu loyi a nga yimisiwa
 xiphemu lexi ax tirhisiwi eka layisense ra vuthori
Loko- 25
a munhu loyi a nga yimisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 a kuma layisense, kumbe 5% kumbe ku tlula eka ntsakelo wa swa timali hinkwawo eka munyikiwa, kumbe b vutsakeri bya swa timali leswi nga endliwa hi munhu loyi a nga yimisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 ku ta eka ku yimeriwa hi 5% kumbe ku tlula eka 30 ntsakelo wa swa timali hinkwawo eka munyikiwa, munhu yoloye u fanele ku, eka nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo, ku humesela erivaleni eka vutsakeri hinkwabyo bya swa timali ku yisa emhlweni eka 4,999% eka ntsengo hinkwawo wa vutsakeri bya swa timali. 35
Xihluvi xa E
Engetelo wa muhlovo na mapimelo mayelana na layisense ya vukala vuthori
 Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya vuthori, kumbe loko ku langutiwa xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli- 40
a fanele ku languta ku nyiketela, loko, ku endliwa hi mu kamberi kumbe munyikiwa wa nrhurhiso eka mayelana na-
i matimba ya nhlayiso wa vantimeni; kumbe ii ku endla mhangu, na vanhu kumbe timhaka ta nhlayiso, eka engetelo na vugembuli; na 5
b a nga humesa ku ya emhalweni xivangelo kumbe xivangelo xo hambana na matirhelo ya mavekelo eka layisense eka ku kurisa loku lavekaku eka ku tivisa timhak leti nga kombisiwa eka xiphemuntsongo xa 1 a.
Timhaka ta mphikizano ku tekeriwa enhlokweni 10
 Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya vuthori, kumbe loko ku langutiwa xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli wu fanele ku languta loko nityiso wa xikombelo wu tsakela ku afeta mphikizano eka tindhawu ta vugembuli hi ntolovelo, kumbe ku landzelela eka mighingiriko lyi komberiweke- 5
a eka provinsi yeleyo, eka mhaka ya layisense ya provinsi; kumbe b eka Riphabliki, eka mhaka ya layisense ya rixaka.
Endzhaku ko languta timahaka leti kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 1, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala eka xikombelo handle ka loko ku ri na swivangelo swa kutsakelo loku kula ka vanhu eka tiyisisa, loko swi humelela leswaku kutiyisisa eka xikombelo ku ta vuyisa mbuyelo eka mukomberi, a yexe kumbe ku katsa munhu loyi ayelanaka na yena, ku amukela matimba ya nxaviso. 10
Eka ndlela ya xiphemuntsongo xa 2-
matimba ya nxaviso? ku na nhlamuselo yinga humesiwa eka xiphemu xa 1 eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998);
swivangelo swa vutsakeri bya vanhu? ku katsa swivangelo leswi nga humesiwa eka xiphemu xa 12A eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998); na munhu loyi ayelanaka na? ku vuriwa munhu loyi a- 15
i loyi a nga na ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma eka vulawri bya mukomberi;
ii ehenhla ka mukomberi loyi a nga na ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma eka vulawuri; kumbe iii loyi a vulawuri hi munhu hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loyi a kombisiweke eka ndzimana-ntsongo ya i kumbe ya ii. 20
Ku tsakela ka tiko
 Eka xiphemu lexi-
vutsakeri bya swa timali? a ku katsiwi mfenelo yo endla kumbeku teka tex, levi kumbe mali; kumbe 25
nhlangano wa vanhu? ku vuriwa tiko, xirho xa tiko, kumbe nhlangano wun?wana wun?wana lowu eka wona tiko ri nga na vutsakeri bya swa timali.
Mhaka eka mhaka ya nomboro 3 eka Nongonoko na xiphemuntsongo xa 3, nhlangano wa vanhu awu fanelangi ku khoma vutsakeri byin?wana na byin?wana eka-
a layisense ya vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko ya vugembuli; kumbe 30
b munhu loyi a kongoma kumbe ku hava ku kongoma, vukhomi bya layisense ya vugembuli, tirha eka mighingiriko ya vugembuli kumbe ku lawula kumbe ku vakona eka tindhawu leti tirhisiwaka mighingiriko ya vugembuli.
Nlhangano wa vanhu wu fanele ku-
a kongoma kumbe ku hava ku kongoma yi khoma vutsakeri bya swa timali eka tindhwau leti tirhisiwaka mighiniriko ya vugembuli loko yi khoma 35 vutsakeri byolebyo ku ya hi maendlelo lama hlamuseriweke ya xiphemuntsongo xa 4 lamanene;
b ku va xirho eka maendlelo lamanene tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphumntsongo xa 5 exikarhi ka nhlangano wa vanhu na munhu un?wana na un?wana mayelana na nhlangano wa vanhu lowu tekiwa leswku wu hluvukisa kumbe wu hlayisa switirhiso kumbe wu nyika swin?wana na swin?wana eka munhu un?wana- 40
i eka ngopfu tindhawu leti tirhisiwaka mighingiriko ya vugembuli; kumbe ii hi ku lava ku nyika ntivo-nhlayiso, swivumbeko, kumbe vupfuneti 5 byin?wana eka ndlela leyinene, tani hi tindhawu kumbe mighingiriko ya vugembuli; kumbe c kongoma kumbe ku hava ku kongoma yi khoma vutsakeri lebyi endliweke kumbe khomiwaka eka mhaka yo nyika mhaka eka maendlelo lma lavekaku lama nga kombisiwa eka ndzimana ya b. 10
Mavekelo lama kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 3 a ma amukeleka loko-
a ku ri ku leha ko fana na ka voko eka nrhurhiso wa swa mavhengelo; na b hankelo wun?wana na wun?wana ku ya hi mavekelo eka nhlangano wa vanhu yi nga ri hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loku kombisiweke hi ku languta eka kuvicincelo, kumbe mbuyelo ku suka eka, mighingiriko ya vugembuli. 15
Mavekelo lama kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 3 b kumbe c swi amukeriwile loko hankelo wun?wana na wun?wana ku ya hi mavekelo eka nhlangano wa vanhu yi nga ri hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loku kombisiweke hi ku languta eka kuvicincelo, kumbe mbuyelo ku suka eka, mighingiriko ya vugembuli.
Swilaveko swa layisense, ma kumelo na marhurhiselo 20
Vulawuri bya layisense-
a fanele ku mnyika layisense loko vulawuri byo nyika layisense wu languta leswaku-
i mighingiriko leyi lavekaku yi ta fambelana na Nawu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku; kumbe 25
ii ku tihirisa tindhawu leti lavekaku eka mighingiriko leyi lavekaku swi ta kutiyisisa eka milawu layi nga kona kumbe timfanelo; na b wu nga ala ku nyika layisense loko provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi languta ndhawu layi lavekaku-
i yi ngari ndhawu ya kahle ya mghingiriko leyi lavekaku, hi ku languta eka Nawu na nawu lowu tirhekakau wa provinsi; kumbe 30
ii wu nga enerisi swilaveko ku ya hi xiphemu xa 17.
Xihluvi xa F
Ndzavisiso wa layisense, swiboho, nrhurhiso na ku tinyiketela
Xiviko xa le handle 40
 Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, xikambelo xa layisense ya vuthori kumbe xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli wu fanele ku kombela-
a timhaka hi xitalo eka mukamberi;
b ku tiyisisa loku tsariweke eka mpfumelelo wa mukomberi eka vulawuri byo nyika layisense eka timhak hi ku kongoma eka mintlawa ya vunharhu na vunyiki eka ntlawa wa vunharhu ku nyika mhaka yoleyo; kumbe 5
c xiviko eka-
i eka xinawana xin?wana na xin?wana;
Xiviko lexi kombelaka hi ku ya hi xiphemuntsongo xa 1 xi nga katsa swilo swa rikhodo yin?wnan na yin?wana ku lwa na munhu, ku kurisa eka swilo swoleswo swo yelana na ntirho wo languta loko munhu yoloye a yimisiwile eka ku khoma vutsakeri bya layisense, munyikiwa, tindhawu to va na layisense, kumbe mabindzu eka wona layisense yi fanaka, eka xiviko xo pimiwa lexi yi xilulamiseke ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku. 15
Provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yin?wana na yin?wana yi fanele ku yisa eka bodo khopi ya xiviko xin?wana na xin?wana lexi yi nga xilulamisa ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi, na bodo yi fanele ku endla hinkwaswo swiviko eka rijisitara ya rixaka hi ndllela leyinene na xivumbeko lexinene.
Swiboho 20
Endzhaku ko tekela emiehleketweni ka xikombelo xa mpfumelelo, xikombelo ku hundziseriwa eka mulawuri kumbe mufumi wa michin ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli, kumbe xikombelo eka ndzhuriso wa ntsengo eka mpfumelelo, mpfumelelo, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe bindzu leri mfpumelelo wu yelanaka nawona, mfumo wo nyika nawu wa xifundza wu fanekele ku- 25
iinyika mpfumelelo, ku tiyisisa ndzhuriso, tani hi mhaka ya ku hiku ha matirhelo; kumbe iiinyika alo lowu nga tsariwa eka mukombeli, hi xivangelo xa xiboho.
Ndzhuriso wa mpfumelelo 30
 Xiphemu lexi axi tirhi eka mpfumelelo wa vuthori.
Munhu loyi akombelaka bindzu eka leri mpfumelelo wu yelenaka na wona, kumbe ku kombela ku tsakela vulawuri eka mpfumelelo, u fanekele ku kombela eka huvo yo nyika nawu ya xifundza leyi yelanaka eka ndzhuriso wa mpfumelelo wolowo.
Huvo yo nyika nawu ya xifundza ayi fanekelang ku nyika ndzhuriso wa mpfumelelo loko, 35 endzhaku ko tihlanganisa valavisis valava hlamuseriweke, huvo yo nyika nawu yi na xivengelo eka kutshemba swoleswo, tani hi mbuyelo wa ndzhuriso wo lowo, munhu loyi a nga ymisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 kumbe nawu loyelanaka na wa xifundza wu ta kongoma kumbe ku hava nkongoma ku khoma 5% kume ku tlula ya ntsengo hinkwawo wa mpfumelelo kumbe bindzu eka mpfumelelo lowu ri yelananaka na wona. 40
Ku tinyiketa eka mpfumelelo
 Mpfumelelo wung tinyiketela eka pmfumelelo xitiviso xa ntsariwa lexi nga nyikiwa hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza lexi nyikaku mpfumelelo.
ivtinhweti tinharhu endzhaku ka loko ku nyikiwe xitiviso ; kumbe veka siku leri nga vekiwa eka xitiviso.
XIYENGE XA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA 10
Xihluvi xa A
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
Nsungulo wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu 15
 Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu yi sungula hi Nawu lowu.
