Mali ya Ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi
Xana Mali ya ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi incini?
Mfumo wu tumbuluxile Mali ya Ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi ku kota ku pfuna vanhu eka nkarhi lowo koma lowu va tikumaka va nga ha ri entirhweni, kumbe loko vo tshuka va nga ha koti ku tirha hikwalaho ka mavabyi kumbe livhi ya vuyimani. Mali leyi yi nga kota ni ku pfuna lava va hlayisiwaka hi mutirhi loko se a nga ha ri na ntirho.
Xana mali leyi yi va yi huma kwihi?
Mali leyi yi hakeriwa hi vathori ni vatirhi, hi ku hakela ntsengo wo karhi hi nhweti. Mfumo hi wona wu lawulaka timali leti naswona wu languteriwa ku pfuna hi tlhelo ra timali hi minkarhi leyi vanhu vo tala va nga heleriwa hi mintirho.
Xana vatirhi hinkwavo va boheka ku hakela mali leyi ke?
Vatirhi hinkwavo lava tirhaka ku tlula 24 wa tiawara hi nhweti va boheka ku hakela mali leyi. Vathori lava nga suseki mali leyi eka muholo wa vatirhi va vona va tlula nawu. Mali leyi enkarhini wa sweswi a yi hakeriwi hi vatirhi va le tindlwini ni vatirhela mfumo. Swibumabumelo swo hakerisa na vona vatirhi va muxaka lowu swi endliwile naswona swi languteriwe ku hetisisiwa ku nga ri khale.
Xana ndzi fanele ku hakela mali leyi loko ndzi hola mali ya le henhla ke?
Ina, vatirhi hinkwavo handle ka lava holaka hi khomixini va fanele ku hakela mali leyi, ku nga langutisiwi leswaku va hola mali muni. Mali leyi yi fanele ku fikelela ntsengo wo karhi elembeni. Vatirhi hinkwavo lava holaka mali yo tlula ntsengo lowu vekiweke va ta hakela ntsena ntsengo wolowo wu nga vekiwa naswona loko vo tshuka va heleriwile hi ntirho va ta hakeriwa ku ya hi ntsengo wa mali leyi va yi hakeleke. Leswi swi vula leswaku mutirhi un?wana ni un?wana ku suka eka levhele ya le hansi ku fika eka dayirekitara wa khampani va fanele ku hakela mali leyi.
Xana vatirhi hinkwavo va fanele ku hakela mali leyi ke?
Vathori hinkwavo lava tholaka vanhu lava va va hakelaka va fanele ku tsarisa ni hofisi leyi ku sukela loko va sungurile ku thola vanhu volavo. I vutihlamuleri bya muthori ku tsarisa bindzu ra yena ni ku vona leswaku mali yoleyo ya susiwa eka miholo ya vatirhi va yena hinkwavo. Loko muthori o tsandzeka ku endla tano u ta xupuriwa ku ya hi nawu wa Ndzindza-khombo ya ku helela hi ntirho (Nawu wa 63 wa 2001)
Loko muthori o ala ku tsarisa ni hofisi leyi kumbe ku ala ku susa mali leyi eka miholo ya vatirhi , vatirhi va fanele ku ya mangala eka Ndzawulo ya Mafambiselo ya Mintirho ya le kusuhi. Tsundzula mali leyi I yo sirhelela vatirhi.
Vathori va tsundzuxiwa ku landzelela Nawu lowu, tani hilaha mali leyi yi kotaka ku pfuna vatirhi va vona loko va helele hi ntirho.
Xana muholo ku vuriwa yini?
Mali hinkwayo leyi hakeriwaka hi muthori handle ka leyi ya khomixini yi vitaniwa muholo hikwalaho ku fanele ku susiwa mali yo karhi ya ndzindza-khombo eka yona. Mali hinkwayo yo engetela/yo tatisa leyi munhu a yi kumaka na yona yi vitaniwa muholo hikwalaho na le ka yona munhu u fanele ku susa mali yo karhi ya ndzindza-khombo. Xikombiso xa mali yo engetela hi leyi munhu a yi kumaka loko a famba hi rendzo ra ntirho, swihungasi, swakudya ni yo hakela ko tshama. Vuxokoxoko bya miholo yo hambana-hambana byi kumeka eka xedulu ya 4 na ya 7 ta Nawu wa Xibalo.
Xana ndzi fanele ku humesa mali muni ya ndzindza-khombo?
Mali leyi yi faneleke ku humesiwa I 1% ya muholo wa wena hinkwawo, ku katsa na khomixini. Ehenhla ka 1% leyi hakeriwaka hi mutirhi, muthori na yena u hakela 1% ya mutirhi. Mali hinkwayo leyi hakeriwaka yi ringana 2%
Xana mali leyi yi hakerisiwa ku yini naswona yi hakeriwa rini hi muthori?
Muthori u hakela mali leyi ku nga si hundza ti 7 ta nhweti yin?wana ni yin?wana. Vathori lava va nga tsarisa tani hi vahakeri va xibalo vona va nga hakela mali leyi eka SARS. Lava va nga tsarisangiki tani hi vahakeri va xibalo vona va nga hakela kunene etihofisini.
