_____________________________________________________________
License: Creative Commons Attribution 2.5 South Africa
URL: http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/za/

Name and version: NCHLT Raw Xitsonga Text Corpus v2.0

Attribute work to: South African Department of Arts and Culture & Centre for Text Technology (CTexT, North-West University, South Africa)

Attribute work to URL: http://www.nwu.ac.za/ctext 
______________________________________________________________

<fn>(1124200875921 AM) GEMS_APP(TSONGA).txt</fn>
Hlaya xiletelo xa xikombelo eka pheji 7 hi vukheta, tani hilaha xi nga na mahungu ya nkoka lama nga ta ku pfuna eka ku tata fomo ya xikombelo kahle.
tata fomo ya xikombelo leyi nga laha ndzhaku no vona leswaku u nghenisile tidokhumente hinkwato leti lavekaka na nsayino wa wena laha wu lavekaka.
Rhumela fomo na tidokhumente tin'wana to engetela eka gEMs hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Fekisi: 0861 00 4367
Tisenthara ta xifundza to yisa hi voko: Languta xiletelo xa xikombelo eka pheji 7 ku kuma vuxokoxoko byin'wana.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, GEMS yi ta ku rhumela phasela ro ku amukela eka masiku ya 7 endzhaku ka ku amukela xikombelo xa wena.
Xikombelo xa wena xi ta hlwela ku kambisisiwa loko u nga nyiki GEMS tidokhumente hinkwato leti lavekaka.
Loko xikombelo xa wena xi nga kambisisiwangi, GEMS yi ta tihlanganisa na wena eka masiku ya 15
ya ku amukela xikombelo xa wena.
Tihlanganise na senthara ya hina ya tiqingho eka 0860 00 4367 kumbe u rhumela imeyili eka enquiries@gems.gov.za loko u lava ku pfuniwa nakambe mayelana na matatelo ya fomo ya wena ya xikombelo.
RHUMELI XILETELO LEXI NA FOMO YA WENA LEYI U NGA YI TATA.
HI KOMBELA U TATA SWIYENGE HINKWASWO LESWI NGA FANELA HI VUKHETA NASWONA HINKWASWO.
Vona leswaku u rhumela na tidokhumente to engetela leti nga fanela. Rhumela fomo ya xikombelo leyi nga tatiwa eka gEMs hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Muthori (eka xilipi xa muholo)
Xivongo
Mavito (hi ntalo)
Adirese ya Poso
Adirese ya vutshamo
Khodi
Khodi
Riqingho (Ekaya) ( ) (Entirhweni) ( )
Selefoni Nomboro ya Fekisi. ( )
Imeyili Mavito na xivongo 1 ya 6
Hi kombela u languta Xiyenge B xa xiletelo xa xikombelo eka pheji 7 ku vona leswaku vanhu lava u va hlawulaka ku va vahlayisiwa va faneriwile hi swoleswo.
Xivongo Mavito hi ntalo Rimbewu Siku ro tswariwa Nomboro yo tikombisa kumbe Nomboro ya Phasiphoto Tiko leri swi humaka kona Vuxaka
Hi kombela u kombisa siku leri u nga sungula ku tirha ha rona laha u thoriweke kona sweswi:
Hi kombela u kombisa siku leri u tsakelaka ku joyina GEMS ha rona:
Vakomberi lava tirhaka: Hi kombela u nyika muholo wa wena wa nhweti na nhweti. Loko u ri eka xiyimo xa le xikarhi kumbe xa le henhla xa vumininjhere, nyika muholo wa wena wa giroso. (Nghenisa xilipi xa muholo wa wena wa sweswi kumbe papila ra ku thoriwa loko u ri mutirhi lontshwa.)
Xana u xirho kumbe muhlayisiwa wa xikimi xa swa rihanyo lexi nga tsarisiwa?
Loko ku ri ina, xana u xirhonkulu kumbe muhlayisiwa?
Loko u ri xirho/muhlayisiwa, hi kombela u nembeneta xitifiketi xa wena xa vuxirho xo suka eka xikimi xa khale xa swa rihanyo lexi kombisaka siku ro hetelela ra vuxirho (a swi ringanangi ku rhumela makarata ya vuxirho). U fanele u vona leswaku vuxirho bya wena bya xikimi xa swa rihanyo xa sweswi byi herisiwile.
Vito ra xikimi xa khale xa swa rihanyoNomboro ya Xirho
Nkarhi wa vuxirho
Tihakelo ta nhweti na nhweti ta vanhu lava tirhaka sweswi ti tekiwa emuholweni wa vona hi othometiki laha swi kotekaka.
Swirho leswi nga phencenini, hi kombela mi hlawula mahakelelo man'we eka nongonoko lowu nga laha hansi:
ndzi ta humesa tihakelo ta mina ta nhweti na nhweti hi ndlela leyi landzelaka: n Debiti oda n Khexe
Loko u lava ku hakela hi debiti oda u fanele u tata Vuxokoxoko bya Swa Tibangi swa Xirho laha hansi (Xiyenge H).
Loko u lava ku hakela hi khexe, hi kombela u tirhisa vuxokoxoko lebyi landzelaka bya le bangi ku nghenisa mali ya wena:
Vuxokoxoko bya akhawunti ya bangi: Swi laveriwa ku nghenisa mali leyi thleriseriwaka xirho, na ku koka mali leyi xirho xi hakelaka Xikimi.Nomboro ya akhawunti ya Bangi Vito ra n'wini wa akhawunti
Vito ra bangi
Vito ra Rhavi nomboro ya Rhavi
Muxaka wa akhawunti n Kharente n Yo hlayisa n Thiransimixini
Nsayino lowu pfumeleriweke Mavito hi ntaloHilaha swi languteriweke hakona, mu(va)hlayisiwa va mina na mina hi pfumelela mutirhi wa swa rihanyo na/kumbe mutirhi wa le xibedhlela, lava hi hlayisiwaka hi vanhu valavo kumbe mukorhokeri wa mina wa swa rihanyo kumbe munhu un'wana loyi a nga mahungu mahi kumbe mahi mayelana na swa rihanyo swa mina kumbe swa vahlayisiwa va mina ku nyika:
Mahungu mahi kumbe mahi lama GEMS, tiejente ta yona kumbe/na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka lama va nga ma lavaka ku hakela swikoxo swihi kumbe swihi leswi tisiweke hi mina kumbe vahlayisiwa va mina eka GEMS na/kumbe tiejenti ta yona;
GEMS na/kumbe mininjhere wa timhaka ta yona hi mahungu lama mininjhere wa timhaka a nga ma lavaka leswaku a ta kota ku lawula mhaka ya mina kumbe ya vahlayisiwa va mina;
Vufambisi bya swa rihanyo hi mahungu mahi kumbe mahi, hi endlele ra le xihundleni, lama nga laveriwaka swikongomelo swa vufambisi kumbe swa tinhlayo, ntsena loko mahungu lama ya ta tekiwa ya ri ya xihundla minkarhi hinkwayo.
Swi na nkoka ku nyika GEMS na/kumbe tiejeti ta yona mpfumelelo wa wena ku vulavurisana na madokodela ya wena, xibedhlele kumbe vakorhokeri van'wana va swa rihanyo leswaku u ta kuma vuhlayiseki hi ntalo.
Nsayino wa Xirhonkulu siku ndzi hlambanya leswaku:
E Vundzeni bya fomo leyi byi tiyile, byi lulamile naswona byi hetisekile. Loko ku ri na leswi nga vuriwangiki kumbe ku hoxeka eka leswi vuriweke, ndza swi twisisa leswaku vuxirho bya mina byi nga herisiwa naswona ndzi nga komberiwa ku tlherisela mali eka Xikimi, leyi tirhiseriweke mina hi ndlela yo hoxeka ya mimbuyelo ya mina, hi ku landzela tindlela hinkwato to aphila.
E Ndzi hlawurile mbuyelo wa mina naswona ndzi enetiwile hi mimbuyelo hinkwayo leyi kumekaka ehansi ka wona.
E Ndza pfumela leswaku ndzi ta yi tiva milawu ya Xikimi.
E Vahlayisiwa va mina, ehandle ka nsati/nuna/ phatinara ya mina, va hlayisiwa hi mina hi ntalo kumbe eka xiphemu xo karhi na leswaku ku va va hlayisiwa hi mina eka xiphemu xolexo, a va kumi mali hi lembe leyi tlulaka mali ya phenceni, naswona a van a ntirho wa nkarhi hinkwawo hi nkarhi lowu ndzi sayinaka fomo leyi.
E Ndza swi tiva leswaku GEMS yi nga veka minkarhi yo yimanyana ya mani na mani na/kumbe ya xiyimo xo karhi, hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Medical Schemes Act (131 of 1998).
E Ndza swi twisisa leswaku vuxokoxoko bya mina na mahungu ya swa rihanyo (leswi kumiweke eka vaphakeri va swa rihanyo hi mpfumelelo wa mina hi ntalo) swi ta tshama swi ri xihundla.
E Ndza swi tiva leswaku mahungu ya mina ya swa rihanyo ya xihundla na ya vahlayisiwa va mina swi nga tirhiseriwa vulavisisi, mahungu ya tinhlayo, swa rihanyo na ku endla swiviko, naswona loko ko tluriwa leswi, swi vula leswaku swihundla swi paluxiwile hi ndlela yo hoxeka.
E Ndza swi twisisa leswaku loko GEMS yi lava ku tirhisa mahungu ya mina ya xihundla na ya vahlayisiwa va mina hi swikongomelo leswi nga ri ki kona eka xihlambanyiso lexi, GEMS yi fanele yi kuma mpfumelelo wun'wana eka mina ni le ka vahlayisiwa va mina.
E Ndza swi twisisa leswaku mahungu ya mina na ya swa rihanyo ra mina swi nge tirhiseriwi swilo swin'wana kumbe ku xavisiwa hi xikongomelo xo endla mali.
E Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi nyikile vanhu vo karhi mpfumelelo eka nhlangano na mintlawa yo karhi ya vunharhu leyi khumbekaka ku kuma mahungu ya vanhu na swa rihanyo ra vona.
E Ndza swi twisisa Ieswaku GEMS na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka va ta tirhisa mahungu lama va ma kumeke ya mavabyi/ya swa rihanyo/yo kambela/ya maendlelo hi swikongomelo leswi landzelaka - ku hlela fomo yo endla xikombelo, ku thlerisela mali ya swikoxo, ku kamba loko xirho xi faneriwile hi mimbuyelo na ku sivela makhombo.
E Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi nghenile eka mintwanano ya xihundla na mintlawa hinkwayo ya vunharhu leyi khumbekaka leyi kotaka ku kuma mahungu ya swirho hi swikongomelo swo hundzisela mahungu na vufambisi, ku lawula xikimi na mafambisele ya swa rihanyo.
E Ndza swi twisisa leswaku vatirhi hinkwavo va GEMS na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka va bohiwa hi milawu ya le kaya ya swihundla.
E Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi tekile magoza yo sirhelela mahungu.E Ndza swi twisisa Ieswaku loko ko tluriwa swihundla leswi, GEMS yi ta rhwala vutihlamuleri naswona ntlulo lowu wu ta lawuriwa ku ya hi milawu ya le kaya ya GEMS.
E Ndza tshembisa leswaku mina na vahlayisiwa va mina hi ta lawuriwa hi milawu na swinawana swa GEMS.
E Hi ku tibohela makumu, ndzi pfumelela gEMs ku teka mali ya mina ya tihakelo ta nhweti na nhweti ku sukela siku leri ndzi joyinaka ha rona.
E Hi ku tibohela makumu, ndzi pfumelela muthori wa mina/GEMS ku teka mali eka muholo wa mina/akhawunti ya bangi Ieyi ndzi nga yi kolotaka hi xinawu eka GEMS naswona ku hakela GEMS kumbe tiejenti ta yona mali leyi lavewaka.
E Mina na vahlayisiwa va mina a hi swirho swa xikimi xin'wana xa swa rihanyo lexi tsarisiweke.
E Ndzi ta tivisa Xikimi loko ku ri na ku cinca eka rihanyo ra vahlayisiwa va mina kumbe xiyimo xa vona, hilaha swi lavekaka hakona eka milawu ya xikimi, eka masiku ya 30 endzhaku ka ku cinca loku.
E Ndzi ta tivisa GEMS tiawara ta 48 loko swi nga ri swa xihatla ku amukeriwa exibedhlele. Ndza pfumela leswaku loko ndzo ka ndzi nga endli swoleswo ndzi ta hakela xiphemu xin'wana xa mali.
E Ndza pfumela leswaku Xikimi/tiejenti ta xona va ta hakela swikoxo ntsena hi ku lawuriwa hi milawu ya Xikimi.E Milawu yi ta tirhisiwa minkarhi hinkwayo naswona ndza pfumela leswaku mapapila, mapapila ya mahungu na swibukwana a swi sivi milawu ya xikimi.
E Ndza pfumela leswaku mimbulavurisano hinkwayo exikarhi ka mina na Xikimi yi nga rhekhodiwa.
Nsayino wa Xirhonkulu siku
Xikimi xi hlambanya leswaku:
E Vuxokoxoko bya xirho na mahungu ya swa rihanyu (leswi kumiweke eka vavukorhokeri bya swa rihanyo hi mpfumelelo hi ntalo hi xirho) swi ta tshama swi ri xihundla.
E Mahungu ya xirho (ya vumunhu bya xona kumbe rihanyo) swi nge tirhiseriwi muxaka wo karhi wa bindzu ra khamphani kumbe ku xavisiwa hi ndlela yo bindzula.
E Ku na magoza ya ku sirhelela mahungu.
E Mpfumelelo wu nyikiwile vanhu lava nga eka nhlangano na mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo, ku kuma mahungu ya vahlayisiwa ya swa vona ni swa rihanyo ra vona.
Swi ya emahlweni eka pheji leri landzelaka
E Xikimi na mintlawa ya xona ya vunharhu leyi nga na mfanelo, swi ta tirhisa mahungu lama nyikiweke ya swa rihanyo/rihanyo/nkambelo/maendlelo hi swikongomelo leswi landzelaka: ku hlela xikombelo xa vuxirho, ku thlerisela xirho mali leyi koxiweke, ku kuma loko xirho xi fanele ku kuma mimbuyelo na ndlela yo lawula makhombo.
E Vatirhi hinkwavo lava nga eka Xikimi na mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo, va tibohile hi mintwanano ya le ndzeni ka khamphani ya swihundla.
E Xikimi xi teke goza ro vona leswaku mintwanano ya xihundla yi fikeleriwile ni le ka mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo leyi kotaka ku kuma mahungu ya mimbuyelo hi xikongomelo xo hundzisa mahungu na ku lawula, na leswi lulamisiweke swa mafambisele na mahlayisele ya xikimi.
E Loko ko tshuka ku tluriwile milawu ya xihundla, Xikimi xi teka vutihlamuleri naswona ku tlula koloko ku ta lawuriwa ku ya hi milawu ya le ndzeni ka Xikimi.
Hi kombela u bela riqingho eka 0860 00 4367 loko u nga kumangi ntiyisiso wa vuxirho bya wena bya GEMS endzhaku ka masiku ya ntirho ya 7.
Mavito na xivongo 6 ya 6
L1458 (TSONGA)
Hi kombela u nga vuyisi fomo leyi na fomo ya wena yo endla xikombelo.
Hi kombele u rhumela na tidokhumente to engetele leti landzelaka ta Xirhonkulu:
Khopi ya Pasi ra Xirhonkulu.
Xilipi xa muholo xa sweswi/papila ro thoriwa.
Tifomo ta M2 na Z583, loko u ri ephencenini na/kumbe kumbe mutirhi wa khale wa mfumo
Papila ra mpfumelelo wa supusidi ro huma eka Nkwama wa Rixaka, loko ri ri kona.
Xitifiketi xa vuxirho xo huma eka xikimi xa khale xa swa rihanyu lexi kombisaka siku ro hetelela ra vuxirho.
Nsayino wa wena laha wu lavekaka kona (Swiyenge H, I na J).
XIYENGE A: VUXOKOXOKO BYA XIRHOSwa boha ku tata swiphemu hinkwaswo swa Xiyenge A, laha swi kotekaka.
Nomboro ya wena ya phesali yi le ka xilipi xa wena xa muholo.Lava nga phencenini: Hi kombela u tsala nomboro ya wena ya phenceni leyi nga eka mapapila ya wena kumbe Xitifiketi xa Phenceni xo huma eka Nkwama wa Rixaka.
Muthori/Nhlangano
Hi kombela u tsala vito ra muthori wa wena wa sweswi na khodi ya nhlangano wa kona. Khodi ya nhlangano u nga yi kuma eka xilipi xa muholo, loko u ri mutirhela-mfumo.
XIYENGE B: VUXOKOXOKO BYA VAHLAYISIWA
Hi kombela u nyika vuxokoxoko bya vahlayisiwa va wena eka Xiyenge B xa fomo yo endla xikombelo.
Vahlayisiwa lava nga na mfanelo ya vuxirhi hi lava va longoloxiweke laha hansi ntsena. Dokhumente leyi landzeleka yi fanele yi tisiwa na fomo ya xikombelo loko xirhonkulu xi lava ku tsarisa vahlayisiwa leswaku va kuma mimbuyelo:
NHLAMUSELO YA MUHLAYISIWA TIDOKHUMENTE LETI LAVIWAKA
Nuna/Nsati tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, kumbe Xitsundzuxo: Loko ku ri matekanelo ya xintu, xitatimende xa xihlambanyiso xo suka eka xirho lexi tiyisisaka vutihlamuleri ehenhla ka nuna/nsati.
Nuna/ nsati wa khale tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na
Khopi ya xiboho xa nawu xa ku seketela munhu loyi mi tshikaneke hi swa rihanyo.
Phatinara tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na
Switatimende swa xihlambanyo leswi tiyisisaka leswaku phatinara yi hlayisiwa hi xirho. (Switatimende swa xihlambanyo swi fanele swi tatiwa hi xirho, phatinara na mbhoni).
NHLAMUSELO YA MUHLAYISIWA TIDOKHUMENTE LETI LAVIWAKA
N'wana (wa xidzi, wo adoptiwa, wa munghana wa wena kumbe loyi u n'wi hlayisaka) na xivongo xa xirho, ehansi ka malembe ya 21
tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo. Xitsundzuxo: Loko xivongo xa n'wana xi hambana na xa xirho, ku ta laveka xitatimende xa xihlambanyiso lexi kombisaka vutihlamuleri eka n'wana yaloye na swivangelo swa ku hambana loku. (Xitatimende xa xihlambanyiso xi ta tatiwa hi xirho)
N'wana (wa xidzi, wo adoptiwa, wa munghana wa wena kumbe loyi u n'wi hlayisaka) ehenhla ka malembe ya 21
tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, naswona loko n'wana a ri xichudeni:Vumbhoni bya ku va a tsarisiwile exikolweni xo karhi lexi tivekaka na -Xitatimende xo suka eka xirho lexi seketelaka nhlayiso wolowo-
Loko n'wana a ri mutsoniwa emiehleketweni kumbe emirini:Vumbhoni bya vutsoniwa byolebyo ku suka eka dokodela (Xiviko xa nkambelo -xi fanele xi tatiwa hi dokodela) naXitatimende xa xihlambanyiso lexi tiyisisaka nhlayiso wolowo.-
Loko n'wana a nga ri xichudeni kumbe mutsoniwa:Xitatimende xa xihlambanyiso lexi tiyisisaka nhlayiso wolowo.-Xitsundzuxo: Loko xivongo xa n'wana xi hambana na xa xirho, ku ta laveka xitatimende xa xihlambanyiso lexi kombisaka vutihlamuleri eka n'wana yaloye na swivangelo swa ku hambana loku. (Xitatimende xa xihlambanyiso xi ta tatiwa hi xirho)
Mutswari, Tatana/Manana wa Nuna/nsati, Kokwana, kumbe Kokwana wa Nuna/Nsati tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na
Xitatimende xa xihlambanyiso lexi tiyisisaka leswaku vahlayisiwa va hlayisa hi xirho.Xitsundzuxo: Tatana/Manana wa Nuna/Nsati na Kokwana wa Nuna/Nsati va nga tsarisiwa ntsena loko ku ve nuna/nsati na vona va tsarisiwile ku kuma mimbuyelo.
ntukulu tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na switatimende swa xihlambanyo leswi tiyisisaka leswaku ntukulu u hlayisiwa hi xirho. (Switatimende swa xihlambanyo swi fanele swi tatiwa hi xirho na mutswari-xidzi laha swi kotekaka)
Makwenu tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na switatimende swa xihlambanyo leswi tiyisisaka leswaku makwavo u hlayisiwa hi xirho. (Switatimende swa xihlambanyo swi fanele swi tatiwa hi xirho). Xitsundzuxo: I vamakwavo wa xirhonkulu ntsena lava nga tsarisiwaka ku kuma mimbuyelo
Vana va makwenu tatile xiyenge xa vahlayisiwa eka fomo yo endla xikombelo, na switatimende swa xihlambanyo leswi tiyisisaka leswaku vana va makwavo va hlayisiwa hi xirho. (Switatimende swa xihlambanyo swi fanele swi tatiwa hi xirho na makwavo wa xona laha swi kotekaka).Xitsundzuxo: I vana va makwavo va xirhonkulu ntsena lava nga tsarisiwaka ku kuma mimbuyelo.
E Mimpimo ya vahlayisiwa lavakulu yi ta tirha eka vahlayisiwa lava nga ehenhla ka malembe ya 21, ehandle ka - Vahlayisiwa lava va nga vatsoniwa (ku hakeriwa mimpimo ya vana);- Vana lava va nga swichudeni (ku hakeriwa mimpimo ya vana ku fikela eka malembe ya 27);
Switatimende swa vumbhoni leswi boxiweke laha henhla swi fanele ku tatiwa xikan'we na khwixine ya swa rihanyo ya vahlayisiwa va vatsoniwa leswi kumekeka eka websayiti ya GEMS ya www.gems.gov.za kumbe swi nga kumekaka hi ku bela riqingho eka senthara ya tiqingho ya 0860 00 4367.
Leswi u faneleke ku swi endla loko u fanele u nyika GEMS tidokhumente leti landzelaka:
Switatimende swa vumbhoni
E Loko u fanele u rhumela xitatimende xa vumbhoni, u fanele u ya eka xitichi xa maphorisa xa le kusuhi kumbe eka munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na mfanelo yo hlambanyisa ku hlambanya leswaku mahungu lama u ma nyikaka gEMs ya tiyile no lulama.
Xiviko xa swa rihanyo
E Teka fomo ya "Xiviko xo Hlela xa mutirhi wa swa rihanyo (Vutsoniwa)" u yi yisa eka mutirhi wa swa rihanyo loyi a nga fanela ivi u kombela leswaku a yi tata. Nhlangano wa wena na yena wu ta angarheliwa eka mimbuyelo na minhlangano na Madokodela ya swirho leswi nga tsarisiwa. Swirho leswi nga tsarisiwangiki swi languteriwile ku tihakelela mali ya minhlangano leyi.
XIYENGE C: NHLAWULO WA MIMBUYELO
E Hi kombela u hlawula hi vukheta, hikuva u nge swi koti ku cinca minhlawulo ya wena exikarhi ka lembe ehandle ka mpfumelelo wa Huvo ya Trustees.
E Mimbuyelo ya wena ya le ehandle ka xibedlhele na mimbuyelo yin'wana ya buloko, swi ta pimiwa loko ku ve siku ra wena ro joyina a hi 1 Sunguti. Leswi swi vula leswaku mpimo wa mimbuyelo ya wena wu ta hlayeriwa ku ya hi nkarhi wa vuxirho lowu saleke elembeni ku suka siku leri u nga joyina ha rona.E U nga ha cinca minhlawulo ya wena eka siku ro sungula ra lembe leri landzelaka.
XIYENGE D: SIKU RO JOYINA
U fanele u kombisa siku u navelaka ku joyina GEMS eka Xiyenge D xa fomo yo endla xikombelo.
Hi kombela u xiya leswi landzelaka:
E Siku ra wena ro joyina ri fanele ri ri siku ro sungula ra nhweti.
E Loko swi koteka, vona leswaku siku ra wena ro amukeriwa eka GEMS ri landzelela siku u nga khansela vuxirho eka xikimi xa swa rihanyo xa khale, hikuva loko ko tshuka ku vile na xivangwa exikarhi, swi nga van a nkucetelo eka mali ya sapusidi ya muthori.
E Loko ku nga tsariwangi siku, siku ra wena ro tsarisiwa ri ta tekiwa ri ri siku ro sungula ra nhweti leyi landzelaka leswaku ku nga vangeki minsalo ya tihakelo.
E Loko siku leri u ri hlawuleke ri vanga minsalo ya tihakelo, mali yaleyo yi ta tekiwa eka muholo wa wena kumbe eka akhawunti ya bangi (ku ya hileswi tirhaka).E Mayelana na vatirhi vantshwa, siku ra wena ro titsarisa ri nge hambani na siku ro thoriwa.
XIYENGE E: XIYENGE XA SWA MIHOLO
Swikombelo swa lava nga phencenini: Hi kombela mi tata fomo ya M2 na fomo ya Z583 ku tiyisisa mhaka ya sapusidi ya Nkwama wa Rixaka. Loko u ri na khopi ya papila ro huma eka Nkwama wa Rixaka leri tiyisisaka sapusidi, ri nembeleti eka fomo yo endla xikombelo, leswi nga ta hi pfuna eka ku hatlisisa matsariselo.
Vakomberi lava tirhaka: Hi kombela u kombisa muholo wa wena wa nhweti. Loko u ri eka xiyimo xa vufambisi xa le xikarhi kumbe xa le henhla, kombisa mali hinkwayo ya muholo wa nhweti. (Nghenisa na xilipi xa muholo xa sweswi kumbe papila ro thoriwa loko wa ha ku thoriwa.)
XIYENGE F: VUXIRHO BYA KHALE BYA XIKIMI XA SWA RIHANYO
Hi kombela u nghenisa xitifiketi xa vuxirho lexi nga na siku ro hetelela ra vuxirho xo suka eka xikimi xa swa rihanyo xa khale.
Xiya leswi landzelaka:
E Nawu wu kombisa leswaku wena na vahlayisiwa va wena mi nge tsarisiwi swikimi swimbirhi swa rihanyo hi nkarhi wun'we.
Leswi u faneleke ku swi endla loko ku ve a wu ri xirho xa xikimi xin'wana xa swa rihanyo loko u nga si joyina GEMS:
E Hi kombela u tihlanganisa na xikimi xa wena xa khale xa swa rihanyo u kombela va ku nyika xitifiketi xa vuxirho lexi nga na siku ro hetelela ra vuxirho leswi nga ta seketela leswaku a wu ri xirho. E Tiva leswaku loko xitifiketi xa wena xi nga kombisi siku ro hetelela ra vuxirho, a he nge xi tirhisi. Tsundzuka ku tata no rhumela papila ro tshika vuxirho eka xikimi xa khale, loko u nga si swi endla leswi.E Loko u nga koti ku kuma xitifiketi xa vuxirho, hi ta amukela papila ro herisa vuxirho leri nga tsariwa hi mimfungho ya xikimi xa wena, swi ri vumbhoni bya ku u va tshikile.E Loko swi tika ku yimisa mali leyi tekiwaka hi xikimi xa khale xa wena xa swa rihanyo, kombela muofisiri wa HR entirhweni wa wena ku endla leswaku mali leyi yi yimisiwa hi manuwali, hikuva GEMS yi nge swi koti ku kuma mali emuholweni wa wena.
SWIYENGE I NA J
Hi kombela u hlaya swiyenge leswi hi vukheta u nga si swi sayina eka fomo ya wena yo endla xikombelo.
Tiva leswi: Fomo ya wena yo endla xikombelo yi nge langutisiwi loko yi ri hava nsayino.
Loko u hlawula mbuyelo wa Sapphire kumbe Beryl, u fanele ku swi tive leswaku loku i ku tshungula loku hlanganisiweke. Leswi swi vula leswaku wena na vahlayisiwa va wena mi languteriwile ku tirhisa ntsena vakorhokeri va swa rihanyo lava tsarisiweke eka Prime Cure network. Dokodela/Dokodela wa meno wa wena wa sweswi swi nga endleka a nga tsarisiwangi tani hi mukorhokeri wa Prime Cure network. Loko swi te tano, u fanele u bela riqingho eka senthara ya tiqingho ya GEMS eka 0860 00 4367 ku kuma muphakeri wa vukorhokeri eka muganga wa wena.
Loko wena kumbe un'wana wa vahlayisiwa va wena a ri na HIV/AIDS, swi ta mi pfuna ku joyina nongonoko wa GEMS wo lawula HIV/AIDS hi ku bela riqingho ra Aid for AIDS eka 0860 100 608. Lowu I nongonoko wa xihundla, mutirhi na Xikimi a va nge ya kumi mahungu ya munhu loyi a wu nghenelaka.
MIRHI YA MAVABYI YA KHIRONIKI
Mirhi ya mavabyi ya khironiki yi humeseriwa ku tshungula mavabyi ya nkarhi hinkwawo yo kota high blood pressure kumbe asthma naswona yi nwiwa minkarhi hinkwayo.
GEMS yi nyika mimbuyelo yo angarha ya mirhi ya mavabyi ya khironiki eka swirho hinkwaswo. Ku va na lunghele ro kuma mirhi ya mavabyi ya khironiki, u fanele u titsarisa eka nongonoko wa mavabyi ya khironiki, endzhaku kaloko u kumile xitiviso xa leswaku u amukeriwile tani hi xirho xa GEMS.
Mavabyi ya khironiki ya katsa:
E Mirhi ya mavabyi lama nga koxaka vutomi, tani hi ya chukele;E Mirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula mavabyi ya nkarhi wo leha lama nga holiki lama ya nga na nkucetelo eka matirhelo na nkoka wa vutomi; naE Mirhi yo durha ya nkarhinyana leyi nga ta sivela yin'wana mintshungulo yo durha, yo kota ku amukeriwa exibedhlele.
Loko u ri eka mimbuyelo ya Sapphire kumbe Beryl, dokodela wa wena wa Prime Cure network, endzhaku ka ku ku kambela, u ta va na vutihlamuleri byo tsarisa xiyimo xa wena eka GEMS no kuma mpfumelelo mirhi ya mavabyi ya wena ya khironiki.
Loko u kala u tsarisiwa eka nongonoko, mirhi leyi pfumeleriweke ta hakeriwa hi ntalo, ntsena loko u kuma mirhi yaleyo eka khemisi ya Prime Cure network kumbe eka khemisi leyi pfumeleriweke ku ku tisela yona. Dokodela wa wena wa Prime Cure u ta ku pfuna ku lulamisa leswi.
Tiva leswaku ku ta hakeriwa ntsena mirhi leyi nga eka xiyenge xa Sapphire na Beryl.
Loko dokodela wa wena a ku kamberile naswona a tatile fomo yo endla xikombelo, u fanele u fekisa fomo ya xikombelo na phiriskripxini ya dokodela leyi vuyeleriweke eka 0866 51 8009 leswaku swi hleriwa. Kumbe u nga swi imeyilela eka chronicDSP@gems.gov.za. Minkarhi hinkwayo vona leswaku xikombelo xa wena xi tatiwile hinkwaxo na leswaku xi sayiniwile hi wena na dokodela wa wena.
Xipano xa swa rihanyo xi ta kambisisa vuxokoxoko bya wena naswona loko swi fanerile xi ta tihlanganisa na dokodele wa wena (hi riqingho kumbe hi ku tsala) leswaku ku hlawuriwa mirhi leyi nga fanela na/kumbe ku xaveka. U ta rhumeriwa SMS leyi nga hlamusela xiyimo xa xikombelo xa wena (ku fika ka xona na ku amukeriwa). Swi ta teka masiku ya nkombo yo tirha ku hlela xikombelo xa wena.
Hi kombela u tsundzuka leswi landzelaka loko u endla xikombelo xa mirhi ya mavabyi ya khironiki:
E Ku fanele ku tatiwa fomo ya le thlelo ya xikombelo xa khironiki xa xirho xin'wana na xin'wana xa ndyangu lexi lavaka mirhi ya mavabyi ya khironiki.E Tihlayisele khopi ya fomo leyi tatiweke yi va rhekodo ya wena.E Nembeneta swikambelo swo seketela/ mindzavisiso yo hlawuleka na swibumabumelo hilaha swi lavekaka hakona ku sivela ku hlwela ka ku hlela xikombelo.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, u ta kuma papila ra mpfumelelo leri longoloxaka mirhi leyi nga ta hakeriwa ku suka eka Mimbuyelo ya wena ya Mirhi ya Khironiki. Papila ri ta kombisa na mirhi leyi nga eka Nongonoko wa Minxavo ya Mirhi (MPL) na mirhi leyi nga ta hakeriwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ntolovelo. Mirhi yin'wana, leyi nga tat a ka yi nga hakeriwi ku ya hi maendlelo ya le handle ka ntolovelo, na yona yi kona. Hi kombela u burisana na dokodela wa wena wo ku nyika mirhi mayelana no tirhisa mirhi leyin'wana, loko u nga lavi ku hakela mali ya le thlelo. Loko murhi lowu pfumeleriweke wu hambana na lowu laviwaka, papila ra ku hlamusela ri ta nghenisiwa na papila ra mpfumelelo naswona khopi ya rona yi ta rhumeriwa dokodela wo humesa mirhi.
Loko xikombelo xa wena xi ariwile, u ta rhumeriwa papila naswona khopi ya rona yi ta nyikiwa dokodela wo humesa mirhi. Loko ku laveka mahungu man'wana ya swa rihanyo, xikombelo xa wena xi ta kambisisiwa nakambe loko mahungu hinkwawo lama laviwaka eka dokodela ma kumekile. Dokodela wa wena a nga bela riqingho eka 0860 100 608 ku kuma mpfuno.
Ku cinca swikombelo
Loko mirhi ya mavabyi ya khironiki yo cinca hi ndlela yihi kumbe yihi, u fanele ku tivisa GEMS. Hi kombela u fekisa prisikripxini leyintshwa ya dokodela ya mirhi leyintshwa eka muphakeri wa swa mavabyi ya khironiki wa GEMS (DSP) eka 0866 51 8009.
Mutirhi wa wa swa mavabyi ya khironiki wa GEMS DSP u ta tihlanganisa na wena eka tiawara ta 48 leswaku mi twanana mayelana na matisele ya mirhi ya wena.
Loko u hetile ku tata fomo ya wena ya xikombelo, u nga yi rhumela leswaku yi tsarisiwa hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Loko hi kumile fomo ya wena ya xikombelo, hi ta ku rhumela SMS ku ku byela leswaku hi yi kumile. Hi ta ku byela loko u fanerile ku rhumela tidokhumente tin'wana ku hetisa ntsariso wa xikombelo xa wena.
Loko swi herile ku tsarisa fomo ya wena ya xikombelo, u ta rhumeriwa phakete ya vuxirho leyi katsaka makarata ya wena ya vuxirho na xiletelo xa vuxirho hi ku angarha eka adirese ya wena ya poso.
<fn>(222201095519 AM) Tsonga.txt</fn>
Hungu ra Mufambisinkulu ri vile lembe ra nkoka swinene! Xikimi xi kurile swinene xi va na swirho swo tlula 400 000 na vutomi byo tlula 1 000 000. Hi languterile nkulo wun'wana tanihileswi Vatirhela-Mfumo vo tala va lavaka ku hlawula GEMS tanihi xikimi xa vona.
Xiyenge lexi xa Mahungu xi na mahungu ya nkoka ya wena na naswona xi katsa Mahungu mayelana na mimbuyelo yo tsakisa ya 2010 na ku cinca ka mihlawulo, netiweke yintshwa ya 2010 ya mphakelo wa vukorhokeri bya swa rihanyo swa GEMS leyi sivaka netiweke ya Matshungulelonkulu; switsundzuxo swa nkoka swa ku engetela miri hi nkarhi wa makhisimusi na swin'wana swo tala.
GEMS yi tiyimiserile leswaku u kota ku fikelela swa rihanyo. Hi tirha hi matimba leswaku hi nyika wena na ndyangu wa wena mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla ya swa rihanyo hi mipimo leyi fikelekaka. Hambileswi ikhonomi yi nga wa, ha tsaka ku vula leswaku miengetelo ya mipimo ya tihakelo ta 2010 yi ye ehansi hi 0,50% eka ya 2009. Mpimo-xikarhi wa miengetelo ya 2010 i 10,8% leswi fambaka na mimbuyelo ya xiimo xa le henhla yo koka mahlo. Xankoka hileswaku mipimo leyi a yi nyikiwangi yi ri yoxe kambe yi famba swin'we na mimbuyelo leyi engeteriweke.
Ku engetela nakambe ntshikelelo wa ntokoto wa wena wa GEMS, swikalo swa miholo leswi tirhisiwaka eka mihlawulo ya mimbuyelo swi engeteriwile hi 0% hi 2010, ku vona leswaku makumele ya mihlawulo hinkwayo yi ndlandlamuxiwile - leswi nga mahungu ya kahle hikuva swirho swo tala swi nga kuma leswaku swi ya 'ehansi' hi xikalo xa muholo eku sunguleni ka 2010, kutani leswi swi ta endla leswaku swi olova ku va xirho xa GEMS.
Nguva ya khisimusi se yi fikile naswona ndzi ehleketa leswaku yi ta va YA KAHLE swinene! Ka hisa, ku na timpfula, ikhonomi ya kula naswona hinkwerhu hi tirhile swinene ku humelela eka 2009. Swa boha leswaku hi tlangela na ku ba swivuvutana!
Ndzi mi navelela tinjombo eka Lembe Lerintshwa na ku mi kucetela ku tlhelela entirhweni mi wisile kahle no va na nkhinkhi eka
Xohetelela, ha khensa ku va u ya emahlweni u ri xirho xa GEMS na swibumabumelo leswi u swi endleke hi 2009. GEMS yi kona hikwalaho ka swirho swa yona naswona i swirho leswi swi endlaka leswaku GEMS yi hlawuleka!
Dispensation (OSD) na ku cinca ka xikalo xa swa miholo, na ku engeteriwa muholo wa lembe na lembe ku tlheleriwa endzhaku eka Mawuwani 2009. Tanihileswi tihakelo ta wena ta GEMS ti lawuriwaka hi muholo wa wena, tihakelo ta wena ta nhweti na nhweti ti nga va ti khumbekile.
Tanihilaha u swi tivaka, mihlawulo ya mimbuyelo ya GEMS' yi na matafula ya tihakelo ku ya hi miholo ku fikelela nhlawulo wo karhi wa mimbuyelo hi Vatirhela-
Mfumo lava holaka mali ya le hansi. Mali leyi hakeriwaka eka xikalo xin'wana na xin'wana xa muholo eka mbuyelo wun'wana na wun'wana swi kombisiwile eka buku ya xirho ya 2009 leyi swirho swi yi kumeke eku sunguleni ka lembe. Loko muholo wa xirho wu engeteleleka exikarhi ka lembe, swi nga vula leswaku va ya eka xikalo xin'wana xa muholo leswi vulaka engetelo wa tihakelo, xik. ku tlakusiwa entirhweni, ku cinciwa ka xikalo xa muholo, ku durha ka swilo elembeni, ku tlakuka ka muholo ku katsa na OSD. Ku cinca ka muholo swi vangile leswaku tihakelo ta swa rihanyo ti tlakuka eka swirho swo hlayanyana swa GEMS, hikuva ku cinca loku ku va vekile eka xikalo xin'wana xa muholo xa GEMS.
Ku cinca ka xikalo xa muholo swi vangiwile hi ku hungutiwa ka tinochi ta miholo ku suka eka 1-16 ku ya eka1-12. Leswi swi khumbile swirho swo ringana 10 500
naswona SMS yi rhumeriwile eka swirho swoleswo ku va tivisa hi ku cinca loku ka tihakelo ta vona ta swa rihanyo.
Mali leyi a yi salerile endzhaku ya muholo leyi nghenisiweke hi Nhlangula 2009 yi vangile leswaku swirho swin'wana swi ya eka xikalo xin'wana xa muholo, leswi tlakuseke tihakelo ta vona. Ku cinca loku ku tlheriseriwile endzhaku ku ya eka Mawuwani 2009. Leswi swi khumbile swirho swo hundza 41 000. Mali leyi tekiweke ku ya endzhaku yi vangile leswaku swirho swin'wana swi salela endzhaku hi tihakelo ta swona.
GEMS se yi tihlanganisile na swirho leswi khumbekaka. Hi kombela u languta kahle xitatimendhe xa tihakelo ta wena ta kotara ku va u twisisa hi ntalo leswaku ku cinca ka muholo swi khumbe njhani tihakelo ta wena.
Tihakelo to tala leti nga salela endzhaku se hi ti komberile eka Phesali. Loko u khumbeka, langutela mali leyi nga ta kokiwa eka muholo wa wena ku sukela N'wendzamhala 2009. Hambiswiritano, Phesali yi pfumelela ntsena leswaku mali leyi nga salela endzhaku ya tihakelo ta swa rihanyo yi kokiwa tinhweti tinharhu ntsena. Mali yin'wana leyi nga salela endzhaku yi ta kokiwa hi manuwali eka Purakitixina ya HR hi ku tirhisa endlele ra 0189 ri nga ro koka mali leyi kolotiwaka.
Leswi swi vula leswaku mali leyi kolotiwaka ya Mawuwai (kumbe Mhawuri) yi ta kokiwa hi Phesali. GEMS yi ya rhumela mapapila ya mihlanganiso ya tihakelo na matirhiselo ya 0189 exikarhi ka nhweti leyi eka Vapurakitixina va HR leswaku vakota ku vona leswaku mali leyi nga salela endzhaku ya kokiwa.
Hi kombela u hi bela riqingho eka 0860 00 4367 loko u ri na swivutiso.
Mimbuyelo yikulu, yo antswa!
GEMS se yi na masungulo ya mimbuyelo yo angarha yo tirha ha wona naswona a swi olovi ku antswisa eka leswi se swi tekiwaka swi ri maendlelo ya xiyimo xa le henhla. Hi ku landza maendlelo ya Xikimi yo tumbuluxa swilo swintshwa, hi kumile tindlela tintshwa to antswisa mimbuyelo ya 2010.
Swintshwa: Eka 2010 GEMS yi tivisa Netiweke ya GEMS leyi nga ta siva Netiweke ya Vutshungurinkulu lebyi tirhisiweke eka malembe manharhu lama nga hundza.
Swintswa: Mbuyelo wa lava nga biha emirini wa le xibedlhele xa phurayivhete se wu katsa patholoji na rhadiyoloji, hi ku leteriwa hi mpfumelelo wa le ku sunguleni na vukorhokeri lebyi pfumeleriweke.
Swintshwa: Swirho swa Sapphire se swi languteriwile ku kuma mirhi ya swona ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo eka muphakeri wa vukorhokeri bya Xikimi bya mavabyi ya nkarhi hinkwawo eka Famasi ya Medipost.
Swintshwa: Mimbuyelo ya Rhanyo ra Swa Miehleketo yi katsa ku tshunguriwa hi tisayikhologisiti naswona yi lawuriwa hi Mimbuyelo ya le Hansi Leyi Kombisiweke
PMB eka vaphakeri va vukorhokeri bya Xikimi lava hlawuriweke.
Swintshwa: Mbuyelo wo kala mpimo wa swa rihanyo swa masungulo i xiphemu xa nhlawulo lowu eka vaphakeri va vukorhokeri bya Xikimi lava hlawuriweke.
Swintshwa: Eka 2010 GEMS yi tivisa Netiweke ya GEMS leyi nga ta siva Netiweke ya Vutshungurinkulu lebyi tirhisiweke eka malembe manharhu lama nga hundza.
Swintshwa: Patholoji na rhadiyoloji hi ku leteriwa hi vukorhokeri bya nongoloko lowu pfumeleriweke na mpfumelelo wa le ku sunguleni.
Swintshwa: Mimbuyelo ya le xibedhlele yi leteriwa hi mpfumelelo wa le ku sunguleni na maendlelo ya Vuhlayiseki byo Lawuriwa.
Swintshwa: Mbuyelo wa Swa Rihanyo swa Miehleketo wu katsa sayikholoji yo ka yi nga ri ya le xibedhlele, hi ku leteriwa hi mipimo hinkwayo ya le xibedhlele.
Swintshwa: Swirho swa Beryl se swi languteriwile ku kuma mirhi ya swona ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo eka muphakeri wa vukorhokeri bya Xikimi bya mavabyi ya nkarhi hinkwawo eka Famasi ya Medipost..
Swintshwa: Mbuyelo wo kala mpimo wa swa rihanyo swa masungulo i xiphemu xa nhlawulo lowu eka vaphakeri va vukorhokeri bya Xikimi lava hlawuriweke.
Swintshwa: Ku amukeriwa exibedhlele siku na siku ku nga ri PMB a swi na mpimo. Xikalo xi tlakukile ku fika eka R10 760.
Swintshwa: Mbuyelo wa Phatholoji ya Masungulo se wu katsa nkambelo wa khensa hi likhwidi hi mipimo ya xikimi leyi kambisisiweke.
Swintshwa: Vukorhokeri bya swa meno: swa meno swa le handle ka xibedhlele leswi avelanaka na swa meno swa le xibedhlele (R2 050 ya muhlayisiwa un'wana na un'wana hi lembe).
Mbuyelo wa switirhisiwa swa swa rihanyo na swa sejikhali wu mbirhihatiwile.
Mbuyelo wa buloko wu tlakukile ku fika eka R1 070 hi ndyangu. Swkoxo swi ta hakeriwa eka mbuyelo lowu loko mali ya PMSA yi tirhisiwile hinkwayo.
Mirhi yo yi tirhisa ekaya (TTO) yi ta leteriwa hiloko mali yi ri kona eka PMSA.
Swintshwa: Ku amukeriwa exibedhlele siku na siku ku nga ri PMB a swi na mpimo. Xikalo xi tlakukile ku fika eka R10 760.
Mbuyelo wa buloko wu tlakusiwa ku fika eka R2 820 hi muhlayisiwa na R5 640
hi ndyangu.
Swintshwa: Mpimo wa le hansi wa mirhi ya wena wa tivisiwa.
Swintshwa: Mbuyelo wa phatholoji ya Masungulo se wu katsa nkambelo wa khensa hi likhwidi hi mipimo ya xikimi leyi kambisisiweke.
Swintshwa: Nongoloko wa mavabyi lama nga horiki hi ku angarha wu tirha eka na le henhla ka mipimo.
Swintshwa: Mbuyelo wun'wana wo engetela wa Buloko wa R7 000 hi muhlayisiwa eka malemeb mambirhi ya khalendara wa engeteriwa. Mipimo ya le hansi ya tirhisiwa. Mpimo lowu wo engetela wa kumeka eka leswi landzelaka: swa meno (ehandle ka xibedlhele), swa mahlo, vuhlanganisi bya vukorhokeri bya swa rihanyo na rhadiyoloi ya masungulo.
Mbuyelo wa switirhisiwa swa swa rihanyo na swa segikhali wu mbirhihatiwile.
Swintshwa: Ku amukeriwa exibedhlele siku na siku ku nga ri PMB a swi na mpimo. Xikalo xi tlakukile ku fika eka R10 760.
Swintshwa: Mbuyelo wa Pathoji ya Masungulo se wu katsa nkambelo wa khensa hi likhwidi hi mipimo ya xikimi leyi kambisisiweke.
Swintshwa: Mpimo wa le hansi wa R1 150 hi muhlayisiwa wa mirhi ya wena wa tivisiwa.
Swintshwa: Mpimo wa le hansi wa tifureyimi ta mahlo wu tlakukile ku fika eka R1 500.
Mbuyelo wa switirhisiwa swa swa rihanyo na swa segikhali wu mbirhihatiwile.
u ri NDZA KHENSA!
Hi vile na mahelo ya vhili lamanene! Hinkwaswo a swi hlawulekili! Singita exikarhi ka masingita - mhani wa mina, loyi a nga na vuvabyi bya chukele, a a ri na mbanga leyi a yi nga holi. Endzhaku kaloko GEMS yi endlile leswaku a kota ku endzela elwandle, se yi horile! Ndza khensa GEMS! Rendzwo leri a ri tsakisa naswona hi dyondzile swo tala hi Mana wa Madoroba."
Eka xiphemu xa vumune xa nongoloko wa WEB SMART, ntshikelelo wa hina wu le ka Khalikhuleta ya Tihakelo.
Khalikhuleta ya Tihakelo yi tumbuluxiwile leswaku u kota ku yi tirhisa.
Khalikhuleta yi vekiwile tanihi hi aykhoni ya xifaniso eka pheji ra le kaya na le hansi ka pheji rin'wana na rin'wana eka webusayiti. Ya kumeka na le ka menyu ya "Swirho" ehansi loko u lava ku tirhisa nhlawulo lowu.
Khalikhuleta tihakelo ta wena hi ku hlawula muholo wa wena na nhlayo ya vanhu lavakulu na swihlangi eka ndyangu wa wena.
Khalikhuleta yi ta kombisa leswaku u hakela mali muni eka mihlawulo hinkwayo, na ku kumbetela sapusidi ya muthori hi 75% ya tihakelo hinkwato hi ku landza
Hi tirha swinene ku vona leswaku u hanye kahle
Eka GEMS hi tiyimiserile ku aka vuxaka lebyi nga tiya na madokodela lava nyikaka vukorhokeri bya swa rihanyu eka vanhu vo tlula 1 000 000.
Hi lava ku vona leswaku dokodela wa wena u hlanganyeta swa rihanyo swa wena na ku ku nyika vutshunguri bya xiyimo xa le henhla ku ya hi mali leyi u yi hakelaka.
Ku na mimbuyelo yo tala ya ku endzela dokodela wa Netiweke ya GEMS. Yin'wana ya yona hi leyi landzelaka:
Ku hava mali yo engetela leyi u yi hakelaka.
Dokodela wa wena wa Netiweke ya GEMS u tiyimiserile ku ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla hi mipimo ya Xikimi naswona ku nga engeteriwi yin'wana mali.
Madokodela hinkwawo ya Netiweke ya GEMS Network ku nyika profayili ya ntirho wa vona naswona, laha swi faneleke, va kuma ndzetelo eka vatirhikulobye (ku dyondzisiwa hi vatirhikulobye) ku antswisa vukorhokeri bya vona bya swa rihanyo.
Madokodela lama nga phurofayiriwa naswona va kuma xiyimo xa le henhla va vuyeriwa hi ku hakeriwa mali ya le henhla naswona a yi humi eka wena.
Ku cinca ka nkoka ka swirho swa Sapphire na Beryl eka 2010
Ku nga se fika 2010, swirho swa Sapphire na Beryl a va fanele va endzela muphakeri wa netiweke ya Mutshungurinkulu loko va lava ku tshunguriwa. Ku suka hi 2010, swirho leswi nga eka mihlawulo leyi swi fanele ku endzela dokodela na muphakeri wa vukorhokeri lava nga eka Netiweke ya GEMS. Tiva leswaku madokodela lama nga eka netiweke ya Mutshungurinkulu va nga va swirho swa Netiweke ya GEMS kambe xa nkoka hileswaku swirho swi kumisisa mhaka leyi.
Swirho leswi nga eka Sapphire na Beryl swi fanele ku tiva leswaku madokodela ya swona ya joyinile Netiweke ya GEMS eka 2010. Ku na mintwanano yintshwa leyi ku pfumelelaniwaka ha yona exikarhi ka madokodela na GEMS. Vona leswaku dokodela wa wena i xirho xa Netiweke GEMS loko u tirhisa vukorhokeri bya yena eka 2010. Vuxokoxoko hinkwabyo byintshwa bya ku tihlanganisa na madokodela na vaphakeri va vukorhokeri lava nga eka Netiweke ya GEMS byi ta rhumeriwa eka wena ku nga ri khale, ku katsa na khadi lerintshwa ra wena ra vuxirho.
Ku sukela 1 Sunguti 2010 u ta kota ku kuma muphakeri wa vukorhokeri wa swa rihanyo wa Netiweke ya GEMS eka muganga wa wena hi ku:
Bela riqingho eka
za.
Languta mfungho wa
Vona leswaku swikoxo swa wena swa hakeriwa
Ndlela ya ku endla swikoxo ya hlamuseriwa
Ku sivela mhangu ya leswaku u nga Goza ra 1 Wena kumbe muphakeri wa vukorhokeri wa swa rihanyo wa wena mi rhumela swikoxo.kumi mimbuyelo ya swa rihanyo, hi leyi Goza ra 2 Ndzawulo ya Swikoxo yi amukela, yi hlela na ku pasisa swikoxo swa ntiyiso.nhlamuselo yo olova ya mahakelelo ya Goza ra 3 SMS ya ku tivisa hi xikoxo yi rhumeriwa xirho ku tiyisisa leswaku xxikoxo xi le ku hleriweni. swikoxo na swihoxo leswi u nga swi Xitiviso lexiaxivulileswakuxikoxoxitahakeriwa,kambe leswakuxilekuhleriweni.Lokou sivelaka ku va swikoxo swa wena swi nga amukeleki. nga xi kumi xitiviso xa SMS xa ku amukeriwa ka xikoxo, bela riqingho eka 0860 00 4367 leswaku u ta sungula ku kuma vukorhokeri lebyi. Goza ra 4 Endzhaku ka ku hlela xikoxo Xikimi xi hakela xikoxo xolexo hi ku landza milawu ya Xikimi na mimbuyelo leyi nga kona. Goza ra 5 Xikoxoxitahakeriwankarhilowulandzelakawohakela.GEMSyihakelaswikoxokambirhihi nhweti.
Leswi swi ta vanga leswaku xikoxo xa wena xi nga hakeriwi:
Ku va u tirhisa khadi ra wena ra vuxirho hambiloko u
Xikimi xi nge hakeli swikoxo leswi taka endzhaku
Loko u nga ha ri xirho xa Xikimi, u nge kumi mimbuyelo nga ha ri xirho xa GEMS.
kaloko u nga ha ri xirho.
leyi a wu yi kuma khale.
Ndlela yin'wana yak u twisisa maendlelo ya swikoxo i ku tiva leswaku swikoxo leswi u swi rhumela kwihi. Vona leswaku swikoxo swa wena u swi rhumela eka adirese leyi nga fanela.
Swikoxo hinkwaswo swi nga fekiseriwa eka 0861 00 4367 kumbe Ku imeyiriwa eka enquiries@gems.gov.za.Loko u nga rna ntiyiso wa leswaku swi ya kwihi, u nga kanakani ku tihlanganisa na Xikimi eka 0860 00 4367.
Loko u tshika ntirho tanihi Mutirhela-Mfumo
GEMS i xikimi xa swa rihanyo xa Vatirhela-Mfumo ntsena - I Vatirhela-Mfumo ntsena va nga va ka swirho swa Xikimi lexi.
Swirho swa GEMS swi nga tshika vuxirho kumbe ku tshikisiwa ku va Vatirhela-Mfumo loko:
va tshika ku va Vatirhela-Mfumo;
va hundza emisaveni;
tikontrakta ta ntirho ti fika emakumu;
va hlongoriwa ntirhweni hikwalaho ka matikhomelo yo biha; kumbe va joyina xikimi xa swa rihanyo xin'wana. Hi ku landza nawu, ku hava munhu loyi a pfumeleriwaka ku va xirho xa swikimi swimbirhi swa rihanyo.
Loko u ya emahlweni u tirhisa khadi ra vuxirho ra wena hambiloko u nga ha ri xirho naswona swikoxo swi hakeriwa, u ta tlherisela mali leyi nga hakeriwa loko masiku yak u tshika eka xikimi ya kombisiwa eka tirhekodo ta hina. U nga ha tshika ku va xirho hi ku hi bela riqingho eka 0860 00 4367 kumbe u hi fekisela papila ro tshika vuxirho eka 0861 00 4367.
miri
Ku hunguta miri a swo va kahle ntsena eka ku u ambala maburuku lamatsongo, kambe swi na nkoka eka rihanyo ra wena. Loko u lava ku hunguta miri, u fanele ku va na kungu ro karhi. Ku hunguta miri swi vula ku cinca mahanyelo, ku hlawula swakudya swa kahle na ku tshama hi ku gingirika!
Ehleketa hi leswi
Tidyondzo ti kombisa leswaku ndlela ya ku hunguta miri i ku dya swakudya swo fihlula swa kahle.
Hileswi swin'wana switsundzuxo swa ku ri u nga engeteli miri na ku tshama u hanye kahle lembe hinkwaro, ngopfungopfu hi nkarhi wa makhisimusi.
Hunguta ku dya nyama yo tshwuka u dya ngopfu huku na nhlampfi.
Oxa kumbe u baka swa wena.
Nwana mati ku ri na swonwa swa chukele ro tala. U nga nwi ngopfu swa xihoko.
U nga tirhisi ngopfu botoro na/kumbe majarini.
U nga xavi swakudya swo kumiwa swi vupfile.
Dyana swakudya switsongo nkarhi wo tala
Vanhu van'wana va ha ehleketa leswaku a va fanelangi va dya loko va lava ku hunguta miri, kambe leswi a hi ntiyiso. Hi ku landza tidyondzo ta ku hunguta miri, loku dya ko tala methabolizimi ya wena yi tirha kahle. Ndlela yin'wana yak u engetela mpimo wa methabolizimi i ku dya swakudya switsongo mikarhi yo tala na swineke swo aka miri (swo kota timanga, mihandzu na matsavu) loko u twa ndlala.
hi kuma swa rihanyo swo antswa.
DSP i ntlawa wa vaphakeri va swa vukorhokeri lava hlawuriweke lava swirho swa GEMS swi nga kumaka vukorhokeri bya swa rihanyo bya xiyimo xa le henhla eka vona. Swirho leswi kumaka DSP swi kuma vukorhokeri hi ku angarhela ehandle ko vilela hi tihakelo tin'wana na swipimelo swa vutshunguri hi ku landza mimbuyelo ya le hansi leyi hlawuriweke (PMB's). Hi ku tirhisa DSP u kuma na mixavo yo antswa leyi u lulamiseriweke yona hi GEMS.
Ku sukela hi 2010, Famasi ya Medipost yi ta va DSP ya vuphakeri bya mirhi ya vuvabyi bya nkarhi hinkwawo eka swirho swa GEMS eka mihlawulo ya ntlhanu
HINKWAYO. GEMS yi ta hakela 100% ya swikxo swa mirhi loko mirhi ya kona yi ri kona eka nongoloko wa mirhi ya Xikimi (nongoloko wa mirhi ya mavabyi ya nkari hinkwawo leyi pfumeleriweke) ya nhlawulo wa wena naswona loko yi kumeka eka DSP, hi ku landza milawu ya Xikimi. U nga ha tirhisa vukorhokeri byihi kumbe byihi bya mirhi ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo kambe u ta hakela 30% ya mali leyi lavekaka.
Xana ku humelela yini hi mapapila ya mirhi ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo loko ndzi tshika ku va xirho xa GEMS?
Mirhi ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo yi rhumeriwa swirho swa GEMS hi Vaphakeri va Vukorhokeri lava Hlawuriweke (DSP), Medipost. Loko u nga ha ri mutirhela-
Tiva ntikelo wa miri wa wena (BMI)
Goza ro sungula ra ku tiva ntikelo wa wena i ku twisisa BMI ya wena, leswi ku nga ku pima mafurha ya miri wa wena hi vulehi na ntikelo. Swa olova ku khalikhuleta BMI ya wena u tirhisa fomula leyi nga laha hansi:
Ku lala = 18.5
Ku nyuhela = 25 - 29.9
Ku nyuhela ku tlula mpimo = BMI ya 30 kumbe ku tlula
Madyelo ya kahle lama katsaka vutiolori bya timinete ta 30-40 kanharhu hi vhiki, i ndlela ya kahle yo sungula. Hlawula nghingiriko wihi kumbe wihi lowu u wu rhandzaka, ntsena loko u endla xan'wanchumu.
Yana eka Facets ya Kotara ya 3 ku kuma mahungu man'wana ya mahanyelo na madyelo ya kahle!
GEMS a yi hakerisi mali yin'wana ya le tlhelo kumbe ya vulawuri ya ku humesa kumbe ku lawula mirhi leyi nga eka nongoloko wa Xikimi naswona yi nga Nongoloko wa Mixavo ya Mirhi (MPL), loko mirhi ya kona yi kumeka eka DSP ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo. MPL yi tirha ntsena eka mihlawulo ya Ruby, Onyx na Emerald.
Swirho swa mihlawulo ya Sapphire na Beryl swi fanele ku tiva leswaku tiayitheme hinkwato leti nga ri ki kona eka nongoloko wa mirhi ya GEMS ti ta honisiwa u ta tihakelela tona naswona tihakelo ta MPL a ti tithi laha. Dokodela wa wena kumbe
Famasisiti u ta kota ku swi vona loko mirhi leyi lavekaka yi ri eka nongoloko wa mirhi leyi hIawuriweke ya GEMS kumbe e-e.
ntshungeni wa malwandle swi olovisiwile
Tanihi xirho xa GEMS lexi tirhaka entsungeni wa malwandle, ha swi tiva leswaku swilaveko swa wena swi hambanile swo kuma mimbuyelo ya swa rihanyo swa wena.
Hi leswi swin'wana switsundzuxo swa ku lawula swikoxo swa wena u ri ekule.
Mahungu lama nga helelangiki
Ku sivela mhaka leyi, vona leswaku fomo ya swikoxo ya ximfumo ya GEMS yak u endza/ya le ntsungeni wa malwandle leyi nga eka www.gems.gov.za ya tirhisiwa loko u tisa swikoxo.
Loko u tirhisa fomo yin'wana ku tisa swikoxo swi nga endla leswaku Xikimi xi nga kumi vuxokoxoko hi ntalo. Leswi swi nga endla leswaku mali yi nga hakeriwi hinkwayo kumbe xikoxo xi honisiwa.
Loko u rhumela xikoxo u ri entsungeni wa malwandle, vona leswaku fomo ya xikoxo xa wena yi tatiwile naswona yi hlamusela muxaka wa vutshunguri. Vona leswaku vuxokoxoko lebyi landzelaka byi tiyile:
Muxaka wa vukorhokeri (Dokodela, famasi, muxaka wa xipexalisiti, sw. na sw.)
Masiku ya vukorhokeri
Vutshunguri byo kongoma lebyi endliweke maendlelo na mikarhi ya vutshunguri
Vito ra murhi wun'wana na wun'wana na nxavo wa wona
Tiayitheme to engetela na mavito ya tona na mixavo
Loko tidokhumente leti ti ri hi ririmi rimbe, vona leswaku leti rhumeriwaka eka GEMS
Swikoxo leswi hundzeriweke hi nkarhi
Tsundzuka ku rhumela xikoxo xa wena hi xihatla eka embhasi ya Afrika Dzonga na khonsuleti leswaku swi kambisisiwa hikuva vat a tisa swikoxo swa wena eka GEMS ku kambisisiwa. Xikoxo lexi nga hundzeriwa hi nkarhi (tinhweti ta mune) swi ta ariwa naswona ndzawulo ya wena yi nge swi koti ku kuma mali eka GEMS.
Swikoxo swa ku famba
Ku tirhisa tifomo ta swikoxo swa ku famba (ehansi ka ku tisa xikoxo xa le ntsungeni wa malwandle) swi khumba swikoxo swa swirho leswi nga yangiki entsungeni wa malwandle hi ntirho wa ximfumo. Leswi swi khumba swirho leswi endlaka swikoxo eka GEMS swa tihakelo ta swa rihanyo leti veke kona hi nkarhi wo endzela entsungeni wa malwandle.
Tsundzuka leswaku xankoka eka ku kuma mimbuyelo ya wena loko u ri etikweni rin'wana i ku va u vona leswaku fomo leyi nga fanela ya swikoxo yi fika eka GEMS
hi xihatla.
vutihlanganisi. Bela riqingho eka 0860 00 4367 ivi u landzelela leswi u leteriwaka swona.
ICE yi nga ponisa vutomi bya wena
Hambileswi vo tala hi nga voniki nkoka wa swona, i mhaka ya kahle ku tilulamisela swilamulela-mhangu.
U nga ha tirhisa selefoni ku byela tipharamediki leswaku va tihlanganisa na maniloko wena u nga ha koti ku vulavula. Loko selefoni ya wena yi nga khiyiwangi, tiphurofexinali leti tit a languta nomboro ya ICE (loko ku ri na mhaka ya xihatla) eka mavito lama nga eka selefoni ya wena. Leyi i nomboro ya munhu loyi u lavaka va tihlanganisa na yena, hi ku ku yimela, loko ku ri na mhangu ya xihatla. Loko u ri na nomboro yo tlula yin'we u nga ha va na ICE 1, ICE 2 na swin'wana. Hi marito man'wana, u nga ha longoloxa murhandziwa wena, vatswari, munghana wa le ndyangwini kumbe dokodela wa wena, hi ku landza swiyimo swa wena. U nga ha hlayisa na nomboro ya xihatla ya GEMS ya (0800 44 4367) eka selefoni ya wena ku kuma hi ku olova vukorhokeri bya xilamulelamhangu bya swa rihanyo loko u byi lava hi xihatla.
Tirhisa nomboro ya fekisi leyi nga fanela
Loko u rhumela fekisi eka GEMS, vona leswaku u tirhisa nomboro leyi nga fanela ya fekisi - 0861 00 4367 ya tifekisi tin'wana na tin'wana na swikoxo na 0866 51 8009 ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo.
Yima ku kuma ntiyisiso wa leswaku fekisi yi fambile, ngopfungopfu loko u fekisa eka ndhawu ya mani namani. Ntiyisiso wa ku famba ka fekisi i vumbhoni bya wena bya leswaku hi amukerile fekisi ya wena.
Nomboro ya vuxirho bya wena?
Tsundzuka ku tsala nomboro ya wena ya vuxirho mikarhi hinkwayo loko u tihlanganisa na GEMS - Leswi swi hi pfuna ku hatla hi kuma vuxokoxoko bya wena.
Xitsundzuxo: Papila ra wena ra mahungu hi ririmi ra wena
Siku ra Misava ra AIDS ri tlhava mukhosi wa leswaku vanhu hinkwavo va fikeleriwa
Ku ringana 5.7 wa mamiliyoni ya vanhu va hanya na HIV/AIDS. Vo tala va vona i vaxisati, van'wana va bihile emirini, laha va nga ta hundzisela vhayirasi eka tincece ta vona. Hi 1 N'wendzamhala 2009, Siku ra Misava ra AIDS. Siku leri ra nkoka ri tivisa vanhu mayelana na ntungu lowu. Nhlokomhaka ya lembe leri i "Vanhu hinkwavo va fikeleriwa na timfanelo ta vanhu," yi tshikelela mhaka ya nsirhelelo na nhlayiseko na magoza lama tekiweke ku lwisa ntungu lowu, leswi faneleke ku hatlisisiwa na ku tshikelela ku tinyiketa ka vanhu ku fikelela xikongomelo xa ku fikelela vanhu hinkwavo.
Xana ntshuxeko wa timali wu vula yini?
Muhlayisiwa u na ntshuxeko wa swa timali loko a nga holi mali yo tlula Mali ya Phenceni eka swiyenge hinkwaswo swa muholo. Naswona muhlayisiwa u fanele a languterile eka xirho hi tindlela hinkwato ku kuma ndzindzakhombo na mimbuyelo ya swa rihanyo.
Selefoni ya wena: Yi na nkoka ku tlula tiqingho
GEMS yi tirhisa tithekinoloji hinkwato leti nga kona. Vukorhokeri byo hambana bya
SMS tanihi Lookup ya Mbuyelo wa SMS ya hina ya nkoka na Lookup ya Vanghana va GEMS swi ku pfuna ku tihlanganisa na Xikimi hi SMS ku kamba mimbuyelo ya wena leyi nga kona kumbe ku kamba muphakeri wa vukorhokeri bya swa rihanyo eka ndhawu ya n'wina.
Naswona kun a maendlelo yo khomeka ya xitiviso xa swikoxo, laha u tivisiwaka hi SMS loko hi kuma xikoxo xa wena kumbe xa vahlayisiwa va wena, leswi ku pfunaka ku tiva swikoxo leswi endliweke.
U nga ha kuma webusayiti ya GEMS DotMobi eka selefoni ya wena hi ku thayipa ntsena m.gems.gov.za eka burawuzara ya inthanete ya selefoni ya wena. Sayiti leri ri tumbuluxiile leswaku vukorhokeri hinkwabyo bya GEMS bya onolayini byi kuma hi swirho swo tala. GEMS DotMobi yi ku nyika mahungu ya nkoka ya xikimi xa vukorhokeri laha u ma kumaka hi ku olova.
Vona leswaku hi na nomboro ya selefoni leyi nga fanela leswaku u ta kota ku tirhisa vukorhokeri lebyi.
Nongoloko wa lava nga biha emirini
Tanihi xirho xa GEMS, u na lunghele ro kuma nongoloko wa mahala wa lava nga biha emirini, lowu nga endleriwa ku ku nyika nseketelo, dyondzo na switsundzuxo eka swiyenge hinkwaswo swa ku biha emirini, ku tshama na nkarhi endzhaku ka (ku tshunxeka). U nga ha titsarisa hi ku panga fomo leyi nga fanela eka www. gems.gov.za na hi ku fekisa eka 0861 00 4367 kumbe u yi imeyila eka enquiries@ gems.gov.za.
Vukorhokeri byo tiendlela bya riqingho bya tiawara ta 24
Sweswi u nga ha kombela swilo swo kota switifiketi swa xibalo kumbe tifomo hi ku tirhisa vukorhokeri bya hina laha u tiendleka ha wexe eka riqingho ra tiawara ta 24. U nga ha cinca na mihlawulo ya mimbuyelo ya wena na vuxokoxoko bya
<fn>(3172010120505 PM) FINAL TSONGA MARKETING BROCHURE.txt</fn>
Loko GEMS yi tumbuluxiwa a ku ri na wena emiehleketweni. Hi hina xikimi xa swa rihanyo xa vanhu vo karhi lexikulu lexi tiyimiseleke ku langutana na swilaveko swa swa rihanyo swa Vatirhelamfumo.
Hi tiyimiserile leswaku xirho xin'wana na xin'wana xa hina na mindyangu ya vona va kuma mimbuyelo yo koteka na yo angarha hi ku tirhisa mihlawulo ya 5 ya mimbuyelo. Ku sukela loko xirho xo sungula xi joyinile GEMS hi 2006, hi kurile hi ndlela leyi hlamarisaka no vona leswaku hi xikimi xa swa rihanyo lexi nga hlawuleka, xo tirha no fikeleriwa hi Vatirhelamtumo.
Eka GEMS hi twisisa ku cinca loku yaka emahlweni ka bindzu ra swa rihanyo, kutani tanihi ntolovelo wa hina hi amukela mintlhontlho na swilaveko swintshwa, hi ku vona leswaku Xirho xin'wana na xin'wana xa katsawa naswona ku hava loyi a salelaka
U nga joyina GEMS loko u thoriwile eka:
Ndzawulo ya Rixaka longoloxiwile eka Xedyulu xa 1 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Tiko;
Ndzawulo ya Xifundzankulu longoloxiwile eka Xedyulu xa 2 xa Nawu wa Vukorhokeri
Vulawuri bya Xifundzankulu longoloxiwile eka Xedyulu xa 2 xa Nawu wa Vukorhokeri Swiyenge swa vulawuri longoloxiwile eka Xedyul
Kumbe ntlawa wihi kumbe wihi wa vathori lowu pfumeleriweke hi Xikimi.
Khombo ra kona hileswaku u nge vi xirho xa GEMS loko u thoriwile hi:
Vuthu ra Vuhlayiseki ra Afrika-Dzonga;
Ejensi ya Vuhlori ya Rixaka;
GEMS yi na mimbuyelo yo fikeleleka eka hinkwerhu!
Munhu un'wana na un'wana a nga swi kota ku joyina GEMS, hikuva mali leyi u ti hakelaka ku va xirho xa xikimi yi ya hi mali leyi u yi holaka. Leswi swi vula leswaku u ta hakela mali ya le hansi ya mbuyelo wun'we ku pimanyisa na munhu loyi a holaka mali yo tala. Ku ri u hakela mali muni swi lawuriwa hi mpimo wa ndyangu wa wena na leswaku u hlawula nhlawulo wihi eka leyi ya ntlhanu.
Tanihi hi Xirho xa GEMS u ta tiphina hi:
Xikimi lexi nga na ntiyiso eka ku languta swilaveko swa wena - ha yingisa loko Swirho swi vulavula!
Mimbuyelo yo hlawuleka ya swa rihanyo hi mipimo leyi fikelekaka.
Sihundla hi ku hetiseka -mahungu ya wena ya swa rihanyo ya hlayisiwa tanihi hi xihundla hi ntalo - hambi ku ri eka muthori wa wena.
Hi hakela swikoxo hi xihatla naswona kahle eka masiku ya 14.
Tihlanganisa na Xirho nkarhi na nkarhi.
Senthara ya Tiqingho leyi nga ku pfunaka hi ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo ra Afrika-Dzonga.
Vukorhokeri bya tikhasimende bya malwandla no tirheka eka Senthara ya Tiqingho ta hina na tihofisi ta swifundza.
Tihofisi ta swifundza tiko hinkwaro ku kuma vukorhokeri na ku pfuniwa hi ku olova.
Ku kuma vuhlayiseki bya swa rihanyo hi ku angarha eka switirhisiwa swa mani na mani kumbe swa phurayivhete.
Nongonoko wa ku Lawula Mavabyi ku lawula matshungulelo na tihakelo ta mavabyi ya nkarhi hinkwawo.
Muphakeri wa vukorhokeri loyi a hlawuriweke loyi a nga ta vona leswaku u kuma mirhi ya wena ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo nhweti na nhweti
Nongonoko wa Malawulelo ya HIV/Aids lowu ku nyikaka vuhlayiseki bya xihundla loko u byi lava swinene.
Vukorhokeri bya swa rihanyo bya xihatla bya tiawara ta 24 lebyi kumekaka eka tindhawu to tala eAfrika-Dzonga.
Vukorhokeri bya swa rihanyo bya le mahlweni na minongonoko yo kota Nongonoko wa Vutswedyana, Masiku yo Kambela Swa Rihanyo entirhweni wa wena, na swin'wana swo tala eka vukorhokeri lebyi kulaka byi ya emahlweni mikarhi hinkwayo. hi lava swi ku olovela ku tshama u hanyile kahle.
Loko u joyina GEMS, u xiphemu xa xikimi xa swa rihanyo lexi nga tiya eka swa timali naswona xi kulaka hi Vuxirho.
Ku va xirho, landzelela magoza lama landzelaka yo olova
Goza ra 1: Kuma fomo yo endla xikombelo - hi ku va u yi panga eka webu (www.gems.gov.za), kumbe hi ku tihlanganisa na Senthara ya Tiqingho eka 0860 00 4367, kumbe u tihlanganisa na ndzawulo ya HR ya wena;
Goza ra 2: Fomo leyi nga tatiwa - vona leswaku u tata swiyenge hinkwaswo hi ku hetiseka na ku tisa tidokhumente to engetela leti lavekaka (languta: Xana hi tihi tidokhumente leti u faneleke ku ti nghenisa eka xikombelo xa wena? laha hansi);
Goza ra 3: Hi Fekiseli, Poseli kumbe ku Imeyili fomo leyi nga tatiwa na tidokhumente.
Xana hi tihi tidokhumente leti u faneleke ku ti nghenisa eka xikombelo xa wena?
Loko u lava ku joyina GEMS, u fanele u tisa tikhopi ta tidokhumente to karhi leti nga sethifayiwa, to kota tidokhumente ta vutikombisi/ pasi, ra wena ni ya swirho swa ndyangu, swin'we na fomo ya wena yo endla xikombelo. languta webusayiti ya hina ya www.gems.gov.za ya nongonoko hi ntalo wa tidokhumente leti u faneleke ku ti rhumela, kumbe bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho ya hina eka 0860 00 4367. swi na nkoka ku tiva leswaku loko u nga katsi tidokumente hinkwato leti hi ti lavaka, GEMS yi nge swi koti ku hlela xikombelo xa wena naswona swilo swi ta hlwela ku kondza loko tidokhumente hinkwato leti lavekaka ti rhumeriwile.
Tanihi mikarhi hinkwayo, GEMS yi tiyimiserile ku ku nyika mimbuyelo ya swa rihanyo yo hlawuleka yo fambelana na xikhwama xa wena. Hikwalaho ke, ha swi kota ku vona leswaku mitlakuso ya tihakelo ta wena ta nhweti na nhweti yi fambelana na inifilexini ya swa rihanyo. Hi tinyiketile eka wena hi ku ku nyika mihlawulo yo hambana. Ku na nhlawulo wa mbuyelo lowu fikelelaka swilaveko swa rihanyo swa ndyangu wa wena na swo ringana xikhwama xa wena!
Laha hansi ku na tihakelo ta nhweti na nhweti leti nga kombisiki sapusidi ya muthori. loko mutirhi a fanele ku kuma sapusidi, muthori u ta hakela xiphemu xa tihakelo kasi mutirhi yena a hakela xiphemu lexi nga sala. Makiximamu ya sapusidi yi ya hi ku ri ndyangu wu kurile ku fika kwihi naswona yi pimiwile ku fika eka 75% ya tihakelo ta nhweti na nhweti ta wena, ku fika eka mpimo wa R2 570.
Xikalo xa muholo Xirho Munhu Child
Xikalo xa muholo Xirho Munhu N'wana
Rhumela SMS eka 083 450 4367 boxa nomboro ya Phesali ya wena, kutani hi ta tihlanganisa na wena.
Bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho ya 0860 00 4367.
<fn>(39201011706 PM) TSONGA SELECTION PACK FINAL.txt</fn>
Rito ro huma eka Mufambisinkulu
Eka GEMS ha yingisela loko swirho swi vulavula. Hi vona nkoka wa ku vulavurisana na ku va hi ya emahlweni ku vona leswaku mihlawulo ya mimbuyelo ya hina na vukorhokeri swi kongomane na swilaveko swa swirho swa hina.
Ndzi tsakile ku va ndzi ku tivisa hi mimbuyelo ya 2010. Eka burawuchara leyi, u kuma man'wana mahungu mayelana na nsirhelelo wa wena wa swa rihanyo lowu fikeleleka no tirheka, lowu wena tanihi xirho xa GEMS, u nga ta wu kuma hi 2010. Hi kombela leswaku u teka nhlawulo lowu nga ta fikelela swilaveko swa wena ni swa ndyangu wa wena.
a ku nga ri lembe ro olova kambe GEMS yi yile emahlweni yi humelela. Hi titwa hi tsakile ku va hi sirhelerile vutomi bya vanhu vo fika 1 000 000 GEMS, leswi endleke leswaku wena u va un'wana wa miliyoni leyi! Ku humelela loku ku veka Gems eka xiyimo xo sungula eka bindzu ra swikimi swa rihanyo, laha ku nga na mimbuyelo yo tihlamusela ha yoxe. Hi hina xikimi xa swa rihanyo xa vanhu vo karhi lexikulu etikweni, leswi ku endlaka xiphemu xa xikimi xa swa rihanyo xo tiya, no tiya eka swa timali, naswona hi tikela ku navela ka wena enhlokweni.
Ku tshikelela ka hina eka swilo swo hlawuleka i vumbhoni bya HINA bya ku tinyiketela eka wena, swilaveko swa rihanyo ra wena na mihlawulo ya WENA. Eka xiletelo lexi hi kombisa mihlawulo ya ntlhanu ya hina yo fikeleleka - ku ku pfuna leswaku u hlawula hi vukheta nhlawulo wa mbuyelo lowu nga ta fikelela swilaveko swa ndyangu wa wena hi 2010.
Mimbuyelo ya masungulo ya swirho ya 2009 ya ha ri kona hi 2010. Hi tlakusile na mipimo ya mimbuyelo leyi nga kona hi tlhela hi engetela yin'wana, tanihi mbuyelo wa Buloko wuntshwa eka nhlawulo wa Emerald. Ha tibumabumela hi ku tiva leswaku na hi nkarhi lowu wa ku tika ka ikhonomi lowu hi nga eka wona, hi ya emahlweni hi ku nyika swa rihanyo swo fikeleleka na swo hlawuleka.
Tihakelo ta 2010 ti sungula eka R424 naswona hi swi kotile ku vona leswaku ntlakuso wa tihakelo a wu hundzi eka mpimo-xikarhi wa 10,8% eka mihlawulo hinkwayo. Matafula ya tihakelo ta 2010 ya katsiwile eka xiletelo lexi, kutani u ta kota ku swi vona leswaku ntlakuso lowu wu khumba njhani xikhwama xa wena.
Eka 2010 hi tivisa Netiweke ya GEMS yintshwa, yi nga netiweke yo tinyiketela ya vaphakeri va vukorhokeri bya swa rihanyo lava nga ta fikelela swilaveko swa rihanyo swa swirho swa hina swa Sapphire na Beryl. Netiweke ya GEMS leyi yi ta siva Netiweke ya Ntshungulo wa Masungulo leyi swirho swa nhlawulo lowu a swi yi tirhisa eka malembe ya 3 lama nga hundza. Mahungu man'wana yo tsakisa ya timhaka leti mi ta tivisiwa wona eku heleni ka 2009.
Ndzi rhandza ku mi khensa hi nsiketelo wa n'wana wo ya emahlweni na ku mi navelela rihanyo lerinene eka 2010. Tsundzukani leswaku GEMS i mutirhikuloni eka ku kuma rihanyo lerinene.
Ndza mi rungula
Ku endla NHLAWULO wa wena.
swin'wana mayelana na mimbuyelo ya wena ya 2010 tihlanagnise na hina eka 0860 00 4337
Mihlawulelo ya rihanyo, na ntsako wa wena!
Ku tinyiketela ka hina. Nhlawulo wa wena
Emakumu ya lembe rin'wana na rin'wana hi nyika swirho swa hina nkarhi wo cincela eka nhlawulo wun'wana. Ku endla nhlawulo wa wena u fanele u rhanga u kamba swilaveko swa wena swa rihanyo, mimbuyelo leyi nga eka nhlawulo wun'wana na wun'wana na tihakelo ta nhweti na nhweti.
Hi kombela u xiyaxiya swinene hikuva u pfumeleriwa ku cinca nhlawulo wa wena kan'we hi lembe. Lko u lava ku cinca nhlawulo wa wena hi 2010, hi kombela u landzelela magoza manharhu lamo olova laha hansi. Tsundzuka leswaku fomo ya wena ya "Endla nhlawulo wa wena" yi fanele yi rhumeriwile eka hina ku nga se fika 30 Hukuri 2009.
Tihlanganise na hina eka
Riqingho 0860 00 4367
Xiletelo lexi xi katsakanya swiyenge swo hambana swa GEMS. Xi tirhiseriwa ntsena ku hatla u kuma leswi u swi lavaka naswona a xi sivi milawu ya Xikimi. Loko ku ri na nkwetlembetano, ku ta tirhisiwa milawu leyi nga rhejisitariwa.
<fn>(415201023741 PM) Revised Application Form_Tsonga.txt</fn>
XILETELO XA XIHATLA XA KU VA XIRHO XA GEMS
Hlaya xiletelo xa xikombelo hi vukheta, tani hilaha xi nga na mahungu ya nkoka lama nga ta ku pfuna eka ku tata fomo ya xikombelo kahle.
Tata fomo ya xikombelo leyi nga laha ndzhaku no vona leswaku u nghenisile tidokhumente hinkwato leti lavekaka na nsayino wa wena laha wu lavekaka.
Rhumela fomo na tidokhumente tin'wana to engetela eka GEMS hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Fekisi: 0861 00 4367
Tisenthara ta xifundza to yisa hi voko: Languta xiletelo xa xikombelo ku kuma vuxokoxoko byin'wana.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, GEMS yi ta ku rhumela phasela ro ku amukela eka masiku ya 7endzhaku ka ku amukela xikombelo xa wena.
Xikombelo xa wena xi ta hlwela ku kambisisiwa loko u nga nyiki GEMS tidokhumente hinkwato leti lavekaka.
Loko xikombelo xa wena xi nga kambisisiwangi, GEMS yi ta tihlanganisa na wena eka masiku ya 5 ya ku amukela xikombelo xa wena.
Tihlanganise na senthara ya hina ya tiqingho eka 0860 00 4367 kumbe u rhumela imeyili eka enquiries@gems.gov.za loko u lava ku pfuniwa nakambe mayelana na matatelo ya fomo ya wena ya xikombelo.
XIKOMBELO XA VUXIRHO
HI KOMBELA U TIRHISA XILETELO XO ENDLA XIKOMBELO KU KU PFUNA EKA KU TATA FOMO LEYI. U NGA RHUMELI XILETELO LEXI NA FOMO YA WENA LEYI U NGA YI TATA.
HI KOMBELA U TATA SWIYENGE HINKWASWO LESWI NGA FANELA HI VUKHETA NASWONA HINKWASWO.
Vona leswaku u rhumela na tidokhumente to engetela leti nga fanela. Rhumela fomo ya xikombelo leyi nga tatiwa eka GEMS hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Hi fekisi eka 0861 00 4367, kumbe
Hi tisenthara ta xifundza to yisa hi voko, kumbe
XIYENGE A: VUXOKOXOKO BYA XIRHO
Muthori (eka xilipi xa muholo)
Xivongo
Mavito (hi ntalo)
Adirese ya Poso
Adirese ya vutshamo Khodi
Riqingho (Ekaya) ( ) Selefoni Nomboro ya Fekisi. ( ) (Entirhweni) ( Khodi )
Imeyili
XIYENGE B: VUXOKOXOKO BYA MU(VA)HLAYISIWA
Hi kombela u languta Xiyenge B xa xiletelo xa xikombelo ku vona leswaku vanhu lava u va hlawulaka ku va vahlayisiwa va faneriwile hi swoleswo. Hi nge swi koti ku languta fomo ya wena loko u nga hi nyikangi vuxokoxoko bya ID ya wena. I swa nkoka leswaku u tata xiyenge lexi hi ntalo.
Xivongo Mavito hi ntalo Rimbewu Siku ro tswariwa Nomboro yo tikombisa kumbe Nomboro ya Phasiphoto Tiko leri swi humaka kona Vuxaka Muholo hi ntalo (loko swi laveka)
XIYENGE C: NHLAWULO WA MIMBUYELO
Hi kombela U HLAWULA MBUYELO WUN'WE NTSENA eka nongonoko lowu nga laha hansi no maraka buloko leyi nga fanela hi X.
Timali hinkwato ta swikoxo leti nga ta thleriseriwa ti ta thleriseriwa ku ya hi milawu ya Xikimi.
XIYENGE D: SIKU RO JOYINA
Hi kombela u kombisa siku leri u nga sungula ku tirha ha rona laha u thoriweke kona sweswi:
Hi kombela u kombisa siku leri u tsakelaka ku joyina GEMS ha rona:
XIYENGE E: XIYENGE XA MUHOLO
Vakomberi lava tirhaka: Hi kombela u nyika muholo wa wena wa nhweti na nhweti. Loko u ri eka xiyimo xa le xikarhi kumbe xa le henhla xa vumininjhere, nyika muholo wa wena wa giroso. (Nghenisa xilipi xa muholo wa wena wa sweswi kumbe papila ra ku thoriwa loko u ri mutirhi lontshwa.)
Muholo ya nhweti R Loko u ri xirho/muhlayisiwa xa xikimi xin'wana, hi kombela u nembeneta xitifiketi xa wena xa vuxirho xo suka eka xikimi xa khale xa swa rihanyo lexi kombisaka siku ro hetelela ra vuxirho (a swi ringanangi ku rhumela makarata ya vuxirho). U fanele u vona leswaku vuxirho bya wena bya xikimi xa swa rihanyo xa sweswi byi herisiwile u nga se kuma nsirhelelo wa GEMS.
XIYENGE F: VUXIRHO BYA KHALE BYA XIKIMI XA SWA RIHANYO
Xana u xirho kumbe muhlayisiwa wa xikimi xa swa rihanyo lexi nga tsarisiwa? Loko ku ri ina, xana u xirhonkulu kumbe muhlayisiwa? INA E-E
Vito ra xikimi xa khale xa swa rihanyo
Nomboro ya Xirho
XIYENGE G: MAHAKELELO
Tihakelo ta nhweti na nhweti ta vanhu lava tirhaka sweswi ti tekiwa emuholweni wa vona hi othometiki laha swi kotekaka.
Swirho leswi nga phencenini, hi kombela mi hlawula mahakelelo man'we eka nongonoko lowu nga laha hansi:
Ndzi ta humesa tihakelo ta mina ta nhweti na nhweti hi ndlela leyi landzelaka: n Debiti oda n Khexe
Loko u lava ku hakela hi debiti oda u fanele u tata Vuxokoxoko bya Swa Tibangi swa Xirho laha hansi (Xiyenge H).
Loko u lava ku hakela hi khexe, hi kombela u tirhisa vuxokoxoko lebyi landzelaka bya le bangi ku nghenisa mali ya wena:
XIYENGEN H: VUXOKOXOKO BYA XIRHO BYA SWA BANGI
Vuxokoxoko bya akhawunti ya bangi: Swi laveriwa ku nghenisa mali leyi thleriseriwaka xirho, na ku koka mali leyi xirho xi hakelaka Xikimi. Hi nge swi koti ku tlherisela mali eka wena loko hi nga ri na vuxokoxoko bya wena bya swa tibangi.
Nomboro ya akhawunti ya Bangi Vito ra n'wini wa akhawunti Vito ra bangi
Vito ra Rhavi nomboro ya Rhavi
Muxaka wa akhawunti n Kharente n Yo hlayisa n Thiransimixini
Nsayino lowu pfumeleriweke Mavito hi ntalo
XIYENGE I: MPFUMELELO
Hilaha swi languteriweke hakona, mu(va)hlayisiwa va mina na mina hi pfumelela mutirhi wa swa rihanyo na/kumbe mutirhi wa le xibedhlela, lava hi hlayisiwaka hi vanhu valavo kumbe mukorhokeri wa mina wa swa rihanyo kumbe munhu un'wana loyi a nga mahungu mahi kumbe mahi mayelana na swa rihanyo ra mina kumbe swa vahlayisiwa va mina ku nyika:
Mahungu mahi kumbe mahi lama GEMS, tiejente ta yona kumbe/na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka lama va nga ma lavaka ku hakela swikoxo swihi kumbe swihi leswi tisiweke hi mina kumbe vahlayisiwa va mina eka GEMS na/kumbe tiejenti ta yona;
GEMS na/kumbe mininjhere wa timhaka ta yona hi mahungu lama mininjhere wa timhaka a nga ma lavaka leswaku a ta kota ku lawula mhaka ya mina kumbe ya vahlayisiwa va mina;
Vufambisi bya swa rihanyo hi mahungu mahi kumbe mahi, hi endlele ra le xihundleni, lama nga laveriwaka swikongomelo swa vufambisi kumbe swa tinhlayo, ntsena loko mahungu lama ya ta tekiwa ya ri ya xihundla minkarhi hinkwayo.
Swi na nkoka ku nyika GEMS na/kumbe tiejeti ta yona mpfumelelo wa wena ku vulavurisana na madokodela ya wena, xibedhlele kumbe vakorhokeri van'wana va swa rihanyo leswaku u ta kuma vuhlayiseki hi ntalo.
Nsayino wa Xirhonkulu
XIYENGE J: XIHLAMBANYISO
Ndzi hlambanya leswaku:
Vundzeni bya fomo leyi byi tiyile, byi lulamile naswona byi hetisekile. Loko ku ri na leswi nga vuriwangiki kumbe ku hoxeka eka leswi vuriweke, ndza swi twisisa leswaku vuxirho bya mina byi nga herisiwa naswona ndzi nga komberiwa ku tlherisela mali eka Xikimi, leyi tirhiseriweke mina hi ndlela yo hoxeka ya mimbuyelo ya mina, hi ku landzela tindlela hinkwato to aphila.
Ndzi hlawurile mbuyelo wa mina naswona ndzi enetiwile hi mimbuyelo hinkwayo leyi kumekaka ehansi ka wona.
Ndza pfumela leswaku ndzi ta yi tiva milawu ya Xikimi.
Vahlayisiwa va mina, ehandle ka nsati/nuna/ phatinara ya mina, va hlayisiwa hi mina hi ntalo kumbe eka xiphemu xo karhi na leswaku ku va va hlayisiwa hi mina eka xiphemu xolexo, a va kumi mali hi lembe leyi tlulaka mali ya phenceni, naswona a va na ntirho wa nkarhi hinkwawo hi nkarhi lowu ndzi sayinaka fomo leyi.
Ndza swi tiva leswaku GEMS yi nga veka minkarhi yo yimanyana ya mani na mani na/kumbe ya xiyimo xo karhi, hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Medical Schemes Act (131 of 1998).
Ndza swi twisisa leswaku vuxokoxoko bya mina na mahungu ya swa rihanyo (leswi kumiweke eka vaphakeri va swa rihanyo hi mpfumelelo wa mina hi ntalo) swi ta tshama swi ri xihundla.
Ndza swi tiva leswaku mahungu ya mina ya swa rihanyo ya xihundla na ya vahlayisiwa va mina swi nga tirhiseriwa vulavisisi, mahungu ya tinhlayo, swa rihanyo na ku endla swiviko, naswona loko ko tluriwa leswi, swi vula leswaku swihundla swi paluxiwile hi ndlela yo hoxeka.
Ndza swi twisisa leswaku loko GEMS yi lava ku tirhisa mahungu ya mina ya xihundla na ya vahlayisiwa va mina hi swikongomelo leswi nga ri ki kona eka xihlambanyiso lexi, GEMS yi fanele yi kuma mpfumelelo wun'wana eka mina ni le ka vahlayisiwa va mina.
Ndza swi twisisa leswaku mahungu ya mina na ya swa rihanyo ra mina swi nge tirhiseriwi swilo swin'wana kumbe ku xavisiwa hi xikongomelo xo endla mali.
Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi nyikile vanhu vo karhi mpfumelelo eka nhlangano na mintlawa yo karhi ya vunharhu leyi khumbekaka ku kuma mahungu ya vanhu na swa rihanyo ra vona.
Swi ya emahlweni eka pheji leri landzelaka
Mavito na xivongo 4ya6
XIYENGE J: XIHLAMBANYISO - KU YISA EMAHLWENI
Ndza swi twisisa Ieswaku GEMS na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka va ta tirhisa mahungu lama va ma kumeke ya mavabyi/ya swa rihanyo/yo kambela/ya maendlelo hi swikongomelo leswi landzelaka - ku hlela fomo yo endla xikombelo, ku thlerisela mali ya swikoxo, ku kamba loko xirho xi faneriwile hi mimbuyelo na ku sivela makhombo.
Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi nghenile eka mintwanano ya xihundla na mintlawa hinkwayo ya vunharhuleyi khumbekaka leyi kotaka ku kuma mahungu ya swirho hi swikongomelo swo hundzisela mahungu navufambisi, ku lawula xikimi na mafambisele ya swa rihanyo.
Ndza swi twisisa leswaku vatirhi hinkwavo va GEMS na mintlawa ya vunharhu leyi khumbekaka va bohiwa himilawu ya le kaya ya swihundla.
Ndza swi twisisa leswaku GEMS yi tekile magoza yo sirhelela mahungu.
Ndza swi twisisa Ieswaku loko ko tluriwa swihundla leswi, GEMS yi ta rhwala vutihlamuleri naswona ntlulo lowuwu ta lawuriwa ku ya hi milawu ya le kaya ya GEMS.
Ndza tshembisa leswaku mina na vahlayisiwa va mina hi ta lawuriwa hi milawu na swinawana swa GEMS.
Hi ku tibohela makumu, ndzi pfumelela GEMS ku teka mali ya mina ya tihakelo ta nhweti na nhweti ku sukela siku leri ndzi joyinaka ha rona.
Hi ku tibohela makumu, ndzi pfumelela muthori wa mina/GEMS ku teka mali eka muholo wa mina/akhawunti yabangi Ieyi ndzi nga yi kolotaka hi xinawu eka GEMS naswona ku hakela GEMS kumbe tiejenti ta yona mali leyilavewaka.
Ndza amukela leswaku GEMS yi nga sungula migingiriko ya vulawuri bya swikweleti, hilaha swi hlamuseriweke hakona eka swinawana swa Xikimi, eka mina loko ndzo ka ndzi nga hakeli timali leti nga fanela eka GEMS.
Mina na vahlayisiwa va mina a hi swirho swa xikimi xin'wana xa swa rihanyo lexi tsarisiweke.
Ndzi ta tivisa Xikimi loko ku ri na ku cinca eka rihanyo ra vahlayisiwa va mina kumbe xiyimo xa vona, hilaha swilavekaka hakona eka milawu ya xikimi, eka masiku ya 30 endzhaku ka ku cinca loku.
Ndzi ta tivisa GEMS tiawara ta 48 loko swi nga ri swa xihatla ku amukeriwa exibedhlele. Ndza pfumela leswakuloko ndzo ka ndzi nga endli swoleswo ndzi ta hakela xiphemu xin'wana xa mali.
Ndza pfumela leswaku Xikimi/tiejenti ta xona va ta hakela swikoxo ntsena hi ku lawuriwa hi milawu ya Xikimi.
Milawu yi ta tirhisiwa minkarhi hinkwayo naswona ndza pfumela leswaku mapapila, mapapila ya mahungu na swibukwana a swi sivi milawu ya xikimi.Ndza pfumela leswaku mimbulavurisano hinkwayo exikarhi ka mina na Xikimi yi nga rhekhodiwa.
Nsayino wa Xirhonkulu
Xikimi xi hlambanya leswaku:
Vuxokoxoko bya xirho na mahungu ya swa rihanyu (leswi kumiweke eka vavukorhokeri bya swa rihanyo himpfumelelo hi ntalo hi xirho) swi ta tshama swi ri xihundla.
Mahungu ya xirho (ya vumunhu bya xona kumbe rihanyo) swi nge tirhiseriwi muxaka wo karhi wa bindzu rakhamphani kumbe ku xavisiwa hi ndlela yo bindzula.
Swi ya emahlweni eka pheji leri landzelaka
Mavito na xivongo 5ya6
XIYENGE K: XIHLAMBANYISO XA GEMS - KU YISA EMAHLWENI
Ku na magoza ya ku sirhelela mahungu.
Mpfumelelo wu nyikiwile vanhu lava nga eka nhlangano na mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo, ku kumamahungu ya vahlayisiwa ya swa vona ni swa rihanyo ra vona.
Xikimi na mintlawa ya xona ya vunharhu leyi nga na mfanelo, swi ta tirhisa mahungu lama nyikiweke ya swa rihanyo/rihanyo/nkambelo/maendlelo hi swikongomelo leswi landzelaka: ku hlela xikombelo xa vuxirho, ku thlerisela xirho mali leyi koxiweke, ku kuma loko xirho xi fanele ku kuma mimbuyelo na ndlela yo lawula makhombo.
Vatirhi hinkwavo lava nga eka Xikimi na mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo, va tibohile hi mintwanano ya le ndzeni ka khamphani ya swihundla.
Xikimi xi teke goza ro vona leswaku mintwanano ya xihundla yi fikeleriwile ni le ka mintlawa ya vunharhu leyi nga na mfanelo leyi kotaka ku kuma mahungu ya mimbuyelo hi xikongomelo xo hundzisa mahungu na ku lawula, na leswi lulamisiweke swa mafambisele na mahlayisele ya xikimi.
Loko ko tshuka ku tluriwile milawu ya xihundla, Xikimi xi teka vutihlamuleri naswona ku tlula koloko ku ta lawuriwa ku ya hi milawu ya le ndzeni ka Xikimi.
Hi kombela u bela riqingho eka 0860 00 4367 loko u nga kumangi ntiyisiso wa vuxirho bya wena bya GEMS endzhaku ka masiku ya ntirho ya 7.
Mavito na xivongo 6ya6
XILETELO XA KU TATA NA KU RHUMELE FOMO YA WENA YO ENDLA XIKOMBELO
Hi kombela u nga vuyisi fomo leyi na fomo ya wena yo endla xikombelo.
Hi kombele u rhumela na tidokhumente to engetele leti landzelaka ta Xirhonkulu:
Khopi ya Pasi ra Xirhonkulu.
Fomo ya M2 leyi faneleke ku tisiwa na fomo ya xikombelo loko u lava ku cinca vuxokoxoko bya xikimi xa swa rihanyo xa wena na ku ya emahlweni u kuma sabusidi yo fana.
Tifomo ta Z583 loko u ya ephencenini naswona u fanele u endla xikombelo xo ya emahlweni na vuxirho kumbe loko u ri muhlayisiwa loyi a lavaka ku ya emahlweni na vuxirho endzhaku ka rifu ra Xirhonkulu.
Papila ra mpfumelelo wa supusidi ro huma eka Nkwama wa Rixaka, loko ri ri kona.
Xitifiketi xa vuxirho xo huma eka xikimi xa khale xa swa rihanyu lexi kombisaka siku ro hetelela ra vuxirho.
Nsayino wa wena laha wu lavekaka kona (Swiyenge H, I na J).
XIYENGE A: VUXOKOXOKO BYA XIRHO
Swa boha ku tata swiphemu hinkwaswo swa Xiyenge A, laha swi kotekaka.
Phesali / mutirhi / nomboro ya phenceni: Nomboro ya wena ya phesali yi le ka xilipi xa wena xa muholo.Lava nga phencenini: Hi kombela u tsala nomboro ya wena ya phenceni leyi nga eka mapapila ya wena kumbeXitifiketi xa Phenceni xo huma eka Nkwama wa Rixaka.
Muthori/Nhlangano
Hi kombela u tsala vito ra muthori wa wena wa sweswi na khodi ya nhlangano wa kona. Khodi ya nhlangano u nga yi kuma eka xilipi xa muholo, loko u ri mutirhela-mfumo.
XIYENGE B: VUXOKOXOKO BYA VAHLAYISIWA
Hi kombela u nyika vuxokoxoko bya vahlayisiwa va wena eka Xiyenge B xa fomo yo endla xikombelo. Swa boha ku tata vuxokoxoko bya ti-ID ta vahlayisiwa va wena eka xiyenge lexi. A hi nge swi koti ku languta xikombelo xa wena loko hi nga kumangi mahungu lama.
Vahlayisiwa lava nga na mfanelo ya vuxirhi hi lava va longoloxiweke laha hansi ntsena. Dokhumente leyi landzeleka yi fanele yi tisiwa na fomo ya xikombelo loko xirhonkulu xi lava ku tsarisa vahlayisiwa leswaku va kuma mimbuyelo:
NHLAMUSELO YA MUHLAYISIWA TIDOKHUMENTE LETI LAVEKAKA
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo.
Loko ku ri vukati bya xintu, afidavhiti yo huma eka xirho leyi tiyisisaka vutihlamuleri eka mutekani.
Ku laveka xitifiketi xa vukati loko u tekile/tekiwile naswona xivongo xi hambana na xa Xirhonkulu.
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Khopi ya xiboho xa nawu xa ku seketela munhu loyo mi tshikaneke hi swa rihanyo kumbe hi ku landza xiboho xa khoto.
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Afidavhiti ya xihlambanyo leyi tiyisisaka leswaku muhlayisiwa i phatinara ya vutomi ya xirho. (Afidavhiti yo hlambanya yi fanele yi tatiwa hi xirho, phatinara na mbhoni)
NHLAMUSELO YA MUHLAYISIWA TIDOKHUMENTE LETI LAVEKAKA
N'wana (wa xidzi, wo adoptiwa, wa phatinara ya wena kumbe loyi u n'wi hlayisaka), na xivongo xa Xirhonkulu, wa le hansi ka malembe ya 21
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo. Xitsundzuxo: Loko xivongo xa n'wana xi hambana na xa Xirhonkulu, ku laveka afidavhiti yo hlambanya leyi tiyisisaka vutihlamuleri eka n'wana yaloye na swivangelo swa ku hambana loku. (Afidavhiti ya xihlambanyo yi ta tatiwa hi Xirhonkulu) Xitsundzuxo: Nuna/ Nsati u fanele a tsarisiwile ku engetela n'wana wa phatinara.
N'wana (wa xidzi, wo adoptiwa, wa phatinara ya wena kumbe loyi u n'wi hlayisaka) wa le henhla ka malembe ya 21
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Loko n'wana a ri muchudeni
Vumbhoni byo tsarisiwa exikolweni xo karhi lexi tivekaka na
Afidavhiti yo hlambanya ya Xirhonkulu leyi tiyisisaka leswaku vahlayisiwa va hlayisa hi xona.
Loko n'wana a ri mutsoniwa emiehleketweni kumbe emirini:
Vumbhoni bya vutsoniwa byolebyo ku suka eka dokodela (Xiviko xo kambela vutshunguri lexi tatiwaka hi dokodela) na
Afidavhiti yo huma eka xirho yo tiyisisa leswaku n'wana a nga le ka muako wa mfumo.
Loko n'wana a nga ri muchudeni kumbe mutsoniwa:
Afidavhiti yo hlambanya ya Xirhonkulu leyi tiyisisaka leswaku vahlayisiwa va hlayisa hi xona. Xitsundzuxo: Nuna/Nsati u fanele a tsarisiwile ku engetela n'wana wa phatinara.
Muhlayisiwa loyi a nga na xivongo xo hambana
Loko xivongo xa muhlayisiwa xi hambana na xa Xirhonkulu, ku laveka afidavhiti yo tiyisisa leswaku Xirhonkulu xi na vutihlamuleri eka muhlayisiwa na leswaku hikwalaho ka yini swivongo swi hambana. (Afidavhiti yo hlambanya yi tatiwa hi Xirhonkulu)
N'wana wa xinawu
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo.
Afidavhiti yo hlambanya ya Xirhonkulu leyi tiyisisaka leswaku vahlayisiwa va hlayisa hi xona.
Xitsundzuxo: N'wana wa xirho, xirho kumbe Nuna/Nsati wa xirho va fanele va tsarisiwile ku engetela n'wana wa xinawu.
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Afidavhiti yo hlambanya ya Xirhonkulu leyi tiyisisaka leswaku vahlayisiwa va hlayisa hi xona. Xitsundzuxo: Vakon'wana na vakokwana va vakon'wana va nga tsarisiwa ntsena loko Nuna/Nsati a tsarisiwile tanihi muhlayisiwa.
Ntukulu, ntukuluxinghuwe sw. na sw.
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Vumbhoni bya mpandzwa wo hlayisa n'wana lowu kumiwaka hi xirho kumbe Nuna/Nsati wa xona, kumbe
Afidavhiti yo hlambanya leyi tiyisisaka leswaku ntukulu u hlayisiwa hi Xirhonkulu (Afidavhiti yo hlambanya yi tatiwa hi Xirhonkulu na mutswarixidzi, laha swi lavekaka)
Xitsundzuxo: loko mutswari wa n'wana na yena a tsarisiwile tanihi muhlayisiwa ku laveka afidavhiti yo hlambanya eka Xirhonkulu ya ntukulu kumbe ntukuluxinghuwe.
Makwenu, makwenu hi thlelo ra manana kumbe tatana, makwenu wa vakon'wana
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Afidavhiti yo hlambanya leyi tiyisisaka leswaku makwenu u hlayisiwa hi Xirhonkulu. (Afidavhiti yo hlambanya yi tatiwa hi Xirhonkulu) Xitsundzuxo: Makwavo wa Nuna/Nsati wa Xirhonkulu va nga tsarisiwa tanihi vahlayisiwa. Xitsundzuxo: Nuna/Nsati u fanele a tsarisiwile ku va a nga engetela vamakwavo va yena.
Xiyenge xa muhlayisiwa lexi tatiweke eka fomo ya xikombelo na
Afidavhiti yo hlambanya leswaku vatukulu va Xirhonkulu va hlayisiwa hi Xirhonkulu. (Afidavhiti yo hlambanya yi tatiwa hi Xirhonkulu na makwavo wa xona, laha swi lavekaka.) Xitsundzuxo: I vana va makwavo wa Xirhonkulu ntsena na nuna/nsati wa Xirhonkulu ntsena lava nga tsarisiwa ku kuma mimbuyelo. Xitsundzuxo: Loko mutswari wa n'wana na yena as tsarisiwile tanihi muhlayisiwa ku laveka afidavhiti ku suka eka Xirhonkulu eka ntukulu ntsena.
Mimpimo ya vahlayisiwa lavakulu yi ta tirha eka vahlayisiwa lava nga ehenhla ka malembe ya 21, ehandle ka
Vahlayisiwa lava va nga vatsoniwa (ku hakeriwa mimpimo ya vana);
Vana lava va nga swichudeni (ku hakeriwa mimpimo ya vana ku fikela eka malembe ya 27);
Tsundzuka leswaku muhlayisiwa/vahlayisiwa va wena swi nga laveka leswaku lembe na lembe va kambiwa ku va va ha faneriwile. Swirho swi fanele swi rhumela vumbhoni bya leswaku vahlayisiwa hinkwavo va le henhla ka malembe ya 21 va faneriwile, ehandle ka vahlayisiwa va va tsoniwa.
Switatimende swa vumbhoni leswi boxiweke laha henhla swi fanele ku tatiwa xikan'we na khwixine ya swa rihanyo ya vahlayisiwa va vatsoniwa leswi kumekeka eka websayiti ya GEMS ya www.gems.gov.za kumbe swi nga kumekaka hi ku bela riqingho eka senthara ya tiqingho ya 0860 00 4367.
Leswi u faneleke ku swi endla loko u fanele u nyika GEMS tidokhumente leti landzelaka:
Switatimende swa vumbhoni
Loko u fanele u rhumela xitatimende xa vumbhoni, u fanele u ya eka xitichi xa maphorisa xa le kusuhi kumbe eka munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na mfanelo yo hlambanyisa ku hlambanya leswaku mahungu lama u ma nyikaka GEMS ya tiyile no lulama.
Xiviko xa swa rihanyo
Teka fomo ya "Xiviko xo Hlela xa mutirhi wa swa rihanyo (Vutsoniwa)" u yi yisa eka mutirhi wa swa rihanyo loyi a nga fanela ivi u kombela leswaku a yi tata. Nhlangano wa wena na yena wu ta angarheliwa eka mimbuyelo na minhlangano na Madokodela ya swirho leswi nga tsarisiwa. Swirho leswi nga tsarisiwangiki swi languteriwile ku tihakelela mali ya minhlangano leyi.
XIYENGE C: NHLAWULO WA MIMBUYELO
Hi kombela u hlawula hi vukheta, hikuva u nge swi koti ku cinca minhlawulo ya wena exikarhi ka lembe ehandle ka mpfumelelo wa Huvo ya Trustees.
Mimbuyelo ya wena ya le ehandle ka xibedlhele na mimbuyelo yin'wana ya buloko, swi ta pimiwa loko ku ve siku ra wena ro joyina a hi 1 Sunguti. Leswi swi vula leswaku mpimo wa mimbuyelo ya wena wu ta hlayeriwa ku ya hi nkarhi wa vuxirho lowu saleke elembeni ku suka siku leri u nga joyina ha rona.
U nga ha cinca minhlawulo ya wena eka siku ro sungula ra lembe leri landzelaka.
XIYENGE D: SIKU RO JOYINA
U fanele u kombisa siku u navelaka ku joyina GEMS eka Xiyenge D xa fomo yo endla xikombelo.
Hi kombela u xiya leswi landzelaka:
Siku ra wena ro joyina ri fanele ri ri siku ro sungula ra nhweti.
Loko swi koteka, vona leswaku siku ra wena ro amukeriwa eka GEMS ri landzelela siku u nga khansela vuxirho eka xikimi xa swa rihanyo xa khale, hikuva loko ko tshuka ku vile na xivangwa exikarhi, swi nga va na nkucetelo eka mali ya sapusidi ya muthori.
Loko ku nga tsariwangi siku, siku ra wena ro tsarisiwa ri ta tekiwa ri ri siku ro sungula ra nhweti leyi landzelaka leswaku ku nga vangeki minsalo ya tihakelo.
Loko siku leri u ri hlawuleke ri vanga minsalo ya tihakelo, mali yaleyo yi ta tekiwa eka muholo wa wena kumbe eka akhawunti ya bangi (ku ya hileswi tirhaka).
Mayelana na vatirhi vantshwa, siku ra wena ro titsarisa ri nge hambani na siku ro thoriwa.
XIYENGE E: XIYENGE XA SWA MIHOLO
Swikombelo swa lava nga phencenini: Hi kombela mi tata fomo ya M2 na fomo ya Z583 ku tiyisisa mhaka ya sapusidi ya Ndzawulo ya Nkwama wa Rixaka. Tifomo leti ti nga kumeka eka webusayiti ya GEMS ya www.gems.gov.za kumbe hi ku bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho eka 0860 00 4367. Loko u ri na khopi ya papila ro huma eka Nkwama wa Rixaka leri tiyisisaka sapusidi, ri nembeleti eka fomo yo endla xikombelo, leswi nga ta hi pfuna eka ku hatlisisa matsariselo.
Vakomberi lava tirhaka: Hi kombela u kombisa muholo wa wena wa nhweti. Loko u ri eka xiyimo xa vufambisi xa le xikarhi kumbe xa le henhla, kombisa mali hinkwayo ya muholo wa nhweti. (Nghenisa na xilipi xa muholo xa sweswi kumbe papila ro thoriwa loko wa ha ku thoriwa.)
XIYENGE F: VUXIRHO BYA KHALE BYA XIKIMI XA SWA RIHANYO
Hi kombela u nghenisa xitifiketi xa vuxirho lexi nga na siku ro hetelela ra vuxirho xo suka eka xikimi xa swa rihanyo xa khale.
Xiya leswi landzelaka:
Nawu wu kombisa leswaku wena na vahlayisiwa va wena mi nge tsarisiwi swikimi swimbirhi swa rihanyo hinkarhi wun'we.
Leswi u faneleke ku swi endla loko ku ve a wu ri xirho xa xikimi xin'wana xa swa rihanyo loko u nga si joyina GEMS:
Hi kombela u tihlanganisa na xikimi xa wena xa khale xa swa rihanyo u kombela va ku nyika xitifiketi xa vuxirholexi nga na siku ro hetelela ra vuxirho leswi nga ta seketela leswaku a wu ri xirho.
Tiva leswaku loko xitifiketi xa wena xi nga kombisi siku ro hetelela ra vuxirho, a he nge xi tirhisi. Tsundzuka kutata no rhumela papila ro tshika vuxirho eka xikimi xa khale, loko u nga si swi endla leswi.
Loko u nga koti ku kuma xitifiketi xa vuxirho, hi ta amukela papila ro herisa vuxirho leri nga tsariwa hi mimfungho ya xikimi xa wena, swi ri vumbhoni bya ku u va tshikile.
Loko swi tika ku yimisa mali leyi tekiwaka hi xikimi xa khale xa wena xa swa rihanyo, kombela muofisiri wa HRentirhweni wa wena ku endla leswaku mali leyi yi yimisiwa hi manuwali, hikuva GEMS yi nge swi koti ku kumamali emuholweni wa wena.
SWIYENGE G NA H
Swa boha ku tata swiyenge leswi hi ntalo hikuva fomo ya xikombelo xa wena yi nge langutiwi loko u nga hi nga nyikangi vuxokoxoko bya swa tibangi.
SWIYENGE I NA J
Hi kombela u hlaya swiyenge leswi hi vukheta u nga si swi sayina eka fomo ya wena yo endla xikombelo.
Tiva leswi: Fomo ya wena yo endla xikombelo yi nge langutisiwi loko yi ri hava nsayino.
MIHLAWULO YA NETIWEKE YA GEMS
Loko u hlawula mbuyelo wa Sapphire kumbe Beryl, u fanele ku swi tive leswaku loku i ku tshungula loku hlanganisiweke. Leswi swi vula leswaku wena na vahlayisiwa va wena mi languteriwile ku tirhisa ntsena vakorhokeri va swa rihanyo lava tsarisiweke eka Netiweke ya GEMS. Dokodela/Dokodela wa meno wa wena wa sweswi swi nga endleka a nga tsarisiwangi tani hi mukorhokeri wa Netiweke ya GEMS. Loko swi te tano, u fanele u bela riqingho eka senthara ya tiqingho ya GEMS eka 0860 00 4367 ku kuma muphakeri wa vukorhokeri eka muganga wa wena.
Ku kuma "Friend of GEMS" eka muganga wa ka wena, rhumela SMS eka 33489 na nomboro ya vuxirho bya wena, muxaka wa mphakelo wa vukorhokeri, doroba na/kumbe muganga, na doroba leri u ri lavaka.
Loko wena kumbe un'wana wa vahlayisiwa va wena a ri na HIV/AIDS, swi ta mi pfuna ku joyina nongonoko wa GEMS wo lawula HIV/AIDS hi ku bela riqingho ra Aid for AIDS eka 0860 100 608. Lowu I nongonoko wa xihundla, mutirhi na Xikimi a va nge ya kumi mahungu ya munhu loyi a wu nghenelaka.
MIRHI YA MAVABYI YA KHIRONIKI
Mirhi ya mavabyi ya khironiki yi humeseriwa ku tshungula mavabyi ya nkarhi hinkwawo yo kota high blood pressure kumbe asthma naswona yi nwiwa minkarhi hinkwayo.
GEMS yi nyika mimbuyelo yo angarha ya mirhi ya mavabyi ya khironiki eka swirho hinkwaswo. Ku va na lunghele ro kuma mirhi ya mavabyi ya khironiki, u fanele u titsarisa eka nongonoko wa mavabyi ya khironiki, endzhaku kaloko u kumile xitiviso xa leswaku u amukeriwile tani hi xirho xa GEMS.
Mavabyi ya khironiki ya katsa:
Mirhi ya mavabyi lama nga koxaka vutomi, tani hi ya chukele;
Mirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula mavabyi ya nkarhi wo leha lama nga holiki lama ya nga na nkucetelo eka matirhelo na nkoka wa vutomi; na
Mirhi yo durha ya nkarhinyana leyi nga ta sivela yin'wana mintshungulo yo durha, yo kota ku amukeriwa exibedhlele.
XIKOMBELO XA MIRHI YA KHIRONIKI
Loko u ri eka mimbuyelo ya Sapphire kumbe Beryl, dokodela wa wena wa Netiweke ya GEMS , endzhaku ka ku ku kambela, u ta va na vutihlamuleri byo tsarisa xiyimo xa wena eka GEMS no kuma mpfumelelo mirhi ya mavabyi ya wena ya khironiki.
Loko u kala u tsarisiwa eka nongonoko, mirhi leyi pfumeleriweke ya hakeriwa hi ntalo, ntsena loko u kuma mirhi yaleyo eka khemisi ya yo rhumela hi khuriya (Medipost). Dokodela wa wena wa Netiweke ya GEMS u ta ku pfuna ku lulamisa leswi.
Tiva leswaku ku ta hakeriwa ntsena mirhi leyi nga eka xiyenge xa Sapphire na Beryl.
Loko dokodela wa wena a ku kamberile naswona a tatile fomo yo endla xikombelo, u fanele u fekisa fomo ya xikombelo na phiriskripxini ya dokodela leyi vuyeleriweke eka 0866 51 8009 leswaku swi hleriwa. Kumbe u nga swi imeyilela eka chronicDSP@gems.gov.za. Minkarhi hinkwayo vona leswaku xikombelo xa wena xi tatiwile hinkwaxo na leswaku xi sayiniwile hi wena na dokodela wa wena.
Xipano xa swa rihanyo xi ta kambisisa vuxokoxoko bya wena naswona loko swi fanerile xi ta tihlanganisa na dokodele wa wena (hi riqingho kumbe hi ku tsala) leswaku ku hlawuriwa mirhi leyi nga fanela na/kumbe ku xaveka. U ta rhumeriwa SMS leyi nga hlamusela xiyimo xa xikombelo xa wena (ku fika ka xona na ku amukeriwa). Swi ta teka masiku ya nkombo yo tirha ku hlela xikombelo xa wena.
Hi kombela u tsundzuka leswi landzelaka loko u endla xikombelo xa mirhi ya mavabyi ya khironiki:
Ku fanele ku tatiwa fomo ya le thlelo ya xikombelo xa khironiki xa xirho xin'wana na xin'wana xa ndyangu lexi lavaka mirhi ya mavabyi ya khironiki.
Tihlayisele khopi ya fomo leyi tatiweke yi va rhekodo ya wena.
Nembeneta swikambelo swo seketela/ mindzavisiso yo hlawuleka na swibumabumelo hilaha swi lavekaka hakona ku sivela ku hlwela ka ku hlela xikombelo.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, u ta kuma papila ra mpfumelelo leri longoloxaka mirhi leyi nga ta hakeriwa ku suka eka Mimbuyelo ya wena ya Mirhi ya Khironiki. Papila ri ta kombisa na mirhi leyi nga eka Nongonoko wa Minxavo ya Mirhi (MPL) na mirhi leyi nga ta hakeriwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ntolovelo. Mirhi yin'wana, leyi nga tat a ka yi nga hakeriwi ku ya hi maendlelo ya le handle ka ntolovelo, na yona yi kona. Hi kombela u burisana na dokodela wa wena wo ku nyika mirhi mayelana no tirhisa mirhi leyin'wana, loko u nga lavi ku hakela mali ya le thlelo. Loko murhi lowu pfumeleriweke wu hambana na lowu laviwaka, papila ra ku hlamusela ri ta nghenisiwa na papila ra mpfumelelo naswona khopi ya rona yi ta rhumeriwa dokodela wo humesa mirhi.
Loko xikombelo xa wena xi ariwile, u ta rhumeriwa papila naswona khopi ya rona yi ta nyikiwa dokodela wo humesa mirhi. Loko ku laveka mahungu man'wana ya swa rihanyo, xikombelo xa wena xi ta kambisisiwa nakambe loko mahungu hinkwawo lama laviwaka eka dokodela ma kumekile. Dokodela wa wena a nga bela riqingho eka 0860 100 608 ku kuma mpfuno.
Ku cinca swikombelo
Loko mirhi ya mavabyi ya khironiki yo cinca hi ndlela yihi kumbe yihi, u fanele ku tivisa GEMS. Hi kombela u fekisa prisikripxini leyintshwa ya dokodela ya mirhi leyintshwa eka muphakeri wa swa mavabyi ya khironiki wa GEMS (DSP) eka 0866 51 8009.
Mutirhi wa wa swa mavabyi ya khironiki wa GEMS DSP u ta tihlanganisa na wena eka tiawara ta 48 leswaku mi twanana mayelana na matisele ya mirhi ya wena.
Loko u tatile fomo ya wena ya xikombelo, u nga yi rhumela leswaku yi tsarisiwa hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
Swi fekisi eka 0861 00 4367, kumbe
Swi tise eka tisenthara ta swifundha leti landzelaka:
Loko hi kumile fomo ya wena ya xikombelo, hi ta ku rhumela SMS ku ku byela leswaku hi yi kumile. Hi ta ku byela loko u fanerile ku rhumela tidokhumente tin'wana ku hetisa ntsariso wa xikombelo xa wena.
Loko swi herile ku tsarisa fomo ya wena ya xikombelo, u ta rhumeriwa phakete ya vuxirho leyi katsaka makarata ya wena ya vuxirho na xiletelo xa vuxirho hi ku angarha eka adirese ya wena ya poso.
<fn>(49201014635 PM) PHR brochure_Tsonga.txt</fn>
Ngula ya PHR yi na tirhekodo ta swa rihanyo ra wena hi ku landza matimu ya swikoxo swa wena.
U nga ha kombela PHR hi ku tirhisa webusayiti ya GEMS, na ku va u hlawula ku avelana mahungu lama na muphakeri wa vukorhokeri wa swa rihanyo wa wena. Tsundzuka leswaku rhekodo leyi yi ta va na mahungu ya swa rihanyo na swikoxo leswi rhekodiweke hi GEMS ntsena.
Matimu ya sweswi ya swikoxo swa vutshunguri
Matimu ya vutshunguri lama katsaka swiyimo swa mavabyi ya nkarhi hinkwawo na tialeji
Ku ya exibedhlele na matimu ya vutshunguri lebyi endliweke
Xana matimu ya HIV ya ta katsiwa eka rhekodo leyi?
PatientHealthRecordiyaxirhonkuluntsena.Swilekawena leswaku u lava ku avelana na mani mahungu lama.
Swi nga pfuna ku antswisa nkoka wa swa rihanyo ra wena tanihileswi muphakeri wa vukorhokeri bya swa rihanyo wa wena a nga ta va na mahungu hinkwawo lama a ma lavaka.
Rhekodo ya swa rihanyo yi ta va na mahungu mayelana na tialeji, lama ya nga ya nkoka eka ku sivela kumbe ku hunguta swihoxo swa vutshunguri.
Loko u ri xirhonkulu u nga kuma rhekodo ya wena:
hi ku tihlanganisa na Senthara ya Tiqingho ta GEMS eka nomboro ya 0860 00 4367. U ta rhumeriwa Patient Health Record hi imeyili kumbe hi poso.
Xana u na yona PHINI ya webusayiti ya GEMS?Loko u ri na PHINI, hundzela emahlweni u ya eka goza ra 1.
Loko u nga ri na yona PHINI, yana eka www.gems.gov.za, vi u tshikelela thebu ya "Login" ivi u tshukelela eka rhejistara ehansi ka Thebu ya "Member". Kutani u ta komberiwa ku thayipa nomboro ya wena ya vuxirho (nomboro ya xikimi xa swa rihanyo), PHINI leyi u tihlawuleleke yona na nomboro ya ID. Endzhaku ka ku endla leswi, tshikelela batheni ya submit. U ta tumbuluxeriwa PHINI kutani u landzelela maendlelo lama:
U ta komberiwa ku nghenisa adirese ya imeyili loko u lava ku rhumela xiyenge xa elekithironiki kumbe u nga tshikelela eka batheni yo cancel ku vona xiyenge xo pirintiwa.
Pheji ri ta pfuleka leri nga na fomete ya PHR ya PDF na siku ri nga sungula ku tirha ha rona.
Xiyenge xa PDF xa PHR xi kombisiwa laha hansi hi ndlela leyi.
SWA NKOKA:
Loko u lava mahungu ya sweswi u fanele u va u ri xirho xa GEMS eka nkarhi lowu.
I swirhonkulu NTSENA swi nga kumaka mahungu lama.
Swirho swi fanele swi ri na PHINI leyi tirhaka yo nghena ha yona. U nga ha yi tumbuluxa eka webusayiti.
Tihlanganise na hina eka 0860 00 4367 loko u lava ku pfuniwa hi ku tirhisa vukorhokeri lebyi.
<fn>(527201093300 AM) Tsonga Maternity Programme.txt</fn>
nseketelo, dyondzo na switsundzuxo hi nkarhi wa swiyimo hinkwaswo swo biha emirini, ku amukeriwa exibedlhele na nkarhi wo huma exibedlhele (endzhaku ka ku tswala).
Nongonoko wa Vutswedyana wu fambisiwa hi vaongori lava nga tsarisiwa lava nga na ntokoto naswona va nga
MIMBUYELO
kombela u tirhisa mbuyelo lowu wa kahle hi nkarhi lowu wo hlawuleka. Mininjhere wa mhaka u ta ti hlanganisa na wena endzhaku kaloko u amukeriwile exibedlhele na loko u kumile n'wana. Xikongomelo xa kona i xo ku nyika switsundzuxo na mahungu mayelana na vutswari bya masungulo.
Xitsundzuxo xa mimbuyelo leyi u nga ta yi kuma eka
Buku ya GEMS ya ku biha emirini, ku veleka na vutswari bya masungulo loko u titsarisa eka Nongonoko wa GEMS hi nkarhi lowu u nga amukeriwa exibedlhele na Vutswedyana. swin'wana swa le thlelo leswi u nga swi kumaka.
Ku kuma mahungu ya swa rihanyo lama nga ta endla
Bege ya swa vutswedyana leyi u nga ta rhumeriwa yona eka tinhweti tinharhu to hetelela ta ku biha emirini. leswaku wena na Muvelekisi wa wena na dokodela wa wa
Ku kuma vukorhokeri hinkwabyo bya Nongonoko wena mi teka swiboho swa mihlawulo ya wena ya swa Vutswedyana. rihanyo na swo tswala.
Mpfumelelo wo amukeriwa exibedlhele/ndhawu yo
Mahungu lama nga ta ku pfuna ku twisisa mimbuyelo leyi nga kona ya GEMS hi nkarhi wa ku biha ka wena emirini tswalela leyi u tihlawuleleke yona. na le endzaku ka ku veleka.
Switsundzuxo swa riqingho na nseketelo loko u ri na swiphiqo eka mavhiki yo sungula ya vutswari.
Kungu ra Nhlayiso leri nga ta letela dokodela wa wena mayelana na ntshungulo lowu nga fanela hi nkarhi wa ku biha ka wena emirini.
KU TITSARISA
LEMUKA: Ku va u tiphina hi mimbuyelo leyi swa boha leswaku u titsarisa eka nongonoko.
MAHUNGU lama lavekaka TSALWA RA RIXAKA
U ta ku tsundzuxa mayelana na timhaka ta madyelo, vutiolori, loko u pfa u nga titwi kahle hi nkarhi wo biha emirini, ku velekela ekaya, ku tikumela miri hawexe na ku mamisa.
Ku ku tivisa hilaha u fanele u tihlayisa hakona hi nkarhi wo biha emirini, swi tlhavi na nkarhi endzhaku ka ku veleka.
Loko n'wana wa wena a amukeriwile eka yuniti ya tincece leti vabyaka swinene kumbe leti tswariweke nkarhi wu nga se fika, mininjhere wa mhaka u ta xiya leswana n'wana wa wena u le ka xiyimo xihi hi ku tihlanganisa na xibedhele
Mininjhere wa mhaka u ta tlhela a ku seketela na n'wana wa wena ku kondza loko n'wana loyi a ya kamberiwa endzhaku ka ku amukeriwa exibedlhele.
Mininjhere wa mhaka wa swi kota ku ku rhumela eka ndhawu leyi nga fanele ku fana ni le ka vavelekisi, madokodela, van'wantokoto, swibedhlele, tiyuniti ta vutswedyana na mitlawa yo seketela eAfrika-Dzonga.
<fn>(712201042230 PM) Member newsletter Q2 Setsonga.txt</fn>
Vuxika byi fikile naswona hinkwerhu hi na nkarhi wo languta,wo kambisisa no pfuxeta. Hambileswiku cincamikarhi yin'wana kunga nandzihiki, entiyisweni ku hi nyika nkarhi wo fikelela swin'wana.
Ku cinca kun'wana loku nga va kona i ku hlawuriwa ka tithirasiti tintshwa ta swiro swa GEMS. Nkarhi wa ku tirha wa tithirasiti tinharhu leti hlawuriweke hi swirho naswona swi tirheleke Xikimi wu fika emakumu eku heleni ka Mawuwani. Hi rhandza ku khensa Tatana Marthinus Brand, Tatana Adriaan van Wyk na Ms. Kgomotso Kgang hikwalaho ka ntirho wa vona na ku tinyetela ka vona ku vona leswaku swilaveko swa swirho swa GEMS swi hlayisekile mikarhi hinkwayo. Tani hi tithirasiti ta masungulo ta xikimi xa swa rihanyo lexikulu, va tirhile ntirho wukulu, ku nga ri ntsena eka matimu ya GEMS, kambe ni leka matimu ya swa timali swa swa rihanyo eAfrika Dzonga. Hi teka nakambe nkarhi lowu ku khensa Ms. Vuyelwa Vumendlini hikwalaho ka ntirho lowu a wu endleke tani hi thirasiti ba Museketeri wa Mutshamaxitulu wa Huvo. Ms. Vumendlini, mutirhi loyi a thoriweke ku va thirasiti, u ta suka eka Huvo ku va a ya sungula ntirho wuntshwa tani hi Mutsundzuxinkulu wa Xinawu wa Bangi ya Misava eAmerika. Hi rhandza ku amukela swirho swa tithirasiti swintshwa leswi nga ta sungula ntirho hi Mawuwani 2010.
Kun'wana ku cinca ka kahle loku veke kona i ka ku tumbuluxiwa ka khasimende ya swa rihanyo leyi nga na vutivi. I xikongomelo xa hina eka GEMS ku vona leswaku swirho hinkwaswo swi twisisa muanakanyo lowu hi ntalo. A hi rivali leswaku hikwalaho ka yini van hi swona - vukorhokeri bya xiyimo xale henhla bya tihakelo ta le hansi.
Eka nhlelo lowu wa facets hi kombela u hlaya xiyenge xa nkoka wo vulavurisana na dokodela wa wena. Ku na xiyenge xin'wana xo vulavula hi mavabyi ya chukele na xitsundzuxo xa leswaku u nga kamberiwa xiyimo xa dlilukhosi ya wena eka rin'wana ra masiku ya GEMS yo sikirina swa rihanyo lama humelelaka eka ndzawulo ya wena - hi kombela u xiya masiku lama. Masiku lama ku na swivangwa swo tala swa ku cinca rihanyo ra wena ehandle ka ku va u humesa mali kumbe ku suka laha u tirhaka kona.
Van'wana va n'wina lava nga "e-enabled" va ta tiphina hi xiyenge xa hina xa "Websmart", hi ku tiva hilaha va nga tirhisaka hakona vukorhokeri bya Friends of GEMS eka DotMobi. Naswona eka nhlelo lowu ku na atikili ya HIV/AIDS na ya Tuberculosis yo tirhisa tidiragi to tala, khombo ra swa rihanyo leri faneleke ku tekeriwa enhlokweni.
I xixika, ka titimela naswona u nga va u hlaseriwile hi mukhuhlwana, kambe u nga chavi! GEMS yi na wena ku ku hlayisa noku pfuna ku hanya kahle.
Salani kahle
Munhu a nga ha tluleriwa hi TB yo vonaka kumbe yo tumbela. TB yo vonaka swi vula leswaku switsongwatsongwana swa engeteleleka emirini naswona swi vanga vuvabyi. Vanhu lava nga na TB yo vonaka va nga yi hundzisela eka van'wana vanhu hi ku khohlola kumbe ku phela marha. TB yo tumbela swi vula leswaku mirhi wu swi kotile ku lwa na vuvabyi lebyi. Vanhu vo tala eAfrika Dzonga va na TB yo tumbela hikwalaho ko va va vile na xitsongwatsongwana lexi eka nkarhi lowu nga hundza. Vanhu lava nga na xitsongwatsongwana xa muxaka lowu va titwa va hanyile kahle, a va na swikombiso swo karhi naswona a va nge hangalasi vuvabyi lebyi eka vanhu vanhu van'wana.
Loko masocha ya miri ya hlaseriwile hi mavabyi yo kota ya HIV/AIDS, TB leyi nga tumbela yi nga sungula ku tirha. Vanhu lava nga na HIV va nga kuma ntluleto wuntshwa wa TB na ku pfuxeta TB leyi nga tumbela leyi humelelaka hi xihatla naswona yi hangalakaka hi ku hatlisa na miri hinkwawo.
Hakanyingi TB yi tikomba hi: ku twa ku vava eka xifuva, mukhuhlwana wo ka wu nga heli naswona munhu a nga hefemuli kahle mavhiki mambirhi kumbe ku tlula. Swikombiso leswi swi nga endleka swi nga tikombi eka vanhu hinkwavo. Leswi tikombakangopfuIkuvamunhuatshamaakarhele,kujulukanavusikunakuva munhu a hunguteka ntiko wa miri hi ndlela leyi nga hlamuselekiki. Matshungulelo ya TB Yana eka dokodela wa wena: Dokodela wa wena u ta endla nkambelo hi ntalo na nkambelo wa sputum. Nkarhi wun'wana ku ta endliwa X-ray ya xifuva na/kumbe nkambelo wa ngati ku vona loko ku ri na TB. Loko swi kumekile leswaku ku na TB, ku ta endliwa ntshungulo wa yona hi ku tirhisa mirhi minharhu yo hambana ya anti-TB.
Mirhi ya yi fanele ku nwiwa hilaha swi bumabumeriwe hakona hikuva loko swi nga ri tano yi nga tirhi naswona switsongwatsongwana swa TB swi nge he amukeli ntshungulo lowu.
MDR-TByihumelela lokoswitsongwatsongwanaswaTBswingahatshunguleki hi ku tirhisa tidiragi timbirhi leti tirhisiwaka ku tshungula TB ro sungula. Leswi swi vula leswaku matshungulelo ya TB ya nga tirhanyana kumbe ya nga tirhi. MDR-TB yi vangiwa hi ku pfumaleka kumbe ku van a ntshungulo wuntsongo hikuva tidiragi ta TB a ti nga tirhisiwi kahle. Hikwalaho-ke, ku fanele ku tirhisiwa DOTS - ku vona leswaku vavabyi va tshunguriwa na leswaku va nga ha tluleriwi.
Swa tika ku tshungula MDR-TB naswona ntshungulo wa yona wu lehile laha ku tirhisiwaka tidiragi to tala, tin'wana ta tona ti vangaka mavabyi man'wana.
Hi ku tiva mavabyi lama nga languteriwangiki lama nga tlulelaka munhu loyi a nga na HIV na leswaku ya nga siverisiwa ku yini i nchumu wa kahle lowu nga tirhisiwaka ku va munhu a tshama a hanyile kahle.
Tihlanganise na AfA eka 0860 100 646 ku kuma mahunguman'wana kumbe ku joyina nongonoko wa malawulelo ya mavabyi ya HIV/AIDS wa xihundla.
Kufanelekuvanakutshembanaexikarhikavavabyinavaphakerivavukorhokeri bya swarihanyo. Hikwalaho-ke, kun a swinawana swa matikhomelo na swa phurofexinali leswi vaphakeri va vukorhokeri bya swa rihanyo va faneleku ku swi landzelela.
NdzawuloyaRihanyoyitumbuluxileTsalwaraTimfanelotaVavabyilerikutivisaka hi timfanelo na vutihlamuleri bya wena.
mfanelo yo nghena eka timhaka leti khumbaka rihanyo ra wena
Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma mahungu hinkwawo na ntiyiso hinkwawo mayelana na muxaka wa mavabyi ya munhu, matshungulelo, matshungulelo lama bumabumeriwaka, makhombo lama yelanaka na matshungulelo na tihakelo leti lavekaka. I mfanelo ya wena ku va u twisisa mahungu lama.
vutihlamuleri byo hlayisa rihanyo ra wena
Muvabyi u na mfanelo yo hlayisa rihanyo ra yena; ku nyika vaphakeri va vukorhokeri va swa rihanyo hi mahungu lama nga fanela; na ku vutisa hi tihakelo leti nga fanela ta vutshunguri na/kumbe and ntshungulo wa le ndzhaku na ku lulamisa tihakelo.
U nga chavi ku vutisa muphakeri wa vukorhokeri wa wena swivutiso swo tala, ku vona leswaku u twisisa na ku tsakisiwi hi matshungulelo na tihakelo leti lavekaka. I mfanelo ya wena na vutihlamuleri. Loko u vutisa swivutiso u nga se tshunguriwa swi hunguta nxaniseko wa miehleketo eka nkarhi lowu taka na ku hambana ka miehleketo. Vutisa muphakeri wa vukorhokeri wa wena a tirhisa tihakelo ta mipimo ya Xikimi kumbe e-e, naswona loko a nga tirhisi tona, u tirhisa tihi? (Languta Alert ku kuma mahungu man'wana mayelana na mipimo ya Xikimi.) Kuma vonele rin'wana lokou nga enetiwi hi tinhlamulo leti u nga ti kuma.
Mavabyiyachukele iyambuyelo wa le hansi wo hlawuriwa (PMB), leswi vulaka leswaku Xikimi xi ta hakela tihakelo ta nkambelo, vutshunguri na nhlayiso wa vuvabyi hi ntalo, loko u landzelela swinawana na maendlelo na swipimelo swa Nawu wa Swikimi swa Swa Rihanyo.
Vuvabyi bya chukele i vuvabyi bya nkarhi hinkwawo laha miri wawena wu tsandzekaka ku lawula mipimo ya chukelekumbe ya dlilukhosi.
Mirhi ya wena ya mavabyi ya chukela yi ta hakeriwa ntsena eka mbuyelo lowu nga fanela loko u tsarisiwile eka nongonoko wo lawula mirhi ya GEMS. Swi na nkoka leswaku u tsarisiwa eka nongonoko lowu.
Nongonoko wo lawula mirhi ya GEMS wu vona leswaku mirhi ya wena yi fambelana na swiletelo swo lawula tihakelo, swa tlilinikhali swofanela, na leswi nga na vumbhoni, hilaha swi kombisiweke hakona eka swinawana swa Xikimi,milawu ya mahlayiselo ya swa rihanyo na nongonoko wa mirhi. Dokodela wa wena u fanele a nyika swibumabumelo loko mirhi leyi yi wela ehandle ka swiletelo leswi vekiweke. Loko dokodela wa wena a lava mirhi yo durha kumbe leyinga ri ki eka nongonoko wa mirhi, wena na dokodel wa wena mi ta tivisiwa leswaku ku laveka swibumabumelo. Loko u nga lavi ku tirhisa endlelo lerin'wana u nyikiwaka rona, kumbe swibumabumelo swi nga amukeriwi, u ta tivisiwa naswona u ta hakela tihakelo ta le tlhelo.
Nongonokowo lawulamalawuleloyamavabyiyachukeleawusivimalawuleloya tlilinikhaliyamavabyilama lamayahumakaekadokodelawawena.Xikongomelo xa nongonoko lowu i ku nyika switsundzuxo swin'wana swo enta na mahungu hi xikongomelo xoseketela timhaka ta mahanyelo lamanene. Nongoloko lowu wu lava ku hunguta makhombo ya nkarhi wo koma kumbe wo leha ya mavabyi na ku antswisa mahanyelo ya muvabyi. Nongonoko lowu wu haverisa matimba eka vanhu va mavabyi ya chukela leswaku va lawula mavabyi ya vona hi ndlela yo khomeka. Xipano xa GEMS xi ta tihlanganisa na wena mayelana na vukorhokeri lebyi endzhaku kaloko u titsarisile tani hi muvabyi wa chukele eka nongonoko wa malawulelo ya mirhi ya GEMS.
RiqinghoraswarihanyoraGEMSivukorhokeribyankokabyaswirhohinkwaswo. Lebyi i vukorhokeri bya mahala, bya xihundla na bya riqingho ra swa rihanyo, lebyi nga na vatirhi va vaongori va phorofexinali va ntokoto lava nga ta ku pfuna. Vaongori lava va ta ku nyika mahungu ya swivangelo na tindlela ta mahanyelo lamanene na mavabyi ya chukele.
Tsundzuka leswaku u fanele u rhangau kuma mpfumelelo wa masungulo u nga se amukeriwa hikwalaho ka mavabyi ya chukele. Leswi swi nga endliwa hi wena, dokodela wa wena kumbe xibedhlele. Tihlanganise na hina eka 0860 00 4367 ku kuma mpfumelelo wa masungulo.
GEMS yi twisisa leswaku vutihlamuleri byo lawula mavabyi ya chukele byi le ka wena naswona yi tiyimiserile ku ku pfuna ku fikelela swikongomelo swa wena swa swa rihanyo.
Loko u wela eka mihlawulo ya Sapphire kumbe Beryl, u fanele u endzela ntsena vaphakeri va vukorhokeri va swa rihanyo lava welaka eka Netiweke ya GEMS. Netiweke leyi yi ku nyika ndlela ya ku tihlanganisa na vaphakeri va vukorhokeri bya swarihanyo lahautshamakakona.Kuhundzamadokodelaya10000,madokodela ya meno, madokodela ya mahlo na tikhemisi swi wela ehansi ka Netiweke ya GEMS yaBerylnaSapphire.
Ku va u nga hakeli tihakelo ta le henhla na ta le tlhelo u fanele u endzela muphakeri wa vukorhokeri wa swarihanyo wa Netiweke ya GEMS hikuva u kuma nhlayiseko wa xiyimo xa lehenhla. Swa olova ku tiva dokodelawa Netiweke ya GEMS hikuva ku na xitivisoxokomba leswakuu lekaNetiwekeekasejariyayena.
Dokodela wa Netiweke ya wena hi yena muhlanganisi wa swa rihanyo ra wena naswona u ku rhumela swilo swa phatholoji, thekinoloji ya swa rihanyo na ku tshunguriwahiswipexiyalisiti.MikarhihinkwayotirhisadokodelawaNetiwekekukuma vukorhokerihintalobyaswarihanyo.
Xikongomelo xa hina eka GEMS i ku nyika wena na ndyangu wa wena ku kuma vukorhokeribyo hlawuleka, bya kahle naswona bya nxavowa le hansi. Netiweke ya GEMSyikupfunakuendlaswoleswo!
Ku tihlanganisa na hina eka 0860 004 367
Hi ku tirhisa vukorhokeri bya hina bya SMS ya Friends of GEMS SMS - rhumela SMS eka 33489 na nomboroya wena ya vuxirho, ndhawu na muphakeri wavukorhokeri loyi un'wilavaka (Dokodela, Dokodela wa meno), naswona hi ta hatla hi ku hlamula hi ku nyika mavito manharhu ya vaphakeri va vukorhokeri lava nga eka ndhawu ya wena. Vukorhokeri byi durha R1.50 hi SMS.
Ndlela ya kahle yo sivela mukhuhlwana i ku kuma vhasini ya mukhuhlwana lembe rin'wana na rin'wana. Kambe ku na swo karhi u nga swi endlaka kuva u tshama u hanyile kahle hi nguva ya mukhuhlwana:
Hlamba mavoko ya wena nkarhi hinkwawo naswona u nga khumbi nhompfu, mahlo kumbe nomo wa wena swinga fanelangi.
Lawula" ku entshemula no khohlola hi ku tirhisa tithixu leti u nga ta ti lahla (naswona u hatla u ti chukumeta!) kutani u hlamba mavoko endzhaku.
U nga khumbi swilo leswinga kusuhi na wena swi tirhisiwaka hi vanhu vo tala - swo kota switepisi swa lifiti, penisele ya mutirhikuloni loyi a khohlolaka kumbe mawusi wa khompyutara, sw. na sw.
Ku va u nga vi eka khombo ro tluleriwa, fambela ekulena vanhu lava khohlolaka no va na mukhuhlwana. Hi nkarhi wo vekiwa ethlelo siku rin'we ku ya fika eka masiku ya mune na nkarhi wantluleto wa masiku ya nkombo kumbe ku hundza, swi kahle ku fambela ekule na munhu loyi a nga namukhuhlwana nkarhi wo ringana vhiki. Munhu un'we loyi a nga tluletiwa loyi a nga eka lifiti, bazi xihahampfhuka kumbe xikolo a nga hatla a tluleta van'wana.
Tshika ku dzaha. Hakanyingi vanhu lava dzahaka hi vona va nga na swiphiqo swa mukhuhlwana.
Swi nga endleka leswaku ndyangu wa wena wu nga ri swin'we loko khombo ri hlasela, kutani u fanele u kunguhata ka ha ri na nkarhi no tiva leswaku mi ta hlangana njhani naswona njhani hanbi ku ri kwihi na leswaku mi ta endla yini loko ku ri na xiyimo xa swa xihatla.
Xiyimo xa xihatla xi nga humelela laha wena u nga tsandzekaka ku tivulavulela. Loko swi te tano, u ta lava nomboro ya un'wana loyi u nga n'wi belaka riqingho. Hlayisa tinomboro leti hi mavito ya 'ICE' (In Case of Emergency) eka selefoni ya wena hikuva vatirhi va swa xiyimo xa swa xihatla va ta languta ehansi ka vito leri ku tihlanganisa na munhu loyi a nga ta va pfuna. Byela vanhu lava u nga va longoloxa tani hi vanhu va vutihlanganisi bya swa xihatla leswaku u va longoloxile hixikongomeloxolexo.Vona leswakuun'wananaun'wanaekandyanguwawena ukotakutirhisariqinghora 0800444367,nomboroyamuphakeriwavukorhokeri bya vutshunguri bya swa xihatla bya GEMS, Netcare 911, eka swa vutshunguri swa xihatla. Vona leswaku ku na selefoni, tikhoyini kumbe khadi ra fowuni leri nga hakeleriwa ku fikelela xikongomelo lexi.
N'wana wa wena u ta tsarisiwa ku sukela siku a nga tswariwa ha rona loko wo antswisa tirhekodo ta wena ta vuxirho eka masiku ya 60 ku suka eka siku a nga tswariwa. Leswi swi katsa vana lava nga adopitiwa na le ka khombo r ova tincece leti ta ha ku tswariwaka ti hundzaka emisaveni.
Loko wo tsarisa n'wana wa wena endzhaku ka masiku ya 60 a tswariwile, n'wana loyiutatsarisiwakusukaekasikurosungularanhweti leyiungaendlaxikombelo xo tsarisa. Swikoxo swihi kumbe swihi leswi ta endliwa ku nga se fika siku ro titsarisa swi nge hakeriwi.
GEMS yi tumbuluxeriwile ntsena Vatirhelamfumo. Ku havA munhu loyi a nga ri ki mutirhelamfumoafanelekekuvaxirhoxaGEMS.Lokoutshikantirhoekamfumo, u nga ringeti ku tirhisa khadi ra vuxirho ra GEMS ku kuma vukorhokeri bya swa rihanyo. Swikoxo hinkwaswo leswi u nga ta hakeriwa swona kumbe muphakeri wa vukorhokeri endzhaku kaloko u tshikile ntirho, swi ta tlheriseriwa eka GEMS.
Khadirawenaravuxirhoritirhisiwahiwenanavahlayisiwavawena lavatsarisiweke ntsena. Swi na khombo ku teka khadi ra wena u ri nyika munhu un'wana ku ri tirhisa.
GEMS yi hakela swikoxo swa swirho hi ku landza mpimo wa Xikimi, lowu nga wa nongonoko wa tihakelo ta rheferense ya rixaka (mipimo ya NRPL) kumbe mipimo yin'wana leyi Xikimi xi yi laveke. Mpimo wa NRPL wa 2010 wu khalikhuletiwa hi mpimowaNRPLwa2009wa+7.9%.Ahivaphakerihinkwavovavukorhokeri lava nga tirhisa mipimo leyi. Loko Xikimi xi endlile mitwanano yo karhi ya mahakelelo na mitlawa ya vaphakeri (xik. swibedhlele ha phatholojisiti) vaphakeri lava va vukorhokeri va boheka ku tirhisa mipimo yaleyo ku hakerisa. Vona leswaku u tiva pholisi leyi muphakeri wa vukorhokeri wa wena a yi tirhisaka ku endla tihakelo, hikuva Xikimi xi ta hakela ntsena swikoxo ku ya hi mpimo wa Xikimi naswona mali yo engetela yi ta hakeriwa hi wena (hi ku landza mimbuyelo ya PMB).
Dathabeyisi ya PHR yi na tirhekodo ta swa rihanyo ta wena. U nga ha endla xikombelo xa PHR hi ku tirhisa webusayiti ya GEMS ivi u hlawula ku avelana mahungu lama na muphakeri wa vukorhokeri wa wena. Tsundzuka leswaku rhekodo leyi yi ta va na mahungu ya swa rihanyo na swikoxo leswi rhekodiweke hi GEMS.
Man'wana ya mahungu lama nga eka PHR ma katsa:
Matimu ya swikoxo lama antswisiweke.
Matimu ya mavabyi ya nkarhi hinkwawo na tialeji.
I Swirhonkulu NTSENA leswi nga kombelaka PHR hikwalaho ka swipimelo swa swihundla.
Hi kombela u tihlanganisa na hina eka 0860 00 4367 loko u lava ku pfuniwa hi matirhiselo ya vukorhokeri lebyi.
Swi na nkoka leswaku swirho swi nyika Xikimi tinomboro ta ID ta vahlayisiwa. Hi lava mahungu lama ku vona leswaku swikoxo swi hakeriwa kahle na ku vona leswaku tirhekodo ta swirho swa hina ti tatiwile kahle no antswisiwa. Hi kombela u hi rhumela tikhopi ta switifiketi swo tswariwa kumbe tidokhumenta ta ID hi ku swi rhumela eka: Premium Management, Private Bag X782, Cape Town 8000 kumbe ku swi fekisela eka 0861 00 4367. U nga ha rhumela imeyili eka enquiries@gems.gov.za.
GEMS yi na vukorhokeri bya mbalango wa nkoka wa riqingho ra othomethiki lowu u nga nghenelaka eka wona loko u bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho ya GEMS.
Loko ejenti yi hlamula riqingho ra wena, yi ta ku vutisa loko u lava ku nghenela mbalango wa hina. Leswi swi nge teki ku hundza minete ya nkarhi wa wena, kambe leswi swi ta hi pfuna eka ku ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla.
Lowu i nkarhi wa wena wa ku hi byela loko hi nga fikeleli swilaveko swa wena, kumbe loko u enetiwa hi vukorhokeri bya hina. Hi nga tsaka ku twa hi wena!
Hilaha hi hlamusele hakona eka mihlelo leyi nga hundza ya facets, GEMS yi le ku tirheni ku vona leswaku vukorhokeri hinkwabyo bya Xikimi byi fikelela swirho hi tindzimi leti swi tihlawuleleke rona hi 2012.
Tani hi goza leri landzelaka ra vuhundzuluxi, u ta swi kota ku va u hi byela hi ririmi leri u ri lavaka hi ku tihlanganisa na Senthara ya Tiqingho ya hina, ku endzela hofisi ya xifundza kumbe hikuva u loga eka xiyenge lexi nga hlayiseka xa swirho eka webusayiti ya GEMS na ku antswisa nhlawulo wa mbulavurisano hi Mawuwani 2010.
<fn>(762010101346 AM) 1495 Final Gems Birthing Options_TSONGA.txt</fn>
Ku kuma n'wana i mhaka yo tsakisa swinene kambe yo tika evuton'wini bya wena. Hi thlelo rin'wana, u languterile ku amukela nyiko ya wena yo saseka endzhaku ka tinhweti ta kaye. Kambe hi tlhelo lerin'wana u languterile ku vona leswaku n'wana loyi a taka ku suka ekhwrini ku ta emisaveni u fika ku nga ri na swiphiqo.
Hi ku va u tiva mihlawulo ya wena no tihlanganisa na muphakeri wa vukorhokeri bya swa rihanyo, u nga ha teka xiboho lexi nga fanela wena na n'wana wa wena. Leswi wena u nga hanyisa xiswona emirini na leswi n'wana wa wena a nga hanyisa xiswona, swi ta lawula ndlela leyi u nga ta hlawula ha yona. Vona leswaku u twisisa leswi nga ta humelela na leswaku u nga vuyeriwa kwihi kumbe ku lahlekeriwa kwihi hikwalaho ka nhlawulo wa wena.
Ku lumalumiwa swi tala ku sungula kwala ka mavhiki ya 37 ku fika eka ya 42 ya ku biha emirini ka wena.
Mbuyelo:
Wena na n'wana wa wena ma kamberiwa hi nkarhi wa ku lumalumiwa naswona vatirhi lava nga leteriwa va kona ku ku pfuna loko ko va na khombo ro karhi.
Makhombo:
Ku kamberiwa ku tlula mpimo swi nga vanga ku nghenelela ka vutshunguri lebyi nga lavekiki.
U nga ha va u lava ku va eka ndhawu leyi u nga yi tolovela naswona xibedhlele a hi ndhawu ya kahle mikarhi yin'wana.
Ku tswalela ekaya i nhlawulo wa kahle, loko ku nga ri na swiphiqo hi ku biha ka wena emirini, midiwayifi wa wena u tirhisa switirhisiwa swa ximaguva-lawa swo khomeka naswona u kota ku fika ekaya ra wena hi nkarhi.
Mbuyelo:
u kumela n'wana eka ndhawu leyi u nga yi tolovela naswona ya kahle.
Makhombo:
Loko wo tshuka u vile na ku tikeriwa, mpfuno lowu u wu kumaka wu lawuriwa hi vuswikoti bya muongori kumbe midiwayifi na ku olova ka ku ku hundzisela exibedhlele, loko swi fanerile.
Lama matswalelo ya ntolovelo lama endliwaka endzeni ka mati naswona ya nga tirhiseriwa ku hunguta ku twa ku vava hi nkarhi wa ku lumalumiwa.
Mbuyelo:
U nga fambafamba hi ku olova endzeni ka mati.
Makhombo:
Swi nga ha endleka leswaku wena na n'wana wa wena mi tluleriwa hi mavabyi.
N'wana u velekiwa hi ku handzuriwa ka khwiri na utherasi. Vutomi bya n'wana na bya mana wa yena byi nga ponisiwa, kambe vuhandzuri lebyi na anasitasiya swi nga endla leswaku manana a va na ku karhateka ko karhi.
Vuhandzuri byo hlawuriwa byi kunguhatiwa hi nkarhi wa ku biha emirini hikwalaho ka swiphiqo leswi tumbulukaka hi nkarhi wa ku kula ka n'wana ekhwrini kumbe swiphiqo swa swa rihanyo, loko nkarhi wa ku lumalumiwa swi ta vanga khombo eka n'wana kumbe manana.
Vuhandzuri bya xihatla byi endliwa loko ku ri na swiphiqo leswi va ka kona hi nkarhi wa ku lumalumiwa. Mikarhi yin'wana a swi tikombi leswaku ku nga va na xilaveko xa vuhandzuri ku kondza ku fika nkarhi wa ku lumalumiwa, naswona van'wana vamanana lava lavaka ku tswala hi ndlela ya ntolovelo va nga boheka ku endla vuhandzuri.
Leswi swi nga vangiwa hi timhaka leti landzelaka:
Ku lumalumiwa ka wena ku ya emahlweni swintsongo. Leswi swi nga humelela loko:
N'wana u kurile ku tlula mpimo, kumbe
Nyonga i yintsongo.
Xiyimo xa n'wana na matshamelo
Mabelo ya mbilu ya n'wana, lama nga ta kamberiwa eka mu-chini wa ku valanga wa xiilekithironiki hi nkarhi wa ku luma-lumiwa, swi nga komba loko n'wana a ri na ku tikeriwa hi nkarhi lowu wa ku lumalumiwa.
Loko n'wana wa wena a tshamile eka xivelekelo nhloko yi langutile ehenhla kasi milenge yi ri ehansi (tshamelo ra birichi) emakumu ka ku biha ka wena emirini, swa antswa u kuma n'wana hi ndlela ya vuhandzuri leswi nga ri ki na khombo ngopfu.
Ku biha emirini hi vana vo tala (xik. mahahlwa)
Mikarhi yin'wana, swa boha ku tswala hi ndlela ya vuhandzuri.
Manana loyi a nga na HI
Ndlela ya vuhandzuri i ndlela ya kahle yo veleka loko manana a ri na HIV. Leswi swi ta endla leswku n'wana a nga tluletiwi vhayirasi leyi.
Ndlela ya vuhandzuri ya nkarhi lowu nga hundza
Mikarhi yo tala, loko munhu a velekile hi ndlela ya vuhandzuri eka nkarhi lowu nga hundza, swi nga ha laveka leswaku a tlhela a veleka hi ndlela ya vuhandzuri.
Makhombo lama nga va ka kona na maendlelo
Lowu i ntluleto lowu nga va ka kona eka xivelekelo endzhaku ka masiku ya mune kumbe ya nkombo ya vuhandzuri.
Ntshungulo wu endliwa hi ku tirhisa tiantibayotiki.
Ku huma ngati
Hakanyingi leswi swi tshunguriwa hi mirhi leyi endlaka leswaku xivelekelo xi kukumuka leswaku ngati yi nga ha humi.
Swi nga endleka leswaku ku hundzisiwa ngati, vuhandzu-ri, naswona hi ndlela leyi nga tolovelekangiki hayistereki-thonomi, (vuhandzuri byo susa xivelekelo).
Ku vaviseka eka swirho thundhelo ku vaviseka ka thundhelo kumbe ka sisiteme ya marhumbu swi nga humelela.
Thirombosisi ya nsiha wo enta
Ku biha emirini na Ndlela ya vuhandzuri swi engetela khombo ro va na ngati yo tiyela emilengeni, leswi vuri-waka thirombosisi ya nsiha wo enta (DVT).
Khombo leri ri nga hungutiwa hi ku ambala masokisi yo lwisa DVT na ku fambafamba endzhaku ka tiawara ta 24 ta Ndlela ya vuhandzuri.
Vamanana lava nga va ka eka khombo ro kuma DVT va nga nyikiwa anticoagulant (murhi wo dlaya ku tiya ka ngati) ku hunguta khombo leri.
U fanele u titsarisa eka nongonoko wa GEMS ku kuma mimbuyelo ya wena tani hi xirho xa wun'wana wa mihlawulo ya mimbuyelo ya GEMS leyi landzelaka.
% ya mpimo wa Xikimi;
Ku tshama exibedhlele ku ri hava mpimo na
Swi katsa mbuyelo wa vutswedyana eka netiweke ya xibedhlele xa phurayivhete lexi hlawuriweke.
% ya mpimo wa Xikimi;
Mpimo wa R26 680 wa ndyangu wun'wana na wun'wana ku tshama exibedhlele;
Ndlela ya vuhandzuri xo karhi lexi lawuriwaka hi malawulelo ya mhaka na
Ku tswalela ekaya R6 610 ya muhlayisiwa un'wana na un'wana.
% ya mpimo wa Xikimi;
Ku tshama exibedhlele ku ri hava mpimo na
Ku tswalela ekaya R6 610 ya muhlayisiwa un'wana na un'wana.
<fn>(87200915428 PM) xitsonga[1].txt</fn>
Hungu ro huma eka Muofisiri Nkulu
Endzhaku ka 18 wa tin'hweti i nkarhi wo vula leswaku ha khensa!
Nongonoko wa Vuntswedyana wa GEMS - Ku endla ku biha emirini swi olova
Masiku yo kambela rihanyo lerinene ya GEMS - Ku tisa rihanyo ra kahle thwii eka wena
Tikomiti ta xikimi ti vona leswaku u phyuphyile
Switsundzuxo
Hi rhumeli vuxokoxoko bya PASI ya wena
Mpfuxeto wa kontiraka ya ntirho: Vona leswaku maphepha ya ntirho ya endliwile
Pfhumba ra Netiweke ro Hlawuleka - KwaZulu-Natal
Hi le xikarhi ka 2009 no va hi langutane na xixika. Loko masiku ya koma no titimela, hi tsakela ku tisela ku kufumela na nhlayiseko eka nkandziyiso wa vumbirhi wa Facets eka 2009.
Xivumbeko xintshwa xa Facets xi kume ku amukeriwa ka kahle ko nyanyula ku suka eka swirho naswona hi tshembha leswaku u ta kuma nkandziyiso lowu wa nyanyula, tsakisa no tirhiseka.
Switori swa ntiyiso
Loko munhu a langutisa leswaku migingiriko ya GEMS yi langutise swinene eka ku tsakisa ku tlula 350 000 wa swirho no tshama swi hanye kahle, swa hlamarisa leswaku aswi talangi kuva hi vulavula hi switori swa ntiyiso - leswi taleleke hi makumu yo tsakisa - swa swirho swa hina. Xitori xin'wana, i xa Mzimasi Ngqelu na hilaha a vuyisiweke endzhutini wa rifu, xa ha ku fika etihofisini ta hina sweswi. Hinkiwerhu a hi khumbhekile hi ntshikilelo lowu GEMS yi veke na wona evuton'wini bya Mzimasi. A ndzi nge onhi xitori lexi hi ku mi byela hinwaswo lkwala; kambe loko u hundzela eka pheji leri landzelaka u nga hlaya hi xitori xa ntiyiso lexi nga na nhlonhlotelo.
Eka nkandziyiso lowu hi tlhela hi khangula mphikizano wa hina wa swieho, Sisonke, lowu hlohloteriweke hi leswi Mzimasi a hlanganeke na swona. Hi ku khutaza ku nghenela mphikizano hikuva hi nga tsakela ku twa hilaha GEMS yi khumbheke vutomi bya wena.
Vukorhokeri byintshwa - GEMS yi le ku antsweni hi 2009
Hambileswi hi nga le xikarhi ka 2009, hi sungurile vukorhokeri byitsongo byintshwa bya swirho. Eka nkandziyiso lowu u ta hlaya swo tala hi Nongonoko wa Vuyimani wa hina wo hlawuleka, lowu nghenisiweke hi hi 1 Mudyaxihi 2009 no nyika swirho leswi biheke emirini hi nseketelo, dyondzo na switsundzuxo eka xiyenge xin'wana na xin'wana xo biha emirini na loko n'wana a velekiwile.
Hi nghenisile masiku yo kambela rihanyo lerinene ya GEMS, leswi tisaka vukorhokeri byo kambela rihanyo eka wena entirhweni wa wena. Vukorhokeri byin'wana byintshwa lebyi sunguriweke eka nkandziyiso lowu i SMS Benefit Lookup ya hina, laha swirho swi khutaziwaka ku yi tirhisa. Leswi u faneleke ku swi endla ku kumisisa leswaku i ku vuyeriwa kwihi loku u nga na kona u nga si endla xikoxo i ku rhumela SMS eka Xikimi xa wena xa kahle, kutani hi ta vuya eka wena hi xihatla na mahungu hinkwawo lawa u ya lavaka!
Vukorhokeri byin'wana na byin'wana byintshwa byi hlamuseriwa hi xitalo eka xibukwana lexi xa mahungu - kutani hlaya hinkwaswo hi mhak aleyi. Eku lulamiseni ka hungu leri ndzi ringetile, tanihi leswi ndzi endlisaka swona nkarhi hinkwawo, ku kombisa swirho swa hina leswaku GEMS yi tiyimiserile kuya emahlweni yi humelerisa rihanyo lerinene. Vuxirho byi ya emahlweni byi kula naswona swirho swa hina swi tekiwa no khomiwa tanihi vanhu lava faneleke hi vukorhokeri bya kahle bya matirhelo.
Ndzi tshembha mi tiphinile hi nkandziyiso lowu wa Facets, ku fikela nkarhi lowu taka - tshamani mi kufumerili no hanya kahle.
Vutomi bya nkul. Mzimasi Ngqelu 38 byi cincile swinee ku sukela loko a lave ku hundza emisaveni eka nghozi yo chavisa ya movha. Kambe Ngqelu, Xandla xa Mufambisi Deputy Director: Vuhlanganisi, Ndzawulo ya Mabindzu ya Mfumo, loyi a nga xirho xa GEMS, a nga ha tsundzuki siku rero ku fikela loko a kuma xikweleti xo hetelela xa swa rihanyo eposweni.
Hi xihatla ndzi vone leswaku a ndzi nge swi koti ku hakela ntsengo hinkwawo wa R180 000 eka tihakelo ta xibedlhele ku suka exikhwameni xa mina," Ngqelu a hlamusela. "Ntsengo lowu GEMS yi wu hakeleke wu angarherile tihakelo ta xibedlhele ku vona leswaku ndzi kuma vutshunguri bya kahle. Naswona swi hlayise vutomi bya mina." Ngqelu a hlamusela, rito ra yena ri kanghwan'wa hi matitwelo.
Endzhaku ko kuma xitatimente xo hetelela u twe a ri na xilaveko xo khensa GEMS eka mpfuneto wa yona. "Mhaka ya leswaku a ndza ha ri na xivati ku suka eka nghozi swi ndzi tsundzuxa siku na siku hilaha GEMS yi ndzi pfuneke ha kona - hinkwaswo leswi ndzi nga si va na lembe ndzi ri xirho xa Gems."
Siku ra nghozi, 8 Nhlangula 2007, mapapa a ya ri ya mpungwa tanihi leswi a ku ta xihuhuri. Endzhaku ka ntirho u nghene eka Nissan Micra ya yena a chayela ku suka eHatfield, Pitori kuya endlwini ya yena eCenturion. A ha ku hundza khona ya Hofmeyer na Botha Avenues loko movha wu hundza tirhoboto ti pfarile. U tsundzuke ku tlumbiwa hi matimba ka movha wa yena loko wu biha etlhelo ra mukhandziyi. Endzhaku ka sweswo, a nga ha vonangi nchumu. Lexi a xi tsundzukeke hi xihatla ku vile mhaka ya leswaku a veke xitikara xa GEMS efasitereni. "A ndzi kalangi ndzi ehleketa leswaku xitikara lex xi nga ndzi pfuna hi nkarhi wa xilaveko."
Swi tekiwa onge muhundzi hi ndlela u bele Netcare 911 riqingho. Hannes Bosman, mutirhi wa xilamulela mhangu wa Netcare 911 loyi a tirhaka eXibedlhele xa Netcare Unitas, u tsutsumele laha nghozi yi humeleleke kona. Bosman wa ha tsundzuka nghozi. "Ku sungule kuna mpfula loko hi lwa na ku pfuna Ngqelu eka nchumu lowu khale a ku ri movha wa yena. Hikuva hi vone xitikara, hi swi tivile leswaku hi nga n'wi yisa eka xibedlhele xa kahle xa le kusuhi naswona a nge kayakayisiwi tanihi leswi vaka swona eka timhangu tin'wana ta vavabyi lava nga hava xikimi xa vutshunguri," Bosman a engetela.
Bosman kumbe madokodela a ku ri hava loyi a ehleketa leswaku Ngqelu a nga pona. Madokodela ya byele ndyangu wa yena leswaku a nga va na nkateko a phaphuka. Hambi loko swi ri tano, a nga lahlekeriwa hi miehleketo kumbe a lamala. Kambe hinkwavo a va tekele ehansi ku tiyimisela ka ku lwa ka moya wa Ngqelu. Endzhaku ka mavhiki mambirhi a ri eka xithongwana 'coma' eka 'intensive care unit' eXibedlhele xa Netcare Unitas, Ngqelu a pfuka - naswona byongo bya yena a byi tirha kahle.
U hundziseriwe eka senthara yo pfuxeta timbanga eKensington, Joni, laha a kumeke vutshunguri bya swirho no hleriwa eka timhaka ta miehleketo. Hi Sunguti 2009 a ringanerile ku tlhelela entirhweni; swin'wana leswi madokodela a va ehleketa leswaku a swi nge endleki. Vutomi bya yena a byi cincile ku antswa, a hlamusela.
Ndzi tekela vutomi ehenhla hi xitalo naswona ndzi tikumele nsati," a engetela. U tekanile Nqobile Mangena (sweswi Ngqelu), mutirhi kulorhi, hi Hukuri lembe leri hundzeke.Sweswi u tiphina hi vutomi byintshwa no ringeta ku khutaza vanhu vo tala ku joyina GEMS. "Ndza khensa nakambe, GEMS," a hetisa. "A wu cincangi vutomi bya mina ntsena, kambe u pfune ku byi ponisa."
I ntsako lowukulu leswaku hi tivisa mphikizano hi ku hambana. Lowu endleriweke wena ntsena! Loko u ri xirho xa GEMS u ringanerile ku nghenela. Loko u endla tano, u tava na nkateko wo wina sagwati ra nkoka. U kuma nkateko wo hlamusela xitori xa wena na swirho swin'wana swa GEMS, vatirhi kulorhi va wena na -
vo antswa eka hinkwavo - na hina.
Xana mphikizano lowu wu vulavula hi yini?
Xitori xa Mzimasi Ngqelu xi ve nhlonhlotelo eka hinkwerhu eka GEMS laha hi boheke ku hlohlotela swirho swo tala ku vulavula hina hi switori swa swona swo hlawuleka. Xana kuna swin'wana leswi humeleleke laha GEMS yi pfuneke no twa leswaku vanhu van'wana va fanele ku yi twa?