Huvo yi na leswi-
vi vanhu lava va landzelaka vativekaka-
a Holobye; na 20
b Kusukela eka xifundza xin?wana na xin?wana, Xirho xa vafambisi va Huvo lava va nga ni vutihlamuleri eka tikhasino, vurheyisisi, vugembuli na vuwejarini eka xifundza xolexo; nakambe vii navanhu lava va landzelaka vokala vu hlawuri- 25
a mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka; nakambe b kusukela eka xifundza xin?wana na xin?wana mutshami wa xitulu wa huvo yo nyika mpfumelelo ya rixaka.
Holobye I mutshami waxitulu wa Huvo. 30
Swivengelo swa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
 huvo I huvo lowu eka wona mfumo wa rixaka na mfumo wa xifundza wo vutisaka eka-
viii swikombiso na nsungulo eka nawu wa vugembuli bya rixaka; 35
ix milawu ya vugembuli, ku katsa kuyisa emhlweni ka yunifomo ya rixaka na milawu ya xifundza hi landzelela muhlovo wa vugembuli na mpimo;
xi mhaka yin?wanan na yin?wana ya mayelana na vafambisi kumbe vakamberi va vugembuli eka Riphabliki kumbe xifundza xin?wana na xin?wana lexi kombisiweke kumbe swifundza;
xii xiboho xa nkanetano wunwana na wun?wana lowu naga ya ka ehelnhla eka tihuvo to nyika mpfumelelo ta xifundza, kumbe exikarhi ka huvo yo nyika nawu ya xifundza na Huvo, ku ya hi xianawana na vulawuri eka mighingiriko ya 5 vugembuli; nakmbe xiii timhaka tin?wana leti ku vuriwaka tona hi xirho xa Huvo.
Huvo-
xiv yinga nyika ndawu kumbe xikongomo eka Huvo eka ku vutiolori bya matimba ya wona na matirhelo ya ntirho wa yona; 10
xv ang languta mhaka yin?wana na yin?wana eka huvo ya Huvo kumbe huvo yin?wana na yin?wana ya mpfumelelo ya xifundza, hi xikombelo xa xiviko kumbe kutekeriwa emiehleketweni; nakambe xvi a nga endla kukuma leswaku huvo yoloye ya mpfumelelo ya xifundza yi 15 tsandzekile ku tirha hi Nawu lowu nakambe, loko wunga wu nga endla tano, ka ku kongoma eka huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundza yi nghena eka mpfumelelo na Huvo hi kulandzelela swi tepe leswi tekiwaka hi huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundza ku tiyisisa tirhisano na Nawu lowu. 20
 Holobye u fanekele endla nhlangano wa Huvo eka nkarh wun?wana na wun?wana, 25 kambe u fanekele ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano yimbirhi e ka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali.
Holobye a nga endla nhlangano wun?wana na wun?wana wa Huvo ku va nhlanga wa swirho hinkwaswo, kumbe ntsena swirho swa nntolovelo, kambe u fanekekle ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano wun?we eka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali. Ku va nhlangano wa swirho hinkwaswo. 30
Eka nhlangano wa huvo eka wono swirho swo hetisisa swi vitiwile eka kuhetisa ka swirho yi nga yimeriwa hi ku cinca-ncinca, leku ku nga hlawuriwa hi swirho swa vuhetisisi sweswo eka swirho swa Huvo yin?wana ya huvo ya xinawana lexi tirhisiwaka.
Tani hi ku hundza ka huvo lowu rixaka na switlhangu swa xifundza swa mfumo swi lavaka ntirhisano eka wona laha nhlangano wa vafi na moya wa kahle, Huvo ya fanekele ku teka swiboho eka ku fikelela swibobho swa wona hi swilemiwa. 35
Loko Huvo yi nga swikoti ku fikelela swiboho eka timhaka tin?wana na tin?wana yi ngasi , Huvo yinga twisisa eka mhaka hi ku endla nhlawulo wa xikaya eka fambelo.
Fambelo ku ya hi xiphemu nyana xa 5 lexi pasak loko ntsena xi seketwriwa hi-
Xirho eka xiphemu nyana xa 2 eka 6, Huvo yi fanekele ku sungula Milawu ya Matirhelo ya kuyisa emahlweni ka yona.
Xihluvi xa B 5
Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlweni ka Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka
 Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka, tani hi loko yi sunguriwile eka Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996(Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996), wu kumile ehansi ka Nawu lowu, xirho eka Xilo xa 4 xa Nongonoko. 10
Swilo na matirhelo ya Huvo
 Huvo yi na matimba lamlandzelaka na matirhelo eka vutiolori na matirhelo hi endla na Nawu lowu, xix vukamberi na ndzavisiso, loko swilaveka, eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka mfumo yo nyika mpfumelelo ya xifundza hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza eka ku nhlangana na Anawu lowu eka ku kotisa xiphemu xa 40 ku ya eka xa 43. 15
xx vukamberi na ndzavisiso na ntirhisano lowu enteke na Nawu lowu hi huvo yo nyika nawu ya xifundza, ku nghena eka mpfumelelo na huvo yoleyo hi ku landzelela switepe leswi trkiweke hi ku lunghisa mavabyi man?wanan na man?wanan, na endla swikombelo eka Huvo eka mayelana na timhaka to tani toleto, hi ku kotisa xiphemu xa 33a na 34;
a ntsariso wa rixaka wa vanhu la hlawuriweke, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 14;
b sisitimi yo kambela ya xi-elikitrhonoki lexikarhi ya rixaka, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 27;
c ntsariso wa rixaka wa michini ya vugembuli na switirhiso, ku kotisa nawu wa xiphemuxa 21; 25
d ntsariso wa lexikarhi eka mahaka leyi kombisiweke eka xiphemu xa 35; nakambe e ntsari lowu pimiweke wa rixaka ku ya hi xiphemu xa 57;
d ku endla mhaka kusuka eka ntsariso lowu nga endliwa eka ndzimana ya c kuva kona eka-
e ku va na vutihlamuleri lowu nga humesiwa eka xiphemu xa 33; nakambe xxiv ku olola matimba man?wana na matirhelo eka mintirho yin?wana na yin?wana lama nga vekiwa eka wona ku ya hi Nawu lowu. 35
Huvo yi fanekele-
a ku tsundzuxa Huvo eka nhlayo leyi pimiweke ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo lowu yelanaka na wa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini leswaku yi fanekele ku nyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundza xin?wana na xin?wana; 40
b ku tsundzuxa huvo eka timhaka ta nawu wa rixaka lowu yelanaka na wa tikahasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini na le ka nkombiso wa muhlovo wa rixaka na mpimo lowu nag eka mhaka yin?wana na yin?wana ku ya hi Nawu lowu leswku wu tirhisa kutiveka eka Riphabliki hinkwayo; 5
c ku tivisa eka ku cinca huvo ku tisa hi mayelana na yunifomo eka milawu ya swifundza swo hambana eka mayelana natikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; 10
xxv ku kambela eka muhlovo wa vuhlayis bya vanhu eka mighingiriko ya vugembuli eka Riphabliki na hi ndlela leyi fanekelaka ku lavisisano kambisisa swilo leswi fanaka na, na muhlovo, swivangelo, na khosikhwensinsi swa, habicuali kumbe vugembuli byo karhata;
xxvi tsundzuxa Huvo, ku ya eka Holobye, hi ku landzelela mhaka yin?wana na yin?wana leyi kombisiweke hi Huvo; nakambe 15
xxvii kambela avelano wa nxaviso na nhlangano wa nxaviso eka tindhawu ta vugembuli no langutisa eka timhaka tin?wana leti yelanaka na avelano wa nxaviso kumbe maendlelo lama pimiweke lama nga kona eka Mbuyelo wa Mphikizano ku ya hi Nawu wa Mphikizano, wa 1998Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998
Huvo yi fanekele ku languta huvo yin?wana na yin?wana ya le handle kumbe ntsungeni leti nga na swilo leswi fanaka na swilo swa Huvo. 20
hi ntolovetiso wa matimba ya wona na matirhelo eka mintirho ya wona leyi nga endliwa ku ya hi Nawu lowu, Huvo yi-
a fanekele ku languta eka mairhelo leyi nyikiweke eka yona hi Huvo leyi fanaka na ya tikhasion, rheyisisi, vugembuli na wejarini; 25
b yi nga languta eka nhluvukiso wa le handle eka tindhawu ta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; nakambe xxviii yi nga tihlanaganisa na munhu un?wana un?wana, nhlangano kumbe vandla hi mayelana na mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka hi Huvo. 30
Mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza
 Eka xikombelo xa Xirho lexi yelanaka xa Huvo ya Vafambisi ya xifundza, kumbe huvo yo nyika nawu ya xifundza, Huvo yi- 35
a nga tikatsa eka huvo hi ndlela ya mighingiriko ya ntirhisano ya vulavisis, vanhu, dyondzo nhluvuko wa xitafu na ku dyondzisa; nakambe b hi ku tihlanganisa na Holobye, yi nga-
i ti katsa eka huvo ya vucinco bya xitafu kumbe vumbirhinyana; kumbe xxix ku nyika vupfuneti bya lendzeni kumbe nlangutelo eka huvo. 40
Eka xikombelo xa xinawana lexi tirhisiwaka xa xifundza, Xirho xa Vufambisi bya Huvo kumbe huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza, Huvo yi nga katsa eka huvo yoloye eka mighingiriko ya nthirhisano ku yitiva no yi tirhisa mighingirioko leyi nge le nawini loko ku ri na ndhawu ya kahle ku tshemba leswaku mighingiriko yoleyo yi nga endleka eka mindzelekano ya swifundza. 5
Eka ndlela ya Huvo, Huvo yi fanekele ku tikatsa hi mayelana na huvo yo nyika nawu ya xifundza eka mighingiriko ya ntirhisano ku tiva na kutirhisa mighingiriko ya vugembuli yo ka yingari nawini leyi endlekaku-
xxx mindzelakanini hinkwayo ya swifundza; kumbe xxxi hinkwako eka swifundza swo karhi, loko, eka vonelo ra Huvo, huvo yo nyika nawu ya xifundza yi nga swi koti ku tirhisa mighingiriko hi vu yona. 10
Huvo yinga languta hi tihuvo yo nyika nawu ya xifundza eka mhaka leyi tivekaku.
Huvo yinga kombela huvo yo nyika nawu ya xifundzayin?wana na yin?wana ku yisa xiviko xin?wana na xin?wana kumbe mhaka yoyelana na mighingiriko ya huvo yo nyika nawu eka Huvo.