Xana swi tivekisa ku yini leswaku mali leyi hakeriwaka yi huma eka mani?
Hofisi yi tumbuluxile databesi laha vuxokoxoko bya vatirhi hinkwavo byi kumekaka kona.I vutihlamuleri bya muthori ku rhumela vuxokoxoko lebyi hetisekeke eka vahofisi ni ku rhumela ku cinca loku ku nga tshukaka ku va kona mayelana ni vuxokoxoko lebyi nhweti yin?wana ni yin?wana. Leswi swi pfuna leswaku lopko munhu o tshuka a heleriwile hi ntirho a nga hlweli ku hakeriwa mali ya yena. I swa nkoka ku vonisisa leswaku muthori wa wena u rhumela vuxokoxoko hinkwabyo eka hofisi leyi.
Vathori va ni tindlela to hambana leti va nga ti tirhisaka ku rhumela vuxokoxoko bya vatirhi va vona eka hofisi. Va nga ha rhumela hi ku tsala kunene kumbe hi xielekthroniki.
Makhadi lawa ya khale ya ta siviwa hi sisiteme leyintshwa ya xielekthroniki. Vatirhi lava va nga ni tikhadi leta khale va fanele ku titlherisela eka vathori va vona va tlhela va va kombela ku rhumela vuxokoxoko bya vona hi vuntshwa leswaku byi ta nghenisiwa ka databesi ya xielekthroniki.
Xana hofisi yi ta swi tivisa ku yini leswaku yi fanele ku ndzi hakela mali muni loko se ndzi heleriwile hi ntirho?
Ndlela ya mahakelele yi kommbisiwile eka xedulu ya 3 ya Nawu. Xa nkoka ku xi tsundzuka hileswaku munhu u ta hakeleriwa 238 wa masiku kumbe masiku lama munhu a ma tirheke eka mune wa malembe ku sukela siku leri a tsariseke ha rona.
Tikhirediti ti nyikiwa vatirhi tani hiloko va ri karhi va tirha va hakela mali leyi.Tikhirediti ti tirha hi ndlela leyi. Eka tsevu wa masiku man?wana ni man?wana lama u tirhaka u ri karhi u hakela, u kuma khirediti ya siku rin?we. Ku va mutirhi a ta kota ku kuma tikhirediti ta masiku ya 238 u fanele a va a tirhile mune wa malembe. Mutirhi u tekiwa ku va a hekele mali ya ndzindza khombo ku sukela siku ro sungula ra ku thoriwa ka yena ku fika siku ro helela hi ntirho. Loko mutirhi a ha sevha nothisi swi tekiwa a ha thoriwile.
Xana ntsengo wa mali wu kumisisiwa njhami?
Voxokoxoko bya ntsengo wa mali leyi faneleke ku hakeriwa byi kumeka eka xedulu ya 3 ya Nawu. Ntsengo wu famba kwalomu ka 38% eka lvatirhi lava a va hakeriwa mali ya le henhla ku fika eka 58% eka vatirhi lava a va nga kumi mali ya le henhla.
Nawu lowuntshwa wu hambanile ni lowa khale hikuva wu kombisa leswaku swisiwana hi swona swi faneleke ku kuma mali ya le henhla hikwalaho ka ku tika loku vangiwaka hi ku helela hi ntirho.
Xana Nkwama lowu wa mali ya Ndzindza khombo wu ni tinxaka tihi ta swipfuno?
mpfuno wo helela hi ntirho mavabyi vuyimani nhlayiso wa n?wana la nga riki wa wena hi ngati vuhlayisi
Hi yihi milawu yin?wana leyi lawulaka mipfuno leyi?
Vatirhi hinkwavo va ta hakeriwa masiku yo ringana 238 loko va tirhile malembe yo ringana mune, kutani va helela hi ntirho. Loko ku ri hikwalaho ka livhi ya vuyimani, mutirhi u ta hakeriwa 121 wa masiku loko a ri ni tikhirediti to ringana.
Xana ku humelela yini loko muhoplo wa mina wu cinca hi nhweti kumbe hi vhiki?
Loko muholo wa wena wu cinca-cinca hi nhweti kumbe hi vhiki, Nawu wu ri ku fanele ku langutisiwa muholo wa avareji eka miholo ya tsevu wa tinhweti leto hetelela.
Xana hi loko swi te yini laha mutirhi a nga ta ka a nga kumi mpfuno?
Loko mutirhi a kuma mali ya ndziho hikwalaho ka vaviseka kumbe ku vabya.
Loko munhu a kuma ku pfuniwa eka xikimi xin?wana lexi tumbuluxiweke hi Nawu wa Timhaka ta Mintirho
Loko mutirhi o kumeka a ri karhi a koleka minyikelo kumbe ku endla vukanganyisi lebyi fambelanaka ni UIF.
Mpfuno wo helela hi ntirho
Mali leyi hakeriwaka yi hlanganisiwa ku sukela hi siku ro thoriwa kambe yi hakeriwa ku sukela siku leri munhu a nga tsarisa hi rona.
