NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA RIXAKA
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi)
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1
Xikolokolo Nguvu ya Pitori: J.M. Magaisa
(a) Mi karhatiwa hi mintirho ya n'wina yo biha leyi mi yi endleke. PP 
b Vantima va sandze tihosi ta ka vona, swikwembu ni mindhavuko ya vona. PP 
Mbuyelelo lowu wu kombisa ku tshikelela vubihi kumbe xihoxo lexiPP
vantima va xi endleke. 
Hi wihi nandzu lowu Ma-Afrika ya nga na wona? Vula wun'we? P 
Tindlu. P 
Eka ndzimana ya vumune mutlhokovetseri wa rila, hikuva swilo swo tala swa vantima swi pomeriwe hi muhlwa ku nga masimu, misava, tiko na vun'we bya vona. Kasi eka ndzimana ya vuntlhanu mutlhokovetseri uPP
Xi kombisa leswaku vantima va le ku xanisekeni lokukulu. PP 
Marito ya Fumani ekantshaho lowu a hintiyiso. Fumani a ehleketa leswaku xivangelo xa Ntsendzeleki xo rila ku nga va kuri vusweti bya muti wa ka Baloyi kumbe leswi Fumani a nga tirhi kasi a ku nga ri ntiyiso. Ntsendzeleki a nga rileli swona sweswo, kambe aa rilisa hi xiyimo lexi a ri ekaxona. Ku nga ku va aheleketiwa eka Baloyi a hlongoriwe hi mana wa yena kasi nakona eka Baloyi a nga amukeriwi hi mana wa Fumani.
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi) (White Label)
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi milawu yo tala leyi vekiweke hi vaveki va milawu leyi yi tikelaka vaakatiko. PPP 
a Mutlhokovetseri u vula leswaku mfumo wu nga n'wi xupula loko a tshika a tlurile yin'wana ya milawu. PP 2
Swirimbana. P 
I huvo yo endla milawu. P 
Yi vekiwe hi Xikwembu. P 
Masungulo na mahetelelo. P 
Wajaha. P 
a Mutlhokovetseri u vula leswaku a nga n'wi jikajiki kambe a n'wi kongoma. PP 
Xihikahati lexi xi kombisa leswaku xivulwa xa mutlhokovetseri a xi helelanga, u ye emahlweni a vulavula kambe a swi tsariwanga eka xitlhokovetselo. PP 
I ndhawu yo tlhuma hi byanyi na mirhi. PP 
XIVUTISO XA 2
U tirhisa ririmi. P 
Xi vula leswaku N'waxihungi u hunga vanhwanyana ku fana na xinyenyana. PP 
I xithathelo, xi vula leswaku vanhwanyana votala va tswale vana vaP P P
yena. 
a Vanhwanyana va n'wi landzelela hi xitalo. PP 2
b Mitini yo tlula khume vanhwanyana va kona va na vana va
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi) (White Label)
XIYENGE XA B
NOVHELE
XIVUTISO XA 3
3.1.1 Fumani a byela Ntsendzeleki, va rhandzana.P P P 
A va ri endzeni ka yindlu ya ka Baloyi, a ku vutisiwa Fumani loko a tiva ndzhwalo lowu Ntsendzeleki a ri na wona loko wu ri wa yena. P P 
Va kongome elawini ra Fumani. P 
U vula leswaku a nga etlelanga / a nga khomangi hi vurhongo vusiku bya tolo. PP 
Lawu ra Fumani a ri nga lo biha, a koka ku nga ri na swibye swo tala. A ko va na xitulu ni mubedo ntsena. Makhumbi hinkwawo ya mune a ya chuchutiwile ya saseka. Ehansi a ku sindziwile. PP PP PP 
(a) Aa dyondza xikolo eNatala naswona a dyondzela vudokodela.P P 
b Aa rhandzana na Beauty naswona wansati loyi a tiyimisele ku hambana na nuna wa yena a tekana na Fumani. P PP 3
KUMBE
Loko mana wa ntsendzeleki a byela hahani wa yena ku n'wiheleketa u vule leswaku va fanele ku ya n'wi siya kwale. Sweswoswi endle Ntsendzeleki a rila swinene loko a twile mana wa Fumani na yena a nga n'wi amukeli kutani a karihela Fumani emahlweni ka va ka Xokane kasi Ntsendzeleki a swi tiva leswaku a nga ta tlhelela endzhaku na hahani wa yena hikuva a hlongoriwe hi mana wa yena wo n'wi veleka.
Mavulavulele ya mana waFumanihi wona ya nga endla leswaku a swi vona leswakua endle xihoxo lexikulu hi ku xurhanyimba nkarhi wu nga si fika naswona hi swona a swi endla leswaku a nga amukeriwi hi munhu. Loko a lo fika a amukeriwa eka Baloyi anga ta rilahikuva na loko a hlongoriwe ekaya a swi ta antswa loko a amukeriwa eka Baloyi.