Xitsalwana xa Huvo 15
xxxii vanhu lavalandzelaka lava va nga hlawuriwa hi Holobye eka nkarhi wa le ku ngari ku tlula malembe ya ntlhanau, tani hi loko swikombisiwile hi Holobye nkarhiwi wa nhlawulo:
xxxv iii Holobye wa Vuhlayiseki na Nsirhelelo; nakambe xxxvi iv Holobye wa Nhluvukiso wa Vanhu, hi ku landzelela, ku tirha ku ya fikela loko vahumesiwa hi Holobye loyi a nga hlawula xirho xolexo.
Ku va elegibulu eka nkarhi kumbe nhlawula tani hi xirho eka Huvo, nakambe ku yisa emahlweni ku khmela eka hofisi, munhu u fanekele ku- 25
xxxvii va loyi a nga tilunghisela no tlhela ava munhu wa kahle;
xxxviii a va loyi a nga longoloxiwa eka rijistara ya vanhu lava va nga hlawuriwa;
i a nga na kumbe lavaka hi ku kongoma kumbe kuhava vukongomi eka kutsake ka swa timalieka mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu lowu, kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko leswku ti fanekele ku nyikiwa mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe 30
a a nga na kumbe lavaka hi ku tsakela eka bindzu kumbe vubindzuli leswaku a kota ku nghenelela eka matirhelo ya kahle eka mintirho ya xirho xa Huvo;
d xiphiqo lexi havaka pfuxelelo, kumbe kuva ku langutisa na na hetisisa eka mbuyelo eka mayelana ndhawu ya yena; 35
e loyoi a nga tshama a, kumbe a, susiwa eka hofisi ya nhlangano ya akhawunti yo ndlelo yo kayinga ri yona;
f I xirho eka xikombelo xa mphikizano ya huvo leyi nga khomela munhu yoloye kuva a kanganyavateke miehleketo;
xl ehenhla ka khume ra malembe lamahundzeke a nga, kumba a, katsiwa eka Riphabliki kumbe kun?wana ka vuyivi, ko tshova, fojara kumbe 40 maendlelo ya vufojari bya tsalwa, phejuri, na kutlula nawu hi ku endla Ntshovo wa Nawu, wa 1992Nawu wa Nomboro ya 94 kumbe 1992, ku tshova nawu ehansi ka Kuavanyisa ka 2 kumbe ka 3 ka Nsirhelelo wa Nawu wa le Xikarhi wa Nhlangano, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 121 ya 1998, ku tshova ka nawu hansi ka Naw wa swa Timala ta Nhlangano wo Tlhariha, kumbe ku tlula nawu ku katsa ku kala vutshembeki; kumbe 5
xli a khumbeka eka ku tlula na kun?wana na kun?wana loko ku nga endliwa endzhaku ka loko Nongonoko wa nawu wa Riphabliki ya Afrika-Dzonga, wa 1993 Nawu wa Nomboro ya 200 ya 1993, wu teke ndhawu, ku yisiwa ekhotsweni hi ndlela yo pfumala ku gweviwa. 10
Mulawurinkulu wa Vufambisi a ku ri xirho xa Huvo, kambe naga fanekelanga ku hlawula eka minhlangano ya Huvo.
ku endlela xiphemu nyana xa 3 c, ku tsakela ka swa timali a swi katsiwi eka ntsakelo lowu nga kongomeki lowu ngava kona eka nhlengo wun?wana na wun?wana kumbe vuhlayisi loko munhu loyi a nga kombisiwa eka xiphemu nyana a nga ri na vulawuri eka swiboho swa nhlayiso wa nhlengo wolowo kumbe nhlayiso. 15
Ntswalo wo ka ntwisisano
 Xirho xa Huvo xi fanekele ku kutivisa Holobye eka kutsala endzhaku ka ku kombela ntswalo lowu nga, kumbe lowu lavaka kuva, ntswalo lowu kombisiweke eka xiphemu xa 67 (c)(ii). 20
Xirho xa Huvo a xifanekelangi ku-
xliii ku ya, ku nghenela mphikizano eka kumbe ncinca mafambiselo nkarhini wa nhlanago wa Huvo loko, mayelana na mhaka endzhaku ka Huvo, xirho xolexo axina vutsakeri eka- 25
i leswi kombisiweke eka xiphemu xa 673cii; kumbe a leswaku swi katsa xirho eka ku tirha mintirho ya xirho xa Huvo hi ndlela ya kahle, hi ndlela ya kahle;
xliv ku hlawu eka nhlangano wun?wana na wun?wanawa Huvo hi ndleala ya mhaka leyi kombisiweke eka ndzimana ya b; 30
xlv kuendla vutirhisi bya xihundla, kumbe ku vuyeriwa ka, eka mhaka yin?wana na yin?wana ya vumunhu leyi nga kumiwa tani hi mbuyelo wa matirhelo lama mintirho ya munhu tani hi xirho xa Huvo; kumbe xlvi kutivisa mahungu man?wana na man?wana lama nga ndzimana ya d eka ntlangu wa vunharhu, handle ka loko swikomberiwile tani hi xihluvixa swivangelo swa munhu tani hi xirho xa Huvo. 35
Loko, nkarhi wun?wana na wun?wana, swi humelela eka xirho xa Huvo leswaku mhaka endzhaku ka Huvo yi vilele eka hi ku tsakela ka xirho xolexo lexi ku ya hi xiphemu nyana xa 2b, xirho xifanekel ku-
xlvii hi nkarhi wolowo na ku pfala ko hetiseka eka xivumbeko xa vutsakeri eka nhlanagano; nakambe. 40
xlviii ku humesa eka nhlangano ku pfumelela swirho leswi nga sala ku burisana hi mhaka na makombiselo loko xirho xi fanekele ku pimeriwa eka ku nghenela mphikizano eka eka kuyisa emhlweni ka mhaka yoleyo.
Ku pfala hi xirho ku ya hi xiphemunyana xa 3 a na xiboho hi Huvo ku ya hi xiphemunyana xa 3b u fanele ku tsala hansi nkarhi wa nhlanagano laha makume ma nga endliwa. 5
Ku yisa Emhlweni ka Huvo, na swiboho swin?wana na swin?wana leswi tekiweke hi swirho swo tala kuva kona na ku cha hi vuntshwa eka ku phikizana eka swiobho swoleswo, swi le nawini handle ka leswaku-
xlix xirho xi tsandzeka ku pfala vutsaekri tani hi leswi lavekaka eka xiphemunyana xa 3; kumbe l xirho lexi ngana na vutsakeri lebyi nga hlanganeriwa eka ku yisa emhlweni ko loko, leswi nga phikzaneriwa eka swona hi ndlela yin?wana, kumbe hi ku 10 kongoma kumbe kuhava ku kongoma eka nsunsumeto wa kuyisa emahlweni.
Ku tshika, ku susiwa e hofisini, na mavandla ya mintirho
 Xirho xinga tshika eka Huvo hi ku nyika Holobye-
Holobye a nga, endzhaku ko teka switepe leswi lavekaka hi xiphemunyana xa 3, a susa xirho eka Huvo, loko xirho xolexo xi-
liii tshikisiwa hi ku ya hi xiphemu 67 2 kumbe 3;
liv ntwanano wa xiphemu xa 682;
lv atsandzeka ku pfala ntsakelo kumbe ku humesa eka nhlangano tani hi leswi lavekaka eka xiphemu xa 683 ; kumbe 20
lvi honisa eka matirhelo ya kahle eka swivangelo swa hofisi ya yena.
Endzhaku ko susiwa ka munhu eka hofisi ku ya hi xiphemunyana xa 2, Holobye ufanekele ku kota nkarhi wa munhu ku n?wi yingisela.
Ehenhla ka kuhela ka ku xirho lexi nga hlawuriwa nkarhi wosungula ehifisini, xirho xi nga hlawuriwa nakambe eka nkarhi lowu ya ka emahlwenimhaka ya xiphemu xa 67. 25
Munhu a nga fanekelanga ku hlawuriwa ku tirhela eka kutlula swiphemu swimbirhi tani hi xirho xa Huvo.
Nhlangano wa Huvo 30
 Mutshami wa xitulu a nga kombisa siku, nkarhi na ndhawu ya nhlangano wo sungula wa Huvo, nakambe mutshami wa xitulu eka ku vutisa eka Huvo a nga kombisa siku, nkarhi na ndhawu nhlangano wun?wana na wun?wana.
Mutshami wa xitulu hi kuvutisa eka Huvo a nga kombisa ndlela eka minhlanagno ya Huvo, endzhaku ka kutekela emiehleketweni eka matirhelo ya vupfuli na ndzhuriso.
Vutalo bya swirho swa Huvo swi lwelwa nhlangano wa Huvo. 35
Huvo yi fanekele ku fikelela swiboho swa yona hi khonsesusi.
Loko Huvo yi tsandzeka ku fiekelela swiboho swa yona eka nhaka yin?wana na yin?wana endzhaku ka yona, Huvo yi fanekel ku lunghisa mhaka hi nhlawulo wa vanhu lang ta hlawula vatele eka mafambiselo.
Xirho eka xiphemunyana xa 4 na 5, Huvo yi nga sungula milawu ya kuyisa emhlweni ka yona. 40
Xiboho lexi tekiweke eka nhlangano wa Huvo, kumbe nawu lowu endliweke ehansi ka huvo ya xiboho xotano, yi lenawini handle ka-
lvii xivandla xa ntirho eka Huvo eka nkarhi lowu xiboho axi tekiwile hiwona; kumbe lviii leswaku munhu loyi ang riki xirho eka nkarhi wolowo se I xirho eka nkarh loko ku tekiwa xiboho.
Minhlangano ya Huvo 5
 Huvo yinga hlawula hi ku ya ka nkarhi nhlangano wun?we kumbe yinyingi ku tirha eka ntirho wun?wana na wun?wana na vutiolori bya matimba lama yisiwa ehansi eka wona hi Huvo.
Nhlangano wunga kombisa ntsena vanhu lava va nga swirho swa Huvo, handle ka kuyisa emhlweni loku lavekaka ku fambelana na Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali ya Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 ya 1999
Huvo-
lix yi nga endla nomboro ya swirho swa yona ku tshama eka nhlanagano; 10
lx yi nga endla leswku imani xirho lexi nga tshamelaka nhlangano; nakambe lxi yi nga nyika vafambisi eka nhlangano kambe vafambisi valavo va fenekele ku landzelela Nawu.
Nhlangano wu faneke ku endla ntirho wa yona na vutiolori bya xirho xa matimba ya yona eka mali ya Nawu lowu na vafambisi van?wana na van?wana lavanga nyikiwa hi Huvoku ya hi 15 xiphemunyana xa 3c.