Xana GEMS yi ku enerisile hi vukorhokeri bya yona, nhlamulo ya xihatla, rito ra xinghana etlhelo rin'wana ra riqingho kumbe mpfunetolowu a wu nga languteriwangi; un'wana a tirha hi matimba, eka wena na lava u va rhandzaka?
Xana mhaka ya leswaku u xirho xa GEMS yi ponise vutomi bya wena, kumbe vutomi bya un'we wa swirho swa ndyangu wa wena? Kumbe vutomi bya wena na rihanyo swi antswile ku sukela loko u joyinile GEMS?
Swi lulamile, hi tsakela ku twa leswi u hlanganeke na swona swa kahle tanihi xirho xa GEMS. Loko u hi byela xitori wena na hina, ku fana na Mzimasi Ngqelu, u nga tikumela sagwati! A swi bohi kuva mutsari wa xiyimo xa le henhla kumbe muhlamuseri wa xitori; u lava ntsena kuva na xitori xa kahle.
Xana ndzi nghenela njhani?
Swi olovile! Hi rhumeli fekisi, kumbe imeyili kumbe papila hi poso laha u hi byelaka hi xitori xa wena xa kahle. U nga endla tano hi rin'we ra ririmi ra ximfumo - hi ta swi hlaya hinkwaswo!
Ndzi nga wina yini?
Loko leswi swi twala kahle, vona leswaku u nghenela Mphikizano wa GEMS Sisonke. Hi langutele ku ku twa! Mphikizano wa GEMS Sisonke wu sungula hi ti 1 Mawuwana 2009 naswona yi ta famba ku fikela makumu ya Mhawuri 2009. Mhungu hi xitalo hi swipimelo swa mphikizano, endzela visit www.gems.gov.za.
Ha tinyungubyisa ku vika leswaku sweswi vavuyeriwa va kota ku fikelela Nongonoko lowuntshwa wa Vuntswedyana wa GEMS. Nongonoko wu simekiwile hi ti 1 Mudyaxihi 2009 no nyika vavuyeriwa va vayimana hi nseketelo, dyondzo na switsundzuxo eka swiyenge hinkwaswo swa vuyimana bya vona na le ndzhaku ka nkarhi wo veleka.
Xana nongonoko wu tirha njhani?
Nongonoko wu rhangeriwa hi timinjhere ta timhangu, lava nga na ntokoto eka vaongori lava tsarisiweke na vuthwasi byo engetelabyo velekisa. Va ta ku pfuna hi ndlelayo titsarisela naswona va nga kumeka eka xiyenge xihi na xihi xa vuyimana bya wena ku kuma switsundzuxo na mahungu.
Ku vuyeriwa eka ku joyina nongonoko:
U ta kuma buku ya GEMS ya vuyimana no veleka, leyi nyikaka mahungu ya nkoka eka vamanana lava biheke emirini.
Vamanana va kuma nyiko ku suka eka GEMS! Leswi swi ta rhumeriwa eka swirho leswi nga le ka xiyenge xa vunharhu eka vuyimana bya vona.
Vavuyeriwa va kuma pulani ya nhlayiso ya vona leyi nga na vuxokoxoko bya vukorhokeri bya vuyimana lebyi GEMS yi nga byi pasisa.
U na ku fikelela mahungu ya rihanyo laya nga ta ku pfuna ku teka xiboho hi ku hlawula eka rihanyo ra wena na ku veleka eka dokodela wa wena kumbe muvelekisi.
Xitsundzuxo xa riqingho na nseketelo swa kumeka loko u hlangana na swiphiqo eka mavhiki yo sungula ya vuntswedyana.
Lemuka: Nongonoko i wa mahala eka swirho naswona ku vuyeriwa eka vuntswedyana swa ha kumeka. Nongonoko wu nyika swirho ku vuyeriwa ko tala kambe a wu cinciwi hi xitsundzuxo xa kahle xa swa rihanyo na nhlayiso lowu swirho swi wu kumaka eka madokodela.
Xana ndzi titsarisela njhani eka nongonoko?
U laveka ku titsarisela hi xihatla tanihi leswi dokodela a faneleke ku tiyisisa ku biha emirini. Ku titsarisela kumbe ku kuma mahungu hi xitalo, bela riqingho eka GEMS eka 0860 00 4367 kumbe u rhumela imeyili eka enquiries@gems.gov.za.
I kangani u faneleke ku kambela mimbuyelo ya xikimi xa wena xa swa rihanyo hi xihatla? Ha swi tiva leswaku nkarhi wun'wana i swa xihatla naswona hi tirhise byongo ku kuma xitshunxo.
Ku kambela ku vuyeriwa ka wena swi nga endliwa hi xihatla no olova hi SMS. RHumela GEMS SMS hi ndlela leyi bohiweke (langutisa laha hansi) naswona ku nga si hela tisekondi u ta kuma nhlamulo hi SMS ku tiyisisa mimbuyelo leyi nga kona eka wena. Lemuka leswaku tikhodi to koma ta swirho swa Sapphire na Beryl ta hambana eka ta swirho swa Ruby, Emerald kumbe Onyx. Lawa i masungulo man'wana ya GEMS laya tisaka nhlayiso wa rihanyo kuva u ya fikelela!
Xana yi tirha njhani?
SMS ntsena hungu leri landzelaka eka 33489 SMS yin'wana na yin'wana yi durha R1.50:Goza ra 1: Tsala Benefit.Goza ra 2: Tsala nomboro ya wena ya vuxirho bya GEMS.Goza ra 3: Hlawula mbuyelo lowu u lavaka ku wu kambela ku suka eka matafula laha hansi NB: i xiyenge xin'we xa mbuyelo xi nga kamberiwaka hi
SMS. Goza ra 4: Tsala eka khodi yo koma ku suka eka nxaxamelo laha hanis. Goza ra 5: Tsala khodi ya loyi u n'wi hlayisaka u nga yi kuma endzhaku ka khadi ra wena ra vuxirho ehansi ka "Name", xik. 00, 01 na swin'wana.. Loko u ri xirho nkulu, tsala "00". Goza ra 6: Tshikilela eka selula ya wena. Goza ra 7: Yima tisekondi ku kuma nhlamulo eka GEMS.
GEMS yi sungule vukorhokeri byo kambela rihanyo lerinene eka tindzawulo, ku sukela hi 1 Mudyaxihi 2009. Swirho swi ta vuyeriwa ku sukela ena nkateko lowu ku kamberiwa hi ndlela ya xiphurofexinali eka tinghozi leti nga kona na leti nga vaka kona eka rihanyo emintirhweni ya vona. Xikongomelo xa hina i ku vona leswaku swirho swa hina swi vona tinghozi ta rihanyo hi nkarhi ku endlela leswaku ku andza ka vuvabyi swa siveleka kumbe ku hungutiwa.
Vatirhela mfumo lava ku nga swirho swa GEMS va ta tlhela va kota ku tirhisa vukorhokeri lebyi byo ka byi nga fani na byin'wana.
Ku humelela yini hi siku ro kamberiwa rihanyo lerinene?
Eka ku amukela xirhambo eka ndzawulo ya wena, vatirhi va swa rihanyo va GEMS va ta lulamisa ndhawu yo kambela rihanyo eka ndzawulo ya wena. Vatirhi hinkwavo lava nga kona va ta tinyiketela ku va kona eka ku kamberiwa rihanyo siku hinkwaro.
Vatirhi va nhlayiso wa rihanyo va ta va kona ku kanela na wena hi matimu ya rihanyo ra wena no ku kambela rihanyo ra wena. Mbuyelo wa swikambelo na matimu swi ta kaneriwa na wena u ri wexe naswona u ta nyikiwa switsundzuxo swa magoza lawa u fanele kuya teka ku yisa emahlweni.
Hi siku ro kamberiwa rihanyo hi GEMS, vatirhi a va boheki ku lulamisa ku voniwa ha un'we-un'we, tanihi leswi vatirhi va nhlayiso wa rihanyo va tava va va yimerile eka ndhawu yeleyo. Vi ta kunene! Ku rhabiwa nhloko na nhamu swi ta endliwa naswona eka vatirhi hinkwavo hi siku leri tanihi nchumu lowu engeteriwaka eka xikimi lexi xo tirha kahle.
Vatirhi hinkwavo laa nghenelelaka eka ku kamberiwa rihanyo va ta kuma mahungu hi tinghozi ta rihanyo ra vona na magoza laya faneleke ku tekiwa ku sivela kumbe ku hunguta swiphiqo swa rihanyo.
I swikambelo swa rihanyo swihi swi nga ta endliwa?
Vatirhi va ta fanela ku hlamula swivutiso swo olova swa matimu ya rihanyo ra vona, leswi nga ta nyika vatirhi va nhlayiso wa rihanyo laha ku nga ta va na ku langutisisa eka tinghozi ta rihanyo ra vona ku nga si endliwa swikambelo. Swikambelo leswi landzelaka swo tinyiketela swi ta endliwa eka nkarhi wo kamberiwa:
Ntshikilelo wa ngati.
Mpimo wa chukele engatini na cholesterol (u ta tlhaviwa switsongo eka rintiho).
Ntiko na vulehi, na ntiko wa miri.
Mpimo wa xisuti.
Ku khansela na ahungu leswi nyikiwa eka siku
Eka xiphemu xa vumbirhi xa swihungwana swa hina swa WEB SMART hi ta ku byela swo tala hi xiyenge xa 'My Wellness' lexa ha ku sunguriwaka hi webusayiti ya GEMS, lexi ku nyikaka mahungu hinkwawo ya rihanyo na switsundzuxo leswi u swi lavaka. U kota ku fikelela switsalwana swa rihanyo lesi dyondzisaka na layiburari leyikulu ya swikombiso, swiyimo, tindlela na mirhi. Kuma nhlokomhaka leyi u yi tsakelaka hi ku tirhisa endlelo ro olova ro phendla. Senthara ya Xilamulela Mhangu (The First Aid Centre) yi nyika xitsundzuxo hilaha u nga tekaka goza ra xihatla loko mhaka ya xihatla yi humelela.u nga tlhela u dyondzo ku tiva swikombiso swo hlaseriwa hi vuvabyi bya mbilu na hilaha u nga endlaka xilamulela mhangu.
Landzelela swileriso leswi swo olova ku fikelela xitsundzuxo xa wena xa rihanyo:
Eka 'homepage' ya webusayiti, ehansi ka buloko ya switiviso, u ta vona laha ku tsariweke "My Wellness"
laha ku nga na xifaniso xa matliloko mambirhi.
Tshikilela eka ndhawu leyi ku nghena eka "My Wellness zone", leyi nyikaka ku fikelela eka:
Tinhlokomhaka ta rihanyo
Layiburari yikulu ya swa mirhi
Ku engetela eka Huvo ya Vakhomi va Nkwama the Scheme's Board of Trustees BOT na xipanu xa vafambisi, kuna ntlhanu wa tikomiti ta Huvo leti langutaka ntirho lowu endliweke eka tindhawu to hambana. Va endla mintirho ya vona hi ku tekela ku tsakela ka wena. U nga tshamiseka hi ku tiva leswaku xikimi xa wena xa vutshunguri xi le mavokweni ya kahle.
Tikomiti leti i:
Komiti ya Matirhleo Pfuna BOT eka ku vona matirhelo ya kahle ya Xikimi, ku fana na ku amukela mali leyi hakeriwaka, tihakelo ta swikoxo na mafambiselo ya tihekhodo ta swirho. Komiti leyi yi tlhela yi pfuna BOT hi vumaketi bya yona na vuhlanganisi.
Komiti ya ntwela Hlela, teka xiboho no vika eka tihakelo leti pasisiweke to twela vusiwana, ku vusiwana (Ex Gratia nga, tihakelo eka swikoxo swa swirho laha mimbuyelo ya ntolovelo ku nga hava. Committee) Tindlela to tika ta tirhisiwa loko komiti yi hlangana n'hweti na n'hweti no langutisa swikombelo swo hakela tihakelo ta ntwela vusiwana.
Komiti ya Mafumelo, Vona leswaku mafumelo ya kahle ya tirhisiwa eka timhaka ta Xikimi, hi ku vona Tinghozi na lava nga leswaku Xikimi a xi tluli nawu wihi na wihi lowu khumbhaka mafambiselo. Yi fanele na Xiavi ku vona leswaku mabindzu ya Ximiki ya tiviwa no fambisiwa kahle na leswaku ku tsakela ka vanghenisi va xiavi hinkwavo ka sirheleriwa hi ndlela ya kahle.
Koimti ya Hi ku tiyimela yi langutisa no rhangela nkwetlembetano wihi na wihi lowu Muofisiri Minkwetlembetano Nkulu a nga wu hundziselaka eka ku lamuriwa.
I swa nkoka leswaku swirho swi rhumela Xikimi hi vuxokoxoko bya lava swi va hlayisaka bya Tipasi. Hi lava mahungu lawa ku vona leswaku hi hakela swikoxo kahle na leswaku tirhekhodo ta swirho swa hina ti helerile no pfuxetiwa. Hi rhumeli khopi ya lava u va hlayisaka ya switifikheti swo velekiwa kumbe Tipasi hi ku rhumela hi poso eka Premium Management, Private Bag X782, Cape Town 8000; hi fekisi eka 0861 00 4367; kumbe u rhumela hi imeyili eka enquiries@gems.gov.za.
Loko u tirha hi kontiraka ya nkarhinyana, nkarhi lowu pimiweke kumbe ku tirha hi nkarhi wo karhi eka mfumo i swa nkoka leswaku maphepha laya faneleke ya endliwa loko kontiraka ya wena yi pfuxetiwa na leswaku yi nghenisiwile eka endlelo ra muholo.
Loko swi nga endleki, muholo wa wena a wu nge hakeriwi naswona GEMS a yi nge koti ku kuma tihakelo ta wena ta xikimi xa vutshunguri. Leswi swi nga endla leswaku mimbuyelo ya wena yi yirisiwa no aleriwa ka swikoxo swa wena swa vutshunguri.
Loko kontiraka ya wena yi pfuxetiwa, u ta kuma xitiyisiso ku suka eka xiyenge xa ndzawulo xa HR xa leswaku muholo wa mutirhi wu pfuxetiwile leswaku vuxirho bya wena bya GEMS byi taya emahlweni ku ri hava ku kavanyetiwa.
Nkarhi wa magoza lawa hinkwawo i wa nkoka naswona u fanele ku vulavula na muyimeri wa GEMS loko u ri na ku tikeriwa.
Loko tihakelo ta wena ta n'hweti na n'hweti ti nga hakeriwi (ku nga ku salela endzhaku), GEMS yi nga tlhela yi kuma ntsengo lowu saleleke endzhaku hi ku susa hi ndlela ya xiilekitironiki eka muholo wa wena. Minsuso yi suka hi yoxe u nga endlangi nchumu wena. Hambiswiritano, loko tihakelo ta ena ti nga hakeriwi ku tlula tin'hweti tinharhu, a hi nge he susi mali eka muholo, hikuva endlelo ra muholo a ri pfumeli ku endla leswi.
Leswi u faneleke ku swi endla loko u ri na ntsengo lowu u wu kolotaka eka GEMS ku tlula tin'hweti tinharhu: Vutisa xiyenge xa ndzawulo xa HR ku lulamisa ku susa mali u eka muholo wa wena u ta hakela hi wexe mali leyi saleleke endzhaku. U nga tlhela u bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho ya GEMS eka 0860 00 4367 u kombela papila ra 0189, leri u nga ri yisaka eka xiyenge xa ndzawulo xa HR. Papila ra 0189 ri ta hlamusela leswi faneleke ku endliwa.
TSUNDZUKA: Loko tihakelo ta wena ti nga hakeriwi hinkwato swi nga endla leswaku ku yirisiwa mimbuyelo ya wena naswona leswi swi nga endla leswaku swikoxo swa wena swi ariwa.
Vakhanselara va hina lava leteriweke va kona ku ku pfuna naswona riqingho ra wena i ra xihundla.
Loko u ehleketa gingiriko wihi n awihi wa vumbavha, tihlanganisi na GEMS hotline, leyi fambisiwaka hi KPMG. U nga chuhi ku mangala leswi nga tshamisekangiki eka hotline, tanihi leswi ku ngavukorhokeri byo tiyimela lebyi nga paluxiki vito. Hotline ya mahala yi pfuriwa 24 wa tiawara hi siku, nkombo wa masiku hi vhiki. Endla mhaka ya kahle!Landzelela magoza laha hansi ku mangala vumbavha.
Bela riqingho eka 0800 21 2202 (mahala).
U ta tshama u nga tiviwi. Nyika vuxokoxoko hinkwabyo bya mhangu eka mulawuri wa tiqingho. Vuxokoxoko lebyi byi nga katsa: i mani, yini, njhani, kwihi, rihi na ntsengo lowu khumbhekeke.
U ta nyikiwa nomboro ya rheferense. Yi hlayisi tanihi leswi u ng at yi lava nkarhi lowu taka.
Friends of GEMS service, lebyi ku pfumelelaka ku hlota vaphakeri va nhlayiso wa rihanyo lowu nga durhiki eka doroba laha u kumekaka kona hi SMS, byi antswisiwile! Loko ku ri hava muphakeri eka doroba laha u nga kona, vukorhokeri byi ta ku hlotela eka dodora ra l ekusuhi. Endla xikombelo kutani hi ta ku hlotela.
Rhumela ntsena SMS eka 33489 hi ndlela leyi landzelaka: Nomboro ya wena ya vuxirho, nhlamuselo ya muphakeri wa nhlayiso wa rihanyo, doroba na xidorobana.
U ta kuma nhlamulo hi xihatla, yi ku nyika vaphakeri va nhlayiso wa rihanyo eka ndhawu yeleyo.
Bela riqingho eka Senthara ya Tiqingho ya GEMS eka 0860 00 4367 kumbe u endzela webusayiti ku kuma mahungu hi xitalo. SMS yin'wana na yin'wana yi durha R1.50.
Lemuka leswaku Xikimi xi endla migingiriko yo hambana nkarhi na nkarhi ku endlela ku antswisa nkoka wa xona eka vavuyeriwa.
Hi le ku kondleteleni phurojeke ya masungulo na netiweke ya madokodela yo tokota eKwaZulu-Natal. Leswi swi kongomane no kuma switshunxo leswi nga durhiki ku lulamisa tihakelo ta le henhla leti fambelanaka na ku amukeriwa eswibedlehele hi ku tirhisa ku hakeriwa ka madokodela eka ku nyika vukorhokeri byo amukeleka.
Loko u ya eka dokodela loyi a ngheneleleke eka phurojeke leyi ya masungulo, u ta tivisiwa hi ku nghenelela ka vona u nga si tshunguriwa kumbe ku tshunguriwa vavuyeriwa va wena.
Loko u amukeriwa eka swibedlhele swa Medi-Clinic, kamba na Xikimi loko ku vuyeriwa ko enela ku ri kona. Medi-Clinic yi kombise leswaku yi nga kombela swirho ku hakela mali yin'wana.
<fn>011214946a1004.txt</fn>
Eka Mufambisi wa ntirho
Meyara ya xifundzha-ntsongo xa Vhembe
Meyara ya Mfumo wa Muganga wa Thulamela
Ndhavezitha Mukhomi
Vaendzi vo xiximeka
Vatatana na Vamanana
Lembe leri nga hela hi nkarhi wo fana na lowu maphepha-hungu, swiyanimoya na tithelevhixini a swilo pyii hi swiviko swa ku khirhiwa ka nhlawulo wa miganga hi vanhu va ka Malamulele hinkwayo. Hi twile hi xikoxo xa ku ala ku katsiwa ka Malamulele na Thohoyandou ku vumba mfumo wun'we wa muganga.
Swivangelo swo hambana-hambana swi longoloxiwile kambe andzi nga rhandzi ku nghena hi vuenti eka mhaka leyi hikuva yi yisiwile emahlweni ka huvo ya nawu. Kambe eka swivangelo sweswo va nga swi hlaya va katsile na leswaku n'wina vanhu va ka Malamulele mi chava ku katsiwa na Thohoyandou hi ku chava leswaku nhluvuko hinkwawo lowu nga tata hile ka mfumo wu ta endliwa eThohoyandou ntsena, eka Malamulele ku sala kunga hluvukisiwi.
Leswi ndzi rhandzaka ku swi vula hi mhaka leyi hi leswaku ku hava rixaka leri nga ta tekeriwa ehenhla ku tlula tinxaka tin'wana, ntsena loko ka ha fuma mfumo lowu nga hi tisela ntshuxeko laha tikweni ra hina. Hi fanele ku tsundzuka kuri xikongomelo xa ku va hi hlawule ku lwela ntshuxeko hi kala hi ya evuchavela-hwahwa van'wana va dlawa van'wana va khomiwa akuri ku lava ku herisa xihlawu-hlawu lexi axi ri enawini hi nkarhi wa mfumo wa apartheid.
Loko kuri na munhu loyi aha ehleketaka kuri mfumo wa hina wunga tisa xihlawu-hlawu aa cince miehleketyo yaleyo. Hambi kuri Thohoyandou, loko kuri na munhu loyi a ehleketaku kuri ku tisiwa ka hofisi ya mfumo wa muganga eka vona swi nga va swi vula ku mintiwa ka rin'wana rixaka hi rin'wana, o tixisa.
Xa ku tsakisa hi leswaku vanhu vo tala va fanele vari karhi va swi vona kuri hambileswi miganga leyi yi nga hlanganisiwa ku vumba mfumo wa muganga wun'we, nhluvuko wa haya emahlweni ematlhelweni hinkwawo. Ku tiyisa sweswo ndzi nga vula ntsena leswi landzelaka swi nga humelela ku suka miganga leyi yi hlanganisiwile yi va xilo xin,we hi N'wendza-mhala lembe leri nga hela:
Tiklasi to dyondzela eka tona leti nga akiwa eka nkombo wa swikolo eNtlhaveni
Ku akiwa ka thangi ritshwa edorobeni ra ka Malamulele leri nga ta endla kuri vanhu hinkwavo lava nga fikeriweki hi mati edorobeni va kota ku ya kuma, kun'we na ku pfuxiwa hi vuntshwa ka sewerage hi vumbirhi bya swona swi durhaka ntsengo wa ku tlula R5,3 wa timiliyoni. Kasi na le Altyn na Lombard eka Mtititi nale ka Xigalo na Mafanele tiprojeke to hambana-hambana ta mati ti karhi ti ya emahlweni.
KASI KU HLAYA I KU XURHA!
Leswi ixikombiso xa leswaku mintirho ya mfumo yi ta ya emahlweni la ka Malamulele hambi ko humelela yini kumbe yini. Namuntlha hi hlanganile nakambe ku ta yisa mintirho ya mfumo wa hina leyinene emahlweni, hi ku ta nyiketa tindlu ka vanhu lava nga hlaseriwa hi ndhambi lembe leri nga hundza.
Ndzi rhandza ku vula kuri ndza tinyungubyisa hi ndlela leyi mfumo wa hina wu korhokelaka vanhu hi yona. Swo sungula eka matimu ya tiko ra hina kuri mfumo wu pfuna vanhu hi tindlu loko va humelele hi khombo. Mi ta tsundzuka kuri mimfumo yo tala ematiweni yo hambana-hambana ya misava yi hetelela hi ku nyiketana hi matende kumbe vutshamo bya xinkadyana etiholweni nale tikerekeni, kutani va mi tshika mi tivonela kuri mi ta huma njhani. Hina ha swiendla sweswo kambe hi tlhela hi ya emahlweni hi pfuna vanhu va ka hina ku tipfuxa na ku aka miti ya vona hi vuntswa.
Hi tlhela hi ya emahlweni ku endla leswaku leswi swi humeleleke lembe leri nga hundza hi ringeta ku swi papalata eka nkarhi lowu taka. Hi karhi kuta na pfhumba leri nga ta endla kuri tindhawu tale makaya na tona ti kuma tindlu leti tiyeke handle ka nongonoko wa hina wa ku aka tindlu emakaya lowu hi nga na wona sweswi.
Hi lava leswaku hi endla kuri mali ya hina yo pfuneta ku aka tindlu (housing subsidy) yi kota na ku pfuna vaaki va le makaya hi ku aka tindlu ta hina ta xintu (kunga marhandzavula na swihahisa).
Eka n'wina mindyangu leyi nga ta amukela tindlu tintshwa namuntlha ndzi rhandza kuri mi tiva na ku twisisa kuri tindlu leti mfumo wu mi akelaka tona i masungulo. Hi rhandza kuri mi aka mi ya emahlweni mi engetelela leswi hina hi mi akeleke swona.
Hi na minongonoko yo hambana-hambana leyi nga pfunaku vanhu ku aka tindlu. Wun'wana wa yona i people's housing process kumbe tsima. Lava lavaka ku amukela mali ya mpfuneto va amukeriwa ku tirhisa nongonoko lowu kasi na lava lavaka ku akeriwa hi developer na vona va amukeriwa. Sweswi-ke lava amukeleke mpfuneto ka mfumo va khuthaziwa ku engetela tindlu leti hi voxe. Vanhu vanyingi masikulawa va hlayisa mali ku kota ku aka kumbe ku engetela hi yona tindlu ta vona, hi ku tirhisa nongonoko wa ku hlayisa mali yo aka hi yona lowu tumbuluxiweke hi mfumo.
Hi endlile vuxaka na tibangi to hambana-hambana leti tiyimiseleke ku teka timali tintsongo hin'weti ku endlela ku pfuna na lava va kumaka swimalana swintsongo hi n'hweti.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku khensa swinene va Nyarhi Housing Developments lava nga tinyiketa swinene eka ku hluvukisa tindhawu ta hina. Ndza swi tiva kurhi ku na tiprojeke to tala leti va ti seketelaka kambe ndzi rhandza ku va khensa loko va nyikerile hi tiklasi timbirhi to dyondzela eka tona eka Xikolo xa Sekondari xa Homula.
Leyi I mintirho leyinene eka rixaka ra hina naswona ndza tshembha kuri na van'wana va ta landzela mintirho leyi eka nkarhi lowu taka.
Inkomu!
<fn>02071114461006.txt</fn>
Eka Mufambisi wa ntirho
Meyara Mushwana
Va-Ndhavezitha
Tindhuna
Vaendzi vo hlawuleka
Vamanana na vatatana
I ntsako ka mina ku va ndzi kume nkarhi wo ta tivonela hi ndzexe migingiriku leyo hlamarisa ya vamanana va ndzhawu leyi. A ndzi na ku kanakana kuri leswi ndzi swi vonaka la hi leswi humelelaka exifundzheni hinkwaxo xa Limpopo. Xa nkoka eka mina ahi ngopfu ku akiwa ka tindlu, sweswo swa humelela etinkweni hinkwaro ra hina ra Afrika Dzonga. Lexi xi nga xona ndzi tinyungubyisaka hi xona namuntlha, lexi nga tlhela xindzi rhwala xi ta ndzi fikisa la i mintirho leyo xonga yi endliwaka hi mavoko ya vamana va le makaya va endlela mindyangu ya le makaya. Leswi swa komba kuri vanhu va ka hina ava khondlangi mavoko va yimela ku kapudziwa kambe va yime hi milenge ku tiantswisela vutomi bya vona hi voxe.
Nongonoko wa tsima i pfhumba ra khale leri fambelanaka na ndzhavuka wa hina Ma-Afrika. Kunga leswi hi kunguhateke ku ri vuyisa hina tani hi mfumo kuendlela leswaku hi kota ku tlherisela ndzhavuko wa hina eka nhluvuko wa vanhu. Swingaleswi namuntlha tiko hinwaro ri vulavula hi tsima leri Ndzawulo ya Tindlu yi ri sunguleke hi 1999, leri namuntlha hinga kota ku aka ku hundza 18 000 wa tindlu hi rona. Namuntlha hi ta va hi komba hinkwavo leswaku mavoko ya vamanana i swiaki leswi kulu swa tindlu, mindyangu kun'we na rixaka. Loko hi suka la hi ya ku akeni ka yindlu hi ri vamanana.
Ndzi rhandza ku komba ku tinyungubyisa ka mina hi ndlela leyi nongonoko wa hina wa tsima, lowu hi wu vitaku people's housing process wu nga ku humeleleni hi yona hu antswisa vutomi bya vanhu va ka hina hi ku va nyika tindlu, mintirho hambi ku va pfuna ku sungula swibindzwani swo hambana-hambana leswi ka nkarhi lowu taku swi nga ta kula swi hundzuka mabindzu lama kulu. Ndzi twa swi ri swa nkoka swinene kuri vanhu va sungula ku twisisa hi vuenti nkoka wa nongongoko lowu wa tsima. Matiko ya misava ya hlamala swinene kuri hi swi kotisa kuyini. Mo tala ya wona ya karhi ku gidela la kaya ku ta tivonela hi voxe ku humelela ka vuaki bya tindlu etikweni ra hina. A hi yeni emahlweni-ke hi va xinonelo lexinene eka vamatiko.
Tinhlayo leta ha ku humesiwaka hi Ndzawulo ya mina ti komba kuri Swifundzha hinkwaswo swi sungula ku vukarha tsima hi rivilo leri nga si tshamaku ri va kona eka matimu ya ku akiwa ka tindlu hi mpfuka ku nghena mfumo wa hina wa xidemokrasi. Leswi swi hi komba swinene kuri vanhu se va swi vona kuri nongonoko wa mfumu wo aka tindlu wu na swinongonokwana swo tala leswi nyikaku vanhu matimba yo tihlawulela tinxaka leti va lavaku tona ta tindlu. Eka tona ndzi nga hlaya tindlu ta RDP, ta tsima, kun'we na to renta.
Eka ti-subsidy leti nga humesiwa ku sukela tsima ri sungurile, nan'waka ntsena hi kote ku approval to tlula hi ka mbirhi leti ahi ti approvile malembe lama hundzeke. Leswi i xikombiso lexinene kuri hi ya hi voyamela eka tsima ngopfu ku tlula nkarhi lowu hundzeke. Mi ta tsundzuka kuri eka nkarhi lowu nga hundza ahi aka ngopfu tindlu ta RDP ku tlula letin'wana hikwalaho ka leswi aha lulamisela minongonoko leyin'wana, hikuva yona ayi lava swilaveko swo talanyana ku tlula swa RDP. Kambe swesi i nkarhi wo susumeta tinxaka hinkwato ta tindlu ku endlela kuri vanhu va tihlawulela leti va lavaku tona.
Ku fika sweswi hi kotile ku aka ku tlula 18 000 wa tindlu ta muxaka lowu etikweni hinkwaro. Xa ku tsakisa i kuva hinkwato tindlu leti hi nga tiaka hi ndlela leyi ti kumeka ti ri ta xiyimo xale henhla - tiri tikulu, ti tiyile, futhi ti ri na swo tala leswi a hi nga ta swi kuma eka tinxaka letin'wana ta tindlu. Leswi swi endliwa hikuva hi kota ku hlayisa mali leyi a yi fanele yi hakela tibildara, hi yi tirhisa eka ku xava swiaki swo hambana-hambana kutani vanhu va tiakela tindlu va ri hi mintlawa. E ku heteleleni hi kuma kuri vanhu vo hambana va kuma vutivi byo hambana-hambana bya ku aka. Na kambe vanhu va kota ku tiba swifuva hi tindlu leti va nga tiakela ku tlula leti va nga ti kuma mahala. Va va na vun'winyi lebvi tiyeke va tlhela va tinyungubyisa hi tindlu ta vona.
Projeke leyi ya le Dan i xikombiso lexinene xa nkoka wa ku aka tindlu hi tsima. Ku na 154 wa vanhu lava nga kota ku kuma mintirho hi nkarhi wo aka tindlu leti hi nga ta nyiketana hi tona namuntlha. Handle ko kuma mintirho, va kote no kuma vuleteri byo fana na ku aka, ku chupela gezi, nkululo (ku nghenisa tiphayiphi ta mati na swihambukelo) kun'we na ku weldela. Nakambe ndzi swi twile kuri na vantshwa va ku ringana khume-n'we na munhu nkulu un'we va kotile ku kuma vuleteri bya vulawuri bya mabindzu na timali. Kambe lexi nga ndzi tsakisa ku tlula hinkwaswo hi leswi mafreme ya nga endliwa kwala hi vinyi va tindlu leti na leswi switina swi nga foromiwa kwala, futhi hi vanhu va kwala Dan. Loko hi vulavula hi ku kondleteriwa ka mabindzu eka vanhu va ka hina - kumbe economic empowerment hi ra Manghezi - hi vula swo fana na leswi nga endleka la. Leswi hi swin'wana swa leswi hi swi kondletelaku hi nongonoko wa mfumu wo aka tindlu.
Hinkwaswo leswi ndzi nga swi vula ka ha ri masungulo ntsena - leswi kulu swa ha ta. Ndzi hoyozela Mfumo wa Xifundza ku va wu tinyiketerile swinene ku kukula vusweti hi ku akela vanhu tindlu. Mi ta tsundzuka kuri lembe leri nga hundza ndzi ndhundhuzele Xifundzha xa Limpopo ku va xi ri emahlweni ka swifundza hinkwaswo hi ku akela vanhu vale makaya tindlu. Na sweswi aku se va na xifundzha lexi mi landzelaku. Eka 33 200 wa ti-Rural Subsidy (kumbe mali yo pfuneta ku aka tindlu ka vanhu lava tshamaku ematiko-xikaya), 17 400 kumbe 52,4% yi nyikiwile vanhu va la Limpopo. Leyi salaka yi avariwe swifundzha leswin'wana. A swi heleli kwanaho ntsena: Xifundzha xa Limpopo xi vile xiphupha-mberha hi ku aka tindlu ta hina ta RDP laha ku tshamaka vanhu - ku hambana na ntolovelo lowu wa ku aka tindlu kule ni la ku tshamaku vanhu. Hi marito man'wana, hi karhi hi hluvukisa miti leyi ku nga khale yi ri vuswetini bya tindlu handle ka ku va rhurhisa lomu va tshamaku kona.
Ku na 22 wa tiprojeke ta tsima leti kunguhatiweke la Limpopo eka lembe-ximali leri hi nga ka rona. Sweswi ndzi vulavulakau hi karhi hi letela minhlangano yo hambana-hambana kwala xifundzheni ku endlela kuri yi kota ku kondletela tiprojeke leti. Na mimfumo ya miganga yi karhi ku leteriwa ku endlela kuri yi kota ku tirha tani hi vakondleteri va minongonoko ya tsima (people's housing process) etindhaweni ta vona. Leswi swi ta hi pfuna swinene kuri hi kota ku hatlisisa tiprojeke leti nga sala na ku endlela kuri nkarhi lowu taku hi kota ku aka tindlu ta tsima hi xitalu.
Masipala wa Tzaneen wu tlhele wu phakeriwa R14 million (14 wa mamiliyoni ya tirhandi) ku yisa emahlweni ntirho wo aka tindlu. Eka 700 wa tindlu leti nga ta akeriwa vanhu lava tindlu ta vona ti wisiweke hi ndhambi la ndhawini ya Tzaneen, 400 ti ta akiwa hi khamphani ya vatsoniwa, ku tiyisisa leswaku loko hi vulavula hi ku pfuniwa ka vatsoniwa hi vulavula hi leswi hi swiendlaku. Ha ha ta ya emahlweni na ku pfuna manana, vantshwa na vatsoniwa hi minongongoko ya hina yo aka tindlu.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku khensa swinene mintirho leyinene yi endliwaku hi Nkulukumba Maswanganyi na mfumo wa Xifundzha xikan'we na nseketelo wa n'wina vaaka-tiko. Ndziri a swi ve tano kuya hi la kunga heriki.
I nkomu!!!!
<fn>07060416151007.txt</fn>
Nkomiso
Tikhampani ta mfumo - State Owned Enterprises (SOE) - leti endlaka bindzu kahle i ta nkoka swinene eka humelela ka tiko ra nhluvuko. Vukulu ni matimba ya ikhonomi ya misava, matimba ya timakete ni vuvekisi bya tinxaka-nxaka swi tisa nthlonthlo eka matiko hinkwawo tani hi loko ya yisa mahlweni xikongomelo xa ku hluvukisa tikhonomi ta vona. Ku ya hi mfanelo ya kona, hi teke xiboho xa ku tirhisa vun'winyi bya tikhampani ta mfumo eka swiyenge swa nkoka swa ikhonomi ku tiyisisa xikongomelo xa nhluvuko lowu nga ta tshama wu ri kona minkarhi hinkwayo.
SOE ti fanele ku va eka xiyimo xa kahle ni ku tshamiseka hi thlelo ra swa timali leswaku ti ta kota ku hlanganisa mabindzu etimakete ta laha tikweni ni le matikweni ya le handle. Mfumo wu nga ha vuyeriwa hi ku tirhisa tiSOE eka xiyenge xa ku sungula naswona wu ta fanele ku ndlandlamuxa bindzu hi mali ya wona mfumo na leyi humaka eka timakete. Leswi swi lava vuswikoti bya matimba bya ku tirhisana ni tikhampani leti nga riki ta mfumo.
Vuswikoti eka ku endla ntirho i swa nkoka eka SOE. Vuswikoti bya muxaka lowu byi lava ntirho lowunene eka swiyenge swa vufambisi, human resource ni technology lebyi ringanaka na maendlele kumbe matirhele ya kona. Leswi hinkwaswo swi nga endla leswaku SOE yi tisa ku cinca loku kulu eka ikhonomi hi ndlela ya minongonoko ya vuvekisi, human resource, vulavisisi ni nhluvukiso.
Mfumo wu navela ku tlakusa ku mihandzu kumbe mbuyelo eka bindzu ra dayimani eAfrika Dzonga, Alexkor i ndlela ya ku eka endla leswi. Hambiswiritano, yi ni mintirho yin'wana yimbirhi ya ku tatisa naswona ha yimbirhi mintirho ya kona i ya nkoka hi thlelo ra nhluvukiso. Ntirho wa ku sungula i ndlela ya bindzu leri nga ta katsa vaaki va ndzhawu yale Richtersveld eka nhluvuko wa vona. Wavumbirhi i ku endla bindzu etindzhawini ta dayimani eNamaqualand. Hambiswiritano, timhaka ta ku koxiwa ka misava hi vaaki ti veka Alexkor eka xiyimo xa ku tika hi thlelo ra swa timali ni kuva khoma mavoko mayelana ni ku endla ntirho. Xa nkoka sweswi i nkarhi handle ka swona hi ta boheka ku herisa mintirho yin'wana na ku xavisa nhundzu yin'wana.
Infraco yi tumbuluxiwe hi xikongomelo xa ku tiyisisa leswaku hi hluvukisa vuhlanganisi bya matimba. A swa ha koteki ku nghenela mphikizano eka ikhonomi ya matiko ya misava ku ri hava vuhlanganisi bya nxavo wa le hansi, bya ku tshembeka ni ku fikelala vanhu na tindhawu ta ku hlaya. Ikhonomi ya Afrika Dzonga a yi swi koti ku kula kahle hi mhaka ya ku nxavo wa le henhla wa swa vuhlanganisi bya broadband.
Ku nhlengeletiwile ntsengo wa ku ringana R400 million ku suka eka bindzu ra ku xavisiwa ka nhundzu ya mfumo leyi nga riki ya nkoka. Nhundzu leyi nga sala ya Denel yi ta xavisiwa yi hela eka lembe ximali ra 2007/08. Ku hlanganisiwa ka nhundzu ya Denel i xin'wana xa swikongomelo-nkulu naswona Ndzawulo ya mina, Denel ni Ndzawulo ya vusirheleri hi tirha swin'we eka mhaka leyi. Ku ya hi ntirho wa ku xava mathlari, ku ni tikhampani ta laha kaya leti nga hlawuriwa ku xavisela mfumo mathlari lama katsaka na Hoefyster Infantry Fighting Vehicle ni ku endla mathlari ya A-Darter. Ku ni makungu ya ku antswisa Oryx leyi nga ni malembe yiri kona. Tikontiraka leti nga hansi ka A400M ti ya mahlweni ku endla swivandla eka bindzu ra swihahampfhuka swa vusirheleri.
Mayelana ni vumundzuku, Denel yi ta rhanga mahlweni eka ntirho wa ku endla tifeme leti nga ta yisa mahlweni ntirho wa ku endla mathlari ni nhundzu ya vusirheleri ku ya hiku hluvuka ka technology.
Eskom yi tivisile nongonoko wa vuvekisi wa ntsengo waku ringana R150 bn eka nthlanu wa malembe lama taka. Hi June lembe leri, Eskom yi tava ni gezi ra ku enela ra kwalomu ka 38 000 MW naswona khampani yi ta swi kota ku phakela gezi etikweni hinkwarho hi nkarhi wa xixika laha ku lavekaka gezi ra ku tala leri vhumbiwaka kuva 36 300 MW. Ndzawulo ya mina yi taya mahlweni ku vona hi laha ntirho wa mphakelo wa gezi wu fambaka ha kona ni ku tiyisisa leswaku ku hava nkayivelo. Hi le ku burisaneni na Eskom, Ndzawulo ya Sewicelwa ni Energy ni valawuri va energy - NERSA ku sungula ku hamba ku humesiwa xiviko mayelana ni xiyimo xa energy.
Ntsakelo hi matiko ya tinxaka-nxaka wa karhi kuya mahlweni wu kula naswona laha kaya SASOL yi kombise leswaku yi le ku burisaneni na PBMR mayelana ni swikombelo swa bindzu swa ku hlaya. Ntirho wa ku endla leswaku nongonoko wa Eskom PWR wu fambelana ni makungu ya hina ya Generation IV wu tswarile mihandzu ku fika sweswi. Leswi swi ta engetela technology ya nkoka leyi nga ta endla leswaku Afrika Dzonga ri phikizana loko hile thlelo ri va ni ntirhisano ni matiko man'wana eka nguva leyintshwa ya gezi ra nuclear.
Xikongemelo xa nkoka sweswi i ku hetisisa swilaveko swa timali ni ku cinca matirhele ya SAA, leswi swi nga ta endla leswaku SAA yi kota ku ti yimela tani hi khampani. Leswi swi ta katsa ku olovisa swiyenge swa bindzu, ku nghenisa tikhampani leti nga ta tirhisana na SAA ni ku hunguta nhundzu ni mintirho leyi nga riki ya nkoka. Ku ni minkanerisano ni minhlangano ya vatirhi mayelana na mhaka leyi.
Hambileswi khampani leyi yi nga ni xiave xa ku ringana 30% eka bindzu ra swihlahla, sweswi yi pfuna ntsena hi 2.5% eka xiyenge hinkwaxo xa ikhonomi naswona yi pfuna hi 3.5% eka mintirho. Khabinete yi pfumelerile leswaku swiave leswi nga sala eka Safcol, Komatiland Forests swi fanele ku xavisiwa.
Hi 2006/07 bodo ya valawuri yi pfumelerile makungu ya nthlanu wa malembe ya vuvekisi bya R64.5 bn. Makungu lama ya nthlanu wa malembe ya thlele ya langutiwa kahle hi 2007/08 naswona sweswi ya ni ntsengo wa ku ringana R78 bn. Vuvekisi lebyi a byi kongomisiwile eka ku ndlandlamuxa mintirho ni vuswikoti eka bindzu ra nsimbhi ni malahla ni ku antswisa nhlaluko ni phayiphi ya ku suka eDurban ku ya eJoni.
Hi ku tirhisana na bodo, hi le ka ntirho wa ku kunguhata matirhele mayelana ni xiphemu lexi nga le ku akiweni enhlalukweni wa Ngcura naswona vuxoko-xoko bya ntirho lowu byi ta tivisiwa ku nga ri khale.
Matiko ya ku tala ya le ku endleni ka swikombelo swa nhundzu naswona leswi swi vanga ku tikeriwa eka nkayivelo. Hi nongonoko wa CSDP hi lava ku kondletela nhluvukiso wa bindzu ra vumaki eAfrika Dzonga.
Hi lava ku herisa nkayivelo eka mphakelo wa swimakiwa swa laha kaya naswona ndlela ya kahle ya ku endla leswi i ku va na vuswikoti laha kaya. Hambiswiritano, swimakiwa swa laha kaya swi fanerile ku va eka xiyimo xa ku ringana ni swa matiko yale handle hi thlelo ra nxavo na vunene. Ku ni ntirhisano lowu yaka mahlweni exikarhi ka JPF na Ndzawulo ya Dyondzo, Ndzawulo ya Mintirho ni swiyenge swa tona swa ti SETA kun'we ni SOE ya hina ku tiva tidyondzo, swikolo na machudeni lava pasaka lava nga ta leteriwa vuswikoti bya mintirho eka ti SOE loko va nga si tsala swikambelo leswi faneleke swa ntirho.
Ku le ku endliweni ka vulavisisi mayelana na kuma ndlela ya ku tleketla muxaka wo karhi wa swicelwa swa swihalaki ku suka emigodini ePhalaborwa.
Projeke - Africa Project - yi ta tiva swivandla swa nkoka laha tikweninkulu laha SOE eAfrika Dzonga yi nga pfunaka hi ntirho wa nhluvukiso.
<fn>08022215151007.txt</fn>
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Puresidente wa Afrika Dzonga, Thabo Mbeki: Ntshamo wo Hlanganela wa Palamende
Nyenyenyani 2008
Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka;
Mutshama-xitulu wa Huvo Nkulu ya Rixaka ya Swifundzha;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Xandla xa Mutshama-xitulu wa NCOP;
Xandla xa Puresidente wa Riphabliki;
Vahlonipheki va varhangeri va minhlangano ya tipolitiki na Swirho swa Vachaviseki swa Palamende;
Vaholobye na Swandla swa Vaholobye;
Muchaviseki wa hina Muavanyisi Nkulu na swirho swa vululami;
Tinhloko ta Vukorhokeri bya Vusirheleri;
Gavhenara wa Bangi nkulu ya Tiko;
Vachaviseki Vaholobye nkulu na Swipikara swa Swifundzha;
Mutshama-xitulu wa SALGA, vameyara na varhangeri eka mfumo wa muganga;
Mutshama-xitulu wa Yindlo ya varhangeri va xintu na vachaviseki varhangeri va xintu;
Tinhloko ta swiyenge swa tiko leswi seketelaka xidemokrasi xa hina xa vumbiwa;
Valawuri-Jenerali na varhangeri van'wana va mintirho ya mfumo;
Vahlonipheki, Vayimeri va matiko na Vakhomixinari Nkulu;
Vaendzi vo hlonipheka, vanghana ni makhomureti;
Ndzi pfumeleleni hi nkarhi lowu wo hetelela wa Ntshamo wa Palamende eka njhekanjhekisano wa lembe hi xiyimo xa tiko ra hina, ku navelela hinkwaswo Swirho swa Vachaviseki swa Palamende lembe lerintshwa ra ntalo.
Ndzi na ntshembho leswaku 2008 ku tava lembe rin'wana ra nkoka eka xidemokrasi xa hina, tanihi leswi hinkwerhu hi lemukaka ntlhontlho wa vanhu va hina ku fikelela vutomi byo antswa bya hinkwerhu. Ndzi vula leswi hikuva, eka mpimanyeto wa hina, a swi talangi leswaku tiko ri va na ntshikilelo eka matimba yan'wana na yin'wana kusuka eka tihuvo hinkwato ku fikelela norho. Naswona swi le rivaleni leswaku matimu ya ve ntshikilelo eka hina namuntlha.
Ndzi vulavula namuntlha eka vukona bya manana wa mina, Epainette Mbeki, MaMofokeng, loyi a teke ku vulavula hungu ra nkoka kusuka eka ntshungu wa le matiko-xikaya eTranskei, laha a tshameke malembe yo tala. U vula leswaku ntshungu lowu vu koxa eka hinkwerhu lava hi koxaka kuva varhangeri va vona, leswaku hi va byela no byela van'wana vo fana na vona laha tikweni, loko hiya emahlweni hi tiyimiserile eka ku tshembhisa loku hi ku endleke ka leswaku vumundzuku byi antswa ku tlula namuntlha. Eka nkarhi wa nhungu wa masiku, hi Nyenyenyani 16, u tava na 92 wa malembe. Leswi a swi languteleke eka nyiko ya yena ya siku ro velekiwa i ntiyiso. Ndza n'wi khensa kuva a tikarhatile kuva na hina namuntlha, no tshembha leswaku a hi nge n'wi nyumisi.
Ndzi ta tlhela ndzi tsakela ku teka nkarhi lowu ndzi hluvulela Puresidente Nelson Mandela xidlhoko, un'wana wa vatswari va xidemokrasi, loyi a nga ta fungha lembe ra yena ro velekiwa ra 90 wa malembe hi ti 18 Mawuwana lembe leri.
Hi amukela Nkul. Arthur Margeman, loyi a yimelaka vadyuharhi va le Alexandra lava nga tshama va khirha tibazi eka makume ntlhanu wa malembe laya nga hundza, lava ava katsa Nelson Mandela. Hi thela hi va na nkateko exikarhi ka hina ku va na Manana Jann Turner, n'wana wa Rick Turner loyi a dlayiweke hi vayimeri va xihlawuhlawu 30 wa malembe laya hundzeke.
Hi tlhela hi tsaka kuva exikarhi ka hina hi ri na Nkul. Dinilesizwe Sobukwe, n'wana wa xirhandzwa na murhangeri, Robert Sobukwe, loyi a loveke 30 wa malembe laya hundzeke endzhaku ko tshama malembe yo tala ekhotsweni, yo yirisiwa na tindlela tin'wana ta ntshikilelo. Hi tekela enhlokweni, exikarhi ka hina Swirho swa Vachaviseki na vayeni va hina, vasunguri vo tala va nhlangano wa United Democratic Front, 25 wa malembe laya hundzeke.
Vayeni hinkwavo lavo chaviseka, vo yimela miehleketo na ntshembho, laha hi tsundzuxiwaka hi vukona bya vona leswaku wa hina ntirho i ku tsutsumisa ku tswariwa hi vuntshwa ku endlela leswaku norho wa hina wa vutomi byo antswa wu hundzuka ntiyiso eka MaAfrika Dzonga hinkwavo. I ntiyiso, va yimela ku tlangela ka moya wa vurhena bya vanhu va hina, no veka ntlhontlho eka hinkwerhu ku endla hi tindlela leti nga xengiki kumbe ku nyumisa leswi languteriweke hi vanhu.
Sweswi hi lava ku sungula makumu ya lembe ximali leri na xidemokrasi xa vunharhu xa palamende na mfumo ku nga ri kahle endzhaku laha ku nga tava na Nhlawulo wa Tiko hinkwaro. Kwalaho Mfumo wu langutise hi vuntshwa mpfhuka lowu hi wu fambeke kuya hi ku simekiwa ka vurhumiwa lebyi hi nyikiweke hi vanhu hi 2004.
Ndzi tsakile ku vula leswaku i ntiyiso leswaku hi simekile ku tinyiketela eka xitshembhiso eka vanhu hi 2004. Hambiswiritano, swi nga languteriwangi, swi le rivaleni leswaku hi salele hi ntirho wo tala ku wu endla mayelana na leswi.
Loko ku langutiwa leswaku hi tshinerile eka nguva wa hina yo hetelela, Mfumo wu bohe leswaku wu ta kumisisa Swilaveko swa Nkoka laha wu nga ta kongoma hi ndlela yo hlawuleka, hi ku tirhisa leswi tanihi xihatlisisi eka endlelo ro hatlisisa ku fikelela swikongomelo leswi vanhu va hi kombeleke ku swi landzelela.
Hi ntsako, Xiviko lexi xa tiko xo pfula palamende xi ndzi nyike nkateko wo vika ePalamende na Tiko hinkwaro eka 24 wa Swilaveko swa Nkoka leswi, Swirho swa Vachaviseki swi nga kumisisaka eka webusayiti ya Mfumo eka vhiki leri taka.
Ku tiva Swilaveko swa Nkoka swi vula leswaku swiyenge swinharhu hinkwaswo swa mfumo, mfumo wa le xikarhi, wa swifundzha na wa muganga, eka vurhangeri na mafambiselo, va tiyisisa leswaku hi ta tirhisa nkarhi lowutsongo lowu saleke ku yisa emahlweni ku fikelela xikongomelo nkulu xo antswisa vutomi bya vanhu va hina hinkwavo.
Endlelo hinkwaro ra mfumo wa hina ra tinyiketela leswaku eka nkarhi lowu saleke, ri ta endla hi vunkwabyo hilaha swi bohaka - ri hetisisa swiboho - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki! Hi vulavula hi Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki (Business Unusual) ku nga vuriwi ku cinca kwihi na kwihi eka tipholisi ta hina leyi nga kona kambe ku vuriwa ku hatlisisa, matirhelo ya kahle na masimekelo ya kahle ya tipholisi leti na minongonoko, leswaku vutomi bya vanhu va hina byi cinca ku va byo antswa, hi xihatla ku ngari eka nkarhi wo leha.
Ku vona leswaku leswi swa humelela; hi teke magoza laya faneleke ku vona leswaku Mpimanyeto wa Lembe lowu Holobye wa Timali a nga ta wu nyika eku heleni ka n'hweti leyi wu ava hi ndlela leyi faneleke ku hi nyika xivangelo xo simeka Swilaveko swa Nkoka. Swiyenge nkulu swa swilaveko leswi i ku:
yisa emahlweni ku hatlisisiwa ku kula ka ikhonomi na nhluvukiso;
hatlisisa tindlela to aka miako leyi lavekaka ku fikelela ikhonomi ya hina na swikongomelo swa vaaki;
antswisa matirhelo eka ku nghenelela loku kongomisiweke eka Ikhonomi ya
Vumbirhi, no herisa vusiwana;
antswisa ntshikilelo wa minongooko ya hina leyi kongomaneke na tindhawu ta nkoka ta dyondzo na vuleteri;
hatlisisa vuswikoti bya hina eku fikeleleni xikongomelo xa rihanyo eka hinkwerhu;
lulamisa ndlela ya vululami ku tiyisisa ku lwisana na vugevenga;
yisa emahlweni ku tiyisisiwa matirhelo ya mfumo ku vona leswaku yi na ntalo ku hlamula eka swiboho swa nhluvukiso wa hina; no, antswisa ku langutisa eka timhaka ta nkoka kuya hi endlelo ra hina ra vuxaka bya matiko, ku langutisiwa ngopfu eka timhaka tin'wana ta Afrika na vuxaka bya le
Dzongeni.
Ku tlula minkarhi yo tala, xiyimo xi tlhontlha tiko ra hina, na mintirho leyi hi tivekeleke yona, xikoxo lexi hi susumetaka no kondletela vanhu hinkwavo va hina ku tirha swin'we, ku endla swilo hinkwaswo leswi faneleke ku endliwa, ku twisisa hi tindlela hinkwato, hinkwerhu ka hina, xikan'we, hi khome vumundzuku bya hina emavokweni ya hina!
Tanihi leswi hi tirhaka swin'we hinkwako laha tikweni ra hina, leswi swi fanele ku twisisiwa leswaku swi fanele kuva hi hina - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki!
Loko ndza ha lulamisa Mbulavulo lowu, un'wana exikarhi ka hina u ringanyete leswaku tiko ra hina ri le ku susumetiweni hi moya lowu hungaka hi matimba lowu endlaka swi tika ku vona laha tiko ra hina ri yaka kona mundzuku.
U ringanyete leswaku, ku khoma leswi a swi vulaka nkoka wa ntiyiso mixo lowu, ndzi fanele ku tsundzuka marito laya tivekaka swinene lawa Charles Dickens a pfulaka novhele ya yena, A Tale of Two Cities. Kutani ndzi tshaka marito lawa ya landlelaka:
A ku ri minkarhi ya kahle, a ku ri minkarhi yo tika, a ku ri malembe ya vutlharhi, a ku ri malembe ya vuphukuphuku, ku vile masungulo ya ku tshembha, ku vile masungulo ya ku pfumaleka ka ku tshembha, a ku ri nguva ya ku Vonakala, a ku ri nguva ya Munyama, a ku ri ximun'wana xa ntshembho, a ku ri xixika xo tika, a ki ri na hinkwaswo leswi hi swi lavaka, a hi pfumala swilo, hinkwerhu ka hina hi taya eMatilweni, hinkwerhu ka hina hi taya eka leyin'wana ndlela - hi ku komisa, nkarhi a wu ri kule ku fana na nkarhi wa sweswi, leswaku vulawuri byin'wana byo ba pongo byi sindzisile eku amukeriweni, eka swa kahle na swo biha, hi ndlela ya le henhla yo fananisiwa ntsena."
U ta vutisa loko ndzi pfumelelana na vuhleri lebyi, loko na mina ndzi tshemba loko hi nghene eka nkarhi wo hlangana nhloko, laha hinkwerhu ka hina hi nga fanelangiki ku lahleka endlelani, hi nga riki na ntiyiso eka magoza ya hina, hi nga tiyelelangi emilengeni ya hina, hi chava vumundzuku bya hina!
Nhlamulo ya mina eka xivutiso lexi hi leswaku E-e! Ku fana na Mfumo wa hina ndzi na ntshembho leswaku masungulo lawa ya endliweke ya swi kotile ku hi yisa emahlweni eka 14 wa malembe laya hundzeke ku va swilo swi tshamisekile. Swi yisa emahlweni ku hi nyika masungulo ya kahle laha hi ngata kota ku hundzela emahlweni hi pfule mahlo ku fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa eka vanhu va hina hinkwavo. Kwalaho hinkwerhu hi fanele ku tiyisisa leswaku hi tshama hi tiyimiserile tanihi loko hi yisa emahlweni ku vona leswaku tiko ra hina hi leri hlulaka.
Hambiswiritano, ku fana na Swirho swa Vachaviseki hinkwaswo, ndza swi tiva leswaku vo tala va hina emigangeni va karhatiwa hi mpfumaleko wa ntshamiseko wa laha tiko ra hina ri nga tava kona mundzuku.
Va vilela hi mhaka ya xihatla leyi tiko ri nga le ka yona hi nkavanyeto lowu a wu nga languteriwangiki wa mphakelo wa gezi.
Va vilela hi swilo swin'wana eka ikhonomi ya hina, ngopfu-ngopfu ku tlakuka ka xihatla ka ntswalo, swakudya na minxavo ya mafurha leswi tshikilelaka swisiwana. Swin'wana swa swivilelo leswi i ntshikilelo lowu nga vaka kona eka ikhonomi ya hina na nchaviso eka ku cinca ka ikhonomi ya Amerika.
Va vilela hi loko hi ri na ntalo wo sirhelela timfanelo ta xidemokrasi na Vumbiwa bya xidemokrasi leswi veke kona endzhaku ko tinyiketela ka matimba. Leswi swi susumetiwa hi swilo swo fana na ku avanyisiwa ka Khomixinara wa Tiko wa Maphorisa, ku yimisiwa entirhweni ka Mulawuri-Nkulu wa Tiko wa Vuavanyisi bya Mfumo (NPA), ku chava eka nchaviso wo tiyimela wa vuavanyisi na nawu, na ku tlangisiwa ka matimba ya mfumo hi xikongomelo xa swa tipolitiki.
Va vilela hi loko tiko ra hina riri na timhangu leti ngana vugevenga laha ku hisiweke tsevu wa matorokisi eTshwane n'hweti leyi hundzeke.
Tanihi loko va tiva no hlonipha nhlangano lowu fumaka ku lawula timhaka ta wona, vavilela leswaku wu fanele kuya emahlweni wu nghenisa xandla eka mavumbelo ya xidemokrasi, mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rixaka, mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rimbewu na Afrika Dzonga yo fuwa.
Leswi nga le rivaleni swi nge vi leswinene ku ka ku nga tekeriwi enhlokweni leswi na swivilelo swin'wana kumbe ku swi bakanyela etlhelo tanihi vajeremiya va vunwa. Ntlhontlho wunene i ku hlamula eka swona hi ndlela leyi hundzisaka hungu eka mani na mani etikweni ra hina na mamiliyoni laha Afrika na kun'wana emisaveni lava langutaka tiko ra hina hi ku tsakela, leswaku hi tshama hi tiyile eka kuyisa emahlweni hi aka muxaka wa Afrika Dzonga leyi hi nyikeke ntshembho ku nga ri ntsena eka vanhu va hina, kambe na le ka van'wana ehandle ka mindzilekano ya hina.
Yimani ndzi vula leswaku nkarhi lowu wa matimu wu koxa leswaku tiko ra hina ri va nyandza yin'we ku tlula khale no tshikilela ntirhisano wun'wana na wun'wana wa minhlangano ku ololoxa mintlhontlho ya hina leyi fanaka no hlayisa norho wu tshama wu hanya lowu tiyiselekeke eka hinkwerhu ka hina tanihi loko hi famba egondzweni ro kongoma eka ku tumbuluxa xivono xa Afrika Dzonga eka Vumbiwa bya hina.
Mhaka ya xihatla ya tiko leyi yimeriweke hi ku kavanyetiwa ka gezi loku nga kona yi tlhontlha no yimela xivandla xa tiko hinkwaro ku nyika mavonelo yo tiya eka xikombelo lexi hi xi endleke hinkwerhu ku va nyandza yin'we eka swiendlo ku hlayisa tiko ra hina. Leswi swi fanele ku vula eka hina leswaku i ntiyiso hi le ka nkarhi wa mintlhontlho, kambe mintlhontlho leyi fikelelekaka. Hakunene hikuva i nkarhi wa mintlhontlho, wu tlhela wu ri nkarhi wa swivandla!
Mayelana na leswi, ndzi tsakela ku khensa no pfumela hilaha ku heleleke na mavonelo lawa ya vuriweke hi Mulawuri Nkulu wa Anglo American, Cynthia Carroll, loko a vulavula eka Nhlengeletano ya Migodi laha Cape Town eku sunguleni ka vhiki leri, hi Ravumbirhi, Nyenyenyana 5.
Tanihi laha Swirho swa Vachaviseki swi tivaka, u vule leswaku: "A ndzi teki swiphiqo swa mphakelo wa gezi tanihi mhangu yo chavisa. Naswona Afrika Dzonga a yi yoxe: kuna mintshikilelo eka mphakelo mayelana na tiphrojeke leti ndlandlamukaka eChile na Brazil.
I ntiyiso, swiphiwo swi tikile; ku swi hlula swi ta lava ku tiyimisela, ngopfu-ngopfu eka ku tirhisa gezi hi vukheta, xikan'we na ku tumbuluxa mimphakelo yin'wana ya gezi. Kambe loko hinkwerhu ka hina hi vumba ntirhisano ku lwa na xiyimo lexi, hinkwerhu hi ta hlula - ndzi na ntshembho ndzi nga chuhangi... Nkarhi lowu a hi wo kombana hi tintiho, kambe wo tirha swin'we ku kuma switshunxo."
Leswi swi vuriwile, hambiswiritano swa ha ri swa nkoka leswaku hi teka nkarhi lowu ku hundzisela eka tiko ku komberiwa kukhomeriwa kusuka eka Mfumo na Eskom eka swiphiqo leswi endleke leswaku hi hlangana na switandzhaku swo kavanyetiwa hi gezi. Ndzi tlhela ndzi tsakela ku khensa vaaka toko hinkwavo ku tiyisela eka ku tika loku va hlanganaka na kona sweswi.
Eka mavhiki mambirhi laya hundzeke, Vaholobye va Swicelwa na wa Mabindzu ya Mfumo va andlarile xivumbeko xa xihatla lexi hi hlanganaka na xona na leswi un'wana na un'wana wa hina a fanele ku swi endla eka ku vuyisela xiyimo. Vhiki leri hundzeke Swirho swa Vachaviseki swi ve na nkateko wo langutisa eka timhaka leti.
Hi ntiyiso ku tlakuka lokukulu ka xilaveko xa gezi eka malembe mambirhi laya hundzeke swi hundze ntalo wuntshwa lowu hi wu tiseke. Xiyimo lexi humeleleke xa mbuyelo wa mphakelo lowu tlimbaneke wu endla leswaku endlelo hinkwaro ri khumbheka no va enghozini eka vukona bya gezi. Eka xiyimo lexi, hi fanele ku hunguta nkavanyeto lowu a wu nga languteriwangi naswona ndlela yin'we ntsena yo endla leswi hi xihatla i ku hunguta xikoxo no vona leswaku kuna nsalo lowu ringaneleke.
Tanihi mfumo ntirho wa hina i ku rhangela no hlanganisa tiko ehenhla ka pfhumba ro hlayisa gezi leswaku hi lulamisa ntlhontlho lowu. Eka swin'wana, hi tirhisa xiyimo lexi ku vona leswaku makaya ya hina ya hundzuka swihlayisi swa gezi.
Ku na magozo yo tiya eka mani na mani, ndyangu wihi na wihi na mabindzu laya nga endliwaka. Leswi swi hangalasiwa hi Ndzawulo ya Swicelwa naswona hi kona ku amukela swiringanyeto leswi wena, vaaka tiko va hina, va nga hi nyikaka swona kutani hi avelana swona.
Mfumo wu ta sungula ku simeka pfhumba ku vona leswaku ku na timboni to ringanela, ku hisa mati hi solara na mafambiselo ya kahle ya gizara emindyangwini, ku katsa swiyimo swa tindlu eka tindlu hinkwato letintshwa na miako. Hi hlohlotela mindyangu leyi nga kotaka ku swi endla hi xihatla ku tekela enhlokweni ku simeka swipimelo leswi swo hlayisa gezi.
Xileriso xi nyikiwile eka miako hinkwayo ya mfumo ku hunguta matirhiselo ya gezi naswona u nga nyumi ku boxa mavito ya lava va nga swi endliki.
Vuxokoxoko bya magoza man'wana yo tinyiketela eka Nongonoko wo Hlayisa Gezi byi vekiwile hi Vaholobye naswona leswi swi ta langutisisiwa hi ku tihlanganisa na vanghenisi va xandla endzhaku swi kandziyisiwa.
Eka tlhelo ra mphakelo Eskom yi tirha hi matimba ku vona leswaku ku sunguriwa tiphrojeke ta ntirhisano ta xihatla. Hi teka magoza ku vona leswaku ku tiyisisiwa ntalo eka ku lunghisa hi Eskom. Hi na swipanu swa ntirho ya xihatla leswi tirhanaka na mintlhontlho ya nkoka wa malahla namphakelo wa vumaki bya migodi ya malahla naswona hi tirha ku hatlisisa ku pasisiwa ka ku akiwa ka tiphrojeke to nyika matimba ya gasi. Hinkwawo magoza lawa, ya endliwa xikan'we na swipimelo swo hlayisa gezi, swi ta antswisa ntiyisiso no tlakusa ntalo wa gezi leri hlayisiwaka.
Nongonoko wa matimba wa Eskom wo aka eka tijenareti tintshwa na ntalo wa mphakelo swi taya emahlweni; naswona laha swi faneleke, tiphrojeke tin'wana ti ta hatlisisiwa. Eka mhaka leyi, ndzi ta tsakela ku khensa swiyenge leswi nga riki swa mfumo kuva swi tilulamiserile ku pfuna hi ndlela yihi na yihi laha swi koteke ha kona. Eka nhlengeletano na Mutshama-xitulu wa General Electric vhiki leri nga hundza, General Electric yi tinyiketerile ku pfuna ku hi xavela michini yo endla gezi. eAfrika Dzonga tikhamphani letikulu ta laha tikweni to fana na Sasol, Anglo na BHP Billiton ti le ku kaneleni swin'we na Tindzawulo ta Swicelwa na Mabindzu ya Mfumo ku kumisisa madurhelo na switshunxo swo koteka ku nyika mphakelo eka ntshikilelo. Manghenelo hi xin'wana xa goza leri fanaka handle ko lumbetana.
Ndzi lava ku khensa migodi eka ndlela leyi va hi pfuneke ha yona na ikhonomi ku ololoxa mhangu leyi hi fikeleke hi ti 24 Sunguti. Hinkwerhu hi ta tirha ku hunguta ntshikilelo wa leswi eka vumaki.
Matshalatshala yo hlanganela na vutihlanganisi ya le xivindzini xo tihlamulela eka timhangu ta xihatla. Swipanu swa xihatla swi le ku tirheni eka tindhawu to tala. Vhiki leri taka Vaholobyenkulu va Swifundzha va ta hlangana na Vameyara ku pulana no simeka swipimelo swo hlayisa gezi eka Vamhasipala hinkwavo laha tikweni. Leswi swi ta seketeriwa hi swianu swa xithekiniki kusuka eka EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Ndzawulo ya Mimfumo ya Swifundzha na Miganga yi ta kondletela gingiriko lowu seketelaka hi Tindzawulo ta Swicelwa na Mabindzu ya Mfumo.
Ndzi ta rhamba nhlengeletano ya Mintlawa yo Hlanganela ya Puresidente ku kondletela magoza ya hina hinkwawo naswona hi ta tivisa ku nga ri khale xipanu xo 'Rhangela Gezi' lexi vumbiwaka hi MaAfrika Dzonga ya ndhuma no va na vutivi lava nga ta pfuna mfumo hi pfhumba ro hlayisa gezi no tivisa vavekisi na miganga hi xiyimo lexi nga xona na hilaha va nga pfunaka ku ololoxa mintlhontlho ya hina ya sweswi.
Holobye wa Timali u ta nyika mahungu yo tala eka xiviko xa Mpimanyeto eka nseketelo lowu nga ta nyikiwa hi Mfumo eka pfhumba ro hlayisa gezi na le ka Eskom eka minongonoko yo aka.
Hi langutana na mhangu kambe hi nga hlula swiphiqo hi nkarhi wutsongo. Xiyimo lexi xi rhangele ntiyiso lowu a wu nga papalateki wa leswaku gezi ro chipa ri vile kona no fika emakumu. Hambiswiritano loko ku langutiwa vuswikoti bya tijenareti leti nghenisiweke, eka nkarhi wo leha lowu taka gezi ra hina ri ta tshama ku ri leri kotekaka.
Hi tiko leri nga na swicelwa swa ikhonomi. Kutani hi fanele ku seketela vumaki bya migodi. A swi papalateki leswaku loko hi ya emahlweni eka ndlela leyi kuleke ya vumaki laha tikweni, hi ta tlhela hi yisa emahlweni nseketelo wo humelerisa vumaki. Hambiswiritano swa boha leswaku mabindzu hinkwawo ya hlayisa gezi. I ntiyiso leswaku ku hlayisa gezi swi nyika nkarhi eka ikhonomi.
Kutani a hi tirhiseni nkarhi lowu wa xihatla ku veka swilo kahle, magoza yo sungula ya nkoka wo hayisa gezi eka vumundzuku lawa hi nga fanelangiki ku ya papalata. A hi voneni leswaku mavoko hinkwawo ya hlangana ku ololoxa nghozi leyi hi fikeleke, swi susumetiwa hi manghenelo ya swiyimo swa hina leswi lavaka Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki!
Lawa i manghenelo yo fana lawa hi faneleke ku ya teka tanihi loko hi ya emahlweni ku tilulamisela ku rhurhela Ntlangu wa Bolo ya Milenge wa Nhlangano wa FIFA hi 2009 na Mphikizano wa Ntlangu wa Bolo ya Misava wa 2010 wa FIFA lowu nga ta sungula etikweni ra hina eka 854 wa masiku ku sukela namunttlha. Ndzi vula mhaka leyi ya nkoka laha hikuva mintlhontlho ya sweswi leyi hi hlanganaka na yona yi endle leswaku kun'wana laha misaveni ku vutisiwa xivutiso xa loko hi ta kota ku rhurhela mphikizano lowu hi ndlela yo humelela.
I ntiyiso, ndzi hava ku kanakana leswaku hi ta fikelela ku rhurhela leswi hi tiboheke eka FIFA na miganga ya misava ya vatlangi va bolo na varhandzi ku tumbuluxa swipimelo hinkwaswo leswi faneleke eku rhurheleni mphikizano wo antswa wa Bolo ya Misava wa FIFA.
Mhaka leyi hi yi kumaka, eka swiyenge hinkwaswo swa muganga wa Afrika Dzonga na le kule, leswi yimeriweke hi ndzima ya siku na siku leyi hi yi endlaka eka malulamiselo ya hina hinkwawo, hi xin'wana xa - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki: mavoko hinkwawo eka ntirho wa 2010! Naswona hi fanele ku vona leswaku hi tiyisisa manghenelelo lawa.
A hi swi tiva leswaku mhaka ya nkoka eka malulamiselo ya hina ku fanele kuva ku aka xipanu xa Afrika Dzonga xo tiya lexi nga ta hi nyungubyisa no nyungubyisa misava hinkwayo. Ndzi na ntsembho leswaku Nhlangano wa Bolo ya Milenge wa Afrika Dzonga, vadzaberi va hina lava rhangeriweke hi Carlos Alberto Parreira, na vatlangi hi voxe va tiva vutihlamuleri byo tika lebyi va nga na byona ku lulamisa xipanu xa rixaka lexi hina na Afrika hi nga ta tinyungubyisa.
Nakambe hi khensa Springboks kuva makomba ndlela loko va hlurile Mphikizano wa Misava wa Rugby eka lembe leri nga hundza. Leswi swi fanele ku hlohlotela Bafana Bafana, tanihi leswi vatsutsumi va hina va nga ta nghenela eka Mintlangu ya Olimpiki eBeijing kwala ku fambeni ka lembe leri.
Sweswi ndzi lava ku vulavula hi Swilaveko swa Nkoka leswi ndzi swi boxeke.
Ku yisa emahlweni ku hatlisisiwa ku kula ka ikhonomi ya hina na nhluvukiso hi ta simeka Pulani ya Maendlelo ya Pholisi ya Vumaki. Mfumo wu taya emahlweni na minongonoko yo tirhana na tifeme no yisa emahlweni wu tumbuluxa swivandla swo kurisa no tumbuluxa mintirho. Mayelana na leswi, R2,3 wa mabiliyoni ya pimanyetiwile eka matshalatshala ya pholisi ya tifeme na R5 wa mabiliyoni yan'wana ya mimbuyelo ya xibalo eka malembe manharhu swi ta seketela pholisi ya tifeme.
Ku tirha swin'we na mabindzu na vatirhi, hi ta tlhela hi tumbuuxa hi xihatla hilaha swi kotekaka hi kona, tipulani ta nkoka eka swiyenge laha tipulani teto ti nga tirheki, ku fana na migodi na mimbuyelo ya swicelwa, vukoteki bya vatirhisi, mabindzu lawa yanga xikongomelo xo antswisa nseketelo eka mabindzu lamatsongo, vumaki, tifeme ta vutumbuluxi, vurimi na vuhumelerisi bya swa vurimi.
Ku engetela ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku hi tshama hi tinyiketerile ku seketela xiyenge xa mimovha kutani hi vona leswaku nseketelo lowu nyikiwaka xiyenge hi ku tirhisa Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuaki bya Timovha (Motor Industry Development Programme) swa hlayisiwa.
Eka xiyenge xa ikhonomi yitsongo, hi taya emahlweni hi hlayisa xiyimo xa swibalo lexi seketelaka ku kula ka ikhonomi leyi yaka emahlweni na nhluvukiso no hungutiwa eka ku hlangana na tinghozi ta le handle.
Ku hatlisisa endlelo ro aka miako hi ta hetisisa nhluvukiso wa pulani yo hlanganisa miako, kuri na ntshikilelo eka gezi ro koteka. Leswi swi katsa ku kondletela minongonokoya Mabindzu ya Mfumo no ndlandlamuxa tipulani ta miako, ku katsa ntleketlo na malulamiselo man'wana, mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi, miako ya magondzo, mati na gezi, hinkwaswo kuya hi minkarhi na tindhawu.
Ku nghenelela eka tipulani, kutani haka ya nkoka leyi fambaka emahlweni i mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi tanihi mukondleteri na xiyenge eka vunene bya yona. Hi laha swi faneleke, lembe leri hi ta hetisa timhaka ta layisense na mafambiselo. Sweswi, mali yi vekiwile ya Sentech kuva holiseli ya inthanete yo pfumala tiwayere xikan'we na timali eka swa mahungu. Ku tirhisana na mimfumo yin'wana etiko xikaya na xiyenge lexi nga riki xa mfumo, hi ta hetisisa ku simeka tintambu ya le hansi ka misava.
Hi nkarhi wun'we, hi kongome ku nyika vuhaxi bya dijitali eka 50% ya ntalo emakumu ka lembe. Leswi fambaka na leswi ku tava endlelo ra vumaki eka nhluvukiso eAfrika Dzonga eka Ntlawa wa leswi nga le Henhla, leswi faneleke ku hetisiwa exikarhi ka lembe.
Kuva ku tiviwa leswaku ku hlwela loku swikombelo swo humelerisa eka vuvekisi mayelana na timhaka to fana na ku vuyiseriwa misava, miako na vuhleri bya ntshikilelo wa mbango leswaku hinkwaswo leswi swi nga endla swilo swi humelela kumbe swi onha swiboho swa vuvekisi, hi tekile xiboho, hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, ntirho wuya emahlweni hi xihatla ku sungula senthara ya tiqingho laha vavekisi na mfumo va nga landzelerisaka tindlela leti. Ntirho wu sungurile.
Mhaka ya Swilaveko swa Nkoka swa mfumo yi ta kongomisiwa eka timhaka ta nhluvukiso wa vuswikoti. Ntirho wo langutisa hi vuntshwa Endlelo ra Nhuvukiso wa Xiyenge xo Thola ra Mfumo wu ta hetisiwa lembe leri, naswoan tiphrojeke leti xipanu xa mfumo, vatirhi, mabindzu na mavandla ya swa dyondzo leswi kondleteriweke ehansi ka Maendlelo yo Hlanganela eka ku Kuma Vuswikoti bya Nkoka (JIPSA) swi ta tiyisisiwa.
I ntiyiso, hi hlohloteriwa kahle hi mimbuyelo ya kahle kusuka eka swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo leswi kombisiweke hi ku tiyimisela ka ti-CEO ta 70 wa tikhamphani leti nga xaxametiwa eka Johannesburg Securities Exchange ku tirha na mfumo eku lulamiseni ntlhontlho wa vuswikoti lebyi pfumalaka.
Ku engetela eka ntirho lowu eka nkarhi lowu taka, hi ta rhangisa ku nghenelela hi tikholichi ta FET, ti-SETA, switirhisiwa swa swikolo eka swiyenge swinharhu swa le hansi swi suka eka vutihlamuleri byo koxa tihakelo, no hatlisisa ku leteriwa entirhweni eka vathwasi va xiphrofexini.
Ku yisa emahlweni, endhaku ko lulamisa ku tsana eka nongonoko wa Dyondzo ya Lavakulu, lowu tiviweke lembe leri nga hundza, n'hweti leyi hi ta simeka pfhumba ro hlaya ra Kha Ri Gude (a hi dyondzeni). Leswi swi ta katsa vuleteri bya valeteri va xiyimo xa le henhla lava nga ta nyika tidyondzo ta vuhlayi eka vanhu lavakulu va 300 000 na vantshwa hi 2008.
Manana Xipikara na Mutshama-xitulu;
Exikarhi ka minongonoko ya ikhonomi, naswona swi faneke kuva, i mhaka leyi tekeriwaka enhlokweni eka ku humelela swi pfuna ku antswisa nkoka wa vutomi bya MaAfrika Dzonga hinkwavo, ku tirha tanihi xitlhavana xa nkoka eNyimpini ya hina ya Vuswetini no hatlisisa eka ku hatlisisa ku fikelela swikongomelo sweswo swo fana na ku hunguta mpfumaleko wa ntirho no ku fikelela xikongomelo xa rihanyo eka hinkwavo.
Eka nongonoko wo nyika ntshamiseko wa vanhu, sweswi hi kota ku nyika 260 000 ya tiyuniti ta tundlu hi lembe, na ntwanano lowu fikeleriweke na SALGA ku vekela xiboho eka ku xavisiwa ka misava swi nga kumeka eka nongonoko wa tindlu.
Xikan'we na ndzima leyi hi yi endlaka eka tindlela to hambana to nghenelela leti languteke eka ku hunguta vusweti, hi ya emahlweni ku ololoxa nhlayo ya leswi saleleke endzhaku, ku katsa ku humelerisa ka Nawumbisi wa Mafambiselo ya Matirhiselo ya Misava, ku hetisisa timhaka to vuyisela misava, nongonoko wa nseketelo eka lava kumaka misava, na nhluvukiso na masimekelo ya nongonoko wa nhluvukiso wa matiko xikaya lowu ku nga na ku tiyimisela.
Leswi hi swin'wana swa timhaka leti hi faneleke ku ti tekela enhlokweni lembe leri, no vona leswaku hi fikelela swikongomelo leswi hi tivekeleke swona.
Mhaka yin'wana ya Nkoka i ku hlamusela ku hlanganisa no twisiseka ka endlelo ro lwisa vusweti ngopfu-ngopfu swiyenge swa ntalo wa vanhu leswi khumbhiweke hi xiphiqo lexi. Leswi swi katsa vana, vavasati, vantshwa, vanhu lava tshamaka ematiko xikaya na vutshamo bya le madorobeni lebyi nga riki enawini, vanhu lava nga na vuleme kumbe vuvabyi byo tika na vadyuharhi.
Exikarhi ka tindlela leti ringanyetiweke i: ku ndlandlamuxa nongonoko wa mintirho ya mfumo, mimpfuno ya le mintirhweni eka ku tumbuluxa mintirho eka mintlawa leyi ku kongomiweke eka yona, ku tiyisisa ntalo wo lavisisa mintirho, ku antswisa dyondzo na vuleteri, ku antswisa vukorhokeri na nhundzu exikarhi ka miganga ya vusweti, ku nghenelela ko karhi eka mindyangu leyi nga le vuswetini, no vona leswaku kuna ntirhiseko eka mavandla lya seketelaka vamanana na swiyenge swin'wana. Exikarhi ka swin'wana, hi ta endla nhlelo eka michini ya rimbewu ku endlela ku antswisa swilo hinkwaswo mayelana na ku nyika matimba eka vamanana.
Mayelana na masungulo lawa iphrojeke yo hlawuleka ku kambela manghenelo laya lavekaka ku tirhana na vana lava nga le nghozini ehenhla ka 14 wa malembe.
Kambe hinkwerhu ha pfumela leswaku muganga na swisiwana ngopfu-ngopfu, a va nge yieli tindlela na minkanelo na tidyondzo - swi ngava swi ri swa nkoka. Eka mhaka yin'wana, ku nghenelela ko tala i swilo leswi mfumo wu nga tiyimisela ku swi endla hambi leswi swi nga hlanganisiwangiki kahle. Kwalaho, ku ya hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, mfumo wu tiyimiserile ku tiyisisa pfhumba ro tiva mindyangu yo karhi na vanhu leyi pfumalaka no veka kahle tindlela ta manghenelelo laya nga ta pfuna, eka nkarhi wo nghenelela, ku tlakusa xirilo xa vanhu lava nga le mindyangwini.
Eka leswi, hi ta lava Kamara ya Rixaka eka nyimpi yo Lwisana na Vusweti leyi nga ta hlanganisa tindzawulo to fana na Nhluvukiso wa Vaaki, Mfumo wa Xifundzha na Miganga, Mabindzu na Vumaki, Vurimi na Timhaka ta Misava, Mintirho ya Mfumo na Rihanyo xikan'we namafambiselo ya xifundza na miganga, leti nga ta tirha na ti-NGO na mabindzu ku tiva manghenelelo laya faneleke eka mindyangu yo karhi no yi simeka tanihi mhaka ya xihatla.
Lembe leri hi ta langutisa swilaveko swo karhi leswi nga swa nkoka eka ku lwisana na vusweti laha tikweni, hi ku susumeta ku katsiwa ka ikhonomi ya vaaki. Leswi i:
ku hatlisisa ku lulamisa misava na swa vurimi na tipulani to enela eka ku xava misava, masimekelo ya kahle ya vukorhokeri bya nseketelo wa vurimi na nseketelo wa swakudya swa ndyangu, no antswisa xiyimo xa mali no fikelela eka MAFISA ku nyika xikweleti xitsongo eka xiyenge lexi: kuta langutisiwa swinene eka tindhawu leti langutisaka swinene eka vatshami va le mapurasini na lava kumekaka eka tindhawu leti va susiwaka hi xitalo, naswona hi nga engetela van'wamabindzu va vantima eka ntshovelo wa vurimi hi 5% hi lembe, na tinkota eka vun'winyi bya misava swi ta pfuna ku hatlisisa;
mpimanyeto wu ta nyika ku engeteleka eka ndlela ya mudende hi ku ringananisa malembe ya lava faneleke hi mudende wa vadyuharhi ku va 60, kutani swi vuyerisa kwalomu ka hafu ya miliyoni wa vavanuna;
ku tiyisisa matshalatshala laya sunguriweke ku tlakusa mpfuneto eka mintirhisano na mabindzu lamatsongo ngopfu-ngopfu lawa ya khumbhaka vamanana, na ntshikilelo eku nyikeni vuleteri na vumaketi, ku katsa ku va hlanganisa na mabindzu lawa ya sunguriweke;
ku tlakusa nongonoko wa Vukorhokeri bya Vantswa va Tiko ku katsa na ku tlakuka ka lava thwaseke lava tekiwaka eka nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuswikoti bya Masocha eka Vuthu ra Vusirheleri ra Tiko ra Afrika Dzonga kusuka eka nhlayo ya sweswi ya 4 000 kuya eka 10 000. R700 wa mamiliyoni ya nyikiwile SANDF ku sungula minongonoko ya yona;
ku tiyisisa the Nongonoko wo Ndlandlamuxa Mintirho ya Mfumo leyi, nga le henhla ka leswi a swi vekiwile, swi kombise vuswikoti byo tsonga vanhu vo tala: leswi swi ta katsa nhlayo leyi engeteleleke ya vantshwa eka nongonoko ku hlayisa miako ya mfumo, ku engeteriwa nhlayo ya vana lava tekiwaka eka Nhluvukiso wa Vutsongwana wa Masungulo ku tlula 600 000 hi 1 000 wa tindhawu tintswa laha ku ga na ku tlula 3 500 wa vatirhi lava leteriweke no thoriwa, no engetela nhlayo ya vahlayisi. Kwalomu ka R1 wa mabiliyoni yi ta averiwa eka minongonoko leyi welaka eka EPWP; naswona, xo hetelela, ku nghenisa ndlelo ra swixavisiwa leswi tsakeriwaka ku xaviwa hi mfumo eka mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi na lamakulu; na le ka Mayimeri va Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo ku tumbuluxa ndlela ya matimba ku vona leswaku nkarhi wa 30 wa masiku wo hakela wa landzeleriwa.
Hi ta tlhela hi hlanganisa nongonoko wo hatlisisa nhluvukiso wo rhurhisa vanhu hi ndlela ya kahle, na matshalathala yo tiyisiwa, tanihi mhaka ya xihatla, ku hatlisisa ku fikelela mati, mbhasiso na gezi, leswaku hi 2014, hi fanele kuva na tindhawu ta kahle ta vutshamo na ku fikelela mindyangu hinkwayo eka vukorhokeri lebyi.
Ku hatlisisa ku antswisa ku fikelela ka xikongomelo xa rihanyo eka hinkwerhu swi katsa ku tiyisisa masimekelo ya Pulani ya Ndlela ya Rixaka ya HIV na AIDS. Hi tela hi ri na xikongomelo xa leswaku kwala lembeni ku hungutiwa vanhu lava nga tekiki mirhi ya TB hi 10% kuya eka 7%, letela ku tlula 3 000 wa vatirhi va rihanyo eka vufambisi bya vuvabyi lebyi no vona leswaku mirhi ya matimba na vavabyi lava lavaka vutshunguri bya matimba va kuma vutshunguri.
Hina xikongomelo xo hetisa ntirho eka ndlela ya vusirheleri bya vaaki byo twisiseka, swi vuyerisa ku suka eka vutihlanganisi lebyi sunguriweke hi vatirhisani va vaaki. Tanihi loko hi hlanganisa mavoko no tilulamisela eka Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki hi fanele ku tlhela hi tiyisisa nkanerisano wa tiko eka timhaka leti hi hlamuselaka tanihi tiko.
Timhaka timbirhi ti lava ku boxiwa hi ku komisa.
Xo sungula xa leswi i xiringanyeto xa leswaku hi fanele ku hlambanya leswaku hi ta va hi yingiserile vadyondzi nampundzu eswikhongeleni, xikan'we na ku Tinyiketela ka Vantshwa va hoyozela hi ku kombisa matikholo ya ximunhu na vun'we bya MaAfrika Dzonga hinkwawo. Holobye wa Dyondzo u ta hlamusela eka njhekanjhekisano ya tiko eka timhaka leti vhiki leri taka.
Mhaka ya vumbirhi i ya tindhawu na mavito ya tona, leswi lavaka endlelo ro landzelela eka swifundhzankulu hinkwaswo ku endlela leswaku hi ta tumbuluxa masungulo ya ku cinca loku hi ku ringanyetaka. Hi ta simeka endlelo leriku nga ri khale, hi ku leteriwa hi Huvo ya Mavito ya Tindhawu ta Afrika na Tikomiti ta Swifundzha.
Manana Xipikara na Mutshama-xitulu,
Loko hi langutisa eka mhaka ya vugevenga eka Ntshamo wo hlanganela wa palamende eka lembe leri hundzeke, hinkwerhu ha vilela ku nga ri ntsena hi vugevenga bya le henhla, kambe na xikombiso xa leswaku swilo swi hume endleleni loko swi ta eka ku dlaya - swi onha ntolovelo wo antswisa leswi kumiweke eka xidemokrasi.
Hi ndlela leyi faneleke, lembe leri nga hundza hi nghenelela eka mabindzu na swiyenge swin'wana swa vanhu, ku sungula manghenelo ya kahle eku pfuxeteni endlelo ra vululami hinkwaro.
Mayelana na leswi, hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, Khabinete yi pfumerile eka ntlawa wo cinca loku lavekaka ku tumbuluxa endlelo ra vululami rintshwa, ra masiku lawa no ri hundzuluxa. Exikarhi ka swilo swin'wana, leswi swi ta katsa ku vumba xivumbeko xo kondletela na mafambiselo eka endlelo eka xiyimo xin'wana na xin'wana, kusuka eka mfumo wa le xikarhi na wa muganga, ku hlangansa vululami na vamajisitarata, maphorisa, vaahluri, mintirho ya makhotso na Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu, xikan'we na minghenelelo yin'wana, ku katsa na ku nyika matimba eka Tiforamu ta Maphorisa ta Miganga.
Tanihi loko Swirho swa Vachaviseki swi nga na vutivi, swin'wana swa masungulo lawa swi sunguriwile; kambe hi na ntshembho wa leswaku, loko swi humelerisiwa hinkwaswo hi ndlela yo hlanganisiwa ya kahle no pfunetana, ntshikilelo wu tava wo tala eku lweni na vugevenga. Vaholobye va Vululami, ku Sivela Vugevenga na Ntlawa wa Vusirheleri va ta hlamusela hi vuenti eka vuxokoxoko bya leswi na masungulo man'wana eka vhiki leri taka.
Eku fambeni ka lembe leri, hi ta tlhela hi humelerisa Milawumbisi eka ku hundzuluka ka vululami hi ku tihlanganisa na vaahluri na vamajisitarata, ku hetisisa endlelo leri kongomaneke no tiyisisa vulawuri bya mindzilekano na vuhlayiseki, ku tlhela ku nyikiwa rihanyo eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa, ngopfu-ngopfu ku langutisiwa mhaka ya vadyohi lava dyohaka nakambe, no yisa emahlweni ku simekiwa swipimelo swo engetela leswi sukaka eka Khomixini ya Ntiyiso na Ndzivalelano.
Leswi swi susumetiwaka hi xiboho xo tiyisisa ku ku lwa na vugevenga, xikan'we na swiringanyeto swa Khomixini ya Vululami ya Khampepe eka matirhelo na ndhawu ya Vulawuri bya Matirhelo yo Hlawuleka (Directorate of Special Operations) xikan'we no yisa emahlweni eka mhaka leyi, ku katsa no lulamisa Endlelo ra Vululami bya Vugevenga, emakumu ka Nyenyankulu lembe leri, hi ta tihlanganisa na Palamende na tipalamende ta swifundzha na swipimelo swin'wana leswi lavaka ku antswisa ntalo wa hina wo lwisana na vugenga.
Leswi nga taya emahlweni swi hi tivisa tanihi loko hi teka goza leri ku tava ku tiyimisela ka mfumo ku lwisana na vugevenga byo kondleteriwa no antswisa mafambiselo, vukoteki na vukondleteri bya vayimeri va nawu.
Xa nkoka, ku humelela ka hina eku lweni na vugevenga swi ya hi ntirhisano exikarhi ka hina tanihi hi vaaka-tiko vo landzelela nawu, leswi hlohlotelaka hi milawu ya nawu, nhlonipho wa vululami na nsusumeto wa timfanelo ta ndzingano wa vanhu, laha Vumbiwa bya hina byi hi lerisaka ku landzelela vutomi bya hina bya siku na siku na swiviko.
Swirho swa Vachaviseki;
Lembe leri hi taya emahlweni na matshalatshala ku antswisa mafambiselo ya mfumo leswaku hi ta fikelela swiboho swa vaaka-tiko. Loko ku ri na swin'wana, moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki wu fanele ku tirha eka vanhu lava rhwalaka nkateko wo va vatirhela mfumo.
Kuna swilo swo olova kambe swi ri swa xihatla na swa nkoka hi faneleke ku swi endla, tanihi xiphemu xa matshalatshala hinkwawo ku antswisa nhlangano na ntalo wa mfumo.
Xo sungula, ku twananiwile eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo leswaku, ngopfu-ngopfu swivandla swa mintirho swa nkoka swi tatiwa eka tsevu wa tin'hweti swi nga ri na vanhu. Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo na Mafambiselo yi ta vumba endlelo ro valanga ku landzelerisa masimekelo ya swiboho leswi.
Xa vumbirhi, hi Mudyaxihi lembe na lembe (na le ka tin'hweti timbirhi eku sunguleni ka lembe ximali eka mfumo wa muganga) timininjhere nkulu hinkwato ti fanele ku yisa Mintwanano ya Matirhelo eka varhangeri lava faneleke. Hofisi ya Khomixini ya Mintirho ya Mfumo yi ta vumba endlelo ro valanga ku landzelerisa leswi.
Xa vunharhu, ku tiva leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i khokho ra vutomi bya muaka-tiko un'wana na un'wana, lembe na lembe hi ta tiyisisa ku simekiwa ka endlelo ro cinca swilo leri pasisiweke hi Khabinete. Leswi swi katsa ku antswisa endlelo ra IT, ku letela vatirhi eka tindlela tintshwa, ku susa swilo swa vugevenga no rhangela endlelo rintshwa ra Pasi ya khadi.
Ku antswisa matirhelo eka mfumo swi tlhela swi ya hi nkoka wa vurhangeri lowu nyikiwaka hi vulawuri na vufambisi nkulu. Ku engetela, i swa nkoka ku antswisa ku tinyiketela ka vatirhela mfumo emintirhweni ya vona - ntirho lowu nga le makatleni ya vurhangeri, vatirhelo mfumo hi voxe na minhlangano ya vatirhi.
Eka mhaka leyi, lembe leri, hi ku tirhisana na minhlangano yo yimela vatirhi, hi ta vitana Nhlengeletano ya Xiyenge xa Mfumo ku tlhuvutsa timhaka leti leswaku moya wa Batho Pele wu kuma mavonelo yo tiya laha vukorhokeri bya mfumo byi nyikiwaka kona.
Ku tirhisana na vatirhisani van'wana va vaaki, hi ta vona leswaku, eku heleni ka lembe leri, Nongonoko wa vumbirhi wa ku Lwisana na Vumbabva wa Tiko wa pasisiwa, na leswaku pulani ya matirhelo leyi ku twananiweke hi yona na mabindzu ya simekiwa. Eka mfumo wa muganga, hi ta pfuna 150 wa vamhasipala vo sungula ku tumbuluxa tindlela ta vona to lwisana na vumbabva.
Lebe leri hi ta yisa emahlweni ku tiyisisa matshalatshala na ntalo eka mfumo wa muganga ku fambelana na Ajenda ya Tindlela ta Mfumo wa Muganga ya 5 wa malembe. Ku vona leswaku ku na ndlela yo valanga eka mhaka leyi, SALGA yi pfumerile ku nyika swiviko swa kotara eka ntirho lowu endliwaka.
Ku endlela ku yisa emahlweni ku antswisiwa vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi swiyenge swo fana na valwela-ntshuxeko, vamanana na vantshwa, hi ta langutisa hi vuntshwa swiyenge leswi bohiweke ku endla mintirho leyi no kambisisa malulamiselo ya kahle, ku katsa ku hlela ka swiyenge swa Mfumo ngopfu-ngopfu leswi tumbuluxiweke ku langutisa eka nhluvukiso wa vantshwa no nyika matimba.
Mintlhontlho yo tala entirhweni wa hina leyi hi yi kumeke yi suka eka ku tsana eka mapulanelo. Kwalaho, tanihi xiphemu xa Swilaveko swa hina swa Nkoka eka nguva leyi taka hi ta hetisisa tindlela leti nga ta endla leswaku hi antswisa ntalo wa mfumo ku swi veka kahle na tipulani to hlanganisa, ku angarhela swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
Swirho swa Vachaviseki;
Nongonoko lowu hi nga wu andlala wu katsa ku tinyiketela loku tiko ra hina ri pfumalaneke na vurhangeri bya tiko nkulu hi ku tirhisa Ndlela yo Langutisa hi Vuntshwa eka Afrika.
Mhaka ya nkoka, eku tlakuseni Ajenda ya Afrika lembe leri, ku tava ku tiyisisa mavandla ya Afrika, ku katsa Nhlangano wa Afrika na nongonoko wa nhluvukiso, NEPAD.
Leswi hi ta swi endla, leswi hlohleteriwaka hi ku navela loku fanaka ka vanhu va tiko nkulu eka ku hlangana lokukulu ku fikelela ntwanano wa tiko nkulu eka swiyenge hinkwaswo. Goza ra nkoka eka mhaka leyi i ku hlengeleta mavandla ya tindhawu na migingiriko leyi kongomeke eku fikeleleni ku hlanganisiwa ka tindhawu.
Hi yisa emahlweni ku tiyimisela eka ndhawu yo tshunxeka ya mabindzu eka Muganga wa Nhluvuko wa le Dzongeni wa Afrika, no tshembha leswaku ku tirhisiwa ka xiyimo xa Vutshamaxitulu bya SADC hi 2008/2009 swi ta nyika ntikelo eka ku tinyiketela ka swifundhza eka mhaka leyi.
Kuya hi mhaka leyi, hi ta yisa emahlweni ku hlangana ka mintwanano na vaakelana va hina na Nhlangano wa Yuropa, eka mhaka leyi rhangeriweke hi Nhlangano wa Afrika, ku vona leswaku minkanerisano eka Mintwanano ya Ntirhisano wa Ikhonomi ya hetisisiwa hi xihatla, yi sungula hi ku hatlisisa nhluvukiso wa ndhawu ya hina.
Eka lembe leri hundzeke, hi hundzisele vurhumiwa bya hina bya SADC ku pfuna eka vurhangeri bya tipolitiki ta Zimbabwe ku kuma xitshunxo eka mintlhontlho ya tipolitiki leyi va hlanganaka na yona. Hi vile na nkateko, eka Nhlengeletano ya AU eAddis Ababa ku nyika xiviko xo twisiseka xa ximfumo eka vurhangeri bya SADC eka mhaka leyi.
Hi ku komisa, matlhelo laya khumbhekaka eka minkanerisano yi fikelele ntwanano eka timhaka hinkwato mayelana na timhaka leti matlhelo hi mambirhi a ya fanele ku ti lulamisa. Leswi swi katsa timhaka leti fambelanaka na Vumbiwa, vusirheleri, vuhaxi na milawu ya nhlawulo, na timhaka tin'wana leti tsakeriweke eka malembe yo tala. Milawu leyi faneleke eka mhaka leyi yi pasisiwile hi palamende, ku katsa na ku cinca loku faneleke ku vumbiwa. Hambiswiritano, leswi saleke, i mhaka ya maendlelo yo yelana na ndlela yo nghenisiwa ka Mpfapfarhuto wa Vumbiwa byintshwa lowu ku twananiweke hi wona.
Hi ndlela leyi faneleke, hi ta tlangela swin'we na Varhangeri va Matiko ya SADC na Mfumo eku hoyozeleni matlhelo hi mambirhi eka Minkanerisano ya Zimbabwe eka leswi va swi fikeleleke no va hlohlotela ku tirha swin'we ku ololoxa mhaka leyi saleke. Tanihi leswi hi komberiweke hi Varhangeri va Matiko ya SADC na Mfumo hi tshama hi lunghile ku yisa emahlweni hikondletela minkanerisano ya Zimbabwe. Hi le tlhelo, hi navelela vanhu va Zimbabwe ku humelela eka nhlawulo lowu nga ta va kona hi ti 29 Nyenyankulu.
Vuxaka bya hina na Democratic Republic of Congo byi ta ya emahlweni, tanihi loko hi lava ku nghenelela eka matshalatshala yopfuna vanhu va tiko ku fikelela ku rhula ka nkarhi hinkwawo no simekiwa ka nongonoko wa vona ku aka hi vuntshwa na nhluvukiso.
Ha vilerisiwa hi madzolonga na ku dlayana eKenya na Chad, leswi vuyerisaka endzhaku ndzima leyi hi yi endleke eka malembe mangari-mangani mayelana na ku pfuxa tiko nkulu ra Afrika. Hi rhambha MaAfrika hinkwavo ku endla swihi na swihi leswi va nga swi kotaka, hinkwerhu hi pfuna ku yimisa swilo leswi swo biha swi humelelaka.
I ntiyiso, hi ta ya emahlweni ku endla mintirho ya hina eka Huvo ya Vusirheleri ya Matiko ya Tinxaka. Xa nkoka eka mhaka leyi, i ku tiyisisa ntirhisano exikarhi ka Huvo ya Vuhlayiseki ya UN na Huvo ya ku Rhula na Vuhlayiseki ya Nhlangano wa Afrika.
Ku susumetiwa hi xilaveko xo tlakusa ku antswisiwa ka nkoka wa vutomi eka vanhu hinkwavo, ngopfu-ngopfu eka matiko lawa ya ha hluvukaka, hi ta langutisa ngopfu eku tiyisiseni ku nghenelela ka hina eka tiforamu ta Indiya-Brazil-Afrika Dzonga, Ntirhisano wa Tindlela wa Afrika Yintshwa-Asia, Nhlangano wa Non-Aligned, Ntlawa wa 77 na minkanelo ku hetisisa ntwanano wa mabindzu wa SACU-Mercusor.
Eka leswi fanaka, hi ta yisa emahlweni ku nghenisa xandla eka ku fikelela swikongomelo swa Kyoto Protocol eka ku Cinca ka Maxelo na ku antswisa loku yaka emahlweni eka mhaka leyi, no nyika mavonelo eka minkanelo ya Minhluvukiso ya WTO Doha.
Lembe leri hi tlangela lembe ra vukhume ku tumbuluxiwe vuxaka bya xidiplomati exikarhi ka Afrika Dzonga na People's Republic of China. Ku kula ka vuxaka eka tindhawu to tala exikarhi ka mimfumo ya hina na vanhu swi tiyisisa leswaku Ntirhisano wa China-Afrika Dzonga eka ku Kula na Nhluvukiso i ndlela ya vuxaka yo vuyerisa hinkwerhu, leswi nga kulaka swi tiya swinene.
Lembe leri taka, hi ta rhurhela Nhlengeletano yo Langutisa hi vuntshwa ku hlela masimekelo ya swiboho swa Nhlengeletani ya Misava yo Lwisana na Xihlawuhlawu leyi a yi khomeriwe laha tikweni hi 2001. Hi na ntshembho leswaku, kuya hi xihlawuhlawu lexi yaka emahlweni na mimbuyelo yo chavisa swi ya emahlweni ku tshikilela vanhu, Mimfumo na vanhu va misava va ta tirhisana swin'we na hina ku vona leswaku Nhlengeletano yo Langutisa hi vuntshwa yi fikelela swikongomelo swa yona.
Vutihlamuleri lebyi bya misava, ku katsa no rhurhela Mphikizano wa Ntlangu wa Bolo ya Misava wa 2010 wa FIFA , wu ta tisa ku vevukeriwa eka ntshembho wa vumunhu lebyi hi nga na byona laha tikweni tanihi ndlela eka magoza ya kahle eka vanhu hinkwavo. Kambe a hi fanelangi ku tekela leswi ehansi.
Ndzi na ntshembho wa leswaku, ehansi ka vurhangeri bya Huvo ya Vumaketi ya Misava, mabindzu na Vuvekisi ya Afrika Dzonga (TISA), Vupfhumba bya Afrika Dzonga na vayimeri van'wana hi ta khomana xikatla eku hangalaseni emisaveni hinkwayo moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, na ku yisa emahlweni ku tumbuluxiwa ka muganga lowu hlayisaka na swiyimo eka misava ku hlengeletana etikweni ra hina ku tlangela vumunhu bya Afrika hi 2010.
Manana Xipikara, Mutshama-xitulu na Swirho swa Vachaviseki;
Tanihi leswi ndzi vuleke leswi ndzi swi vuleke, ndzi vuya eka xivutiso: hi xihi xiyimo xa tiko ra hina loko hi sungula 2008!
Leswi ndzi swi tivaka no swi vula hi leswaku: mintlhontlho yihi na yihi leyi hi nga na yona sweswi, hi le ku lweni na yona!
Ndzi vula leswi ndzi nga tipfinyingi hikuva ndzi na ntshembho wa leswaku MaAfrika Dzonga va na vuswikoti no tiyimisela ku fikelela ntlhontlho wa matimu - ku tshikilela ntirhisano wun'wana na wun'wana wa vuhina - ku tihlamulela eka mintlhontlho ya siku na siku ya tiko, ku katsa leswi fambelanaka na ikhonomi ya hina, xiyimo xa tipolitiki na xa ikhonomi eAfrika na kun'wana laha misaveni, no teka minkateko ya ndzima ya tiko ra hina leyi endliweke eka khume mune wa malembe laya hundzeke.
Loko hi khomana xikatla, no tinyiketela eka ku fambisa mabindzu ya hina hi ndlela yoka yi nga tolovelekangiki, hi ta tiyisisa ndlela ya hina yo aka hi vuntshwa na nhluvukiso no swi yisa eka swiyimo swa le henhla swinene.
Ndza khensa.
<fn>09021915451010.txt</fn>
Nyenyenyani 2009
Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka;
Tatana Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Manana Xandla xa Puresidente;
Xandla xa Xipikara na Xandla xa Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu Langa;
Voko ra khale ra Puresidente ya Riphabliki ya Afrika Dzonga na Puresidente ya ANC;
Vaholobye-nkulu va Swifundzha-nkulu;
Swirho swa Khabinete na Xipikara xa Tihuvo ta Mulawu ta Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu wa khale na Khale ka Vafambisi va voo Rhengela va Palamende;
Vahlonipheki, Vayimeri va Matiko ya le Handle na vayeni vo hlonipheka va matiko ya le handle;
Varhangeri vo Hlonipheka va Minhlangano ya Tipolitiki na Swirho swa Palamende, Varhangeri va Ndhavuko;
Varhangeri va swa vukhongeri na vuyimeri bya vaaki-tiko;
Vaendzi vo hlawuleka:
I ntsako eka mina ku vulavula emahlweni ka Ntshamo wo Hlangana wa Palamende ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, emasungulweni ya xiphemu xo hetelela xa Palamende ya hina ya Vunharhu ya Xidemokrasi.
Ndzi yima emahlweni ka vanhu va Afrika Dzonga hi ku titsongahata eka nkarhi lowu ndzi nga va na wona wa ku khoma xiyimo xa le henhla swinene laha tikweni hikwalaho ka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi lexi nga suka eka xiboho lexi nga tekiwa hi nhlangano lowu nga rhangela eka mfumo ku yimisa entirhweni Puresidente wa khale.
Xa mina i vutihlamuleri, eka mhaka ya tinhweti nyana, ku rhangela Huvo-nkulu ya Rixaka ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa African National Congress eka nhlawulo wa 2004, na ku veka masungulo eka vufambisi bya le ndzhaku ka nhlawulo ku sungula ntirho.
Leswaku eka tinhweti ta ntlhanu leti nga hundza, hi kotile ku tiyisisa leswaku ku va na ku cinca loku nga vonakiki na ku yisa emahlweni eka mafambiselo ya mfumo hikokwalaho ka nhluvuko wa mafambiselo ya hina ta xidemokrasi, loku ku vonakaka eka ntirhisano wa swirho swa Huvo-nkulu - swa khale na le swintshwa - na voko ro tiya ra vafambisi va swiyenge swa mfumo.
Loko hi languta endzhaku eka malembe ya khume-ntlhanu lawa ya nga hundza, ndzi tsakela ku khensa ku tinyiketela na ku tikarhata ka ti Puresidente Nelson Mandela na Thabo Mbeki na vavasati ni vavanuna vo tala lava va nga tlanga xiave xa vona eka ku rhangela xikepe xa mfumo ehansi ka xidemokrasi: eka Huvo-nkulu na vufambisi, tihuvo-nkulu ta swifundza-nkulu swa swiphemu swinharhu swa mfumo na Vululami; ku rhangeriwile hi ku navela ku antswisa xiyimo xa vutomi bya ma Afrika Dzonga hinkwavo.
Ehenhla ka hinkwaswo leswi, ndzi yima emahlweni ka n'wina hi ku tinyungubyisa na vutitshembhi leswaku Afrika Dzonga leyi hi yi tlangelaka namuntlha - misava leyi a yi avanile, swiphiqo na ku papalatiwa ka malembe ya 15 lawa ya nga hundza - I mbuyelo wa mintirho na minyuku ya vavasati ni vavanuna va Afrika Dzonga vo huma eka matlhelo yo hambana-hambana ya vutomi.
MaAfrika Dzonga lawa ya yimela ku tshemba na ku alela loku nga swihlawulekisi swa tiko ra hina.
Eka vona, ndzi tsakela ku engetela Manana Helen Suzman, muAfrika Dzonga wo hlawuleka, loyi a yimela minkoka ya Palamende ya hina leyintshwa eka tichembara ta nkarhi lowu nga hundza.
Hi vona lava na van'wana varandza-tiko lava va nga avelanaka ku beriwa mavoko loko hi tivisa leswaku - hambi xidzedze xa ikhonomi xi nga ha hi nela njhani, hambi ku kanakanisa ka swa xipolitiki ku nga hi endzela eka ku cinca loku hi nga eka kona hi katsanile - tiko ra hina ri le eka xiyimo xa kahle.
Hambiswiritano, a hi fanelanga ku tekela ehansi mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona. Ku n'woka ka xiyimo xa ikhonomi ya misava ku tisa makhombo ya le henhla swinene eka swa ku lahlekeriwa hi mintirho na ndzingano wa vutomi eka vanhu va ka hina.
Hi ntumbuluko, ku pfumaleka ka ndlela eka ku cinca ka swa xipolitiki ku nga tisa swivutiso swo tala leswi nga riki na tinhlamulo eka nkarhi wa sweswi.
Hi xivangelo xexo, van'wana va hina va nga hlamarisiwa hi magandlati ya nkarhi-nyana ya maxelo yo biha naswona ya gova makatla ya hina eka swidzedze leswi nga kona eka ntshikelelo wa ikhonomi na mpfilumpfilu wa swa tipolitiki.
Kambe ra hina i rendzo ta ntshembho na ku tiyisela.
Hi nga ha vula leswaku, eka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi, swilo swo tala swa Vumbiwa ra hina swi ringekile eka nkarhi wa sweswi nyana; naswona hinkwaswo ka swona swi hundze xikambelo lexi humelerisaka erivaleni xidemokrasi lexi kombaka ku tiyisela.
Xidemokrasi xa hina xi hanye kahle. Xa karhi xa kula xi tiya hi nkarhi, xi simekiwe ehansi ka Vumbiwa leri nga talangiki ku ringanisiwa laha misaveni.
I ntiyiso, ku tirha hi matimba eka mimburisano ya hina eka nguva leyi ya ku phikizana ka nhlawulo - leswi hinkwerhu hi pfumelaka leswaku ku fanele ku va na xindzhuti na ntshuxeko - i xitshembiso xo tiyisisa ku ya emahlweni na ku antswisa xidemokrasi xa hina.
I vanhu va Afrika Dzonga lava nga tiyisisa ku ya emahlweni; naswona hi vona lava nga ta sirhelela xidemokrasi xa hina ema malembe lawa ya taka.
Ndzi pfumelele, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu, hi xikongomelo xo kombela ma Afrika Dzonga hinkwawo lava nga fikelela ku tsarisa na ku vhota eka minhlawulo leyi yi taka ya tiko hinkwaro na wa swifundza-nkulu, leswaku hi ta vumba vumundzuku bya hina hina hexe.
Leswi hi fanele ku swi endla siku rin'wana na rin'wana ro tirha eka tihofisi ta masipala, ku nga si pfariwa nxaxamelo wa vavhoti. Kambe hi fanele ku tirhisa nkarhi wo hlawuleka wo tsarisa wa mahelo ya vhiki lowu nga lulamisiwa hi va Khomixini ya Nhlawulo ya Afrika Dzonga (va IEC) mundzuku na hi Sonto, ti 7 na ti 8 ta Nyenyenyani.
Ndzi lava ku teka nkarhi Iowu ndzi kombisa leswaku eka masiku nyana lawa ya taka, ndzi ta hetisa ku tihlanganisa na Khomixini ya Nhlawulo na Vaholobyenkulu va Swifundza-nkulu na ku tivisa siku ra minhlawulo.
Swirho swo Hlonipheka;
Hi kolota vuhina tani hi xidemokrasi eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava, hi ti 27 Dzivamisoko 1994, ro sungula hinkwerhu ka hina hi teka vumundzuku bya vona hi byi veka emavokweni ya hina.
Hi ntirho lowu wo olova kambe wa nkoka wa ku hlawula mfumo wa vanhu va tiko ra hina, hi kombile swikosi eka leswa khale leswi a swi teke vumunhu bya hina hinkwerhu.
Hikwalaho swa fanela eka ntirho lowu ku tlangela ku tsundzuka ka vu 20 ka ku amukeriwa ka Xiboho xa Komiti ya Nkarhinyana ya OAU ya le Dzongeni wa Afrika eka Xivutiso xa Afrika Dzonga loku nga amukeriwa hi Mhawuri, 1989 - lexi tivekaka tani hi Xiboho xa Harare.
Matshalatshala lawo ya endle masungulo ya ntwanano wa misava hinkwayo, hi va Nhlangano wa Misava, eka ku kongoma minkanerisano eAfrika Dzonga.
Laha Afrika Dzonga, xi tlhele xi endla mpfumelelano wa Khonferense ya 1989 ya Vumundzuku bya Xidemokrasi - ku hlanganisa varandza-tiko vo huma eka swiyenge swo hambana-hambana swa vutomi.
Hinkwaswo leswi swi yise eka minkanerisano leyi nga eka masungulo ya nhlawulo wa hina wo sungula wa xidemokrasi hi 1994.
Eka leswi, hi fanele ku komba xichavo eka mufi Puresidente wa African National Congress, Oliver Reginald Tambo, ku va a sungule leswi etikweni hinkwaro ra Afrika na minhlangano ya misava hinkwayo, leswi nga va makomba-ndlela ya swintshunxo swo rhula eka nkwetlembetano etikweni ra hina.
Goza rero ra vunhenha ro endla rimba leswaku hi ta lava ku rhula na ndzivalelano, eka nyimpi na nkwetlembetano, leswi a swi vekeriwe masungulo ya kahle na yo biha eka malembe ya dzhana lawa ya nga hundza, xiboho xa 1909 xa Khonvhenxini ya Rixaka (National Convention) lexi nga rhangela ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika Dzonga.
Loko Khonvhenxini yi hlamusele mindzelekano ya minkoka ya Afrika Dzonga leyi hi yi tivaka namuntlha, a yi vekiwe ehansi ka ntshikelelo wa xihlawuhlawu na ku hambanisa.
Kutani ke, 15 wa malembe eka xidemokrasi xa hina, hi nga sungula ku langutisisa nchavo, ku nga sirhelelekangi na ku kanakana loku nga endliwa eka ku tlula 100 wa malembe ka ku hambanisa na ku rhula ka nxisetelo eka van'wana va varhangeri va xikholoni, loku a ku nga fanelangi ntsena; kambe a ku lahlekile.
Minchavo leyi na ku pfumaleka ka nsirheleleko swi nyikile ku tlakuka ka malembe ya alelo. Eka leswi, hi komba xichavo eka jaha ra xivindzi ra vanhu va hina, Solomon Kalushi Mahlangu loyi a nga hayekiwa malembe ya 30 lawa ya nga hundza hi ku tinyungubyisa, hi ku amukela leswaku ngati ya yena yi ta byala nsinya wa ntshuxeko.
Solomon Mahlangu a a yisa emahlweni ntolovelo wa tinhenha ta malembe lawa ya nga hundza, lava eka vona hi hlayaka na lava nga le hansi ka Hosi Cetshwayo loyi hi 1879 a nga hlula nyimpi ya maBrithani eSandlwana, hi ku sirhelela ntshuxeko wa vanhu vo sungula va tiko ra hina na vulawuri bya misava ya vona.
Malembe ya dzhana na makume nharhu ku ya emahlweni, hi nga hlamula ku tshemba na ku alela loku nga va kona eka timbilu teto.
Exikarhi ka dyondzo, ku alela loku fanaka ku nyanyisile ntsakelo eka vanhu vo tala ka ku alela hi nkarhi wa ku titimela ka xixika endzaku ka ku yirisiwa ka minhlangano ya ntshuxeko na ku khomiwa ka varhangeri lavakulu.
Ntlawa wa machudeni ya xivindzi lava nga suka eka NUSAS ku sungula Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Saso) malembe ya 40 lawa ya nga hundza.
Eka mhaka leyi hi tlhela hi hlonipha mufi Ephraim Mogale, Puresidente wo sungula malembe ya 30 lawa ya nga hundza ya Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Cosas), na tintangha ta yena.
Hi ku tsundzuka machudeni ya malembe ya tolo ku na hungu leri landzeriwaka, leswaku torha ra ntshuxeko na vutivi swa hisa hambi ku tiyela ka vantshwa va hina.
Hungu eka swendlo swa vona swa vunhenha swa ha fana namuntlha tani hi leswi a swi ri xiswona malembe yo hlaya lawa ya nga hundza, leswaku hi fanele ku engetela swin'we ku rhangela nkarhi lowu nga kona; leswaku hi marito ya Ntwanano wa Ntshuxeko (Freedom Charter), pfula swinene "minyangwa yo dyondza na ya mfuwo"!
Hi rhamba minhlangano leyi na varhangeri va yona ku tshikelela moya wa ku tshemba na ku tiyisela leswi nga nghenelela eka ku lwela ntshuxeko hambi loko swilo hinkwaswo swi kanakanisa; ku langutela ehansi vutihlamuleri lebyi nga emakatleni ya hina ku yisa emahlweni mavonelo lawa vo tala va nga titsona swo tala ku ya humelela, ku alela ku tlheriseriwa endzhaku hi swirhalanganyi na ku tikeriwa.
Naswona ke, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka, hi fanele ku tivutisa hi hexe: leswaku xana magoza ya hina ya hlamuseriweke hi ntila wa ku cinca ka swa vaaki laha Afrika Dzonga eka malembe ya khume ntlhanu ya ku tswariwa ka ntshuxeko wa hina; naleswaku hi rhangele xivangelo xa nhluvukiso wa vanhu na xindzhuti xa vanhu ku sukela hi xileriso xa xidemokrasi xa 2004!
Namuntlha hi na mafambiselo ya xidemokrasi lawa ya tirhaka kahle, lawa nga vekiwa eka minsinya ya ku humesela swilo erivaleni, na tipulatifomo to hlaya ta ku tihlanganisa na vaaki na minhlangano yo tiyimela leyi swileriso swa yona swa Vumbiwa ku nga ku seketela demokrasi.
Eka malembe lawa ya nga hundza, hi antswisile swiyenge swa mfumo swa mafambiselo hi kantsongo ka ntsongo. Hi akile fambiselo ra matirhisanelo ya kahle ya mfumo eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo, na ku antswisa ntirhisano na yona na le xikarhi ka yona.
Hakunene, mfumo wu nga tinyungubyisa leswaku hi cincile xivumbeko xa matirhelo xa mintirho ya mfumo, leswi swi fambelanaka na xihlawulekisi xa tiko ra hina.
Hambiswiritano, loko vavasati va endla kwalomu ka 34% ya swiyimo swa le henhla eka mintirho ya mfumo, leswi swi le hansi ka ndzinganiso lowu a hi ti vekele wona.
Eka levhele ya rixaka na tihuvo ta milawu ta swifundzha-nkulu, swikombiso hileswaku lembe leri rixaka ri ta hundza 32% ya vuyimeri bya vavasati eka ku fikela levhele leyi nga fikeleriwa hi 2004 na ku tshemba leswaku, hambi 40% leyi nga fikeleriwa eka minhlawulo ya 2006 ya mfumo wa miganga.
Hi tshemba leswaku minhlangano hinkwayo ya tipolotiki, loko yi ri karhi yi hetisa minxaxamelo ya yona ya nhlawulo, yi ta nghenelela eka matshalatshala lawa lamanene!
Hi ku humelela loku nga va kona, eka 0,2%, xiyimo a xi tsakisi ngopfu hi ku ya hi vatsoniwa ku va va thoriwa eka mfumo, hi ku pimanisa na 2% leyi a hi tivekele yona.
Ku hlayela ka hina hinkwerhu, xiyenge xa phurayivhete xa ha salele endzhaku.
Mimpimanyeto yo karhi yi vekiwile ku antswisa matirhelo ya kahle eka mintirho ya mfumo, ku katsa na mafambiselo ya swa timali, Tisenthara ta Mintirho ta Thusong na yan'wana matshalatshala ya ku antswisa matirhelo ya mfumo, izimbizo, hi leswi swi nga xiswona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, vurhangeri byo tiya.
Hambiswiritano, ka ha ri na swo tala leswi lavaka ku endliwa ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku dyondzisa matirhelo eka van'wana va vatirhela mfumo, ngopfu-ngopfu lava nga hlanganaka hi swikandza na vaaki-tiko eka mintirho ya vona ya mfumo.
Tani hi laha Swirho swo Hlonipheka swi tivaka ha kona, mfumo wa hina wu rhangise ku lwisana na vukungundzwana tanihi xikongomelo-nkulu xo xi langutisa.
Leswi swi vonakile eka milawu na vulawuri lebyi lawulaka vatirhela mfumo na van'watipolitiki lava nga khoma swiyimo swa ofisi kombiwile, vuxaka exikarhi ka vaaki na van'wamabindzu va miganga, xikan'we na tilayini ta riqingho to vika vukungundzwana.
Swi nga va leswaku mafambiselo yo sivela na ku xupula vukungundzwana ya ha kayivela; kambe ku suka eka vonelo ra mafambiselo ya mfumo, hi nga vula leswaku ehenhla ka 70% wa swiendlo swa vukungundzwana leswi nga vikiwa eka vamahungu swi tiviwile hi vaaki-tiko hikuva mfumo wu kumile maendlelo yo biha na ku tirhana na swona.
Minthlontlho yo fana na leyi yi kona eka swiyenge swa phurayivhete.Emakumu, ntlhontlho wu le ka vulawuri; na ku va ku ri mhaka yo landzelela vulawuri.
Swirho swo Hlonipheka;
Ndza swi tiva leswaku hinkwerhu ha pfumela leswaku ku hanya kahle ka vaaki-tiko va hina ku ya hi,ngopfu-ngopfu, eka ku humelela loku hi nga ku endla ko ndlandlamuxa rifuwo ra rixaka na ku tiyisisa leswaku mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi ku averiwa vanhu hinkwavo.
I swa ntolovelo leswaku, endzhaku ka ku yima ka ikhonomi eka malembe ya va 1980 na va 1990, Afrika Dzonga yi tokotile nkarhi wo leha wa ku tiyisela ka ikhonomi ku sukela loko ku tsarisiwile tinhlayo ta ku sukela hi 1940.
Eka Malembe ya Khume yo Sungula ya Ntshuxeko, ku kula ka ikhonomi ku le ka nhlayo-xikarhi ya 3% hi lembe, naswona ku antswa loku ka ku fika ka 5% hi lembe eka nhlayo-xikarhi ya ku suka hi 2004 ku fika hi 2007.
Loko ka ha tlakuka swa vatirhisi, leswi nga khutaziwa hi ku thoriwa na miholo na ntlakuko wa minxavo wa le hansi na mpimo wa ntswalo, swi teke xiave eka leswi, swa hi khutaza kuva minkarhi leyi nga ta tisa ku kula ku ya emahlweni.
Leswi swi katsa, emasungulweni, mpimo wa ntswalo wa le henhla wa vuvekisi bya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na swa phurayivhete. Eka leswi, malembe ya ntlhanu lawa ya nga hundza, a hi ri eka 16% wa ntsengo lowu nga vekiwa wa Gross Domestic Product (GDP). Sweswo swi tlakusile eka vuvekisi lebyi namuntlha byi nga yima eka 22%, kusuhi na 25% loku nga vekeriwa eka 2014.
Leswi i xiyenge xa mimbuyelo ya minongonoko ya mfumo ya ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa mfumo.
I xivangelo xa tipholisi to antswisa xiyimo eka vuvekisi bya xiyenge xa phurayivhete; na ku endla pholisi ya swa timali hi ndlela yo ndlandlamuxa ku fikeleleka ka mintirho na ku hunguta ntshikelelo wa ntlakuko wa minxavo loko hi nkarhi wun'we ku tiyisisiwa ntshamiseko wa swa xi ikhonomi leyikulu na ku fikeleleka.
Xikongomelo xa ku cinca ka ikhonomi leyikulu eka malembe ya khume lawa ya nga hundza, na matshalatshala, ngopfu-ngopfu ku sukela hi 2004 ku susiwile swirhalanganyi eka ku kula loku nga va na ku nghenelela ka kahle.
Eka mhaka leyi ya matshalatshala ya ku Kula ko Hatlisisa no Avelana (AsgiSA) lawa ya simekiwaka, ku tiyisisa hinkwaswo leswi nga sivelaka ku fana na switirhisiwa swo pfalela, i pholisi yo katsa ya mintirho na minongonoko, ntlhontlho wa vuswikoti, vulawuri na minongonoko ya pholisi yo hlanganisa, mintlhontlho ya vuswikoti, ntlimbo wa vulawuri na matirhelo ya kahle ya mintirho ya mfumo leyi nga kongoma na hi ndlela yo landzelerisa.
Ikhonomi ya hina yi pfulekile, naswona ku sukela hi 1994 yi tshamisekile eka fambiselo ra misava hinkwayo. Minhlangano ya hina ya swa timali i swikombiso swa khale leswi nga hi sirhelela eka swidzedze swa ikhonomi eka misava hinkwayo.
Kambe, ku fikeleleka ka yona eka vaaki-tiko va hina va ha ri ehansi ka leswi nga languteriwa. Ikhonomi ya hina ya ha yimele eka migodi na nxaviselano wana matiko ya le handle. Handle ka xiyenge xa mintirho, a hi se vona ku ndlandlamuka lokukulu eka xiyenge xa nkoka, ngopfu-ngopfu swa vutumbuluxi.
Hikokwalaho ka leswi, mpimo wa makulelo eka nxaviselano na matiko ya le handle a ku se ya ehehla ku fananisiwa na matiko yan'wana. I ku hluleka loku kahle-kahle loku nga na nhlamulo ya ku ya ehansi ka Akhawunti ya Sweswi (Current Account) ngopfu-ngopfu loko hi nghena eka xiphemu xa le henhla xa ku kula.
Naswona hikokwalaho ka mpimo wa ku hlayisa loku nga ehansi, hi vile na ku kayivela eka nkhuluko wa swa timali eka ku ya ehansi ka minongonoko ya vuvekisi bya hina.
Leyi i mintlhontlho leyi tiko ra hina ri nga ta langutana na wona ku ya emahlweni.
Xa nkoka ngopfu i xivutiso xa leswaku: xana i yini leswi ku kula ka ikhonomi ku faneleke ku va swona? Rifuwo ri endliwa leswaku ku ta antswisiwa xiyimo xa vutomi bya vanhu.
Hikokwalaho, xivutiso xa loko ku kula loku kun'wana ku avelana hi ku ringanisiwa na ku kula loku nga exikarhi ka hinkwaswo leswi nga langutana na ikhonomi.
Xa nkoka, ku avelana mimbuyelo ya ku kula ku fanele ku katsa xiyenge xa mintirho, ku tiyisisa leswaku ku na mintirho ya kahle.
I ntiyiso, i mhaka ya rhekhodo ya manyunyu leswaku exikarhi ka 1995 na 2003, ikhonomi yi tumbuluxe kwalomu ka miliyoni-na-hafu ya mintirho yintshwa; naswona yo vonaka swinene, kwalomu ka 500 000 wa mintirho hi lembe exikarhi ka 2004 na 2007.
Eka nkarhi lowo hetelela, i ro sungula ku sukela loko ku fikeleriwile demokrasi, ku tumbuluxiwa mintirho yo tala ku tlula nhlayo ya lava sungulaka ku nghena emintirhweni, leswi nga hunguta ku pfumaleka ka mintirho hi mpimo wa ku suka eka 31% hi 2003 ku fika eka 23% hi 2007.
I ntiyiso, leswi a swi fanelanga ku hi susa eka switshembiso swa hina swa ku ya emahlweni hi langutisisa mhaka leyi ya ndzingano eka mintirho leyi, ku katsa timfanelo na mimbuyelo leyi vatirhi va nga tiphinaka hi yona.
Ku avelana mimbuyelo ka ku kula ku katsa ku simekiwa ka mhaka ya ku lulamisa matholelo yo langutisisa lava a va tsan'wiwile, ku katsa na ku Nyika Matimba ko Ndlandlamuka ka Ikhonomi eka Vantima.
Leswi a hi landzelela leswi vuriwaka ajenda ya xihlawuhlawu. Hi ntiyiso, tiko leri nga tiyisisiki ku nghenelela ka vaaki-tiko hinkwavo eka tilevhele hinkwato ta migingiriko ya ikhonomi loku nga ta tirha kahle ku fika ehenhla.
Mhaka ya leswaku xiyenge xo tiyimela xa ha ri endzhaku hi ku cinca xiyimo xa vulawuri na mintirho ya vuswikoti, eka nhluvukiso wa mabindzu na swin'wana eka xiphemu lexi endlaka tiko ra hina ri kula.
Ku avelana mimbuyelo ya ku kula swi vula mintirho yo koteka na ku ringana eka mfumo hi ku tirhisa switirhisiwa swo hangalasa na ku avelana ndwalo wa ku nyikela mintirho ya mfumo.
Swirho swo Hlonipheka va ta swi tiva leswaku switiviwa swo tala eka mhaka yo fambelana na miholo ya vaaki-tiko. Hambiswiritano ndzi ta boxa swikombiso nyana ku komba ntumbuluko wa ku humelela loku hi nga va na kona na mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona.
Mfumo wa swi tiva leswaku ku na vusweti lebyi nga hangalaka eka tiko ra hina; na levhele ya ku pfumaleka ka ndzingano yi le henhla swinene.
Eka malembe ya 15 lawa nga hundza hi endlile ku antswa hi laha hi nga kota ha kona ku hlasela leswi hi ku nyika mali yo pfuneta vaaki-tiko. Ku tshaha mintirho leyi nga endliwa hi ntlawa wa swidyondzeki swa le Yunivhesiti ya Stellenbosch, lowu nga rhangeriwa hi Professor Servaas van der Berg:
Xo sungula, ku ya ehansi ka mpimo wa swa mali eka vusiwana ku sukela hi loko ku ve na ku cinca ka nguva ya malembe-xidzhana. Ku hunguteka loku vangiwaka hi mali yo pfuneta vaaki-tiko leyi nga tirhisiwa ku suka hi 2002 ku ya emahlweni. Ku antswa loku ku vonaka eka ku fikelela mintirho ya masungulo - ku ya ehansi ka vusweti bya switirhisiwa hambi loko ku rhangeriwa hi vusweti bya mpimo wa mali ya vusweti. Xa vumbirhi, hambi loko ku hunguteka ka vusweti ku nga vonaka, ku pfumaleka ka ndzingano ku engetelekile ku sukela hi nkarhi wa va 1990. Xa vunharhu, ku hambana loku nga tshikeleriwa hi vusweti na mintolovelo yo pfumaleka ka ndzingano ku humesa mavonelo ya pholisi yo angarhela...[V]pVusweti byi yile ehansi ku sukela loko ku ve na ku cinca, kambe... ku pfumaleka ka ndzingano a ku antswangi.
Eka vuxokoxoko byo langutisisa, valavisisi va kume leswaku:
Eka midyangu leyi katsaka na vana (leyi hlamuseriwaka tanihi lava va nga na malembe ya 17 na le hansi), nhlayo ya mindyangu leyi vikaka leswaku vana va etlela va nga dyangi yi le ku yeni ehansi (ku suka eka ku tlula 31 wa tiphesente ku ya eka 16 wa tiphesente) exikarhi ka 2002 na 2006. Leswi swi vula leswaku xiyimo xa vusweti xi antswile swinene, ngopfu-ngopfu eka vanhu lava tokotaka rihanyo ro tika. Ku tala ka ndlala eka vana ku yile ehansi eka mune wa malembe lawa ya nga hundza.
I ntiyiso, mavonelo lawa ya tiyisisiwa hi ndzavisiso wa hina, lowu kombaka leswaku vusweti eka vaaki-tiko va ma Afrika na Makhaladi ku yile ehansi, ku nga va hikokwalaho ka mbuyelo wa mpimo wa lava nga kuma mintirho na ku fikelela mali ya mpfuneto. Loko nhlayo ya mali ya mpfuneto a yi ri eka 2,5-wa mamiliyoni ya vavuyeriwa hi 1999, hi 2008 nhlayo leyi yi engetelekile ku fika eka 12,4-wa mamiliyoni.
Leswi swi humelela hikokwalaho ka ntlakuko wa ku fikelela Mali yo Pfuneta Vana, loku tlakuka ku suka eka 34 wa magidi wa vavuyeriwa hi 1999 ku fika eka 8,1 wa mamiliyoni hi 2008.
Tanihi xiphemu xa ku nyikela eka miholo ya lava nga vuswetini, mpimo lowu vekiweke wa ku vanga mintirho hi Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke wu fikeleriwile hi 2008, lembe emahlweni ka nkarhi lowu a wu vekiwile hi xileriso xa nhlawulo wa 2004. Leswi swi endle leswaku ku va na ku ndlandlamuka ka nongonoko lowu na ku antswisa nkoka wa wona.
Eka mhaka ya ku fikelela vukorhokeri bya masungula hi mindyangu, nhlayo ya tivulavulela hi yoxe. Xikombiso, ku fikelela mati swi antswile ku suka eka 62% hi 1996 ku fika eka 88% hi 2008; gezi (58% ku fika eka 72%); na nkululo (52% ku fika eka 73%).
Vumbhoni bya miholo ya vaaki-tiko na byona bya vonaka eka ku antswa hi matimba ka ku fikelela switirhisiwa swa rihanyo. 95% wa ma Afrika Dzonga va tshama eka 5 wa tikhilomitara na miako ya swa rihanyo; naswona hi tivisiwile leswaku titliniki hinkwato ti na mati yo nweka. Nsawutiso wa vana na wona wu engetelekile hi kwalomu ka 85%; na swiviko swa malariya swi yile ehansi.
Swi hi nyika matimba nakambe leswaku ndzavisiso wa swa HIV wu komba ku ya ehansi na ku ya ehansi ka mpimo wa ntluletano.
Ku engetela, vutshunguri bya nongonoko wa xihuhwati xa xitsongwatsongwana (antiretroviral) a hi bya le henhla ntsena laha misaveni hinkwayo, kambe byi ndlandlamukile hi ku ya hi nkarhi, hi ku tlula 690 000 wa vavabyi lava tirhisaka vutshunguri hi xihuhwati xa xitsongwatsongwana ku suka loko nongonoko lowu wu sungurile.
Kambe switirhisiwa swa rihanyo a swi na mirhi minkarhi hinkwayo, na vatirhi lava nga ringana, na ku phakeriwa ka mati na gezi. Eka swin'wana switirhisiwa leswi, vufambisi a byi tshamisekangi na mavonelo ya vatirhi ya lava ku antswisiwa.
Eka dyondzo, hi vona ku ya ehansi ka mpimo wa mudyondzisi na mudyondzi; ku fikeleleka loku nga hetiseka hi ku ya hi ntsariso wa levhele ya le ka xikolo xa le hansi; na ku antswa ka nhlayo ya vana lava pasaka metse, ku tshaha swikombiso nyana.
Hakunene ha swi tiva leswaku ku na lava tshikaka xikolo etisekendari na le ka swikolo swa le henhla, leswi swi nga amukelekiki, na fambiselo ra dyondzo a ri se humesa vuswikoti lebyi lavekaka erixakeni.
Ku engetela kwalaho, maendlelo ya matirhelo, hinkwaswo hi ku ya hi madyondziselo na madyondzelo, ku kombisa mhaka yo vilerisa ya ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza.
Xo hlamarisa, laha dyondzo yi lavekaka ngopfu ku pfuna ku herisa vusweti, hi laha ku nga riki na switirhisiwa, vufambisi na nhlayo ya vadyondzisi.
Minongonoko yo hlawuleka ya mfumo eka vaaki-tiko na yona yi natswile ku pfuna lava nga evuswetini, eka swa tiyindlu ku nyikeriwile hi 2,6 wa mamiliyoni.
Hi fanele ku amukela leswaku mhaka ya nongonoko wo vuyelerisa misava xikan'we na ku tshamiseka endzhaku ko rhurhela eka ndhawu yintshwa a ku fanele ku endliwa hi xihatla na ku antswa.
Hi ku angarhela, ha tinyungubyisa hi ku ya emahlweni ka minongonoko ya vaaki-tiko. Kambe a hi enelangi hi ku cinca loku ka xitalo.
Eka swa dyondzo, rihanyo, tiyindlu, mati na nkululo, xivutiso xa nkoka lexi hi hlanganaka na xona masiku hinkwawo i hi laha hi nga antswisa ha kona xiyimo xa mintirho leyi! Eka leswi, ha ha ri na rendzo lerikulu.
Swirho swo Hlonipheka;
Vubihi bya vugevenga ka ha ri xihlovo xo pfumala nsirheleleko eka maAfrika Dzonga. Ntokoto wa siku na siku, eka tindhawu ta vusweti na to fana na teto, hi swin'wana swo tika eka nhlaselo wo biha.
Eka minhlangano ya mfumo na ya phurayivhete, swikimi swo biha leswi yivaka swilo hi vukungundzwana i mhaka leyi vilerisaka swinene.
I ntiyiso, mpimo hinkwawo wa vugevenga, lowu nga ya ehenhla hi 2002, wu yile ehansi. Tinhlayo hinkwato ti nga tshahiwa eka leswi.
Kambe ha swi tiva leswaku ku hunguteka loku a ku tangi hi xihatla, na hambi mpimo wa 7-10% lowu a hi tivekerile wona eka swiyenge swa vugevenga. Mhaka hileswaku ku yiva hi ku tirhisa dzolonga emindyangwini na le ka mabindzu ku tlakukile; na vugevenga eka vavasati na vana a byi hungutekanga hi mpimo wo vonaka, leyi i mhaka yo vilerisa swinene.
Leswi swi komba ku pfumaleka ka matimba eka tindhawu ta hina, ngopfu-ngopfu eka ku aka ku vukarhana ka vaaki-tiko leswi nga ta hi pfuna eka ku sivela no herisa vugevenga. Swi komba ku pfumala matimba ka fambiselo ra vululami eka swa vugevenga, ku suka eka ku lavisisa vugevenga ku ya eka ku pfuna vaonhi. Leswi swi komba ku hluleka ka ku tirha kahle ka mafambiselo ya tihuvo ta hina, hinkwaswo hi ku ya hi xithekinikali, switirhisiwa swin'wana na vufambisi.
Leti i timhaka leti fambiselo ra vululami eka swa vugevenga ri nga sungula ku tirhana na yona na ku yi lulamisa.
Kambe, loko hi ti xopa-xopa, a hi fanelanga ku lahlekeriwa hi mhaka ya leswaku hi langutisisa mafambiselo lawa ku fikela sweswi, lawa nga enawini lawa nga tokotiwa hi tiko ra hina.
Leswi i mhaka ya leswaku ku cinca loku nga va kona eka minhlangano leyi, hi ku ya hi matirhelo ya yona ya na masungulo ya yona eka ntolovelo wa timfanelo ta vanhu, xivumbeko xa yona, na mafambiselo ya yona ya vutihlamuleri.
Kambe hi nga tixisi: tani hi vutomi bya hina hinkwabyo, ku cinca koloko ka ha ri eka xiyimo xa le masungulweni. Ha ha ri na rendzo lerikulu ku ri famba.
Ndza swi tiva leswaku Swirho swo Hlonipheka swi ta pfumelelana na mina leswaku eka nkarhi wa hina wa xidemokrasi hi fanele ku kuma nhlamuselo ya hi laha hi nga langutelaka lava nga ekhombyeni erixakeni.
Eka mhaka leyi, hi milawu, mintwanano ya matiko ya misava, vulawuri na mapfhumba hi tiyisisile leswaku matshalatshala ya ku antswisa swiyimo swa vana, vavasati, vatsoniwa na vadyuhari.
Hi mapfhumba yo dyondzisa na hi mbuyelo wa mintirhisano hi akile vutirhisani na minhlangano leyi yimelaka mintlawa leyi nga emakhombyeni, hi antswisile swilemuxo eka mhaka leyi va khumbhaka; na ku humelela ku hlohlotela ku rhangisiwa ka mhaka leyi.
I mhaka ya rhekhodo ya ku tinyungubyisa, xikombiso, mindyangu leyi nga rhangeriwa hi vavasati yi kumile nhlayo ya le henhla wa mpfuneto wa vaaki-tiko ku katsa na tiyindlu na nhlayiso wa swa rihanyu; naswona eka minongonoko leyi nga humelela ku na mapfhumba ya ku sawutisiwa ka vana na swakudya swo aka miri.
Kambe ku fikelela ku thoriwa ka xiyimo xa le henhla eka vavasati va le matiko-xikaya, vantshwa na vatsoniwa. HIV yi nghenelela ngopfu eka vavasati lavatsongo. Dzolonga eka vavasati na vana ri le henhla swinene.
Mintirho leyi hinkwayo yi vekeriwe nkarhi lowu taka.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Leswi hi swin'wana swa swikombiso leswi nga tisiwa hi demokrasi; na ku humelela loku mfumo wu nga va na kona ku fikelela xileriso xa nhlawulo.
A ku na ku kaneta leswaku, hi ku pima, ku humelela loku nga va kona ku sukela hi 1994 a ku hlamarisa. Kambe a ku na ku kanakana leswaku mintlhontlho ya ha tele swinene.
Swa fanela ke ku va hi titsundzuxa leswaku mavonelo yo pfuna eka ku tshemba na ku tiyisela, ku ya emahlweni na ku cinca, Puresidente wa khale Nelson Mandela, eka buku ya vutomi bya yena ya, Long Walk to Freedom:
Ndzi fambile rendzo ro leha ra ntshuxeko. A ndzi nonokangi; ndzi teke magoza yo ka ya nga ri ku wona eka rendzo leri ro leha. Kambe ndzi kume xihundla xa leswaku endzhaku ko khandziya ntshava leyo leha, munhu u kuma leswaku ku na tintshava to tala ku tikhandziya.Ndzi teke nkarhi ndzi wisa, ndzi yivisa mahlo ku vonato vuxongi lebyi a byi ndzi rhendzerile na ku languta laha ndzi humaka kona na laha ndzi nga fika kona. Kambe ndzi nga wisa ntsena nkarhi nyana, hikuva ntshuxeko wu ta na vutihlamuleri,naswonaa swi lavi ndzi nonoka, hikuva rendzo ra mina ro leha a ri se fika emakumu.
Eka tinhweti nyana ku suka sweswi vanhu va ta tivisa vurhangeri lebyi va byi tsakelaka ku va byi yisa emahlweni ntirho lowu wa kahle wa mulweri loyi wa ntshuxeko na van'wana va sunguri va demokrasi ya hina.
Loko mavonelo ya hina ya ha ha hambana, swikongomelo leswi hi nga swi languta swi le rivaleni hi laha swi nga xaxametiwa ha kona eka Vumbiwa ra hina: ku tumbuluxa rixaka ra xidemokrasi ro humelela leri nga na ntwanano, ro pfumala xihlawu-hlawu xa swa mbala, xihlawu-hlawi xa rimbewu leri nghenelelaka kahle eka ku aka misava yo antswa.
Malembe ya ntsevu lawa nga hundza, varhangeri va vanhu va hina va hlanganile eka Samiti ya ku Kula na Nhluvukiso naswona va twananile eka ntirho lowu hinkwerhu hi faneleke ku wu endla ku antswisa vutomi bya ma Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu ku hunguta ku pfumaleka ka mintirho na vusweti hi hafu hi 2014. Leswi swi katsa:
ku tumbuluxa mintirho yo tala, mintirho yo antswa na mintirho ya xiyimo xa le henhla eka hinkwavo hi vuvekisi bya mpimo wa le henhla, minongonoko ya mintirho ya mfumo, vutirhisano na maqhingha, ku kuma swilo laha kaya, ntlakuso na nseketelo eka mabindzu lamantsongo;
ku lulamisisa mintlhontlho ya vuvekisi hi ku antswisa ku hlayisa, ku hundzisela switirhisiwa laha ku nga fanela ku suka eka midende ku ya eka minkwama ya tiphenxeni, tiyindlu, ku nghenisa xandla ka xiyenge xa swa timali na ku nyika matimba ya swa ikhonomi eka vantima;
ku yisa emahlweni ndzinganiso, nhluvukiso wa vuswikoti, ku tumbuluxa ikhonomi na ku ndlandlamuxa vukorhokeri; na goza ra le kaya na ku simeka nhluvukiso, ku katsa na swipimelo swa switirhisiwa na ku fikelela vukorhokeri bya masungulo.
Ndza tshemba leswaku, tani hi xiphemu xo engetela eka leswi, swikongomelo leswi ma Afrika Dzonga va hambanaka eka swona i swa ku antswisiwa ka fambiselo ra dyondzo; ku nyikela ko ringanela, nhlayiso wa swa rihanyo wa xiyimo xa kahle; ku hluvukisa tindhawu ta le matiko-xikaya na ku tiyisisa nsirhelelo wa swakudya; na ku tiyisisa ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.
Ndzi tshaha timhaka leti ku nga ri hikuva ti ri to tshikelela kumbe ku ti tiva swi ta endla leswaku hi horisa hinkwaswo swa mintungu ya rixaka. Kambe, ndzi hlawurile ku endla tano ku tshikelela mhaka ya leswaku maAfrika Dzonga ya nga karhatiwi hi mavonelo eka swa vusweti. Mintlhontlho ya hina i ku hundzuluxa mavonelo lawa ya va minongonoko na tiprojeke leti nga simekiwaka kahle.
Mavonelo lawa ya fambisana na hinkwaswo swa ximunhu, hi laha swi nga kombisiwa ha kona eka Swikongomelo swa Nhluvukiso wa Mileniyamu swa Nhlangano wa Matiko ya Misava.
Nakambe ximunhu namuntlha xi langutane na nghozi ya leswaku swikongomelo leswi vekiweke swi nga hundziseriwa eka malembe yo hlaya lawa ya ha taka, loko ku nga ri makume ya malembe, hi xivangelo xa xirilo xa ikhonomi loku nga hlasela misava hinkwayo.
I yini, lexi nga sungula xirilo xa swa timali eka minhlangano yo rhangela leyi nga buluka yi nghena eka swikweleti, na mimbuyelo yo biha ya swikumiwa na nxaviselano.
Hi nga rhukana vumbavha, ku tirha ku nga ri na vukheta ka varhangeri va tikhamphani letikulu leswi nga nyanyisa xirilo. Hi nga rhukana tipholisi ta mfumo leti nga teka mahlo ya tona ti ya hoxa ebolweni na ku pfumelela tilayisense ta timakete leti nga riki na mpfumelelo ku vanga hansa-hansa eka mafambiselo ya swa timali. Hi nga endla leswi hinkwaswo; naswona hi ta va hi endla swa kahle.
Kambe ntirho wa hina wa le xikarhi naswona wa nkarhi wa sweswi i ku amukela mimbuyelo ya minhluvukiso leyi eka ikhonomi ya hina na le ka tiko ra hina, na ku ta na tinhlamulo to kombisa ntshikelelo wa swona eka swiyenge leswi nga enghozini swa rixaka ra hina.
Lexi hi xi tivaka hi leswaku mbangu wa swa vulawuri etikweni ra hina na tipholisi ta bajete yo rhendzeleka leswi hi nga swi amukela ku pfuna ku herisa xirilo lexi xi nga na ntshikelelo lowo biha.
Kambe hinkwerhu ha swi tiva leswaku, hikwalaho ka ku hlangana ka ikhonomi ya misava, na xilaveko xa nxaviselano na matiko ya le handle loku nga ya ehansi; ku fikelela timali na mafambelo ya timali leswi swi nga cinca swi va ka xiyimo xo biha; ku ya ehansi ka vutumbuluxi; ku tumbuluxiwa ka mintirho loku nga nghenelela hi ndlela yo biha na le ka swiyenge swin'wana ku vile na ku khensisa vanhu mintirho.
Ku tikeriwa loku ku fambisana na nkarhi lowu ntlakuko wa minxavo na ntswalo swa ha ri ehenhla swinene.
Swi katsana na nhluvukiso wa swa timali lowu hi wu lavaka ku ndlandlamuxa ku nyikela ka mintirho na ku simeka tiprojeke ta switirhisiwa swa hina. Hikokwalaho ka leswi, hi bohelerile ku ya ehansi ka mavonelo-mahlweni ya hina hi ku ya hi ku kula na ku tumbuluxa mintirho.
Ha swi tiva na hina leswaku Afrika Dzonga yi ngheneriwile kantsongo loko ku fananisiwa na matiko yan'wana. I ntiyiso, eka nkarhi lowu van'wana va tokotaka ntshikelelo wa ikhonomi, Afrika Dzonga na tiko hinkwaro ra Afrika ya ha langutane na ku kula, hambi loko ku ri ka mpimo wa le hansi.
Eka mhaka leyi, Swirho swo Hlonipheka, ndza tsaka ku vika leswaku eka ku tihlanganisa na hofisi ya Puresidente na varhangeri va mintirhisano ya swiyenge swo hambana-hambana, hi twananile ku hlanganisa maqhingha lawa ya nga ta hunguta ntshikelelo eka rixaka ra hina. Xipano xo tirhana na mhaka leyi xa ha ri ku tirheni swinene; naswona swiphemu swa nhlamulo leswi landzelaka swa ha ri ku kaneriweni:
Xo sungula, mfumo wu ta ya emahlweni na tiprojeke ta vuvekisi bya mfumo, nkoka wa leswi wu ta engeteriwa ku ya eka R690 wa mabiliyoni eka malembe manharhu lawa ya taka. Eka mhaka leyi, laha swi nga fanela, hi ta kuma tindlela ta vutlhari ta ku kuma mali.
Leswi swi ta katsa nseketelo hi minhlangano ya swa timali na timali ta swikeleti ku huma eka tiejensi ta matiko ya misava, xinan'we na vutirhisani na swiyenge swa phurayivhete na ku tirhisa switirhisiwa leswi lawulaka hi vatirhi ku fana na nkwama wa phenxeni.
Xa vumbirhi, hi ta tiyisisa minongonoko ya matholelo eka swiyenge swa mfumo. Hi tlhelo rin'wana, hi kunguhata ku ndlandlamuxa matholelo eka swiyenge swo fana na swa rihanyo, vatirheli va vanhu, dyondzo na tiejensi ta vulawuri ku ya emahlweni. Hi tlhelo rin'wana, hi ta hatlisisa ku tivisa xiphemu lexi landzelaka xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke.
Xa vunharhu, magoza ya swa nawu ya nga tirhisiwa eka xiyenge xa phurayivhete ku kanetana na vuvekisi bya le henhla lebyi nga ya ehansi na ku pfariwa ka vumaki kumbe tindhawu ta vumaki.
Eka tlhelo ra wona, mfumo wu ta tirhisa swa timali ta vumaki na xitirhisiwa xo hakela ku pfuna ku tirhana na mintlhontlho eka swiyenge swo hambana-hambana, na ku hlohlotela minhlangano ya nhluvukiso wa swa timali ku pfuna tifeme leti tikeriwaka hikokwalaho ka xirilo.
Swin'wana swi nga pfunaka, i ku sungula tiholideyi to leha, ku engetela vuleteri, ku avelana mintirho ka nkarhi nyana. Leswi swi ta katsiwa na ku tlakusa pfhumba ra ku Tinyungubyisa hi Afrika Dzonga na goza ro tiya ehenhla ka nxaviselano na matiko ya le handle loku nga riki enawini.
Xa vumune, mfumo wu ta khomelela na ku ndlandlamuxa matirhiselo ya mali eka rixaka, ku katsa ku engetela mfikelelo wa mali yo pfuna ya vana ku ya eka 18 wa malembe na ku hunguta malembe yo kuma mudende ku ya eka malembe ya 60 eka vavanuna.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhisa hi ku hetiseka Mali yo Pfuneta eka Makhombo (Social Distress Relief Grant) na mpimo wa nsirhelelo wa swakudya ngopfu-ngopfu ku kongoma eka lava va nga sirhelelekangiki hi Ndzindza-khombo ya Nkwama wa ku Lahlekela hi Ntirho (Unemployment Insurance Fund) kumbe lava va nga tirhisa mimbuyelo ya vona hinkwayo.
Hi ta ya emahlweni hi langutisisa eka mintlhontlho ya mintolovelo ya mimphikizano yo biha eka mabindzu yan'wana. Hi ndlela leyi, hi tsakela ku khensa Khomixini ya Mphikizano ku va na voko ro tiya leri va ri kombaka ku tiyisisa leswaku vaonhi va khomiwa.
Ha tshemba leswaku nhlangano wa vaaki-tiko wu ta ya emahlweni ku lwela leswi na ku tiyisisa, eka swin'wana, leswaku minxavo yi ya ehansi, mimbuyelo yi twa hi rixaka.
Mimpimo leyi yi ta landzelela pholisi yo hlamula ya swa timali ya ndzendzeleko. Hambiswiritano, hi ta tiyisisa leswaku tilevhele to lomba hi mfumo i ta vukheta na ku khomeleleka. Leswi swi vula nakambe leswaku ku va na ku hunguteka ka tilevhele ta xikweleti ta mfumo loko swiyimo swi antswa.
Ku tikarhata ka hina ku ta landzelela ku amukela loku pimaka ku sirhelela na ku antswisa ntshikelelo wa ku cinca ka maxelo loku nghenenelaka eka ku vangiwa ka mintirho.
Minhlangano hinkwayo ya G20 na ku tihlanganisa na minhlangano ya ku tirhisana-nyingi, mfumo wa hina wu lave ku nghenelela ka xihatla ka matiko lawa ya nga hluvuka loko ntshikelelo wu sungula ku tika. Hi tshemba leswaku nkarhi wu fikile wa ku tiyisisa vulawuri bya laha kaya na ku languta matirhelo ya sisteme ya swa timali; kambe ku tlula leswi, ku fanele ku va na vulangutisisi byo tiya na ku teka goza eka xikalo xa misava hinkwayo lexi nga koteki ku siveriwa naswona swi fanela.
Xa nkoka, hi fanele ku sirhelela minkoka ya hina eka mafambiselo ya nxaviselano ya matiko ya misava, hetisa mimburisano ya Doha Round ya nxaviselano wa matiko ya misava, na ku tiyisisa leswaku mpfuneto wa nhluvukiso a wu yisiwi ehansi.
Dyondzo leyi nga kumiwaka eka ntokoto lowu hi leswaku hi lava ntirhisano wo tiya eka lava nga na xiave eka ikhonomi ya laha kaya na xikalo xa matiko ya misava, ku nga ri ntsena ntshikelelo wa xirilo; kambe na ku veka mimpimo leyi yi nga ta sivela ku humelela nakambe.
Eka tiko ra hina, hi ta sungula leswi tani hi xiphemu xa mintirho yo tshamisisa rixaka eka ku kula ka le henhla na ntila wa nhluvukiso. Vulehi bya nkarhi lowu nga ta fambiwa ku fikelela xiyimo xa le henhla wu nga ha engeteriwa hi ndlela yo karhi. Kambe a hi kanakani leswaku nkarhi wolowo wu ta fika ku nga ri kahle.
Eka mhaka leyi, leswi hi ri vekisaka xiswona tiko ra hina swi ta hi veka kahle hi minkarhi yo hlawuleka leyi nga ta hi fikela, yi ta va ya nkoka swinene. Ndzi vulavula hi Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 xikan'we na Khapu ya Nhlangano eka tinhweni nyana ku suka sweswi. Tiprojeke hinkwato na makungu swi herile kumbe swi ya eku heleni - ku suka eka switediyamu, switirhisiwa swa swifambo, swa vusirheleri, timhaka ta vutshamo, rihanyo na makungu ya mintirho ya ku nghena no huma laha tikweni - leswi tiyisisaka ku titshemba ka minhlangano ya swa bolo ya misava hinkwayo leswaku ra hina tiko ri ta khoma thonamente leyi nga ta humelela.
Naswona ha tshemba leswaku, endzhaku ka malembe ya ntlhanu ya ku hlula, xipano xa rixaka xa bolo ya milenge se xi tilulamisa hi ku titshemba ku tirha ku tlula hi laha swi nga languteriwa!
Kambe ku hundza kwalaho, leswi swi ta tisa mhaka yo saseka ku yi hlalela na ku hi nyika nkarhi ku kombisa Afrika Dzonga na ku rhurhela na ximunhu xa xi Afrika - ku cinca mavonelo hinkwawo ya tiko ra hina na tiko hinkwaro ra Afrika eka vanhu va misava. Leswi swi ya hi hina hinkwerhu; naswona eka leswi a hi nga veki nxavo!
Hi navela nakambe leswaklu hi tlangela hinkwaswo swipano swa mintlangu leswi nga komba ku tikarhata ka Afrika Dzonga eka malembe lawa ya nga hundza. Ku hoyozela ka fanela eka xipano xa khirikhete lexi nga khandziya ehenhla eka xiyimo xa misava.
Nakambe hi Tinghwazi ta Rugbi ya Misava; Giniel de Villiers na xipano xa yena va hlule Dakar Rally; Van'watiolimpiki va vatsoniwa va ya emahlweni va hi endla hi tinyungubyisa; na xipanu xa bolo ya milenge xa lava va le hansi ka malembe ya 20 va tirhe kahle swinene eka swa mimphikizano.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Mavhiki mambirhi lawa nga hundza, Afrika Dzonga yi hetile na Mali xiphemu xa madulu yo hlayisa matsalwa ya khale ya Timbuktu.
Ndzawuko lowu wo fuwa wu komba vurhangeri bya Afrika eka sayense na matsalwa, filosofi na swa bindzu, leswi nga ngheneleriwa hi nxaviselano wa mahlonga na ku teka rifuwo ra Afrika.
Pfhumbha leri ra hi hlohlotela ku tirha kahle na matiko yan'wana eka tiko-nkulu ra hina na ya le kule ku antswisa xiyimo xa vanhu.
I ntiyiso, eka malembe ya 15 lawa ya nga hundza hi tikarhatile ku tiyisisa leswaku ntokoto wa Afrika lowu vuyelerisaka leswi tiko ra Afrika ri faneleke ku va xiswona eka Senchari ya Afrika. Kantsongo-tsongo, tiko-nkulu ra hina ra humelela ku ya eka ku vuyelela ka vurona, na ntsakelo wa vanhu lava kulaka vaya ehenhla hi tiajenda ta varhangeri, leti tiyisisaka ku tshemba eka ronana ku tiyisela ka rona eka xiyimo xa matiko ya misava.
Hi swona leswi, naswona swona ntsena, leswi nga endla leswaku hi tiyisela eka ku pfuna vanhu va Zimbabwe va kuma xintshuxo eka xirilo xa tiko leriya. Hi tsakela ku tlangela minhlangano hinkwayo ya Zimbabwe ku hetisisa minkanerisano, ku humesa mbuyelo lowu a wu ri wa vanhu va tiko leriya na tiko-nkulu hikwaro: leswaku ku va na ku rhula na mfumo wa xinawu lowu nga ta lulamisa mintlhontlho leyi nga langutana na vanhu. Ha tsaka swinene, leswaku tolo, Palamende ya Zimbabwe yi pasisile ku Antswisiwa ka 19 ka Vumbiwa, loku vekaka masungulo ya mfumo wa nkatsano.
Swi fanela ku boxa vahlanganisi va SADC, Puresidente wa khale Thabo Mbeki na ntlawa lowu a wu nga karhali na ku tiyisela maendlelo lawa ya nga fikisa emakumu swiboho swo fikeleleka.
Sweswi ntirho wa ku akisisa i wa nkoka swinene; naswona Afrika Dzonga yi ta pfuna laha swi kotekaka. Eka leswi, ku na ku laveka hi xihatla ku pfuna eka xirilo lexi nga kona xa vanhu va tiko leriya. Ha tshemba leswaku, hikuva hi ri na rirhandzu, vaaki va matiko ya misava va ta pfuna vanhu va Zimbabwe loko va sungula gondzo lerintshwa.
Na hina swa hi khutaza leswaku, hambi loko ku sungula ku vonaka eka ku humelela ka vanhu va Riphabliki ra Xidemokrasi ra Congo eka gondzo ra vona ra ntshamiseko na ku humelela loku nga vonakaka.
Ntirhisano lowu nga akiwa eka nkarhi wa sweswi exikarhi ka varhangeri va DRC na Rwanda ku khoma xitshembiso xa vona xa ku yisa emahlweni mhaka ya nsirheleleko na ku tirhana na mhaka ya xirilo xa vanhu; kambe, hi ku tshemba, nakambe eka mburisano wa xipolitiki. Eka mpimo wo fana, hi ta ya emahlweni hi tirha na matiko yan'wana na Nhlangano wa Afrika ku yisa emahlweni swikongomelo leswi eBurundi, Sudan, Western Sahara, Cote d'Ivoire, Somalia na kun'wana.
Hi laha swi nga vonaka ha kona eka nhluvuko wo hambana-hambana eka tinhweti nyana leti nga hundza, Afrika Dzonga yi ta tirhisa vutshamo bya xitulu bya SADC ku tiyisisa minhlangano ya xiphemu xa tiko-nkulu, hi ku tiyisisa ngopfu-ngopfu eka ku simeka swintshuxo swa Samiti na ku tiyisisa ntwanano wa maqhingha ya xiphemu xa tiko-nkulu.
Hi nkarhi wun'we hi ta antswisa vuhlanganisi bya SADC na Timakete ta Ntolovelo ta le Vuxeni Na Afrika Dzonga (COMESA) na Vaaki va Vuxa bya Afrika (EAC). Matshalatshala lawa ya ta tekiwa ku ndlandlamuxa ku nga ri ku yisa ehansi ka vuxaka lebyi hi nga na byona na Nhlangano wa swa Xibalo xa le mindzilikanini ya Afrika Dzonga (SACU).
Hi tsakela ku hundzisela ku hoyozela vanhu na Vurhangeri bya Zambia, Ghana na Amerika eka minhlawulo leyi kombaka ku cinca eka matiko ya vona.
Hi ta tshamela ku lava ku tiyisisa vuxaka na vona na matiko yan'wana hi ku lava leswi nga swo komba ximunhu.
Hi na nkateko leswaku lembe leri hi hetisile ku tlangela khume ra malembe yo sungula ya ntirhisano wa xidiplomati na tiko ra China. Eka malembe lawa, swi vule erivaleni leswaku ku na mimbuyelo eka hinkwerhu eka vuxaka lebyi na hina.
Hi nyikile mavonelo ya hina minkarhi yo tala eka nyimpi ya le Middle East na le Israel na Palestine. Ku nyumisa ka nyimpi leyi na ku lahlekeriwa hi vutomi, ngopfu-ngopfu eka vanhu - ku katsa vana, vavasati na vadyuhari - a swi hlamuseleki.
Endlelo leri ro hlasela hi ndlela leyi a ri laveki. Naswona ha tshemba leswaku matiko ya misava ya ta kuma xintshuxo xa makumu lexi nga ta tswala mihandzu , leswaku maIsraeli na maPalestina va tiphina hi ntshuxeko na nsirheleleko tani hi vaakisani eka tindzhawu ta vona.
Hi hoyozela hi ku hlawuleka mfumo na vanhu va Cuba eka ku tlangela 50 wa malembe ya ku kuma ntshuxeko na, ntshuxeko wa ku hlawula gondzo ra nhluvuko.
Hi swi kotile ku herisa minkanerisano eka Nhlangano wa Yuropa eka maqhingha ya hina lawa ya nga va masungulo ya ku tihlanganisa na ku hetisisa Mintwanano ya Ntirhisano wa swa Ikhonomi na matiko ya xifundzha xa hina.
Hi langutela ku yisa emahlweni hi tiyisisa vuxaka loko hi rhurhela Samiti ya Afrika Dzonga-EU emahelweni ya lembe leri.
Xikan'we na matiko yan'wana ya le Dzongeni hi ta ya emahlweni na xikongomelo xo akisisa xa Nhlangano wa Matiko ya Misava, Nkwama wa Timali wa Misava na minhlangano ya vuhlanganisi leswaku yi ta komba ku cinca na mintiyiso ya ku cinca ka matirhelo ya matiko ya misava hi ndlela ya xidemokratiki, ku ringanana na ku va erivaleni.
Hi tiboha nakambe ku fikelela swikongomelo swa mintwanano ya matiko ya misava, ku katsa na Kyoto Protocol na loyi anga landzela ku vuyerisa eka vumundzuku bya vanhu va hina na vanhu va matiko ya misava.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Leswi tivisaka matshalatshala ya hina i minsinya yimbirhi ya masungulo: ku navela ka hina ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa mfumo lowu hi 2004; na ku lava ku tiyisisa leswaku mfumo lowu nga tata endzhaku ka nhlawulo ku kuma pulatifomo leyi nga lulama ku simeka minongonoko ya wona swi nga teki nkarhi.
Eka tinhweti leti taka ku nga se yiwa eka minhlawulo ya rixaka na swifundzha-nkulu, hi ta ringeta ku hetisa xileriso xo duma. Tani hi xiyenge xa tiprojeke hi xitalo eka Goza ra Minongonoko ya mfumo, hi ta langutisisa ngopfu eka:
ku endla mintirho yo fanela ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku hlanganisa hi ku antswa eka xikan'we na le ka swiyenge swa mfumo, ku katsa na le ka pulani ya matirhelo ya rixaka;
ku yisa emahlweni pfhumba ra Nyimpi ya Vusweti na ku hetisa mpfapfarhuto wa Qhingha ro Herisa Vusiwana ro Angarhela hi ku tihlanganisa na vaaki-tiko loku nga ku humeleleni sweswi;
ku simeka nongonoko wo hetiseka lowu hi nga wu veka ku herisa makhombo yo fana na kholera eka tindzhawu to tala laha tikweni;
ku yisa emahlweni vulavisisi eka Fambiselo ra ku Sirheleleka ka Vaaki-ndhawu (Comprehensive Social Security System), ku katsa mhaka ya Ndzindza-khombo wa Rihanyo wa Rixaka;
ku tshikilela pfhumba ro hlayisa gezi, leswaku ku ta kota ku lawuriwa ku tika loku nga kona eka nkarhi wa sweswi na ku cinca ka matikhomelo ya hina, hi nkarhi wun'we ku hatlisisiwa tiprojeke to nyika matimba na ku tirhisisa ka tindlela tin'wana ta swihlovo swa gezi - ku lemukiwa leswaku ku engeteleka ka mimbuyelo ya ku cinca ka maxelo, switirhisiwa swo fana na mafurha ya ti-fossil na mati loku yaka ehansi hi mpimo wun'we loku xilaveko xi karhi xi engeteleka;
leswi nga kumiwa eka ndzavisiso wa ku nghenelela ka Ikhonomi ya Vumbirhi hlanganisa eka ntirho wo fambelana wa swiyenge swo fanelana ku fana na minongonoko ya mintirho ya vaaki-tiko, nseketelo wa mabindzu lamantsongo na nhluvukiso wa matiko-xikaya;
ku tshikilela matshalatshala yo akisisa fambiselo ra swa vululami eka vugevenga, ku tlakusa hi xihatla ka nhlayo ya valavisisi, ku tirhisiwa hi ku hetiseka ka mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi, na mafambiselo yo antswa ya tihuvo; na ku fambisa maendlelo lawa ya nga kongoma eka ku tiyisisa michini yo cinca leyi tirhanaka na timhaka ta ndzinganiso wa swa rimbewu ku fana na vuyimeri bya 50/50 eka swiyenge swo teka swiboho, nhluvukiso wa vantshwa, timfanelo ta vatsoniwa na timfanelo ta vana - ku katsa na ku hetisa vuhlanganisi hi swa Pholisi ya Vantshwa ya Rixaka, ku lulamisa ku simekiwa ka Ntwanano wa Vantshwa va Afrika loko se yi hetisisiwile hi Palamende, na ku sungula Ejensi ya Rixaka Nhluvukiso wa Vantshwa; ku tiyisisa ku rhangela timfanelo ta vatsoniwa; na ku ndlandlamuxa nhlayo ya timasipala leti nga ta sungula hi ku Kongoma Timfanelo ta Vana (Children's Rights Focal Points) ku suka eka 60% ya sweswi.
Leyi na yin'wana minongonoko, ku katsa na Swilaveko swa Nkoka swa Mfumo (Apex Priorities) leswi nga boxiwa eka Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Nyenyenyani leyi nga hundza, ku suka eka masungulo ya matshalatshala ya hina ya ku hetisa xileriso swo duma na ku sungula masungulo ya vumundzuku.
Hi ta tiyisisa matshalatshala ya hina lawa ya tiyisiwaka hi mafulufulu, ku tshemba na ku tiyisela ka vanhu va Afrika Dzonga eka ku landza leswi swi nga kahle eka hina hinkwerhu. Leswi, na swin'wana swa nkoka, i xihlovo xa ku titshemba ka hina loko hi vula leswaku rixaka ri le ka xiyimo xa kahle. Demokrasi ya hina i ya rihanyo ra kahle. Yi le ku kuleni yi tiya hi kantsongo-ntsongo.
Naswona ke, hi marito ya Puresidente wa khale Mandela, "[hina] hi nga nonoki, hikuva rendzo ra [hina] ro leha a ri se fika emakumu."
Ndza nkhensa.