Mali yi hakeriwa ntsena loko munhu a nga si kuma ntirho ku ringana 14 wa masiku.
Mali yi hakeriwa ntsena loko munhu a tshikisiwile ntirho hi muthori. Loko munhu a tshikile ntirho hi yexe, a nga yi kumi mali leyi handle ka loko ku tshika ka yena ntirho ku ri hi ku komberiwa hi muthori.
Loko khampani yi wa, mali yi ta hakeriwa eka mutirhi.
Mutirhi loyi u fanele ku va a tsarisile eka hofisi ya mintirho tani hi munhu la nga ku laveni ka ntirho ku ya hi Nawu wa Dyonzisa Swikili wa 1998, ku va a kota ku kuma mpfuno wa ku heleriwa hi ntirho.Mutirhi loyi u fanele a tiyimiserile ku thoriwa.
Mutirhi u fanele ku ya sayina rhijisitara ra vanhu lava nga helela hi ntirho laha a nga ta byeriwa ku ya ri sayina kona hi mutirhi la tirhanaka ni swikombelo swa timali ta ndzindza-khombo.
Mutirhi u fanele ku ya a ya kuma ndzetelo tani hilaha a nga ta lerisiwa hakona hi mutirhi la kombisiweke laha henhla, loko a nga yi a nga ka a nga kumi mpfuno.
Xikombelo xa mali leyi ya ndzindza khombo xi fanele ku endliwa ku nga si hela 6 wa tinhweti munhu a heleriwile hi ntirho.
Xikombelo xi endliwa hi ku tata fomo leyi faneleke atihofisini ta UIF.
Ku ya hilaha munhu a nga na tikhirediti hakona, mali yi nga hakeriwa ku fika eka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
mpfuno wa mavabyi a. mali yi hakeriwa ku sukela siku leri munhu a nga tshika ntirho hi rona hikwalaho ko vabya.
b. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi muthori a yi hakeleke ni ntsengo lowu kombisiweke eka xedulu.
c. Mali leyi yi hakeriwa ntsena eka mavabyi lama tlulaka 14 wa masiku.
d. Xikombelo xi endliwa eka fomo leyi faneleke, ku katsa ni xitifikheti xa vuvabyi xo huma eka dokodela kumbe mutshunguri un?wana ni un?wana la tsarisiweke.
e. Hakelo yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona , ku nga hakeriwa ku fika eka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mpfuno wa vuyimani a. mali yi hakeriwa eka muyimani loko ku endliwile xikombelo.
b. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi muthori a yi hakeleke ni leyi vekiweke eka xedulu.
c. Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona, kambe ku nga hakeriwa ku fika eka 121 wa masiku kumbe 17,32 wa mavhiki eka mune wa malembe. Xikombelo lxa muxaka lowu a xi siveli mukomberi ku endla xin?wana loko o tshuka a heleriwile hi ntirho.
d. Loko ko tshuka muyimani a onhakeriwile kumbe n?wana a lova loko a velekiwa, mutirhi u ta hakeriwa ku ringana 6 wa tinhweti.
e. Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
f. Xikombelo xa muxaka lowu xi fanele ku endliwa ku nga si hela 8 wa mavhiki munhu a tikile kumbe ku nga si hela 6 wa tinhweti n?wana a velekiwile.
Mpfuno wa nhlayiso wa n?wana la nga riki wa wena hi ngati a. I mutswari un?we ntsena la fanelaka ku endla xikombelo ku nga ri vatswari havambirhi.
b. N?wana u fanele ku va a tekiwile ku ya hi Nawu wa Nhlayiso wa Vana wa 1983.
c. Nkarhi lowu munhu a nga ta va a nga ri ku tirheni u fanele a wu tirhisa ku sala na n?wana.
d. Mali yi hakeriwa ku sukela siku leri khoto yi nyikaka xileriso xa leswaku n?wana a nga va ehansi ka nhlayiso wa mukomberi.
e. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi hakeriwaka hi muthori ni ntsengo lowu vekiweke eka xedulu.
f. N?wana la hlayisiwaka u fanele ku va ehansi ka malembe mabirhi.
g. Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
h. Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona naswona ku nga hakeriwa ku fika ka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mali yi hakeriwa nsati kumbe nuna wa mufi loko ku endliwile xikombelo.
Xikombelo xi fanele ku endliwa ku nga si hela 6 wa tinhweti endhaku ka rifu.
Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
Loko ku nga ri ni nsati kumbe nuna la hanyaka n?wana la nga ni malembe ya le hansi ka 21 a nga kuma mali leyi.
Loko nsati kumbe nuna wa mufi a nga endli xikombelo ku nga si hela 6 wa tinhweti ku loviwile, n?wana a nga endla xikombelo ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka 6 wa tinhweti leti xikombelo xo huma ka nsati kumbe nuna a xi fanele xi endliwe ha wona.
Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona kambe ku nga hakeriwa ku fika 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mali leyi hakeriwaka yi ringana ni mali leyi a yi ta hakeriwa loko munhu yoloye a ha hanya kutani a lahlekeriwa hi ntirho.