Xiboho lexi nga teka hi nhlangano eka matirhelo ya ntirho wa vona na vutiolori bya matimba lama nga endleriwa eka xiboho xa wona xa Huvo, xirho eka kulunghisa ka Huvo.
Hakelo na mpfumelelo wa swirho swa Huvo na nhlangano 20
 Holobye a nga, hi xikan?we eka Holobye wa swa Timali, ku kombisa hakelo na mpfumelelo eka xirho xin?wana na xin?wana xa Huvo, kumbe xa nhlangano, lexi nga ri ki entirweni nkarhi hinkwawo wa tiko. 25
Hakelo na mpfumelelo eka vanhu lava va kombisiweke eka xiphemunyana xa 1 va nga hambana ku ya hi kuhambana ka tihofisi leti nga endliwa hi vona kumbe mintirho yo hambana leyi nga endliwa hi vona. 30
Xitafu xa Huvo na hakelo
 Huvo-
lxii eka vuvutisi eka Holobye, ku fanekele ku hlawula munhu loyi ang na vutivi na ku tiva tani hi Mufambisilonkulu loyi a nga-
i xirho eka vufambisi na vulawuri eka Huvo, u ni vutihlamuleri eka 35 vutihlamuleri bya swa timali leswi yelanak na swivangelo swa Huvo; nakambe a swa amukeleka eka Huvo; nakambe b hlawula xitafu xin?wana tani hi loko swifenelrile ku kota leswaku Huvo yi endla mintirho ya yona. 40
Xiphemu xa 67 2 na xa 3 na xiphemu xa 68, hlaya na ku cinca loku lavekakja hi xiyimo, ku tirhisa hi Mufambisilonkulu na xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu eka ku hlawula hi ku ya hi Nawu lowu.
Huvo, hi ku vutisisa eka Holobye, a nga kombisa hakelo, mpfumelelo, ku vuyeriwa ka kuthoriwa na swin?wana swilo na matirhelo ya mahlawulelo ya munhu loyi a hlawulaka ku ya hi xiphemunyana xa 1. 5
Xirho eka mali ya Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999, Huvo yi nga yisa ehansi eka xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu Huvo yi nga wutirhisak kumbe ku wutirha ku ya hi Nawu lowu.
Swa Timali 10
 Huvo yi nyikiwa swa timali kusukela eka-
lxiii mali leyi humaka eka Palamente ya Huvo;
lxv xuma lexi nghenaka lexi fambisaka hi Huvo ku sukela eka nhlayiso wa yona na vuhakeri eka mali ku ya hi xiphemunyana xa 6; nakambe 15
Lembe ra swatimali ra Huvo I nkarhi wa ti 1 ta Dzivamusoko eka lembe rin?wana na rin?wana ku fikela hi ti 31 ta Nyenyankulu wa lembe leri landzelaka.
Lembe rin?wana na rin?wana , eka nkarhi wo kombisa hi Holobye, Huvo yi fanekele ku yisa eka Holobye tsalwa ra xuma lexi faekeleke xinghena xa Huvo na madurhelu, na kukombela kahle kahle kusuka ePalamante, hi ku landzelela ka lembe leri landzelaka ra swa timali. 20
Huvo yi fanekele ku pfula no hlayisa akhawunti hi vito ra Huvo hi bangi leyi nga ni mpfumelelo kumbe xivandla xin?wana lexinga na mpfumelelo xa swa timali eka Riphabliki na-
lxvii mali yin?wana na yin?wana ley kumiwekehi Huvo yi fanekele ku hoxiwa eka akhawunti yoleyo; na lxviii muholo wun?wana na wun?wana eka Huvo yi fanekele ku endliwa eka akhawunti yoleyo. 25
Ticheke leti nga humesiwa ka akhawunti Huvo yi fanekele ku sayiniwa hi yona hi vanu vambirhi lava va nga nyikiwa mpfumelelo eka ntirho wo fa na wolowo hi ndzhendzelekano wa Huvo.
Huvo yi nga hlayisa kumbe ku hoax mali ya Huvo leyi nga laviwiki hi xihatla eka ku hlangana na matirhiselo ra mali - 30
lxix eka nkarhi lowu tsongo wa vuhoxa mali na bangi yin?wana na yin?wana leyi ngana pfumelelo kumbe xivandla xa swa timalieka Riphabliki; kumbe lxx eka nhlayiso wa akhawunti na Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko ku sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko xa 1984 Nawu wa Nomboro ya 46 ya 1984 35
Akhawunti, vukamaba tinkota na swiviko
 Huvo yi ni vutihlamuleri eka-
lxxi akhawunti ya Tiko na mali yin?wana leyi nga amukeriwa hi, kumbe hakeriwa eka kumbe eka akhawunti ya, Huvo; nakambe 40
lxxii vangaka kulaveka ka akhawunti na tirhikhodo leti yelanaka ku hlayisiwa, hi ku kotisa eka Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 (Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999)
Tirhikhodo leti kumekaka eka xiphemunyana xa 1b xifanekele ku kamberiwa hi Vakameri Vantolovelo.
Huvo yi fanekele ku tivisa eka Holobye nkarhi wun?wana kan?we elembeni eka mighingiriko yo yona. 5
Hi xihatla hatla loko endzhaku ko amukela xiviko lexi kombisiweke eka xiphemunyana xa 3, Holobye u fanekele ku-
lxxiii cincelaa e ka vukopeli bya xiviko eka Holobyenkulu wa xifundzankulu xin?wana na xin?wana; nakambe lxxiv ku endla tafula eka Palamente. 10
XIYENGE XA 5
NSUSUMETO NA KU TLULA NAWU
Mukamberi wa rixaka 15
 Huvo-
lxxv yinga hlawula munhu loyi a lavekaka a nga na vutivi tan hi hi mukamberi no veka mukamberi ku kambela, ku lavisisa kumbe ku pima nkoka eka mhak yin?wana na yin?wana eka Huvo, xirho ku lawula no fambisa eka Huvo, nakambe lxxvi fanekele ku nyika mukamberi un?wana na un?wana hi vumbhoni lebyi sayiniweke eka Huvo na masungulo- 20
i leswaku mukamberi u hlawuriwile hansi ka Nawu lowu; nakambe a mpimo wun?wana na wun?wana eka huvo ya vukamberi.
Mukamberi u tirha swivangelo hansi ka Nawu ufanekele ku kombisa vumbhoni bya yena bya ku hlawuriwa eka munhu loyi swin?wikongomeke loyi alavaka ku laveka ku vona.
eka ndlela ya Nawu lowu kumbe rixaka rin?wana kumbe nawu wa xifundzankulu eka ku landzelela ka vugembuli na mighingiriko ya nhlangano, mukamberi u lava vulaveki ku va a 25 hlawuriwa ku va mufambisi wa ntshuxeko eka ndlela yo yelana na swiphemu swa Nawu wo Sirhelela eka Vughevenga, wa 1977 Nawu wa Nomboro ya 51 wa 1977.
Matimba na mintirho ya vukamberi
 Mukamberi a nga vakona eka tihofisi ta huvo yo nyika nawu wa xifundzankulu yin?wana na yin?wana hi ndlela yo humesela mighingiriko leyi kombisiweke eka xiphemu xa 33 kumbe 34.
Handle ka xitiviso, mukamberi eka komponi ya mukamberi loyi a nga hlawuriwa ku ya hi nawu wa xifundzankulu, a nga- 30
a ku ghena tindhawu tin?wana na tin?wana leti ngani mpfumelelo, kumbe tindhawu tin?wana eka tona mighingiriko leyi ngani mpfumelelo yi katsiwile, hlanganisiwile kumbe ku dnliwa ku ri yiva kona, kumbe eka tirhikhodo ta mighingiriko yin?wana na yin?wana yoleyo ti lulamisiwile kumbe ku hlayisiwa;
b ku nghena tindhawu leti havaku mpfumelelo, eka kumbe eka tona ti ehlekeleteriwaka- 35
i leswaku mighiniriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli yi katiwile, nhlanganisiwile kumbe ku endli ku vakona; kumbe b leswaku muchini wun?wana na wun?wana kumbe swilo swa vugembuli, switirhiso, xilo, buku, rikhodo, xitiviso, vurikhodo kumbe matsalwa man?wana lamatirhisiwaka kumbe lamanga tirhisiwa eka ku hlanganisa eka hlangana na tikhasino kumbe mighingiriko yin?wana ya vugembuli yinga kumeka; 40
c eka tindhwau tin?wana leti kombisiweke eka ndzimana ya a kumbe b-
i ku hlanganisa xikombelo xin?wana na xin?wana lexi mukamberi atshembaka ku xa kahle, endzhaku ko va w byerile munhu loyi avonaka eka kuva yena eka tindhawu ta ndlela ya vuvhachi bya mukamberi;
c kombela munhu loyi a nga na vulawuri eka tindhawu to tani hileto to yendla mpfumelelo wun?wana kumbe mpfumelelo kumbe ximfumo loku lavekaka hansi ka Nawu lowu kumbe eka nawu wa xifundzankulu,5
d xivutiso eka munhu loyi a nga kumbe eka tindhawu toleto;
e ku kambela eka swilo leswi hlamuseriweke swa vugembuli, switirhiso, swilo, buku, rhikhodo, xitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa rin?wana, hi mayelana, henlha ka kumbe ka tindhawu leti komisiweke eka ndzimana ya a kumbe b; nakambe 10
swilo swin?wana swa ndlela ya xikambelo kumbe vukamberi kumbe buku, rhikhodo, ljara, switirhiso swa vugembuli, bokisi ra mali na swilo swa rona, kamaro hlayela ka rona kumbe swilo swa rona kumbe matirhiselo ya vugembuli; 15
d kombela eka munhu un?wana loyi a vonakaka eka kuva yena loyi a nga ka eka tindhawu leti hlamuseriwak eka ndzimana ya a kumbe b i ku komba xitirhiso xin?wana, switirhiso kumbe swilo leswi vuriwaka eka tindzimana toleto leti munhu a nga na xitulu kumbe vuhlayis bya, kumbe vulawuri eka; 20
ii ku nyika ndlela eka xikmabelo kumbe ku endla vukopeli kumbe vuengetelo, buku, rhikhodo, sitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa leri kumekeka eka ndzimana ya a kumbe b leyi munhu ang ka yona kumbe vuhlayisi eka, kumbe vulawuri lebyi kulu; kumbe g ku nyika mahungu man?wana na man?wana eka nhlangano wa swin?wana na swin?wana leswi nga hlawuriwa kumbe ku endliwa ku ya hi xiphemunyana xa i kumbe ii. 25
Handle ka xitiviso, mukamberi a nga endla xin?wana na xin?wana lexi nga kombisiwa eka xiphemunyana xa 2 hi ndlela yo va na vutihlamuleri eka Huvo ku ya hi xiphemu xa 65 1a kumbe b.