<fn>09061716351008.txt</fn>
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi Muchaviseki JG Zuma, Puresidente wa Riphabuliki ra Afrika Dzonga, Ntshamo wo Hlangana wa Palamende, eKapa
Khotavuxika 2009
Muchaviseki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa xipikara xa Huvo ta Rixaka na Xandla xa mutshamaxitulu wa NCOP;
Khale ka Puresidente wa Riphabuliki, Thabo Mbeki;
Khale ka Swandla swa Puresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Swirho swa nkoka swa Vuavanyisi;
Mutshamaxitulu wa SALGA, timeyara na varhangeri va le ka mimfumo ya miganga;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na varhangeri vo hlonipheka va ndhavuko;
Tinhloko ta Swivandla Swa Mfumo Leswi Seketelaka Xidemokirasi;
Gavhenara wa bangi ya le Xikarhi;
Varhangeri va swa vukhongeri;
Vafambisinkulu na varhangeri van'wana va mintirho ya mfumo;
Vayeni lava va nga kona, makhomuredi na vanghana;
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Hi ti 22 ta Dzivamisoko, mamiliyoni ya maAfrika Dzonga va humile va ya eku hlawuleni. Va tekile goza ra vona ra mfanelo ya xidemokirasi leri ri nga hlohloteriwa hi ku navela ku cinca ko antswa ka vutomi bya vona.
Hi nhlayo ya vona ya le henhla swinene, va tiyisisile leswaku hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku lwisana na vusweti na ku aka vutomi byo antswa eka hinkwavo.
Va kuceteriwe hi xivono xa rixaka leri ri angarhelaka, Afrika Dzonga leyi yi nga ya hinkwavo, rixaka leri ri nga na ntwanano exikarhi ka ku hambanana ka vaaki va rona, vanhu lava va tirhaka swin'we ku endlela leswinene eka hinkwavo.
Hi khumbhekile swinene hi xileriso lexi xa nhlawulo lexi hi nga nyikiwa hi vanhu va tiko ra hina, lava va nga hlawula mfumo wa vona hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi.
Swirho swo Hlonipheka,
Rixaka ra hina, eka malembe mo hlayanyana lama ma nga hundza, ri hlanganile na mintlhontlho yo tika swinene.
Eka leswi ku khensiwa mhaka ya leswaku hi na matirhelo mo tiya na ku tirha kahle ka xidemokirasi xa vumbiwa, na minhlangano yo tiya, leswo hi swi kotile ku hlula ku tikeriwa loku hi ku olova na hi ndlela ya ku va na xindzhuti.
Ntirho wa namuntlha i ku tlangela leswi swi endlaka leswaku xidemokirasi lexi xi tirha. Wu tlhela wu va ku tlangela mfuwo wa hina wa ku ya emahlweni na ku va na vutihlamuleri byo hlanganeriwa.
Leswi swi na vumbhoni bya vukona bya nhenha ya hina Madiba, loyi a vekeke masungulo ya ku humelela ka rixaka, na vukona bya khale ka Puresidente Thabo Mbeki, loyi a nga aka eka masungulo yalawo.
Ku ya emahlweni swi tlhela swi va na vumbhoni hi mhaka ya leswaku khale ka Puresidente Kgalema Motlanthe sweswi i Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, endzhaku ka ku cinca loku ka khwatsi, leswi swi hi endlaka tiko ro ka ri nga fani na man'wana hi tindlela to tala.
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Tani laha mi nga va ka mi tiva, ku lwisana na vusweti ka ha ri ribye ra yinhla ra xikongomiso xa mfumo wa hina.
Hi ti 9 ta Mudyaxihi, hi nkarhi wa ku vekiwa exitulwini ka Puresidente, hi endlile xiboho eka vanhu va ka hina na le ka misava leswaku:
Loko ka ha ri na maAfrika Dzonga lava va faka hi mavabyi lama ma sivelekaka;
Loko ka ha ri na vatirhi lava va kayakayaka ku phamela mindyangu ya vona na ku lwa na ku kuma mintirho;
Loko ka ha ri na vaaki lava va pfumalaka mati mo tenga, vutshamo byo amukeleka kumbe mbhasiso lowu wu faneleke;
Loko ka ha ri na vatshami va le makaya lava va hlulekaka ku tihanyisa kahle hi misava leyi va tshamaka eka yona;
Loko ka ha ri na vamanana lava va ha khomiwaka hi xihlawuhlawu, ku tirhisa hi ndlela yo biha kumbe ku xanisiwa;
Loko ka ha ri na vana lava va nga hava ndlela kumbe nkateko wa ku kuma dyondzo ya xiyimo xa le henhla;
Hi nge wisi, naswona hi nge tshuki hi hambukile, eka nsusumeto wa hina wo lwa na vusweti.
Ku lava ku fikelela swikongomelo leswi, mfumo wa hina wu hlawurile 10 wa leswi swi nga swirhangani, leswi swi nga xiphemu xa Rimba ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ra 2009 ku fika hi 2014.
Nongonoko lowu wu le ku sunguriweni ehansi ka swiyimo swo nonohwa swa ikhonomi.
Lembe leri ri nga hundza ri vonile ikhonomi ya misava hinkwayo yi nghena eka nkarhi wa nkayakayo lowu wu nga si tshamaka wu va kona eka malembe xikhume ya nkarhi wa sweswi.
Hambileswi Afrika Dzonga ri nga khumbekangiki hi ndlela leyi nhlayo ya matiko man'wana ma nga khumbeka ha yona, switandzhaku swa yona sweswi swa vonaka hi ku hetiseka eka ikhonomi ya hina. Hi nghenile eka ntshikelelo wa ikhonomi.
Swi na nkoka lowukulu sweswi ku tlula enkarhini lowu nga hundza leswaku hi tirha hi ntirhisano eka nongonoko wo fana ku va na nhlamulo eka nkayakayo lowu.
Hi teka tanihi ndhawu ya hina yo sungula rimba ra nhlamulo ya Afrika Dzonga eka nkayakayo wa ikhonomi ya matiko, leri ri nga fikeleriwa hi mfumo, vatirhi na bindzu hi Nyenyenyana lembe leri. Hi fanele ku teka goza sweswi ku hunguta ntikelo wa ku ya ehansi loku eka lava va nga ekhombyeni swinene.
Hi sungurile ku tirha ku va hi hunguta ku lahlekeriwa hi mintirho. Ku na ku twanana exikarhi ka mfumo na vanhu lava va vatirhisanaka na mfumo eka ku sungula maendlelo ya vuleteri.
Vatirhi lava va nga ta va va langutanile na ku hlongoriwa hikwalaho ka swiphiqo swa ikhonomi va ta tshikiwa emintirhweni ku ringana nkarhi wo karhi na ku tlhela va nyikiwa vuswikoti nakambe.
Nkanelo wa vuxokoxoko bya maendlelo wu ya emahlweni exikarhi ka vanhu lava va tirhisanaka na swivandla leswi swi nga ta khumbiwa hi matshalatshala lawa, ku katsa na Xivandla xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri.
Hi ta seketela ntirho wa Khomixini ya Vulamuri (CCMA) ku pfuna vathori na vatirhi ku kuma tindlela tin'wana handle ka ku hlongola hi ku landza matirhele lama ma faneleke ma xinawu.
Ku fikela sweswi, vakhomixinara va CCMA va hlayisile ku tlula mune wa magidi ya mintirho hi maendlelo mo vevukisa, na ku nyika switsundzuxo na ku seketela vatirhi lava va hlongoriweke ku ya emahlweni.
Koporasi ya Nhluvukiso wa Mabindzu yi sungurile nongonoko wa ku nyika timali eka tikhamphani leti ti nga ekhombyeni. Na hina hi ta tiyisisa leswaku mfumo wu xava tinhundzu na ku tirhisa vukorhokeri bya laha kaya hi xitalo, handle ka ku tekela ehansi vaphikizani na hina va misava hinkwayo kumbe ku tlakusa minxavo ku fikela eka swiyimo swo ka swi nga amukeleki.
Ku aka ehenhla ka ku humelela ka ku nghenelela ka tirhele ra hina eka vumaki, Pulani ya Goza ra Tirhele ra Vumaki yi ta sunguriwa.
Swivandla leswi swi rhangeke emahlweni leswi swi nga hlawuriwa i swifambo, tikhemikali, vumaki bya tinsimbi, vupfhumba, swa swiambalo na malapi ku katsa na swihlahla. Hi ku engetela, ku ta tlhela ku langutiwa vukorhokeri, vumaki bya swo vevuka na ku aka, ku katsa na swin'wana, eka makungu ya ku tumbuluxa mintirho ya xiyimo xa kahle.
Tanihi xiphemu xa xiyenge xa 2 xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke, Nongonoko wa Mintirho ya Vaaki wu ta hatlisisiwa.
Yi nyika levhele ya le hansi ya mintirho ya ntolovelo eka lava va yi lavaka, loko yi ri karhi yi antswisa nkoka wa vutomi eka vaaki.
Ku wa ka ikhonomi swi ta khumba rivilo leri tiko ra hina ri kotaka ku lulamisa mintlhotlho ya vanhu na ya ikhonomi leyi tiko ra hina ri langutaneke na yona. Kambe swi nga ka swi nga cinci laha nhluvukiso wa hina wu kongomeke kona.
Swirhangani swa tirhele leswi hi nga swi hlawula, na tipulani leti hi nga ti veka emahlweni ka vavhoti, swa ha ri exivindzini xa nongonoko wa mfumo lowu.
Hi moya wa vaakatiko va Afrika Dzonga, a hi hlanganiseni mavoko ya hina ku kuma switshunxo hi ri swin'we. Nkarhi wu fikile wa ku va hi tirha hi matimba.
Mfumo wa hina wu ta languta emahlweni, ku nga ri endzhaku!
Magoza lama ma andlariweke eka Rimba ra hina ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ma fanele ku tekela enhlokweni ku tika loku ku tisiwaka hi nkayakayo wa ikhonomi. Ku ya ehansi a ku fanelanga ku endla leswaku hi cinca tipulani leti. Kambe ku fanele ku hi susumeta leswaku hi tirhisa leswi hi xihatla na ku tiyimisela.
Hi teka xiboho xa leswaku hi ku tirha swin'we hi ta hatlisisa ku kula ka ikhonomi na ku cinca ikhonomi ku tumbuluxa mintirho ya kahle na ku yisa emahlweni tindlela to hanya.
Hi ta sungula nongonoko lowukulu wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na vanhu. Hi ta sungula na ku tirhisa qhinga ro twisiseka ra nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya leri ri fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka swa marimelo na ku kumeka ka swakudya.
Hi ta tiyisa vuswikoti na mphakelo wa vatirhi. Hi ta antswisa phurofayili ya rihanyo ra maAfrika Dzonga hinkwavo.
Hi ku tirhisana na maAfrika Dzonga hinkwawo, hi ta tiyisa ku lwisana na vugevenga na vukungundzwana. Hi ta aka vaaki lava va khomaneke, vo hlayisa na ku tiyisela ka nkarhi wo leha.
Hi ku tirhisana na Afrika na misava hinkwayo, hi ta lava ku kuma ndlela yo ya emahlweni ka Afrika na ku yisa emahlweni ku tirhisana na tinxaka ta le handle.
Hi ta tiyisisa ku lawuriwa na ku tirhisiwa kahle ka switirhisiwa eka nkarhi wo leha.
Naswona, hi ku tirha na vanhu na hi ku seketeriwa hi vatirhela-mfumo va hina, hi ta aka tiko leri ri hluvukaka, hi antswisa vukorhokeri bya vanhu na ku tiyisa swivandla swa xidemokirasi.
I ntsako na nkateko eka mina ku kombisa timhaka ta nkoka ta nongonoko wa hina wa ku tirha.
Ku tumbuluxiwa ka mintirho ya kahle swi ta va exivindzini xa matirhele ya hina ya ikhonomi.
Ku fambisana na ku tshembiasa ka hina, hi fanele ku manyukuta hi tlakusa ikhonomi leyi yi katsaka hinkwavo.
Eka mhaka leyi, hi ta tirhisa tindlela hinkwato ta mfumo tanihi makumele, vuseketeri bya tilayisense na timali ku pfuneta mabindzu lamantsongo ku katsa na ku tlakusa ku tirhisiwa ka Ntiyisa-Vubindzu bya Vantima leyi Ndlandlamuxiweke na ku tirha hi endlelo ro lulamisa lava a va salela endzhaku.
Matirhiselo ma ta endliwa hi ku tekela enhlokweni xilaveko xa ku lulamisa ku nga ringanani ka nkarhi lowu wu nga hundza.
Ku hundzuluxa ku ta tisiwa ku seketela vamanana, vantshwa na vatsoniwa.
Hi ta hunguta ndhwalo wa ku lawula eka mabindzu lamantsongo. Mhaka ya ku tlimbeleteriwa hi swinawana yi vuriwile hi xivandla minkarhi yo hlaya.
Eka ku nghenelela kun'wana ku tumbuluxa ndhawu leyi yi endlaka leswaku vuvekisi byi va kona, mfumo wu ta kongoma eka sisiteme yin'we yo hlanganeriwa ya matsariselo ya mabindzu.
Leswi swi ta antswisa vukorhokeri bya tikhasimende na ku hunguta ku durha ka ku endla bindzu eAfrika Dzonga.
Mhaka yin'wana ya nkoka ya nsusumeto wa hina wa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho i Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke. Xikongomiwa xa le ku sunguleni xa miliyoni wa mintirho xi fikeleriwile.
Xiyenge xa vumbirhi xa nongononko xi kongomile eka ku tumbuluxa mune wa mamiliyoni wa swivandla swa mintirho hi 2014.
Exikarhi ka sweswi na N'wendzamhala 2009, hi pulana ku tumbuluxa kwalomu ka 500 000 wa swivandla swa mintirho.
Loko hi ri karhi hi tumbuluxa ndhawu ya kahle ya swivandla swa mintirho na mabindzu, mfumo wa swi vona leswaku vaakatiko van'wana va ha ta ya emahlweni na ku lava ku pfuniwa hi mfumo. Mali ya mpfuneto wa vanhu yi tshama ya ha ri ndlela yo tirheka ya ku herisa vusweti. Hi ti 31 ta Nyenyankulu 2009, ku tlula 13 wa mamiliyoni wa vanhu va kumile mali ya mpfuneto wa vanhu, ku tlula 8 wa mimiliyoni wa vona ku nga vana.
Hi tekela enhlokweni xilaveko xa ku hlanganisa mimpfuneto ya vanhu na mintirho kumbe migingiriko ya ikhonomi ku kota ku hlohlotela ku tiyimela eka vanhu lava va nga ri ki vatsoniwa.
Xa nkoka ngopfu eka nkarhi lowu, vaakelani va fanele ku pfunana.
Sweswi i nkarhi wa ku hlangana. A hi pfunaneni tanihi vaakelani.
A hi pfumelelaneni leswaku a ku fanelanga ku va na n'wana loyi a nga ta etlela hi ndlala hikwalaho ka ku va vatswari va yena va nga tirhi. Loko hi nga hlangana hi tirha swin'we, hi nga endla swo tala.
Vayeni vo hlonipheka, tanihi xiphemu xa qhingha ra leswi swi nga rhanga emahlweni hi ta ya emahlweni na nongonoko wa hina wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na swa vanhu.
Ntlawa lowu wa ha ku vumbiwaka wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa mfumo wu ta tiyisisa leswaku R787 wa mabiliyoni leyi yi faneleke ku tirhiseriwa switirhisiwa tanihi leswi swi vekiweke hakona eka mpimanyeto wa mali ekusunguleni ka lembe leri yi pulaniwa kahle na ku tirhisiwa.
Mali leyi yi katsa leyi yi nga nyikeriwa eka nongonoko wa ku aka swikolo, swo famba swa mani na mani, ku katsa sisiteme ya ku famba hi xihatla ka mabazi, tiyindlu, mati na mbhasiso.
Yin'wana ya tiphurojeke letikulu ta vuvekisi bya swivandla yi le ka Khapu ya Misava ya Bolo ya Milenge ya FIFA ya 2010. Hi tiyisisile tanihi mfumo na rixaka hi ku angarhela leswaku Khapu ya Misava yi ta siya ndzhaka wo tinyungubyisa lowu eka yona vana va hina na vaakatiko va ta vuyeriwa eka malembe yo tala lama ma ha taka.
Hi le ka ntila wa ku fikelela ku boheka ka hina na ku va hi tiyimiserile ku nyika misava Khapu ya Misava yo antswa swinene leyi yi nga se tshamaka yi va kona.
Hi le ku tshamisekiseni ka tisisiteme hinkwato ku endla Khapu ya Nhlangano leyi yi sungulaka hi ti 4 ta Khotavuxika, ku humelela lokukulu.
Hi Dzivamisoko lembe leri, ndzi tibohile eka vurhangeri bya bindzu ra mathekisi ku hundzisela emahlweni ku kanerisana hi mayelana na matirhele ya sisiteme ya ku Cinca hi Xihatla ko hlanganeriwa ka Mabazi ku fikela endzhaku ka nhlawulo.
Hi tinyiketele ku nyika nkarhi wo tala ku tirhana na swivilelo swa bindzu ra mathekisi hi ku hetiseka. Hi ti 11 ta Khotavuxika Holobye wa Vutleketli u ta sungula ku kanerisana na bindzu leri.
Nhlengeletano wu ta sungula nandzelelano wa ku tihlanganisa na lava va khumbiwaka hi sisiteme ya BRT. Hi na ntshembo leswaku timhaka leti ti nga ta va ti nga ntshuxiwanga ti ta lulamisiwa na tona ku enerisa hinkwavo lava va khumbekaka.
Leswi swi ta katsa timhaka ta nkoka ta ndlela leyi hinkwavo lava va khumbekaka va ta vuyeriwa njhani eka matshalatshala lawa.
Swirho swo Hlonipheka,
Nhluvukiso wun'wana lowu wu faneleke ku pfuna Khapu ya Misava i ku sunguriwa ka switirhisiwa swa mahaxelo ya xidijiti na tithirasimitara ta ku hangalasa swa vuhaxi.
Eka hinkwaswo, hi ta tiyisisa leswaku ku durha ka ku vulavurisana hi tinqingho ku yisiwa ehansi hi tiphurojeke leti ti nga le ku teni ta ku kurisa mpimo wa matirhele ya swa brodibande.
Hi fanele ku tiyisisa leswaku a hi siyi tindhawu ta le makaya endzhaku eka minhluvukiso leyi yo nyanyula.
Tanihi xiphemu xa nhluvukiso wa switirhisiwa swa vanhu hi ta nyika tiyindlu leti ti kumekaka eka tindhawu leti ti nga fanela na nxavo wa le hansi na ku tshamiseka ka kahle ka vanhu.
Hi ta ya emahlweni ku sukela eka ku twisisa leswaku ku tshamiseka ka vanhu a ko va ntsena ku akiwa ka tiyindlu.
I mhaka ya ku hundzuluxa madoroba ya hina na ku aka miganga leyi hlanganeke, yo hlayisa na ku khomelela nkarhi wo leha leyi nga ekusuhi na miako ya ku tirha na ya vaakatiko, ku katsa na tindhawu ta mintlangu na vuhungasi.
Hi moya lowu, hi ta tirha na Palamende ku hatlisisa ku lulamisiwa ka Nawumbisi wa Malawulelo ya Matirhiselo ya Misava.
Hi ku tirhisana na vanhu va ka hina lava va nga etindhawini ta le makaya, hi ta tiyisisa qinga ro twisiseka xa nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya lexi xi fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka Marimelo na nsirhelelo wa swakudya, tanihi xirhangani xa vunharhu.
Ndzi tsakela ku tirhisa nkarhi lowu ku hundzisela ku ririsana ka hina na ndyangu wa Xandla xa Holobye wa Vurimi, Dirk du Toit, loyi a hundzeke emisaveni vhiki leri. Ku hoxa ka yena xandla hakunene ku ta tsundzukiwa.
Vanhu lava va nga ematikoxikaya na vona va na mfanelo ya gezi na mati, swihambukelo leswi swi nga na mati, mapatu, vuhungasi na tindhawu ta mintlangu; ku katsa na swivandla swa mavhengele swo fana na leswi swi nga emadorobeni lamakulu.
Na vona va na mfanelo ya ku pfuniwa eka vurimi leswaku va ta kota ku byala matsavu na swilo swin'wana; na ku fuya swifuwo leswaku va ta tiphamela.
Hi tiyimiserile ku sungula pfhumba leri ra ku aka swivandla etindhawini ta le makaya. Hi ku tirhisana na vaakatiko, tihosi, tikhanselara na tindhuna hi ta hatlisisa ntirho lowu.
Hi susumeta vanhu va le tindhawini ta le makaya ku sungula ku lulamisela ku hi byela leswaku hi swihi swilo leswi va swi lavaka hi xihatla, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala.
Loko hi kumile tidyondzo eka matshalatshala ya le ku sunguleni ya nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya, hi hlawurile Masipala wa Muganga wa Giyani Hinkwayo eLimpopo tanihi phurojeke yo ringeta ya pfhumba. Eka phurojeke leyi ku ta huma tidyondzo ta tiko hinkwaro.
Hi ku engetela, hi ta tirha eka ku pfuxeta loku ku hlawuriweke ka madoroba ya le makaya, hi mimpfuneto yo fana na Nongonoko wa Mpfuneto wa ku Hluvukisa Vaakelani. Hi ndlela leyi, tindhawu leti ti rhendzeleke madoroba ti ta vuyeriwa hi ku pfuniwa hi swa ikhonomi.
Hi ku nghenelela loku hinkwako, hi langutanile na ku cinca xivumbeko xa tindhawu ta matikoxikaya etikweni ra hina.
Varikwerhu,
Dyondzo yi ta va xirhangani xa nkoka eka ntlhanu wa malembe lama ma taka. Hi lava vadyondzisi va hina, vadyondzi na vatswari ku tirha na mfumo ku cinca swikolo swa hina swi va tisenthara ta xiyimo xa le henhla.
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuhlangi bya le masunguleni wu ta tlakusiwa hi xikongomelo xa ku fikeleriwa loku ku fanaka ka Giredi ya R na ku engetela nhlayo ya vana va malembe ya 0-4 hi ka mbirhi hi lembe ra 2014.
Hi vuyelela swilo leswi ku nga kanerisaniwiki ha swona. Vadyondzisi va fanele ku va exikolweni, hi nkarhi, ku dyondzisa, ku ka va nga tshiki ntirho wa vona na ku xanisa vana! Vana va fanele ku va etlilasini, hi nkarhi, ku dyondza, ku hlonipha vadyondzisi va vona na ku hloniphana, na ku endla ntirhokaya wa vona.
Ku antswisa vufambisi bya swikolo, ku leteriwa ka ximfumo ku ta va xilaveko xo rhanga xa ku tlakusiwa ka vadyondzisi ku va tinhloko ta swikolo na tinhloko ta tindzawulo.
Ndzi ta tihlanganisa na tinhloko ta swikolo ku avelana xivono xa hina eka ku pfuxetiwa ka sisiteme ya dyondzo ya hina.
Hi ta engetela ku ringeta ka hina ku kucetela vadyondzi ku heta dyondzo ya vona ya sekondari.
Xikongomiwa i ku tlakusa nhlayo ya ku titsarisa eswikolweni swa sekondari ku ya eka 95 wa tiphesente hi 2014. Hi tlhela hi languta tindlela ta ku vuyisela vana lava va nga tshika xikolo eka sisiteme, na ku va nyika nseketelo.
Swirho swo Hlonipheka, ha khumbeka swinene hi swiviko swa vadyondzisi lava va xanisaka vana hi swa masangu, ngopfu ngopfu vanhwanyana.
Hi ta tiyisisa leswaku Swiletelo swa ku Xanisa ka le Masangwini na ku Hlasela eswikolweni swa mfumo swa hangalasiwa hi vunyingi, na leswaku vadyondzi na vadyondzisi va swi tiva na ku swi landzelela.
Hi ta teka magoza ya vukari, na ku ehleketiwa hi ku hetiseka, ehenhla ka vadyondzisi vahi kumbe vahi lava vatirhisaka matimba hi ndlela yo biha hi ku tinghenisa eka vuxaka bya le masangwini na vana.
Ku tlakusa dyondzo ya vutomi hinkwabyo, Nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo na Vuleteri bya Lavakulu Kha ri Gude wu ta tshikeleriwa.
Varikwerhu, Swirho swo Hlonipheka,
Hi fanele ku tiyisisa leswaku matshalatshala ya vuleteri na nhluvukiso wa vuswikoti laha tikweni ma hlamula swilaveko swa ikhonomi.
Xiyenge xa Dyondzo yo Yisa Emahlweni na Vuleteri na 50 was tikholichi na 160 wa tikhamphasi ta xona swi ta va ndhawu yo sungula ya vuleteri bya ku hluvukisa vuswikoti.
Hi ta antswisa ku fikeleriwa ka dyondzo ya le henhla eka vana la va humaka emindyangwini leyi nga na vusweti na ku tiyisisa xivandla lexi xi hlayisekaka xa ku nyika tiyunivhesiti mali.
Ha khumbeka swinene hi ku ya ehansi ka nkoka wa rihanyo, leswi swi nyanyisiwaka hi ku engeteleka loku ko ka ku nga cinci ka ndhwalo wa mavabyi eka khume ra malembe na hafu lama ma hundzeke.
Hi tivekele swikongomelo swa ku ya emahlweni na ku hunguta ku pfumaleka ka ku ringana eka ka ku nyikiwa ka nhlayiso wa rihanyo, ku engetela vuswikoti bya vatirhi ku pfuxeta swibedlhele na titliliniki na ku engetela ku lwa na nxaniso wa HIV na AIDS, TB na mavabyi man'wana. Hi fanele ku tirha swin'we ku antswisa ku tirhisiwa ka Pulani yo Twisiseka ya Vutshunguri, Vufambisi na Nhlayiso wa HIV na AIDS ku endlela ku kota ku hunguta xiyimo xa ku tlulela lokuntshwa ka HIV hi 50% hi lembe ra 2011. Hi lava ku fikelela 80% ya lava va lavaka vutshunguri bya ARV naswona leswi hi 2011.
Hi ta sungula Xikimi xa Ndzindzakhombo ya Rihanyo ra Rixaka hi ndlela ya swiyengeyenge na ku engetelela. Ku kota ku sungula NHI, ku pfuxetiwa hi xihatla ka swibedlhele swa mfumo swi ta endliwa hi mintirhisano ya Mfumo na va Phurayivhete.
Hi tlhela hi langutisisa hi xihatla eka timhaka ta miholo ya vatirhi va swa rihanyo ku susa ku nga vi na ku tshemba eka vukorhokeri bya swa rihanyo.
Hi ku tirhisana a hi endleni swo tala ku tlakusa nhlayiso wa rihanyo wa xiyimo xa le henhla, hi fambisana na Swikongomelo swa Nhlangano wa Matiko ya Misava ya Nhluvukiso wa Mileniyamu swa ku hafula vusweti hi 2014.
Vaakatiko varikwerhu,
Hi ri swin'we hi fanele ku endla swo tala ku lwa na vugevenga. Xikongomelo xa hina i ku tumbuluxa sisiteme ya vululamisi bya vugevenga leyi yi cinciweke, yo hlanganeriwa ya ximanguvalawa, leyi nga na vatirhi vo ringanela, na ku fambisiwa kahle.
Swi tlhela swi va na nkoka lowukulu ku antswisa matirhelo ya tihuvo na matirheIo ya vachuchisi na ku antswisa vufokisi, forensiki na mintirho ya vunhlori. Ntirho lowu wu sunguriwile hi vunene naswona wu ta endliwa hi matimba lamantshwa.
Exikarhi ka swikongomiwa swa hi xihatla i ku tiyisisa leswaku hi engetela nhlayo ya vachuchisi na vatirhi va Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu. Hi ta endla tano hi maphorisa ya vufokisi.
Hi cincile vito ra Ndzawulo leyi ku suka eka ra Vuhlayiseki na Vusirheleleri ku ya eka ra Vuphorisa ku tshikelela leswaku hi lava matimba ma xiviri ma matirhele eka ntirho wa vuphorisa. Leswi swi ta hoxa xandla eka ku hunguta vugevenga byo tika na bya vukari hi xikongomiwa lexi nga vekiwa xa 7% ku ya eka 10% hi lembe.
Ku tiyimisela ku ta yisiwa eka ku herisiwa ka vugevenga byo lukeriwa mano, ku katsa na vugevenga eka vamanana na vana.
Ku ri karhi ku amukeriwa vuvekisi bya vandla ra phurayivhete eka bindzu ra vusirheleri, hi ta antswisa ku lawuriwa ka bindzu leri.
Exikarhi ka matshalatshala man'wana ya nkoka, Ejensi ya Vulawuri bya ndzelekano; hi ta tikisa ku ringeta ka hina ku lwisana na vugevenga bya le ka inthanete na vukhamba bya vutitivisi, na ku antswisa tisisiteme emakhotsweni ya hina na ku hunguta ku vuyelela eka vuonhi.
Varikwerhu,
Ndzi tsakela ku tshikelela nseketelo wa hina eka ku hundzuluxa eka swa vuavanyisi loku ku ya ka emahlweni.
Ku hundzuluxa ku fanele ku vulavula na timhakankulu ku fana na ku ya emahlweni ka ku tiyimela ka vuavanyisi, ku nghenisa sisiteme ya le ndzeni ya vutihlamuleri bya vuavanyisi ku katsa na ku tiyisisa ku fikeleriwa ka vululami hi hinkwavo hi ku hetiseka.
Ku humelela ka sisiteme hinkwayo ya xidemokirasi swi ya hi vuxaka bya kahle bya ku hloniphana ku suka ematlhelo hinkwawo na moya wa vutirhisani exikarhi ka Huvonkulu, Palamende ya Xifundzankulu na Vuavanyisi. Leswi swi na nkoka eka xidemokirasi xa vumbiwa.
Muchaviseki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Hi vurile hi ku vuyelela ku tinyiketa ka hina ku lwa na vukungundzwana eka mintirho ya mfumo.
Hi ta tinyiketa hi ku hetiseka ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka makumele na mafambiselo ya tithenda, xikombelo xa tilayisense to chayela, mpfuneto wa vanhu, swibukwana swa vutitivisi, na vukhamba bya tidokete ta maphorisa.
Mo ndzi tiyisisa leswaku hinkwerhu hi na leswi hi nga swi endlaka eka nyimpi leyi ya ku lwisana na vugevenga.
Hi fanele ku va na xiave eka Tiforamu ta Vuphorisa bya Muganga. Hi fanele hi tshika ku xava nhundzu leyi nga yiviwa, leswi swi kucetelaka vugevenga.
Hi fanele ku vika vugevenga na ku pfuna maphorisa hi mahungu ku kota ku khoma lava va endlaka leswo biha. Hi ndlela leyi, hi ta ya emahlweni ku ya eka rixaka leri ri nga hava vugevenga.
Swirho swo Hlonipheka, ku sukela hi 1994 hi lavile ku tumbuluxa rixaka leri ri nga khomana ku suka eka ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza. Ha vitaniwa ku va hi ya emahlweni na nkongomelo lowu wa ku yisa emahlweni vun'we eka ku hambana na ku sungula sisiteme ya nkoka ya ku avelana, leyi yi sungulaka eka moya wa vun'we bya vaakatiko na rixaka leri ri hlayisaka.
Sisiteme ya hina ya nkoka ya ku avelana yi fanele ku hi kucetela ku va vaakatiko lava va gingirikaka eka ku pfuxeta tiko ra hina. Hi fanele ku aka vutitivisi byo fana bya rixaka na ku rhandza tiko.
Hi fanele ku tumbuluxa ku namarhela ko fana ka tiko ra hina, vumbiwa ra hina mimfungho ya rixaka. Hi moya lowu, hi ta tlakusa Risimu ra Rixaka na mujeko wa tiko ra hina na mimfungho leyin'wana hinkwayo ya rixaka.
Vana va hina, ku sukela eka malembe ya le hansi, va fanele ku dyondzisiwa ku yima na Vumbiwa na mimfungho ya rixaka, na ku tiva leswaku swi vula yini ku va vaakatiko va Afrika Dzonga.
Hi ta tiysisa maendlelo mo fana ma rixaka ku cinca swa ntivo-misava na mavito ma tindhawu. Leswi swi fanele ku tisa nkarhi wa ku hoxa maAfrika Dzonga hinkwawo eka ku kuma vutitivisi bya rixaka lebyi byi katsaka hinkwavo, ku engetela matwisiselo ya hina ya matimu na ndzhaka ya hina.
Ntlangu i xitirhisiwa xa matimba xa ku aka rixaka. Hi ku tirhisana hi fanele ku seketela swipano hinkwaswo swa rixaka ku suka eka Bafana Bafana ku ya eka ti-Proteas na Springbok; ku suka eka Banyana Banyana ku ya eka Tiolimpiki ta Vatsoniwa.
Swipano swa hina swi tirha kahle ntsena hi nseketelo wa hina.
Ndzi pfumeleleni ku tirhisa nkarhi lowu ku hoyozela swipano swa hina swa rixaka eka matirhele ya swona eka vhiki leri ri hundzeke, hakunene ku humelela kahle.
Xipano xa tiko xa bolo ya mavoko ya vaxisati xi endlile leswaku hi tinyungubyisa hi ku hlula eka Mphikizano wa Bolo ya Mavoko ya Tinxaka-Tinharhu. Hoyohoyo eka Sevens Springboks lava va nga tinghwazi ta IRB Sevens World Series - naswona hi nga rivali ti-Blue Bulls lava va nga hlula eka tifayinali ta Super 14 hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi!
Swi le rivaleni leswaku hi fanele ku vekisa hi mpimo lowukulu eka nhluvukiso wa mintlangu ya le xikolweni na ku tiyisisa leswaku yi va xiphemu xa kharikhulamu ya xikolo. Hi ku engetela hi ta tiyisisa leswaku ku va kona ka tindhawu ta mintlangu eka miganga leyi nga na vusweti swi va mhaka ya xirhangani.
Hi tinyikete eka malembe yo tala ku hoxa xandla eku akeni Afrika Dzonga yo antswa na misava yo antswa.
Xikongomelonkulu xa mfumo xa nkarhi wo koma i ku tiyisisa leswaku vuxaka bya hina na va le handle byi hoxa xandla eka ku tumbuluxa ndhawu leyi yi nga ringanela ku kula loku ku ya ka emahlweni na nhluvukiso wa ikhonomi.
Hikwalaho ka leswi, hi ta ya emahlweni hi rhangisa khontinete ya Afrika hi ku tiyisisa Nhlangano wa Afrika na swiyenge swa wona, na ku kongomisa eka xiyimo xa le henhla eka matirhiselo ya Ntirhisano Lowuntshwa wa Nhluvukiso wa Afrika.
Hi nkoka wo ringana, na ku va ekusuhi na le kaya, i ku tiyisisa ku hlangana ka xifundza hi tshikelela eka ku antswisa ku hlangana ka swa tipolitiki na ka ikhonomi ka SADC, ku ya eka ku fikelela swikongomelo swa AU swa mfumo wo Hlangana. Hi ta tumbuluxa Ejensi ya ku Tirhisana ka Nhluvukiso wa le Dzongeni na matiko man'wana eka khontinete.
Afrika Dzonga ri ta ya emahlweni ri pfuna eka ku akiwa na ku hluvukisiwa ka khontinete ya Afrika ngopfu ngopfu eka swiyimo leswi swi sukaka eka ntlimbo. Hi ta ya emahlweni hi hlohlotela ntshamiseko wa ku rhula na ku tiyiseka eka ntlimbo wa le Israeli-Palestine ku ya hi xitshunxo xa matiko lamambirhi.
Tanihi mutshamaxitulu wa SADC na muvevukisi, hi ta hoxa xandla eka ku tlakusa mfumo wo katsa hinkwavo ku fikela loko ku khomiwa nhlawulo lowu ntshunxekeke na ku va lowunene eZimbabwe.
Nxaniseko wa Vanhu va Zimbabwe wu vile na switandzhaku swo biha eka xifundza xa SADC, ngopfungopfu Afrika Dzonga. Hi vitana matiko hinkwawo lawa rhandzaka ku rhula emisaveni hinkwayo ku seketela mfumo lowu wu katsaka hinkwavo ku va wu kota ku fikelela ku pfuxeta ikhonomi.
Hi ta seketela matshalatshala ya xifundza xa SADC ku ololoxa xiyimo eMadagascar.
Ndzi pfumeleleni, vayeni lava va nga kona, ku tsundzuka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ra Afrika Dzonga eka ntirho wa nkoka lowu va nga wu endla eka ku tisa ku rhula eka khontinete.
Hi tihuvo ta khontinete na ta xifundza, hi ta tirhela ku fikelela ku tshamisekisa demokirasi na nhlonipho wa timfanelo ta vanhu eka khontinete ya Afrika.
Hi ta hoxa xandla eka ku tiyisisa vuxaka bya Dzonga-Dzonga na ku lava mintwanano leyi vuyerisaka hinkwavo na matiko ya nkoka ya le Dzongeni.
Hi ta ya emahlweni na ku kurisa vuxaka na N'walungu loyi a hluvukeke ku katsa na G8, na qinga ra ku tirhisana na Nhlangano wa Yuropa.
Hi ta ya emahlweni na ku endla goza ra ku tiyisisa xiheri xa minkanerisano ya WTO Doha Development ku vuyelela ka ku kanerisana.
Afrika Dzonga, tanihi tiko leri ri nga oma ri lava goza ra xihatla ku hunguta ku cinca hi matimba ka mbangu na ku tiyisisa mphakelo wa mati eka vaakatiko.
Exikarhi ka minongonoko yo tala, hi ta tirhisa qhingha ra Mati ra ku Kurisa na Nhluvukiso, leri nga ta tiyisa vulawuri bya mati. Hi ta ya emahlweni hi antswisa matirhelo ya eneji na ku tshembeka ka ku pfuxetiwa ka eneji.
Swirho swo Hlonipheka,
Tiko leri hluvukaka ri lava ku antswisiwa ka vukorhokeri bya mfumo na ku tiyisiwa ka swivandla swa xidemokirasi.
Hi tumbuluxile Vuholobye byi mbirhi eka Puresidensi ku tiyisisa ha swimbirhi maqhingha ya mapulanelo ku katsa na vulanguteri na mimpimo ya matirhelo.
Ku tiyisisa ku humelerisa ku tiboha ka hina, hi ta endla leswaku Vaholobye va Khabinete va va na vutihlamuleri hi ku tirhisa switirho swa matirhelo, hi ku tirhisa tithagete let ti nga vekiwa na swipimo swa leswi swi humeke, ku sukela hi Mawuwani.
Hi ta tlhela hi katsa mabindzu ya mfumo na Swivandla swa Mali ya Nhluvukiso eka mapulanelo ya mfumo na ku antswisa vulanguteri na mimpimo ya matirhelo ya wona.
Swirho swo Hlonipheka, maAfrika Dzonga yarikwerhu,
Ku tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi swinharhu-muganga, swifundzankulu na rixaka - swi antswisa manyikelo ya vukorhokeri, hi ta hatlisisa ku sunguriwa ka Vutirheli byin'we bya Mfumo.
Vulawuri lebyi byi ta sindzisa ku rhangisiwa ka vanhu emahlweni eka mphakelo wa vukorhokeri. Hi ta tiyisisa vukorhokeri bya malwandla na ku tirheka ku suka eka vatirhi lava va nga emahlweni ka khawuntara eku nyikeni ka vukorhokeri eka tindzawulo hinkwato ta mfumo.
Eka nkarhi lowu wa ku pfuxeta, hi kongoma eka mfumo wa ku tihlanganisa.
Ku rhangela hi xikombiso, ntirho wu sungurile eka ku tumbuluxa matirhelo ya ku tihlanganisa na vanhu eka Puresidensi.
Ku engetela eka ku amukela mapapila na tiemeyili ku huma eka vanhu, hi ta tlhela hi sungula nomboro ya riqingho ra mahala ku kota ku fikelela hi ku olova.
Vatirhi va ta tirhana na xivutiso xin'wana na xin'wana wonge hi xona ntsena, va xi landzelerisa eka tichanele hinkwato ku fikela loko xi kuma ku yingiseriwa loku ku faneleke.
Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa, leyi yi nga tumbuluxiwa hi ku hlanganisiwa ka Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu na Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka yi ta simekiwa hi 16 Khotavuxika Ekurhuleni.
Swivandla leswi swa hlanganisiwa ku hatlisisa vukorhokeri na swivandla swo hluvukisa leswi swi nyikiwaka vantshwa.
Ejensi yi ta hlanganisa swidyondzeki swa vantshwa lava va pfumalaka mintirho swivandla swa ikhonomi; ku tiyisisa matshalatshala ya ku kurisa Minongonoko ya Vukorhokeri bya Vantshwa ya Rixaka na ku seketela van'wambindzu va vantshwa.
Xipikara na Mutshamaxitulu, Vayeni vo Hlawuleka,
N'hweti leyi taka Madiba wa hina wo rhandzeka u ta va na 91. Vanhu emisaveni hinkwayo va ha ya emahlweni va ba huwa ya ntsako laha a va ka a ri kona na ku va a va pfuna eka nkayakayo wa vona. Minkoka na swikombiso swa yena swa ku tinyiketa ku tirhela vumunhu i xikombiso xo vangama eka misava ya namuntlha ya khombo.
Mpfhumba ra tinxaka hinkwato ri sunguriwile hi Nkwama wa Nelson Mandela na mihlangano leyi yi yelanaka na wona, pfhumba leri ri vitaniwaka Siku ra Mandela, leswi swi katsakanyaka leswi Tatana a yimelaka swona.
Siku ra Mandela ri ta tlangeriwa hi 18 Mawuwani lembe rin'wana na rin'wana. Ri ta nyika vanhu va Afrika Dzonga na vanhu va le misaveni hinkwayo nkarhi wa ku endla xanchumu xa kahle ku pfuna van'wana.
Madiba u tirhile mintirho ya tipolitiki ku ringana 67 wa malembe, naswona hi Siku ra Mandela vanhu emisaveni hinkwayo, emintirhweni, ekaya na le swikolweni, va ta laveka leswaku va tirhisa kwalomu ka 67 wa timinete ta nkarhi wa vona va endla xanchumu lexi xi pfunaka eka tindhawu ta ka vona, ngopfungopfu eka lava va pfumalaka nkateko.
A hi seketeleni Siku ra Mandela hi timbilu ta hina hinkwato na ku kucetela misava ku tikatsa na hina eka pfhumba leri ra kahle.
Muchaviseki Xipikara, Mutshamaxitulu na maAfrika Dzonga ya Rikwerhu,
Hi andlarile emahlweni ka rixaka nongonoko wa hina wa ntlhanu wa malembe lawa taka. Ku fambisana swin'we na ku tiboha kun'wana na kun'wana loku hi ku endlaka i vuxokoxoko bya pulani ya phurojeke, na swikongomiwa na magoza ya nkoka.
Mahungu lawa hi ku famba ka nkarhi ma ta humeseriwa erivaleni. Hakunene tanihi vaakatiko nkarhi wun'wana hi fanele hi tivutisa leswaku incini lexi hi nga xi endlaka hi ri hexe ku pfuneta ku tlakusa nongonoko lowu wa rixaka.
Ku va muakatiko a hi mhaka ya timfanelo ntsena, ku tlhela ku va mhaka ya vutihlamuleri, ku hoxa xandla ku endla tiko ra hina ri va ro antswa.
Hi tlhela hi langutela ku tirhisana kahle na mavandla mo kaneta ePalamende, hi moya wa ku rhangisa tiko emahlweni.
Ku engetala, Madiba u hi dyondzisile kahle leswaku tiko leri i ra hinkwavo, vantima na valungu. Ku tirhela ndzivalelano na vun'we swi ta tshama swi ri swa nkoka loko hi ri karhi hi ya emahlweni.
Tanihi leswi ku tirhisiwa ka minongonoko ya hina ku nga ta va kona hi ri karhi hi langutanile na ku ya ehansi ka ikhonomi, hi ta fanela ku tirha hi ehleketelela nkarhi lowutaka, ku nga vi na ku tlangisiwa, ku nga vi na masalelo ma timali to ka ti nga tirhisiwanga-peni yin'wana na yin'wana yi fanele ku tirhisiwa hi vutlhari na hi ku vuyerisa. Hi fanele hi tirhisa mpimanyeto wa mali hi ndlela leyinene.
MaAfrika Dzonga Yarikwerhu, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku fikelela xivono xa hina xo fana xa rixaka ro antswa na ku humelela!
Ndza mi khensa!
Khotavuxika 2009
<fn>10022613051001.txt</fn>
Nyenyenyani 2010
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Milawu na Xandla xa Mutshamaxitulu wa NCOP;
Muhlonipheki Muavanyisinkulu wa Riphabuliki ra Afrika-Dzonga na swirho hinkwaswo swo hlonipheka swa Huvo ya swa Vululami;
Khale ka swandla swa vaphuresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa swifundzankulu swa hina;
Mutshamaxitulu wa SALGA na vurhangeri hinkwabyo bya mfumo;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko;
Tinhloko ta Minhlangano ya Xiyenge xa 9;
Gavhenara ya Bangi ya le Xikarhi;
Vuendzi byo hlawuleka bya matiko ya misava, ngopfungopfu;
Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha to lwela ntshuxeko;
Swirho swa vuyimeri bya matiko ya le handle;
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Ha tsaka ku va na n'wina madyambu lawa ya nkoka swonghasi.
Ndzi yima emahlweni ka n'wina madyambu lawa, 20 wa malembe endzhaku ka loko Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela a humile ekhotsweni.
Hi hlawurile siku leri tanihi siku ra ku vitana Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ku nyika Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka, ku tlangela nkarhi wa xiavo lexi nga cinca tiko ra hina.
Ku ntshuxiwa ka Madiba ku tisiwile hi ku alela ka vanhu va Afrika-Dzonga. Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha ta valwela ntshuxeko lava va nga na hina namuntlha va na vumbhoni bya swona hikuva va ve na xiave eka ku endleka ka swona.
Mi ta tsundzuka leswaku mintshungu ya vanhu va tiko leri, hi mixaka yo hambanahambana, va tihlamulerile hi ku tiyimisela eka xirhambo xa ku endla leswaku tiko leri ri nga fumeki naleswaku xihlawuhlawu xi nga tirheki.
Hi tlangela siku leri na khale ka vabohiwa wa swa tipolitiki lava hi nga va rhamba leswaku va ta va na hina.
Eka swo tala, a ri xirho xa xipano xa vayimeri eRivonia. Hi rhandza ku amukela vanghana va hina na makhomuredi eka matiko ya misava, ku va va lwile na hina ku fikelela ntshuxeko.
Hi rhandza hi amukela hi ku hlawuleka vandyangu wa ka Mandela.
Va vile xikombiso xa ku titsona eka votala va hina ku twa ntshikelelo wa xihlawuhlawu. Hi xeweta vurhangeri bya nhlangano lowu fumaka na vatirhisani, lava leswi ku nga siku ro hlawuleka swinene.
Varikwerhu na vanghana,
Eka siku leri ro hlawuleka, hi fanele ku khensa ku hoxa xandla ka vurhangeri bya lava a va ri eka National Party, lava va nga vuya va lemuka leswaku xihlawuhlawu a xa ha ri na vumundzuku. Nzi pfumeleleni ku boxa xiave lexi nga tlangiwa hi khale ka Phuresidente PW Botha.
Varikwerhu vo hlonipheka,
Afrika-Dzonga ya ha ta khensa hi ku hetiseka, eka xiave lexi tlangiweke hi khale ka Phuresidente wa ANC, Mukhomuredi Oliver Tambo, loyi a nga veka masungulo kuva tiko leri ri va xikombiso xa ntshuxeko na xidemokirasi.
A ku ri vurhangeri bya yena byo hlawuleka, xivono lexi a xi ri erivaleni lexi nga yisa ANC eka ku tshikelela xikongomelo xa wona xa mintwanano leyi kaneriweke hi ku hetiseka. Vutlhari bya yena lebyi kombisiweke eka Xiboho xa Harare, lexi a nga xi tsala na ku xi rhangela. Hi swona leswi nga veka masungulo ya xitiviso hi Phuresidente FW de Klerk, 20 wa malembe lama nga hundza.
Eka leswi, Phuresidente de Klerk u kombisile vunhenha na vurhangeri bya kahle. Eka siku leri ra nkoka, mi nge ndzi tlhela ndzi khensa xiave lexi tlangiweke hi mufi Manana Helen Suzman. Loyi eka nkarhi wo leha, a ri yena wa xiritwana xoxe ePalamende, loyi a vitanela ku cinca. Hi tlhela hi tekela enhlokweni xiave xa murhangeri wa Inkatha Freedom Party, Hosi Mangosuthu Buthelezi, loyi a nga huwelela ku ntshuxiwa ka Madiba, xikan'we ni vabohiwa van'wana va swa tipolitiki na ku vuya ka lava a va ri vuchavela hwahwa.
Hi tshikelela nkhenso wa hina eka matiko ya misava eka nseketelo wa vona wa nkoka eka nyimpi ya hina. Minkarhi leyi ya matimu ya hina yi komba vuswikoti bya vun'we, hambi eka swiyimo swo tika, na ku veka mintsakelo ya tiko ra hina emahlweni ka mintsakelo yin'wana yo tala.
Hi ku tirhisana, hi nga endla swo tala.
Swirho swo hlonipheka,
Eka lembe leri, hi ta tsundzuka ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika-Dzonga, lowu tumbuluxiweke hi 1910. Leswi swi endle tiko ro hlangana.
Swa nkoka, ku nga katsiwi ka vantima eka nhlangano lowu hi xin'wana xa swivangelonkulu swa ku vumbiwa ka African National Congress hi 1912.
Loko hi endla xitsundzuxo lexi kwala lembeni, hi fanele ku kombisa mpfhuka lowu hi wu fambeke tanihi tiko.
Swirho swo hlonipheka,
Hi tsundzuka marito ya Madiba loko a ntshuxiwa, ndza n'wi tshaha loko a ku:
Ndzi yima emahlweni ka n'wina, ndzi nga ri mupurofeta kambe tanihi hlonga ra n'wina vanhu ro titsongahata. Ku titsona ka n'wina mi nga karhali na ku komba vunhenha swi endle leswaku swi koteka ku va ndzi ri laha namuntlha. Ndzi veka malembe ya mina lawa ya nga sala emavokweni ya n'wina".
Marito lawa ya hi hlohlotela leswaku hi nga wisi ku fikela loko hi fikelela tiko leri nga riki na vusweti na ku pfumala. Eka malembe ya khumembirhi lawa ya nga hundza ku sukela loko Madiba a ntshuxiwile, tiko ra hina ri cincile swinene. Phuresidente Mandela u hlanganisile tiko ra hina ku tlula mpimo ku fikelela Afrika-Dzonga leri nga riki na xihlawuhlawu xa swa rimbewu, mbala, ra xidemokirasi na ku humelela.
Loko hi tlangela ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hi tiboheni nakambe ku aka vumundzuku bya maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu.
A hi landzeleleni leswi Madiba a nga lwela swona vutomi bya yena hinkwabyo - tiko ra xidemokirasi no ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va hanyaka swin'we hi ku rhula na ku va na swivandla swo ringanela.
Swirho swo hlonipheka,
Hi rhambile ntshamo wa nhlanganelo madyambu lawa leswaku ntalo wa vaakatiko etikweni ra hina, vatirhi na vana va xikolo, va va xiphemu xa ntlangu lowu. Hi tsakisa hi mafulufulu ya vantshwa hi ntlangu lowu.
Madzanambirhi na makumetsevu tsevu wa vana vo huma eka swifundzankulu hinkwaswo va nghenelerile eka njhekanjhekisano ku nga se va na Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi ntirho wa vantshwa eka ku lwisana na vusweti.
Vanakulorhi na vanghana,
Hi hlangana endzhaku ka nkayakayo wa ikhonomi ya misava.
N'wexemu, hi hlanganile na ntshikelelo wa ikhonomi (rhisexini) wo sungula endzhaku ka malembe ya 17. Nkayakayo lowu wu koxile ikhonomi ya hina 900 000 wa mintirho. Vo tala va lava nga lahlekeriwa hi mintirho ya vona a va ri vona a va hanyisa mindyangu ya vona ya vusiwana.
Hi Nyenyenyani n'wexemu, vayimeri va mfumo, bindzu, mintirho na va miganga va twananile hi swintshuxo swa ku hunguta xiyimo na nkayakayo lowu. Hi vekile matshalatshala yo hlaya. Hi simekile matirhiselo ya mali yo lwisana na rhisexini tanihi mfumo, ngopfungopfu switirhisiwa.
Ku tiyisisa ku sirhelela nhlayiseko wa swisiwana, hi engeterile mali yo pfuneta vaakatiko, hi tlakusa Mpfuneto wo Seketela Vana ku fika eka malembe ya 14.
Eka malembe manharhu lama ya taka, vana vo engetela va mamiliyoni mambirhi vo huma eka mindyangu ya vusweti, va lamembe ya 15 ku fika eka 18, va ta vuyeriwa hi Mpfuneto wo Seketela Vana. Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu wu vekile etlhelo R6 wa mabiliyoni ku pfuna tikhamphani leti tikeriwaka. Mfumo wu tivisile "xikimi xo letela lava nga hungutiwa emintirhweni" ku pfumelela vatirhi ku hlawula ku ya kuma vuleteri kungari ku hungutiwa entirhweni. Matshalatshala lawa ya tatisiwile na hi Nongonoko wa Mintirho ya Mfumo.
Rixaka ri ta tsundzuka leswaku hi nkarhi wa Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2009, ndzi tivisile leswaku Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo wu ta tumbuluxa swivandla swa mintirho ya 500 000 hi N'wendzamhala 2009.
Swivandla leswi swa mintirho swi nyikile vanhu lava a va nga tirhi miholo, ntokoto na nkarhi wa vuleteri.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tsakela ku tivisa leswaku hi mahelelo ya N'wendzamhala, hi tumbuluxile swivandla swa mintirho swo tlula 480 000 eka mfumo, leswi ku nga 97% wa leswi a hi ti vekerile swona. Mintirho leyi yi le ka swa vumaki, vuhlayisi bya le kaya na bya muganga na tiphurojeke ta mbangu. Hi vonile tindhawu leti hi nga antswisaka eka tona, leswi hi nga ta swi cinca loko hi ya emahlweni, ku katsa ku tiyisisa eka tiphurojeke to tiyisisa swa mintirho.
Ha swi tiva leswaku leswi na matshalatshala man'wana a ya nge pfuni ku lwisana na rhisexini. Hi tsakela moya wa ntirho wa xindyangu, wa muganga na ntirho wo tinyiketela lowu hlohlotelekaka vanhu vo tala ku pfuna lava nga khumbeka hi nkayakayo, eka minkarhi leyi yo tika.
Swirho swo hlonipheka,
Swikombiso swa ikhonomi swi vula leswaku hi le ndleleni yo antswa.
Migingiriko ya ikhonomi ya kula laha Afrika-Dzonga, naswona hi langutela ndlandlamuko loko hi ya emahlweni. Tinhlayo ta swa mintirho leti nga humesiwa hi Ravumbirhi, ti komba leswaku ikhonomi yi le ku tumbuluxeni ka mintirho ku nga ri ku yi hunguta. Ka ha ri mpundzu, hambiswiritano, ku tiyisisa leswaku se ha karhi ha hluka. Mfumo a wu nga herisi matshalatshala ya wona yo seketela. Sweswi i nkarhi wa ku endla mintirho ya ku kula ku ya emahlweni, naswona ku kula ku ta hi nyika mintirho yo tala.
Nongonoko wa hina wa switirhisiwa wu ta pfuna leswaku hi kula hi ku hatlisa. Dyondzo ya hina na minongonoko ya nhluvukiso wa vuswikoti yi ta engetela ntswalo na mphikizano.
Kungu ra Hina ra Pholisi ya Nghingiriko wa Vumaki na xikongomelo xa hina xa mintirho ya swa mbangu, swi ta aka vumaki lebyi nga ta thola vatirhi vo tala. Nongonoko wa hina wa nhluvukiso wa matikoxikaya wu ta antswisa ntswalo ematikoxikaya, na vutomi bya vanhu lava hanyaka ematikoxikaya.
Leswi tshikelelaka qhinga ra hina ra ku vuyisela ikhonomi na ku kula, i nongonoko wa hina wa vuvekisi bya ntlawa wa masungulo.
Eka malembe manharhu lama taka, mfumo wu ta tirhisa R846 wa mabiliyoni eka switirhisiwa swa mfumo. Eka swifambo, hi ta lulamisa no ndlandlamuxa magondzo ya hina. Hi ta tiyisisa leswaku swiporo swa hina swi le ka xiyimo xa kahle, swa tirheka na ku antswisa mindzilikano ya le minhlalukweni. Ku tiyisisa mphakelo wa gezi lowu tshembhekaka, hi tumbuluxile Komiti ya Nkatsano wa Vaholobye eka swa Gezi, ku hluvukisa kungu ra switirhisiwa ra 20 wa malembe.
Eka swin'wana, yi ta languta eka ku teka xiave ka vatumbuluxi va gezi vo tiyimela, na ku sirhelela swisiwana eka ku tlakuka ka tihakelo ta gezi.
Hi ta tumbuluxa mutirhani na tisisteme wo tiyimela, wa le tlhelo ka Eskom Holdings. Eskom yi ta ya emahlweni yi aka swivandla swo tumbuluxa gezi na ku antswisa ku lulamisa switichi swa yona swa gezi.
Ku tiyisisa ku tlakusa ka ikhonomi yo angarhela, ku pfuna ku kula na nhluvukiso, hi tumbuluxe Huvo yo Tsundzuxa hi swa Mabindzu yo Nyika Matimba eka Vantima yo Angarhela, mutshamaxitulu wa yona ku ta va Phuresidente.
Xikongomelo xa nkoka eka ku cinca pholisi ku fanele ku va ku nghenelela ko tumbuluxa mintirho eka vantshwa. Mimpimo ya ku pfumaleka ka mintirho eka vantshwa ku le henhla swinene eka vantshwa. Ku ta vekiwa swibumabumelo swo pfuna hi tihakelo to thola vatirhi vantshwa, ku hlohlotela tifeme ku thola vatirhi lava nga riki na ntokoto.
Ndlandlamuxo wo yisa emahlweni ka minongonoko ya mintirho ya mfumo ku le ndleleni.
Leswi swi katsa switirhisiwa swa laha kaya na tiphurojeke ta ku dyondza ku tsala na ku hlaya, vuhlayisi bya le kaya, matshalatshala ya ku hlayisiwa ka swikolo na nhluvukiso wa vana va ha ri vantsongo.
N'wexemu hi simekile Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa.
Humbuluxa marhavi ya yona, etikweni hinkwaro, leswaku yi ta rhangisa minongonoko ya nhluvukiso wa vantshwa eka mfumo.
Swirho swo hlonipheka,
Loko mfumo lowu wu sungula ku fuma n'wexemu, hi tshembisile ku tirha hi matimba ku aka tiko leri hluvukaka. Hi vurile leswaku ku ta va tiko leri tihlamulelaka eka swilaveko na ku navela ka vanhu, naswona lowu tirhaka ku antswa hi xihatla. Lembe leri, 2010, ku ta va lembe ra migingiriko.
Xihlawulekisi xa mfumo lowu ku ta va leswaku wu tiva laha vanhu va tshamaka kona, wu twisisa swilaveko swa vona na ku hlamula hi xihatla.
Mfumo wu fanele ku tirha hi xihatla, matimba na vutlhari.
Hi ta langutela Vufambisi na Mintirho ya Mfumo ku landzelela xivono lexi.
Hi aka tiko leri nga simekiwa eka matirhelo, hi ku antswisa makunguhatelo xikan'we na ku langutisisa na ku kambela matirhelo. Hi lava nakambe ku katsa swipimo swa ndzinganiso wa swa rimbewu eka Nongonoko wa Magoza ya Mfumo. Nghingiriko lowu wu tiyisisa leswaku vavasati, vana na vatsoniwa va fikelela swivandla swa nhluvukiso.
Hi tsakela ku tivisa ndlela yintshwa ya ku endla swilo eka mfumo.
Ntirho wa tindzawulo wu ta pimiwa hi mimbuyelo, leyi nga hluvukisiwa hi tisisteme ta ku langutisisa na ku kambela ka matirhelo ya hina.
Vaholobye lava va nga na vutihlamuleri eka mbuyelo wo karhi, va ta sayina ntwanano wa matirhelo na Phuresidente. Ntwanano wu ta kombisa leswi faneleke ku endliwa, leswaku swi ta endliwa njhani, hi mani, hi nkarhi lowu nga vekiwa na ku hi tirhisa swipimo na switirhisiwa swihi.
Hilaha mi tivaka, hi tibohile eka swikongomiwa swa ntlhanu: dyondzo, rihanyo, nhluvukiso wa matikoxikaya na ku cinca vun'winyi bya misava, ku tumbuluxa mintirho ya kahle, na ku lwisana na vugevenga.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhela ku antswisa matirhelo ya mfumo wa miganga, nhluvukiso wa switirhisiwa na ntshamiseko wa vanhu.
Hi ta tiboha eka migingirikonkulu yo hlaya ku fikelela mimbuyelo leyi.
Hi vekile dyondzo na nhluvukiso wa vuswikoti exikarhi ka tipholisi ta mfumo.
Eka nongonoko wa hina wa 2010, hi tsakela ku antswisa vuswikoti bya vana va hina ku hlaya, ku tsala na ku hlayela eka malembe ya masungulo.
Loko hi nga endli leswi, a hi nge antswisi xiyimo xa dyondzo. Swikongomelo swa hina swa dyondzo swi olovile kambe i swa nkoka.
Hi lava vadyondzi na vadyondzisi ku va exikolweni, etlilasini, hi nkarhi, ku dyondziwa na ku dyonzisiwa ku ringana tiawara ta nkombo hi siku.
Hi ta pfuna vadyondzisi hi ku nyika minkunguhato ya dyondzo leyi nga na vuxokoxoko. Eka machudeni, hi ta nyikela hi tibuku ta mintirho hi tindzimi hinkwato ta 11. Ku sukela lembe leri ku ya emahlweni, machudeni ya tigiredi hinkwato ta 3, 6 na 9 va ta tsala swikambelwana swa litheresi na nyumeresi leti nga ta kamberiwa etlhelo. Hi kongoma ku tlakusa mpimo wa mapaselo eka swikambelwana leswi ku suka eka nhlayo xikarhi ya sweswi ya le xikarhi ka 35% na 40% ku fikela kwalomu ka 60% hi 2014. Mimbuyelo yi ta rhumeriwa eka vatswari ku landzelerisa nhluvuko.
Ku engetela kwalaho, xin'wana na xin'wana xa swikolo swa hina swa 27 000 swi ta hleriwa hi vatirhi ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo. Leswi swi ta rhekhodiwa eka xiviko lexi kambisekaka. Hi kongoma ku engetela nhlayo ya machudeni ya metiriki lawa ya pasaka ku amukeriwa eyunivhesiti ku fikelela eka 175 000 hi lembe ra 2014.
Hi kombela vatswari ku tirhisana na hina ku endlela leswaku leswi swi humelela. Hi amukela switatimende swa n'hweti leyi nga hundza swa minhlangano yinharhu ya vatirhi, NAPTOSA, SADTU na SAOU, va tiyisisa ku tiboha ka vona eka Pfhumba ra Xiyimo xa Nkoka xa Madyondzelo na Mayondziselo ku sukela hi masungulo ya 2010.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku vekisa eka vantshwa va hina ku tiyisisa vatirhi lava nga na vuswikoti ku seketela ku kula na vutumbuluxi bya mintirho.
Kutani hi kunguhata ku engetela vuleteri bya lava malembe ya 16-25 eka switirhisiwa swa dyondzo yo engetela na vuleteri. Leswi swi ta endla leswaku hi nyika chansi ya vumbirhi ya dyondzo, eka lava va nga fikeleriki ku amukeriwa eyunivhesiti. Hi tirha kun'we na minhlangano ya tidyondzo ta le henhla ku tiyisisa leswaku machudeni lava nga fanela va kuma mpfuneto wa swa timali, hi Xikimi xa Rixaka xa Mpfuneto wa Machudeni hi swa Timali.
Hi tlhele hi veka swifikeleriwa leswi hi navelaka ku swi fikelela swa nhluvukiso wa vuswikoti, ku humesa van'watithekiniki, na ku engetela nhlayo ya vadyondzisi lava nga tokota va Matemetiki na Sayense.
Hi fanele hi tlhela hi engetela nhlayo ya vantshwa la va nghenelaka eka mintirhodyondzo eka swiyenge swo tiyimela na swa mfumo.
Mbuyelo wun'wana i ku tiyisisa leswaku ma Afrika-Dzonga hinkwavo va na vutomi byo leha bya rihanyo ra kahle. Hi ta ya emahlweni hi antswisa vuhlayisi bya swa rihanyo. Leswi swi katsa ku aka na ku antswisa swibedlhele na titliliniki, na ku tlhela hi antswisa matirhelo ya vatirhi va swa rihanyo. Hi na ntirhisano na Bangi ya Nhluvukiso ya Dzonga wa Afrika (DBSA) ku antswisa matirhelo ya swibedlhele swa mfumo na tihofisi ta yona ta swifundzankulu. Hi tirhisana na DBSA na Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu, eka nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka mfumo na lavo tiyimela ku antswisa swibedlhele na ku nyikela hi timali eka tiphurojeke.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku langutana na mhaka ya kuri nkarhi wo hanya ku sukela eku velekiweni, wu yile ehansi ku suka ka 60 wa malembe hi 1994 ku ya ehansi ka 50 wa malembe namuntlha. Hikokwalaho hi le ku tekeni magoza ku vona leswaku mafu ya hungutiwa, ku hungutiwa ka mintlulelo yintshwa ya HIV na ku tirha ka vutshunguri bya HIV na mavabyi ya xifuva. Hi ta hunguta mafu ya ticece hi nongonoko wa nsawutiso. Hi ta vuyelerisa minongonoko ya swa rihanyo eswikolweni. Hi ta simeka switshembiso hinkwaswo leswi hi nga swi endla hi Siku ra AIDS ra Misava mayelana na ku sivela ntlulelo wuntshwa wa HIV na magoza ya vutshunguri. Ntirho wa ku tiyisisa leswaku ntirho lowu wu humelela wu le ndleleni. Hi ta ya emahlweni hi lulamisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme ya ndzindzakhombo ya rihanyo ya rixaka.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana laha Afrika Dzonga u titwa a hlayisekile naswona u hlayisekile. Hi ta yisa emahlweni ntirho wa hina wa ku hunguta vugevenga byo biha, na ku tiyisisa leswaku sisiteme ya vululami yi tirha hi ku hetiseka. Hi simeka makungu ya ku engetela nhlayo ya maphorisa ya vavasati na vavanuna hi 10% eka malembe manharhu lawa taka.
Hi vona ku lwisana na ku tekeriwa timovha (ku hayijeka), vukhamba bya mabindzu na le makaya, xikan'we na vugevenga byo khumbana byo ana na ku dlaya, ku pfinya na ku xanisa, tanihi swirhangisiwa swa le henhla. Hinkwerhu hi na xiave.
A hi tshikeni ku xava tinhundzu to yiviwa.
A hi tshameni hi lulamile ku nyika maphorisa mahungu hi migingiriko ya vugevenga.
Hi ntirhisano hi nga herisa vugevenga.
Vanakulorhi na vaendzi vo hlonipheka,
Mfumo wa Miganga wu fanele ku tirha. Timasipala tifanele ku antswisa swa tiyindlu, mati, nkululo, gezi, makhomelo ya matala na magondzo. Hi vile na nhlengeletano na timeyara na vafambisi va timasipala lembe leri nga hundza. Leswi swi nyike vundzeni eka mintlhotlho leyi nga eka mfumo wa miganga. Hi tlhele hi endzela vaakatiko na timasipala, ku katsa Balfour eMpumalanga na Thembisa eGauteng. Endzhaku ka rendzo ra le Balfour, hi rhumerile xipano xa vaholobye va kaye ku endzela ndzawu leyi ku ya langutisana na mhaka leyi boxiwaka hi vaakatiko.
Timhaka to hlaya se ti langutisisiwile. Nzi lerisile vaholobye ku tirhana na timhaka leti nga sala. Hi tiyisisa leswaku hambi ku ri na swirilo swo va njhani, a swi fambisani na madzolonga na ku onha nhundzu. Hi lerisile nakambe tiejensi leti tshikelelaka nawu ku tiyisa xandla eka ku nga landzeleriwi ka nawu eBalfour na le ka tindhawu letin'wana. Hi N'wendzamhala 2009, Khabinete yi pfumelerile qinga ra ku cinca matirhelo eka mfumo wa miganga.
Leswi swi ta tiyisisa leswaku mfumo wa miganga wu na vufambisi, vulawuri na vuswikoti lebyi lavekaka ku endla ntirho.
Eka lembe leri ra migingiriko, a hi tirheni swin'we ku endla leswaku mfumo wa miganga wu tirhela hinkwerhu. Hi le ku tirheni ku antswisa vutshamo lebyi nga riki enawini na ku nyika vukorhokeri byo fanela na vun'winyi bya mindyangu ya kwalomu 500 000 hi 2014. Hi kunguhata ku veka etlhelo ku tlula 6 000 wa tihekitara ta misava ya mfumo leyi nga eka ndhawu ya kahle eka lava nga holiki ngopfu ku kuma tiyindlu ta kahle.
Matshalatshala mantshwa ku ta va ku nyika vanhu vutshamo lava miholo ya vona yi nga ehenhla ku kuma mpfuneto wa mfumo, kambe lava holaka miholo ya le hasi ku fikelela xikweleti xa yindlu ebangi. Hi ta veka nkwama wa xitiyisisi wa R1 wa mabiliyoni ku koka rinoko ra mabindzu yo tiyimela na xiyenge xa swa tiyinlu, ku hluvukisa swikumiwa swintshwa swa swilaveko swa tiyindlu.
Varikwerhu, n'wexemu hi te, vanhu va le matikoxikaya navona va na mfanelo ya ku va na gezi, mati, swiyindlwana leswi nga na mati na magondzo. Hi teri va fanele ku va na tisenthara ta swa mintlangu xikan'we na tisenthara ta mavhengele ku fana na le madorobeni.
Eka leswi, hi simekile dyondzo yo sungula endhawini ya Nhluvukiso wo Katsakanya wa Matikoxikaya eGiyani, Limpopo, hi Mhawuri n'wexemu. Ku sukela nkarhi wolowo, ku akiwile tiyindlu ta 231. Ku ve na ku humelela hi ku antswisa switirhisiwa swo seketela nhluvukiso wa swa vurimi, na vuleteri bya swirho swa vaakatiko.
Ku fikelela rihanyo na dyondzo swi antswile.
Hi simeka minongonoko yo fana eka tindhawu tin'wana laha tikweni, leti vuyelaka tiwadi ta 21. Hi 2014, hi kongoma ku va na tindhawu eka 160 wa tiwadi. Hi lava 60% wa mindyangu eka tindhawu leti ku fikelela swilaveko swa swakudya swo tiendlela hi 2014.
Kantsongokantsongo swi ta kala swi lulama, hilaha ku vuriwaka ha kona varikwerhu leswaku, swilo leswikulu swi sungula kantsongo.
Hi lava nakambe ku hlanganisa ku cinca ka swa vun'winyi bya misava na minongonoko yo seketela swa vurimi. Ku humelela ka hina eka tindhawu leti swi ta pimiwa hi nhlayo yo engeteleka ya varimi kumbe van'wamapurali lavantsongo va humelela eka swa ikhonomi.
Tiko ra hina a ri fumanga loko swi ta eka mati.
Kambe, ha ha lahlekeriwa hi mati yo tala hi ku pfuta ka tiphayiphi na ku pfumaleka ka switirhisiwa swo fanela. Hi ta veka magoza yo hunguta ku lahlekeriwa ka hina hi mati hi hafu hi 2014.
Swirho swo hlonipheka
Tanihi xiphemu xa ku ringeta ka hina ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi, hi le ku tirheni ku hunguta tihakelo ta vuhlanganisi. Vaakatiko va Afrika-Dzonga va nga langutela ku hungutiwa nakambe ka tihakelo ta broadband (vuhlanganisi bya xithekinoloji), tiselula, riqingho ra le ndlwini na ra un'wana na un'wana. Hi ta tirha ku engetela rivilo ra broadband na ku tiyisisa xiyimo xa le henhla xa mintirho ya Inthanete, ku landza mimpimo ya matiko ya misava.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mfumo lowu wu ta tiyisisa leswaku rifuwo ra hina ra mbangu na switirhisiwa swa ntumbuluko swa sirheleriwa, naswona swi pfuxetiwa hi minkarhi.
Xikan'we na Brazil, India na China, xikan'we na United States, leti yimelaka matiko lawa ya hluvukeke, hi hoxa xandla lexikulu eka ku amukeriwa ka ntwanano eka Nhlengeletano ya ku Cinca ka Maxelo eCopenhagen n'wexemu. Hambi loko wu nga fambi hilaha swi lavekaka, i goza ra nkoka ku ya emahlweni tanihilaha matiko hinkwawo ya nga hlamula eka ku cinca ka maxelo.
Hi ta tirha hi ku tikarhata na matiko ya le handle leswaku ku bohisiwa ntwanano lowu. Tanihi Afrika-Dzonga, hi tibohile hi ku tinyiketela eka ku hunguta vuhangalaki bya tigese emoyeni, naswona hi ta ya emahlweni hi tirha kun'we eka qhinga ra hina ra nkarhi wo leha ra ku cinca ka maxelo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ta tiyisisa matshalatshala ya ku tlakusa mintsakelo ya Afrika-Dzonga eka matiko ya misava. Hi ta seketela matshalatshala ya ku hatlisisa nhlanganiso wa xipolitiki na ikhonomi eka xifundzha xa SADC, na ku tlakusa ku bindzula exikarhi ka swifundzha xikan'we na vuvekisi.
Afrika-Dzonga yi ta ya emahlweni yi tlanga xiave eka ntirho wa ku tiyisisa tikonkulu eka Nhlangano wa Afrika na swirho swa yona, na ku tirha hi ntwanano. Hi ta langutisisa eka ku pfuxetisa Vuxaka bya Nhluvukiso wa Afrika, tanihi qhinga ra ku hluvukisa tikonkulu.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mintirho ya Mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo xa ku endla leswaku xiphemu lexi xa migingiriko xi tirha hi xihatla na ku antswisa matirhelo.
Hi lava ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tikarhata. Hi lava vatirhela mfumo lava va nga tiyimisela, va vuswikoti na ku hlayisa swilaveko swa vaakatiko. Mfumo se wu tirhana na ku hluvukisa na ku simeka mintirho ya mfumo leyi nga na nongonoko wa nhluvukiso, lowu nga ta veka swinawana na mimpimo ya vatirhelamfumo eka swiyenge hinkwaswo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ya emahlweni na matshalatshala ya ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka maendlelo yo nyika tirhendara ta mfumo, na le ka swikombelo swa maphepha yo chayela, mali ya mpfuneto na mapasi, eka swo tala. Hi tsakela ku humelela loku nga kona eka mfumo eka swiyenge swokarhi. Vhiki leri, hi herisile tikahelo ta vuxisi ta mali ya mpfuneto wa vaakatiko ta 32 687, ta nkoka wa R180 wa mamiliyoni. Komiti ya Hina ya Vaholobye eka swa Vuxisi yi languta eka tindlela to hlula vukungundzwana.
Vanakulorhi,
Tanihilaha hi tivaka, hi sungurile Nomboro ya Hofisi ya Phuresidente ku endlela leswaku mfumo na Hofisi ya Phuresidente va fikelelela hi ku olova, na ku pfuna ku ntshuxa swirhalanganyi leswi a swi ri kona swa mphakelo wa vukorhokeri. Tiqingho leti tiyimela ku tiyimisela ka hina ku endla swilo ku hambana eka mfumo. Ti tise ku hambana nka vutomi bya maAfrika-Dzonga yo hlaya.
Hi nga vuli Man Buziwe Ngaleka wa le Mount Frere, loyi a nga hi fonela hi phenxeni ya sirha nuna wa yena, loyi a nga va yena wo sungula ku hlangana na yena hi n'wi pfuna eka siku ra hina ro sungula ku tirha.
Leswi kova switori swintsongo eka leswo tala swa ku humelela ka hina.
Eka swikombiso leswi na swin'wana, hi vone laha ka ha kayivelaka eka matirhelo ya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na hilaha hi nga swi lulamisaka hakona. Hi ku tirhisa wena Xipikara, hi rhambile vuyimeri bya minhlangano yo hambanahambana yo huma Palamende ku endzela senthara ya swa tinqingho, leswaku Swirho swa Palamende swi tivonela hi mahlo ya swona ntirho lowu endliwaka.
Vanakulorhi na vanghana,
Ndzi kombisile hi mongonkulu wa makungu ya hina ya 2010, kutiboha ka hina hinkwerhu tanihi vanhu va Afrika-Dzonga. Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wu nyikela nkatsakanyo wa kungu ra hina ra migingiriko. Vaholobye va ta nyika hi vuxokoxoko eka mimbulavulo ya vona ya swa Mpimanyeto.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi Hukuri nan'waka, hi ta tlangela malembe ya vu 150 ya ku fika ka maIndiya eAfrika-Dzonga. Swi hi nyika nkarhi wa ku vona xandla leswi nga hoxiwa hi vaaki va maIndiya eka mintirho, bindzu, sayense, mintlangu, vukhongeri, vutshila, mfuwo na ku humelelaka xidemokirasi xa hina.
Vanakulorhi na vanghana,
Mi nge ndzi teka nkarhi lowu nakambe ndzi khuza mfumo na vanhu Haiti eka papa ra ntima leri nga va wena. Ha tsaka leswaku xipano xa hina xa ku lamula xi kotile ku ya pfuna. Ndzi tsakela ku khensa muAfrika-Dzonga un'we loyi a nga hlulekiki ku pfuna hi minkarhi ya makhombo, na ku pfuna ku tlakusa xivono xa rixaka leri hlayisaka. Hi amukela Dok Imtiaz Sooliman wa Gift of the Givers eka Huvo namuntlha.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Ku rhurhela Khapu ya Misava ya FIFA swi endla leswaku 2010 ku va lembe ra migingiriko. Hi tekile malembe yo hlaya hi ri karhi hi kunguhatela Khapu leyi ya Misava. Hi salele hi tin'hweti tinharhu ntsena. Naswona hi tiyimiserile ku humelela eka leswi. Switirhisiwa, vusirheleri na malulamiselo swi lulamile ku tiyisisa leswaku hi va na thonamente ya kahle swinene.
Phuresidente Mandela u pfunile swinene eka ku va tiko ri kumile timfanelo ta ku rhurhela ntlangu lowu wa nkoka swinene. Hikwalaho hi fanele ku vona leswaku Khapu ya Misava ya humelela swinene ku komba ku n'wi xixima.
Ndzi un'wana loyi a tshembhaka leswaku Bafana Bafana va ta hi hlamarisa. Xa nkoka, thikithi exandleni vakahina! Hinkwerhu ka hina a hi xaveni mathikithi hi nkarhi ku va hi ta kota ku ya emintlangwini.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Loko hi tlangela siku ra ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hiboha leswaku hi ta ndzivalelano, ntwanano wa rixaka, ku pfumala xihlawuhlawu na ku aka vumundzuku hinkwerhu tanihi maAfrika-Dzonga, vantima ni valungu.
Hi leteriwa hi leswi Madiba a nga swi vula loko a tengisiwa, leswaku, ndza n'wi tshaha loko a ku:
Hi nkarhi a ku hanya ka mina ndzi tinyiketile eka nyimpi leyi ya vanhu va Afrika. Ndzi lwile na ntshikelelo wa valungu, naswona ndzi lwile na ntshikelelo wa vantima. Ndzi tlangerile mavonelo ya tiko ra xidemokirasi ro ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va tshamaka kun'we hi ku rhula, na mimbuyelo yo ringana. I mavonelo lawa ndzi tsakelaka ku hanyela wona, na ku wa fikelela. Kambe loko swi laveka, I mavonelo lawa ndzi nga tiyimisela ku ya fela".
Hi ku hlohloteriwa hi xikombiso xa hina Madiba, i ntsako eka mina ku nyikela Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2010 eka tinhenha hinkwato, lava nga tlangeriwa ni lava nga tlangeriwangiki, lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
A hi tirheni kun'we ku endla leswaku lembe leri ra migingiriko ri va ro humelela eka tiko ra hina.
Ndza mi khensa.
<fn>11500VME2008Rubrics.txt</fn>
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo nga fikelelang
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA XHR XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahika na swihoxo swo ta - Mahlawulelo ya hoxekile. - Swivulwa na tind hlangahlanganile k malongoloxelo ya hava nkhulukelano - Xitayili, thoni na swi na swihoxo ek hinkwaswo leswi - Xitshuriwa xi tal hi swihoxo hambi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na k - Xitshuriwa xi le ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka - Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 1
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 -
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 1
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA XHR XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko x xitshuriwa lexi tumbuluxiweke landzelelangi m matsalelo. - Xitshuriwa xi a hi ndlela yo ka y fikelelangi nasw nonoha swinen twisisa. - Ntivomarito wa ku antswisiwa s naswona matirh kona a ya famb xikongomelo, va va mahungu na -Xitayili, thoni n rhejisitara swi ti ndlela yo amuk ya hi swilaveko xitshuriwa. - Hambileswi xi kambisisiweke, x xopaxopiweke n hleriwa xa ha ri swihoxo switson - Vulehi bya xits byo amukeleka
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana-Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vuswikoti byo amukeleka-Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49%khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 -1
Vuswikoti bya madyondza- Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 1
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo nga fikelelang
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA XHR XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo koma 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko x xitshuriwa lexi tumbuluxiweke landzelelangi m matsalelo. - Xitshuriwa xi a hi ndlela yo ka y fikelelangi nasw nonoha swinen twisisa. - Ntivomarito wa ku antswisiwa s naswona matirh kona a ya famb xikongomelo, va va mahungu na -Xitayili, thoni n rhejisitara swi ti ndlela yo amuk ya hi swilaveko xitshuriwa. - Hambileswi xi kambisisiweke, x xopaxopiweke n hleriwa xa ha ri swihoxo switson - Vulehi bya xits byo amukeleka
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 16 14-16 14 14 12-14
Vuswikoti bya le henhlanyana-Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 14-16 14 12-14 12 10-12
Vuswikoti byo amukeleka-Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 12-14 12 10-12 10 08-10
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49%khodi ya 3 10-12 10 08-10 08 06-0
Vuswikoti bya madyondza- Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10 08 06-08 02 - 0
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
<fn>11501VFM2007.txt</fn>
Memorandamu le ri ri na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
A a ri hosi ya mfumo wa Gaza/U lwile ni Maputukezi/ U hoxile xandla eka ku hlanganisa Vatsonga-Machangana. vv
U vula leswaku mfumo wa khale wa xihlawuhlawu a wu nga tsakeli tihosi leti a ti nga wu tirheli/seketeli/hlayisi milawu ya wona. vv
Loko a vulavula hi tinhenha ta tihosi, u tala ku katsa ni vito ra hosi Nghunghunyana/U vula leswaku Nghunghunyana a a ri nhenha. vv
Ku vuriwa leswaku u file/love hi kwalomu ka va 1907, ku nga ri hi lembe ra 1907. vv
Ku nga twanani/ku vengana/ku nga rhandzani. vv
Ku tshama va ri karhi va languta leswi munhu a nga le ku swi endleni/ku tshama va ri karhi va xiyaxiya swiendlo swa munhu . vv
1.8.1 A hi swona. v A a ri ntukulu wa Muzila hikuva tata wa yena Nghunghunyana a a ri n'wana wa Muzila. vv
Hi swona. v Ku vuriwa leswaku a a khomerile vuhosi. vv
Mukamberiwa u fanele ku nyika mavonelo ya yena. A nga hlamula a ku "ina" kumbe "e-e," kambe u fanele ku seketela nhlamulo ya yena. Xikombiso: Ina, swi fanerile, hikuva leswi swi kombisa leswaku a va yimi na swona leswi nga endliwa hosi ya vona/va fundza hosi ya vona kutani swi ta tshama swi va tsundzuxa hilaha va yi rhandzeke hakona, KUMBE e-e, a swi fanelangi, hikuva nhlampfi a yi na xidyoho, i xakudya lexinene lexi hambi madokodela va vulaka leswaku xi aka miri/a swi vuli leswaku loko Nghunghunyana a dlayiwile hi ku dya nhlampfi, swi le rivaleni leswaku ni malandza ya yena ya ta fa loko yo dya nhlampfi, kumbexana nhlampfi leyi a nyikiweke yona a yo va ni chefu. Ku vula 'ina' kumbe 'e-e'; v Nseketelo. vv
I ku khomiwa ka Nghunghunyana. v
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO/NKOMISO.
Ku hela ka mfumo wa xihlawuhlawu.
Ku ringanana ka Valungu ni Vantima.
Ku va valungu va hangalasile no endla leswaku vantima va vengana.
Ku va vanhu van'wana va sola mfumo lowuntshwa.
Ku lemukisiwa ka lava va solaka mfumo hi ta ku tikeriwa loku ngi ku ri kona khale na nkoka wo va va hoxa xandla va pfuna mfumo. v(5 tin'wana na tin'wana).
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
(a) Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'we ro karhi leri kumekaka laha tikweni. vv
b Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka maphephahungu hinkwawo lama kumekaka laha tikweni. vv2
b Mitirho.v 1
b Mukamberiwa a nga endla xivulwa xin'wana ni xin'wana hi rito 'voni' lexi twalaka, kambe nhlamuselo ya xivulwa yi fanele ku hambana na leyi nga eka 3.1.6 kumi na 3.1.6.1 sola/delela. Xikombiso: Mafemani i bofu hikuva a nga voni.
Ku tlangisa mali/xuma kumbe ku nyika xuma/mali mahala. vv
Hlongorile. v
XIVUTISO XA 3.2
Vito ra khampani leyi ri komba leswaku khampani i ya lava nga tekanangiki ntsena, naswona lava va nga ni xikongomelo xo teka ntsena. Leswi swi vula leswaku khampani a yi na mhaka na vanhu lava se va tekeke, lava va nga laviki ku teka ni vanhu va xisati hikuva vona a va teki, vo tekiwa kunene. vv
2 Wa ku onga/ku koka rinoko ra vahlayi/ku endlela leswaku tikhasimende ti welawela hi ku va va titwa va ri va nkoka swinene, KUMBE [Ku kombisa vahlayi/tikhasimende leswaku khampani ya vona a yi na mhaka ngopfu na mali, kambe yi hisekela ku nyika vukorhokeri]. vKu fanele ku amukeriwa nhlamulo yin'wana na yin'wana yo yelana na leti nga laha henhla.
Marito lama ya endla leswaku vahlayi na vona va va na vonele ra lava va navetisaka; va vona khampani leyi yi ri yona ntsena leyi nyikaka vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla. v
I ku endlela leswaku tikhasimende/vahlayi va nga hlweri ku buka. v
Hikuva mhaka leyikulu eka xinavetiso i vito ra nhlangano/khampani , hi rona leri kahlekahle ku navetisiwaka rona, kutani ri fanele ku vonaka swinene eka xinavetiso, KUMBE [Ku endlela leswaku vanhu va oloveriwa ku hlaya na ku kokeka mahlo hi marito na sayizi ya fonto]. v
Nhlamulo yi nga va "ina" kumbe "e-e," mhakankulu i ku va mukamberiwa a seketela vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, hikuva loko vo hluleka ku endla leswi va swi tshembiseke, va nga ha tlula na voko ra nawu tanihileswi va tiboheke eka xinavetiso lexi, KUMBE: [E-e, hikuva ko va ntsena ku koka rinoko ra vahlayi tanihileswi ku nga hava khampani na yin'we leyi lavaka ku lova mali; swi nga ha antswa va ku humesa riendzo rin'wana ematshan'weni ya ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo.] vv
Ku endlela ku tlhontlha vahlayi leswaku loko vo hluleka ku tirhisa xipexali lexi, a va nge he kumi xin'wana xo fana na xona na siku na rin'we. v
I ku koka rinoko ra vahlayi kumbe ku endlela leswaku vahlayi va welawela/ku phasa vahlayi hikwalaho ko navela leswi fanisiweke. v
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka - Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi khodi ya 450-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela 40-49%khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 - 11
nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1 09 - 11 02 - 10 00 - 08
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 16 14-16 14 14 12-14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 14-16 14 12-14 12 10-12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 12-14 12 10-12 10 08-10
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela 40-49%khodi ya 3 10-12 10 08-10 08 06-08
nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10 08 06-08 02 - 06
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1 06-08 02 - 06 00 - 02
<fn>11501VFQ2007.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Vito ra Nghunghunyana ri nga ka ri nga rivariwi eka matimu ya Vatsonga-Machangana lava nga balekela haleno Transvaal. Vo tala va hina loko hi kula a hi ehleketa leswaku Nghunghunyana u fumile haleno Transvaal, kasi u fumile eNchangana (Putukezi), laha namuntlha ku tivekaka hi vito ra Mozambique. Nghunghunyana hi yin'wana ya tinhenha ta tihosi leti pimanisiwaka na vaSekhukhune, Moshoeshoe, Dingaan ni tin'wana tihosi. Presidente Nelson Mandela loko a vulavula hi tinhenha ta tihosi, u tala ku katsa ni vito ra Hosi Nghunghunyana. Muphati wo tiveka, Mzwakhe Mbuli, na yena u katsa vito ra Nghunghunyana. U vula leswaku Nghunghunyana a a ri un'wana wa tinhenha ta tihosi.
Vito rin'wana ra Nghunghunyana a ku ri Mdungazi. A a ri n'wana wa Hosi Muzila. I wa xivongo xa ka Nxumalo (Mkhantshwa). I ntukulu wa Hosi Soshangana (Manukosi), loyi a a ri ndhunankulu ya hosi Shaka le Zululand. Soshangana hi yena a nga baleka vukari bya Shaka eZululand a ya ePutukezi ku ya vumba mfumo wa Gaza, laha a nga hlanganisa Vatsonga ni Machangana. Nghunghunyana u fumile endzhaku ka loko ku vile ni ku vangisana ka vuhosi exikarhi ka tata wa yena Muzila ni makwavo Mawewe. U fumile hi nkarhi wa Maputukezi lawa a ya xanisa vini va tiko le Nchangana (Mozambique). Nghunghunyana a a nga dzahisani fole ni mfumo wa Maputukezi. Ndhunankulu ya yena a ku ri Magigwana Khosa. Hambi kwala Afrika-Dzonga ha ha tsundzuka mfumo wa khale wa xihlawuhlawu, lowu a wu venga tihosi leti a ti nga wu nkhinsameli. Tihosi to tano a ti tekeriwa vuhosi no xanisiwa.
Nghunghunyana a a tshama entsindza wa yena le Mandlhakazi (Chaimite). Maputukezi a ya teka Nghunghunyana a nga landzeleli milawu ya vona. Mfumo a wu tshama wu veke tihlo eka hinkwaswo leswi a swi endla. A hi nga ngheni eka vuxokoxoko bya tinyimpi leti Nghunghunyana a nga ti lwa. Nghunghunyana u tidlayisile siku rin'wana loko a amukerile hosi N'wamatibyana, loyi a a ri nala wa Maputukezi. Maputukezi ya lwisile Nghunghunyana ku va a khonzisile hosi leyi. Ku pfuke nyimpi exikarhi ka Nghunghunyana ni Maputukezi.
Ku vuriwa leswaku Nghunghunyana u khomiwile a yisiwa exihlaleni xa Lisbon ePortugal, ku va kona ku hela ka mfumo wa Gaza. Hi kona laha a nga fela kona hi kwalomu ka va 1907. Matimu ya vula leswaku u file endzhaku ka ku sindzisiwa ku dya nhlampfi. Hi swona leswi endlaka leswaku Vangoni va le Mhala va nyenya ku dya nhlampfi.
Endzhaku ka loko Nghunghunyana a khomiwile, tatanantsongo wa yena, Mpisane, u balekele evuxeni bya Transvaal endhawini leyi vuriwaka Orinoco. U balekile ni van'wana va vavasati va Nghunghunyana, swin'we ni n'wana wa hosi, yena Thulilamahaxi. Mpisane u fike a fuma Vangoni lava a nga baleka na vona, a khomela n'wana wa Nghunghunyana, yena Buyisonto. Buyisonto a nga ha yisiwangi ePortugal ni tata wa yena, kambe u yisiwile enyimpini. Endzhaku ko vuya enyimpini, u landzile rixaka ra yena eTransvaal laha a nga fika a fuma. Loko Buyisonto a file, ku khomerile makwavo Thulilamahaxi, loyi loko a hundzile emisaveni ku nga khomela Kheto Nxumalo, hikuva n'wana wa hosi, yena Mafemani, a a ha ri ntsongo.
Xi huma eka Magazini ya Nyeleti, Vholumu 9, Nomboro 2 ya N'wendzamhala 1995, xi tsariwile hi Nkul. Freddy Rikhotso
SWIVUTISO:
Hi ku leteriwa hi mongo wa xitshuriwa lexi, vula leswaku Hosi Nghunghunyana u lo endla yini ku kala mutsari a vula mhaka ya leswaku vito ra yena ri nga ka ri nga rivariwi eka matimu ya Vatsonga-Machangana.
Mutsari u vula yini loko a ku mfumo wa khale wa xihlawuhlawu a wu venga tihosi leti a ti nga wu khinsameli?
Eka swivutiso swa 1.3.1 na 1.3.2, hlawula nhlamulo yin'we leyi nga yona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso, ni letere ra nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
ku hlamusela leswaku Mzwakhe Mbuli na Nkulukumba Mandela va ma tiva matimu ya hosi Nghunghunyana.
ku hlamusela leswaku Hosi Nghunghunyana u hoxile xandla eka ku hlanganisa Vatsonga na Machangana.
Rito 'ntsindza' ri vula:
ndhawu laha ku tshamaka hosi.
doroba lerikulu ku hundza madoroba hinkwawo etikweni.
malandza ya hosi.
I yini lexi xi kombaka leswaku Nkulukumba Nelson Mandela a nga va a ma tiva matimu ya Nghunghunyana?
Hi swi vonisa ku yini leswaku eka xitshuriwa lexi, kahlekahle lembe leri Nghunghunyana a nga lova ha rona a ri tiveki?
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona eka xitshuriwa lexi:
Ku baleka vukari
Ku nga dzahisani fole
Ku veka tihlo
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona,' kutani u seketela nhlamulo ya wena:
Thulilamahaxi a a nga ri ntukulu wa Muzila.
Hambiloko Mpisane a fumile Vangoni lava a nga baleka na vona, vuhosi a byi nga ri bya yena.
Hi ku vona ka wena, swi fanerile leswaku Vangoni va yirisiwa ku dya nhlampfi hikwalaho ka leswi humeleleke Nghunghunyana ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana i yini lexi nga endla leswaku mfumo wa Gaza wu fika emakumu?
Xana hi swi tivisa ku yini leswaku Mafemani a a ri n'wana wa Buyisonto?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka lexi nga na 322 wa marito kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 80 na
U nga onhi mongo wa xona:
Kunene vukosi i mberha. Swa nonoha ku tshemba leswaku hi wona mfumo wa xihlawuhlawu lowu nga khinsama hi matsolo namuntlha laha Afrika-Dzonga. Tindleve na mahlo swi ala ku pfumela leswaku Mulungu na Wantima se vo va xilo xin'we. Mhaka ya ku va mbala wun'wana wu tshikelela wun'wana se yi khulukisiwile na nambu. Valweri va ntshunxeko hi vona va nga hi tsemakanyisa lwandle ro tshwuka. Demokhirasi hi yena la nga hi lamulela. La vulaka leswaku a hi vona valweri va ntshunxeko va nyikeleke hi vutomi bya vona, a nga ku tivi lomu hi humaka kona. Phela a hi hanya bya mahlonga ya Vaisirayele eEgipita. Hina va nguvu ya ntima a hi nga tekiwi hi ri vanhu na switsanana. Lava nhlonge yo basa a va hi tekerile tiko, va tlhela va hi khoma hi voko ra nsimbi, va hi endla valuveri etikweni leri ri nga ra hina. Loko hi ku mati i matsongo, hiloko va hi hangalasa hi ya tshama ku ya hi ku hambana ka tindzimi kumbe rixaka, kutani hi ku ku vengana be! Hi ri va tirhile ntirho wa vona hi vuswikoti lebyikulu swinene, hikuva ni namuntlha ku vengana koloko, a ku si hela swi hetiseka eka tinxaka ta ka ntimeni, hambiloko ti kumile ntshunxeko.
Mhaka leyi hlamarisaka hileswi vanhu van'wana onge vo va mabofu. Va sandza mfumo hi ku vula leswaku a va voni na leswaku ku cince yini himpfhuka demokhirasi yi nghena. Va vula leswaku xiyimo xa swilo xo nyanya ku biha, hikuva vugevenga byi tinyike matimba. Mpfinyo wa vavasati wu humelela siku leri ngo va siku; ku pfinyiwa ni swihlangi leswi swa ha an'waka. Hina a hi kaneti leswaku swa ha tele swilo leswi faneleke ku cinca, kambe Rhoma a yi akiwangi hi siku rin'we. Hi fanele ku tinyiketela ku pfuna mfumo eka ku lwisana ni vugevenga, hi tshika ku tshama hi petsa mavoko, kutani hi wu sola kunene. Phela mhaka yo lwisana ni vugevenga, i ndlopfu ya hina hinkwerhu.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
SAFA yi tivisile leswaku yi nga ka yi nga tivisi vito ra mudzaberi lontshwa la nga kuma ntirho wo dzabela Bafana-Bafana loko mphikizano wa Khapu ya Misava ya Bolo ya milenge wu nga si fika emakumu le Jarimani. Heyi, tiko hinkwaro a ri langutele xitiviso xolexo hi mahlongati. Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele. Hiloko Sturu Pasiya a ku: 'Mi byeriwe hi mani?' U timerile ndzilo lowu hi ku alana na mhaka leyi, a hetelela hi ku kombela vanhu leswaku va nyika SAFA nkarhi wo lulamisa timhaka ta yona handle ko kavanyetiwa.
Kunene siku ro tivisa mudzaberi a ri felangi tiko mona. Ku fika ka rona, vanhu a va khomile timpfalo, va rindzerile ku twa leswaku SAFA yi nga swi kota ku va ni xivindzi xa ku thola mudzaberi la nga riki wa tiko leri. SAFA yi tivisile leswaku yi thorile Carlos Alberto Perreira, loyi xipano xa yena xa Brazili xa ha ku hluriwaka hi xipano xa Furwa hi golo yin'we eka tandza, eka khapu ya misava le Jarimani.
Xitiviso lexi xi tsakisile van'wana, lava a va nga lavi ku twa nchumu hi vadzaberi va laha tikweni, ngopfu-ngopfu yena Ephraim Jomo Sono, loyi SAFA a yi tala ku n'wi thola leswaku a dzabela xipano swa nkarhinyana. Muteki wa mahungu wa phephahungu rin'wana kwala tikweni, loyi ndzi nga ta kala ndzi nga boxi vito ra yena hikwalaho ko chava ku koxiwa homu eka Mkhulu, u hatle a hlasela SAFA hi marito.
SAFA yi hi komba xipuku xa ninhlikanhi. Futhi yi tlanga hi ndzilo mana n'wina! Swi nga endlekisa ku yini ku thola Perreira a va mudzaberi wa Bafana-Bafana, ku ri hileswaku ku lo salanyana swilembana swinharhu leswaku hi rhurhela 'Khapu ya Misava ya Bolo ya milenge' laha tikweni ke? Xana vadzaberi a va lo ya kwihi laha tikweni? Hikwalaho ka yini va nga tholangi Matsilele, yena Ephraim Jomo Sono, loyi a nga va mutlangi wa ndhuma wa bolo ya milenge laha tikweni? Jomo u swi kotile ku kombeta vuswikoti bya yena loko a dzaberile xipano xa Bafana-Bafana eka minkarhi leyi nga hundza eBurkino Faso hi 1998 na le Korea-Japan hi 2002. Hambiloko a nga vuyangi na khaphu laha tikweni, matirhelo ya yena a ya wisa mbilu.
Xana Perreira wa kona u ta endla yini? Leswi a tsandzekeke na ku kuma xiyimo xa vumune eJarimani nan'waka ke? SAFA yi tsakisiwa hi ku bohela xuma enengeni wa mpfuvu. Mali ya 1, 8 wa timiliyoni ta tirhandi hi n'hweti i ntangha ya mani? Hambiloko hi hlanganisa miholo ya lembe hinkwaro ya Khabo Zondo na Pitso Mosimane, a yi tshuneli eka mali leyi. Futhi swi hi swirha na timbilu; hambi Presidente wa tiko a nga yi voni mali yo tano. Leswi vadzaberi lavambirhi, ku katsa na yena Gordon Ingesund, na vona a va nghenisile swikombelo swa ntirho wa vudzaberi ke, hikwalaho ka yini swikombelo swa vona swi honisiwile?
Hi ta vona hi swona loko Perreira dya kona dyi ta swi kota ku tirha ntirho lowu nga ta tswala mihandzu. Mina a ndzi voni leswaku ku ta va na nhlanga leyi nga ta baleka. Dyi to titekela xo xuma, kutani dyi tlhelela eka rikwavo. Swona loko Bafana-Bafana va tlanga na Brazili, Perreira u ta yima kwihi? Swo ntswi, leswaku a va na timbilu timbirhi. Loko Bafana-Bafana yo hlula Brazili, vanhu va tiko ra ka vona va ta n'wi languta njhani? Hi tlhelo, loko Brazili yo hlula Bafana-Bafana, Perreira u ta kombiwa hi rintiho, hikuva un'wana na un'wana u ta ehleketa leswaku u xengile tiko. Swi ta lava a rhendzeriwa hi maphorisa, swi nga ri tano vaseketeri va nga n'wi kavatlula hi meno.'
SWIVUTISO:
Xiya swivulwa leswi landzelaka kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha mahlawuri lama tikisiweke ya tirhisiweke hakona:
a Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'wana ra laha tikweni. 2
b Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'wana na rin'wana ra laha tikweni. 2
Yisa marito lama tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka evunyingini. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni vunyingi bya rito ra kona:
Hi ta vona hi swona loko (3.1.2.1) Perreira dya kona dyi ta swi kota ku tirha (3.1.2.2) ntirho lowu nga ta tswala mihandzu.
1.3 Yisa marito lama tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka eka ntsongahato. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni ntsongahato wa rito ra kona:
a Swi nga ri tano vaseketeri va nga n'wi kavatlula hi meno. 1
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga eka swiangi: Heyi, tiko hinkwaro a ri langutele xitiviso xolexo hi mahlongati. (Heyi, xitiviso ...).
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka hi mavizweni wa rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito ra kona: Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele.
Eka xivulwa lexi: '...hambi Presidente wa tiko a nga yi voni mali yo tano.' Rito 'voni' ri nyika xivulwa nhlamuselo ya leswaku hambi Presidente wa tiko a nga yi kumi mali yo tano. Xana eka xivulwa xa 3.1.6.1, rito 'voni' ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo?
a Leswi mutsari wa hungu ra ku thoriwa ka Perreira a hlaserisaka swona mudzaberi loyi, swi le rivaleni leswaku na ku n'wi vona a nga n'wi voni. 2
b Endla xivulwa hi rito 'voni' kambe xi va na nhlamuselo yo hambana na leyi nga ka swivulwa swa 3.1.6 na 3.1.6 a. 2
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: Hiloko Sturu Pasiya a ku: 'Mi byeriwe hi mani?' (Sturu Pasiya u va vutisile leswaku ...).
Nyika nhlamuselo ya marito lama tikisiweke eka xivulwa lexi: tsakisiwa hi ku bohela xuma enengeni wa mpfuvu.' 'SAFA' yi
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka nkarhi lowu taka, hi tlhelo ra mpfumelo: Hikwalaho ka yini va nga tholangi Matsilele, yena Ephraim Jomo Sono?
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka hi ritofularha ra rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni rito-fularha ra kona: Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
KHAMPANI YA 'LOKO U NGA FAMBI U TA TEKA MAKWENU'
Hi tiyimiserile ku nyika tikhasimende ta hina vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla swinene. Xilogene xa hina hi lexi nge: 'Vukorhokeri ku sungula, mali endzhaku'. Hi rhendzelekisa tikhasimende ta hina kun'wana na kun'wana laha Afrika-Dzonga na le matikweni hinkwawo ya misava. Hi lava ku nyikiwa ntsena mavhiki mambirhi ku lulamisa na ku buka ndhawu laha tikweni, kasi eka matiko mambe kona hi lava ntsena mune wa mavhiki. Xana hi yihikhampani yin'wana yi nga fikelelaka vukorhokeri byo fana na lebyi? Hi n'hweti ya N'wendzamhala, loko tikhampani tin'wana ti tlakusa tihakelo, hina hi nyika xipexali.
Tihlanganise na hina eka tinomboro leti nyikiweke laha henhla ta tiqingho, fekisi na imeyili. Tsundzuka: Khisimusi ri ta kan'we elembeni! Ahee! Hatlisa u buka! Xinamu xi dlele nkwahle!
SWIVUTISO:
Kombisa leswaku vito ra khampani leyi ri na mboyamela-tlhelo rin'we hi ndlela yihi.
Hi ku vona ka wena, xilogene xa khampani leyi xi na ntirho wihi eka xinavetiso lexi?
Hlamusela nkucetelo lowu marito lama ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: 'Xana hi yihi khampani yin'wana yi nga fikelelaka vukorhokeri byo fana na lebyi?'
Xana hi wihi ntirho wa marito lama nge: 'Ahee! Hatlisa u buka! Xinamu xi dlele nkwahle!'
Hikwalaho ka yini vito ra khampani ri tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na ku va na sayizi leyikulu ya fonto?
Xana mhaka leyi nge ka xinavetiso lexi, leyi nge: 'Loko vukorhokeri bya hina byi nga ku enerisanga, hi tiboha ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo,' wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku 'Khisimusi ri ta kan'we elembeni?'
Xana swifaniso leswi swi nga eka xinavetiso lexi, ntirho wa swona i ku endla yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>11501VME2007.txt</fn>
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 8 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
U vula leswaku ku lova vanhu va nkoka/lava va pfunaka, ku sala vanhu vo ka ka va nga ri va nkoka/vo ka va nga pfuni nchumu. v
A a nga yangi helo, u lo lova/fa. vv
I n'wana loyi a nga velekiwa/tswariwa a ri swake eka vatswari va yena. v
U vula leswaku ku kurisa vana i ntirho/swi lava vutihlamuleri lebyikulu. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, kambe u languteriwa ku va a kombisa leswaku wa swi lemuka leswaku vutomi bya tolo byi hambanile ni bya namuntlha. vv
A va ri va yena. vv
Ku teka nsati loyi a nga ni n'wana xikan'we ni n'wana yoloye. vv
Hambiswiritano, swi vula leswaku va ka Sono va to dyeriwa hi timpfuvu va nga rimangi ehlalukweni; mudyandzhaka wa xitaxifamba?" Loko a nga vekelangi swirhatana/switshaho, a nga kumi maraka. v
Hi swona, v hikuva ku vuriwa leswaku a a ri ni vana vamatlhari va tsevu. vv
Vakamberiwa va ta nyika vonelo ra vona va tlhela va ri seketela, kambe nhlamulo ya vona yi fanele ku kombisa leswaku ku ya hi N'wa-Mukhomazi, swihlawulekisi swa wanuna lonene i ku teka vasati vo tala, ku tswala vana vo tala na ku hlayisa/rhandzana na vavasati lava nga riki va xitekwa, loko swihlawulekisi swa wanuna lonene ku ya hi N'wa-Makhosini ku ri ku va na vutihlamuleri/ku kurisa vana hi mfanelo. Va fanele ku kombisa leswaku a swi vuli swona leswaku wanuna loko a nga tswali kumbe ku teka tshengwe/nsati a hi wanuna. vv
Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama ekaya/ va nga jikajiki kumbe ku rhendzeleka, va hungasa, swi tlule mpimo. [Matwiseselo man'wana ni man'wana lama twalaka ya fanele ku amukeriwa]. vvv
Mativula. v
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Makanelwa ya nhlengeletano ya komiti ya xipano xa bolo ya milenge xa Hitekani. Siku: 31 Khotavuxika 2007; Nkarhi: 08:00 nimixo; Ndhawu: Erivaleni ra mitlangu ra xipano xa Hitekani. (Laha a ku nyikiwi timaraka).
Tatana Tiva u pfurile hi xikhongelo. v
Mutshami wa xitulu u amukerile swirho. v
Tatana Mhangwana a a nga tangi. v
Ajenda yi amukeriwile.
Makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza ya hlayiwile ya amukeriwa. v
Robert Nkuna u ta tshunxiwa ku ta tlangela xipano vhiki leri taka. v
Mali hinkwayo ya n'hweti yi vile R1 0 000, ku tirhile R5000, 00. v
Mali yo joyina yi tlakusiwa ku suka eka R10, 00 ku ya eka R20, 00 hi munhu.
Ku tsariwile ajenda.
Tatana Malatji va pfarile hi xikhongelo.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
Mpohlo. v
Mpimavayeni. v
Elawini. v
Vito ra Nsovo hiloko ri vuriwa. v
Muongori. v
Matsalani. v
Tatana Majomela u mamile a siyela Risenga/I makwavo wa Risenga la n'wi rhangeleke ku tswariwa/I buti wa Risenga. vv
Jamela a nge vuyi a vitaniwa. vv
Sindzisile/bohile. v
Chovhiwa. v
Milomu ya vona a yi ahlamisiwile/pfulekile KUMBE a va hlamarile swinene.
Mukhegula u komberile vakon'wana va yena leswaku va tshika vana lavayani va tekana, hikuva mati loko ya halakile ya halakile. vv
XIVUTISO XA 3.2
Hikwalaho ko thola vaxinuna ntsena na ku vula leswaku vaxisati a va na ntokoto wo chayela. Va kona vaxisati vo tala lava va nga ni ntokoto wo chayela. vv
Mintila leyi yi endla leswaku vahlayi va va na ku tshemba leswaku khampani leyi yi nyika vukorhokeri bya le henhla. KUMBE: [ Yi endla leswaku vanhu va vona leswaku vinyi va khampani leyi a va hembi loko va vula leswaku khampani ya vona hi leyinene laha ka xinavetiso]. vv
Xi kombisa leswaku mabazi ya vona ya famba emahlweni hi ku endla leswaku vanhu va hatla va fika endhawini leyi va yaka eka yona ku tlula mabazi man'wana. KUMBE: Xi kombisa leswaku ku ni mabazi ya tikhampani tin'wana lawa ya tekaka nkarhi wo leha ya nga si fika endhawini leyi vakhandziyi va yaka eka yona, kasi a swi tano hi mabazi ya khampani ya vona. v
I ku onga vahlayi leswaku va tshika ku kandziya mabazi ya tikhampani tin'wana, va ta khandziya mabazi ya vona KUMBE I ku kombisa leswaku loko va khandziya mabazi ya vona va ta va va xi tiva lexi mali ya vona yi xi hakelelaka, ku tlula loko va khandziya mabazi ya tikhampani tin'wana. vv
Hikuva mhaka leyikulu eka xinavetiso i vito ra nhlangano/khampani, hi rona leri kahlekahle ku navetisiwaka rona, kutani ri fanele ku vonaka swinene eka xinavetiso/Ku endlela leswaku vanhu va oloveriwa ku hlaya na ku kokeka mahlo hi marito na sayizi leyikulu ya fonto. v
Mukamberiwa u ta vula loko a yi tshemba kumbe a nga yi tshembi, kutani a seketala nhlamulo ya yena. Xik: 'E-e,' a ndzi yimi na yona hikuva a va swi tivi leswi swi nga embilwini ya mukhandziyi/vakhandziyi va hambana eka leswi va swi tsakelaka. KUMBE: [ 'Ina,' ndzi yima na yona hikuva ku vuriwa leswaku vanhu lava khandziyaka mabazi lawa va tiyisisa leswaku va titlonya loko va ri eka wona]. vv
I ku koka rinoko ra vahlayi/ku phuromota/maketa khampani. KUMBE: [Ku endla leswaku vahlayi va welawela hi ku va va lava ku wina]. v
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>11501VME2008.txt</fn>
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELA NTWISISO XIVUTISO XA 1
Wu vona leswaku timfanelo ta vona ta xiximiwa. vv
I mhaka yo va va loveriwile hi vatswari va vona. vv
Mudyondzi u ta hlawula mune wa tinhlamulo eka leti ti landzelaka:
Va sungula bindzu ra swa masangu.
Va kuma vana hi vomu leswaku va ta nyikiwa mali yo huma eka mfumo.
Va tinyiketela eka bindzu ro navetisa swirho swa le xihundleni.
Van'wana va tinghenisa evukatini nkarhi wu nga si fika hi ku lava ku hlayisiwa.
Va nghenelela mitirho yo endlisiwa swa masangu va ri karhi va tekiwa swifaniso leswi nga ta kombiwa etikweni hinkwaro.
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yena, xik: Xitsundzuxo xin'wana ku nga ha va ku ri ku n'wi khutaza ku ya emahlweni no dyondza xikolo tanihileswi dyondzo ku nga yona xitlhangu xa vutomi. vv
Ku ka u nga swi tivi leswi u faneleke ku swi endla./ Ku xaniseka.vv
Ku kula swi ya emahlweni. vv
I vanhu vo tirhisiwa mitirho leyi va nga yi rhandziki va thlela va nga kumi hakelo. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik: A nga ha seketela hi ku vula leswaku loko u nga dyondzangi a wu nge hanyi vutomi lebyinene KUMBE a kaneta hi ku vula leswaku vutomi a byi le ka dyondzo ntsena, ti tele tindlela leti munhu a nga hanyaka hi tona handle ko dyondza xikolo. vv
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mukamberiwa u ta languteriwa ku nyika vonelo ra yena, xik: A hi vana hinkwavo lava tinyiketaka eka ntirho wa swa masangu va nga loveriwa hi vatswari. vv
A hi swona. Xivangelo i ku tala ka vanhu lava tshamaka va endla milandzu yo karhi. vv
A hi swona. Va nga tekana hikwalaho ko va un'wana a vonile swo karhi leswi nga ta n'wi pfuna eka loyi un'wana. vv
Hi swona. Ku vuriwa leswaku va hetelela va hlangana tinhloko. vv
A hi swona. Mitirho ya masiku lawa yi lava lava nga dyondzeka. vv
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO
Ku va vaakatiko van'wana va vona mhaka yo tlangela xidemokirasi ku ri ku tlangisa mali ematshan'wini yo yi tirhisa ku lwa ni vugevenga ni nkayivelo wa mitirho.
Ku va vaakatiko van'wana va vona swi ri ni nkoka ku tlangela khume ra malembe ya xidemokirasi tanihileswi ku nga xitsundzuxo xa leswaku tiko se ri tshunxekile.
Mhaka ya ku va vaakatiko va ri na ntshunxeko wo tshama laha va ku lavaka.
Ku pfuna ka xidemokirasi leswaku tiko ri amukeriwa eka mitlangu ya misava.
Ku humelela loku tiko ri veke na kona loku tlulaka ka matiko man'wana lama kumeke xidemokirasi khale. v
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu andlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo naswona nkatsakanyo wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa hi rito matimba, laha ri nyikaka nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa leyi vulaka ntamu. Matimba ya swibyariwa emasin'wini. Xik. Hi ta tshovela matimba emasin'wini hi nkarhi wa ntshovelo. vv
Mukamberiwa u ta endla xivulwa lexi kombisaka leswaku munhu a nga tsandziwi hi miri wa yena. Xik. Gezani u nyuherile kambe a hi ku tsutsuma ka yena hikuva nyarhi a yi tsandziwi hi timhondzo ta yona. vv
Loko munhu a nga tivi swilo swo karhi. vv
Veleka/tswala. v
Ti tshamela. v
Ku herisa vutomi/vanga rifu. vv
Ku pfuna/tshovela mavele yo tala swinene. vv
Va te: "Vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwatsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV". (Mukamberiwa a nga kumi maraka na yin'we loko a tsandzekile ku hikahata hi mfanelo). vv
Miri wu sirheleriwa hi masocha ya wona eka mavabyi yo hambanahambana/ Miri wu sirheleriwa eka mavabyi yo hambanahambana hi masocha ya wona. vv
Mavabyi a ya koti ku nghena hi ku rhandza. v
Hinkwaswo leswi Rhumbuka u ta swi yingisa hi tindleve timbirhi. v
Nyuhela. v
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
XIVUTISO XA 3.2
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kambe u fanele ku lemuka leswaku hi n'hweti ya N'wendzamhala hi kona laha vaxavisi va kucetelaka ngopfu vanhu ku nyanyuka va xava swixavisiwa swa vona. Xik. Va endla tano hikwalaho ka leswi vanhu va talaka ku nyanyuka hi n'hweti leyi va xavetela swilo hambi va nga tiyimiselangi/Vanhu vo tala va pfarile emitirhweni naswona va horile tibonasi. vv
Ya kucetela vahlayi leswaku va va na ku navela ku ya tivonela hi voxe handle ko yimela ku runguleriwa. v
Xi kombisa onge hiloko okixini leyi yi endleriwe ntsena vanhu lava va nga ni mindyangu. vv
A hi swona. Yi tekiwile swifaniso yi ri eka tindhawu timbirhi to hambana, eka swifaniso swa mimovha yin'wana ku vonaka xifasiterana, kasi eka yin'wana khumbi leri nga na tinsimbi ehenhla. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kambe u fanele ku lemuka leswaku vaxavisi va tirhisa ririmi ro tsokombela ku endlela leswaku swixavisiwa swa vona swi xaviwa. Xik. E-e, a ndzi yi tshembi. Vaxavisi va tala ku tirhisa ririmi ro onga vaxavi. KUMBE: Ina ndza tshemba hikuva kunene mimovha leyi kombisiweke eka xinavetiso yi tikomba yi ri yintshwa kumbe ya ha ri eka xiyimo lexinene. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena ivi a ri seketela, xik. Swa fambelana hikuva ndzimana yi ri ku xavisiwa tinxakanxaka ta mimovha, swifaniso swona ko va swikombiso swa yin'wana ya mimovha leyi. / A swi fambelani hikuva eswifanisweni vundzeni bya mimovha a byi vonaki, swi nga endleka swin'wana endzeni swi onhakile (hlakarile).
NTSENGO WA TIMARAKA: [70]
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
<fn>11501VMP2008.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 WA TIAWARA MEMORANDAMU
Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1:
A a tumberile/ a a nga ri kusuhi/ a a swi tiveki. vv
U tirha ntirho wa vuphorisa. vv
Ya kombisa leswaku a ri munhu wo kariha/wa mavondzo/wa rigombo/wo ka a nga twisisi/wo tshikilela. vv (Nhlamulo yin'we ntsena).
Ku kaneta mhaka leyi nhlamulo ya kona u yi tivaka/ku vilela swi nga fanelangi/ku karhatiwa hi mhaka yo ka yi nga ri ntiyiso. vv
Ku endla un'wana xiphukuphuku kumbe xipunta/ku endla onge munhu a nga swi voni leswi humelelaka. vv
Hi swona. A va tlanga rhekhodo ya yena. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso, a lava ku n'wi twisa mbilu ku vava leswaku a kala a n'wi byela ntiyiso. vv
Hi leswi a tshembisiwile magidimbirhi ya tirhandi. vv
"Tititi". v
"Leswi byalwa a byi ri karhi byi vila eka vo tala". vv
Hileswi Mzambezi a nga n'wi vutisi kahle/ a n'wi vutisa hi ku kariha. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30] XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: nkomiso wa ndzima wu fanele ku katsa timhaka leti landzelaka leti mudyondzi a faneleke ku ti nghenisa eka nkatsakanyo/nkomiso.
Ku hlundzuka ka Mbambu hikwalaho ko herisiwa ka muti no dlayeriwa nsati.
Ku tsutsuma ka movha hi rivilo lerikulu.
Ku rila ka Mbambu loko a vona vatirhikulobye.
Ku tshikiwa ka Mbambu a rila a kala a karhala.
Ku humesiwa ka phorisa lerin'wana.
.MAPELETELO
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/ku komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
VUXOKOXOKO BYA MAAVELEO YA TIMARAKA
Nkoka wa mahungu (N) = 5 Ririmi (R) = 3 Xivumbeko (X) = 2
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
SWIVUTISO:
Mukamberiwa u ta endla xivulwa xin'wana na xin'wana hi rito "hloma', kambe xi va ni nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa leyi vulaka ku longa/rhwala matlhari kumbe ku tilulamisela ku lwa nyimpi. Xikombiso: Tsatsawana wa ha ku hloma emutini wa ka Nyangule. v
Timhisi. v
Evukatini va tiyisela hambi swi vava. vv
Vafana. v
Ri lombiwile ri huma eka rito ra Xinghezi "condom", laha ku tirhisiweke mimpfumawulo ya Xitsonga. vv
Vuya/tlhelela. v
XIVUTISO XA 3.2
Leswaku yi wile/a ya ha nyiki vukorhokeri hi mfanelo. vv
Ku ringeta ku yi pfuxa/ku yi pfuna hi miehleketo. vv
Swi nga va swi paluxa leswaku mhakankulu leyi kombisiwaka eka vahlayi hileswaku ESKOM yi wile ku tlula hinkwaswo leswi kombisiweke eka ndzimana. vv
I miehleketo leyi akaka/vutlhari. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
<fn>11501VMS2009.txt</fn>
PAPILA RA 1 (P1)
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
Hileswi vathori a va chava leswaku a nga ta voniwa hi swipikitere loko a tirhela epurasini...
I ku tlumbana na teretere...
-Tiwayipara ta lori a ti nga tirhi kahle... -Xiyanimoya a xi nga khomi kahle hikwalaho ka mpfula...
Hileswi a a tshama a ri karhi a gungula/A a nga ha ri tivi vito ra yena...
Nyiko...
1.6.1 Ku va munhu a etlela a nga dyangi nchumu...
Ku nyika munhu mali hi xikongomelo xo tibiyelela kumbe ku kuma swo karhi eka yena/Ku diza munhu...
Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka: Mukamberiwa a nga tsala 'a swifanerile' kumbe 'a swi nga fanelangi,' kambe u fanele ku seketela swi twala...
1.8.1 A hi swona.. Swipikitere swa khoma loko n'wapurasi a thola vana lavatsongo...
Hi swona.. Va tshembisile ku lava n'wana va kondza va n'wi kuma.
(b) Emapurasini man'wana a va landzeleli milawu ya matholelo...
A a tsakela ntlangu wa bolo... A a rhandza ngopfu byalwa... A a ri na ntwelavusiwana... (Tinhlamulo timbirhi ntsena)
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYOWA NDZIMA XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYOWU FANELE KU KATSA
TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ganyani, munhu wo fuma swinene.
Ganyani a a hanya vutomi bya vukungundzwana/vunsulavoya.
A a nga rhandzi ku tihlanganisa na vanhu van'wana handle ka vanghana na lava a a endla mitirho ya manyala na vona.
Vanhu vo tala a vo twa vito kunene kambe yena hi xiviri a vangan'wi tivi.
Maphorisa ya hetelela ya n'wi khoma kambe ku vile nyimpi leyikulu ku n'wi khoma ka kona.
MAPELETELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA. v
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo ka xi nga nyawuli Xo phyama 4 3 40 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Mhika. v
A a nga swi tivi leswaku mali yoleyo a yi talangi/i yitsongo ngopfu. vv
Vufendze/vusopfa. v
A nga nghenangi xikolo. v
(a) : wanuna loyi a nga teka nsati wo karhi. vvNuna
Rifumo/ku fuma/ rifuwo. v
Tat./Tat Xiya: Mukamberiwa a nga kumi maraka loko a nga tsalangi hi ndlela leyi kombisiweke/Loko a nga sungulangi hi letere lerikulu. v
Nghunyule u va byerile leswaku vutomi bya muganga byi n'wi hlambisa timbilu, naswona swi fanele swi tikomba leswaku na yena se wa tikota. vv
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa lexi twalaka hi rito "tlhela", kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na ya "tlhela" leyi yi nga exivulweni, leyi yi vulaka ku vuyelela mhaka yo karhi. Xik. Gezani va lo na n'wi byela leswaku eka xitolo lexi a yaka eka xona ku hava nhundzu leyi a yi lavaka, o vvtlhela.
Khadi ra bangi ra Nghunyule a ri tshama na Tintswalo. v
Rifuwo/rifumo ra hela. vv [20]
XIVUTISO XA 3.2
Va le vuswetini/va pfumala swa le mandleni/va pfumala ndhawu leyinene yo tshama. vv
Ku hava switandi leswi tsemiweke/Switarata swa kona a ximfumo/Tiyindlu ta kona ti manyanile. vv (Nhlamulo yin'we ntsena). hi swa
Varhangeri va muganga/masipala/tiko. vutihlamuleri byo phakela vanhu tindlu. vv Hikuva hi vona va nga na
Hileswi muteki wa xifaniso a tekeke xifaniso a yimile ekusuhi na miako yoleyo, kasi a ri ekule na leyi nga le ndzeni. vv
Etlhelo ra le dzongeni, a a ri eka nchumu lowu ngi wu ri eka xiyimo lexi nga le henhlanyana ka mazenge. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>11501VQE2007.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIYENGE XA A: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Mi ri swi lo yini ka n'wantsweku? Kunene Ntshilani wa Magoza, wa Gija, a nga ha ri kona? Loko swi ri tano, misava na yona yi dya vanhu. Ku fa vanhu ku sala swikangalafula. Ntshilani a a ri wanuna hakunene. Ku ni vasati va ntlhanu lava namuntlha a va siyeke, hinkwavo a va ba mombo wa yena, kasi milomu leyi a yi boxeke yona, yi hlayile swinene. Hikokwaloho, a a ri wanuna hakunene. Hi ri khumentlhanu wa tinhloko khoma kwala, laha ku nga ni vaswirhundzu va kaye na vamatlhari va tsevu. Ntshilani wa vanhu u tirhile hakunene. Hi ri u ri akile rixaka. Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile. Ku nga ri va-Hlengani wa Magoza, makwavo wa yena, lavo chava ku veleka. Kumbe Jowu Xirimani u vula vona loko a qambha risimu a ku: 'Va navela lavo chava ku veleka'. Phela wo va na n'wana un'we ntsena wa nhwanyana, yena Masingita. A hi ta vulavula Singi xi ri n'wana wa tuva loko a a nga lo pfuniwa hi leswi a nga koka rhanga ni n'wana wa rona, hikuva Mbhazima mativula ya nsati wa yena N'wa-Baji, a hi n'wana wa yena wa ngati. Hambiswiritano, swi vula leswaku va ka Sono va to dyeriwa hi timpfuvu va nga rimangi ehlalukweni; mudyandzhaka wa xita-xi-famba? Loko ngi mukhalabye Magoza Hlungwani a a ha hanya, a a ta tiba xifuva hi mintirho ya Ntshilani. Loko swi ta eka Hlengani kona, a ndzi kananani leswaku mukhalabye loyi a a ta sola, nhla' Mbhazima wa manana," I N'wa-Mukhomazi yoloye a rungulelaka munghana wa yena N'wa-Makhosini.
N'wina maseve ma ha ba hi xikhale. Mi fanele ku famba ni ximanjhemanjhe. Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini. N'wana wa karhata maseve. U lava ku dya, ku ambala, ku nghenisiwa xikolo na ku kurisiwa hi mfanelo. Phela va ni timfanelo ku sukela siku va fikaka ha rona laha misaveni. Leswa va-Ntshilani a swi ri swa tolo, hikuva a va teka tshengwe na ku veleka swi nga heli, va nga ri na mhaka na ku tiva leswaku vana volavo va dya yini, va ambala yini, loko ku ri xikolo xona a ha ha vuli, loko jaha ro kota ku ya exikolweni xa le ntshaveni, a a ri hetile. Nhwana yena a swi enerile ku va a thwasa vukhomba. A wu to kuma swifanyetana swi tshama swi bohile tinjhovo ku sukela loko ri ku mpfhaa, ku fikela loko ri ku tlomu, etintshaveni! Xinhwanyetana xona loko xo hiza duku a xi hetile. Masiku lawa ta vuya swinene. Hi yona mhaka leyi vanhu vo tala se va kunguhataka emindyangwini", ku hlamula N'wa-Makhosini.
N'wa-Mukhomazi a nga yimelangi ku twa tin'wana, hiloko a kavanyeta N'wa-Makhosini a ku: "Mi nga vuli sweswo maseve. N'wina loko vatswari va n'wina a va lo kunguhata, ingi mi ri kwihi namuntlha? Phela hambiloko ku nghenile ximanjhemanjhe, a xi fanelangi ku hi tekela ndhavuko wa hina. Ku ya hi ndhavuko, wanuna i ku tswala swihlangi. A hi vuli ku nyika ntsena vasati va yena va tihomu swihlangi, vavasati va tele hala handle, laha ku nga te swivuya, tinoni ni lava nga kalangiki va byi nuha na switsanana. Na vona va lava ku hlayisiwa le handle. Wanuna u fanele ku nava bya n'hwembe. Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa. Futhi onge va lo jikisiwa hi xitshukana. Vavanuna vo tano a va pfumeleriwi ku pfula nomu le hubyeni loko ku tengiwa timhaka. A va tivi vutomi, kutani va ta ahlurisa ku yini timhaka ta vanhu?"
Hinkwaswo swoleswo ndza swi twa maseve, kambe ndza ha yima hi lero sungula. Tolo a nga ha vuyi. Namuntlha swi nge endleki a hundzuka tolo. Loko wanuna o nava masiku lawa, rifu ri ahlamisile nomu, kutani ri ta n'wi mita hi ku copeta ka tihlo. Xikanyana lexi va nge i HIV/AIDS a xi huhi," ku gimeta N'wa-Makhosini.
SWIVUTISO:
Xana kokwa wa Ntshilani a a ri mani?
Mutsari u vula yini loko a ku? "Ku fa vanhu ku sala swikangalafula?"
Mutsari u ri: "Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile." Xana Ntshilani a a lo ya kwihi?
Xana n'wana wa tuva hi lowa njhani?
Hlamusela leswi N'wa-Makhosini a vulaka swona loko a ku: "Masiku lawa ta vuya swinene."
Xana wena u yima na wona marito ya N'wa-Makhosini lama ma nge: "Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini?" Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona eka xitshuriwa lexi:
A va ba mombo wa yena.
Ku koka rhanga ni n'wana wa rona.
Ku teka tshengwe.
Tshaha xivulwa laha ka xitshuriwa lexi, lexi xi hi kombisaka leswaku hi nawu, Mbhazima a a nga fanelangi ku va mudyandzhaka wa ka Hlungwani.
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Ntshilani a a ri ni vana va xinuna va tsevu.
Xana exikarhi ka vonelo ra N'wa-Mukhomazi na ra N'wa-Makhosini mayelana na swihlawulekisi swa wanuna, wena u yima ni vonelo ra mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana u twisisa yini hi ntila lowu landzelaka? "Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa?"
Xana eka xitshuriwa lexi, hi swi tivisa kuHlungwani xa ha ri xa ka Sono? yini leswaku xivongo xa ka
Kuma rito rin'we eka xitshuriwa lexi, leri ri vulaka n'wana wo sungula ku tswariwa emutini.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Laha hansi ku na makanelwa lama nga ni marito ya 336, ya komiti ya xipano xa bolo ya milenge xa "Hitekani", leyi ngi yi khomiwile hi Mugqivela wa siku ra 31 Khotavuxika 2007 erivaleni ra mintlangu ra xipano lexi, hi nkarhi wa nhungu nimixo. U nga onhi mongo wa makanelwa lawa.
Tatana Tiva va pfurile ntirho hi xikhongelo, va kombela Xikwembu ku va na hina eka nhlengeletano. Tatana Valoyi, mutshami wa xitulu, va vuye va amukela swirho hinkwaswo swa komiti. Va tlhele va hi khensa hinkwerhu ku va hi swi kotile ku nghenela nhlengeletano, handle ka Tatana Mhangwana, lava tsaleke papila va vula leswaku va ta va va yile enkosini eJoni. Endzhaku ka sweswo mina matsalani, ndzi nga Tatana Mnisi, ndzi hlayile ajenda, kutani ndzi tlakusa leswaku yi amukeriwa hi swirho swa komiti. Tatana Khosa va ndzi seketerile kutani ajenda yi amukeriwa, hambileswi swirho swinharhu a swi nga yimisangi mavoko. Endzhaku ka sweswo, ndzi hlayile makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza, kutani swirho hinkwaswo swi ya pasisa, swi vula leswaku ya amukeleka. Ku suka kwalaho hi vulavurile hi timhaka leti humaka eka makanelwa, laha ku nga langutiwa mhaka yin'we ntsena ya leswaku Robert 'Botsotso' Nkuna loyi a ha ku joyinaka xipano tanihi mutlangi, hi kona a nga ta kuma papila ro n'wi tshunxa eka xipano xa yena xa khale vhiki leri taka. Tatana Khosa va nyikile xiviko xa timali xa n'hweti hinkwayo, va vula leswaku ku na R10 000, leyi ngheneke, kasi eka yona R5000, 00 i mali leyi humesiweke hi vaseketeri lava va ha ku joyinaka xipano. Ku tirhile ntsena R3000, 00. Xiviko xi amukeriwile, hambileswi Tatana Mnisi a va vilela. Eka siku leri, a ko va ni mhaka yin'we ntsena leyintshwa, ku nga ku lulamisela nhlengeletano ya ku hela ka n'hweti ya Hukuri 2007, laha ku nga ta hlanganiwa ni vaseketeri. Ku twananiwile leswaku ku ya kandziyisiwa tifomo tin'wana. Ku tlhele ku twananiwa leswaku mali yo joyina yi tlakusiwa ku suka eka R10, 00 hi munhu, yi ya eka R20, 00 hi munhu, kambe van'wana a va nga swi tsakeli hikuva 100 wa tiphesente ti tele ngopfu. Mhaka yo hetelela ku vile ku tsala ajenda leyi nga ta tirhisiwa hi siku ra nhlengeletano leyi ya Hukuri. Tatana Malatji va pfarile ntirho hi xikhongelo hi ririmi ra Xipedi leswaku swirho swi ta titoloveta ku ri twisisa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI.
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Hi Mugqivela wa vhiki leri nga hundza va ka Nkuna va sukile eBushbuckridge, emugangeni wa Acornhoek hi nkarhi wa mahlambandlopfu, va kongoma ePetanenge le ndhawini ya ka Majomela, ndhuna ya hosi Muhlava II. Loko va fika ePetanenge emutini wa ka Maluleke nimixo, hiloko ku ba awara ya nkombo ehenhla ka nhloko, kasi a va tivisile leswaku va nga ha tala ku fika hi kwalomu ka awara ya nhungu nimixo. Xikongomelo a ku ri ku ta ta hetisa timfanelo ta vona. Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya, ivi va vhela va nghena emhakeni. Va rhumerile mazinyongwa ku hlamusela leswaku va tile ku ta titivisa na ku tisa xikhensanandzu, tanihilaha va tshembiseke hakona siku va tiseriweke nandzu kwale Mhala.
Leswi se jaha ra vona ra ha ku sungulaka ntirho wa vuthicara le Moses Mnisi, ri ta hlengeleta mali ya ku lovola. Ri ta humesa xuma hinkwaxo lexi va ka Nkuna va nga ta xi koxa, hambileswi va nge lovola n'wananga a nga heli. Va ka Maluleke va lavile ku tiva leswaku exikarhi ka majaha manharhu ya Mavis na Samson, mukon'wana wa vona hi wihi? Nhlamulo ku vile leswaku ku fanele ku vitaniwa Jamela a ta tihlamulela hi byakwe. Jamela u ve a vitaniwa. Hiloko a vula vito ra Nsovo, lowa xikumandzeni xa N'wa-Jimu. U vurile na leswaku u hlanganile na jaha leri loko va endla tidyondzo ta vuthicara ekholichini ya vuthicara ya Hoxani, kutani havambirhi va tiyimiserile ku simeka ximutana xa vona. Ku sukela loko Jamela a vurile vito ra Nsovo, tata wa yena a a lo korhamisa nhloko, hinkwaswo leswi Jamela a swi vula a swo haha ni moya eka yena.
Loko Jamela a heta, hiloko Robert a yima a gemba nenge ehansi a ri karhi a angula eka mhaka leyi: "Swi nge koteki leswaku u tekiwa hi Nsovo, hambi ko ba lexi dumaka". Loko Van'wanati na va ka Mavutana va lava ku tiva xivangelo xa mhaka leyi, Robert u lo tilumaluma. Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla lexi a a tshame na xona malembe ya makumembirhintlhanu hinkwawo. Mhaka ya kona yi humelerile nkarhi lowu a ha tirha exibedhlele xa Tintswalo kwale Acornhoek. Xiheyi, ximanga wu humile esakeni. Hiloko Robert a tivisa tintsumi na va ka Maluleke leswaku yena u ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nese kwale xibedhlele loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana, ivi a n'wi nyika khwiri. Loko a vona xiyimo xi bihile, hiloko a kombela papila ro rhurhela exibedhlele xa Letaba a ta tirhela kona. U ve a twa hi mahungundlela leswaku Mavis u tintshunxile na leswaku xihlangi xa kona ko va Robert a helerile. Kunene a yi lo tiveleka njhinga ya Van'wanati, pho yi nga mpohlo, va ka Nkuna a va vuyeriwile. Robert u ve a kombisa leswaku hikwalaho ka leswi, a nge pfumeli leswaku vana va munhu va tekana. Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Loko Robert a heta ku rungula xitori lexi, hinkwavo lava a va ri nhangeni va lo miyela va ku ntse e, milomu ya vona yi lo gabaa! Endzhaku hiloko mukhegula, kokwa wa Jamela wo tswala mana wa yena a ku: "A hi va tshikeni va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile, ka ha ri hava xo xi endla. Vana lava va to dya xivindzi ku dlaya xiyila lexi." Va ka Nkuna a va ha angulangi nchumu eka mhaka leyi, va lo vhela va ku kakatsuku, va tlhelela eka rikwavo na saka ra vona ra tingana. Ku nyumisa ka swona! A hi tivi loko va ta va na xivindzi xa ku rungula mangava lama kwale ka rikwavo.
SWIVUTISO:
Siva xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka hi rito rin'we leri humaka eka xitshuriwa lexi. Tsala nomboro ya xivutiso ni rito ra kona ntsena.
N'wana wo hetelela ku tswariwa emutini.
Wanuna wo saseka ngopfu.
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi ritofularha ra rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na ritofularha ra rito ra kona:
Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka laha hansi, kambe u sungula hi rito leri nga endzeni ka swiangi: "Hiloko a vula vito ra Nsovo." (Vito ra Nsovo ...).
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi mavizweni wa rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito rolero:
U ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nese kwale xibedhlele.
Loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana.
Rito 'hosi' eka xivulwa lexi: "Majomela, ndhuna ya Hosi Muhlava II," ri vula murhangeri wa tiko kumbe wa miganga yo hlayanyana. Xana eka xivulwa lexi landzelaka rito 'hosi' ri vula yini? Tatana Majomela hi yena hosi ya Risenga, hikuva u mamile a n'wi siyela vele ra mana wa vona.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka tlhelo ra nandzulo eka nkarhi lowu taka: Jamela u ve a vitaniwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: 'Lovola n'wananga a nga heli.' Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Tsala xivulwa lexi landzelaka, kutani u yisa marito lama tikisiweke eka ntsongahato. Nkhwatihata marito lama u ma yiseke eka ntsongahato: Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Nyika rito rin'wana leri nga tirhaka ematshan'weni ya rito 'susumetile' eka swivulwa leswi landzelaka ku kombisa leswaku u twisisa ku hambana ka tinhlamuselo ta swona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni rito ra kona:
a Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhwandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla. 1
b Movha wu vuye wu famba endzhaku ka loko va wu susumetile. 1
Riencisi leri tikisiweke eka xivulwa nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo? Milomu ya vona yi lo gabaa! lexi landzelaka ri nyika
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: "Tshikani vana lava va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile," i mukhegula a kombelaka vakon'wana va yena. (Mukhegula u komberile...).
KHAMPANI YA VUTLEKETLI YA 'TLHARIHANI VAKHANDZIYI'
Riqingho-Fekisi ra Hofisi: 015 3070005 Riqingho ra selelu 0780001000
Hi khampani ya mabazi ya ndhuma swinene eAfrika-Dzonga hinkwayo. Ku hava ndhawu na yin'we laha tikweni laha va nga hi tiviki. Futhi se hi tlulerile ni le ka matiko lama rhendzeleke tiko ra hina.
A hi hina vo tibela ngoma hi hexe. Vanhu lava hi va tleketlaka hi vona lava hi ndhundhuzelaka. Hinkwavo va vula leswaku mabazi ya hina ya endla leswaku va titlonya loko va khandziyile wona. Va vula na leswaku evuton'wni bya vona hinkwabyo, a va si tshama va vona vachayeri lava nga ni ntirhisano swinene ku fana na va hina. Phela hi thola vachayeri va xinuna ntsena, hikuva hi vona va nga na ntokoto. Vavasati a va tivi nchumu hi ku chayela, va nga hi poyilela khampani.
Ya hina mabazi a hi wona yo kokotela. I ya manyunyu swinene. Switulu swa wona i swo vempfama, ku nga ri leswa marhambu leswi endlaka leswaku munhu a ehleketa kambirhi loko a nga si tshama. Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni. Ya hatla ya fikisa vanhu endhawini ya vona, hikuva a ya fambi ya yimayima endleleni tanihileswi ya nga na swihambukelo endzeni. Hi tlhela hi nyika tikhasimende ta hina swo miyeta nyoka ni swo timula minkolo loko bazi ri ri karhi ri famba.
Loko u nga tshembi leswi hi swi vulaka, hi ringete u nghena na hina eriendzweni u ta vona. U nge he pfuki, u naverile ku famba hi bazi rin'wana ni siku ni rin'we! Loko u lava ku tiva swo tala ha hina, tihlanganise na hina hi tiqingho, fekisi kumbe imiyili leyi nga nyikiwa laha henhla, u kombela ku vulavula na Tatana Rhelela Khwatsi, kumbe na wena u nga rhelela khwatsi. U nga ha endzela na hofisi ya hina leyi kumekaka eka nomboro ya 340, eVictoria building, ekusuhi na bangi ya ABSA eTzaneen.
Loko u huma riendzo hi bazi ra hina ku ringana kanharhu eka kotara yin'we, u nga va na nkateko wo tiwinela R10,000 kumbe thikiti ra vanhu vambirhi, ro endzela ndhawu leyi u yi tsakelaka laha Afrika-Dzonga mahala.
Hi sweswo n'wina vakhandziyi! Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona? Hakela, khandziya, kutani u phyuphya. Hina hi ta ku fikisa eka ndhawu leyi u yaka eka yona hi ku copeta ka tihlo.
SWIVUTISO:
Kombisa leswaku loko swi ta eka ku thola vatirhi, khampani leyi yi na mboyamelatlhelorin'we hi ndlela yihi.
Hlamusela nkucetelo lowu mintila minharhu yo sungula eka ndzimana ya vumbirhi ya xinavetiso lexi yi wu endlaka eka vahlayi.
Xana xivulwa lexi nge: "Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni" xi ringeta ku hlamusela yini?
Xana hi wihi ntirho wa marito lama nge: "Hi sweswo n'wina vakhandziyi. Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona?
Hikwalaho ka yini vito ra khampani ri tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na ku va na sayizi leyikulu ya fonto?
Xana mhaka leyi nga eka xinavetiso lexi, leyi nge: "U nge he pfuki u naverile ku famba hi bazi rin'wana na siku na rin'we," wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: "U kombela ku vulavula na Tatata Rhelela."
NTSENGO WA XIYENGE XA C:30 NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>11501VQE2008.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 9 WA TIPHEJI.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. XIYENGE XA B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. XIYENGE XA C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana. Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Hamibiloko Mfumo wa Afrika-Dzonga wu tikarhata swinene ku vona leswaku vanhu hinkwavo va kuma vuhlayiseki laha tikweni, vana vo tala va ha kumeka va kayakaya eswitarateni. Leswi swi vangiwa hi swiyimo leswi va tikumaka va ri eka swona. Vana lava va tinghenisa eka timhaka ta swa masangu nkarhi wa vona wu nga si fika. Van'wana va tikuma va ri ka xiyimo xo tano hikuva se va hundzuke vatswari lava faneleke ku hlayisa mindyangu hikwalaho ka ku va vatswari va dlayiwile hi xitsongwatsongwana xa HIV na Aids. Vo tala va pfumarile nkarhi wo hanya hi mfanelo evutsongwanini, wo tiphina hi ku tlanga mitlangu yo hambanahambana. Mhaka yo yisa tidyondzo emahlweni eka lavo tala a ya ha ri na nkoka. Xa vona i ku kuma tindlela leti nga ta va pfuna ku kuma mali hi xihatla. Swinhwanyetana swona swi hetelela hi ku tinghenisa eka mabindzu ya swa masangu lawa ya endlekaka hi tindlela to hambanahambana, kasi vafana vona va tinghenisa eka vugevenga va hetelela va nghena ekhotsweni. Emakhotsweni vuphelo bya marha ku hava hi tinsulavoya leti tshamelaka ku khomiwa hikwalaho ka migingiriko ya vugevenga. Vo tala va vona va gweviwile malembe yo tala, kasi van'wana va gweviwile ku tshama ekhotsweni vutomi bya vona hinkwabyo.
Ku sukela loko mfumo wu sungurile timhaka to nyika xiavo xa mali yo karhi eka n'wana un'wana na un'wana loyi vatswari va yena va nga tirheki, mhaka yo tswala vana yi tinyike matimba swinene. Swinhwanyetana swi teka mhaka leyi yi ri ndlela yo amukela mali yo tihanyisa ha yona lomu mindyangwini. Hi siku ra mudende eswikolweni a ka ha ri na dyondzo kahle, hikuva nhlayo yo tala ya swichudeni yi ya eku holeni. Van'wana va amukela mali ya n'wana un'we, van'wana va amukela ya vana vambirhi ni ku ya ehenhla.
Endlelo rin'wana ro hlengeleta xuma hi vanhwanyana i ra bindzu ra swa masangu. Endlelo leri ri tele ngopfu eka vana lava hanyaka eka tindhawu ta le madorobeni. Bindzu leri ri ndlandlamuke ri nghena na le matikoxikaya. Vanhwanyana va nyiketa miri ya vona eka vavanuna hi xikongomelo xo va hakerisa. Vavanuna vo tala, ngopfungopfu lavo huma eka tindhawu ta le kule, va yimeriwa hi tinghwavava eswitarateni na le kusuhi na tihodela.
Ku na nhlayo yo tala leyi nga tsemakanyisiwa mindzelekano ku ya tirhela tikhampani to karhi. Va hundzuriwe mahlonga hi ku tirhisiwa ku xavisela vanhu va matiko man'wana swa masangu.
Van'wana vana va tikuma va nghene eka timhaka ta vukati ku nga ri hi ku rhandza ka vona. Mikarhi yo tala ku va ku ri ntshikelelo lowu va tikumaka va ri eka wona. Vukati bya kona a bya ha lawuriwi hi rirhandzu leri nga kona exikarhi ka vanhu, kambe byi lawuriwa hi swa le mandleni. Vo tala va hetelela va tekiwa hi vakhalabye lava nga loveriwa hi vasati va vona.
Nhlayo yin'wana yi tikuma yi nghenelela eka mitirho yo bombisa swirho swa le mirini. Va kumeka va nghena eka tikhampani to xavisa tibuku leti kombisaka swirho swa le xihundleni swa munhu. Van'wana va endlisiwa mitlangu ya swa masangu va ri karhi va tekiwa swifaniso leswi nga ta hangalasiwa etikweni hinkwaro hi tindlela to hambanahambana.
Vafana vona va sungula ku hanya vutomi byo kala byi nga ha amukeleki. Mindyangu yi tshama yi gogeriwile hi ku chava ku yiveriwa. Tiselulafoni ta manyunyu vanhu a va tali ku fika na tona emakaya hikwalaho ka makhamba lawa. Vutomi lebyi va byi hanyaka byi kombisa leswaku le makhotsweni va khomiwe kahle, va dya mafehlefehle, hikwalaho, a va ha vileri leswaku va ta tshunxiwa rini.
Hinkwaswo leswi boxiweke laha henhla, a swi tswali mihandzu ya kahle. Lavo pfumala dyondzo mitirho do! Lava vo tswaletela vana a va tekiwi hi ku olova, hikuva a hi vangani vavanuna lava swi tsakelaka ku koka rhanga na vana va rona. Loko ku ri lavo navetisa swirho xana va ta helela kwihi? Va Ndzawulo ya Rihanyo va tshama va ri karhi va tsundzuxa vaakatiko hi khombo leri nga kona ro endla swa masangu na vanhu vo hambanahambana. Leswi swi ta kurisa nhlayo ya vanhu lava hundzaka emisaveni hikwalaho ka xitsongwatsongwana xa HIV/Aids.
Hanyelo ra vafana rona a ri na mihandzu leyinene. Van'wana va hundzuke swigono hikwalaho ko baleseriwa hi vanhu loko va ringeta ku tisirhelela. Van'wana va hetelele hi ku hlangana tinhloko hikwalaho ka swidzidziharisi leswi va talaka ku swi tirhisa loko va lava ku tirha mitirho ya vona.
Dyondzo i ndzhaka ya vutomi. Nhlayo leyikulu ya vanhu lava hanyaka vutomi lebyinene laha tikweni i ya lava va nga dyondzeka. Mawaku eka lava ri xeke va ha ri vatsongo!
SWIVUTISO:
Xana mfumo wa Afrika-Dzonga wu endla yini ku sirhelela vana?
I ncini lexi vangelaka vana ku va va tikuma va ri vatswari lava faneleke ku hlayisa mindyangu?
Nyika mune wa tindlela leti vanhwanyana va ti tirhisaka ku endla mali.
Xana loko ko va n'wana wa ka n'wina loyi a tihlawuleleke rin'wana endlele ra le ka 1.3 u nga n'wi tsundzuxa yini?
Nyika tinhlamuselo ta marito lama landzelaka:
Kayakaya
Ndlandlamuka
Mahlonga
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi nge: 'Ku koka rhanga na vana va rona.'
Seketela kumbe u kaneta xivulwa lexi nge: 'Dyondzo i ndzhaka ya vutomi.'
'Vana lava tinyiketaka eka ntirho wa swa masangu, va swi endla hikokwalaho ka ku loveriwa hi vatswari va vona.' Boxa vonelo ra wena eka mhaka leyi.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Emakhotsweni ya laha tikweni ku tshama ku tele hikuva vamangaleriwa lava voniweke nandzu va gweviwile ku tshama kona malembe yo tala.
Vafana vo tala va hetelela va rhwalela maphepha.
Lavo ka va nga dyondzangi swa va olovela ku kuma mitirho.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Mhaka ya ku tlangela khume ra malembe Afrika-Dzonga yi kumile ntshunxeko yi langutiwa hi mahlo yo hambana hi vaakatiko. Van'wana va vula leswaku leswi ko va ku tlangisa mali ya mfumo. A swi ta antswa leswaku mali ya kona yi nyikiwa swisiwana na ku tirhisiwa ku kumela vanhu mitirho, kumbexana hi ku endla tano vukhamba a byi ta hunguteka etikweni. Vaaki volavo va vula leswaku hi ku vona ka vona, a va voni swi fanerile leswaku ku va ni ntlangu wo tlangela ntshunxeko, hikuva ku hava ntshunxeko loko munhu a hluleka ku tikumela mali yo n'wi hanyisa na loko a tshama hi ku chava hikwalaho ka tinsulavoya, hambiloko a ri endlwini ya yena.
Van'wana vaakatiko mhaka leyi va yi vona yi fanerile hikuva i xitsundzuxo xa leswaku hi huma kwihi, naswona hi kongome kwihi. Hambiloko va nga kaneti mhaka ya leswaku mitirho ku hava na leswaku vugevenga byi andzile, va tiyisisa mhaka ya leswaku leswi a swi fanelangi ku hi siva mahlo hi tsandzeka ku lemuka mhaka ya leswaku ntshunxeko wu kumekile. Va vula leswaku hi fanele ku tlangela mhaka ya leswaku se hi kota ku hanya no tshama kun'wana na kun'wana laha hi ku tsakelaka, na leswaku se Valungu na Vantima va khomiwa ku ringana. Ka ha ri hava munhu la khinsamelaka un'wana munhu. Va kombisa mhaka ya leswaku xidemokirasi xi pfunile leswaku hi amukeriwa ku nghenela mitlangu ya tinxakaxaka na ku phikizana na matiko ya misava. Hi 1995 hi kotile ku rhurhela mphikizano wa rugby wa matiko ya misava, hi 1996 hi rhurherile mphikizano wa bolo ya milenge wa matiko ya Afrika, hi 2003 hi rhurherile mphikizano wa khirikete wa matiko ya misava, kasi hi 2010 hi ta rhurhela mphikizano wa bolo ya milenge wa matiko ya misava.
Mina ndzi wela eka ntlawa lowu wa vumbirhi wa vanhu. Kunene ku humelela koloko hinkwako ku endlekile hi malembe lamatsongo yo ringana khume, kutani hikwalaho ka yini hi nga fanelangi ku tlangela mhaka leyi? Hambi matiko yo tala lama kumeke ntshunxeko khale Afrika-Dzonga yi nga si wu kuma, a va kalangi va ku vona ku humelela ko tano. A hi tshikeni ku tiendla mabofu va ka hinoo!
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Tatana Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a nga tiphini kahle emirini. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshama a karhele hambi a nga tirhangi nchumu. Hambileswi va nge nyarhi a yi tsandziwi hi timhondzo ta yona, yena a a twa miri wa yena wu n'wi tikela swinene. Mahlangano ya miri wakwe a ya tshama ya hambanile kutani leswi a swi endla leswaku a venga hambi ku ri ku famba kunene loku. Lexi a xi n'wi hlamarisa ku hundzisisa hileswi a a twa a karhele hambi a lo titshamela dyambu hinkwaro. U vutiserile vanghana vakwe. Van'wana va n'wi byele ku dya maphilisi ya tivhitamini. Van'wana va ku a a fanele ku nghenela nongonoko wa vutiolori. Tatana Rhumbuka u ringetile leswi hinkwaswo kambe a swi pfunangi nchumu. Entiyisweni, a a twa a nyupela ku tlurisa eku karhaleni. A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza, hambileswi a a ringeta ku dya swinene. U cince na swakudya a ringeta swin'wana kambe do! Hiloko a tsundzuka xirha lexikulu xa vanhu masiku lawa: Aids. A nga ha langutangi endzhaku, u vhele a kongoma exibedhlele. U fike a kombela ku kamberiwa. Leswi ana a a ri munhu wo rhandza ku kongoma ntiyiso, u boxe xikan'we leswaku a a navela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya Aids.
Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele a va lo tekela ku n'wi kambela. Va rhange hi ku n'wi hlamusela leswi Aids yi nga swona. Va n'wi byele leswaku Aids i vuvabyi lebyi switsongwatsongwana swa byona swi lwaka ni masocha ya miri. Masocha ya miri ya tirha ku sirhelela miri eka mavabyi yo hambanahambana. Se, switsongwatsongwana swa Aids swi lwa ni masocha lawa, swi ya tswonga matimba, swi ya dlaya. Loko swi hetisekile, miri wu sala wu nga ha ri ni vutisirheleli. Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza, ya hlakata miri wa munhu hi ku rhandza, ya n'wi chela esirheni. Hikokwalaho ku pfaka ku vuriwa leswaku Aids hi yoxe a yi dlayi, yo pfulela mavabyi man'wana ndlela yo dlaya. Va n'wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwatsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV. Xitsongwatsongwana lexi xi hanya endzeni ka ngati ni le ka swihalaki leswi kumekaka eka swirho swa xihundla swa vavanuna ni vavasati. Byi nga hlasela wanuna, wansati kumbe n'wana. Vavanuna ni vavasati va nga hundziselana byona loko va tswontswana, loko un'we wa vona a ri ni tindlela tin'wana. Wansati loyi a nga ni xitsongwatsongwana lexi, a nga tshuka a xi hundziserile eka n'wana loyi a nga ta n'wi bebula. Van'wana va khombo va byi kuma loko va cheriwa ngati exibedhlele loko va vabya. Swi nga endleka leswaku ngati yoleyo, loko yi nga kambisisiwangi kahle, yi va yi ri ni xitsongwatsongwana lexi. Nkateko hileswi leswi swi nga humeleliki swinene eswibedhlele swo tala. Hinkwaswo leswi Tatana Rhumbuka u swi yingisile hi tindleve timbirhi.
Yi huma eka buku ya Ntiyiso ntsena hi WR Chauke
Vumba xivulwa hi rito matimba, kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa lexi landzelaka:
Switsongwatsongwana swa Aids swi lwa ni masocha ya miri, swi ya tswonga matimba, swi ya dlaya.
Tirhisa xivuriso lexi nge: 'Nyarhi a yi hluriwi hi timhondzo ta yona' eka xivulwa xin'wana xo hambana na lexi nga eka xitshuriwa, ku humelerisa nhlamuselo ya xona.
Xana xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka a wu ta xi tirhisa loko swi te yini? Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: Wansati loyi a nga ni xitsongwatsongwana lexi, a nga tshuka a xi hundziserile eka n'wana loyi a nga ta n'wi bebula.
Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga endzeni ka swiangi eka xivulwa lexi landzelaka:
Vatirhi vo tsundzuxa va komberile Rhumbuka leswaku a nga heli mbilu hambileswi tibuku leti va n'wi tshembiseke tona ti nga si fikaka, u fanele ku (titshamela/ti tshamela) ti kala ti fika.
Kombisa leswaku eka xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka, rito 'dlaya' ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo:
Aids a yi dlayi, kambe yo pfulela mavabyi man'wana ndlela yo dlaya.
Leswi mpfula yi neke swinene nan'waka, van'wamapurasi va ta ma dlaya mavele.
Tlhela u tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Va n'wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwa-tsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV. (Va te ...)
Masocha ya miri ya sirhelela miri eka mavabyi yo hambana-hambana. (Miri ...)
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nandzulo:
Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi lowu taka:
Hinkwaswo leswi Rhumbuka u swi yingisile hi tindleve timbirhi.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Tatana Rhumbuka a a tiva leswaku a nga tiphini emirini.
Nyika rito-fularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza.
XIVUTISO XA 4
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Hlamusela nkucetelo lowu marito lawa ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: "K' amberiwa i ku tsoniwa!"
Kombisa leswaku xivulwa lexi xi nga laha hansi xi na mboyamelo-tlhelo- rin'we hi ndlela yihi: 'Nyika vandyangu wa wena khisimusi lerinene hi ku tikumela movha wo chipa swinene'.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena. 'mimovha leyi nga laha henhla yi tekiwile swifaniso yi yime eka ndhawu yin'we yo fana.'
Mhaka leyi nga eka xinavetiso lexi leyi yi nge: "Vuntshwa' bya yona, futhi u nga kala u ehleketa leswaku a yi si famba hambi 50 000km", wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Leswi muxavisi a swi vulaka eka ndzimana ya vumbirhi a swi fambelani ni leswi nga eswifanisweni. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wean.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>11502VMS2009.txt</fn>
NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA RIXAKA
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi)
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1
Xikolokolo Nguvu ya Pitori: J.M. Magaisa
(a) Mi karhatiwa hi mintirho ya n'wina yo biha leyi mi yi endleke. PP
b Vantima va sandze tihosi ta ka vona, swikwembu ni mindhavuko ya vona. PP
Mbuyelelo lowu wu kombisa ku tshikelela vubihi kumbe xihoxo lexiPP
vantima va xi endleke.
Hi wihi nandzu lowu Ma-Afrika ya nga na wona? Vula wun'we? P
Tindlu. P
Eka ndzimana ya vumune mutlhokovetseri wa rila, hikuva swilo swo tala swa vantima swi pomeriwe hi muhlwa ku nga masimu, misava, tiko na vun'we bya vona. Kasi eka ndzimana ya vuntlhanu mutlhokovetseri uPP
Xi kombisa leswaku vantima va le ku xanisekeni lokukulu. PP
Marito ya Fumani ekantshaho lowu a hintiyiso. Fumani a ehleketa leswaku xivangelo xa Ntsendzeleki xo rila ku nga va kuri vusweti bya muti wa ka Baloyi kumbe leswi Fumani a nga tirhi kasi a ku nga ri ntiyiso. Ntsendzeleki a nga rileli swona sweswo, kambe aa rilisa hi xiyimo lexi a ri ekaxona. Ku nga ku va aheleketiwa eka Baloyi a hlongoriwe hi mana wa yena kasi nakona eka Baloyi a nga amukeriwi hi mana wa Fumani.
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi) (White Label)
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi milawu yo tala leyi vekiweke hi vaveki va milawu leyi yi tikelaka vaakatiko. PPP
a Mutlhokovetseri u vula leswaku mfumo wu nga n'wi xupula loko a tshika a tlurile yin'wana ya milawu. PP 2
Swirimbana. P
I huvo yo endla milawu. P
Yi vekiwe hi Xikwembu. P
Masungulo na mahetelelo. P
Wajaha. P
a Mutlhokovetseri u vula leswaku a nga n'wi jikajiki kambe a n'wi kongoma. PP
Xihikahati lexi xi kombisa leswaku xivulwa xa mutlhokovetseri a xi helelanga, u ye emahlweni a vulavula kambe a swi tsariwanga eka xitlhokovetselo. PP
I ndhawu yo tlhuma hi byanyi na mirhi. PP
XIVUTISO XA 2
U tirhisa ririmi. P
Xi vula leswaku N'waxihungi u hunga vanhwanyana ku fana na xinyenyana. PP
I xithathelo, xi vula leswaku vanhwanyana votala va tswale vana vaP P P
yena.
a Vanhwanyana va n'wi landzelela hi xitalo. PP 2
b Mitini yo tlula khume vanhwanyana va kona va na vana va
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XITSONGA XA RIRIMI RA LE KAYA (Papila ra vumbirhi) (White Label)
XIYENGE XA B
NOVHELE
XIVUTISO XA 3
3.1.1 Fumani a byela Ntsendzeleki, va rhandzana.P P P
A va ri endzeni ka yindlu ya ka Baloyi, a ku vutisiwa Fumani loko a tiva ndzhwalo lowu Ntsendzeleki a ri na wona loko wu ri wa yena. P P
Va kongome elawini ra Fumani. P
U vula leswaku a nga etlelanga / a nga khomangi hi vurhongo vusiku bya tolo. PP
Lawu ra Fumani a ri nga lo biha, a koka ku nga ri na swibye swo tala. A ko va na xitulu ni mubedo ntsena. Makhumbi hinkwawo ya mune a ya chuchutiwile ya saseka. Ehansi a ku sindziwile. PP PP PP
(a) Aa dyondza xikolo eNatala naswona a dyondzela vudokodela.P P
b Aa rhandzana na Beauty naswona wansati loyi a tiyimisele ku hambana na nuna wa yena a tekana na Fumani. P PP 3
KUMBE
Loko mana wa ntsendzeleki a byela hahani wa yena ku n'wiheleketa u vule leswaku va fanele ku ya n'wi siya kwale. Sweswoswi endle Ntsendzeleki a rila swinene loko a twile mana wa Fumani na yena a nga n'wi amukeli kutani a karihela Fumani emahlweni ka va ka Xokane kasi Ntsendzeleki a swi tiva leswaku a nga ta tlhelela endzhaku na hahani wa yena hikuva a hlongoriwe hi mana wa yena wo n'wi veleka.
Mavulavulele ya mana waFumanihi wona ya nga endla leswaku a swi vona leswakua endle xihoxo lexikulu hi ku xurhanyimba nkarhi wu nga si fika naswona hi swona a swi endla leswaku a nga amukeriwi hi munhu. Loko a lo fika a amukeriwa eka Baloyi anga ta rilahikuva na loko a hlongoriwe ekaya a swi ta antswa loko a amukeriwa eka Baloyi.
A swi vona leswaku nalokoFumani a pfumela leswaku hi yena a nga n'wi bihisa emirini, sweswo a swi nga ta cinca nchumu hikuva loko Fumani a famba a tlhelela exikolweni Ntsendzeleki a ta fanele ku sala na mana wa yena loyi a vonaka a karhata swinene. A ehleketaleswaku mananaloyi a nga n'wi amukeli kutani a va nga ta tshamisisana. U tlhele a ehleketa leswaku a ku ri hava loyi a ta n'wi hlayisa na n'wana wa yena loko Fumani a fambile ayaexikolwenikasinaswona angatirhi. Uehleketa leswaku a nga ta kota ku hlayisa n'wana wa yena hikuva na yena a nga tirhi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [25]
XIYENGE XA C
NTLANGU
XIVUTISO 4
A byela Matixisa ku n'wi hakela mali leyi a n'wi kolotaka. PP
Endzeni ka yindlu ekhixini ra Matixisa. P
b Gemba u humelele Matixisa a nga tiyimiselangi. / kumbe a nga swi langutelanga. PP
U tirhile kutani u lava ku hakeriwa. PP
A chava leswaku loko o ya nanhlikani vanhu a va ta n'wi ehleketelela va byela maphorisa. PP
U n'wi nyike madzana mambirhi ya tirhandi naswona u tshembise kuP
n'wi hakela leyi nga sala hi Nyenyanyani. P
Nkulukumba Khosa. P
Vito ra Gemba ri thyiwe kahle hikuva Gemba i mudlayi. PPP
Tsalwa leri ri thyiwe kahle hikuva Matixisa u dlaye nuna a ehleketa leswaku u ta kuma rifumo. Endzhaku ko lahliwa ka nuna wa yena u ye a ya koxa mali ebangi kutani a nga kumangi nchumu. PPPPP
KUMBE
Mahanyelo ya Matixisa endyangwini wa yena na Tsemani Xixurhana a ya nga tsakisi. Matixisa aa tshamela ku dyisa nuna wa yena mbitsihi ku n'wi sindzisa ku n'wi nyika vhengele leri nga ta vitaniwa hi vito ra yena. Hambi leswi nuna wa yena aa vona swi nga ri na nkoka leswaku a n'wi pambulela vhengele hikuva a tiva leswaku xin'wanan ni xin'wan lexi xi nga xa yena i xa nsati wa yena, yena a hlundzuka a holovisa nuna a vula leswaku u lava vhengele a ta kota ku fana na van'wana vavasati lava va tekiwekehi swigwili va nga na mavhengele lawa ya vitanaka mavito ya vona ku katsa na nkata Makokisi.
Loko Matixisa a vona leswaku nuna wa yena a nga swi twisisi, u nghenele hi miehleketo yo vutla rifumo rero hi yexe hi ndlela yonwi lavela xigevenga xa ndhuma xa lokixi ra Mapatapataleswaku xi dlaya Xixurhani a ta kota ku kuma rifuwo leri ku nga khale a karhi a ri lava. Hambi leswi ku navela loku ku kalaka ku nga hetisekanga emahetelelweni kambe u humelerile eka ku dlayisa nuna wa yena. Mahanyelo yo tano ya hi kombisa leswaku Matixisa a nga chavi ku endla mhaka ya manyala, a nga languti ku onha loku a ku endlaka, xa yena i ku kuma leswi a swi lavaka.
Endzhaku ka rifu ra Xixurhana; Matixisa u tsutsumele ebangi a ya koxa rifumo. Leswi swi hi komba kahle leswaku Matixisaa nga ri munhu wa tingana naswona a rhandza mali ku tlula nuna wa yena. Matixisa a nga na mhaka na leswaku mali u yi kumisa ku yini, hambi yi nga ha va mhaka yo chavisa kumbe yo ka yi nga chavisi yena a nga chavi ku yi endla, ntsena loko a kuma leswi a swi lavaka hambi loko swi vula ku vutla vutomi bya munhu.
Matixisai wansati wa xivindzi swinene. Leswihi swi vonahi loko anga chavi ku gidela eka Gemba a ya n'wi sindzisa ku n'wi dlayela nuna. A nga chavi leswaku Gemba a nga n'wi jikela a n'wi dlayela kwale mikhukhwini na nuna wa yena a nga swi tivi leswaku u helele kwihi? A swi ta endleka leswaku Gemba a nga n'wi dlaya loko kumbe ku n'wi endla swo biha loko a ala ku boxa xivangelo xo dlaya Xixurhana, kambe Matixisa anga swi chavi sweswo.
Xivindzi xa yena hi tlhela hi xi vona loko a teka Gemba a ya na yena ebangi ku ya koxa xuma xa Xixurhani. 2x12+1=[25]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [25]
NTSENGO: 80
<fn>11502VQE2009.txt</fn>
TIMARAKA: 80 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 20 wa tipheji.
SWILETELO
Rhanga u hlaya hi vuxiyaxiya u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwayo.Hlayatafula ra nongonokowaleswi nga endzeni ka phepha leri, u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lamau ma dyondzeke lembe leri.
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A : Vutlhokovetseri (30 wa timaraka)
Xiyenge xa B : Novhele (25 wa timaraka)
Xiyenge xa C : Ntlangu (25 wa timaraka)
Landzelela swileriso leswi nyikiweke eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula ntlhanu wa swivutiso ntsena; swinharhu eka xiyenge xa A; xin'we eka xiyenge xa B; xin'we eka xiyenge xa C. Tirhisa phepha ro tikambela u ta pfuneka ku hlawula swivutiso.
Loko u tsala nomboro ya nhlamulo ya wena, yi tsarise leswi yi nga xiswona eka phepha ra swivutiso.
Sungula xiyenge xin'wana na xin'wana eka papila RINTSHWA.
Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi:
Xiyenge xa A : ku nga va 40 wa timinete
Xiyenge xa B : ku nga va 55 wa timinete
Xiyenge xa C : ku nga va 55 wa timinete
Tsala hi vurhon'wana, swi saseka no vonaka.
Nongonoko lowu, wu ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swonahandlekohlayaphepha ra swivutiso hinkwaso.
TAFULA RA NONGONOKOWA LESWI NGA ENDZENI
XIYENGE XA A:VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo leswi hlawuriweke: hlawula switlhokovetselo swin'wana swimbirhi eka leswi hlawuriweke na swin'wana
Nomboro ya Xivutiso Xivutiso Timaraka
(Muhlwa) Xivutiso xa xitsalwana 10
KUMBE 10
(Xinkwa xa Hosi) Swivutiso swa tinhlamulo to koma
KUMBE
(Rifu) Swivutiso swa tinhlamulo to koma 10 KUMBE
Xirhwelentungu hi Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo makatla huma eka ntsaho.
NA Switlhokovetselo swo ka swi nga hlawuriwanga: Hlawula xivutiso xin'wana na xin'wana xin'we
(A swi nga tshembisi) Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Xidakwa) Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
XIYENGE XA B : NOVHELE
KUMBE
(Mulunguntima) Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo 25
(Mibya ya Nyekanyeka) Xivutiso xa xitsalwana 25
KUMBE
(Mibya ya Nyekanyeka)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma ekantsaho.
KUMBE
Ntlangu wa 1: Hlamba
Xivutiso xa xitsalwana
Vunwa Nandzuwe.
KUMBE
Ntlangu wa 1: Hlamba
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo
Vunwa Nandzuwe huma eka ntsaho.
Tsundzuka leswi: Eka xiyenge xa B na C, u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma.