A swi vona leswaku nalokoFumani a pfumela leswaku hi yena a nga n'wi bihisa emirini, sweswo a swi nga ta cinca nchumu hikuva loko Fumani a famba a tlhelela exikolweni Ntsendzeleki a ta fanele ku sala na mana wa yena loyi a vonaka a karhata swinene. A ehleketaleswaku mananaloyi a nga n'wi amukeli kutani a va nga ta tshamisisana. U tlhele a ehleketa leswaku a ku ri hava loyi a ta n'wi hlayisa na n'wana wa yena loko Fumani a fambile ayaexikolwenikasinaswona angatirhi. Uehleketa leswaku a nga ta kota ku hlayisa n'wana wa yena hikuva na yena a nga tirhi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [25]
XIYENGE XA C
NTLANGU
XIVUTISO 4
A byela Matixisa ku n'wi hakela mali leyi a n'wi kolotaka. PP 
Endzeni ka yindlu ekhixini ra Matixisa. P 
b Gemba u humelele Matixisa a nga tiyimiselangi. / kumbe a nga swi langutelanga. PP 
U tirhile kutani u lava ku hakeriwa. PP 
A chava leswaku loko o ya nanhlikani vanhu a va ta n'wi ehleketelela va byela maphorisa. PP 
U n'wi nyike madzana mambirhi ya tirhandi naswona u tshembise kuP
n'wi hakela leyi nga sala hi Nyenyanyani. P 
Nkulukumba Khosa. P 
Vito ra Gemba ri thyiwe kahle hikuva Gemba i mudlayi. PPP 
Tsalwa leri ri thyiwe kahle hikuva Matixisa u dlaye nuna a ehleketa leswaku u ta kuma rifumo. Endzhaku ko lahliwa ka nuna wa yena u ye a ya koxa mali ebangi kutani a nga kumangi nchumu. PPPPP 
KUMBE
Mahanyelo ya Matixisa endyangwini wa yena na Tsemani Xixurhana a ya nga tsakisi. Matixisa aa tshamela ku dyisa nuna wa yena mbitsihi ku n'wi sindzisa ku n'wi nyika vhengele leri nga ta vitaniwa hi vito ra yena. Hambi leswi nuna wa yena aa vona swi nga ri na nkoka leswaku a n'wi pambulela vhengele hikuva a tiva leswaku xin'wanan ni xin'wan lexi xi nga xa yena i xa nsati wa yena, yena a hlundzuka a holovisa nuna a vula leswaku u lava vhengele a ta kota ku fana na van'wana vavasati lava va tekiwekehi swigwili va nga na mavhengele lawa ya vitanaka mavito ya vona ku katsa na nkata Makokisi.
Loko Matixisa a vona leswaku nuna wa yena a nga swi twisisi, u nghenele hi miehleketo yo vutla rifumo rero hi yexe hi ndlela yonwi lavela xigevenga xa ndhuma xa lokixi ra Mapatapataleswaku xi dlaya Xixurhani a ta kota ku kuma rifuwo leri ku nga khale a karhi a ri lava. Hambi leswi ku navela loku ku kalaka ku nga hetisekanga emahetelelweni kambe u humelerile eka ku dlayisa nuna wa yena. Mahanyelo yo tano ya hi kombisa leswaku Matixisa a nga chavi ku endla mhaka ya manyala, a nga languti ku onha loku a ku endlaka, xa yena i ku kuma leswi a swi lavaka.
Endzhaku ka rifu ra Xixurhana; Matixisa u tsutsumele ebangi a ya koxa rifumo. Leswi swi hi komba kahle leswaku Matixisaa nga ri munhu wa tingana naswona a rhandza mali ku tlula nuna wa yena. Matixisa a nga na mhaka na leswaku mali u yi kumisa ku yini, hambi yi nga ha va mhaka yo chavisa kumbe yo ka yi nga chavisi yena a nga chavi ku yi endla, ntsena loko a kuma leswi a swi lavaka hambi loko swi vula ku vutla vutomi bya munhu.
Matixisai wansati wa xivindzi swinene. Leswihi swi vonahi loko anga chavi ku gidela eka Gemba a ya n'wi sindzisa ku n'wi dlayela nuna. A nga chavi leswaku Gemba a nga n'wi jikela a n'wi dlayela kwale mikhukhwini na nuna wa yena a nga swi tivi leswaku u helele kwihi? A swi ta endleka leswaku Gemba a nga n'wi dlaya loko kumbe ku n'wi endla swo biha loko a ala ku boxa xivangelo xo dlaya Xixurhana, kambe Matixisa anga swi chavi sweswo.
Xivindzi xa yena hi tlhela hi xi vona loko a teka Gemba a ya na yena ebangi ku ya koxa xuma xa Xixurhani. 2x12+1=[25]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [25]
NTSENGO: 80