Loko atirha ntirho ku ya hi xiphemunyana xa 2 kumbe 3, mukamberi a nga fambisana kumbe kupfuniwa hi mupfuneti, muhlamuseri kumbe mufambisi wa swa vuphorisa.
Mukamberi ang kombela no tlhela kuma mahungu, switirho na mahungu man?wana ku suka eka mpfumelelo kumbe xikombelo xa mpfumelelo kumbe ntsariso hansi ka Nawu lowu, xirho eka mali ya Ntlakuso wa Mpfumelelo eka Nawu wa Mahungu, wa 2000 Nawu wa Nomboro ya 2 ya 2000 30
Ku tsandzeka ka xitshembo
 hi ku tlula nawu ku pfala mahungu man?wana na man?wana ya xitshembo ku ya hi timhaka ta munhu un?wana na un?wana atikumaka-
lxxvii eka ku kuma xivangelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe lxxviii tani hi mbuyelo ku endla xikombelo kumbe ku nghela mphikizano eka kuyisa emhlweni kun?wana na kun?wana ku ya hi Nawu lowu. 35
Xiphemunyana xa 1 axi tirhisi mahungu lama nga hetisieka-
lxxix hi ndlela ya vuamukeri bya kahle kumbe nsusumeto eka Nawu lowu;
lxxx hi ndlela ya vuamukeri bya vululami; kumbe lxxxi eka xikombelo xa mukamberi kumbe munhu un?wana loyi a nga chiwa vito rin?wana ku amukela mahungu. 40
Nkavanyeto eka vuamekelo bya Nawu
I ku tlula nawu ku humesa, ku kavanyeta kumbe ku kondletela munhu un?wana na un?wana loyi a alulamisaka matimba kumbe endlaka ntirho lowu yisiweke ehansi eka, ehenhla ka kumbe ku humesela ehandle eka munhu yoloye hi Nawu lowu. 5
 Munhu loyi a vutisaka hi mukamberi ku ya hi Nawu lowu a nga siveriwi ku hlamula xivutiso xin?wana na xin?wanaloko nhlamuo yi leyi kriminata wena n?wini.
ku kala Ku ti-inkrimineyita nhlamulo leyi nyikiweke kumbe tsalwa leri endliweke eka vutiolori bya matimba bya munhu ku ya hi Nawu lowu I vudyohi tani hi vumbhoni eka munhu loyi a nga nyika nhlamulo kumbe ang endla tsalwa eka kuyisa emahlweni ka vughevenga byi n?wana na byin?wana, handle ka loko eka kuyisa emhlweni ka vughevenga ekaperijuri kumbe eka yona 10 munhu a ringetaka ka vukhamba leby kombisiweke eka xiphemu, ntsena eka engetelo leswku nhlamulo kumbe tsalwa leri fanaka ku vani vumbhoni eka vudyohi lebyi nga chadyiwa.
Ku tsandzeka ku landzelala nawu
Hi ku engtela eka xuma xin?wana na xin?wana ku ya hi Nawu lowu, munhu loyi a endlaka vudyohi loyi a- 15
lxxxii endlaka xin?wana na xin?wana a nga ehleketi eka nxaxameto lowu ngari wa kahle wa Huvo ku ya hi mhaka yinwana leyi hlanganeka na ndzavisiso;
lxxxiii endlaka xin?wana na xin?wana hi ndlela leyi hlanganeka na ndzavisiso leswku swi tava swi endleiwi eka huvo loko kuyisa emhlweni ku ve kona eka huvo ya nawu;
lxxxv ku tsakela ku kavanyeta kuyisa emhlweni kumbe ku huma endlelni eka tindhawu leti vuyingiseri byinga endliwa; 20
lxxxvi mavunwa yo lova ku-
lxxxvii i mukamberi a huvo ya xinawana; kumbe b munhu loyi ang na mpfumeleloeka nawu eka huvo ya xinawana; kumbe lxxxviii ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela eka rihanyo ra yena eka xikombelo xin?wana xin?wana xa mukamberi hansi ka xiphemu xa 77.25
Vughevenga na nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo
 I ku tlula nawu kukhontraveni xuma xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu. 30
Loko munhu ku kumeka leswaku tlule nawu wa Nawu lowu hi nkarhi wun?wana lowu nakambe wu yelanaka na kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, munhu yoloye a nga voniwa nandzu eka ku tlula nawu wa Nawu lowu, kumbe kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, kambe hayi hi vumbirhi.
Vuendli bya vughevenga hansi ka Nawu lowu hi mpfumelelo I nkavenyeto eka matirhelo ya mpfumelelo. 35
 handle ka swin?wana na swin?wana eka ntwanano lowu katsaka eka nawu wun?wana, ku hih Nawu lowu swi liyabulu eka ndziho wunga ri lowu hundzaka ku ringana R10 000 000, kumbe kuva ekhotsweni nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 10, kumbe hi vumbirhi ndziho na le khotsweni. 40
mpfumele lowu nga kimiwa eka nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo swi tlula eka vuamukeri bya vutirafi leby nga hundzeki 10% wa anyuwali yo tlula mpfumelelo.
Huvo ya majisitarata ku humesa nawu 5
handle ka swinwana leswi nga ka ntwanano lowu katsaka milawu yin?wana, huvo ya majistarata yina pfumelelo wo humesa vutirafi eka vughevenga kumbe nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo hi ku ya hi Nawu lowu.
Mphakelo wa matsalwa 10
handle ka loko kumbexani swi nyikiwile eka Nawu lowu, xitivso, xikombelo kumbe tsalwa rin?wana leri, ku ya hi Nawu lowu, fanekelaka ku phakela eka kumbe ku nyikiweke eka munhu, wu phakeriwa kahle kumbe nyika loko ku ri kumbe-
lxxxix fikisiwile ka munhu yoloye;
xc yisiwile ka munhu yoloye; 15
xci yisiwile hi poso leyi nga na mpfumelelo eka adirese ya munhu yoloye; kumbe xcii ku navetisiwile eka Gazzete
Vumbhoni byi nga ni nkoka
 eka vughevenga byi n?wana na byi n?wana le byiy ka emahlweni ku ya hi Nawu lowu, loko ku ri navumbhoni leswaku I tsalwa ra mavunwa, ku nghena kumbe rikhodo kumbe mahung ya mavunwa humaaka eka kumbe eka buku, tsalwa, pulani, xifaniso kumbe vu halyisa bya 20 khomphuyuta, eka nkalo wa vumbhoni eka ntwanano, munhu loyi a a nga hlayisa xilo xolexo wu ehleketeriwa ku endla tsalwa, vunghenelo kumbe rikhodo kumbe ku hlayisa mahungu.
tsalwa, vughenelo kumbe rikhodo, kumbe mahungu, endzeni kumbe buku yin?wana na yin?wana, tsalwa, pulani xifaniso kumbe vuhlayisi bya khomphuyuta eka vumbhoni tain 25 hivuamukelo bya marito ya nkoka eka kumbe eka yona hi munhu loyi a humelelaka ku va aendlile, nghenile, rikhodile kumbe ku hlayisa yona handle ka loko ku ri na vumbhoni eka ntwanano lowu munhu akali a nga wu endlangiki, nghenelangiki, rikhodangiki kumbe ku wu hlayisa. 30
KUNYIKA LOKU TIVEKAKA
 Holobye a nga endla swi nawana ku ya hi-
xciii swivumbeko swin?wana na swinwana leswi lavekaka ku tirhisiwa eka ndlela ya Nawu lowu;
xciv mpimo wa nomboro ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo, 40 mayelana vugembuli lebyi nga tanyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, xirho eka xiphemu xa 45;
xcv ku kombisiwaka ka muhlovo na mpimo lowu nga tirhaka eka ntolovelo eka Riphabliki mayelana na mhaka yin?wana ku ya hi Nawu lowu;
xcvi ntoloveto hi Huvo ya vukamberi bya yona, ndzavisiso na ku pima nkoka wa swivangelo ku ya hi swiphemu swa 33 na 34; 5
xcvii nkarhi, ndlela na xivumbeko, na mhaka ya mahungu eka ku nyikiwa hi ku ya hi xiphemu xa 35;
xcviii mpimo wa lehansi eka malunghiselelo, ntirhiso na nhlayiso wa tindhawu leti nga, kumbe lavaka kuva, tindhwa ta mpfumelelo, leti ka tona mpimo wa lehansi wufaneleke ku- 10
xcix i kunyika eka vurindzi eka vughembuli, na a ku nyika eka nsirhelelo wa lavatsongo eka ku humesela eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe c ntolovelo, mhaka yin?wana na yin?wana ya mhangu leyi nga tekeriwaka emiehleketweni kahle kahle kumbe mfhumba lowu hlamuseriwaka hi ndlela yo vuyeriwa eka swilo swa Nawu lowu. 15
endzhaku ko ti hlanaganisa na Huvo, Holobye a nga endla swanawana mayelana-
ci muhlovo na mpimo eka ndlela na mayimelo ya swi nawana na vulawuri eka-
ciii muhlovo wa mintlangu leti nga tlangiwiki eka khasino;
civ vulawuri na mpimo eka bingo kumbe ntlangu lowu yelanaka; nakambe cv mpimo wa lehansi hi kulandzelela mafambiselo ya mpfumelelo hi tihuvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu, ku katsa- 25
i ku nyika , ku yimisiwa, ku humesa, ku vonisisa na hundzulo wa mpfumelelo wa vugembuli;
a mafambiselo eka maendlelo ya swikombelo, ku katsa ndzavisiso leswaku wu hlanganiswa eka nkarhi wun?wana wa hansi lowu twaka hi ku landzelela swikombelo swa mpfumelelo ku swi hlanganisa; 30
b ndlela yo hlanganisa na endzhaku ka ku nyikiwa ka mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xihundza;
c mayimela na ndlela ya vukamberi eka bindzu ra mpfumelelo na tsalwa na rikhodo leti fanekelaka ku hlayisa no yisa eka huvo leyi yelanaka ya pfumelelo; nakambe 40
d muhlovo, mpimo wa lehansi na nkoka wa switirho swa vugembuli leswi nga tirhisiwaka eka mpfumelelo.