Hlamula xivutiso xin'we XIYENGE XA C: NTLANGU
(Ntlangu wa 2:Vukosi i mberha.) Xivutiso xa xitsalwana 25
(Ntlangu wa 2: Vukosi i Mberha) Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho. 25
KUMBE
(Ntlangu wa 3:Xivoni xa vutomi) Xivutiso xa xitsalwana 25
KUMBE
(Ntlangu wa 3: Xivoni xa Vutomi.) Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho. 25
TIRHISA TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBELA LERI NGA LAHA HANSI, LESWAKU U TA KOTA KU VONA LOKO U HLAMURILE NHLAYO LEYI LAVEKAKA YA SWIVUTISO:
XIYENGE NOMBORO YA XIVUTISO NHLAYO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA MFUNGHO WA GWAJU ( )*
VUTLHOKOVETSERI. (a) Switlhokovetselo swa ndzawulelo. 1-4 2
VUTLHOKOVETSERI (b) Switlhokovetselo swa ndzawulelo. 5-6 1
B. NOVHELE (Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma C. NTLANGU (Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma ) ) 7-12 13-16 1 1
Tsundzuka: Eka xiyenge xa B na C, u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma swo huma eka ntsaho..
XIYENGE XA A: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
Hlamulaswivutiso swin'wana na swin'wana swimbirhi exikarhi ka swivutso swa 1-4. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve exikarhi ka marito ya 250-300.
XIVUTISO XA 1: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka, kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona:
Muhlwa
I ntungu!
Hi dye naxo!
Hi to swi yini?
Hi endla yini?
Hi hava na ko fihla swilemu swa miehleketo
Wu kona na le rhumbyini ra mbeleko,
Wu nyenyana na phuphu ya ntima
Xikontiri xi hlulekile ku tirha ntirho,
Wu tsetela vuxungu bya xikontiri xa ntima,
Siku na siku wu vumbetela ntshava.
Yo! Masimu ya hina!
Misava ya hina
Tiko ra hina
Kaunda a ku na mina ndzi nghenelwe;
Van'wana va ku celani mi dlaya hosi ya wona.
Wu dyile mbilu ya vumunhu;
Wu dyile mano;
Wu tima switiko swa mindyangu;
Wu ta hetelela hi ku muhlana.
Wu vengana na ribye ro hatima;
Wu hava n'anga;
Wu hlule mimphahlo na ku vulavula,
Wu lava xindzhuvo xa mona wa tihanyi;
I ntungu!
SWIVUTISO:
Xitlhokovetselo lexi xi hi hlamusela hi ku onhiwa ka mikhuva na mitolovelo ya Vantima hikokwalaho ka nkucetelo wa ku fika ka valungu laha Afrika-Dzonga.
Tsavula tithekiniki ta ntlhanu ntsena, kutani u kombisa ndlela leyi mutsari a ti tirhiseke ku paluxa mongo wa xitlhokovetselo lexi hakona. [10]
KUMBE XIVUTISO XA 2: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela:
Xinkwa xa Hosi
Vukungundwana byi tinyike matimba, 2 Xin'wana na xin'wana xa dizeriwa. 3 Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati. 4 Loko u nga endli tano u ta dya ku vona.
Entsindza u famba na xinkwa xa hosi. 6 Hi le mahlweni ka nghala, 7 U fanele u ya ni xisana, 8 Leswakuswa wena swita ku fambela.
Swi tano ni le magondzweni, 10 Tinamuneti hi xava hi xavile, 11 Hi ku chava ku tlhaviwa mathikithi, 12 Hi bela swipitikopo mati. 13 Hi to yini, hi hlenga vutomi.
Hambi emaphoriseni ha diza, 15 Leswakudokete yi ta mila milenge. 16 Mumangali u ta gidela a giderile, 17 Nandzu wu nge pfuki wu tengiwile. 18 Dokete yi bile magoza yo nyawula.
Emitirhweni na kona swa fana. 20 Xava nyimpfu swi ta ku lunghela 21 U ta tlakusiwa hi ku copeta ka tihlo, 22 Nhlokohliso wa swivutiso wo pfala mahlo. 23 Se hi hanya ku vava.
SWIVUTISO:
Hi mitila leyi nga tluliki mune. nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Kun'wana eka xitlhokovetselo lexi mutsari u ri:
Xin'wana na xin'wana xa dizeriwa". "Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati." Maendlelo lama ma vuriwa:
Xisasi
Ncino
Mbuyelelo wa marito
Boxa nkoka kumbe nhlamuselo ya matirhiselo ya thekiniki leyi nga eka 2.2.1, mayelana na xitlhokovetselo lexi.
2.3.1 Loko mutsari a tsala xitlhokovetselo, moya wa yena a wu:
Tsakile
Ri xikarhi
Khunguvanyekile
Tsavula ntila lowu seketelaka nhlamulo leyi, u yi nyikeke eka 2.3.1.
Boxa leswi maritolama nga laha hansi ya vulaka swona eka xitlhokovetselo lexi: "Leswaku dokete yi ta mila milenge."
KUMBE XIVUTISO XA 3: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutaniu hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
RIFU
Rifu u na manyunyu,
Kambe a wu na tinyungubyisi,
Hambiloko u ri ni ntamu ni nchaviso
Va nga fi va nga si ku dlaya-vu.
Eku wiseni ne vurhongweni,
Hi xihi xifaniso xaku?
Ntsakweni wena u va u ri kwihi?
Mafambelo ya varhandziwa va hina a ya tsakisi,
Wena u "hosi" ni matshama-a-lunghile,
U tele vuxungu nyimpi ni vuvabyi,
Vuxongi byaku byi enghenisela munhu vurhongo,
Ku etlela kan'we hi pfuka hi ri ni vutomi byintshwa.
Rifu u ni xihoxo xin'we:
A wu swi koti ku hlawula nkarhi,
A wuswi koti ku hlawula ndhawu,
A wus wi koti ku hlawula maendlelo.
U ni xivindzi;
A wu chavi hambi a ri vasi na mesisi.
U ni vusopfa
U tiendla nguluve
Loko a wu fana ni vurhongo,
Loko a wu fana na xithongwana ka,
Kumbe nsululwana ra swipyopyi,
A swi ta antswanyana.
U mbabva hikuva a wu tlheriseli loko u teka,
U khamba hikuva u bvunga ni swa le makorhweni,
U muluthanyi hikuva u hambanisa na varhandzani,
Rifu, u nhenha!
A ku nge tshiki ku va ni xinkaka xo hlula wena,
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi,hi mitila leyi ngatluliki mune.
Ekaxitlhokovetselo lexi, mutsari u kombisaleswaku munhu un'wana na un'wana wa ri tiva siku a nga ta fahi rona. Vula "Hi swona";kumbe "A hi swona" Ivi u tshaha ntila lowu seketelaka nhlamulo ya wena.
Marito lama nga lahahansi,ya vulayini ku ya hi xitlhokovetselo lexi? "U mbabva hikuva a wu tlheriseli loko u teka"
"Rifu u na manyunyu," Boxa thekiniki leyi nga tirhisiwa eka ntila lowu. Kombisa ku yelana ka thekiniki leyi na mongo wa xitlhokovetselo.
KUMBE
XIVUTISO XA 4: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela:
Xi rhwele ntungu hi makatla
Lomu xi pfaka kona i swirilo,
Xi rhwele xivala xa vujaha.
Lomu xi hundzeke kona i marhumbi;
Bombo ra xona i ra xihandza matala,
Ta xona ti ya hi matshanga,
Vusiku ni nhlekanhi xi hlaya switiko,
Misava yi tshuva dzeri ra xona.
Tikweni ra xona va xi lemukile vanhwana
Xi boxile swinon'wana xi mila timpapa,
Xi andzisa vusweti bya vasweti.
Vanhwana va sala va phima xi bile.
Marito ya xona i vurimba,
Mbilu ya xona i nala wa nomo wa xona,
Vumbhuri bya xona i muluthanyi wa vanhwana,
Lomu xi hundzeke kona va sala va gomolana.
Xona i tata wa misava,
Xi tswale misava xi yi thala
Xi hohlosa switshuka eswifuveni swa vanhwana,
Xi rivele rito ra misava:
"Jaha tsakela vuntshwa bya wena..."
SWIVUTISO:
Hi mitila leyi nga tluliki mune, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xitlhokovetselo lexi xi fuwile hi ririmi ro gega. Mutsari u vula yini loko a ku: "Mbilu ya xona i nala wa nomo wa xona"
Hi ku vona ka wena,vanhu lava nga na mahanyelo yo fana na ya jaha leri,va nga hanya nkarhi wo leha eka manguva lawa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xanankongomelo wa xitlhokovetselo lexi hi wihi eka lavantshwa?
XIVUTISO XA 6: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA Xihungasi: G. J. Maphalaksi
SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA DYONDZIWANGIKI (SWA BOHA LESWAKU U HLAMULA XIN'WE)
HLAMULA XIVUTISO XA 5 KUMBE XA 6. NHLAMULO YA XIVUTISO XA 5, A YI VE EXIKARHI KA MARITO YA 250-300.
XIVUTISO XA 5 : XIVUTISO XA XITSALWANA 10
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi, kutani u kombisa nkoka wa swigaririmi ni mbuyelelo wa marito leswi mutsari a swi tirhiseke ku humelerisa mongo lowu.
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Wantima ni wo basa a va nga twanani. A va vengana bya nyoka ni mfenhe. A va vonisana maxangu va ri vamakwavo; Baseleni a tele makwanga. Leswo i van'we va lo hambana mihlovo a va swi lemuki. Hi swiluva swa misava, Hi swi sasekisi swa tiko. Hi fana ni nsinya lowu humesaka swiluva swo hambana hi muhlovo. Kambe mihandzu yona ya fana; A hi tekaneni hi fana, Hi nga vonelaniebodhleleni. Lavo basa va titekela henhla manani! A va titekela henhla onge i vaaki va misava, A va vhumbunula rivengo ku kongomisa wantima; A va vamakwavo wonge a hivana va munhu. A swi nga tshembisi
17 18 19 20 Leswi a va xanisa wantima a swi nga tshembisi ku antswa, A swi nga tshembisi leswaku va t a tshama kun'we ni ku khomana hi mavoko mambirhi; Nileswaku va ta va vanghanankulu; Leswo va ta dzahisana a swi nga tshembisi.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela.
Xidakwa
Wa byi nwa na yena bya nwi nwavo,
Ku nwanyana byo "Ndzi nwi; ndzi nwi!"
Xihoxo xa byona a hi xi voni hina.
Muhoxi hi yena munwi.
Loko a byi twile hi kona ku: Fiku-fiku! Fiku-fiku!
Loko a etlele i xidziva xa nambu.
Nsati o kho, bya muongori.
Tingana nsati eka vanghana va yena!
Loko a nwile hinkwavo laha kaya va hangalasiwa;
Loko nsati a ku wa sasa, eka nuna muonhi;
O na khovoleriwa nsati wa kona.
Ku lava tinyimpi munhu wa kona be!
U hoxa xibakele a yimile kule.
Hi loko a nga langutangi ehenhla wa vabya.
Masiku hinkwawo hi ko ku susa babalaza.
Ebyaleni ko twala ku: "Chelani! Mi nge hi heti."
Hala thlelo mali u khomile.
Kambe vana va yena ekaya va fambisa makhwiri erivaleni.
Tingana mbuyangwana u hava.
Wa byi nwa kambe na yena bya n'wi nwavo.
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki ntlhanu.
Mutsari u pfa a tirhisa misavukuhi paluxela timhaka ta nkoka. Paluxa leswi marito lama ya vulaka swona kuya hi matirhiselo ya wona eka xitlhokovetselo. "Loko a etlele i xidziva xa nambu."
Hi ku vona ka wena xana wanuna loyi ku vulavuriwaka hi yena a a ri na vutihlamuleri eka ndyanguwa yena ke? Vula "ina"kumbe "e-e" utlhela u seketela nhlamulo ya wena.
Loko va ku munhu"wa byi nwakambenayena bya n'wi nwavo", va vula yini?
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA A: 30 XIYENGE XA B: NOVHELE
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo to koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 7: XIVUTISO XA XITSALWANA Mulunguntima : T. H. Khosa
Ntshaho lowunga laha hansi, wu katsakanya nkongomelo wa mutsari eka tsalwa leri. Wuhlaye, kutani u kombisa lokomutsari a swi kotile ku humelerisa nkongomelo wa yena hindlela leyi enerisaka:
KUMBE
XIVUTISO XA 8: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Chavalala a huma a famba, a rhwele saka ra tingana exikandzeni. I ntirhisano sweswi? A pfala rivanti hi voko ra gome. "Xa hlanya hi!" Ku gandzela Hlongwane. "Xi ehleketa leswaku mina ndzi ta xi nyika nkarhi wo xi yingisa? Kasi milorho ya mina ayi tali ku vula ntiyiso? Milorho yamina yi tala ku vula ntiyiso. Loko ndzi lorha ndzi vile na nghozi ya movha a ku heli tin'hweti ndzi va ngi na yona. Se sweswi swi ta tsandza hi yini ku va norho lowu wa Chavalala wu nga vi wa ntiyiso? Swi nga tsandza kwihi? Ku kota swona ndzo fanele ndzi xi susa laha femeni. Ndzi fanele ku xi lukela mano. Ndzi fanele ku xi hlongola. Hi nomu lowu Mathebula i munhunene, hi nga tirhisana. Chavalala! xindzi hlambisa na timbilu loko ndzi xi vona ! Norho lowuya! Ndzawuvenga. A ndzi lavi na ku wu ehleketa wu ni thyaka.Wa nunhwa. Leswi a xi ngata hlamala hi Musumbunukuxi vona Mathebula a ta sungula ku tirha. Loko xotshuka xo tokolo, rito ra thyaka ndzi ta xi komba maxaka! Ndza ba phela mina. Ndzi dumile le hodela. Loko mufana xi chingha ndzo ba. Ndzi ta n'wi byela na yena mufana loyi leswaku a nga tlangeli exiporweni."
SWIVUTISO:
Boxa mbangu lowu mhaka leyi yi humelelaka eka wona.
Ku na dzolonga ri nga ku humeleleni laha. Hi rihi dzolonga leri naswona ri vangiwa hi mani?
Chavalala a a fanele a ya hlangana na vahlanganisikulobye. A ya hlangana na vona kwihi?
Titeke u ri Chavalala, u endliwa hi ndlela leyi Hlongwane a n'wi endla hi yona eka ntshaho lowu. A wu ta endla yini? Seketela leswaku hikokwalaho ka yini a wu ta endla hi ndlela yaleyo.
Loko Hlongwane a a ri munghana wa wena, a wu ta n'wi tsundzuxa yini?
Hi ku vona ka wena hi rihi rimitsu leri nga kona eka ntshaho lowu? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi,kutaniu hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
U tiva vatirhi va yena hinkwavo. U tiva swiphiqo swa vona hinkwaswo. U tiva swihoxo swa vonahinkwaswo. Hambi va ri va Ngoveni naNkanyani u vativa kahle leswaku loko va chayisile ku hava siku ra mahala. U swi tiva swinene na leswaku va byi koka na Hlongwane. Loko va kala va ku "Boso", swi herile. Va swi tiva leswaku u ta va xavela byalwa. Loko a kalaa vona Hlongwane a hlovile nimixo u switiva kahle leswaku na wona majaha lamambirhi va ambele. U karile a va byela siku rin'wana leswaku hanyele leri va ri hanyaka ri ta va tsonisa ku tlakusiwa entirhweni wa vona. Kambe a byela mani? O byela tsolo. Ku hleva na loko va ri ku tirheni u va kumava ri kuvulavuleni hi vanhu. Mhaka ya Chavalala na Hlongwane, Mukhari u yi tiva hivuxokoxoko hikwalaho kamajaha lawa.Siku rin'wana na rin'wna ri na tinxanguta rona. Hambileswi vafanalava va vulavulaka himisawu, Mukhari se u va toloverile. Wa yi twisisa mhaka ya vona leswaku yi ya kwihi. Va pfa va boxa na leti nga fanelangiki. Nkateko wa kona hi leswi laha Workshop a nga tirhiki ni vavasati.
Swivutiso:
Mutsari u vulavula hi ku hlova eka ntshaho lowu, xana u kongomisa eka yini?
I mani ximunhuhatwankulu eka tsalwa leri? Seketela nhlamulo ya wena.
Xisihalari i mani eka tsalwa leri? Hikokwalaho ka yini u n'wi teka a ri xisihalari.
Hi wihi ntlimbo lowu nga kona eka tsalwaleri naswona wu tshunxiwenjhani ?
Hi yihi dyondzo leyiu yi kumaka eka tsalwa leri?
KUMBE
XIVUTISO XA 9: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo to koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
Mibya ya nyekanyeka: B. K. M. Mtombeni
Hlamusela nkongomelo wa tsalwa hi ku kongomisa eka migingiriko hinkwayo leyi nga humelela etsalweni.
KUMBE
XIVUTISO XA 10: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Mibya ya Nyekanyeka: B. K. M. Mtombeni
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Ndza ku alela Madambi, ndza ala ku amukela n'wingi wa Muqhoza vatukulu va mina va va vatukulu va Maqhoza hi tlhelo-ndza ala. Lava nhwana wa Mutsonga, va tele ngopfu, teka un'we wa vona, a nga ri nhwana wa Muqhoza. E-e ndza ala.
SWIVUTISO:
I mani a vulavula marito lama?
Hi ku twisisa ka wena tsalwa leri, xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka i kumbe i Seketela nhlamulo ya wena.xisihalali ximunhuhatwankulu?
Maendlelo ya mufundhisi ku ya hi ndzimana leyi tshahiweke u tikomba a ri munhu loyi a vonaka swilo hi tihlo rin'we. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Ndzimana leyi yi paluxa ntlimbo lowu a wu ri kona exikarhi ka Madambi na tata wa yena. Xana ndlela leyi ntlimbo lowu wu nga ntshuxisiwa xiswona wa amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Manana N'wa-Mdanisi, leswi kutani ku nga vusiku a hi ngo to khongelela n'wana loyi mi nga ndzi byela hi yenaxana?" Leswi hi nga khongela loko hi sungula kudya a hi ngo to yimanyana. Hi taswi vona ka ndzhaku, ku nga ri ku landzelerisa swikhongelo ingi ho hela timbilu hi leswi endliweke hi Xikwembu."
SWIVUTISO:
I mani loyi a vulavula na N'wa-Mdanisi?
Hikokwalaho ka yini ximunhuhatwa lexi xi tikuma xi ri ka N'wa-Mdanisi?
N'wa-Mdanisi a a nga ri wansati wa kahle. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u ri karhi u seketela hi leswi nga etsalweni.
Swiendlo swa N'wa-Mdanisi na ximunhuhatwa lexi swi khovolela leswi mufundhisi Tlhomandloti a tikukumuxisa xiswona eka vanhu van'wana. Xana a a tikukumuxa hi ndlela yihi, naswona swiendlo swa vanhu lavambirhi swi n'wi khovolele hi ndlela yihi?
NTSENGO HINKWAWO WA TIMARAKA TA XIVUTISOXA 10
KUMBE
XIYENGE XA C: NTLANGU
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo leto koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 11: XIVUTISO XA XITSALWANA
Mavhavaza: Matanato : Swambalo leswi ndzi nga vona u swi ambarile i swa wena he Matanato? Va ndzi kanganyisile vandzuwe. Tolo loko mi ndzi siya le xitokofeleni, mi ndzi siyile ndzi nyanyukile hi ku vona Rhoda. Ndzi mi siyile ma ha hetisa leswi a mi nwa swona kutani ndzi ya exiyindlwanini kwala jarateni. Loko ndzi nghena ndzi pfala rivati, vatsotsi vo fika va ri ntlhanu.
Xivutiso : Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: "Ku yingisa swi tlula magandzelo," wu tihumelerisaka ha kona eka ntlangu lowu.
KUMBE
XIVUTISO XA 12: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutaniu hlamula swivutiso leswi ngahansi ka wona.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwa lexi xi vulavula na mani?
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbangu ya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangu lowu.
Xana ntlimbo lowu hlanganeke na ximunhuhatwankulu i ntlimbo wa muxaka muni? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
Matanato u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri.
KUMBE
XIVUTISO XA 13: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga hansi ka wona.
KHETANI: Wena Boneka u nga tshika ku timpfukirisa u ta haleno ndlwini u ta susa maguja ya wena na magoya ya wena ndzi lava ku hisa ntamu wa tatana u nga ta sala u tibombisa hi wona noyi ndzina. I khale u ri karhi u hi xanisa. Hatlisa u ta longa lexi nga xa wena! Mubedo na matafula ni hinkwaswo a ku humi nchumu ndzi ri teka lexi nga xa wena. Ndzi vula magume ntsena.
Xivutiso: Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: "Makwanga ma dlayisa," wu tihumelerisaka ha kona eka ntlangu lowu. [25]
KUMBE
XIVUTISO XA 14: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutaniu hlamula swivutiso leswi ngahansi ka wona.
Xikweni: Mhaka yaleyo a yi nge endleki. Mina a ndzo tikurisela hi ndzexe. Ku sukela Namuntlha mi nsati wa mina a ndzi lavi ku twa nchumu. Loko mi nga swi lavi ndzi kombela mi ndzi nyika mali leyi ndzi nga mi kurisa ndzi tlhela ndzi mi cinela hi yona.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbanguya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangulowu.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
KUMBE
XIVUTISO XA 15: XIVUTISO XA XITSALWANA Xivoni xa Vutomi: I. S. Shabangu Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutaniu hlamula xivutiso lexi nga hansi ka wona. YOO, MI NDZI TIDLELE MINO!
MISERY: (A ri karhi a timbeyambeya) Yoo, ndzi ta ya kwihi minoo! Ndzi tidlele mhanee!
Yoo, mhanee!
Yoo, mhanee!
Ndzi ta ya kwihi mhanee!
TOPISA: (Hi ku hlamala a ri karhi a hlevetela)Ma yi twa mihlolo ka maseve? U ri u lo va...
Xivutiso: Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha hansi tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: " Munhu a a kolwe hi leswi a nga na swona " wu tihumelerisaka hakona eka ntlangu lowu.
KUMBE XIVUTISO XA 16: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutaniu hlamula swivutiso leswi ngahansi ka wona.
Mafada : Hi ku hlundzuka.U nga ndzi endleli, nandzuwe!A ndzi ri hi wena u nga ndzi yena u ndzi hlanganisa na vafana lavaya va le Polokwane lavaa va xavisa ti-question paper va ku va tirha eka exam section.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwa lexi xi vulavula na mani?
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbangu ya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangu lowu.
Xana ntlimbo lowu hlanganeke na ximunhuhatwankulu i ntlimbowa muxaka muni? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
Mafada u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri.
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA C: 25
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>11503VME2007.txt</fn>
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. -Ririmi leri tirhisiwaka hi olova naswona mahikahate ya amukeleka. -Mahlawulelo ya marito y amukeleka. -Swivulwa na tindzimana nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kam mongo wa xitshuriwa wu v wa ha twisiseka. -Xitayili, thoni na rhejisit swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomha -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambi xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriw -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 7 80-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 6 70-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 5 60-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32
Vuswikoti byo amukeleka- Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00-29%
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. -Xivumbeko xa xitshuri lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwil ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi n kona a swi onhi nkhuluk mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiw hi ndlela yo amukeleka k hi xikongomelo, vaamuk va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisi swi tirhisiwile hi ndlela y amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriw - Hambileswi xitshuriwa kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriw xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79% khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69% khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 50-59%khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17
na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 15 - 17 14 - 16
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. -Xivumbeko xa xitshuri lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwil ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi n kona a swi onhi nkhuluk mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiw hi ndlela yo amukeleka k hi xikongomelo, vaamuk va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisi swi tirhisiwile hi ndlela y amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriw - Hambileswi xitshuriwa kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriw xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79% khodi ya 6 16 14-16 14 14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69% khodi ya 5 14-16 14 12-14 12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 50-59%khodi ya 4 12-14 12 10-12
na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 10-12 10
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1
<fn>11503VMP2008.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2 Â½ WA TIAWARA
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
MEMORANDAMU
Xitsonga: Giredi ya 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le kaya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timaraka Xiyenge xa B 30 wa timaraka Xiyenge xa C 20 wa timaraka
Vundzeni 20 12 08
Ririmi 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
B GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti Khodi ya vuswikoti Tiphesente 50 wa timaraka 30 wa timaraka 20 wa timaraka 12 wa timaraka 10 wa timaraka 08 wa timaraka 06 wa timaraka 04 wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80-100 40-50 24-30 16-20 10-12 08-10 06-08 05-06 03-04
Vuswikoti bya le henhla 6 70-79 32-39 21-23 14-15 08-09 07 05 04
Vuswikoti bya le henhlanyana 5 50-59 25-31 15-20 10-13 06-07 05-06
Vuswikoti bya le xikarhi 4 40-49 20-24 12-14 08-09 04-05 04 04 03 02
Vuswikoti byo enela 3 30-39 15-19 09-11 06-07 03 03 03 02
Vuswikoti bya madyondza 2 20-29 10-14 06-08 04-05 02 02
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1 0-28 00-09 00-05 00-04 00-01 01 00-02 01 01
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo swintsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 7 80-100% 40-50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 6 70-79% 38 - 42 35- 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
khodi ya 4
khodi ya 5
Vuswikoti byo enela
Mahungu ya nkoka a ya tali kutikomba.-Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hivuxoperi i ka mpimo wo enela.
khodi ya 3 40-49%
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00-29% 15-19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL ) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
-79khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
-69%khodi ya 5
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi pfa byi huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
-59%khodi ya 4
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
-49% khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
-39% khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byintsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL ) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 08-10 08 07-08
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 08 07-08 07 07 06-07
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
-69%khodi ya 5
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
-59%khodi ya 4
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 05-06 05 04-05 04 03-04
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 04-05 04 03-04 01 - 03
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
<fn>11503VMS2009.txt</fn>
PAPILA RA 3 (P3)
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso. Phendla
MEMORANDAMU
Xitsonga: Giredi ya 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le k aya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timarak a Xiyenge xa B 30 wa timarak a Xiyenge xa C 20 wa timarak a
Ririmi 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80 - 100 40 - 50 24 - 30 16 - 20 10 - 12 08 - 10 07 - 08 05 - 06 04
Vuswikoti bya le henhla 6 70 - 79 35 - 39 21 - 23 14 - 15 09 07 06 04 03
Vuswikoti bya le henhlanya na 5 60 - 69 30 - 34 18 - 20 12 - 13 08 06 05
Vuswikoti byo enela 3 40 - 49 20 - 24 12 - 14 08 - 09 05 04 03 02
Vuswikoti byo ka 1 0 - 29 00 - 14 00 - 08 00 - 05 00 - 03 00 - 02 00 - 02 00 - 01 01
byi nga fikelelangi
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso. Phendla NSC - Memorandamu
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
XITSONGA : RIRIMI RA LE KAYA. RHUBIRIKI YO LA WULA RK-(HL) 50 WA TIMARAKA XIYENGE XA A: SWITSALWANA RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA -Ririmi na mahikaha telo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. R irimi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. -Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswo na ya vupfile. -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i fambelana na nhlokomhaka sw inene. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala sw ihoxo ku komb isa leswaku xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. -Ririmi na mahikaha telo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswo na ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. -Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswo na ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. -Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo k u komb isa leswaku xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. -Ririmi na mahikaha telo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. -Mahlawulelo ya marito ya fambelana na xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. -Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo k u komb isa leswaku xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. -Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswo na mahikahatelo ya amukeleka. -Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. -Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swip hemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa w u va wa ha twisiseka. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. -Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswo na mahikahatelo ya tala ku va na swihoxo. -Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. -Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo ka mbe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i na nkayivelo wa n hlangano wa miehleketo. -Xitshuriwa xi na swihoxo swo ta la hambiloko xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. -Ririmi na mahikaha telo swi na swihoxo. -Mahlawulelo ya marito ya kayivela. -Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani na nhlokomhaka. -Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. -Ririmi na mahikaha telo swi na swihoxo swo ta la. -Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. -Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i na swihoxo eka swip hemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. -Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kamb isisiwile, xi xopaxop iwile na ku hleriwa. -Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
Vundzeni by i humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhul uke lano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi , timhaka ta vuyeler iwa nas wona mahungu ya kona a ya fambelani na nhl okomhaka. -Makunguhatelo na/ku mbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringane langi. Xitsalwana xi and lariwile hi ndlela ya le hansi swinene. Vuswikoti byo ka byi ng a fikelelangi khodi ya 1 00 - 29% 15-19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
-29% khodi ya 1
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso.
<fn>11503VQP2008.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwana hi yona kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Swipyopyi na swidzidziharisi swi ni khombo eka rihanyo ra hina ku fana na leswi vuvabyi bya HIV/Aids byi nga ni khombo hakona. Andlala mianakanyo ya wena ehenhla ka mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi faneleke. [50]
KUMBE
Tinghozi ta mimovha to tala ti vangiwa hi futa ra ku va ku nga landzeleriwi milawu ya le patwini. Loko wena a wo va Xirho xa Huvonkulu (XH/MEC) xa vulawuri bya swa le mapatwini a wu ta endla yini ku antswisa xiyimo lexi? [50]
KUMBE
A hi swi teke leswaku wena u vonile mhangu yo fana ni leyi nga kombisiwa eka xitshuriwa lexi vonakaka laha hansi. Hi hlamusele leswi yi nga humelerisa xiswona.
Xitshuriwa lexi xi huma eka Vutivi bya Vutomi pheji 15 50 KUMBE
Mudyondzisi wa mina loyi ndzi n'wi tsakelaka ngopfu. [50] KUMBE
Vatlangi lava hlawuriwaka ku ya tlangela xipano xa Bafana Bafana, a va tiyimiseli ku ya yimela tiko ra hina hi ku hetiseka. Aneka miehleketo ya wena ehenhla ka mhaka leyi. [50]
KUMBE
Mhaka ya ku va vanhu va tekana va ri va rimbewu rin'we yi amukeriwa hi vanhu hinkwavo laha tikweni ra hina. Pfumela kumbe u landzula mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi faneleke. [50]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 - 200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Hi ku leteriwa hi vuxokoxoko bya xinavetiso lexi nga laha hansi, tsala papila ro kombela ntirho lowu navetisiweke.
NHLANGANO WA NDZINDZAKHOMBO WA AFRIKA-DZONGA
NTIRHO WA MATSALANANKULU
Muholo hi lembe ku katsa ni mimphamelo yin'wana: R195 000 - R278 950
Rhavi ra Nhlangano wa Ndzindzakhombo wa Afrika-Dzonga ri lava munhu loyi a nga ta pfala xivandla lexi pfulekeke xa matsalanankulu. Munhu loyi u fanele ku va a pasile tidyondzo ta mabindzu (Akhawuntini na Ikhonomiks) ku katsa Metse na Xitsonga. Tidyondzo leti ti fanele ku va ta le henhla ka giredi ya 12 naswona munhu wa kona a ri ni malembe ya le xikarhi ka 18 na 30. Loyi a nga na digiri ya tidyondzo leti na vuswikoti bya matirhiselo ya khomphyuta kun'we ni phepha ro chayela, u ta va eka xiyimo lexinene xa ku va un'wana loyi a nga ta vitaniwa ku nghenela inthavhiyu.
Munhu loyi u fanele ku va ni ntokoto wa ku tirhana ni timhaka ta swa timali, vutiyimeseri, vutinyiketeri na ku tirha tiawara to leha hi siku. Minkarhi yin'wana u ta fanela ku kumeka a ri karhi a teka marendzo lamo leha.
Xikombelo xa ntirho lowu xi fanele ku kongomisiwa eka:
Matsalana wa Rhavi
Siku ro pfala ra ku amukela swikombelo swa ntirho lowu i 5 Sunguti 2009
KUMBE
Kokwana wa wena loyi a hanyeke malembe yo tala u hundzile emisaveni endzhaku ka mavabyi ya nkarhinyana. Tsala matimu lama nga ta hlayeriwa vakhandli-va-nhlonge hi siku ra nkosi. [30]
KUMBE
Hi ku leteriwa hi xifaniso lexi nga laha hansi xa malume na ntukulu, tsala mbulavulo lowu u nga ta hlayela vadyondzikuloni ni vaakatiko eka siku ra timfanelo ta vanhu.
Xitshuriwa lexi xi huma eka Vutivi bya Vutomi pheji 15 30 NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
XIVUTISO XA 3
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Exikolweni xa n'wina mi humile rendzodyondzo ku ringana vhiki hinkwaro mi ri karhi mi endzela tindhawu to hambanahambana. Tsala vuxokoxoko bya dayari u ri karhi u kombisa migingiriko hinkwayo ya nkoka leyi humeleleke eka rendzodyondzo leri. [20]
KUMBE
Ku ta va ni nhlawulo wo vhotela khanselara eka wadi ya ka n'wina. Tumbuluxa phositara yo navetisa ni ku koka rinoko ra vavhoti. [20]
KUMBE
Tsala xinavetiso lexi navetisaka ndhawu yo byala matsavu endhawini ya ka n'wina. Xinavetiso lexi xi fanele ku koka rinoko ni ku endla leswaku vanhu va tiva lomu va nga xavaka kona matsavu. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA:100
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
<fn>11511VMF2006.txt</fn>
-1/1Z NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
eHlanganani.
Hikuva u kotile ku kuma swigevenga leswi a swi xanisa vanhu.
U ponile eka kulu leri n'wi hiseke katla. U ponile eka movha wa yena lowu a wu ntshunxiwile swikurufu swa mavhilwa. U ponile eka xibalesa lexi a kombeteriwile hi Zorro. (swimbirhi ntsena)
Ku dlaya vanhu.
A hi swona, a khensa ku tirha ka yena hi ku chivirika.
A hi swona, hi xin'wana xa swigevenga lexi nga tshama xi lava ku n'wi dlaya hi xibalesa.
Hi swona,loko a ta va a kombeteriwile hi xibalesa u komberilekuamukeriwa hi Xikwembu.
Vadlayi va vanhu.
U pone eka rifuleri a ri n'wi langutile. / A ku sale katsongo a dlawile.
Ku tekeriwa vutomi / ku xaniseka ko pfumala makumu.
Khokhovela.
Makhema.
Ku kanakana.
Juuu!
Mintirho leyinene / Sejeni Mbambu a xiximiwa (kumbe nhlokomhaka yin'wana na yin'wana leyi nga ta amukeleka).
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Nhlahluvo: Vundzeni Ririmi Xivumbeko = 4 = 4 = 2
Xikombiso:
Kokwana Xingangi a ri ni buchara leyi a yi tshama yi ri ni nyama yo tala ku endlela ku hlayisa tikhasimende ta yena. A tala ku tlhava tihomu to xaviwa eka vanhu van'wana. Leswi a ri munhu wo kota ku vulavula a swi nga n'wi nonoheli ku kuma homu leyikulu hi mali leyitsongo. Kambe minkarhi yin'wana a pambula etshangeni ra yena loko a ti pfumarile. [Nhlayo ya marito = 65]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
(Swivulwa swi fanele ku yelana na leswi).
Ku hava lexi u nga xi tirhaka loko u pfuka hi mabawuti hikuva dyambu ri va ri xile khale naswona ri hisa swinene.
Nhlayisi u ni gome hikuva nsati wa yena u lovile vhiki leri hundzeke.
Vafana va dya nenge loko va twa nghoma ya Zola yi chaya hikuva yi va tsakisa ngopfu.
(Tinhlamulo leti yelanaka na leti).
Ndzi nga xi tirhisa loko munhu a nga twanani ni vaakelani, kutani siku ra khombo ku va vona va n'wi pfunaka.
Ndzi nga xi tirhisa loko munhu a famba a kombela swakudya eka vanhu van'wana, va n'wi nyika. / loko ndzi fihluta muhundzi.
XIVUTISO XA 4
(ku hava xirhangi); Makuhani i wanuna wo tshembeka.
Swi-Tatana u ta ndzi xavelaswiambalo swa Khisimusi.
(Swivulwa swi nga yelana na leswi):
Hi fambile hi kondzahi fika eka Nyamazana.
Ndzi ta n'wi nyika mali ya yena loko ndzo tshuka ndzi hlangana na yena.
(Swivulwa swi nga yelana na leswi):
Vafana lavayani vo yiva movha wa Hlayisi va khomiwile tolo.
Tihomu ta ka Sawula ti tivuyela hi toxe ku ta sengiwa.
XIVUTISO XA 5
swifanyetana. -Swifanyetana swi fanele ku ambala maburuku yo koma.
swimhakana. -Huvo yi karhele ku tengaswimhakana swo ka swi nga nyawuli.
(Swivulwa swi nga yelana na leswi):
Marhumbini u ta hatla a vuya leswaku ndzi ta n'wi rhuma le ka Mkhawani.
A ndzi ku Gezani wa ndzi rhandza kasi o tlanga hi mina.
XIVUTISO XA 6
Malume wa yena a nga swi vonanga leswaku ntukulu wa yenau n'wi mamisa tintiho./ Malume wa yena a nga swi vonanga leswaku ntukulu wa yena a n'wi mamisa tintiho.
Malume wa yena u ta swi vonaleswaku ntukulu wa yena u n'wi mamisa tintiho.
Malume wa yena wa swi vona leswaku ntukulu wa yena u n'wi mamisa tintiho.
kukurisa = u ta n'wi pfuna ku kukula rivala.
kukurisa = va n'wi xupula hi ku va a kukula rivala / va n'wi vangela ntirho wo kukula.
XIVUTISO XA 7
Sweswi ndzi vulavula hi asayimente ya mina leyi nga Pitori hikuva leswi a ndzi tsala swona a swi ndzi olovela ngopfu tani hileswi va nga lo swi thya-thya-thya, eka buku leyi. Hakunene ku va munhu a ri ni munghana wo fana na wena, i nkateko,
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60]
NTSENGO HINKWAWO: 100
<fn>11511VMS2006.txt</fn>
NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA
XIYENGE XA A
XIKAMBELA - NTWISISO
XIVUTISO XA 1
A va nwa byalwa.
(a) "He, mi na ngati yinene ..."
b " ... o twa a tsemeka nhlana ..."
Hi miehleketo.
A a ya lavisisa hi ta rifu ra Mafasa.
'Mbilu ya Sixpence a yi tuvika musi...?
(a) I vamakwavo.
A HI SWONA. A a tirha epurasini ra ka Borchers.
A HI SWONA. A a ringeta ku va dyangata.
A HI SWONA. Tinghohe ta vona a ti bohanile.
Ndza bakanya. A a tirha eka Thepe (NRC)
XIYENGE XA B
NKATSAKANYO XIVUTISO XA 2
Jaha leri va nge i Khorombi a ri ri eku fambeni na nhwana loyi va nge i Fanisa. Khorombi a a ha yisakugangisa ka yena emahlweni a gangisa Fanisa. Hambi leswina yena Fanisa a a titwe embilwini leswaku u rhandza Khorombi, a nga hatlanga a pfumela jaha leri. Fanisa a a lava leswaku Khorombi a komba leswaku u na rirhandzu hi ku ka a nga heli mbilu no gangisa a nga heti. (85 wa marito) [10]
XIYENGE XA C
RIRIMI XIVUTISO XA 3
Xihlamulano.
Ntsongahato. / riviti
Murhi.
U nwa murhi lowu a nga nyika hi dokodela hikuva wa vabya.
Murhi lowu nga kusuhi na klasi ya hina wu hi endlela ndzhuti.
Loko va kambela tihomu leti va nga ti xava tolo, yin'wana ya tona yi kumeke yi ri ni vuvabyi.
N'wana loyi u ndzi dyisambitsihi ku famba na vafana vo yiva mimovhaya vanhu.
ntshunxa.
rhandza. 2x1=
Ku rhukana munhu.
Ndzi nga swi tirhisa lokondziholovana munhu.
-xe ; swa - 2x1=
3.8.2 3.8.3 3.8.4 Va gandzela Yehovha hikuva i va-Kriste. Va n'wi gandzela va tlhela va n'wi sapatela hikuva u dya ngopfu naswona a nga tirhi. Tiko ra ka Xigalo i tiko ro rhula hikuva a ku na tinyimpi. Ndzi kombela leswaku u ndzi rhula khuwana enhlokweni hikuva ra ndzi tikela. 4x2=
3.9.2 3.9.3 3.9.4 leswaku. dlu! kutani paa! 4x1=
Ndzi nga vulavulela munhu loko ndzi lava ku n'wi ponisa enandzwini.
XIVUTISO XA 4
NDZULAMISO
"Xana u ta famba na mina evhengeleni xana?" Ku vutisa Elias. "Ina, kambe a ndzi na mali yo khandziya thekisi." I Solly loyi a hlamulaka leswi nga vula hi Elias. "Ndzi ta ku hakelela, u nga kali u karhateka, mali a hi nchumu la ka mina." Ku vula Solly a ri karhi a tisecha - secha swikhwama. Any 20x1= [20] [60]
<fn>11511VMS2007.txt</fn>
-1/1U NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
(a) Ya tsakisa b Munhu u hatla a va na mali / fuma. 2
Hi leswi a nga pasa" Mathematics"hi nyeleti hi Khotavuxika.
Hinkwato i to pfuna vanhu.
Ku khoma-khoma timbanga, tingati na ku xeka vanhu va ri karhi va copeta / va tirha vusiku ninhlikanhi.
Loko dyambu ri ya eku peleni /ri rhenga.
Va n'wi jikijela hi nhonga leswaku yi ta n'wi phija kutani va ta kota ku n'wi khoma hikuva wa va siya hi rivilo.
A HI SWONA.'Mhaka leyi i ndlopfu?
A HI SWONA. Xona hi lexi nge: 'Ku va na swa le mandleni?
A HI SWONA. '... ndzi ta va ndzi pfuna vamani?'
Mecisi u vonantirho wa dyondzo ku ri ku yi tirhisaku pfunavan'wana,kasi Mahlathi u vona ntirho wa dyondzo ku ri ku yi tirhisela ku tipfuna wena n'wini.
Vutomi.
La nga henhla-henhla.
Ku fa / Ku lova.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Nhlahluvo: Vundzeni Ririmi Xivumbeko = 4 = 4 = 2
Xikwembu xi rhandza leswaku munhu un'wana na un'wana a kuma xin'wana na xin'wana laha misaveni hi ku xi tirhela. Leyi i ndlela leyi Xikwembu xi xupulaka munhu ha yona eka vudyoho lebyi vangeke hi Adam. Kambe sathana yena u kucetela vulolo eka munhu. Sathana yena u lava leswaku munhu a nga tirhi nchumu kambe a tihanyisa hi ku yiva no vutlela van'wana hi nkanu.Magaza ya kuceteriwa ku dyondza ya ta kota ku tihanyisa. [Nhlayo ya marito = 75]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Khume ra tirhandi a ya ha xavi nyama yo tala, wo kuma xinyamana xitsanana hikuva nyama ya durha masiku lawa.
Xana mi ehleketa leswaku xinyamana lexi mi ndzi phameleke xona hi xona xixevo xo dya hi munhu xana?
I xivulavulelo.
N'wana loyi u ni nomo, u tshama a ri ku tengeni!
Leswo; leswiyani
Lexi; lexiya; lexiyani.
Lawa; lawo; lawaya.
Masivi-komba.
(a) Khomatibuku ta mina ndzi ta vuya ndzi ti teka sweswi.
Maphorisa ya khoma vanhu loko va yiva, kambe na wona ya yiva.
Wo khoma swi tiya u hlaya tibuku loko u lava ku va na vutivi.
Loko u nga hlayisi mhani wa wena, va ta ku khoma hi mbilu.
Loko u nga dyondzi u tiyisa, ndzisana ya wena yi ta ku khoma eka ntangha khume.
Mphikizano lowu wu lava leswaku u tsutsuma hi rivilo lerikulu, handle ka swona u ta khoma ncila.
Eka minkarhi yo tala, vanhwanyana va khoma bulu hi vafana. ANY 3: 3x 2 =
3.7.1 Kumbe
Hikokwalaho
Hambi
Leswaku
Hikuva 1 x 5 =
Mpingu lowu ndzi nga eka wona wo hamba ndzi hlambisa mukhalabye loyi wa ndzi tikela.
Tikhoma. Rimbilana, hlamulelo ro tano ra nyumisa, dyondza ku tikhomalokou ri xikarhi ka vanhu. [40]
XIVUTISO XA 4
Vutlharinyana bya vanhu, ngopfu - ngopfu majaha na vanhwana, lebyo ala ku tirhisa khondhomo loko va ya etimhakeni ta masangu byi ta va heta bii, ku ta sala majenje ya fambisa tiko leri,"ku vula Nkulukumba Masangu enhlengeletanwini ya lavantshwa. Vayingiseri va kona a va lo honoo, wonge vayingisile kasi doo,a swo nghena hi ndleve yin'wana swi huma hi leyin'wana. Loko Masangu wa vanhu a heta ku vulavula, a byo va vuntloko - ntloko eholweni wonge ku lo hundza xintlen'wana.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60]
NTSENGO HINKWAWO: 100
<fn>11511VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tinomboro ta tinhlamulo ta wena ti fanele ku yelana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso.
Hlaya xileriso xa xivutiso xin'wana na xin'wana eka phepha leri ivi u nyika tinhlamulo leti u komberiweke tona hi ndlela yo kongoma.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA - NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Hlaya ndzimana leyi landzelaka hi vukheta ivi u hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
A ku tshwa bulu ethekisini. Bulu leri a ri khome hi wanuna wun'wana loyi a a tirha eka Kirkness eSandfontein. Wanuna loyi a a huma entirhweni hikuva a a tirha vusiku. Kirkness leyi yi lo khegetelana na xitichi xaSandpits. Hambi leswi Bena nga kuma bulu ku ri nkarhinyana ri sungurile, ndzhombho wa mhaka u wu twile. Kute loko thekisi yi gwimba, vavanuna va ya emahlweni ni bulu ra vona.
Wanuna 1: Xana a nga vavisekanga wanuna wa kona?
Wanuna 2: Haaa, u vula yini na? Xitimela xi n'wi gaye nhloko leyi, yi lo cakanyanya.
Wanuna1: Heyi, byalwa bya hlupha vavanuna. Munhu a ngo na swipfuketani o ya khigela xiporo?
Wanuna 2: Leswiya wonge a hiswa byalwa ntsena, wonge a a hlupha hi ta ndyangu.
Wanuna 1: Mina ndzi nga teka xibajana xa mina ndzi siya munhu na magoya ya yena ndzi timukela matshan'wini yo ya nyiketa switimela vutomi bya mina. Mi n'wi vonile?
Wanuna 2: A wu nga ta tshinela; a ku lo juu, hi Mabunu va ri karhi va ri eku fodeni ka ntsumbu.
Wanuna 2: Maphorisa i maphorisa, va anakanyela vugevenga na laha mhaka yi nga lo dlu, erivaleni. Leswi a va tarise xiswona le xitichini, a wu to pfa no hi vona va ngan'wi hlengela va n'wi dlaya.
Loko wanuna wa vumbirhi a ku maphorisa a va ri kona, Ben u ke a hundzuluka a languta endzhaku i nga ku hiloko a twe va ku maphorisa ya karhi ya ta hi le ndzhaku. Ko va ku vavanuna lava a va swi tivanga leswaku 'n'wini wa nkosi'u kwala xikarhi ka vona. Na leswo a va n'wiphemelela hi marito a va swi tivanga, ingi va timiyelerile vanhu va Xikwembu; ko va nhompfu a xi nuheti. Ben a a nga ha tiyiseli loko a twa hi ndlela leyi timhaka ta yena ti nga haxeka hi yona. A a pfa a ringeta ku tikandza ripfalo hi ku tibyela leswaku leswi nhloko ya mufi yi nga gaya hi xitimela a ku nga vi na ritshuri. Yena a a ku xitimela xi n'wi lamulerile.
U fike ekaya a teka Granada a kongoma ePretoria West eka Patterson. A a nga tiyiseli hikokwalaho ka timhaka leti nga haxeka i nga ku i ntungu wa "pink eyes". Nenge wa yena wa xinene a wu pfa wu endla swilo swo ka swi nga tivikani lamovheni; wugudlagudla lero na loko a kandziya biriki a yo vanyimpi yo sindzisanenge ku lumana nabiriki switiya. Na yena hi vuyena a a nga ha tiyiseli loko a ehleketa leswaku a nga tshuka a hlangane na maphorisa ma ri karhi ma hlota movha lowu a wuhlongorisiwa hi Sonto. A kunga rina ndlela yin'wana, Granada a yi fanele ku ya edorobeni yi ya lulamisiwa Jamela a nga si yi vona. Nkarhi lowu Ben a a ri endleleni yo ya eka Petterson handle ko ehleketa hi maphorisa, a a ri eku anakanyeni leswaku u fanele a cinca pende ya Granada kumbe a wu pfuxeta himuhlovo walowu wa yonawakhale. A swin'wi olovelangaku hatla a huma nhlamulo. Swirhalanganyi swi vile kona. U vuye a tela hi leswi emiehleketweni: loko o cinca muhlovo wa Granada a nga twanananga na nsati wa yena, swi ta vanga swicele naswona swi ta n'wi tikela ku kuma mali yo hakelela movha eka Patterson loko a nga cinci pende, maphorisa va ta n'wi kuma hi yona hikuva yi nga va yi salele eka ambulense leyi a nga huthana na yona. Lava ka T.P.A. na vona, loko va nga fanga, va nga va va vonile muhlovo wa Granadanotsundzuka leswakumovha lowu a va wu hlongorisa i Granada. U tea nga si fika eka Patterson, nhlamuloyi va se yi fikile. U vonile leswakuswa antswa pende a nga yi cinci. U vone leswaku Jamela a nga ta phyaphyara swo tala. Loko ti ri ta ntsumbu tona, a ti nga ha n'wi tshuvi.
Xana a ku bula vanhu vangani ethekisini xana?
Xana vanhu lava u va tsaleka eka (1.1) laha henhla a va vulavula hi yini xana?
Xana i ncini lexi nga chavisa Ben loko a yingisele bulu ra le thekisini xana?
Tshaha marito endzimaneni leyi lama vulaka swo fana na leswi:
Vuxungu lebyi vangaka hi nyoxi.
Swimanga leswi nga tlhwaya (lan'wa) emutini swi ya tshama enhoveni.
Ku teka xifaniso xa munhu hi khamera.
Loko vhilwa ri nga fambi kahle hi ku ka ri nga bohiwanga swinene.
Xana nkata Ben u swi vonile leswaku Granada a yi tlumbile? Seketela nhlamulo ya wena hi ku tshaha endzimaneni leyi. 2x1=
Tsala 'Hi swona'; kumbe 'A hi swona' ivi u seketela nhlamulo ya wena hi ku tshaha endzimaneni leyi:
Ben a a nga si lovola nsati.
Ambulense a yi heleketa Ben exibedhlele.
Nyika nhlamuselo-nene ya rito 'ndzhombo'na nhlamuselo ya rona eka ndzimana leyi. 2x2=
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
NKOMISO XIVUTISO XA 2
Tsala nkomiso wa ndzimana leyi landzelaka hi marito ya wena yo ka ya nga tluli
Komba ntsengo wa marito lama u ma tirhiseke loko u hetile ku tsala nkomiso wa kona.
Vonani khombo ra mina! Vonani maxangu yanga! Ndzi ta swi byela mani loko swi te tani? Ndzi ponile minkelekele. Ndzi poniletinghala ta le mananga. Ndzi famberiwile hi murhandziwa wa mina ma-Dhlamini. Namuntlha ndzi tekeriwile vana na nhundzu. Swi fambile. Swi fambile laha ndzi nga ta ka ndzi nga ha swi kumi. Kutani ndzi ta swi byela mani? U ta va mani loko a nga ri munghana wa mina ri nga tsolo? Vusiwana i vuloyi. Vusiwana imangatsila. Vusiwanai nhlupheko. Loko u pfumala u ta tekeriwa na lexiu nga na xona. Mbiluya minayi vavisekile ngopfu loko ndzi ehleketa vana na nhundzu na mali leyi a ndzi n'wi khomisile yonayamadzanamanharhu ya tirhandi swi hlamula. Hinkwaswo nkwe! Swi fambile.
Ndzi tsutsumile ndzi ya pota emaphoriseni. Vo ndzi hleka, va ndzi byela leswaku ingi ndzi ya n'wi lava le ka vona. Kunene ndzi sukile ndzi ya ePhiphirosi. Na konava ka Mahlanguva ndzi byela leswakun'wana wa vonavativa a ri eka mina. Na leswaku a ndzi tangi ndzi ta va byela leswaku n'wana wa vona wa ndzi xanisa. Va ndzi tlherisa ku fana na mbyana va ndzi byela kuri va ta ta va ta n'wi lava eka mina.
Loko ndzi tlhelela exitichini xa Phiphirosi ndzi kumane na nkulukumba wun'wana wa ka Mbhonani, a ndzi byelaleswaku nsati loyi a a tekiwile hi va ka Ledwaba, kutani loko mina ndzi n'wi lovola a ndzo humesa mhiri ndzi tiendla mamba. Kambe a ndzi ngaswi tivi.
Mhaka yo vavisa n'wananga hi leswaku va ka Mahlangu va ndzi landzile va ta lava n'wana wa vona loyi na mina a ndzi nga tivi kuri u yile kwihi. Hakelo ndzi horile timbanga tinharhu ta mukwana, va ndzi siya kwalaho va ehleketa leswaku ndzi file, kasi n'wini wa xitandi u ta endla hi matimba leswaku ndzi yisiwa exibedhlele, laha ndzi nga ya pfuneka kona. Ku huma exibedhlele hi loko ndzi ta kuma ndhawu kwala ndzi nga kona na wena. Kwala kamarini yaleyi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
RIRIMI XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelakakutaniu yi tirhisa ku hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela.
Leswi swi nga vula hi xingomatanda hi leswi a a hamba a byeriwa swona enorhweni. Ku pfumaleke na mhaka na yin'we leyi Xihahele a nga yi twa yi ri yintshwa eka yena. Se miri a wu antswa ku foma hambi leswi a a nga si sungula ku dya mahlungu lama a nga nyika hi xigoma-ntanda, kambe byongo bya yena a byi nghene hansi hi ku ehleketa. Loko a ku 'father' a ku n'wi khumbu, ripfalo ra yena a ri handzuka. A a anakanya ku nyumisa ka ku tsemiwa ekerekeni hikokwalaho ka ku vanaswikwembu. A a ha switsundzuka leswi a swi humelela loko ku tsemiwa van'wana. A a haswi tsundzuka lokoa handzaehansi, atiomisa nhloko a nga ri na ntwelo-vusiwana loko ku tengiwa timhaka to tanu.
Hi yena loyi a a hambaakumpfhu, a ku vukriste byi nga pfanganyisiwi na vuhedeni. Tshengwe, vulayita na swikwembu, a a swi venga ngopfu Xihahele. Loko ko tshuka ku ve ni nandzu wo tanu ekerekeni, a wu nyiketiwa yena ku wu tsema no tlhela a wu vika eka nhlengeletano. Xa yena xihloka a xi kariha xi nga hupi lomu xi faneleke ku pela kona. Xihahele a a nga ri na nkarhi wo twela vuhedeni vusiwana, lero na loko n'wana wa xisati wa kereke ya Rhomao hunguka, eka yena a byi ri vuhedeni, hi ku vonaka yena, n'wana wo tanu,aa fanele ku tsemiwa. Swidakwa a a swi venga lero loko o tshuka a vulavula na munhu ekerekeni ivi a twa a ri na risema ra byalwa bya Xintima, a a nga ha n'wi hlamulimunhu wotano. A a kondzelela ntsena loko munhu a ri na risema ra 'whisky' na swonaa ri munhu loyi a n'withemendelaka loko a ambele kahle. A a swi tiva kahle leswaku lavo fana na yena hi ku chingha loko ku tengiwa timhaka ta vuhedeni a va ha ri kona eka ntlawa wa valanguteri va Rhoma. U swi tivile leswaku a swi boha leswaku mhaka ya yena, hambi o yi tumbeta ku fana na leswi a a endlisa swona, loko o ya chayeriwa, mahlo ya 'father' ya ta n'wi vona hikuva laha ku nga naxirho xa kereke ya Rhoma tihlo ra 'father' a ri nga pfumaleki. Hambi leswi le ka xigomantanda a ku nga yiwanga hi movha wa yena, a a nga swi tivi leswaku u ponile eka tihlora 'father'kumbe a nga ponanga ke. A a rieku kanakaneni lokukulu loko va ri endleleni yo tlhelela ekaya. Na loko va fika eMarabastad a nga swi twanga hikuva a a ha ri lomo hi miehleketo, a a dya marhambu ya nhloko. Loko a ehleketa xivumbeko xa rigodwani, a a twa na mbilu ya yena yi titimela yi tlhela yi ba hi rivilo wonge yo lava ku huma yi tsutsuma. 'Vakhegulu' a vaha wisisemiri wa yena ekaku wutovetela, sweswikusungule yenakutlhuvutsa byongo bya yena hikuhlota tinhlamulo leti a ti byi tikelaku ti kuma. A swo ho fana na ku kombela xihlangi lexi nghenaka kreche ku hlamusela vatswatsi vubihi bya nkunguhato wa ndyangu.
Yi tshahiwile eka 'Xona hi xihi?' ya D.R. Maluleke
Xana rito 'foma' eka layini ya 3 laha henhla ri vula yini mayelana na leswi ri nga tirhisisiwa xiswona endzimaneni?
Xana rito 'khumbu' eka layini ya 6 laha henhla i (3.2.1) xihluvi muni xa mbulavulo? (3.2.2) Xana ri vula yini eka ndzimana leyi? 1+2=
Tirhisa marito lama landzelaka u vumba swivulwa swimbirhi-mbirhi leswi hambanaka hi tinhlamuselo, hi rin'wana ni rin'wana ra wona: 3.3.1 tshuka;
tsema; 3.3.3 venga. 6x2=
Marito: 'vusiwana' na 'vuhedeni' (layini 17) i mavita-swianakanyiwa, wena ma hundzuluxe ya va maviti yo komba vanhu. 2x1=
Nyika tinhlamuselo ta marito lama u ma vumbeke eka (3.4) laha henhla. 2x2=
Hlanganisa swivulwa leswi landzelaka hi ku tirhisa marito lama landzelaka: leswaku; hikuva; na; kambe: (U nga tlheli u tsala swivulwa)
Ndza swi vona ... a wu na mhaka na mina ... mina ndza ku rhandza.
Ndzi nga ka ndzi ngan'wi nyiki ... angandzi kombeli kahle.
Tibuku ta xikolo a ndzi ti hlayi ... kereke a ndzingheni. 4x1=
(a)'Ku handzaehansi' (layiniya 9)swi vulaku chingha, kasi (b) 'ku dya marhambu ya nhloko; (layini ya 34) swi vula ku ehleketa ngopfu. Wena endla leswi:
Tsala xivulavulela lexi nga tanyikanhlamuseloyofana na leyi yi nga eka 3.6a u tirhisa rito 'viriviri:
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi nga endzimaneni leyi nga laha henhla 3.6b. 2x1= 2
Vumba swivulwa swimbirhi swa tinhlamuselo timbirhi to ka ti nga fani hi rito: 'tlhela'. 2x2=
Vumba maendli hi marito lama landzelaka:
NDZULAMISO XIVUTISO XA 4
Lulamisaswihoxo hinkwaswo leswinga kona eka ndzimana leyi landzelaka;u engetela leswi kayivelaka u ri karhi u khwatihaka laha u nga lulamisa kona:
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60] NTSENGO: [100]
MAKUMU
<fn>11511VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
NKARHI: Tiawara timbirhi na hafu 2Â½ TIMAKISI: 100
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu: A, B na C.
Hlamula swivutiso swa swiyenge hinkwaswo handle ko hlawula.
Hlaya swivutiso u swi twisisa u nga si hlamula.
Tirhisa Xitsonga lexi amukelekaka eku hlamuleni swivutiso.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona:
Sejeni Mbambu utwile a tsaka ku tsundzuxiwa ni ku nkhensiwa eka ntirho lowu. A swi n'wi lahlekelangi emiehleketweni leswaku u rhetile tani hi nhlampfi emilon'weni ya tingwenya ku kota ku funungula mbita ya manyala layo chavisa eHlanganani. U chochoverile endzeni ka mitwa ni rihlohlonya, a khokhovela ehansi ka marhavi layo oma ya mirhi ku kota ku ya fikelela khele ra vanwi va ngati ya vanhu van'wana. Katla ra yena ra ximatsi ri hisiwile hi kulu ra xibalesa lexi a xi kongome ku n'wi heleketa eka swikwembu swa kavona. Movha lowu a a wutirhisa loko arikarhi a lavisisa mhaka ya vugevenga lebyi wu ntshunxiwile swikurufu swa mavhilwa leswaku wu hundzuka sirha ra yena; kambe Xikwembu xi yime exikarhi ka yena na meno ya vuxungu bya rifu. Loko a ya helela hi ku heta ndzavisiso lowuvutomi byayena a byi nembelele ka ntlhanu eriweni ra ntima ra ku getsela ka meno. A a pone ri ahlamile naswona a a ngata swi rivala hi ku olova.
U tekile vutomi bya wena eka nkarhi wolowo," ku yisa Mathebula emahlweni, "u byi nyiketele ku ntshunxeka ka timbilu ta vanhu va tiko ra ka hina. U tekile xiviri xa wena u xi vekaetlhelo leswaku misava hinkwayo yi ta kuma ngati leyintshwa hikokwalaho ka wena. U tinyiketile ku dlawa, u dlawela ku fayiwa ka makhumbi ya vukhumbi bya ku chava ka vanhu. U yimile u ku dzi, exikarhi ka langavi lerikulu u lwa na ku timela ndzilo lowu a wu sunguriwile hi makhema lawaa ya lavakuoxa nyamani ku katinga swivindzi swa hina hinkwerhu. U lotile sawula ra wena u lwa nyimpi u ri karhi u heleketiwa hi ndzhuti wa wena ntsena. Hi ta ka hi nga ku nkhensi hi ku hi tshembe yini xana?"
Leswi swi tsundzuxileMbambu siku leri a nga kombeteriwa hi xibalesa exikarhika mahlo. Siku rero a a swi vona leswaku a a ve a nghene hi nenge wun'we esirheni hikuva mahlo lawa a ya ri endzhaku ka xibalesa lexi a ra ri yo tshwuka juuu, mahlo lawa a ya tsakela ku vona ngati ya ku hambana ka nyama na moya. Wanuna loyi a a khome xibalesa lexi aativiwa hi vito ra Zorro, naswona nongonoko wa masirha lawa a ya ceriwile hikokwalaho ka mintirho ya yena ya vujabulosi a wu ta heta masiku wa ha ya hlaya. A a swi kota ku tirhisa xibalesa lexi a a xi manye exibakeleni xa yena naswona a a ngasetshama a kanakana ku xi tirhisa. Leswi hi swona swi endleke leswaku Mbambu a sungula ku khongela xikhongelo xo koma lexi a a ehleketa leswaku xi nga va xo hetisela evuton'wini bya yena. Eka xikhongelo lexi a a kombela ku amukeriwa evokweni ra xinene ra Xikwembu.
Tani hi laha hi swi tivaka ha kona, Xikwembu xi rhandza no seketela vana va xona Mbambu u kumile matimba yo bakanya xibalesa xi ya wela ekule. Ha vambirhi va kwetlembetanile ku ya rhwalela xibalesa. Nkateko wu werile Mbambu, kutani a ba Zorro hi tsolo emombyeni a titivala. Mbambu u pfukile a teka xibalesa hi ku hatlisa a kombetela Zorro. Swi n'wi tekerile nkarhi lowo leha ku vona leswaku Zorro a a nga tshukunyuki. U humesile tinsimbhi letiatikhonetileenyongeni a boha mavoko ya xiyisa lexi a ri karhi a xi hlayela timfanelo ta xona.
Xana Sejeni Mbambu a tirha ntirho muni?
Vula vito ra ndhawu leyi a tirha eka yona.
Boxa timhangu timbirhi leti Sejeni Mbambu a poneke eka tona.
I ncini lexi Zorro a dumile ha xona?
Hlamula HI SWONA kumbe A HI SWONA, kutani u seketela nhlamulo ya wena:
Sejeni Mbambu uponile ku dyiwa hi tingwenya.
Mathebula a sola mintirho ya Sejeni Mbambu.
Zorro a tirha na Sejeni Mbambu.
Sejeni Mbambu a tshemba eka Xikwembu.
Nyika tnhlamuselo ta swivulwa leswi:
Vanwi va ngati ya vanhu van'wana.
Ku getsela ka meno.
Kuma rito leri vulaka xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka endzimeni leyi nga laha henhla:
Ku hundza ehansi ka nchumu u korhamile.
Swigevenga leswikulu.
Ku tsandzeka ku teka xiboho.
Leswi kanetanaka ni mintirho ya Xikwembu.
Ku tshwuka swinene.
Nyika ndzimana leyi nhlokomhaka leyi yi faneleka.
TIMAKISI HINKWATO TA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Komisa (katsakanya) ndzimana leyi yi va kwalomu ka marito ya 60. U nga onhi mongo wa yona:
KokwanaXingangi a a ri xikhumukanihikuva a a ri ni silaha ya ndhuma swinene. Ebucharini yakwe nyama yihi ni yihi leyi dyiwaka hi munhu a yi tshama yi lo ntlwi! Kambe leyi a yi tshama yi ri kona a yi ri ya homu hikuva vanhu va switandi swa buloko A a va yi tsakela ku tlula mpimo. Hikokwalaho ko rhandza ku hlayisa tikhasimendhe ta yena, kokwana Xingangi a a lwa hi matimba leswaku nyama yi tshama yi ri matutu.
Tihomuleti a a ti tlhava a ku tele leto xavaeka vanhu hikuvatonaa ti xaveka. Leswi kokwana a a ri munhu wa ririmi ro tsokombela a swi nga n'wi nonoheli ku bukuta hambi dyo va dyihavi kumbe dyithokazi hi swimalana swo ka swi nga tivikani. Nkarhi wun'wana a swi endleka leswaku vanhu va cela enkele va nghena. Kwalaho ke a swiboha leswaku mukhalabya a khoma swi tiya a ku gingiri ni matshanga ya vanhu ku va khongotela leswaku va n'wi xavisela. Loko swi bihile a a pambula kwale tshangeni rakwe hikuva na yena a a pfalerile.
Yi huma eka "Xihluke xa Xitsonga" hi G.S. Mayevu
TIMAKISI HINKWATO TA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi nga lahahansi kutaniu hlamula swivutiso swa xiyenge lexi.
Kunene vakhale va vurisile loko va ku: "N'hwari-mbirhi a yi oxeki, yin'we yi ta tshwa nkanga, yin'we yi tabolamarhumbu." Deyisa a nga si tshama a nghena xikolo endzhawini ya le kule ni le kaya. Malume wa yena u n'wi rhumerile exikolweni xa le henhla xa Duvula Mahuntsi leswaku a ya hetisa tidyondzo ta metiriki. Ku vula ntiyiso jaha leri a ri ri mpohlo hakunene. Vanhwanyana a vo tlumbana kunene loko va tshika va hlanga na yena endleleni. Loko a ha ku fika exikolweni lexi a nga ri na mhaka navona vanhwanyana, a tidyela bukun'wana Makuhani. Vafana lavatsongo a va hamba va n'wisala endzhaku na swibukwana hambi swi nga tsaleriwanga nchumu leswaku na vona va vonaka tani hi swihesi swa tibuku.
Sathani na n'wina mi xi tivaka, a xi famba-fambeli kule na Vamunene. Xi vuyile xi endzela Deyisa. Vanhwanyana va sungula ku n'wi hlanganisa nhloko, a nga ha tivi lexi a nga xi endlaka. O tshamela ku swikuta wonge i mbyana yi hungelaka tinhongana etindleveni. Vunandzi bya swa misava byi n'wi koka rinoko. Tibuku thya! Xikolo xi ngheniwa hi xikweleti. Whii-whii-whii, nenge a wa ha vekiwi exikolweni. Lava tshameke va hlangana na swona, va vula leswaku u xavisa vuputsuhala ka N'wa-Dasiwhayi. Swiambalo leswiaswi ambala ku hava na vhengele na rin'we leri swi xavisaka laha Afrika Dzonga.
Malume wa yena o fa hi ku rhumela mali ya xikolo kasi ntukulu va xambirile. Kute loko n'hweti yaHukuri yi hela, Deyisa akongomaekaya. Malume wa yena u hlamarisiwile hi swiambalo swo durha leswi a swiambale hi Deyisa. U n'wi vutisile lomu a swi kumeke kona. Yena u vurile leswaku u swi nyikiwile hi thicara Carter, loyi a humaeAmerika. U n'wi nyikileswiambalo leswihikuva a swinga ha n'wi ringani.
Malume wa yena u swi vonile leswaku ntukulu wa yena u n'wi mamisa tintiho. Kutani a vula leswaku hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka. A ku helanga nkarhi wo leha timhaka ti nga humelanga erivaleni. Mbuyelo wa machudeni ya giredi 12 wu hangalasiwile eka maphepha-hungu hi N'wendzamhala. Vito ra Makuha-swihlovo a ri tsariwile hi inki yo basa ephepheni ro basa.
"Ku tidyelabuku" ixivulavulelolexi vulaka ku tshama u ri karhi u hlaya tibuku. Wena tirhisa swivulavulelo leswi landzelaka eswivulweni ku kombisa matirhisele ya swona ya masiku hinkwawo.
ku pfuka hi mabawuti.
ku va ni gome.
ku dya nenge. 2Ã—3
Swivuriso hi leswi ni tinhlamuselo ta swona. Wena hlamusela leswaku a wu ta swi tirhisa loko swi te yini.
Nhonga ya le kule a yi dlayi nyoka.
Xaka ra le kule ri nge ku pfuni sikwini ra ku karhateka.
Homu yo famba hi ndlela a yi heti nsimu. -Muhundzi anga heti swakudya. 2 x 2
XIVUTISO XA 4
Rito "machudeni" ri ni xirhangi ma-. Wena kombisa swirhangi swa marito lama landzelakau tlhela u vumba xivulwa hi rito rin'wana ni rin'wana ra wona:
Tibuku.
Swiambalo. 2 x 3
Eka xivulwa lexi "Deyisaa nga si tshamaa nghena xikolo endzhawini ya le kuleni le kaya",tshama i riendli ro kayivela. Wena tirhisa maendli yo kayivela lama landzelaka eswivulweni leswinene:
-kondza
-tshuka
-tshika 1 x 3
"Yena" i risivinene. Tirhisa masivi lama landzelaka eswivulweni leswinene:
Lavayani.
Toxe. 2 x 2
XIVUTISO XA 5
Rito "swibukwana" i ntsongahato wa riviti tibuku. Wena vumba ntsongahato wa marito lama u tlhela u tirhisa ntsongahato lowu u wu vumbeke exivulweni xin'we-xin'we lexinene.
Vafana
Ntukulu
Timhaka 2 x 3
"Hikuva" i rihlanganisi leri tirhisiweke ku hlanganisa swivulwa swimbirhi endzimeni. Wena tirhisa mahlanganisi lama landzelaka eswivulweni leswi u tivumbeleke swona:
Leswaku.
Hikokwalaho.
Kasi
Loko 4 x 1
XIVUTISO XA 6
Xivulwa lexi "Malume wa yena u swi vonile leswaku ntukulu wa yena u n'wi mamisa tintiho", xi le ka mpfumelo enkarhini lowu nga hundza wa hlayelo ra kombiso.
Tsala xivulwa lexi eka nandzulo.
Tlhela u xi tsala eka nkarhi lowu taka.
Xi tsali nakambe eka nkarhi wa sweswi. 1 x 3
Hlamusela leswi marito lama khwatihatiweke ya vulaka swona ku ya hi leswi ya tirhisiweke xiswona eswivulweni leswi landzelaka:
Ndzi ta n'wi kukurisa rivala hi ta kota ku hatla hi famba.
Vutlhari va n'wi kukurisa rivala hikuva u bile Khensani. 2 x 2
XIVUTISO XA 7
Ndzimana leyi nga laha hansi yi ni swihoxo swo tala swa ririmi. Tsala ndzimana leyi hi vuntshwa, u ri karhi u lulamisa swihoxo swa kona:
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60]
MAKUMU
<fn>11511VQS2006.txt</fn>
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tinomborota tinhlamulo ta wena ti fanele ku yelana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso.
Hlaya xileriso xa xivutiso xin'wana na xin'wana eka phepha leri ivi u nyika tinhlamulo leti u komberiweke tona hi ndlela yo kongoma.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA - NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Hlaya ndzimana leyi landzelakahi vuxokoxoko kutaniu hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
N'wa-Xam'ganga u wele hi khombo ra rifu. Ntsako wa yena wu vuye wu pfindlusa hi madambi lama nga humelela eWestonaria laha Mafasa a a tirha kona. Siku leri ku nga ta mutirhi wa le ka Thepe (N.R.C.), yena makwavo wa yena wa yindlu leyikulu, Daniel Sixpence Madzivani, i siku leri a nga twa mihlolo leyi a a nga lorhi leswaku a nga tshuka a yi twile evuton'wini bya yena. Yena a a anakanya leswaku hi sweswi swa masiku; a a anakanya leswaku Sixpence u lo tisa mahungu yo huma eka Billy kumbe ku ta pfuxela. Kambe lexi nga n'wi hlamarisa, i ku vona Sixpense a ta a rhangisane na Gezani wa ka M'hlahlela loyi a a toloveriwe hi vito ra Mphankoma. U te loko a heta ku va xeweta, o twa a tsemeka nhlana na swirhoswa yena swi nga hatiyi swinene. Leswi a ku rina swibyalwana, u va kerile hi xijomelana leswaku va tima torha na ku tiphyuphyisa hikuva dyambu a ri cela thavathava ra munhu siku rero.
Mi lo hatla ku khumuka namuntlha xana?" Ku vutisa N'wa Xam'ganga loyi a a ha wisile n'hweti hinkwayo ku pfukela epurasini ra ka Borchers.
Ndzi lo kombela Madibani ku hatla a ndzi ntshunxa,' ku hlamula Mphankoma.
He, mina ngati yinene, Madibani a hi munhu wo twisisa, a nga tali ku pfumela loko munhu a kombela kuntshunxiwa, futhi loyi ndzi vonaka a antswa i Thommy, yena u jinga a vulavuleka,' ku engeta N'wa-Xam'ganga.
Nkarhi lowu hinkwawo N'wa-Xam-ganga a a swi twa leswaku hambi a ringeta ku dyangata vakulukumba lava, moyawayena a wu tika, a wu nga tshamiseki. Tinghohe ta vaendzi lava na tona a ti bohanile. N'wa-Xam'ganga a a nga ti voni kahle. A ti nga ri ta masiku; a ti lo ntu, ti nga kombi ntsako. Nkarhi lowu N'wa-Xam'ganga a a ri ku vulavuleni na Mphankoma, loyi wa makwavo wa yena Sixpence, a wonge i mukon'wana. A a lo khodzakhodza, hi mpfhuka a honokela jomela wonge o lava kutsavulela swilavi ejomeleni hi mahlo. Na leswo Mphankoma na N'wa-Xam'ganga a va vulavula hi yinia nga ha swi rhwalangi hinkwaswo, yena a a nga ri lomu. Xihuhuri a xi n'wi bvungile Madzivani. U lo tivona a ri karhi a rhalarhala na komponi ya Westonaria, anghenaa huma a ri ekuhloteni eswidumbanini swa Westonariaa vutisela vanhu loko va nga vonanga mukon'wana wa yena Mafasa. Vanhu va lo tlakula mahlo va n'wi tikirheta va pfumala xo timela ritshwa leri a va ri vona emahlweni ya yena. Mhaka ya khombo a va yi twile, va tivisiwile na nkosi wa khombo ra ku wa ka mayini. No ziliwa se a wu ziliwile nkosi lowu. Sixpence a nga helanga hi ku vona ntsumbu wa Mafasa hambi ri ri sirha ra yena a nga pfukanga a ri vonile ku fika na namuntlha leri. U tlherise sweswi a nga tisa xiswona, u lo vuya ximandlamandla a lopunavuna. Mbiluya Sixpence ayi tuvika musi hiku hlangana nhloko loko a tsundzuka sivara Magezi wa Mafasa loyi a a n'wi hlayisela makwavo wa yena N'wa-Xam'ganga. Leswo u vuyise ku yini a nga swi twanga Sixpence. U te loko a ku hahlu, mahlo, a languta Mphankoma, vo n'qwaa, hi mahlo. Sixpence a sungula ku swi vona leswaku a a nga yanga kahelo, o va kwala vanga fika va tshama kona yena na Mphankoma. U swi vonile xikan'we leswaku a hiyena loyi aa yile eWestonaria kambe a wu ri moya wa yenalowua wu fambe na xihuhuri.
A nga angulanga nchumu Sixpence, na yena Mphankoma u lo timiyelela wonge ku hava lexi n'wi hlamarisaka. Sixpence o jomelao ri nhe, wonge o rhwala ribye ra xihiso. A kidyota minkolo mimbirhi kutani a tlakusa Mphankoma. Hi mpfhuka N'wa-Xam'ganga a nga te ntse, a tlakusa mahlo a ya gimeka eka vakulukumba lava a a va vona kambe a nga va vonisi kahle.
SWIVUTISO
Xana xivongo xa (a) Mphankoma i mani? Xana xa (b) Daniel xona i mani?
Tshaha endzimaneni leyinga lahahenhla leswi swi nga ta vula swo fanana leswi swi landzelaka: (a) ku va na nkateko; (b)kutela hi ku chuha(chava). 2x2=
Xana a a ya lava yini eWestonaria xana?
Tsala 'Hi SWONA' kumbe 'A HI SWONA' ivi u seketela nhlamulo ya wena hi leswi humaka eka ndzimanaleyi nga laha henhla:
N'wa-Xam'ganga a nga vulavulanga ku sukelaloko vaendzi va yena va fikile ku fikela loko va lerile.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
NKATSAKANYO XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi landzelakahi vukheta ivi u tsala nkatsakanyowayona,hi marito ya wena yo ka ya nga tluli 90. Komba ntsengo wa marito lama u ma tirhiseke endzeni ka swiangi.
Varhandzani (leswi hi leswi a va ri xiswona) va fambile hi ku nengwa va pfa va yima va kongomile etlhelo ra le xihlobyeni. Loko va ri karhi va nanayila, Khorombi u khingile Fanisava yima xinkarhana a n'wi khomile hi voko. Mbilu ya yena yi sungula kuba hi xihatla, kambe kunga rirhumbyani kumbe mahika,kambe hi rirhandzu leri teleke nsovo. "Fanisa, ndzi amukele,' rito ri rhurhumela hi ku titsongahata.
Ndza khensa marito ya wena, ndzi ri inkomu ku twa hungu lerinene. Kunene i fanelo ya wihi na wihi ku rhandza wa rikwerhu tani hi loko a tirhandza."
N'wa-Makolo a a pfumerile a tlhela a hloma embilwini ya m'faka Ndzwambi kambe a a nga swi lavi ku kombisa Khorombi. A a lava leswaku a sungula a juluka nyuku, a kombisa ntiyiso wa rirhandzu ra yena ku nga ri matlangwani. Xin'wana lexi a xi endla leswaku a rhendzelekisa jaha leri a ku ri ku tikhatisa hi vutlhokovetseri bya Khorombi swiphato leswi a swi n'wi endla mpama wa le malembelembeni ka vumpama hinkwabyo bya laha misaveni.
Nhlamulo ya wena ya ndzi kholwisa leswaku u amukela leri humaka eka mina hi malwandla."
E-e, a ndzi vuli swona leswi u swi ehleketaka. Ndzi ri munhu un'wana ni un'wana u fanele ku tsakela warikwerhu leswaku ku ta va ni ku rhula laha tikweni. Loko ri ri rirhandzu ra wena u ta ndzi khomela, ku hava vutshamo bya rona embilwini ya mina." Khorombi a a ngahaswi twihinkwaswo leswi, a a pyopyiwile hi ntombi ya le vukosini. Uhumesile xidukwani a yi sula nyuku-hava exika-ndzeni a tlhela a yi vukarha a ringeta ku yi ntswontswa, kutani nyenyani yaleyi yi languta etlhelo.
Khorombi ndzi sukele,hikokwalaho ka yini u nga kotiku tikhoma?" Jaha leri ri n'wi tshika ri ri karhi ri hefemuteka onge a ri ri eku tsutsumeni. Nyuku wu sala wu khuluka hi ntamu hi ku tlakuka ka mahiselo ya miri.
Ndzi hleveri "Fanisa, i ncini xi ku sivelaka leswaku u va wa mina ke?"
Wo ndzi nyika nkarhi ndzi ta ku byela."
Nkarhi wo tani hi kwihi?"
Ndzi nyike hambi ro va khume ra malembe."
Hayi Fanisa, u nga ndzi dyisi matshopetani a ndzi n'wana."
Yi huma eka 'Hi ya kwihi' ya M.J. Maluleke.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
RIRIMI XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelakaivi uhlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
Hambi swi ri tano, Olivia a nga helanga matimba, u kongomile ekhixini a ya teka yin'wana nkomichi ni lapi ro sula ehansi ni le henhla ka tafula. Loko Olivia a ha fambile, Kapi na yena u humileendlwini a khomile swiphambati swa nkomichi a kongoma ximudyanalexi a a tumbetile mahlungu ya yena kona. U fikile kona a tumbeta swiphambati leswiya, a teka mahlungu lawayaa vulavulela ni kuma dyatani hi lahaRisingawaMavinga-nge-nozi a a n'wi lerisile ha kona. Ndzhaku a tlhelela endlwini. Loko a fika, Olivia a a ri karhi a sula tiya leyi halakeleke ehansi.
M'fana ka Munene a xi kanakananga, xo tshama exitulwini xi chela yin'wana tiya enkomichini le ya vumbirhi xi nwa. Loko Olivia a hetile ku basisa tafula, Japi a ku: "Olive, swa hlola leswi,nkomichi yi handzuka hi le xikarhi? Nkomichi leyi a hi yintshwa, i ya khale. Kutani yi pandziwa hi yini hikuva yi toloverile mati mo hisa xana? Yi hlola ku dzudzeka ka vukosi bya "Job." Kutani a hluvula swiambalo swanhlekanhi a ambala swo etlela ha swona a heleketa marhambu eka vini va wona. Olivia a nga hlamulanga nchumu handle ka ku hlakahla nhloko ni ku tlhekula makatla. Ndzhaku a kongoma mubedwa wa yena a ri karhi a ba nkulungwanawambheveve. Embilwini a a khana tanihi xirhodyana, akhanela rifu ra nuna, a a rivala leswaku a nga va a khanela masungulo ya nhlomulo wa yena, lowu wu nga ntshovelo wa wansati wa nghwavava.
Makhati ma nga ri mangani Japi a sisimaku evurhongweni bya xithonghwana lexi xi n'wi vutleke loko a nghena emikumbeni. A huwelela hi xiritwana lexi a xi nga ta pfuxa ni n'wana, a huwelela Olivia leswaku a n'wi nyika mati leswaku a ta timula ndzilo lowu wu pfurhaka endzeni ka yena. Ematshan'wini yo ya ka mati, Nghonavalayi, yena Olivia, a pfuka a lumeka rivoni a koka xitulu a tshinelela nuna leswaku a ta n'wi byela lexi xi nga mitiwa hi huku, a ta fa a ri karhi a tiva leswaku u dlawile hi mani.
Swikombiso hinkwaswo leswi Risenga a nga vula leswaku swi ta humelela a nga se hlala a swi ri karhi swi humelela: ku dzuka nyuku ni ku fa ka rito. Kutani a ahlamisa baku, leri yena a ngei nomu, a hlanta marito lawa man'wana ya wonama xiximekaka niku mavula etindleveni ta madzinga-ndleve.
SWIVUTISO:
Xana rito 'langutana' (layini ya 2) ri le ka rhavi rihi ra riendli xana?
Xana rito 'ximudyana' (layini ya 7) rona i xihluvi muni xa mbulavulo?
Tsala ritoleri 'ximudyana' ri pfelelaka eka rona.
Tirhisa riviti leri u ri tsaleke eka (3.1.2) laha henhla eka swivulwa swimbirhi swa tinhlamuselo to ka ti nga fani. 2x2=
Tsala ntsongahato wa marito lama landzelaka: (3.3.1) khixi; (3.3.2) yindlu;
xitulu; 3.3.4 vurhongo; 3.3.5 tindleve. 5x1= 5
Tirhisa marito 'yin'wana'; na 'mbitsi' eka swivulwa swimbirhi swo twala leswi nga ta humelerisa tinhlamusela ta wona. 2x2=
Xana 'ku byela munhulexi xi nga mitiwa hi huku' swi vula yini?
Xana leswi nga eka (3.6) laha henhla u nga swi tirhisa loko swi lo yini?
Rito 'hinkwawo' i risivi-ntalo leri nga vumbiwa hi ku tirhisa nsinya wa 'hinkwa' Tsala minsinyamimbirhi yohambana leyi vumbaka masivi-ntalo. 2x1=
Tirhisa marito lama landzelaka eka swivulwa swimbirhi-mbirhi swa tinhlamuselo to hambana: (i) gandzela; (ii)rhula (U ngavulavuli hi rhula leyi tirhisiwaka ku ba tilayini hi yona). 4x2=
Tirhisa marito lama landzelaka u hetisa swivulwa leswi landzelaka (Tlhela u tsala swivulwa leswi u tlhela u khwatihata marito lama u ma tirhiseke): dlu!; paa!, kutani; leswaku.
3.9.2 3.9.3 3.9.4 Ndzi ta n'wi xavelela ... a nga ku tsoni. Ndzi n'wi kume a lo ... a nga kapekanga nchumu emirini... ndzi n'wi lomba xihakaboyi xa mina. N'weti a wu lo ... , lero a ndzi nga chavi ku famba ndzi ri ndzexe. 4x1=
Xana u nga'vulavulela' munhu loko swi lo yini?
XIVUTISO XA 4
NDZULAMISO
Lulamisa swihoxo swa mavulavulelo, matsalelo leswi kumekaka eka ndzimana leyi landzelaka; u tlhela u vekela mimfungho laha swi fanelaka:
Xana u ta famba na mina exopeni Xana ku vutisa elias yaa, kambe ani na fe yo kandziya thekisi: Solly loyia hla mu la ka le si nga vula hi Elias. Ni ta ku hake le la u nga kali u karhateka mali a hi nchumu la ka mina ku vula Solly a ri karhi a ti secha secha swikhwama. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60]
NTSENGO: 100
MAKUMU
<fn>11512VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi nhwana wo saseka wo vumbeka kahle a tlhela a faneriwa hi swiambalo na ku naveriwa hi majaha.v v
I ku ambala swiambalo swo saseka ngopfu. vv
A a hlamarisiwa hi ku saseka ka nhwana loyi. vv
Xihlambanyiso,v milenge ya yena a yi ri ya ntlhohe yi tlhela yi saseka.vv
Ti vula leswaku mutlhokovetseri wa ha ya emahlweni / leswi a swi vulaka a swi hetisekanga swa ha ya emahlweni. v
Mutlhokovetseri u hi tsundzuxa leswaku hi fanele ku tihoxa endzeni ka dyondzo, v yi ta hi susa "munyama". U vula leswaku hi nga heti nkarhi naswona hi nga etleli hikuva vurhongo byi ta hi vuyiselav ku pfumala byi nga hi vuyiseli nchumu. Nkarhi wo rindzela tintsumi wu hundzile, v u ya emahlweni a vula a nga vutisiwi tipolitiki hikuvav yena ntirho wa yena i ku dyondzisa ntsena. A nga lavi ku xaviwa ta le non'weni, u tiva ntirho wakwe wa vuthicara. v
I ku tihoxela endzeni ka mati ngopfu-ngopfu loko u khida. vv
I dyondzo. v
Ku etlela a swi pfuni nchumu, swi tisa vusiwana ntsena. v
U vula leswaku dyondzo yi ta susa "vusiwana" yi tisa vutivi ni vutlhari. vv
Ri vula muxengi kumbe munhu la xavisaka van'wana. vv
I Valungu. v
Yi vula leswaku Valungu va tate tiko ra Afrika, laha ku nga ni vantima hi laha va tilavaka kona. vv
Laha valungu va fikeke kona va holovisa ni ku hambanisa vantima. vv
Leswaku masiku hinkwawo valungu va ya va tala, nhlayo ya vona ya kula. v Siku na siku ku humelela swilo swo tala. v
I ku huwelela hi xikongomelo xo lava ku pfuniwa. vv
Mutlhokovetseri u vulavula hi "Masiku" leswaku hi wona ya endlaka leswaku malembe ya famba. v U vula leswaku vana lava nga velekeriwa ku fa rifu ra ntumbuluko, vutomi bya vona byi le ku boleni naswona vana lava va hume laha ku nga onhaka kona. v Masiku yo hetelela ya le kusuhi. v U vula leswaku a swi pfuni nchumu ku va Mutsonga, Muvhenda, Muzulu hambi Musuthu kumbe swi nga va swi antswa ku va wantima. v Eka yena wantima u fana na ximanga xa nhova lexi pfumalaka kaya. v
Ri vula xilo lexi pfunetaka xan'wanchumu ku ya emahlweni.
U vula leswaku vutomi bya vona byi le ku onhakeni / hundzeni.
U hi tsundzuxa leswaku masiku yo hetelela ya le kusuhi no fika.
Ri komba leswaku ku hava xo tsakisa xa kahle hi vutomi bya vona.
I bya Vantima.
Ya herise ya sala ya nga vonaki leswaku ya tshama ya va kona.
A ka ha ri na Mutsonga. v
U vula leswaku Vatsonga a va tinyingubyisi hi Vutsonga bya vona /
vutinyungubyisi byi le hansi. vv
Ri vula laha ririmi ri kulaka ni ku fuwa kona. vv
U vula leswaku loko vanhu va tinyungubyisa hi ndhavuko wa vona;
ndhavuko wu tshama wu ri kona naswona wa kula ni ku fuwa. v
Hi loyi a "tinyungubyisaka" hi ririmi ni ndhavuko wa yena. vv
Mbheveve. v
U vula leswaku Vatsonga lava saleke a va ha pfuni nchumu. vv
I ku funengeta / ku pfala. v
Loko hi nga tinyungubyisi hi ririmi ra hina ri ta hetelela ri nga ha vulavuriwi / Xitsonga ni ndhavuko wa xona swi le ku feni. vv
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 3
Emikhukuwini leyi nga ehansi ka Xintshabyana xa Gerere kusuhi ni lokixi ra Mapatapata.
Hi leswi Matixisa a ala ku n'wi byela xivangelo xa ku lava ku dlaya
Magemba-Ndlopfu-hi nhloko yi funya buwa.
(a) Ina - Saleleni u salela ni ku saleriwa rifumo ra tata wakwe
b Ina - Tsemani, vutomi bya yena byi tsemiwa a nga si ya ekule hi ku dlayiwa hi Gemba.
A navela ku va ni vhengele leri nga ra yena ku fana ni nkata Makokisi.
U xavele nuna wa yena xigevenga Gemba leswaku xi n'wi dlaya a ta kota ku sala ni rifumo.
Rifumo ra Xixurhana a ri ya aviwa hi yena nhweti leyi ya Nyenyenyani.
Kotara ya rifumo ra Xixurhana.
Leswaku Makwanga a ya hakeri.
KUMBE
fana na nkata Makokisi a nga na khefi.
hansi ka xintshabyana za Gerere kusuhi ni lokixi ra Mapatapata, ku ya lavela nuna wa yena xigevenga Gemba.
Ro sungula a va pfumelelani hikuva Matixisa u ale ku byela Gemba-
xivangelo xo lava ku dlaya nuna.
Matixisa u tiririsile a vula leswaku a nga rhandziwi kambe endzhaku ka loko-
Xixurhana a humile madyambu yalawo, u tlhelela eka Gemba a ya vula leswaku u "na-torha ro vutla rifumo ra Xixurhana".
U tshembisa Gemba Khumbhuza kotara ya rifumo ra Xixurhana endzhaku ka-
ku va a ta va a n'wi endlele ntirho.
Gemba u ngungumela a ya eka Xixurhana ni vusiku laha a fikaka a dlaya-
Endzhaku ka rifu ra Xixurhana, Mihloti na Hlamalani va bula hi nkosi wa-
Mihloti u vula ni leswaku "...Hi loko a tivangele ku dya mataya na tinhwala.-
Gemba u tlhelele eka Matixisa loko a ya lava rifumo ra Xixurhana.-
Xihlovo xa vutomi bya Matixisa xi sungula ku dungeka. Gemba u nyikiwe-
Madzana-mbirhi wa tirhandi hi Matixisa kambe a vula leswaku a "engetela yin'wana. Kumbe hi yona kotara ya rifumo ra Xixurhana ..."
Gemba u vula leswaku ni nhweti ya Nyenyenyana u ta tlhela a vuya. U vula leswaku xitumbelelani a xi tirhi eka yena. Hi nhweti ya Nyenyenyani Matixisa na Gembe va ya ebangini ya First National eTiyani, laha Nkulukumba Khosa murhangeri wa rhavi ra bangi leyi a nga vula leswaku mufi u siyile xileriso mayelana na maavelo ya rifumo ra yena. U vule ni leswaku mufi u boxile ni mavito ya lava va faneleke ku averiwa rifumo. Eka rifumo ra Xixurhana Matixisa u nyikiwe rirhandzu ra Xixurhana hinkwaro. Hi ku ka a nga tshembhi leswaku a nga ri kumanga rifumo leri a ri lava Matixisa u titivarile loko a twa mhaka ya rirhandzu ntsena. [30]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 4
4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4 4.1.5 4.1.6 4.1.7 4.1.8 4.1.9 4.1.10 4.1.11 4.1.12 4.1.13 4.1.14 I Ntsendzeleki. I N'wa-Masinga na Yandheya / I mana wa Ntsendzeleki na hahani wa yena. A tsendzelekile a nga tiveki lomu a nga ya kona. I Ntsakisi. Ina, Ntsendzeleki, loyi ku nga yena ximunhuhatwa-nkulu u baleka "evukatini" a famba naro / a tsendzeleka. Ina - Fumani u huma endyangwini wa vusweti kambe u hetelela a ri dokodela. Ntiyiso. I papila leri a ri tsaleriwe Beauty kambe ri poseriwa Ntsendzeleki ni norho wa Fumani a lorha Beauty. Hlamalani Nkatini. A a ri na ntwelo-vusiwana, rirhandzu ni malwandla/wo pfuna. Exibedlhele, Fumani a ri dokodela. U hlangane ni nghozi ya movha laha Hlamalani a nga lova eka yona. U kombele leswaku a n'wi rivalela/ku n'wi akela yindlu leswaku va ta tshama swin'we. Ina - hikuva eka Ntsendzeleki a ku ri tingana ku va a kume n'wana a ha ri xihlangi / leswi a swi endliwa hi Fumani a swi ri tingana eka yena.
-- N'wa Masinga u tshinye Ntsendzeleki hi timhaka ta vugangu kambe yena a honisa a tiendla nghuna-valayi. Endzhaku ka ku va a n'wi bile, u vule leswaku manana a va nga bi mbilu, u ya emahlweni a rhandzana na Fumani Baloyi kutani a biha emirini.
Loko a biha emirini a a ri eka ntangha nkaye, leswi swi endle leswaku a nga ha yi emahlweni ni tidyondzo ta yena.
Leswi a swi endliwa hi leswi mana wakwe a nga ta kota ku wundla
Ntsendzeleki ni n'wana wa yena hi mali ya vusiwana.
Ntsendzeleki u onhe vutomi bya yena hikuva a a fanele ku sala eka va
Fumani, loko Fumani a tlhelela eyunivhesithi ya Natal laha a dyondzela vudokodela.
Fumani u va ni xigangu eyunivhesithi ku nga Beauty.
Ntsendzeleki u kume n'wana wa mufana kutani a n'wi thya vito ra Tingana, a a nyumisiwa hi ku va a kume n'wana a ri xihlangi naswona leswi a swi endliwa hi Fumani a swi ri tingana.
Fumani u vuye hi le yunivhesithi a ta eku wiseni.
Loko a etlela u lorha Beauty, kutani Ntsendzeleki a baleka "evukatini" a nga tivi lomu a ya kona.
U hlangane na Hlamalani Nkatini loyi a n'wi byeleke lexi n'wi tiseke eJCI.
Lawa i maxangu lawa a lo tivangela yena n'winyi, loko a yingise mana wa yena ingi hinkwaswo swi nga humelelanga.
Hlamalani u n'wi hlanganise na Manana Nkothasi loyi a n'wi kumeleke ntirho eka Ngwenya-Nkelenge.
Swilo swi fambe kahle ku kondza mbyana ya Ngwenya-Nkelenge yi tlumbiwa hi movha kutani yi fa - Ntsendzeleki u hlongoriwe entirhweni.
Hlamalani u n'wi kumele ntirho etihofisini leti a tirha eka tona.
Ntsendzeleki a tirha ku endla tiya, ku hlantswa swibye ni ku basisa khixi.
Ntsendzeleki a vona ku nga ri nandzu wa hlamalani, a vona leswaku u fanele ku yima hi milenge, a swi ringene ku nyenyelela Hlamalani loyi a n'wi pfune [30]
<fn>11512VMS2006.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
Vutlhokovetseri
XIVUTISO XA 1
I tinhlengeletano ta Vantima leti ku hetiwaka nkarhi ku nga vulavuriwi nchumu xa nkoka.
U vula lavo tlhariha (va nga ni vutivi) ni lava vo pfumala vutivi.
I ku vulavula mhaka / ku boxa mhaka.
I ya leswaku hi fanele ku hlayisa nkarhi ni ku tiva nkoka wa tinhlengeletano.
XIVUTISO XA 2
Ri komba leswaku ya humele erivaleni marhambu ya n'wana loyi, ya komba ku ondza.
U vula leswaku ku hava nchumu xa kahle lexi va nga xi yimela.
A va tshemba leswaku vatukulu va vona va ta hanya kahle.
Va lwile tinyimpi ta misava.
Ku vuya va nga ha ri nchumu / ku ka va nga pfuni nchumu/ku vuya va file.
Norho.
Masiku hinkwawo va rholela swakudya emataleni va vutlelana ni timbyana leti xanisekaka ku fana na vona.
Wa xinuna.
I xithathelo. U n'wi humese exikarhi ka vanhwana vo tala.
U n'wi suse vuhwana bya yena, u n'wi endla wansati.
U vula leswaku hi yena a nga sungula na yena naswona va fanele ku hetelela va ri swin'we.
U vula leswaku va hlule swo biha swin'we hikwalaho ka ntwanano.
Loko ni tekanile mi fanele ku tivana naswona loko un'wana a ri ni xihoxo n'wi tivise xona ku nga ri ku famba u n'wi hleva.
I xinyenyana lexi nga ni vuswikoti byo hahela ehenhla swinene.
I yo hahela ehenhla swinene.
Mutlhokovetseri u vula leswaku hambi Gumba ri hahela ehenhla ra tsandzeka ku phatsama kona, ri tihetela nkarhi hi ku tshama ri ri empfukeni.
Hambi leswi Gumba ri nga hosi empfukeni kambe ku hava nchumu lexi kombaka vukosi bya rona.
U vula leswaku leswi nga ehansi emisaveni swi tikomba swi ri switsanana ngopfu hambi vanhu a va vonaki loko u ri le henhla/ Munhu loko a ri ehenhla u tekela van'wana ehansi.
Mutlhokovetseri u byela Gumba leswaku ri fanele ku vuya ri ta hanya ni yan'wana Magumba/Munhu u fanele ku hanyisana ni van'wana.
Loko u ri munhu u ri ehenhla, u fanele ku hanya ni van'wana vanhu, a wu fanelanga ku tikukumuxa kumbe ku tihlawula.
na Democracy. U vula leswaku hinkwawo ya ni "lunya" naswona swa boha leswaku eka wona u hlawula wun'we. U lava ku tiva ni vuxaka bya wona na Yesu. U vula leswaku leswimbirhi swi ta holova eka rin'wana ra masiku naswona swi ta va hambanisa. Va ta dlayana kambe a va nga vonani nandzu hikuva va ta va va endle switshembiso swa vona.
Tipolotiki.
U vula leswaku havambirhi va kahle leswaku munhu a nga va hlawula kambe va ni vuntswaka.
Hi laha vaaka-tiko va nyikiwaka nkarhi wo tihlawulela mfumo /
murhangeri.
I ku rhandza.
I xihlambanyiso xi vula leswaku va ta famba va lavana, va lava ku dlayana.
Swibamu.
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 3
Xa mbangi.
I wa Matixisa, a a vuya ra vumbirhi?
A lava leswaku a susa xifaniso xa Xixurhana emisaveni / a lava leswaku a dlaya Xixurhana.
Tsundzukani.
Hi leswi a vona leswaku xihundla xa yena xi nga humela erivaleni naswona a ri ni torha ra rifumo ra Xixurhana. Xixurhana u n'wi vutise leswaku i yini lexi a xi endla leswaku a tata minkondzo emikhukhwini,
Matixisa u vona leswaku xihundla xa yena xi nga tshuka xi humele erivaleni.
Ehansi ka xintshabyana xa Gerere kusuhi ni lokixi ra Mapatapata.
A a ta swi kota hikuva u tshama a dlaya muchayeri wa bazi ra ka
A a ri ni makwanga / A a nga chavi ku dlaya hikokwalaho ka ku lava rifumo.
I ku tivangela vusiwana.
A ri xifumi xa lokixi ra Mapatapata, a ri ni mavhengele ya khume.
Munghana.
Hi loyi a nga velekiwa a ri yexe eka mana wakwe / Hi loyi a nga n'wana a ri yexe emutini.
A ambale kokwa wa jasi ni xikuku xo pfala xikandza ku sala mahlo na tinhompfu ntsena.
Loko ku aviwa rifumo ra Xixurhana, Matixisa u kume rirhandzu ntsena.
nkata Makokisi loyi a ri na vhengele.
Xixurhana u n'wi tsonile a vula leswaku leswi nga swa yena i swa vona va ri vambirhi.
Matixisa u sungule ku ngungumela a ya emikhukhwini kusuhi ni lokixi ra
Gemba a ri xigevenga. Matixisa u n'wi kombele ku susa xifaniso xa
Loko a n'wi vutisa xivangelo a nga vulanga.
Gemba na Matixisa a va twanananga ro sungula eka mhaka leyi.
Matixisa u kanetile a vula leswaku a va n'wi hembela.
Loko Xixurhana a heta ku huma a ya pfala vhengele ra le Bindzulani,
Matixisa na yena wa huma a ya eka Gemba Khumbhuza ku ya n'wi kombela nakambe leswaku a susa xifaniso xa nuna wa yena emisaveni.
Gemba u vutisa leswaku yena u ta kuma yini endzhaku ka ku endla ntirho.
Endzhaku ka rifu ra Xixurhana Gemba u tlhelela eka Matixisa ku ya landza kotara ya rifumo ra Xixurhana.
Gemba u nyikiwa Madzana mambirhi ya tirhandi hi Matixisa. Gemba u vutisa leswaku hi yona kotara ya rifumo ra Xixurhana.
U vula leswaku hi Nyenyenyani u ta vuya.
Matixisa a tshembisiwe leswaku hi nhweti ya Nyenyenyana ku ta aviwa rifumo ra Xixurhana ku ya hi xileriso xa yena. U byeriwile leswaku a ta na mbhoni.
Loko va fika Nkulukumba Khosa mufambisi wa rhavi ra bangi ya "First
Hafu ya rifumo yi nyikiwe Saleleni ku nga n'wana wa Xixurhana na Matixisa.
Kotara swidyuhari swa Vatsonga ni vatsoniwa.
Kotara yi ta nyikiwa n'wana wa Saleleni, loko a ri ni malembe ya makumembirhi-ntlhanu.
Kotara yo hetelela yi ta lawuriwa hi rhavi ra bangi ya "First National" ya
Ntswalo wa yona wu ta hundzeriwa eka ntukulu wa yena ku nga n'wana wa
Saleleni.
Loko Saleleni o pfumala n'wana ntswalo wa kona wu ta nyikiwa masocha ya tiko.
Xihlovo xa vutomi xi dungekile hikuva leswi a tiyimisele swona a nga swi kumanga. [30]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 4
A a bihe emirini.
Exikolweni xa le henhla xa Moses Mnisi, a a ri eka ntangha kaye.
I Fumani, hikuva hi yena a nga n'wi bihisa emirini.
Hikuva a xi dyondzela vudokodela.
U vule leswaku yena a nga ka nga swi koti ku wundla Ntsendzeleki hi mali ya vusiwana a tlhela a wundla ni nwana wa yena.
Yandheya na Navela.
Leswaku va ya n'wi siya kona.
E-e. U vule leswaku Fumani u n'wi khomise tingana, a langutele xikulu eka yena.
Papila ni norho.
Vugangu ni xikolo a swi fambelani / ku yingisa swi tlula magandzelo.
Ntsendzeleki u bihe emirini a ri eka ntangha kaye.-
Nwin'yi wa timhaka ku ri Fumani.-
N'wa-Masinga ku nga mana wa Ntsendzeleki u vule leswaku a nga ta swi-
kota ku wundla Ntsendzeleki ni n'wana wa yena hi mali ya vusiwana.
U kombele Yandheya ku nga hahani wa Ntsendzeleki loyi a heleketiweke hi-
muhariva wa yena a Navela ku heleketa Ntsendzeleki.
Va lerisiwe leswaku va ya n'wi siya eka Baloyi.-
Fumani u pfumerile nandzu kambe mana wa yena a nga tsakanga leswaku-
n'wana wa yena a onhe Ntsendzeleki.
U vule leswaku a n'wi khomise tingana, a langutele xikulu eka yena naswona-
a navela leswaku a cata loko a hete vudokodela.
Fumani ku fike nkarhi wa leswaku a tlhelela eyunivhesithi.-
Loko a ha yimele vito ra n'wana eka Fumani u amukela papila leri sungulaka-
hi ndlela leyi. " ... Beauty murhandziwa".
Fumani u vuya eyunivhesithi.-
Ntsendzeleki u karhatekile swinene emoyeni kutani a vona swi fanerile-
leswaku a duka naro.
U hume wonge u ya ka mati kasi a a baleka.-
Eku fambeni ka yena u fambe na Ntiyiso n'wana wa yena, u khandziye-
xitimela a kongoma lomu a nga ku tiviki.
Loko a chikile exitimeleni, endleleni u hlangane na Hlamalani loyi a chayela movha kutani a n'wi pfuna.
U n'wi hlamuserile maxangu ya yena.
Hlamalani u n'wi tivise eka manana Nkothasi loyi a n'wi kumeleke ntirho eka
Ngwenya-'Nkelenge.
N'wana u yisiwe eka N'wa-Masinga loyi a nga sala na yena, Ntsendzeleki loko a ri eku tirheni.
Swilo swi n'wi fambele kahle ku kondza mbyana ya Ngwenya-Nkelenge yi tlumbiwa hi movha yi fa, kutani a hlongoriwa entirhweni.
Nakambe u pfuniwa hi manana Nkothasi na Hlamalani.
Hlamalani u n'wi kumele ntirho laha a tirha kona.
Siku rin'wana Hlamalani na Ntsendzeleki va hlangane ni nghozi ya movha va ri karhi va vhaka emakaya.
Hlamalani u lovile eka nghozi leyi.
Ntsendzeleki yena u phaphame exibedlhela laha a hlanganaka kona nakambe na Fumani loyi se a ri dokodela. [30]
<fn>11512VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA
NKARHI: 3 WA TIAWARA
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
U kamberiwa ehenhla ka tibuku tinharhu leti avanyisiweke hi swiyenge leswi landzelaka:
XIYENGE xa A: Buku ya 1: Xikolokolo Nguvu Ya Pitori
XIYENGE xa B: Buku ya 2: Xihlovo xa le Mahlweni
XIYENGE xa C: Buku ya 3; Ntsendzeleki
Eka Xiyenge xa A, xivutiso xa 1 xa BOHA; eka xivutiso xa 2 u hlawula swivutiso
SWIMBIRHI NTSENA u hlamula swona.
Eka XIYENGE xa B hlamula xivutiso XIN'WE ntsena.
Eka XIYENGE xa C hlamula xivutiso XIN'WE ntsena.
Tsundzuka: Loko u hlamule xivutiso xo leha (ku nga Xitsalwana) eka B, hlamula swivutiso swo koma eka C. Loko u hlamule swivutiso swo koma eka
B u boheka ku hlamula xivutiso xa xitsalwana eka C.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 1
Xivutiso lexi XA BOHA ku hlamuriwa hi mukamberiwaun'wana ni un'wana. Hlaya xitlhokovetselo lexi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
HEYI!
Heyi, xi bombile ...
Xi ambalele ku dlaya.
Loko xi ku exitimeleni ngolooo!
Mahlo ya hlangana eka xona ntsena.
Heyi, loko xi tshinela ekusuhi,
Vo nyiza ku xi nyika switulu.
Kusuhi xi tlunya mahlo hi ku tsola,
Hi swivunguvungu swa ximanjhe-manjhe.
A xi lehanga a xi komanga,
Tinhlaya ta kona hi leto tani ...
Rhama ra kona ri pholichiwile wa ndzi twa na!
Hi siku ra 29 Julayi 1981
Heyi, ku hanya i ku vona.
Heyi, loko u ku kelu!
Xifuva xa kona onge xi lo pfimba;
Xi vambile xi lo nde!
Hi to yini ke?
Hi le Joni la - miyela.
Hele-le-, heyi, xi ambala "mini".
Nenge wa kona onge i tamatisi.
Xi vumbekile n'wana wa vanhu,
Loko xi ku jita, wo twa ku "sisi".
Hikwalomu ka mintila mimbirhi hlamusela leswi xitlhokovetselo lexi xi vulavulaka hi swona.
"Ku ambala ku dlaya" i ku endla yini?
Rito "Heyi" ku nga nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi i rihlamari. Xana mutlhokovetseri a hlamarisiwa hi yini?
Eka ndzimana yo hetelela ntila wavumbirhi, xana mutlhokovetseri u tirhise xiga- ririmi muni? Tlhela u nyika nhlamuselo ya ntila lowu.
Eka ntilawo sungulandzimanayosungula mutlhokovetseri u ri "Heyi, xi bombile ..." kasi eka ndzimana ya vunharhu ntila wa vunharhu u ri "Tinhlaya to kona hi leto tani ..." Xana tidoto tinharhu (...) endzhaku ka xivulwa ti vula yini?
XIVUTISO XA 2 Xikolokolo nguvu ya Pitori: J.M. Magaisa
Hlaya switlhokovetselo leswi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso SWIMBIRHI ntsena.
Hlaya xitlhokovetselolexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka;
U yimele yini u khondla mavoko?
Bvun'wala ya ha pfindlukile,
Ka ha ku hundza ntsumi sweswi.
Mati ya ta khuvula munyama,
Ya ta ku sula malanga a sala u basile,
Vurhongo byi nga na yini handle ka vusweti?
Nkarhi wa tintsumi wu hundzile,
U ta yima ri ko ri xa loko u rindzela Gabriele,
Wena a wu ri twanga rito?
Tanani ka mina lava nga ni torha?"
Pfumelela mati lawa ya khulela ndlela ya wena.
Mina a ndzi ku ri xile.
Se u ndzi pfuxela yini?
Ndzi tshike ndzi byi faya,
Byi lo ku helela kumbe wa ha tirha?
U nga ndzi vutisi tipolotiki mani wena.
Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana,
Wa mina ntirho i wun'we.
Ku vulavula ri xa ri ya pela ri xa,
Ndzi Ku ;A-E-I-O-U!
Ndzi tshike ndzi timiyelela,
Wa mina ntirho i wun'we.
Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana.
Ndzi vutise A-E-I-O-U.
U ndzi vutisa nambu lowukulu wa misava.
Ndzi ta ku A-E-I-O-U.
Suka ka mina wena Judas!
Vo lo ku rhuma u nga ali?
Kasi u lava yini?
Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana.
Ndzi tsakela ku twa ngulumelo wa rito ra mina.
A va ta tsaka ...?
Ku ndzi twa ndzi kolola,
Ndzi vindlavindleka bya magandlati,
Ndzi ku: A-E-I-O-U.
Hikwalomu ka mintila ya ringana 4 - 5 hlamusela leswi xitlhokovetselo xa A-E-I-O-U xi vulavulaka hi swona.
Xana ku bvunwata i ku endla yini?
Mati lawa ku vulavuriwaka hi wona i yini?
2.1.4 Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "Vurhongo byi nga na yini handle ka vusweti?" 2.1.5 I ncini lexi "thicara", mudyondzisi wa vana a nga laviki no xi twa evutonwini bya yena? 2.1.6 Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "mati ya ta khuvula munyama?" 2.1.7 Xana rito "Judas" eka xitlhokovetselo lexi ri vula yini? Hlaya xitlhokovetselo xa "Muhlwa" kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka: [15]
Muhlwa I ntungu! Hi dye naxo! I ngoma yo pfumala murhuli; Hi to swi yini? Hi endla yini? Tindlu ti muhliwile hi muhlwa-Tiko ra Afrika i switshuka ntsena; Hi hava ni ko fihla swilemu swa miehleketo Wu kona ni le rhumbyini ra mbeleko; Wu nyenyana ni phuphu ya ntima. Xikontiri xi hlulekile ku tirha ntirho; Wu tshutela vuxungu bya xikontiri xa ntima; Wu munyile vun'we bya yindlu ya ntima; Lwangu ra ntshembo ri voyamile; Siku na siku wu vumbeleta ntshava. Yo! masimu ya hina! Misava ya hina; Tiko ra hina; Vun'we bya hina; Swi pomeriwe hi muhlwa. Le Ghana Nkrumah u be nyandayeye; Kenyata u hlaverile a ri Kenya; Kaunda a ku na mina ndzi nghenelwe; Mashele na Mugabe va ku: "mihlolo;" Van'wana va ku celani mi dlaya hosi ya wona. Wu munyile ntundwana wa vukosi; Wu dyile mbilu ya vumunhu Wu dyile mano; Wu tima switiko swa mindyangu Wu ta hetelela hi ku muhlana. 5 10 15 20 25 30
2.2.2 Xana muhlwa lowu ku vulavuriwaka hi wona ku nga va ku ri vanhu va njhani? Rito ntungu ri vula yini ku ya hi nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo? Phendla
Hlamusela leswi ndzimana ya vumbirhi yi vulaka swona.
Eka ndzimana ya vunharhu, ntila wa vunharhu mutlhokovetseri u ri "wu minyile vun'we bya yindlu ya ntima". Xana leswi swi nga va swi komba yini hi "muhlwa"?
Eka ndzimana ya vumune kombisa marito lawa ya kombaka leswaku muhlwa wu kumeka hinkwako eAfrika.
Ntila wa vuntlhanu eka ndzimana ya vunharhu, mutlhokovetseri u ri "siku na siku wu vumbetela ntshava?. Hlamusela leswi xivulwa lexi xi vulaka swona.
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
Masiku
Masiku mikondzo ya malembe;
Vana lava velekeriweke rifu ra ntumbuluko;
Vutomi bya n'wina byi le ku boleni;
Mi hlekula xilungu ni vutomi bya tihanyi;
Mi komisa masiku ya nhlomulo.
Hi rhwaleni mi hi tlatlalata;
Hi vana va tandza ra ntsutsu wo bola -
Masiku ya makumu ya longeta.
Vutomi byi borile;
Swi pfuna yini ku va munhu?
Ku va Mutsonga, Muvhenda, Muzulu hambi Musuthu?
Kumbe swa antswaku va wantima -
Hi ri tlula hi yini "goya"?
N'wina masiku!
Hatlisani -
Hi karhele -
Joni na Pitori miako yo xonga.
Swihambano swinharhu swa ntima,
Swi tluriwa ntsena hi Golgota;
Ku hava swiluva -
Masiku mikondzo ya malembe;
Hikwalomu ka 5 - 6 wa mintila nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xana rito "minkondzo" ri vula yini?
Mutsari u vula yini loko a ku "Vutomi bya n'wina byi le ku boleni?
Mutlhokovetseri u hi tsundzuxa yini loko a ku "Masiku ya makumu ya longeta?
Rito "borile" eka ntila wo sungula, ndzimana ya vunharhu ri komba yini hi vutomi bya vanhu lava?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku seletelani minkondzo ya nhlomulo. [15]
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
Vutinyungubyisi bya rixaka byi le nson'weni wa rona,
Ndhavuko i ngula ya ririmi,
Rifu ra rixaka ri le ku hehliweni ka ndhavuko,
Ncheleto wa ndhavuko i vutinyungubyisi,
Wona i mana wa ririmi.
Dyondzo a yi na nandzu,
Hi wena u nga ni nandzu,
Nandzu wa ku fularhela magandzelo,
Va kwihi Vatsonga va xiviri,
Vatsonga va nghagula ni njhovo?
Byi rhengile.
Hinkwavo va hangalakile ni nkungwa,
Papa ra ntima ri va khubumetile,
Sweswi va dya xidlamutana ni swikwembu,
Vatukulu vaku va ninginisa tinhloko whe Gaza,
Va tshike mafi ya vutsonga ya sengela hansi,
Ririmi raku ri hundzukile mbheveve,
A ka ha ri na Mutsonga wa xiviri,
Vutsonga byi le menweni ya rifu,
Hina hi vana va nkarhi,
Mandza ya ntsutsu wa chukele,
Hi swikukwa' swo hletela hi muchini.
Nyika nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi.
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "Vutinyungubyisi ... byi le nson'weni ..."
Rito "ngula" eka xitlhokovetselo lexi ri vula yini?
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "Ncheleto wa ndhavuko i vutinyungubyisi"?
" ... Mutsonga wa xiviri" hi loyi wa njhani?
Kun'wana eka xitlhokovetselo lexi tsavula rito rin'we leri kombaka leswaku Xitsonga a xa ha vulavuriwi?
Eka ndzimana ya vumune ntila wa vuntlhanu, mutlhokovetseri u ri " ... lava saleke i masirha ya Vatsonga." Xana mutlhokovetseri u vula yini hi ntila lowu?
Xana ku "khubumeta" i ku endla yini?
Nyika dyondzo leyi kumekaka eka xitlhokovetselo lexi. NTSENGO WA XIYENGE XA A: [15] [30] [40]
XIYENGE XA B
Hlamula xivutiso xin'wentsena eka xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 3
GEMBA: ( ). U nga ha swi toloveli leswo hamba u ta ndzi xiya. Wa ndzi kuma swinene? A n'wi tlhave hi tihlo ra le masin'wini
3.1.2 3.1.3 Xana i mani a vulavulaka laha? Tsala vito na xivongo. U vulavula na mani? Loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 a a lava yini eka loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1?
Xana loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1 a a tshama kwihi?
I yini lexi a xi endla leswaku a vula leswaku "U nga ha toloveli leswo hamba u ta ndzi xiya" ...?
Loyi u n'wi tsaleka eka 3.1.1 loko a tiphata a ku hi yena mani?
Xana mutsari u fikelerile eku thyeni swimunhuhatwa leswi landzelaka Vula Ina kumbe E - e kutani u seketela hi leswi nga eka tsalwa:
a b Saleleni Tsemani 6
Loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 a a ri ni ku navela ko karhi evuton'wini. Xana a navela yini?
Hi rihi goza leri a ri tekeke ku fikelela ku navela ka yena?
Xana mutsari u fikelerile ku thya tsalwa leri "Xihlovo xa le Mahlweni Madlayisa Torha"? Vula Ina kumbe E - e kutani u seketela hi leswi nga eka tsalwa.
Kun'wana eka xivono xa 11 loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1 u ri "Hi Nyenyenyani ndzi kwala hi nkanu ya marahani". Xana a ku ya humelela yini hi nhweti leyi?
Xana loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1 a tshembisiwe yini endzhaku ka ku ta va a endle ntirho wa yena?
U dyondze yini eka tsalwa leri? [30]
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi wu landzelaka.
HLAMALANI: I makwanga. U endlela ku sala na rifumo ra Xixurhana. MIHLOTI: U dunge xihlovo xa vutomi. A dlaya munhu hikokwalaho ka mali yinene leyi! Hakunene mali i rimintsu ra vudyoho.
Hi ku landza ntshaho lowu tsala xitsalwana u kombisa leswi makwanga ya Matixisa ya n'wi susumetiseke xiswona ku dlaya nuna. Tlhela u kombisa ndlela leyi a dungiseke xiswona xihlovo xa vutomi bya yena u ri karhi u seketela hi leswi nga eka tsalwa ra Xihlovo xa le Mahlweni Madlayisa Torha. [30]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [30]
XIYENGE XA C
Hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge lexi. Loko u hlamule xitsalwana eka XIYENGE XA B, uboheka kuhlamulaswivutiso swo koma ekaC. Loko uhlamule swo koma eka B u boheka ku hlamula Xitsalwana eka C.
XIVUTISO XA 4
NOVHELE
Hlaya ndzimana leyi landzelakakutaniu hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
N'wina mi va hlamurile yini va ka Baloyi?"
Xivutiso lexi xa mina a xi vutisiwa ntsena ku hundzisa timhaka ta Fumani. A ndzi ri hava ku tsakela leswi swi hlamuriweke va ka Baloyi.
Hi va byerile leswaku a wu kona. Hi hala tlhelo hi va tshembisile ku va tivisa loko u kumekile.
Xana i mani a vutisa xivutiso xa leswaku "N'wina mi va hlamurile yini va ka Baloyi?"
Lava a va vutisiwa xivutiso lexi i vamani?
Loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 a a ye kwihi ku kondza a ta laviwa?
Nyika vito ra makwavo wa loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1.
Xana mutsari u fikelerile eku thyeni hungu-tsalwa leri "Ntsendzeleki"? Hlamula Ina kumbe E - e, kutani u seketela hi leswi nga eka rona.
Xana mutsari u fikelerile eku thyeni ximunhuhatwa Fumani? Ina kumbe e - e. Seketela.
Vula vito ra n'wana wa loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 leri a thyiweke hi tata wakwe Fumani?
Vula swilo swimbirhi leswi nga fambisa ximunhuhatwa ku kondza xi ta laviwa.
Vula vito ni xivongo xa wanuna loyi a pfuneke ximunhuhatwa lexi u xi tsaleke eka 4.1.1 endzaku ka ku va xi suke "evukani".
Xana u nga vula yini hi vumunhu bya Manana Nkotasi.
Endzhaku ka ku va loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 a fambile "evukatini", u tlhela a hlangana na Fumani kwihi naswona Fumani se a tirha yini?
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi) 115-1/2K 11
I yini lexi xi endleke leswaku loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 a tikuma a ri endhawini leyi?
Xana Fumani u kombele yini eka loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1?
Loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 u fikelerile eku thyeni n'wana wa yena vito ra TINGANA. Hlamula Ina kumbe E -e kutani u seketela. [30]
KUMBE
Hlamusela hi laha Ntsendzeleki a nga onha vutomi bya yena hakona, ku kondza a tikuma a vula marito lawa.
Kona a ku ri nandzu wa mani ku va ndzi onhile vutomi bya mina? Phela a ku nga ri nandzu wa Hlamalani!
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [30]
NTSENGO: 100
MAKUMU
<fn>11512VQS2006.txt</fn>
XITHIFIKETI YA XIKAMBELO XA LE HENHLA
MHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi) TIMAKISI: 100 NKARHI: 3 WA TIAWARA
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu. A, B na C.
U kamberiwa ehenhla ka tibuku tinharhu leti avanyisiweke hi swiyenge leswi landzelaka.
Xiyenge Xa A: Buku ya 1: Xikolokolo Nguvu ya Petori
Xiyenge Xa B: Buku ya 3: Ntsendzeleki
Xiyenge Xa A Xivutiso X 1 Xa BOHA; eka xivutiso Xa 2 u hlawuhla wivutiso
Xiyenge Xa B hlamula xivutiso xin'we ntsena
Xiyenge Xa C hlamula xivutiso xin'we ntsena
Hlamula hi Xitsonga lexi ringanisiweke
Tsundzuka: Loko u hlamule xivutiso xo leha (ku nga Xitsalwana) eka B, hlamula swivutiso swo koma eka C. Loko u hlamule swibutiso swo koma eka B u boheka ku tsala zitsalwana eka C.
XIYENGE XA A
Xivutiso lexi XA BOHA ku hlamuriwa hi mukamberiwaun'wana ni un'wana.
Hlaya xitlhokovetselo lexi kurani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
TINHLENGELETANO TA XINTIMA
Hungwe ri biwile etikweni,
Nhlengeletano yi ta va kona,
Hinkwavo vavanuna va fanele ku ya
Dzovo ri tlhuvutsiwa ehubyeni.
Ko twililii, vo pfimba tinhloko ni vo pfumala,
Va rhangisana ku ya phyuandlasa tshumba ra kona,
Va ya aka tiko emasungulweni yo tiya,
Va ni miehleketo ya vukulu hinkwavo.
Nkarhi wu pimiwa hi dyambu,
Va fika va ku tshamiyani!
Va rhendzele hosi ya vona,
Va hlevetela va nga soriwi.
Mhaka ya siku yi pfuriwa ximfumo,
Hi lava va sungurile ku hambana,
Swi nga ri swona leswi teriweke,
Nhlengeletano yi nyamalarisa xindzhuti,
Nkarhi a wu lehile kambe makungu a ya lehanga.
Va ka ntimeni ha tsandzeka ku tirhisa nkarhi,
Hi xichi nkarhi I mahalahluva-kungu.
Hi nga heti nkarhi hi bulo ra vuxaka,
Hi nga heti nkarhi hi ku pfuxelana:
Eka ndzimana ya vumbirhi, mutsari u vula yini loko a ku " ... bo pfimba tinhloko ni vo pfumala?
Xana "ku phyandlasa tshumba" I ku endla yini?
Rito twilili I riencisi. Nyika nhlamuselo ya sona?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka zitlhokovetselo lexi. [10]
Hlaya zwitlhokovetselo leswi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso SWIMBIRHI ntsena.
Hlaya xithokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
Xikandza xa ndlala
Marhambuya ntima ya lo dlu,
Ma boheleriwile enyameni ngoti yo lala;
Nyamanyana yo vuna yi phatsamile eka wona;
I mani wa mbilu ku va hoxela buwa?
U nga vutisi mina.
Mundzuku a nga va rhwalelanga nchumu,
Va byele hi botre na xinkwa;
Ka vona botere na xinkwa I norho;
Vakokwa w vo va lwile tinyimpi ta misava,
Va wa hi fumu va konya bya tinhenha,
Lava poneke va vuyisa masirha ekaya,
Ntshembo wa vona a ku ri "tilo" ra vatakulu,
Xana mihloti ya vatukulu ya ri fikisa hungu?
Siku na siku,
Mixo, madyambu!
Va tsutsumela emataleni ya ka masipala,
Ku ya rholela rikoko ra xinkwa
Enzhaku ka ntlhanu wa malembe,
Va tsutsumela etindhawini to hlawulela,
Switlakati leswi;
Mi lo rivariwa hi Mumbi?
Tsala marito mambirhi lama kombisaka zikandza zandlala eka ndzimana yo sungula.
Xana riencisi "dlu", eka ntila wo sungula ri komba yini?
Xana mutlhokovefseri u vula fini loko a ku "Mundzuku a nga va rhwalelanga nchumu" eka ndzimana ya vumbirhi?
Mutlhokoretseri u vula yini loko a ku "Ntshembo wa vona a ku ri "tilo" ra vatukulu?
Vakokwa wa vona lava va ri tirhele njhani tiko ra Afrika?
Mutlhokovetseri u tirhise marito "botere na xinkwa" ku komba vumundzuku lebyinene, tsavula rito leri kombaka leswaku a va nga pfuki va byi vomile va to byi navela kunene.
Hi ku komisa hlamusela ndzimana ya vumune. [15]
Hlaya xitlhokovetzelo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
N'wi byele
U n'wi hlawurile elwandle ra vanhwana,
U n'wi tsavulela etikweni ra wena wexe,
A wu n'wi rhandza a ha rhandzeka,
U tshetshile khwati ra vuntshwa bya yena,
N'wi byele swihoxo swakwe;
N'wi pfulele buku ya mbilu yaku,
Hi yena munghana waku lonkulu,
Wena na yena mi sukumbela.
Wena na yenami vumba ro tsakama,
Mi ta mbundzuxa ntsena hi rifu;
N'wi nyike nkarhi a ku tlhantlha a ku tiva.
N'wi byele,
Byele yena ntsena;
U nga byeli tata wa wena hi ta yena,
Hambi makwenu kumbe nakuloni ...
Byela yena.
Xana mutlhokovetsesi eka xitlhokovetselo lexi u tsundzuxa munhu wa rimbewu rihi?
Ku famba "swinwe mpfuka wa leha' I ku endla yini u ya xitlhokovetselo?
Hi xihi xiga-sirimi lexi tishisiweke eka ntila wo sungula. Tlhela u nyika uhlamuselo ya xivulwa lexi.
Hlamusela utila wo sungula eka ndzimana ya vumbirhi.
I xifaniso muni lexi mutlhokovetseri a xi tisaka emiehleketweni ya hina loko a ku "Hi yena Alfa na Omega?
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku mi tlhavile maxangu hi tlhari ra vuniwe?
Tsavula marito mambirhi eka udzimana ya vumune lawa ya vulaka leswaku u fanele ku endla leswaku a n'wi tiva swinene.
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzeleka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Wena Gumba, a wu na xivundza? Leswi u haha wexe emarhumbyini ya mpfhuka. Himpfhuka ri xa ndzi ku vona, Ina; ndzi ku vona u ba xiindziwandziwana. Mawaku nyiko to tani! 5
Ndzi tela hi sululwana.
Mahlo ya na ritsandze,
Sweswi u lahlekele mahlo yanga.
Ringeta ku phatsama ehenhla ka papa.
Se u hetela yini nkarhi waku?
Hi ku haha u vokotsa empfuhukeni? 15
Wa ndzi tlula' ina wa ndzi tlula.
Kambe ndzi haha na wena hi miehleketo.
Ndza xi twa xivundza xa tiko raku.
Swa vava ku hahela ehenhla -
Timpiko ta mina ta gudlagundla. 20
Ndza swi tiva ndzi yi vonile,
Ntshava ya maphepha,
Vanhu, vanhu vona a va vonaki -
Ku hahela ehenhla swi hlukisa ntshiva. 25
Genge raku ri tsandze Mufurwa Napoleon,
Vuga u phatsama exikarhi ka magumba-kuloni.
A wu voni; swi na risuna. 30
Nyika uhlokomhaka fa xitlhokovetselo lexi.
Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona hi ndzimana fa vunhoshu.
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "misava I hlanhla empfukeni, vanhu vena a va vonaka"?
Hlamusela utila wa vumune eka ndzimana yo hetelela.
Hlaya xitlhokovetselo xa "U ganga mani" kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
U ganga mani?
U rhandza mani ka vona?
Havambirhi va vatlekile loko u va languta,
Va ni lunya,
Ndzi kombe wa wena ndzi ta n'wi tiva.
Wa ya tiva mavito ya wona ya vujaha?
A swi endleki u ng teki tlhelo,
U nga tlakusi rito va nga hi twa,
Hi byihi vuxaka bya yena na vona?
Hi ta tivonisa siku va pfukelanaka matimba,
Hi ta gova emixaxeni ya hina yo hambana,
Mina na wena hi hakarhe swibamu,
Vukati byi ta hi hambanisa.
Hi ta hlotana bya swihari,
Loko hi kumeka hi yime hi langutana,
Wa wena u ta ku karihela,
Wa mina yena a ndza ha vuri.
Ndzi ta bohekandza ku byela,
Na wena swi ta ku boha,
U ta ndzi vavela hi xivavula,
Kambe a ndzi nga ku voni nandzu.
Hikwalomu ka mintila ya 4 - 5 nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xana majaha lawa ku vulavuriwaka hi wona I ya vukhongeri kumbe tipolotiki?
Mutsari u vula yini loko a ku "Havambirhi va vatlekile loko u va languta, va ni lunya?
Xana u twisisa yini hi rito "Democracy"?
Ku "ganga" I ku endla yini?
I xiga-ririmi muni lexi tirhusiweke eka ndzimana ya vuntlhanu ntila wo sungula. Tlhela u nyika ni nhlamuselo ya xivulwa lexi.
NTSENYO WA XIYENGE XA A: Tsavula rito rin'we eka ndzimana ya vumune lesi kombaka leswaku vanhu lava va le nyimpini. [15] [30] [40]
XIYENGE XA B
Hlamula xivutiso xin'we ntsena eka xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 3
Hlaya tindzimana leti landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka tona.
Nkarhi I 7,30 ni madyambu. Gemba u le ku ti fafazeni. Xumoko xa kona a xi pfindlusa moya wo tenga lowu a wu ri kona emukhuhkwini. Mahlo a ya lo juu! Hi nkarhi wolowo movha wo ta u tsheke!
GEMBA: (A tima zolo ya mbangi a yi hoax ehansi ka mubedwo). I movha wa mani lowu! Xa, ndzi lulamisa xibalesa xa mina. A ndzi lavi miharhihari.
I ximoko xa yini lexi "a xi pfindlusa moya wo tenga"?
Movha lowu nga fika I wa ma mani naswona n'winyi wa wona a vuya ra vungani eka Gemba"?
Loyi u n'wi tsaleke eka 3.1 a a lava yini eka Gemba.
Vula vito ra munghana wa n'wana wa loyi u nwi tsaleke eka 3.1.2.
Loko loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 a hambana na Gemba no Letelela, Gemba u te "u engeta nakambe. Siku rin'wana u ta tlhelela ekaya u ri na vele rin'we ra zimatsi". Xana I yini lexi n'wi susumetreka leswaku a tlhelela hambi leswi a byeriwe marito lawa?
Xana mukhukhu wa Gema a wu akiwe kwihi? Hlamusela swi Letiseka.
Gemba a a ta swi kota ku tsema vele ra loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku vula leswaku u tshama a dlaya mani, kwihi naswona hi yini?
Tsala xivulwa xin'we lexi hlamuselaka wumunhu bya loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2.
Phendla
HLAMALANI: MIHLOTI: HLAMALANI: MIHLOTI: Nkarhi lowuya vanhu a vu ku u rhandzana na Gemba a ku lulamisiwa ku dlaya Xixurhana. A ri ri rirhandzu ra vugevenga. U tichele mpfundze emirini. Hi loko a tivangele ku dya matya na tinhwala. Sweswo swi nge humeleri maseve. U a tiphina swinene. Mali u ta etlela ehenhla ka yona. Phela u minrile tshuka ra yona. Hinkwaswo swi ta ba xifuva xakwe. Rifumo ra ngati a ri na mbewu maseve. Leswa mabindzu a swi nga Sali swi tlhaveriwa hi masana. Xixurhana a nga etlelangi kahle. U ta funungula buwa a mita rifumo rakwe.
Vula xivongo xa Hlamalani ni xa Mihloti.
Ku tivangela "ku dya mataya na tinhwala I ku endla yini?
Hlamalani u vula leswaku Xixurhana I "tshuka" ra mali. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi tu leswi nga eka ntlangu lowu.
Rito maseve ku ya hi tsalwa si vula yini?
Xana n'wana wa tuva hi loyi wa njani?
Maaribalele ya Gemba ya komba leswaku a a toloverile ku dlaya. Xana a a ambele yini loko a ya eka xixurhana ku ya tirha utirho lewu a komberiwe ku wu endla hi loyi u nwi tsaleke eka 3.1.2?
Vula vito ra mufambisi wa rhavi ra bangi ya "First National" ni ndhawu laha a yi akiwile kona?
Hiakwaswo leswi a swi vula hi Mihloti swi ve ntiyiso emakumu. Seketela mhaka leyi hi leswi humeleleke loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 emakumu.
KUMBE
Mataxisa "u dunge xihlovo xa vutomi. A dlaya munhu hikokwalaho ka mali yinene leyi! Hakunene mali I rimitsu ra vudyho!
Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi vuleke hi Mihloti hi ku kongomisa eka utlangu wa Xihlovo za le Mahlweni Madleyisa Torha. [30]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [30]
XIYENGE XA C
Hlamula xivutiso xin'we eka xiyenge lexi. Nhlawulo wa wena wu ta lawuriwa hi xiyenge xaB.
XIVUTISO XA 4
NOVHELE
Hlaya undzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swibutiso leswi nga hansi ka yona.
Nhloko na yona a yi pandza swinene. Ndzi te ndzi byela manana hi mhaka leyi, vona vo vula leswaku ndzi ya exibedlhele. Ku ala ka mina u va ndzi ya xibedlhele a u va tsakisangi hambileswi a ndzi vula leswaku ndzi ta hola. Nkarhi wo pfula ka swikolo na wona a wu fikile.
I mani muvabyi leyi a vulavula laha?
Xana a vabye yini?
Nyika vito sa mana via xivulavuri ni ra ndhawu lomu a va tshama kona.
Xuvulavuri a xi dyondza kwihi naswona a xi ri eka ntangha mani?
I mani leyi a nga vula leswaku hi yena "noyi" wa xivulavuri naswona hikokwalaho ka yini a vule leswaku I "noyi"?
Loyi u n'wi tsaleke eka 4.1.5 a a dyondza kwihi naswona a dyondzela yini?
I yini lexi endleke leswaku leyi u n'wi tsalake eka 4.1.5 swi n'wi olovela ku vona leswaku xivulavuri a xi vabya yini?
I yini lexi susumeteke mana wa xivulavuri ku kombela vanku ku n'wi heleketeke evukatini.
Vula mavito ya lava va n'wi heleketeke evukatini.
Mana wa leyi u n'wi tsaleke eka 4.1.5 u swi tsakerile leswi a swi endle hi n'wana wa kwe, vula Ina kumbe e-e kutani u seketela.
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNYULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi) 115-1/2L 11
Tsala mavito ya swimunhuhatwa swimbirhi leswi nga va ni nkoka evuton'wini bya xivulavuri endzhaku ka sko xi tsendzelekile.
Endzhaku ka ku va leyi u n'wi tsaleke eka 4.1.1 a tsendzelekile, u tlhela a hlangna na loyi a tuvuleke "noyi" kwihi naswona se a tisha yini?
KUMBE "U ndzi khomisa tingana n'wananga. Mina a ndzi ku teke u ri munhu loyi a nga si ki ringanaka hi ku teka. A ndzi langutele xikulu eka wena. A ndzi navele ku ku vona u cata loko u hetisile ta vudokodela bya wena.
Hlamusela leswi humeleleka ku kondza ku vuriwa marito lawa. U tlhela u hlamusela leswaku ku humelele yini endzuaku ka swona ku kondza ntsendzeleki a hlananga ni nghozi ya movha. [30]
NTSENGO: 100
<fn>11513VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LEHENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Nkoka wa mahungu : 20
Ririmi ni xitayili : 10
Mahikelo ni mapeletelo ya marito : 06
Xivumbeko : 04
Maavelo ya timakisi ta xitsalwana ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Nkoka wa mahungu
Miehleketo leyi vuriwaka eka xitsalwana yi fanele yi va leyi tsakisaka yi tlhela yi kongoma mhaka.
Miehleketo yo hlawuleka, yo tsakisani masungulo yo kongoma mhaka (16-20)
Miehleketo ya nkoka (12-15)
Miehleketo yo saseka no va xikarhi (8-11)
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi hume emhakeni (4-7)
Miehleketo yo huma emhakeni (0-3)
b Ririmi ni xitayili 10
Matirhiselo yo hlawuleka ya swigaririmi, swivuriso niswivulavulelo (8-10)
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni kurhomba ka xitayili (6-7)
Swihoxo swo tala swa ririmi leswi nga pfumeleriwiki ku fana ni leswi landzelaka ku nghenelela ka ririmi rin'wana (3-5) -Ririmi ro ka ri nga amukeleki (0-2)
c Mahikelo ni mapeletelo ya marito 06
Mahikelo
ku avana ka marito ni mapeletelo
d Xivumbeko 04
Manghenelo ya kahle
Miri lowu nga ni tipharagifu ta kahle
Mahetelelo
Maavelo hinkwawo ya timakisi ta xitsalwana ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Timakisi xo hlawuleka 35-40 xa nkoka 29-34 xo saseka 23-28 xa le xikarhi 17-22 xo tsana 11-16 xo phyama 5-10 xo ka xi nga nyawuli xi tlhela : xi nga pfuni nchumu 0-4 [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
MAPAPILA
(a) Nkoka wa mahungu : 08
Ririmi xitayili, thoni : 07
Xivumbeko : 05
Nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, leyi vupfeke yi kongoma mhaka : (6-8)
Miehleketo ya nkoka : (4-5)
Miehleketo yo tsakisa : (2-3)
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi, yo huma emhakeni : (0-1)
Ririmi, xitayili, thoni
Matirhiselo yo hlawuleka, ya swigaririmi, swivuriso, swivulavulelo ni thoni ya kahle yamutsari, mutsareriwa ni nkarhi wa kona : (6-7)
Matirhiselo lamanene ya swivuriso ni swivulavulelo hi thoni ya kahle: (4-5)
Matirhise / ya kahle ya swigaririmi hi thoni yo ka yi nga ri kahle : (2-3)
Swihoxo swo tala leswi nga amukelekiki ni vusopfa : (0-1)
Xivumbeko
Xivumbeko xa papila xi katsa adirese, mangheneloni mahetelelo.
Adirese yi fanele yi va hi xivumbeko xa biloko hi ririmi ra Xinghezi kumbe Xibunu.
Siku ri nga tsariwa hi ndlela leyi hi Xitsonga 07 Ndzhati 2005
Manghenelo / Xiloso Mahetelelo 1 1
Papila ra Xikaya
Maavelo ya timakisi ta papila hinkwaroya ta va hi ndlela leyi:
Ro hlawuleka (19-20)
Ra nkoka (17-18)
Ro saseka (13-16)
Ra le xikarhi (11-12)
Ro ka ri nga nyawuli (4-6)
Ndlela leyinene yo kombisa swihoxo:
Nkhwati wo koma wu hingakanya, ehansi ka xihoxoxin'wana ni xin'wana.
Mfungho wa(-)kukombaleswi nga siyiwa.
Mfungho wa (m) ku komba mbuyelelo
Mfungho wa(?) etlheloka xivulwa kumbe xiphemu xo ka xi nga twisiseki
Swiangi ku komba leswi nga lavekiki. [20]
MEMORANDAMU
a Ntikelo wa mahungu 10
Memorandamu yi fanele ku rhwala hungu rin'we ra nkoka swinene ri tlhelari kongoma mhaka leyi yi nga fanela hi ndlela leyi:
Xiyimo xa mhaka na xivangelo : (0-3)
Ku tsundzuxa leswi faneleke ku endliwa kuherisa xiphiqo : (0-3)
Ku koka matihlo eka xilo / xo karhi kumbe mhaka: : (0-2)
Ku hundzisa swileriso : (0-2)
b Ririmi ni xitayili 5
Matirhiselo ya ririmi ya fanele ku va lamanene ya tlhela ya ba nhlokomhaka hi ku komisa
Thoni yi fanele ku va leyi kongomeke timhaka ta xikolo
Matirhise yo hlawuleka ya ririmi ni xitayili : (4-5)
Matirhiselo lamanene ya ririmi ni xitayili : (3-4)
Matirhiselo ya kahle ya ririmi ni xitayili : (2-3)
Swihoxo swo tala swa ririmi ni xitayili : (0-2)
c Xivumbeko 5
Vito ra xikolo : (0-1)
Vito ra murhumeri : (0-1)
Vito ra murhumeriwa : (0-1)
Siku : (0-1)
Nhlokomhaka : (0-1) [20]
DAYARI
VUNDZENI.
Miehleketo ya nkoka, yo kongoma. (9-10) -Miehleketo yo saseka yo va exikarhi. (7-8) -Miehleketo ya le xikarhi (5-6) -Miehleketo yo ka yi nga tsakisi yi tlhela yi huma emhakeni. (0-4)
RIRIMI
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi (5-6) -Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili. (3-4) -Ku nghenelela ka tindzimi tin'wana ni ririmi ro ka ri nga amukeleki (0-2)
XIVUMBEKO:
Siku (siku, nhweti na lembe ku katsa ni ndhawu lomu swi faneleke)
Mahetelelo ya kahle.
Nkoka:
Ririmi ni xitayili:
Xivumbeko:
a Nkoka: 10
N'wangulano wu fanele wu ri lowu tsakisaka, wa ntumbuluko, wu fambelana ni nkarhi wa timhaka ta kona.
Miehleketo yo tsakisa ngopfu, ya ntumbuluko ni ku yelana ni mhaka ya kona : (9-10)
Miehleketo yo tsakisa : (7-8)
Miehleketo yo tsakisa ya le xikarhi : (5-6)
Miehleketo yo huma emhakeni : (0-5)
Ririmi ni xitayili:
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi ni xitayili eka nkarhi wa kona : (5-6)
Matirhiselo lamanene ya ririmi ni xitayilini ya kona : (4-5)
Matirhiselo ya ririmi ni xitayili kambe swi nga yelani ni nkarhi wa kona : (3-4)
Swihoxo swo tala swa ririmi leswi nga amukelekiki : (0-2)
Xivumbeko:
Mavito ya swivulavuri ya fanele ku boxiwa : (0-2)
Manghenelo ni mahetelelo lamanene ya laveka : (02-)
XIRHAMBO
Ka xirhambo xin'wana na xin'wana ku languteriwa leswi landzelaka:
Nhloko-mhaka. Ku rhambiwa vamani. Va rhambiwela yini? Ndhawu. Siku. Nkarhi. Va rhambiwa hi mani? Riqingo ra murhambi.
Ya huma ka mani?
Ya ya ka mani?
Wa kwihi.
Nomboro ya riqingo.
Boxa swileriso leswi nyikiweke
Mahungu lawa ya faneleke ku hundzisiwa.
La amukeleke riqingo
Nkarhi.
Siku.
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 5
(a) Munhu u fanele a tiyisela ku hlula miringo.
b Mavis u swi kotile ku endla manu yo sivela ku etlela na Jonathan hi ku cema ehodeleni ivi a ta ponisiwa hi maphorisa. U tlhele a kombela ku khomeriwa eka sesi wa yena Makhanani. [30] 5
1. --------- light. Xitlakati Kholani u vangela n'wana wa yena ntlimbo hi ku n'wi rhumela exikolweni xa valungu. Ku rhumeriwa ka yena entshungeni swi n'wi vangela ku tsan'wa rixaka ra yena. Va n'wi endla nhloko ya xikolo xa rixaka leri a ri langutelaka ehansi. U ta na mavonele mantshwa yo herisa Xitsonga. U vona Vatsonga va nga tlharihanga. I ririmi leri nga pfuniki nchumu U sola maambalelo ya rixaka leri. U kanetane na Holobye wa dyondzo ka mavonelo lawa ya yena. U vona swi antswa ku tshika ntirho a tirhela rixaka rimbe.
----- Makholo hi ya vona loko light a kanetana na Holobye wa dyondzo hi ku vula leswi: Ku ndhundhuzela Xitsonga i ridari ra rixaka Xitsonga xi fanele ku tshikiwa Xitsonga a xi koti ku hlamusela vutomi bya namuntlha hi ku hetiseka Tatana wa yena Kholani wa ringeta ku n'wi tshinya kambe a swi pfuni nchumu. Light a tshika ntirho a ya tirha eYeoville.
Xintshunxo
Light u sungula ku tisola endzhaku ka loko Profesa Nhlamulo wa le ka Shigalo a hlamuserile hi norho. Laha xipene a xi navela ku fana na tinyimpfu kambe xi tsandzeka. u tlhelele ka rikwavo a ya tisola ka holobye a tlhela a kombela na ntirho wo dyondzisa. [30] 2x2=
KUMBE
XIVUTISO XA 6
Xa Mina i tinyeleti F. Rikhotso
Mukhegula.
Hikuva mukhegula u tala ku kumeka a nga ri na ntirho lowu a wu tirhaka.
Hikuva swa yila.
Nimadyambu hi nkarhi wa maxuxo.
I ku pfa a yimbelela swinsin'wana.
Leswaku vayingiseli va nga etleli va hahama.
Xikombiso
Kokwana: (a hlamarile) Yhi! Kasi hi wena ntukulu wanga?
Ntukulu: (a chuhile) Hawu, xana mi huma kwihi kokwana?
Ntukulu: Ndzi hoxe hi Tatana esakeni leri.
Kokwana: Nandzu?
Ntukulu: Mina na Salanihi yile eku tlangeni hi rivala ku rindzatinxakwari ta
Tatana, ivi ti sala ti dyiwa.
Kokwana: Ivi?
Ntukulu: Se vahi ba,kutani mina va ndzi hoxa esakeni
Kokwana: Xana Salani yena u kwhihi?
KUMBE
Mina a ndzi ta rhamba swihari swin'wana kutani ndzi swi hlamusela leswi N'wampfundla a swi hlamuseleke mayelana na ku dlawa ka n'wananga.
A ndzi ta sindzisa leswaku na timfenhe leti N'wampfundla a ti lumbetaka.
ti va kona ehubyeni yo tenga .
mhaka leyi. A ndzi ta kombela huvo ku yingisela hi vukheta.
vumbhoni .
bya N'wampfundla na vumbhoni bya timfenhe. A ndzi ta kombela huvo ku lavisisa hi vuxokoxoko .
laha ntsumbu wa n'wananga wu heleleke kona. Leswi ntlimbo wa minaku ngaku tiva lexi xi humeleleke eka n'wananga, a ndzi ta amukela.
leswi huvo yi nga ta va yi kume swona eku tengeni ka nandzu lowu, ndzi tlhela ndzi amukela xiboho.
xa huvo.
<fn>11513VMS2006.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Nkoka wa mahungu : 20
Ririmi ni xitayili : 10
Mahikelo ni mapeletelo ya marito : 06
Xivumbeko : 04
Maavelo ya timakisi ta xitsalwana ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Nkoka wa mahungu
Miehleketo leyi vuriwaka eka xitsalwana yi fanele yi va leyi tsakisaka yi tlhela yi kongoma mhaka.
Miehleketo yo hlawuleka, yo tsakisani masungulo yo kongoma mhaka (16-20)
Miehleketo ya nkoka (12-15)
Miehleketo yo saseka no va xikarhi (8-11)
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi hume emhakeni (4-7)
Miehleketo yo huma emhakeni (0-3)
b Ririmi ni xitayili 10
Matirhiselo yo hlawuleka ya swigaririmi, swivuriso niswivulavulelo (8-10)
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni kurhomba ka xitayili (6-7)
Swihoxo swo tala swa ririmi leswi nga pfumeleriwiki ku fana ni leswi landzelaka ku nghenelela ka ririmi rin'wana (3-5) -ririmi ro ka ri nga amukeleki (0-2)
c Mahikelo ni mapeletelo ya marito 06
Mahikelo
ku avana ka marito ni mapeletelo
d Xivumbeko 04
Manghenelo ya kahle
Miri lowu nga ni tipharagifu ta kahle
Mahetelelo
Maavelo hinkwawo ya timakisi ta xitsalwana ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
xa nkoka 29-34
xo saseka 23-28
xa le xikarhi 17-22
xo phyama 5-10
xo ka xi nga nyawuli xi tlhela xi nga pfuni nchumu 0-4 [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO 2
Mapapila
Nkoka wa mahungu : 08
Ririmi xitayili, thoni : 07
Xivumbeko : 05
Nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, leyi vupfeke yi kongoma mhaka : (6-8)
Miehleketo ya nkoka : (4-5)
Miehleketo yo tsakisa : (2-3)
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi, yo huma emhakeni : (0-1)
Ririmi, xitayili, thoni
Matirhiselo yo hlawuleka, ya swigaririmi, swivuriso, swivulavulelo ni thoni ya kahle yamutsari, mutsareriwa ni nkarhi wa kona : (6-7)
Matirhiselo lamanene ya swivuriso ni swivulavulelo hi thoni ya kahle: (4-5)
Matirhise / ya kahle ya swigaririmi hi thoni yo ka yi nga ri kahle : (2-3)
Swihoxo swo tala leswi nga amukelekiki ni vusopfa : (0-1)
Xivumbeko
Xivumbeko xa papila xi katsa adirese, manghenelo ni mahetelelo.
Adirese yi fanele yi va hi xivumbeko xa biloko hi ririmi ra Xinghezi kumbe Xibunu.
Siku ri nga tsariwa hi ndlela leyi hi Xitsonga 07 Ndzhati 2005
Manghenelo / Xiloso Mahetelelo 1 1
Papila ra Xikaya
2 Maavelo ya timakisi ta papila hinkwaroya ta va hi ndlela leyi:
Ro hlawuleka (19-20)
Ra nkoka (17-18)
Ro saseka (13-16)
Ra le xikarhi (11-12)
Ro ka ri nga nyawuli (4-6)
Ndlela leyinene yo kombisa swihoxo:
a b c d e Nkhwati wo koma ku hingakanya, ehansi ka xihoxo xin'wana ni xin'wana. Mfungho wa - ku komba leswi nga siyiwa. Mfungho wa m ku komba mbuyelelo Mfungho wa ? etlhelo ka xivulwa kumbe xiphemu xo ka xi nga twisiseki Swiangi ku komba leswi nga lavekiki. [20]
XIVUTISO 3
MATIMU YA MUFI
Hi langutele leswi landzelaka:
Nhloko-mhaka. Xik: Lawa i matimu ya mufi Gavaza Makhawukana. Vito ni xivongo, loko swi tsariwe hi maletere lamakulu, / lamatsongo. Ndhawu yo velekiwa. Lembe. [siku, nhweti na lembe] Vatswari va mufi.
Matimu ya swa tidyondzo. Ntirho Ta vukati.
Xivangelo xa rifu. Siku, nhweti na lembe ra rifu. Lava siyiweke hi mufi.
Xitlhokovotselo xo koma. Swi fanele ku avanyisiwa hi tindzimana [20]
Leswi languteriwaka ku va kona eka ajenda:
Vito ra ntlawa / nhlengeletano
Siku
Nkarhi
Ndhawu
Nongoloko / Ajenda
Ku pfula ntirho hi xikhongelo
Marito ya matsalana / ku Amukela
Tinhloko-mhaka ta leswi nga ta kaneriwa
Nsayino wa matsalana
Ku pfala ntirho
Ririmi ro pfumala swihoxo
Ajenda ya nkoka yi tlhela yi hlawuleka (16-20)
Ajenda ya ririmi ra kahle ni xitayili na mahikahatele, na mapeletelo ya marito hi ndlela leyi amukelekaka. (12-15)
Ajenda leyi nga ni swihoxo swo ka swi nga nyawuli. (4-7)
Ajenda leyi nga ni swihoxo swo tala [20] (1-3)
MAKANELWA (TIMINETSE)
a b c Nkoka Ririmi ni xitayili Xivumbeko : 10 : 6 : 4
a Nkoka wa mahungu 10 Maavelo ya timakisi Miehleketo yo tsakisa swinene, leyi nga vupfa yi kongoma mhaka Miehleketo ya nkoka Leyo tsakisa ya le xikarhi Leyo ka yi nga tsakisi naswona yi hume endleleni
b Ririmi ni xitayili 06
Matirhiselo yo saseka ngopfu ya ririmi ni xitayili Matirhiselo yo saseka ya ririmi ni xitayili Matirhiselo ya kahle ya ririmi ni xitayili Swihoxo swo tala swa ririmi (5-6) (4-5) (2-3) (0-1)
c Xivumbeko 04
Matirhiselo ni manghenelo mayelana ni nkarhi
Miri lowu nga ni tipharagirafu ta kahle
Mahetelelo ya kahle
XIVUTISO 4
Ku languteriwa leswi landzelake: Nhloko-mhaka
A. -Mavito ni xivongo
Nomboro ya pasi
Adirese ya poso ni ya vutshamo
Siku ro velekiwa
Rimbewu.
Rixaka
Ririmi
Rihanyu
Ta vuchayeri
Ta vukati
B. Matimu ya swa tidyondzo
Xikolo / Swikolo
Ntangha lowu pasiweke
C. Matimu ya laha u tirheke kona.
Vito ra khampani
Xiyimo xa wena entirhweni
Malembe / Nkarhi lowu u tirheke
E. Vumbhoni
Xinavetiso
Ku languteriwa leswi:
Vundzeni
Xi fanele ku kongoma, xi nga rhendzeleki -Xi fanele ku navetisa / ku koka mahlo -Xi nga ha va na mpfampharhuto wa leswi xavisiwaka
Ririmi
Matirhiselo lamanene ya ririmi (5-6) -Swihoxo swo hlayanyana ni ku rhomba ka xitayili (3-4) -Ririmi leri nga amukelekiki. (0-2)
Xivumbeko
Nhloko-mhaka ya kahle Vunavetisi byo koka rinoko 20Ã·2=
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 5
Nimadyambu / hi nkarhi wa maxuxo.
Mukhegula.
"Garingani wa garingani".
A tshwutela marha endzilweni.
Ku hava mutshuli wa mintsheketo.
Ya matimu; ya xidzi; ya risimu; na swin'wana na swin'wana.
Dyondzo: Ku endla van'wana nsele a swi hakeli nchumu.
Tihuku ti lombile swigerho eka swikhwezana leswaku swi ya swi tirhisa. Kambe tihuku ti hlwerile ku tlherisela swigerho swa swikhwezana ku fikela laha swigerho swi nga lahleka. Loko swikhwezana swi londzile swigerho swa swona eka tihuku, swi tsandzekile ku nyikiwa swona, swi sungurile ku teka swiciwana swa tihuku swi dya. Tihuku ti lavile swigerho kambe ati swi kumanga. Swikhwezana swi rhambile na tinsimba leswaku ti hamba ti khoma tihuku nivusiku ti ti dlaya ti ti dya. Na sweswi nyimpi ya tihuku na swikhwezana ya ha ya emahlweni Tihuku ta ha ri eku laveni ka swigerho swa swikhwezana emataleni. Dyondzo leyi kumekaka eka ntsheketo lowu hi leyi nge: Vulongeta bya dlayisa. [30]
XIVUTISO XA 6
I Nyeleti.
(a) (b) U n'wi hudurile. U n'wi bile nomo hi xibakele 2x2=
(a) (b) (c) (d) Va hoxe lwangu hi maribye. Va faye mafasitere. Va boxe timbati. Va tseme ntambhu ya riqingho.
KUMBE
A. Dlamini a ri wanuna loyi a tele vuxisi / vukanganyisi. Leswi hi swi vonahi loko -A hembela vanhu va ka Manghovo a ku yena i dokodela wa ndhuma. -Ku na vanhu vo tala lava n'wi lavaka ni ku tshembisa ntirho. -Yena u lava kupfuna vanhu varixaka ra vantima. -Vudokodela bya yenaubyidyondzele eUganda. -Lexikulu ka yena i ku tshungula ku nga ri mali. -U pfumala na xakanarin'we. -Mapapila a nga na wonahikokwalaho ka nyimpi leyi ayi ri e-Uganda. -U tshungule vavabyi handle ka mirhi leyi faneleke (Matshungulelo ya yena).
Leti i tinhloko-mhaka leti letelaka leswi vadyondzi va faneleke ku hi boxela swona. Timaraka timbirhi ni nhloko-mhaka. (Any 6x2= 12+3=) [15]
B. Gaveni hi yena a vangelaka Dlamini ntlimbo hi swivutiso loko a ha fika hi leswi:
u lava mapapila ya vambhoni u lava ku tiva lomu a dyondzeke kona.
u lava ku tiva lexi susumeteke Dlamini ku tirhela rixaka ro ka a nga ri tivi -u lava ku tirha loko a ri na maxaka. -Ehenhla ka leswi, Gaveni u rhamba nhlengeletano ya madokodela. -U lava Dlamini a va mufambisi wa nhlengeletano. -Dlamini u kombisa ku vilelahi ku tsutsumela ehosini. -Hosi a yi twisisi, yi yima na Gaveni. -Dlamini u ri Gaveni wa n'wi venga naswona madokodela man'wana a ya tshunguli kahle. Any 5x2=(10 + 1)=
endzeni ka Garaji ya yena hi ku dumisa movha.., a hefemula moya lowu dlayaka.
<fn>11513VMS2007.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Makambelelo ya xitsalwana Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Vuswikoti byo U ringetile swinene Swihoxo swi Ririmi ra
Ririmi hlawuleka lebyi katsaka naswona swihoxo I switsongo ngopfu hlayilenyana kambe ririmi ra phyama,swivuriso ni swivulavulelo a matirhisele ya twala swi khuluki ni swivuriso ni xitsalwana swivulavulelo
Mongo Mahungu yo koka rinoko ya xiyimo Mahungu ya fambelana ni U na ku pfa a huma emhakeni A swi twali leswi a swi hlamuselaka xa le henhla nhlokomhaka hi
-8 5-6 ndlela ya kahle 3-4 1-2
Matirhisele yo Matirhisele ya le Swihoxo Ku hava
Mahikele hlawuleka ya xikarhi ya switsongo swikombiso swa mimfungho mimfungho mahikele
Ku hava swihoxo Swihoxo Swihoxo swo Swihoxo hinkwako
Mapeletele switsongo hlayanyana
Mahungu ya Kun'wana Tindzimana a ti Ku hava
Tindzimana khuluka kahle ni tindzimana a ti hambanisiwi kahle tindzimana tindzimana landzelelani kahle
Mahlawulele ni Swihoxo Ku nghenelela Ku tele swihoxo
Mahlawulele matirhisele switsongo swinene ka ya marito lamanene tindzimi tin'wana
Manghenelo,miri Manghenelo a ya Ku hava Swi
Xivumbeko ni mahetelelo swi vonaki kahle manghenelo hlangahlanganile vonaka swinene
NTSENGO: 40
XIVUTISO XA 2 XIYENGE XA B
Makambelelo ya papila (ra xikaya) Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Ku ni ntokoto Ntokoto wu kona Ku ni ntokoto Ku kayivela
Ntokoto wa swinene ku kayivela wutsongo a swi ntokoto timhaka leti switsongo hetisekanga yelanaka na matsalwa 4 3 2 1
Vuswikoti lebyikulu Vuswikoti byo karhi Vuswikoti byo Ku hava vuswikoti
Vuswikoti byo byo tumbuluxa byo tumbuluxa tumbuluxa byo tumbuluxa tumbuluxa lebyitsongo
Ku landzeleriwe Ku landzeleriwe Ku landzeleriwe A ku
Vukahle bya xivumbeko lexi xivumbeko lexi switsongo landzeleriwanga xivumbeko lavekaka swinene lavekaka xivumbeko lexi xivumbeko lexi lavekaka lavekaka
Ntirhiso wo xonga Swivulwa swo Swivulwa swo ka Swivulwa swo ka
Thoni leyi swinene wa hetiseka swi swi nga swi nga nyawuli lavekaka,xitayili, swivulwa hi ku tirhisiwe hi ku hetisekanga mahlawulelo ya hambamba- hambana-
marito, ku hikahata hambana ka hambana ka ni mapeletelo swona swona
NTSENGO: 20
Ku ni ntokoto Ntokoto wu kona Ku ni ntokoto Ku kayivela
Ntokoto wa swinene ku kayivela wutsongo a swi ntokoto timhaka leti switsongo hetisekanga yelanaka na matsalwa 4 3 2 1
Vuswikoti lebyikulu Vuswikoti byo karhi Vuswikoti byo Ku hava vuswikoti
Vuswikoti byo byo tumbuluxa byo tumbuluxa tumbuluxa byo tumbuluxa tumbuluxa lebyitsongo
Ku landzeleriwe Ku landzeleriwe Ku landzeleriwe A ku
Vukahle bya xivumbeko lexi xivumbeko lexi switsongo landzeleriwanga xivumbeko lavekaka swinene lavekaka xivumbeko lexi xivumbeko lexi lavekaka lavekaka
Ntirhiso wo xonga Swivulwa swo Swivulwa swo ka Swivulwa swo ka
Thoni leyi swinene wa hetiseka swi swi nga swi nga nyawuli lavekaka,xitayili, swivulwa hi ku tirhisiwe hi ku hetisekanga mahlawulelo ya hambamba- hambana-
marito, ku hikahata hambana ka hambana ka ni mapeletelo swona swona
NTSENGO: 20
XIVUTISO XA 3
Ku kambela Dayari
Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Xivumbeko 6 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 4-5 Ku landzeleriwe xivumbeko 2-3 Ku landzeleriwe xivumbeko switsongo 1 A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 4 Ku fikeleriwe xikongomelo swinene ni vundzeni lebyi lavekeka 3 Ku kongomiwile nhlokomhaka xikongomelo xi fikeleriwile 2 A ku fikeleriwanga xikongomelo ku ni ku rhendzeleka ku khumbiwe nhlokomhaka 1 Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka
Ririmi 9-10 Ririmi ra xiyimo xa le henhla 6-8 Ririmi leri lavekaka 3-5 Ku ringetiwile ku kotlanisa ririmi ni xiyimo xa mhaka 2 Ririmi ro ka ri nga fambelani ni xiyimo xa mhaka
NTSENGO: 20
Makambelelo ya papila (ra Ximfumo) na 2.3
Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Ku kambela matimu ya mufi
Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Xivumbeko 6 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 4-5 Ku landzeleriwe xivumbeko 2-3 Ku landzeleriwe xivumbeko switsongo 1 A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 4 Ku fikeleriwe xikongomelo swinene ni vundzeni lebyi lavekeka 3 Ku kongomiwile nhlokomhaka xikongomelo xi fikeleriwile 2 A ku fikeleriwanga xikongomelo ku ni ku rhendzeleka ku khumbiwe nhlokomhaka 1 Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka
Ririmi 9-10 Ririmi ra xiyimo xa le henhla 6-8 Ririmi leri lavekaka 3-5 Ku ringetiwile ku kotlanisa ririmi ni xiyimo xa mhaka 2 Ririmi ro ka ri nga fambelani ni xiyimo xa mhaka
NTSENGO: 20
Ku kambela Mbulavulo (Xipichi)
Makambelele Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Makambelelo ya Xirhambo Makambelelo Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Xivumbeko 6 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 4-5 Ku landzeleriwe xivumbeko 2-3 Ku landzeleriwe xivumbeko switsongo 1 A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 4 Ku fikeleriwe xikongomelo swinene ni vundzeni lebyi lavekeka 3 Ku kongomiwile nhlokomhaka xikongomelo xi fikeleriwile 2 A ku fikeleriwanga xikongomelo ku ni ku rhendzeleka ku khumbiwe nhlokomhaka 1 Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka
Ririmi 9-10 Ririmi ra xiyimo xa le henhla 6-8 Ririmi leri lavekaka 3-5 Ku ringetiwile ku kotlanisa ririmi ni xiyimo xa mhaka 2 Ririmi ro ka ri nga fambelani ni xiyimo xa mhaka
NTSENGO: 20
Makambelelo ya xinavetisi XIVUTISO XA 4
Makambelelo Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Xivumbeko xa kahle 3 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 2 Ku landzeleriwe xivumbeko K 1 u landzeleriwe xivumbeko switsongo Â½ A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 3 Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene ni vundzeni lebyi lavekaka 2 Ku kongomiwe nhlokomhaka swi veka mihandzu 1 Ku khumbiwe nhlokomhaka ku ni ku rhendzeleka Â½ A swi yelani ni leswi lavekaka Ku humiwe swinene eka nhlokomhaka
Thoni 4 Thoni leyi lavekaka swinene 3 Thoni leyi amukelekaka 2 Thoni yo ka yi nga yi yona switsongo 1 Thoni yo ka yi nga ri yona
NTSENGO: 10
Xivumbeko xa kahle 3 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 2 Ku landzeleriwe xivumbeko K 1 u landzeleriwe xivumbeko switsongo Â½ A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 3 Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene ni vundzeni lebyi lavekaka 2 Ku kongomiwe nhlokomhaka swi veka mihandzu 1 Ku khumbiwe nhlokomhaka ku ni ku rhendzeleka Â½ A swi yelani ni leswi lavekaka Ku humiwe swinene eka nhlokomhaka
Thoni 4 Thoni leyi lavekaka swinene 3 Thoni leyi amukelekaka 2 Thoni yo ka yi nga yi yona switsongo 1 Thoni yo ka yi nga ri yona
NTSENGO: 10
Ku kambela CV Makambelelo Levhele 4 Levhele 3 Levhele 2 Levhele 1
Xivumbeko xa kahle 3 Ku landzeleriwe xivumbeko swinene 2 Ku landzeleriwe xivumbeko K 1 u landzeleriwe xivumbeko switsongo Â½ A ku landzeleriwanga xivumbeko xa kahle
Ku landzelela nhlokomhaka 3 Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene ni vundzeni lebyi lavekaka 2 Ku kongomiwe nhlokomhaka swi veka mihandzu 1 Ku khumbiwe nhlokomhaka ku ni ku rhendzeleka Â½ A swi yelani ni leswi lavekaka Ku humiwe swinene eka nhlokomhaka
Thoni 4 Thoni leyi lavekaka swinene 3 Thoni leyi amukelekaka 2 Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo 1 Thoni yo ka yi nga ri yona
NTSENGO: 10
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 5
Xa Mina i Tinyeleti: F. Rikhotso
Mintsheketo
Marungulo ya timhaka leti ku ehleketeleriwaka leswaku ti tshamati humelela.
Timhaka leti nga tsariwangiki helo.
Ntsheketo matimu.
Mboweni
Matimbalawa nga le henhlakaNtumbuluko./ Swiendlo swo ka swi nga twisiseki swo hlamarisa
-ku tumbuluxa swilo swo fana ni tinjiya ti thamukathamuka. -Endla mali. -A hundzala munhu a va xilo xo fana ni ximanga. -Tlhari ri tlhaviwaekhwirinira yenakambe ri nga ngheni. -A ganama kutani a vekeriwa tshuri ekhwirini va kandza ehenhla ka yena kambe a nga twi ku vava. Any three
A ku hamba ku va ni mphikizanowa tihanci, timbhongolo, tibayisikirina mimovha.
-U love hi lembe ra 1989. -A tshama e Gavaza.
-Ina -Eka mavonela -kule hi vona vanhu lava endlaka masalamusi vadyandzilo kambe va nga tshwi. -Va dya swikaringani kumbe va nga humi ngati. -Va hoxa munhu eka xibokisani kambe a kota ku hefemula a tlhela a ringana. -Van'wana va tekeriwa mali va sala va khomile maphepha.
Ni sweswi a nga lova vanhu va ha hlambayisa hi yena.
Masalamusi ya dyondzisa vanhu ku endla vubihi eka vanhu van'wana ku fana na Banana a swi kota ku hundzula munhu a va xilo xo fana na ximanga.
A rhanga a boha ndhindhana.
Vavasati va yena a va n'wi bela macomana.
KUMBE
Ntsheketo lowu wu vulavula hi wanuna loyi a tekile vavasati vambirhi.
Nuna loyi a byarile mihandzu ya tinxakwari ekule ni muti wa yena.
Vana lava nga loveriwa hi mana wa vona a va fanele ku rindza mirhi leyi ya tinxakwari.
Vana va sale va tlanga kutani timfenhe ti sala ti dya.
Loko tata wa vona a ya kamba a kuma leswaku a va karhele, kutani a va etlele.