Holobye a nga endla swanawana leswi kombisaka, hi kulandzelela swikombelo eka mpfumelelo wa rixaka hansi ka Nawu lowu-
cvi ndlela na xivumbeko eka swikombelo swa mpfumelelo swi fanekele ku heketiwa;
cvii hakelo wa mali, na ndlela leyi ku beja, hi ku landzelela eka muhlovo wo hambana eka mpfumelelo, ku katsa mali hi kulandzelela swa- 5
a ndzavisiso wa vutshembeki; kumbe b mipmfumelelo;
cix mafambiselo eka ku tekela miehleketweni ka swikombelo, ku ktsa ndzavisiso leswaku ku hlanaganisa na nkarhi wun?wana hansi ka ku yingisela hi kulndzelela eka swikombelo swa mipmfumelelo swi fanekele ku hlanganisiwa; 10
cx nkarhi wa mpfumelelo na mafambiselo na mali ya ku endla hintshwa mpfumelelo;
cxi matirhelo lamang hlangnisiwa na mpfumelelo, ku ya hi xiphemu xa 485; nakambe cxii matirhelo na swilaveko eka ndzhuriso wa mpfumelelo, kumbe ku tsakela eka mpfumelelo. 15
endzhaku ko endla swi nawana ku ya hi Nawu lowu, handle ka swi nawana leswi kombisiweke eka xiphemunyana xa 1a na d, holobye cxiii fanekele-
cxv ku tihlanagnisa na Huvo na huvo ya xifundzankulu yo nyika mpfumelelo.
Nkambisiso wa milawu na ndzhuriso wa malunghiselo
Nawu lowu wu kambisisa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996). 25
Vito leri tsongo na masungulo
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 2003, no tlhela wu ta eka matirhelo eka siku ku lunghisiwaka hi Nkulunkumba hi ku xitiviso eka Gazzete.
NONGONOKO 30
Nhlamuselo
 eka Nongonoko lowu-
siku leri pfunaka? ku vuriwa siku leri eka rona Nawu lowu, kumbe nhlayiso lowu yelanaka wa wona, swite eka matirhelo ku ya hi xiphemu xa 89;
Nawu lowu nga hundza? ku vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996) 35
Vumbhoni eka Nongonoko lowu-
cxvi eka xiphemu hi tinomboro, I vumbhoni eka ku twanana ka xiphemu xa-
i Nawu lowu nga hundza, loko tinomboro ti landzeriwa hi marito ?ya Nawu lowu nga hundza?; kumbe a Nawu lowu, eka ndlela yin?wana. 40
cxvii eka xilo kumbe xilonyana hi nomboro I vumbhoni eka ku twanana ka xilo kumbe xilonyana xa Nongonoko lowu.
 Handle ka Nawu lowu nga hundza, Xinawana xa Nomboro ya R 1425 kutivisa hi vukulu hansi ka xiphemu xa 17 xa Nawu lowu nga hundza hi ti 21 ta N?wedzamhala 2000 yisa emahlweni hi ndlela ya matimba tani hi loko wu tivisiwi hi vukulu ku ya hi nawu wa xiphemu xa 87, hi mpfumelelo lowu lndzelaka: 5
cxviii Nhlamuselo ya ?byako? hi Xinawana xa 1 lexi nga tsemiwa; nakambe cxix Swi nawana swa 4, 8, 10, 11, 12, 16, 28, 29, 39, 40, 411, 42, 62, 63 na xa 64 swi tsemiwile.
Mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu tirhisiwaka wa xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzalexikulu, na ndlela ya matimba hi xihatla kungasi fika siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni eka ndlela ya matimba, nhloko mhaka eka nhlayiso wa Nawu lowu, na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka. 10
Hi ku landzelela mpfumelelo lowu kombisiweke eka xilonyana xa 2-
cxx xiphemu xa 171 axi tirhi kufikela siku ro tlange ra nharhu ra siku leri pfunaka, kumbe siku lero ra khale tani hi Huvo, endzhaku ko languta nawu wun?wana na wun?wana wa mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, yi nga tiyisisa eka tindhawu tokari to va nimpfumelelo;
cxxi swi nawana lewi nga endliwa ku ya hi xiphemu xa 871f aswi tirhi kufikela eka siku ro tlangela ro sungula eka rona laha swi nawana swo tani hi sweswo swi nga hi ndlela ya matimba; 15
cxxii xiphemu xa 46 a xitirhi kufikela eka siku leri pfunaka ro tlangela ra vunharhu.
Timfanelo tinwana kumbe vucha vito hivuntshwa lebyi tsekeriwaka hi, kumbe mfanelo leyi endliweke, munhu un?wana na un?wana ku ya hi nhlayiso wun?wana wa Nawu lowu nga hundza, lowu nga tirhisiwangiki kumbe ku fikeleriwa nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka ri fanekele ku langutiwa eka ku va timfanelo ta le nawini kumbe vu cha hivuntshwa eka, kumbe mfanelo leyi humesiweke, leyi munhu ku ya hi mayelana Nawu lowu wa nhlayiso, ku sukela siku leri timfanelo, vu cha hi vuntshwa kumbe timfanelo eka arose yo sungula, nhloko mhaka eka nhlayiso wa nawu lowu. 20
Xitiviso lexi nyikiweke hi munhu eka munhu un?wana ku ya hi nhlayiso wa Nawu lowu nga hundza lowu fanekelaka ku langutiwa tani hi xitiviso lexi nganyikiwa ku ya hi nhlayiso lowu yelanaka wa Nawu lowu, ku sukela eka siku leri ku nga nyikiwa xitiviso hansi ka nawu lowu hundzeke. 25
Tsalwa leri, endzhaku ka siku leri pfunaka, ri phakeriwile eka kukotisa ka Nawu lowu hundzeke ku fanekele ku langutiwa tani hi kutsakisiwa ku phakela eka ndlela ya Nawu lowu.
Xikombelo lexi nga nyikiwa hi mukamberi, ku ya hi nhlayiso wun?wana na wun?wana wa nawu lowu nga hundza, na ku khumbeka ko htlisa endzhaku ka siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni vukhumbeki, nhlokomhaka eka nhlayiso wa nawu lowu hundzeke. 30
Ntswalo wa tiko
 Xiphemu xa 55 xi tirhisa- 35
a ku ya hi xitlhangu xa rixaka eka mfumo kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana lowu khomelaka kumbe vaamukeri eka rifuwo rin?wana na rin?wana kumbe vukahle eka landzelelo wa mighingiriko ya vugembuli eka kumbe eka xtlhangu xa mfumo, ntsena endzhaku ka siku leri langutiwaka hi Holobye hi ku xitiviso eka Gazette; 40
b ku ya hi enthiti leyi kombisiweke eka xilonyana xa 2 a, ntsena endzhaku ka siiku leri langutiweke hi Holobye hi xitiviso eka Gazette; kumbe cxxiii henhla ka vuto eka ndlela ya matimba eka Nawu lowu, hi ndlela yin?wana.
handle ka xiphemu xa 55, loko ku langutiwa xikombelo xa mpfumelelo wa khasino eka nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka siku leri yelanaka leri langutiwaka ku ya hi xilonyana xa 1, huvo yo nyika mpfumelelo yi fanekele ku languta- 5
cxxiv ntswalo wa swa timali eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli lowu endliweke hi Tiki, xirho xa Tiko kumbe nhlangano wun?wana wun?wana eka wona laha Tiko ri nga na xiphiqo, ku katsa-
a Nhluvukiso wa Nhlangano lowu nga Pimiwa wa Transkei;
b Bangi ya Nhluvuko lowu nga Pimiwa wa Vanhu va Ciskei; 10
c Komponi yin?wana na yinwana na ntirhisano eka wona laha yin?wana na yinwana eka enthithisi leti longloxiweke eka ndzimana ya i ku ya eka ya ii ti nga va ticincerwe eka; kumbe d Xirho xa tiko kumbe nhlanganoeka wo laha tiko ri nga ni xiphiqo eka xona laha enthithi swi vulaka swona eka ndzimana ya i na iv ti nga rhurhiseriwa eka ntswalo eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe cxxvi ku nghonoka ka le nawini ko fana vafambisi vajuridixiyali ya nhlayiso, vafambisi va judixiyali kumbe xivumbeko tani hi loko swi nyikiwile eka Nawu wa 15 Tikomponi, wa 1973 Nawu wa Nomboro ya 61 wa 1973, kumbe nawu wun?wana enthithi lowu langutiweke eka ndzimana ya a.
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka 20
 Munhu loyi ari xirho xa Huvo nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka-
cxxvii eka kuva xirho xa Huvo henla ka kuta ka matirhelo ya Nawu lowu, loko munhu yoloye ang chiwangi hi vuntshwa kuva xirho xa Huvo ku ya hi xiphemu xa 67; nakambe cxxviii handle ka swona, ku yisa emhlweniku va xirho xa Huvo, vukhomeri eka xiyimeko xona xexiyani munhu loyi axi khomile nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ya fikela eka loko swiherile eka munhu loyi a hlawuriwile ku ya hi Nawu lowu nga hundza. 25
Munhu loyi a endleke nkarhi tani hi mukamberi hansi ka Nawu lowu nga hundza nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka I mukamberi ku ya Nawu lowu tani hi siku leri pfunaka, nhlokomhaka eka ndlela yoyisa emahlweni ka Huvo.
Vumbhoni bya mukamberi leby nyikiweke ku ya hi Nawu lowu nga hundza na nkarhi wolowo wa ntiyiso endzhaku ka siku leri pfunaka ku yisa emhlweni eka ntiyiso tani hi vumbhoni bya nkarhitani himukamberi, tani hi loko swi nyikiwileku ya hi Nawu lowu, ku ya fikela swi hela hinkarhi kumbe swisuriwa hi Huvo. 30
Mpfumelelo wa rixaka munhu loyi, nkarhi wolowo Nawu lowu nga hundza, ku va na mpfumelelo wa muhlovo lowu, ku ya hi Nawu lowu, ku laveka ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, ang endla xikombelo eka huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo eka kucincela eka mpfumelelo wolowo, na huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu wu fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto eka mpfumelelo wa khale, eka ndlela yo yelana hiku ya na matirhelo. 35
Munhu loyim nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ve na mpfumelelo eka muhlovo wolowo leswaku, ku ya hi Nawu lowu, aswi laveki ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, kambe wu nga nyikiwa, a nga endla xikombelo eka 6 wa tinhweti endzhaku ka siku leri pfunaka ku huvo yo nyika pfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo ku cincela eka mpfumelelo fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto wa mpfuemeleo wa khale, na huvo yo nyika mpfumelelo, eka kuyelana ka na mawtirhelo.
Nhluvukiso wa kutirhelana ka nawu wa vugembuli na nawu 40
 Huvo yi fanekele ku sungula nhlangano ku languta na kuvika eka nawu wa rixaka ku endla kutirhela ka vugembuli eka Riphabliki, ku tlhela ku katsiwa xiviko xa wona eka nongonoko wun?wana na wun?wana wa nawu wa rixaka lowu nga ka hlangano wu langutiwa hi ku tsundzuxana.
Handle ka xiphemu xa 712, nhlangano lo nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi wu nga katsa-
cxxix vayimeri va huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu; na 5
cxxx vanhu van?wana, loko kumbe vanhu vo lavo vari swirho swa Huvo.