Loko a vona leswaku tinxakwari ti dyiwile u va bile, kambe loyi wa jaha u swi kotile ku tsutsuma. U tekile loyi wa xinhwanyetani a n'wi endla xilombe. -Eku heteleleni va n'wi tumbetile. Va hoxa swipame na tinyoka, Loko a pfula saka swi n'wi dlaya. [30]2 x 15 =
KUMBE
XIVUTISO XA 6
Vanhu va kona a vangadyondzekanga kutani mintirho leyi a va tirha yona a yi nga nyawuli.
-Hi ku teka tshengwe.
-Vumunhu -wa kariha -A ba xibakele. -A chaviwa. -A ri na mbilu yo biha / nsele. -A a nga teki switsundzuxo -A rhandza ku vana va yena va nghena Xikolo. -A ome nhloko. Any two
-A tsakela migingiriko ya kholani -A tsakela ku hlaya tibuku -A tsakela ku tsala.
-Xa Rhulani
-A nga swi tsakeli ku n'wana wa yena a dyondza na vanhu va futa. A vulaleswakuavativi nhluvuko. A va phahlanaswikwenbuswa thyaka.
-1986 a vuye a dyondzela vudokodela bya dyondzo.
-Hikuva a nga ha swikoti ku vulavula Xitsonga. A ambala swoambalo swo hambana na swa van'wana.
-A ku a xi pfuni nchumu. Xi kala nhluvuko.
-E - e - a ti sandza, a ku a ti tivi nchumu. A vula leswaku ti kokela vanhu exinyamini a tlhela a ku tikokiwa hitinhompfu hi valungu.
Xikongomela: a ku ri ku lavisisa tindlela to aka tiko ra Afrika-dzonga hi vuntshwa.
Hikuva Profesa Nhlamulo u vulavule hi xipene kutani u tivone a fana na xona, swi endle leswaku a lava ku tlhelela eka rikwavo, a ya hluvukisa,no dyondzisavatsonga machangana lava a va vonela ebodlheleni. [30]
Mthovu a tiveka hi ku xanisa vanhu
Ndza rhandziwa
Vanghana hi vona va petanaka nhloko
Ntiyiso wa hundzuluxiwa, leswaku timhaka ti ta tsakisa.
Sophie a byela Mavis leswaku yena wa famba a nga byelangi munhu kambe Mavis u fanele a kombela, leswi kombisaka vuphunta.
Sophie u tshama a ri na mali kasi Mavis u hava. Mavis u ringetile ku kombisa vumunhu bya yena na leswaku Sophie u rhandzana na swikhalabyana.
Sophie u n'wi byerile hi ndlela leyi a kumaka mali na swona vafana va hava Masiku hinkwawo Mavis a byeriwa hi ku phunta. Mavis u sungurile ku navela swambalo na mali ya Sophie na mahanyelo ya yena. Sophie u lavele Mavis munghana loyi a vitaniwa Jonathan, Mavis u vuye a rivala vumunhu bya yena. Mavis u tikume a ri na Jonathan eSun City leswi nga n'wi vangela xiphiqo ku fikela laha a nga kalakala loko a vona Jonathan a lava ku etlela na yena, a nga tiyimiselangi hi mhaka yo navela vutomi bya Sophie.
ii Dyondzo Loko u ri n'wana wa xikolo a wu fanelangi ku navela swambalo swa vanghana va wena, na mahanyelo ya vona. Hanya hi ndlela leyi u nga dyondzisiwa hi yona ekaya, nakambe u nga pfumeli ku tshama u yingisela timhaka leti nga ku akeki ku fana na Mavis. Loko a tshamela ku yingisela timhaka ta Sophie leti a ti lava ku n'wi tekela vunhwana bya yena.
NTSENGO WA XIYENGE C: [30]
NTSENGO: 120
<fn>11513VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu: A, B na C.
Eka Xiyenge xa A, u hlamula xivutiso xin'we; eka Xiyenge xa B, hlamula swivutiso swinharhu; eka Xiyenge xa C, u hlamula xivutiso Xin'we ehenhleni ka
NTLHONTLHO'Kumbe xin'we ehenhleni ka 'XA MINA I TINYELETI'.
Hlaya swileriso leswi rhangelaka xivutiso xin'wana na xin'wana eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tinomboro ta tinhlamulo ta wena ti fanele ku fana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso leswi nga phepheni leri.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
XIYENGE XA A
XITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Eka xiyenge lexi, u nyikiwile tinhloko-mhaka ta mune na xifaniso xin'we. Loko wo hlawula xifaniso leswaku u tsala xitsalwana hi xona, u fanele leswaku u tiendlela nhloko-mhaka ya wena n'wini.
Hlawula yin'we ya tinhloko-mhaka leti landzelaka ivi u tsala xitsalwana xa kwalomu ka 450 - 550 wa marito (tipheji timbirhi):
Vukhongeri.
Van'wana va ri xigwevo xa ntambhu (ku hinga) xa pfuna kasi van'wana va ri a xi pfuni nchumu. Wena u yi vonisa ku yini mhaka leyi xana?
Riendzo leri u nga takau nga ri rivali. Hi rungulele rona.
Xana tinghozi emapatwini, ngopfu-ngopfu hi tiholodeyi, ti nga herisiwa herisa hi tindlela tihi xana? Hlamusela.
Tiendlele nhloko-mhaka ivi u tsala xitsalwana.
XANA U YA SWA ANTSWA KWIHI NDZI TIYELA MURHANDZIWA: EKAYA... NDZI
KARHELE!
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
PAPILA
XIVUTISO XA 2
Tsalela makwenu papila u n'wi hlamusela ku tikeriwa ka wena laha a nga ku kombelela ku tshama kona, u tlhela u n'wi hlamusela leswaku a kupfunisaku yini.
KUMBE
Masiku manharhu lama nga hundza uhelekete mhani wa wena exibedhlela xa le kusuhi na laha u tshamaka kona. Hi siku ra vumune loko u ya kamba mhani wa wena le xibedhlela u kuma va lo pyi, na thyaka;na philisi na yin'we a va si nyikiwa. Tsalela valanguteri va le xibedhlela u vilela hi mhaka leyi.
XIVUTISO XA 3
Tsala Memorandamu lowu nga vaka kwalomu ka 180 - 200 wa marito u tivisa n'wa-mapurasi la'nga tikweni ra n'wina hi swivilelo swa vatirhi / vathoriwava yena.
Tsala dayari ya masiku mambirhi ya wena n'wini leyi nga na kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Tsala n'wangulana exikarhi ka jaha na ntombhi leyi se yi nga na Xitsongwa-tsongwana xa HIV. U pfumeleriwa ku tihlawulela vunghana byin'wana na byin'wana exikarhi ka vanhu lavambirhi.
XIVUTISO XA 4
U matsalana exikolweni xa le henhla xa Khomanani. Kutani u amukele riqingo leri humaka ka muyimeri wa Vatswari wa SGB mayelana na xiphiqo xo karhi lexi n'wi sivelaka ku va kona enhlengeletanini. Tsala mahungu ya kona ya kwalomu ka 80 - 100 wa marito ku tivisa nhloko ya xikolo.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [50]
XIYENGE XA C
Hlamula xivutiso xa5Kumbe xa6.
XIVUTISO XA 5
Hlamula 5.1 kumbe 5.2
Ndza rhandziwa'
Hlaya xiphemu lexi tshahiweke, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela.
A a karhateka embilwini yakwe hikokwalaho ka timhaka timbirhi: byalwa na sesi wakwe. A a nga lavi ku tivona a ri karhi a nuhwa byalwa. A a byi venga."
Xana ku vulavuriwa hi mani endzimaneni leyi nga laha henhla?
Xana i mani munghana wa xisati wa loyi u n'wi tsaleke eka (5.1.1) laha henhla?
Tsala vito ra xigangu xa loyi u n'wi tsaleke eka (5.1.2) laha henhla u tlhela u tsala leswaku xigangu lexi xi huma kwihi?
Xana loyi u n'wi tsaleke eka (5.1.1) yena a a laveriwe xigangu lexi va nge i mani naswona xa rixaka ro vulavula ririmi rihi?
Xana lava u va tsaleke eka (5.1.1 na 5.1.2) laha henhla va tshama va ya vhaka kwihi swin'we?
Loyi u n'wi tsaleke eka (5.1.1) laha henhla u vutise munghana wa yena xivutiso lexi: "Hi ta famba hi yini xana?" Wena nyika nhlamulo ya xivutiso lexi hi xitalo.
Tsala swilo swinharhu leswi nga humelela eka kamara ya 721.
Tsala tinxaka ta tinyama leti a ti kumeka endhawini leyi u yi tsaleke eka (5.1.5) laha henhla.
(a) Xana u kume dyondzo yihi eka loyi u n'wi tsaleke eka (5.1.1) laha henhla?
b Xana u lo endla yini loyi a vuriweke eka 5.1.1 laha henhla ku kala a ku nyika dyondzo leyi u yi vuleke eka 5.1.9 laha henhla? Hlamusela. [30] 5
KUMBE
Ximunhuhatwa-nkulu i ximunhuhatwa lexi timhaka hinkwato ta tsalwa ti rhendzelekaka ehenhla ka xona. Boxa Ximunhuhatwa lexi, u tlhela u boxa / aneka ntlimbo lowu xi nga na wona ku ringana mintila ya 15.
Nyika Makholo ka xihungwana xa 'Timitsu ta mina' u tlhela u hlamusela na Xintshunxo xa xihungwana lexi hi mintila ya khume-ntlhanu [30]
XIVUTISO 6
Hlamula 6.1 kumbe 6.2
'Xa Mina i tinyeleti'. F. Rikhotso
Xana hi ntolovelo wa Xitsonga ku tsheketa mani?
Xana hikokwalaho ka yini ku tsheketa loyi u n'wi tsaleke eka (6.1.1) laha henhla.
Xana hikokwalaho ka yini vana va nga pfumeleriwi ku tsheketa?
Xana ku tsheketiwa hi nkarhi wihi? (Tsala hi xitalo).
Xana i ndlela yihi leyi mutsheketeri a nga yi tirhisaka leswaku vayingiseri va yena va nga pfi va rhongomela?
Xana hikokwalaho ka yini mutsheketeri na vayingiseli va fanele ku tshwutela marha endzilweni loko ntsheketo wu fika emakumu xana?
Xana hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka ntsheketo wa 'Nyama ya swisuti'?
Eka ntsheketo wa 'Varindzi va tinxakwari', ku na mukhegula loyi a nga ponisa ntukulu wa yena hi ku n'wi humesa esakeni. Tsala bulu leri wena u ngo tiehleketelela rona, leri veke kona exikarhi ka mukhegula loyi na ntukulu wa yena. Bulu ra kona ri nga tluli mintila ya khume. [30]
KUMBE
Xintshunxo lexi tirhisiweke hi N'wanghala, xo dlaya timfenhe, a xi khenseki. Xana wena a wu ta wu ntshunxa njhani ntlimbo wa N'wanghala? Nhlamulo ya wena yi nga tluli mintila ya 15. [30]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [30]
NTSENGO 120
MAKUMU
<fn>11513VQS2006.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu: A, B na C.
Eka Xiyenge xa A, u hlamula xivutiso xin'we; eka Xiyenge xa B, hlamula swivutiso swinharhu; eka Xiyenge xa C, u hlamula swivutiso Xin'we ehenhleni ka 'buku yin'we ntsena: 'Xa mina i tinyeleti' KUMBE 'Ntlhontlho'.
Hlaya swileriso leswi rhangelaka xivutiso xin'wana na xin'wana eka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Tinomboro ta tinhlamulo ta wena ti fanele ku fana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso swa phepha leri.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
XIYENGE XA A
XITSALWANA XIVUTISO XA 1
Eka xiyenge lexi, u nyikiwile tinhloko-mhaka ta mune na xifaniso xin'we. Loko wo hlawula xifaniso leswaku u tsala xitsalwana hi xona, u fanele leswaku u tiendlela nhloko-mhaka ya wena n'wini.
Hlawula yin'we ya tinhloko-mhaka leti landzelaka ivi u tsala xitsalwana xa kwalomu ka 450 - 550 wa marito (tipheji timbirhi):
Swa antswa ku va na tiphati ta tipolotiki to tala eka hulumende wa tiko matshan'wini yo va na yin'we ntsena. Xana wena u swi vonisakuyini xana? Bakanya kumbe u seketela mavonele lama.
Leswi swi nga tisaka ku rhula etikweni ra Afrika-Dzonga.
Tsala xitsalwana lexi eka xona u nga ta hetelela hi ku vula marito lama: "... hi laha ndzi nga swi vona leswaku munghana a nga ku peta nhloko."
Thekinoloji.
Phendla
Tiendlele nhloko-mhaka ivi u tsala xitsalwana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
Phendla
XIYENGE XA B
MAPAPILA
XIVUTISO XA 2
2.1.1 (a) Tsala papila ra kwalomu ka marito ya 180 - 200 (1Â½ wa tipheji) u hlamusela munghana wa wena leswiu titwisaka xiswona hi mfumo wa ANC.
KUMBE
b Tsala papila ra kwalomu ka marito ya 180 - 200 1Â½ wa tipheji u tsalela mufambisi wa xitichi xa maphorisa u pota maphorisa lava va tirhisaka mimovha ya mfumo ku ya oxanyama lomu tibuchareni, ku ya ebyalweni,no ya eka swigangu hinkarhi wa [20] ntirho.
XIVUTISO XA 3
Tsala matimu ya mufi ya kwalomu ku 180 -200 wa marito ya n'wanawa malume wa wena loyi a ha ku lovaka kambe a ngasi lahliwaka.
Tsala ajenda ya nhlengeletano wa n'wina lavantshwa va kereke ya ka n'wina ya kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Tsala makanelwa (timinetse) ta nhlengeletano ya varhangeri (LRC) va vana va xikolo hikwalomu ka 80 - 100 wa marito. [20]
XIVUTISO XA 4
Tsala CV ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 100 wa marito leyi u nga ta yi tirhisa lokou lava ntirho.
KUMBE
Hi ku pfumaleka ka mintirho, u tisungulele bindzu, endla xinavetiso ku tlakusa bindzu ra wena. [10]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [50]
Phendla
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 5
Eka xiyenge xa C, u hlamula xivutiso xin'we ntsena, hi leswo, 5.1 - 5.9 kumbe 5.2 kumbe 6.1.1 - 6.1.6 kumbe 6.2
Xana ku tsheketiwa hi nkarhi wihi?
Xana hi ntolovelo wa Xitsonga i mani loyi a talaka ku tsheketa?
Xana loyi a tsheketaka u ri yini loko a sungula ku tsheketa?
Xana loyi a tsheketaka u ri yini loko a heta ku tsheketa?
Loyi a tsheketaka u vula leswi u swi tsaleke eka (5.4) laha henhla a ri karhi a endla yini xana?
Xana mutsheketi u swi endlela yini kumbe, u swi vulela yini leswi u swi tsaleke eka (5.4) laha henhla xana?
Xana i mani loyi a nga tshula mintsheketo xana?
Tsala tinxaka tinharhu ta mintsheketo.
Hi tilayini to ka ti nga tluli khume, tsala nkomiso / nkatsakanyo wa 'Varindzi va tinxakwari' hi marito ya wena, u tlhela u vula na dyondzo leyi u yi kumeke eka ntsheketo lowu. [30]
KUMBE
Rungula hi ntsheketo wa 'Swihandza-matala', tlhela u nyika ni dyondzo. [30]
KUMBE
XIVUTISO XA 6
W.R. ChaukeNtlhontlho. 'Mi ta ndzi endla yini?'
Hlamula 6.1.1 - 6.1.6 kumbe 6.2 (a) na (b).
6.1.2 "U n'wi kombela leswaku u ta tirha yini hi yena xana?" Ku vutisa Mufundhisi. Xana i mani loyi a kombelaka? Xana i mani loyi a n'wi kombelaka eka Mufundhisi xana?
Phendla
Xana hi swihi swilo swimbirhi leswi Mufundhisi a swi endleke eka munhu loyi u n'wi tsaleke eka 6.1.1 laha henhla? 2x2=
Xana loyi u n'wi tsaleke eka 6.1.1 laha henhla, (i) a a tirha ntirho muni, naswona (ii) a a tirha emutini wihi? 2x1=
Loyi u n'wi tsaleke eka 6.1.1 laha henhla, u endle milandzu. Tsala vanhu va mune lava a va dyoheleke u ri karhi u hlamusela ni milandzu ya kona. Longoloxa nhlamulo ya wena hi ndlela leyi:
Hi twa leswaku eka xitori lexi, vavanuna ni vavasati va ke va tiboha ku tekela nawu emavokweni ya vona. Xana va vuye va endla yini? Tsala swilo swa ntlhanu leswi va nga swi endla. [30] 5x2=
KUMBE
(a) Boxa vumunhu bya Dlamini, u ri karhi u seketela ku ya hi leswi nga bukwini. Mintila yi va kwalomu ka khume-mbirhi ku fika ka khume-ntlhanu.
NA
b Kun'wana ebukwini Dlamini u na ntlimbo. Xana i mani ximunhuhatwa lexi n'wi karhataka. Hikwalomu ka khume-ntlhanu wa mintila boxa ntlimbo ni xintshunxo. [30] 15
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [30]
NTSENGO: 120
MAKUMU
<fn>11521VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ro Sungula)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
1.2.1 A a hlaya mapapila ya mahungu.
A a yingisela xiya-ni-moya loko xi hlaya mahungu.
U vuye a khomiwa endzhaku ka mavhiki mambirhi.
Malandza.
Mafokisi.
A HI SWONA. 'Mabutho a a rhandza tata wa yena'.
A HI SWONA. 'Xioxa-nyama, hlonga ra mfumo wa valungu'.
A HI SWONA. 'Va n'wi amukerile hi tinsumu leti a va ku i ta nchucheko.
A HI SWONA. 'Hambi leswi a nga lwangi na vatswari va yena'.
Tikhwela-khwela na vaendzi vo ka va nga tiveki 2x1=
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Wanuna u hlamusela Mugwena hi maxangu na mbitsi leyi a nga na yona emutini wa yena. Nsati loyi a nga nwi teka endzhaku ka ku lova ka nsati wa yenawo rhanga a nga n'wi yingisi. U ringetile ku vitana vanhu va ta n'wi tshinya leswaku atshika ku xavisabyala no ya etisosayitini kambe a nga yingisangi. Wanuna loyi a a tshembele leswaku vana va yena va ta n'wi hlayisa kambe swi tsandza. [74 wa marito] [10]
vula kombela pfumela 3 x 1 =
N'wana lonene wa pfumela loko a rhumiwa hi vanhu lavakulu.
3.2.1 Tiko xi yime hi milenge.
A ndzi ta xi tirhisa loko ndzi vula munhu loyi a tirhaka a nga hakeriwi.
3.4.1 Mahlo.
Riengeteri ra vundhawu. 3 x 1 =
3.5.1 Xikongomelo.
Xivangelo
Xitwisiwo. 3 x 1 =
3.6.1 Rhangisa mufana emahlweni ka tihomu leti rimaka leswaku a tikomba ndlela.
Ndzi ta rhanga ndzi ya edorobeni loko ndzi nga si ya exikolweni.
3.7.1 Tisola.
Magezi wa tisola eka nandzu lowu a nga wu endla.
(i) Leswaku, kambe, kumbe, xin'we ntsena ii Va ndzi xewetile kambe a ndzi pfumelanga 1
"Xana u swi twile?" Ku vutisa Saleleni. "Yini?" Ku hlamula Mashamba. "Veri van'watipempe va helela ejele hi mhaka yo xaviwa leswaku va winisa swipanu swa bolo swo karhi," ku tlherisela Saleleni. "Heyi, tiko leri ri tele hi makhamba". Any 10x1=[10]
NTSENGO: [75]
<fn>11521VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu: A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tirhisa tinomboro leti ti nga tirhiswa eka papila leri.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
U nga manyanisi tinhlamulo ta wena, tlula layini loko u hetile ku hlamula xivutiso hinkwaxo.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA-NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Hlaya ndzimana leyi landzelaka ivi u hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzelahi vukheta:
Movhawun'wana a wu ri karhi wu tsutsuma hirivilo wu kongomileetlhelo ravuxa. Muchayeri wa wona a a chayela a ri karhi a cingela endzhaku onge u hlongola hi tinsulavoya. Loko se wu ri kule ni lomu a ku fuma vahlayisi va nawu ni ku rhula, wu tshikile gondzo ra xikontiri wu teka lera maribye. Wu tsutsumile wu handzula swihlahla wu ngirimela minkova wu kongomile etikweni ra le xihundleni. Eswitulwini swa le ndzhaku a ku songanile Kwame Nkrumah onge i nhlarhu loko ya ha ku mita mpfundla.
Movha wu fikile wu n'wi chicha emutini wun'wana kwala tikweni leri. Nhloko ya muti lowuaari xaka raN'wa-Njomboti hi ku hlangana ka tinyimbata swivongo. Lahau tshamile vhiki hinkwaro a ri karhi a hlaya mapapila ya mahungu ni ku yingisela xiya-ni-moya loko xi hlaya mahungu. A a nga famba-fambi naswona se a a tidyondzisile ku miyela hi ku chava ku thumbiwa hi tinhlori ta mfumo. Emahelweni ya vhiki, Mabutho u lerile a famba kambe a nga yanga ekaya.
Hambileswi a a nga lwangi na vatswari va yena, Mabutho a a nga ha swi tsakeli ku ya ekaya. Mhaka yikulu a a chava ku khomiwa ni ku khunguvanyeka loko a ehleketa ku ya hlangana ni tata wa yena a n'wi hlamusela leswi swi nga n'wi susa eXihlobyeni lexo rhandza hi tinyoxi leti a ti ya ti ya tswonga matiya vutlhari hinkwabyo. Mabutho a a rhandza tata wa yena hi rirhandzu ra vun'wana eka mutswari kambe a va hambanela ekule hi swikolo swa mavonele ya vutomi bya laha mbangwini.
Hi ku vona ka Mabutho, Makolo a yi ri hosi ya xikhale leyi nga salela endzhaku hi ntshambuluko wa vutomi bya namuntlha. Xioxa-nyama, hlonga ra mfumo wa Valungu leri va pfumelelaka va ri hudula-hudula hi nhompfu ni ku endla leswi tsakisaka ni ku pfuna vona ntsena. Mhaka leyi, kun'we ni ku chava ku hlangana ni vahlayisi va nawu, hi swona leswi nga endla Mabutho a nga ha lavi ku tlhelela ekaya.
Ekaya tikhwela-khwela ni vaendzi vo ka va nga tiveki a va boxile ndlela va lava Mabutho. Va hlakatile muti wa Mudyaxihi ni miganga ya le kusuhani kambe Mabutho a nga kumekangi. A a cerile nkele e enghena. Leswi Makolo a a ri mutirhela-mfumo wa le xihundleni ... nhlori, u va tshembisile ku n'wi hundzisela eka vona loko a tshika a n'wi kumile. A a lava leswaku va yan'wi ololoxa a ta tshikaku hamba a dyela etindyelweni ta tihosi ... Ku tienghenisa etimhakeni ta swa mbango.
Siku rin'wana evhikini ra vumbirhi swikwembu swa ka Makolo swi xupukeriwile hi n'wana wa swona a ya wela enon'wini wa nghala ... mutshinyi wa swifa-khole. Nghala yi dlodlile na yena yi n'wi khomile hi nomo yi ya n'wi tshika elawini ra majaha. U hetile n'hweti a ri karhi a thaga ni ku dzabela lava nga wela endzhaku ka yena. A a fumbarherile makala ya xitiko hi swandla, kambe hambi leswi a a vuvumela swo hisa ni marhambu. Mabutho a anga pfumeriku hambuka eka leswi a a kholwa swona. Va n'wi chuchile va tlhela va n'wi tsundzuxa leswaku a nga ha engeti a kombetela mfumo hi rintiho ra ndzhukano.
Yi huma eka "Hi ya kwihi'ya M.J. Maluleke
SWIVUTISO
Xana Mabutho u tshame nkarhi wo tani hi kwihi laha movha wu nga n'wi chicha kona? Tsala nhlamulo ya wena hi xivulwa.
Xana vito rin'wana ra Mabutho i mani?
Xana tata wa Mabutho a a tshama kwihi?
Xana Mabutho u vuye a khomiwa hi maphorisa endzhaku ka nkarhi wo tani hi kwihi? Tsala nhlamulo ya wena hi xivulwa.
Xana Mabutho u tshamile nkarhi wo tani hi kwihi ejele?
Tshaha rito leri kombaka leswaku tata wa Mabutho a a ri na vanhu lava a va fumaka.
Xana tinhlori, Ku vuriwa yini eka ndzimana leyi?
Tsala "HI SWONA" kumbe "A HI SWONA" u ri karhi u seketela nhlamulo ya wena hi ku tshaha endzimaneni leyi:
Mabutho a a venga tata wa yena hikuva a a n'wi khomisa.
Makolo a a fuma valungu hikuva a va kombela eka yena loko va lava ku khoma munhu.
Mabutho u amukeriwile hi tinsimu ta mucato loko a vuya ekaya.
Mabutho u sukile eka vona hikuva a a lwile ni tata wakwe.
Tsala swilo swimbirhi leswi a swi lava Mabutho nkarhi lowu a a tumberile.
Nyika ndzimana leyi nhloko-mhaka. [25]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [25]
XIYENGE XA B
NKOMISO
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi landelaka ivi u tsala nkomiso wa yona hikwalomu ka mintila ya tsevu kumbe marito ya 120.
Ndzi ririle nsati wa mina loyi a ndzi n'wi rhandza swinene, Ma-Dhlamini. Kute hi 1953, ndzi ya kumana na Muphiphirosi wun'wana a nga hetelela hi ku ndzi komba swa rivala n'wananga. Loko u vona ndzi te goo, se swi lo tsandza swa ku hanya. A ndzi dyi swakudya, kambe ndzi dya mbilu hi masiku hinkwawo. Na loko ndzo pfuka ndzi file swi nga ku hlamarisi hikuva a ndza ha ri munhu wa nchumu. Ndzo va xihlekiso. Ndzo va loyi wa ku soriwa ntsena ndzi dya nhlomulo na mbitsi Mugwena.
Ndzi n'wi tekile hi tinfanelo nsati loyi, kambe mahanyelo a a nga ri na wona. A a sasekile ku tlula mpimo. A a ri mbhurhi ya mati. Tani hi laha mi swi tivaku hakona, kuwa ro tshwuka ri na xivungu endzeni. Valungu vamina va n'wi tsakerile swinene, van'wi hlayisa ku fana na Ma-Dhlamini. Kambe ona swi pfuketana o vula leswaku a nga ha lavi ku tirha, u lava yindlu elokhexini. Hinkwaswo ndzi swi endlile ndzi n'wi kumela yindlu eSofaya. Hi tshamisa kona ku kondza hi nyikiwa xihlangi xa mufana. Ndzi xi thye vito ra Mahlori. Endzhaku hi ta nyikiwa xifanyetana xin'wana kambe; ndzi ku i Nyiko. A tlhandlamiwa hi xinhwanyetana; ndzi xi thye vito ra Khanyisa, vito ra manana.
Hinkwaswo a swa ha ri swinene,kambe swi ta onhaka loko se a sungula ku xavisa mabyalwa laha mutini. Vavanunava tshama va phophana, ku tshama ku ri mphesamphesa ntsena. Ndza swi landzula leswaku a ndzi swi tsakeli leswi swo xavisa mabyalwa kambe hi nga twanani. Whiwhiwhi, ku ya nghena nxangu ya switokofele. Naswona ndzi ala kambe a nga pfumeli ku hambana na swona; a tiendlela hi ku rhandza.
Vakhale loko va te: nhlampfi i ya manghena a va tiyisile. Ndzi endlile hi matimba ku ringeta ku hundzuluxa vutomi bya nsati loyi kambe swi tsandza. Va-Matanato valava ndzi va vitanileva ta ringeta ku tshinya na kukombisa tindlela kambe swinga twiwi. Siku rin'wana ku yiwa eswitokofeleni ku nga vuyiwi, kumbe ku ya vuyiwa loko tihuku ti chika. Hinkwaswo ndzi swi languta hi mahlo. Mbilu ya mina a yi ri ka vana ntsena. Ndzi anakanya leswaku ndzi tikumele maxaka kasi ndzo tixisa.
Yi tshahiwile eka "Xikumakumani" xa A.D. Mahatlane
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutaniu tirhisa yona ku hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela.
Ndzi vurile swona, hi awara ya nkombo ekhefini ya mina," ku hlamula Japi hi ku tinyungubyisa hi bindzu ra yena. Kutani Olivia a huma emovheni, a famba hi ku tivamba-vamba ni ku sikinindhela ehansi hi swirhendze. Leswi a swinyanyisiwa hi mahlo ya vanhwanakulobye lava a va ri karhi va tihundzela hi xitarata.
Japi a ba bele a hundzuluxa movha a wu komba ndlela yo ya ekaya. Ekaya u komberile Russia leswaku a ya n'wi pfalela mabindzu ya yena ni madyambu. Russia a nganonohanga, upfumerile kambe a n'wi nyika xitsundzuxo lexi: "U mzala wamina, Swa fanela leswaku ndzi ku tsundzuxa switsundzuxo swin'wana hi tlhelo ra vutomi. Wanuna loyi a rhangisaka wansati emahlweni kamalini maxaka, u tirhambela mhango. Wansati, hambi a nga va mani kumbe mani, i nchumu wo 10 hetelela ku wu rhangisa emahlweni. A ndzi vuli leswaku u nga tshembhi wansati. N'wi tshembhe ku fika laha xandla xi helelaka kona. Mzala, tsundzuka marito lawa, u ta hanya vutomi byo pfumala nhlomulo ni ku getsela ka meno".
Malume ndzi khensa ku tsundzuxiwa. Ndzi kombela leswaku mi nga ndzi heleli mbilu, ndzi tsundzuxeni ni le kamasiku lawaya taka. A ndzi nga rhandzi ku mi byela leswaku ndzi ya kwihi. Kambe leswi mi ndzi kombiseke leswaku mi ni vutivi ni ntokoto wa vutomi, ndzi vona swi fanerile leswaku ndzi mi byela. Ndzi lava ku endzela ntombhi yin'wana ni madyambu."
Swa twala mzala. Sweswi u jaha, u kurile, loko u kumbuka ku tekaa swi hlamarisi. Kambe tsundzuka leswaku loko u famba kumbe u endzela nhwana wa wena, ndzi 20 tivise hikuva masiku lawa tiko xi yime hi milenge, furha ra munhu i bindzu".
Endzhaku ka ku kwinyiwa hi malume wa yena, Japi u kongomile ekhefini ku ya hetisa ntirho wa ti-oda. Loko a ri karhi a endla ti-oda leti a a tsundzuka siku leri a nga gadza ti-oda takhefi ya le Section B1. U hetile ntirho wa yena hi makumenharhu na ntsevu.
Kan'we-kan'we a ba riqingho a tivisa Russia loyi a ri egarajini leswaku wa famba. Ndzhaku a kongoma ekaya leswakua ta hlamba nyuku wa siku leri a ri hisa swonghasi, ni ku ambala swiambalo leswi nga hava nyuku. Kutani a lela mukhegula, kambe a ngavulanga leswaku u kongomile kwihi.
Eku fikeni ka yena eS and S, xikomba-nkarhi lexi a a xi bohile vokweni ra xinene, a xi komba leswaku nkarhi i ntlhanu wa timinete ku hundzile awara ya nkombo.
Yi tshahiwile eka "Makumu ya vutomi byebyo" ya E. Mc. Miyeni
Marito lama landzelaka ma le ka nkarhi lowu nga hundza. Wena ma tsale ma ri eka nkarhi wa sweswi:
Tirhisa rito "pfumerile" ri ri eka nkarhi wa sweswi, exivulweni xo twala.
"Ku getsela ka memo" (layini ya 13) i xivulavulelo lexi xi vulaka ku xaniseka. Wena tshaha endzimaneni leyi leswi nga ta vula leswi swi landzelaka:
ku ni makhombo yo tala etikweni/emisaveni.
ku layiwa/tshinyiwa.
ku komba manyunyu . 3 x 2 =
"Nyuku wa mbyana wu helela evoyeni" i xivuriso. Xana wena a wu ta xi tirhisa loko swi lo yini?
Xana marito lama landzelaka ma pfelela eka marito wahi?
Xana marito lamalandzelaka i marhavi wahi ya riendli:
3.6.1 Vumba xivulwa eka nkarhi wa sweswi hi rito leri nga eka (3.5.2)laha henhla.
Vumba nsinya wa riendli ro huma eka rhangisa kutani u vumba xivulwa eka nkarhi lowu taka.
3.7.1 Tsala rito-fularha ra rito "tinyungubyisa (layini ya 2).
Endla xivulwa hi rito leri u ri vumbeke eka 3.7.1.
XIVUTISO XA 4
NDZULAMISO
Lulamisa mimfungho na matsalelo lama nga hoxeka eka leswi landzelaka:
xana u swi twile ku vutisa saleleni. yini ku hlamala mashamba. veri van'watipempe va helela ejele hi mhaka yo xaviwa le swaku va winisa swi panu swa bolo swokarhi ku tlherisela Saleleni "heyi Tiko leri ri tele hi makha mba". [10]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
NTSENGO: [75]
MAKUMU
<fn>11522VMF2006.txt</fn>
-2/2U NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Vutlhokovetseri:
Hikuva ririmi ra Xitsonga a ra ha vulavuriwi naswona Vatsonga a va ha ri na nkarhi wo yisa ndhavuko emahlweni kumbe ku tinyungubyisa.
Ririmi a ra ha vulavuriwi.
"Vutsonga byi le menweni ya rifu."
Mutsari u tirhise xigego. Lava nga sala hi lava va nga Vatsonga vo ka va nga pfuni nchumu. (2Â½)
I nandzu wa Vatsonga.
U vula leswaku Vutsonga ni leswi swi nga swa Xitsonga a swi tihumeseri
erivaleni. [12Â½]
I wo rhukana swikwembu swa Afrika.
U vula leswaku Ma-Afrika ya hundzuke "mahlonga," va xaniseka hambi va rila a va twiwi hi munhu hikuva va fularheriwe hi swikwembu swa Afrika. (2Â½)
A mi si rila swa ha ri switsongo.
I xifananisi / xipimanisi / xibangi / xihlambanyiso, ku twisa ku vava u tlhela u tiendla wonge u ni ntwela-vusiwana.
Hi laha vanhu va nga rhurha ku sala ku nga ha tshami munhu ku tlhela ku nga hlayisiwi.
Loko ku phahliwa.
Byebyo i vutomi. (1Â½)
Wu tiyisisa mhaka yo karhi.
(a) I xigego. Vutomi byi sasekile kambe ku saseka ka byona i ka xinkarhana.
b Xihlambanyiso. Vutomi bya hlanganyeteriwa byi kondleteriwa kambe hambi u endla sweswo bya hela.
c Xihlambanyiso. Munhu wa karhala, vutomi bya yena byi fika emakumu. 3
Tipolitiki. (1Â½)
Swibamu.
I mfumo lowu nga hlawuriwa hi vanhu. / I mfumowu vanhu, lowu nga hlawuleriwa hi vanhu.
(a) "Democracy" na "Communism" loko u swi langutile onge swa fana, swi kahle, kambe swa hambana
b U ta ndzi hlasela a ndzi twisa ku vava kambe a ndzi nga n'wi soli. 2
Va lwela ku fuma ni matimba.
XIYENGE XA B
Na Gemba.
Magemba-ndlopfu hi nhloko yi funya buwa.
Kotara ya rifumo ra Xixurhana.
U tshama a dlaya muchayeri wa bazi hi hamula.
Hlamalani na Mihloti.
Hi leswi a va n'wi vona a tata minkondzo emikhukhwini a ya eka Gemba loyi a ri xigevenga.
KUMBE
Matixisa u tlhelele eka Gemba a ya n'wi kombela leswaku a dlaya Xixurhana. U
Gemba loyi a ri xigevenga xa lokixi ra Mapatapata a tshembisiwile ku nyikiwa kotara ya rifumo ra Xixurhana endzhaku ka ku endla ntirho.
Nkulukumba Khosa loyi ku nga mufambisi u byela Matixisa ku tisa mbhoni.
Matixisa u tlhelele ebangini na Gemba loyi a nga va mbhoni loko ku aviwa rifumo.
Rifumo ri aviwe hi ndlela leyi:"Hafu yi nyikiwe Saleleni ku nga n'wana wa
Endzhaku ka malembe yalawo ntswalo wakona wu ta hundziseriwa eka ntukulu wa Xixurhana - ku nga n'wana wa mativula wa Saleleni.Loko Saleleni o pfumala n'wana ntswalo wolowo wu ta nyikiwa masocha ya tiko.
XIYENGE XA C
HUNGU-TSALWA
XIVUTISO XA 3
Mufana / Xinuna.
Hi leswi tata wa n'wana a n'wi khomise tingana.
Ntiyiso.
Hi leswi a nga kuma nhlamulo leyi a nga yi yimelanga. U kume papila leri a ri tsaleriwe Beauty kambe yena a yimele vito ra n'wana.
A ti ri ta leswi tata wa yena Fumani a swi endlile swa vugangu ni leswi a swi tsale epapileni.
U bebula n'wana, a teka thini a tiendla wonge u ya ematini kutani loko a fika empfukeni a siya thini etlhelo ka ndlela a baleka.
Ina. Ntsendzeleki u baleke "evukatini" a famba naro.
Exibedlhela, a ri dokodela.
Xikolo ni vugangu a swi fambelani / Nhwari mbirhi yin'we yitshwa nkanga / Loko wa ha ri ntsongo endla xiboho xo hetisa milorho ya wena, u nga pfumeri ku yengiwa.
KUMBE
Ntsendzeleki u heleketiwe hi hahani wa yena Yandheya eka va Fumani a ya siyiwa kona.
Fumani u tlhelele eyunivhesithi laha a dyondzela vudokodela.
Ntsendzeleki u sale a kuma n'wana wa mufana, loyi a nga thyiwa vito ra
Tingana hi mana wakwe.
Vito leri u thyiwe rona hikwalaho ka ku va a nyumisiwe hi Fumani loyi a hambanise papila ra Beauty ni ra Ntsendzeleki.
Loko Fumani a vuya hi le yunivhesithi u vitana jaha ra yena hi vito ra Ntiyiso, nakambe u twisa Ntsendzeleki ku vava hi ku lorha Beauty.
Ntsendzeleki u twe a karhatekile swinene kutani a vona swi fanerile leswaku a duka naro.
U bebule Ntiyiso kutani a tiendla wonge u ya ka mati kasi a a baleka.
Eku balekeni ka yena u hlangana na Hlamalani loyi a nga n'wi pfuna.
U n'wi yise eka manana Nkothasi loyi a nga n'wi pfuna hi ku n'wi kumela ntirho eka Ngwenya-Nkelenge
Ngwenya-Nkelenge a a ri wansati wo kariha swinene.
Ntsendzeleki a tirha ku basisa yindlu, ku hlantswa swiambalo ni ku swi olola, a tlhela a hlayisa ni mbyana.
Ntsendzeleki u heleriwe hi ntirho loko mbyana ya mulungu Ngwenya-Nkelenge yi tlumbiwa hi movha.
Ntsendzeleki a tirha ku endla tiya.
Ntirho lowu na wona wu hela loko yena na Hlamalani va hlangana ni nghozi ya movha laha Hlamalani a nga lova, yena a vaviseka.
Ntsendzeleki u tlhela a hlangana nakambe na Fumani loyi se a ri dokodela exibedlhela. [25]
<fn>11522VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vumbirhi)
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu: A, B na C.
U kamberiwa ehenhla ka tibuku TINHARHU.
Xiyenge xa A: Buku ya 1: Xikolokolo nguvu ya Pitori. Eka Xiyenge lexi hlamula swivutiso SWIMBIRHI NTSENA.
Xiyenge xa B: Buku ya 2: Xihlovo xa le Mahlweni Madlayisa Torha.
Xiyenge xa C: Buku ya 3: Ntsendzeleki. Eka xiyenge lexi hlamula xivutiso XIN'WE
ntsena.
Tsundzuka: Loko u hlamula swivutiso swo koma eka Xiyenge xa B u boheka ku hlamula Xitsalwana eka C. Loko u hlamule Xitsalwana eka B u boheka ku hlamula swivutiso swo koma eka C.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
Xikolokolo nguvu ya Pitori : J.M. Magaisa
XIVUTISO XA 1
Hlamula swivutiso SWIMBIRHI ntsena eka Xiyenge lexi.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
Xivoni
Hinkwerhu hi rhandza ku tivona,
Hi tiswoswa hi vuyetela,
Hi n'wayitela ku vona hina la'nga riki hina.
Kambe xivoni a xi swi koti,
Ku hi komba hina la nga hina,
Hi masiku loko hi tshama hi tinyanga,
Hina hi tumbela endzhaku ka hina wa xivoni,
Hi vona hina la nga riki hina.
A wi ta va swinene whe wa manyunyu loko a hi kota ku tivona,
Hi langutana na hina la nga hina,
Kumbe a hi ta vonavunyakapfari bya hina.
Hi vona mona wa vuhari,
Hi vona mbilu yi kukumuka bya comela,
Yi kukumuka yi tlhutlha hi mavondzo,
Hi vona vuhari bya munhu wa khale,
A hi ta hlundzuka hi xi faya.
A hi tavona ku hambana ka vona,
Ku hambana ka hina wa xivoni,
Kumbe a hi ta vungavunga dinda,
Hi hlantswa hina wa le ndzeni,
Hi n'wi xarha xikadza a nyuka.,
Mi nga ha tshami mi tinyanga,
Mi vona hina la nga riki hina,
Yena u na vukwele bya noyi,
A nga ta mi peta nhloko,
Mi fa mi nga si mila ni meno
Xana Xivoni i yini?
Hi ku ya hi mutlhokovetseri xivoni xi hi komba munhu wa njhani hi hina?
Hlawula marito mambirhi lama kombaka ntsako eka ndzimana yo sungula.
Xana mutlhokovetseri u tirhise xiga-ririmi muni eka ndzimana yo hetelela, ntila wa vunharhu, tlhela u nyika ni nhlamuselo ya kona.
Nyika nhlamuselo ya xivulwa lexi "Mi fa mi nga si mila meno".
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi. (1Â½)
Hlaya xitlhokovetselo lexi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
U te vukati i khokholo ra swiphunta,
A wu tshembe vununa-bya-vusati,
U tshikile malembe ya peperhiwa hi tinguva ya bola;
A wu famba u nga halahali u nga twi nchumu,
Vona miti ya vanhu i marhumbi,
Kambe a wu te vukati i xisaka xa vo ke mano;
Mindyangu yi ku tsandzaka ya hlayiwa. 2
Maribyeni ya masirha ya mindyangu ku tsariwile kona:
Vusati byi pyile ku lerhisa,
Vukhomba byi hume moya - 3
Va nyumbululaka ka byona va hlayiwa,
Lava vukhongeri bya nomo u phasa u phasile,
Wa ha rindzele yini?
U swi vonile leswi a ndzi swi vula?
Vavanuna ku lo hambana ntsena muhlovo wa malebvu -
Wo kota hi "suluvundzu" ngoma leyikulu. 5
Xana xihangalasi i munhu wa njhani?
Xana xihangalasi i wanuna kumbe wansati? Seketela nhlamulo ya wena hi leswi nga eka tsalwa. (2Â½)
Xana mutsari u vula yini loko a ku "U tshikile malembe ya peperhiwa hi tinguva ya bola."
Hlamusela ndzimana ya vunharhu hi ku komisa.
Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona loko a ku "Vumbhuri byaku i vurimba exirhombarhombeni xa vununa."
Xana xihangalasi u tsundzuxiwa yini eka ndzimana yo hetelela?
Hlaya xitlhokovetselo lexi kutani u hlamula swivutisa leswi xi landzelaka.
Yi nela hinkwerhu Yi tlerile yi halaka matolo, Na namuntlha ya ho fayana, Yi nela hinkwerhu ka hina, Lavanene ni lova homboloka, Yi nela mina, wena na yena. Tilo ri hi tsundzukile kunene, Hi phuphuteriwile hi ta phyuphya, Mpfula yi hava mahlo, Yo vona mina,wena na yena; Vubofu lebyi byi onhela "hina" vo lulama. Ya swi tiva lavo lulama, Leswaku va lulamile xe? Wena mudyohikulorhi - Khensa vubofu bya mpfula leyi, Yona yi nela mina, yena na wena. Hinkwerhu hi vana va tilo, Swi nga ku hlamarisi wee lonene, Ku vona yi nela yena, wena na mina, Hi wena ntsena u ndzi vonelaka ehandle, Ndzi nga va ndzi lulamile emahlweni ka Yena. Wa tiva, vunene a byi le nghoheni; Tihlo ra xivoni ra hluleka ku byi fikela, Yima hi yima a kondza a vuya, Yena u ta ta a khome xivoni xa vunene, Xi ta hi komba wena wa ntiyiso. Mina, Yena, Vona, Hinkwavo hi ta va vonela endzeni, Hi kona hi nga ta twisisa matimba ya mpfula. 5 10 15 20 25 30
1.3.2 1.3.3 1.3.4 Xana marito "... mina, wena na yena eka ndzimana yo sungula ya komba yini hi mpfula? Eka ndzimana ya vumbirhi mutlhokovetseri u ri "mpfula yi hava mahlo" tsavula rito rin'wana leri vulaka leswi eka ndzimana ya vumbirhi. Mutlhokovetseri u vuyelela marito "mina, wena, yena" eka xitlhokovetselo. Xana mbuyelelo wu komba yini eka xitlhokovetselo? Eka ndzimana ya vuntlhanu loyi a yimeriwaka leswaku a vuya "a khome xivoni xa vunene i mani?
1.3.5 Hlamusela leswi ndzimana ya vumune yi vulaka swona. 1.3.6 Xana mutsari u vula yini loko a ku "... vunene a byi le nghoheni"? 1.3.7 Nyika nkongomelo wa mutsari eku tsaleni ka xitlhokovetselo lexi. Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka. [12Â½] (1Â½)
Bvun'wala u hlantsweka nhlokonho, Mati ya ta khuvula munyama, Ya ta ku sula malanga u sala u basile, U nga heti nkarhi tihoxe, Vurhongo byi nga na yini handle ka vusweti? Nkarhi wa tintsumi wu hundzile, U ta yima ri ko ri xa loko u rindzela Gabriele, Wena a wu ri twanga rito? "Tanani ka mina lava nga ni torha?" Pfumelelamati lawa ya khulela ndlela ya wena. 5 10
1.4.2 1.4.3 1.4.4 1.4.5 1.4.6 NTSENGO WA XIYENGE XA A: Nyika nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi ku tshahiweke eka xona. Xana ku bvun'wana i ku endla yini? Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "Mati ya ta khuvula munyama"? Hlamusela ntila lowu nge "Vurhongo byi nga yini handle ka vusweti? Xana mati lawa ku vulavuriwaka hi wona i yini? Hlamusela ntila wo letelela eka ntshaho lowu. [12Â½] [25] (2Â½)
XIYENGE XA B
Hlamula xivutiso xa 2.1 kumbe 2.2.
Hlaya mintshaho leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso.
Mihloti: Loko a ri na ntamu a tate ndyangu lowuya wa ka Xixurhana hi vana. Hi kona hina va-Mihloti hi nga ta n'wi hluvulela xihuku. Handle ka swona u ta ku phapha, a kuma leswaku nyenyana yi hahisile.
I mani a vulavulaka laha naswona u vulavula na mani?
Loyi a faneleke ku tata ndyangu hi vana i mani?
Loyi u n'wi tsaleke eka 2.1.2 a ri ni vana vanghana?
Xana lava a va bula timhaka leti a va huma kwihi?
I yini lexi a xi hlamarisa lexi a xi nga tolovelekanga xo biha lexi a xi endliwa hi loyi a faneleke ku tata ndyangu hi vana?
Vula vito ra nuna ni ra n'wana wa loyi a fanele ku tata ndyangu hi vana?
Loko "nyenyana yi hahisile" hi loko ku humelele yini?
Tsala swivongo swa lava bulaka laha eka ntshaho lowu.
Ndzi fanele ku hatlisa ndzi teka goza ra vukari. Rifumo ra Xixurhana ndzi ri lava hi mahlo-ngati. Futhi ndzi tiyimiserile ku ri lwela hi meno na min'wala ...
I mani a vulaka marito lawa ya tshahiweke?
Hi rihi goza ra vukarhi leri a ri tekeke?
Loyi u n'wi tsaleke eka 2.1.9 a susumetiwa hi yini ku kondza a vula marito lawa?
Xixurhana a a ri xifumi hakunene. Vula ina kumbe e-e. Seketela hi leswi nga eka tsalwa.
Vula vito ni xivongo xa Xigevenga xa lokixi ra Mapatapata.
Xana xigevenga lexi a xi tiphata xi ku hi xona mani? [25]
Kumbe
Matixisa: Gemba: Khosa: Matixisa: Mina va ri ndzi kuma yini? A ndzi swi twangi kahle. Rirhandzu. Hi marito man'wana a mi nga kumi nchumu eka rifumo ra sirha Xixu ... Yooo ...! (A ku na xitulu hi xikosi gaa!)
Hi ku landza ntshaho lowu hlamusela leswi humeleleke endzhaku ka ku dlayiwa ka Xixurhana ku fika laha Matixisa a kumaka rirhandzu ntsena. [25]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [25]
XIYENGE XA C
Hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 3
HUNGU-TSALWA
Loko u hlamurile 2.1 eka xiyenge xa B u fanele ku hlamula xa 3.2 laha ka xiyenge xa C, kasi loko u hlamurile xa 2.2, u fanele ku hlamula xa 3.1.
Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi yi landzelaka.
Mintirho ya minaa ku riku hlantswa tinguvu ndzi tlhela ndzi tiolola, ku basisa yindlu, ku sweka, ku basisa xirhapa no hlayisa mbyana ya vona. Ndzi twe ndzi tsaka ngopfu loko ndzi byeriwile leswaku ndzi ta dya leswi na vona va dyaka swona. Loko a swi nga ri tano ingi ndlala yi ndzi dlele.
Xana i mani loyi a vulavulaka laha henhla? Vula vito ni xivongo.
Xana a a tirha kwihi?
A ku humelele yina ku kondza a tikuma a ri eku tirheni laha?
Vula vanhu vambirhi lava nga va ni nkoka evuton'wini bya yena ku kondza a tikuma a fike laha a a tirha kona.
I yini xivangelo xa leswaku xivulavuri xi nga dyondzanga ku ya ekule?
Xana hi tidyondzo a xi helele eka ntangha mani?
Tsala vito ra makwavo wa loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1.
I yini lexi a xi endla leswaku loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 a vula leswaku a a nga lavi ku hatla a kuma mativula?
Xana ntirho lowu wu herise ku yini?
Endzhaku ka ku heleriwa hi ntirho xivulavuri xi kumeriwe ntirho hi mani naswona a ku ri ntirho muni?
Loko loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.1. a ri entirhweni n'wana wa yena a sala na mani?
Loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.10 u helele kwihi.
Xivulavuri xi tlhela xi hlangana nakambe kwihi ni tata wa n'wana?
Xana tata wa n'wana a a tirha yini?
Vula vito leri tata wa n'wana a a thye n'wana. [25]
Kumbe
Nhwari-mbirhi yin'we yi tshwa nkanga. Tiyisisa xivuriso lexi hi ku tsala xitsalwana u kombisa leswi swi nga humelela Ntsendzeleki loko a ri exikolweni hi le tlhelo a endla swa vugangu. [25]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [25]
NTSENGO: 75
MAKUMU
<fn>11522VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vumbirhi)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
U kamberiwa ehenhla ka tibuku TINHARHU.
Xiyenye Xa A: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI ntsena.
Xiyenge Xa B: Hlamula xivutiso XIN'WE ntsena.
Xiyenge Xa C: Hlamula xivutiso XIN'WE ntsena. NHLAWULO YA WENA YI TA LAWURIWA HI NHLAWULO YA XIYENGE XA B. Loko u hlawule swivutiso swo koma eka B, u boheka ku hlamula xivutiso xo leha eka Xiyenge Xa C. Loko u hlamule xivutiso xo leha eka B, eka C u boheka ku hlamula swivutiso swokoma.
Tirhisa ririmi ra Xitsonga leri amukelekaka.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1
Hlaya switlhokovetselo leswi landzelaka, kutani u hlawula swivutiso SWIMBIRHI NTSENA u hlamula swona.
1.1 Hlaya xitlhohokovetselo lexi kutani u hlamula swivutiso.
A ka ha ri na Mutsonga
Vutinyungubyisi bya rixaka byi le nson'weni wa rona,
Ndhavuko i ngula ya ririmi,
Ncheleto wa ndhavuko i vutinyungubyisi,
Wona i mana wa ririmi.
Dyondzo a yi na nandzu,
Nhluvuko a wu onhanga nchumu,
Hi wena u nga ni nandzu,
Nandzu wa ku fularhela magandzelo,
Va kwihi Vatsonga va xiviri,
Vatsonga va nghagula ni njhovo?
Byi rhengile.
Hinkwavo va hangalakile ni nkungwa,
Papa ra ntima ri va khubumetile,
Sweswi va dya xidlamutana ni swikwembu,
Lava saleke i masirha ya Vatsonga.
Vatukulu vaku va ninginisa tinhloko whe Gaza,
Va tshike mafi ya vutsonga ya sengela hansi,
Ririmi raku ri hundzukile mbheveve,
A ka ha ri na Mutsonga wa xiviri,
Hina hi vana va nkarhi,
Mandza ya ntsutsu wa chukele,
Hi rilela mani?
Swona i nandzu wa mani?
Siku na siku hi rima hi languta,
Hi vona vutsonga byi tihlanhla,
Byi timbeya etambeni ra vutivi.
A nga kona wa xiviri,
Nambuwa vutsonga wu tele sava,
Vutsonga byi ngungumela ehansi,
Byi nyenga byi ya ekaMakuleke
Xana hikokwalaho ka yini mutlhokovetseri a ku "a ka ha ri na Mutsonga?"
Xana mutlhokovetseri a vula yini loko a ku "Ririmi raku ri hundzukile mbheveve?"
Hi xihi xivulwa eka ndzimana ya vuntsevu lexi kombaka leswaku Xitsonga xi le kusuhi swinene no fa?
Xana i xiga-ririmi muni lexi tirhisiweke eka ndzimana ya vumune ntila wo hetelela? Hlamusela ni leswi xi vulaka swona. (2Â½)
Xana mutlhokovetseri u ri i nandzu wa mani ku va Xitsonga ni vuTsonga swi ri eku feni?
Mutlhokovetseri u ri Vutsonga byi ngungumela ehansi. "Xana leswi swi nga va swi komba yini hi Vutsonga ni Xitsonga. [12Â½]
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Swikwembu swa Afrika swi mi fularhele, Mi hundzukile mahlonga etikweni renu, Ma vokotsa kambe a mi twiwi. Swikwembu swi lemile tindleve hi swipapa, Mi ta kolola marito ya ko ya bodlhomela. 10
Mi te mi lava vutivi bya Herodotus, I ncini lexi endlaka leswaku mi nyenya buku na peni? Orhelani ndzilo wa tihunyi tenu, Shaka, Nghunghunyani, Kenyata - tihosi, va lo mi nhwi, Loko mi pavalala mi vumbuluka. 15
I mani a nga mi dyondzisa ntlangu? "Dyananani kambe mi nga hetani," A mi si vokotsa ka ha ri mpundzu, Va khomise xisweswo va vutivi, Kumbe a va ta ya teka swikwembu emarhumbini. 20
Ma ha rindze yini? Vutomi lebyi taka bya mundzuku? I mani a nga mi tshembisa byona? Swithodo leswi, vusiwana a hi nyangwa wa byona, Byi lo swi yini vumba lebyi nga vumba n'wina? 25
Ixi a mo rila ngati? Rilani hi vona ko huma mihloti ya ntima, Mi ka mi ya tisunga swi sukela kwihi? Nandzu wa n'wina ma wu tiva, Mi rhukane swikwembu swa vatata wa n'wina 30
Va khomise sweswo whe wa mbilu ya jenje; Swi khome hi mincila u swi himanisa hi tinhloko, Swi tshivelele mbholovisa swi ta khawula; Luma u pfurheta bya kondlo, A swi na vuyo u nga chavi. 35
Xana hi wihi nandzu lowu Ma-Afrika ya ntima ya wu endleke?
Hi mintila yo ringana 2-3 hlamusela leswi ndzimana ya vumbirhi yi vulaka swona. (2Â½)
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "A mi si vokotsa ka ha ri mpundzu"?
Eka ndzimana ya vunkombo ntila wa vumune vula xiga-ririmi lexi mutlhokovetseri a xi tirhiseke u tlhela u hlamusela leswi xivulwa xa kona xi vulaka swona.
"Emarhumbini" hi le kwihi?
"Chelani fole mi n'watseka ntsumi egandzelweni." Xana leswi swi endliwa loko ku endliwa yini? [12Â½]
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka.
Vutomi i xiluva. Hi ximumu xi baleka xi saseka, Nimixo xa tshambuluka xi yimisa nhloko, Hi ndzhenga xa vuna xi khonyana, Nghohe ya xona yi hatla ku hundza. 5
Vutomi i mberha, Yi phimphela byanyi ni mirhi nimixo, Yi andlala yi khubumeta misava, Loko dyambu ri hahlula mahlo ya n'oka, Nghohe ya yona i ya nkarhinyana. 10
Vutomi byi fana nindzilo wa xitiko, Hi leri landzelaka wu pfuka wu tswale nkuma, Langavi ra wona ri dya nhlanganyeto wa tihunyi bi; Ndzilo wu fa hi ku pfurha, Ndzilo wu hlalela empfundzeni. 15
Vutomi byi fana na sangu, Ri songiwa ri gimetiwa, Sangu ra hlakala nhlanhlu wu tshoveka, Ri gogonya timbambu, Byebyo i vutomi. 20
Vutomi i mapapa, Byi ya lomu ku yaka moya, Mapapa ya khidzimbela ya fihla nghohe ya tilo, Ya swivila ya halata mpfula, Nghohe ya byona yi tshama yi pfindlukile. 25
Nyika nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi. (1Â½)
Xana mbuyelelo eka xitlhokovetselo wu komba yini?
Xana i xiga-ririmi muni lexi tirhisiweke eka swivulwa leswi landzelaka. Tlhela u hlamusela leswi swivulwa leswi swi vulaka swona.
a Vutomi i xiluva. 3
b Vutomi byi fana ni ndzilo wa xitiko. 3
c Vutomi byi fana ni sangu. [12Â½] 3
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
U GANGA MANI?
Hi wihi wa wena whe Munene? U rhandza mani ka vona? Havambirhi va vatlekile loko u va languta, Va ni lunya, Ndzi kombe wa wena ndzi ta n'wi tiva. 5
Ya sasekile majaha ya Yuropa, Wa ya tiva mavito ya wona ya vujaha? Democracy na Communism, A hi swona sweswo whe Munene? A va endleriwanga ku kanganyisa. 10
Swa yila wena Munene, A swi endleki u nga teki tlhelo, U hlawula Yesu wa Nazareta? U nga tlakusi rito va nga hi twa, Hi byihi vuxaka bya yena na vona? 15
Hi ta tivonisa siku va pfukelanaka matimba, Siku Communism anga ta komba Democracy hi ritiho, Hi ta gova emixaxeni ya hina yo hambana, Mina na wena hi hakarhe swibamu, Vukati byi ta hi hambanisa. 20
Hi ta hlotana bya swihari, Loko hi kumeka hi yime hi langutana, Democracy na Communism va ta hi kuma ha ha bula. Wa wena u ta ku karihela, Wa mina yena a ndza ha vuri. 25
Ndzi ta boheka ndza ku byela, Na wena swi ta ku boha, Ku endla xitshembiso xa vukati, U ta ndzi vavela hi xivavula, Kambe a ndzi nga ku voni nandzu. 30
Ku leriwa vukosi, Vukosi bya xidlodlo xa risiva, Hitler na Musolin, A mi gange mani? Mi kume hakelo ya vunghwazi bya n'wina. 35
Xana xitlhokovetselo lexi i xa vukhongeri tipolotiki, ndhavuko kumbe vumunhu? (1Â½)
Tsavula rito rin'we eka ndzimana ya vumune leri kombaka leswaku lavambirhi va le nyimpini.
Eka ndzimana ya vuntlhanu mutlhokovetseri u ri "Democracy na Communism va ta hi kuma ha ha bula. Wa wena u ta ku karihela..." Xana hikokwalaho ka yini a kariheriwa?
Hlamusela leswi swivulwa leswi landzelaka swi vulaka swona.
a "Havambirhi va vatlekile loko u va languta." 2
b "U ta ndzi vavela hi xivavula, kambe a ndzi nga ku voni nandzu." 2
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [25]
XIYENGE XA B
NTLANGU
Hlawula xivutiso xin'we u hlamula xona:
XIVUTISO XA 2
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka.
MATIXISA Sula xifaniso xa yena emisaveni leyi.(Hi ku hlevetela)
Xana i mani a vulavulaka laha henhla? Vula vito ni xivongo.
U vulavula na mani?
Loyi u n'wi tsaleke eka 2.2 loko a tiphata u ri hi yena mani?
Xana i xifaniso xa mani lexi suriwaka emisaveni leyi?
Ina e-e Ina e-e KUMBE 2.1.5 Loyi ku suriwaka xifaniso xa yena a a endle yini ku kondza ku kunguhatiwa ku susa xifaniso xa yena? 2.1.6 Xana loyi u n'wi tsaleke eka 2.2 a ta nyikiwa yini endzhaku ka ku endla ntirho? 2.1.7 Loyi u n'wi tsaleke eka 2.2 a toloverile "ku sula swifaniso" swa vanhu emisaveni. Kombisa ntiyiso wa leswi? 2.1.8 Kun'wana eka ntlangu lowu hi kuma vamaseve. Nyika mavito ya vona. 2.1.9 Un'wana wa vamaseve u vula leswaku rifumo ra loyi u n'wi tsaleke eka 2.4 "ku ta dya makoti ya mananga", xana i yini lexi a xi endla leswaku a vula leswi? 2.1.10 Xana mutsari u fikelerile eku thyeni ximunhuhatwa Xixurhana? Hlamula kumbe kutani u seketela nhlamulo ya wena. 2.1.11 I yini lexi a xi endla leswaku vamaseve va sola loyi u n'wi tsaleke eka 2.1 ehenhla ka rifu ra nuna wa yena? 2.1.12 Xana loyi u n'wi tsaleke eka 2.3 u yi kumile hakelo ya yena endzhaku ka ku va a sule xifaniso lexi a komberiwile ku xi sula emisaveni leyi? kumbe u tlhela u seketela. 2.1.13 Xana timhaka leti tihumelela elokixini rihi? Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka. [25]
MATIXISA: ...Heyi, wonge ti ta ndzi bihela. Ndzi fanele ndzi teka Goza ra nkarhi. Rifumo ra Xixurhana ndzi ri lava hi mahlo-ngati. Futhi ndzi tiyimiserile ku ri lwela hi meno na min'wa ..."
NTSENGO WA XIYENGE XA B: Kombisa leswi humeleleke endzhaku ka ku va Matixisa a vule leswi, u tlhela u kombisa leswi rifumo ra Xixurhana ri avisiweke xiswona. [25] [25]
XIYENGE XA C
NOVHELE
Hlamula xivutiso xin'we ntsena eka xiyenge lexi, XIYAXIYA: Nhlawulo wa wena wu ta lawuriwa hi xiyenge xa B. Loko u hlamule 2.1 eka B, hlamula 3.2 eka C, kasi loko u hlamule 2.2 eka B, hlamula 3.1 eka C.
Hlaya ntshaho lowu kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Ndzi te ndza ha etlele ndzo pfuxiwa hi ku rila ka n'wana. Ndzi lo na n'wi twisa sweswo ndzo pfuka ndzi n'wi an'wisa. Loko ndzi xi languta, ndzo sungula ku rila nakambe. A xi ndzi tsundzuxa tata wa xona loyi a a ndzi etlerise vurhongo a vula leswaku wa ndzi rhandza kasi a a switiva leswaku swi ta helela empfhukeni!
Xana n'wana loyi a rila i wa rimbewu rihi?
Loyi a vulavulaka laha henhla i mani?
I yini lexi a xi ririsa loyi u n'wi tsalake eka 3.1.2?
Vula vito leri tata wa xihlangi a thye n'wana wa yena?
Xana i yini lexi endleke leswaku loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 a thya n'wana wa yena vito ra Tingana?
Xana "Tingana" leti a ti ri ta yini?
Nyika vito ra ndhawu leyi xivulavuri a xi huma eka yona?
Endzhaku ka papila ku humelele yini lexi nga endla leswaku xivulavuri xi famba naro?
Xana xivulavuri a xi vulavula marito lawa xi ri endhawini yihi naswona endyangwini wa ka mani?
Loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 u balekise ku yini laha a tshama kona. Hlamusela.
Nyika vito ni xivongo xa wanuna loyi a pfuneke xivulavuri endzhaku ka loko xi balekile.
Ina e-e 3.1.12 Xana mutsari u fikelerile eku thyeni ximunhuhatwa Ntsendzeleki? kumbe kutani u seketela.
Endzhaku ka ku baleka loyi u n'wi tsaleke eka 3.1.2 ni tata wa xihlangi va tlhele va hlangana nakambe kwihi, naswona tata wa xihlangi se a tirha yini?
Hi yihi dyondzo leyi kumekaka eka hungu-tsalwa leri? [25]
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Ndzi lerisiwile ku longa swingubyana swa mina. Va vurile leswaku ndzi fanerile ku ya sala kwale ka Baloyi hikuva a ndzi rhumiwangi hi munhu ku famba ndzi tilavela khwarha.
Hlamusela leswi humeleleke endzhaku ka leswi ku kondza Ntsendzeleki a tikuma a ri exibedlhela. [25]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [25]
NTSENGO: 75
MAKUMU
<fn>11523VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vunharhu)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
XITSALWANA
Vundzeni ni nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, yo tsakisa ni masungulo yo kongoma mhaka. Miehleketo ya nkoka. Miehleketo yo saseka no va xikarhi. Miehleketo yo ka yi nga tsakisi. Miehleketo yo huma emhakeni.
Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya swigaririmi, swivuriso ni swivulavulelo. Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swo hlayanyana ni ku rhomba ka xitayili. Swihoxo swo tala: ku nghenelela ka ririmi rin'wana. ririmi ro ka ri nga amukeleki.
Mapeletelo ni mahikahatelo
Mahikahatelo.
Ku avana ka marito ni mapeletelo.
Xivumbeko
Manghenelo ya kahle. Miri lowu nga ni tipharagirafu ta kahle. Mahetelelo.
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Papila ra Xinghana. Vundzeni ni nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, yo kongoma ya nkoka
Miehleketo yo saseka no va xikarhi
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi hume emhakeni Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi niswihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili.
Ku nghenelela ka ririmi rin'wana, ni ririmi ro ka ri nga amukeleki.
Xivumbeko
Papila ra Xikaya Papila ra Ximfumo
Adirese Tiadirese timbirhi 1Â½x2 =
Xiloso Xiloso
Mahetelelo Mahetelelo
Matimu ya mufi Vundzeni ni nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka ya nkoka.
Miehleketo yo saseka no va xikarhi.
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi hume emhakeni. Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili.
Ku nghenelela ka ririmi rin'wana, ni ririmi ro ka ri nga amukeleki. Xivumbeko
Mavito ya mufi
Lomu a nga velekiwa kona
Siku ra ku velekiwa ka yena
Malongoloxelo ya timhaka/ya vutomi bya mufi
Dayari Vundzeni ni nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, yo kongoma ya nkoka
Miehleketo yo saseka no va xikarhi.
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi huma emhakeni. Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili.
Ku nghenelela ka ririmi rin'wana, ni ririmi ro ka ri nga amukeleki. Xivumbeko
Siku (siku, nhweti na lembe)
Manghenelo ya kahle
Mahetelelo ya kahle
XIVUTISO XA 3
Xinavetiso Vundzeni
Miehleketo yo hlawuleka, ya ririmi ni masungulo yo kongoma mhaka.
Miehleketo ya nkoka.
Miehleketo yo saseka no va xikarhi.
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi. Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili.
Ririmi ro ka ri nga amukeleki Xivumbeko
Manghenelo ni nhlokomhaka ya kahle
Matirhisele ya ririmi ra vunaveti
Mahetelelo ya kahle.
Tsalwa ro titivisa
Matimu ya fanele ku kombisa leswi lendzelaka.
Mavito ni xivongo
Nomboro ya pasi
Adirese
Tinomboro ta riqingo laha ungakumekaka kona
Siku ro velekiwa
Rimbewu
Tiko leri u humaka kona
Tidyondzo ta le xikolweni
Xikolo
Ntangha lowu u wu paseke
Tidyondzo leti u ti paseke
Tidyondzo ta le kholichi / yunivhesithi
Kholichi/Yunivhesithi
Dyondzo
Tidyondzo leti u ti paseke
Matimu ya laha u tirheke kona
Vito ra khampani laha u tirheke kona
Xiyimo xa wena entirhweni lowu u wu tirheke
Nkarhi/malembe lawa u ya tirhele
Vanhu lavanga nyikaka vumbhoni/timbhoni
Mavito mambirhi/nharhu ni tinomboro ta riqingo
Vundzeni ni nkoka wa mahungu
Miehleketo yo hlawuleka, ya nkoka.
Miehleketo yo saseka no va xikarhi.
Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va yi hume emhakeni
Ririmi
Matirhiselo yo hlawuleka ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi ni swihoxo swohlayanyana ni ku rhomba ka xitayili.
Ku nghenelela ka ririmi rin'wana, ni ririmi ro ka ri nga amukeleki.
Xivumbeko
Leswi u tivisaka swona
Mavito ya mutivisi
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 4
4.1.1 Garingani wa garingani.
I vakhegula, hi vona va talaka ku sala ni vatukulu ekaya.
- Ku hungasa
Ku koka miehleketo ya vayingiseri
Timbuti.
Wo lunga xikunwana xa N'wamfenhe.
Ku yiva/ku ka u nga tshembekanga swi faya muti.
A va lovele hi mana wa vona.
I mihandzu yo bava. Loko yi vupfilei yo tshwuka.
A ku "Bubu xa nkwama tsheketa."
Hakanyingi loko vana va lovele hi manana va sala va hlupheka/xaniseka.
KUMBE
Khale tihuku ni swikhwezana a swi ri vanghana. Siku rin'wana tihuku ti lombe swigerho eka swikhwezana. Ti vuleleswaku tita swi vuyisa loko ti hetileku swi tirhisa. Swikhwezana swi kombele leswaku swigerho swa swona swi hlayisiwa no vuyisiwa loko ti hete ku swi tirhisa. Tihuku ti hlwele ku vuyisa loko ti hetile hi swigerho. Swigerho swi kale swi nyamalala swikhwezana swi sungule ku londza swigerho. Tihuku ti hlamule ti ku "ha ha lava etaleni... loko swikumekile hi ta mi tlherisela." Swigerhoa swikalanga swi kumeka. Swikhwezanaswi bohe makungu yo dlayetela swiciwana swa tihuku. Swikhwezana swi rhambe ni tinsimba ku khoma tihuku ni vusiku. Rivengo ra tihuku ni swikhwezana ra ha ri rikulu. Na namuntlha tihuku ta ha ringeta ku lavana ni swigerho swa swikhwezana loko to swi kuma kumbe vulala byi ta hela.
Tindleve ta mbhongolo
Khale tindleve ta mbhongolo a ti nga kulanga ngopfu. Siku rin'wana N'wanghala u vitane nhlengeletano ya swiharhi kutani a swi thya mavito. Swi tsundzuxiwe leswaku swi nga rivalihikuvamundzuku swi ta vutisiwa hi xin'we -xin'we. Xiharhi lexi a xi ta va xi rivele vito ra xona a xi ta n'wi tiva kahle n'wanghala. Hi siku leri landzelaka swiharhi leswi nga phaka mavito swi hlengeletane eka n'wanghala, swi vutisiwa mavito. "Ndzi mhisi,ndzi mangwa, ndzi nhongo, ndzi xipene, ndzi nguluve ya nhova ... " ku vula swiharhi leswi vutisiweke. Mbhongolo yona yi tsandzeke kutsundzuka vito ra yona; hi loko N'wanghala a hlundzuka swinene a koka - koka mbhongolo hi tindleve ti kula ku fika eka leswi ti nga xiswona namuntlha. [20]
XIVUTISO XA 5
5.1.1 Ti komba vusweti.
A va chava leswi a ri majisitarata naswona loko a ri ni milandzu a a nga voniwi nandzu.
A a ri majisitarata.
Magidi - nharhu.
Rikhotso u bohiwe ku hakela Mthovu masiku lawa a nga tsandzeka ku ya entirhweni ni ku hakela xibedlhele ni madokodela a tlhela a tlherisela R70 nhweti yinga si hela.
I wa mukhegula wa ka Nghunghunyani.
- Wansati u fanele ku tshembheka eka nuna wa yena; loko swi nga ri tano vukati bya fa.
Ku sukela siku rero mali ya muti wa khomela yi sungule ku ka yi nga ha ringani.
Xibukwana xi tumbetiwe ekule kambe siku rin'wana timhaka ti humele erivaleni.
Khomela u sele akhomiwa hi xivundza kutani a langutisabuku leyi a yi ta n'wi susa xivundza;u hlanganisiwe hi xibukwana xa le bangini lexi a xi ri ni R4 708,79.
Khomela u yile ebangini a ya kombela leswaku nsati wa yena a nga swi koti ku teka mali ehandle ka loko yi sayineriwe hi yena.
Khomela u nyikiwe tifomo leti a nga fika a tinyika Mbitsini leswaku a ti sayina hikuva u lomba mali yo aka yindlu entirhweni.
Khomela hi kutsaka u sayinile.
Hi siku leri landzelaka Mbitsiniu tekile xibukwanaxakwe xa xihundla a kongoma eka Roseline. Va endlile kungu ni mana wakwe ra leswaku mali leyi Komela a yi lomba entirhweni yi fanele ku yiviwa (a vahta vula leswaku yi lahlekile).
Khomela u fike ekaya ni madyambu a tivabyisa.
Mbitsini u byeriwe leswaku feme a yi nga ri na mali.
Ku ka a nga tshembhekanga Mbitsini swi n'wi dlayele vukati. 2x10= [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20]
NTSENGO HINKWATO: 80
<fn>11523VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITHI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA
NHLAWULO WA LE XIKARHI
Papila ra vunharhu
SWILETELO NI SWITSUNDZUXO:
Papila leri ri na Swiyenge swinharhu: A, B, C.
Hlamula swivutiso hi Xitsonga lexi ringanisiweke. Vurhon'wana na mahlamulelo layo kongoma swi ta ku tlakusela timaraka.
Tinomboro ta tinhlamulo ta wena ti fanele ti fana ni ta swivutiso.
XIYENGE XA A
XITSALWANA
Xitsalwana xa wena xi fanele xi va kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
XIVUTISO XA 1
Afrika-Dzonga hi lembe ra 2010.
Vusweti.
Ku tlangela malembe ya khume ya ntshunxeko.
Xiyaxiya xifaniso lexi kutani u xi nyika nhlokomhaka ivi u tsala xitsalwana ehansi ka yona.
Tsala xitsalwana lexi helaka hi marito lama landzelaka: vutomi lebyi wo tihlakulela.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
Eka xiyenge lexi, hlamula xivutiso xin'we ntsena eka xivutiso xa 2ni xin'we ntsena eka xivutiso xa 3. Nhlamulo ya wena yi fanele yi va kwalomu ka 120 - 150 wa marito
XIVUTISO XA 2
U vone xinavetiso xa ntirho ekaphepha-hungu ra Sunday Times. Tsalela matsalana wa lava va nga endla xinavetiso lexi u kombela ntirho.
KUMBE
Tsalela munghana wa wena papilau n'wi tsundzuxa leswaku a tihlayisa hikuva xitsongwatsongwana xa HIV/AIDS xi kona naswona xa dlaya.
KUMBE
Tsala mutimu ya mufi ya munhu loyi u n'wi tivaka.
KUMBE
Xikolo xa n'wina a xi vhakele evuhlayiselweni bya swiharhi bya Manyeleti. U wun'wana wa vadyondzi lava a va ri kona eka riendzo-dyondzoleri. Tsala dayari ya masiku ya ntlhanu ya leswi swi nga humelela eriendzweni leri.
XIVUTISO XA 3
Tsala xinavetiso (advertisement) lexi ekaxona u kombaka leswakuhikokwalaho ka yini vaendzi va matiko ya le handle kumbe va swifundza swin'wana va fanele ku endzela xifundza xa Gauteng.
KUMBE
U vone xinavetiso xa ntirhoekaphepha-hungu. Lava va tsakelaka ntirho lowu va komberiwa ku rhumela matsalwa yo titivisa (C.V). Tsala C.V. ya wena leyi u nga ta va rhumela yona.
KUMBE
U murhangeri wa vadyondzi exikolweni xa n'wina, tsala xitiviso (memo) u tivisa vadyondzi-kuloni hi vaendzi lava nga ta ta vo huma eka ndzawulo ya rihanyo.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [30]
XIYENGE XA C
Hlawula xivutiso xin'we ntsena eka xiyenge lexi u hlamula xona.
XIVUTISO XA 4
Xa Mina I Tinyeleti: F Rikhotso
4.1.1 Xana ntsheketo wu sunguriwa hi ndlela yini?
Loko mutsheketi a hetile ku tsheketaudlayiseta hi ndlela yihi?
Xana i vamani va talaka ku tsheketa naswona hikokwalaho ka yini ku tsheketa vona?
Ku tsheketiwa hinkarhi wihi wa siku?
Loko ku ri karhi ku tsheketiwa ku pfa ku yimbeleriwa. Vula mintirho mimbirhi ya swinsin'wana.
Xana N'wamfenhe a byeriwe leswaku a ku i munyu wo lunga yini loko a vutisiwa?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka ntsheketo lowu?
varindzi va tinxakwari4.1.9 Eka ntsheketo wa hikokwalaho ka yini vana lavambirhi va vuriwa vana va swisiwana?
Xana wanuna loyi loko a lava xinhwanyetana xi yimbelela a ku yini?
Nyika dyondzo leyi hi yi kumaka eka ntsheketo lowu.
KUMBE
Tsala minkomiso ya Mintsheketo leyi landzelaka:
Tindleve ta Mbhongolo.
KUMBE
XIVUTISO XA 5
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Etshinelani vanhu va tshama emabokisini layo hlamarisa ... ku tele timbyana leto ondzoo ... Vamakhelwana i maxaka. Swigevenga a va ha swi chavi ngopfu, va chava Mthovu. Hinkwavo va tiva xitori xa Mthovu ..."
Xana timbyana to ondza ti nga va ti komba yini hi ndhawu ya Tshinelani?
Vaakatiko va Tshinelani a va n'wi chava yini Mthovu?
Tsala vito ra Mufundhisi ni ra n'wana wa yena wa nhwanyana?
Nyika vito ra gqwetha ra Mthovu.
Xana nandzu lowu a wu vikiwe hi mufundhisi wu helele kwihi?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumeke endzhaku ka ku ahluriwa ka nandzu wa
Nyika vito ra nsati wa Rikhotso.
Nandzu wa Rikhotso na Mthovu wu helele kwihi?
Hi wihi nandzu lowu ninginiseke muti hinkwawo wa Tshinelani?
KUMBE
Wansati u fanele ku tshembheka eka nuna wa yena; loko swi nga ri tano vukati bya fa. Seketela mhaka leyi hi timhaka leti ti humaka eka tsalwa ra Ntlhontlho hi W.R. Chauke. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20]
MAKUMU
<fn>2000-04-tsonga.txt</fn>
NDZINGANO NA NSIRHELELO WA NAWU WA 4 WA XIHLAWUHLAWU XO KA XI NGA RI KAHLE WA 2000
WU AMUKERIWILE HI SIKU RA 2 NYENYENYANA 2000 SIKU RO SUNGULA: 16 KHOTAVUXIKA 2003 (Handle ko va swi kombetiwa hi ndlela yin'wana) (Tsalwa ra Xinghezi ri sayiniwile hi Presidente)
Tanihi laha ri hundzuluxiweke hi
Nawu wa 52 wa Ntlakuso wa Ndzingano na Nsirhelelo wa vuhundzuluxi bya Xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle wa 2002Nawu wa 55 wo Hundzuluxa Ravumbirhi Timhaka ta Xinawu wa wa 2003 Nawu wa 22 wo Hundzuluxa Timhaka ta Xinawu wa 2005
NAWU Ku nyika ntirho wa xiyenge xa 9 lexi xi hlayiwa na mhaka ya 23 ya Xedulu ya 6 eka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga ra 1996, leswaku ku ta sirheleriwa ni ku yirisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ni ku xanisa; ku tlakusa ndzingano ni ku herisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle; ku sivela na ku yirisa mbulavulo wo vanga rivengo; na ku pfuna eka timhaka leti yelanaka ni leti nga laha.
Manghenelo
Ku hlanganisela xidemokrasi etikweni leri ra hina swi lava ku susa mpfumaleko wa ndzingano eka swa vutomi ni ikhonomi, ngopfu loku ku nga na endlelo hi ntumbuluko, loku vangiweke eka matimu ya hina hi vuhlampfa, xihlawuhlawu ni vutomi bya vakhale, naswona loku tisaka ku vava ni nxaniseko wa vanhu va ka hina hi ku tala ka vona;
Hambileswi goza ro vonakala ri endliweke hi tlhelo ro tlhela ku akiwa ni ku hundzuluxa rixaka ni mavandla ya rona, ku pfumaleka ka ndzingano ni xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle swi tshama swi tama swa ha tele eka swivumbeko swa vutomi, maendlelo ni mavonelo, leswi tekelaka hansi xidemokrasi xa vumbiwa ra hina;
Masungulo yo yisa mahlweni ku lulamisa swiyimo leswi ya le ka Vumbiwa leri, exikarhi ka swin'wana, ri nga ni minkoka ya vumunhu, ndzingano, ntshuxeko ni nkoka wa swa vutomi eka vaaki lava nga ni vun'we, vo hava rixaka, na rimbewu laha hinkwaswo swi nga tsakisaka;
Afrika Dzonga ri tlhela ri va na vutihlamuleri eka matiko ehansi ka mitwanano leyi bohaka na nawu wa vuxaka bya matiko eka timfanelo ta vanhu lowu tlakusaka ndzingano kutani wu yirisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle. Exikarhi ka vutihlamuleri lebyi ku ni lebyi kombetiweke eka Nhlengeletano yo Herisa bya Swiyimo Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu Ehenhla ka Vaxisati ni Nhlengeletano yo Herisa Swivumbeko Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu ku ya hi Rixaka;
Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa xi nyika xiendlo xa huvo ya milawu ya tiko ku sivela kumbe ku yirisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ni ku tlakusa mfikelelo wa ndzingano;
Leswi swi vula ku yisa emahlweni, hi ku tirhisa xinawu na swipimelo swin'wana, swa vanhu lava xanisiweke hi matimu, vaaki ni mitlawa ya vanhu ya swa vutomi lava tekeriweke tindhawu ta vona ni switirhisiwa swa vona, va tsoniweke vumunhu bya vona naswona lava yaka mahlweni va xanisiwa;
Nawu lowu wu endla leswaku ku va na ku hundzukeriwa eka rixaka ra xidemokrasi, naswona ri kombiwa ndlela hi swinawana swa ndzingano, vunene, ndzinganiso, ku antswa ka vutomi, vululami, vumunhu na ntshuxeko,
A SWI VE TANO LESWAKU WU AMUKERIWA hi Palamente ya Riphabliki ra Afrika Dzonga, hi ndlela leyi:-
VUNDZENI KAVANYISA KA 1 TINHLAMUSELO, SWIKONGOMELO, VUTOLOKI, SWINAWANA SWO LETELA NA
MATIRHISELO YA NAWU
Tinhlamuselo
Swikongomelo swa Nawu
Matirhiselo ya Nawu
Swinawana swa Xiletelo
Ku tirhisa Nawu
KAVANYISA KA 2
NSIVELO, VUYIRISI NA VUHUNGUTI BYA XIHLAWUHLAWU XO KA XI NGA RI KAHLE, MBULAVULO WO VANGA RIVENGO NA NXANISO 6 Nsivelo na vuyirisi byin'wana na byin'wana bya xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle 7 Ku sivela xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle hi tlhelo ra rixaka 8 Ku sivela xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle hi tlhelo ra rimbewu 9 Ku sivela xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle hi tlhelo ra vulema
Ku sivela mbulavulo wo vanga rivengo 11 Ku sivela nxaniso 12 Ku sivela vuhangalasi ni nkandziyiso wa mahungu ya xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle lama hlawulaka hi ndlela yo ka yi nga ri kahle
KAVANYISA KA 3
NDZHWALO WA VUMBHONI NA MPIMO WA NTIYISO NA VUHAVA 13 Ndzhwalo wa vumbhoni 14 Mpimo wa ntiyiso na vuhava 15 Mbulavulo wo vanga rivengo na nxaniso lowu nga lawuriwiki hi mpimo wa ntiyiso
KAVANYISA KA 4 NDZINGANO ETIKHOTO 16 Tikhoto ta ndzingano na vaofisiri va khoto
X. 16 yi siviwile hi x. 1 wa Nawu wa 52 wa 2002. 17 Matsalana wa tikhoto ta ndzingano 18 Timbhoni 19 Milawu ni mafambiselo ya le khoto 20 Xivandla xa mafambiselo ku ya hi kumbe ehansi ka Nawu 21 Matimba ni mintirho ya khoto ya ndzingano 22 Vaahluri 23 Swivilelo na mikambisiso
KAVANYISA KA 5
NTLAKUSO WA NDZINGANO 24 Vutihlamuleri bya ntolovelo byo tlakusa ndzingano 25 Ntirho wa Mfumo ku tlakusa ndzingano 26 Vutihlamuleri bya vanhu lava tirhaka exikarhi ka vaaki ku tlakusa ndzingano 27 Ku tinyiketa eka swa vutomi hi vanhu hinkwavo ku tlakusa ndzingano 28 Swipimelo swo hlawuleka ku tlakusa ndzingano hi tlhelo ra rixaka, rimbewu/na vulema 29
Nxaxamelo wa swikombiso swa maendlelo ra swa hava eka mavandla man'wana
KAVANYISA KA 6 SWIHLAWULEKISO SWA NTOLOVELO NA KU TIRHISA NAWU
Swinawana 31 Ku tirhisa Nawu
X. 31 yi siviwile hi x. 3 ya Nawu wa 52 wa 2002.
KAVANYISA KA 7
NKAMBISISO WA NAWU, NHLOKOMHAKA YO KOMA NA KU SUNGULA
Ku vumbiwa wa Ndzingano wa Komiti ya Nkambisiso
Matimba, mintirho na theme ya hofisi ya Komiti ya Nkambisiso wa
Ndzingano
Xinawana xo kombandlela eka HIV/AIDS, eka rixaka hinkwaro, xiyimo xa ikhonomi ya vaaki na vutihlamuleri ni xiyimo xa ndyangu 35 Nhlokomhaka yo koma na masungulo
KAVANYISA KA 1 TINHLAMUSELO, SWIKONGOMELO, VUTOLOKI, SWINAWANA SWO LETELA NA MATIRHISELO YA NAWU
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombeta swin'wana-
vukhale' swi katsa swiyimo swo tsoniwa na nxaniseko lowukulu hi vanhu ku ya hi vukhale bya vona, ngopfu vukhale byo hluvuka;
matsalana wa khoto ya ndzingano' si vula matsalana wa khoto ya ndzingano loyi a thoriweke kumbe a boxiweke ku ya hi xiyenge xa 17, loko xi hlayiwa ni xiyenge xa 31, kutani ku katsiwa xikombekiso xin'wana na xin'wana xa 'matsalana';
Khomixini ya Ndzingano wa swa Rimbewu' swi vula Khomixini ya Ndzingano wa swa Rimbewu lowu kombetiweke eka xiyenge xa 187 xa Vumbiwa;
mumangali' swi vula munhu un'wana na un'wana loyi a ehleketelelaka leswaku ku vili ni ku tluriwa ka Nawu lowu naswona loyi a endleke xivilelo ku ya hi Nawu lowu;
Vumbiwa' swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga ra 1996 (Nawu wa 108 wa 1996);
xivandla xa vumbiwa' swi vula swivandla swin'wana na swin'wana leswi faneleke swa nseketelo wa xidemokrasi ku ya hi vumbiwa leri kombetiweke eka Kavanyisa ka 9 ka Vumbiwa na ku katsa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga;
Ndzawulo swi vula Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa;
xihlawuhlawu' swi vula xiendlo xin'wana na xin'wana kumbe ku ka ku nga nghenisiwi, ku katsa pholisi, nawu, xinawana, ntoloveto, xiyimo lexi kongomaka kumbe xi nga kongomi-
a ku vanga ku tikeriwa, swiboho kumbe ku tikeriwa eka; kumbe b alela ku vuyeriwa, mimbuyelo kumbe kuoloveriwa ku suka, munhu un'wana na un'wana ku ya hi xiyirisiwa xin'we kumbe ku tlula;
ndzingano' ku katsa hinkwaswo na vutiphini byo ringanana bya timfanelo na mitshuxeko hilaha swi kombetiweke eka Vumbiwa ku katsa de jure na de facto ya ndzingano kutani na ndzingano ku ya hi mimbuyelo;
khoto ya ndzingano ' swi vula khoto leyi kombetiweke eka xiyenge xa 6, loko xi hlayiwa na xa 31, kutani ku katsiwa xikombeto xin'wana na xin'wana xa 'khoto';
vutihlamuleri bya ndyangu' swi vula vutihlamuleri mayelana na mutekani ni mumangali, phatinara, muhlayisiwa, n'wana kumbe swirho swin'wana swa ndyangu wakwe ku yelana na loyi xirho xi nga na vutihlamuleri byo hlayisa kumbe ku seketela;
xiyimo xa ndyangu' ku katsiwa vuxirho endyangwini na timfanelo ta swa vutomi, mfuwo ni nawu ku katsa ku langutela loku fambelanaka na xiyimo xo tano;
ku xanisa' swi vula matikhomelo lama nga lavikiki lama sindzisaka kumbe ya bohaka na ku yisana ehansi, ku hungukisa kumbe ku vanga swiyimo swo biha kumbe swo chavisa kumbe swi lulamisiwile-
timhaka ta masangu, rimbewu kumbe vonelo ra timhaka ta masangu, kumbe vuxirho bya munhu kumbe vuxirho lebyi ehleketeleriwaka bya ntlawa lowu kombetiweke hi un'we kumbe ku tlula hi tlhelo ro swiyila kumbe xihlawulekisi lexi fambelanaka ni ntlawa walowo;
xiyimo xa HIV/AIDS ' ku katsiwa vukona kumbe ku ehleketeleriwa ka vukona by HIV kumbe AIDS emirini wa munhu, ku katsa tani hi swikombiso swo vonakala ku ya hi xiyimo lexi;
swihlawulekiso swa rimbewu ra xinuna na ra xisati' swi vula swilo swa timhaka ta masangu leswi munhu a swi tekeleke eka vatswari swo hambanisa leswi swi hlamarisaka, ngopfu swinene;
Nhlamuselo ya 'swihlawulekiso swa rimbewu ra xinuna na ra xisati' yi nghenisiwile hi x. 16
a ya Nawu wa 22 wa 2005.
xiyimo xa swa vukati' ku katsiwa xiyimo xo va munhu a nga tekangi kumbe ku tekiwa, ku teka kumbe ku tekiwa, ku thala kumbe ku thariwa, noni exikarhi ka rirhandzu, hambi ni munhu wa rimbewu ro fana kumbe ro hambana, leswi katsaka vutinyiketeri bya nseketelano;
Holobye' swi vula Holobye wa swa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa;
vuaka-tiko' swi vula xivongo kumbe rixaka ra masungulo naswona ku katsiwa mahanyelo lama fambelanaka na rivengo ra vamatiko na swikombiso swin'wana swo tika swa xiyimo xa xihlawuhlawu kambe a swi katsi timfanelo na vutihlamuleri lebyi talaka ku fambisana na ntivo-mfumo;
munhu' ku katsiwa munhu wa xiviri, munhu loyi a nga riki wa xiviri, ntlawa kumbe muxaka wa ntlawa kumbe muxaka wa vanhu;
ku biha emirini' swi katsa xiyimo xin'wana na xin'wana lexi yelanaka na ku biha emirini, ku lava ku biha emirini, vuswikoti byo biha emirini, kumbe ku yimisa ku biha emirini;
hlawuleriwa' swi vula leswi hlawuleriweke hi vulawuri ku ya hi Nawu;
muofisiri loyi a fambisaka' swi vula muofisiri loyi a fambisaka ndzingano wa khoto lowu kombetiweke eka xiyenge xa 16, loko xi hlayiwa na xiyenge xa 31;
swivangelo swo sivela' swi vula-
rixaka, rimbewu, timhaka ta masangu, ku biha emirini, xiyimo xa vukati, xivongo kumbe ntumbuluko wa swa vutomi, muhlovo, vonelo ra timhaka ta masangu, vukhale, vulema, vukhongeri, ntwisiso wa vunene na vubihi, ku tshema, mfuwo, ririmi na ku velekiwa; kumbe ntlawa wun'wana na wun'wana laha xihlawuhlawu xi lawuriwaka hi xiyimo lexin'wana-
swivangelo kumbe endlelo yo yisa mahlweni ku tikeriwa;
ii ku langutela ehansi; kumbe iii ku tshikilela ntsako na timfanelo ta munhu na ntshunxeko hi ndlela yo tikisa leyi fambelisaniwaka ni xihlawuhlawu ku ya hi ndzimana ya (a); 'nawu' swi vula vulawuri ku ya hi Nawu lowu;
mubohiwa' swi vula munhu un'wana na un'wana loyi mitengo yi ngheniseriweke yena ku ya hi Nawu;
xivandla' swi vula xivandla xin'wana na xin'wana lexi kombetiweke eka xiyenge xa 29, kutani ku katsiwa swivandla leswi vekeriweke eka Xedulu;
timhaka ta masangu' ku katsiwa timhaka ta masangu swo nghenelela;
Nhlamuselo ya ''timhaka ta masangu' yi nghenisiwa hi. 16 (b) wa Nawu wa 22 wa 2005.
xiyimo xa swa vutomi ni ikhonomi' swi katsa xiyimo xa vutomi kumbe ikhonomi kumbe xiyimo lexi anakanyiwaka xa munhu loyi a tikerisiweke hi vusweti, xiyimo xa le hansi xa vuthoriwa kumbe ku pfumaleka ka kumbe mithwaso ya le hansi swinene ya tidyondzo;
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga' swi vula Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leyi kombekisiweke eka xiyenge xa 184 xa Vumbiwa;
Hulumende' ku katsiwa-
ndzawulo yin'wana na yin'wana ya Hulumende kumbe vufambisi eka xiyimo xa mfumo xa tiko, provhinsi kumbe muganga;
xin'wana na xin'wana xitirhisiwa kumbe vandla-
lexi tirhisaka matimba ku xi endlaka ntirho ku ya hi Vumbiwa kumbe Vumbiwa ra provhinsi; kumbe ii lexi tirhisaka matimba ya vaaki kumbe ku endla ntirho wa vaaki ku ya hi vulawuri byin'wana na byin'wana kumbe ehansi ka nawu wa xikaya kumbe ndhavuko;
Nawu lowu' ku katsiwa vulawuri byin'wana na byin'wana lebyi endliweke ku ya hi Nawu lowu. Siku ro sungula ra x. 1: 1 Ndzati 2000.
Swikongomelo swa Nawu
Swikongomelo swa Nawu lowu-
ku vumba vulawuri lebyi laiwaka hi xiyenge xa 9 xa Vumbiwa;
ku endla leswaku papila ri tirha na moya wa Vumbiwa, ngopfungopfu-
ndzingano wa vutiphini bya timfanelo hinkwato na ntshuxeko hi vanhu ii ntlakuso wa ndzingano;
iii minkoka ya ku pfumaleka ka xihlawuhlawu xa rixaka na xa timhaka ta masangu loku nga eka xiyenge xa 1 xa Vumbiwa;
nsivelo wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ni nsirhelelo wa vumunhu hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 9 na10 swa Vumbiwa;
yiriso wa swivangelo swa rivengo, ku ya hi xihlawuhlawu, xivongo, rimbewu kumbe vukhongeli, lebyi nghenisaka nyanyuko lowu vangaka nxaniseko hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 6 (c) xa Vumbiwa na xiyenge xa 12 xa Nawu lowu;
ku nyika mimpimo ku va ku endliwa leswaku ku susiwa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle, mbulavulo wa rivengo and nxaniso, ngopfu hi tlhelo ra rixaka, rimbewu na vulema;
ku nyika maendlelo yo pima swiyimo ehansi ka xihlawuhlawu lexi nga xa hava;
ku nyika swipimelo swo dyondzisa rixaka ni ku tlakusa ntivo eka rixaka hi ta nkoka wo tlakusa ndzingano na ku lulamisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle, mbulavulo wa rivengo ni nxaniso;
ku nyika switshuxo eka valala va xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle, mbulavulo wa rivengo na nxaniso na vanhu lava mfanelo ya ndzingano yi onhiwile;
ku vekela swipimelo ku vanga leswaku vanhu va tikeriwa hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle;
ku vanga mfambelano wun'wana na vutihlamuleri bya nawu wa matiko ku katsa vutihlamuleri bya ntwanano ku ya hi, ku katsa swin'wana, Ntwanano wa Vuherisi bya Swivumbeko Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu xa Rixaka na Ntwanano wa Vuherisi bya Swivumbeko Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu xa Vaxisati.
Siku ro sungula ra x. 2: 1 Ndzati 2000.
Matirhiselo ya Nawu
Vumbiwa, tixihlawulekiso leti katsaka ntlakuso wa ndzingano hi ku tirhisa vulawuri na mimpimo yin'wana leyi vumbiweke ku sirhelela kumbe ku tlakusa vanhu lava tikiseriweke hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xa khale ni xa sweswi;
Manghenelo, swikongomelo na swinawana swo komba ndlela swa Nawu low, laha ku hetisisiwaka moya, xivangelo na swikongomelo xa Nawu lowu.
nawu wun'wana na wun'wana lowu faneleke kumbe khodo yo tirhisa ku ya hi nawu;
nawu wa matiko, ngopfu mitwanano ya matiko leyi kombetiweke eka xiyenge xa 2 na nawu wa xikaya wa matiko;
nawu wa matiko lowu pimanisekaka.
Munhu un'wana na un'wana loyi a tirhisaka kumbe a tolokaka Nawu lowu u fanele ku tekela nhlokweni vundzeni bya nkanetano na xikongomelo xa Nawu.
Siku ro sungula ra s. 3: 1 Ndzati 2000.
Swinawana swa makombandlela
Eka vuhleri wa mitengo yin'wana na yin'wana leyi nghenisiwaka ku ya hi kumbe ehansi ka Nawu lowu, swinawana leswi landzelaka swa tirha:
Ku hatlisisiwa na ku tirhana ni milandzu swo ka swi nga ri swa ximfumo, leswi pfunaka ku hoxa swandla ka tiphati eka mitengo;
mfikelelo wa vululami eka vanhu hinkwavo mayelana na vufambisi na ni ka ti foramu tin'wana ta nkanetano;
ku tirhisiwa ka swinawana swa maendlelo ku ya hi xiyenge xa 19 na endlelo ro pfuneta vuveka xandla;
ku tirhisa mimpimo yo lulamisa xikan'we ni mimpimo ya xiyiomo xo pima;
nhluvukiso wa vuswiko byo hlawuleka ni ntalo wa vanhu lava tirhisaka Nawu lowu ku kota ku tiyisisa ku sungula ku tirhisa loku ku faneleke kutani na vufambisi.
Eka ku tirhisa Nawu lowu leswi landzelaka swi fanele ku lemukiwa na ku tekeriwa enhlokweni:
Ku va kona ka xihlawuhlawu xa endlelo na ndzingano, ngopfu hi tlhelo ra rixaka, rimbewu na vulema eka swiphemu swa vutomi hikwalaho ka mbuyelo wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xa khale na sweswi, leswi tiseke hi vuhlampfa, endlelo ra xihawuhlawu; na xilaveko xo teka swipimelo eka swiyimo hinkwaswo ku hunguta xihlawuhlawu na ku pfumaleka ka ndzingano ko tano. [Siku ro sungula xiyenge-ntsongo -x. : 1 Ndzati 2000.]
Matirhiselo ya Nawu
Nawu lowu wu bohelela Hulumende na vanhu hinkwavo.
Loko nkwetlembetano wun'wana na wun'wana mayelana na mhaka leyi ku tirhaniwa na wona eka Nawu lowu wo tumbuluka exikarhi ka Nawu lowu na swihlawulekiso swin'wana na swin'wana wa nawu, handle ka Vumbiwa kumbe Nawu kumbe Nawu wa Palamente lowu hundzuluxaka Nawu lowu, swihlawulekiso swa Nawu lowu ti fanele ku humelela erivaleni.
Nawu lowu a wu tirhi eka munhu un'wana na un'wana loyi eka yena ku fikelela laha Nawu wa Ndzingano wa Vuthori wa 1998 (Nawu wa 55 wa 1998), wa tirhisiwa.
Siku ro Sungulu wa x. 5: 1 Ndzati 2000.
KAVANYISA KA 2 NSIRHELELO, KU YIRISO NAKU HERISA XIHLAWUHLAWU XO KA XI NGA RI KAHLE, MBULAVULO WA RIVENGO NA NXANISO
Nsirhelelo na yiriso wa ntolovelo wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle
Hambiloko ku ri Hulumende kumbe munhu un'wana na un'wana a nga hlawula munhu un'wana na un'wana hi ndlela ya hava.
Siku ro Sungulu wa x. 6: 1 Ndzati 2000.
Yiriso wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ku ya hi rixaka
Ku ya hi xiyenge xa 6, ku hava munhu loyi a nga hlawulaka munhu un'wana hikwalaho ka rixaka, ku katsa-
ku hangalasa vunhwa rin'wana na rin'wana kumbe vonelo, leri ri anakanyaka vukulu kumbe vutsongo ku ya hi ku katsa nhlohletelo wa, kumbe ku hoxa xandla eka, ni xivumbeko xin'wana na xin'wana xa swa nyimpi ya swa rixaka;
ku nghenelela eka nghingiriko wun'wana na wun'wana lowu lavaka ku tlakusa , kumbe lowu khumbhaka mhaka ya ntlakuso, ngopfungopfu, mayelana ni rixaka;
ku ka ku nga nghenisiwi vanhu va ntlawa wa rixaka ro karhi ehansi ka nawu wun'wana na wun'wana kumbe endlelo leri ri tikombaka ri ri ra xinawu kambe leri kahlekahle ri kongomeke eka ku hlayisa vulawuri hi ntlawa wo karhi wa rixaka;
xihlawulekiso kumbe xihlawulekiso lexi yisaka mahlweni ya mintirho ya le hansi eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa rixaka ro karhi, loko ku pimanisiwa ni ntlawa wa rixaka rin'wana;
ku ariwa ka mfikelelo eka mimbuyelo , ku katsa mfikelelo wa mintirho yo pfuneta kumbe mimbuyelo ya xikontiraka yo endla mintirho yo pfuneta ku va yi tekeriwa enhlokweni, kumbe ku tsandzeka kumbe ku tsandzeka ku teka magoza lama faneleke ya tekelaka nhlokweni swilaveko swa vanhu vo tano.
Yiriso wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle hi tlhelo ra rimbewu
Ku ya hi xiyenge xa 6, ku hava munhu loyi a nga ta hlawula swa hava munhu un'wana hikwalaho ka rimbewu, ku katsa-
rimbewu-mayelana ni nyimpi;
ku susa swirho swa xisati;
endlelo yo sirhelela vaxisati ku va vadyandzhaka va swa ndyangu;
endlelo rin'wana na rin'wana, ku katsa swa ndzhavuko, swa xikaya kumbe mikhuva ya vukhongeri, leswi onhaka xiyimo xa waxisati naswona xi yisaka hansi ndzingano exikarhi ka waxisati ni waxinuna, ku katsa ku tekela hansi xiyimo kumbe vumunhu bya n'wana wa nhwana;
polisi yin'wana na yin'wana kumbe endlelo leri ri nga ta pima mfikelelo wa waxisati eka timfanelo ta ndhawu, swa timali, ni switirhisiwa swin'wana;
xihlawuhlawu hi tlhelo ra ku biha emirini;
pimela waxisati mfikelelo wa mintirho ya swa vutomi kumbe mimbuyelo, tanihi rihanyu, dyondzo na nsirhelelo wa vutomi;
ku alana mfikelelo wa timhaka ta nkoka, ku katsa mfikelelo wa mintirho kumbe minkoka yo swa tikontiraka to nyika mintrho yo pfuneta leswaku ku ta tekeriwa enhlokweni, kumbe ku tsandzeka ku teka magoza lama faneleke ku amukela swilaveko swa vanhu vo tano;
endlelo ra le ka ndzingano wa mfikelelo wa minkoka yo kuma swilo hi vaxisati hikwalaho ka mbuyelo wa timhaka ta masangu eka vuavanyisi bya mintirho.
Ku sivela xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle hi tlhelo ra vulema
Ku ya hi xiyenge xa 6, ku hava munhu loyi anga ta hlawuriwa swa hava exikarhi ka un'wana munhu hikwalaho ka vulema, ku katsa a ku alela kumbe ku susa munhu un'wana loyi a gonekeke, xitirhisiwa xin'wana na xin'wana xa nseketelo lexi nga xa nkoka eka ku tirha ka vona eka rixaka;
ku tlula khodo ya maendlelo kumbe or vulawuri bya Byuro ya Swipimelo ya Afrika Dzonga leyi lawulaka mfikelelo wa swiyimo;
ku tsandzeka ku hunguta swisirheli leswi pimelaka kumbe swi alelaka vanhu lava gonekeke ku va va tiphina hi minkoka yo ringanana kumbe ku tsandzeka ku teka magoza ku va ku amukeriwa hi ndlela leyi faneleke swilaveko swa vanhu vo tano.
Ku sivela mbulavulo wa rivengo
Ku ya hi xihlawulekiso ya le ka xiyenge xa 12, ku hava munhu loyi a nga ta hangalasa, vulavula hi, seketela kumbe vula marito ku ya hi rin'we kumbe ku tlula ka swiyirisiwa swo karhi, ehenhla ka munhu un'wana na un'wana, leswi nga hlanganisiwaka hi ndlela leyi faneleke swi boxiwa leswaku swi ku kombeta xikongomelo xo-
pfatlanya;
ku onha kumbe ku vanga ku onha;
ntlakuso kumbe ku vanga rivengo.
Handle k ova ku hlawula milulamiso yin'wana na yin'wana ya xiyimo xa swa vutomi ehansi ka Nawu lowu, hi ku ya hi xiyenge xa 21 (n) naswona laha swi faneleke, khoto yi nga yisa nandzu wun'wana na wun'wana hi ku kandziyisa, ku hangalasa, ku boxa kumbe ku vulavula mbulavulo wa rivengo hilaha swi kombetiweke eka xiyengentsongo xa , eka Mulawuri wo yisa mahlweni swa Milandzu ya Tiko loyi a nga na vulawuri bya vandla ra mitengo ya nandzu ku ya hi nawu wa ntolovelo kume vulawuri lebyi faneleke.
Ku sivela nxaniso
Ku hava munhu loyi anga bohelelaka munhu un'wana eka nxaniso.
Vuyirisi byo hangalasa na ku kandziyisa mahungu lama nga ni xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle
Ku hava munhu loyi-
kandziyisa kumbe ku hangalasa kun'wana na kun'wana ko navetisa kumbe xitsundzuxo, Lexi xi nga vuriwa swi tiyisisekile leswaku kumbe lexi nga twisisiwaka ku va xi kombeta xikongomelo lexi veke rivaleni ku va xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ehenhla ka munhu un'wana: Ntsena loko nghenelelo wa bona fide eka vutumbuluxi bya vutshila, swivutiso swa xiakademiki na xisayense, vuringani na xiviko lexi nga kahle eka ku navela ka vaaki kumbe nkandziyiso wa mahungu man'wana na man'wana, vunavetisi kumbe xitiviso ku ya hi xiyenge xa 16 xa Vumbiwa, a swi papalatiwi hi xiyenge lexi.
KAVANYISA KA 3 NDZHWALO WA VUMBHONI NA MPIMO WA NTIYISO NA VUHAVA
Ndzhwalo wa vumbhoni
mubohiwa u fanele ku tiyisisa, hi ku tirhisa vumbhoni ekhoto, leswaku xihlawuhlawu a xi endliwanga hilaha swi ehleketeleriwak, kumbe mubohiwa u fanele ku tiyisisa leswaku endlelo rakwe a ri kona eka xin'we xa swiyirisiwa kumbe swinyingi.
Loko xihlawuhlawu xi vile kona-
hi tlhelo ra ndzima ya (a) ya nhlamuselo wa 'swivangelo swa swiyirisiwa ', kutani swi bihile, handle ka loko mubohiwa a tiyisisa leswaku xihlawuhlawu a xi bihanga;
ku ya hi ndzima ya (b) ya nhlamuselo ya 'swivangelo swa swiyirisiwa', kutani swi bihile-
loko xipimelo xin'we kumbe ku tlula lexi nga eka ndzimama ya (b) ya nhlamuselo ya 'swivangelo swa swiyirisiwa '' na ii handle ka loko mubohiwa a tiyisisa leswaku xihlawuhlawu xi hava xihoxo.
Mpimo wa ntiyiso na vuhava
A hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ku teka swipimelo leswi endliweke ku sirhelela kumbe ku hluvukisa vanhu kumbe mitlawa ya vanhu lava xanisiweke hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle kumbe swirho swo tano swa mitlawa yaleyo kumbe mitlawa ya vanhu.
Eka ku pima leswaku mubohiwa u tiyisisile leswaku xihlawuhlawu xa yena a xi bihanga, leswi landzelaka swi fanele ku tekeriwa enhlokweni:
Vundzeni;
swihlawulekisi leswi kombetiweke eka xiyengentsongo xa ;
loko xihlawuhlawu xi fanerile naswona xi lulamerile ku hambanisa exikarhi ka vanhu ku ya hi maendlelo lamanene lama pimekaka, ma nga na masungulo eka nghingiriko wa kona.
Swihlawulekisi leswi kombetiweke eka xiyengentsongo xa (b) swi katsa leswi landzelaka:
Loko xihlawuhlawu xi onha ntikelo kumbe xionha vumunhu;
nkhumbeko wa kumbe nkhumbeko lowu nga va ka kona wa xihlawuhlawu eka mumangali;
xiyimo xa mumangali exikarhi ka vaaki kumbe loko yena a xanisiwa hi tipheteni ta ntikeriwo or loko a ri wa ntlawa lowu xanisekaka hikwalaho ka tipheteni taleto to tikisela;
xivumbeko ni xiyimo lexi xihlawuhlawu xi nga ka xona;
loko xihlawuhlawu xi ri xa endlelo hi ntumbuluko;
loko xihlawuhlawu xi ri na xikongomelo lesi faneleke;
loko kumbe xiyimo lexi xihlawuhlawu xi fikelelaka xikongomelo xa xona;
loko ku ri na vupimelo byitsongo kumbe ku tikeriwa ku tsongo swi vulaka ku fikelela xikongomelo;
loko naswona mpimo lowu mubohiwa a wu fikeleleke wa magoza lama ya vonakalaka ya fanerile eka xiyimo xalexo ku-
lulamisa ku tikeriwa loku ku vangekeke ku suka kumbe loku nga ni vuxaka ni xivangelo xin'we kumbe ku tlula xa swiyirisiwa; kumbe ii ku amukela ku hambana.
Mbulavulo wo vanga rivengo na nxaniso lowu nga lawuriwiki hi mpimo wa ntiyiso
Eka eka timhaka ta mbulavulo wa rivengo na nxaniso xiyenge xa 14 a xi tirhi.
KAVANYISA KA 4 NDZINGANO ETIKHOTO
Tikhoto ta ndzingano ni vaofisiri va khoto hi xikongomelo xsa Nawu lowu, kambe ku ya hi xiyenge xa 31-
Khoto yin'wana na yin'wana ya le Henhla I khoto ya ndzingano eka ndhawu ya vulawuri bya yona;
muavanyisi un'wana na un'wana ku ya hi xiyengentsongo xa a anga hlawuriwa hi ku tsala ku va Presidente wa Vuavanyisi a va yena muofisiri loyi a fambisaka ndzingano wa khoto eka ndhawu mayelana na Vuavanyisi byakwe;
Holobye endzhaku ka loko a burisanile ni murhangeri wa vufambisi wa xifundza lexi hlamuseriweke ekaka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 1944 (Nawu wa 32 wa 1944) u fanele hi ku tivisa hi Gazette -
a hlawula khoto ya majisitarata yin'we kumbe ku tlula ku va tikhoto ta ndzingano ta xifundza lexi khumbhekaka ku fambisa;
ii hlamusela ndhawu ya vulawuri ya khoto ya ndzingano yin'wana na yin'wana, leyi yi nga van a ka swifundzantsongo swo hlaya, na swifundzanyana kumbe tindhawu tin'wana ta vulawuri leti tumbuluxiweke ku ya hi xiyenge xa 2 ya Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 1944;
iii ntlakuso kumbe mpumbo wa ndhawu ya vulawuri wa khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano;
thola ndhawu yin'we kumbe ku tlurisa eka ndhawu ya vulawuri wa khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano ku va yi tirhisiwa ku tengisa timhaka ta ndzingano;
yimisa kumbe ku hambanisa xitiviso xin'wana na xin'wana ehansi ka ndzimana : Ntsena loko mitengo yaleyo yi tsandza eka khoto ya ndzingano leyi nga hetisisiwangiki hi nkarhi wa ku hangalasiwa ka xitiviso eka Gazette hilaha swi kombetiweke eka ndzimana leyi, yi fanele ku hetisisa hi khoto, tanihi loko xitiviso xo tano xi nga hangalasiwangi; naswona.
Ndzima. (c) yi siviwa hi x. 28 ya Nawu wa 55 wa 2003.
d murhangeri wa xifundza xa vufambisi loyi a boxiweke eka ndzimana ya c ku ya hi xiyengentsongo xa 2, u fanela ku hlawula hi ku tsala majisitarata kumbe majisitarata wo engetela tani hi muofisiri loyi a fambisaka khoto ya ndzingano.
I muavanyisi ntsena, majisitarata kumbe majisitarata wo engetela loyi a heteke khosi tanihi muofisiri wo fambisa khoto ya-
a ku nga si fika siku ra ku sungula ka xiyenge xa 31; kumbe hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 31 , Naswona loyi vito ra yena ri nga katsiwa eka nongonoko lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (a), a nga hlawuriwa tano ku ya hi xiyengentsongo xa .
Vaavanyisinkululu na varhangeri va vufambisi bya xifundza va fanele-
a ku teka magoza hinkwawo lama faneleke eka switirhisiwa leswi nga kona ku hlawula kwalomu ka muofisiri un'wa wo fambisa eka khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano eka ndhawu ya yena ya vulawuri; na handle ko hlwela, a tivisa Mulawu-Jenerali wa Ndzawulo ya muavanyisi un'wana na un'wana, majisitarata kumbe majisitarata wo engetela loyi a heteke khoso yo dyondzisiswa hilaha swi kombisiweke eka xiyenge xa 31 na kumbe loyi a hlawuriweke ku ya hi xiyengentsongo xa .
Mulawuri Jenerali wa Ndzawulo u fanele ku hlanganisa ni ku hlayisa nongonoko wa muavanyisi un'wana na un'wana, majisitarata na majisitarata wo engetela loyi anga-
he ta khoso yo dyondzisiwa hi laha yi kombetiweke eka xiyenge xa 31 na ; kumbe loyi a hlawuriweke ku va muofisiri wo fambisa khoto ya ndzingano ku ya hi xiyengentsongo xa .
Muofisiri loyi a fambisaka u fanele ku endla mintirho ni migingiriko kutani a va na vutihlamuleri bya matimba lama a nyikiweke wona ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun'wana na wun'wana.
X. 16 yi siva hi x. 1 wa Nawu wa 52 wa 2002.
Matsalana wa tikhoto ta ndzingano a Ku ya hi xiyengentsongo xa 2 ni milawu leyi yi lawulaka mintirho ya vaaki, Mulawuri Jenerali wa Ndzawulo a nga thola kumbe a hlawula muofisiri un'we kumbe ku tlula, eka ndzingano wun'wana na wun'wana, wa ndzingano wun'wana na wun'wana wa khoto, unthola kumbe a hlawula muofisiri un'we kumbe ku tlula wa Ndzawulo, kumbe anga thola munhu un'we kumbe vanhu votala hi ndlela leyi lawuleriweke ni swipimelo leswi lawuleriweke, tani hi vamatsalana va khoto ya ndzingano, loyi hi ntolovelo a nga ta pfuneta khoto leyi va nga eka yona ku tirha mintirho ya yona naswona lava nga ta endla mintirho hi laha yi nga ta lawuleriwa.
Ndzima. (a) yi siviwa hi x. 2 (a) ya Nawu wa 52 wa 2002.
Loko matsalana wa khoto ya ndzingano hikwalaho ka xivangelo xin'wana na xin'wana a tsandzeka ku tirha tano kumbe loko ku ri hava matsalana loyi a nga thoriwa kumbe ku hlawuriwa wa khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano ehansi ka ndzimana ya (a), muofisiri wo fambisa loyi a khumbekaka, handle ka xiyengentsongo xa , u fanele ku hlawula muofisiri un'wana na un'wana loyi a nga na vuswikoti eka Ndzawulo ku va matsalana loko matsalana a namba a ha tsandzeka ku endla ntirho kumbe ku kala matsalana a thoriwa kumbe a hlawuriwa ehansi ka ndzimana ya (a), hi laha xiyimo xi nga va ka hi kona.
Nzima. (b) yi siviwa hi x. 2 (a) ya Nawu wa 52 wa 2002.
I muofisiri ntsena kumbe munhu loyi a boxiweke eka xiyengentsongo xa (a) loyi a heteke khoso yo dyondzisiwa tanihi matsalana wa khoto ya-
a ku nga si fika siku ra ku sungula ra xiyenge xa 31; kumbe tani hi leswi boxiweke eka 31 , Naswona loyi vito rakwe ri nga katsiwa eka nongonoko lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa , a nga thoriwa kumbe ku hlawuriwa tano ehansi ka xiyengentsongo xa (a).
Xiyengana-x. xi engeteriwa hi x. 2 (b) xa Nawu wa 52 wa 2002.
Mulawuri Jenerali wa Ndzawulo u fanele ku hlengeleta ni ku hlayisa nongonoko wa muofisiri un'wana na un'wana kumbe munhu loyi a nga -
heta khoso yo dyondzisiwa hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 31 ; kumbe hlawuriwa kumbe ku thoriwa tanihi matsalana wa khota ya ndzingano ku ya hi xiyengentsongo xa (a). [Xiyengan-x. xi engeteriwa hi x. 2 (b) xa Nawu wa 52 wa 2002.]
Mulawu-Jenerali ku ya hi swipimelo swo tano hi laha a nga pimapimaka hi kona, hi ku tsala a nga tirhisa matimba lama a nyikiweke wona hi xiyenge lexi eka muofisiri loyi a thoriweke hi Ndzawulo a nga , kambe a nga ka anga aleriwi matima man'wana na man'wana lama nga hlawuleriwaka kutani a nga hundzuluxa kumbe ku veka tlhelo miehleketo yin'wana na yin'wana ya loyi a hlawuriweke leyi endliweke eka ku va a tirhisile matimba walawo.
Timbhoni
Ku nghenelela ka timbhoni na ku hakeriwa ka timali ta timbhoni eka timhaka leti tumbulukaka eka xikombelo xa Nawu lowu swi fanele ku lawuriwa hi Holobye hi ndlela leyi lawuleriweke.
Milawu ni mafambiselo ya swa khoto
Handle kaloko swi koxometiwile eka Nawu lowu, swipimelo swa Nawu wa Tikhoto ta Majisitarata, 1994 Nawu wa 32 wa 1944, na Nawu wa Khoto ya le Henhla, 1959 Nawu 59 wa 1959, ku ya hi milawu leyi endliweke ehansi ka yona kun'we ni milawu leyi andlariweke ehansi ka Huvo ya Milawu ya Tikhoto ta Nawu, 1985 Nawu 107 wa 1985, wu tirha kun'we ni ku cinca loku koxiwaka hi vundzeni bya mhaka bya ndzinganiso wa tikhoto, ku ya hileswi swipimelo leswi swi fambelanaka ni-
ku thoriwa na mintirho ya vaofisiri;
mhaka yo karhi ni vukorhokeri bya endlelo;
ku nyikiwa ka swigwevo kumbe swileriso;
ndzeriso wa mixupulo ya nkala-nxaxamelo mayelana ni swileriso swa khoto, swa nkavanyeto ehenhla ka ku nyikiwa ka swigwevo kumbe swileriso, na ku tsan'wa khoto;
ndzilekano wa vufambisi bya swa nawu ku ya hi xiyengetsongo xa , ntsena loko ku nga ri ni nxaxamelo wun'wana lowu endliweke eka milawu leyi nga ehansi ka xiyenge xa 30 xa Nawu lowu.
Tindlela hinkwato leti landzeleriwaka loko ku nga si va ni khoto ku fanele ku endliwa ekhoto leyi pfulekeleke mani na mani, handle kaloko khoto yo karhi yi nga lerisa hi ndlela yin'wana leyi vuyerisaka vufambisi bya vululami.
a Hi ku lawuriwa hi ndzimana ya b, ku hava xin'wana eka Nawu lowu lexi bakanyelaka etlhelo ntshamo wa khoto ya ka majisitarata tanihi ndzinganiso wa khoto ku va yi humesa xileriso lexi andlariweke eka xiyenge xa 21 21, lexi hundzaka swikoxo swa mali ya ndzilekano wa mafambiselo ya xinawu wa khoto ya ka majisitarata, eka mhaka leyi xileriso xi faneleke ku hudzisiwa hi ndlela leyi lawuleriweke gqweta ra Khotonkulu leyi nga ni matimba ya vulawuri bya swa nawu eka ndzilekano wa swa mafambiselo ya swa nawu.
b Ku humelerisiwa ka ndzimana ya a, loku fambelanaka ni ku tiyisisiwa ka xileriso, ku vekiwanyana etlhelo ku kondza xikombelo xin'wana ni xin'wana xo hundzela emahlweni xi humelerisiwile ku kondza xiyenge xa 23 xi gimetiwile.
Nsimeko wa ku humelerisiwa ka mhaka yo karhi ku ya hi maendlelo lama vekiweke hi ku landza swipimelo kumbe ehansi ka Nawu
Ku humelerisiwa ka mhaka yo karhi ku ya hi maendlelo lama vekiweke ehansi ka Nawu lowu, ku nga simekiwa hi-
munhu un'wana ni un'wana loyi a tirhaka ematshan'wini ya munhu un'wana loyi a nga ta ka a nga endli hi ndlela leyi va yimelaka hi xiviri;
munhu un'wana ni un'wana loyi a tirhaka tanihi xirho xa, kumbe hi ku navela ka , ntlawa kumbe nhlengeletano wa vanhu;
munhu un'wana ni un'wana loyi a endlaka ku ya hi ku navela ka vaaki;
nhlangano wun'wana ni wun'wana lowu endleka ku ya hi ku navela ka swirho swa wona;
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, kumbe Khomixini ya Ndzinganiso wa swa Rimbewu.
Munhu loyi a tsakelaka ku simeka ku humelerisiwa ka mhaka yo karhi ku ya hi maendlelo lama vekiweke ehansi ka swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu, ku fanele ku tivisiwa matsalana wa khoto ya ndzingano ku ya hi maendlelo lama lawuleriweke mhaka leyi fanaka, mayelana ni ku navela kakwe ku va a simeka maendlelo lama.
a Matsalana wa khoto ya ndzingano u fanele ku hundzisela xikombelo lexi eka mutirhelamfumo loyi a tirhanaka ni khoto ya ndzinganiso loyi hi nkarhi lowu pimiweke endzhaku ka ku tivisiwa ka xikombelo lexi a faneleke ku teka xiboho mayelana na loko mhaka yoleyo yi fanerile ku va yi yingiseriwa eka khoto ya ndzingano, kumbe loko yi fanele ku hundziseriwa kun'wana lomu ku faneleke, huvo, khoto, ntshamo wa swa vululami, kumbe foramu (laha vuriwaka foramu yin'wana leyi nga pfunaka hi tlhelo rin'wana) leyi hi ku ya hi vonelo ra mutirhela mfumo loyi a khumbekaka eka mhaka yoleyo a nga langutisanaka kahle ni mhaka leyi ku ya hi swipimelo swa matimba na mintirho ya foramu leyi.
Loko mutirhela mfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a boha leswaku mhaka leyi yi yingiseriwa ekhoto ya ndzingano, u fanele ku landzelela maendlelo lama vekiweke ku yi hundzisela eka matsalana wa khoto ya ndzingano loyi a faneleke ku veka siku ra ku yingiseriwa ka mhaka yoleyo hi nkarhi lowu lawuleriweke ku endla tano.
Mutirhelamfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo, u fanele ku sungula a tekela swiyimo hinkwaswo enhlokweni loko a nga si hundzisela mhaka yoleyo emahlweni tani hilaha swi andlariweke hakona eka xiyengetsongo xa , laha swi katsaka leswi landzelaka:
a swiyimo swa xiviri xa mintlawa kun'we ngopfu-ngopfu muvileri;
b mfikelelo eka ndhawu leyi nga ha tirhisiwaka tanihi foramu leyi ku tekiweke xiboho xo yi tirhisa;
swilaveko ni ku navela ka mintlawa kun'we ngopfu-ngopfu muvileri;
muxaka wa maendlelo lama languteriweke na loko mbuyelo wa maendlelo lama ya nga humelerisa ndlandlamuko wa maavanyiselo lamo rhanga na vutivi bya swa nawu eka xiyenge lexi xa nawu;
mavonelo ya nkhaqato ya mufambisi eka foramu yin'wana ni yin'wana leyi nga vaka yi fikelerile ku tirhisiwa tanihi xirindzamhangu.
a Loko mutirhelamfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a boha leswaku mhaka leyi yi yingiseriwa ekhoto ya ndzingano, u fanele ku yi hundzisela eka matsalana wa khoto ya ndzingano, laha tirhisaka tindlela leti faneleke ku endla xiboho lexi letelaka matsalana wa khoto ya ndzingano ku hundzisela mhaka yoleyo eka foramu yin'wana leyi boxiweke eka xileriso lexi humesiweke.
b Eku humelerisiweni ka xileriso lexi andlariweke eka ndzimana ya a, mutirhelamfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a nga ha engetela marito yo karhi ehenhla ka xileriso lama a vonaka swi fanerile ku ma hundzisa hi xikongomelo xo lemukisa foramu ya xirindzamhangu.
Eku amukeriweni ka xileriso lexi boxiweke eka xiyengetsongo xa 5, matsalana wa khoto ya ndzingano u fanele ku hundzisa mhaka yoleyo kutani a tlhandlekela hi ku tivisa mintlawa mayelana ni ku hundzisiwa ka mhaka leyi fanaka hi ku tirhisa tindlela leti faneleke.
Eku amukeriweni ka mhaka leyi hundzisiweke, foramu leyi amukeleke mhaka leyi yi fanele ku tirhana ni mhaka leyi hi xihatla ku ya hi swipimelo swa matimba ni mintirho leyi averiweke.
Loko foramu leyi yin'wana yi boxiweke eka xiyengetsongo xa -
yi hluleka ku tirhana ni mhaka leyi hi nkarhi lowu nga heteki mbilu eka swiyimo; kumbe a yi swi koti ku tshamisisa mhaka yoleyo hi ndlela leyi enetisaka un'we kumbe ha vumbirhi bya mintlawa tani hilaha swi languteriweke ku suka eka foramu leyi yin'wana, hi ku ya hi tindlela leti faneleke, u fanele ku tlherisela mhaka yoleyo eka khoto ya ndzingano laha mhaka leyi yi hundzisiweke yi suka kona hi xikongomelo xo va yi ya ahluriwa hi nkarhi lowu vekiweke ku sukela hi siku leri yi tlherisiweke ha rona eka khoto ya ndzingano.
Mfumo na tindhawu ta swa vumbiwa swi fanele ku pfuna munhu un'wana ni un'wana loyi a tsakelaka ku sungula maendlelo ku ya hi swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu ku ya hilaha swi nga swi kotaka hakona, laha exkarhi ka swin'wana swa swona, swi faneleke ku vona leswaku munhu u leteriwa ku fikelela mutirhi loyi a faneleke ku va a kota ku teka goza leri faneleke ku yisa mhaka ya muxaka lowu emahlweni.
Matimba na mintirho ya khoto ya ndzingano
Khoto ya ndzingano leyi timhaka to karhi ti sunguriweke kona, ku ya hi swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu, yi fanele ku endla ndzavisiso hi ku landzelela tindlela leti faneleke ku kumisisa loko ku vile xihlawuhlawu lexi pheweleke etlhelo rin'we, mbulavulo lowu byalaka rivengo kumbe mpfilungano, ku ya hileswi xiyimo xi nga ta va xiswona, swi humeleleke hakona, tani hilaha swi hehliwaka hakona.
Endzhaku ka ndzavisiso lowu, khoto yi nga endla xileriso lexi faneleke ku ya hi swiyimo, laha swi katsaka-
xileriso xa nkarhinyana;
xileriso xa xihlambanyo;
xileriso lexi tisaka ntwanano exikarhi ka mintlawa ku ya hi maendlelo ra xileriso xa khoto;
xileriso xa ku hakela onhokelo wo karhi mayelana ni ku lahlekeriwa ka swa timali loku nga ni vumbhoni, ku katsa ni ku lahlekeriwa loku ka ha landzelaka, kumbe mayelana ni ku tsan'wiwa ka xindzhuti, ku twisiwa ku vava na nxaniseko kumbe ku xaniseka ka le moyeni ni le miehleketweni, loku vangiweke hi xihlawuhlawu lexi pheweleke etlhelo rin'we, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo kumbe mpfilungano lowu ku kongomaniweke na kona.
endzhaku ka ku yingisela miehleketo ya mintlawa kumbe ehandle ka vukona bya muhehliwa, miehleketo ya mumangari ehenhla ka mhaka leyi, xileriso xa ku hakela onhakalo hi xivumbeko xa xikhenso eka xirho kumbe nhlangano lowu khumbekaka;
xileriso lexi sivelaka maendlelo ra xihlawuhlawu lexi nga tengangiki kumbe letelaka magoza lama faneleke ku tekiwa ku yimisa xihlawuhlawu lexi nga tengangiki, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo kumbe mpfilumpfilu;
xileriso xa ku endla leswaku minkateko na mihanano yo karhi leyi fihliweke hi ku tirhisa swivangelo leswi nga tengangiki ku vona leswaku swi fikelela mumangari loyi a khumbekaka;
xileriso xa ku simeka mimpimo yo karhi leyi nga ta lulamisa xihlawuhlawu lexi nga tengangiki, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo kumbe mpfilumpfilu lowu khumbekaka;
xileriso lexi letelaka ku amukeriwa ka ntlawa kumbe wa vanhu hi mumangalaleriwa;
xileriso xa ku pfumelela ku tisola loku nga riki ni swipimelo;
xileriso lexi lavaka mumangaleriwa ku yisiwa eka nhlelo wa tipholisi to karhi kumbe maendlelo tani hilaha swi andlariweke hi khoto;
xileriso lexi faneleke lexi nga kotaka ku hingakanya hi tumbuluko, ku katsa ni ku bumabumeriwa eka mfumo ku vekanyana etlhelo kumbe ku tlherisela endzhaku layisense ya munhu;
xiletelo lexi lavaka mumangalaleriwa ku endla swiviko swa mafambelo ya mhaka swa nkarhi na nkarhi ekhoto kumbe eka xivandla xa swa vumbiwa lexi faneleke mayelana ni ku humelerisiwa ka xileriso xa khoto;
xileriso lexi letelaka matsalana wa khoto ya ndzingano ku yisa mhaka yoleyo eka Mufambisi wa Vuchuchisi bya Vaaki loyi a nga ni matimba ya vulawuri bya ndzilekano wa swa nawu mayelana ni matshalatshala ya ku humelerisa xihehlo xa mafambiselo ya nandzu ku ya hi swipimelo swa nawu wa mani na mani kumbe nsimeko wa milawu;
xileriso lexi faneleke xa mintsengo leyi koxiwaka hi xirho lexin'wana ehenhla ka mafambiselo ya mhaka yoleyo;
xileriso xa ku landzelela xipimelo xin'wana ni xin'wana xa Nawu.
xileriso lexi endliweke hi khoto ya ndzingano ku ya hi milawu ya kumbe leyi nga ehansi ka Nawu lowu ku ni xiave xa ku nga humelerisa goza ra swa mayelana ni vuxaka nya vaaki, laha swi faneleke.
Khoto leyi ya swa ndzinganiso yi nga, hi nkarhi wolowo kumbe endzhaku ka nkambisiso, hundzusela-
swivilelo swa yona ku ya hi mafambiselo ya yona yan'wana na yin'wana, ngopfungopfu ku lwisana kumbe ku hluleka ku xaxamela ni swiringanyeto swa Nawu lowu loku phikelelaka, kumbe eka maendlelo lama nga ni xihlawuhlawu lexi nga tengangiki, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo, kumbe mpfilumpfilu lowu nga vangiwaka ehenhla ka xivandla xin'wana ni xin'wana xa swa vumbiwa ku va mhaka yoleyo yi lavisisiwa ku kala yi koxometiwa;
maendlelo yan'wana ni yan'wana lama khoto leyi yi havaxerisiweke wona eka xivandla xin'wana ni xin'wana xa swa vumbiwa kumbe ntlawa wo karhi lowu faneleke ku tisa vulamuri, ndzivalelano kumbe nkanerisano.
Khoto leyi ya ndzingano yi ni matimba hinkwawo yo tatisa lama nga ni nkoka kumbe lama nga ni vuswikoti bya nxiyaxiyo ehenhla ka mahumeleriselo ya mintirho na matimba ya yona, ku katsa matimba ya ku nyika swileriso swa vuhlanganisi kumbe swa minsivelo ya swiendlo swo karhi.
Vakamberi
Eka maendlelo ran'wana ni yin'wana ku ya hi swipimelo swa kumbe leswi nga ehansi ka Nawu lowu, khoto leyi yi nga, ku ya hi xikombelo xa un'wana wa lava khumbekaka, kumbe ku ya hi vonelo ra yona loko mufambisi wa mhaka leyi a swi vona tanihi goza leri nga vuyiserisaka vululami, yi nga boha xileriso xa ku kuma nseketelo ku suka eka un'we kumbe vanhu vambirhi lava ringaneleke ni ku va kona nakona lava nga kumekaka va ri karhi va tsakela ku tshama va tirha tanihi vakamberi.
Vakamberi lava thoriweke ku ya hi milawu ya xiyengetsongo va, ku ya hi xiyengetsongo , va lulamerile ku va swirho swa khoto leyi ku ya hi mintirho ya Nawu lowu.
Mhaka yin'wana ni yin'wana leyi nga humelelaka ku humelerisa xiboho eka mafambiselo lama khumbekaka kun'we ni xivutiso lexi kongomesiweke eku kumisiseni loko mhaka ya xiboho lexi xi tekiwile ku ya hi timhaka leti tiyeke kumbe leti nga ta nawu, swi fanele ku endliwa tano hi mufambisi wa mhaka leyi ku ya hi mukhuva lowu lawuleriweke ku endla tano.
Eka timhaka hinkwato leti tiyeke leswi kumiweke kumbe xiboho xa nhlayonyingi ya swirho swa khoto leyi swi tekiwa tanihi leswi tiyeke emahlweni ka khoto leyi hambiloko un'wana wa vakamberi a kumile leswi hambaneke ni lavan'wana, swi ta tshama tano tanihi xiboho xa khoto.
a Loko mukamberi a lova, kumbe ku ya hi vonelo ra mufambisi wa mhaka leyi yoloye a hluleka ku tirha tanihi mukamberi, kumbe a kumeka a nga ri kona hikokwalaho ka xivangelo xin'wana ni xin'wana, kumbe a lerisiwile ku tintshuxa eka mhaka leyi eka goza rin'wana ni rin'wana leri humelerisiwaka mhaka leyi yi nga si gimetiwa, mufambisi wa mhaka leyi a nga, ku enerisa ku humelerisiwa ka vululami, kumbe endzhaku ka ku kambisisa swinene njhekanjhekisano loku veke kona exikarhi mintlawa leyi khumbekaka, kumbe vayimeri va vona va nawu-
letela leswaku mhaka leyi yi yisiwa emahlweni laha yi nga yingiseriwaka hi xirho kumbe swirho leswi saleke swa khoto;
ii letela leswaku magoza ya mhaka leyi ya sunguriwa hi vuntshwa; kumbe iii loko mukamberi a nga ri kona, mhaka leyi yi yisiwa emahlweni ku kondza mukamberi wa mhaka leyi a kumeka.
Mufambisi wa mhaka leyi u fanele ku nyika swivangelo swa xiletelo xin'wana ni xin'wana lexi nga kona eka ndzimanantsongo (i) kumbe (ii).
a Mufambisi wa mhaka loyi a pfunetiweke hi vakamberi eka nkambisiso lowu loyi a khumbekaka eka mhaka leyi a kumeke xileriso xo karhi lexi vekiweke ehenhla ka yena, u fanele ku rhekhoda swivangelo swa swa vonelo rakwe-
loko loyi a khumbekaka eka mafambiselo ya mhaka leyi a nga pfunetiwi hi muyimeri wa swa nawu; na ii loko mufambisi wa mhaka leyi a ri ni mavonelo ya leswaku vakamberi lava khumbekaka va fikelerile xiboho lexi hoxekeke hakunenenene.
Matsalani wa khoto ya ndzingano u fanele ku yisa swivangelo na rhekhodo eka khoto yo vilelaehenhla ka mhaka leyi hi xihatla lexi nga kotekaka, ku va mhaka leyi yi ya kambisisiwa ku ya hi mukhuva lowu lawuleriweke.
Khoto yo vilela yi ni matimba ya ku tiyisisa leswi kumekeke kumbe ku nyika xileriso lexi faneleke mayelana ni leswi kumekeka, ku ya hi vonelo ra khoto yo vilela leyi leteriweke hi matshamelo ya timhaka.
Munhu un'wana ni un'wana loyi a vilerisiwaka hi xileriso lexi nyikiweke hi khoto ya ta ndzinagniso ku ya hi milawu ya kumbe leyi nga ehansi ka Nawu lowu, hi nkarhi lowu pimiweke, a nga endla xivilelo mayelana ni xileriso xolexo eKhoto ya le Henhla leyi nga ni matimba ya ndzilekano wa swa mafambiselo ya nawu kumbe Khoto Leyikulu ya Xivilelo, ku ya hileswi mhaka yi nga ta va yi tshamisise xiswona.
Eka xivilelo, Khoto ya le Henhla kumbe Khoto Leyikulu ya Xivilelo, ku ya hileswi mhaka yi tshamisiseke xiswona, yi nga nyika xiboho xolexo ku ya hileswi yi nga swi vonisaka xiswona.
Handle ko lwisana ni xiyenge , munhu un'wana ni un'wana loyi a vilerisiwaka hi xileriso lexi nyikiweke hi khoto ya ndzingano, a nga kongomana ni Khoto ya swa Vumbiwa ku ya endla xivilelo kambe hi ku landzelela milawu leyi vekiweke mayelana ni maendlelo lama.
Eka xiyimo lexi veke kona xa ku lwisana ka swiboho leswi tekiweke hi vafambisi va timhaka leti ku ya hi ndzimana (b) ya nhlamuselo ya 'swivandla leswi yirisiweke', Holobye a nga hundzisela nandzu lowu boxiweke eKhoto Leyikulu ku va yi ya kambisisiwa.
a Loko mufambisi wa mhaka ekhoto ya ka majisitarata a teka xiboho lexi fambelanaka ni maendlelo ra xihlawuhlawu lama kumekaka eka ndzimana b ya 'swivandla leswi yirisiweke', xiboho lexi xi fanele xi yisiwa eKhoto ya le Henhla leyi nga ni matimba ya vulawuri bya ndzilekano wa mafambiselo ya nawu ku ya kambisisiwa endzhaku kaloko mhaka leyi yi gimetiwile ku ya hi mafambiselo ya khoto ya ka majisitarata.
Khoto ya le Henhla leyi khumbekaka, yi endla xiboho ku ya hi xivandla lexi boxiweke eka xiyengetsongo (a) endzhaku kaloko yi kambisisile mhaka leyi, kutani yi teka xiboho ku ya hi swiletelo swa Nawu lowu hi ndlela leyi faneleke.
Mahumelerisiwelo ya xiyengetsongo (a) ya vekiwa etlhelonyana ku kondza xivilelo xin'wana na xin'wana leyi endliweke eka xiyenge lexi yi fikisiwa emakumu.
KAVANYISA 5 NTLAKUSO WA NDZINGANISO
Vutihlamuleri byo angarhela bya ku tlakusa ndzinganiso
Mfumo wu ni ntirho ni vutihlamuleri bya ku tlakusa ndzinganiso.
Vanhu hinkwavo va ni ntirho ni vutihlamuleri bya ku tlakusa ndzinganiso. [Siku ra ku sungula ka nawu lowu wa x. 24 ri ta tivisiwa ximfumo.]
Ntirho wa Mfumo wa ku tlakusa ndzinganiso
Mfumo wu fanele ku va laha swi faneleke hi ku pfuniwa hi swivandla leswi faneleke swa ta vumbiwa wu-
tumbuluxa ndzemukiso wa timfanelo-xidzi hi xikongomelo xo tlakusa xiyimo xa ntwisiso, nxiximo wo vupfa na ndzinganiso;
teka magoza ya ku tumbuluxa na ku simeka minongonoko leyi nga tlakusa ndzinganiso; na ku laha swi faneleke kumbe laha swi kongomeke-
tumbuluxa makungu ya magoza lama nga ta lulamisa xihlawuhlawu xin'wana ni xin'wana lexi nga tengangiki, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo, kumbe mpfilumpfilu, ii humelerisa mavekelo ya milawu leyi nga yisa emahlweni ku tlakusa ndzinganiso na ku tumbuluxa rimba ra xinawu leri xaxamelaka ni swikongomelo swa Nawu lowu;
iii tumbuluxa milawu ya matirhelo hilaha yi xaxametiweke hakona eka Nawu lowu hi xikongomelo xa ku tlakusa ndzinganiso na ku tumbuluxa swiletelo, ku katsa ni milawu leyi fambelanaka na timhaka to karhi;
nyika mpfuneto, switsundzuxo na ndzetelo eka timhaka ta ndzinganiso;
tumbuluxa maendlelo lama faneleke ya xindyangu lama tirhanaka ni xihlawuhlawu lexi nga tengangiki, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo kumbe mpfilumpfilu;
vi khoma mapfhumba ya vuxokoxoko bya tivisa Nawu lowu hi vuenti ni vuandlalo.
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga ni mavandla man'wana ya swa vumbiwa ma nga, tanihi switatiso eka swiboho swin'wana, ku ya hi Vumbiwa kumbe nawu, kombela xivandla xin'wana ni xin'wana lexi kumekaka ehansi ka nhlamuselo ya Mfumo kumbe munhu un'wana ni un'wana ku nyika vuxokoxoko ehenhla ka magoza lama fambelanaka ni makumelo ya ndzinganiso ku katsa ni lomu swi faneleke eka goza ra xinawu ni vukulu kun'we ni nxaxamelo ni mavekiwelo ya milawu, milawu ya matirhelo na minongonoko.
Ku engetela eka matimba ni mintirho ya mavandla ya swa vumbiwa nakona mavandla lama ya ni matimba ya ku-
pfuna vavileri ku simeka maendlelo ekhoto ya swa ndzinganiso, ngopfungopfu vavileri lava nga kayetiwa nkateko;
fambisa vulavisisi eka milandzu na ku endla swibumabumelo tani hilaha swi leteriwaka hi khoto mayelana ni mphikelelo wa kamanyetano wa Nawu lowu, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo, mpfilumpfilu lowu kongomisiwaka eka vona hi khoto ya ndzinganiso kombela ku suka eka Ndzawulo, ku ya hi maendlelo lama hlawuriweke, swiviko swa nkarhi ni nkarhi mayelana ni milandzu yo hlaya ku katsa xivumbeko xa yona kun'we ni swiboho swa kona swo hetelela.
Vaholobye hinkwavo va fanele ku humelerisa magoza ku suka eka swipfuno leswi nga kona leswi kongomisiweke eka fikelela ndzinganiso eka swiyenge swa vona swa vutihlamuleri hi ku-
asusa xivumbeko xin'wana ni xin'wana xa xihlawuhlawu lexi nga tengangiki kumbe matirhelo lama kucetelaka mpfumaleko wo ringana wa nawu wun'wana ni wun'wana, pholisi kumbe maendlelo lama Vaholobye volavo va nga ni vutihlamuleri bya kona; na lulamisa na simeka makungu ya ndzinganiso hi mukhuva lowu hlawuleriweke, vundzeni lebyi faneleke ku katsa rimba ra nkarhi ra ku humelerisa makungu yalawo, lama longoloxiweke hi ku tirhisana na Holobye wa swa Timali.
a Makungu ya ndzinganiso ya fanele ku yisiwa eka Khomixini ya
Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga eka malembe mambirhi lama Nawu lowu wu sunguleke ku tirha ha wona, leswaku ku tirhaniwa na wona hi mukhuva lowu hlawuleriweke.
bKhomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku tirhisana na Khomixini ya Ndzinganiso wa Rimbewu loko yi tirhana ni makungu lama koxometiweke eka ndzimana a. [Siku ra ku simekiwa ka x. 25 ri ta tivisiwa ximfumo.]
Vutihlamuleri bya vanhu lava tirhaka eka xiyenge xa vaaki xa ku tlakusa ndzinganiso
I vutihlamuleri bya munhu un'wana ni un'wana loyi a tinghenisaka eka kontiraka ni Mfumo hi ku kongoma kumbe hi tindlela tin'wana leti fambelanaka ni swona kumbe munhu loyi a nga ni nhlohletelo wa matimba ya ku tlakusa ndzinganiso hi ku-
amukela makungu ya ndzinganiso lama faneleke, milawu, maendlelo lama fambisiwaka hi nawu kun'we ni mimpimo yin'wana leyi ringaneleke ntlakuso wa ndzinganiso eka ndzhendzeleko wa matirhelo ya vona;
humelerisa ni ku landzelerisa ku humelerisa loku ka makungu ya ndzinganiso, milawu na maendlelo lama fambisiwaka hi nawu lowu ma tlakuseke; na endla swiviko swa nkarhi na nkarhi swa ku landzelerisa matimba ya ximfumo kumbe swivandla leswi nga vaka kona ku ya hi swipimelo leswi faneleke.
Siku ra ku sungula ka x. 26 ku ta tivisiwa ximfumo.
Xiboho xa xinakulobye xa vanhu hinkwavo xa ku tlakusa ndzinganiso
Ku ya hi nkondletelo wa xiyenge xa 26, vanhu hinkwavo, minhlangano leyi nga ri ki ya mfumo, minhlangano leyi kongomaneke na swa miganga kun'we ni swiyenge swa mafumelo ya vukosi swi fanele ku tlakusa ndzinganiso eka vuxaka bya swona ni minhlangano yin'wana eka migingingiriko ya yona ya vaaki.
Holobye wa Vululami u fanele ku tumbuluxa swipimelo mayelana ni Nawu lowu kutani Vaholobye lavan'wana na vona va nga tumbuluxa swipimelo mayelana ni Milawu yin'wana nga ta endla leswaku tikhampani, swiyenge swa mabindzu ya vanhu vo karhi, xinakulobye, swipanu, minhlangano ya swa mintlangu, minhlangano ya xibindzu leyi kongomaneke ni swo karhi ku katsa ni minhlangano leyi lomu swi faneleke ku ya hi xiyimo, swilaveko na nkucetelo, swi fanele ku lulamisa ndzinganiso wa makungu kumbe ku xaxamela ni milawu leyi lawuleriweke maendlelo kumbe ku vikela huvo kumbe xivandla mayelana ni mimpimo ya ku tlakusa ndzinganiso. [Siku ra ku sungula ka x.27 ku ta tivisiwa ximfumo.]
Mimpimo yo hlawuleka ya ku tlakusa ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa
Loko swo tiyisisiwa leswaku xigwevo lexi nyikiweke eka nandzu wun'wana ni wun'wana ku vile ni xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe vutsoniwa swi vile ni xiave eku eku vangeni ka nandzu lowu, swoleswo swi fanele ku tekiwa swi nyanyisile xiyimo tanihi swikongomelo swa xigwevo lexi.
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika-Dzonga, yi fanele eka xiviko xa yona lexi boxiweke eka xiyenge xa 15 xa Nawu wa Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu, 1994 (Nawu 54 wa 1994), xi fanele ku katsa xikambelo mayelana nileswi xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku ya hi rixaka, rimbewu na vutsoniwa ku phikelela eka Riphabliki, switandzhaku swa kona na swibumabumelo leswi paluxaka hilaha swiphiqo leswi swi ahlurisiweke xiswona.
a Mfumo, swivandla leswi humelerisaka mintirho ya vaaki na vanhu hinkwavo, swi ni ntirho na vutihlamuleri, ngopfungopfu ku herisa xihlawuhlawu mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa;
ii tlakusa ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa.
bEku humelerisiweni ka mintirho na vutihlamuleri lebyi boxiweke eka ndzimana a, Mfumo, swivandla leswi humelerisaka mintirho ya vaaki na lomu swi faneleke ni ku kongoma, tindhawu ta vutivi bya swa nawu na leti nga ri kit a swa nawu, swi fanele ku-
hlela milawu, tipholisi na maendlelo hi xikongomelo xa ku susa swiphemu hinkwaswo leswi nga ni xihlawuhlawu lexi nga tengangiki;
ii endla milawu leyi faneleke, tumbuluxa tipholisi leti ndlandlamukeke na ku sungula milawu ya maendlelo ku kota ku susa xihlawuhlawu ku ya hi rixaka, rimbewu na vutsoniwa;
iii amukela makungu ya nghingiriko lowu khomekaka wa ku tlakusa na ku fikelela ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa, na iv nyika xirhangana eku suseni ka xihlawuhlawu lexi nga tengangiki na ntlakuso wa ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa.
Xikombiso xa nongonoko wa maendlelo lama nga tengangiki eka swiyenge swin'wana
Handle ko hambuka ku suka eka vukoxometi byo angarhela bya Nawu lowu, Kungu ra Nawu lowu wu kongomisiwile eku kombiseni na ku tiyisisa maendlelo man'wana lama nga kumbe lama nga vaka ma nga tengangiki, lama tivekaka swinene nakona lama lavaka ku lulamisiwa. [Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.]
Mfumo wu fanele laha swi faneleke wu vona leswaku mavumbelo ya milawu na mimpimo yin'wana yi tirhisiwa ku lulamisa maendlelo lama boxiweke eka xiyengetsongo . [Siku ra ku sungula ka xiy. x27 ku ta tivisiwa ximfumo.]
Holobye u fanele, hi ku ya hi swibumabumelo swa Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso, hi minkarhi hinkwayo, a hlela maendlelo lama nga eka Kungu hi swikongomelo swa ku ndlandlamuxa, ku hundzula, ku hambanisa kumbe ku antswisa nongonoko wa maendlelo eka Kungu. [Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.]
Kungu leri ri tlhela ri nyika xikombiso xa nongonoko wa maendlelo lama ya kumbe ya nga xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku vona leswaku ri a lulamisa ni ku susa maendlelo lama; na pfuneta vanhu eku hlavuteleni ka mintokoto na maendlelo. [Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.]
Xikombiso xa nongonoko wa eka Kungu a xo va vugimamusi, hikokwalaho xi fanele xi tekeriwa enhlokweni na ku pfuxetiwa hi Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso minkarhi hinkwayo. [Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.]
KAVANYISA 6 SWIPIMELO SWO ANGARHELA NA MASIMEKELO YA NAWU
Swinawana
Holobye a nga, na laha swi faneleke eka swiyimo swo karhi, u fanele ku endla swinawana leswi fambelanaka ni-
tindlela leti faneleke ku landzeleriwa eka kumbe mayelana ni nkambisiso ku ya hi milawu ya kumbe ehansi ka Nawu lowu, ku katsa ni mukhuva lowu maaendlelo lama ma faneleke ku simekiwa hakona, mahundziseriwelo ya timhaka ku ya hilaha swi andlariweke hakona eka xiyenge 20 na ku yingiseriwa ka timhaka ta xihatla;
xivumbeko xa xikombelo xin'wana ni xin'wana, matimba ya ximfumo, xitifikheti, mpfumelelo, xitiviso, xileriso, maendlelo, rhijisitara kumbe xirhambosindziso lexi nga endliwaka, lexi nyikiweke, humesiweke kumbe lexi khomiweke ku ya hi swipimelo swa kumbe loku nga ehansi ka Nawu lowu;
ku nyikiwa ka mpfuneto wa swa nawu lowu hakeleriwaka hi Mfumo eka milandzu leyi twisisekaka hi ku tirhisana na Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu;
ku tengisiwa ka vanhu vo karhi hi ku yimela mintlawa eka mafambiselo ya le khoto, lama nga katsaka vanhu lava faneleke ehandle ka vachuchisi kumbe magqweta;
ku thoriwa, matimba, swiboho na mintirho ya matsalani wa khoto ya ndzingano;
vukona bya timbhoni eka milandzu leyi tumbulukaka ku suka eka xikombelo xa Nawu lowu na ku hakeriwa ka timali ta timbhoni;
ku tiyisisiwa ka swileriso swa khoto leswi tumbulukaka ku suka etikhoto ta ka majisitarata leti tirhaka tanihi tikhoto ta ndzinganiso tani hilaha swi koxometiweke hakona eka xiyenge 19 (a);
maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa na swihlawulekisi leswi faneleke ku tirhisiwa, xiyimo ni ntsariso wa vanhu ku suka eka vaaki lava ringaneleke na ku kumeka va ri karhi va korhoka tanihi vakamberi va ndzinganiso wun'wana ni wun'wana wa khoto;
maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa mayelana ni maavelo ya vakamberi ku ya hi swipimelo swa kumbe leswi nga ehansi ka
Nawu lowu;
swilo leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni hi khoto ya ndzingano loko ku ri karhi ku bohiwa loko ku fanele ku vitaniwa vakamberi eka mafambiselo ya vululami;
ku tekiwa ka xihlambanyo kumbe ku endla ntiyisiso wa vakamberi;
ntirho wa vafambisi va timhaka na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa eka milandzu leyi khoto ya ndzingano yi pfunetiwaka hi vakamberi;
ku tihumesa ka vakamberi na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa eka nandzu lowu faneleke mhaka ya ku ti humesa eka nandzu wolowo;
nawu wa matikhomelo wa vakamberi volavo na maendlelo lama humelerisaka nawu wa matikhomelo, ku katsa ni vutihlamuleri bya mukamberi loko xin'wana xa swiringanyeto swa nawu swi kumeka swi tluriwile;
ku tumbuluxiwa ka maendlelo lama tirhanaka ni xivilelo xin'wana ni xin'wana kumbe muvileri hi kumbe loyi a ri mukamberi;
ndzetelo wa vakamberi;
ku hakeriwa ka mimbuyelo ya vakamberi mhaka yin'wana ni yin'wana leyi faneleke ku hlawuleriwa ku kota ku ringanisa vukorhokeri bya vakamberi eka tikhoto ta ndzinganiso;
maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa kumbe lama fambelanaka ni swikombelo swo kombela ku hundzisa swivilelo emahlweni kumbe mikambisiso tani hilaha yi xaxametiweke hakona eka xiyenge 23;
swiviko leswi xaxametiweke eka swiyenge 25 ( c)na 26 (c ) na makungu ya ndzinganiso lama xaxametiweke eka swiyenge 25 (b) and (a) na xiyenge 27 ;
vuhundzuluxeri bya Nawu lowu ku ya eka tindzimi ta ximfumo ni ku hangalasiwa ka wona ku ya hilaha swi xaxametiweke hakona eka xiyenge 31 (b); ;
matimba na mintirho ya Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso tani hilaha swi xaxametiweke hakona eka xiyenge 33;
mhaka yin'wana ni yin'wana leyi lavekaka kumbe leyi pfumeleriweke ku lawuleriwa hi xinawana xa Nawu lowu;
mhaka yin'wana ni yin'wana leyi faneleke ku lawuleriwa hi xikongomelo xa ku fikelela swikongomelo swa Nawu lowu;
Xinawana xin'wana ni xin'wana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi naswona lexi nga hetelelaka xi koxile timali ta Mfumo xi fanele ku endliwa hi ku tirhisana na Holobye wa Timali.
Xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi xi nga vula leswaku munhu un'wana ni un'wana loyi a lwisanaka ni xiringanyeto lexi kumbe ku hluleka ku xaxamela na xona, u ta kumeka a ri ni nandzu wu ku endla tano laha a nga ta langutisana ni nkoxo kumbe ku pfaleriwa ejele ku ringana nkarhi lowu nga tluleki 12 wa tin'hweti.
a Xinawana xin'wana ni xin'wana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi xi fanele ku andlariwa emahlweni ka Palamente eka 30 wa masiku ku nga se hangalasiwa eka matsalwa eka Gazete, loko Palamente yi ri eka ntshamo.
bLoko Palamente yi nga ri eka ntshamo ku ya hilaha swi andlariweke hakona eka ndzimana a, swinawana sweswo swi fanele ku yisiwa eka Xipikara xa Palamente, eka 30 wa masiku ku nga se hangalasiwa eka matsalwa eka Gazete, loko Palamente yi ri eka ntshamo.
Swinawana leswi andlariweke eka xiyenge lexi, ngopfungopfu xiyengetsongo 1 a mayelana ni maendlelo eka nkambisiso, swi fanele ku va hi ku copeta ka tihlo, swi vona leswaku xikombelo xa Nawu lowu xi olovile, lexi hetisekeke ni khomeka.
Ku simekiwa ka Nawu
Handle ka xiyenge 16 ku hava mafambiselo man'wana lama nga endliwaka ekhoto yin'wana ni yin'wana handle kaloko mufambisi wa mhaka yoleyo laha ku nga ni vukona bya matsalana un'we kumbe vambirhi.
Hi xikongomelo xa ku nyika xiave lexi heleleke xa Nawu lowu na ku endla leswaku Nawu lowu wu fikeleriwa hi mani na mani hi tindlela hinkwato-
laha ku boxa xiave xa xiyengetsongo , magqweta, vamajisitarata, ni van'wana lava nga vaka kona, kun'we na vamatsalana lava boxiweke eka xiyengetsongo va nga-
ni swiyimo tanihi vaofisiri/vafambisi va timhaka; na ii ku thoriwa kumbe ku nyikiwa xiyimo tanihi vamatsalani, sweswosweswo hi ku landzelelana ka vona, eka khoto yin'we ya ndzinganiso kumbe ku tlula ;
Holobye u fanele ku endla leswaku Nawu lowu wu tiveka ni ku va kona hi tindzimi hinkwato hi mukhuva lowu faneleke eka malembe mambirhi endzhaku kaloko Nawu lowu wu sungurile.
Mulawuri-Angharela wa Ndzawulo u fanele ku teka magoza lama faneleke ku ya hi vukona bya switirhisiwa swa Ndzawulo ku vona leswaku ku va ni matsalani ekhoto yin'wana ni yin'wana eRiphabliki.
Jajinkulu u fanele, hi ku tirhisana ni Khomixini ya Vukorhokeri bya swa Vutivi bya swa nawu na Khomixini ya Vamajisitarata, hi ku tirhisana ni Khomixini ya Vukorhokeri bya swa Vutivi bya swa nawu na Khomixini ya Vamajisitarata, a tumbuluxa vundzeni bya tikhoso ta ndzetelo hi xikongomelo xo vumba ntlawa wa vafambisi va timhaka lava tokoteke hi vutivi eka mafambiselo tani hilaha swi koxometiweke hakona eka Nawu lowu hi xikongomelo xo vumba ntlawa wa vafambisi va timhaka lava tokoteke hi vutivi eka mafambiselo tani hilaha swi koxometiweke hakona eka Nawu lowu, hi ku nyika-
ndzetelo wa vafambisi va timhaka hi swa matshamelo ya vanhu;
milawu, swiyimo (switandati) na maendlelo yo fana lama faneleke ku landzeleriwa hi vaofisiri lava fambisaka ntirho loko va ri karhi va endla mintirho ya vona na loko va tirhisa matimba lawa va haverisiweke wona.
Jajinkulu u fanele, hi ku tirhisana ni Khomixini ya Vukorhokeri bya swa Vutivi bya swa nawu na Khomixini ya Vamajisitarata na Holobye, a sungula ku tirhisa vundzeni bya tikhoso ta ndzetelo leti koxometiweke eka xiyenmgetsongo xa .
Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo u fanele a tumbuluxa na ku tirhisa khoso ya ndzetelo ya vamatsalani va tihuvo ta ndzingano wa vanhu hi xikongomelo xo vumba ntlawa wa vamatsalani lava leteriweke no endla ntirho wo hlawuleka, lava tiyimiseleke na ku va na ntokoto, hi xikongomelo xa ku va va endla mintirho ya tani hilaha swi koxometiweke hakona eka Nawu lowu, hi ku nyika ndzetelo wa vamatsalani hi swa matshamelo ya vanhu; na milawu, swiyimo (switandati) na maendlelo yo fana lama faneleke ku landzeleriwa hi vamatsalani loko va ri karhi va endla mintirho ya vona.
Holobye u fanele a andlala xiviko ePalamente, tanihilaha swi koxometiweke hakona, mayelana na vundzeni na ku tirhisiwa ka tikhoso ta ndzetelo leti boxiweke eka swiyengetsongo swa na .
S. 31 yi siviwa hi x. 3 ya Nawu wa 52 wa 2002.
KAVANYISA KA 7 NKAMBISISO WA NAWU, VUN'WINI BYITSONGO NA NSIMEKO
Ku tumbuluxiwa ka Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso
Holobye wa Vululami u fanele xikan'wekan'we loko ka ha ku tivisiwa ximfumo ka Nawu lowu, hi xivumbeko xa xitiviso eka Gazete, laha a tumbuluxaka Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso, leyi vumbiweke hi ku thoriwa ka swirho leswi katsaka muofisirinkulu wa vutivi bya swa nawu loyi nga ni tidyondzo leti faneleke;
Mutshamaxitulu wa Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu wa Afrika Dzonga;
Mutshamaxitulu wa Khomixini eka Ndzinganiso wa Rimbewu;
muyimeri wa nhlangano wa vaaki;
mutivinkulu eka xiyenge xa timfanelo ta ximunhu, ngopfungopfu mfanelo mayelana ni ndzinganiso;
xirho xa Ntshamo wa Rixaka;
g xirho xa Khansele ya Rixaka ya Swifundzankulu. [Siku ra ku sungula ka x.27 ku ta tivisiwa ximfumo: 1 Ndzati 2000.]
Matimba, mintirho na nkarhi wa ku va ehofisini ya Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso
Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso yi fanele ku tsundzuxa Holobye mayelana ni mahumeleriselo ya Nawu lowu;
yi fanele ku tsundzuxa Holobye mayelana ni milawu leyi nga ni xiave eka ndzinganiso;
yi fanele ku yisa swiviko eka Holobye mayelana ni mahumeleriselo ya Nawu lowu, laha yi kumisisaka loko swikongomelo swa Nawu lowu na Vumbiwa swi fikeleriwile nakona yi fanele ku endla swibumabumelo mayelana ni ku cinca kun'wana ni kun'wana eka Nawu lowu loku nga ta antswisa maendlelo ra wona;
yi ni matimba na mintirho yin'wana leyi hlawuleriweke.
Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso yi nga humelerisa ntirho wa yona wa siku rin'wana ni rin'wana na mafambiselo ya wona ya tinhlengeletano lomu swi faneleke.
Swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso leswi boxiweke eka xiyenge 32 (a), (d) na (e) swi thoriwile ku ringana nkarhi wa ntlhanu wa malembe laha swi nga tlhelaka swi thoriwa loko nkarhi wa swona wa ku va ehofisini wu fikile emakumu.
Swipimelo na swiyimo swin'wana swa ku thoriwa ka swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso swi hilaha swi hlawuleriweke hakona.
Ntirho wa vufambisi lowu fambelanaka ni mahumeleriselo ya mintirho ya Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso ya fanele ku endliwa hi vaofisiri lava vekiweke eka swiyimo swa vona hi Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo.
Swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso swi lulameriwile hi, mimbuyelo swiengetelo na mimpindzulo yin'wana tani hilaha swi nga bohisiwaka xiswona hi Holobye hi ku tirhisana ni Holobye wa Timali. [Siku ra ku sungula ka x.33:1 Ndzati 2000.]
Ku ya hi vumbhoni bya nkoka lebyi khorwisaka handle ko kanakana, swi ni xiave eka vaaki laha swi hlanganaka ni nkayetankateko lowu endliweke hi xikongomelo na xihlawuhlawu mayelana ni xiyimo xa HIV/AIDS, xiyimo xa mfambelano-ikhonomi, vuakatiko, vutihlamuleri bya ndyangu na xiyimo xa ku fanele ku va ni ku tekela enhlokweni eka ku katsa swiyimo leswi nga eka ndzimana (a) ya nhlamuselo ya 'swiyimo leswi yirisiweke' hi Holobye;
Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso yi fanele hi lembe rero, yi lavisisa na ku endla swibumabumelo leswi faneleke eka Holobye. [Siku ra ku sungula ka xiyengentson-x. : 1 Ndzati 2000.]
Ku hava nchumu eka xiyenge lexi, lexi-
khumbaka mindzilekano ya mafambiselo ya swa nawu wa khotou nga lamuriwaka hi xikombelo xa nawu mayelana ni swiyimo leswi;
sivelaka muvileri ku sungula mafambiselo mayelana ni swiyimo leswi ekhoto ya nawu;
sivelaka khoto ku va yi endla xiboho lexi eka swiyimo leswi swi nga mayelana ni swipimelo swa ndzimana (a) swa nhlamuselo ya 'swiyimo leswi yirisiweke'.
Nawu lowu wu vuriwa Ntlakuso wa Ndzinganiso na Nsivelo wa Xihlawuhlawu lexi nga Tengangiki, 2000, nakona wu sungula ku tirha hi siku leri nga cinciweki leri vekiweke ximfumo hi Presidente eka Gazete.
Masiku yo hambanahambana ya nga kumeka ya ri lama nga hundzukeki ku ya hi swipimelo swo hambanahambana swa Nawu lowu.
Kungu
XIKOMBISO XA NONGONOKO XA MAENDLELO LAMA NGA TENGANGIKI EKA SWIYENGE SWO KARHI
Xiyenge xa 29
Ta mintirho na ku thoriwa
Ku tumbuluxa mindzilekano ha vomu leyi sivelaka mfikelelo eka minkateko ya ku thoriwa hi ku tirhisa maendlelo yo karhi ya magalachelo na mahlawulelo.
Ku tirhisa matirhiselo ya vatirhi, nhluvukiso, ntlakuso ni maendlelo rak u khoma vatirhi lama hlawulaka lavan'wana ku suka eka mintlawa yin'wana hi swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku xixima nawu wa maendlelo ra tihakelo leti fanaka eka ntirho lowu fanaka.
Ku yisa emahlweni ku hambana ehenhla ka miholo leyi tumbuluxiweke hi nkarhi wa xihlawuhlawu xa nkarhi lowu hundzeke lexi nga tengangiki.
Dyondzo
Ku khira vadyondzi ku nghena eswikolweni ku katsa ni vadyondzi lava tsoniweke.
Ku khoma timali ta mpfuneto wa swa dyondzo, tibasari, kumbe mpfuneto wihi kumbe wihi eka vadyondzi hlawuriwaka hikokwalaho va mintlawa yo karhi leyi hlawuriwaka hikwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku amukela tinxakanxaka eka ta dyondzo hi ndlela leyi vonakaka ni ku amukeleka.
Vukorhokeri bya swa rihanyo na mimbuyelo
Ku nghenisa vanhu eka swikambelo swa vutshunguri handle ka mpfumelelo wa vona.
Ku alela kumbe ku sivela munhu un'wana ni un'wana ku fikelela switirhisiwa swa vutshunguri.
Ku alela vukorhokeri bya xihatla bya vutshunguri eka vanhu va mintlawa yo karhi hikokwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke.
Ku alela vukorhokeri bya vukorhokeri bya swa rihanyo lebyi twalaka eka vadyuhari.
Tindlu, vutshamo, misava na rifuwo
Ku susa vanhu hi ku tirhisa tindlela ta xinawu ehenhla ka swivangelo leswi yirisiweke.
Mindzilekano' hi ku tirhisa swivangelo swa xiyimo ku ya hi tinxaka na vuxaka bya vanhu.
Xihlawuhlawu lexi nga tengangiki eka mphamelo wa tibondo ta tindlu, ku lombisa timali kumbe mpfuneto wa swa timali hikokwalaho ko ya hi tinxaka, rimbewu kumbe swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku amukela swilaveko leswi hlawulekeke swa vadyuhari leswi twalaka ni ku amukeleka.
Vukorhokeri bya ndzindzakhombo
Ku alela ku nyika munhu un'wana ni un'wana vukorhokeri bya pholisi ya ndzindzakhombo hi ndlela leyi nga tengangiki kumbe swivangelo leswi yirisiweke.
Xihlawuhlawu lexi nga tengangiki eka mphamelo wa mimbuyelo, switirhisiwa na vukorhokeri lebyi fambelanaka ni ndzindzakhombo.
Ku veka munhu kumbe vanhu eka xiyimo lexi nga vuyeriseki hi ndlela leyi nga tengangiki na ku ala ku nyika vukorhekeri eka vanhu hikokwalaho ko kumeka va ri ni xiyimo xa HIV/AIDS.
Midende
Ku khira munhu un'wana ni un'wana ku va ni vuxirho bya nkwama wa pmudende kumbe ku n'wi sivela ku kuma mimbuyelo yin'wana ni yin'wana hikwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke hi nawu.
Ku endla xihlawuhlawu eka swirho kumbe lava faneleke ku vuyeriwa ku suka eka nkwama wa pmudende hi ndlela leyi nga tengangiki.
Xinakulobye
Ku boha hi ndlela leyi nga tengangiki hi xikongomelo xo lava ku amukela vanhu vo karhi ntsena eka xinakulobye xo karhi.
Ku veka swipimelo na swiyimo hi ndlela leyi nga tengangiki leswi tirhisiwaka ku rhamba kumbe ku amukela munhu ku va nakulobye.
Ku vekela swipimelo leswi sivelaka vanhu lava sukaka eka mintlawa leyi kayetisiweke nkateko hikwalaho ka matirhelo ya nkarhi lowu hundzeke, kumbe ku va alela ku nghena eka tiphrofexini hi ndlela leyi nga tengangiki.
Ku sivela kumbe ku alela swirho ku fikelela ku vuyeriwa ko karhi kumbe switirhisiwa hi ndlela leyi nga tengangiki ehenhleni ka xivangelo lexi yirisiweke hi nawu.
Mphamelo wa nhundzu, vukorhokeri na switirhisiwa
Ku landzula kumbe ku hluleka ku nyika mphamelo wa nhundzu kumbe vukorhokeri kumbe ku endla leswaku switirhisiwa swo karhi swi va kona eka munhu un'wana ni un'wana hi ndlela leyi nga tengangiki, hambi ku nga ha va hikokwalaho ka xivangelo xihi kumbe xihi lexi yirisiweke.
Ku vekela swipimelo, swiyimo kumbe maendlelo lama hlohletelaka switandzhaku swa vubihi bya xihlawuhlawu lexi veke kona enkarhini lowu hundzeke kumbe xikhiri xa ku va van'wana va fikelela switirhisiwa leswi nga ni mbuyelo wa swa timali.
Ku sivela ku fikeleriwa ka minkateko ya tinkotraka ta ku phamela nhundzu na vukorhokeri hi ndlela leyi nga tengangiki.
Swipanu, mintlangu na minhlangano
Ku tsan'wa xikombelo xa munhu loyi a lavaka vuxirho bya nhlangano kumbe xipanu loku nga riki hi ndlela leyi tengeke kumbe hi ku tirhisa swivangelo leswi yirisiweke hi nawu.
Ku alela xirho xo karhi hi ku tirhisa tindlela leti nga basangiki ku fikelela kumbe ku n'wi vekela swipimelo eka ku vuyeriwa kun'wana ni kun'wana loku phameriwaka hi nhlangano kumbe xipanu.
Ku hluleka ku tlakusa tinxakanxaka eku hlawuleni ka vuyimeri bya mintlawa.
<fn>2008 Maintenance Tsonga.txt</fn>
Xana ndzi endla njhani xikoxo xa
Leswi u faneleke ku swi tiva!
Ku kuma mahungu hi xitalo, tihlanganisi na lava landzelaka:
Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa.
Vulawuri -Nkulu: Ntlakuso wa Timfanelo ta Mintlawa leyi nga Khombyeni.
Riq: 012 315 - 1378/9
Fekisi: 012 357 - 8188
Xana khoto yi pfula rini?
Tiawara ta Ntirho:
Musumbhunuku - Ravuntlhanu:
Xana ndzi fanele ndzi ya kwihi loko ndzi fika eKhoto?
Minkarhi hinkwayo u komberiwa ku sungula u ya eka Desika ra Mahungu leswaku u ta kombiwa ndhawu leyi faneleke.
Xana ndzi ta swi tiva njhani loko mali yi hakeriwile?
Bana riqingho minkarhi hinkwayo u nga si ta eKhoto, ku tiyisisa leswaku mali yi hakeriwile.
Loko mali yi nga hakeriwangi, Khoto yi ta sungula hi ku ringeta ku landzelerisa loko mali yi hakeriwile, naswona loko yi nga hakeriwangi, yi ta ku byela leswi u faneleke ku swi endla.
Xana ndzi ta yima nkarhi wo tani hi kwihi leswaku ndzi ta hakeriwa mali?
Masiku ya tihakelo ya lawuriwa hi Xileriso xa Khoto.
Munhu la tirhanaka na swona u fanele ku hakela khoto leswaku wena u ta hakeriwa.
Swivangelo swo hlwela ka tihakelo
Tikhompyuta ti yimile nyana.
Tihakelo ti nga koteki ku landzelerisiwa hikwalaho ka ku nyikiwa ka nomboro ya rheferense leyi nga hoxeka.
Tsundzuka leswaku loko mali yi hakeriwa HI CHEKE eka akhawunti ya wena ya le bangi, mali yi ta ya KUMEKA NTSENA endzhaku ka NKOMBO wa masiku.
A ndzi ntshunxekanga kahle ku tirhisa akhawunti ya bangi.
Tsundzuka leswaku swi hlayisekile na ku va swi ri kahle ku tirhisa akhawunti ya wena ya le bangi ku fana na loko tihakelo ti endliwa hi khexe ya le Khoto kumbe hi xileriso xa ganixi.
Hi wahi magoza lawa ndzi ya tekaka loko ndzi nga kumi mali eka akhawunti ya mina ya le bangi?
Kombela xitatimende lexi heleleke (ku nga ri xitatimende xo koma) xa akhawunti ya wena ya le bangi eka khawuntara ya bangi ya le mugangeni wa ka n'wina kumbe ATM.
Tana na xitatimende xa wena xa le bangi xikan'we na pasi ra wena eKhoto.
Khoto yi ta humesa masamanisi ku sungula nandzu eka munhu la faneleke ku endla tihakelo.
Loko ku ri mina munhu la hakelaka mali ya Nhlayiso, Xana ndzi fanele ku endla yini?
U nga tirhisa tindlela leti landzelaka ta ku hakela:
Xileriso xa ganixi - khamphani leyi u yi tirhelaka yi koka mali eka muholo wa wena.
Tihakelo ta khexe - u nga ta eKhoto kutani u hakela mali eka khawuntara.
Ku hakeriwa eka akhawunti ya bangi - u dhipozita mali eka akhawunti ya munhu la faneleke ku kuma mali.
Muxaka wa mahakelelo ya wena wu fanele ku rhekhodiwa eka Xileriso xa Khoto.
Tsundzuka:
Nomboro ya rheferense leyi nyikiweke hi Khoto yi fanele ku nyikiwa nkarhi hinkwawo loko ku hakeriwa eka akhawunti ya bangi kumbe ekhawuntareni.
Fekisela vumbhoni byo hakela nkarhi hinkwawo (xilipi xo dhipozita mali kumbe rhasiti) eKhoto loko u hakela eka akhawunti ya bangi ya Khoto.
Ku humelela yini loko akhawunti ya bangi leyi mali a yi fanele ku hakeriwa kona yi pfariwile?
Nyika khoto vuxokoxoko bya wena bya bangi lebyintshwa.
Mutirhi wa Nhlayiso u ta ku tsundzuxa hi vuxokoxoko bya wena lebyi ntshwa bya bangi na mali leyi kolotiwaka.
Vuxokoxoko lebyi ntshwa bya ku banga byi ta rhekhodiwa eka fayili ya nhlayiso.
Ku humelela yini loko munhu la amukelaka mali ya Nhlayiso a vabya, a lova kumbe a ri ematikweni ya le handle?
Loko ku ri na rifu, Muhangalasi wa rifu wa muendli wa xikombelo kumbe Muhlayisi wa n'wana u nyikiwa mpfumelelo wa ku landza mali.
Loko ku ri na vuvabyi, vulamari kumbe laha munhu la nga na mpfumelelo a ri ematikweni ya le handle, ku fanele ku kumiwa munhu wa vunharhu. Leswi swi nga endliwa hi ku humesa dokhumente ya Matimba ya Muyimeri leyi nyikaka mpfumelelo eka xirho xa vunharhu ku landza mali ya nhlayiso
Xana ndzi ya kwihi ku kuma timfanelo ta ku Wundla na ku va Fikelela?
Ku kuma mahungu hi xitalo mayelana no Wundla na ku va Fikelela, yana ehofisi ya Gqwetha ra Ndyangu.
Xana ndzi koxa njhani mali ya Nhlayiso?
Hi tihi timfanelo ta mina?
I ntirho wa vatswari hinkwavo ku hlayisa n'wana wa vona hi swa timali.
Leswi swi katsa mali yo xava swakudya, swiambalo, vutshamo, nhlayiso wa swa rihanyu na dyondzo.
Ntsengo wa nhlayiso wu ta ya hi miholo ya vatswari ha vambirhi.
Vatswari hinkwavo va na vutihlamuleri bya ku hlayisa n'wana wa vona hambi loko n'wana a velekiwa endzeni kumbe ehandle ka vukati
Munhu la hakelaka mali ya nhlayiso u na mfanelo ya ku endla xivilelo ehenhla ka xileriso xa nhlayiso.
Loko munhu la nga na vutihlamuleri bya ku hakela mali ya nhlayiso a nga hakeli, ku nga endliwa xivilelo eka Khoto ya Nhlayiso
Xileriso xa Nhlayiso xi nga endliwa eka:
Matirhiselo ya mali eka ku velekiwa ka n'wana
Matirhiselo ya mali eka ku hlayisiwa ka n'wana ku suka hi siku ra ku velekiwa ka n'wana ku fikela siku ra ku endla vulavisisi
Laha ku nga na ku tshikana, khale ka murhandziwa u fanele ku kuma mali ya nhlayiso loko leswi a swi katsiwile tani hi xiphemu xa ku endlelo ra khoto yo thalang.
Xana ndzi nga tihlanganisa rini na Khoto ya Nhlayiso?
Loko munhu lowun'wana a nga humesi mali yo hlayisa n'wana kumbe ndyangu.
Loko ku endliwa xikombelo xa Nhlayiso ro sungula.
Loko Khoto yo thalang yi endle xileriso; ku pfula fayili leswaku khoto yi ta tivisa munhu la faneleke ku hakela leswaku u hakela rini, njhani na leswaku ku hakeriwa kwihi.
Loko ku endliwa xikombelo xo engetela kumbe ku hunguta xileriso xa nhlayiso lexi nga kona.
Xana ndzi ya eka khoto yihi ku ya endla xikombelo xa mali ya Nhlayiso?
Tihlanganisi na Khoto ya le kusuhi hi riqingho tanihi laha va nga kotaka ku ku pfuna hi mahungu lama nga fanela. (Khoto ya Xifundzha laha n'wana kumbe munhu la lavaka ku hlayisiwa a tshamaka kona).
Hikokwalaho ka yini ndzi lava siku ra Khoto?
Ku nyika Khoto nkarhi wa ku nyika xitsundzuxo eka munhu lowun'wana leswaku a ta kota ku ta eku tengeni.
Hikokwalaho ka yini swi ri swa nkoka leswaku vanhu lava hinkwavo va ta eKhoto?
Leswi swi endleriwa ku fikelela ntwanano wa leswaku ku laveka mali muni ya Nhlayiso naswona I mali muni leyi mumangaleriwa byo hakela a nga kotaka ku yi hakela.
Xana ndzi nga tirhisa yini tani hi Nomboro ya Rheferense?
U ta kuma nomboro ya fayili leyi sungulaka hi 14/3/2 ku landzela nomboro ya wena ya rheferense leyi nyikiweke hi hofisi;
Nomboro leyi yi va kona eka Khadi ra wena ra xilamula orange ra Nhlayiso.
U komberiwa ku tshaha nomboro ya wena loko u vutisa hi mhaka ya wena.
Xana ndzi ta yima nkarhi wo tani hi kwihi ku fikela loko Xileriso xa Khoto xi endliwa?
Leswi swi ya hi ntirhisano wa vanhu lava hinkwavo. Loko vanhu lava va fikelela ntwanano, tihakelo to sungula ti fanele ku hakeriwa ku ya hi laha swi nga xiswona eka Xileriso xa Khoto.
Xana hi tihi tindlela to hambana leti ndzi nga kumaka mali ya Nhlayiso ha kona?
Xileriso xa ganixi - khamphani leyi u yi tirhelaka yi koka mali eka muholo wa wena.
Tihakelo ta khexe - u landza mali ekhawuntareni ya le Khoto.
Ku hakeriwa eka akhawunti ya le bangi - mumangaleriwa u dhipozita mali eka akhawunti ya wena ya le bangi.
Ndlela yo antswa yo kuma mali ya Nhlayiso I ku va yi hoxiwa eka akhawunti ya wena ya le bangi.
Swipfuno swa leswi I ku:
A ku na ku ya eKhoto
A ku na tihakelo ta swifambo
A ku na ku yima tilayini
A ku na ku lahlekeriwa hi nkarhi wa ku va u nga yi entirhweni
Ndzi lava ku ya eKhoto ya Nhlayiso-
Xana ndzi fanele ku famba na yini?
Ndzi lava ku endla xikoxo xa mali ya Nhlayiso -
Xana ndzi endla njhani xikombelo?
Lemuka:
Maendlelo hinkwawo ya ku sukela ka ku endla xikombelo xa Nhlayiso ku fikela ku kuma tihakelo to sungula swi nga teka mavhiki yo hlaya nyana, ku ya hi ntirhisano na swirho leswin'wana.
Vona leswaku u ta na swilo leswi landzelaka:
Pasi.
Nomboro ya pasi na xifaniso xa mutswari/mumangaleriwa byo hakela mali ya nhlayiso.
Xitatimende xa bangi loko u ri na akhawunti ya le bangi.
Nxaxamelo lowu hlamuselaka swilaveko swa n'wana.
Matsalwa laya tiyisisaka matirhiselo ya mali leyi, xik. xikweleti xa mati na gezi, swilipi swa le muchinini swa swakudya, tiakhawunti ta swiambalo na sw. na sw.
Swilipi swa sweswi swa miholo swa vanhu hinkwavo lava kumaka muholo.
Kherefu ya vutshamo na ya le ntirhweni ya munhu la lavaka ku hakela mali
Kherefu ya vutshamo na ya le ntirhweni ya xirho xa ndyangu kumbe xaka.
Siku ta khoto (loko ri bohiwile).
Nomboro ya Rheferense (loko se yi nyikiwile).
Xileriso xa Khoto (loko se xi nyikiwile).
Siku ro hakelo.
Bela riqingho eka Khoto ya le
Mugangeni ku kuma leswaku hi yihi khoto leyi nga yona leyi u faneleke ku ya eka yona.
Bela riqingho Khoto ya
Nhlayiso na ku va u tiyisisa leswi u faneleke ku ya na swona loko u ya endla xikombelo xa mali ya Nhlayiso.
Tana eKhoto kutani u tati fomo ya xikombelo.
Khoto yi ta ku nyika siku leri wena na mumangaleriwa (mutswari loyi un'wana) mi faneleke ku tivonakarisa hi rona eKhoto.
Khoto yi ta humesa masamanisi eka mumangaleriwa mutswari lowun'wana ku va a tivonakarisa eKhoto hi siku ro karhi.
Xana ndzi fanele ku ya eKhoto?
Bana riqingho nkarhi hinkwawo u nga si ya eKhoto, ku tiyisisa leswaku:
U ya eKhoto le yi nga fanela.
U na mahungu hinkwawo laya nga fanela hi siku rero.
U tiva leswaku mumangaleriwa (mutswari lowun'wana) u fanele ku va kona na wena hi siku rero.
Xana hi swihi leswi nga xaxametiwaka ku va swilaveko swa n'wana?
Vutshamo
Timali ta xikolo
Mati na gezi (xikweleti xa gezi)
Timali ta swa rihanyo
Timali ta tendzo
Swiambalo
U ta fanela ku ta na matsalwa yo seketela eka matirhiselo lawa ya mali, handle ka swona KHOTO A YI NGA SUNGULI KU HUMELERISA LESWI, xik: swilipi swa miholo, swik-weleti swa gezi, timali ta xikolo na marhasiti ya timali ta swa rihanyu.
<fn>2008_tradcourts_pfrmw_xitsonga.txt</fn>
Rimba ra Pholisi eka Sisiteme ya Vululami ya Ndhavuko ehansi ka Vumbiwa
LESWI NGA ENDZENI
KAVANYISA KA 1: MANGHENELO 5 1.1Nkoka wa vandla ra sisiteme ya huvo ya/khoto ya ndhavuko eku hlayiseni 6 ku rhula ni ntshamiseko wa vaaki va ndhavuko. 1.2Xivono na xikongomelo xa rimba ra pholisi 7 1.3Xivumbeko xa rimba ra pholisi 8
KAVANYISA KA 2:NTIRHO WA MATIMU EKA VANDLA RA VURHANGERI BYA NDHAVUKO 9 EKU VULAWURI BYA VULULAMI
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko enkarhini wa vukoloni 10
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu 10
KAVANYISA KA 3: TIDYONDZO TO YELANISA (COMPARATIVE STUDIES) 13 3.1Sisiteme ya vululami bya ndhavuko ematikweni lama hlawuriweke 14
b Malawi 14
c India 15
Swikombiso leswi fambelanaka na xikombiso xa Afrika Dzonga xa tihuvo ta ndhavuko 17
KAVANYISA KA 4: NKHUMBO WA VUMBIWA EKA VURHANGERI BYA NDHAVUKO 19 4.1Ku amukeriwa ka tihuvo ta ndhavuko ehansi ka mfumo lowuntshwa wa xidemokirasi 20
Nkhumbo wa Vumbiwa eka ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko 21
KAVANYISA KA 5: MINTLHONTLHO LEYI FANELEKE KU LULAMISIWA HI RIMBA RA PHOLISI 23 5.1Manghenelo 24 5.2Ku amukeriwa ka minkoka ya vumbiwa lebyintshwa 24 5.3Ku tirhisiwa ka mintirho ya vuavanyisi hi varhangeri va ndhavuko 24 5.4Ku hambanisiwa ka sisiteme ya vululami ya ndhavuko 25 5.5Mintlhontlho ya vandla 25
Minkoka ya mfuwo leyi tlakusaka vun'we bya rixaka, ku rhula ni ku twanana 30
Sisiteme ya vululami ya ndhavuko leyi faneleke mfumo wa vumbiwa bya Afrika Dzonga 30
Maendlelo lama landzeleriwaka eka sisiteme ya vululami ya ndhavuko 31
Ku tiyisisa milawu yo pfuxetiwa ka vululami endzeni ka sisiteme ya vululami bya ndhavuko 32
Xilaveko xa swipfuno leswi twisisekaka xo tirhisiwa ka ntirho ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami 32
Xiviko xa Khomixini yo Hundzuluxiwa ka Nawu wa Afrika Dzonga eka tihuvo ta ndhavuko na mintirho ya varhangeri va ndhavuko 33
Makungu ya Pholisi 33
Matimba ya varhangeri va ndhavuko ku tirha eka tihuvo ta ndhavuko 33
Vutihlamuleri bya varhangeri va ndhavuko eku matimba ni mintirho ya vona eka mafambiselo ya vululami 33
Ku nghenela nongonoko wa vuleteri hi varhangeri va ndhavuko 34
Tihuvo ta ndhavuko leswaku ti va ni matimba eka milandzu ya vaaki leyi vaka kona eka nawu wa ndhavuko ni milandzu yin'wana ya vugevenga 34
Tihuvo ta ndhavuko leswaku ti tirhisa swigwevo leswi nga na ntumbuluko wo pfuxetiwa ka (vululami) 35
Ntirho wa switiviso ni endlelo ra huvo ni ku tirhisiwa ka swiboho swa tihuvo ta ndhavuko 35
Ku siyiwa ehandle ka vuyimeri bya nawu eka mafambiselo eka tihuvo ta ndhavuko 36
Swiboho swa tihuvo ta ndhavuko ku va leswi hetisekeke naswona swirilo swi ta amukeriwa ntsena eka swileriso swin'wana 36
Ku kamberiwa ka swiboho swa tihuvo ta ndhavuko 36
Maendlele lama nga ta tumbuluxiwa yo yelanisiwa ka milandzu yo huma eka tihuvo ta ndhavuko ku ya eka tikhoto ta vamajisitarata na kumbe ku ya eka tlhelo lerin'wana/tihuvo ta ndhavuko 36
Ntirho wa tihuvo ta ndhavuko eka sisiteme ya vululami bya vugevenga 36
Ku hlayisiwa ka tirhekhodo tin'wana 37
Varhangeri va ndhavuko na tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku yisa emahlweni minkoka na milawu ya Nxaxamelo wa Timfanelo 37
Xilaveko xa nawu wa rixaka ku tiyisisa ku landzeleriwa/tirhisiwa hi ndlela yo fana 37
Malulamiselo ya nkarhinyana 38
KAVANYISA KA 7: MAHETELELO 39
Ku hluvukisiwa ka milawu ya tihuvo ta ndhavuko 40
Endlelo ra ku tsundzuxana 40
NONGOLOKO WA SWIYELANISO 42
MANGHENELO
Nkoka wa ku tirhisiwa ka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko eku hlayiseni ku rhula ni ku twanana eka vaaki va ndhavuko
Varhangeri va ndhavuko va ni ntirho wa nkoka swinene eka vaaki va ndhavuko hi mayelana na mafambiselo ya vululami. I xiphemu xa ndzhaka ya mfuwo ya vanhu va Afrika naswona xi amukeriwa hi Vumbiwa.
Nawu wa ndhavuko a wu ri kona ku sukela khale naswona a wu amukeriwa eka sisiteme ya nawu ya Afrika Dzonga. Vanhu vo tala lava tshamaka eka vaaki va ndhavuko va landzelela milawu ya nawu wa ndhavuko no amukela sisiteme ya huvo ya ndhavuko leyi tirhisaka nawu lowu. Ku pimanyetiwa leswaku ku lava ku ringana mamiliyoni ya 14 wa vanhu va vumba xiphemu xa vaaki va ndhavuko eswifundzeninkulu hinkwaswo swa Afrika Dzonga loko ku nga katsiwi xifundzankulu xa Western Cape.
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko i swa nkoka eku tlakusiweni ka vun'we bya rixaka, ku rhula ni ku twanana eka vaaki. Eka xiyimo lexi xa mafambiselo ya vululami, varhangeri va ndhavuko va herisa minkanetano hi ku tirhisa tihuvo ta ndhavuko (Makgotla/ Inkundla). Nkoka wa tihuvo ta ndhavuko wu huma eka mhaka yo va ti ri ekusuhi na vaaki no tirhisa ririmi na maendlelo lama vaaki va ma twisisaka ku antswa ku tlula mafambiselo ya tikhoto ta ximfumo. Murhangeri wa ndhavuko ni vakhanselara va yena va tshama eka vaaki ("lekgotla"), va yingisela vumbhoni bya vamangari na vanhu lava "hehliwaka", no ololoxa mintolovelo ya ndhavuko ni mintolovelo leyi tirhisiwaka hi vaaki lava ku vulavuriwaka hi vona. Kasi loko swi pimanisiwa na sisteme ya khoto ya ximfumo, tihuvo ta ndhavuko a ti landzeleri milawu leyi lerisiweke kumbe leyi tsariweke ehansi. Ti leteriwa hi mfuwo na ndhavuko wa vaaki lava ti tirhaka eka vona. Hi ndlela leyi vululami byi endliwa hi ndlela yo olova na xihatla.
Endzhaku ka xidemokirasi xa 1994 mikhetekanyo leyi landzelaka ya swiyimo swa vurhangeri ni mavandla/minhlangano yi tekeriwa enhlokweni:
Swiyimo swa Vurhangeri bya Ndhavuko
Tafula leri landzelaka ri kombisa ku hangalaka ka swiyimo swinharhu swa vurhangeri bya ndhavuko etikweni:
Tindlu ta Varhangeri va Ndhavuko
Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko yi tumbuluxiwile hi ku landza Nawu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko wa 1997 naswona yi tirha eka xiyimo xa rixaka, tafula leri landzelaka ri kombisa xiyimo hi mayelana na Tindlu ta Swifundzankulu ni ta Miganga leti kumekaka eswifundzeninkulu.
Eastern Cape wa Tiyindlu ta le Kusuhi leti nga ta tumbuluxiwa
Ti tumbuluxiwile
Free State Yindlu ya le Kusuhi ya 1 (Huvo ya ndhavuko ya 1 leyi nga ta tirha mintirho ya Yindlu ya le Kusuhi) Ti tumbuluxiwile
Gauteng Tihuvo ta Ndhavuko ta 2 leti nga ta tirha mintirho ya Tindlu ta le Kusuhi Ti ta tumbuluxiwa
KwaZulu-Natal 11 wa Tiyindlu ta le Kusuhi leti tumbuluxiweke Ti tumbuluxiwile
Limpopo 5 wa Tiyindlu ta le Kusuhi ti tumbuluxiwile Ti tumbuluxiwile
Mpumalanga 3 wa Tiyindlu ta le Kusuhi leti tumbuluxiweke Ti tumbuluxiwile
North West 3 wa Tiyindlu ta le Kusuhi leti tumbuluxiweke Ti tumbuluxiwile
Northern Cape Yindlu ya le Kusuhi ya 1 Ti ta tumbuluxiwa
Ntsengo 31 8
Tihuvo ta Ndhavuko
Ku simekiwile no tekeriwa enhlokweni huvo ya ndhavuko eka vaaki va ndhavuko van'wana ni van'wana lava kumekaka ehansi ka vulawuri bya murhangeri wa ndhavuko.
Xivono na xikongomelo xa rimba ra pholisi
Xivono xa rimba ra pholisi leri i ku tiyisa/nyika matimba nkoka wa vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, xikombiso ku antswisa mfikelelo wa vululami no hoxa xandla eku antswiseni vutomi bya vanhu hinkwavo.
Xikongomelo xosungula xa tsalwa ra pholisi leri i ku twananisa sisiteme ya vululami ya ndhavuko swin'we na Vumbiwa.
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, lowu nga wona masalela ya masungulo ya xihlawuhlawu xa ku ya hi rixaka, wu herisiwile hi Hukuri 2005.2 Leswi swi tumbuluxe xilaveko xo wo siva hi nawu wa rixaka lowu lawulaka vutihlamuleri ni mintirho ya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Swilaveko swin'wana swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima swi tshikiwile swi tirhisiwa ku fikela hi siku ra 30 Khotavuxika 2008. Rimba leri ra pholisi leri nga kona eka tsalwa leri ri na xikongomelo xo vumba masungulo ya nawu lowu nga ta swi siva laha wu nga ta nyika vutihlamuleri na mintirho ya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami.
Tsalwa ra pholisi i mbuyelo wa ndzavisio wa matsalwa, ndzavisiso wo pimanisa ta vulawuri byin'wana ni ku tsundzuxana na varhangeri va ndhavuko, tindzawulo ta mfumo leti nga ni vutihlamuleri bya timhaka ta ndhavuko ni vakhumbeki van'wana lava kumekaka eka ntirho wa nawu wa ndhavuko. Holobye ni vatirhi van'wana va endle ndzavisiso wo xiyaxiya tisisiteme ta ndhavuko ta le India na le Botswana. Mahungu man'wana ya kumekile eka khoniferense ya matiko ya misava ya mavandla ya ndhavuko, leyi veke kona hi Mudyaxihi 2007, ni le ka Khoniferense ya Vamajisitarata leyi nga landzela leyi veke kona hi Ndzhati 2007. Etikhoninferenseni leti swivulavuri swa laha tikweni ni swa matiko ya misava swi avelanile mintokoto ya swona ya mavandla ya ndhavuko ni vutihlamuleri lebyi endliwaka hi mavandla lama eka mafambiselo ya vululami.
Minhlawulo ya xidemokirasi ya 1994 yi letele xidemokirasi lexintshwa. Xidemokirasi lexintshwa hi xona xi vumbeke masungulo ya ku kamberiwa ka milawu ni maendlelo lama a ma ri kona ku nga si fika 1994. Tsalwa leri ra pholisi ri kongomisa eka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko ehansi ka mfumo wa xidemokirasi lowuntshwa, eka mafamabiselo ya vululami. Ntshaho lowu landzelaka wo huma eka rito ro rhanga ra Makungu ya Pholisi ya Vurhangeri bya Ndhavuko ni Mafumele xa fambelana:
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko ku na ntirho wa nkoka swinene eka vutomi bya Vantima na hi ku ya hi matimu eka tipolitiki ta Afrika Dzonga. Ku angarhela ku hlayisiwa ka mfuwo, mindhavuko, mintolovelo ni minkoka ya vanhu va Vantima, kasi hi le tlhelo ku yimela swivumbeko swa masungulo swa ku vumbiwa ka rixaka ni mafumele. Kambe hambiswiritano loko Afrika Dzonga ri amukela Vumbiwa bya Nkarhinyana na le ndzhaku loko ri amukela Vumbiwa bya 1996, vanhu va ka hina va hlambanyile leswaku Rhipabliki ra Afrika Dzonga ra tifuma, i Tiko ra xidemokirasi leri tumbuluxiweke eka minkoka ya le misaveni hinkwayo yo hlaya, ku katsa na vukulukumba bya Vumbiwa. Leswi swi vumbe masungulo ya matimu lamantshwa/mfumo lowuntshwa.
Endzhaku ka minhlawulo ya 1994, mfumo lowuntshwa wu sungule ntirho wo hundzuluxa tiko ra Afrika Dzonga. Leswi a swi katsa ku hundzuluxiwa ka mavandla/minhlangano ya mafumele hi ku landza mfumo wa xidemokirasi lowuntshwa na milawu ya vumbiwa swo fana na ku ringana na ku pfumala xihlawuhlawu. Yin'wana ya mintirho leyi a ku ri ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko. Tanihi lava hi buleleke ndlela etikweninkulu ra Afrika, hi tikume hi langutane ni ntlhontlho lowuntshwa wo hlamusela xivandla ni vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eka sisiteme leyintshwa ya mafumele. Vumbiwa lebyintshwa byi vumbe masungulo ya leswi no lava leswaku ku lerisiwa mfumo lowuntshwa leswaku wu tumbuluxa milawu leyi nga ta lulamisa mhaka leyi."
Hikwalaho ke swikongomelo swa pholisi leyi i ku tiyisa nkoka wa vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami no tumbuluxa xikombiso xa vululami bya ndhavuko lexi nga ta va xi fanerile eka mfumo wa vumbiwa lebyintshwa;
tumbuluxa masungulo ya leswaku ku pasisiwa milawu leyi lawulaka vutihlamuleri ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, leswi fambisanaka na mafambiselo ya vumbiwa lebyintshwa;
tlakusa vuswikoti bya ni ku engetela ku fikeleriwa ka tihuvo ta ndhavuko; na kumisisa vulawuri bya milandzu ya vugevenga na milandzu ya vaaki ya tihuvo ta ndhavuko ni ku hluvukisa mafambiselo lama lawulaka tihuvo ta ndhavuko.
Nawu 38 wa 1927. 2 Ku Herisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na Hundzuluxo wa Nawu wa Milawu Yin'wana (Nawu 28 wa 2005).
Ku swihoxo leswi nga kona eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko ku fanele ku fambelanisiwa leswaku ku kota ku fikelela swilaveko swa vumbiwa leswintshwa.
Xivumbeko xa rimba ra pholisi
Eka kavanyisa loku landzelaka (Kavanyisa ka 2), ku nyikiwile matimu ya vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko. Kavanyisa loku ku ringeta ku hlamusela no nyika masungulo ya vutihlamuleri lebyi a byi endliwa hi vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami loko Vumbiwa byi nga si sungula ku tirha. Ku kombisa hi ku komisa mfumo wa xikoloni, mfumo wa xihlawuhlawu, ku katsa na nkarhi wo tumbuluxiwa ka matiko-xikaya ni matiko lama tifumaka na nkarhi loko ku nga si sungula mafambiselo/mfumo wa vumbiwa lebyintshwa.
Kavanyisa ka 3 ku kongomisa eka dyondzo yo yelanisa ya tisisiteme ta vululami ta ndhavuko ematikweni lama hlawuriweke ya le Afrika na matiko man'wana ya le vupeladyambu, xikan'we na swihlawulekisi swo angarhela leswi fambelanaka na sisiteme ya ndhavuko ya Afrika Dzonga. Kavanyisa ka 4 ku languta minhluvukiso leyi tisiweke hi mafambiselo ya vumbiwa lebyintshwa, kasi Kavanyisa ka 5 ku nyika nkatsakanyo wa mintlhontlho leyi vurhangeri bya ndhavuko ku langutaneke na yona ehansi ka mafambiselo ya vumbiwa lamantshwa/lebyintshwa. Kavanyisa ko hetelela (Kavanyisa ka 6) ku kongomisa eka ku hlawula ka pholisi loku fambelanaka na sisiteme ya vululami bya ndhavuko ya Afrika Dzonga no nyika rimba ra milawu leyi nga ni xikongomelo xo nyika matimba rimba ra pholisi.
Kavanyisa ka 7 ku na mahetelelo lama nyikaka nhlamuselo yo koma ya endlelo ro tsundzuxana leri endliweke eku hluvukiseni rimba ra pholisi leri.
MATIMU YA VUTIHLAMULERI BYA MAVANDLA YA/KU TIRHISIWA KA/ VURHANGERI BYA NDHAVUKO EKA MAFAMBISELO YA VULULAMI
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko enkarhini wa mfumo wa xikoloni
Vutihlamuleri bya mavandla ya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami i ya khale swinene/i khale ya ri kona. Bennet3 u hlamusela leswaku ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko a ku ri kona eminkarhini ya khale laha vaaki lava a va tshembela eka swilo swo fana na vuxaka a va nyikiwa misava leswaku va tshama eka yona no byisa swifuwo. Murhangeri a ri exitulwini xa le henhla xa mfumo wa ndhavuko kasi ehansi ka yena a ku ri na swiyimo swimbirhi swa vulawuri: murhangeri wa muganga/ndhuna na nhloko ya ndyangu. Murhangeri a ri na vutihlamuleri bya vurhangeri etimhakeni hinkwato ta vutomi bya vaaki, ku suka eka vaaki va le makaya ku ya eka ku rhangela masocha enkarhini wa tinyimpi no herisa minkanetano exikarhi ka vaaki. Mfumo wa ndhavuko a wu hambanile ni tinhlamuselo ta xidemokirasi ta manguva lawa. A wu nga tekeri enhlokweni nawu wo hambanisiwa ka matimba ni mintirho ya wona leyi hlanganisiweke hi mayelana na vuavanyisi, mafambiselo na vuswikoti bya milawu.4 Vutihlamuleri bya vandla i bya nkoka eku twisiseni mintlhontlho leyi langutaneke na vandla leri ehansi ka mfumo wa xidemokirasi lowu nga kona sweswi. Ku amukeriwa ka tihuvo ta varhangeri va ndhavuko, a ku vuriwa leswaku a ku ri kahle hikwalaho ko va ku landzelela sisiteme leyi loko ku tirhisiwa milawu ni maendlelo lama va ma toloveleke.
Ku fika ka xikoloni ku tisile ku cinca loku hetisekeke eka mafambiselo ya vululami bya varhangeri va ndhavuko. Mimfumo ya xikoloni na mfumo wa xihlawuhlawu yi nghenelerile eka swivumbeko swo fambisa vululami hi ku hluvukisa/tumbuluxa sisiteme yo hambanisa tihuvo ta vanhu va Vantima. Ku amukeriwa ka "Tihuvo ta Tihosi" enkarhini wa mfumo wa xikoloni a ku voniwa tanihi xiphemu xa nkoka xa mafambiselo ya xikoloni ehansi ka pholisi ya mfumo lowu nghenelelaka hi ndlela leyi nga kongomeki.5 Pholisi ya mfumo lowu ngenelelaka hi ndlela leyi nga kongomeki, ehandle ko va yi ri xilaveko lexi kotekaka xa mafambiselo xa ku humelela ka ndzingeto wa xikoloni, na yona a ku vuriwa leswaku a yi simekiwe eka miehleketo ya leswaku a ku ri na ku hambana/ku pfumala ku ringana mfuwo exikarhi ka vakoloni na vaaki va Afrika leswi a swi lava leswaku timhaka ta Vantima ti fambisiwa hi ndlela yo hambana eka minhlangano ni swivumbeko leswi a swi tekiwa swi ri swa xiyenge xa Valungu xa vaaki.6
Hi ku ya hi Olivier, eku heleni ka nkarhi wa Xikoloni xa Britain eAfrika (exikarhi ka 1957 na 1967), a ku tirhisiwa milawu yimbirhi etikweni. Leswi a ku ri sisiteme ya tihuvo timbirhi leyi a yi katsa nawu lowu tundziweke (wa vupeladyambu) ni nawu wa ndhavuko.7
Hambileswi Vanitima a va ha tirhisa tihuvo leti enkarhini lowu, a ku ri na swivilelo swa ndlela leyi a ti tirha hi yona. Tihuvo leti tanihi hi timhaka tin'wana ta vaaki va Vantima va ndhavuko a ti lawuriwa ngopfu hi vavanuna. Rimbewu a ku ri mhaka leyi a yi nga amukeriwi eku vumbiweni ka huvo. Eka vaaki van'wana vavasati a va nga pfumeleriwi ku fambisa kumbe nghenelela eka mafambiselo ya "Tihuvo ta Tihosi", ehandle ka loko va ri vamangari naswona ntsena loko va pfuniwa hi vavanuna.8 "Tihuvo ta Tihosi" a ta ha tekiwa tanihi ta nkoka no va endlelo leri lavekaka ro hatlisisa ku herisiwa ka minkanetano loko ku langutiwa ntumbuluko wa tona wo va ti fikeleleka hi ku olova no kala ti nga durhi (kumbe ku kala ti nga hakerisi mali) no va sisiteme ya vululami yo olova.
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko enkarhini wa mfumo wa xihlawuhlawu
Endzhaku ka ku hlanganisiwa ka tikoloni ta mune hi 1910, "Tihuvo ta Tihosi" a ti tirhisiwa ku tlakusa swivongo. A ti nga amukeriwi hi nawu ku nga si fika 1927. Pholisi ya Britain ya mfumo lowu nga kongomeki a yi tirhisiwa ku lawula no hlohlotela matimba ya tona.
Hikwalaho ko pasisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, "Tihosi" ti hundzuke swivumbeko swa mfumo, laha a ti ri na matimba no vumba tihuvo, laha a ti nga ha ri emavokweni ya vanhu, kambe hi ku landza matimba ya mfumo wa nkarhi lowu. Ehansi ka sisiteme ya xikoloni ya mfumo lowu nga kongomeki ni le hansi ka mimfumo ya xihlawuhlawu "Tihuvo ta Tihosi" a ti lawuriwa ngopfu hi ku nghenelela ka mfumo hi ku tirhisa matimba ya mavonelo ya tona hi ku landza xiyimo, vutihlamuleri na mintirho ya "Tihosi" na "Tihuvo ta Tihosi" laha a ti tirhisiwa hi swikongomelo swo pfuna kumbe ku tsakisa mfumo.
Vona ZN Jobodwana, Tihuvo ta Tihosi na Timfanelo ta Ximunhu: Mavonele yo Yelanisa ya XiAfrika 15, Nawu wa Vaaki va Afrika Dzonga 26, p 34.
B Oomen, Tihosi eAfrika Dzonga: Nawu, Mfuwo, ni Matimba endzhaku ka Mfumo wa Xihlawuhlawu, p209
Enkarhini lowu ndhavuko ni mintolovelo wo kambela hi ku landza ndlela leyi murhangeri wa ndhavuko a fuma ku ya hi switsundzuxo swa vakhanselara va yena na hi ku landza mintsakelo ya vanhu va yena swi herisiwile no siviwa hi sisiteme leyi "Tihosi" a ti vekiwe ehansi ka vulanguteri bya Xandla xa Jenerali na le ndzhaku ehansi ka Phuresidente wa Tiko loyi a ri murhangeri wa hofisi ya Hosinkulu enkarhini wa mimfumo ya xikoloni ni mfumo wa xihlawuhlawu. Ku kota ku fambisana ni vulawuri ku tumbuluxiwile sisiteme hi ku landza tihuvo ta Vakhomixinara (leti a ti lawula Valungu) leti a ti tirhisiwa tanihi tihuvo to hetelela leti a ti ahlula milandzu leyi kanetanaka ni swiboho swa "Tihosi".
Mbuyelo wo hlanganisiwa ka tihuvo ta ndhavuko eka sisiteme ya vululami ya rixaka swi hetelele hi ku vanga tisisiteme timbirhi ta nawu laha tikhoto ta ximfumo leti a ti landzelela sisiteme ya le Vupeladyambu a ti ri tona leti a ti fambisa vululami hi ku landza "nawu wa le tikweni", kasi leti a ti nga ri ta ximfumo "Tihuvo ta Tihosi" na ta
Vakhomixinara tona a ti fambisa vululami hi ku landza nawu wa ndhavuko. , Mihleketo ya "ximbirhi" yi veke "Tihuvo ta Tihosi" eka xiyimo xa le hansi loko ti pimanisiwa ni tikhoto ta ximfumo naswona a ti languteka ti ri na matimba yo ringana. Kambe hambiswiritano, mavonele yo angarhela ya vanhu vo tala a ya ri ya leswaku "Tihuvo ta Tihosi" a ti ri na xiyimo xa le hansi.
Tihvuo ta Vakhomixinara ti herisiwile hi 1986 laha ti siviweke hi Nawu wo Herisa Tihuvo Hlawuleka ta Vantima, 1986 (Nawu 34 wa 1986), kasi "Tihuvo ta Tihosi ni Tindhuna" tona a ti herisiwanga. Leswi swi vile tano hi ku landzela xibhumabhumelo xa Khomixini ya Hoexter hi 1983.
Ku tumbuluxiwa ka matiko-xikaya na matiko lama tifumaka swi tise ku cinca eka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko. Matiko-xikaya ni matiko lama tifumaka a ya nyikiwe matimba yo lawula tisisiteme ta tihuvo ta ndhavuko ta wona. Leswi swi vange leswaku matiko-xikaya yo hambana ni matiko lama tifumaka ya amukela tisisiteme to hambana ta "Tihuvo ta Tihosi", leswi a swi hlohloteriwa hi mindhavuko ni mfuwo leswi a swi tirhisiwa etindhawini ta vona.
Ekhale ka mimfumo ya Transkei na Zululand, "Tihuvo ta Tihosi" a ti tirhisa matimba yo yelana naswona a ti ri na vulawuri byo yelana na tikhoto ta vamajisitarata. Swirilo ekhale ka mfumo wa le Transkei a swi suka eka varhangeri va ndhavuko ku ya eka vulawuri bya xifundza laha tihosi ni tihosikazi a ti ri na vuyimeri kona.
Ekhale ka mfumo wa Bophuthatswana, hi ku landza Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko wa Bophuthatswana, 1979 (Nawu 29 wa 1979), matimba yo tirhana na milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki a yi nyikiwile swivumbeko swa (mimfumo swivongo) ku nga ri varhangeri va ndhavuko vo karhi. Swirilo swo huma eka swivumbeko leswi swa ndhavuko a swi yisiwa eka xifundza xa majisitarata xin'wana ni xin'wana, lexi a xi vumbiwa hi majisitarata na swirho swimbirhi swo engetela (leswi a ku ri vativi va swivongo exifundzeni).
Ekhale ka mfumo wa Ciskei, "Tihosi" na tindhuna a ti ri na vulawuri bya xiviri byo tirhana na milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki leyi a yi huma eka nawu wa ndhavuko ni ntolovelo hi ku landza ku thoriwa ka tona tanihi varhangeri va ndhavuko.
Hambileswi ku pasisiweke nawu wa xifundzankulu, Nawu wa Ndhavuko wo Tengiwa ka Milandzu ya Vugevenga na Vaaki wa KwaNdebele ,1984, wa ha tirhisiwa eka swiphemu swa le Mpumalanga leswi a swi wela ehansi ka khale ka mfumo wa le KwaNdebele.
Ekhale ka mimfumo yaGazankulu, Lebowa na Qwaqwa, mfumo wu tumbuluxile ku tirhisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Hi ku landza Nawu lowu, Holobye a nyika matimba "Tihosi" na tindhuna matimba yo tenga milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki.
Ekhale ka mfumo wa Venda, swiyenge swa 24 na 25 swa Xitiviso xa Mafambiselo ya Varhangeri va Ndhavuko va le Venda, 1991 (Xitiviso xa 29 xa 1991), a xi nyika "Tihosi" na tindhuna matimba yo tenga milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki leswi a swi endliwa hi Khale ka Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Vun'we bya Rixaka.
Tihuvo ta ndhavuko ti yile emahlweni ti va kona no tirha ngopfu eka mfumo wa khale leswi a swi ri tano ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima ni milawu yin'wana ya Swifundzankulu. Vumbiwa byi pfumelela leswaku tihuvo leti ti ya mahlweni ti va kona no tirha hi ku landza Vumbiwa ni ku herisiwa kumbe ku hundzuluxiwa ka milawu hi valawuri lava nga ni vuswikoti. Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wu hundzuluxiwile eka swiyimo swin'wana ku susa swilo leswi a swi kanetana na minkoka ya vumbiwa swo fana ni ku xupuriwa ka miri. Ku xupuriwa ka miri swi kumeke ku va swi lwisana na mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu eka Nxaxamelo wa Timfanelo. Mfanelo yo sindzisa ku khotsiwa hi tihuvo/vulawuri bya swifundza ekhale ka mfumo wa Transkei swi voniwe ku kala swi nga ri mafambiselo ya kahle.
MINDZAVISISO YO PIMANISA
Sisiteme ya vululami ya ndhavuko leyi hlawuriweke ematikweni lama hlawuriweke
Ku herisiwa ka nkanetano ehandle ka huvo a hi maendlelo lamantshwa. Vaaki va le misaveni hinkwayo ku katsa na vaaki va ndhavuko eAfrika Dzonga i khale va ri karhi va tirhisa tindlela to kala ti nga ri ta vuavanyisi ta ndhavuko ku herisa minkwetlembetano. Tisisiteme ta ndhavuko ta le Botswana, Malawi, India, South Australia na Canada ti langutiwile ku vona sisiteme ya huvo ya ndhavuko leyi nga fanelaka xiyimo xa Afrika Dzonga.
Vulavisisi byo pimanisa bya tisisiteme ta vululami ta ndhavuko ta le Botswana, Malawi na le India byi hlamuseriwile hi ku komisa laha hansi tanihi swikombiso swa kahle leswi Afrika Dzonga ri nga dyondzaka swokarhi eka swona.
Botswana ri na sisiteme ya tihuvo timbirhi. Tihuvo ta ndhavuko ti tirha hi ndlela yo fana na sisiteme ya tikhoto ta ximfumo. Tihuvo leti ti tumbuluxiwa hi Holobye wa Mfumo wa Miganga hi ku landza Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko, 1974. Tihuvo ti hi swibvumbeko swinharhu: Huvo ya Ndhavuko ya Khomixinara, Huvo ya Ndhavuko yo Hetelela na tihuvo ta ndhavuko.
Eka xiyimo xa le hansi xa xivumbeko xa ku herisiwa ka nkanetano wa ndhavuko ku na ndyangu, lowu vumbiwaka hi wanuna, nsati wa yena ni vana. Mintlawa yi tala ku ringeta ku herisa minkanetano ya yona ngopfu-ngopfu timhaka ta mindyangu eka xiyimo xa le ndyangwini. Loko leswi swi tsandza yi nga yisiwa eka ntlawa wa ndyangu lowu talaka ku vumbiwa hi ndyangu wun'we kumbe yo tala leyi tshamaka eswiyindlwanini swo fana. Xiyimo xin'wana i xa ntlawa wa ndyangu, lexi vumbiwaka hi ndyangu wun'we kumbe mindyangu yo tala leyi nga ni vuxaka leyi tshamaka swin'we eka xiphemu xin'we xa le mugangeni. Laha ndyangu wun'we kumbe mintlawa ya mindyangu yi kumekaka no tshama swin'we eka ndhawu ya le kusuhi leyi nga ni mafambiselo ya kahle, leswi swi vitaniwa wadi. Tiwadi ti rhangeriwa no lawuriwa hi ndhuna loyi a talaka ku hlawuriwa hi ku landza ndyangu lowu a velekiwaka eka wona. Eka swivongo leswikulu swo tanihi hi swa Bangwaketse na Bamangwato, tindhuna ti hlawuriwa (ku suka eka A ku fika eka G hi mayelana ni leto sungula, na ku suka eka A ku ya eka K hi mayelana na leto hetelela). Eka swivongo swin'wana swo fana na Bakwena, Batawana na Bamalete, ku na tindhuna na tihosana. Eka xiyimo xa Bakwena, tihosana leti ti hlawuriwa ku suka eka A ku fika eka C. Vulawuri bya ndhavuko byin'wana ni byin'wana lebyi byi na matimba ya vuavanyisi lebyi yi nyikaka matimba yo herisa minkanetano. Tihuvo ta tindhuna leti nga tekeriweki enhlokweni ti tala ku vitaniwa Tihuvo ta Vulamuri ta Tindhuna, leswi talaka ku hlohloteriwa hi xiyenge xa 3 xa Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko.12
Tihuvo ta ndhavuko, leti rhangeriweke hi vaphuresidente no thoriwa hi Holobye wa Mfumo wa Miganga ti tirha eka tindhawu ta le madorobeni ta nkoka etikweni (eGaborone, eFrancistown, eLobatse, eSelebi-Pikwe, eJwaneng, eGhanzi na le Kasane). Tihuvo leti ti tenga milandzu yo kala yi nga nyawuli leyi katsaka milandzu ya misava, timhaka ta vukati na minkanetano ya rifuwo. Vahlapfa va nga tengisiwa hi tihuvo ta ndhavuko. A ku na vuyimeri bya nawu lebyi pfumeleriwaka eka tihuvo ta ndhavuko naswona a ku na milawu yo karhi ya vumbhoni leyi tirhisiwaka. Vaavanyisi va Mimfumo-swivongo, va thoriwa hi murhangeri wa mfumo-xivongo kumbe ku hlawuriwa hi vaaki, ku tenga milandzu leyi nga kanetiwaka eka sisiteme ya huvo ya vaaki. Nkoka wa swiboho leswi fikeleriwaka eka tihuvo ta ndhavuko wu nga hambana hi tindlela to tala. Eka milandzu yin'wana vaavanyisi va mimfumo-swivongo va nga endla swigwevo swo fana ni ku xupuriwa emahlweni ka vanhu.
Nakambe ku na tikhoto ta ximfumo leti tumbuluxiweke hi Holobye wa Mfumo wa Miganga hi ku landza Nawu wa tihuvo ta ndhavuko. Nawu wu veka erivaleni vulawuri bya tihuvo hi mayelana na magoza lama ti nga ma tekaka xikan'we na mimpimo ya tindhawu leti ti tirhaka eka tona. Nakambe nawu wu lerisa mavumbelo ya huvo, swiyimo swa tona exikarhi ka swirho na matimba ni vutihlamuleri bya munhu un'wana ni un'wana loyi a nga thoriwaka leswaku a tirha tanihi mupfuna-muavanyisi.13
b Malawi
Malawi, ra ha ku endla endlelo ro yelana ro kambela swivumbeko swa tihuvo ta rona naswona ri ringetile ku twananisa milawu leyi tirhisiwaka eka mafambiselo ya vululami ri na sisiteme ya mafambiselo ya vululami yo tsakisa. Tiko ri tumbuluxile tiforamu ta vululami bya ndhavuko, leti tivisiweke ku va ti lava ku ringana 24 000, eka xiyimo xa le migangeni. Tiforamu ta vululami bya ndhavuko leti tirhaka ehansi ka tisenthara ta tihuvo ta 217 ti fambisiwa hi vamajisitarata laha ti talaka ku herisa minkanetano ya le xikarhi ka 80 na 90% hinkwayo.
Charles Formbad, Tihuvo ta Ndhavuko na Vululami bya Ndhavuko eBotswana: Mintlhontlho leyi nga kona na Mavonele ya Vumundzuku, Vukamberi bya Nawu bya Stellenbosch, 2004, Vholumu 1, p 17.
Minkanetano yo toloveleka leyi talaka ku tengiwa eka tisenthara ta vululami ta ndhavuko i minkanetano ya mindyangu, minkanetano ya misava na timhaka ta rifuwo.
Tiforamu ta vululami ta ndhavuko ti langutana na minkanetano ya le ka xiyimo xa le migangeni no yi rhumela eka tisenthara ta tihuvo leti faneleke loko ti tsandzeka ku yi herisa.
c India
Hambileswi sisiteme ya vululami ya le India yi nga lulamisiwa kahle, no va ni ndzhuti wa xiyimo xa le henhla, kambe tihuvo ti hlangana na swiphiqo leswikulu swa mune: nhlayo ya tihuvo na vaavanyisi eka tigiredi hinkwato yi le hansi ngopfu, ku na ku engeteleka lokukulu ka milandzu emalembeni lama ha ku hundzuka leswi vangiwaka hi ku engeteleka ka milawu leyi pasisiwaka hi mimfumo ya le xikarhi na mimfumo ya tiko, tihakelo leti hakeriwaka eka vuchuchisi kumbe vusirheleri bya nandzu ehubyeni ya nawu ti le henhla ngopfu hikwalaho ka tihakelo ta le hubyeni ta le henhla, tihakelo ta vagqweta na tihakelo leti nga tshukaka ti va kona, na ku hlwela loku nga kona eku tengiweni ka milandzu leswi vangaka ku va ni milandzu yo tala etihubyeni hinkwato.
Vanhu lava pfumalaka va tikeriwa swinene ku chuchisa kumbe ku sirhelela milandzu ya vona hikwalaho ka tihakelo ta le henhla ngopfu leti va faneleke ku tihakela. Vaavanyisi lava tivekaka ngopfu va Khotonkulu na tikhoto ta le henhla va tshikelele leswaku ku fanele ku va ni xilaveko xa xipfuno xa mahala xa swa nawu ku pfuna vanhu lava pfumalaka. Tindlela tin'wana leti tirhisiwaka, exikarhi ka tin'wana i, Lok Adalat (tihuvo ta vanhu), laha vululami byi tirhisiwaka hi ku komisa ehandle ko tshikelela ngopfu timhaka ta xithekiniki ta swa nawu.
Sisiteme ya Lok Adalat yi sungurile eGujarat hi Nyenyankulu 1982 kasi sweswi se yi tirhisiwa etikweni hinkwaro. Ku hundzuluxiwa ka sisiteme leyi a ku ri xiphemu xa qhingha ro susa ku tikeriwa lokukulu eka tihuvo leti ta ha faneleke ku tenga milandzu yo tala. Tihuvo leti a ti tumbuluxiwile ku tirhana na milandzu leyi nga si tengiwaka no pfuneta vamangari hi tindlela tin'wana.
Palamende ya le India yi pasisile Nawu wa Vulawuri bya Mintirho ya swa Nawu, 1987, naswona xin'wana xa swikongomelo swa Nawu lowu i ku lulamisa Lok Adalat ku tiyisisa leswaku ku tirha ka sisiteme ya nawu swi tlakusa vululami hi ku sungula hi ku khoma vanhu hi ndlela yo ringana. Nawu wu amukela milawu leyi faneleke ku tirhisiwa ku herisa minkanetano hi ku pfumelelana ni ku hakela hi ku tirhisa Lok Adalat. Khonsepe leyi yi tumbuluka eka sisiteme ya Panchayats, leyi tumbulukaka eka matimu na mfuwo wa le India.
Vamangari va kuma swipfuno swo tala swo huma eka Lok Adalat. A ku na tihakelo ta huvo loko nandzu se wu mangariwile eka huvo ya ntolovelo, hakelo leyi hakeriwaka ya tlheriseriwa loko nkanetano wu herisiwile eka xiyimo xo "kala ku nga hakerisiwa xa huvo". A ku tirhisiwi milawu ya mafambiselo na Nawu wa Vumbhoni loko ku asesiwa swivangelo swa nkanetano. Mintlawa leyi kanetanaka hambiloko yi yimeriwile hi vagqweta, yi nga swikota ku tihlanganisa na muavanyisi wa Lok Adalats xikan'we-kan'we no hlamusela xiyimo xa yona eka nkanetano ni ku seketela minkanetano ya yona, leswi nga taleki ku va tano eka tikhoto ta ximfumo. Minkanetano yi nga yisiwa xikan'we-kan'we eka Lok Adalat ematshan'wini yo ya eka khoto ya ximfumo kutani yi yisiwa eka Lok Adalat. Xiboho xa Lok Adalat xa boha eka mintlawa leyi kanetanaka naswona xileriso xa xona xi nga tirhisiwa eka endlelo ra nawu hinkwaro.
A ku na xirilo lexi nga endliwaka eka xileriso xa Lok Adalat, kambe hambiswiritano eka tikhoto ta ximfumo ku tala ku va ni nkarhi wo rila eka foramu ya le henhla ku kanetana na xiboho xa ntengo wa khoto leswi vangaka leswaku ku va ni ku hlwela ka ku herisiwa ka minkanetano.
W Scharf , Tisisiteme ta Vululami to Kala ti Nga ri ta Ximfumo eDzongeni wa Afrika: Xana Mimfumo yi fanele ku
Endla Yini?, p 42.
Ku simekiwa ka vuhosi ku tiyisisiwile hi Atikili 270 ya Vumbiwa bya Riphabliki ra Ghana, 1992. Nawu wa Tihosi wa 1970 (Nawu 370) wu lawula vuhosi eGhana no sungula tihuvo ta ndhavuko xikan'we na Tiyindlu ta Tihosi ta rixaka ni swifundza. Yindlu ya Rixaka ya Tihosi, Yindlu ya Swifundza ya Tihosi na tihuvo ta ndhavuko laha yin'wana ni yin'wana ya tona yi nga na tikomiti ta vuavanyisi laha ti nga ni matimba yo boha no herisa minkanetano leyi khumbaka vuhosi.
Hambileswi ku nga ni ku amukeriwa ka vuhosi, tihuvo ta ndhavuko a ta ha vanga kona endzhaku ka ntshunxeko. Vuhosi a bya ha ri na mintirho ya nawu, ya mafambiselo kumbe mintirho ya vululami/vuavanyisi. Kambe hambiswiritano tihosi ta ha ri kona, a ta ha ri na matimba, ta ha xiximiwa no va ni nkucetelo eka xiyimo xa le mugangeni no endla mintirho ya tona yo hambana ya vuavanyisi. Tihosi na tihuvo ta ndhavuko ta tona ti ndlandlamuxile vulawuri bya tona ku hundza timhaka leti yelanaka na vuhosi ku fika eka timhaka ta mindyangu na timhaka ta rifuwo, ku katsa na ku dlaya vukati, vuwundlo bya vana na minkanetano ya misava. Ti kanela milandzu leyi vitaniwaka efisem hi va Akans (leswi nga vulaka timhaka ta xihundla hi ririmi ro olova) kumbe milandzu ya vaaki (loko yi pimanisiwa na milandzu ya vugevenga). Minkoka ya sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi hlamuseriwile kahle eka nawu wa milandzu wa le Ghana, naswona nawu wa ndhavuko wu tirhisiwa ngopfu exifundzeni ni le ka tihuvo tin'wana hi ku ya hi ntumbuluko wa nkanetano.
Muavanyisinkulu wa Riphabliki ra Ghana, Muavanyisi George Kingsley Acquahu tsundzuxile vayingiseri va yena leswaku "tihosi hi vona vahlayisi/vini va misava, naswona va tenga minkanetano yo tala ya misava. Hikwalaho ke tihosi ti ta tshama ti ri 'tihuvo leti tsakeriwaka' hi vanhu vo tala, ngopfu-ngopfu lava tshamaka emakaya. Nakambe ti tenga minkanetano ya le mindyangwini na nawu wa ndhavuko etindhawini ta tona. Ku pfumaleka ka ximfumo ka tihuvo leti swi endla leswaku ti tirhiseka no va ti tirhisiwa ngopfu hi vaaki leswi endlaka leswaku endlelo ri tsakeriwa ngopfu hikuva vanhu va ri vona ri ri ra vona, ematshan'wini ya swilo leswi va sindzisiwaka swi huma kun'wana."
Varhangeri va ndhavuko va hlayisile matimba ya vuavanyisi hambileswi ya nga riki ya ximfumo leswaku va kota ku ya emahlweni va ya tirhisa hambileswi ku herisiweke tihuvo ta ndhavuko emalembeni yosungula ya ntshunxeko. Dok. Seth Twum u kunguhatile leswaku hikwalaho ko va varhangeri va ndhavuko va ha ri na matimba lamakulu eka vanhu va vona no va swi tika no durha ku fikelela tihuvo ta ntolovelo, sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko tanihi laha yi tumbuluxiweke hakona ehansi ka Nawu wa Xifundzankulu wa Vulawuri bya Vatima , yi fanele ku tlhela yi tivisiwa.19
Hambileswi Vumbiwa byi nga amukeleki huvo ya ndhavuko, varhangeri va ndhavuko na tihuvo ta ndhavuko va ndlandlamuxile vulawuri bya vona ku hundza timhaka ta vuhosi ku ya eka minkanetano ya le mindyangwini ni minkanetano ya rifuwo, ku katsa ni ku dlaya vukati, vuwundlo bya vana ni misava. Ndzawulo ya Vululami na Ndzawulo ya Gqwetankulu ti leteriwa hi endlelo ra ku tlhela ku tivisiwa ka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko leti tumbuluxiweke ehansi ka Nawu wa Xifundzankulu wa Vulawuri bya Vantima . Vuleteri bya ADR na timhaka tin'wana leti fambelanaka na swipfuno swa nawu ti tshikeleriwile naswona rimba ra nawu leri faneleke ri ta tumbuluxiwa ku seketela endlelo leri ra nkoka. Ku tekeriwa enhlokweni ka vulawuri lebyi bya nkoka wa de facto, minhlangano ya vanhu yo tanihi Bangi ya Misava yi seketerile xilaveko xa vuleteri bya tihosi ta ndhavuko eka masungulo ya nawu na maendlelo ya ADR. Leswi swi pfunetile ku lulamisa minhlangano leyi eGhana.
Eka atikili leyi hangalasiweke eka Buletini ya Mahungu hi Mfumo wa Dzonga wa Australia, John Tomaino u tsale leswaku tihuvo ta vanhu-xidzi ta le Dzonga wa Australia, leti nga tona leti tumbuluxiweke rosungula tanihi mindzingeto hi 1999, ti vile kona hikwalaho ka ku pfumaleka ka ntshembo eka sisiteme ya vululami ya ximfumo. Vanhu-xidzi a va vona onge loko vamangari a va nga ri na matimba yo ringana yo hlohlotela endlelo ra vuavanyisi hi ku angarhela ni ku avanyisiwa. Nakambe va vone leswaku tihuvo a ti nga katsi mfuwo wa vona, a ti va siya ehandle no kala ti nga amukeli vaaki ni mintlawa ya mindyangu. U boxile swin'wana swa swihlawulekisi leswi tivisiweke ku herisa swivilelo swa vanhu-xidzi. Mintlawa hinkwayo yi le eka xiyimo xo ringana naswona yi le kusuhani na yin'wana ku kota ku kondtletela vuhlanganisi xikan'we-kan'we. Vamajisitarata va tshama na xirho xa vaaki va vanhu-xidzi lexi nga ni vutivi bya kahle bya mfuwo no kota ku tsundzuxa tihuvo etimhakeni to karhi. Ku tirhisiwa lokukulu ku endliwa hi ku tirhisa mahungu yo avanyisa ro sungula, ku katsa na swiboho swa ndzavisiso wa beyili, ku letela swiviko swa vuavanyisi. Tihofisi ta vuyimeri ta mfumo ni tihofisi ta vuyimeri to kala ti nga ri ta mfumo ta nghenela no pfuneta tikhasimende, laha ku vaka ni minkarhi yo pfuxetiwa ka mahanyelo. Vamajisitarata lava fambisaka tihuvo va aka vuxaka swin'we na vaaki va vanhu-xidzi lava hi tlhelo va dyondzaka vutivi bya timhaka ta le migangeni leswi hetelelaka swi vanga leswaku ku va ni swiboho swo antswa swa swigwevo swa xiyimo xa le henhla.20
Hambileswi ntirho wa tihuvo ta vanhu-xidzi hi tindlela tin'wana ti yelanaka na tihuvo ta vaaki ta Afrika Dzonga kumbe ti fanele ku va tano, ku yelana ka tona na tihuvo ta ndhavuko swi le timhakeni to va ti amukela mfuwo, ku nghenelela ka vanhu hinkwavo lava nghenelaka mintengo na endlelo ra tona ro ringeta ku pfuxeta vululami.
Atikili 273 na 274 ya Vumbiwa ra Riphabliki ra Ghana. 18 Mbulavulo wa le eka khoniferense ya vululami bya ndhavuko eGhana hi siku ra 5 N'wendzamhala 2005.
Xiviko xa Nhlengeletano ya Tidyondzo ya Vunkombo ya Mafumele ya Rixaka, Vulawauri bya Ndhavuko na Mafambiselo ya Kahle eAccra.
Laha henhla, p 4-5.
Ku fana ni le Dzonga wa Australia, ku ve ni ku hluvukisiwa lokukulu ka sisiteme ya vululami ya vanhu-xidzi eCanada. Sisiteme ya le Canada yi simekiwile ngopfu eka ku pfuxetiwa ka vululami ku tlula ku twanananisa ka mfuwo swin'we na sisiteme ya tikhoto ta ximfumo. Eka tsalwa leri ra ha ku hangalasiwaka ra, Ku Tlhela ku Londziwa Vululami bya Vanhu-xidzi, Vutitivisi na Vaaki21, mutsari u sungula mbhurisano eka mbangu wa nawu wa le Canada wa leswaku xana ku ya hi ndhavuko wa vululami bya vanhu-xidzi a byi tala ku horisa, ku pfuxeta no va byi nga tali ku hakerisa. Mutsari u nyika nhlamuselo leyi nga ni vuxokoxoko ya khonsepe ya vululami lebyi pfuxetiweke tanihi xiphemu xa vululami bya vanhu-xidzi naswona u tlhela a hlamusela hi ndlela leyi landzelaka:
Vululami lebyi pfuxetiweke byi nyika ndlela yo herisa miehleketo ya xikoloni ya vanhu-xidzi lava. Va lava ku suka eka ku anakanya, ni le ka miehleketo ya tinhlamuselo, ni le ka miehleketo ya le misaveni hinkwayo ya vululami eka ndhavuko wa vululami wa le Yuropa ku ya eka nhlamuselo ya vululami hi ku landza dyondzo ya vutivi bya vona, ndhavuko na minkoka. Ndlela leyi ya vululami yi vulavula hi ku tlhela ku dyondziwa 'leswi hi faneleke ku va xiswona' na 'ku tlhela hi dyondza vutihlamuleri bya hina bya ndhavuko' ... Swi voniwa swi ri ndlela yo hola hikuva mahanyelo yo homboloka ni vugevenga swi voniwa tanihi vuvabyi bya ripfumelo, bya ku titwa, bya miri na ntshamiseko wa miehleketo ya vanhu ni vaaki leswi faneleke ku tshunguriwa hi ku tirhisa tindlela ta ndhavuko. Xiphemu xin'wana xa endlelo leri xi katsa ku rivalela valumbetiwa/vahehliwa swin'we na ripfalo ra vona hi ku tirhisa switsundzuxo swa vakulukumba kumbe swirho swa vaaki swin'wana. Swi katsa ku rivalelana ni munhu kumbe ndyangu lowu dyoheriweke hi ku tirhisa ndlela yo va mudyohi a amukela vutihlamuleri na ku pfuxetiwa ka mahanyelo. Swi nyika vanhu matimba no va pfuna ku tlhela va londza vun'wini bya vaaki bya vululami swin'we na swirho swin'wana swa vaaki."
Ku kota ku fikelela swikongomelo swa ku pfuxetiwa ka vululami, Canada ri tumbuluxile Phurojeke ya Huvo ya Vaaki tanihi nongonoko lowu hambaneke, leyi nga ni swikongomelo swo lulamisa xiyimo xo sindzisiwa ka ku pfumala ku ringana ka minxupulo yo tika eka lava va siyiweke ehandle hi mahanyelo, ku papalata mhaka ya nkhumbo wa ku khotsiwa hikwalaho ka vugevenga, laha ku nyikiwaka tindlela to hambana to va vaendli va swiboho va hlawula exikarhi ko va va enerisa vululami bya vanhu lava xanisiweke ni vaaki, leswaku va kota ku ya emahlweni va hanya, va tirha ni timhaka leti fambelanaka na mahanyelo ya vugevenga ematshan'wini ya ku hlawula ko tala ku twisiwa ku vava.22
Mintokoto ya le Dzonga wa Australia na Canada yi fambelana na tihuvo ta ndhavuko naswona yi tshikelela minkoka ya vululami bya ndhavuko leyi faneleke ku vumba tindlela leti ta vululami.
Swihlawulekisi leswi nga ta fambelana na xikombiso xa tihuvo ta ndhavuko ta Afrika Dzonga leti kunguhatiweke
Swi le rivaleni ku ya hi vulavisisi lebyi laha henhla leswaku ku na swikombiso leswi kombisaka ku herisiwa ka minkwetlembetano eka vaaki va ndhavuko eAfrika, Asia, Australia na le Canada. Kambe hambiswiritano, ku va ni xivutiso xa leswaku xana swikombiso leswi swi fanerile hi tindlela hinkwato ku va swi nga tirhisiwa eka tihuvo ta ndhavuko ta hina? Swikombiso leswi, hambileswi swi nga ni ku yelana, swi nga naswona a swi fanelanga ku katsiwa eka tihuvo ta ndhavuko ta hina hikwalaho ka swivangelo leswi landzelaka:
Eka xikombiso xa le Botswana ku na ku nghenelelana exikarhi sisiteme ya tikhoto ta ximfumo na sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko.
Xikombiso xa le Malawi xi pfumelela vamajisitarata naswona ku nga ri varhangeri va ndhavuko ku fambisa tiforamu ta vululami bya ndhavuko.
Xikombiso xa le India xi pfumelela mintlawa leyi kanetanaka leswaku yi yimeriwa hi vagqweta naswona xi simekiwile eka tindlela tin'wana to herisa minkanetano.
eGhana vuhosi a byi na mintirho ya nawu, ya mafambiselo kumbe vululami.
eAustralia na le Canada i vamajisitarata ematshan'wini ya varhangeri va ndhavuko hi vona lava fambisaka tihuvo ta ndhavuko.
Laha henhla, p 81-82.
NKHUMBO WA VUMBIWA EKA VURHANGERI BYA NDHAVUKO
Ku amukeriwa ka tihuvo ta ndhavuko ehansi ka mfumo lowuntshwa wa xidemokirasi
Vumbiwa byi amukela ku tirhisiwa, xiyimo na vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko hi ku landza nawu wa ndhavuko kambe leswi faneleke ku fambisana na Vumbiwa. Ri amukela leswaku vurhangeri bya ndhavuko lebyi landzelelaka sisiteme ya nawu wa ndhavuko byi nga tirha ntsena loko byi tirhisa milawu leyi faneleke ni mindhavuko.
Enkarhini wo tiyisisiwa ka mafambiselo, mhaka yo vula leswaku Vumbiwa byo hetelela byi tsandzekile ku tumbuluxa tihuvo ta ndhavuko (hilaha swi laviwaka hi kona hi Xinawana xa XIII xa Vumbiwa) yi bakanyeriwa etlhelo. Ehansi ka Vumbiwa byo hetelela tihuvo ta ndhavuko ti fanerile 'ku fana na huvo yin'wana ni yin'wana leyi tumbuluxiweke kumbe leyi amukeriwaka hi ku landza nawu wa Palamende'. Kambe hambiswiritano varhangeri va ndhavuko nakambe va tirhisa matimba ya nawu, ngopfu-ngopfu matimba ya valawurinkulu, ku vuriwa leswaku tanihi vaavanyisi a va tshunxekanga no voyamela tlhelo ro karhi tanihi laha swi laviwaka hi kona hi ti-FCs 156 . Eka Bangindawo na van'wana v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza bya le Nyanda na van'wana 1998 SA 262 (Tk), vaendli va swikombelo va tirhisile nhlamuselo leyi ku kanetana na Tihuvo ta Swifundza ta le Transkei. Khotonkulu yi bakanyele tlhelo ku kaneta loku hikwalaho ka swivangelo swo va swikambelo swa nawu wa ntolovelo swa ntshunxeko swi nga fanelanga ku tirhisiwa. Yi bohile leswaku eAfrika hambileswi ku nga riki na ku hambana loku nga erivaleni exikarhi ka mintirho ya vulawuri, vululami na milawu ya mfumo, a ku na munhu wa le Afrika loyi a twisisaka kahle loyi a nga vonaka ku ri na ku voyamela tlhelo ro karhi eka xiyimo xa varhangeri va ndhavuko hikwalaho ko va va tirhisa matimba ya valawurinkulu.
Eka Mhlekwa v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza xa le Tembuland; Feni v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza xa le Vupeladyambu bya Tembuland 2001 SA 574 (Tk); 2000 BCLR 979 (Tk), huvo yi kanetanile na xiboho xa Tihuvo ta Vulawuri bya Swifundza. Huvo yi tshikelele mhaka yo va mintirho yin'wana yi katsa timhaka tin'wana leti nga kanetiwaka ta vaaki naswona leswi swi nga hetelela swi vanga miehleketo ya leswaku ku na vuxaka byo kala byi nga ri kahle swin'we na vulawuri. Eka tipharagirafu ta 616 - 7 na 1017 - 18 huvo yi bohile leswaku varhangeri va ndhavuko a va na vuhlayiseki bya vun'wini lebyi tiyisisiweke eka vatirhi va vuavanyisi van'wana hi ku ya hi xiyenge xa 177 xa Vumbiwa byo hetetelela. Nandzu wa Mhlekwa a wu hundzuluxanga nandzu wa Bangindawo, lowu a wu vilerisiwa ntsena hi vulawuri bya timhaka ta vaaki. Hi ku ya hi Bennet23, mbuyelo lowu wu lulamile hikuva eka milandzu ya vaaki, mhaka yo fambisana na Vumbiwa yi fanele ku pimanisiwa na mhaka yo fikeleriwa ka vululami. Ku herisa matimba ya vuavanyisi eka varhangeri va ndhavuko swi ta fana ni ku va ku tsoniwa vaaki va le makaya leswaku va va ni tihuvo ta le mugangeni leti eka tona va nga mangalaka minkanteno ya vona. Nandzu wa Mhlekwa wu tiyisisile mavonele ya Khomixini yo Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga eka tihuvo ta ndhavuko na ntirho wa vuavanyisi bya varhangeri va ndhavuko eka phepha ra nkanelo ra yona24 hi mayelana na vulawuri bya vugevenga bya tihuvo ta ndhavuko. Khomixini a yi tsakela ku hlayisiwa ka tihuvo ta ndhavuko. Khomixini yi vule leswaku mavonele yo voyamela tlhelo ro karhi na ntshunxeko a swi nga ri na nkoka lowukulu ku tlula mhaka yo tshunxeka eka ku nghenelela ka valawurinkulu. Lexi i xiphiqo lexi tikaka ngopfu eka milandzu ya vugevenga laha vafambisi va nga taleki ku voniwa va voyamela tlhelo ro karhi hi nkarhi wun'we loko va ri "mumangari", "muchuchisi" na "muavanyisi"25.
Hi ku landza mbalango wa Barbara Oomen26 endhawini ya le ka Sekhukhune, swirho swa vaaki endhawini leyi swi tsakela tihuvo ta ndhavuko loko ti pimanisiwa na tikhoto ta ntolovelo kumbe tikhoto ta vamajisitarata.27 Ku ringana makumetsevu ntlhanu wa vahlamuri eka vulawuri bya "Tihuvo ta Tihosi" va tsakela leswaku minkanetano ya vona yi tengiwa eka tihuvo ta ndhavuko. Leswi swi kombisa leswaku vanhu va le makaya va twa va tshamisekile hi ndlela leyi milandzu ya vona yi tengiwaka no herisiwa hi yona. Mhaka yin'wana leyi endlaka leswaku vanhu vo tala va tsakela tihuvo ta ndhavuko i ririmi leri tirhisiwaka, hikuva ri tiveka ngopfu eka huvo ya ndhavuko leyi khumbekaka.
Minkanetano ya ntolovelo leyi tengiwaka hi tihuvo ta ndhavuko i vukhamba, ku ba, ku onha rifuwo hikwalaho ka rivengo, timhaka ta misava, madzolonga ya le mindyangwini, vuloyi, timhaka ta vukati na crimen injuria (mindzhukano), kasi minkanetano ya vaaki ya ntolovelo yi katsa ku onhiwa ka swimilana hi tihomu leti nga pfaleriweki, ku xurhisa nsati wa nuna un'wana, ku xurhisa xinhwanyetana kumbe wansati, na minkanetano ya tihakelo ta ndzovolo.
82 of 1999: Phurojeke ya 90: Ku fambelanisiwa ka Nawu wa Ntolovelo na Nawu wa Ndhavuko: Tihuvo ta Ndhavuko na mintirho ya vuavanyisi ya varhangeri va ndhavuko.
Endhawini ya le ka Sekhukhune, un'wana wa vamajisitarata u kombisile leswaku i ndhawu leyi nga tsakiseki ku tirha eka yona hikuva vanhu va tenga milandzu ya vona emakaya.28 U vurile leswaku u tala ku va na ntshamo wun'we ntsena hi vhiki loko a tenga milandzu ya ku ba ni vukhamba, tanihi vatirhikulorhi va yena, u tala ku rhumela milandzu leyi voniwaka yi fambelana na timhaka ta nawu wa ndhavuko, minkanetano ya misava, tinyimpi ta mindyangu na mindzhukano eka "Tihuvo ta Tihosi". Mbalango lowu endliweke eka Sekhukhune wu kombisa leswi landzelaka:29
Nkhumbo wa Vumbiwa eku tirhisiweni ka vurhangeri bya ndhavuko
Hikwalaho ko tumbuluka ka mfumo lowunsthwa wa xidemokirasi ku voniwile leswaku swi nga koteka ntsena ku hundzuluxa milawu leyi nga kona hi siku ra 27 Dzivamisoko 1994 hi ku famba ka nkarhi. Hikwalaho ka xilaveko xa endlelo ro hlamusela leri hetisekeke hi mayelana na milawu leyi nga kona, havumbirhi Vumbiwa bya Nkarhinyana na Vumbiwa byo hetelela (eku lulamiseleni endlelo leri ro hlamusela) a ya ri na swilaveko swa nkarhinyana swa nkoka leswi landzelaka:
a Milawu leyi a yi ri kona eku sunguleni ku tirha ka Mavumbiwa lama yi ta ya emahlweni yi tirha etindhawini leti a yi tirha eka tona loko ku nga si sungula ku tirhisiwa Vumbiwa bya Nkarhinyana na Vumbiwa byo hetelela ku fikela loko yi hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa hi vulawuri lebyi nga na vuswikoti.
b Laha swi faneleke, mafambiselo ya milawu leyi nga kona ya ta nyikiwa vulawuri lebyi faneleke eka swiyimo leswi faneleke swa mfumo, tanihi laha swi anakanyiweke hakona hi mavumbiwa hi mambirhi. Xivangelo xa maendlele lama xi tumbuluka eka mhaka ya leswaku havumbirhi Vumbiwa bya Nkarhinyana na Vumbiwa byo hetelela a ya ri na mavonelo ya leswaku vulawuri bya nawu byi fanele ku va kona eka swiyimo swo hambana swa mfumo. Vuswikoti bya milawu bya swiyimo swa rixaka na swiyimo swa swifundzankulu swi hlamuseriwe kahle. Khonsepe leyi a yi nga hlamuseriwanga kahle eka mimfumo ya vumbiwa leyi nga va kona ku nga si fika 1994. Ku engetela eka leswi, khale ka matiko-xikaya na wona a ya ri na milawu ya yona, leyi yeke emahlweni yi tirha endzhaku ka siku ra 27 Dzivamisoko 1994 naswona a yi fanele ku fambisiwa eka xiyimo lexi faneleke xa mfumo ku nga ri ntsena endhawini leyi a yi tirhisiwa kona enkarhini lowu hundzeke.
c Huvo yin'wana ni yin'wana ku katsa ni tihuvo ta varhangeri va ndhavuko leti a ti ri kona loko Vumbiwa byi sungula ku tirha ti ta ya emahlweni ti tirha no tirhisa vulawuri bya tona hi ku landza milawu leyi faneleke, hi ku ya hi ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa ka milawu yoleyo.
Oomen, laha ehenhla p 207. 29 Oomen, p 206. 30 Xiyenge xa 229 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana na xinhlokwana xa 2 xa Xedulu ya 6 ya Vumbiwa byo hetelela.31 Xiyenge xa 235 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana na xinhlokwana xa 14 xa Xedulu ya 6 ya Vumbiwa byo hetelela. 32 Xedulu ya 6 ya Vumbiwa na Tixedulu ta 4 na 5 eka Vumbiwa byo hetelela.
MINTLHONTLHO LEYI FANELEKE KU LULAMISIWA HI RIMBA RA PHOLISI
Manghenelo
Hambileswi ti yaka emahlweni ti tirha ehansi ka mfumo wa xidemokirasi, matimba ya tihuvo ta ndhavuko yi ya emahlweni yi hlangana na mintlhontlho ya vumbiwa ni matirhele. Ku na swihehlo swo tirhisiwa hi ndlela yo biha ka matimba ya vuavanyisi lama nyikiweke varhangeri va ndhavuko van'wana, ku voyamela tlhelo ro karhi ka vavanuna na ku siyiwa ehandle ka vavasati eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko na ku voyamelo tlhelo ro karhi eka vavasati lava nga vamangari kumbe mintlawa leyi nga kona eka mafambiselo swi ya emahlweni swi tekela ehansi ntirho wa tihuvo leti. Mintlhontlho leyi humaka eka minkwetlembetano ya sisiteme swin'we na minkoka ya vumbiwa swi nghenelelana na sisiteme ya vululami ya ximfumo, ku va swi aviwa hi swiphemu leswitsongo na ku landzeleriwi hi ndlela yo fana ni ku pfumaleka ka ku tshikeleriwa ka swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi kombisiwile eka tiparagirafu leti landzelaka. Mindzavisiso ya milandzu leyi landzelaka yi kombisa leswi:
Ku amukeriwa ka minkoka leyintshwa ya vumbiwa
Ku sungula ku tirha ka vumbiwa lebyintshwa exikarhi ka swin'wana swi herisile nawu wa vutshunxeki bya palamende. Xiendleko lexi xa nkoka xi tlhele nakambe xi vumba masungulo ya mfumo lowu amukeleke Afrika Dzonga tanihi tiko leri tifumaka, tiko ra xidemokirasi leri tumbuluxiweke exikarhi ka swin'wana eka minkoka leyi landzelaka:
Ndzhuti wa ximunhu, ku fikeleriwa ka ndzingano ni ku yisiwa emahlweni ka timfanelo ta ximunhu ni ntshunxeko.
Ku pfumala xihlawuhlawu no kala wu nga yi hi rimbewu.
Vukulukumba bya Vumbiwa na nawu.
Hikwalaho ka leswi, Vumbiwa i nawu lowukulu eRiphabliki naswona nawu wun'wana ni wun'wana lowu nga fambisaneki na rona a wu nge tirhisiwi.33
Nxaxamelo wa Timfanelo i xiseketelo xa nkoka xa xidemokirasi eAfrika Dzonga. Wu sirhelela timfanelo ta vanhu hinkwavo no nyika matimba minkoka ya ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko, laha wu vulaka leswaku mfumo wu fanele ku xixima, ku sirhelela, ku tlakusa no hetisa timfanelo leti nga kona eka Nxaxamelo wa Timfanelo.34
Ntlhontlho lowukulu lowu langutaneke na ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko i ku fambelanisa maendlele man'wana ya vurhangeri bya ndhavuko lama humaka eka mimfuwo ni mindhavuko laha minkoka yi nga masungulo na Vumbiwa swo tanihi ku pfumala ku ringana na ku herisiwa ka xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle lexi simekiweke eka rixaka, rimbewu na vukhale. Xikombiso, xilaveko xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi lava leswaku varhangeri va ndhavuko va tenga minkanetano ya vaaki exikarhi ka vantima35 na milandzu ya vugevenga laha muhehliwa ku nga muntima, leswi nga ni xihlawuhlawu xa ku ya hi rixaka. Vutihlamuleri ni mintirho ya varhanger iva ndhavuko eka mafambiselo ya vululami swi fanele ku langutiwa ku ya hi masungulo lama.
Mhaka yin'wana ya nkoka eka vulawuri bya tihuvo ta ndhavuko i ku xupuriwa ka miri. Tihuvo ta ndhavuko a ta ha tala ku tirhisa nxupulo lowu hi tindlela to hambana ku suka eka ku xupuriwa hi nkhavi ku fika eka ku himeteriwa hi tihanyi letikulu.
Ku tirhisiwa ka mintirho ya vuavanyisi hi varhangeri va ndhavuko
Vumbiwa byi lava leswaku vatirhi va vuavanyisi lava thoriwaka eka huvo yin'wana ni yin'wana va va vavasati kumbe vavanuna lava thwaseleke ntirho lava naswona va nga vanhu lava hanyeke kahle no va ni mahanyelo ya kahle. Ku thoriwa, ku tlakusiwa, ku rhurhisiwa, ku hlongoriwa kumbe ku tshinyiwa ka vatirhi va vuavanyisi swi fanele ku endliwa ehandle ko ya hi ntsakelo kumbe ku ya hi nghohe. Loko vatirhi va vuavanyisi va nga si sungula ku endla mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi lerisiweke eka Vumbiwa leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa.
Hambileswi varhangeri va ndhavuko a va nyikiwe mintirho ya vuavanyisi ehansi ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, leswi a swi vuli leswaku va wela ehansi ka nhlamuselo ya mutirhi wa vuavanyisi loyi a anakanyiweke hi Vumbiwa. Vatirhi va vuavanyisi i vaavanyisi na vamajisitarata hi ku landza Vumbiwa na Nawu wa Vamajisitarata.36 Varhangeri va ndhavuko a va thoriwi eka swiyimo swa vuavanyisi, kambe va vekiwa exitulwini. Hikwalaho ka leswi, swilaveko swa mayelana na minthwaso no va va fanerile no va ni mahanyelo ya kahle, na ku tlakusiwa na ku hlongoriwa ka vatirhi va vuavanyisi a swi tali ku tirhisiwa eka varhangeri va ndhavuko.
Xiyenge xa 2 xa Vumbiwa. 34 Xiyenge xa 7 xa Vumbiwa. 35 Xiyenge xa 35 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi hlamusela "muntima" tanihi rixho ra rixaka-zidzi kumbe rixaka ra le Afrika. 36 Nawu 90 wa 1993.
Ku aviwa hi swiphemu ka sisiteme ya vululami bya ndhavuko
Vumbiwa bya 1993 yi kombisile xilaveko xa ku tirhisiwa ka mafambiselo ya nawu eka xifundzankulu loko nawu wolowo exikarhi swin'wana wu wela ehansi ka xivandla xa ntirho lexi tivisiweke eka Xedulu ya 6 ya Vumbiwa bya 1993. "Vulawuri bya Ndhavuko" na "nawu wa ndhavuko na nawu wa ndhavuko" a yi kumeka exikarhi ka swivandla swo tirhisiwa leswi. Milawu yo tala hi mayelana na mafambiselo ya vululami a yi fanele ku tirhisiwa eswifundzeninkulu.
Ku endlela leswaku ku va ni rixaka rin'we ra milawu leyi tirhisiwaka etikweni hinkwaro (leswi hambaneke na milawu ya khale ka Riphabliki ra Afrika Dzonga na milawu ya khale ka matiko-xikaya leyi tirhanaka na timhaka to yelana kambe yi tirhisiwa etindhawini to hambana ta laha tikweni), endzhakunyana ka 1994 tindzawulo to tala ti tlakuse milawu ku ringeta ku yi fambelanisa na milawu leyi a ti ri na vutihlamuleri eka yona (h.l. milawu ya khale ka matiko-xikaya na milawu ya khale ka RSA). Ku hlamuseriwa loku ka milawu ku herisile milawu ya khale ka matiko-xikaya hi tindlela to hambana, leyi a ya tirhisiwa etindhawini toleto na milawu yo yelana leyi a yi tirhisiwa etikweni hinkwaro. Kambe hambiswiritano leswi a swi vanga tano eka milawu leyi a yi tirhana na vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Leswi swi endliwile hikwalaho ka ku tika na nkoka wa timhaka leti ku vulavuriwaka hi tona, xikan'we na mhaka yo va ku fambelanisiwa ntirho wa varhangeri va ndhavuko swin'we na mfumo wa vumbiwa lebyintshwa a swi ta lava endlelo ro kambela pholisi leri nga ta hetelela ri lava leswaku ku va ni nawu lowuntshwa.
Ku kota ku tiyisisa leswaku milawu leyi yo hambana leyi a yi ri kona hi siku ra 27 Dzivamisoko 1994 a yi langutiwa eka xiyimo lexi faneleke xa mfumo tanihi laha swi anakanyiweke hakona hi Vumbiwa bya Nkarhinyana, mafambiselo ya milawu yo hlaya a ya yisiwe ehenhla (ku ya eka xiyimo xa mfumo wa rixaka) kumbe yisiwa ehansi (eka xiyimo xa swifundznkulu swa mfumo). Eka endlelo leri, mafambiselo ya milawu hinkwayo leyi lawulaka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, leswi enkarhini lowu a swi fambisiwa eka xiyimo xa swifundzankulu a swi vekiwile nkarhinyana eka xiyimo xa mfumo wa rixaka ehansi ka vutihlamuleri bya Holobye wa Vululami. Endzhakunyana ka leswi, mafambiselo ya milawu yo tala leyi yi tlhele yi nyikiwa swifundzankulu swo hambana. Milawu yo tala yi tlhele yi va ehansi ka mafambiselo ya Holobye wa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa.
Milawu yo tala leyi boxiweke laha henhla leyi lawulaka mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, leyi sweswi se yi welaka ehansi ka mafambiselo ya swifundzankulu swo hambana, yi tumbuluka eka mimfumo leyi tumbuluxiweke hi swiyenge swa 12 na 20 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na milawu yin'wana leyi pasisiweke ekarhini wa mimfumo ya matiko-xikaya. Kambe hambiswiritano ku na ku hambuka ku suka eka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Eka swifundzankulu swin'wana vulawuri bya vuavanyisi byi le mavokweni ya varhangerinkulu va ndhavuko, kasi eka swin'wana byi le mavokweni ya tindhuna kasi eka swin'wana byi le hansi ka tihuvo ta ndhavuko.
Xikombiso eNorth West (ekhale ka Bophuthatswana), vulawuri byo tirhana na timhaka ta vaaki ni timhaka ta vugevenga byi vekiwe emavokweni ya swivumbeko (mimfumo-swivongo) naswona ku nga ri eka varhangeri va ndhavuko vo karhi.37 Swirilo swo huma eka swivumbeko swa ndhavuko swi yisiwa eka tihuvo to hlawuleka eka xifundza xa majisitarata xin'wana ni xin'wana, leswi vumbiwaka hi majisitarata na swirho swimbirhi swo engetela (leswi ku nga va vativi vo huma eka vaaki va le xifundzeni). Kasi ekhale ka le Ciskei, tihosi na tindhuna ti na matimba ya xiviri ya vuavanyisi byo tirhana na timhaka ta vaaki ni vugevenga leti tumbulukaka eka nawu wa ndhavuko na ntolovelo hikwalaho ko thoriwa ka tona tanihi varhangeri va ndhavuko. Swirilo swo huma eka varhangeri va ndhavuko swi yisiwa eka vulawuri bya swifundza, laha tihosi na tihosikazi ti nga ni vuyimeri.
Mintlhontlho ya vandla
Ehandle ka nseketelo lowukulu wa vululami bya xivumbeko xa ndhavuko, ka ha ri na vanhu lava nga tshembeki leswaku ku va ni tihuvo ta ndhavuko, laha va vulaka leswaku ti tsandzekile ku endla mintirho ya tona, ngopfu-ngopfu eka mfumo lowuntshwa. Swihehlo swo tirhisiwa ka matimba ya vuavanyisi hi ndlela yo biha hi varhangeri va ndhavuko van'wana, ku voyamela tlhelo ra vavanuna ntsena, na ku kala ku nga katsiwi vavasati eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko na ku voyamela tlhelo eka vamangari va vavasati kumbe mintlawa eka mafambiselo swi ya emahlweni swi tekela ehansi ntirho wa tihuvo leti. Eka xiyimo lexi wansati a tekaka wansati (wanuna) leswaku a velekela nuna wa yena vana, a tshinyiwa leswaku tanihi wansati loyi a tekiweke a nga fanelanga ku vulavula a yimile.
Nawu wa Tikhoto ta Tihosi ta Bophuthatswana, Nawu 2908, 1979.
Hambileswi ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko na tihuvo ta ndhavuko a wu vumba yin'wana ya mavandla lama tirhisiweke hi mfumo wa xihlawuhlawu ku hlayisa sisiteme yo hambana ya vantima, a ri nga pfunetiwa hi timali to nyawula hi mfumo. A ri hanya hi swibalo swa mimfumo-swivongo ni mindziho leyi a yi hakerisiwa hi tihuvo ta ndhavuko, tanihi leswi a yi vitanisiwa xiswona ku kota ku tshama yi ri kona. Eka tlhelo lerin'wana, tihuvo ta Vakhomixinara a ti pfunetiwa hi timali hi mfumo naswona vakhomixinara va valungu lava a va langutela varhangeri va ndhavuko a va amukela muholo wo engetela hi xivumbeko xo hakeriwa xiengetelo xo tikeriwa. Mhaka yo va sisiteme ya ha ya emahlweni yi tirha ehandle ka ku va yi pfunetiwa hi timali ta ximfumo to ringana i vumbhoni bya ndlela leyi vaaki a va seketela sisiteme hi yona. Mfumo wu sungule ku yi pfuneta hi timali ntsena endzhaku ko sungula ku tirha ka vumbiwa lebyintshwa, leti to tala ta tona ti humaka eka mimfumo ya swifundzankulu leyi nga yona leyi nga ni vutihlamuleri bya mafambiselo. Mhaka ya nkoka i mintirho ya vutihlamuleri leyi yi sunguleke na ku pfunetiwa hi timali. Leyi ku nga mhaka leyi a yi nga ri kona enkarhini wa mfumo wa xihlawuhlawu. A ku nga ri na swilaveko swokarhi swo tumbuluxa sisiteme ya vutihlamuleri bya kahle byo amukela no tirhisa swibalo swa mimfumo-swivongo, na miholo ya "Tihosi", tindhuna na maphorisa ya mimfumo-swivongo a ya rhangisiwa emahweni ku tlula mintsakelo ya vaaki. A ku nga ri na muholo lowu a wu hakeriwa eka ku nghenelela mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko. A swi tekiwa ku ri ntirho wa vaaki.
A ku na mingongoko ya vuleteri leyi a yi tirhisiwa ku dyondzisa vurhangeri bya ndhavuko hi matirhele ya vumbiwa lebyintswa. Minkoka na tisisiteme leti veke kona hikwalaho ka mfumo wa xidemokirasi a ti nga tiviwi eka ndlela ya ndhavuko yo endla swilo. Ku tirhisiwa ka timali ta vaaki hi ku hakerisa swibalo swa mimfumo-swivongo swi susiwile emavokweni ya varhangeri va ndhavuko naswona timali to pfuneta a ti nyikiwa hi mavandla ya mfumo. Timhaka ta mafumele a ti kondleteriwa hi ku tirhisa Tindlu ta Varhangeri va Ndhavuko leti ta ha ku tumbuluxiwaka. Vandla a ri nga nyikiwi vatirhi lava nga ni vuswikoti ku ri seketela enkarhini wo cincela eka mfumo wa xidemokirasi. Vanhu van'wana lava a va tinyekerile ku endla mintirho eka tihuvo ta ndhavuko a va nga katsiwanga eka vutirhela-mfumo hikwalaho ko pfumala minthwaso leyi lavekaka.
Ku biwa ka miri, leswi a ku ri nxupulo lowu toloveriweke ngopfu lowu a wu tirhisiwa hi tihuvo ta ndhavuko, ku tshikiwile hikwalaho ko kala ku nga fambisani na mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu eka Nxaxamelo wa Timfanelo, naswona ku tirhisiwa ka maphorisa ya mimfumo-swivongo na kona ku herisiwile hikwalaho ko va ku nghenelelana na mintirho ya maphorisa, lava nyikiweke matimba hi nawu ku va va khoma vanhu. Ku tekeriwa matimba ka maendlele yo landzeleriwa ka milawu ehandle ko tivisiwa ka maendlele man'wana lama a ma fambisana na Vumbiwa, swi hungutile vuswikoti bya tihuvo ta ndhavuko.
Vumbiwa byi tivisile mavandla yo fana na Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu ni Musirheleri wa Vaakatiko lama nga ni matimba ya nawu yo lavisisa ku tluriwa ka nawu eka Vumbiwa. Mavandla lama hi ndlela yin'wana ya nyikiwile mintirho yo yelana na ku herisiwa ka minkwetlembetano na vulamuri bya minkwetlembetano leswi humaka eka Nxaxamelo wa Timfanelo no va swi phikizana na tihuvo ta ndhavuko eka swiyimo swin'wana.
Ku na ku nghenelelana ngopfu-ngopfu eka vulawuri exikarhi ka tihuvo ta ndhavuko na tihuvo ta vamajisitarata hi mayelana na timhaka tin'wana, xikombiso vukhamba byo kala byi nga nyawuli na mindzhukano (crimen injuria), naswona leswi swi vanga leswaku ku va ni swigwevo swo kombisa ku tsakela vanhu vo karhi. Leswi swi tlhela swi nyanyisiwa hi vutihlamuleri bya tihuvo ta ndhavuko tanihi vahlayisi va mahanyelo ya kahle ni mfuwo.
Mindzavisiso ya milandzu leyi landzelaka yi kombisa yin'wana ya mintlhontlho ni ku hambuka loku ka ha riki kona eka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko:
Ku vile na nkanetano hi Mhawuri 1997 emugangeni lowu vitaniwaka Mononono exikarhi ka mfumo-xivongo wa Bakgatla-ba-Kgalefa lowu welaka ehansi ka vulawuri bya Hosi Pilane. Wansati u loveriwile hi wanuna kutani u arile ku landzelela ntolovelo wo n'wi rilela wa Bakgatla leyi lavaka leswaku a chela murhi lowu vitaniwaka 'mogaga' endleleni ya yena nkarhi hinkwawo loko a huma endyangwini wa yena. U arile ku endla tano hikwalaho ka ripfmelo ra vukhongeri ra yena leri nga tekeleki enhlokweni ndhavuko lowu. U yisiwile emahlweni ka huvo naswona u xupuriwile ku tshama endyangwini wa yena ku ringana tin'hweti ta 12. Noni ya le Mononono a yi swi tiva leswaku yi tshama emugangeni exikarhi ka Bakgatla-ba-Kgalefa, a fanele ku landzelela ndhavuko wa Bakgatla. Kambe hambiswiritano Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi na xilaveko xo va vanhu va ri na matimba yo tirhisa timfanelo ta vona. Xiphiqo lexi xa tika hikuva xi katsa tisisiteme ta ripfumelo timbirhi to hambana. Noni yi tikume yi ri na xiphiqo xo kwetlembetana ka ndhavuko wa nuna wa yena na vukhongeri bya yena. Ku engetela eka ku tika ka mhaka leyi, mfumo-xivongo wa Bakgatla wu n'wi xupurile leswaku a tshama endyangwini wa yena ku ringana tin'hweti ta 12 wu nga ri na mhaka yo tekela enhlokweni vukhongeri bya yena.38
Barbara Oomen u endlile ndzavisiso wa milandzu endhawini ya le ka Sekhukhune.39 Wu kambisise nkanetano lowu herisiweke eka huvo ya le ka Mamone eka Sekhukhune exikarhi ka mindyangu yimbirhi, ndyangu wa ka Magakala ni ndyangu wa ka Monagedi. Eka nandzu lowu, wanuna wa le ka Magakala a xungetile ku dlaya nsati wa yena. Ndyangu wa nsati wa yena wu yisile papila eka murhangerinkulu wa le mugangeni, laha ku twananiweke leswaku mindyangu hi yimbirhi yi ta landzelela fambiselo ro mangala nandzu eka huvo ya murhangerinkulu. Nkanerisano wu bumabumele leswaku wanuna u fanele ku xixima nsati wa yena; a nga fanelanga ku ba nsati wa yena naswona va fanele ku tshama hi ku rhula. Eku heteleleni Nkulukumba Magakala u khensile nandzu wa yena. Loko a fanele ku xupuriwa ku ve ni ku tsandzeka ku twanana exikarhi ka vakhanselara. Van'wana a va lava leswaku a xupuriwa hi ku n'wi ba kunene, kasi van'wana a va lava leswaku a rihisiwa.40
iii Ndzavisiso wa nandzu wa vunharhu nakambe lowu lavisisiweke hi Barbara Oomen, a wu lavisisa/kambisisa nandzu wa Jerry Lethamaga. Nkulukumba Lethamaga a seketela Nkulukumba Mohlahla, loyi a lweke na manana wa hosi hi mhaka ya vuhosi emalembeni yo tala swinene lama hundzeke. Tanihi ndhuna, u sungule ku xavisa switandi eMokwete, laha na kona a ku ri na ndhuna leyi a yi vekiwe hi hosi. Hi Mudyaxihi 1999, Nkulukumba Lethamaga u yisiwile ehubyeni laha a nga biwa no boheleriwa eka murhi wa mitwa leswaku a lumiwa hi rimenyo tanihi ndlela yo ya emahlweni a twisiwa ku vava. U tlhele a rihisiwa ku hakela R3 500 naswona vanhu lava a va xavisele switandi a va fanele ku suka emugangeni. Nkulukumba Lethamaga u mangalerile huvo ya le ka
Loko hi languta mindzavisiso ya milandzu leyi nga laha henhla, swi le rivaleni leswaku rimba ra pholisi ri fanele ku ringeta ku lulamisa mintlhontlho yo karhi leyi nga kona eka tihuvo ta ndhavuko, yo tanihi tinxaka ta milandzu leyi mangariweke, minxupulo leyi bohiweke na ku tirhisiwa ka tindlela tin'wana to herisa minkanetano na ku pfuxetiwa ka vululami, ndzingano wa rimbewu na nxupulo wo biwa ka miri.
SWILO LESWI FANELEKE KU LANGUTIWA EKA PHOLISI/SWILO LESWI LANGUTERIWEKE EKA PHOLISI
Minkoka ya mfuwo leyi tlakusaka vun'we bya rixaka, ku rhula ni ku twanana
Vutihlamuleri bya vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami a byi le ka ku herisa minkanetano ntsena. Vutihlamuleri lebyi byi hi swivumbeko swimbirhi, xikombiso vutihlamuleri byo tlakusa vun'we bya rixaka, ku hanya swin'we, ku rhula na ku twanana; na ii vutihlamuleri byo angulana byo herisa minkanetano leyi nga kona.
Minkoka ya mfuwo, leyi humaka eka nawu wa ndhavuko na ntolovelo i ya xiviri eka vaaki va ndhavuko. Leswi nga kona endzeni ka minkoka leyi i maendlelo ya ndhavuko lama lavaka ku ringeta no tlakusa vun'we bya rixaka, ku hanya swin'we, ku rhula na ku twanana, leswi minkarhi yo tala swi talaka ku vitaniwa ubuntu, hi ku dyondzisa nxiximo wa kahle wa nawu na ndzhulo/ku pfumaleka ka ku rhula eka tlhelo rin'we na vulawuri eka tlhelo lerin'wana. Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko a ku ri byona muhlayisi wa minkoka leyi naswona byi fanele ku ya emahlweni byi endla tano. Ri na vutihlamuleri lebyikulu eku yi tlakuseni, ku yi hundzuluxeni na le ku yi hluvukiseni laha swi faneleke. Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi endleriwe ku endla vutihlamuleri bya nkoka eku hundzuluxeni kumbe ku hluvukisiwa ka minkoka ni maendlelo lama.
Ku na minkarhi leyi ku nga ni ku kanetana loku ehleketeriwaka ni ka xiviri exikarhi ka yin'wana ya minkoka leyi na maendlelo na minkoka leyi sirheleriweke eka Vumbiwa. Vumbiwa byi hlanganisa tihuvo hinkwato, ku katsa na tihuvo ta ndhavuko, tihuvo kumbe tiforamu, loko ku hlamuseriwa yin'wana na yin'wana ya milawu ni loko ku hluvukisiwa nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndhavuko, ku tlakusa moya, ku hlayisa na swikongomelo swa Nxaxamelo wa Timfanelo.
Leswi landzelaka i swivandla leswi eka swona vandla ra vurhangeri bya ndhavuko kumbe varhangeri va ndhavuko va nga fikelelaka hi ndlela ya kahle vutihlamuleri byo tlakusa vun'we bya rixaka, ku hanya swin'we, ku rhula na ku twanana etindhawini leti va nga ni vulawuri eka tona:
Maendlelo yo angarhela na swiendleko swa mfuwo leswi tivekaka ku va swi aka no tlakusa vun'we, swo tanihi tinhlengeletano ta vanhu vo tala ku khongelela ku rhula kumbe mpfula kumbe ku endla minkhuvo yo basisa endzhaku ko va vaaki va weriwile hi makhombo kumbe ku tsundzuka masiku yokarhi na tindhawu ta ndzhaka ku tlangela swiendleko swa matimu (xik. Siku ra Shaka).
Ku tlakusa minkoka ya mindyangu, vutswari lebyi nga ni vutihlamuleri na ku pfuxetiwa ka mahanyelo, hi ku tirhisana swin'we na swivumbeko swa mfumo swa xiyenge xa vaaki.
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi nga ya emahlweni byi va ni vutihlamuleri eka ku tirhisiwa ka tipholisi na minongonoko leyi nga ni ntirho wa nkoka eka mafambiselo ya vululami. Xikombiso eka minongonoko yo tanihi Ntwanano wa Vaxanisiwa, vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi nga nyikiwa matimba leswaku byi nyika matimba vaaki va ndhavuko hi ku tirhisa mapfhumba ya tidyondzo leswaku va kota ku tirhisa timfanelo na swifundzho leswi nga kona eka Ntwanano.
Sisiteme ya vululami bya ndhavuko leyi faneleke mfumo wa vumbiwa wa Afrika Dzonga
Sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi fanele ku tlakusa no hlayisa minkoka ya vululami ya XiAfrika, leyi simekiweke eka ku rivalelana na ku pfuxetiwa ka vululami. Vumbiwa byi sirhelela timfanelo ta mimfuwo na vandla ra vurhangeri bya ndhavuko. Varhangeri va ndhavuko hi vona vahlayisi va mfuwo na ndhavuko lowu. Ku averiwa ka vutihlamuleri na mintirho ya vandla ra vurhangeri bya ndhavuko swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi hlayisaka minkoka leyi vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi simekiweke eka yona.
Tihuvo ta ndhavuko ti hambanile na tikhoto ta ximfumo hikwalaho ko va ti fikeleleka hi ku olova, ti tirha hi ndlela yo ringeta ku tlherisela no aka vuxaka exikarhi ka vanhu va ndhavuko, naswona ti tiveka ngopfu hikwalaho ko va ti ri na endlelo leri nga erivaleni ro endla swiboho laha eka rona ku nga ni ku nghenelela ka vaaki. Tikhoto ta ximfumo hi tlhelo lerin'wana ti landzelela milawu ya nawu yo tika no kongomisa eka ku hakerisa.
Mongo wa sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi le eka ku nghenelela ka vaaki eku heriseni minkanetano ya vona. Leswi swi hambanile na sisiteme ya vuavanyisi ya ximfumo laha minkanetano yi rhumeriwaka eka tihuvo leswaku yi avanyisiwa hi vatirhi va vuavanyisi lava endlaka swigwevo leswi anakanyiwaka kunene. Tindlela ta ndhavuko to herisa minkanetano a ti nga mangariwi etihubyeni tanihi laha ti twisisiwaka hakona eka khonsepe ya vululami ya le Vupeladyambu. Vaaki a va hlangana eka makgotla ku herisa minkanetano ya vona, naswona hosi tanihi laha Sachs a hlamuselaka hakona, a yi tala ku tirha tanihi, muvulavuleri wa vakhanselara va yona, lava hi tlhelo a va ringeta ku seketela no tshikelela milawu leyi tumbuluxiweke ya rixaka. Sachs u ya emahlweni a nyika switsundzuxo leswi landzelaka:
Lexi hi xona xiyimo lexi hosi leyinene a yi tiveka hi xona laha ehandle ko chavisa a kota ku hlohlotela kumbe kombisa matimba ya yena, kambe vutshila bya yena byo kota ku endla vanhu va twisisa vululami (vunene) bya vaaki lava nga ni vun'we, leswi a swi katsa ku va a tirhisa milawu leyi amukeriwaka emisaveni hinkwayo na swikombiso swa minkanetano yo karhi hi ndlela leyi faneleke".42
Vumbiwa byi sirhelela "mfanelo ya vanhu hinkwavo yo va va herisa nkanetano wun'wana ni wun'wana lowu nga herisiwaka hi ku tirhisa nawu hi ndlela ya kahle na ntengo wa vaaki wa le hubyeni kumbe laha swi faneleke hi ku tirhisa foramu yin'wana leyi ntshunxekeke ni foramu leyi nga voyameleki tlhelo ro karhi". Hi ku landza vumbiwa xivumbeko xin'wana na xin'wana xa khoto, xa huvo kumbe foramu xi nga tumbuluxiwa ku herisa minkanetano yokarhi, ntsena loko khoto yoleyo, huvo kumbe foramu yi fikelela swilaveko leswi sirheleriweke eka vumbiwa no kala yi nga voyameri tlhelo ro karhi.
Vurhangeri bya ndhavuko a byi ri ku fambiseni ka vululami eka vaaki va ndhavuko malembe-xidzana yo tala lama hundzeke. Loko ku nga si fika vakoloni, minkanetano ya vugevenga ni ya vaaki a yi tala ku herisiwa hi ku tirhisa nawu wa ndhavuko eka xiyimo xa vaaki xa inkundla kumbe lekgotla, leti a ti fambisiwa hi murhangeri wa ndhavuko. Hambileswi swiboho a swi tala ku endliwa hi ku tirhisa minkanerisano ya xidemokirasi, sisiteme a yi nga hetisekangi, laha xidemokirasi lexi hetisekeke a xi twisisiwa hi ku tirhisa miehleketo ya manguva lawa, leswi a swi vangiwa ngopfu hi mhaka yo va vavasati eka maendlelo man'wana ya ndhavuko va nga pfumeleriwi ku nghenela no kanerisana endzeni ka lekgotla.43
Nawu wa rixaka wu fanele ku tiyisisa mavandla ya ndhavuko kumbe tiforamu leti tirhaka tanihi tihuvo ta ndhavuko laha varhangeri va ndhavuko va tirhisaka vutihlamuleri bya vona ni mintirho leyi yelanaka na mafambiselo ya vululami. Nawu lowu anakanyiweke wu fanele ku nyika mafambiselo lama nga ta landzeriwa hi tihuvo ta ndhavuko.
Tipholisi leti kunguhatiweke eka rimba ra pholisi leri ti fanele ku tiyisisa tindlela leti ta ndhavuko ta mafambiselo ya vululami lama nga kona eka minkoka ya le ndzeni ya vaaki va laha tikweni/vaaki va ndhavuko. Sisiteme leyi a yi fanelanga ku siva sisiteme ya vuavanyisi ya ximfumo. Xikongomelo xa yona i ku pfuneta no seketela sisiteme ya vuavanyisi. Hikwalaho ke munhu u fanele ku tivonela leswaku a nga hlamuseri milawu leyi hi ndlela leyi yi nga fambisaneki na sisiteme ya vululami ya ndhavuko eka xiyimo xa endlelo leri faneleke tanihi laha ri tirhisiwaka hakona kumbe ku twisisiwa eka sisiteme ya vululami leyi hakerisaka. Xikombiso munhu loyi a hehliwaka tanihi laha a hlamuseriweke hakona eka Nawu wa Mafambiselo ya Vugevenga, 1977, u na nhlamuselo yo hambana ni munhu loyi a hehliwaka eka xiyimo xa sisiteme ya vululami ya ndhavuko. Eka xiyimo lexi munhu loyi a hehliwaka eka sisiteme ya vululami ya vugevenga u ni mfanelo yo va ni vuyimeri bya nawu, kasi munhu loyi a hehliwaka eka xiyimo xa sisiteme ya vululami ya ndhavuko a nga byona.
Tipholisi leti ti na xikongomelo xo tlakusa ku fikeleriwa ka vululami hi mintlawa ya vaaki leyi nga nyikiweki ntirho hi ndlela yo ringana kumbe hi ndlela ya kahle hi sisiteme ya vululami ya ximfumo - leswi swi nga ta hetelela swi hunguta tihakelo na nkarhi lowu tirhisiwaka ku herisa minkanetano yo kala yi nga nyawuli. Ku kombisiwa lokukulu ka minkoka ya vaaki eka milawu na maendlelo yo herisa minkanetano, swi ta endla leswaku endlelo ri xiximiwa ngopfu hi swirho swa vaaki va ndhavuko.
Mafambiselo lama landzeleriwaka eka sisiteme ya vululami ya ndhavuko
Sisiteme ya vululami ya ndhavuko yi sungula eka xiyimo xa ndyangu kumbe xa le mugangeni. Vakulukumba endyangwini va ta ringeta ku herisa nkanetano. Loko va tsandzeka ku endla tano, va nga swi yisa eka xiyimo xa le mugangeni (ndhuna kumbe ndhunakazi). Ku herisiwa ka minkanetano eka xiyimo xa mindyangu kumbe xiyimo xa le mugangeni swi lawuriwa hi nawu wa ndhavuko. Ku yisa mhaka eka huvo ya ndhavuko swi tala ku voniwa tanihi endlelo ro hetelela naswona swi endliwa ntsena endzhaku ka loko ku ringeta ku herisa nkanetano swi tsandzile.
Muavanyisi Moseneke eka Khoniferense ya Vamajisitarata ya siku ra 15-16 Ndzhati 2007.
Xivumbeko xi hi ndlela yo angarhela leyi landzelaka:
NDYANGU
VARHANGERI VA NDHAVUKO (NDHUNA/NDHUNAKAZI)
TIHUVO TA NDHAVUKO (VARHANGERINKULU VA NDHAVUKO)
Mhaka yi yisiwa ntsena ehubyeni ya ndhavuko tanihi endlelo ro hetelela naswona loko maendlelo man'wana ya tsandzekile. Xivilelo xi sungula eka xiyimo xa ndyangu naswona loko xi nga herisiwi eka xiyimo lexi xi yisiwa eka xiyimo xa ndhuna/ndhunakazi leswaku xi herisiwa. Loko mhaka yi tsandza ku herisiwa hi ndhuna/ndhunakazi mhaka yi yisiwa eka murhangerinkulu wa ndhavuko loyi a rhambaka huvo ya ndhavuko. Swivilelo ni minkanetano swi tengiwa etihofisini ta mfumo-xivongo, ku nga ehofisini ya hosi kumbe holo ya vulawuri bya ndhavuko. Swivilelo leswi swi tengiwa hi ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo na ku katsa minkanerisano exikarhi ka mintlawa hinkwayo leyi khumbekaka laha ku katsiwaka na murhangeri wa ndhavuko na swirho swa huvo ya ndhavuko. Va amukela maendlele yo herisa minkanetano no ringeta ku fikelela ntwanano exikarhi ka mintlawa hinkwayo leyi khumbekaka. Loko ku nga fikeleriwi ntwanano, ntengo wu hundzuka wa ximfumo laha wu tengiwaka ehubyeni ya ndhavuko.
Ntshamo wa huvo wu ngheneriwa hi swirho swa vaaki leswi pfumeleriwaka ku nyika mavonele ya swona no vutisa mintlawa hinkwayo swivutiso. Emakumu ka ntengo murhangeri wa ndhavuko u tivisa xiboho lexi endliwke hi huvo ya ndhavuko. Etindhawini leti varhangerinkulu va ndhavuko va welaka ehansi ka hosi kumbe hosikazi, ku na mfanelo yo endliwa ka xirilo lexi kanetanaka na xiboho xa huvo lexi yisiwaka eka hosi kumbe hosikazi.
Ku herisiwa ka nkanetano eka xiyimo xa ndyangu na xiyimo xa ndhuna/ndhunakazi swi lawuriwa hi ku hetiseka hi nawu wa ndhavuko. Nawu lowu anakanyiweke wu ta lawula ntsena ku herisiwa ka nkanetano endzhaku ka loko nkanetano wu rhumeriwile ehubyeni ya ndhavuko.
Ku tiyisisa milawu yo pfuxetiwa ka vululami endzeni ka sisiteme ya vululami bya ndhavuko
Ku sukela na khale varhangeri va ndhavuko a va ri na tindlela to herisa minkanetano, leti a ti swikota ku herisa minkanetano ya vaaki va le makaya. Xikongomelo xo sungula xa tihuvo ta ndhavuko i ku fiekela ndzivalelano exikarhi ka mintlawa.
Kasi hambiloko swi ri ntiyiso leswaku huvo ya ndhavuko loko yi herisa nkanetano, yi boha "xigwevo" (h.l yi vona munhu un'wana nandzu kumbe ku kala yi nga n'wi voni nandzu), nakambe i ntiyiso leswaku xikongomelonkulu xa mafambiselo i ku herisa minkanetano na ku tlherisela vuxaka bya kahle exikarhi ka mintlawa. Timhaka ta nkoka ta ku pfuxetiwa ka vululami leti vonakaka ti ri ta manguva lawa eka sisiteme ya vululami ya ximfumo a ti ri kona ni khale ek sisiteme ya vululami bya ndhavuko.
Xilaveko xa swipfuno swo twisiseka eku tirhisiweni ka nkoka ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami
Hi ndlela leyi hambaneke na tihuvo ta ximfumo laha vamajisitarata na vaavanyisi va thoriwaka ku tirhana na mintirho ya vuavanyisi yokarhi, vandla ra varhangeri va ndhavuko ri na mintirho yo tala leyi humaka eka mfuwo na ndhavuko, leyi ri nyikiwaka yona hi nawu. Hi ndlela yo hambana na vatirhi va vuavanyisi, varhangeri va ndhavuko a va thoriwi eka swiyimo swa vona hi ku ya hi vutivi kumbe vuswikoti bya vona, kambe va vekiwa exitulwini ku siva van'wana. A va thoriwi kambe i va "velekiwa va ri varhangeri".
Varhangeri va ndhavuko va tirha mintirho ni vutihlamuleri bya vona ekusuhani ni vaaki. Nawu wa Rimba ra Mafambiselo na Vurhangeri bya Ndhavuko wu lerisa leswaku mfumo wu nyika swipfuno leswi lavekaka eka varhangeri va ndhavuko leswaku va kota ku endla mintirho ya vona. Wu hlamusela leswaku vandla rin'wana ni rin'wana ra mfumo ri fanele ku tiyisisa leswaku ku averiwa ka vutihlamuleri byin'wana na byin'wana kumbe ntirho eka vandla swi fambisana na swipfuno leswi lavekaka, naswona ri fanele ku vona leswaku ku na sisiteme ya vutihlamuleri leyi faneleke. I swa nkoka ku tumbuluxa mbangu lowu nga ta kondletela ni ku tlakusa endlelo leri hlanganisiweke eku endleni vutihlamuleri ni mintirho leyi tsemakanyaka swiyenge swa mfumo hinkwaswo. Hi ku ya hi xiyimo lexi, Ndzawulo ya Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa yi languteriwa ku nyika matimba na swipfuno leswi nga ta laveka ngopfu-ngopfu eku endliweni ka vutihlamuleri ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, swo tanihi swilaveko leswi lavekaka swo kota ku nyika vuleteri na nseketelo wa mafambiselo eka tihuvo ta ndhavuko.
Xiviko xa Khomixini ya ku Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga eka tihuvo ta ndhavuko ni mintirho ya vululami ya varhangeri va ndhavuko
Hi 1999, Khomixini ya ku Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga yi endlile ndzavisiso wo ringeta ku hlanganisa milawu yo hambana na swilaveko leswi lawulaka tihuvo ta ndhavuko ku ringeta ku tifambelanisa na milawu ya xidemokirasi na minkoka leyi nga kona eka Vumbiwa. Ndzavisiso wu hetelele hi ku hangalasiwa ka phepha ra nkanerisano leri thyiweke Tihuvo ta ndhavuko na mintirho ya vuavanyisi ya varhangeri va ndhavuko. Ku tsundzuxana ko enta ka le ka xiyimo xa rixaka, xiyimo xa swifundzankulu na xiyimo xa mimfumo ya miganga swi landzerile endzhaku ko hangalasiwa ka phepha ra nkanerisano leri. Leswi swi hetelele hi ku hangalasiwa ka xiviko xo hetelela na mpfampfarhuto wa nawumbisi.
Swibumabumelo swa xiviko swi nga komisiwa hi ndlela leyi landzelaka:
Ndzawulo yi fanele ku pasisa milawu, ku tumbuluxa tihuvo ta ndhavuko leti nga ni vulawuri bya timhaka ta vaaki ni timhka ta vugevenga tanihi laha swi lerisiweke hakona eka Nawu, naswona ku fanele ku vekiwa ntsengo wa mali hi mayelana na vulawuri bya tona bya milandzu ya vaaki.
Milawu yi fanele ku boxa xilaveko xa vuyimeri/ku nghenelela ka vavasati eka thuvo ta ndhavuko.
iii Vuyimeri bya nawu a byi fanelanga ku pfumeleriwa eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku rihisa mindziho na swigwevo leswi yimisiweke.
Vasirheleri eka mafambiselo ya le tihubyeni ta ndhavuko va fanele ku va ni mfanelo yo tihlawulela ku yisa milandzu ya vona eka tihuvo ta ntolovelo.
vi Swirilo swo kanetana na swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku yisiwa eka huvo ya ndhavuko yo hetelela leyi tumbuluxiwaka ku tenga swirilo swa tihuvo tosungula.
vii Vuavanyisi bya tihuvo ta varhangeri va ndhavuko byi fanele ku tirhisiwa eka tikhoto ta vamajisitarata.
viii Ku fanele ku tumbuluxiwa rhijistara ra tihuvo ta ndhavuko exifundzeninkulu xin'wana na xin'wana ku nyika nseketelo wa mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko exifundzeninkulu.
Hambileswi xiviko xi nga ni swibhumabhumelo leswi ringetaka ku hundzuluxa no seketela mfumo wa tihuvo ta ndhavuko, swin'wana swa swibumabumelo leswi, ngopfu-ngopfu leswi fambelanaka na ku tirhisiwa ka swigwevo swa le khotsweni leswi yimisiweke, swirilo na ku hlayisiwa ka tirhekhodo ta mafambiselo ya tihuvo swi simekiwile eka tikhoto ta le Vupeladyambu naswona swi nga voniwa swi nga fambisani na minkoka ya vuluami ya XiAfrika.
Makungu ya pholisi
Ku nyikiwa matimba ka varhangeri va ndhavuko leswaku va fambisa tihuvo ta ndhavuko
Holobye u fanele ku nyika tihosi, tihosikazi na varhangerinkulu va ndhavuko matimba yo tirha tanihi vafambisi va tihuvo ta ndhavuko leti tumbuluxiweke ehansi ka vulawuri bya tona leti hlamuseriweke hi ku landza milawu.
Nawu wa rixaka wu fanele ku vula leswaku ku nyikiwa matimba ku fanele ku tsariwa ehansi. Ku nghenela minongonoko ya vuleteri swi fanele ku va xin'wana xa swilaveko swa murhangeri wa ndhavuko leswaku a nyikiwa matimba yo endla mintirho ni vutihlamuleri bya yena eka mafambiselo ya vululami. Hi ndlela yo fana, milawu yi fanele ku vula leswaku ku nyikiwa matimba ku ta tlhentlhisiwa laha ku nga ni swivangelo swo tirhisiwa ka matimba lama nyikiweke hi ndlela yo biha.
Ndhuna/ndhunakazi kumbe xirho xa le vuhosini na vona va nga nyikiwa matimba yo tirha tanihi vafambisi leswaku va endla mintirho ya murhagerinkulu wa ndhavuko loko murhangerinkulu a nga ri kona.
Vutihlamuleri bya varhangeri va ndhavuko eku endleni mintirho ni vutihlamuleri bya vona eka mafambiselo ya vululami
A ku na maendlele yo tiyisisa leswaku varhangeri va ndhavuko va kota ku endla mintirho ni vutihlamuleri bya vona eka mafambiselo ya vululami eka swipimelo swa nawu. Ku pfumaleka ka endlele ro tiyisisa leswaku varhangeri va ndhavuko va kota ku endla mintirho ni vutihlamuleri bya vona eka mafambiselo ya vululami hi ku landza swilaveko swa Vumbiwa na nawu i mintlhontlho yo tika swinene. Hi ndlela yo fana ni hilaha swi laviwaka hakona hi nawu wa rixaka leswaku vaavanyisi na vamajisitarata va fanele ku hlambanya emahlweni ka mutirhinkulu wa vuavanyisi, swi fanele ku va tano ni le ka varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo fambisa leswaku na vona va hlambanya emahlweni ka majisitarata ekhoto ya majisitarata endhawini ya vulawuri bya huvo ya ndhavuko.
Nawu wa rixaka wu nga lava leswaku ku hluvukisiwa khodi ya matikhomelo ya varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo endla mintirho ni vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, naswona wu fanele ku lerisa magoza lama nga ta tekiwa loko murhangeri wo karhi wa ndhavuko a tlula khodi ya matikhomelo leyi. Magoza lama ya fanele ku katsa swibhumabhumelo swo va va nghenela nongonoko wa vuleteri wokarhi kumbe ku tekeriwa matimba lama nyikiweke nkarhinyana kumbe hi ku hetiseka loko ku tluriwa loku ku ri na swivangelo leswi lavaka leswaku va tekeriwa matimba.
Ku nghenela minongonoko ya vuleteri leyi lerisiweke hi varhangeri va ndhavuko
Varhangeri va ndhavuko va fanele ku nghenela minongonoko ya vuleteri leyi exikarhi ka yin'wana yi nga katsaka, minongonoko ya timfanelo ta ximunhu, ku hambana na xiyimo xa mahanyelo leswaku va kota ku nyikiwa matimba yo tirha tanihi vafambisi eka tihuvo ta ndhavuko. Vuleteri byi fanele ku ndlandlamuxiwa ku fika ni le ka tindhuna, tindhunakazi kumbe xirho xin'wana na xin'wana xa le vuhosini lexi nga nyikiwa matimba yo tirha tanihi mufambisi.
Milawu yi fanele ku nyika minongonoko ya vuleteri leyi (hi ku tsundzuxana na Kholichi ya Vululami) hilaha swi nga lavekaka hakona leswaku tihuvo ta ndhavuko ti kota ku tirha kahle. Minongonoko ya vuleteri yi fanele ku katsa, dyondzo ya timfanelo ta ximunhu, ku hambana na vuleteri bya xiyimo xa mahanyelo.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku va ni vulawuri bya milandzu ya vaaki leyi tumbulukaka eka nawu wa ndhavuko na milandzu ya vugevenga yin'wana
Enkarhini lowu nga hundza, tihuvo ta ndhavuko a ti voniwa ti ri na vuswikoti byo tirhana na minkanetano leyi humaka eka mintolovelo ya ndhavuko ntsena. Nawu wa ndhavuko i nawu lowu nga tsariwangiki naswona wu hambanile ku suka eka endhawu yokarhi ku ya eka yin'wana ni le xikarhi ka vaaki va ndhavuko vo hambana. Nawu wa ndhavuko i ntlawa wa mintolovelo, milawu, mavandla ni minkoka leswi tirhisiwaka hi vaaki va ndhavuko.
Ku hambana exikarhi ka minkanetano leyi humaka eka nawu wa ndhavuko ni leyi humaka eka nawu wa ntolovelo a ku tala ku va erivaleni. Hi ku ya hi Sachs, mindzilekano exikarhi ka ntolovelo na nawu wa ndhavuko a ya ha vonaki no va yi ndlandlamuxeka. U vula leswaku hambileswi matheme lama ma tirhisiwaka hi ndlela yo hambana eka Vumbiwa, ya nga voniwa ya tirhisiwile eka nhlamuselo-hava, ematshan'wini yo tirhisiwa hi ndlela ya nawu na minkhenekanyo. U ya emahlweni a xiyaxiya hi ndlela leyi landzelaka:
Hi mambirhi ka wona ya fanele ku katsiwa eka minkoka ya Vumbiwa. Eminkarhini ya xihlawuhlawu a ya hambanisiwile hi ku ya hi tinhlamuselo na mavandla. Namuntlha a ku na xivangelo xo kala ma nga amukeriwi no hoyozeriwa leswaku rin'wana na rin'wana ra wona ri nghenelelana na rin'wana no nyikana matimba. Ku yisa emahlweni, hi mambirhi ka wona ya ni nkhumbo lowukulu eka nawu; loko hakunene ku ve tshama ku va ni marito ya xiviri ya nawu wa ntolovelo na nawu wa ndhavuko, a ya ha ri kona namuntlha."44
Ku ndlandlamuxiwa ka vulawuri bya timhaka ta vaaki ni timhaka ta vugevenga ku ya eka tihuvo ta ndhavuko swi nga tisa mintlhontlho eka vumbiwa. Ku na ku hambananyana exikarhi ka vugevenga lebyi humelelaka eka nawu wa ndhavuko ni mintolovelo na leyi humelelaka eka nawu wa ntolovelo. Hi ku landzela ndzavisiso emhakeni leyi, a ku na milandzu ya vugevenga leyi tivekaka eka nawu wa ndhavuko loko yi pimanisiwa ni leyi humaka eka nawu wa ntolovelo. Leswi swi tano hikuva nawu wa ndhavuko wu nga tsariwanga naswona wu hambana ku suka eka vaaki vokarhi ku ya eka vaaki van'wana. Hambileswi eka nawu wa vaaki ku nga na minkanetano yin'wana leyi simekiweke eka nawu wa ndhavuko ntsena, i swa nkoka ku kumisisa mpimo lowu ha wona tihuvo ta ndhavuko ti nga nyikiwaka vulawuri byo tenga minkanetano ya vaaki na milandzu ya vugevenga ya nawu wa ntolovelo. Ku ndlandlamuxiwa ka vulawuri bya milandzu ya vaaki ni milandzu ya vugevenga swi fanele ku fambisana na swilaveko swa Vumbiwa.
I swa nkoka leswaku tihuvo ta ndhavuko ti nyikiwa matimba ya vulawuri byo tenga milandzu ya vugevenga leyi nga tikeki na minkanetano ya vaaki leyitsongo leyi humaka eka milandzu ya nawu wa ndhavuko na milandzu ya nawu wa ntolovelo.
Vulawuri bya tihuvo ta ndhavuko byi fanele ku va byi yelana na milandzu na minkanetano leyi humelelaka endhawini leyi huvo ya ndhavuko leyi khumbekaka yi nga na vulawuri.
Holobye u fanele hi minkarhi hinkwayo a endla xitiviso eka Gazete, ku kumisisa nkoka wa mali wa minkanetano kumbe minondzo leyi nga ta tengiwa hi tihuvo ta ndhavuko. Minkanetano yo tika yo fana ni madzolonga ya le mindyangwini na ku ba hi ndlela ya tihanyi a yi fanelanga ku tengiwa hi tihuvo ta ndhavuko.
Hikwalaho ko va Afrika Dzonga ri nga ri na sisiteme yin'we ya nawu wa ndhavuko, tihuvo ta ndhavuko ti na mintlhonltho naswona ti ta ya emahlweni ti hlangana na swiyimo leswi ti faneleke ku boha leswaku hi yihi eka tisisiteme letimbirhi kumbe to tala ta nawu wa ndhavuko leyi faneleke ku tirhisiwa eka timhaka ta nkanetano lowu nga ku tengiweni. Hi ntolovelo minkwetlembetano yo tano yi tala ku herisiwa hi ku twanana exikarhi ka mintlawa leyi kanetanaka. Loko ku nga twananiwi exikarhi ka mintlawa leyi kanetanaka, nawu lowu faneleke i nawu wa vaaki va ndhavuko va le ndhawini leyi khumbekaka, kumbe nawu lowu nandzu wu fambelanaka ngopfu na wona.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku tirhisa minxupulo leyi nga ni ntumbuluko wo pfuxeta (vululami)
Tihuvo ta ndhavuko a ti fanelanga ku tirhisa ndlela yin'wana na yin'wana yo khotsa kumbe swigwevo leswi yimisiweke.
Hi ku ya hi matimu, varhangeri va ndhavuko va nga tirhisa minxupulo yo tika yo fana ni ku caca etikweni kumbe ku hlongoriwa eka vaaki. Kambe hambiswiritano, minxupulo leyi a yi nge vi yi lulamile hi ku landza Vumbiwa.
Tihuvo ta ndhavuko ti nga tirhisa mindziho kumbe mindziriso ya mali. Hi ku ya hi tihuvo ta ndhavuko, a ku tala ku kongomisiwa eka ndzivalelano na ku pfuxetiwa ka vululami ematshan'wini yo twisiwa ku vava. Ndziho wu voniwa ku ri ndlela yo amukela nandzu naswona ndziho wu tala ku vekiwa hi munhu loyi a dyoheke. Choudree u nyika xikombiso lexi landzelaka ku kombisa mhaka leyi:
Loko munhu a vona a endlile nandzu kumbe loko swi ri erivaleni eka yena leswaku swirho swa ndyangu wa yena swi n'wi vona tano, a nga boha ndziho wo hakela hi nyimpfu, mbuti kumbe homu ku kombisa ku tisola ka yena no tihlantswa vito. Ukuzidla loku minkarhi yin'wana ku tala ku tirhisiwa ni le hubyeni ya ndhuna, leswi vulaka ku khensa nandzu. Ku tiveka tanihi imali yo ku zithandanzela (mali yo kombela ku rivaleriwa) naswona i xikombiso xo kombisa ku tisola ehubyeni. Eka xiyimo lexi munhu loyi a tivonaka nandzu a tipimelaka ndziho wa yena laha swirho swa inkundla swi vonaka wu nga ringananga leswi swi nga voniwa tanihi ndzhukano naswona swi nga engetela ndziho; kasi eka tlhelo lerin'wana loko a tirihisa ndziho lowukulu ngopfu swi nga wu hungutanyana."45
A Sachs, Ku ya eka Ntshunxeko na Nhlunga-vuhosi wa Nawu wa Ndhavuko (ri hangalasiwile eka Nawu wa le Afrika hi S Nthai)
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku nyikiwa matimba yo tirhisa minxupulo ya vaaki ya ximanguva lawa, ngopfu-ngopfu minxupulo leyi nga ta kondletela ku pfuxetiwa ka vululami, leyi fambisanaka na vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko. Hi ku ya hi matimu, varhangeri va ndhavuko a va ri na vutihlamuleri byo hlayisa ku rhula ni ku twanana eka vaaki va vona. Nawu lowu lawulaka ku ringana ka tihuvo wu nga nyika xiletelo lexi nga pfunaka swinene emhakeni leyi, xikombiso leswaku ku komberiwa ku khomeriwa loku nga hava swipimelo kumbe ku lerisa munhu loyi a hehliwaka ku ririsa munhu loyi a n'wi hehlaka eka ku lahlekeriwa loku a veke na kona, laha ku nga vekiwaka swipimelo.
Nawu wa rixaka wu fanele ku nyika Holobye matimba yo kota ku boha ndziho wa le henhla lowu nga hakerisiwaka hi huvo ya ndhavuko. Ndziho wu fanele ku va hi xivumbeko xa mali. Mindziho yo ririsa yi nga va hi xivumbeko xa mali na swifuwo. Mali leyi hakeriwaka tanihi ndziho yi fanele ku va xiphemu xa xibalo xa mfumo naswona yi fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi lerisiweke.
Ntirho wa switiviso na maendlelo ya huvo na ku tirhisiwa ka swiboho swa tihuvo ta ndhavuko
Endzhaku ko sungula ku tirha ka mfumo lowuntshwa wa xidemokirasi sisiteme ya maphorisa ya ndhavuko leyi a yi ri ya nkoka eku tirhiseni swiboho swa tihuvo ta ndhavuko yi herisiwile. Yin'wana ya mintirho ya maphorisa ya ndhavuko a ku ri ku nyika switiviso, laha ku lerisiwaka mintlawa na swirho swa vaaki ku nghenela tihuvo no langutela ku tirhisiwa ka swiboho swa huvo. Hikwalaho ko herisiwa ka maphorisa ya ndhavuko, i swa nkoka ku va ku nyikiwa matimba yo va ku endliwa ntirho lowu.
Ku nga katsiwi ka vuyimeri bya nawu eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko
Timfanelo ta vuyimeri bya ndhavuko eka tikhoto ta ntolovelo swi landzelela xiyenge xa 35 xa Vumbiwa naswona mfanelo i mfanelo ya nkoka swinene. Kambe hambiswiritano eka sisiteme ya vululami bya ndhavuko mfanelo ya vuyimeri bya ndhavuko yi hambanile na ya tihuvo ta ntolovelo leti anakanyiweke hi Vumbiwa xiyenge xa 353c. Xikongomelo xa tihuvo ta ndhavuko i ku khotsa hi ndlela yo ringeta ku pfuxeta ntwanano na ndzivalelano. Sachs u kanela leswi hi ndlela leyi landzelaka emhakeni leyi:
A ndzi susumeti leswaku tihuvo ta vaaki leti kumekaka emakaya leyi rhangeriwaka hi varhangeri va ndhavuko no tirha hi ku landza mafambiselo yo kala ya nga ri ya ximfumo ya nawu wa ndhavuko ti nyikiwa matimba yo yisa vanhu ekhotsweni. Kumbe ku vula leswaku ti fanele ku nyikiwa matimba yo tirhisa ku biwa ka miri. Loko munhu un'wana a twa a chavisiwa hi ku lahlekeriwa hi ntshunxeko, ku fanele ku va ni endlelo ra nawu leri nga tirhisiwaka, vagqweta va nawu, mapapila ya swihehlo, sisiteme yo rila na mafambiselo ya ximfumo. Leswi hi swona leswi laviwaka hi Vumbiwa. Kambe ku herisa minkanetano ya vaakelani na milandzu yo ba switsongo na vukhamba byo kala byi nyawuri swi lava tindlela ni maendlelo ma'nwana."46
Vuyimeri bya nawu a byi fanelanga ku pfumeleriwa hikwalaho ko va tihuvo ta ndhavuko ti nga tirhani na swivutiso swa xithekiniki leswi lavaka ku hlamuseriwa hi vagqweta.
Swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku va swi hetisekile naswona swirilo swi nga pfumeleriwa ntsena eka swileriso swin'wana
Vuavanyisi na swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi tala ku simekiwa eka ku pfumelelana ka musirheleri/munhu loyi a hehliwaka, naswona swiboho leswi fikeleriwaka swi hundzuka swiboho swa vaaki hikwalaho ko va vanhu hinkwavo va pfumeleriwa ku nghenela eka herisiweni ka minkanetano. Khonsepe ya ku rila a yi tali ku tirhisiwa eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko. Yi tivisiwile hi xikoloni na tisisiteme ta xihlawuhlawu leti eka tona xivumbeko xa mfumo xa le vupeladyambu a xi langutela vurhangeri bya ndhavuko. Swirilo swi endla endlelo ra nawu ri salela endzhaku.
Eka swiyimo swo hlawuleka xirilo lexi yisiwaka eka khoto ya majisitarata leyi nga ni vulawuri xi fanele ku pfumeleriwa loko xi pimanisiwa na swileriso swo hakela swa mindziho ya le henhla ngopfu kumbe ndziriso.
Vukamberi bya swiboho swa tihuvo ta ndhavuko
Swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku kamberiwa hi tikhoto ta vamajisitarata leti nga ni vulawuri na hikwalaho ka swivangelo swo kambela leswi boxiweke eka nawu. Swivangelo leswi swi fanele ku katsa ku pfumaleka ka vulawuri eka huvo, ku tsandzeka ku landzelela nawu, ntsakelo eka xivangelo na ku voyamelo tlhelo ro karhi.
Ku ya eka Ntshunxeko ni Nhlunga-vuhosi wa Nawu wa Ndhavuko, laha henhla p 14.
Maendlele lama nga ta tumbuluxiwa yo yelanisa milandzu leyi humaka eka tihuvo ta ndhavuko na le ka tlhelo lerin'wana
Swi fanele swi koteka ku va timhaka tin'wana ti rhumeriwa ku suka eka huvo ya ndhavuko ku ya eka khoto ya majisitarata leyi nga ni vulawuri loko hi ku vona ka huvo ya ndhavuko, mhaka leyi nga ku tengiweni yi tika ngopfu laha yi faneleke ku rhumeriwa eka khoto ya ximfumo.
Hi ndlela yo fana, mhaka yi fanele ku kota ku rhumeriwa eka huvo ya ndhavuko hi muchuchisinkulu kumbe muchuchisi loyi a lawulaka loko hi ku vona ka yena mhaka yi wela ehansi ka vulawuri bya huvo ya ndhavuko.
Vutihlamuleri bya tihuvo ta ndhavuko eka sisiteme ya vululami ya vugevenga
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele nakambe ti tirhisiwa tanihi minongonoko yo hambana laha milandzu leyi susiweke eka tihuvo ta ntolovelo, hi ku tirhisa sisiteme ya vululami ya vugevenga ya ximfumo leswaku yi langutiwa hi ku tirhisa tindlela tin'wana to herisa nkanetano kumbe ku pfuxetiwa ka vululami.
Leswi landzelaka i swin'wana swa swipfuno swa ku pfuxetiwa ka vululami leswi kaneriweke hi Schmid:
Ku nghenelela ka muxanisiwa na ku tlakusiwa ka ku enerisiwa: Tihuvo ta ntolovelo ti voniwa ti kongomisa ngopfu eka mudyohi naswona muxanisiwa a nga tekiwi a ri wa nkoka tanihi leswi vugevenga ku nga xidyoho eka mfumo. Matshalatshala yo pfuxetiwa ka vululami ya kongomisa eka vona hi vambirhi muxanisiwa na mudyohi.
Ku amukela vutihlamuleri: Ku bhurisana exikarhi ka mudyohi ni muxanisiwa swi nyika nkarhi wo va mudyohi a pfumela swidyoho swa yena no amukela vutihlamuleri byo swi lulamisa.
iii Ku hungutiwa ka ku tlhelela eka vugevenga: Mindzavisiso leyi endliweke yi kombisa leswaku ku tlhelela eka vugevenga ka hunguteka loko ku tirhisiwa endlelo ra ku pfuxetiwa ka vululami, loko swi pimanisiwa na tindlela ta ntolovelo ta ndzulamiso wa vugevenga.
Endlelo ro ololoxa xiphiqo eka vugevenga: Ku nghenelela ka maphorisa eka tikhoniferense ta ku pfuxetiwa ka vululami swi pfuna maphorisa na tihofisi ta vuyimeri bya ndzulamiso wa vugevenga ku twisisa swivangelo swa matikhomelo ya vugevenga eka swivandla swin'wana na endlelo leri va nga ri tirhisaka loko va endla mindzavisiso ya vona.
Matimba yo engetela: Ku nyika vaseketeri eka endlelo ra ndzulamiso wa vugevenga nkarhi wo nghenela no endla swiboho eka tikhoniferense ta ku pfuxetiwa ka vululami swi nyika matimba. Tanihi laha Schmid a swi hlamuselaka hakona:
I xithsembiso xa nkoka xa ku pfuxetiwa ka vululami leswaku swiboho swa ndlela yo tirhana na mimbuyelo ya vugevenga swi fikeleriwa endzhaku ko komberiwa no langutiwa ka mavonele ya vangheneleri. Endzhaku ka ku langutiwa na ku kondleteriwa, ku ta va ni nkanerisano wa ntlawa naswona ya ta tirhisiwa. Hi ndlela leyi, swa koteka ku va mintlawa leyikulu ya (vadyohi, vaxanisiwa na maphorisa) va titwa va ri na vun'wini" bya mbuyelo wa khoniferense.
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko, hi ku tirhisa tihuvo ta ndhavuko ri na vutihlamuleri bya nkoka emhakeni yo hlanganisiwa no tirhisiwa ka nongonoko wo pfuxetiwa ka vululami eku herisiweni ka minkanetano.
Ku hlayisiwa ka tirhekhodo tin'wana
Milawu yi fanele ku nyika ntumbuluko ni mpimo wa tirhekhodo leti hlayisiwaka eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko. Tirhekhodo leti hlayisiwaka ti fanele ku va ti ringanile ku kota ku kombisa rhekhodo ya xiboho na swivangelo swa xiboho xa huvo ya ndhavuko (ku kota ku pfumelela ku tirhisiwa ka mfanelo yin'wana na yin'wana, xikombiso swirilo leswi kanetanaka na swileriso swin'wana swa huvo kumbe mfanelo yo lava ku ringeta ku kambela mafambiselo ya huvo).
Varhangeri va ndhavuko ni tihuvo ta ndhavuko va fanele ku yisa emahlweni minkoka ni milawu ya Nxaxamelo wa Timfanelo
Hi ku tirhisa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu na minongonoko ya vuleteri ya swiyimo swa mahanyelo, varhangeri va ndhavuko va fanele ku dyondzisiwa hi ndzingano wa swa rimbewu eku tengiweni ka minkanetano leyi khumbaka vavasati na swirho swin'wana swa vaaki leswi nga sirheleriwangiki hi nawu na ku xiyaxiyiwa ni ku xiximiwa ka timfanelo leti sirheleriweke eka Nxaxamelo wa Timfanelo.
Hambileswi ku nga na ku tiyimisela ko herisa ku ya hi nghohe eka vavasati ka nkarhi lowu nga hundza na ku siyiwa ehandle ka vona ku va va nghenela eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko, ka ha ri na ku pfumala ku ringana lokukulu na ku pfumala ku twisisa eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko.
Milawu leyi lawulaka tihuvo ta ndhavuko yi fanele ku tiyisisa mfanelo ya ku ringana leyi sirheleriweke eka Vumbiwa naswona yi fanele ku nyika minongonoko leyi nga ta tiyisisa leswaku ku na ku nghenelela ko hetiseka ka vavasati, lavantshwa na vanhu lava tsoniweke eka tihuvo ta ndhavuko.
Xilaveko xa milawu ya rixaka ku tiyisisa ku landzeleriwa
Mafambiselo ya vululami i vuswikoti bya rixaka, leswi vulaka leswaku a ku na swivandla swa mintirho leswi fambelanaka na mafambiselo ya vululami leswi nga rhurhisiwa eka Vumbiwa ku ya eka swiyimo swa mfumo wa swifundzankulu ni swiyimo swa mfumo wa muganga. Swifundzankulu swi na vuswikoti bya nawu etimhakeni leti fambelanaka na nawu wa laha tikweni na nawu wa ndhavuko, hi ku landza Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa, naswona a swi na vuswikoti bya nawu etimhakeni leti fambelanaka na mafambiselo ya vululami tanihi laha swi hlamuseriweke hakona eka Kavanyisa ka 8 ka Vumbiwa.
I swa nkoka ku pasisa nawu wa rixaka ku tiyisisa leswaku ku na mimpimo yo fana leyi tirhisiwaka etikweni hinkwaro.
Malulamiselo ya nkarhinyana
Malulamiselo ya nkarhinyana ya fanerile ku nyika matimba mfumo wa tihuvo ta ndhavuko leti kunguhatiweke eka rimba ra pholisi leri naswona leswi swi ta langutiwa eka nawu lowu anakanyiweke. Leswi landzelaka i swivandla leswi malulamiselo ya nkarhinyana ya faneleke eka swona.
i Ku tirhisiwa ka milawu yo hambana eka swifundzankulu swo hambana:
Hikwalaho ka ku tirhisiwa ka nawu wa khale ka matiko-xikaya eka swifundzankulu swo hambana hi 1994, milawu yo hambana a yi tirhisiwa etindhawini to hambana ta Riphabliki. Swifundzankulu swin'wana swi herisile milawu ya swifundzankulu leswi yi nyikiweke swona, loko milawu leyi ya ha tirhisiwaka eka tindhawu tin'wana ta le Mpumalanga na le Eastern Cape, xikombiso Nawu wa Mintengo ya Ndhauvko ya Milandzu ya Vugevenga wa le KwaNdebele, 1984, na Nawu wa Tihuvo ta Swifundza, 1982, a yi fanelanga ku tirhisiwa eMpumalanga na le Eastern Cape. Ku na xilaveko xo endla Nawu wa Palamende lowu nga ta lawula vutihlamuleri ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Leswi swi ta lava leswaku ku herisiwa milawu hinkwayo leyi fambisiwaka hi mfumo wa rixaka na milawu yin'wana na yin'wana ya swifundzankulu leyi lawulaka vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami naswona leyi nga herisiwangiki hi tihuvo to endla milawu ta swifundzankulu leswi khumbekaka. Ku na xilaveko xo kondletela ku herisiwa ka swiphemu swo hambana swa milawu ku endlela leswaku ku herisiwa rimba ra milawu leri nga kona na ku simeka Nawu wa Palamende wun'we lowu faneleke ku tirhisiwa eRiphabliki hinkwaro. Swifundzankulu swi fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke ku herisa milawu ya swona emhakeni leyi.
ii Milandzu leyi nga si tengiwaka
Loko ku herisiwa milawu yo hambana, leyi lawulaka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, ku ta laveka leswaku tihuvo ta ndhavuko ti nyikiwa nkarhi wo tenga milandzu hi ku landza milawu leyi nga kona loko milandzu leyi yi sungula. Swirilo leswi nga si tengiwaka kumbe leswi nga si langutiwaka loko mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko lamantshwa ma nga si sungula ku tirha swi fanele ku fambisiwa hi ku landza milawu leyi a yi tirhisiwa loko mafambiselo lamantshwa ma nga si sungula ku tirha.
iii Ku nyikiwa matimba ka varhangeri va ndhavuko tanihi vafambisi va tihuvo ta ndhavuko, vuleteri na ku hlambanya
Ku kota ku tiyisisa ku ya emahlweni, varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo tenga milandzu ya vaaki ni milandzu ya vugevenga a va tekeriwanga matimba hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Vantima, 1927, kumbe nawu wun'wana na wun'wana, va fanele ku pfumeleriwa leswaku va ya emahlweni va tenga milandzu tanihi vafambisi ku fikela loko va nyikiwa matimba ku ya hi mafambiselo lamantshwa. Varhangeri lava va ndhavuko va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke ku nghenela vuleteri lebyi lerisiweke no hlambanya kumbe xitiyisiso emahlweni ka hofisi leswaku va kota ku ya emahlweni va tirha ehofisini. Varhangeri lava va ndhavuko va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke lowu va nga kotaka ku nghenela vuleteri no hlambanya kumbe ku endla xitiyisiso xo tirha ehofisini. Nkarhi lowu wu fanele ku pimiwa ku sukela siku leri tivisiweke, ku endlela leswaku va nyikiwa nkarhi wo ringana ku va va landzelela swilaveko swa mafambiselo lamantshwa.
MAHETELELO
Ku hluvukisiwa ka milawu ya tihuvo ta ndhavuko
Rimba leri ra pholisi ri lava ku pfuxeta no nyika matimba sisiteme ya minkoka ya vululami ya ndhavuko leyi nga ya nkoka eku fikeleleni xikongomelo xo fikeleriwa ka vululami. Tsalwa leri i mbuyelo wa ndzavisiso wo enta na ku tsundzuxana swin'we ni vaseketeri lava tirhaka eka mafambiselo ya vululami endzeni ni le handle ka Riphabliki. Ri vumba masungulo ya nawu lowuntshwa lowu kunguhatiwaka lowu nga ni xikongomelo xo tirhisa swilaveko swa Nawu wa Rimba ra Mafambiselo na Vurhangeri bya Ndhavuko, leswi lerisiweke Ndzawulo tanihi vandla ra mfumo, ku avela vutihlamuleri ni mintirho eka vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Nawumbisi wa Tihuvo ta Ndhavuko wu ta tlakusiwa ePalamende ku nyika matimba swilo swa pholisi leswi faneleke ku langutiwa leswi nga kona laha eka rimba.
Endlelo ro tsundzuxana
Khoniferense yaRixaka ya Majisitarata leyi rhambiweke hi Ndzawulo hi Ndzhati 2007 leyi engheneriweke hi varhumiwa vo tlula 500, ku katsa vaavanyisinkulu, vamajisitarata na Vaholobye ni vatirhi va vuavanyisi vo huma eka matiko lama hlawuriweke ya SADC, yi kanerile eka yin'wana ya tikhomixini ta yona, hi nkoka wa vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eku tlakuseni vun'we bya rixaka na ku tirhana na ku herisiwa ka minkanetano. Khoniferense yi vone pholisi na matshalatshala ya milawu leswi endliweke hi ku tirhisa endlelo leri tanihi tidyondzo ta nkoka leti nga ta pfuneta eku akeni vun'we bya rixaka na ku tlheriseriwa ka vun'wini endzhaku ka minkwetlembena ya le matikweni.
Khoniferense leyi a ku ri masungulo ya n'wangulano wo tika swinene hi vutihlamuleri bya tihuvo ta ndhavuko yi landzeriwile hi ku tsundzuxana kun'wana loko Ndzawulo yi hlangana na Yindlu ya Rixaka na Tindlu ta Swifundzankulu ta Varhangeri va Ndhavuko ku kanela hi matshalatshala ya pholisi leswi a swi fanele swi vumba masungulo ya nawu lowu anakanyiweke. Tinhlengeletano ta tidyondzo to tsundzuxana ti vile kona hilaha swi kombisiweke hakona laha hansi:
Hi siku ra 7 Hukuri 2007 eMafikeng (laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eNorth West, eGauteng na le Northern Cape);
Hi siku ra 9 Hukuri 2007 eNelspruit (laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eMpumalanga);
iii Hi siku ra 15 Hukuri 2007 ePolokwane laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eLimpopo;
Hi siku ra 21 Hukuri 2007 eHarrismith (laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eFree State);
vi
Hi siku ra 23 Hukuri 2007 eDurban (laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eKwaZulu-Natal); na vii Hi siku ra 12 - 13 N'wendzamhala 2007 eGauteng laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eka Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na muyimeri un'we wa Yindlu ya Varhangeri va Ndhavuko ya Xifundzankulu laha va hlanganeke na Ndzawulo ku kanela hi xiviko lexi hlanganisiweke xa swibhumabhumelo leswi endliweke eka tinhlengeletano ta tidyondzo ta le swifundzeninkulu, xikan'we na mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa Tihuvo ta Ndhavuko.
Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko a yi yimeriwile eka yin'wana ni yin'wanaya tinhlengeletano ta tidyondzo to tsundzuxana hi swirho swa Komiti ya Nhluvukiso wa Vumbiwa swa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko. Nhlengeletano yo tsundzuxana yin'wana na yin'wana yi pfuriwile hi Mutshami wa xitulu wa Yindlu ya Varhangeri va Ndhavuko ya Xifundzankulu leyi khumbekaka. Ehandle ka vaymeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana, a ku rhambiwile na vayimeri va vulawuri bya vuchuchisi, Mavandla ya Kavanyisa ka 9 na Nhlangano wa Mimfumo ya Miganga wa Afrika Dzonga (SALGA), laha va veke kona no enghenela mafambiselo. Swiyenge swa tindzawulo ta swifundzankulu leswi nga ni vutihlamuleri bya timhaka ta ndhavuko naswona swi vile kona no nghenela eka tinhlengeletano ta tidyondzo.
Tinhlengeletano ta tidyondzo to tsundzuxana a ti ri hi xivumbeko lexi landzelaka:
Ku amukela no pfula hi Mutshami wa xitulu wa Yindlu ya Varhangeri va Ndhavuko ya Xifundzankulu
Xikongomelo xa nhlengletano ya tidyondzo.
endlelo leri nga hetelela ri endla leswaku ku hetisiwa rimba ra pholisi na mafambiselo ya vululami bya ndhavuko leri fambelanaka na Vumbiwa tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 1.
mintlhontlho leyi sisiteme ya vululami bya ndhavuko leyi nga kona sweswi yi langutaneke na yona tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 5.
tindhawu leti tivisiweke laha ku nga va ka na ku nghenelela ka pholisi tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 6.
Ku avana hi mintlawa (tikhomixini), laha swivandla leswi tivisiweke swa ku nghenelela ka pholisi swi kaneriweke kona hi vuxokoxoko.
Swiviko leswi nga ni vuxokoxoko/mahungu hi khomixini yin'wana na yin'wana na ku kanerisana ko yisa emahlweni ko angarhela eka ntshamo.
Xikongomelo xa tinhlengeletano ta tidyondzo a ku ri ku -
kuma mavonele na ku nghenelela ka vatirhisani va nkoka, ngopfu-ngopfu varhangeri va ndhavuko eku vumbiweni ni le ku tlakusiweni ka milawu leyi tumbulukaka eka pholisi hi mayelana na vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami;
kunguhata swintshunxo leswi nga ta lulamisa mintlhontlho leyi sisiteme ya vululami ya ndhavuko yi langutaneke na yona;
tiyisisa nkoka wa vutihlamuleri na mintirho ya vandla ra varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami; na kombela mavonele ya swivandla leswi faneleke ku langutiwa eka pholisi.
Endzhaku ka nhlengeletano ya tidyondzo yo tsundzuxana yin'wana na yin'wana vangheneleri va komberiwile no khutaziwa ku ya emahlweni va kombela ku tsundzuxiwa endzeni ka swivumbeko leswi seketelaka sisiteme ya vurhangeri bya ndhavuko etindhawini ta ka vona no nyiketa swibhumabhumelo swo engetela leswi langutiweke etimhakeni leti kaneriweke eka Ndzawulo.
Ku suka eka mavonele lama nyiketiweke eka nhlengeletano ya tidyondzo na minyiketo leyi amukeriweke endzhaku, a swi tikomba ku ri na ku pfumelelana eka swivandla swo hlaya hi mayelana na sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko, ku nyikiwa matimba ka varhangeri va ndhavuko tanihi hi vafambisi va tihuvo ta ndhavuko leswi faneleke ku simekiwa eka ku enghenela nongonoko wa vuleteri lowu lerisiweke, ku hluvukisiwa ka khodi ya matikhomelo ya varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba loko va karhi va endla mintirho ya vona leyi fambelanaka na mafambiselo ya vululami, xilaveko xa sisiteme yo rila endzeni ka xivumbeko xa vandla ra vurhangeri bya ndhavuko, ku siyiwa ehandle ka vuyimeri bya swa nawu eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko na ku tirhisiwa ka minongonoko yo tlakusa ndzingano wa swa rimbewu. Kambe hambiswiritano a ku ri na miheleketo yo hambana exikarhi ka swifundzankulu, xikombiso swifundzankulu swin'wana a swi vona mhaka ya swirilo yi fanele ku langutiwa hi tikhoto ta vamajisitarata.
Mavonele ni minyiketo hinkwaswo ka swona swi endliwile enkarhini wa tinhlengeletano ta tidyondzo to tusndzuxana ni le endzhaku ka tona hi mayelana na vandla ra vurhangeri bya ndhavuko swi langutiwile eka makungu lama nga kona eka rimba ra pholisi.
Charles Formbad, "Tihuvo ta Ndhavuko na Vululami bya Ndhavuko eBotswana: Mintlhontlho leyi nga kona Sweswi na Mavonele ya Vumundzuku", Vukamberi bya Nawu bya le Stellenbosch, 2004
ZNJobodwana, "Tihuvo ta Tihosi na Timfanelo ta Ximunhu: Mavonele ya Mpimaniso ya le Afrika" 15, Nawu wa Vaaki wa le Afrika Dzonga,
Muavanyisi Moseneke loko a hlaya phepha eka Khoniferense ya Vamajisitarata hi siku ra 15-16 Ndzhati 2007.
B Oomen, Tihosi eAfrika Dzonga: Nawu, Matimba ni Mfuwo, eka Mfumo wa le Ndzhaku ka Xihlawuhlawu, 2005 Nkandziyiso wa Matsalwa wa Yunivhesiti ya KwaZulu-Natal, Pietermaritzburg
W Scharf , "Tisisiteme ta Vululami to Kala ti nga ri ta Ximfumo eDzongeni wa Afrika: Ndlela leyi Mimfumo yi Faneleke ku Hlamula hi yona?" phepha leri hlayiweke eka Senthara ya Ndzavisiso wa Madzolonga na Khoniferense ya Ndzivalelano eka Khoniferense ya Vululami?Ndzulamiso wa Vugevenga hi siku ra 7-8 Nyenyenyani 2005
A Sachs, "Ku ya eka Ntshunxeko na Nhlunga-vuhosi wa Nawu wa Ndhavuko" ri hangalasiwile eka Nawu wa le Afrika 1999
Xiviko xa Vunkombo xa Nhlengeletano ya Tidyondzo ya Mafambiselo ya Rixaka, Vulawuri bya Ndhavuko na Mafambiselo ya Kahle eAccra
Phepha ra Nkanerisano ra Khomixini yo Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga 82 Phurojeke ya 90: Ku fambelanisiwa ka Nawu wa Ntolovelo na Nawu wa Ndhavuko: Tihuvo ta Ndhavuko na mintirho ya vuavanyisi ya varhangeri va ndhavuko 1999
Xiviko xa Khomixini yo Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga eka tihuvo ta Ndhavuko na mintirho ya varhangeri va ndhavuko 2003
Makungu ya Pholisi ya Vurhangeri bya Ndhavuko na Mafambiselo Mawuwani 2003
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima No 38 wa 1927 Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata No 90 wa 1993 Nawu wa Rimba ra Mafambiselo ya Vurhangeri bya Ndhavuko No 41 wa 2003,
Milawu ya Matiko-mambe
Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko ta le Botswana wa 1974.
Vumbiwa bya Riphabliki ra Ghana bya 1992. Nawu wa Vuhosi No 370 wa 1970
Milawu ya le India
Nawu wa Vulawuri bya Mintirho ya swa Nawu No 39 wa 1987
TAFULA RA MILANDZU
Vululami bya Vanhu-xidzi, Vutitivisi na Vaaki
<fn>93400VME2008Rubrics.txt</fn>
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahate na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya mari hoxekile. - Swivulwa na tindzim hlangahlanganile kamb malongoloxelo ya swo hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhej swi na swihoxo eka sw hinkwaswo leswi tirhis - Xitshuriwa xi talele n hi swihoxo hambiloko kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hle - Xitshuriwa xi lehe / ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka - Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milaw matsalelo. - Xitshuriwa xi andla hi ndlela yo ka yi ng fikelelangi naswona nonoha swinene ku twisisa. - Ntivomarito wa ha ku antswisiwa swine naswona matirhisel kona a ya fambelan xikongomelo, vaam va mahungu na mb -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisi ndlela yo amukelek ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshu kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshur byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana-Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vuswikoti byo amukeleka-Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49%khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 - 11
Vuswikoti bya madyondza- Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo koma 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milaw matsalelo. - Xitshuriwa xi andla hi ndlela yo ka yi ng fikelelangi naswona nonoha swinene ku twisisa. - Ntivomarito wa ha ku antswisiwa swine naswona matirhisel kona a ya fambelan xikongomelo, vaam va mahungu na mb -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisi ndlela yo amukelek ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshu kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshur byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 16 14-16 14 14 12-14
Vuswikoti bya le henhlanyana-Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 14-16 14 12-14 12 10-12
Vuswikoti byo amukeleka-Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 12-14 12 10-12 10 08-10
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49%khodi ya 3 10-12 10 08-10 08 06-08
Vuswikoti bya madyondza- Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10 08 06-08 02 - 06
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
<fn>93401VFM2007.txt</fn>
Memorandamu leri ri na 7 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
Manharhu. v
Hikuva ku vuriwa leswaku Hlulani u tlhavekile loko a vona ku humelela ka munghana wa yena Hlayiseka, ematshan'weni yo amukela leswaku u kumile munghana wa xiyimo xa le henhla, loyi a a ta tinyugubyisa ha yena. vv
Mambirhi. v 1
Hi swonav hikuva ku vuriwa leswaku xibedhlele xa Letaba xi kumeka evupeladyambu bya lokhixi ra Nkowankowa, kasi vuxeni yi langutane na vupeladyambu. vv
A hi swona. v U va sorile ntsena eka ku va va endlile leswaku a dyondzela vuthicara. vv
Hikuva a nonoheriwa ku dyondza loko hi tlhelo a fanele ku hlayisa ndyangu wa yena. vv
Wa tiphina hi vutomi. vv
A a tluriwa hi tidyondzo/a a nga fiki eka yena hi ku dyondza. vv
Mahahlwa. v
Sayense na Metse. v
I ku aka yindlu ya manyunyu na ku xava movha lowu wu nga ta vilerisa vanhu/ku tifumisa. v Xikongomelo lexi xi bihile hikuva xi taleriwile hi ku va munhu a tilavela swa yena ntsena ku tlula ku pfuna rixaka. vv
Hikuva eku heleni ka vhiki rin'wana na rin'wana a a ya ekaya. vv
Vakamberiwa va nga nyika dyondzo yin'wana ni yin'wana leyi fambelanaka ni mongo wa xitshuriwa lexi. Xik: Ku va na vuxiyaxiya eka ku hlawula ntirhovutomi swi na nkoka; tivonele eka vanghana lava u va hlawulaka, sweswo-sweswo. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Mintirho hinkwayo yi na ntikelo wo fana, naswona ku hava ntirho lowu nga humelelaka loko wu yima wu ri woxe. Loko vuthicara byo fa, vudokodela a byi nge swi koti ku hanya na byona.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO A WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Nhlayoxikarhi ya malembe lama nga ta hanyiwa hi matiko ya Swaziland na
Mhaka ya ku pfumaleka ka vadyuhari hi ku famba ka nkarhi.
.MAPELETELO
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
Munhu a nga koti ku tiva leswi nga ta humelela eka nkarhi lowu taka/Hi nge tivi swa le mahlweni, kumbe swi ta va leswinene kumbe leswo biha. vMukamberiwa a nga endla xivulwa xin'wana ni xin'wana lexi twalaka, lexi nga ta humelerisa nhlamuselo leyi yi nyikiweke laha henhla. vv
(a) Emavhengeleni. v
Swinene. v
hi kwalaho. v
hikwalaho. v
a A a ri na ntolovelo wo yiva/wo kanganyisa/wo endla swilo hi ndlela yo ka yi nga hetisekangi. v1
b A a ri karhi a bisa swin'wana hi ku kandziyisa khodi ya swona emuchinini. v1
(a) Hukuri. v
b Magayisa 1
Manana u ndzi nyikile timanga leswaku ndzi ya n'wi xavisela.
'Tlhela' leyi nga eka xivulwa yi kombisa swilo swimbirhi leswi munhu a nga na swona. Mukamberiwa u fanele ku vumba xivula hi rito 'tlhela' ri humelerisa nhlamuselo yo hambana ni leyi. Xik. Loko ndzo kala ndzi tlhela, a ndzi nge he vuyi. vv
Loko a hetile ku vunga-vunga swiambalo, a a fanele ku va a kongomile eka muchini lowu a wu biwa hi Hlaselani leswaku a ta n'wi hakerisa. vv
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Hi lava tsakelaka bolo ya milenge/swipano leswi nga ta phikizana.
Ku koka rinoko ra vahlayi/Leswaku vanhu va ta hi xitalo hi xikongomelo xo tikumela vhawuchara na ku wina movha.
Hikuva nhlokomhaka hi yona mhakankulu eka xinavetiso na ku endlela leswaku vahlayi va yi vona hi ku olova no hlaya handle ko tikeriwa/ku endlela leswaku yi hatla yi koka mahlo ya vahlayi na leswaku va wela-wela.
Marito lawa ya kucetela muhlayi leswaku a swi twa leswaku loko o ka nga yi exitediyamu, u ta tikayiveta nkateko.
Hakanyingi mavito wolawo yo ndhundhuzela xipano vanhu va ma tsakela na ku tinyungubyisa ha wona tanihi vanhu lava tsakelaka ku phatiwa hi swivongo swa vona/Va lava ku nyanyula vaseketeri va swipano swoleswo.
Ku koka rinoko ra vahlyai/vaamukeri va mahungu/ku komba vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka TELKOM na ntlangu wa bolo.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>93401VME2007.txt</fn>
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA
-u vile mutshami wa xitulu wa khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano.
- u endleriwe nkhuvo wo tlangela makumenkombo ntlhanu wa malembe ya vutomi bya yena. v
U thyiwile vito ra Mpilo hikwalaho ko va a velekiwile a ri ntsongo ngopfu, naswona a va nga tshembi leswaku a nga hanya nkarhi wo leha ngopfu. vv
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yenav. Xik. Mpilo u ve na migingiriko yo karhi ekerekeni naswona u lwe ngopfu no herisa xihlawuhlawu laha etikweni. vv
Munhu wo vulavula hi rito leri twisaka van'wana ku vava. vv
Ku vulavula u ri ni vutitshembi/U nga chavi nchumu. vv
Ku vula leswi swi ku karhataka / vavisaka/ tsakisaka. vv
Mukamberiwa uvlanguteriwa ku nyika vonele ra yena. Nhlamulo yi nga ha va 'ina' kumbe 'e-e' a tlhela a seketela nhlamulo ya yena. vv
Nkul.v
Loko munhu a nga tivi timhaka ta yena wo tilumaluma loko a vutisiwa.vv
XIYENGE XA B : NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA .
Swikongomelo swa vuyimbeleri.
Ku cina no phokotela mavoko loko ku yimbeleriwa.
Tindhawu leti ku talaka ku yimbeleriwa eka tona.
Ku vuyelela ka risimu loko ku ri karhi ku yimbeleriwa. v
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu lungolexela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/nkomiso. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Mukamberiwa a nga endla xivulwa lexi twalaka. Xikombiso: Namuntlha hi ta vona vanhu vo tala swinene. vv
A swi nge olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo. vv
Ntamu. v
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena hi ku tirhisa rito 'Ntamu'. Xik: Magezi u na ntamu, a nga hatlisi ku karhala loko a ri karhi a tirha. vv
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi yi karhata ngopfu, kutani va tekela enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu. vv
Leswi swi kumeka hi ku olova. vv
Vinyi. v
Hikokwalaho ka leswi swidzidziharisi swi vangelaka khombo lerikulu, munhu u fanele ku swi papalata. vv
Musunguri wa timhaka ti karhata/tikela yena. vv
Mukamberiwa a nga vumba xivulwa xa yena n'winyi hi xivuriso lexi, a kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona. vv
Ngopfungopfu: Yi komba ku tshikilela/tiyisisa mhaka/swi tala ku nonohela vanhu vo tano. vv
Ngopfu: Yi komba mpimo wa maendlekelo ya swilo swo karhi/ku nonoha ka mpimo wa le henhla. vv
Ku va evuhlongeni bya swidzidziharisi, swa dlayisa. v
XIVUTISO XA 3.2
(c). vHikwalaho ka leswi xifaniso xi nga xitsongo. v
Va kombisa ku vilela./ A va tsakangi. vv
Mukamberiwa u ta hlamula 'ina' kumbe 'e-e', a tlhela seketela nhlamulo ya yena. vv
Marito lama vuriwaka hi vanhu va swifaniso swa A na B ya komba swiphiqo leswi vanhu lava va nga na swona, kasi marito lama vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya komba xiboho lexi va nga ta xi teka ku lulamisa swiphiqo leswi. vv
Mukamberiwa u ta pfumela kumbe a kaneta a tlhela a seketela nhlamulo ya yena. vv
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
<fn>93401VMS2009.txt</fn>
PAPILA RA 1 (P1)
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
A a ri wa tiko ra Afrika-Dzonga...