Xiphemu xa 713 na 4 ku tirhisa eka nhlangano lowu nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi.
Nhlangano lowu nga ka xivandlaku ya hi xilo lexi yi fanekele ku tivisa hi hlanganisa eka Huvo na Huvo eka lembe rin?we endzhaku ka siku leri pfunaka. 10
Eka malembe mambirhi endzhaku ka siku leri pfunaka, Holobye, endzhaku ko languta xitiviso eka nhlangano na matirhelo man?wana ya Huvo na Huvo, fanekele ku tivisa nawu wa Palamente eka xinawana lexi xa vugembuli eka Riphabliki.
Ku rhurhisa ka tinomboro leti pimeke ta mpfumelo wa khasino 15
Handle ka ku ta ka matirhelo ya Nawu lowu nga hundza-
Xiphemu xa 13 (j) xa nawu lowu, handle ka marito lama landzelaka eka xindzimana nyana xa 13 (j)(ix), swi tshamisa xisweswo eka ndlela ya matimba ku fikela eka swi nawana leswi endlaka hi Holobye ku kombisatinomboro leti pimiweke ta ndlela ya matimba eka mpfumelelo wa tikhasino, tani hi xiphemu xa 45 na nawu lowu. 20
Vanhu lava va hlawuriweke
Handle ka kuta ka tirhelo ra xiphemu xa 14-
cxxxi xiphemunyana xa 1 ku ya eka xa 4 xa xiphemu lexi tshama ka xi na tirhi kufikela siku leri vekiweke hi Holobye eka xitiviso xa Gazette endzhaku ka Huvo yi sungurile ntsariso wa rixaka eka vanhu lava va nga hlawuriwa tani hi xiphemu xa 14 5; na 25
cxxxii xiphemu nyana xa 8 na 11 xa xiphemu lexi saleke xingatirheki-
i hi ku landzelela mighingiriko yin?wana ya vugembuli hanle ka ya vutirisi bya ku pimiwa bya michini ya vuhakelelo, ku ya fikela siku leri nga vekiwa ku ya hi ndzimana ya a; kumbe a hi ku landzelela vutirhi lebyi pimiweke bya muvhi yo hakela, ku fikela siku leri nga vekiwa hi Holobye hi xitvisoeka Gazette endzhaku ka Huvo yi tsundzuxile Holobye leswaku xivangelo na ku pfuna swi vula kuhumelela ka ku yisa enhlweni matirhiselo ya michi hi vanhu lava va nga hlawuriwa.
MEMORANDAMU EKA SWILO SWA Nawu Mbisi YA VUGEMBULI YA RIXAKA, YA 2003
Vuyimelo na swilo swa Nawu Mbisi
Nawu Mbisi leyi yi vulavula hi languta Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nombor ya 33 wa 1996), na ku hlanganisa nhlayiso lowu nyingi eka xivumbeko lexintshwa, loko ku engetriwa nhlayiso wun?wana lowu tisaka milawu leyintshwa ya xikan?we ya rixaka na swi nawana swa xifundzankulu swa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini.
Nhlayiso lowuntshwa wa Nawu Mbisi-
I. nsungulo eka nongonoko lowu tivekakau eka ku nhlanagno lowu pimiweke lowu yelanaka na tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
II. ku tivi mapimelo, silaveko na mpimo lowu hungutiweke wo vavisa vanhu eka leswi bohekaka na engetel wa vugembuli;
III. ku tivisa sisitimi ya ntsariso wa michini ya vugembuli na maendlelo eka sisitimi leyi vonakaka eka mpfumelelo wa xifundzankulu;
IV. ku nyika sisitimi leyi fanaka ya rixaka ya vukamberi bya xi-elkitroniki lebyi pimiweke bya michini leyi hakelaka;
V. k usungu la nongonoko lowuntshwa wa mpfumelelo wa rixaka ku sivela vulaveki eka mimpfumelelo yin?wana ku lava vumbhoni hi vutalo eka kundlu xifundzankulu xin?we;
VI. ku nyika eka ntirhisano exikarhi ka nhlanag wa xinawana xa xifundzankulu na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka leyi ngakona;
VII. ku tivisa muhlovo wa mpfumelelo wa yunifomo na mpimo eka mpfumelelo wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; na
VIII. ku sungula nhlangano lowuntshwa wa mfumo, Huvo ya Nawu wa Vugembuli bya Rixaka. Kavanyisa ka 1 ku vekela ehandle nhlamuselo na nhlayiso lowu tirhisiwaka, lowu sungulaka leswi mighingiriko ya vugembuli yinga mighingiriko na kambe leswi yi wela eka hansi ka Nawu Mbisi, leswi mighingiriko yi swi endlaku timubejo na tiwejari, na mighingiriko yi endlaku mintlangu ya vugembuli, hambileswi maendlelo ya Xihluvi xa A manga lamntshwa, nhlayiso wu ya emhlweni eka nawu wa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 lowu nga katsa nkatsano wa tinhlamuselo to kuma ku pfuna lokufanaka.
IX. Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 2 ku tivisiwa nhlayiso lowuntshwa, lowu nyikaka ku pfuna ka nawu lowuntshwa wa ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ri ki nawini eka yuvifomo ya rixaka. Xiphemu xa 7 xi famba endzhaku, ku tivisa eku sunguleni milawu ya vugembuli eka swilo leswi fanaka na mayelana na nawu kumbe mintlangu. Xiphemu xa 11 xi kombisa ntlangu wo tsakisa.xikombiso; ku tlanga eka inthanete, handle ka nawu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun?wana. A ku na xinawana lexi humelelaka eka Riphabliki, kambe ndzhuriso wa nhlayiso wa Nawu Mbisi wu humesa nongonoko wa lowu lunghiselaka nawu wo tani eka vutihlanganisi na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na nhlangano wa swi nawana swa xifundzankulu, hi xikan?we loko swi nawana hinkwaswo swiri na nkarhi lowu ringaneke ku kota ku hlaya mhaka ya milawu na mafambiselo eka swi nawana. Xiphemu xa 14 xi tivisa nongonoko wa vutsakeri na milawu ya huvo leyi nga hlawuriwa eka vugembuli bya vanhu lava va nga tekaka nkarhi wo ringeta eka vugembuli. Xiphemu xa 16 xitsundzuxa milawu ya Nawu wa Vugembuli bya rixaka, bya 1996, ekamhaka ya nsusumeto wa swikweleti swa vugembuli. Hansi ka nawu lowu naga kona, vakweleti vo tano va susumetiwa hi nawu loko loko swi endla hi mayelana mighingiriko ya vugembuli lebyi byi nga na xinawana hi, nakambe kumbe swi nga fambelani na, nawu wun?wana na wu?nwana. Xipemu xa 16 xi ta cinca. Akuna mukoloti loyi a nga tanghena wa lavtsongo kumbe vanhu lava va nga hlawuriwa va nga ta susumetiwa. Hi ndlela yin?wana, vakweleti lava va nga ta nghena ku ya hi nawu wa vugembuli va tava va sumetiwile hi nawu, vakoloti lavanghenaka hi ndlela ya vugembuli bya le nawini leyi nga laveki ku nyikiwa mpfumelelo, swi ta susumetiwa ku ya hinawu eka ndlela yoleha ya ntolovelo kumbe xinawana xin?wana lexi nyikaku, nakambe mukoloti loyi a nga nghenaki hi ndlela yo ka nawu wa vugembuli ange vi loyi asusmetiwaka na ka tsongo. Ku wina ka vugembuli bya kala nawu swi ta va mhaka ya tiko.
XI. Xihluvi xa C Kavanyisa ka 2 milawu hi ndlela yo landzelela eka xinawana xa tindhawu ta vugembuli na kutivisiwa ko ya emhlweni nhlayiso lowuntshwa lowu nga endliwa hi ku vula swiphiqo swa vugembuli hi vutal. Nhlayiso lowu nga sala eka ntlawa swi nawana leswi nga kona hansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996.
XII. Xihluvi xa D Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo. Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. xiphemu xa 27 xi humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-eliktroniki eka rhikhodo ya mahungu lama yelanaka na michini leyi pimiweke
XIII. Xihluvi xa E Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
XIV. Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronnikiXihluvi xa C Kavanyisa ka 3 ku sungula kumbe ku endla mpfumelelo wa rixaka eka vanhu va lavaku ku kuma mpfumelelo.
XV. Xihluvi xa E na F Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
XVI. Hi ku engetela xiphemu xa 3 Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki.
XVII. Xiphemuxa 57 xi lava Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula ntsari wa rixak ku pfuneta eka vulavisisi byo hlangana na huvoya mpfumleleo ya xifundzankulu. Kavanyisa ka 4 ku sungula Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka, na kuyisa emahlweni ka lei nga kona, hambi leswi yi nga cinca tsalwa. Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka yi hlanagnisa Holobya wa Vuxavisi na Vumaki, na ti MEC ta swifundza eka vutihla muleri eka tikhasino, rhyisisi, vugembuli na vuwejarini, Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na Mutshami w xitulu wa minhlangano yo hambana ya swifundza yo nyika mpfumelelo.
XVIII. Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka a nge katsakanyi Vutshami bya xitulu eka minhlangano yo hambana ya swifundza, hikuva Huvo ayaha ri na nawu eka swivangelo na hikuva Huvo yi na vutihlamuleri hu landzelela eka nhlangano wa nyika mpfumelelo. Eka tindlela tin?wana ta vulandzeleri, tsalwa ra Huvo na ntirhisano wa silaveko aswi cinciwanga eka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996, hambileswi nhlayiso wu nga cinca eka vutivsi bya xinawana xa rixaka xofana Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali swa Vanhu, wa 1999(nawu wa Nomboro wa 1 wa 199).
XX. Xiyenge xa 5 xi sungula ni ku vumba tinomo ni swipimelo swa rixaka leswi swi nga kona mayelani ni nsindziso, ku vumba tiprovhixini mayelana ni ku thoriwa ka swipikitele hi va ka hi Huvo ya Rixaka yo Gembula ni ku sungula milandzu yo hambana hambana ehansi ka Nawu lowu.
XXI. Xiyenge xa 6 xi sungula vulawuri bya Holobye bya vulawuri byo vekela swi nawana, leswi pfunetaka eka vuhundzulukeli emahlweni ku suka eka vufumi lebyi byi nga ehansi ka Nawu wa Vugembuli wa 1996, ni ku hundzuluxiwa ka Nawu walowo.