Mutsari u ta boxa swimbirhi ntsena swa leswi landzelaka: A a vatlekile;.. A a base onge i gamboko;.. A a ri phyembye...
I ku va a hluriwile kambirhi hi ku landzelelana...
Mudyondzi u languteriwa ku nyika vonelo ra yena. A nga ha vula leswaku a swi fanelangi, munhu a nga fanelangi ku lan'wa evuton'wini. Ku tiyisela swa pfuna.A nga ha vula leswaku swi fanerile,a seketela hi ku vula leswaku loko ndlela yo karhi yi tsandza evuton'wini ku nga ringetiwa yin'wana...
A a sasekile...
Ku hela matimba...
Ku kumbetela kumbe ku vhumba leswi nga ta humelela...
A hi swona.. I mbuyelo wa 1993...
A hi swona.. U khutaziwile hi mana wa yena...
Munhu u fanele ku tiyisela evuton'wini, kumbe..
Hi fanele ku tiyimisela ku hlangana na swirhalanganya loko hi ri karhi hi hanya...
Mudyondzi a nga ha nyika nhlamulo leyi yelanaka na leyi: Ndlopfu a yi wi hi rivambu rin'we..
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA WU
FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI
MUDYONDZI/MUKAMBERIWA A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA
NKATSAKANYO:
I munhu loyi a nga tswariwa endyangwini wa vusweti.
U vile ni nghozi yo wa a lamala a ha ri ntsongo.
U sungurile vuyimbeleri bya vukhongeri.
Vuyimbeleri byi n'wi nyikile ndhuma swinene.
Vuyimbeleri byi dzudzile vusiwana bya ndyangu wa ka vona.
Ku kombisa nkoka wa vuyimbeleri bya yena u kumile masagwadi yo tala.
MAPELETELO.
MAHIKAHATELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO Nkomiso/nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI Xa risuna no hlawuleka TIMA-RAKA 9 - 10 TIPHE-SENTE 90 - 100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xa nkoka Xo saseka swinene 8 7 80 70
Nkomiso/nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkomiso/nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0 - 1 0 - 10
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3
A kuri karhi ku chivirikiwa swinene.
Leswimbirhi: Swipanu swo karhi swimbirhi. vv
Vanhu a va tsakile swinene/ngopfu. vv
U vulavula hi ku kongoma/ u nyika timhakankulu ntsena. vv
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xin'wana na xin'wana hi rito 'matimba', ku humelerisa nhlamuselo ya swibyariwa swa le masin'wini. Xikombiso: Kokwana u tshovela matimba ensin'wini. vv
Hi ta khensa loko hi vona swi humelerile. vv
XIVUTISO XA 4
Wa le xikarhi. v Munhu u hume ku ri xiphemu ntsena ku nga ri miri hinkwawo.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, a tlhela a ri seketela. Xik: A hi ntiyiso. v Vatatana van'wana va tinyika nkarhi wo endlela vana va vona timfanelo ta vona. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>93401VQE2007.txt</fn>
TIMARAKA: 75 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 9 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Lava ehleketaka leswaku kereke a yi hoxanga xandla eka ku lwisana ni xihlawuhlawu laha tikweni ra Afrika-Dzonga, a hi va soli. Va endla tano hikwalaho ko pfumala vutivi. Phela ku pfumala vutivi swa dlaya, naswona swa dlayisa. Hi fanele ku tsundzuka leswaku rintiho rin'we a ri nusi hove, hikwalaho, ku hava munhu na un'we loyi a a ta swi kota ku dodombisana ni xihlawuhlawu a kala a xi herisa a ri yexe. A hi nga swi koti ku xaxameta valwelantshunxeko hinkwavo lava a va tirhela kereke, ku hlaya vona i ku twa khwiri ku pandza, hi ta languta ntsena ta vutomi bya Tatana Mpilo Desmond Tutu, na hilaha a hoxeke xandla hakona eka Afrika-Dzonga wa tolo ni wa namuntlha.
Nkulukumba Tutu u velekiwile hi 7 Nhlangula 1931 eKlerksdorp, xidorobana lexi nga eka mpfhuka wa kwalomu ka 150km eDzonga-vupeladyambu bya Joni. I n'wana wa Zakariya na Aletta. Tata wa yena a a ri nhloko ya xikolo, kasi mana wa yena a a tirha emakhixini. Desmond u tswariwile a ri xihlangi lexintsongo swinene. Xiyimo xa yena xi endle leswaku swi nga tshembisi leswaku dyambu ri ta n'wi tlhavela. Rifu ri lavile ku hi tsonisa nhenha leyi ya ndhuma swinene namuntlha, laha tikweni na le matikweni ya le handle. Kokwana wa yena wa xisati a a ri ni ku tshemba swinene leswaku ntukulu wa yena Desmond a nga ka a nga fi, kambe u ta hanya. Hiloko a n'wi nyika vito ra 'Mpilo' leri vulaka 'Vutomi'.
Ku vuriwa leswaku loko Mpilo a ta va a yile exikolweni, mathicara ya yena a va tinyungubyisa ngopfu hi yena, hikuva a a tlharihile swinene. A a tshama a ri karhi a dya buku vusiku ni nhlekanhi. Hi swona leswi endleke leswaku tata wa yena a nga dyi byi rhelela loko Mpilo a tshika ntirho wa vuthicara a ya dyondzela vufundhisi. Tata wa yena a a vona mhaka yo tirha ntirho wolowo yi ta tsandzekisa jaha ra yena ku tirhisa vutlhari bya yena hi mfanelo. Kambe ematshan'wini ya swona, ntirho lowu wu endle leswaku Mpilo a kombisa swinene vutlhari bya yena na ku hoxa xandla eka ku lwisana ni xihlawuhlawu. Mhaka leyi yi yile yi nyanya loko a hlawuriwa ku va matsalanankulu wa Nhlangano wa Tikereke wa Afrika-Dzonga hi lembe ra 1978.
Hi lembe ra 1984 u nyikiwile xidlhodlho xa misava xa 'Nobel Peace Prize' hikwalaho ka mitirho ya yena yo tisa ku rhula na ku lwisana na xihlawuhlawu. Milorho ya yena yi ve yi hetiseka hi lembe ra 1994 loko ku ta va ni nhlawulo wa mani na mani.
Hi lembe ra 1995 loko ku ta va ku simekiwile Khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano, Tutu u hlawuriwile ku va mutshami wa xitulu wa Khomixini leyi. Hi kona laha swi tikombeke leswaku Nkulukumba Tutu a a ri ni mbilu ya xihlangi, hikuva loko a ri karhi a yingisela vanhu va nyika vumbhoni byo hlomula mbilu, u tsandzekile ku tikhoma, kutani a rila.
Kokwana wa Tutu onge a a ri mungoma kumbe muprofeta loko a n'wi thya vito ra Mpilo. Kunene vito ra landzelela. U hanyile Mpilo, hikuva hi lembe ra 2006 u endleriwile nkhuvo wo tlangela lembe ra vumakumenkombontlhanu ra ku velekiwa ka yena. Hi siku leri, Tutu u khensile vanhu lava nga n'wi xixima hi ku ta enkhubyeni. Van'wana lava a nga va khensa va katsa Manana Zanele Mbeki, yena Manana wa tiko ra hina ra Nkwangulatilo, Tatana Nelson Mandela na nghamu ya yena Manana Graca Machel. Loko Nkulukumba Mandela a nyika marito yo hoyozela Tutu, u tsundzuxile
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Tutu leswaku se u nghenile eka tiko ra vadyuhari, hikwalaho u fanele ku kombisa mhaka leyi hi swiendlo swa yena. Tatana Tokyo Sexwale yena u vurile leswaku Tutu u na ririmi ro kariha swinene naswona a nga chavi loko swi ta eka ku vula leswi humaka embilwini ya yena. U vulavula a lo nchaa, na ku tipfinyinga a nga tipfinyingi. U vurile leswaku ku hava na murhangeri na un'we laha tikweni, la nga kota ku vhika vukari bya Tutu, hambi Nkulukumba Thabo Mbeki na Nkulukumba Mandela va tsandzekile ku endla tano.
SWIVUTISO:
Xana a ku lo humelela yini ku kala Nkulukumba Mpilo Tutu a tsandzeka ku tikhoma kutani a rila hi nkarhi wa Khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano?
Hlawula nhlamulo yin'we leyi hlamuselaka vumunhu bya Mpilo eka leti ti nyikiweke laha hansi. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na letere ra nhlamulo ya kona:
A. Munhu wa vutoya
B. Munhu wa xivindzi
C. Munhu wo hatla ku hela matimba
D. Hinkwato tinhlamulo ta A, B na C
Hlawula mune wa malembe lawa ya nga va ni nkoka evuton'wini bya Mpilo no hlamusela leswi humeleleke eka malembe ya kona...
Xana Mpilo a a ri murhangeri wo lwela timfanelo ta tikereke ntsena kumbe wo lwela timfanelo ta vanhu ke? Nyika vonele ra wena hi mhaka leyi.
Nyika tinhlamuselo ta marito lama ma landzelaka:
Munhu wa ririmi ro kariha.
Ku vulavula u lo nchaa!
Ku vula leswi humaka embilwini.
Xana u ehleketa leswaku swi fanerile ku va Mufundhisi wa kereke a nghenelela timhaka to lwela ntshunxeko wa vanhu ke? Seketela nhlamulo ya wena u ri karhi u kongomisa eka xitshuriwa lexi nga laha henhla.
Kuma rito rin'we eka xitshuriwa lexi leri nyikaka nhlamuselo yo komba tiko ra vanhu va tinxaka to hambanahambana.
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: "Nkulukumba Thabo Mbeki a nga vhikangi vukari bya Tutu."
Tutu loko a vulavula a nga tipfinyingi. Endla xivulwa xo twala hi ritofularha a rito leri tikisiweke exivulweni xo twala.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi xa 232 wa marito kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 60 na 70. U nga onhi mongo wa xona:
Xikongomelonkulu xa vuyimbeleri bya ndhavuko wa xi-Afrika, a hi ku endla mimpfumawulo leyi tsakisaka tindleve ta vanhu ntsena. Vuyimbeleri byi hundzuke ndlela yo humesela erivaleni ku titwa ka ntiyiso ka vutomi bya masiku hinkwawo, ku kombisa ku tikeriwa, ntsako ni ku tlangela swilo swo hambanahambana. Vutshila bya vuyimbeleri lebyi byi hundzukile xiphemu xa matimu ni mfuwo wa Maafrika.
Eka tinsimu ta xi-Afrika ku na ku vuyelela ko tala. Ku vuyelela loku ku koka miehleketo ya vayingiseri. Ku tlhela ku endla leswaku swi olova ku landzelela. Loko ku yimbeleriwa ku va ku ri karhi ku endliwa leswi landzelaka: ku phokoteriwa mavoko, ku biwa ni swigingi ni vutshukutshuku bya miri byo tala lebyi fambaka ni vuyimbeleri bya xi-Afrika.
Tinsimu ti humesela erivaleni miehleketo ya munhu ni ku titwa ka yena. Eka minkarhi yin'wana loko Vatsonga /Machangana va tsakile, va hlengeletana hi swikongomelo swo hambanahambana, xikombiso: ku phahla kumbe minkhuvo yo tlangela swin'wana. Laha va tiphina hi vuyimbeleri lebyo tsokombela lebyi fambelanaka na ku phokotela mavoko na ku cina. Munhu un'we u suma risimu kutani va n'wi seketela hi ku yimbelela na yena.
Endlelo leri a ri endliwi emakaya ntsena, na lomu ku tlangiwaka tibolo ta milenge kumbe lomu ku nga ni minkhuvo yo karhi kumbe laha vanhu va nga le ku kombiseni ku vilela. Hambi ku ri mavandla ya tipolitiki loko ya lava ku tiyisisa swikongomelo swa wona kumbe swa mintlawa ya vona va tala ku swi kombisa hi vuyimbeleri no cina.
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Tiko ra Afrika-Dzonga ri ngheneriwile hi vaxavisi va swidzidziharisi. Va kucetela lavantshwa ku tinghenisa eka swidzidziharisi ku ri ku endlela ku fambisa bindzu ra vona. Swidzidziharisi leswikulu laha tikweni ra hina i mbangi na byalwa. Leswi swi kumeka hi ku olova ngopfu. Swidzidziharisi swo tanihi Mandrax, Cocaine ni swin'wana na swona swa kumeka laha tikweni ra hina. Leswi swi lo ngungumerisiwa hi vaxavisi ku suka ematikweni ya laha Afrika yo fana na va-Nigeria, Ghana na ya le ntsungeni wa malwandle yo tanihi va Chile na man'wana matiko. Swidzidziharisi leswi swi na khombo lerikulu, naswona swi vanga leswaku swiyimo swa vugevenga, madzolonga na tinghozi swi nyanya laha tikweni ra Afrika-Dzonga.
A ku na ndlela leyi munhu a nga lawulaka swidzidziharisi hi yona. Swi na matimba yo kota ku hlula munhu un'wana na un'wana. Loko swo kala swi ku nghenela, u lahlekeriwa hi vulawuri bya vutomi bya wena n'wini. Swi hundzuka n'winyi kumbe mulawuri wa wena, kutani wena u hundzuka hlonga ra swona.
A swi olovi ku bakanyela vanghana va wena ethlelo, ngopfungopfu lava ku yengaka leswaku mi tirhisa swidzidziharisi. Ku swi papalata swi lava matimba na ku tiyimisela lokukulu. A swi vuli leswaku loko u nga tirhisi swidzidziharisi a wu tlharihanga kumbe wa nyenyela.
Ku va hlonga ra swidzidziharisi a hi swa lavo fuma ntsena, kumbe swisiwana ntsena. A hi swa vanhu va rixaka ro karhi, rimbewu ro karhi kumbe vanhu va xiyimo xo karhi. Leswi swi nga humelela eka mani na mani, nkarhi wihi kumbe wihi. Swi olova ngopfu ku sungula ku tirhisa swidzidziharisi, kambe swi nonoha ngopfu ku swi tshika. Nkarhi wun'wana a swa ha koteki. Loko munhu a kala a sungula gondzo leri, vumundzuku bya yena byi nga hundzuka milorho.
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi a yi karhati ngopfu, kutani va nga tekeli enhlokweni leswi yi nga swi vangaka emirini na le vuton'wini bya munhu. Va khale va vurisile loko va te: 'Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena'.
SWIVUTISO:
Xiya rito 'vona' eka xivulwa lexi landzelaka: Va kucetela lavantshwa ku tinghenisa eka swidzidziharisi ku ri ku endlela ku fambisa bindzu ra vona.
Tirhisa rito leri eka xivulwa xa wena ku humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa lexi u nyikiweke xona laha henhla.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe xi va eka nkarhi lowu taka: A swi olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo.
Nyika mavizweni wa rito leri ri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na mavizweni wa rito ra kona:
a Leswi swi lava matimba ni ku tiyimisela lokukulu. b Endla xivulwa xa wena n'wini hi rito leri u ri nyikeke eka 3.1.3 a. 1 2
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra mpfumelo: Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi a yi karhati ngopfu, kutani va nga tekeli enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu.
Xivulwa lexi landzelaka a xi twali. Tlhela u xi tsala kutani u sungula hi rito leri nga endzeni ka swiangi u endla leswaku xi twala: Swi olova hi kumeka ku leswi. (Leswi...)
Yisa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka evunyingini. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni vunyingi bya rito ra kona: Swi hundzuka n'winyi wa wena, kutani wena u hundzuka hlonga ra swona.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke: Ku tirhisa swidzidziharisi swi vangela khombo lerikulu, hikokwalaho munhu u fanele ku swi papalata.
Nyika nhlamuselo ya xivulwa lexi landzelaka: Swi hundzuka mulawuri wa wena.
Xiya xivuriso lexi xi nge: "Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena'', kutani u hlamula swivutiso swa 3.1.9 (a) na 3.1.9 (b)":
a Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi. b Vumba xivulwa xa wena n'wini hi xivuriso lexi ku kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona. 2 2
Xiya swivulwa leswi landzelaka, kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha maengeteri lama nga eka swona ya tirhisiweke hakona:
a Swa nonoha ku tshika swidzidziharisi, ngopfungopfu eka lava va nga sungula khale ku swi tirhisa. 2
b Swi nonoha ngopfu ku tshika swidzidziharisi. 2
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kutani u yisa rito leri tikisiweke evundhawini: Ku va hlonga ra swidzidziharisi, swa dlayisa.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi xi landzelaka:
SWIVUTISO:
Xana muteki wa xifaniso lexi a a ri eka mpfhuka wihi loko a teka xifaniso lexi? Hlawula yin'we ya tinhlamulo leti landzelaka: Tlhela u seketela nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
A B C Ekusuhi Exikarhi Ekule
Hlamusela matitwelo ya vanhu lava nga eka xifaniso lexi.
Xana marito lawa ya vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya nga va ya ri maendlelo lamanene yo ololoxa swiphiqo emitirhweni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikwalaho ka yini marito lawa ya nga emavokweni ya vanhu va swifaniso swa A na B ya tsariwile hi maletere lamakulu, kasi marito lama nga emavokweni ya munhu wa xifaniso xa C ya tsariwile hi maletere lamatsongo?
Vanhu va xinuna hi vona ntsena va nga na xivindzi xo yimela timfanelo ta vona. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
<fn>93401VQE2008.txt</fn>
TIMARAKA: 80 NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 10 WA TIPHEJI.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. XIYENGE XA B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. XIYENGE XA C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin' wana ni xin' wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin 'wana ni xin' wana.
Tsala hi vurhon' wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
N'wana un'wana na un'wana u na mfanelo yo tiva timfanelo ta yena. Yin'wana ya timfanelo leti n'wana a nga na tona i mfanelo yo va a hlayisiwa hi vatswari va yena. Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu tshikelela ngopfu timhaka ta leswaku swa boha leswaku vana va hlayisiwa hi vatswari va vona. Vatswari va boheka ku vona leswaku vana va vona va kuma swo miyeta nyoka hi ndlela leyi faneleke. Va fanele ku vona leswaku vana va ambala, va kumeriwa ko tumbeta tinhloko, va kuma vutshunguri loko va nga pfukangi kahle emirini ya vona, na ku vona leswaku va kuma dyondzo leyi faneleke.
Nawu wu tshikelela leswaku loko tatana a tirha kambe manana wa n'wana a nga tirhi, tatana u fanele ku vona leswaku n'wana u hlayisekile, hambiloko vatswari va n'wana yoloye va nga tekanangi kumbe va nga tshami swin'we. Hakanyingi i vamanana ntsena va koxaka mali yo hlayisa vana eka vatatana. Nawu wa va pfumelela na vatatana ku koxa mali yo hlayisa vana eka vamanana. Leswi swi tala ku endleka loko vana va tshama na tata wa vona.
Loko vatswari hivumbirhi bya vona va nga tirhi ku ri hileswaku va na vana lava faneleke ku hlayisiwa, nawu wu koxa leswaku vakokwana va va vahlayisi va vana volavo. Maxaka lawa ya tshamaka na vana na vona va na mfanelo yo koxa mali yo hlayisa vana eka vatswari hinkwavo va vana.
Emikarhini yo tala loko vukati byi hela eka vatswari, ku tekiwa xiboho xo karhi mayelana na mahlayiselo ya vana. Loko tatana a tsandzeka ku hlayisa vana va yena, manana wa kombela ku pfuniwa hi va nawu ku susumeta leswaku vana va hamba va hlayisiwa. Endlelo ra kona ri tikomba ri lehe ngopfu, kambe ri nga hatla ri fika emakumu loko vuxokoxoko bya tatana byo nyikiwa byi helerile. Tin'wana ta tindlela to hatlisisa mhaka leyi i ku endla swin'wana swa leswi landzelaka: Ku kuma mavito na adirese ya laha ku tirhaka tata wa n'wana. Ku nga ha laveka na xifaniso xa tatana loko xi nga kumeka, switifiketi swa vana swo velekiwa, papila ro huma eka nhloko ya xikolo ro tiyisisa leswaku vana lava va ha ri exikolweni, mapapila kumbe tirhasiti leti kombaka ndlela ya matirhiselo ya mali ya n'hweti na n'hweti, na swin'wana na swin'wana leswi nga na vumbhoni lebyi nga pfunetaka leswaku xikombelo xa wena xi amukeleka.
Swilo leswi swi fanele ku heleketiwa ekhoto leyi tirhaka hi timhaka to koxa ku hlayisiwa ka vana. Hofisi ya khoto yi ta tsala papila ro rhamba loyi ku koxiwaka eka yena xuma. Siku ra kona loko ri fikile ku languteriwa mukoxi na mukoxiwa ku va kona ekhoto. Hi siku leri, khoto ya kambisisa leswaku loyi a koxiwaka a nga kota ku humesa mali muni hi n'hweti.
Mikarhi yin'wana tata wa n'wana swa endleka a kaneta leswaku hi yena tatana wa ngati. Loko ko va ni xiyimo xo fana na lexi, tatana na n'wana va tekiwa ku ya kamberiwa loko ku nga ri na ku yelana eka tingati ta vona. Loko xikambelo lexi xo komba ku yelana exikarhi ka tingati, tatana a nga ha ri na matimba yo kaneta vun'wini bya n'wana. Endzhaku ka swona ku ta bohiwa mali leyi yi faneleke ku huma hi n'hweti leswaku yi ta hlayisa n'wana.
Loko swi tsandza ku amukela xiboho lexi, mhaka yi ta yisiwa eka khotonkulu ya nhlayiso wa milawu ya tiko ku ya kaneriwa kona. Khoto na yona yi ta kambisisa mhaka leyi hi vuenti. Xiboho lexi yi nga ta xi teka swa boha leswaku xi landzeleriwa. Manana a nga hamba a ta teka mali ekhoto kumbe ku lulamisiwa leswaku yi hamba yi nghenisiwa ebangini leyi a nga kusuhi na yona. I nandzu lowukulu ku tlula xiboho lexi. Loyi a nga ta kumeka a tlurile xiboho xo hamba a humesa mali a nga ha pfaleriwa ekhotsweni. Mhaka yo va munhu a tsandzekile ku hakela mali yi fanele ku tivisiwa emaphoriseni ku nga si hela khume wa masiku. Mumangaleriwa u ta tsaleriwa papila ro n'wi rhamba ekhoto ku ta hlamusela leswi nga n'wi tsandzisa ku hakela mali. Loko mhaka ya yena yi nga twali, u ta lerisiwa ku hakela mali kumbe a nghena ekhotsweni.
A swi kali swi lava u va na muyimeri wa nawu loko u lava ku koxa xuma xo hlayisa vana. Mfumo wu thorile vanhu lava nga na vuswikoti byo koxa xuma lexi. Mikarhi yin'wana ndlela ya kona yi nga leha, ngopfungopfu loko mumangaleriwa a tala ku nyamalala. Mikarhi yin'wana mumangaleriwa a nga amukeli hi ku olova mali leyi a koxiwaka yona. Swa boha leswaku ku endliwa vulavisisi bya leswi swi n'wi endlaka leswaku a tsandzeka ku amukela mali leyi a koxiwaka yona.
Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu boha leswaku n'wana a hlayisiwa ku fikela loko a ri na makumembirhin'we wa malembe kumbe ku fikela loko a sungula ku tihlayisa. Swi ya hi leswaku hi xihi eka leswimbirhi lexi hatlaka xi endleka. Loko n'wana a lava ku hlayisiwa swi va se swi ri eka yena ku yisa mhaka leyi emahlweni. Nawu wu pfumelela mutswari loyi a tshamaka na n'wana loyi a lamaleke ku ya emahlweni no n'wi yimela eka ku vona leswaku wa hlayiseka.
SWIVUTISO:
Boxa timfanelo timbirhi leti vana va nga na tona.
I vamani lava bohiwaka hi nawu ku va va hlayisa vana? Boxa vanharhu.
Longoloxa swilo swinharhu leswi nga pfunetaka khoto ku hatlisisa mhaka yo endla leswaku n'wana a kuma vuhlayiseki.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Nawu wu bohelela tatana wa n'wana ntsena ku vona leswaku n'wana wa yena u hlayisekile.
Loko n'wana a kala a fika eka makumembirhin'we wa malembe a swa ha fanelangi leswaku a hamba a hlayisiwa hi vatswari va yena.
Hlawula swivulwa swimbirhi leswi nga swona eka leswi landzelaka. Tsala ntsena tinomboro ta swivulwa leswi u swi hlawuleke.
Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu katsa na vakokwana leswaku va nga va vahlayisi va vatukulu va vona.
Tatana a nga na tona timfanelo to koxa ku hlayisiwa ka vana eka manana wa vona.
Mali yo hlayisa vana yi koxiwa ntsena loko vatswari va nga tshami emutini wun'we.
A swi bohi ku lava muyimeri loko u lava ku koxa mali yo hlayisa vana.
Buti wa wena u khomiwile hikwalaho ko arisa n'wana wa yena ku nghena xikolo. Hi ku landza mfanelo ya n'wana xana a swi fanerile leswaku a khomiwa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Vatswari va boheka ku vona leswaku vana va vona va kuma swo miyeta nyoka hi ndlela leyi faneleke.
Hi xihi xiyimo lexi bohelelaka vakokwana leswaku va fanele ku hlayisa vatukulu va vona?
Nyika xitshuriwa lexi nhlokomhaka leyi faneleke.
Xana nawu wu endla yini loko tatana a nga pfumeli leswaku n'wana i wa yena?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xitshuriwa lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 60 - 70. U nga onhi mongo wa xona.
Hi navela ku mi chumbutelanyana hi ta Thomas Mlambo, muhaxi wa ndhuma wa nongonoko wa ta mitlangu eka xitichi xa thelevhixini xa SuperSport. Thomas u dyondzile ririmi ra Xinghezi ku sungula a nga si dyondza ririmi leri a mameke rona ra Xizulu hikwalaho ko kurisiwa hi Valungu ku sukela loko a ha ri ntsongo. U nghenile xikolo eSalle Holy Cross College eVictory Park eGreensdie eJoni, ku sukela eka Giredi ya 1 ku fikela loko a pasa Giredi ya 12 hi 1994. Mana wa yena Daphene u hundzile emisaveni hi 2001. Loko Thomas a vutisiwile xivutiso lexi landzelaka hi muteki wa mahungu: 'Xana swi endlekise ku yini leswaku u va muhaxi eka thelevhixini ke?' Nhlamulo ya yena yi vile leyi: 'Hikwalaho ka vulolo. Loko ndzi endla tidyondzo ta mina ta Nawu eyunivhesiti, manana va ndzi hlohloterile ku tilavela ntirho wa nkarhinyana wa ku hela ka vhiki tanihileswi vanghana va mina na vona a va tirha. Hambileswi a ndzi tikarhata etidyondzweni ta mina, manana u vone ndzi loloha eka ku tirha hi mavoko ya mina, kutani a ndzi hlohlotela ku tikumelanyana swimalana hi ku tirha eku heleni ka vhiki rin'wana ni rin'wana. Hiloko ndzi sungula ku valanga maphephahungu lama ngi ma xavisiwa nkarhi ni nkarhi endhawini ya ka hina. A ndzi navela ku tikumela xintirhwana xo paketela nhundzu kumbe xo nyika vanhu swakudya ehodela. Xikan'wekan'we hiloko mahlo ya mina ya hlangana na xinavetsio eka phephahungu rin'wana lexi nge: "Ku laveka muhaxi wa ta mitlangu eka thelevhixini." Tanihi munhu la nga na ku tsakela eka ta mitlangu, (a ndzi tshamela ku hlalela mitlangu eku heleni ka vhiki rin'wana ni rin'wana), hiloko ndzi vona swi antswa ku tilavela ntirho lowu, tanihilaha a wu nga karharisi miri hikuva munhu a nga tirhisi ngopfu mavoko. A wu antswela wa ku paketela nhundzu na ku nyika vanhu swakudya. Hiloko ndzi tsala papila ra xikombelo xa ntirho lowu. Ndzi hetile tin'hweti ta tsevu ndza ha nghenela swikambelo na inthavhiyu hi va ka SuperSport. Endzhaku ka sweswo hiloko ndzi thoriwa ku va muhaxi wa ta mitlangu wo sungula wa Wantima laha Afrika-Dzonga eka xitichi lexi."
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Etikweni ra Hosi Thambisa a ku ri ni wanuna. Wanuna loyi a a hluphekile swinene, kambe lexi nga n'wi vangela vusiwana i ku heleriwa hi ntirho eJoni. A a tirha kahle swinene efemeni ya ka Krost yo endla mabavhu. Kuteloko a ri exilungwini, a tikumela nsati kwale. Hi loyi munhu a rivalaka ndyangu hala kaya. Mikarhi ya Makhisimusi yi fika yi hundza, Magudufurayideyi na wona ya ta ya hundza. Munhu u chuvekile rihlampfu ekaya ka yena. U rivele swinon'wana leswi a swi boxeke, ntombi ya ka Bekimuzi yona yi humile embilwini ni le moyeni wa jaha ra Mhlengwe. N'wana wa vanhu a ri n'wi xele kambirhi hikwalaho ko nyenyiwa. Thawula u hetile malembe yo hlaya swinene a nga ha vuyi ekaya. Xitsonga na ku xi vulavula a a nga ha xi vulavuli. Hi twa lava va pfaka va n'wi vona kwale xilungwini leswaku se wo 'khuluma' kunene. Ku fike nkarhi wun'wana laha feme ya Krost yi nga pfala. Vatirhi va nyikiwile mapeni ya vona. Loko Thawula a kumile mapeni ya yena, u lo tshama hansi na nsati wakwe wa le xilungwini va fayetela mali hinkwayo yi ku bi! Hala kaya vusiwana a byi dlaya ''n'wa-Bekimuzi na vana. A va etlela va hlaya tinyeleti vusiku byo tala.
Loko mali ya Thawula yi herile, hi loyi nsati lowa le xilungwini a sungulaka ku jikela Thawula. Thawula a hlongoriwa endlwini leyi a yi kuriseke a tlhela a yi tata hi vhanichara leyo durha hi timali ta yena. U sungurile ku etlela etiphayiphini, a pfumala na xo hoxa enon'weni. Hambiswiritano, ndlala a yi n'wi dlayanga hikuva anakeni vanhu va ntwelavusiwana a va pfumaleki. Maxaka ya yena lawa a ya hamba ya n'wi koka hi tindleve a nga ma twi, ya n'wi hlengerile mali ya thikiti ra bazi, ya n'wi komba ndlela yo ya etikweni ra ka Thambisa, hikuva a a ta kala a dlawa hi vafana va Joni. Thawula u tile a ta fika hi bazi ra ka Mosmat hi nkarhi wa ndzhenga. Ndlela yo ya emutini u lo vutisela kunene. Vana va yena na vona a va nga ha n'wi tivi, na yena n'wini a a nga ha va tivi. Muchono a wu vuyile wu lo goo, ku vula ka nkuku loko wu ringa. N'wa-Bekimuzi a nga felangi nuna wa yena mona, u n'wi amukerile hi mandla mambirhi. Thawula a a tshama a ri ni tingana hi masiku wonge u lo boleriwa hi mbewu ya ndlala.
Saka ra mugayu a ku hamba ku koka mukhegula N'wa-Xipikiri, yena mana wa Thawula ku banga manyala ya n'wana wakwe. Thawula u yile a tolovela hanyelo ra yena ra vusiwana. Leswi swi endlile leswaku na mano ya yena ya vuya, a kala a ehleketa ku kombela mapeni eka mukhegula leswaku a tisungulela bindzu. Mukhegula u bohekile ku wu chuncha nkhamu. Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we; Thawula wa vanhu u sungurile ku xavisa mihandzu yo fana na malamula, mabanana na maperekisi. Bindzu leri ri antswisile xiyimo xa Thawula na muti wakwe. Xibindzwana xa Thawula xo ya xi ndlandlamuka, a xavisa na matsavu yo tanihi matamatisi, tinyala na man'wana lamo tala. Hi loyi Thawula a xavaka vhene ya Toyota ya khale eka n'wamapurasi un'wana. Namuntlha hi vulavula Thawula u le kule hi bindzu ra yena. U na vhengele na buchara. Loko u lava ku hambana na Thawula n'wi tsundzuxi hi ta Joni, a nga ha lavi ku twa nchumu, u kolwe hi yo oxa.
Vumba xivulwa hi rin'wana ni rin'wana ra marito lama tikisiweke lama nga eka swivulwa leswi landzelaka, kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa:
Hi loyi munhu a rivalaka ndyangu hala kaya.
A a ta kala a dlawa hi vafana va Joni.
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka:
Magudufurayideyi na wona ya ta ya hundza, munhu u chuvekile rihlampfu ekaya ka yena.
Tsala rito rin'we ematshan'weni ya xin'wana na xin'wana xa swivulwa leswi landzelaka:
Munhu la heteke malembe yo tala swinene exilungwini a nga vuyi ekaya.
Munhu loyi a nga ni mavhengele.
Xiya xivulwa lexi landzelaka, kutani u xi yisa eka tlhelo ra nandzulo: U rivele na swinon'wana leswi a swi boxeke.
Nyika rito-fularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: N'wana wa vanhu a ri n'wi xele kambirhi hikwalaho ko nyenyiwa.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi lowu nga hundza: Thawula a sungula ku etlela etiphayiphini.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Saka ra mugayo a ku hamba ku koka mana wa Thawula.
Mana wa ... 2
Yisa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka eka ntsongahato: Va hlengerile Thawula mali ya thikithi ra bazi.
Xana xivuriso lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka u nga xi tirhisa loko swi te yini:
Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we; Thawula wa vanhu u sungurile ku xavisa mihandzu.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u xi tsala xi nga ha ri eka ntsongahato:
Xibindzwana xa Thawula xo ya xi ndlandlamuka.
Tsala mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni nhlamulo ya wena:
Emutini wa Thawula ku sungula ku nyuka.
Nyika rimbewu ro hambana na leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
U n'wi amukerile tanihi nuna wa yena.
Yisa xivulwa lexi landzelaka evunyingini:
Muchono a wu vuyile wu lo goo, ku vula ka nkuku loko wu ringa.
Vula leswaku riencisi bi, ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa lexi landzelaka:
Loko Thawula a kumile mapeni ya yena, u lo tshama hansi na nsati wakwe wa le xilungwini va fayetela mali hinkwayo yi ku bi! [30]
XIVUTISO XA 4
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
KUNENE LOWU I MOVHA WA MANYUNYU !
BMW Titwise vunandzi byo khandziya no chayela BMW. Phela loko u nga si tshama u yi khandziya, swo fana na loko u nga si tshama u khandziya movha. Phela vamaki va yona va tinyikile nkarhi swinene. Va yi makile va swi lavile BMW. Leyi BMW yi vumbekile yi tlhela yi yimeka. Na wena wa swi vona a swi kali swi lava ku byeriwa. Endzeni kona a ha ha vuli. Yi na switulu swa masofa yo vempfama no tiya, naswona mabandi ya wona ya olova ku boha wona. Hi tlhelo yi na rhadiyo leyi tlangaka na CD, yi tlhandlekela hi rhadiyothepi, yi tlhela yi ku xititimetamoya wa twa! Loko swi ta eka rivilo BMW ya wu tsemelela mpfhuka heyi! A ndzi tshembi leswaku wu kona movha lowu wu nga wu vonaka ntlangu. Rivilo ri helela eka 280 km/h. Vusirheleli i bya xiyimo xa le henhla swinene. Ku tiya ka yona! Hi ri a hi ku tiya koloko ko va ku ala. Tiyelo ra nsimbi na zenge leswi endleke movha lowu ra hlamarisa. Hi tlhelo 'BM' yi na bege leyi tataka moya loko munhu o tshuka a humeleriwa hi nghozi. Loko swi ta eka matirhiselo ya petirolo kona, ya tirheka. Yi tirhisa unleaded naswona hambi u ba rivilo, petirolo yo tshwa hi rivilo lerinene. Xana hi wihi movha lowu u nga wu pimanisaka na lowu? Loko hi ku movha hi vula lowu!
Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku xinavetiso lexi xi na mboyamela-tlhelo-rin'we.
Hi ku vona ka wena, hi wihi ntirho wa marito lama nga eka xinavetiso lama nge: 'Xana hi wihi movha lowu u nga wu pimanisaka na lowu?'
Hlamusela nkucetelo lowu marito lawa ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: "Loko hi ku movha hi vula lowu!"
Xana muteki wa xifaniso lexi a a ri eka mpfhuka wihi loko a xi teka? Seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
<fn>93402VMS2009.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (Papila ra Vumbirhi)
MEMORANDAMU
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1
TINYENYANA
leswaku a ta haha leswaku a ta puruka leswaku a ta phatsama vula swimbirhi phatsama .*
ku pfuka a tirho .*
ku tirha timpapa vuyimbeleri vuvulavuri mavulavulelo ya tinyenyani mahlambandlopfu
Tinyenyani .*
vanhu
TIMARAKA: [15]
XIVUTISO XA 2
BYEBYO I VUTOMI
BYEBYO I VUTOMI
Byi sasekile / Bya tsakisa / Bya cinca-cinca
Nimpundzu
n'oka
ndzilo wa xitiko
Ri songiwa ri gimetiwa Ri hlakala nhlanhla Ri gogonya timbambu
bya hangalaka
Loko xiyimo xitika / swilo swi nga ha fambi kahle.
ha rila
Xigego
XIYENGE XA B
HUNGU-TSALWA
XIVUTISO XA 3
Mana wa Fumani a va nga tsakanga loko va twa mahungu lawa ya va ka Xokani..*
Mana wa Fumani u vurile leswaku Fumani u n'wi khomisa tingana..*
Mana wa Fumani u vule leswaku Fumani a nga ringanangi ku teka..*
Mana wa Fumani a langutele leswaku Fumani u ta teka munhu wo dyondza ku fana na yena..*
Ntsendzeleki marito lawa a ya kalangi ya n'wi tsakisa..*
Ntsendzeleki a swi vona leswaku a nga amukelekangi..*
Nakambe u vule leswaku yena na Ntsendzeleki va hlanganisiwa hi n'wana..*
Fumani u vule leswaku u ta cata Beauty..*
Ntsendzeleki u balekile a famba a nga ri na timbuva..*
Ntsendzeleki u tshike mbyana ya ngwenya nkelenge yi dlayiwa hi movha..*
Hlamalani u ve a lova, yena munghana wa Ntsendzeleki..*
Hlamalani u vavisekile swinene..*
NTSENGO: [35]
Xivulavuri a xi kumile papila leri a ri huma eka Fumani ri kongomisiwe eka Beauty.
A xi tshike xikolo xi kuma khwiri?
Ntangha kaye
Papila a ri vula leswaku yena Fumani na Ntsendzeleki va hlanganisiwe hi n'wana
(a) Fumani a tshembise Beauty ku n'wi teka.
(b) Ntsendzeleki u balekile anga tivi leswaku u ya kwihi.
U tirha eka Chachalaza, laha a fanele a etlela .
enhoveni. A pfumala mali yo xava .
swakudya. A etlela ehandle ka vhengele na n'wana, .
vusiku hinkwabyo
(a) Hi nga tsutsumeli vukati ha ha ri vantsongo..
Dyondzo ya pfuna swinene..
b A kariha 2
Ntiyiso
Hlamalani.
Lori
Ina hikuva hi twa Fumani aku u ta aka yindlu ya Ntiyiso kumbe Ee. Ntsendzeleki u arile ku rivalela fumani.
NTLANGU
XIVUTISO XA 4
Gemba
Magemba - ndlopfu - hi - nhloko - yi - funya - buwa
A swi fanelanga. Hina vanhu hi fanele ku dyondza ku khensa leswi hi nga nyikiwa swona. Kumbe Hina vanhu hi fanele hi dyondza ku ti tirhela.
A toloverile. U dlayile muchayeri wa bazi ra ka Hefuhefu hi hamula.
Tibayisikiri / Xikanyakanya
Tsundzukani
Mafumbisi wa bangi (Khosa) u vule leswaku va fanele ku yima nhweti, va ha lavisisa
(i) Kotara ya rifumo
ii Ntswalo wa kotara ya rifumo 2
iii Ntswalo lowu nga ta ta endzaku ka malembe ya 21 2
Ee. A nga averiwanga nchumu.
Hi nga naveleli vanhu rifu
Makwanga a ya vuyiseli
Hi fanele hi titirhela loko hi lava xo karhi
Amukela leswi u nga na swona
nkul. Khosa.
nkul. Khosa.
A twa a nga tsaki hikuva a ku ri hava vhengele leri nga tsariwa hi vito ra yena.
Matixisa u lava ku fana ni nsati wa n'wamabindzu wo titwa, wo tiveka.
Matixisa u ri a nga rhandziwi laha mutini.
Gemba i xigevenga lexi nga tshama xi dlaya muchayeri wa bazi ra ka Hefuhefu hi hamula.
Gemba u yile emutini wa Xixurhana ni vusiku ku ya n'wi dlaya.
Gemba a ambarile xihuku enhlokweni lexi siyeke nomo ni nhompfu.
Matixisa na Gemba va yile ebangini ya FNB ku ya lava rifumo ra
XIVUTISO XA 5
5.1.1 (a) (b) Munhu u ta kota ku fuma hi ku hlayisa mali/xuma Mali a yi nga faneriwangi ku dyiwa
U fanele u tivekela mali ya yena exihundleni kumbe ku yiva
I manana wa yena Roseline. Wansati u fanele a tivekela mali exihundleni.
Nuna wa yena hikuva hi yena a n'wi nyika mali.
U te u fanele ku sayina maphepha ya le bangi leswaku va ta lombiwa mali.
A lava maphepha lawa a nga wa sayina ya le bangi
A nyika Mbitsini mali hinkwayo ka yona
Matsalani
Roseline hi ku n'wi byela ku tivekela mali / etlhelo / exihundleni
Ku endlisa munhu swilo swo biha Ku endlisa munhu swihoxo
A rhandza mali A nga ri na mhaka ni vukati A nga leteri kahle A nga ehleketeli vumundzuku
Hi nga rhandzi mali ku tlula mpimo. kumbe A hi nkarhi hinkwawo vatswari va hina va hi letelaka kahle [35]
<fn>93402VQE2009.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 12 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Hlaya swiletelo leswi nga eka pheji leri loko u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
Xiya tafulara nongonoko wavundzeni leri nga eka pheji leri landzelaka kutani u fungha tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke hi tona eka lembe leri. Endzhaku ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku hlamula swona.
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Novhele
XIYENGE XA B: Ntlangu
XIYENGE XA C: Vutlhokovetseri
Landzelela swiletelo leswi nga eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wanahi vukheta.
Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA, hileswaku Xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa leswimbirhi u swi hlawuleke. Tirhisa nongonoko wo tikamba lowu nga emakumu ka phepha ra swivutiso ku ku pfuna ku endla tano.
Nombora swivutiso swa wena tanihilaha swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
HLAMULA XIVUTISO ' EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI XIYENGE XA B: NTLANGU XIN WE
KUMBE
(Byokota Madlayisani - Marhanele, MM) Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 35
XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
HLAMULA SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA EKA SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA LAHA HANSI
Ra dzindza - Ngobeni, B Swivutiso swo koma swo 17Â½huma eka ntshaho
KUMBE
Swa ndzi kweva - Ngobeni, B Swivutiso swo koma swo 17Â½huma eka ntshaho
KUMBE
N'wini wanga - Malungana, M Swivutiso swo koma swo 17Â½huma eka ntshaho
KUMBE
XIYENGE XA A: NOVHELE: NDZI NGO TINCIKI - HI THUKETANA, FA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo komaswo huma eka ntshaho.
Hlamusela hi tinxaka ta swimunhuhatwa eka novhele leyi laha henhla. Nhlamulo ya wena yi fanele ku va kwalomu ka 250 - 300 wa marito. [35] KUMBE XIVUTISO XA 2: Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho
Hlaya ndzimana leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona:
Boxa ndhawu laha vavasati lava va vulavulakavarikona.
Xana xikongomelo xa ku va va ri eka ndhawu leyi hi xihi?
Boxa dyondzo ya Ntekele ekerekeni eka siku leri.
Nyika vonelo ra vavasati mayelana na dyondzo ya Ntekele ya siku ekerekeni.
Ntekele a ari murhangeri ekerekeni ya Rixongile. Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Hi ku hlamala mavengelo ya vatswari lava va vona, varhandzani lava, va lavisise mhaka ya kona, kutani va kuma leswaku rivengo ra mindyangu lemimbirhi a ri ri ra khale ...
Xana varhandzani lava ku vulavuriwaka hi vona i vamani?
Hlamusela xivangelo xa rivengo leri ku vulavuriwaka hi rona.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Hi ku leteriwahi marito lama nga lahahansi, hlamula swivutiso leswi landzelaka.
Xana movha lowu ku vulavuriwaka hi wona, a ku ri wa ka mani?
Boxa xivangelo xa ku wa ka movha.
Xana Rice ku kala a kumeka eka ndhawu leyi hi nkarhi wo lowu a swi lo yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo komaswo huma eka ntshaho.
XIVUTISO XA 3
Mindyangu yo tala ya fayeka hikokwalaho ka vugangu na byalwa. Hi ku pfuniwa hi marito lawa, hlamusela timhaka leti humeleleke u kongomisa eka mindyangu ya ntlangu lowu. Nhlamulo ya wena yi fanele yi va kwalomu ka 250 - 300 wa marito. [35]
KUMBE
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Makhanana: (Loyi nkarhi hinkwawo a timiyelela leswaku vuxaka bya yena ni Ndhuna byi nga tipaluxi). Mina ndzi lo swi vona xikan'we Leswaku Ndhuna ya hina yi ni tintswalo.Futhi heyi, a va talanga vo fana ninuna loyi.
Boxa ndhawu leyi ximunhuhatwa lexi xi vulavulaka xi ri eka yona.
Xana vuxaka lebyi a byi ri kona exikarhi ka ximunhuhatwa lexi na Ndhuna hi byihi?
Boxa swilo leswi Gezani a nga swi nyika Makhanana loko va ta va va ri eka ndhawu leyi. Hlaya ndzimana leyi, kutaniu hlamula swivutiso ehansi ka yona.
Mathebula lexa wena u xi tshembile ngopfu ku tlula na hina tindhuna. Xana Xa ku nyika mali yo fana ni leyi u yi kumaka eka mina? Na sweswi loko ndzo swi lava ndzi nga ku nyika.''
Xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka,a xi vulavulanamani?
Boxa ndhawu laha vanhu lava a va huma kona loko va tikuma va ri eka ndhawu leyi.
Hlamusela khombo leri nga humelela loko Mathebula a ta va a humelerile laha a va ri kona.
Xana hi ku vona ka wena, matikhomelo ya Makhanana tanihi manana ya amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Kombisa ku yelana ka mahanyelo ya Mavundza nayaMakhanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
SWILETELO:
Eka xiyenge lexi, hlawula swivutiso SWIMBIRHI, u hlamula swona NTSENA.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritulu,
Yi orha switiko swa khombo,
Ndlati ya madzolonga ya baleka,
Xipulula xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,
Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza rihatima.
Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,
Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari,
Matsume ni nkata a yi vhikeki,
Yi minya ku minya,
Ku sala switlakati swa swiketi ni maburuku.
Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela,
Bombo ra namuntlha ra nuha,
I bombo muni ro bomba hi xikhohlola-rifu,
Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
I nkuzi muni yo loko ti gomolana,
Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!
Ni mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa,
Ku sala xivala na migoqo ya tingana,
Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukarhi,
Hikuva minete yin'wana na yin'wana xigitsi xi hlanta rifu emindyangwini,
Vatshiveri na swiciwana va dyela enghinghiyeni,
Swihlungwana swi fihle swo tala,
Phela mpfula ya xihangu yi siya maphoko emindyangwini.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: Ra dzindza?
Mutlhokovetseri u vula yini hi ntila lowu nge: ''Layini tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukarhi?''
Ntila lowu nge: ''Bombo ra namuntlha ra nuha,'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Swihlungwana swi fihle swo tala?''
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''vatshiveri''. Xana eka xitlhokovetselo lexi vatshiveri ku vuriwa vamani? (2Â½)
Hi wahi marito mambirhi lawa mutlhokovetseri a nga ya tirhisa ku vula xibamu?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Ivi va ba hi nenge,
Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta,
Vachayeri vo rila yi oma,
Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi,
Loko u teka rendzo u fanele wohalaka,
Hikuva mabazi ni mathekisi swi minya swikhwama swa vona,
Yi khupuka hi ntsengo wo bumbula.
Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi,
Riendzo ri kukurheta xuma xo vonaka,
Va boheka ku ya xokola ni leyi a va yi khonetile lomo,
Leyi a yi ri ya ndzindza-khombo,
Mbilu yanga ya fufunha,
Swi tsandze valava va nga fumbarhela xuma xo nona,
Va kale va wa mapa.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku Swa ndzi kweva ?
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''kecela''. Xana laha ka xitlhokovetselo ri vula yini?
Ntila lowu nge: ''Mbilu yanga ya fufunha'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Vanhu va xikhwama xo enta i vanhu va njhani?
Ku ba hi nenge swi vula yini? (1Â½)
Xana mali ya ndzindza-khombohi leya njhani?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Â½ XIVUTISO XA 7: Xitlhovotselo xa N'wini wanga hi Max Malungana Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Ndzi n'wana wa wena Yehovha,
Ndzi wa wena Tatana,
Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi,
Kambe a ndzi ku rivali,
Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.
Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi,
Ndzi pfa ndzi tikuma etiveni ra mitwa ya lunya,
A hi ku rhandza ka mina Tatana,
Ko va vuvabyi bya xitshuketa,
Ndzi pfa ndzi tikuma eka mahanyelo yo vindluka,
Kambe a hi ku rhandza ka mina,
I Sathana xi nga ni mavondzo.
Ndzi ricece ra wena.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu,nyika mongo wa xitlhokovetselolexi.
Hi swi tivisa ku yini leswaku xitlhokovetselo lexi i xikhongelo?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi?''
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Ntila lowu nge: ''Ndzi hlangana ni mintlhamu leyi rhiyiweke'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Xana ku phula ephungulweni swi vula yini?
Tshaha ntila lowu kombaka leswaku mutlhokovetseri a nga lavi ku va na vutihlamuleri bya mahanyelo ya yena, u tlhela u vula leswaku u lumbeta mani ekamhaka leyi. (2Â½)
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi?''
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Xi basile xireresa xi lo paa!
Wongi xo hlamba hi ntswamba,
Kambe vumunhu bya xona bya kanakanisa.
Xireresa xo basa a hi huku;
Xi bebule vutlhari bya makondlo,
Xo va mamba yo fundza vuxungu;
Yi zula na byona kambe a byi yi dlayi.
Xireresa xo basa a hi nchumu no va nchumu;
Loko u fuwe lexo basa paa!
Hambi wo xi fungha wo tlanga ni nketani;
Xireresa xo basa paa; i noto,
Swa antswa u sevelana ni lexa ntima dzwii!
Kumbe lexaritshuri xi nga ta ku nyika nhloko.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu,nyika mongo wa xitlhokovetselolexi.
Mutsari u vula yini yi mitila lemimbirhi leyi nge: ''Xi bebule vutlhari bya makondlo, Lebyo luma byipfurheta?''
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Xana ntila lowu nge: ''Xo va mamba yo fundza vuxungu,'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Vula leswaku eka vutomi bya masiku hinkwawo, xihandza-matala ku vuriwa yini, u tlhela u vula leswaku hi xihi xihandza-matala lexi mutlhokevetseri a vulaka xona eka xitlhokovetselo lexi.
Hi ku vona ka mutlhokovetseri, hi xihi xintshuxo eka xiphiqo lexi xi nga kona eka xitlhokovetselo lexi?
Ku sevelana swi vula yini? (1Â½)
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Â½ NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70
NONGONOKO WO TIKAMBA
XIYENGE NOMBO-RO YA XIVUMB E-KO NOMBORO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA MFUNGHO WA GWAJU (v)
KUMBE
A: NOVHELE (Xitsalwana Swivutiso swo koma) kumbe 1 - 2 1
KUMBE
B: NTLANGU (Xitsalwana Swivutiso swo koma) kumbe 3 - 4 1
KUMBE
<fn>93403VFM2007Rubrics.txt</fn>
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra velanyana naswona ikahatelo ya tala ku va ni oxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka - Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 40-49%khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 - 11
na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1 09 - 11 02 - 10 00 - 08
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 16 14-16 14 14 12-14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69%khodi ya 5 14-16 14 12-14 12 10-12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50-59% khodi ya 4 12-14 12 10-12 10 08-10
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 40-49%khodi ya 3 10-12 10 08-10 08 06-08
na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10 08 06-08 02 - 06
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1 06-08 02 - 06 00 - 02
<fn>93403VME2007.txt</fn>
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. -Ririmi leri tirhisiwaka hi olova naswona mahikahate ya amukeleka. -Mahlawulelo ya marito y amukeleka. -Swivulwa na tindzimana nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kam mongo wa xitshuriwa wu v wa ha twisiseka. -Xitayili, thoni na rhejisit swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomha -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambi xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriw -Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 7 80-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 6 70-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 5 60-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32
Vuswikoti byo amukeleka- Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00-29%
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. -Xivumbeko xa xitshuri lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwil ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi n kona a swi onhi nkhuluk mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiw hi ndlela yo amukeleka k hi xikongomelo, vaamuk va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisi swi tirhisiwile hi ndlela y amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriw - Hambileswi xitshuriwa kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriw xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79% khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69% khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 50-59%khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17
na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 15 - 17 14 - 16
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 12 - 14
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4
XITSONGA RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. -Xivumbeko xa xitshuri lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwil ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi n kona a swi onhi nkhuluk mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiw hi ndlela yo amukeleka k hi xikongomelo, vaamuk va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisi swi tirhisiwile hi ndlela y amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriw - Hambileswi xitshuriwa kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriw xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 16-20 16 14-16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79% khodi ya 6 16 14-16 14 14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60-69% khodi ya 5 14-16 14 12-14 12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni 50-59%khodi ya 4 12-14 12 10-12
na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 10-12 10
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 08-10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. - Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. - Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00-29% khodi ya 1
<fn>93403VMS2009.txt</fn>
PAPILA RA 3 (P3)
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le k aya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timarak a Xiyenge xa B 30 wa timarak a Xiyenge xa C 20 wa timarak a
Ririmi 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80 - 100 40 - 50 24 - 30 16 - 20 10 - 12 08 - 10 06 - 08 05 - 06 03 - 04
Vuswikoti bya le henhla 6 70 - 79 32 - 39 21 - 23 14 - 15 08 - 09 07 05 04
Vuswikoti bya le henhlanya na 5 60 - 69 25 - 31 15 - 20 10 - 13 06 - 07 05 - 06
Vuswikoti byo enela 3 40 - 49 15 - 19 09 - 11 06 - 07 03 03 03 02
Vuswikoti byo ka 1 0 - 29 00 - 09 00 - 05 00 - 03 00 - 01 01 00 - 02 01 01
byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
Ririmi ni mahikahatelo -Ririmi ni mahikahatelo -Ririmi ni mahikahatelo -Ririmi leri tirhisiwaka hi -Ririmi leri tirhisiwaka ra -Ririmi ni mahikahatelo swi -Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela swi tirhisiwile hi nkhaqato swi tala ku tirhisiwa hi lero olova naswo na kayivelanyana naswo na na swihoxo. swi na swihoxo swo ta la.
leyi vuyerisaka. R irimi ro naswo na ririmi ro gega ri nkhaqato. mahikahatelo ya mahikahatelo ya tala ku va gega ri tirhisiwile hi tirhisiwile hi mfanelo. amukeleka. ni swihoxo.
nkhaqato wa le henhla swinene. -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito ya -Mahlawulelo ya marito ya
XITSONGA: RIRIMI
RO ENGETELA RO
SUNGULA.
LAWULA
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to
Mahlawulelo ya marito
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
kayivela.
ya tirhisiwile hi nkhaqato hambanahambana ya fambelana ni ya amukeleka.
naswona ya vupfile.
naswona ya tirhisiwile hi xitshuriwa lexi ndlela ya vutshila.
tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana
Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo ka mbe swi andlariwile hi ndlela ya -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela swi -Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo mongo wa xitshuriwa wa madyondza. swi hlangahlanganile ya vutlhari. na nkhulukelano naswona swi andlariwile hi ndlela eka swip hemu swin'wana ha twisiseka. kambe malongoloxelo ya ni nhlokomhaka sw inene. rhejisitara sw i fambelena -Xitayili, thoni na rhejisitara sw i tala ku wa miehleketo. rhejisitara sw i na swihoxo
Xitshuriwa xi hi nkhaqato na rhejisitara sw i fambelena fambelena na swilaveko -Xitshuriwa xi talele hi eka swip hemu hinkwaswo andlariwile hi ndlela ya nhlokomhaka. na nhlokomhaka. swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xi na swihoxo hambiloko xi leswi tirhisiwaka.
swilaveko swa kome ngopfu.
swi tirhisiwile hi tindlela ya kahle. kambe mongo wa swona ya hava to hambanahambana. xitshuriwa w u va wa ha -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara nkhulukelano.
Xitayili, thoni na twisiseka. rhejisitara sw i na swi fambelani ni rhejisitara sw i fambelana -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na nkayivelo wa n hlangano nhlokomhaka. -Xitayili, thoni na
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi -Vundzeni by i humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhul uke lano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi , timhaka ta vuyeler iwa nas wona mahungu ya kona a ya fambelani na nhl okomhaka. -Makunguhatelo na/ku mbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringane langi. Xitsalwana xi and lariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00 - 29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le Vusw ikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo ene la Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi henhla ngopfu 7 henhla 6 henhlanyana 5 amukeleka 4 3 madyondza 2 nga fikelelangi 1
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
-29% khodi ya 1
<fn>93403VQE2007.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 3 wa tiawara
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu :
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 250-300 wa marito.
Leswi nga ndzi humelela siku ndzi nga yiva movha wa le kaya ndzi nge swi rivali.
Loko swipano swin'wana swi hluriwa, vaseketeri va swona va tala ku vanga hasahasa. Leswi swi vonakile siku xipano xa Kaizer Chiefs xi nga hluriwa hi xipano xa Wits. Xana swiphiqo leswo tani swi nga ololoxiwa hi ndlela yihi?
Vuvabyi bya mfukuzana (cancer) byi na vukari ku tlula mavabyi laman'wana. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi.
Loko ko endliwa vulavisisi bya matirhelo, maphorisa yo tala ya nga fela ejele. Aneka miehleketo ya wena eka mhaka leyi.
Loko a ndzo va murhangeri wa vadyondzi exikolweni xa hina.
Himpfhuka ku sungula xidemokhirasi, vandla leri nga tshama ri rhangeriwa hi nkulukumba loyi a nga exifanisweni laha hansi hi rona ri nga hlula eka mi hlawulo hinkwayo. Hi ku vona ka wena xana ri kona vandla ra tipolitiki leri nga tlulaka vandla leri eka mi karhi leyi taka xana? Aneka miehleketo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120-150 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Xihlawuhlawu xi nge pfuki xi herile laha Afrika-Dzonga. Hi ku leteriwa hi nhlokomhaka leyi, tsala n'wangulano exikarhi ka vadyondzi vambirhi.
U murhangeri wa swichudeni exikolweni xa n'wina. Tsala mbulavulo lowu u nga ta wu nyika ku amukela vadyondzi lava taka ro sungula eka xikolo xa n'wina.
U holovile ni vatswari va wena, kutani u lan'wa u ya tshama kun'wana. Va tsalele papila u kombela ku rivaleriwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 3
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80-100 wa marito.
Tata wa wena u lovile, tsala mahungu lama u nga ta ma rhumela eka xiyanimoya ku hangalasa hungu leri.
Xiyaxiya fomo leyi nga laha hansi kutani u yi tata.
FOMO YO JOYINA XIKIMI XA VUHLAYISEKI
Vito ra xikimi -----------------------------------------------------------------------------------
Xivongo -----------------------------------------------------------------------------------
Mavito ------------------------------------------------------------------------------------
Nomboro ya pasi ------------------------------------------------------------------------
Xiyimo xa mujoyini (tirhisa mfungho wa X)
U tekile/tekiwile
A wu tekangi/tekiwangi
Mi hambanile
Ndhawu yo tshama (nyika vuxokoxoko hinkwabyo):
Adirese ya poso:
Nomboro ya riqingho:
Ra le kaya --------------------------------------------------------
Ra le ntirhweni ---------------------------------------------------
Ra selula ----------------------------------------------------
Mavito ya lava nga ta katsiwa eka ntshovelo wa xikimi lexi:
Vito
Vuxaka
Nomboro ya pasi
Vuxokoxoko bya swa timali:
Ntsengo wa mali hi n'hweti ----------------------------------------
Mahakelelo ya mali -----------------------------------------------
Ku ta va ni ntlangu wa van'wambhuri exikolweni xa n'wina. Endla xinavetiso lexi nga ta paluxa vuxokoxoko bya ntlangu lowu. NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>93411VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA
Papila ro Sungula
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Va bula hi mhaka ya leswaku Jabu u fanele leswaku a teka nsati.
A tirha.
Munene u vula leswaku Jabu u rivata hi leswa maphephe ya Valungu leswi vulaka mali. / swi nga va swi vula leswaku u rivatiwa hi ku hlaya tibuku, ku yisa tidyondzo emahlweni.
1.3.1 Jabu u vula leswaku vanhu van'wana va tekana hi ku vona swa le mandleni.
Majaha yo tala va rhandzaku teka tintombhi leti tirhaka.
Munhu wa xisati u pfa a va na nuna un'wana wa le xihundleni.
1.4.1 A nga swi rhandzi leswaku Jabu a lova a nge si va ni nsati.
Jabu u ta kala a va ni malembe lamo tala lama nga ta endla leswaku a hundzeriwa hi nkarhi wo tekansati.
1.5.1 Wanuna un'wana loyi a nga tshama a ntshunxiwa entirhweni leswaku a yisa mali ekaya, loko a fika, a ku pfuriwangi loko a ri karhi a ngongondza.
Nuna un'wana wa nsulavoya u pfurile nyangwa a ri karhi a cinamise meno.
Nuna luyani u lwilenansulavoya leyi a yiri endlwini yiri karhi yi ringeta ku huma hi nyangwa leswaku yi ta kota ku baleka.
1.7.1 Xivutiso xa n'wina xa tika kumbe swa nonoha ku xi hlamula
Hi wena loyi u hambanisaka vanhu lava tekaneke /loyi u rhandzanakana vavasati va miti, u va hambanisa ni vanuna va vona.
Vanhu va tekana hikuvonavan'wana va ri ni timali
Swiphiqo swa muti swi lulamisiwa handle ka tinyimpihambi ku ri kulwa.
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
NKOMISO
Munhu un'wana na un'wana wa yi rhandza mali.
Leswo gembula swa yenga swi tlhela swi heta mali.
Ku beja eka mintlangu yo hambana-hambana swi endla leswaku miti yo tala yi kala swakudya na vana va tshama va xanisekile. -A hi vanyingi lava khomaka eka mintlangu leyi.
Vundzeni (V) = 4
Ririmi (R) = 4
Xivumbeko (X) = 2 10
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Ku tsakela
Fambanyana.
Ndzi lava ku fambanyana ndzi ya bela hi swimoyana e kusuhi ni lwandle
Ndzi lava ku famba hi mimovha yin'wana na yin'wana
Sasekisiwa.
Yindlu ya ka hina yi fanele ku sasekisiwa hi swiluva hikuva ku ta fika vaendzi.
Xigolonyana.
3.7.1 tolo.
biha / swara.
yimisiwa.
Maphorisa ma tsutsumisile swigevenga ma swi sivelela enhlangeni kumbe va nga tshuka va khome xin'we.
Ndzi = Hi ximovhana = swimovhana mina = Hina Lexo = leswo
XIVUTISO XA 4
Loko tatana na manana va nga tirhi vana va tala ku dya rikoko ra xilondza masiku hinkwawo.
va dakwile = va xurhile va file = va lovile / va hi siyile / va hundze misaveni.
4.3.1 Hi leswaku u boheka / fanele ku famba hi milenge laha a yaka kona hikuva ku hava lexi a nga ta xi khandziya.
Hi leswaku "Orlando Pirates" yi ta hlula / wina eka ntlangu wa namuntlha.
Hi leswaku u ta tsandzeka ku nyikiwa xikweleti.
<fn>93411VMF2006.txt</fn>
-1/1Z NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Ku xaniseka ka Dlayani hi ta vugangu bya Joe.
Ta vukati bya Dlayani / Joe a xanisa nsati wakwe.
Dlayani i nsati/nkata wa Joe wa ntiyiso.
Juuu!
A hi swona. Dudu u lo huma a ya bamukhosi egedeni / Joe a bile nsati wa yena loyi a nga titlheriselangiki, u lo rila ivi vanhu va ta hi xitalo.
A hi swona. Vanhu va fikile hi xitalo emutini wa Joe naDlayani endzhaku ka loko va twile mukhosi wa Dlayani, van'wana va khongotela Dlayani kasi vavanuna vona vanghena emutini lahavangakumaJoe a ri karhi a miyeta vana.
A hi swona.
KUMBE
Vavasati lava a va kucetela nkata Joe a va lava leswaku Joe na Dlayani va hambana hikuva a va vona mali leyo tala leyi Joe a ri na yona hikuva a a tirha.
Vanhu a va tshama va ri karhi vavulavulahi timhaka tavona minkarhi hinkwayo.
Swi vula leswaku a nga ha tshami ekaya ka yena.
A a titivarile.
Whiii!
Phika
I timhaka kumbe mahungu lama vanhu va tsamaka va vulavula kumbe ku hleva hi wona lomu etindleleni ni le makaya ya vona.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Nkomiso wa ndzimana.
Vakamberiwa va pfumeleriwa ku andlala timhaka leti nga na ntikelontsena. A va pfumeleriwi ku tlula mintila ya nhungu loko ku hlayiwa marito ya nga vi ehenhla ka75.
Matirhiselo lamanene ya ririmi. -Nhlayo wa marito. -Nkoka wa leswi hlamuseriwaka.
Leswi landzelaka ko va xikombiso ntsena. Vakamberiwa va ta vula swin'wana leswi nga swa nkoka.
Endzimaneni ku vulavuriwa hi Mukhalabye Xingangi, wanuna wa Xigwili. -Buchariya yena a yiri ni ndhuma hikuva a xavisa tinxaka to hambana-hambanata nyama. -Leswi a ri munhu wo kota ku vulavula, a a xava homu leyikulu hi swimalana. -Loko vanhu va nonoha kun'wi xavisela a pambulaetshangeni rakwe. -Siku rin'wana u endzerile hi wanuna wo thyaka loyi a languteka onge a vuya ejele a ta n'wi xavisela havi leyikulu.
Nhlayo ya marito = 65
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
1 = Riengeteri ra nkarhi 3 = Risivi-nene.
Nkarhi lowu nga hundza.
Tsarile.
Ringetile.
Tile.
Herile.
-Languta.
-Tshika.
Eka mulanguteri. Famba u ya landza swilotlela swa muti lowu eka mulanguteriloyi a tshamaka lahaya.
Pongo. Tshikani kuba pongo hikuvami ta pfuxa n'wana loyi a etleleke.
A nga tangi a ta ku bebebe.
Phepha leri a tsalela ka rona a ri lo paa, hikuva a nga tsalanga nchumu.
Tipfukela/ tipfuxa. Ndzi ta tipfukela nimixo ndzi ya entirhweni. Ndzi fanele ku tipfuxa ndzi ringeta ku xavisa-xavisa kumbe ndzi nga humelela.
5 = Hi vona vafana lavaya va nga n'wi yivela.
= Vanhu van'wana va rhandza ku pfuka vanhu loko va ha titshamerile hi ku rhula.
XIVUTISO XA 4
Vanhu a va tele enkhubyeni ku kala ni vuphelo bya marha. [Xivulwa xin'wana ni xin'wana xa amukeriwa lexi laha eka xona ku va ku tirhisiwile swiga-ririmi xa xithathelo].
Vanhu hinkwavo va hi langutile hina. I xiyimelo
-U Lovile. -U hundzile emisaveni. -U hi siyile. (Anyone)
Hikuva mahlo hinkwawo a ya langutangi hina.
Loko.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35]
NTSENGO HINKWAWO: 80
<fn>93411VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu: A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo swa xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tsala hi ririmi leri amukelekaka.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA - NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Munene: Jabulani ntukulu wanga, xana u ta aka rini muti wa wena, leswi u ngo khalabya leswi? Xana a wu swi voni leswaku u ta hundziwa hi nkarhi? Tintangha ta wena ti tlhandlameta ti vuyelela, wena wa ha rivata hi leswi swa maphephe ya valungu. Namuntlha ndzi lava ku ku kwinya kahle u ta ndzi tiva!
Jabu: Xivutiso xa n'wina i ndlopfu kokwana. Mina ndzi ta titlonya loko ndzi karhale hi vulombe bya vutomi na misava leyi. Kona swi pfuna yini ku tekana namuntlha, mundzuku hi hambana?
Munene: Jabu n'wana wa n'wananga, u hungukile. Munhu loyi a nga Iowa wena u fanele a file khale kumbe a rhurhele eUganda hikuva loko o va kusuhi a ta ku twela vusiwana. Xana u nga heta swilo swa misava leyi? Misava leyi ya tlhava n'wananga, ya copa yi tlhela yi ku hlanukela. Muti va aka hi mbilu n'wana-wa-n'wananga. Lava va hlomisaka va tlhela va hambana hi ku hatlisa a va tiyimiselanga. Va ha tlanga xitumbelelana vanhu volavo. Ku lehisela un'wana mbilu na ku lulamisa swiphiqo swa mutihi ku vulavula ku nga ri hi xigombo, hi swona swi akaka muti wena Jabu. Wena u hluriwa hi yini?
Jabu: Kokwana, ku na swilo leswo tala leswi ndzi nyamisaka, leswi endlaka leswaku ndzi tlhentlhela endzhaku. Masiku lawa vanhu vo tala va tekana hi ku vona swa Ie mandleni. Majaha yo tala ya rhandza ku teka tintombhi leti tirhaka. Va ri ku teka nsati loyi a nga tirhiki swi fana na ku boheleriwa tamba lerikulu enhlaneni, u byeriwa ku ri bebula vutomi bya wena hinkwabyo. Kokwanaa ndzi thatheli na kona a ndzi tiendli. Emitini yo tala ku na leswi va nge i "Wa Ie xihundleni." Ku hanyiwa xitumbelelana. Loko nuna a ku humiyani, a ya dorobeni kumbe entirhweni, lo wa
Ie xihundleni u ri swee! Loko va swi rhandza vo tikhorisa kwala ndlwini ya nuna kumbe va rhwalana va ya e "Small." Nkarhi wa ku vuya ka nuna wu nhlokohatiwile kunene. Loko nuna a vuya, u ta kuma nsati a vuyisiwile a lo mbaa, kwala kaya.
Munene: Yima ndzi ku khoma non'wini ntukulu wanga. Nwananga, u titwile kwihi timhaka leti to biha swonghasi. Ndza tshemba leswaku hi wena u tshovaka miti ya vanhu Jabu. I mani loyi a nga ku byelaka timhaka to tani?
Jabu: Kokwana, a ndzi thatheli nchumu na kona a ndzi byeriwangi hi munhu, kambe ndzi lo tivonela hi lawa ya mina lawa! Vhiki reri nga hela a ku ri phulani-phulani emutini wa un'wana ePetanenge. N'wini wa muti u tirha ePitori. Hi Wavuntlhanu valungu va n'wi ntshunxile leswaku a yisa mali ekaya. Xipandza-mananga xi nga dyiki nkarhi, u fikile ekaya exikarhi ka vusiku. U fikile a paka xipandza-mananga, a kongoma nyangwa ya yindlu. U fikile a gogondza kambe do, ku nga pfuriwi. Kokwana, u gongondzile nuna wa vanhu, a gogondza, a huwelela, a ringeta ku pfula kambe do! Endzhaku ka nkarhi wo leha, u twile ku pfuriwa ka nyangwa, kutani a tshinelela. U vonile nsulavoya leyi a yi ri endlwini yi huma yi cinamise meno. Loko yi pfula nyangwa yo duma na nuna wa vanhu yi ku swivuri khe-khe-khe, yi karhi yi n'wi tlhentlhisela endzhaku leswaku yi ta kota ku tsema yi ri vona. Kokwana, swi hlambisa timbilu njhani! Loko nsulavoya yi hlanule swirhendze, ku sala ku onhaka swo tala swinene. Ri balekile tilo ri ku phaa, ri dzindza ri tlhela ri swamisa na xihangunyana, Kokwana!
Munene: Suka wena mufana ndzi wena! U hungukile hakunene! U ehleketa leswaku laha misaveni ku nga tshama ku nga humeleli nchumu hi ku chava leswaku Jabu a nga teka nsati. Wa swi tiva leswaku swi ta khomisa tingana ku fa u nga ri na nsati xana? Xana wa xi tiva xisana xa ndzilo? U xi tsundzuka!
Jabu: Munene: A ndzi xi tivi. Xisana, xisana, xi ta verenga!
Ti huma eka "Ririmi ra Manana" hi N.B. Mkhari na J.M. Shikwambane "Adapted"
Xana Jabu na Munene va bula hi yini?
Hi ku vona ka wena, xana Jabu a tirha kumbe a ha ri n'wana wa xikolo? Seketela nhlamulo ya wena hi ku tsavula xivulwa xin'we endzimaneni
Xana hikwalaho ka yini Jabu a ngateki nsati? Vula swilo swinharhu.
Xana hikwalaho ka yini Munenea rhandza leswaku Jabu a teka nsati? Vula swilo swimbirhi.
Ku ni timhaka to karhi leti ti ngahumelela emutini wun'wana ePetanenge. Hlamusela timhaka tinharhu.
Hi byihi vuxaka bya Jabu na Munene?
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka mayelana ni matirhisele ya swona endzimaneni:
1.7.2 1.7.3 1.7.4 1.7.5 Xivutiso xa n'wina i ndlopfu. Hi wena loyi a tshovaka miti ya vanhu. Vanhu vo tala va tekana hi ku vona swa le mandleni. Ku lulamisa swiphiqo swa muti hi ku vulavula ku nga ri hi xigombo Hikwalaho ka yini wanuna loyi wa le Petanenge a vitiwa nsulavoya.
Nyika ndzimana leyi nhloko-mhaka leyi fanelaka. [35]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u tsala NKOMISO wa ndzimana leyi hikwalomu ka 50-60 wa marito.
Vunyingi bya vanhu lava va hanyaka laha emisaveni, va rhandza mali. Ku hava loyi a nga rhandziki mali. Loko ri xile ku yiwa hansi na Ie henhla ku karhi ku laviwa yona mali. Van'wana na navusiku a va etleli loko va ehleketa mali. Kambe ku na tindlela to tala to endla mali. Ndlela yo sungula yo endla mali i ku yi tirhela. Van'wana a va swi lavi ku tirha, vo vutlelavan'wana leswi va ngaswi tirhela. Van'wana mali va yi kuma hi ku tlanga michini, tihanci, lothari no tlanga madayizi. Hambiswiritano, tindlela to endla mali ti tele. Loko ho sungula ku ti hlaya, hi nga kala hi peleriwa na hi dyambu.
Mali yi saseka loko munhu a lo yi tirhela, ku yiva i xidyoho. Hambi ku ri kona ku beja lothari, mina a ndzi twanani na swona. Vanhu lava va hetakava khome lothari loko hi va langutile a hi vanyingi. Malileyivanhuva bejaka hi yonayo tilovela.
Ematshan'weni yo munhu a teka mali a beja lothari, swa antswa munhu a teka mali ya yena a yi bindzurisa kunene leswakua ta kota ku kuma yo tala. Lokoingi swi nga ri tano, leyi a bejaka hi yona lothari yo dyiwa hi mati.
Ku beja lothari swa yenga. Munhu u tshamela ro mundzuku ndzi ta wina. Ku nga ri khale u ta twa va ku swimanimani wa Ie ka swimanimani u winile. Loko swi ri tano, na yena u twa a tlhontlheteleka ku tlanga a ya emahlweni. Minkarhi yin'wana munhu u beja hi mali yo nyawulaakarhi a ehleketa leswaku nkarhi wun'wana a nga khoma. Van'wana u kuma na le kaya ku ri hava swakudya na vana va karhi va pfumala swo ambala, ku ri ku munhu u Ie ku titlangeleni ka lothari. Loko a ku ri ku u lo teka mali yaleyo u nyika swisiwanaa swi nga antswangi?
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
XIVUTISO XA 3
Hlayandzimana leyi nga laha hansi kutaniu hlamula swivutiso leswi swi nga ta landzela.
A ndzi lavi ku famba hi mimovha yin'wana na yin'wana. Ndzi lava ku kala ndzi fambisiwa mundzuku hi ximovhana xa mina lexo sasekoo!
Rito ra "ximovhana" endzimaneni leyi rikomba ntsongahato lowu kombaka ku sola kumbe ku tsakela xana?
Tsavula rito rin'we ntsena endzimaneni leri seketelaka nhlamulo ya wena ya 3.1
Tsongahata rito leri: Famba, u tlhela u ri tirhisa exivulweni ri tsongahatiwile.
Tsala xivulwalexi nga nkhwatihatiwa endzimaneni xi va eka tlhelo ra mpfumelo.
Rito leri: "Fambisiwa" ri komba rhavi ra xivangelo kumbe ra xitwisiwo ra riendli. Hundzuluxarito leri "Sasekoo" ri komba rhavi ra xivangelo kumbe ra xitwisiwo u tlhela u vumba xivulwa hi rona.
Tsala vamavizweni va rito leri: ximovhana.
Marito-fularha i marito lama kanetanaka hi tinhlamuselo ta wona. Tsala marito-fularha ya marito lama landzelaka mundzuku.
saseka.
fambisiwa.
Rito "kala" endzimaneni i ripfuna-riendli. Vumba xivulwa xa wena hi ripfuna-riendli leri "tshuka"
Rito leri: Mimovha, ri komba vunyingi endzimaneni. Hundzuluxa marito lama nga nkhwatihatiwa endzimaneni ya komba vunyingi.
XIVUTISO XA 4
Ku "dya rikoko ra xilondza" i xivulavulelo lexi vulaka ku dya swakudya leswitsongo kumbe ku xanisiwa hi ndlala. Vumba xivulwa xa wena hi xivulavulelo lexi u humelerisa nhlamuselo ya xona erivaleni.
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela.
Vanhu van'wana lava va tshamaka va ri karhi va dzaha mafole ni ku va va kumeka va dakwile minkarhi hinkwayo va file hikokwalaho ko kala va nga tihlayisi.
Vula ndlela yin'wana leyi yi nga ta sasekisa tinhlamuselo ta lomu ku nkhwatihatiweke marito.
Hlamusela ku hambana ka swivulwa leswi longoloxiweke laha hansi. Kongomisa swinene eka riendli leri nkhwatihatiweke.
U ta kala u ba hi nenge hikuva ku hava bazi leri ri nga ta ku fikisa ekaya.
Hambi ndzo navela ku ya kolota exitolo xa ka Mpisana ndzi to ba hansi hikuva a ndzi si hakela xikweleti xa nhweti leyi nga hundza. [14]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35]
NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93411VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A,B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tsala hi Xitsonga lexi ringanisiweke.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu hlayeka.
Hlaya swivutiso hi vukheta u nga si swi hlamula.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1 XIKAMBELA -NTWISISO
Hlamula ndzimana leyi nga laha hansi hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
Nkata Joe a nga ri munhu wo landzelela nuna wa yena lomu a a famba a ganga kona.Leswo Joe se a a ri ni miti mimbirhi a a swi twile hi mahungundlela.A va hamba va ta n'wi kucetela vavasati lava a va swi navela leswaku Joe a gangisa vona leswaku na vonava ta dyela-vu. A va n'wi nyikaswitsundzuxo swo hambana leswi a swi n'wi hlohletela leswaku a ya lwa na Dudu.
Nkata Joe na yena a a ri wansati tani hi van'wana vavasati. A a ri na xinyanyu, ngopfu -ngopfu eka timhaka to fana na leti Joe a a ri ku khideni eka tona. Marito ya vavasati lava a va hamba va tan'wi kucetela a a man'wi tova ripfalo lero nkarhi wun'wana mbilu a yi n'wi rhwala, a kapeka n'wana emakatleni a kongoma eka Dudu. Ku nghena a a nga ngheni. A a hundza a swondzolota yindlu ya ka Makwedina wonge ango yi kwamula lwangu himahlo. Leswi u swi endle ko talakambe a nga vanga na nkateko wo kotlana na Joe kumbe Dudu egedeni ya ka Makwedina; na yena endzeni ka xihundla xambiluya yena, a a nga naveli ku tshuka a kotlane ni wun'we wa vona.
Na siku na rin'we a nga se tshama a ringeta ku ya kamba le ka Makwedina na madyambu, leswi swi tikombisaka xiswona hambi aa lo tshika siku rin'wanaavone movhawaJoe ejarateni ra ka Makwedinaa a ngata nghena.A byi ngari vutoya, a a ri n'wana loyi a humakaemutini wavanhu, loyi a nga tshameriwa ehansi hi vakhegula.
Vavasati lavaavakucetela nkata Joe va nga heli mbilu ku hamba va ya n'wi dlokodlahi ta vugangu bya Joe. A va ngaendleliku n'wipfuna,xilo xikulu lexi ava lava xona i mali leyi a va yi vona leswaku a yi halaka eka Joe; vukwele na makwanga a swo va ntlwi, minkolo. Siku rin'wana nkata Joe u lo ka a tikanya mbilu a vutisa Joe hi timhaka ta Dudu leti a to tshama emilon'weni ya vanhu.
Dlayani: Kasi ku pfuxela ka kona swo boha leswaku mi etlela kona?
Joe: Ndzi tshama ndzi pfuka rini na wena kwale xana?
Dlayani: Mi ri kasi vanhu a va mi voni.
Joe: Loko ndzi endla yini? Xana vona va va va lava yini ku ka swi va vava.
Dlayani: Swi pfuna yini ku phika? Kasi ti-'country' ta kona hi loko mi ya eka
Joe: U vula leswaku ndzi tshika ntirho wa mina hikokwalaho ka vanhu?
Dlayani: Mi nga tshiki ntirho, mo tshika Dudu.
Joe: Xana u lo ndzi vona ndzi n'wi endla yini leswi mina ndzi ngo pfuna munghana wa mina hi mhaka yo chava leswaku vanhu va ta ku yini?
Dlayani: Kasi Mack u te sala ti dya muhwana leswi a nga ya eKnights?
Dlayani: Kasi mi kaneta mi ri karhi mi tibombisa hi swona?
Joe: Se ndzi fanele ndzi ku yini mina hikuva u ndzi sindzisa thyaka ro ka ndzi nga ri tivi?
Dlayani: Hi swo swi mi endlaka, no tindzava a mi tindzavi laha kaya, mo tela ko ku etlela ntsena la kaya loko va rhurhele van'wana le ka
Joe a ku bulumuku, a ku baka, leswa minkumba swi ya ku mfu, emilengeni ya mubedwa. A wu koka mpama; mpama wa xinuna. Dlayani a ya gemba rivanti ra kamara hi xikosi ivi a ku nswi , ehansi, a ku whii, wonge i swikwembu loko swi losa. Joe a nga ha n'wi engetanga wun'wana, a a ri eku vutiseni ka xivutiso xin'we ntsena, ko tala-tala:
Dlayani a a nga ha swi twi leswi a swi vutisa hi Joe; a bya ha phahile; a a etlele xithongwana.
U te loko a ku bebebe, a titwa a a humamarhimila. Loko a kutikelu, endzhaku ka xandla endzhaku ka loko a tisule marhimila ya kona, o kuma ku lo juuu, wonge a a lo tolatsumani. Ivi a ku rivanti gwavu,a kumphyaa, a ya phyeleka, egedeni ivi atlhava mukhosi wo tsuvula na misisi. A cema tani hi nguluve loko va lava ku yi komba dyambu.
Vanhu va ta ku ntshi, emutini wa Joe. Leswi Dlayani a a rilisa xiswona, vanhu a va ehleketa Joe u lo baleseriwa endlwini. Vavasati va fika va yima laha a ku ri na
Dlayani va ringeta ku n'wi khongotela leswaku a miyela va ta kota ku twa leswi swi n'wi toveke. Vavasati a va ha vanga na mhaka na yena, va tsutsumele ku ya vona lexi nga pfinyela Joe endlwini. Loko va ku ponomono, endlwini, vo kuma Joe a ri karhi a miyeta vana lava na vona se a wonge i swicecerekungwe endzeni ka xihokwana.
Ti huma eka 'Mangava ya Joni' hi D.R. Maluleka
Nyika ndzimana leyinhloko-mhaka leyi fanelaka.
Vula vuxakalebyi Joe a nga na dyona na vanhu lava landzelaka:
Dlayani.
Hi ku vona ka wena i vuxaka bya manina mani lebyi byi nga tshukaka byi vangile vuvabyi bya Aids eka manguva lama?
Tsavula rito RIN'WE endzimaneni leri hlamuselaka leswaku Dlayani u vuye a huma ngati hi tinhompfu.
Hlamula HI SWONA kumbe A HI SWONA ivi endzhaku u seketela nhlamulo ya wena.
Joe na Dlayani va lwile nyimpi leyi ngalamula hi vanhu.
Vanhu va vitanile maphorisa endzhaku ka loko Joe a bile Dlayani.
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka mayelana ni matirhiseleya swona endzimaneni:
Timhaka ta Dudu leti a to tshama emilon'wini ya vanhu.
A a etlele xithongwana.
Tsavula marito endzimaneni lama vulaka swo fana ni tinhlamuselo leti landzelaka:
Ku miyela.
Ku kaneta.
Ku huma u nga lelanga naswona u nyumile.
Golonyi
Xana mahungu-ndlela i mahungu ya njhani?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u tsala NKOMISO lowu ringanaka kwalomu ka 70 wa marito:
Kokwana Xingangi a a ri xikhumukani hikuva a a ri ni silaha ya ndhuma swinene. Ebucharini yakwe nyama yihi na yihi leyi dyiwaka hi munhu a yi tshama yi lo ntlwi! Kambe leyi a yi tshama yi ri kona a yi ri ya homu hikuva vanhu va switandi swa buloko a a va yi tsakela ku tlula mpimo. Hikokwalaho ko rhandza ku hlayisa tikhasimendhe ta yena, kokwana Xingangi a a lwa hi matimba leswaku nyama yi tshama yi ri matutu.
Tihomu leti a a ti tlhava a ku tele leti a ti xava eka vanhu hikuva tona a ti xaveka. Leswi kokwana a a ri munhu wa ririmi ro tsokombela a swi nga n'wi nonoheli ku bukuta hambi dyo va dyihavi kumbe dyithokazi hi swimalana swo ka swi nga tivikani. Nkarhi wun'wana a swi endleka leswaku vanhu va cela nkele va nghena. Kwalaho ke a swi boha leswaku mukhalabye a khoma swi tiya a ku gingiri matshanga ya vanhu ku va khongotela leswaku va n'wixavisela. Loko swi bihile a a pambula kwale tshangeni rakwe hikuva na yena a a pfalerile.
Ti huma eka "Xihluke xa Xitsonga" Hi S.S. Mayevu na N.L. Nkatini
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela:
Endzhaku 1 ka loko va tsarile tidyondzo hinkwato 2, ku sele Xitsonga ntsena, lexi hi nawu loko munhu a feyirile xona a feyilaka xikambelo hinkwaxo. Nyama ya Ntshikeni yi be mandla kutani yi sungula ku tsana hi ndlala, vurhongo ni ku karhala. Neti ku fika a tshama xitulwini a tsala -tsala swo tiva hi yena 3 hi loko a tibela 4 hi vurhongo bya rifu. Loko mulanguteri wa vona 5 a ya n'wi thumba nkarhi a wu ri kusuhi no hela. U ringetile ku n'wi ninginisanyana leswaku a pfuka 6 kambe loko a endla leswi a wo n'wi mbuwetela. U tile a ta ku bebebe, hi ku twa huwa ya vanghana loko se va huma. A languta buku yakwe, a kuma yi lo pyi hi rihlakahlaka. A languta wachi yakwe, a kuma leswaku xikambelo 7 xi herile kambe yena a nga hetanga.
Ti huma eka: "Xihluke xa Xitsonga" hi N.L. Nkatini na G.S.Mayevu
Xihluvi xa mbulavulo xa nomboro ya 2 i risivi-ntalo. Vula leswaku marito ya tinomboro ta 1, na 3 i swihluvi muni swa mbulavulo.
Timhaka leti hi byeriwaka hi tona endzimaneni ti runguriwa ti ri ekankarhi wa sweswi, lowu taka KUMBE lowu nga hundza? Tlhela u seketela nhlamulo ya wena hi ku tsavula rito rin'we endzimaneni.
Rito ra nomboro ya 7i riviti -mpfelelo. Vula leswaku marito lamanga laha hansi ma pfelela eka marito wahi.
Mulanguteri.
Vumba vundhawu hi rito leri nga laha hansi ivi endzhaku u vumba xivulwa hi vundhawu bya rito leri.
Mulanguteri.
Huwa.
Tsala xivulwa lexi nga nkhwatihatiwa endzimaneni xi va eka nandzulo.
Rito leri "pyi," endzimaneni i riencisi. Vumba xivulwa hi riencisi rin'wana leri u ri tivaka u humelerisa nhlamuselo ya rona erivaleni.
Rito ra nomboro ya 4 ri komba rhavi ra riendli ra xitlhelelo. Hundzuluxa rito leri nga laha hansi ri komba rhavi ra xitlhelelo, u tlhela u vumba xivulwa hi rona.
Pfuka.
Vumba swivulwa hi marito ya tinomboro ta 5 na 6 u komba tinhlamuselo to hambana na leti kumekaka endzimaneni.
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela:
MAXANGU: (A n'wayitela) Kunene u tiyisile nandzuwe. Tatana u ndzi hlamuserile leswaku nhwanyana luya u file hikwalaho ka leswi xinkangana na xisakana xa nyongwa a swi phyandlakile. Vumbhoni lebyi kumekile endzhaku ka loko dokodela a kamberile ntsumbu.
CHOKOCHA: Se wena u te yini? A wu nga khomiwangi hi ku chava xana?
MAXANGU: Yee ..., a ndzi navela onge misava yi nga ndzi mita. (A miyelanyana) Hi fanele ku xiyaxiya loko hi karhi hi famba hikuva mahlo hinkwawo ya langutile hina.
XIWINISI: Xana ku na vanhu lava va hi voneke loko hi ba no dlaya nhwanyana luya, ku tshova vhengele ra ka Masungwini na movha wa Falazake?
CHOKOCHA: Nhwanyana luya u lo tivangela rifu hikwalaho ka ntshiva, a xi nga ri xikongomelo xa hinaku n'wi dlaya.
Ti huma eka "Xivandza-nyongeni" hi M.T. Ngobeni
Laha Maxanguange:"a ndzi navela onge misavayi nga ndzi mita" u vulavurile hi ku tirhisa xiga -ririmi xa xithathelo,kutani vumba xivulwa xin'wana xa wena laha u ngata va u tirhisile xiga-ririmi lexi.
Hlamusela leswi ntila lowu nga nkhwatihatiwa wu vulaka swona. Tlhela u boxa xiga-ririmi lexi kumekaka eka ntila lowu
Sasekisa rito leri nga nkhwatihatiwa endzimaneni yo sungula.
Ndzi ta famba na vona ... va fika mundzuku.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35] NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93412VMF2006.txt</fn>
-1/2Z NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Xikolokolo Nguvu Ya Pitori: J. M Magayisa.
Vutlhokovetseri:
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi vanhu vambirhi lava va endlaka mahanyelo yo fana kambe a va swi koti ku va va hlangana va hlanganisa miehleketo ya vona va endla xilo xin'we.Naswona vanhu lava hinkwavo i vanhu lava va nga vapfumeri vakhongelaka kambe a va swi koti ku endla leswi swi fanaka hikwalaho ko va eka vona ku ri na mpfuka exikarhi ka vona wo va hambanisa hi tipolotiki.
U tshikelela mhaka leyi a yi vulaka / kumbe leyi a yi hlamuselaka.
Rito nhlangano ri hlamusela mhaka ya laha vanhu va hlanganaka kona va vulavula mhaka yo karhi.
I risimu leri ri yimbelelaka hi mihlangano yo karhi ya va tipolotiki leri a ri ri rona ri va hlanganisa na Xikwembu leswaku xi va twela vusiwana eka leswi va swi endlaka.
Mutsari u ringeta ku hi hlamusela leswaku swilo leswi humelelaka swa n'wi hlamarisa embilwini ya yena.
Mutsari u lava ku vula leswaku vanhu lava u va vitanile hi voko.
Movha wa Jamela wu hojomerile eka riwa leri a ri ri e tlhelo ka pato.
Mutlhokovetseri u vula leswaku u vitanile un'wana kutani a n'wi vona a khidzama hi matsolo a khongela.
Mutsari u vula leswaku a fanekele a khongela xikhongelo xa xihundla a byela Xikwembu xa yena.
Vanhu lava a va hanya va karhatekile emoyeni ya vona kutani swi va tsundzuxa swo vava.
Ri yimbeleriwa loko vanhu va hlangana va ri ehlengeletanini yo karhi.
U vula leswaku i ncini lexi xi va arisaka ku hanya swin'we.
Ndzi te embilwini swa hlamarisa.
U ri u n'wi vonile a nga si etlela.
Risimu ra nhlangano.
Hi loko va pfuka va yima va langutana.
Himpfuka ri xa ndzi ku vona u yimile.
Va pfuka va langutana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
Hi leswi Tsemani a nga twa vanhu va vulavula leswaku va vona nsati wa yena a fambela eka xigevenga lexi tshama ka emikhukhwini.
Saleleni
Khume.
Kotara ya rifumo ra mufi
Xikanyakanya.
Jamela
Tsakani
Hi nyeleti.
Madzanambirhi / R200,00
Hafu ya rifumo ra tata wa yena
Makume mbirhi-ntlhanu / 25 wa malembe
Ntswalo lowu a wu fanele wu kuma hi n'wana wa Saleleni wa mativula loko a nga ri kona.
Kotara ya rifumo ra mufi.
Rirhandzu.
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hungu tsalwa
Hikuva a nyengile a famba na xigangu xa yena Fumani. Mutsari u vula leswaku swilo leswi swi humelelaka swa n'wi hlamarisa embilwini ya yena.
Hi leswi ku nga sala ku ta munghana wa yena a n'wi lava.
Maxangu.
Xigangu xa Ntsendzeleki a xi dyondza eYunivhesiti ya Natal xi dyondzela vudokodela.
Tingana, hikuva a tsalele Fumani papila a n'wi byela leswaku a thya n'wana vito kambe Fumani loko a hlamula papila leri nga ni vito u hambanisile mapapila loko a ma posa. U tekile ra Beauty a ri posela Ntsendzeleki ra Ntsendzeleki a ri posela Beauty.
Ntiyiso.
Hikuva Fumani u vuye hi le xikolweini a fika a lorha a vulavula na Beauty kasi norho a wu ri lowu wo humesela marito ehandle kutani Ntsendzeleki a swi twa.
Ntsendzeleki u tekile thini a bebula n'wana a vula leswaku u ya ku keni ka mati enambyeni. Loko mhani wa Fumani a ku a siye n'wana a a la. U fikile enhoveni a lahla thini a baleka.
Hlamalani,Nkothasi.
Ntirho wo basisa yindlu na ku hlayisa mbyana, ka Ngwenya-nkelenge.
Siku rin'wana loko Ngwenya-nkelenge a ya entirhweni, Ntsendzeleki u rivale ku pfala gede kutani mbyana yi huma yi fika yi tlumbiwa hi movha ehandle.
Hi laha Hlamalani a tirha kona ,a wu ri wo endla tiya.
Yena u vavisekile kunene kutani va n'wi rhwala va n'wi yisa exibedlhele xa
Tintswalo.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
XIVUTISO XA 4
Swirungulwana
Makume-nharhu-nhungu wa tikilomitara.
"Kombela u ta nyikiwa."
U komberile Nyeleti n'wana mufundhisi.
"Xikwembu xi vule leswaku hi fanele ku tswalana hi andza."
Mufundhisi u tlulele Mthovu a n'wi hudula a n'wi pfala nomu hi xibakele.
Va sungula ku banana.
Va khomana hi mavoko va ringetana ntamu/matimba.
b Va n'wi himetela hi switulu. 2
eMaphoriseni ku ya pota mhangu leyi nga n'wi humelela.
A ri majisitarata.
Dzivamisoko.
Ku tisa mafenya na ntsako.
Magidi-nharhu.
A lava ku engetela eka ku dipozita movha.
A va sayinangi emaphepheni loko va nyikana mali.
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
XIVUTISO XA 5
Mfuwo wa rixaka
Lembe ra ngoma ya timbyana.
Xipene.
Nguluve.
Mangwa.
Mhisi.
Nhongo.
Nguluve.
Mbhongolo.
N'wanghala u xi koka-kokile hi tindleve.
A tiyisisa leswaku xi nga ha pfuki xi rivarile vito ra xona.
Ina, hikuva N'wanghala u swi nyikile mavito a tlhela a swi vutisa wona hi siku leri landzelaka.
Xipene.
Xipene.
Ku xi komba xa ncila wa bulubulu.
I ku twisiwa ku vava.
Ku kombiwa lexi u nga si tshamaka u xi vona.
A swi ri ntsevu.
Tsheketa mutsheketi hi yingiserile / hi ku yingiserile.
Nimadyambu hi nkarhi wa maxuxu.
U endlela leswaku va yingiseri va nga pfi va khudzehela.
Va nga khomiwi hi vurhongo.
Vakhalabya vona va tshama ehubyeni va bula hi swa tiko na ku lunghisa timhaka ta vona.
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40]
NTSENGO: 80
<fn>93412VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi)
NKARHI: 2 WA TIAWARA
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri vumbiwile hi swiyenge swa ntlhanu, swiyenge xa A, B, C, D na E.
Hlamula swivutiso swimbirhi ntsena.
Hlaya u twisisa u nga si hlamula.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu khenseka.
XIYENGE XA A
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso swa xona hi vukheta.
NDZI LANGUTE
Honoka u ndzi honokela
U nga copeti u nga kayela
U swi vonile leswi a ndzi swi vula?
Kumbe u vone ntsena ndzimo ya tinguva?
Kumbe nkova lowu khulukaka rifu?
Tlhela u honoka u ta swi vona.
Ndza tika ndzi na ntikelo.
Swi ta ku hlula ku swi vona.
Loko u honoka tihlo ra rifuwo-mavondzo.
Ri pfale u pfula lerin'wana u tivonisa.
Wa swi vona leswi a ndzi vula swona?
A ndzi hambananga na wena.
Tlhehla u tlhengusa tihlo raku u vona.
Swa ku nyangatsa ku vona u fana na mina?
Swi nga ku dyi we makwerhu.
A hi nchumu leswi,
Mina na wena ku lo hambana mavito.
Swi ta ku nyumisa, ina swi ta biha.
Loko hi ta famba hi nga dyi mabulu.
Swona u tikarhatela yini,
Hi ku vondzoka xilo lexi nga ta fa?
Ndzi tiyisile ndzi muhundzi.
U swi vonile?
A ndzo va nchumu.
Na wena a wu nchumu.
A hi khomane hi yimbelela,
Hiku: "Ka fambiwa misaveni"
1.1.1 Xana mutlhokovetseri u vula yini hi ntila wa 1, hlamusela hi marito ya wena.
Hlamusela leswi mutsari a vulaka swona eka ntila wa 2.
Hlamusela leswi ntila wa 7 wu vulaka swona.
Boxa xihluvi xa mbulavulo xa rito rifuwo-mavondzo.
Hlamusela ntila wa 8, leswi wu vuluka swona.
Hlamusela marito lawa ya landzelaka leswi ya vulaka swona.
a Honoka. 2
b Nyangatsa. 2
c Tlhengusa. 2
d Ntikelo. 2
e Comela. 2
Eka mintila ya 1 na 2 tsavula marito mambirhi lawa ya nga le ka rhavi ra xikongomelo.
Xana rito tivonisa ri wela eka rhavi rihi ra riendli?
Nyika vamavizweniva marito lama landzelaka:
a Nkova. 2
b Kayela 2
Eka ndzimana ya 1 na 2 mutsari u tirhisile mbuyelelo wa rito honoka, xana u lava ku kombisa yini?
Nyika marito-fularha wa marito lawa ya landzelaka u ri karhi u nyika tinhlamuselo ta wona.
a b c d e Pfala. Nyangatsa. Tika. Tlhengusa. Rifu. 2 2 2 2 2
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
NTLANGU
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona hi vukheta.
Ku lo thwixi! Lokhixi ra Mapatapata ri mbhonyiwile hi nkumba wa ntima dzwii! Gemba ungungumela a nghena ejarateni ra kaXixurhana. U ambarile kokwa wa majasi. Enhlokweni, u ambarile xihuku lexi a xi lo siya mahlo na tinhompfu ntsena.
2.1.1 Xana munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena laha eka ndzimana leyi a tshama kwihi?
Ntirho wa munhu loyi a ku ri yini?
Boxa munhu loyi a nga tshama a dlaya hi munhu loyi.
Xana munhu loyi lava a va n'wi kombela ku tirha ntirho lowu wa yena a lava yini ku sungula eka vona a nga si wu tirha.
Boxa vito ra manana loyi a lava ku n'wi thola leswaku a ya tirha ntirho wa yena.
Xana munhu loyi a lava leswaku a ya tirha yini?
Boxa vito ra nuna wa manana loyi.
Xana nuna loyi a ri na mavhengele mangani?
Boxa tindzhawu timbirhi laha a ku kumeka mavhengele lawa.
Nuna loyi na nsati wa yena va tshame va holova, xana a va holovela yini?
Xana n'wana wa vanhu lava vambirhi a a va ri eka ntangha mani?
Xana i mani munhu loyi a ri na mavhengele mambirhi.
Boxa vito ra n'wana wa vanhu lava vambirhi lava a va ri eku holoveni.
Xana nsati loyi u hetelele hi ku ya kuma mabindzu ya kona? Hlamusela leswi swi humeleleke endzaku ka loko va holovile.
Boxa vito ra munhu loyi a nga ya eka yena a ya n'wi xava leswaku a ta dlaya nuna wa yena.
Boxa vito ra munghana wa n'wana wa lava ku vulavuriwaka hi vona eka
Boxa vanhu vambirhi lava va nga vona nsati loyi loko a ha fambile ndlela yo lava ku dlaya nuna wa yena.
Xana i mani munhu loyi a ndzawuta eka Savela.
Boxa vito ra n'wana Mihloti
Nyika nhlamuselo ya rito ku lalela.
Vana lava hanyaka bya bandi na buruku a va endla yini hi nkarhi lowu ku vulavuriwaka hi vona. Hlamusela hi ku komisa.
Ku hanya bya bandi na buruku i ku endla yini?
Hikokwalaho ka yini Gemba a tikuma a nga lunghanga etikweni leri?
Xana nhlokomhaka ya tsalwa leri ya fambelana na leswi nga endzeni ka tsalwa leri?
Xana nkata Makokisi a ri na makwanga ke?
Xana i ntiyiso wa leswaku nkata Mokokisi a ri na vana va mune ke?
Matixisa a nga ri na rirhandzu ra ntiyiso eka Tsemani a tirhandzela mali kumbe mabindzu ntsena. Hlamusela.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
Phendla
XIYENGE XA C
HUNGU-TSALWANtsendzeleki : G.S. Khosa XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Vuyimeri i nchumu lowu yimeleke nchumu wo karhi. Vuyimeri hi nga byi kuma eka marito ya vanhu lava va nga thyiwa hikokwalaho ka ku yimela mhaka yo karhi kumbe ku yimela swiendlo swo karhi. Xikombiso hi nga byi kuma eka swihambukelo na le mapatwini laha byi nga kombisa hi mifungho yo karhi.
Nyika nhlamuselo ya vuyimeri.
Nyika tindzhawu tinharhu laha vuyimeri byi nga kumekaka kona.
Xana hi kwihi laha hi nga kumaka vuyimeri?
Xana vanhu lava hikokwalaho ka yini ku kumeka va va thyile mavito lawa?
Nyika nhlamuselo ya rito xihambukelo.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga laha hansi.
Vito ra Ntsendzeleki ri vula munhu loyi a tshamaka a ri endleleni, a ya hala ni hala minkarhihinkwayo. Naswona fambelo ramunhuloyi vanhu vakala va vula leswaku munhu loyi u le ku tsendzelekeni loko ri xile dyambu, hikwalaho ka ku tshama a ri endleleni.
Mutsari u thyile ximunhuhatwa-nkulu vito ra Ntsendzeleki a tlhela a paluxa hungu ra yena hi ku tirhisa marito lawa ya nga yimela ku tsendzeleka ka xona. Kambe hi nga vula leswaku mutsari a nga kongomisangi ngopfu mhaka leyi eka Ntsendzeleki, kambe a nga tlhela a yi kongomisa na le ka swimunhuhatwa swin'wana eka tsalwa leri. Mhaka leyi hiringeteke ku yi boxa laha henhlayi humelele swinene eka papila ra khume-nharhu laha Ntsendzeleki va n'wi heleketeka ku ya vika nandzu wa yena wa khwiri, hi twaka va ku lexi a xi nyamisa timbilu eka rendzo ra hina hi leswi a hi fanele ku famba hi kucaa, hi swimitanahi vutisela lomu va ka Baloyi va tshamaka kona.
Xana ximunhuhatwa-nkulu xa hina i mani?
Nyika nhlamuselo ya vito ra ximunhuhatwankulu lexi.
Boxa leswi vanhu va nga kala va swi ehleketa hi fambelo ra ximunhuhatwankulu lexi?
Xana mutsari u lava ku paluxa yini hi vito ra ximunhuhatwankulu lexi.
Xana mutsari u kongomisile mhaka leyi eka ximunhuhatwankulu lexi? Vula hi swona kumbe a hi swona kutani u tlhela u seketela nhlamuselo ya wena.
Xana hikokwalaho ka yini Ntsendzeleki a kumeka a heleketiwa?
Xana i ncini xilo lexi a xi nyamisa timbilu ta swivulavuri leswi?
Xana rito caa, swi vula yini?
Xana nandzu lowu a va wu heleketa eka mani?
Yisa marito lama landzelaka eka vundzhawu:
a b c d e Dyambu. Ndlala. Henhla. Nandzu. Khwiri. 1 1 1 1 1
Nyika vamavizweni va marito lama ya landzelaka:
a b Paluxa Hungu 1 1
Xana hikokwalaho ka yini mhani wa Ntsendzeleki a vula marito yo, "vafana va va phika ha kona vanhwanyana lava"?
Hlamusela rito mbuyangwana, leswi ri vulaka swona.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Mutsari i mutshila loyi a byelaka vanhu mahungu hi ndlela yo saseka, yo nyanyula ni ku tsakisa.
Boxa vito na xivongo xa mutsari wa tsalwa ra Ntsendzeleki.
Xana mutsari i munhu wa muxaka muni eka matsalwa yo hambana-hambana?
Xana mutsari u byela vanhu mahungu lawa hi ndlela yihi, boxa swilo swinharhu?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi yi landzelaka:
RIVOLWA YI DILIKA
Hi 1977 kutshembiwa leswaku vavasati vanharhuvo huma eka Hosi Chavani va sukile ninhlekani va khandziyantshava yaRivolwa. Miti ya ka Chavani yi akiwile ehansi ka ntshava leyi ku vuriwa leswaku va fikile enhlonhlorhini va fika va hlometela vutshamo bya swigono swa Vavenda leswia swi hanya ebakweni.
Xana a ku ri lembe rihi loko ku humelela timhaka leti.
Hikokwalaho ka yini rivolwa yi dilikile?
Boxa vito ra ndhawu leyi ku nga humelela mhaka leyi.
Xana vavasati lava va fikile va endla yini?
Nyika nhlamuselo ya vito ra ndhawu leyi?
Xana swigono leswi swi endlile yini eka vavasati lava?
Xana vavasati lava va endlile yini endzhaku ka ku hlekiwa hi swigono leswi?
Nyika tinhlamuselo ta marito lama ya landzelaka.
a b c d Mpfula ya ximbhembhe. Moya lowukulu. Xihangu. Matamba. 1 1 1 1
Boxa ku hambana exikarhi ka marito lama landzelaka.
a b Mugerho. Budula. 2 2
Xana eka mhangu leyi ku hlaseriwile miti mingani naswona hi nkarhi muni?
Xana ku ponile vanhu vangani?
Xana vanhu lava va ponise ku yini?
Xana u twisisa yini hi rito ndhambi?
Ku pfuleke xinambyana xihi lexi a xi hombomulana xi cheleta nambu wihi?
Boxa vito ra nkwama lowu nga va kona.
Hikokwalaho ka yini ku pfuriwile nkwama lowu?
Hlamusela leswi maribye lawa a ya endla swona eka ndhambi leyi?
Xana malangavi ya kona a ya ri ya muhlovo wihi loko ya humelela.
Xana lava nga twa ta khombo leri hikokwalaho ka yini a va ri ni ntwela-vusiwana?
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
SWIRUNGULWANA Ntlhontlho : W.R. Chauke XIVUTISO XA 5
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Hikokwalaho ka yini va n'wi thyile vito leri.
Xana vito leri a ri ri ra mani endyangwini wa ka vona?
Boxa vito ra tata wa Kholani.
Boxa nhlayo ya vavasati va yena lava a va tekile.
Xana vavasati va yena a va n'wi chava tani hi yini?
Xana tata wa Kholani loko a vona n'wana wa yena a n'wi twa a hlaya xiphato a ku uhetile tidyondzo ta yena.
Boxa ntangha leyi tata wa Kholani a va tshikisa eka yona exikolweni.
Boxa swivangelo swinharhu leswi vatirhi va Matiyani a va beriwa swona.
Hlamusela leswi Kholani a a beriwa swona.
Boxa vito ra nkulukumba loyi a nga xava Kholani eka Matiyani.
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi) 934-1/2K 11
Xana nkulukumba loyi a nga xava Kholani a tirha yini.
Hlamusela vuxaka bya nkulukumba loyi na Matiyani.
Xana nkulukumba loyi u tsarisile Kholani eka xikolo xihi?
Boxa swilo swinharhu leswi Kholani a tirha ku swi endla eka nkulukumba loyi.
Boxa lembe leri a nga ya ha rona endhawini leyi?
Xana Kholani u fikile eka Xitlakati a endliwa yini.
Boxa vito ra nsati wa Kholani, naswona a ri wa muxaka wihi?
Xana hi 1970 ku humelele yini eka vona vanhu lava vambirhi.
Boxa vito ra n'wana wa vona.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Kholani u tikume a ri karhi a tikeriwa swinene hi ku hanya na machangana ya le ka Ximunhwana. A va n'wi nyangatsa hikuva a va nga tivi nchumu hi va-Voltaire na va-Rousseau. A va nga tivi nchumu hi Enlightenment na Civilization. A va phahla swikwembuswathyaka. A va chava mati naswona ava tshamela ku nunhwa minyuku. Yena a a tolovele "xilungu" ... Leswi maliaari na yona u rhumerile Light le xikolweni xa Parkhurst laha a a dyondza ni valungu. Xikolo xa kona a xi durha swinene. A ku dyondziwa Xinghezi na Xifurwa na tidyondzo ta Mathematics, Phyisical Science na Economics.
Hikokwalaho ka yini Kholani a nga lavi ku hanya na Machangana ya le ka Ximunhwana.
Boxa swilo swinharhu leswi a a ehleketela leswaku a va tivi nchumu hi swona.
Xana Kholani a tolovele ku hanya njhani?
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40] NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93412VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vumbirhi)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri vumbiwile hi swiyenge swa ntlhanu A, B, C, D na E.
Hlaya swivutiso u swi twisisa u nga si hlamula.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu khenseka.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1 Xikolokolo nguvu ya pitori: J.M. Magaisa
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi,kutaniu hlamula swivutiso swa yona:
SWA HLAMARISA
Hi pfuka hi langutana,
Mina na wena,
I ncini lexi hi sivelaka ku hlangana?
Hi yimbelela risimu ra nhlangano:
Himpfhuka ri xa ndzi ku vona u yimile,
Na mina ndzi yime ndzexe,
Ndzi vona u languta riwa.
Ndzi te embilwini,swa hlamarisa.
Swa hlamarisa wa tiva!
Loko hi pfuka hi yima hi langutana,
Ndzi ku vonile u ngasi etlela,
U wa hi matsolo u ku :"Yehovha!
Ndzi te embilwini,u vitana Yehovha wa mina.
Ka ha sale yini,
Ha ha rindze yini?
Swo ku hlamarisa na wena?
Swa ku hlamarisa,
Ku yimbelela 'Hosi katekisa Afrika?'
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Eka xitlhokovetselo lexi mutsari u tirhisile mbuyelelo wa 'ndzi' ku kombisa yini?
Xana u twisisa yini hi rito nhlangano?
Xana mutsari u lava ku hi hlamusela yini hi ntila lowu nga eka ntlhanu mayelana na nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi?
Hikokwalaho ka yini mutsari a vula marito lawa ya landzelaka, "Ndzi te embilwini, swa hlamarisa."
Xana mutsari u lava ku hi hlamusela yini hi ntila wa nhungu ku ya hi wena?
Endla xivulwa xo koma hi rito riwa u humelerisa nhlamuselo ya rona.
Nyika nhlamuselo ya xivulwa lexi nga eka ntila wa khume mune.
Hikokwalaho ka yini mutsari a ku "ndzi te embilwini, u vitana Yehovha wa mina?
Ku ya hi wena xana vanhu lava a va hanya hi ndlela yihi?
Risimi ra Hosi katekisa ri yimbeleriwa loko ku humelele yini?
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku i ncini lexi hi sivelaka ku hlangana?
Tsavula ntila lowu kombisaka ndhawu leyi swi hlamarisaka kona.
Xana mutsari u ri u n'wi vone a nga si endla yini?
Xana a va fanele va yimbelela risimu rihi vanhu lava?
Xana munhu loyi u hlamarisa hi leswi va endlaka yini.
Xana i nkarhi wo tani hi kwihi vanhu lava va yimile,tsavula ntila lowu wu hlamuselaka nkarhi eka xitanza xa vumbirhi.
Hlamusela leswi loko vanhu lava va pfuka va swi endlaka.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
NTLANGU
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Ndzi kombela leswaku hiswi tshika swi nga hiyisa ekule. Sweswiu ngea wu tivi nchumu ndzi ba mandla. Kambe tsundzuka leswaku hambi yo famba enkoveni lundza ri ta vonaka.
Xana i mani loyi a nga vula marito lama?
A ma byela mani?
Xana a ku lo humelela yini?
Vanhu lava a va ri na vana vangani? Boxa mavito ya vona.
Xana munhu loyi u nwi boxeke eka 2.1.1 a ri na mavhengele mangani?
Xana wansati loyi u yile ka mani ku ya xavisa vutomibya nuna wa yena.
Xana xigevenga lexi a xi tshama elokhixi rihi?
Hlamusela mhangu leyi xi nga tshama xi yi endla xigevenga lexi.
Xana xigevenga lexi xi tshembisiwile ku hakeriwa hi yini hi wansati loyi.
Boxa nyiko leyi mufi a yi tshembisile ku yi xavela n'wana wa yena.
N'wana wa Hlamalani a ku ri mani?
N'wana wa Mihloti a ku ri mani?
Xana n'wana wa mufi u pasile hi yini exikolweni?
Xana xigevenga xi nyikiwe mali muni leswaku xi pfa xi hungasa hi yona.
Maxaka ya mufi a ma tshama kwihi?
Xana n'wana wa vona u kumile yini eka vun'winyi bya mufi.
Xana Masocha wona a ma fanele ku kuma yini?
Swidyuhati na vatsoniwa vona a va fanele ku kuma yini?
Kasi nsati wa mufi yena u kumile yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
XIYENGE XA C
HUNGU-TSALWA
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Ndzi nambendzi swi vona leswakutimhakaa ti ri ka xiyimoxin'wana.Swi tikomba xikan'we leswaku leyi mhaka a ndzi ta yi amba ni vundzeni bya yona.Ndzi lo swi ntsee,ndzi nga tivi lexi ndzi nga xi endlaka.Kutelokoa ndzi langutile a korwile o: "Hatlisa u tshama hansi ndzi nga si ku suluvata."
Xana timhaka a ti bihe ka mani?
Hikokwalaho ka yini a vula leswaku timhaka a ti bihile?
Xana i mani loyi a lerisa munhu loyi u n'wi boxeke eka 3.1.1. ku tshama hansi?
Xana munhu loyi u swi vonise ku yini leswaku n'wana wa yena a nga kona?
Boxa vito ra munghana wa munhu loyi u n'wi boxeke eka 3.1.1.
Xana ndzisana ya Ntsendzeleki a ri mani?
I mani loyi a vuriwaka "sirha" ebukwini?
Xana munghana wa munhu loyi u n'wi boxeke ka 3.1.6. i mani?
Boxa vito ra xigangu xa Ntsendzeleki.
Xana xigangu xa Ntsendzeleki a xi dyondza kwihi naswona a xi dyondzela yini?
Boxa vito leri Ntsendzeleki a nga ri thya n'wana wa yena naswona hikokwalaho ka yini a n'wi thyile vito leri?
Xana tata wa n'wana yena u thyile n'wana vito rihi?
Xana u balekisa ku yini ka va Fumani?
Xana u fambe na mani ku kala a ya fika enkoponi leyi naswona i mani loyi a nga fika a n'wi nyiketa yena leswaku a tshama na yena.
I ntirho muni lowu a wu kumeke?
Xana u hlongorise hi yini eka ntirho lowu?
Hi kwihi laha a nga tlhela a ya kuma ntirho kona naswona a wu ri wa yini?
Xana Hlamalani u dlayiwile hi yini naswona a ri na mani?
Ku humelerile yini hi Ntsendzeleki?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka,kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Ku suka exidorobaninixa Beach Park ku ya eTshinelani i rendzo ra makume-nharhu-nhungu wa tikilomitara kumbe ku tlulanyana. Exikarhi ka tindhawu letimbirhi ku na muti wa valungu wa Status.
Boxa ndhawu leyi a yi ri vuswetini lebyikulu swinene.
Hi yihi ndhawu leyi valungu a va tshama eka yona leyi a yi ri kulenyana na leyi ya vusweti.
Boxa tikilomitara leti a ku pimiwa hi tona mpfhuka wa ndhawu.
Xana vaaka tiko lava a va chava mani handle ka swigevenga.
Boxa muti lowu munhu loyi a va n'wi chava a nga wu vhakela.
Vula marito lawa loko a fikile a nga ya vula, lawa ya kumekaka eBibeleni.
Xana nkulukumba loyi u komberile yini endzhaku ka loko a vurile marito lawa ya le Bibeleni?
Boxa marito lawa a ma byeleke mufundhisi lawa a nga ya twa ya hlamusela hi Xikwembu eBibeleni.
Xana Nkulukumba loyi u fikile a ku yini eka n'wana mufundhisi?
Hlamusela leswi swi humeleleke loko mufundhisi a fika endlwini laha a ku ri na nkulukumba loyi?
Xana nsati wa mufundhisi u yi lamurise ku yini nyimpi leyi?
Xana Mufundhisi u kongome kwihi endzhaku ka ku hela ka nyimpi?
Xana Nkulukumba loyi a a tirha ntirho muni?
Boxa vito ra Gqwetha ra nkulukumba loyi.
Xana vanhu lava va lwile hi nhweti yihi?
Hlamusela leswi u tivaka swona hi siku ro sungula ra nhweti leyi.
Hi ku ya hi wena siku leri i siku leri hlawuleriweke yini?
Ku kala va veka siku leri a va kongomise yini?
Boxa vito ra wanuna wa mabindzu loyi a nga ya ka yena ku ya lomba mali.
Boxa ntsengo wa mali leyi a nga yi lomba.
Xana a lava ku endla yini hi mali leyi?
Hi xihi xihoxo lexi wanuna loyi wa mabindzu a nga xi endla loko a tava a nyike nkulukumba loyi mali.
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
MFUWO WA RIXAKA
XIVUTISO XA 5
Xa mina i Tinyeleti: Freddy Rikhotso
Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi yi landzelaka.
Hi lembe ra ngoma ya timbyana,
Tindleve ta mbhongolo,
A ti nga kulanga hi ndlela leyi ti nga xiswona namuntlha.
Ku kula ka tona,
A hlengeletile swihari swo hlaya,
Kutani a swi thya mavito,
A ku :"wena u mbhongolo,"
Vula lembe leri tindleve ta mbhongolo a ti nga kulangi hi ndlela leyi namuntlha ti nga hi xiswona.
Boxa vito ra xihari lexi xi nga endla leswaku tindleve leti ti kurisa xileswi ti nga xiswona.
Nyika swihari swa mune leswi a swi ri kona eka nhlengeletano.
Boxa vito ra xiharhi lexi xi kumekaka emakaya na le nhoveni.
Hi xihi xihari lexi nga tsandzeka ku vula vito ra xona?
Xana ku humelerile yini hi xiharhi lexi?
Xana hi maendlelo lawa N'wanghala a ya tirhiseke eka xiharhi lexi a tiyisisa yini?
ina / eeHi ku vona ka wena xana swihari khale a swivulavula? Hlamula , u tlhela u seketela.
Xana hi xihi xiharhi lexi xi nga tshwuka ku tlula swihari hinkwaswo ebukwini.
Boxa xiharhi lexi xi nga na rivilo e ka swihari leswi u swi dyondzeke ebukwini.
Xana xiharhi lexi a xi ta kumeka xi rivarile vito ra xona N'wanghala a tshembisile ku xi endla yini?
Xana ku kombiwa xa ncila wa bulubulu swi vula yini? Hlamusela.
Xana swiharhi leswi swi nga thyiwa mavito a swi ri swingani?
Boxa marito lawa mutsheketi a ya vuleke loko a heta ku tsheketa.
GaringaniHlamusela leswi rito ri vulaka swona?
Boxa vito ra xiharhi lexi xi tlhariheke ku tlula leswin'wana.
Xana vakhalabye vona loko ku tsheketiwa va endla yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40]
MAKUMU
<fn>93413VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vunharhu)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1 XITSALWANA
U kongome nhlokomhaka. Swa nyanyula. U lo tivumbela. Ku ni nhlohlotelo (inspiration) Levele 4 Swi hume ngopfu eka nhlokomhaka. Vundzeni bya mahungu a byi yelani ni xivutiso. Levele 3 Swi khumba nhlokomhaka ka-tsongo. A swi nyawuli ku hava vuswikoti byo tivumbela. Levele 2 U kongome swinene nhlokomhaka Vuswikoti byo tivumbela. Levele 1 U kongome swinene nhlokomhaka. Vuswikoti byo tivumbela no nyanyula ro hlamarisa.
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Ku peleta. Ntirhiso lowunene wa ririmi. Ku hikahata. Levele 4 Ku tsandzeka ku peleta marito hinkwako. Ku tirhisa marito hi ndlela yo ka yi nga lulamangi. Ku hava ku titwa. Pfumaleka ku hikahata. Levele 3 Ku tsandzeka ku peleta ngopfu. Ku tsandzeka ku tirhisa ririmi kahle. Swi hava nkoka a swi kombi ku titwa. Ku hikahata loku nga lulamangiki/ko kayivela. Levele 2 Swihoxo swo peleta swo hlaya. Ntirhiso wa ririmi lowunene. Ku ni nkoka. Swihoxo swo hikahata switsongo. Levele 1 Swihoxo switsongo swo peleta. Ntirhiso wa ririmi lowunene swinene. Swi ni nkoka no nyanyula swinene. Ku hikahata lokunene swinene.
Ku kambela 1 2 -3 3 -5 6
Xivumbeko xa xivulwa ni ntirhiso wa ririmi ni ndlela leyinene. Levele 4 Xivulwa xo ka xi nga nyawuli. Maendli a ya tirhisiwangi hi mfanelo.A swi twali. Levele 3 Xivulwa xo ka xi nga helelangi. Swivulwa swo ka swi nga yelani. Swihoxo eka ntirhiso wa ririmi leswi onhaka ku twisiseka ka vundzeni bya mahungu. Levele 2 Swivulwa leswi hetisekeke. Ntirhiso wa swivulwa hi ku hamba-hambana ka swona. Ntirhiso wa ririmi wa kahle. Levele 1 Ku twananisa na matirhiselo lamanene ya swivulwa swo hamba-hambana. Swi ni xindzhuti Ririmi ri tirhisiwa hi muxaka lowu tengeke no twala swinene a ku vonaki swihoxo.
Ku kambela 1 -2 3 -4 5 -6 7 -8
Tindzimana Levele 4 Swivulwa swi hlangene-ku hava tindzimana, Ku hava masungulo ni mahetelelo. Vonelo ra miehleketo ri hlanga-hlanganisiwile. Levele 3 Ku twanana loku tsongo ka nhlokomhaka na tindzimana. Swivulwa swi ni mavonelo ya miehleketo ya kahle. A ku na ku hambana lokukulu ka nhlokomhaka, vundzeni ni mahetelelo. Levele 2 Ku vonaka ntwanano exikarhi ka nhlokomhaka ni tindzimana to hambana. Ntwanano wa nhlokomhaka a wu hetisekanga swinene. Masungulo, vundzeni ni mahetelelo swa vonaka. Ndzand-zelelano wo kamba leswaku ku ni ndzima. Levele 1 Tindzimana leti vonakaka swinene no leha hi ku hamba-hambana. Ntwanano wa nhlokomhaka wu kona. Ku ni ku twanana exikarhi ka swivulwa ni tindzimana. Masungulo, vundzeni ni mahetelelo swi ni ndzandzelelano lowunene wu nga ni ntwanano.
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Vundzeni Levele 4 Ku hava masungulo Levele 3 Masungulo yo leha no ka ya nga nyanyuli Levele 2 Masungulo yo koma no nyanyula Levele 1 Masungulo yo kongoma no koka mahlo
Ku kambela 0 1 2 3
Miri Levele 4 Mahungu yo hlanga-hlangana no ka ya nga twisiseki. Levele 3 Mahungu yo ka ya nga yelani naswona a ya vumbekelanga ku nyanyula. Levele 2 U ringetile swinene ku twananisa mahungu ya yena. Levele 1 Mahungu ya twananisiwile ni ndzandzelelano lowunene wo nyanyula.
Ku kambela 1 -3 4 -5 6 -7 8 -10
Ku kambela 0 1 2 3
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
XIPICHI
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Ku landzelela nhlokomhaka A swi yelani ni leswi lavekaka. Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa . Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 7 1 2 -3 4 5 -7
Thoni leyi lavekaka Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene
Ku kambela: 8 2 3 -4 5 -6 7 -8
PAPILA
landzelaka swi Swihoxo swo tala. Swihoxo Ku tsema marito ni 100% vululami.
lulamile: Adirese, Masungulo ni Ku tsema marito no hikahata switsongo eka tindhawu to karhi ku hikahata adirese. Ku tluriwe Xivumbeko lexinene xa papila
Mahetelelo. adirese. Khodi ku Ku tsema marito ni ntila laha swi nga ku landzeleriwe hava kumbe siku. ku hikahata fanelangiki. Xihoxo swilaveko
Masungulo ni adirese. Khodi ku xa maletere hinkwaswo.
mahetelelo lama hava. lamakulu nga lulamangiki. Nhlokomhaka a yi nkhwatihatiwanga emahetelelweni.
Masungulo ni mahetelelo lama nga lulamangiki.
Ku kambela 1 2 3 -4 5
lexinene xa papila Papila ra xinghana Papila ra ximfumo Ntirhiso wa Xivumbeko ra xinghana ni ra ximfumo ri tsariwe onge i ra ximfumo / Ra kambe ri ni swihoxo-no xivumbeko lexinene ni lexinene xa papila ku landzeleriwe ximfumo onge i ra kayivela swihoxo swo swilaveko xinghana. switsongo. Karhi. A ku tluriwangi ntila hinkwaswo.
Ku kambela 5 1 2 3 -4 5
Thoni, Xitayili Thoni yo ka yi nga Ku ringetiwile ku Xitayili, rejistara na Xitayili, rejistara na
Dikixini. Ku khovolela. Swivulwa swo Ku fikeleriwe Xikongomelo xi hikahata xivumbeko xa Xivumbeko xa xivulwa xo ka xi pfumala ntwanano Ku ringetiwile ku xikongomelo xa kona. Mahetelelo fikeleriwile swinene. Swivulwa xivulwa na tindzimana. nga nyawuli na ndzimana ya kona. Masungulo ni vumba tindzimana kambe a swi hetisekanga lamanene. Xivulwa xo hetiseka Swivulwa hi hi ku hambana ka swona. Ririmi ro hlatsweka ro mahetelelo yo ka ya nga ri wona. tinxaka to hambana swi pfumala swihoxo.
Tindzimana a ti Tirhisiwe kahle.
avanyisiwangi.
Ku kambela 6 1 2 3-4 5-6
Ku landzelela A ku Ku khumbiwe Ku landzeleriwe Ku landzeleriwe nhloko-mhaka landzeleriwanga nhlokomhaka nhlokomhaka. nhlokomhaka nhlokomhaka. switsongo. Swa Xikongomelo xi swinene. Vundzeni kayivela. A ku fikeleriwanga fikeleriwe switsongo. byo kongoma swinene.
xikongomelo. Xikongomelo xi fikeleriwile swinene.
Ku kambela: 4 0 1 2 -3 4
N'WANGULANO
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Ku landzelela nhlokomhaka. A swi yelani ni leswi lavekaka. Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka. Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa . Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Thoni leyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela: 2 3 -4 5 -6 7 -8
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
MEMORANDAMU 3.2 XILERISO
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Ku landzelela nhlokomhaka. A swi yelani ni leswi lavekaka. Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka. Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 1 2 -3 4 5 -7
Thonil eyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela: 2 3 -4 5 -6 7 -8
Ku landzelela nhlokomhaka. A swi yelani ni leswi lavekaka. Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 1 2 -3 4 5 -7
Thoni leyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela: 2 3 -4 5 -6 7 -8
AJENDA
Ku kambela 1 2 3 -4 5
Ku landzelela nhlokomhaka. A swi yelani ni leswi lavekaka Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo Ku kongomiwe nhlokomhaka Xikongomelo xa fikeleriwa Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 1 2 -3 4 5 -7
Thoni leyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela: 2 3 -4 5 -6 7 -8
<fn>93413VMF2006.txt</fn>
-1/3U NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ro Vunharhu)
XIYENGE XA A XIVUTISO XA 1
XITSALWANA
U kongome nhlokomhaka. Swa nyanyula. U lo tivumbela Nhlohletelo. (inspiration) Levele 4 Swi hume ngopfu eka nhlokomhaka. Vundzeni bya mahungu a byi yelani ni xivutiso. Levele 3 Swi khumba nhloko-mhaka ka tsongo. A swi nyawuli ku hava vuswikoti byo tivumbela. Levele 2 U kongome swinene nhlokomhaka. Vuswikoti byo tivumbela. Levele 1 U kongome swinene nhlokomhaka. Vuswikoti byo tivumbela no nyanyula ro hlamarisa
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Ku peleta Ntirhiso lowunene wa ririmi. Ku hikahata. Levele 4 Ku tsandzeka ku peleta marito hinkwawo. Ku tirhisa marito hi ndlela yo ka yi nga lulamangi'. Ku hava ku titwa. Pfumaleka ku hikahata. Levele 4 Ku tsandzeka ku peleta ngopfu. Ku tsandzeka ku tirhisa ririmi kahle. Swi lava nkoka a swi kombi ku titwa. Ku hikahata loku nga lulamangiki/ko kayivela. Levele 2 Swi hoxo swo peleta swo hlaya. Ntirhiso wa ririmi lowunene. Ku ni nkoka. Swihoxo swo hikahata. switsongo. Level 1 Swihoxo switsongo swo peleta. Ntirhiso wa ririmi lowunene swinene. Swi ni nkoka no nyanyula swinene. Ku hikahata lokunene swinene.
Ku kambela 1 2 - 3 4 - 5 6
Xivumbeko xa xivulwa. Ntirhiso wa ririmi. Levele 4 Xivulwa xo ka xi nga nyawuli. Maendli a ya tirhisiwangi hi mfanelo. A swiolovi / a swi nyawuli. Levele 3 Xivulwa xo ka xi nga helelangi. Swivulwa swo ka swi nga yelani. Swihoxo eka ntirhiso wa ririmi leswi onhaka ku twisiseka ku vundzeni bya mahungu. Levele 2 Swivulwa leswi hetisekeke. Ntirhiso wa swivulwa hi ku hambana-hambana ka swona. Ntirhiso wa ririmi kahle. Levele 1 Ku twananisa na matirhiselo lamanene ya swivulwa swo hamba-hambana. Swi ni xindzhuti. Ririmi ri tirhisiwa hi muxaka lowu tengeke no twala swinene, a ku vonaki swihoxo.
Ku kambela 1 - 2 3 5 - 6 7 - 8
Tindzimana Levele 4 Swivulwa swi hlangene. Ku hava tindzimana. Ku hava masungulo ni mahetelelo. Vonelo ra miehleketo ri hlanga-hlanganisiwile. Levele 3 Ku twanana loku ka tsongo nhlokomhaka na tindzimana. Swivulwa swi ni mavonelo ya miehleketo yo tala. A ku na ku hambana lokukulu ka nhlokomhaka, vundzeni ni mahetelelo. Levele 2 Ku vonaka ntwanano exikarhi ka nhlokomhaka ni tindzimana to hambana. Ntwanano wa nhlokomhaka a wu hetisekanga swinene. Marhungulo, vundzeni ni mahetelelo swa vonaka. Ndzandzelano wo komba leswaku ku ni ndzimana. Levele 1 Tindzimana leti vonakaka swinene no leha hi ku hambana-hambana. Ntwanano wa nhlokomhaka wu kona. Ku ni ku twanana exikarhi ka swivulwa ni tindzimana. Masungulo, vundzeni ni mahetelelo swi ni ndzandzelano lowunene wu nga ni ntwanano.
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Vundzeni Masungulo Levele 4 Ku hava masungulo. Levele 2 Masungulo yo leha no ka ya nga nyanyuli. Levele 2 Masungulo yo koma no nyanyula. Levele 1 Masungulo yo kongoma no koka mahlo.
Ku kambela 0 1 2 3
Mahungu Levele 4 Mahungu yo hlanga-hlangana no ka ya nga twisiseki. Levele 3 Mahungu yo ka ma nga yelani naswona a ya vumbekelanga ku nyawula. Levele 2 U ringetile swinene ku twananisa mahungu ya yena. Levele 1 Mahungu ya twananisiwile ni ndzandzelano lowunene wo nyanyula.
Ku kambela 1 - 3 4 - 5 6 - 7 8 - 10
Mahetelelo Levele 4 Ku hava mahetelelo. Levele 3 Mahetelelo yo ka ya nga enerisi. Levele 2 Mahetelelo ya kona kambe a ya nyanyuli. Levele 1 Mahetelelo lamanene.
NTSENGO: 40 Ku kambela 0 1 2 3
NTSENGO WA TIMARAKA [40]
XIYENGE XA B XIVUTISO XA 2
PAPILA RA XIKAYA
Leswi landzelaka swi lulamile: Adirese Masungulo Mahetelelo Levele 4 Swihoxo swo tala Ku tsema marito no hikahata adirese. Khodi ku hava kumbe siku. Masungulo ni mahetelelo lama nga lulamangiki. Levele 3 Swihoxo switsongo eka tindhawu to karhi. Ku tsema marito ni ku hikahata adirese. Khodi ku hava Nhlokomhaka a yi nkhwatihatiwanga Masungulo ni mahetelelo lama nga lulamangiki. Levele 2 Ku tsema marito ni ku hikahata adirese. Ku tluriwe ntila laha swi nga fanelangiki. Xihoxo xa maletere lamakulu emahetelelweni. Levele 1 100% vululami Xivumbeko lexinene xa papila, ku landzeleriwe swiaveko hinkwaswo.
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Xivumbeko lexinene xa papila ra xinghana ni ra ximfumo. Papila ra xinghana ri tsariwe onge i ra ximfumo/ra ximfumo onge i ra xinghana. Papila ra ximfumo kambe ri ni swihoxo-no kayivela switsongo. Ntirhiso wa xivumbeko lexinene ni swihoxo swo karhi, a ku tluriwangi ntila laha swi nga fanela. 100% Vululami. Xivumbeko lexinene xa papila ku landzeleriwe swilaveko hinkwaswo.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7
Ku lulama ka Thoni Xitayili Rejistara Dikixini ku hikahata xivumbeko xa xivulwa tindzimana. Thoni yo ka yi nga ri yona, yo khovolela. Xivumbeko xa xivulwa xo ka xi nga nyawuli na ndzimana ya kona. Masungulo ni mahetelelo yo ka ya nga ri wona Tindzimana a ti avanyisiwangi. Ku ringetiwile ku endla swona. Swivulwa swo pfumala ntwanano. Ku ngetiwile ku vumba tindzimana kambe a swi hetisekanga. Xitayili rejistara na dikixini hi swona. Ku fikeleriwe xikongomelo xa kona. Mahetelelo lamanene. Xivulwa xo hetiseka. Swivulwa hi tinxaka to hambana swi tirhisiwe etindzimaneni to hambana. Xitayili, rejistara na dikixini hi swona swinene. Xikongomelo xi fikeleriwile swinene. Swivulwa hi ku hambana ka swona. Ririmi ro hlantsweka ro pfumala swihoxo.
Ku Kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
NYUZIPHEPHA
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Ku landzelela nhloko-mhaka. A swi yelani ni leswi lavekaka Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka. Ku khumbiwe nhlokomhaka Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa. Swi veka mihandzu. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 1 2 - 3 4 5 - 7
Thoni leyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
NTSENGO: 20/2
Leswi landzelaka swi lulamile. Adirese Masungulo Mahetelelo. Levele 4 Swihoxo swo tala Ku tsema marito no hikahata adirese. Khodi ku hava kumbe siku. Masungulo ni mahetelelo lama nga lulamangiki. Levele 3 Swihoxo switsongo eka tindhawu to karhi. Ku tsema marito ni ku hikahata adirese. Khodi ku hava. Nhlokomhaka a yi nkhwatihatiwanga. Masungulo ni mahetelelo lama nga lulamangiki. Levele 2 Ku tsema marito ni ku hikahata adirese. Ku tluriwe ntila laha swi nga fanelangiki. Xihoxo xa maletere lamakulu emahetelelweni. Levele 1 100% vululami. Xivumbeko lexinene xa papila ku landzeleriwe swilaveko hinkwaswo.
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Xivumbeko lexinene xa papila ra xinghana ni ra ximfumo. Papila ra xinghana ri tsariwe onge i ra ximfumo/ra ximfumo onge i ra xinghana. Papila ra ximfumo kambe ri ni swihoxo no kayivela switsongo. Ntirhiso wa xivumbeko lexinene ni swihoxo swo karhi-a ku tluriwangi ntila laha swi nga fanela. 100% Vululami. Xivumbeko lexinene xa papila, ku landzeleriwe swilaveko hinkwaswo.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7
Ku lulama ka Thoni Xitayili Rejistara Dikixini ku hikahata xivumbeko xa xivulwa tindzimana. Thoni yo ka yi nga ri yona-yo khovolela. Xivumbeko xa xivulwa xo ka xi nga nyawuli na ndzimana ya kona. Masungulo ni mahetelelo yo ka ya nga ri wona. Tindzimana a ti avanyisiwangi. Ku ringetiwile ku endla swona. Swivulwa swo pfumala ntwanano Ku ngetiwile ku vumba tindzimana kambe a swi hetisekanga. Xitayili rejistara na dikixini hi swona. Ku fikeleriwe xikongomelo xa kona. Mahetelelo lamanene. Xivulwa xo hetiseka. Swivulwa hi tinxaka to hambana swi tirhisiwe etindzimaneni to hambana. Xitayili, rejistara na dikixini hi swona swinene Xikongomelo xi fikeleriwile swinene. Swivulwa hi ku hambana ka swona. Ririmi ro hlantsweka ro pfumala swihoxo.
Ku Kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
NTSENGO: [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [20]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
TIMINETE
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Ku landzelela nhlokomnaka. A swi yelani ni leswi lavekaka. Ku humiwile swinene eka nhlokomhaka. Vundzeni a hi byona lebyi lavekaka. Ku khumbiwe nhlokomhaka. Ku ni mbuyelelo. Ku ni ku rhendzeleka. A ku fikeleriwi xikongomelo. Ku kongomiwe nhlokomhaka. Xikongomelo xa fikeleriwa. Swi veka mihandzu. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene. Vundzeni hi lebyi lavekaka. Ku fikeleriwe xikongomelo swinene.
Ku kambela 1 2 - 3 4 5 - 7
Thoni leyi lavekaka. Thoni yo ka yi nga ri yona. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Thoni leyi lavekaka. Thoni leyi lavekaka swinene.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
MEMORANDAMU
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Thoni ya kahle Xitayili, rejistara, Dikixini. Ku hikahata. Xivumbeko. Thoni yo ka yi nga ri yona. Xivumbeko xa xivulwa xo ka xi nga nyawuli. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Swivulwa swo ka swi nga hetisekanga. Ku rhendzelekiwa ndhawu yin'we. Thoni hi leyi lavekaka. Swivulwa swi tirhisiwe hi ku hamba-hambana ka swona. Thoni hi yona swinene. Swivulwa swo hamba-hambana swi tirhisiwe kahle. Swinene. Ku hava swihoxo. Ntirhiso lowunene wa ririmi.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7
Ku landzelela nhlokomhaka na ku leha ka tsalwa. Ku humiwe ngopfu eka nhlokomhaka. Swi lehisiwe ngopfu. Ku khumbiwe nhlokomhaka kambe a nga fikekeli xikongomelo. Swilehile. Ku landzeleriwa nhlokomhaka. Ku fikeleriwa xikongomelo. Swi lehe kahle. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
NTSENGO: 20
MATIMU
Ku kambela 1 2 3 - 4 5
Thoni ya kahle Xitayili, rejistara, Dikixini. Ku hikahata Xivumbeko. Thoni yo ka yi nga ri yona. Xivumbeko xa xivulwa xo ka xi nga nyawuli. Thoni yo ka yi nga ri yona switsongo. Swivulwa swo ka swi nga hetisekanga. Ku rhendzelekiwa ndhawu yin'we. Thoni hi leyi lavekaka. Swivulwa swi tirhisiwe hi ku hamba-hambana ka swona. Thoni hi yona swinene. Swivulwa swo hamba-hambana swi tirhisiwe kahle swinene. Ku hava swihoxo. Ntirhiso lowunene wa ririmi.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7
Ku landzelela. Nhlokomhaka na ku leha ka tsalwa. Ku humiwe ngopfu eka nhlokomhaka. Swi lehisiwe ngopfu. Ku khumbiwe nhlokomhaka, kambe a nga fikekeli xikongomelo. Swilehile. Ku landzeleriwa nhlokomhaka. Ku fikeleriwa xikongomelo. Swi lehe kahle. Ku landzeleriwe nhlokomhaka swinene.
Ku kambela 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
NTSENGO: 20
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20] NTSENGO: 80 XITSALWANA
Vakamberiwa va fanele ku hlawula nhloko-mhaka yin'we.ku fanelanga ku tlula 300 wa marito kumbe 2Â½ wa tipheji.
Xa nkoka iii Xo saseka / tsakisa
Xa le xikarhi
Ririmi na xitayili.
Ku leha ka xitsalwana a
Ntsengo:
a Nkoka wa mahungu
Miehleketo yo tsakisa / saseka yo kongoma mhaka.
Miehleketo yo hlawuleka, masungulo yo kongoma mhaka iii iv v vi na mahetelelo lamanene. Miehleketo ya nkoka Miehleketo yo saseko no va exikarhi. Miehleketo yo ka yi nga tsakisi no va ya nga kongomi nhloko-mhaka. Miehleketo yo ka ya nga nyawuli.
b Ririmi ni xitayili i ii iii iv Matirhisele yo hlawuleka ya swivuriso, swivulavulelo, swiga-ririmi, na matirhisele lamanene ya swihluvi swa mbulavulo. Matirhisele ya ririmi yo saseka no tsakisa. Matirhisele yo va exikarhi. Swihoxo swo tala swa ririmi.
c Mahikahatelo ni mapeletelo i Lama khensekaka.
iii Lama nga na swihoxo swo tala.
d Xivumbeko i Maavanyisele yo hlawuleka, lamanene ya tindzimana.
PAPILA
Vakamberiwa va fanele ku hlawula muxaka wun'we wa papila.
Papila ra ximfumo Papila ra xikaya i Adirese 03 02
vi Ro ka ri nga nyawuli. 04 - 06
NYUZIPHEPHA
Ntikelo wa mahungu.(a)
i Ku tsundzuxa leswi faneleke ku endliwa ii Ku koka matihlo eka xilo xo karhi iii Ku hundzisa swileriso iv Ku boxa ndlela yo burisana exikarhi ka vanhu v Ku kongoma hungu ro karhi b Ririmi ni xitayili 5
i Matirhisele yo hlawuleka ii Matirhisele lamanene iii Matirhisele yo va exikarhi iv Swihoxo swo tala swa ririmi na xitayili c Xivumbeko i Nhloko-mhaka ii Vito ra ntlawa iii Siku iv Vito ra murhumeri v Vito ra murhumeriwa
TIMINETE
a Ntikelo wa mahungu 10
i ii iii iv v Ku tsala hi nkarhi lowu nga hundza. Ku komisa eka leswi swi vuriweke. Ku tsala ntsena leswi ku twananiweke swona. Ku tsala hi ku kongoma. Mahungu yo khenseka. 02 02 02 02 02
b Ririmi ni xitayili 5
i ii iii iv Matirhisele yo hlawuleka. Matirhisele lamanene. Matirhisele yo va exikarhi. Swihoxo swo tala swa ririmi na xitayili. 04 - 05 03 - 04 02 - 03 01 - 02
c Xivumbeko 5
i ii iii iv v Vito ra nhlangano ntlawa. Ku ava makanelwa hi tinhloko-mhaka. Siku. Nkomiso wa vito ra matsalana na nsayino. Vito ra mutshami wa xitulu. 01 01 01 01 01
MEMORANDAMU
a Ntikelo wa mahungu 10
i ii iii iv v Ku tsundzuxa leswi faneleke ku endliwa. Ku koka matihlo eka xilo xo karhi. Ku hundzisa swileriso. Ku boxa ndlela yo burisana exikarhi ka vanhu kumbe mintlawa mimbirhi. Ku kongoma hungu ro karhi. 0 - 02 0 - 02 0 - 02 0 - 02 0 - 02
b Ririmi ni xitayili 5
i ii iii iv Matirhisele yo hlawuleka. Matirhisele lamanene. Matirhisele yo va exikarhi. Swihoxo swo tala swa ririmi na xitayili. 04 - 05 03 - 04 02 - 03 01 - 02
c Xivumbeko 5
i Nhloko-mhaka. ii Vito ra ntlawa. iii Siku. iv Vito ra murhumeri. v Vito ra murhumeriwa. 01 01 01 01 01
a Ntikelo wa mahungu 10
i Ku tsala hi nkarhi lowu nga hundza ii Ku komisa mahungu iii Ku tsala ntsena leswi nga na ndzhuti na ntikelo. iv Ku tsala hi ku kongoma 0 - 02 0 - 02 0 - 04 0 - 02
b Ririmi ni xitayili 10
i ii iii iv Matirhisele yo hlawuleka. Matirhisele lamanene. Matirhisele yo va exikarhi. Swihoxo swo tala swa ririmi ni xitayili. 09 - 10 06 - 08 04 - 05 0 - 03
<fn>93413VQF2005.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vunharhu) 934-1/3K
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri vumbiwile hi swiyenge swi nharhu, swiyenge swa A, B, na C.
Hlawula nhloko-mhaka YIN'WE ntsena eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Hlayisisa swivutiso u nga si hlamula.
Tsala hi Xitsonga lexi ringanisiweke ni hi mapeletelo lamanene.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu khenseka.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
XITSALWANA
Hlawula nhloko-mhaka YIN'WE ntsena eka xiyenge lexi u tsala mahungu/xitsalwana xa kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
Nhluvuko lowu nga kona endhawini leyiu tshamaka eka yona.
Machudeni manyingi ya Vantima ya dyondza tindzimi timbe eswikolweni swa Valungu ni swa tiphurayivheti leswi nga riki na ririmi ra le kaya. Andlala miehleketo ya wena mayelana na mhaka leyi.
Phendla
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vunharhu) 934-1/3K
Swa antswa leswaku ndzi hanya ematshan'wini ya ku fela mali.
Mpfula ya xihangu leyi neke. NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Tani hi Nhloko-ya-Xikolo, tsala xipichi xa ku amukela vatswari, machudeni na vadyondzisi eka lembe rintshwa ra tidyondzo. Tsala hikwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
Tsalela munghana wa wena papila u n'wi hlamusela hi ta ku kamberiwa ka wena HIV/AIDS ivi endzhaku swi kumeka leswaku u hava vuvabyi lebyi. Tsala hi kwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
Phendla
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vunharhu) 934-1/3K
Yisa N'wangulano wa vanhu lava nga laha hansi emahlweni, N'wangulano wa wena wu fanele wu ringana 120 - 150 wa marito kumbe phepha na hafu.
Munene: A ndzi famba ndzi londza swikweleti swa vhengele ra mina lomu lokixini.
Munene: U ta nyikiwa hi mani?
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [20]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
U muyimeri wa vana va xikolo endhawini leyi u tshamaka eka yona. Tsala memorandamu, yi ya eka Ndzawulo ya Dyondzo ya xifundza, u nyika swiletelo swo huma eka vana va xikolo, leswi nga landzeleriwaka ku endlela leswaku tibuku ti fika hi nkarhi eswikolweni lembe leri taka. Tsala hi kwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
Movha wa wena wu fambisiwile etindleleni ta ritshuri na ndzhope. Lerisa munhu loyi a nga ta ku hlantswela wona a tlhela a wu basisa endzeni. Tsala xileriso xa wena lexi katsaka swilaveko hinkwaswo swa xileriso lexi. Tsala hikwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
Tani hi matsalana wa komiti ya machudeni exikolweni xa n'wina. Tsala Ajenda ya nhlengeletano ya komiti. Tsala pheji yin'we ntsena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20]
NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93413VQF2006.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu) 934-1/3 U
NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI
NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu) NKARHI: 2 Wa Tiawara
TIMARAKA: 80
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
Eka Xiyenge xa A, hlawula nhloko-mhaka yin'we kutani u tsala xitsalwana xa kwalomu ka 250-300 wa marito.
Eka Xiyenge xa B, hlawula xivutiso xin'we.
Eka Xiyenge xa C, hlawula xivutiso xin'we.
Xiyenge xin'wana na xin'wana xifanele ku sunguriwa eka phepha rintshwa.
Loko u tsala tinhlamulo eka buku yo hlamulela eka yona u nga cinci tinomboro ta swivutiso.
XIYENGE XA A
XITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Eka tinhloko-mhaka leti landzelaka, wena u hlawula yin'we ntsena ivi u tsala xitsalwana xa kwalomu ka 250 - 300 wa marito:
Vugevenga bya ndhawu leyi ndzi tshamaka ekayona. Ku nga endliwa yini? Hi mani?
KUMBE
Munhuloyi a nga tshama a ndzi tsakisa /nyenyetsa evunton'winibya mina. Yaloye yena-hi, a ndzinga n'wi rivali!
KUMBE
U na vuswikoti byo nkarhi lebyi u vonaka leswaku byi nga pfuna vanhu van'wana. Hlamusela leswi nchumu wa kona wu endlisaka xiswona leswaku na hina hi ta kota ku tiendlela.
Phendla
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu) 934-1/3 U
KUMBE
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2 MAPAPILA Eka tinhloko-mhaka leti landzelaka, hlawula yin'we ivi u tsala papila leri vundzeni bya rona byi nga ta va kwalomu ka 150 - 200 wa marito:
Tsalela munghana wa wena u n'wi rhamba ku ta exinkhubyanini xa wena xo tlangela siku ra ku velekiwa ka wena.
KUMBE
Tsalela va nyuziphepha leyi uyi tsakelaka u va hlamusela hilahau titwaka ha kona hi ndlela leyi doroba ra laha u tshamaka kona ri thyakisiwaka ha kona.
KUMBE
Tsalela maphorisa va le kusuhi na laha u tshamaka kona u va tivisa hi swigevenga leswi yivaka mikumba ya vanhu no tshova tindlu ta vanhu swi yiva nhundzu. U tiva lomu swigevenga leswi swi tshamaka kona.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [20]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlawula xin'we eka leswi swi landzelaka ivi u xitsala hikwalomu ka 120- 150 wa marito.
U matsalana wa ntlawawa lavantshwa laha u tshamaka kona. Tsala timinete ta hlengeletano leyi ma ha ku yi khomaka.
KUMBE
Tsala memorandamu leyi va-aka tiko va laha u tshamaka kona va vilelaka hi rhente leyi khandziyisiwaka / tlakusiwaka nkarhi na nkarhi.
Phendla
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ra Vunharhu) 934-1/3 U
KUMBE
Tsala matimu "Obituary" ya kokwa wa wena loyi a ku kurisa / kumbe loyi u nga kula u ri karhi u n'wi tiva, lawa ya fanaleke ku hlayiwa enkosini wa yena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20]
NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93421VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ro Sungula)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Loko dyambu ri ri kusuhi ni ku pela.
Murunguri wa timhaka u yimile exikarhi ka patu leswaku mimovha ya vachayeri yi ta swi kota ku yima./Leswaku a ta vonaka kahle.
A lava ku vula vito ra ndhawu leyi a ya ekayona./EMachokolobyanini.
U chavisiwile hi ku vona saka leri a ri ri ni ngati ku tlhela ku vonaka nhloko ya xihlangi.
A ku ri vadlayi / swigevenga.
Endzeni ka xibebe a ku ri ni saka leri a ri ri ni ngati laha endzeni ka rona a ku ri ni nhloko ya xihlangi lexi a xi dlawile.
A va ri kusuhi ni ku dlaya murunguri hi mabanga.
A va dlaya vanhu ivi va tsema swirho swo endla mirhi.
Va bohile murunguri milenge ni mavoko.
Va humesile lapi leri a ri tele hi ngati ivi vari hlohlela endzeni ka nomu wa yena.
Swigevenga swi humesile mabanga swi lava ku sungula ku n'wi dlaya.
Vahloti i vanhu lava hlotaka swiharhi swa nhova leswaku va swi dlaya.
1.10.1 A ntimile swinene.
A ri ekhombyeni leri kulukumba swinene.
Va balekile/Va tsutsuma.
Va n'wi khomile a nge si tsutsumela ekule.
A ri kusuhi ni ku fa / lova.
U tlurileexibebeni hi xihatla ivi a baleka/tsutsuma.
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
NKOMISO
Nsati wa Rhengu u holoverile Rhengu na Rhambu loko va ri karhi va kunguhata ku yaphangela Mahlasela mali hikuva a swin'wi tsakisangi loko a ha va yingiserile.
Rhambu u bile nsati wa yena swinene.
Rhambu u balekile loko a vona xiyimo xi bihile.
N'wana wa Rhengu u tsutsumerile exibedlele a ya vitana ambulese.
XIYENGE XA C [10]
XIVUTISO XA 3
3.1.1 Risivi-nene/Risivi
Rihlanganisi
3 = liya / leyiya.
Ndzi lava movha wo fana na liya / leyiya.
Va ta famba nayena lokoahorile mali.
Vanhuvan'wana va swi kotile ku hlayisa mali hi ndlela leyo hlamarisa.
Mabyalweni
Xana u tshamela yini ehansi u nga hlayi tibuku ta wena?
3.8.1 Dzumbela
XIVUTISO XA 4
4.1.1 Hi ndlela leyi a tsutsumisa xiswonana swirhendze a swi ba exikosini.
(a) Enkhubyeni
b Vanhu va ta khitikanela hi vunyingienkhubyeni wa ku tlangela malembe ya khume ya ntshunxeko eAfrika-Dzonga. 2
- Phela
XIVUTISO XA 5
Nhloko - ya - Xikolo
Egandzelweni
Phorisa
Xibedlhele
<fn>93421VMF2006.txt</fn>
-2/1Z NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ro Sungula)
XIVUTISO XA 1
XIKAMBELA NTWISISO
-Va bile va thlela va dlaya nhwanyana. -Va tshovile evhengeleni ra ka Masungwini. -Va yivile evhengeleni ra ka Masungwini. -Va tshovilemovhawa Falaza (Any three) 2 x3 =
-U tirha ntirho wa vuphorisa / vufokisi
Swi twananilehi ku cinca minkarhi ya vona ya ku hlangana.
I mimovha leyi onhakeke, phatekeke, cukumetiweke yi tlhela yi nga ha tirhisiwi hi munhu
Ku kunguhata makungu.
U ta tshama a ri ni nandzu wakwe minkarhi hinkwayo
Vanhu hinkwavo va hi vona/langutile.
Khombo
Vanghana
Mimovha
Ee ...
Va chava leswaku vanga kumeka eka ndhawuleyi va toloveleke ku hlanganela eka yona hikuva maphorisa va ha lavisisana na vuthala bya vona.
Chokocha.
Va pulanile ku khoma ntlawa wun'wana na wun'wana lowu kumekaka elokhixini.
Matsilele u ta hatla a lemuka vugevenga lebyi endleke hi vafana lava.
-Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIVUTISO XA 2
Nhlahluvo wa ndzimana:
Munhu un'wana u nwe byalwa siku hinkwaro a dakwa.
U nyikiwe byin'wana byalwa a tata khwiri.
A tsandzeka ku hefemula hi ku xurha ivi a wela ehansi.
Va n'wi dlivile a hlanta kutani a kota ku etlela.
Machudeni ma pfumeleriwa ku andlala timhaka leti nga nantikelo ntsena.
A va pfumeleriwi ku tlula mintila ya 9 loko ku hlayiwa marito. Marito ya nga vi ehenhla ka 80
Matirhisele lamanene ya ririmi. -Nhlayo wa marito. -Nkoka wa leswi hlamuseriwaka.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
U lo na ku dlomu endzeni ka nambu wa tingwenya, to n'wi dlaya.
Hi ta ya eka Malamulele mundzuku.
Ndzi ta kala ndzi tifambela sweswi.
-Etindhuneni -Va yile va ya pota nandzu etindhuneni ta le mugangeni wa ka hina
-Va ta kala va n'wi ba hikuva wa karhata.
Swa boha leswaku hi lulamisa timhaka ta hina ti nga si fika ehubyeni.
loko / hikuva
hikuva / kambe
leswaku
hikuva.
XIVUTISO XA 4
A ndzi fambangi na vona loko va fika.
Tshama / sala. Ndzi ta tshama emutini wa Gezani loko hi heta ku cata.
Vonana. Hi ta vonana na vona mundzuku.
Loko va fika mundzuku u ta famba na vona.
XIVUTISO XA 5
Xilogo.
Xibaha.
Swihlenge.
Mahahlwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35]
NTSENGO HINKWAWO: 80
<fn>93421VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ro Sungula)
NKARHI: 2 WA TIAWARA
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu: A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo swa xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tsala hi ririmi leri amukelekaka.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA-NTWISISO XIVUTISO XA A
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi u hlamula swivutiso leswinga ta landzela.
Ku hundzile mimovha ya mune ndza ha endla matshalatshala yo yimisa, kambeva hundza. Ku fike nkarhi lowu ndzi nga ehleketa ni ku yima exikarhi ka pato leswaku va ta ndzi vona kahle hikuva maxangu lawa a ndzi ri na wona yo karhala a ya nga hlamuseleki.
Hala tlhelo dyambu na rona a ri lava ku lela misava ri nyupela kwalomu ri yaka kona. Loko ndza ha ehleketa leswaku ndzi taetlela kwihi; eka mani;ku fikilemovha wa xibebe. Loko ndzi yimisa voko, handleko kanakana muchayeri wamovha u yimisile movha. Hala ndzeni a a khandziyisile munghana wa yena. Muchayeri wa movha a a ri ni ntima wonge i xiringa, xikandza xa yena a xi tlhumile hi malebvu wonge wo ya cheleta. Ku komba leswaku i munhuawo vona hiku basa kameno loko avulavula.
Hatlisa ...! Hatlisa! khandziya ndzhaku" ku huwelela mufambisi wa movha. "Ndzi ya e ..." Ku hlamula mina.
Khandziya! Ndzi jahile ..." ku hlamula muchayeri a fambisa movha switsongo. "Loko u nga lavi lifiti sala!"
Ndza yi lava ...! Mi ndzi chicha eMacokolobyanini", ku hlamula mina hi ku tilahlela exibebeni. Xibebe xi sukile hi rivilo ra mahlomula-mbilu. Ndzi hlamarile leswaku hikokwalahoka yini wanuna loyi a jahela enkoveni wa rifu.
Laha a ndzi tshamile kona, nenge wa mina wu ve wu phendla saka leri a ri ri ni ngati kutani ku vonaka nhloko ya xihlangi.
Ndzi sungurile ku dzuka nyuku hi ku chava. Mbilu yi ba hi swigingi wonge a ndzi phikizana ni hanci hirivilo. Ndzi twe wongeku ngo va ni loyi a ngakotaka ku haha a ndzi susa ehenhla ka xibebe, kambe a ku ri hava loyi a vona khombo leri handle ka mina ntsena. Ndzi ehleketile ku tlula exibebeni, swikwembu swi ndzi arisa swi ku u nga ringeti mhaka yeleyo.
A hi salele hitikhilomitara letitsongo kufika etikweni ra ka hina. "Ndzi ta ya chika lahaya ...," ku huwelela mina eka muchayeri wa movha. U pfumerile hi nhloko. Lexi nga tlhela xi ndzi tsema nhlana hi leswaku endzhaku ka loko ndzi n'wi byerile leswaku ndzi ta chika ku nga ri khale, wonge a ndzi lo n'wi vanga matsutsumisele ya yena ya movha.
Xana munhu loyi a ta yimisa ku yini leswi a hi lo salela hi magoza matsongo ku fika laha a ndzi fanele ku chika kona?" Hi mina a ndzi tivutisa. Bvhumm ...! Movha wu hundza laha a ndzi fanele ku chika kona. Munhu hi loyi a hundzaka na mina! Ma yi vona mihlolo! Swarivala a swi heli.
Hooo ...! Hooo ...! Mi hundzile laha a ndzi fanele ndzi chike kona." Ku vula mina ndzi ri karhi ndzi nghenise ni voko laha ku nga ni muchayeri kambe a ndzi bakanya.
Chela mafurha! Chela mafurha!" Ku huwelela munghana wa yena.
Endzhaku ka ku famba mpfuka wo leha,movha wu tshikilepato ra xikontiri wuteka xipatwanalexi a xi kongoma emakhwatini. Hilaha ndzi nga swivona leswaku a ri ndzi xele kambirhi kumbe kanharhu. Movha a wo ndzi peperha kunene hikokwalaho ka magoji-goji.
Loko movhawuboha tibiriki ekusuhi nitamba ekule swinene ni miti ya vanhu, ndzi tlurile exibebeni tanihi mhunti ndzi tsema ndzi ri vona. Ha vambirhiva ndzi hlongorisile va ndzi khoma ndzi nga si ya helo. Va ndzi pfinyela ehansi.
Va ndzi bohile milenge ni mavoko ndzi ri karhi ndzi tshomboloka-tshomboloka kambe a ndzi hlanganile ni swinkankanka. Laha a va khoma kona hi voko wonge a ko va nsimbi kasi i nyama ya munhu. Loko va vona leswaku ndza kalakala, va humesile lapi leri a ri lo pyi,hi ngativa ri hlohlelaendzeni ka nomuwa mina.
Mabanga lawa ya ngahumesiwa hi ku copeta ka tihloa yatlunyani mahlo. A ya ri ekusuhi ni ku khavangela mina hakunene.
Xihontlovila lexi xa malebvu xi te xa hayimisa banga, ndzo vona xi cukumeta banga ehansi, ha vambirhi va hlanula swirhendze. Ndzi kume wonge ndza lorha hikuva a ndzi ri kusuhi ni ku lela misava.
Ku fikile movha wa "Jeep" wa vahloti laha a ku ri ni Vantima vambirhi ni Valungu vambirhi va ri ni swibamu. Va hatle va tsema tintambhu ni ku susa lapi leri a va ri gandlile enon'wini.
Ti huma eka "Xirimela" hi F Rikhotso
Xana murunguri wa timhaka a lava ku vula yini hi nkarhi lowu a nga te: "Ndzi ya e ..."
Vula minchumu mimbirhi leyi chaviseke murunguri loko a ha ri endzeni ka xibebe.
Vanhu lava a komberile lifiti eka vona a ku ri vanhu va njhani?
Vula swilo swimbirhi leswi seketelaka nhlamulo ya wena ya 1.5.
Xana hi byihi vubihi lebyi vanhu lava a va chayela xibebe a va hamba va byi endla?
Vula swilo swinharhu leswi swi nga humelelela murunguri endzhaku ka loko a ringetile ku baleka ku nga si fika movha wa "Jeep"
Xana vahloti i vanhu va njhani?
... a a ri ni ntima wonge i xiringa.
Ndzi swi vona leswaku ri ndzi xele kambirhi kumbe kanharhu.
Ha vambirhi va hlanula swirhendze.
A ndzi ri kusuhi ni ku lela misava.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi u tsala NKOMISO wa ndzimana hi kwalomu ka marito lama ringanaka 80 - 90
Rhengu a tsakile ngopfu loko munghana wa yena Rhambu a fika a nga si n'wi langutela. Hi xihatla va sungurile ku petsa rhengu ra vona ro tifumisa va nga dzukanga nyuku. Nkata Rhengu u hatlisile a lulamisela nuna wa yenaswo lalela.
Endzhaku ko lalela Rhengu u tekile phepha na tipensele laha va nga ta tsala-tsala kona mafambele ya vona. Va twananile leswaku va fanele ku ya vutlela n'wankumi Mahlalela mali ya yena hinkwayo leyi a yi hlengeletile evhengeleni ra yena. Endzhaku ka swona va ta tsutsuma va kongoma endyangu wa Mahlalela va ya teka mpahla hinkwayo. Rhengu u tsundzuxile Rhambu leswaku Mahlalela a hi ximunhwana, u tshama a manile swigitsi swimbirhi. Loko munhu a lava ku kuma mali ya Mahlalelaa fanela ku n'wi wisaehansi hivholovholo. Rhambu a nga tsakeli leswaku va ya vutla vutomi bya Mahlalela. A va fanele ku n'wi hlenga va bula na yena ku kondza a rivala. Loko a rivarile va n'wi tlimbeletela ehansi va n'wi boha hi maridzwa, kutani va teka mali ya yena hinkwayo. Rhengu u file hiku hleka loko a twa rhengu leri kutani a ku: "Munghana, loko u lava ku kuma mali a wu fanelanga u chavaku halata ngati. Mahlalela u fanele kulahliwavhikireri loko hina hi lava mali."
Bulu ra tinsulavoya leti ri kamanyetiwile hi ku nghenelela ka nkata Rhengu, loyi a a va yingiserile loko va ri karhi va petsa rhengu ra vona. Nkata Rhengu o mukisana na vona a va byela xo mita hi huku a ku: "Mi tshamela ku tenga hi ku vutla mimoya ya vanhu. Xana ku khoma wa mulungu mi hluriwa hi yini? Rhengu a wu kolwanga hi lembe leri u nga pindzula ejele"?
Wansati wa vanhu a nga ha yamitanga na marha. Rhengu a vindluka, xivungu xa le byongweni bya yena xihundzuluka xikomba nhlokoya xona exikosini. A tlulelansati wa yena hi vukarhi byo chavisa a n'wi fumbutela hi swivuri. N'wana wa Rhengu wa xisati a nga ha yimayimanga loko a vona mana wa yena a himeteriwa. Ntombi ya Rhengu yo bakiti ra mati yo vila nhe, yi ku phyavaa, ka tata wa kona. Rhengu o na kolola leswi a bokoxela ku fana na nguluve loko yi tlhaviwa, kambe a tshwile swinene. A n'wi karapile n'wana wa yena.
Ti huma eka "Ririmi ra Manana hi S.E, Mushwana na M M Ndlovu
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamulaswivutiso leswi nga ta landzela.
Vanhu1 van'wana va swi kota ku hlayisa mali hi ndlela leyo hlamarisa. Loko2 ku ri Mgemi yena a a hlayisa leyi3tsongo hikuva o tshamela4 ku yi hangalasela lomu ku bejiwaka kona tihanci,5 muchayina na le byaleni.
Xihluvi xa mbulavulo xa ritora nomboro ya 1 i riviti kasi rito ra nomboro ya 2 i rihlanganisi. Vula swihluvi swa mbulavulo swa marito lamalongoloxiweke laha hansi:
yena.
hikuva.
Rito ra nomboro ya 3 i risivi-komba ra ndhawu ya 1, ri hundzuluxe ri va eka ndhawu ya 3.
Vumba xivulwa hi rito ra nhlamulo ya wena ya 3.2.
Hundzuluxa xivulwa lexi nga khwatihatiwa endzimaneni xi vaekankarhi lowu nga hundza.
Byalweni
Vumba xivulwahi ritora nomboro ya 4 u humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi yi kumekaka endzimaneni.
Vamavizweni i marito lama yelanaka kumbe ma fanaka hi tinhlamuselo. Tsala vamavizweni va marito lama landzelaka.
tshamela.
ntsongo.
XIVUTISO XA 4
Eka xivulwa lexi landzelakakutirhisiwile xigaririmi xa Xithathelo: Enkhubyeni a ku ri mphensa-mphensa ku pfumala ni vuphelo bya marha.
Tsala xivulwa xa wena laha eka xona u nga ta va u tirhisile xiga-ririmi lexi.
Xana rito ra "vuphelo" ri pfelela eka rito rihi?
XIVUTISO XA 5
Munhu loyi a rhangelaka vana va xikolo na vadyondzisi u vuriwa ...
Loko vanhu va Vantima va phahla va phahlela kwihi?
Munhu loyi a khomaka vanhu endzhaku ka loko va endlile vubihi byo karhi u vuriwa ...
Ndhawu leyi ku hlayisiwaka kona vavabyi yi vuriwa yini xana?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35] NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93421VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ro Sungula)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A,B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tsala hi Xitsonga lexi ringanisiweke.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu hlayeka.
Hlaya swivutiso hi vukheta u nga si swi hlamula.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1 XIKAMBELA -NTWISISO
Hlaya ndzimana leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
Endzhaku ka mavhiki mambirhi ... ku gevengiwile nhwanyana, Maxangu na vanghana va yena va kumeka va ri karhi va luka manu yo tisirhelela eka maphorisa. Va tshamile etaleni ra malakatsa ya mimovha.
MAXANGU: Mpfundla wa le rihlampfini a swi olovi ku khomiwa hi timbyana.
XIWINISI: Hikokwalaho ka yini xana?