XXV. Ku suka emasunguleni ku vekiwile leswaku Holobye wu ta gangisa Nawu Mbisi wo olova ku hundzuluxa Nawu wa Vugembuli wa Rixaka wa 1996. hi xikongomelo xalexo ku lulamisiwile mimpfampfarhuto yo hlaya swineneleyi yi kongomiseke eka mpfampfarhuto lowu ku fanelaka leswaku ku buriwa hi wona lowu wu tsariweke masiku ya 16 Sunguti 2001. Wu hangalasiwile hi DTI ku va ku burisaniwa hi wona eka MIMEC ni le ka Huvo yo Gembula ya Rixaka, ku katsa swin?wana swa swona. Hikwalaho ka mimbuyelo yo burisana eka MIMEC, ku hundzuluxiwa ko hlaya hlaya ku nghenisiwile ku tlhela ku nameketiwa eka dokumente hi xivumbeko xa Nawu Mbisi.
XXVII. DTI yi hlengeletile vuhlangani byo kambisisa hi xikongomelo xa thekiniki ni vapfuneti va swa nawu ku huma eka vufambisi byo hambana hambana bya tiprovhinsi eku heleni ka Mudyaxihi wa 2001, ku kambisisa mavonelo eka dokumente leyi a yi tirhiwa. Endzhaku ka vukambisisi byelebyo, naswona endzhaku ka ku va ku kumiwile xikomba-ndlela ku huma eka Holobye, DTI yi lerisile leswaku ku hluvukisiwa ka ntsengo wa mimpfapfarhuto leyo landzelelana, leswi a swi ya eka ku hungutiwa ka mpfamparhuto wa le ka nawumbisi ku heleni ka 2001.
ku nghenisiwa eka mpfampfarhuto swipimelo leswi swi faneleke mayelani ni vulawuri byo tirhisana eka tindhawu leti ti nga ni jurisdikixini yin?we, hi laha swi vumbiweke hi kona eka xiyenge xa 3 xa vumbiwa;
xitetimende xo twala xa vutihlamuleri byo nyika tilayisense ta migingiriko yo hambana hambana exikarhi ka matlhelo ya rixaka ni provhinsi ya hulumende;
endzeni ka rihlanguti ra ntirhisano wa jurisdikixini, endlelo lerinene ro lulamisa timhaka ta michini yo gembula;
xikombelo xo adiresa xivilelo xa xihatla ehenhla ka vugembuli byo sindzisa ni ku dzidziharisa, ku kommubejowa ka vugembuli bya le ka Internete, ni masungulo lama hi wona ku nga ni masungulo lama hi wona a ku sunguriwile vulawuri bya rixaka bya mintirho yaleyo;
ku nghenisiwile eka Nawu swilaveko swa masungulo swo tala tala leswi sweswi swi kumekaku eka vulawuri ku katsa ni vulawuri byo antswa bya masungulo ya vulawuri lebyi saleke; na ririmi leri ri xopaxopiweke, ro twala ni ku twisiseka, mpfampfarhuto.
Hi ku tirhisa endlelo ra nandzelelano wo tlhela ku mpfampfarhutiwa, swi ve rivaleni leswaku ku hundzuluka loku ku veke kona ku hundza xikopu xa ntolovelo xa vuhundzuluxi bya nawu-mbisi, kutani swi ta tika swinene leswaku ku khensiwa xikombelo xa Holobye eka Nawu wo vonakala lowu wu veketeriweke kahle, ku ri hava ku va ku sunguriwile hi vuntshwa. Loko ku landziwa mbhurisano eka timhaka ta nkoka wo herisa ni ku siva Nawu lowu wu nga kona (naswona ku va ku vile ni apili nkarhi wo leha ku huma ka swirho swa nkoka swa komiti ya palamende leswi swi kombelaka swintsongo eka hinkwaswo swa milawu-mbisi leyi yi hundzuluxiwaka), ti-ofixiyali ta DTI ti nyikile swileriso swo va ku lulamisiwa Nawu-mbisi wuntshwa lowu wu heleke, ku nghenisiwa ni tiprovhixini leti ta ha hanyaka ta Nawu lowu wu nga kona ku katsa ni timhaka hinkwato letintshwa leti eka tona swileriso swa nkarhi lowu wu nga hundza swi nyikiweke. Exikarhi ka N?wandzamhala wa 2001 na Mawuwana wa 2002, ku lulamisiwile tsevu wa mimpfampfarhuto ya nawu-mbisi yi hangalasiwa eka Huvo ya Rixaka ya Vugembuli ni vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense. Ku burisana ku endliwili ni vapfuneti va swa nawu ku suka eka mavandla man?we hi Mudyaxihi wa 2001, Mawuwani wa 2002 na Mhawuri wa 2002.
XXIX. Mpfampfarhuto wa vunkombo wa Nawumbisi lowu endliweke hi siku ra 10 Mhawuri 2002, wu kombeta mbhurisano ni vapfuni va swa milawu va huvo ya vugembuli ya tiprovhinsi kutani ku burisana ku ve kona eCape Town hi siku ra 7 wa Mhawuri 2002.
XXX. Ku landzeriwa ka ku amukela swibumabumelo eka ku angula ka swibumabumelo swa mpfamparhuto wa 7, mpfampfarhuto wa 8 wu hangalasiwile eku sunguleni ka N?wandzamhala wa 2002, nakambe ku rhambiwa vurhumeri bya nkanelo bya PLA ni NGB Mpfampfarhuto wa vukaye wu kombeta vuxopeleri bya wo hlutisisisa ku ya hi ku landza tinhlamulo leti a ti ta eka swibumabumelo leswi swi kumiweke endzhaku ka loko ku humesiwile mpfampfarhuto wa 9.
XXXI. Mpfapfarhuto wa 10 wu hangalasiwile leswaku vanhu va ta nyika mbono, kutani switsundzuxo swintshwa swi nyikiwile hi DTI ku landza ku amukeriwa ka swinghenisiwa swo hambana hambana swo huma eka tiphati tin?wana. Nawumbisi wu kombeta ku hundzuluka ku ya hi swihoxiwa swoleswo. Ngopfungopfu:
Tiprovhixini ti engeteriwile ku kombeta swivilelo hi tlhelo ra tirhisa-ku tlurisa vugembuli ni vugembuli byo dzidzharisa na nsindziso hi-
a ku nghenisa sisteme yo va ku ni ku ka ku nga nghenisiwi hi ku swi tsakela ka vanhu lava va kalaku va nga ri kahle ku va sivela leswaku va nga gembuli, ku ya hi tiprovhixini ta ku hundzuluka ka swilo loku ku hundziselaka mahlweni ku tirhisiwa ka sisteme ku kala rijistara ri tumbuluxiwa;
b ku nghenisiwa ka swilaveko ku va ku rhumeriwa switiviso swo tsundzuxa eka tindhawu leti nyikiweke tilayisens, ni le ka vunavetisi bya vugembuli, ni swipimelo ehenhla ka vunavetisi;
c ku nghenisiwa ka ntshimbiso wa le lokixini wa tindhawu to gembula eka tona;
d ntshimbiso eka ku tirhisa ka krediti ku hakela eka vugembuli na mavekelo ya ti ATM eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
e ntshimbiso eka enhliso lowu yelanaka na ntirho lowu nga nyikiwa hi vanyikiwa;
f ku tivisa eka mpimo wa lehansi eka tiawara ta ku pfala ta hinkwawo masiku;
g ku nyikaeka ku kala ka nsusumeto eka debt ya vugembuli eka nkarhi wun?wana;
h ku nyika eka forfeiture eka kuhumelela loku ngari ki nawini;
i ku laveka ka valawuri byo nyika tilayisense ku languta vutinyikeri bya mukomberi, hi ku languta timhaka ta tiko eka vugembuli, na endla mhaka ya layisense eka matirhelo eka languta lokoko, na kutivisa vukamberi bya nkarhi nyana eka kuhumelela hi munyikiwa ;
j engetelo eka timhaka ta tiko eka vugembuli eka ku languta hi Holobyenkulu eka ku kombisa tinomboro ta mpimo wa lehenhla eka tilayisense ta tikhasino leti nga nyikiwa.
Provinxini mayelana ku tsarisa eka michini ya vugembuli na tidivhayisi swi vekiwile hi kulandzelana eka ku sungula rijistara yin?we ya rixaka, hi ku kombela vumaki eka ku tsarisa tidivhayisi eka nkarhi wa vumaki kumbe vuhumeso. Eka vugangiso bya le ndzhaku eka ku kombelo ka engetelo wa taggini kumbe ku kombisa tidivhayisi swi humesiwile.
Swilaveko swa mphikizano eka nxaviso swi tivisiwile hi ku pfala hi mpimo wa libatrari eka tikhasino to hlaya hi sisitimi ya ndlela leyi tirhanaka na swi nawana. Vughangisi lebyi nga hundza ku humesa mpimo mayelana na layisense swi humesiwile.
Swilaveko eka ku tivisa mayelana na matimba ya nhlayiso wa vantima swi humesiwile eka provinxini leyintshwa-
a ku laveka ka vulawuri byo nyika tilayisense ku languta vutinyikeri bya mukomberi eka ku languta matimba ya nhlayiso wa vantima na ku endla mhaka ya tilayisense eka matirhelo eka ku languta na ku tivisa vukamberi bya nkarhi eka kuhumelela ka munyikiwa un?wana na un?wana; na b engetelo eka matimba ya nhlayiso wa vantima eka ndlela ku langutiwa hi Holobyenkulu eka kombisisa ka tilayisense ta tikhasino ta mpimo wo karhi ku nyikiwa.
Hi ku engetela, swin?wana swa nhlangano hi vuntshwa swa swiphemu, ku dyondza hivuntshwa eka tinhlamuselo, ndzulamiso wa vumbhoni bya le ndzeni, na swin?wana swa xithekiniki swi endliwile eka Bili
MATIRHELO YA TIKO EKA SWA TIMALI
A ku na engetelo eka nhlengo lowu lavekaku ku nyika mhaka eka provixini ya bili.
MATIRHELO YA VUMBIWA
Swi landzeriwa ngopfu eka ku yisiwa leswaku provixini ya bili yi katsiwile eka swilaveko swoyelana na vumbiwa.
MAFAMBISELO YA PALAMENTE
Vatsundzuxi va Nawu wa Tiko na Ndzawulo ya Trade na Industry swi le ka mhaka leswaku Bili leyi yi fanele ku tirhana yona eka kukotisa eka mafambiselo lama nga hlamuseriwa eka xiphemu xa 76 kumbe eka Vumbiwa ku sukela yi ya ehansi eka ndhawu ya vutirhelo leyi nga tsariwa eka Nongonoko wa 4 eka Vumbiwa, mavito ku nga ?tikhasino, rheyisisi, vugembuli na vuwejarini, aku katsiwi tilotharisi na mintlangu yo hlambela?.
ISBN 0 621 33867 2