MAXANGU: Tatana u tikomba a ndzi tshemba swinene. Leswi ndzi swi lemukile hiloko a ndzi yimelela eka manana a vula leswaku ndzi n'wana wo lulama ni ku rhula.
CHOKOCHA: Vatswari va hi rhandza hinkwerhu. Mhaka leyi hi lavaka ku yi twisisa laha hileswaku xana tatana Matsilele a va tshuki va fayile tandza u langutile ke ?
MAXANGU: Xivutiso lexi xi kombisa leswaku vutoya byi xanisa mapfalo ya wena.
Hambi u nga ya kwihi na kwihi u ta tshama u wu byarhile.
CHOKOCHA: Ndzi vutisa leswi hikuva fokisi tata wa Maxangu hi yena a khomeke nandzu lowu. Phorisa ro tshembeka ka ta vugevenga exitichini xa Malamulele hi yena.
MAXANGU: (A n'wayitela) Kunene u tiyisile nandzuwe. Tatana u ndzi hlamuserile leswaku nhwanyana luya u file hikwalaho ka leswi xinkangana na xisakana xa nyongwa a swi phyandlekile. Vumboni lebyi byi kumukile endzhaku ka loko dokodela a kamberile ntsumbu.
MAXANGU: Yee..., a ndzi navela onge misava yi nga ndzi mita. (A miyelanyana) Hi fanele ku xiyaxiya loko hi ri karhi hi famba hikuva mahlo hinkwawo ya langutile hina.
XIWINISI: Xana ku na vanhu lava hi voneke loko hi ba no dlaya nhwanyana luya, ku tshovavhengele ra ka Masungwini na movha wa Falazake?
CHOKOCHA: Nhwanyana luya u lo tivangela rifu hikwalaho ka ntshiva, a xi nga ri xikongomelo xa hina ku n'widlaya.
MAXANGU; Xikongomelo a ku ri mali kambe rifu ri nghenelerile. Tatana u ri maphorisa ya ta khoma ntlawa wun'wana na wun'wana lowu kumekaka laha lokhixini. Xikongomelo xa vona i ku endla vulavisisi mayelana na vugevenga lebyi nga kona.
XIWINISI: Mina ndzi vona leswaku maphorisa lawa ya lava vuthala byo khoma hina. Hi lemukiwile manuku vandzuwe.
MAXANGU: Ee..., i ntiyiso. Tatana u vula ku ri ku na ntlawa wa vafana vanharhu lowu ehleketeriwaka ku va na khombo.
XIWINISI: Hi fanele ku cinca ndhawu leyi hi kuma kun'wana laha hi nga ta hamba hi hlangana kona.
CHOKOCHA: A swi nga pfuni nchumu hambi ho cincandhawu hikuva loyi a khomaka tlhari u dlawa hi rona. Lexi nga ta hi khomisa hi maphorisa a hi ndhawu kambe i swiendlo swa hina.
XIWINISI: Ee..., ndza swi tiva na leswaku mhunti yi fela etinyaweni kambe ya jinga yi bibinyuka loko vinyi va nsimu va fika na swigombo yi ringeta ku phunyuka rifu.
MAXANGU: (A luma nomo wa le hansi) Wena onge u ta hi vangela hasahasa! Leswi hi bohaka ku swi endla swa ku boha na wena! Hambi wa swi lava hambi a wu swi lavi! (A miyela a n'wi honolela) Lexi ndzi vonaka xona i ku cinca minkarhi ya hina yo hlangana. Ematshan'weni yo hlangana ninhlekani hi ta hamba hi hlangana nimadyambu.
XIWINISI: Madyambu ya nkarhi muni xana?
MAXANGU: Hi nkarhi wa le xikarhi ka awara ya nkaye na ya khume.
XIWINISI: A swi nga vangileswaku mahlo ya tatanaMatsilele ya pfuleka ya vona vubihi bya hina xana?
MAXANGU: Tshika mhaka yaleyo eka mina. Tatana a nga tirhi vusiku u ta va a etlele.
Va lelana va hangalaka
Vula vugevenga hinkwabyo lebyi endleke hi swivulavuri leswi.
Vula xivongo xa Maxangu.
Tatana wa Maxangu u tirha ntirho wa njhani na swona kwihi?
Xana swivulavuri leswi swi twananile ku endla yini leswaku swi tisirheleta eka vutlhala bya maphorisa?
Malakatsa ya mimovha i mimovha ya njhani?
Tsavula xivuriso lexi nga ni nhlamuselo yo fana ni leyi endzimaneni: Ku va munhu va n'wi kuma endhawini leyi a ri karhi a hamba a yiva eka yona minkarhi hinkwayo.
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka mayelana ni matirhisele ya swona endzimaneni.
Ku luka mano.
... u ta tshama u wu byarile.
... mahlo hinkwawo ya langutile hina.
A ndzi navela onge na misava yi nga ndzi mita.
Tsavula marito endzimaneni lama vulaka swo fana ni tinhlamuselo leti landzelaka.
Nghozi.
Vanakulorhi.
Tigolonyi.
Ina.
Hi ku vonaka wenahikokwalaho ka yini vafana lava va fanele ku cinca ndhawu leyi va hambaka va hlanganela eka yona?
Hikokwalaho ka yini tata wa Maxangu a tshemba n'wana wa yena?
Xana i mani loyi a tikomba a ri ni vutoya exikarhi ka vafana lava?
Xana Xiwinisi u vula yini loko a ku: "... mahlo ya Matsilele ya pfuleka ya vona vubihi bya hina xana?
Nyika ndzimana leyi nhloko-mhaka leyi fanelaka.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u tsala NKOMISO lowu ringanaka kwalomu ka 80 wa marito:
Leswi a a rhandza jomela u lo na ku gaa, vo n'wi tiki - tiki hi rona. A kukutlela nhlikanhi luwa wa hosi a nga wisi. Ri te loko dyambu ri rhenga a va a swi twile. U sukile a kongoma ekaya a ri karhi a tiyimbelelela. Leswi a wu ri mpfhuka, naswona a nga koti ku hatlisa, u fikile dyambu se ri lava ku tlomuta. U kumile mpandzwa wa yena wu n'wi yimerile. Leswi a ku xeviwa hi xa ngati u dyile a tilakatsa ni tintiho. Kambe leswi a a karhele, a a pfa a ku whii, rihlakahla ri ku lwe - lwe - lwe, ri wela kwala ndyelweni. A pfa a ku jovo, phaphara, sweswo - sweswo, mpandzwa wu kala wu ku bi! Loko a hetile a kombela madleke yo rhelerisa hi wona. Va n'wi nyikile, a ma kidyota hi makolo lamakulu. Loko a ku jomela ehansi vekiyani, o sungula ku hefemuteka. A ku lwii, swi tikomba leswaku a a dye ku tlula mpimo. Makhati mangari mangani o ngalava! Va n'wi nekanekile va n'wi yisa endlwini va ya n'wi lata. Ku etlela swi nga pfumeli. Va ehleketa ku n'wi dliva leswaku a hlanta. Kunene swi pfuna, ku va kona a nge hefu!
Ti huma eka "A hi dyondzeni Xitsonga" hi CP Nkondo
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela:
U te a ha fambisa sweswo, a ri karhi a tiphina hi ku valanga ntumbuluko, o twa gi, gi, gi, endzhaku ka yena. Loko a ku kelu, o nqwaa, na switetemba swimbirhi leswi a swi n'wi kongomile. Xikan'we-kan'we o milandzu yakwe khumbu, o vhela a ku thamu, a ku ri ntlhaa! A tsutsuma lero swirhendze swi ba xikosi loko swikun'wana swi himetela gomo. Vavanuna lavambirhi na vona vo hi kwala ndzhaku va nga tlheli. U te hi yena, hi yena, kwihi, xifuva xo sungula ku vila, matsolo ya rhurhumela ivi a ku pyatsa, ehansi. Vo ta ku n'wi gi, va n'wi boha milenge ni mavoko, va ku n'wi kapa, emakatleni va kongoma na yena endhuneni.
Rito"gi,gi,gi" endzimaneni iriencisi. Vumba xivulwa xa wena hi riencisi rin'wana leri u ri tivaka.
Rito "ehansi" i riengeteri ra ndhawu. Vumba xivulwa xa wena hi riengeteri ra ndhawu rin'wana leri u ri tivaka.
Yisa rito leri landzelaka evunyingini u tlhela u vumba xivulwa hi rona: Endhuneni.
Vumba swivulwa swa wena hi marito ba na boha u humelerisa tinhlamuselo tohambana na leti kumekaka endzimaneni.
Tsongahata marito lama landzelaka u tlhela u vumba xivulwa xin'we xin'we ha wona.
milandzu.
fambisa.
Rito "loko" endzimaneni i rihlanganisi. Nghenisa mahlanganisi lawa ya faneleke eka swivandla leswi ahlameke.
Ndzi ta dya ... va swekile.
U biwile hi vavasati ... u na manyunyu .
Va hi hlamuserile ... va fika vhiki leri taka.
Ndzi n'wi himile ... u ni vuntswaka.
Phendla
Hlaya xivulwa lexi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela.
Ndzi ta famba na vona loko va fika.
Tsala rito-fularha ra rito leri nga nkhwatihatiwa u tlhela uvumbaxivulwa hi rona.
Rito leri "fambelana" ri komba rhavi ra xihlamulana ra riendli. Hundzuluxa rito leri "vona" ri komba rhavi ra xihlamulana u tlhela u ri tirhisa exivulweni xa wena.
Sungula ku tsala xivulwa lexi landzelaka hi rito leri "loko". U nga engeteli marito ya wena eka xivulwa lexi."U ta famba na vona loko va fika mundzuku."
XIVUTISO XA 5
Nghenisa marito lama longoxiwekelaha hansi eka swivandla leswiahlameke swa swivulwa.
Misava yo tshwuka i ...
Byalwa byo bava ngopfu i ...
Tiko leri pfumalaka mirhi naswona ri ri ni misava i ...
Vulombe lebyo tsokombela swinene i ...
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35]
NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93422VMF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI YA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XIYENGE XA A
J.M. Magayisa: Xikolokolo Ngavu Ya Pitori
XIVUTISO XA 1
I ku tsemelana ka ndzhawu laha ku humelelaka eka matiko mambirhi hi ku tirhisa mfungho wo karhi.
I munhu loyi a nga na ntwela vusiwana.
Ndzilekana.
Lemukisa.
Ebibeleni.
(a) Rimisa.
b Rimiwa. 1
Eka ntila wa 6 ni wa 7 mutsari u vula leswaku vanhu lava va tirha ntirho wo fana.
Mutsari u vula leswaku va siveriwa ku tirhisana.
Nawu lowu wu hi kongomile hinkwerhu.
Mutsari u vula leswaku valungu va ta nghenelela eka timhaka ta Vantima.
Ndzelekano eka xitlhokovetselo lexi ri yimela nawu.
Mutsari u vula leswaku vanhu va kume ndlela yo burisana hambiloko va siveriwa.
Mutsari u vula leswaku laha matiko ya tsemelanaka kona ku tele masocha lawa ya nga rindza kumbe ku sivela vanhu lava taka va huma eka matiko man'wana handle ka mpfumelelo.
Swilumi leswi vulaka hi mutsari i masocha.
U hlamusela leswaku vanhu lava a va wu lavi nawu lowu.
Se i ndzelekano wa yini?
(a) Mimfumo.
b Varhangeri. 1
Hikuva vanhu lava hi vona va nga tisa ku hundzuka etikweni.
(a) Omisa.
b Miyela / Hlevetela. 1
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Ntshumbu lowu a va vulavula hi wona a wu ri wa Xixurhana.
(a) U dlayiwile hi Gemba.
b Emutini wa yena ekamareni ro etlela. 1
Hikuva u arile ku avela nsati wa yena Matixisa mabindzu.
A a va tshembisile ku va xavela swikanyakanya.
(a) Swi vula ku va ni nkateko.
b Ku lulamisa swilo swa ha olova.
Ku tshinya munhu a ha ri ntsongo
Ku lulamisa / lunghisa swilo swi nga si onhaka ngopfu.
c Ku ka munhu a karhata ngopfu. 2
Hi lero munhu a sungula hi ku etlela esangwini a vabya nkarhinyana.
Xihlovo xa vutomi.
A ri ri na swivoni lomu matlhelo ri tlhela ri n'wetsima.
Swi vula ku tixisa hi swilo swo karhi leswi u kalaka u nga ri na ntiyiso wa leswaku u ta swi kuma.
A a ambarile kokwa wa majasi, enhlokweni a ambarile xihuku lexi a xi lo siya mahlo na tinhompfu ntsena.
A endla xikhongelo xo koma.
A ta titshamela a nga ha tirhi nchumu a dya leswi a nga swi tirhela.
Xikhutu lexi xi nga na Matisixa embilwini i xa leswaku wa vilela kumbe u ni xivilelo xo lava vhengele leri vitanaka hi yena.
Eka Makokisi a va ri na khefi yin'we na vhengele rin'we leswi vulaka leswaku a va ri na mabindzu mambirhi ntsena.
(a) Langutelo ra yena a ri nga ri langutelo ro komba ku tsaka kambe a n'wi languta hi ndlela yo ka yi nga ri kahle yo biha.
b U vula leswaku namuntlha vo dya swakudya swo nyawula leswi va nga swi tirhela hi mandla ya vona a nga kona loyi a va lwisaka loko va dya hikuva va lo tirha.
c Swi vula leswaku munhu a nga kolwi hi leswi a nga na swona. 2
Hi swona a ta pfumela ku rhandzana na Xixurhana hikuva loko hi hlaya hi n'wi twa a ku wanuna wa xitsutsu xo fana na Xixurhana loko o n'wi gangisa u ta pfumela leswaku a ta dya mali leyo tala va nga na yona.
Hi leswaku rifumo ra vona ku ta dya makoti ya Mananga.
Mihloti a ri na vana va mune.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Ra ku kombela vito ra n'wana.
Hi swona u kumile nhlamulo leyi eka yona a ku ri na mapapila yo hambana.
A ya hlamusela xihundla xa ku yena a nga nchumu.
Va ta boha hi n'wana.
A famba a tlhelela eka vona na n'wana.
Wena Beauty ndzi tihlawulerile wena khale.
A ri mudyondzisi.
A wu fanele ku teka nsati wo dyondzeka mi ta fanelana.
Ina, swi n'wi pfunile hikuva ha rona u kotile ku vona leswaku a nga ri nchumu eka
Fumani.
"Timhaka leti hinkwato ti ndzi kombile xikan'we leswaku mina ndzi wa matshopetani."
Matshopetana, ri yimela swilo swo ka swi nga ri swa nkoka, swo huha kumbe swo hungasa hi swona.
Tingana
Tingana ri yimela vito ra Ntsendzeleki, leswaku ku xaniseka ka yena eka Baloyi u ta kala a khoma hi tingana a famba.
Hukuri.
Ku njhani Ntiyiso.
(i) I ndlela yo tiyisisa leswaku n'wana i wa yena a swi kanakanisi na katsongo.
Hikokwalaho ka ku va Fumani a tihlawulerile khale loyi a lavaka ku n'wi teka.
U sungurile ku tibyela leswaku ku hava xa vukati bya laha.
U ri yena na xigangu xa yena a vo va swihlangi swimbirhi.
Ya yimele ku kombisa leswaku a hi muti lowu a ta tshama eka wona, naswona a ha ri munhu loyi a nga ndleleni.
Ntiyiso.
Mbilu.
Xifuva.
Wu yimela ku va a tipaluxa hi yexe xihundla xa yena erivaleni, a nga titwi, handle ko va a byerile Ntsendzeleki timhaka ta yena ta manyala ya papila leri a nga ri tsala.
Ya yimela ku komba leswaku hakunene Fumani a rhandza Beauty ku tlula
Ntsendzeleki hi moya wa yena hinkwawo na loko a etlela a lorha yena ntsena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
Freddy Rikhotso: Mfuwo Wa Rixaka / Xa Mina 1 Tinyeleti
XIVUTISO XA 4
A ya olova.
A swi endliwa hiloko munhu a ya khoma.
(i) Tihuku.
Hikuva a swi okelana ndzilo. / Tihuku a ti lava ku swi tirhisa.
Tihuku ti lahlile swigerho, kutani ti sungula ku handza etaleni, ninhlekanhi.
Swikhwezana swi bohe makungu yo dlayetela swiciwana swa tihuku, loko swi vona swi famba ni mbhaha.
Mbhaha.
A swi fanele swi fika swi juma swi pambula xiciwana.
Tinsimba i vanghana va swikhwezana lava va nga rhambiwa ku ta pfuneta ku dlaya vana va tihuku nivusiku.
(i) Etaleni
Hikuva ta ha lava swigerho swa swikhwezana leswi ti nga swi lahla.
(i) Rivengo.
U vula leswaku khale ka khaleni.
A ku ri hlengeletano wa swiharhi leswaku swi ta thyiwa mavito.
(i) Mhisi.
v Nguluve ya nhova.
vi Mbhongolo. 3
U endlile leswaku xin'wana na xin'wana a xi nyika vito ra xona hi ku xi lerisa, xik.
wena u mhisi."
A fanele hi siku leri landzelaka a swi vutisa hi xin'we - xin'we, ku endla ku kuma loyi a ha tsundzukaka vito ra yena.
"Loyi a nga ta rivala hi! U ta xi kuma xa ncila wa bulubulu!"
Mhisi.
Mbhongolo.
N'wanghala a hlundzukile swinene, u sungurile ku koka-koka mbhongolo hi tindleve.
N'wanghala u koka-kokile tindleve ta mbhongolo ku kala ti kula ku fikela leswi ti nga xiswona ni namuntlha.
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
XIVUTISO XA 5
A ri nhloko ya xikolo etikweni ra ka Manghovo.
(i) Madokodela.
U kombele leswaku va n'wi amukela leswaku a ta sungula vutshunguri bya yena exikarhi ka tiko leri.
eZimbabwe.
U dlayiwile hi nyimpi leyi nga va kona hi 1974.
Dlamini u tile na mana wa kwe, va fika va tshamanyana eMessina va nga si hundzela ePitori.
U va hlamusele leswaku mapapila ya yena ya tshwile na movha wa yena lowu wu nga hisiwa hi tinsula voya.
U tivisile vanhu va muti leswaku tihakelo a ti ta tlakusiwa.
(i) Ku durha ka mirhi.
ii Ku tlakuka ka muthelo wa swixaviwa. 1
U vule leswaku a nga ha ta kota ku tshungula vanhu hi xikweleti hikuva a swi n'wi durhela.
Maveriveri ya leswaku dokodela a ri na xigangu kwala tikweni.
U vule leswaku yena a nga lavi ku thyakisa byongo byakwe hi miehleketo leyi a yi ri yimbisa ya vanhu va le ka Manghovo.
Vavabyi va lerisiwile ku ta va hlambile swinene eka dokodela hikuva a karhele ku nuhetiwa hi minyuku. Vana vona a nga ha lavi no va vona.
A va n'wi nyangatsa hi marhimila na rihlakahla.
Hikuva Dlamini a nghenile etikweni ra Manghovo hi vumbhoni byo hemba, naswona a nga ri dokodela leyi a yi ri ya ntiyiso, tlhelo u boxile na leswaku yena u dyondzile vudukodela bya yena eYunivhesiti ya Uganda laha a vulavula mavunwa eka vaaka-tiko.
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40]
NTSENGO: [80]
<fn>93422VMF2006.txt</fn>
-2/2U NDZAWULO YA DYONDZO YA LE GAUTENG XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1 Xikolokolo Nguvu Ya Pitori: J.M. Magayisa Vutlhokovetseri:
Jaha
2 I xiphato lexi phatiwaka hi munhu hi yexe.
1.3.1 I xiphato lexi hlamuselaka xitori. Xiphatoxotano xi nahungu leri nga ni masungulo, xikan'we na mahetelelo. Xiphato xotano xi na ximunhuhatwa na swin'wana swimunhuhatwa.
Sonete: Loko xiphato xi ri na mintila ya 14.
Xiphato xa xirilo: Xiphato xa xirilo laha muphati a lelaka murhandziwa wa yena. Mbilu ya vavaswinene hikuva u lahlekeriwile.
Xiphato xa vuyimbeleri: Xiphato lexi phatiwaka hi munhu hi yexa. Muphati u phofula hinkwaswoleswi nga embilwinihi ku phata kumbe ku yimbelela.
Xiphato xa xirilo.
Xi vulavula hi Jaha leri ngo tshama ntsena ri nga ti karhati ri yimayimeka ri lava ntombihikuva na nkarhi wari siya wo teka nsati.
U lava leswaku ri tshika ku tshama ri nga endli nchumu.
1.7.1 Jaha ri nga pfumelerinkarhi wu famba ntsena ri nga endli nchumu.
Jaha a ri sungule ku gangisa vanhwana va nga lo tala etikweni.
6 - Xithathelo 10 -Xithathelo
1.9.1 Ku lava ku wa.
Xo phasa tinhlampfi hi xona.
Xikepe.
Pfuka u tirha.
Phaphama, endzaku ka loko u etlerile.
I nsimu laha ku byariwaka timanga.
Mudyondzi u ta pfumela kumbe a kaneta ivi a seketela hi matwisisele ya yena.
Xik: Ina, ku lemukisa ngopfu-ngopfu munhu loyi ndzi n'wi vonaka a siyiwa hi nkarhi hikuva a titshamerile a nga lavi ku endla matshalatshala yo kuma leswi a swi lavaka.
Ta mune.
Jaha a ri tikumele ntombi, hambi yi nga sasekanga,a swi nge fani u ta va a kumile nsati na yena.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
Emutini wa Hlamalani.
Nsati wa yena u n'wi xavele xigevenga xi n'wi dlaya hikuva nsati u n'wi kombele vhengele rin'we a nganyikiwanga, kutani a endlela ku sala na mavhengele hinkwawo ya va ya yena.
Saleleni, ntanga ntlhanu.
Gemba.
Hi ku dlaya muchayeri wa bazi, kotara ya rifumo.
Vatsoniwa na swidyuhati swa Vatsonga.
Tirhisiwa khume ra malembe hi ku landzelelana endzaku ka rifu ra Xixurhana.
2.14.1 Ntswalo wa kotara yo hetelela.
Rirhandzu ntsena.
Nkulukumba Khosa.
Pfumela, ri thyiwe kahle hikuva leswi Matixisa a swi n'wi dlayisa torha, ku nga rifumo ra Xixurhana a nga swi kumanga..
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3 Hungu tsalwaNtsendzeleki: G.S. Khosa
Ku susa vusiwana bya ka vona.
A nga rhumiwanga ku va a tika emirini. A nga na mali N'wamasinga yo hakela ni swibedlhele loko Ntsendzeleki o tshuka a vabyile. (Choose one)
3.6.1 Ntiyiso.
Tingana
Vanhu a va fanele ku etlela enhoveni hikwalaho ko aleriwa ku nghena enkomponi.
Manana Nkothasi, tshwuka (rhoko) na ntanghu yo basa.
Hikwalaho ko karhata ka yena.
Ku va a tshike mbyana ya vona yi tlumbiwa hi movha yi fa.
Wo endla tiya, enkomponi.
Masana.
U kombele ku rivaleriwa ka hinkwaswo a n'wi endleke swona.
U lava yindlu va ta tshama hinkwavo na n'wana wa vona.
Mudyondzi u ta pfumela kumbe a kaneta kutani a seketela hi leswi a swi kumeke etsalweni. Xik, Ndza pfumela ri thyiwe kahle hikuva hi kuma Ntsendzeleki a rhendzeleka tiko a nga tivi leswaku u ya kwihi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
XIVUTISO XA 4 Swirungulwana Ntlhontlho: W.R.Chauke
Byanyibya ritlangi. Swihlahla swi hisiweke hi mumu. Ku tele timbyana to ondza. A ku na xikontirhi epatwini, ritshuri ntsena. Ku na xinyaminivusiku, ko va na timboni timbirhi. Switandi swi ringene tindlu ntsena.
Bibele.
Nyeleti.
U lerisiwe ku tikhoma.
Magidi-nharhu.
Ku engetela dipoziti ya movha.
U suleke nyonga. Kumile swivati swimbirhi exikandzeni.
Tibiriki, Mathayere ya hlakarile.
Ku gangisa nsati wa Rikhotso.
Rikhotso a bohiwe ku hakela hinkwato timali ta xibedhlele na madokodela ya Mthovu. Ku hakela masiku ya Mthovu a nga tsandzeka ku ya ntirhweni. Ku tlherisela R 70-00 nh'weti yi nga si hela.
Eku holeni ka mudende, xi ta hlula ndlala ni ku tsakisa vatukulu va xona.
Swikhekudyana swi nyike vumbhoni byo hambana.
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
XIVUTISO XA 5 Mfuwo wa rixaka Xa mina i tinyeleti: Freddy Rikhotso
Garingani wa Garingani.
Hikuva vanhu va hetile mintirho ya vona ya siku.
Loko n'wana wa kona a loveriwe hi vatswari.
Mukhegula, Vatukulu.
Ku nandzihisa ntsheketo. Ku lota miehleketo ya vayingiseri leswaku va ta kota ku twisisa mhaka ya nkoka leyi landzelaka. Vayingiseri va nga hatli va karhala hikuva ku tsheketiwa nivusiku.
5.9.1 Mitsheketo-hlamuselo ya ntumbuluko wa swiharhi.
Mitsheketo xidzi.
5.10.1 Loko u lombe swa van'wana hatla u swi tlherisela ka vinyi va swona.
Ku tshembeka hi swona swi akaka ntwanano exikarhi ka vanhu.
Vanharhu, Chavani.
Va phahla swikwembu swa vona.
Exikarhi ka vusiku.
Ndhawini yintshwa kwale ka Chavani
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40] NTSENGO: 80
<fn>93422VQF2005.txt</fn>
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri vumbiwile hi swiyenge swa ntlhanu, xiyenge xa A, B, C, D na E.
Hlawula swivutiso swimbirhi ntsena.
Hlaya u twisisa u nga si hlamula.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu khenseka.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 1Xikolokolo Nguvu Ya Pitori : J.M. Magayisa
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso swa xona.
NDZILEKANA
U nga kali u ndzi tsundzuxa we musamariya wa Musa.
Ndza wu vona ndza wu tiva.
Wu hingakanye nsimu ya wena na ya mina,
Mina ndzi rima ndzi vuya lahaya,
Na wena swi tano,
U rima mavele,
Ndzi rima mavele,
Hinkwerhu hi rima mavele,
Mpfula yi hi nela hinkwerhu;
Vona, yi tsakamise nandzilekanawa hina.
Huwelela kunene ndzi ta ku twa,
A ndzi swi koti ku ku vona;
Byanyi bya ndzilekana byi tlhumile,
Byi ta hlayisa ni swilumi.
Nhova yi ta fohla yi dya mavele ya hina.
Mina a ndzi wu lavi,
Wena a wu wu lavi,
Se i ndzilekana wa yini?
A hi nkhensi mimfumo ni varhangeri va yona.
Ndza wu vona ndza wu tiva.
Hlamusela rito ndzilekana leswi ri vulaka swona.
Xana musamariya wa musa swi vula yini?
Boxa rito leri nga tirhisiwaka ku hlamusela ntila wa 3.
Nyika mavizweni wa rito tsundzuxa.
Boxa ndzhawu leyi hi nga kumaka musamariya wa musa.
Yisa rito rima eka marhavi lama ya landzelaka. (a) Rhavi ra xivangelo. (b) Rhavi ra xitwisiwo. (c) Rhavi ra xivuyevuye. (d) Rhavi ra xidzimelo.
Hlamusela mintila ya 6 na 7 leswi yi vulaka swona.
Hlamusela ntila wa 3, leswi wu vulaka swona.
Hlamusela ntila wa 9, leswi wu vulaka swona.
Xana mutsari u vula yini hi ntila wa 15.
Xana rito ndzilekana eka xitlhokovetselo lexi ri yimele yini?
Boxa leswi ntila wa 11 wu vulaka swona.
Hlamusela ntila wa 13 leswi wu vulaka swona.
Hlamusela swilumi leswi a swi vulaka mutsari.
Xana mutsari u hlamusela yini hi mintila ya 16 na 17.
Tsavula ntila lowu wu kombisaka ntshikelelo wa leswaku nawu lowu a va wu lavi, eka ndzimana yo hetelela.
Boxa vanhu vambirhi lava mutsari a hi tsundzuxaka leswaku hi va khensa eka ndzimana yo hetelela.
Hikokwalaho ka yini mutsari eka ntila wa 19 a vula marito lawa.
Tlhantlha rito musamariya u ri yisa eka riviti-nkatsano.
Yisa marito lama landzelaka eka marito-fularha.
a Tsakamisa b Huwelela c Tsundzuxa 1 1 1
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
NTLANGU
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi yi nga laha hansi, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Mihloti: Mina ndzi hlamarisiwile hi bokisi ra kona lera swivoni lomu matlhelo. Ku n'wetsima a ro be! Phela wonge ntsumbu lowu a wu ri endzeni ka rona wu ngo huma wu vulavula na hina.
Xana ntsumbu lowu a va vulavula hi wona a ku ri wa mani.
Xana ntsumbu lowu a wu tshama kwihi?
Xana munhu loyi u lovise ku yini, naswona u lovele kwihi?
Boxa xivangelo xa leswi munhu loyi a fela xona.
Xana Tsundzuka a ri wa ka mani?
Xana Saleleni ni munghana wa yena a va tshembisiwile ku xaveriwa yini hi mufi loko va pasile.
Hlamusela leswi swivulwa leswi swinharhu swi vulaka swona.
a Ku tlhaveriwa hi sana. 2
b Ku songa rigogo ra ha tsakama. 2
c Ku leva bya xivatlankombe. 2
Xana vavasati lava va ri rifu ra ntiyiso hi leri ra njhani?
Loko va ya emahlweni no vulavula vavasati lava va ri u dunge xihlovo xa yini?
Hlamusela bokisi ra mufi leswi a ri ri xiswona.
Xana xigevenga lexi a xi ri xa ka mani?
Xana vito ra Matixisa swi vula yini? Hlamusela hi ku komisa.
Xana Gemba loko a ya dlaya Xixurhana a ambarile yini? Hlamusela.
Xana Gemba u lerisile Xixurhana leswaku a endla yini a nga si n'wi dlaya.
Xana Xixurhana u vula yini loko a ku: "A ndzi ta nava milenge ndzi tshwatsa swa mandla yanga."
Xana Matixisa u na xikhutu xa yini embilwini?
Eka Makokisi a va ri na mabindzu mangani?
Nyika tinhlamuselo ta marito lama landzelaka:
a A n'wi tlhave hi tihlo ra le masin'wini. 2
c Phela mbilu ya munhu i lwandle. 2
Xana Mihloti a a ta pfumela ku va nsati wa Xixurhana loko a n'wi kombela ku va va aka muti swin'we.
Tsala xivulwa lexi xi seketelaka leswaku Xixurhana na Matixisa a va fumile, naswona rifumo ra vona a ri ta dya hi vanhu ntsena.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Hambi leswiama ngatsaleriwangamina mahungu lawa, a ya humese xihundla xa ku mina a ndzi nchumu ... Wena Beauty ndzi tihlawulerile wena khale! Ntsendzeleki na mina hi ngo boha hi n'wana! Papila rero u ri kumeke u nga ri veki embilwini". Wa swi tiva leswaku u ta karhala a famba na n'wana wa yena.
Xana papila leri Ntsendzeleki a tsalele murhandziwa wa yena a ri ri ra yini?
Xana Ntsendzeleki u hetelerile hi ku kuma nhlamulo ya papila leri, tsala hi swona / a hi swona, kutani u seketela nhlamuselo ya wena.
Boxa vito ra xigangu xa murhandziwa wa Ntsendzeleki lexi a a tshama na xona exikolweni.
Xana mahungu lama a ma tsariwile epapileni a ya hlamusela yini?
Boxa nchumu lowu a wu ta boha Ntsendzeleki na xigangu xa yena leswaku rirhandzu ra vona ri tiya.
Boxa marito lawa ya seketelaka leswaku Ntsendzeleki u ta karhala a pepetseka na ro.
Xana nuna wa xigangu xa murhandziwa wa Ntsendzeleki a tirha yini?
Boxa marito lama a ya kombisa leswaku mhani wa Fumani a nga amukeli Ntsendzeleki endzhaku ka loko n'wana wa yena a pfumerile nandzu.
Xana ku ya emahlweni no hlaya papila leri a ri nga tsaleriwanga yena ku n'wi pfunile? Tsala ina / ee, kutani u seketela nhlamuselo ya wena.
Boxa marito lama Ntsendzeleki a nga ya vula endzhaku ka ku heta ku hlaya papila leri.
Hlamusela leswi rito matshopetana ri yimelaka swona?
Boxa vito leri Ntsendzeleki a nga ri thya n'wana wa yena.
Boxa leswi nhlamuselo ya vito leri yi yimelaka swona.
Boxa nhweti leyi Murhandziwa / xigangu xa Ntsendzeleki xi nga vuya hi yona exikolweni.
Boxa marito lawa Ntsendzeleki a nga ma twa eka xigangu xa yena loko xi ri karhi xi tlangisa n'wana.
Hlaya ndzimana leyi landzeleka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Mapfuxelelo ya yena ya ku kunjhani Ntiyiso ya nga yimela tindlela timbirhi: yo sungula ku nga ndlela ya ku tiyisisa leswaku i ntiyiso wa leswaku n'wana i wa yena a swi kanakanisi na katsongo. Ndlela ya vumbirhi i yo yimela leswaku Ntsendzeleki u ta karhala a famba na n'wana wa yena hikokwalaho ka ku va Fumani a tihlawulerile Beauty. Khale ... hi siku leri ndzi sungurile ku tibyela leswaku ku hava xa vukati bya laha! Minana Fumani a ho va swihlangi swimbirhi, xa vunharhu hi loyi wa n'wana wa hina.
Boxa tindlela timbirhi leti ti nga yimelaka mapfuxelelo ya xigangu xa Ntsendzeleki ya ku kunjhani ntiyiso.
Hikokwalaho ka yini xigangu xa Ntsendzeleki xi vula marito lawa.
Xana Ntsendzeleki u tibyerile yini endzhaku ka loko a twile marito lawa ya Ntiyiso.
Xana u hlamusela leswaku yena na Fumani a va endla yini?
Hlamusela marito ya "ku hava xa vukati bya laha" leswi ya nga yimela swona.
Boxa vito ra n'wana wa Ntsendzeleki leri ri thyiweke hi tata wa n'wana.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Ndzi twe mbilu ya mina yi tlhava kambe ndzi nga tivi leswaku hikokwalaho ka yini ku vava loko ndzi ku tweke a ndzi tivi leswaku ku fana na yini? A ndzi tiva xifuva xa mina xitaleriwa hi moya lowo hisa ... Beauty - Beauty ndzi tshike ndzi etlela mani! I ku dyondza ka yini? Minyaa ... Minyaa ...!
Boxa xilo lexi xi kombisaka vanhu kumbe lexi vanhu va twaka / vonaka hi xona leswaku ku na mhaka yo karhi yo biha leyi yi nga ta humelela.
Boxa xilo lexi Ntsendzeleki a xi twa xi taleriwa hi moya wo hisa.
Hlamusela norho lowu wu nga lorhiwa hi xigangu xa Ntsendzeleki.
Hlamusela vuyimeri bya norho lowu wu lorheke hi xigangu xa Ntsendzeleki.
Xana marito ya "ndzi tshike ndzi etlela mani!" ya yimele yini?
Xana varhandzani lava vambirhi a va tshamisisa ku yini exikolweni.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Mina Ntsendzeleki wa vanhu ndzi swi tiyiserile leswi. Sweswi se swi ndzi karhatile. Ndzi famba na rona. Timhaka ta wena na Beauty ti ndzi karhatile. Ku ku tengisa tona a swi nga ndzi pfuni nchumu. Ndzi ta ku rivalela hambiloko swi ta ndzi tikela uendlile xilondzo embilwini ya mina.
Tsavula xivulwa lexi xi kombisaka swinene leswaku Ntsendzeleki u thyiwile vito leri hi ku yimela mahanyelo yo vava lawa a ri na wona.
Tlhela u tsavula xivulwa lexi yimelaka vito ra yena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
Freddy Rikhotso: Mfuwo Wa Rixaka / Xa Mina I Tinyeleti XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Khale wa khaleni,
Loko maribye ya ha olova,
Loko munhu a ya khoma.
A swi ri vanghana.
A swi hanyisana.
Siku rin'wana tihuku ti ku eka swikhwezana;
Hi lombeni swigerho swa n'wina
Hi ta mi vuyisela loko hi hetile ku swi tirhisa."
Swikhwezana swi ku: "Hi swona,
Mi to swi hlayisa,
Mi swi tlherisa loko mi swi tirhisile."
Kunene tihuku ti tekile swigerho,
Ti ya swi tirhisa,
Ti hlwela ku tlherisa,
Swigerho swi kala swi nyamalala.
Tihuku ti sungula ku handza etaleni ninhlikanhi,
Ti handza, ti handza, ti handza.
Loko ri pela ti ya etlela eswihahlwini,
Loko ri xa ti ya emahlweni no handza etaleni.
Swi sungula ku londza eka tihuku,
Tihuku to hlamula ti ku:
Ha ha lava etaleni,
Mi nga heli timbilu,
Loko swi kumekile hi ta mi tlherisela"
Swikhwezana swi tlhela swi yimanyana,
Kambe swigerho ko fana ni kwala.
Naswona swikhwezana swi yime nkarhi wo leha,
Swo boha makungu yo dlayetela swiciwana swa tihuku,
Loko swi vona swi famba ni mbhaha,
Swo fika hi ku juma swi pambula xiciwana,
Swi haha na xona.
Ku khoma tihuku nivusiku,
Rivengo ra tihuku ni swikhwezana,
Ra ha ri lerikulu ni namuntlha.
Ni namuntlha tihuku ta ha handza etaleni,
Kumbexana ri ta va kona,
Leswaku vulala bya tihuku ni swikhwezana,
Byi ta hela.
Boxa leswi khale maribye a ya swi endla.
Xana swilo leswi a swi endliwa hi yini?
Boxa swilo swimbirhi leswi a swi ri vanghana.
Xana tihuku ti lombile yini eka swikhwezana.
Hikokwalaho ka yini swikhwezana swi lombile tihuku swilo leswi.
Xana ku humelele yini hi tihuku endzaku ka loko ti ta va ti lombile swilo leswi.
Boxa ndzhawu leyi tihuku a ti etlela kona.
Hlamusela leswi swikhwazana swi nga swi endla loko swi sungula ku vona leswaku tihuku a ti tlheleriseli swilo leswi.
Xana huku ya xisati yi vuriwa yini?
Hlamusela maendlelo lawa swikhwezana a swi fanele ku endlisa xiswona loko swi lava ku dlaya vana va tihuku.
Boxa vanghana va swikhwezana lava va nga rhambiwa ku ta pfuneta ku dlaya vana va tihuku.
Xana vanghana lava va swikhwezana a va fanele ku tirha ntirho lowu hi nkarhi muni?
Yisa marito lama landzelaka eka vundhawu.
i Tala. 1
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ra Vumbirhi) 934-2/2 K 11
Xana hikokwalaho ka yini tihuku na namuntlha ti kumeka ti handza etaleni.
Hlaya tindzimana leti landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa tona.
TINDLEVE TA MBHONGOLO
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Hi lembe ra ngoma ya timbyana,
Tindleve ta mbhongolo,
A ti nga kulangi hi ndlela leyi ti nga xiswona namuntlha.
Ku kula ka tona,
A hlengeletile swiharhi swo hlaya,
Kutani a swi thya mavito,
A ku: "Wena u mbhongolo,
Wena u mhisi, mangwa,
Nhongo, xipene, nguluve ya nhova," sweswo-sweswo.
Ndzi yingiseni kahle-kahle,
Ndzi mi phakela mavito,
Ndzi lava mi nga rivali,
Mundzuku ndzi ta mi vutisa,
Ku kuma loyi a nga ta tsundzuka vito ra yena,
Loyi a ngata rivala hi!
U ta xi kuma xa ncila wa bulubulu"
Hi siku leri landzelaka,
Swihari leswi nga phaka mavito,
N'wanghala a sungula ntirho wa yena:
Wena u mani?"
Ndzi mhisi."
Wena?"
Ndzi mangwa."
Loyi a landzelaka?"
Ndzi nhongo."
Wena?"
Ndzi xipene."
Hi swona, wena?"
Ndzi nguluve ya nhova."
U tsundzuke kahle."
Wena! Vito?"
Ndzi ... Ndzi ..."
Hlamula! U ndzi dyela nkarhi,"
Ndzi ... Ndzi ... Mbho ... Mbho ..."
A koka-koka mbhongolo hi tindleve swinene,
A koka-koka mbhongolo hi tindleve a ku:
Vito ra wena u mbhongolo, vula ndzi swi twa!"
Ndzi mbho ... Mbho ... Ndzi mbhongolo,
N'wanghala a koka-koka tindleve ta mbhongolo,
Ti kula ku fika eka leswi ti nga xiswona namuntlha.
Xana loko mutsheketi a ku: "Hi lembe ra ngoma ya timbyana," u vula yini?
Boxa xiharhi lexi xi nga hlengeleta swiharhi leswin'wana.
Xana a ku ri hlengeletano wa yini leyi xiharhi lexi a xi rhambile?
Boxa swiharhi swinharhu leswi N'wanghala a nga swi thya mavito.
Hlamusela maendlelo lawa N'wanghala a nga ya tirhisa ku va a humelerisa nhlengeletano ya yena erivaleni.
Xana a fanele a swi vutisisa ku yini, ku vona leswaku swiharhi leswi swa ha tsundzuka mavito lawa swi thyiweke wona?
Tshaha ntila lowu kombaka leswaku loko swo kumeka swi rivele mavito ya swona u ta swi endla swona.
Boxa vito ra xiharhi lexi N'wanghala a nga sungula hi xona ku xi vutisa vito.
Xana hi xihi xiharhi lexi xi nga tsandzeka ku tsundzuka vito ra xona?
Xana ku humelele yini loko xiharhi lexi xi tsandzekile ku tsundzuka vito ra xona? Hlamusela.
NTSENGO WA XIYENGE XA D: Hlamusela leswi N'wanghala a nga swi endla loko a vona leswaku xiharhi lexi a xi swi koti ku hlamusela vito ra xona. [40]
Phendla
XIYENGE XA E
Ntlhontlho / swirungulwana: W.R. Chauke XIVUTISO XA 5
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Ndza kholwa leswaku u lava ku ta tirha exikarhi ka hina," ku nghenelela Tatana Gaveni, nhloko ya xikolo xa kwala tikweni.
I mani loyi a a vutisiwa marito lama nga ndzimanini leyi yi nga laha henhla.
Boxa swilo swinharhu leswi kumekaka ematikweni hinkwawo laha tiko rero ku kumeka swisiwana kumbe swigwili.
Boxa tiko leri a ri ri kusuhi na tiko ra Manghovo.
Boxa swilo swimbirhi leswi a swi pfumaleka eka Manghovo.
Boxa xilo lexi munhu loyi u n'wi boxeke eka (5.1.1) a kombelaka ku xi endla eka Manghovo.
Xana munhu loyi u n'wi boxeke eka (5.1.1) u velekiwile kwihi?
Xana ndzhawu leyi a nga velekiwa eka yona yi kumeka kwihi?
Xana tata wa munhu loyi u n'wi boxeke u kwihi? Hlamusela.
Hlamusela hi ta mhani wa munhu loyi u n'wi boxeke eka (5.1.1).
Xana munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena u dyondzile kwihi tidyondzo ta yena ta vudokodela?
Xana a ku ri nkarhi wa vamani lava a va fuma hi nkarhi lowo?
Hlamusela mhaka ya munhu loyi u n'wi boxeke mayelana na maphepha ya yena ya le xikolweni.
5.1.14 Boxa lembe leri swilo leswi u swi hlamuseleke eka (5.1.13) swi nga humelela hi rona. Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi, kutani u hlamula swivutiso swa yona.
Eku sunguleni ka lembe ra vumbirhi dokodela u tivisile vanhu va muti leswaku tihakelo a ti ta tlakusiwa. U vule leswaku leswi a swi vangiwa hi ku durha ka mirhi, ku tlakuka ka muthelo wa swixaviwa na "inflation".
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ra Vumbirhi) 934-2/2 K 14
Ku kombisa leswaku dokodela a a kuma mali hi matshungulelo ya yena eka Manghovo, boxa xilo lexi a nga xi xava.
Xana eku sunguleni ka lembe ra vumbirhi, dokodela u tivisile vanhu mhaka muni?
Xana ku tlakusiwa loku a ku vangiwa hi yini? Boxa swilo swinharhu.
Boxa mhaka leyi a nga hlamusela vanhu va tiko hi ta matshungulelo ya yena endzhaku ka ku boxa leswi u swi longoloxeke.
Hlamusela maveriveri lawa a ya vulavuriwa hi vaaka-tiko va ka Manghovo hi mayelana na dokodela loyi.
Hikokwalaho ka yini dokodela a tshikile ku nghena eka swihubyana hinkwaswo swa muti? Hlamusela.
Boxa mhaka leyi a nga lerisa vavabyi leswaku va yi endla.
Xana a nyangatsiwa hi yini hi vana lava.
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula xivutiso xa yona.
Gaveni u tlhelerile a ya tivisa hosi. A swi hlwelangi ku voniwa leswaku Dlamini a chava ku paluxiwa hikuva a nga ri dokodela.
Hlamusela xivangelo lexi xi nga endla leswaku Dlamini a nga yi enhlengeletanini leyi a yi rhambiwile ya madokodela hinkwawo ya tiko.
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40]
NTSENGO HINKWAWO: 80
MAKUMU
<fn>93422VQF2006.txt</fn>
XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila ra Vumbirhi)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri vumbiwilehi swiyenge swa ntlhanu A,B,C,D na E.
XIYENGE XA A
VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 1Xikolokolo nguvu ya Pitori: J.M. Magaisa
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Pfuka! Phaphama, Xalamuka evurhongweni, Khindlimuka u tivona. U ta bomba rini mbuyangwana? 5
Hundzuluka u languta matshangava ya vunhwana,
Bomba, pfuka u tivona.
Ri xile ri ku xele,
U nga pfumeleri tinguva ti ku hundza ntsena,
Jaha pfuka!
Xiya tinyenyana lomu henhla ka swihlahla,
Mama mikhuva ni swendlo swa tona,
U nga pfumeleri ngalava yi tlhekuka yoxe,
Tikumele xin'we xo fa tihlo. 15
Boxa vito ra Xitlhokovetselo lexi.
Xana Xitlhokovetselo lexi i xa muxaka muni?
Nyika tinhlamuselo ta switlhokovetselo leswi landzelaka.
Xiphato xa xirilo
Xiphato xa vuyimbeleri
Xi vuriwa yini xitlhokovetselo lexi laha mutlhokovetseri a lelaka murhandziwa wa yena, mbilu ya yena yi vavaka swinene hikuva u lahlekeriwile. Hlawula nhlamulo laha hansi.
Xiphato xa vuyimbeleri
Xiphato xa xirilo
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi u xi hlayeke laha henhla.
Hikokwalaho ka yini mutlhokovetseri a vula marito lama "Jaha pfuka."
Kun'wana ka xitlhokovetselo, mutlhokovetseri u vula yini hi mintila leyi landzelaka.
U nga pfumeleri tinguva ti ku hundza ntsena.
Hoxela njovo ya ku elwandle ra vunhwana.
I xigaririmi muni lexi mutlhokovetseri a nga xi tirhisa eka mintila ya 6na 10?
Nyika tinhlamuselo ta marito lama landzelaka.
Ngalava.
Khindlimuka.
Xalamuka.
Matshangava.
Xana xitlhokovetselo lexi xi nga ku pfuna kumbe ku lemukisa munhu un'wana? Pfumela kumbe kaneta ivi u seketela nhlamulo ya wena.
Mutlhokovetseri loko a vulavula hi tinguva xana i tinguva tingani hi nga na tona?
Xana Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku; Tikumele xin'we xo fa tihlo.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
NTLANGU
Mina ndzi hlamarisiwe hi bokisi ra kona lera swivoni lomu matlhelo, ku n'wetsima a ro be. Phela wonge ntsumbu lowu a wu ri endzeni ka rona wu ngo huma wu vulavula na hina.
Lava va vulavulaka laha henhla i vamaseve, kutani boxa mavito ya vona na swivongo.
Va vulavula va ri kwihi?
Ntsumbu lowu ku vulavuriwaka hi wona i wa mani? Boxa vito na xivongo.
Munhuloyi u n'wi boxeke eka 2.3 swi tise ku yini leswaku adlayiwa?. Nyika xivangelo.
Boxa vito ra nsati wakwe?
Xana mufi na nsati wakwe a va ri na vana vangani?
Boxa mavito ya vana lava na leswaku va le ka ntangha mani.
Hikokwalaho ka yini vana va xaveriwe swikanyakanya?
I mani loyi a thoriweke ku dlaya ekatsalwaleri? Boxa vito ra yena.
Xana vamaseve va sola mani eku dlayiweni ka munhu loyi va vulavulaka hi yena.
Eku avanyisiweni ka rifumo ebangi, kotara yo sungula yi avanyisiwele mani?
Xana yona kotara leyo sungula yi fanele ku tirhisiwa njhani?
Xana lava landzelaka va averiwe njhani rifumo?
1.14.2 Ntukulu loko o va kona. Matixisa.
Hi yihi mbhoni leyi a yi ri kona loko ku aviwa rifumo? Boxa vito, Xivongo na leswaku yi tshama eka lokixi rihi?
I mani loyi a hlayela nsati wa mufi xileriso xo aviwa xa rifumo, boxa vito.
Boxa vito ra bangi laha ku nga aviwa kona rifumo.
Xana maxaka ya mufi ya kumeka ya tshama kwihi?
Xana a ku humelele yini ebangi ku kala ku vitaniwa ambulese?
Xana tsalwa leri ri thyiwe kahle? Pfumela kumbe kaneta ivi u seketela.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [40]
XIYENGE XA C HUNGU-TSALWA
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi u hlamula swivutiso.
Vunghana bya Jaha leri a byi ri erivaleni swinene. Leswaku i munhu wo dyondzeka a swi nga kohli.
Fumani yena a dyondza kwihi, naswona a dyondzela yini?
Phendla
Hikokwalaho ka yini mana waNtsendzeleki a lava leswaku Ntsendzeleki a dyondza xikolo?
Vula mavito ya n'wana wa Ntsendzeleki.
Xana Hlamalani u pase ntangha mani, naswona ekaxikolo xihi?
Boxa vito ra ndhawu leyi Hlamalani anga siyaNtsendzeleki leswaku ata landziwa loko ri xa.
Hikokwalaho ka yini ndhawu leyo yi vitaniwa hi vitorero?
Vula vito ra mulungu ra Ntsendzeleki a a tirha ka yena.
Hikokwalaho ka yini a thyiwe vito rero?
I ncini lexi tiseke Ntsendzeleki exibedlhele?
Boxa vito ra xibedlhele xexo.
I mani loyi a tiviseke Ntsendzeleki hi ta rifu ra Hlamalani? Nyika vito na xivongo.
Hlamusela xikombela xa Fumani loko a ta va a vone Ntsendzeleki nakambe exibedlhele.
Xana tsalwa leri ra Ntsendzeleki ri thyiwe kahle? Pfumela kumbe kaneta ivi u seketela.
Boxa vito ra munghana wa Ntsendzeleki.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [40]
XIYENGE XA D
Mi ta ndzi endla yini.
XIVUTISO XA 4
Vanhu va le Tshinelani va tikomba va hlupheka kutani, vula swilo swa mune leswi seketela ku hlupheka ka vona.
Vula vito na Mufundhisi loyi Mthovu a nga ya emutini wa yena.
I buku ya muxaka muni leyi Mthovu a nga yi tirhisa ku tshaha loko a ri karhi a kombela eka mufundhisi?
Nyika vito ra nhwana loyi Mthovu a nga kombela ku nyikiwa yena hi mufundhisi.
Handle ka Mufundhisi, Mthovu na n'wana wa Mufundhisi i mani un'wana loyi a ri kona endlwini loko ku lwiwa.
Boxa vito ra gqweta ra Mthovu.
A ri ri siku muni leri Mthovu a nga ya eka Mufundhisi ha rona?
Xana siku rero vanhu va endlana yini?
Xana Mufundhisi endhzaku ko tengisiwa u lerisiwe yini?
Xana mali leyi a yi lavela ku endla yini?
Xana Mthovu na Xindlandlamuki a va sayinile ehansi loko va lombana mali?
Mthovu u vile a vaviseka njhani eka mhangu leyi?
Ehubyeni va vule leswaku movha wa nkulukumba loyi a nga bisana na Mthovu a wu onhake yini? Vula swilo swimbirhi.
Boxa n'hweti na lembe leri Mthovu a nga biwa hi muakelani wa yena Rikhotso.
Xana Rikhotso a a n'wi bela yini Mthovu.
Hikokwalaho ka yini khisimusi lembe rero ariphyamaeka Rikhotso, vula swivangelo swinharhu.
Xana xikhekudyana lexi a nga xi tlumba hi movha a xi vuya kwihi naswona xi tsakisiwa hi yini?
Hikokwalaho ka yini gqweta ra Mthovu ringakumanga ku tikeriwa eku kaneleni ka nandzu mayelana ni ku tlumbiwa ka xikhekudyana?
NTSENGO WA XIYENGE XA D: [40]
XIYENGE XA E
XIVUTISO XA 5 Xa mina i Tinyeleti: Freddy Rikhotso
Vula Masungulo ya Ntsheketo.
Vula Madlayisetelo ya Ntsheketo na leswaku ya vula yini?
Hikokwalaho yini ku tsheketiwahi nkarhi lowu boxeke eka 5.3?
Xana ku va ku humelele yini loko ko kala ku tsheketiwa ninhlikanhi?
Hikokwalaho ka yini loko hi tsheketa hi pfa hi yimbelela xinsin'wana? Boxa swilo swinharhu.
Xana mitsheketo leyi landzelaka i ya muxaka muni?
Nyama ya swisuti.
Boxa dyondzo leyi u yi kumeke eka mitsheketo leyi nga ka 5.9.1 na 5.9.2.
Hlaya marito lama nga laha hansi ivi u hlamula swivutiso.
Nkombo wa miti yi hlaseriwile hi mati ni maribye hi nkarhi lowu vanhu a va etlerile.
Xana i mani muteki wa swifaniso leswi hi swi voneke swa ntshava leyi nga mbundzumuxiwa hi mpfula.
Xana mpfula leyi yi nile hi lembe rihi?
Boxa nhlayo ya vavasati lava nga khandziya ntshava, naleswaku a va tshama ka hosi mani?
Xana va fike va endla yini enhlohlorhini ya ntshava?
Xana Vavhenda a va hamba va endla yini eka ntshava leyi?
Xana mpfula yi nile hi nkarhi muni?
Xana xinambyana lexi nga pfuriwa hi ndhambi a xi cheleta nambu wihi?
Boxa vito ra nkwama lowu nga simekiwa ku phalala mindyangu leyi lahlekeriweke.
Xana mindyangu leyi nga pona ku khukhuriwa yi rhurhele kwihi?
NTSENGO WA XIYENGE XA E: [40]
NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>93423VQF2005.txt</fn>
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ra Vunharhu) 934-2/3K
XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI
SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu ku nga A, B, na C.
Hlawula nhloko-mhaka YIN'WE ntsena eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Hlayisisa swivutiso u nga si hlamula.
Tsala hi Xitsonga lexi ringanisiweke ni hi mapeletelo lamanene.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu khenseka.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
XITSALWANA
Tsala xitsalwana xo ringana 250 - 300 wa marito KUMBE phepha na hafu.
Vumundzuku bya lavantshwa hi lembe ra 2010.
Mfumo wa Afrika-Dzonga wu ni nawu lowu pfumelelaka wanuna leswaku a nga teka vavasati vambirhi hambi ku tlula. Pfumelelana kumbe u kanetana na maendlele lama.
Ku hambana ni ku pfuna ka vun'anga bya Xilungu ni bya Xintima.
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ra Vunharhu) 934-2/3K
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi ivi u tsala xitsalwana xo ingana pheji na hafu
Ndzi nge swi rivali.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [40]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Tsalela va-Hlayani Book Store u odara tibuku leti u faneleke kuva na tona eka tidyondzo ta wena ta le yunuvhesithi. Tsala papila leri hikwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
A mi tekile riendzo-dyondzo ra xikolo ra le Durbankuringana masiku manharhu [Ravuntlhanu, Muqhivela na Sonto]. hinkwaswo leswi swi nga endleka na tindhawu leti mi nga ti endzela u swi tsarile eka dayari ya wena. Rungula swa dayari ya wena yaleswi u swi tsaleke hi maritoyo ringana 120 - 150.
Tsalela vatswari va wena papila u khensa leswi va ku dyondziseke xikolo ku kondza na wena u kota ku tihanyisa hi leswi u tirhaka. Tsala papila leri hi kwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [20]
XITSONGA XA RIRIMI RA VUMBIRHI NHLAWULO WA LE XIKARHI (Papila Ra Vunharhu) 934-2/3K
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
U xirho xa komiti lexi hlawuriweke xa vaaka-tiko endhawini leyi u tshamaka eka yona. Tani hi matsalana, tsala Ajenda ya nhlengeletano wa vaakelanileyi ngata va kona nhweti leyi landzelaka. Tsala pheji yin'we ntsena.
Tatana loyi a ri muakelani wa wena u lovile. Tsala Matimu ya tatana loyi hikwalomu ka marito lama ringanaka 120 - 150.
Tsala papila ra vutitivisi (CV) ra wena leri nga ta ringana phepha rin'we na hafu.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [20] NTSENGO: 80
MAKUMU
<fn>Constituency Brochure(TSONGA).txt</fn>
Swiletelo swa ku rhumela Matsalwa ta swivilelo
Xana tsalwa ra swivilelo i yini?
Tsalwa ra swivilelo i dokhumente leyi yi nga kongomisiwa eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xa Gauteng, yi sayiniwile hi munhu un'we kumbe vanhu vo hlaya, leyi yi lavaka leswaku Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu yi teka goza eka mhaka ya pholisi ya vaaki kumbe nawu wa vaaki, kumbe ku ololoxa nxirilo.
Xana I mani a nga tsalelaka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu tsalwa ra swivilelo?
Munhu un'wana na un'wana a nga rhumela tsalwa ra swivilelo eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu, ku katsa munhu whi xinawu (Nhlangano, Mintirhisano, Tikhamphanmi), hi mhaka yihi nkumbe yihi leyi yi fambelanaka na mintirho na vulawuri bya xifundzankulu.
Xana ndzi nga switiva njhani leswaku mhaka ya mina ya fanela ku va ya tsalwa ra swivilelo?
A hi hinkwaswo matsalwa lawa ya rhumeriwaka eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu ya nga vaka matsalwa ya swivilelo, Nawu wa Matsalwa ya swivilelo wa Gauteng No 05, 2002 wu hlamusela timhaka leti ti nga tekiwaka tanihi matsalwa ya swivilelo na leti ti nga fanelangiki.
Ku va mhaka yi tekiwa tanihi tsalwa ra swivilelo yi fanele ku va:
Mhaka leyi Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xa Gauteng yi nga na matimba eka yona.
Mhaka leyi mfumo wa miganga yi nga na matimba eka wona.
Mhaka leyi yi nga nyikiwa Xirho Nkulu xa Khansele eka xifundzankulu.
Yi fambelana na Vulawuri bya Mfumu wa Miganga eka xifundzankulu xa Gauteng.
Sin'wana leswi Komiti yi nga swi aleala ku swi teka tanihi tsalwa ra swivilelo:
Mhaka yi nga katsi timhaka leti ti nga boxiwa laha henhla.
Mhaka leyi yi nga ekhoto ya nawu.
Mhaka leyi yi fambelanaka na kuvoniwa nandzu na ku gweviwa hi khoto ya nawu.
Mhaka leyi yi nga eka khomixini va vulavisisi kumbe mhaka leyi ku nga na huvo leyi yi nga vekiwa ku turhana na yona.
Loko u ri na ku kanakana u nga tihkanganisa na Mutirhi wa swa Matsalwa ya swivilelo eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xa Gauteng.
Xana ku na Fomo leyi yi ku tirhisiwaka yona kumbe Vundzeni bya tsalwa ra swivilelo?
Nawu hi ku angarhela hi leswaku matsalwa hinkwaswo ya swivilelo ya fanele ya va ya tsariwile Kunene. Mutirhi wa Matsalwa ya swivilelo u ta pfuna vatisi wa tsalwa ra swivilelo hinkwavo lava va lanava ku pfuniwa hi ku tsaleriwa swivilelo swa vona.
Tanihi xiletelo, masalwa hinkwaswo ra swivilelo ya fanele ku komba:
Vito ra muvileri.
Adirese ya muvileri.
Vito na adirese ya munhu wihi kumbe whihi loyi a seketelaka xivilelo.
Ku vika xiphiqo.
Goza leri ri komberiwaka hi muvileri.
Tifomo ta tsalwa ra swivilelo ta kumeka eka Yuniti ya Matsalwa ya Swivilelo na Ku Hoxa xandla ka Vaakatiko kumbe eka tihofisi ta swa Palamende ta Swifundzantsongo (tikhonstichuwensi).
Xana ndzi rhumela njhani tsalwa ra swivilelo?
Tsalwa ra swivilelo ri nga rhumeriwa hi xiviri eka Yuniti ya Ku Hoxa xandla ka Vaakatiko na Matsalwa ya Swivilelo (hi poso kumbe u yisa hi voko) kumbe u yi yisa eka xirho xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xa Gauteng (MPL).
Vavileri hinkwavo va ta tsaleriwa na ku rhumeriwa tsalwa ro komba leswaku tsalwa ra vona ra swivilelo swa vona swi fikile.
Xana tsalwa ra mina ra swivilelo ri la langutisisiwa njhani?
Komiti ya Ku Hoxa xandla ka Vaakatiko na Matsalwa ya Swivilelo ya nkarhi hinkwaswo (PSC) hi yona yi nga na vutihlamuleri bya ku langutisisa matsalwa hinkwaswo ya swivilelo eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xa Gauteng.
PSC yi na magoza yo hlaya lawa yi nga ya tekaka. Yi nga:
Langutisisa tsalwa ra swivilelo na ku teka xiboho xaloko yi nga yisa goza leri emahlweni.
Hundzisela tsalwa ra swivilelo eka komiti yin'wana ya Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu.
Hundzisela tsalwa ra swivilelo eka munhu kumbe nhlangano wa lehandle ka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xik. Swirho Nkulu swa Khansele (MEC), Vulawuri bya Mfumo wa Muganga (Masipala), ku va ri langutisisiwa, ku teka xiboho na ku rhipota.
Rhamba muvileri ku ta emahlweni ka yona.
Teka goza rin'wana leri yi vonaka ri fanerile.
Mutirhi wa Matsalwa ya Swivilelo u ta tivisa vavileri leswaku tsalwa ra vona ra swivilelo ri fike kwihi.
<fn>ConstitutionalCourt.Constitution(2009).2010-10-13.ts.txt</fn>
XITSONGA
NAWU WA VUMBIWA
VUMBIWA BYA RIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA, 1996
(Nhloko-mhaka yo koma, khale a ku ri 'Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996', lowu siviweke hi s.s 1 (1) xa Nawu wa 5 wa 2005)
MPFUMELELANO WA TI 16 N'WENDZAMHALA 1996] [SIKU RO SUNGULA KU TIRHA: 4 NYENYENYANA 1997]
(Handle ka loko swi hlamuseriwile - tlhela u langutisa s.s 243 (5))
(Tsalwa ra Xinghezi ri sayinawile hi Presidente)
tanihi leswi ri cinciweke hi
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Nawu wo Sungula wo Cinca Vumbiwa wa 1997
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa wa1998
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa wa 1998
Nawu wa Vumune wo Cinca Vumbiwa wa 1999
Nawu wa Vuntlhanu wo Cinca Vumbiwa wa 1999
Nawu wa Vutsevu wo Cinca Vumbiwa wa 2001
Nawu wa Vunkombo wo Cinca Vumbiwa wa 2001
Nawu wa Vunhungu wo Cinca Vumbiwa wa 2002
Nawu wa Vukaye wo Cinca Vumbiwa wa 2002
Nawu wa Vukhume wo Cinca Vumbiwa wa 2003
Nawu wa Khume n'we wo Cinca Vumbiwa wa 2003
Nawu wa Khume mbirhi wo Cinca Vumbiwa wa 2005
Nawu wa Khume nharhu wo Cinca Vumbiwa wa 2007
Nawu wa Khume mune wo Cinca Vumbiwa wa 2008
Nawu wa Khume ntlhanu wo Cinca Vumbiwa wa 2008
Nawu wa Khume tsevu wo Cinca Vumbiwa wa 2009
Hi ku landza Xitiviso No. 26 xa 26 Dzivamisoko, 2001, vulawuri bya Nawu lowu byi nyikiwile Holobye wa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa.
NAWU
Ku nghenisa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga byintshwa no nyika timhaka leti fanaka kwalaho.
VUNDZENI
Xitiviso
Swiyenge
KAVANYISA KA 1
1-6 Makungu ya Masimekelo
KAVANYISA KA 2
7-39 Nawumbisi wa Timfanelo
KAVANYISA KA 3
40-41 Ntirhisano wa Mafumelo
KAVANYISA KA 4
42-82 Palamende
KAVANYISA KA 5
83-102 Presidente na Huvonkulu ya Rixaka
KAVANYISA KA 6
103-150 Swifundzhankulu
KAVANYISA KA 7
151-164 Mfumo wa Muganga
KAVANYISA KA 8
165-180 Tikhoto na Mafambiselo ya Vululami
KAVANYISA KA 9
181-194 Mavandla ya Mfumo laya Seketelaka Xidemokrasi xa Vumbiwa
KAVANYISA KA 10
195-197 Mafambiselo ya Vaaki
KAVANYISA KA 11
198-210 Mintirho ya Vuhlayiseki
KAVANYISA KA 12
211-212 Varhangeri va Ndzhavuko
KAVANYISA KA 13
213-230A Timali
KAVANYISA KA 14
231-243 Swilaveko Swin'wana na Swin'wana
Xedulu xa 1 Mujeko wa Rixaka
Xedulu xa 2 Swithlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka
Xedulu xa 3 Maendlelo ya Nhlawulo
Xedulu xa 4 Tindhawu ta Mintirho to Fambisana na Vuswikoti bya Palamende ya
Rixaka na Xifundzha
Xedulu xa 5 Tindhawu ta Mintirho ya Vuswikoti byo Hlawuleka bya Palamende ya Swifundzha
Xedulu xa 6 Malulamiselo ya Nkarhinyana
Xedulu xa 6A Ku hlayisa vuxirho bya Nhlengeletano ya Rixaka ya Palamende ya xifundzha, endzhaku ko cinca vuxirho bya nhlangano, ku hlangana exikarhi ka minhlangano, xiyengentsongo xa minhlangano na xiyengentsongo no hlangana ka minhlangano
[Xedulu xa 6A leyi hoxiweke hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
[Xedulu xa 6B, lexi a xi tiviwa tanihi Xedulu xa 6A, lexi nomboriweke 6 ya Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xedulu xa 7
Ku herisa Milawu
Xitiviso
Hina, vanhu va Afrika Dzonga,
Hi tiva ku pfumala vululami ka nkarhi lowu hundzeke;
Hi xixima lava xanasisekeleke vululami na ntshunxeko etikwena ra hina;
Hi hlonipha lava tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; no
Tshembha leswaku Afrika Dzonga i ya vanhu hinkwavo lava tshamakaeka rona, hi hlanganale hi ku hambana-hambana ka hina.
Kutani, hi ku tirhisa vayimeri lava hi tihlawuleleke vona, hi amukela Vumbiwa lebyi tanihi nawu lowukulu wa Riphabliki ku endlela-
Ku tshungula ku hambana ka khale no vumba Rixaka lowu nga simekiwa ehnhla ka minkoka ya xidemokrasi, vululami bya rixaka na masungulo ya timfanelo ta vanhu;
Ku andlala masungulo ya xidemokrasi na Rixaka lowu nga le rivalena laha mfumo wu simekiweke eka ku tsakela ka vanhu na muaka-tiko un'wana na un'wana ku sirheleriwile hi ku ringana hi nawu;
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu un'wana na un'wana; no
Aka Afrika Dzonga leyi hlanganeke ya xidemokrasi ku endlela leswaku ri teka ndhawu leyi faneleke tanihi tiko leri ntshunxekeke eka ndyangu wa tinxaka.
Onge Xikwembu xi nga sirhelela Vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seÃ«n Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
KAVANYISA KA 1
MAKUNGU YA MASIMEKELO (sw 1-6)
1. Riphabliki ra Afrika Dzonga
Riphabliki ra Afrika Dzonga i tiko rin'we leri tiyimeleke ra xidemokrasi leri simekiweke eka minkoka eyi landzelaka:
Ku xiximeka ka vumunhu, ku fikeleriwa ka ndzingan no yisa mahlweni timfanelo ta vumunhu na mintshunxeko.
Mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rixaka na rimbewu.
Vukulu bya vumbiwa na vulawuri bya nawu.
Mfanelo ya lavakulu yo vhota, nxaxamelo wa vavhoti vo fana, minhlawulo ya nkarhi na nkarhi na endlelo ra mavandla nyingi ya mfumo wa xidemokrasi, ku tiyisisa vutihlamuleri no tirhela erivaleni.
2. Vukulu bya Vumbiwa
Vumbiwa i nawu lowukulu wa Riphabliki: nawu kumbe matikhomelo leswi nga fambelanaki na byona a swi na nkoka, na swiboho vekiweke hi vumbiwa swi fanele ku hetisisiwa.
3. Vuaka-tiko
Ku na vuaka-tiko byo fana bya ma-Afrika Dzonga.
Vaaka-tiko hinkwavo va-
faneriwa hi timfanelo, swifundzho no vuyeriwa eka vuaka-tiko; no
lawuriwa hi ku ringana eka mintirho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku pfumelela ku kumiwa, ku lahlekeriwa no vuyisela vuaka-tiko.
4. Risimu ra Rixaka
Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri lawuriwa hi Presidente hi xitiviso.
5. Mujeko wa Rixaka
Mujeko wa Rixaka wa Riphabliki i wa ntima, golidi, rihlaza, wo basa, wo tshuka na wasi, tanihi leswi swi hlamuseriweke no mpfapfarhitiwa eka Xedulu xa1.
6. Tindzimi
Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xipedi, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xivhenda, Xitsonga, Xibunu, Xinghezi, Xindebele, Xixhoza na Xizulu.
Ku lemuka ku nyamalala ko tirhisa na xiyimo xa tindzimi ta xintu ta vanhu va hina, mfumo wu fanele ku teka magoza ya kahle ku tlakusa xiyimo no yisa mahlweni ku tirhisiwa tndzimi leti
(a) Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu yi nga tirhisa ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo hi xikongomelo xa mfumo, ku tekeriwa enhlokweni matirhiselo, ku koteka, madurhelo, swiyimo swa swifundzha no ringanisa swilaveko na nhloyo ya vanhu hinkwavo kumbe xifundzha lexi khumbhekaka; kambe mfumo wa rixaka naswona mfumo wun'wana na wun'wana wa xifundzha wu fanele ku tirhisa kwalomu ka tindzimi timbirhi ta ximfumo.
Vamhasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhiselo ya ririmi no tsakela ka vaaka-tiko.
Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu, hi milawu na swipimelo swin'wana, yi fanele ku lawula no valanga matirhiselo ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka swilaveko swa xiyengentsongo xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku tiphina hi ku ringana no hlonaphiwa naswona timfanelo ku khomiwa hi ku ringana.
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga leyi tumbuluxiweke hi milawu ya rixaka yi fanele ku-
tlakusa, no vumba swiyimo swa, nhluvukiso no tirhisa ka-
tindzimi hinkwato ta ximfumo;
tindzimi ta Khoi, Nama na San; na
ririmi ra swikoweto; na
tlakusa no tiyisisa ku hlonaphiwa ka-
tindzimi hinkwato leti tirhisiwaka hi miganga eAfrika Dzonga, ku katsa Xijarimana, Xigiriki, Gujarati, Hindi, Xiputukezi, Tamil, Telegu na Urdu; na
Xiarabu, Xiheberu Sanskrit na tindzimi tin'wana leti tirhiseriwaka swa vukhongeri eAfrika Dzonga.
KAVANYISA KA 2
NAWUMBISI WA TIMFANELO (ss 7-39)
7. Timfanelo
Nawumbisi wa Timfanelo lowu i phuph ra xidemokrasi laha Afrika Dzonga. Wu angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo etikweni ra hina no tiyisisa minkoka ya xidemokrasi xa ku xiximiwa ka ximunhu, ndzingano na ntshunxeko.
Mfumo wu fanele ku hlonipha, sirhelela, tlakusa no hetisisa timfanelo ta Nawumbisi wa Timfanelo.
Timfanelo eka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga ndzeni ka kumbe leswi boxiweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun'wana wka Nawumbisi.
8. Matirhiselo
Nawumbisi wa Timfanelo wu tirha eka nawu hinkwawo, no boha Palamende, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
Xilaveko xa Nawumbisi wa Timfanelo xi boha munhu ntsena kumbe munhu wa nawu loko, no fika eka, loko swi endleka, ku tekeriwa enhlokweni xiyimo xa mfanelo na xiyimo xa ntirho wihi kumbe wihi lowu bohiweke hi mfumo wolowo.
Loko ku tirhisiwa xilaveko xa Nawumbisi wa Timfanelo eka munhu ntsena kumbe munu wa nawu i ku landza xiyengentsongo xa (2), khoto-
ku endlela ku nyika masungulo eka Nawumbisi, yi fanele ku endla, kumbe loko swi boha ku vumba, nawu lowu fanaka ku fikelela laha milawu yi nga sunguriki mfanelo; no
vumba milawu leyi nga ta pima mfanelo, ntsena loko mpimo wolowo wu landzelela xiyenge xa 36 (1).
Munhu wa nawu u faneriwa hi Timfanelo leri nga le ka Nawumbisi wa Timfanelo ku fikela eka xilaveko xa xivumbeko xa timfanelo na xivumbeko xa munhu wa nawu.
9. Ndzingano
Un'wana na un'wana u na ku ringana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo wo sirheleriwa hi ku ringana no vuyeriwa hi nawu.
Ndzingano wu katsa ku tiphina ko ringana hi timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku tlakusa ku fikelela ndzingano, milawu na mimpimo yin'wana leyi endleriweke ku sirhelela kumbe ku antswisa vanhu, kumbe swiyenge swa vanhu, ku tshikileriwa hi xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi xi nga tekiwa.
Mfumo wu nge endli xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xo kongoma kumbe xi nga kongomi ehenhla ka wihi na wihi eka xivangelo xin'we kumbe swo tala, ku katsa rixaka, rimbewu, ku biha emirina, xiyimo xa vukati, rixaka kumbe ntlawa wa vutumbuluki, muhlovo, nhlavutelo wa swa rimbewu, vukhale, vulamari, vukhongeri, ripfalo, vutshembeIi, mfuwo, ririmi na mbeleko.
A ku na munhu la nga ta endla xihlawuhlawu hi ku kongoma kumbe a nga kongomi ehenhla ka un'wana na un'wana eka xivangelo xin'we kumbe swao tala hi ku landza xiyengentsongo xa (3). Milawu ya rixaka yi fanele ku tirhisiwa sivela xihlawuhlawu lexi nga amukelekiki.
Xihlawuhlawu eka xivangelo xin'w kumbe swo tala leswi longoloxiweke eka xiyengentsongo xa (3) a xi amukeriwi handle ka loko swi kumekile leswaku xihlawuhlawu a xi amukeleka.
10. Ku xixima vumunhu
Un'wana na un'wana u tekelele nxiximo na mfanelo wo va va xiximiwa no sirheleriwa.
11. Vutomi
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya vutomi.
12. Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu, leswi katsaka mfanelo yo-
ka u nga tsonawi ntshunxeko wo twala kumbe ku nga ri na xivangelo xo twala;
ka u nga pfaleriwi u nga tengisiwi;
ntshunxeko eka tinxaka hinkwato ta madzolonga ku suka eka swihlovo leswi ku nga va ka swa vaaki kumbe leswi tiyimeleke;
ka u nga xanasiwi hi ndlela yihi na yihi; no
va u nga khomiwi kumbe ku tshinyiwa hi tihanyi, yo pfumala vumunhu no chicha xiyimo.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo xiximiwa hi mafundzha na hi swa miehleketo, leswi katsaka mfanelo-
yo endla swiboho mayelana no tswala;
ya vuhlayiseki no lawula miri ya vona, no
va a nga tshikileriwi hi swikambelo swa mirhi kumbe xisayense handle ka mpfumelelo wa vona.
13. Vuhlonga, xiyimo xa vuhlonga no sindzisa ku tirha
A ku na la nga ta endliwa hlongo, kumbe a va eka xiyimo xa vuhlonga kumbe a sindzisiwo tirha.
14. Xihundla
Un'wana na un'wana u na mfanelo wa xihundla, leswi katsaka mfanelo yo va-
a nga sechiwi kumbe ku sechiwa ndyangu wa yena;
nhundzu ya yena yi nga sechiwi;
nhundzu ya yena yi nga tekiwi; na
xihundla xa mbulavurisano xi nga kavanyetiwi.
15. Ntshuxeko wa vukhongeri, ku tshembhela na mavonelo
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vukhongeri, miehleketo, vuthsembheri na mavonelo.
Migingiriko ya vukhongeri yi nga endliwa eka mfumo kumbe mavandla ya mfumo, ntsena loko-
vanhu valavo va landzelela milawu leyi vekiweke hi valawuri va vaaki lava faneleke;
swi endliwa hi ndlela yo ringana; no
ku nghenelela migingiriko leyi i mahala no swi tsakela.
(a) Xiyenge lexi a xi siveli milawu ku tekela enhlokweni-
vukati lebyi endliweke ehansi ka ndzhavuko, kumbe endlelo ra vukhongeri, ximunhu na milawu ya xindyangu;
maendlelo ya ximunhu na milawu ya xindyanguehansi ka ndzhavuko, kumbe ku landzelela leswi vuriwaka hi munhu wa vukhongeri byo karhi.
Ku tiviwa hi ku tirhisa ndzimana ya (a) ku fanele ku fana na xiyenge lexi na swilaveko swin'wana swa Vumbiwa.
16. Ntshunxeko wo nyika mavonelo
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo nyika mavonelo lowu katsaka-
ntshunxeko wa swa mahungu;
ntshunxeko wo amukela kumbe ku nyika mahungu kube miehleketo;
ntshunxeko wa vutumbuluxi bya swa vutshila; na
ntshunxeko wa swa dyondzo na ntshunxeko wa ndzavisiso wa xisayense.
Mfanelo eka xiyengentsongo (1) a wu angarheli ku fika eka-
mahungu ya swa nyimpi;
ku sungula timhaka ta madzolonga; kumbe
nhlavutelo wa rivengo ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe vukhongeri, na leswi vangaka ku sungula timhaka to twisa ku vava.
17. Ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela na xivilelo
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghenela nhlengeletano, hi ku rhula a nga hlomangi, ku kombisa ku vilela no yisa swivilelo.
18. Ntshunxeko wa nhlangano
Un'wana na un'wana u na mfanelo wo ntshunxeko eka nhlangano.
19. Timfanelo ta swa tipolitiki
Muaka-tiko un'wana na un'wana u tshunxekile ku tihlawulela swa tipolitiki, leswi katsaka mfanelo-
yo vumba nhlangano wa tipolitiki;
yo nghenelela eka migingirhiko yo gangisa swirho swintshwa swa nhlangano wa tipolitiki; no
yimela nhlangano wa tipolitiki kumbe xikongomelo xa wona.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo ya minhlawulo ya nkarhi hinkwa yo tshunxeka, yo ka yi nga voyameri etlhelo eka huvo ya milawu yihi kumbe yihi leyi vumbiweke hi ku landza Vumbiwa.
Muaka-tiko un'wana na un'wana lonkulu u na mfanelo-
yo vhota eka minhlawulo ya huvo yihi kumbe yihi leyi vumbiweke hi ku landza Vumbiwa, na ku swi endla exihundleni
ku yimela hofisi ya vaaki na, loko a hlawuriwile, a va na hofisi.
20. Vuaka-tiko
Ku hava muaka-tiko la nga aleriwaka Vuaka-tiko.
21. Ntshunxeko wo fambafamba navutshamo
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo ntshunxeko eka ku fambafamba.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo huma laha Riphabliki.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghena, ku tshama nyana no tshama kun'wana na kun'wana laha Riphabliki.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo va na phasipoto.
22. Ntshunxeko wa mabindzu, ntirho na phurofexini
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo hlawula bindzu, ntirho kumbe phurofexini hi ku tshunxeka. Ku endla bindzu, ntirho kumbe phurofexini swi nga lawuriwa hi nawu.
23. Vuxaka bya swa ntirho
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya timhaka ta swa mintirho.
Mutirhi un'wana na un'wana u na mfanelo-
yo vumba kumbe ku va xirho xa nhlangano wa vatirhi;
ku nghenelela eka migingirio na minongonoko ya nhlangano wa vatirhi; no
tereka.
Muthori un'wana na un'wana u na mfanelo-
yo vumba no va xirho xa nhlangano wa vathori; na
yo nghenelela eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori.
Nhlangano wa vatirhiri wun'wana na wun'wana na muthori un'wana na un'wana u na mfanelo-
wo lawula mafambiselo ya wona, minongonoko na migingiriko;
ku kondletela; no
vumba no va xirho xa nhlangano.
Nhlangano wa vatirhiri wun'wana na wun'wana, na nhlangano wa vathori na muthori va na mfanelo yo nghenelela hi ku hlanganela. Milawu ya tiko yi nga tirhisiwa lawula nhlengeletano yo angarhela. Ku fikela laha nawu wu nga pimaka mfanelo eka kavanyisa, ku pimiwa loku ku fanele ku landzelela xiyenge xa 36 (1).
Milawu ya tiko yi nga lemuka malongoloxelo ya nsirhelelo wa nhlangano lawa ya kumekaka eka mintwanano yo angarhela. Ku fikela laha milawu yi nga pimaka mfanelo eka kavanyisa loku, ku pimiwa ku fanele ku landzelela xiyenge xa 36 (1).
24. Mbango
Un'wana na un'wana u na mfanelo-
ya mbango lowu nga onhiki rihanyo ra vona kumbe ku hlayiseka; no
hlayisa mbango, ku vuyeriwa eka rixaka ra sweswi na lera ha taka, hi ku tirhisa milawu yo twala na swipimelo swin'wana leswi-
sivelaka nthyakiso no onha xivumbeko xa mbango;
hlayisaka ntumbuluko; no
sirhelela nhluvukiso wa swa ntumbuluko lowu tiyiselekaka no tirhisiwa ka swilo swa ntumbuluko hi hala tlhelo ku tlakusiwa vululami bya ikhonomi na nhluvukiso wa vaaki.
25. Nhundzu
Ku hava la nga ta tsoniwa nhundzu handle ko ya hi nawu lowu tirhaka eka mani na mani, naswona a ku na nawu lowu nga pfumelelaka ku tsoniwa nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala.
Nhundzu yi nga tekiwa ntsena hi ku landza nawu low tirhaka eka mani na mani-
hi xikongomelo xa vaaki kumbe hi ku tsakela ka vona; na
ku hakeriwa, ntsengo, nkarhi na ndlela ya mahakelelo leswi ku nga twananiwa ha swona hi lava khumbhekaka kumbe swi bohiweke kumbe ku pasisiwa hi khoto.
Ntsengo lowu hakeriwaka na nkarhi na ndlela yo hakela swi fanele ku twala no ringana, ku kombisa ndzingano wo ka wu nga voyami exikarhi ka ku tsakela ka vaaki na lava khumbhekaka, ku langutisiwe swiyimo hinkwaswo, ku katsa-
matirhiselo ya sweswi ya nhundzu;
matimu yo teka na matirhiselo ya nhundzu;
ntsengo wa makete wa nhundzu;
xiyimo xa vuvekisi bya nhundzu ya mfumo na mpfuneto eku yi kumena no antswisa mali ya mbuyelo ya nhundzu; na
xikongomelo xa matirhiselo.
Hi xikongomelo xa xiyenge lexi-
ku tsakela ka vaaki swi katsa ku tiyimisela ka tiko eka timhaka ta misava, na ku cinca ko tisa ku fikelela ko ringana eka switirhisiwa hinkwaswo swa Afrika Dzonga; na
nhundzu a yi pimiwangi ku va misava ntsena.
Mfumo wu fanele ku teka milawu yo twala na swipimelo swin'wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku susumeta swiyimo leswi endlaka muaka-tiko a fikelela misava hi ndlela yo ringana.
Munhu kumbe muganga lowu matirhiselo ya misava ya nga tshamisekangiki hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ya khale ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo u na ku vuyeriwa, ku fikela eka leswi nyikiwaka hi Nawu wa Palamende, ku nga va misava leyi sirheleriweke hi nawu kumbe ku lulamisa hi ku fananisa.
Munhu kumbe muganga lowu tekeriweke nhundzu endzhaku ka 19 Khotavuxika 1913 hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo wa vuyeriwa, ku fika eka xiyimo lexi nyikiwaka Nawu wa Palamende, ku nga va ku vuyerisa nhundzu yeleyo kumbe ku yi lulamisa hi ku ringana.
Ku hava xilaveko xa xiyenge lexi xi nga sivelaka mfumo ku tirhisa milawu kumbe swipimelo swin'wana ku fikelela misava, mati na leswi fanaka, ku endlela ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa khale xa rixaka, ntsena loko ku suka kun'wana ku suka eka swilaveko swa xiyenge lexi swi fambelana na swilaveko swa xiyenge xa 36 (1).
Palamende yi fanele ku tirhisa nawu lowu boxiweke eka xiyengentsongo (6).
26. Timhaka ta tindlu
Un'wana na un'wana u na mfanelo wo kuma yindlu leyi faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin'wana, eka switrhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku vona ndzima ya mfanelo lowu.
Ku hava la nga ta hlongoriwa ekaya ra yena, kumbe ku mbundzuxeriwa ndyangu, ku nga ri na xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko langutisa swiyimo leswi faneleke. Ku hava milawu leyi nga pfumelelaka leswaku ku va na ku longoriwa.
27. Nhlayiso wa swa Rihanyo, swakudya, mati na nsirhelelo wa vaaki
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela-
mintirho ya swa Rihanyo, ku katsa nhlayiso wa Rihanyo ra swa mbeleko;
swakudya swo ringanela na mati; na
nhlayiseko wa vaaki, ku katsa, loko va nga koti ku ti hlayisa no hlayisa lava tshembheleke eka vona, na mpfuno wa swa vaaki lowu faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin'wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku langutela ko ya emahlweni ka timfanelo tin'wana na tin'wana.
Ku hava la nga ta aleriwa vutshunguri bya xihatla.
28. Vana
N'wana un'wana na un'wana u na mfanelo-
ya vito na vuaka-tiko ku suka eku velekiwena;
ya nhlayiseko wa le ndyangwnana na nhlayiseko wa vatswari, kumbe eka vuhlayisi byin'wana loko a susiwa ekaya;
ya swakudya swa kahle, vutumbelo, mintirho ya masungulo ya nhlayiso wa rihanyo na mintirho ya vaaki;
yo sirheeriwo suka eka ku ka a nga khomiwi kahle, ku honisa, ku xanisa na xiyimo xa le hansi;
yo sirheleriwa eka mintolovelo ya le mintirhwena yo xanisa;
yo va va nga bohki kumbe ku pfumeleriwa tirha kumbe ku nyika mintirho leyi nga-
fanelangiki eka munhu wa malembe walawo; kumbe
vekaka vunene bya n'wana enghozini, dyondzo, rihanyo ra miri na miehleketo kumbe ra ximoya, swa vumunhu na nhluvukiso wa vaaki;
yo ka va nga pfaleriwi handle ka loko ku ri nchumu wo hetelela, laha ku engetela eka timfanelo ta n'wana ku fanelaka ku tiphina hi tona ehansi ka swiyenge swa 12 na 35, n'wana a nga pfaleriwa ntsena swa nkarhi wutsongo, naswona u na mfanelo yo-
hambinasiwa na lava pfaleriweke lava nga na ku tlula 18 wa malembe; no
khomiwa hi ndlela, no vekiwa eka swiyimo, leswi tekela enhlokweni vukhale bya n'wana.
ku va na mutivi wa nawu la tirhanaka na n'wana hi Mfumo, naswona ku ta hakela mfumo, eka timhaka leti khumbhaka n'wana, loko vululami byo twala byi ta va na mbuyelo; no
ka a nga tirhisiwi eka madzolonga yo hloma, no sirheleriwa hi minkarhi ya madzolonga yo hloma.
Ku tsakela ka n'wana i ka nkoka swinene eka mhaka yin'wana nayinwana leyi khumbhaka n'wana.
Eka xiyenge lexi 'n'wana' swi vula munhu la nga le hansi ka 18 wa malembe.
29. Dyondzo
Un'wana na un'wana u na mfanelo-
ya dyondzo, ku katsa dyondzo ya lavakulu; na
ku yisa dyondzo emahlweni, laha Mfumo, hi ku tirhisa swipimelo swo twala, swi faneleke ku ya mahlweni no fikeleleka.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo amukela dyondzo hi ririmi ra ximfumo kumbe tindzimi leti va ti tsakelaka eka mavandla ya dyondzo ya vaaki laha dyondzo yeleyo yi kotekaka. Ku endlela ku vona leswaku ku na ku fikelela ka, na ku simekiwa ka mfanelo lowu, Mfumo wu fanele ku tekela enhlokweni ku cinca ka swa dyondzo, ku katsa mavandla yan'wana ya le xikarhi, ku tekeriwa enhlokweni-
ndzingano;
ku koteka; na
xilaveko ku lulamisa mbuyelo wa milawu ya khale ya xihlawuhlawu ku ya hi rixakana mintolovelo.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ku vumba no hlayisa, leswi va nga ta ti hakelela, mavandla ya swa dyondzo yo tiyimela lawa-
ya nga ri ki na xihlawuhlawu ku ya hi rixaka;
ya tsarisiweke na Mfumo; no
hlayisa swiyimo leswi nga ri ki ehansi ka swiyimo leswi fananasiwaka na mavandla ya swa dyondzo ya vaaki.
Xiyengentsongo xa (3) a xi siveli mfumo ku wa pfuneta hi timali eka mavandla ya dyondzo yo tiyimela.
30. Ririmi na mfuwo
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo tirhisa ririmi no nghenelela eka vutomi bya mfuwo lebyi a byi tsakelaka, kambe ku hava la nga ta landzelela timfanelo teto hi ndlela yo ka yi nga fanana na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
31. Miganga ya swa mfuwo, vukhongeri na muganga wa ririmi
Vanhu lava welaka eka mfuwo, vukhongeri kumbe muganga wa ririmi ro karhi a va aleriwi timfanelo, na swirho swin'wana swa muganga-
ku tiphina hi mfuwo wa vona, ku endla vukhongeri bya vona, no tirhisa ririmi ra vona; no
vumba, ku va xirho no hlayisa mfuwo, vukhongeri na minhlangano ya tindzimi na minhlangano yin'wana ya vaaki.
Timfanelo eka xiyengentsongo (1) ti nge tirhisiwi hi ndlela yo ka yi nga fani na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
32. Ku fikelela mahungu
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela-
mahungu man'wana na man'wana laya khomiweke hi Mfumo; na
mahungu man'wana na man'wana laya khomiweke hi munhu un'wana na leswaku ya laveka ku ta teka goza kumbe ku sirhelela timfanelo tin'wana na tin'wana.
Milawu ya tiko yi fanele ku tirhisiwa nyika mpfumelelo eka mfanelo lowu, naswona yi nga nyika swipimelo swo twala ku antswisa mafambiselo na ndzhwalo wa swa timali eka Mfumo.
33. Swendlo swa mafambiselo swo lulama
Un'wana na un'wana u na mfanelo eka goza ra mafambiselo lexi nga le nawini, swo twala na hi ndlela ya kahle.
Un'wana na un'wana timfanelo ta vona ti nga tshikileriwa hi goza ra mafambiselo u na mfanelo yo nyikiwa swivangelo hi ku tsariwa.
Milawu ya tiko yi fanele ku tirhisiwa nyika mpfumelelo eka Timfanelo leri, naswona yi-
nyika ku langutisa hi vuntshwa ka goza ra mafambiselo hi khoto kumbe, laha swi faneleke, khoto leyi tiyimeleke no pfumala ku voyama;
ku vekela ntirho eka Mfumo ku nyika mpfumelelo to timfanelo in xiyengentsongo (1) na (2); no
tlakusa mafambiselo ya kahle.
34. Ku fikelela tikhoto
Un'wana na un'wana u na mfanelo ku va na nandzu lowu nga ololxiwaka ekhoto hi ku tirhisa nawu ku boha eka ku yingisela ko ka ku nga voyameri tlhelo kumbe, laha swi fanerile, khoto yin'wana yo tiyimela na leyi nga voyameriki tlhelo kumbe foramu.
35. Ku khoma, pfalela no hehla vanhu
Un'wana na un'wana la khomiwaka hikuva a endle nandzu u na mfanelo yo-
miyela;
byeriwa kahle-
hi mfanelo wo miyela; na
switandzhaku swo va a nga miyeli;
ku ka u nga sindzisiwi ku tiyisisa kumbe ku pfumela loku nga tirhisiwaka tanihi vumbhoni ehenhla ka munhu yeleyo;
ku tisiwa ekhoto hi xihatla lexi kotekaka, ku nga si hela-
48 wa tiawara endzhaku ko khomiwa; kumbe
makumu ya siku ro sungula ra khoto endzhaku ko hundzeriwa hi nkarhi wa 48 wa tiawara, loko 48 wa tiawara ti hela ehandle ka tiawara ta khoto kumbe hi siku leri ku nga ri ki ra khoto;
loko u ya khoto ro sungula loko wa ha ku khomiwa, u na mfanelo yo byeriwa xivangelo xo ya mahlweni u pfaleriwile, kumbe ku tshunxiwa; no
tshunxiwa eku pfaleriwena loko ku tsakela ka vululami ku pfumela, loko ku ri na swivangelo swo twala
Un'wana na un'wana la khomiweke, ku katsa mubohiwa un'wana na un'wana la gweviweke, u na mfanelo-
wo byeriwa xivangelo xo pfaleriwa;
ku hlawula no tihlanganisa na mutivi wa nawu, no byeriwa hi mfanelo lowu faneleke,
ku va na mtivi wa nawu la tirhanaka na munhu la pfaleiweke hi Mfumo naswona ku hakela mfumo, loko timhaka ta vululami ti nga tshamisekangi, no byeriwa hi mfanelo lowu,
ku tlhontlha timhaka ta nawu mayelana na munhu la pfaleriweke a nga ya ekhoto na loko ku pfaleriwa swi nga ri enawini, ku tshunxiwa;
swiyimo swo pfaleriwa leswi fambelanaka na ku xixima vumunhu, ku katsa ku ti toloveta na xilaveko, leswi nga ta akeriwa hi mfumo, vutshamo bo ringana, swakudya, ku hlaya sitirhisiwa na vutshunguri bya mirhi, no
vulavurisana no endzeriwa hi-
murhandzani loyi u tshamaka na yena;
xaka;
mukhanselara wa vukhongeri lebyi hlawuriweke; na
mutivi wa swa vutshunguri.
Muehleketeriwa un'wana na un'wana u na mfanelo wo tenga loku nga voyameriki etlhelo, leswi katsaka mfanelo-
yo tivisiwa hi nandzu na vuxokoxoko lebyi heleleke kuti hlamulela;
yo va na nkarhi wo ringanela na switirhisiwa swo lulamisela ku tisirhelela eka nandzu;
yo tenga eka huvo ya vaaki a nga si ya ekhoto;
yo va nandzu wu sunguriwo tengiwa no hela ku nga ri no hlwela;
yo va kona loko a tengisiwa;
yo hlawula no yimeriwa hi mutivi wa nawu no tivisiwa hi timfanelo ta yena;
yo va na muyimeri wa nawu la nga ta pfuna muhehliwa hi Mfumo naswona wu ta hakela, loko timhaka ta vululami ti nga tshamisekangi, no byeriwa hi mfanelo lowu;
yo va u nga ri na nandzu, ku miyela mo va u nga nyiki vumbhoni hi nkarhi wa khoto;
yo nyika swivangelo no tlhontlha vumbhoni;
yo ka u nga sindzisiwi ku nyika vumbhoni lebyi nga ta ku nghenisa enghozina;
yo tengisiwa hi ririmi leri muhehliwa a ri twisisaka, loko swi nga koteki ku fanele ku kumeka ntoloki;
yo va u ng gweviwi eka xiendlo lexi a ku nga ri nandzu ehansi ka nawu wa tiko kumbe wa matiko hinkwawo hi nkarhi lowu endliweke ha wona;
yo ka u nga tengisiwi mayelana na nandzu lowu nga tshama a khomeriwa wona;
yo vuyeriwa eka nxupulo lowu bohiweke loko ku xupula koloko ku cinciwile exikarhi ka nkarhi lowu nandzu wu endliweke ha wona na nkarhi wo nyika xigwevo; no
endla xivilelo, kumbe ku langutisiwa hi vuntshwa hi khoto.
Loko xiyenge lexi xi lava mahungu leswaku ya nyikiwa munhu, mahungu wolowo y fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yeleyo a ri twisisaka.
Vumbhoni lebyi kumiweke hi ndlela yo onha mfanelo wihi kumbe wihi wa munhu eka Nawumbisi wa Timfanelo wu fanele ku katsiwa eka ku pfumela nandzu tanihi vumbhoni swi ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle kumbe swi tshikilela mafambiselo ya vululami.
36. Swipimelo swa timfanelo
Timfanelo leri kumekaka eka Nawumbisi wa Timfanelo ti nga ha vekeriwa swipimelo ntsena hi ku landza nawu wa matirhiselo yo angarhela ku fikela laha xipimelo xelexo xi twalaka no va xi lulamile exikarhi ka vanhu lava tirhelaka swilo erivaleni no va na xidemokrasi, lava xiximaka vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko no tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka na swona ku katsa na -
muxaka wa mfanelo;
nkoka wa xikongomelo xa xipimelo xelexo;
muxaka na vukulu bya xipimelo xelexo;
vuxaka exikarhi ka xipimelo na xikongomelo xa xona; na
maendlelo man'wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xelexo.
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka kungu rin'wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka mfanelo yihi na yihi leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo.
Swiyimo swa xihatla
vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa ka mfumo hi vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntumbuluko, kumbe khombo rin'wana ehenhla ka vanhu va tiko; na loko
ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu.
Ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, na milawu yihi na yihi leyi vekiweke kumbe xiendlo
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka xin'wana na xin'wana xa Vumbiwa hava nawu lowu nga pimika mfanelo wihi kumbe wihi lowu kumeka eka Nawumbisi wa Timfanelo.
Xiyimo xa xihatla xi nga vikiwa ntsena hi ku landza Nawu wa Palamende nsawona ntsena loko-
vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa hi mfumo wa vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntmbuluko, kumbe khombo rin'wana ehenhla ka vanhu va tiko; na
leswaku xitiviso xa boha ku vuyisa ku rhula na ntshamiseko.
Xitiviso xa mfumo xa xihatla, na milau yihi kumbe yihi leyi bohiwaka kumbe xiendlo xin'wana lexi tekiweke hi ku landza xileriso xexo, xi nga tirha ntsena-
hi ku langutela swa le mahlweni; na
kwalmu ko ka ku nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xitiviso, handle ka loko Palamende ya Tiko yi boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xexo. Palamende yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi lowu nga tluriki tin'hweti tinharhu hi nkarhi wun'we. Ku engeteriwa ko sungula ka xitiviso xa xiyimo xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho swa Palamende. Ku engeteriwa kwihi na kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi tekiweke hi nseketelo wa vhoti ya kwalomu ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Palamende. Ntwanano hi ku landza ndzimana leyi wu nga amukeriwa ntsena endzhaku ka njhekanjhekisano wa mani na mani ePalamende.
Khoto yihi na yihi yo va na vuswikoti yinga teka xiboho ntiyiso wa-
xitiviso xa xiyimo xa xihatla;
ku engeteriwa kwihi na kwihi ka nkarhi wa xitiviso xa xiyimo xa xihatla; kumbe
milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin'wana lexi endliweke, hi 'ANNEXURE' xitiviso xa xiyimo xa khombo.
Milawu yihi na yihi leyi vekiweke hi xivangelo xo va ku vikiwile xiyimo xa xihatla yi nga ha hambuka eka Nawumbisi wa Timfanelo ntsena ku fikela laha -
ku hambuka koloko ku lavekaka ntsena hikwalaho ka xihatla xelexo naswona;
milawu leyi -
yi fambelanaka na swiboho swa Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava leri tirhaka eka swiyimo swa xihatla;
yi landzelelaka xiyengentsongo xa (5); na
yi kandziyisiwa eka Gazette ya Mfumo hi xihatla loko wa ha ku
pasisiwa.
Ku hava Nawu wa Palamende lowu nyikaka matimba leswaku ku vikiwa xiyimo xa xihatla, naswona ku hava milawu leyi endliweke kumbe goza rin'wana leri tekiweke hi xivangelo xa xitiviso, wu nga pfumelela kumbe ku nyika mpfumelelo-
yo rivaleriwa ka mfumo, kumbe munhu wihi na wihi, hi ku landzelela xiendlo xo ka xi nga ri nawini;
ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi; kumbe
ku langutela ehansi kwihi na kwihi eka xiyenge lexi bohiweke eka kholomo ya 1 ya Tafula ra Timfanelo to ka ti nga Languteri Ehansi, ku fikea eka xiyimo lexi kombisiweke eka kholomo ya ya Tafula.
Nxaxamelo wa Timfanelo to ka ti nga Languteri Ehansi
1
Nomboro ya xiyenge
2
Nhlokomhaka ya xiyenge
3
ku fikela laha mfanelo wu nga ri lowu langutelaka ehensi
9
Ndzingano
Hi ku languta xihlawuhlawu kuya hi rixaka, muhlovo kumbe laha u humaka kona, rimbewu, vukhongeri kumbe ririmi
10
Ku xixima vumunhu
Hinkwaswo
11
Vutomi
Hinkwaswo
12
Ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu
Hi ku langutisa xiyengentsongo xa 1 (d) na (e) na 2 (c)
13
Vuhlonga, timhaka ta vuhlonga na nsindziso wa vatirhi
Hi ku langutisa vuhlonga na timhaka ta vuhlonga
28
Vana
Hi ku langutisa:
- xiyengentsongo xa 1 (d) na (e);
- timfanelo ta tindzimana-ntsongo ta (i) na (ii) taxiyengentsongo xa (1) (g); na
- xiyengentsongo xa (1) (i) hi ku langutisa vana lavanga le hansi ka 15 wa
malembe kmbe ehansi.
35
Vanhu lava khomiweke, pfaleriwa no hehliwa
Hi ku langutisa:
-xiyngentsongo xa (1) (a), (b) na (c) na (2) (d);
-timfanelo eka tindzimana ta (a) ku fika eka (o) ta xiyengentsongo xa (3), ku nga katsiwi ndzimana ya (4); na
- xiyengentsongo xa (50 mayela nno ka ku nga katsiwi vumbhoni loko ku amukeriwa vumbhoni swi nga ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle.
Loko munhu wihi na wihi a pfaleriwa handle ko tengisiwa hikokwalaho ko hungutiwa ka timfanelo endzhaku ka ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, swipimelo leswi swi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa:
Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mubohiwa handle ko tengisiwo fanele ku hlanganawa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa leswaku munhu yeleyo u pfaleriwile handle ko tengisiwa.
Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazette ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku yantlhanu munhu yeleyo a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mubohiwa handle ko tengisiwa na ndhawu laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yeleyo a pfaleriweke ha wona.
Mubohiwa handle ko tengisiwa u fanele ku pfumeleriwa langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi dokodela;
Mubohiwa u fanele ku pfumeleriwa langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi muyimeri;
Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yeleyo a pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa handle ka loko ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu.
Mubohiwa handle ko tengisiwa la nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa ndzimana ya (e), kumbe la nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ya hi ndzimana eyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi na wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa yeleyo handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula.
Mubohiwa u fanele ku pfumeleriwa va ekhoto yihi na yihi leyi kambisisaka ku pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiwena kwaloko, na ku endla vuyimeri eka ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena.
Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwo hlamusela ku lulama ka ku yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yeleyo, naswona wu fanele ku nyiketa mubohiwa yeleyo khopi ya tinhlamuselo teto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si kambisisa ku pfaleriwa ka yena.
Loko khoto yi ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa, munhu yeleyo a nga ha pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yeleyo a pfaleriwa nakambe.
Swiyengentsongo swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika Dzonga naswona lava va pfaleriweke handle ko tengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya matiko ya misava. Ematshan'wini ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wo komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa ka vanhu valavo. Ntiyisiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa
38. Ku tirhisiwa ka timfanelo
Un'wana na un'wana eka xiyenge lexi u na mfanelo yo tihlanganisa na
khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi wa Timfanelo wu kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku katsa na ku hlamusela timfanelo. Vanhu lava nga tihlanganisaka na khoto i -
mani na mani la yimelaka ku pfuneka ka yena n'wina;
mani na mani la yimelaka un'wana la nga swi kotiki ku tiyimela hi yexe;
munhu wihi na wihi la swi endlaka tanihi xirho xa, kumbe hi ku yimela ntlawa kumbe ntlawa wa vanhu;
munhu wihi na wihi la yimelaka ku navela ka vanhu; na
nhlangano lowu yimelaka ku navela ka swirho swa wona.
39. Nhlamuselo ya Nawumbisi wa Timfanelo
Loko u hlamusela Nawumbisi wa Timfanelo, khoto, huvo yo hlawuleka kumbe foramu -
yi fanele ku yisa emahlweni minsinya leyi nga xiseketelo xa Rixaka lowu tirhelaka swilo erivaleni no va ra xidemokiratiki lexi simekiweke eka ku xixima ndzhuti wa vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko;
yi fanele ku tekela enhlokweni nawu wa matiko ya misava; naswona
yi nga langutisisa nawu wa matiko mambe.
Loko ku hlamuseriwa milawu yihi na yihi, na le ku endliweni ka nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin'wana na yin'wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi wa Timfanelo.
Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin'wana kumbe mintshunxeko leyi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu.
KAVANYISA KA 3
MFUMO WA NTIRHISANO (ss 40-41)
Mfumo wa laha Riphabliki
40.
Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tanihi wa tiko, swiyenge swa swifundzhankulu na swa mimfumo ya miganga leyo hlawuleka, leyi tiyimeleke no tirhisana.
Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no landzelela milawu eka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha migingiriko ya swona ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi Kavanyisa loku.
41. Milawu ya mfumo wa ntirhisano na vuxaka bya mafumelo yo nghenelela
Swivandla hinkwaswo swa mfumo na swirho hinkwaswo swa mfumo eka xiyenge swi fanele ku-
ku hlayisa ku rhula, vun'we bya rixaka na ku va Riphabliki ri nga hambanisiwi hi le xikarhi;
ku tiyisisa nhlayiseko wa vanhu va Riphabliki;
ku hoxa xandla eka mfumo leri nyawulaka, wu nga tirheleki exihundleni, wa vutihlamuleri no twala wa Riphabliki hinkwaro;
ku tshembeka eka Vumbiwa, Riphabliki, na vanhu va rona;
ku hlonipha xiyimo xa vumbiwa, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo eka swiyenge leswin'wana;
ku va swi nga teki matimba wahi na wahi kumbe ntirho handle ka leswi yi haverisiweke swona hi ku landza Vumbiwa;
ku tirhisa matimba ya swona na ku endla mintirho ya vona hi mukhuva leri wu nga ngheneleleki eka xivumbeko na ku xiximiwa ka misava, mintirho na mfumo wa xivandla lexin'wana; na
ku tirhisana swin'we na van'wana hi ku tshembhana na hi ku pfunana-
hi ku undla moya wa vuxaka lebyinene;
hi ku pfunana no seketelana na van'wana;
hi ku tivisana no tsundzuxana na van'wana hi timhaka leti khumbhaka ku navela hi ku ringanana;
hi ku hlanganyeta swiendlo swa swona na milawu leyi vekiweke ya swona; na
hi ku namarhela eka maendlelo lama ku twananaweke ha wona no papalata ku yisana etikhoto.
ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van'wana.
Nawu wa Palamende wu fanele ku-
ku simeka no endla makungu ya swivumbeko na mavandla yo endlela ku yisa emahlweni no olovisa vuxaka exikarhi ka mimfumo; na ku
endla leswaku ku va na tindlela na maendlelo ya kahle yo kondletela ku herisa madzolonga ya mafumelo yan'we.
Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka madzolonga ya mafumelo yan'we xi fanele ku endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa madzolonga wolowo hi ku tirhisa matirhelo na maendlelo lama ya lulamiseriweke xikongomelo xelexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa njhekanjhekisano wolowo.
Loko khoto yi nga eneriseki leswaku swilaveko swa xiyengentsongo xa (3) swi enerile, yi nga ha tlherisela njhekanjhekisano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka.
KAVANYISA KA 4
PALAMENDE (s.s 42-82)
42. Mavumbiwelo ya Palamende
Palamende yi vumbiwa hi -
Palamende ya Tiko; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swa nghenela eka endlelo ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa.
Palamende ya Tiko yi hlawuleriwa yimela vanhu no vonisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo swa ta matirhelo ya makungu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku vona leswaku swilaveko swa swifundzhankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlelo ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbhaka swifundzhankulu.
Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
(a) Palamende yi hlengeletana eKapa, kambe Nawu wa Palamende, wu vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun'wana. Matimba yo endla milawu ya Riphabliki
43. Huvonkulu ya milawu ya Riphabliki
eRiphabliki, huvonkulu ya milawu -
eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro ya haverisiwile Palamende, tanihi laha swi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44;
eka xiyimo xa mfumo wa swifundzhankulu ya haverisiwile mimfumo ya milawu, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona
eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamhasipala, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156. Huvonkulo ya milawu ya tiko
44. Huvonkulu ya milawu ya tiko
Huvonkulo ya milawu ya tiko tana hilaha yi bohiweke ePalamende -
ya nyika Palamende ya Tiko matimba -
yo hundzuluxa Vumbiwa;
yo pasisa milawu ya mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, kambe ku nga katsiwi, ku ya hi xiyengentsongo xa (2), na mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho ta Xedulu xa5; na
ku avela matimba yo endla milawu wahi na wahi ya yona, handle ka matimba yo hundzuluxa Vumbiwa eka vandla rihi na rihi ro endla milawu eka xiyenge xin'wana xa mfumo; na
ku nyika Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu matimba -
yo nghenela eku hundzuluxiwena ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74;
yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa 4, na mhaka yin'wana yihi na yihi leyi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76; na
ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin'wana leyi pasisiweke hi Palamende ya Tiko.
Palamende yi nga nghenelela hi ku pasisa milawu hi ku landza xiyenge xa 76 (1), hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa5, loko swi fanerile-
ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka;
ku hlayisa vun'we bya ikhonomi;
ku hlayisa swiyimo swa minamamu leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka;
ku simeka swiyimo swa vugimu-ntsongo laveriwaka ku nyika vutirheli; na
ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzhankulu, lama ma nga onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin'wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona.
Milawu mayelana na mhaka yo twala i ya nkoka, kumbe loku ku yelanaka na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi khumbhaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4.
Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa. Milawu ya mafambiselo leyi hlanganasiweke
45.
Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ti fanele ku simeka Komiti leyi hlanganeke ya milawu leyiendlaka milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka mintirho wa tona leyi hlanganeke ya nhlangano na Huvo, ku katsa na milawu ya mafambiselo -
ku kuma maendlelo ra kondletela endlelo ra milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero;
ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri lava katsaka Nhlengeletano ya Milawu na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi languteriweke eka swiyenge swa 74 na 75;
ku simeka Komiti leyi hlanganeke yo vuyeketa Vumbiwa leri hi vugimu- ntsongo bya lembe na lembe; na
ku lawula ntirho wa -
Komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambiselo;
Komiti yo Lamula
Komiti yo lulamisa timhaka ta vumbiwa; na
tikomiti tihi na tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b).
Swirho swa Khabinete, swirho swa Palamende ya Tiko na vurhumiwa bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi na minkateko yo fana na nsindziso emahlweni ka Komiti ya nhlengelo ya Palamende na Huvo tanihi leswi a va ri na swona khale emahlweni ka Palamende na Huvo.
Palamende ya Tiko (ss 46-59)
46. Xivumbeko na nhlawulo
Hi ku landzelela Xedulu xa xa 6A, Palamende ya Tiko yi vumbiwa hi nhlayo leyi nga ri ki hansi ka 350 wa vavasati na ku tlula 400 wa vavanuna lava hlawuriweke tana swirho hi ku landza endlelo ra nhlawulo leri -
vekiweke hi milawu ya tiko;
yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun'we wa vavhoti;
nyikaka ku ringanela ku vhota ku va eka vukhale 18 wa malembe; no
va hiku angarhela yi endla leswaku ku va na vuyimeri lebyi pimiweke.
[Xiyengentsongo (1) lexi hundzuluxiweke hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Nawu wa Palamende wu fanele ku nyika endlelo ro kumisisa nhlayo ya swirho swa Palamende ya Tiko.
47. Vuxirho
Muaka-tiko un'wana na un'wana la ringaneleke ku vhotela Palamende ya Tiko u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, handle ka -
munhu wihi na wihi la thoriweke hi, kumbe la tirhaka eka mfumo bo amukela muholo wa ntirho wolowo handle ka -
Presidente, Xandla xa Presidente, Vaholobye na
Swandla swa Vaholobye; na vatirhi lava tirhaka ku fana na xirho xa Palamende, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yeleyo hi milawu ya tiko;
varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kumbe swirho swa Palamende ya xifundzhankulu kumbe Huvo ya Mhasipala;
mahlonga ya swidzidziharisi lava va nga ta ka va nga ha tshunguleki;
munhu wihi na wihi la vuriweke ku va a nga pfukanga ebyongweni hi khoto ya laha Riphabliki; na
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhle ko bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Palamende ya Tiko loko munhu yeleyo-
a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
a xwa eka Palamende handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Palamende yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
yima ku va xirho xa nhlangano lowu n'wi hlawuleke ku va xirho xa Palamende
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
Swivandla eka Palamende ya Tiko swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
48. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
48. Loko swirho swa Palamende ya Tiko swi nga si sungula ku tirha
mintirho ya swona ePalamende, swi fanele ku hlambanya kumbe ku
tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
49. Nkarhi wo tirha wa Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi hlawuriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya Tiko yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri Palamende yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu wa 1999]
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya Tiko byo ka byi nga tivisiwi hi nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya Tiko yi tshama yi ri na vuswikoti byo tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Palamende leyi landzelaka.
50. Ku herisiwa ka Palamende ya Tiko ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
Presidente u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko -
Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na
loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Palamende yi hlawuriwile.
Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko-
ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na
loko Palamende yi tsandzeka ku hlawula Presidente un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi endlekile.
51. Mintshamo na minkarhi yo wisa
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Palamende wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin'wana na ka minkarhi ya yona yo wisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Presidente a nga ha vitana Palamende, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Mintshamo ya Palamende ya Tiko ya pfumeleriwa etindhawini tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Nhlengeletano ya Milawu.
52. Xipikara na Xandla xa Xipikira
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001]
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiphemu xa A kumbe Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Xandla xa Xipikara.
Palamende ya Tiko yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Palamende byi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya yona ya mafambiselo, Palamende ya Tiko yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
53. Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin'wana -
vunyingi bya swirho swa Palamende ya Tiko swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu; naswona
swivutiso hinkwaswo leswi nga mahlweni ka Palamende swi bohiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
Xirho lexi xi fambisaka xa Palamende ya Tiko xi hava vhoti yo kanela, kambe-
xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo ha mambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
54. Timfanelo ta swirho swin'wana swa Khabinete eka Palamende ya Tiko
Presidente na xirho xihi na xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Palamende ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota.
[X.54 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
55. Matimba ya Palamende ya Tiko
Eku tirhisena ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Palamende ya Tiko yi fanele -
ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi na yihi leyi vekiweke leyi ngamahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
Palamende ya Tiko yi fanele ku endla makungu ya matirhelo -
swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na
ku hlayisa vulanguteri ehenhla ka -
ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na
xirho xihi na xihi xa mfumo.
56. Vumbhoni kumbe emahlweni ka Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha -
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa byi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri tivonakisa xitiviso eka yona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
57. Malulamiselo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi nga -
boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, maendlelo na makanelelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya Tiko yi fanele ku endla makungu ya-
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
ya ku nghenela eka makanelo ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona hinkwato ta Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi
ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambiselo ka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka nhlengeleto ya Milawu, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya vona ya Nhlengeleto ya Milawu hi ku hetiseka; na
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu swinene wa vukaneti eka Nhlengeletano ya Milawu tanihi Murhangeri wa Vukaneti.
58. Xifundzho
Swirho swa Khabinete na swirho swa Palamende ya Tiko ya Milawu -
swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Milawu na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hinkwalaho ka -
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
[Xiyegentsongo xa 1 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.]
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Palamende ya Tiko, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, smpfuneto hi timali na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu i ndzhwalo lowu rhwariwaka hi Nkwama wa Mali wa Tiko
59. Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi fanele ku -
olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man'wana ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala -
yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasa - mahungu, eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Palamende ya Tiko a yi fanelanga ku bohelela vanhu, ku katsa swihangalasa mahungu, ku vona ntshamo wa Komiti handle ka loko swi ri na nhlamuselo no twala ku endlisa sweswo eka vaaki va xidemokratiki. Huvo ya Rixaka ya
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (SS 67-70)
60. Mavumbelo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin'we byo huma eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume.
Varhumiwa lava va khume i -
varhumiwa vo hlawuleka va mune va vumbiwaka hi -
Holobyenkulu wa xifundzhankulu kumbe, loko Holobyenkulu a
nga ri kona, xirho xihi na xihi xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku angarhela kumbe ku endlela mintirho yo karhi eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; na
varhumiwa van'wana vanharhu vo hlawuleka; na
varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2).
Holobyenkulu wa xifundzhankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzhankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byelebyo.
61. Maavelo ya Varhumiwa
Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu ya xifundzhankulu va fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzhankulu ku ya hi endlelo leri vekiweke eka Xipemu xa B xa Xedulu xa3.
(a) Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu byi hlayiwile, mfumo wa milawu, wu fanele -
ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko eka ndzimana ya (a), leswaku i va ngana eka varhumiwa va ntlawa wun'wana na wun'wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona i va ngana lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na
ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava hlawuriweke va Minhlangano yeleyo.
(b).......
[[Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.)
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwa hi x 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi. x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Milawu ya tiko leyi kombisiweke eka xiyengentsongo (2)(a) yi fanele ku vona ku gingirika ka minhlangano leyitsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana hi ndlela leyi.
Mfumo wa milawu, na hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va minhlangano lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzhankulu, wu fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tanihi laha swi lavekaka hakona nkarhi na nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa mfumo wa milawu.
62. Vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo
Munhu la hlawuriweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va la nga na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu.
Loko munhu la nga xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a thoriwo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yeleyo wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu yeleyo.
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha lowu helaka
xikan'we-kan'we ku nga si va na ntshamo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka.
......
[Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2002 no siviwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yeleyo -
a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo;
a va xirho xa Khabinete;
loko Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha ri na ku tshembha eka yena kutani u ta vitaniwa a tlhelela endzhaku hi Nhlangano lowu hlawuleke munhu yeleyo;
a nga ha ri xirho xa Nhlangano lowu wu hlawuleke munhu yeleyo kutani a vitanawo tlhelela endzhaku hi ntlawa wolowo; kumbe
a xwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu handle ka mpfumelelo eka matshamelo lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo.
Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
63. Mintshamo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi yo wisa.
Presidente a nga ha vitana Huvo ya Rixaka eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
Mintshamo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Huvo.
64. Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama xitulu
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku hlawula Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa.
Mutshama Xitulu na un'we wa Swandla swa Mutshama Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tanihi varhumiwa wu hela nkarhi wolowo wu nga si fika.
Xandla xa Mutshama Xitulu loyi un'wana u hlawuleriwa tirha lembe rin'we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzhankulu xin'wana, ku endlela leswaku swifundzhankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Mutshama Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Swandla swa Mutshama Xitulu.
[Xiyengentsongo xa 4 xi siviwile hi x 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001]
Endlelo leri hlamuseriweke eka Xiphemu xa A Xedulu xa3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha susa Mutshama Xitulu kumbe Xandla wa Mutshama Xitulu entirhweni.
Hi ku landza milawu na mafambiselo, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van'wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa Vatshamaxitulu.
65. Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin'wana -
xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi na vhoti yin'we leyihoxiwaka hi ku yimela xifundzhankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona
timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku twananiwa hatona loko swifundzhankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoloye.
Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlelo leri vekiweke ku nga va hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlelo ro fanana leri ha rona swifundzhankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwo hoxa tivhoti hi ku yimela swona.
66. Ku hoxa xandla hi swirho swa Huvonkulu ya Rixaka
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Xandla xa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzhankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya Komiti ya Huvo.
67. Ku hoxa xandla hi vayimeri va Mfumo wa Muganga
Ku nga ri ku tlula khume wa vayimeri va nkarhinyana lava thoriweke hi Mfumo wa Muganga hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela swiyenge swo hambana swa
vamhasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe a va nge vhoti.
68. Matimba ya Huvo ya Rixaka
Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha -
kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta mihundzuluxo eka, kumbe yi ala nawu wihi na wihi leri endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe milawu yin'wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76 (3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali.
69. Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumbe tikomiti tihi na tihi ta yona yi nga-
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya kumbe ya (a) na (b);
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
70. Malongoloxelo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha -
boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, makanelo na maendlelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni xidemokirasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya -
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
ku nghenela ka swifundzhankulu hinkwaswo eka makenelo ya yona hi mukhuva leri fambisanaka na xidemokrasi; na
a ku nghenela eka makanelo ya Huvo na Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi, nkarhi wun'wana na wun'wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75.
71. Xifundzho
Varhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67 -
va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka -
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ya Rixaka.
72. Ku fikelela ka vaaki eka no nghenelela ka Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku-
ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man'wana ya Huvo na tikomiti ta yona; na
ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala yo -
lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na fikeleriwele hi swihangalasa - mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona;
na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwo nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa na vateki va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na muganga wa xidemokratiki.
Endlelo ro veka Milawu ya Tiko (ss 73-82)
73. Milawumbisi hinkwayo
Nawumbisi wihi na wihi wu nga nghenisiwa ePalamende ya Tiko.
I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Xandla xa Holobye, kumbe xirho, kumbe Komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu.
Nawumbisi wa timali; kumbe
Nawumbisi lowu nyikaka milawu leyi kumekaka eka xiyenge xa 214.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1(a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76 (3), handle ka Nawumbisi lowu kombiweke (2) (a) kumbe (b) xa xiyenge lexi, wu nga nghenisiwa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1(b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
I xirho ntsena kumbe Komiti, ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ntsena leyi nga nghenisaka Nawumbisi eka Huvo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya Tiko wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi lowu pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu.
74. Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa
Xiyenge xa 1 na ya xiyengentsongo lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi -
Palamende ya Tiko hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75 wa tiphesente; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu swa ntsevu kumbe ku tlula.
Xiyenge xa 2 xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi -
Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi siketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhi; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzhankulu leswi nga riki hansi ka tsevu.
Xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke -
hi Palamende ya Tiko, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu; na
kambe hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa -
ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Huvo;
ku cinca mindzelekano, matimba, milawu kumbe swivandla; kumbe
ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa na timhaka ta xifundzha.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin'wana handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka na swihundzuluko leswi.
Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa lebyi khumbhaka xiyenge xa 73 (2), munhu kumbe Komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele ku -
hangalasa eka Gazette ya mfumo wa rixaka, na hi ku landza milawu na swileriso swa Palamende ya Tiko, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi miehleketo ya vanhu;
rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko bya Tipalamende ta swifundzhankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku
rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, vuxokoxoko bya Huvo ya njhekanjhekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa ku humesiwa hi Huvo.
Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe Komiti leyi tivisaka Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke evanhwini na le ka mfumo wa milawu ya swifundza -
eka Xipikara ku swi xaxameta eka Palamende ya Tiko; na
hi mayelana na swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengentsongo (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku xaxametiwa eka Huvo.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Palamende ya Rixaka eka 30 masiku ya
ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi; kumbe
ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu ri kun'wana hi nkarhi wo nghenisiwa ka Nawumbisi.
Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3)(b), kumbe xiphemu xin'wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzhankulu a swi fanelanga swi humesa Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo ya Milawu ya swifundzhankulu leswi khumbhekaka.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Palamende ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, ri fanele ri kongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona.
75. Milawumbisi yinene leyi nga Khumbhiki swifundzhankulu
Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Huvo ya Rixaka yi fanele -
ku pasisa Nawumbisi wolowo;
ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa wolowo ku ya hi mihundzuluxo leyi ringanyetiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Loko Huvo ya Rixaka yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka yi Landzula Nawumbisi kumbe wu hundzuluxiwa, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, ku va swi vuriwile hi Huvo, nakona swi nga -
pasisa Nawumbisi wolowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava; kumbe
ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; Ematshan'wini ya swona -
murhumiwa un'wana na un'wana eka vurhumiwa bya xifundzhankulu u na vhoti yin'we;
ku sukela eka n'we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yeleyo; naswona
mhaka yeleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin'wana na rin'wana ra mhaka yeleyo, murhumiwa la fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka.
76. Milawumbisi leyi khumbhaka swifundzhankulu
Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Huvo ya Rixaka yi fanele -
ku pasisa Nawumbisi;
ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi
wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela.
Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi nga pfumelelanaka hi -
Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu;
Nawumbisi wo hundzuluxiwa tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe
Nawumbisi lowu tanihi laha wu tsariweke hi ndlela yin'wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi wolowo eka yona, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi wolowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa- nharhu kumbe ku tlula.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man'wana ya Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wa matsariwelo laman'wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan'we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tanihi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sungulena wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Nhlengeletano ya Milawu yi fanele -
ku pasisa Nawumbisi wolowo;
ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu
pasisa.
Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi ngaha twananaka hi-
Nawumbisi wolowo tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo;
Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; kumbe
Nawumbisi wolowo hi matsariwelo man'wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi.
Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man'wana ya Nawumbisi, matsariwelo walowo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan'we na Nhlengeletano ya milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi.
Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) loko lama xi wela eka ndhawu leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe xin'wana xa swiyenge leswi landzelaka:
xiyenge xa 65(2);
xiyenge xa 163;
xiyenge xa 182;
xiyenge xa 195(3) na (4);
xiyenge xa 196; na
xiyenge xa 197.
Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu -
leyi languteriweke eka xiyenge xa 44 (2), kumbe 220(3); kumbe
leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi khumbhaka timhaka ta timali ta xiyimo xa xifundzhankulu xa mfumo.
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2003
Nawumbisi lowu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1), handle ka leswaku-
loko Palamende ya Tiko yi vhotela Nawumbisi wolowo, makungu ya
xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan'wini ya swona, Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona; na
loko Nawumbisi wolowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi landzelaka swa tirha:
Loko Palamende ya Tiko yi kanela Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
Loko Palamende ya Tiko yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali
77. Milawumbisi ya Timali
Nawumbisi i Nawumbisi wa timali loko wu-
timali leti faneleke
vekaka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
ku herisa kumbe ku hunguta, kumbe ku nyika mpfumelelo eka, sibalo swihi na swihi swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
ku pfumelela tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko, handle ka Nawumbisi lowu boxiweke eka xiyenge xa 214 lexi nyikaka mpfumelelo wolowo.
Nawwumbisi wa timali wu nga tirhana na timhaka tin'wana handle ka-
mhaka yitsongo leyi khumbhanaka na timali leti faneleke;
ku nghenisa, ku herisa kumbe ku hunguta ka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
mpfumelelo wo ka u nga katsiwi eka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe, timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko.
Milawumbisi hinkwayo ya timali yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi ku fambisana na endlelo leri vumbiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla ndlela leyi ha yona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
[X. 77 xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001]
78. Komiti yo Lamula
Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi -
swirho swa nkaye swa Palamende ya Tiko leswi hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlelo leri ri vekiweke hi milawu ya mafambiselo yaNhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya Minhlanga nompimo leri ringanaka na Minhlangano leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na
muyimeri un'we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byelebyo.
Komiti yo Lamula yi va yi twananale hi matsariwelo ya Nawumbisi, kumbe yi tsemile mhaka, loko matsariwelo malamo, kumbe tlhelo rin'we ra mhaka, ri seketeriwa hi -
vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Palamende ya Tiko; na
vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
79. Ku pfumelela Milawumbisi
Presidente a nga ha pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Palamende ya Tiko leswaku wu kambisisiwa-nakambe.
Milawu ya mafambiselo leyi hlanganeriweke, na swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Palamende ya Tiko na migigingiriko ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi lowu Presidente a ri tlheriselake eka Palamende ya Tiko loko:
ku kanakana ka Presidente hi Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka ya maendlelo na makanelo lama ya khumbhaka Huvo; kumbe
xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiwena ka Nawumbisi wolowo.
Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa-nakambe wu amukela hi ku hetiseka mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi wolowo; loko swi nga ri tano, Presidente u fanele:
ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
80. Swikombelo hi swirho swa Palamende ya Tiko eka Khoto ya Vumbiwa
Swirho swa Palamende ya Tiko swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa.
Xikombelo -
xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula; naswona
xi fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu wolowo.
Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xelexo hi ku landza xiyengentsongo xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko -
ku tirha ka vululami swi lava swona; na
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kombisangi ku va na vuswikoti byo humelela Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
81. Ku kandziyisa Milawu
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu wolowo.
82. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa.
KAVANYISA KA 5
PRESIDENTE NA HUVONKULU YA RISAKA (ss 83-102)
83. Presidente
Presidente -
I Nhloko ya Tiko na ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
u fanele ku tlakusa, a sirhelela no xixima Vumbiwa tanihinawu leri kulukumba wa Riphabliki; na
ku yisa emahlweni vun'we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki.
84. Matimba na mintirho ya Presidente
Presidente u na matimba lama a nyikiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho yo va Nhloko ya Tiko na ya nhloko ya huvonkulu ya rixaka.
Presidente u na vutihlamuleri -
byo pfumelela no sayina Milawumbisi;
byo tlherisela Nawumbisi eka Palamende ya Tiko leswaku ku kambisisiwa-nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa;
byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza Vumbiwa;
byo vitana Palamende ya Tiko, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumbe Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ntirho wo hlawuleka;
ku tirha ku thola kwihi na kwihi loku Vumbiwa kumbe milawu leyi vekiweke yi lavaka leswaku Presidente a ku tirha, handle ka ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
ku thola tiKhomixini ta ndzavisiso;
ku vitana tireferendamu ta tiko, hi ku landza Nawu wa Palamende;
byo vuyisa no amukela vuyimeri bya tintsumi ta le matikweni mambe na vayimeri;
ku thola vayimeri va le matikweni ya le handle, varhumiwa lava haverisiweke matimba na tintsumi ematikweni ya le handle;
ku rivalela kumbe ku yimisa ka nkarhinyana swigwevo swa vaonhi no hunguta kumbe ku herisa mindziho yihi na yihi, minxupulo na ku lova nhundzu; na
ku haverisa swidlodlo swa swifundzho.
[Xitsundzuxo xo Angarhela: Tihuvo ta swifundzho leti simekiweke eka Gazete ya Mfumo ya 24155 ya 6 N'wendzamhala, 2002 na Gazete ya Mfumo ya 25213 ya 25 Mawuwani 2003.]
85. Matimba ya huvonkulu ya Riphabliki
Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente.
Presidente u tirhisa matimba yo endla makungu, kun'we na swirho leswin'wana swa Khabinete, hi -
ku endla leswaku ku tirhisiwa milawu yo vekiwa ya tiko handle ka loko Vumbiwa kumbe milawu yin'wana yi hlamusela hi ndlela yin'wana;
ku hluvukisa no endla leswaku ku tirhisiwa milawu ya matirhelo ya rixaka;
ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta tiko na mintirho ya ta mafambiselo;
ku lulamisa no sungula milawu; na
ku tirha mintirho yihi na yihi yin'wana ya makungu leyi lulamiseriweke swona eka Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko.
86. Ku hlawuriwa ka Presidente
Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla sweswo. Endlelo leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu xa3 ra tirha aku hlawuriweni ka Presidente.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
87. Ku sungula ntirho hi Presidente
Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Palamende ya Rixaka, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
88. Nkarhi wo tirha wa Presidente
Nkarhi wo tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlawuriweke ku va Presidente la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi lowu wu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha.
Ku susiwa ka Presidente entirhweni
89.
Palamende ya Tiko, hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho leswi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu, yi nga ha susa Presidente entirhweni ntsena hi swivangelo swa -
ku tlula Vumbiwa kumbe Nawu;
matikhomelo yo ka ya nga ri kahle; kumbe
ku tsandzeka ku tirha mintirho ya le hofisin.
Munhu wihi na wihi la nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho wolowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho wihi na wihi wa tiko.
90. Presidente wo Khomela
Loko Presidente a nga ri kona laha Riphabliki kumbe loko hikokwalaho ka swin'wana a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Presidente, kumbe hi nkarhi lowu ku nga na xivandla xa ntirho wa Presidente, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano wu nga laha hansi u tirha tanihi Presidente -
Xandla xa Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Khabinete.
Xipikara, ku kondza Palamende ya Tiko yi veka un'wana wa swirho swa yona.
Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Xiyengentsongo xa (4) lexi engeteriweke hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997
91. Khabinete
Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tanihi nhloko ya Khabinete, Xandla xa Presidente na Vaholobye.
Presidente u thola Xandla xa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola.
Presidente -
u fanele ku hlawula Xandla xa Presidente exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko Milawu;
a nga ha hlawula nhlayo yihi na yihi ya Vaholobye exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; naswona
a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo eka Palamende ya Tiko.
Xandla xa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya mfumo.
92. Vutihlamuleri
Xandla xa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente.
Swirho swa Khabinete swi hlanganale na hi un'we-un'we swi na vutihlamuleri, bya ku kombisa matimba ya swona ePalamende.
Swirho swa Khabinete swi fanele -
ku tirha hi ku landza Vumbiwa; na
ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
93. Swandla swa Vaholobye
Presidente a nga thola-
nhlayo yihi na yihi ya Swandla swa Vaholobye exikarhi ka swirho swa Palamende; na
nhlayo leyi nga tluriki Swandla swa Vaholobye swimbirhi ehandle ka Palamende, ku pfuneta swirho swa Khabinete, naswona a nga swi hlongola.
Swandla swa Vaholobye leswi thoriweke ku ya hi xiyengentsongo xa (1) (b) swi na vutihlamuleri eka Palamende ku tirhisa matimba ya swona no endla mintirho.
[X. 93 xi siviwile hi x 7 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
94. Ku ya emahlweni ka Khabinete endzhaku ka minhlawulo
Loko ku ri na nhlawulo wa Palamende ya Tiko, Khabinete, Xandla xa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi na vahi va Vaholobye va tshama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi landzelaka a sungula ku tirha.
95. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
Loko Xandla xa Presidente, Vaholobye na Swandla swa Vaholobye vahi kumbe vahi va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
96. Matikhomelo ya swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye a va fanelanga -
ku tirha ntirho wihi na wihi wun'wana lowu wu hakelaka;
ku tikhoma hi ndlela yihi na yihi leyi ngafambelanaki na swiyimo swa vona kumbe va tiveka eka xiyimo lexi xi va vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya vona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya vona bya le tlhelo; kumbe
ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi na wahi lama va nyikiweke wona kutifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un'wana hi ndlela leyi ngari ku yinene.
97. Ku hundzisela mintirho
Hi ku landza xitiviso xa Presidente, a nga ha hundzisela eka xirho xa Khabinete -
mafambiselo ya milawu yihi na yihi eka xirho xin'wana xa Khabinete;kumbe
matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi nyikiweke xirho xin'wana.
98. Ku nyikiwa mintirho swa nkarhinyana
Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi na yihi ya xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yeleyo.
99. Ku averiwa mintirho
Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi yi yanelaka ku tirhiwombe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu kumbe eka Huvo ya Mhasipala. Ku nyikiwa ntirho -
swi fanele ku va hi ku landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Khabinete na xirho xa Huvonkulu kumbe Huvo ya Mhasipala;
swi fanele ku fambelana na Nawu wa Palamende lowu hi ku landza wona matimba lama fanelaka na mintirho ya tirhisiwa no tirhiwa; naswona
swi sungula ku tirha hi xitiviso xa Presidente.
100. Ku nghenelela ka mfumo wa rixaka eka mafambiselo ya swifundzhankulu
[Nhlokomhaka yi hundzuluxiwile hi Xiyengentsongo xa 2 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'wewa 2003.]
Loko xifundzhankulu xi nga swi koti kumbe xi nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe Vumbiwa leri, huvonkulu ya rixaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi na wahi lama faneleke ku vonisisa ku landzeleriwa ka swona, ku katsa na -
ku humesa xiletelo xo ya eka huvonkulu ya xifundzhankulu, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa xona na ku hlamusela magoza wahi na wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa xona; na
ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka xifundzhankulu xelexo ku fikela laha swi fanelaka ku endlela -
ku hlayisa swiyelo swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku eneta swiyelo swa minamamu leswi vekiweke swo nyika vutirheri;
ku hlayisa vun'we bya ikhonomi;
ku hlayisa vuhlayiseki bya rixaka; kumbe
ku sivela xifundzhankulu xelexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin'wana kumbe swa tiko hinkwaro.
[Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
Loko huvonkulu ya rixaka yi nghenelela eka xifundzhankulu hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(b) -
xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko;
ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku suguriwile ku nghenelela koloko; naswona
Loko ku nghenelela ku ya mahlweni, Huvo yi fanele ku langutisisa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi na ku endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka.
[Xiyengentsongo (2) xi siviwile hi x 2 (c) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge lexi.
[Xiyengentsongo 100 xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
101. Swiboho swa huvonkulu
Xiboho xa Presidente xi fanele xi ri xo tsariwa loko -
xi fikeleriwile hi ku landza milawu; kumbe
xi ri na mbuyelo wo karhi etlhelwena ra milawu
Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin'wana xa Khabinete loko.
Switiviso, swinawana na switirhisiwa swin'wana swa milawu ya le hansinyana swi fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha boxa mukhuva leri hawona,na mpimo leri ku fikela eka wona, switirhisiwa leswi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3) swi fanele -
ku andlariwa ePalamende; na
ku pasisiwa hi Palamende.
102. Maendlelo yo kombisa ku pfumala ntshembho
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Khabinete ku nga katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi Khabinete leyntshwa.
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Presidente, Presidente na swirho leswin'wana swa Khabinete na Xandla xa Holobye wihi na wihi va fanele ku lan'wa ntirho.
KAVANYISA KA 6
SWIFUNDZHANKULU (ss 103-150)
103. Swifundzhankulu
Riphabliki ri na swifundzhankulu leswi landzelaka:
Kapa-Vuxa
Free State
Gauteng
Kwazulu-Natal
Mpumalanga
Kapa-N'walungu
Xifundzhankulu xa N'walungu
N'walungu-Vupeladyambu
Kapa-Vupeladyambu
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwe hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2003 na x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005
Mindzilekano ya swifundzhankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byi sungula ku tirha.
Tipalamende ta Swifundzhankulu (ss 104-124)
104. Matimba yo endla milawu ya swifundzhankulu
Matimba yo endla milawu ya swifundzhankulu ya haverisiwile mimfumo ya swona yo endla milawu, naswona ya nyika Tipalamende ta swifundzhankulu matimba -
yo pasisa vumbiwa ra xifundzhankulu xa wona kumbe ku hundzuluxa Vumbiwa byihi na rihileri pasisiweke hi wona hi ku landza swiyenge swa 142 na 143;
yo pasisa milawu leyi vekiweke endzeni ka na ku endlela xifundzhankulu xa wona hi tlhelo ra -
mhaka yihi na yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4;
mhaka yihi na yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa5; na
mhaka yihi na yihi leyi nga handle ka tindhawu teto ta mintirho, naswano leyi yi nyikiweke hi swikongomelo swa xifundzhankulu xelexo hi milawu ya tiko; na
mhaka yihi na yihi leyi eka Vumbiwa yi kombisaka ku tirhisa milawu ya swifundzhankulu; na
ku nyika wahi na wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Mhasipala eka xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko wu pasisile vumbiwa ra xifundzhankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzhankulu.
Milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, hi swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu xa4.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha bumabumela eka Palamende ya Rixaka milawu leyi vekiweke yi khumbhaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya mfumo wolowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba ku tlula nawu wa xifundzhankulu.
105. Mavumbiwelo na nhlawulo wa Tipalamende ta
swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava va hlawuriweke ku va swirho hi ku landza endlelo ra nhlawulo leri -
vekiweke hi milawu ya tiko;
simekiweke ehenhla ka xiphemu xa xifundzhankulu xelexo xa nongoloko wun'we wa vavhoti;
endlaka makungu ya minamamu ya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na
endlaka leswaku vuyelo, hi ku angarhela, byi va vuyimeri byo landza mpimo.
[Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003 na x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Palamende ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi swirho swa le xikarhi ka 30 na 80. Nhlayo ya swirho, leyi nga hambanaka hi ku ya hi swifundzhankulu, yi fanele ku vekiwa hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko.
106. Vuxirho
Muaka-tiko un'wana na un'wana la enetaka swilaveko swo vhotela Palamende ya Rixaka yo endla Milawu u na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu handle ka -
munhu wihi na wihi la thoriweke hi, kumbe la nga eka vutirheri bya mfumo naswona a kumaka muholo wo thoriwa kwaloko kumbe vutirheri byelebyo, handle ka -
Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu ya xifundzhankulu xelexo; na
vakhomi va mintirho van'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na mintirho ya xirho xa Palamende ya xifundzhankulu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yeleyo hi milawu ya tiko;
Swirho swa Palamende ya Rixaka, varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu kumbe swirho swa Huvo ya Mhasipala;
vanhu lava nga ringanelangiki hi vutshunguri
munhu wihi na wihi la vuriweke ku va a nga pfukangi ebyongweni hi khoto ya iphabliki; kumbe
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile andzu no gweviwo pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki loko matikhomelo lama ya vumbaka nandzu a ma ta va ma ve nandzu laha Riphabliki; kambe, ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xivilelo ehenhla ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo yi tsemiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo kumbe ku kombela wu herile. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela-ku-langwa wa mfumo wa milawu ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Palamende ya xifundzhankulu loko munhu yeleyo -
a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
a xwa eka mfumo wa milawu handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya mfumo wa milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
a yima ku va xirho xa vandla leri n'wi hlawuleke tanihi xirho xa palamendhe ya xifundzhankulu
[Xiyenge xa (3) xi siviwile hi x 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi x.4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Swivandla eka Palamende ya xifundzhankulu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
107. Swihlambanyo kumbe ku tiyisisa
Loko swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka mfumo wa milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
108. Nkarhi wo tirha wa Palamende ya xifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi hlawuleriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi heirsiwa hi ku landza xiyenge xa 109, kumbe loko nkarhi wa wona wo tirha wu hela, Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo hi xitiviso, u vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri mfumo wa milawu wu herisiweke, kumbe ku herile nkarhi wa wona.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu byi nga tivisiwi ku nga si hela nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190, kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe ka siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya xifundzhankulu yi tshama yi fanele ku tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka wona, kumbe loko ku hela nkarhi wa wona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela mfumo wa milawu leri landzelaka.
109. Ku herisiwa ka Tipalamende ta swifundzhankulu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu loko -
mfumo wa milawu wolowo wu amukela xiboho xo wu herisa xi seketariwaka hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na
loko ku hundze malembe manharhu ku sukela loko mfumo wa milawu wu hlawuriwile.
Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku herisa Palamende ya xifundzhankulu loko -
ku ri na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu; na
loko mfumo wa milawu wu tsandzeka ku hlawula Holobyenkulu un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi pfulekile.
110. Mintshamo na minkarhi yo wisa
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya wona leyin'wana na minkarhi ya wona yo wisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha vitana Palamende ya xifundzhankulu eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku veka ndhawu leyi hi ntolovelo wu nga ta hlangana kona.
111. Swipikara na Swandla swa Swipikira
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka wona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa wona.
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A eka Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Swipikara na Swandla swa Swipikara.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya wona ya mafambiselo, Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha hlawula eka swirho swa wona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
112. Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamusela hi ndlela yin'wana -
vunyingi bya swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mfumo wa milawu; naswona
timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Palamende ya xifundzhankulu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
Xirho lexi xi fambisaka nhlengeletano ya milawu ya xifundzhankulu xi hava vhoti yo kanela, kambe -
xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo havumbirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa mfumo wa milawu.
113. Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Tipalamende ta swifundzhankulu
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu va nga ha va kona, naswona va nga vulavula eka, tipalamende ta swifundzhankulu swa vona na tikomiti ta wona, kambe a va fanelanga ku vhota. Mfumo wa milawu wu nga ha lava leswaku murhumiwa wa nkarhi hinkwawo a va kona eka mfumo wa milawu kumbe tikomiti ta wona.
114. Matimba ya Tipalamende ta swifundzhankulu
Eku tirhisena ka wona ka matimba ya wona yo endla milawu, mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi fanele -
ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa kumbe ku ala Nawumbisi wihi na wihi leri vekiweke emahlweni ka mfumo wa milawu; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya switirhisiwa -
swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xifundzhankulu swi na vutihlamuleri eka wona; na
ku hlayisa vulanguteri ehenhla ka -
ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu eka xifundzhankulu ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na
xirho xihi na xihi xa mfumo.
115. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Tipalamende ta swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona, wu nga ha-
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka wona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa byi tiyisisiweke kumbe ku humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ra xifundzhankulu ri tivonakisa eka wona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi lava swi tsakelaka kumbe swivandla.
116. Malulamiselo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya mimfumo ya swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga -
veka no lawula mindzulamiso ya wona ya mafambiselo ya le ndzeni, maendlelo na akanelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa wona, ku karhi ku tekeriwa nhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela rivalena na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya -
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta wona;
ku nghenela eka makanelo ya mfumo wa milawu ka hinkwayo Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yimeriweke ePalamende, hi ndlela leyi fambisanaka na xidemokrasi
ku pfuniwa hi timali na mafambiselo eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka mfumo wa milawu, ku ya hi mpimo wa ndzinganelano wa wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya wona eka mfumo wa milawu; na
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu wa vuntsongo eka mfumo wa milawu, tanihiMurhangeri wa Vukaneti.
117, Xifundzho
Swirho swa Palamende ya xifundzhankulu na varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu -
va na ntshunxeko wo vulavula eka mfumo wa milawu na le ka tikomiti ta wona, ku ya hi milawu ya wona ya mafambiselo; naswona
a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka -
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleka eka, va wu humeseke emahlweni ka, kumbe va wu yiseke emahlweni ka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikwalaho ka leswi va swi vuleke eka, va swi humeseke emahlweni ka, kumbe va swi yiseke eka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya
tikomiti ta wona.
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Palamende ya xifundzhankulu na swirho swa wona swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu i xikweleti lexi rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ta Xifundzhankulu.
118. Ku fikelela ka vaaki no nghenelela ka vona eka tipalamende ta swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele -
Wu nghenisa vanhu eka milawu ya tiko na tikomiti ta kona hi -
ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man'wana ya fumo wa milawu na tikomiti ta wona; na
ku tirha mintirho ya wona yo lava munhu wihi komba wihi, na ku endla makungu yo va u sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu ihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Mfumo wa milawu ya swifundzhankulu a wu fanelangi ku honisa vanhu, ku katsa na vahangelasi va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka loko swi kombisiwile kahle eviralena na le ka vanhu va xidemokratiki.
119. Ku nghenisa Milawumbisi
I swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu ntsena kumbe Komiti kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xi fanelaka ku tivisa Nawumbisi eka mfumo wa milawu; kambe i xirho xa Huvonkulu ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta xifundzhankulu, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka mfumo wa milawu. Milawumbisi ya Timali
Nawumbisi i Nawumbisi wa timali loko wu-
lulamisa timali;
lowu bohaka swibalo, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu;
herisaka kumbe ku hunguta kumbe ku nyika mpfumelelo eka xibalo xihi na xihi xa xifundzha, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu mali, kumbe
ku nyika mpfumelelo eka tihakelo to kongoma ehenhla ka
Nkwama wa Timali ta Tiko.
Nawumbisi wa timali wu nge endliwi xikan'we na timhaka tin'wana handle ka loko-
ku ri na mhaka yintsongo leyi fambelanaka na timhaka ta mali;
ku nghenisiwa, ku herisiwa kumbe ku hungutiwa ka xibalo xa xifundzha ;
ku nyikiwa ka ku ka ku nga katsiwi eka swibalo swa xifundzha; kumbe
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka nkwama wa Timali ta Tiko.
Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya maendlelo lawa hawona Mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
[X.120 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2001]
121. Ku pfumelela Milawumbisi
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Holobyenkulu a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa, u wu tlherisela endzhaku eka mfumo wa milawu leswaku wu kambisisiwa nakambe.
Loko, endzhaku ko kambisisiwa-nakambe, Nawumbisi wu amukela hi ku hetiseka miehleketo ya Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi; handle ka swona Holobyenkulu u fanele a -
pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa leswaku yi teka xiboho mayelana na loko wu landza vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wu landza vumbiwa, Holobyenkulu u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
122. Swikombelo hi swirho eka Khoto ya Vumbiwa
Swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu, wa swifundzhankulu a wu landzi vumbiwa.
Xikombelo -
xi fanele ku seketeriwa hi 20 wa tiphesente wa swirho swa mfumo wa milawu; naswona
xi fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko Holobyenkulu se a pfumelerile no sayina Nawu wolowo.
Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu leri ku vulavuriwaka hi xona eka xikombelo xelexo hi ku landza xiyengentsongo xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko -
ku tirha ka vululami swi lava swona; na
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli nakona xi nga vanga na xivono xo nyawula xo humelela, Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
123. Ku kandziyisiwa ka Milawu ya swifundzhankulu
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu va Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku tivisiwa na ku hatlisa naswona wu sungula ku tirha hi siku leri tivisiweke kumbe endzhaku ka rona hi ku landza Nawu wolowo.
124. Ku hlayisiwa ka Milawu ya swifundzhankulu
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa xifundzhankulu i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko tivisiwa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa. Vatirhi va Makungu va Swifundzhankulu
Valawuri va Tihuvonkulu
125 Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzhankulu
Vulawuri bya huvonkulu eka xifundzhankulu byi haverisiwile Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
Holobyenkulu u tirhisa matimba yo fambisa milawu, kun'we na swirho leswin'wana swa Huvonkulu, hi -
ku tirhisa milawu yo endliwa endzeni ka xifundzhankulu;
ku fambisa milawu hinkwayo yo endliwa ya tiko hinkwaro endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe 5 handle ka laha Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende wu hlamusela hi ndlela yin'wana;
ku fambisa endzeni ka xifundzhankulu milawu hinkwayo ya tiko ehandle ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe 5, lama mafambiselo ya kona ya nyikiweke eka vufambisi bya xifundzhankulu hi ku landza Nawu wa Palamende;
ku aka no tirhisa mikhuva ya matirhelo ya xifundzhankulu;
ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta swifundzhankulu;
ku lulamisa no sungula milawu ya xifundzhankulu; na
ku tirha ntirho wihi na wihi wun'wana lowu wu nyikiweke wona eka vufambisi bya swifundzhankulu hi ku landza Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Xifundzhankulu xi na matimba yo fambisa milawu hi ku landza xiyengentsongo xa 2(b) ntsena ku fikela laha xifundzhankulu xelexo xi nga na matimba ya vufambisi ku kota ku teka vutihlamuleri hi ndlela leyi tirhaka. Mfumo wa rixaka, hi milawu leyi vekiweke na hi magoza man'wana, wu fanele ku pfuneta swifundzhankulu ku hluvukisa vuswikoti bya mafambiselo lebyi lavekaka ku endlela ku tirhisa matimba ya swona hi ku nyawula na ku tirha mintirho ya swona leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2).
Njhekanjhekisano wihi na wihi leri khumbhaka vuswikoti bya mafambiselo bya xifundzhankulu mayelana na ntirho wihi na wihi, wu fanele ku hundziseriwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu leswaku ku tekiwa xiboho ku nga si hela masiku ya 30 wu hundziseriwile eka Huvo.
Ku ya hi xiyenge xa 100, matirhiselo ya milawu ya xifundzhankulu eka xifundzhankulu i matimba yo tirha lama ya vekeriweke xifundzhankulu xelexo ntsena.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi fanele ku tirha hi ku landza -
Vumbiwa leri; na
vumbiwa ra xifundzhankulu, loko ku pasisiwile vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo.
126. Ku phakeriwa mintirho
Xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu xi nga ha rhumisa ntirho wihi na wihi leri faneleke ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Palamende, kumbe Nawu wa xifundzhankulu, eka Huvo ya Mhasipala. Ku rhwexa mintirho -
swi fanele ka landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Huvonkulu lexi khumbekaka na Huvo ya Mhasipala;
swi fanele ku fambisana na Nawu wolowo leri hi ku landza wona ntirho leri khumbekaka wu tirhisiwaka xiswona; na
ku sungula ku tirha loko wu tivisiwile hi Holobyenkulu.
127. Matimba na mintirho ya Vaholobyenkulu
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u na matimba na mintirho leyi nyiketiweke evuhlayisekwena bya xiyimo xelexo xa ntirho hi Vumbiwa leri na milawu yihi na yihi yin'wana.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u na vutihlamuleri byo -
pfumelela no sayina Milawumbisi;
tlherisela Nawumbisi endzhaku eka Palamende ya xifundzhankulu leswaku ku kambisisiwa nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa;
byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza vumbiwa;
byo vitana mfumo wa milawu eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka;
ku thola tiKhomixini ta ndzavisiso; na
ku vitana referendamu endzeni ka xifundzhankulu xelexo ku ya hi milawu ya tiko.
128. Ku hlawuriwa ka Vaholobyenkulu
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ka loko wu hlawuriwile, na loko swi
laveka ku siva xivandla, Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa wona ku va Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo -
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Holobyenkulu. Endlelo leri ri andlariweke eka Xirho A Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Holobyenkulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
129. Ku sungula ntirho ka Vaholobyenkulu
Munhu la ha ku hlawuriwaka ku va Holobyenkulu u fanele ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu ku nga si hela masiku ya ntlhanu a hlawuriwile, hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki no xixima
Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
130. Nkarhi wo tirha no susiwa Vaholobyenkulu
Nkarhi wo tirha wa Holobyenkulu wu sungula loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlalwuriweke ku va Holobyenkulu la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la faneleke ku khoma ntirho wa Holobyenkulu ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, nkarhi lowu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Holobyenkulu a wu tekiwi tanihinkarhi wo tirha.
Milawu ya xifundzhankulu, hi swiboho leswi vumbiweke hi ku seketeriwa hi vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu, yi nga ha susa Holobyenkulu entirhweni ntsena hi ku landza -
ku tlula nawu wa Vumbiwa hi ndlela yo nyawula;
matikhomelo yo biha swinene; kumbe
ku hluleka ku endla mintirho ya yena yo hofisi.
Munhu wihi kumbe wihi la susiweke eka hofisi ya ku va Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo xa (3)(a) kumbe (b) a anga amukeli nchumu swa hofisi yeleyo, nakona a nga ha tirhi eka hofisi yihi na yihi ya vanhu.
131. Vakhomeri va Vaholobyenkulu
Loko Holobyenkulu a nga ri kona kumbe loko, hikokwalaho ka swin'wana, a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Holobyenkulu, kumbe hi nkarhi lowu ku nga na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano leri nga laha hansi u tirha tana
hi Holobyenkulu -
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu.
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Huvonkulu.
Xipikara, ku kondza mfumo wa milawu wu veka un'wana wa swirho swa wona.
Mukhomeri wa Holobyenkulu u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu, Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa hi ku landza Xedulu xa2.
132. Tihuvonkulu
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu, tanihi nhloko ya Huvo, na swirho leswi nga riki hansi ka ntlhanu no va swi nga ri henhla ka khume leswi thoriweke hi Holobyenkulu swo huma eka swirho swa Palamende ya xifundzhankulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u thola swirho swa Huvonkulu, a swi avela matimba na mintirho ya swona, naswona a nga ha swi hlongola.
133. Vutihlamuleri na mintirho
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri bya mintirho ya huvonkulu leyi swi averiweke yona hi Holobyenkulu.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri swi hlanganale na hi xin'we-xin'we eka mfumo wa milawu, bya ku tirhisa matimba ya swona na mintirho.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi fanele -
ku tirha hi ku landza Vumbiwa na, loko vumbiwa ra xifundzhankulu ri pasisiwile, na loko vumbiwa; na
ku nyika mfumo wa milawu swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
134. Ku ya emahlweni ka Tihuvonkulu endzhaku ka minhlawulo
Loko ku khomiwa nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, Huvonkulu na swirho swa yona va tsahama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Holobyenkulu hi mfumo wa milawu leri landzelaka a sungula ku tirha.
135. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
Loko swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
136. Matikhomelo ya swirho swa Huvonkulu
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu a swi va fanelanga -
ku amukela ntirho wihi na wihi wun'wana lowu wu hakelaka;
ku tikhoma hi ndlela yihi na yihi leyi ngafambelanaki na swiyimo swa swona, kumbe swi tiveka eka xiyimo lexi xi swi vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya swona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya swona bya le tlhelo; kumbe
ku tirhisa xiyimo xa swona kumbe mahungu wahi na wahi lama nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un'wana hi ndlela leyi ngariki yinene.
137. Ku hundziseriwa ka mintirho
Holobyenkulu hi xitiviso a nga ha hundzisela eka xirho xa
Huvonkulu -
mafambiselo ya milawu yihi na yihi leyi vekiweke eka xirho xin'wana; kumbe
va tirhisa swiyimo swa vona kumbe hungu rin'wana na rin'wana leri va rhweriweke rona, eka munhu un'wana.
138. Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu matimba wahi na wahi kumbe ntirho wa xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha mintirho yoloye.
139. Vulanguteri bya xifundzhankulu bya mfumo wa muganga
Loko mhasipala a nga swi koti kumbe a nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke, huvonkulu ya xifundzhankulu lexi khumbekaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi na wahi lama faneleke ku vonisisa ku enetisiwa ka swona ku katsa na-
ku humesa xiletelo xo ya eka Huvo ya Mhasipala, lexi hlamuselaka mpimo wo tsandzeka ku enetisa swiboho swa yona na ku hlamusela magoza wahi na wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa yona; na
ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka mhasipala yeleyo ku fikela ha swi lavekaka ku endlela -
ku hlayisa mimpimo ya swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku simeka ya minamamu leswi vekiweke swo nyika vutirheri;
ku sivela mhasipala yeleyo ku teka goza leri nga twaliki leri onhinselaka swilaveko swa mhasipala un'wana kumbe swa xifundzhankulu hinkwaxo;
ku hlayisa vun'we bya ikhonomi.
Loko huvonkulu ya xifundzhankulu yi nghenelela eka mhasipala hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(b) -
yi fanele ku yisa xitiviso lexi tsariweke xa ku nghenelela eka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvoya Rixaka ya Swifundzhankulu, ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela;
xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Palamende ya xifundzhankulu na le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya mintshamo ya yona yo sungula hi ku landzelelana, endzhaku ka loko ku sunguriwele ku nghenelela koloko;
ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela koloko; naswona
huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi no endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya xifundzhankulu.
Milawu ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge xa (1) (c) .
huvonkulu ya xifundzha yi fanele yi yisa xitiviso hi xihatla lexi tsariweke xo susiwena ka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu,
ku sisiwa swi sungula eka 14 wa masiku ku sukela siku leri xitiviso xi amukeriweke ha rona hi Huvo handle ka loko swi vekiwe etlhelo hi swirho swa Khabinete kumbe Huvo ku nga si hundza masiku walawo ya 14.
Loko mhasipala wu tsandzeka ku hetisisa xiboho ku ya hi Vumbiwa kumbe milawu yo pasisa mpimanyeto kumbe tindlela to tlakusa timali leti faneleke ku nyika mpfumelelo wa mpimanyeto, huvo ya xifundzha leyi faneleke yi fanele ku nghenelela hi ku teka magoza laya faneleke ku vona leswaku mpimanyeto kumbe tindlela teleto to tlakusa timali ta pasisiswa, ku katsa ku herisa Huvo ya Mhasipala na-
ku thola mufambisi ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yintshwa yi hlawuriwile; no
pasisa mpimanyeto wa nkarhinyana kumbe tindlela to tlakusa timali ku endlela leswaku mintirho ya mhasipala yi kota ku ya emahlweni.
Loko mhasipala, hi xivangelo xo tshikilela timhaka ta timali, yi ri eka xiyimo xa nghozi kumbe yi ya mahlweni yi tlula swiboho swo phakela mintirho ya nkoka kumbe yi hluleka ku fikelela swiboho swa timali, kumbe yi pfumela leswaku ya hluleka ku fikelela swiboho kumbe swiboho swa timali, huvonkulu ya xifundzha leyi faneleke yi fanele ku-
boha pulani yo humelela leyi kongomaneke na ku sirhelela vuswikoti bya mhasipala ku fikelela swiboho swa yona swo phakela mintirho ya nkoka kumbe ku fikelela swiboho swa timali, leswi ku nga ku
lulamisela ku ya hi Palamende ya rixaka; na
boha mhasipala eka mintirho ya milawu ya yona na huvonkulu, kambe ntsena eka mhaka leyi bohaka yo ololoxa swiphiqo swa timhaka ta timali; na
ku herisa Huvo ya Mhasipala, loko mhasipala yi hluleka ku pasisa tindlela ta milawu, ku katsa mpimanyeto kumbe tindlela tin'wana to tlakusa timali leti faneleke ku sungula pulani yo vuyisela timali, na -
ku thola mufambisi ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yintshwa yi hlawuriwa; na
ku pasisa mpimanyeto wa nkarhinyana kumbe tindlela to tlakusa timali kumbe tindlela tin'wana to vuyisela timali ku endlela leswaku mintirho ya mhasipala yi ya emahlweni kumbe
loko Huvo ya Mhasipala yi nga herisiwi hi ku landza ndzimana ya (a), yi sungula mintirho yo simekiwa ka pulani ro vuyisela timali ku fikela laha mhasipala yi hlulekaka ku simeka endlelo leri.
Loko huvonkulu ya xifundzha yi nghenelela eka mhasipala ku ya hi xiyengentsongo xa (4) kumbe (5), yi fanele ku yisa xitiviso lexi tsariweke xo nghenelela eka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvoya Rixaka ya Swifundzhankulu,
ku nga si hela nkombo wa masiku yo nghenelela.
Loko huvonkulu ya xifundzha yi hluleka ku tirhisa matimba kumbe ku endla mintirho leyi bohiweke eka xiyengentsongo (4) kumbe (5), huvonkulu ya rixaka yi fanele ku nghenelela ku ya hi xiyengentsongo xa (4) kumbe (5) Ematshan'wini ya huvonkulu ya xifundzha leyi faneleke.
Milawu ya tiko yi nga lawula ku simekiwa ka xiyenge lexi, ku katsa maendlelo laya vumbiweke hi xiyenge lexi.
[X. 139 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2003.]
140. Swiboho swa huvonkulu
Xiboho xa Holobyenkulu xi fanele ku va xi tsariwile loko -
xi tekiwa hi swivangelo swa nhlengeletano wa milawu; kumbe
loko milawu yeleyo yi ri na mbuyelo lowu khumbhanaka na swa nawu.
Xiboho lexi nga tsariwa xa Holobyenkulu xi fanele xi sayiniwa hi xirho xin'wana xa Huvonkulu.
Switivisa-nawu, swinawana na switirhiswa swin'wana swa milawu ya xifundzhankulu swi fanele ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
Milawu ya Xifundzhankulu yi nga ha boxa ndlela leyi, na hi laha yi nga fikelelaka hakona, switirhiswa leswi vuriweke eka xiyengentsongo (3) swi fanele -
ku andlariwa eka Palamende ya xifundzhankulu; na
ku pfumeleriwa hi Palamende ya xifundzhankulu.
141, Makungu yo kombisa ku pfumala ntshembho
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Huvonkulu ya xifundzhankulu ku nga katsiwi na Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku vumba Huvo hi vuntshwa.
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Holobyenkulu, Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu va fanele ku lan'wa ntirho.
Mavumbiwa ya Swifundzhankulu(ss 142-145)
142. Ku pasisiwa ka mavumbiwelo ya swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga pasisa vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo kumbe, laha swi tirhaka, ku hundzuluxa vumbiwa ra xona, loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa wona va vhota hi ku seketela Nawumbisi wolowo.
143. Vundzeni bya vumbiwa bya xifundzha
Vumbiwa ra xifundzhankulu, kumbe hundzuluxo wa vumbiwa, a swi fanelanga ku va swi hambana na Vumbiwa leri, kambe swi nga endla makungu ya -
swivumbeko swo endla milawu swa xifundzhankulu kumbe swo fambisa milawu na maendlelo lama ya hambanaka na lama ya nyikiweke eka Kavanyisa loku; kumbe
ku sunguriwa, ntirho, matimba ya vulawuri na xiyimo xa hosi ya ndzhavuko, laha swi tirhaka.
Makungu lama ya nghenisiweke eka vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa hi ku landza tindzimana ta (a) kumbe (b) ta xiyengentsongo xa (1) -
ya fanele ku landzlela minsinya ya nkoka leyi nga eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka 3; naswona
a ma fanelanga ku haverisa xifundzhankulu matimba wahi na wahi lama ya welaka-
ehandle ka ndhawu ya mintirho hi ku landza Tixedulu xa ta 4 na 5; kumbe
ehandle ka matimba na mintirho leyi haverisiweke xifundzhankulu hi swiyenge leswin'wana swa Vumbiwa leri.
144. Ku tiyisiwa ka vumbiwa wa swifundzhankulu
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi pasisile kumbe ku hundzuluxa vumbiwa, Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo u fanele ku yisa tsalwa rolero ra vumbiwa kumbe hundzuluxo wa vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa leswaku ri tiyisisiwa.
Ku hava tsalwa ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri nga va ka nawu ku kondza Khoto ya Vumbiwa yi tiyisisa -
leswaku tsalwa relero ri pasisiwile hi ku landza xiyenge xa 142; na
leswaku tsalwa hinkwaro ka rona ri landza xiyenge xa 143.
145. Ku sayiniwa, ku tivisiwa na ku hlayisiwa ka mavumbiwa ya swifundzhankulu
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina tsalwa ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe ku hundzuluxiwa ka vumbiwa lebyi tiyisisiweke hi Khoto ya Vumbiwa.
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu fanale ku tivisiwa eka Gazette ya Mfumo ya rixaka na ku sungula ku tirha loko wu tivisiweke hi siku ra le mahlweninyana ka siku leri vekiweke hi ku landza vumbiwa byebyo kumbe hundzuluxo.
Nawumbisi lowu sayinaweke ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya rona naswona, endzhaku ko tivisiwa, ri fanele ku nyiketiwa evuhlayiselweni bya Khoto ya Vumbiwa.
Milawu leyi kwetlembetanaka (ss 146-150)
146. Minkwetlembetano exkarhi ka milawu ya rixaka na ya swifundzhankulu
Xiyenge lexi xi tirha eka ku kwetlembetana exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzhankulu leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi tirhaka hi ndlela yo fana hi mayelana na tiko hinkwaro yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzhankulu leyi kanetanaka na yona loko ku enetisiwa xihi na xihi xa swipimelo leswi landzelaka:
Milawu ya tiko yi tirhanaka na mhaka leyi ngakotekeki ku va yi lawuriwa hi ku hetiseka hi milawu leyi vekiweke hi swifundzhankulu hi ku hambana ka swona haxin'we-xin'we.
Ku khumbeka ka tiko hinkwaro ka rona swi lavaka leswaku mhaka ku tirhaniwa na yona hi ndlela yo fana eka tiko hinkwaro ka rona, kutani milawu yi endla leswaku ku va na ku fanana koloko hi ku simeka -
mintolovelo na swiyimo;
mapulanelo ya matirhelo; kumbe
milawu ya matirhelo ya rixaka.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi laveriwaka -
ku hlayisiwa ka vuhlayiseki bya rixaka;
ku hlayisiwa ka vun'we bya ikhonomi;
ku sirheleriwa ka makete wa ntolovelo hi tlhelo ra ku fambafambisiwa ka tinhundzu, vutirheri, mali na mintirho;
ku tlakusiwa ka xiyimo xa migingiriko ya ikhonomi loku tsemakanyaka mindzilekano ya swifundzhankulu;
ku tlakusiwa ka xiyimo xa ku kota ku endla swilo hi ku ringanana na ku fikelela Mintirho ya mfumo hi ku ringanana; kumbe
ku sirheleriwa ka mbangu.
Milawu leyi endliweke ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya swifundzhankulu loko milawu ya tiko yi kongomisiwile eku siveriwena ka swiendlo leswi nga twaliki swa xifundzhankulu leswaku
swi onhiselaka swilaveko swa ikhonomi, Rihanyo kumbe vuhlayiseki bya xifundzhankulu xin'wana kumbe tiko hinkwaro ka rona; kumbe
swi kavanyetaka ku tirhisiwa ka milawu ya tirhele ra ikhonomi ra rixaka.
Loko ko va na ku kaneta kumbe xisolo mayelana na milawu ya tiko leyi tirhanaka na mhaka yihi na yihi leyi vuriweke eka xiyengentsongo xa (2)(c) naswona ku sola koloko ko yisiwa ekhoto ku yi lulamisiwa, khoto ye fanele yi pfumelela kumbe ku alelana na milawu ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Milawu leyi endliweke ya Xifundzhankulu yi na matimba ku tlula milawu ya tiko loko xiyengentsongo xa (2) kumbe (3) xi nga tirhi.
Nawu lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende kumbe Nawu wa xifundzhankulu ntsena loko nawu wolowo wu pfumeleriwile hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Loko Huvo yi nga fikeleli xiboho ku nga si hela masiku ya 30, ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko nawu wolowo wu hundziseriwile eka yona, hi swikongomelo hinkwaswo yi fanele ku tekiwa yi pfumeleriwile hi Huvo.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga pfumeleli nawu leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (6)(a), ku nga si hela masiku ya 30 ya xiboho xa yona, yi fanele ku rhumela swivangelo swo ala nawu koloko eka vulawuri lebyi hundziseleke nawu wolowo.
147. Minkwetlembetano yin'wana
Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka milawu yo endliwa ya tiko na kungu ra vumbiwa ra xifundzhankulu hi mayelana na -
mhaka, leyi hi tlhelo ra yona Vumbiwa leri ri lavaka hi ku kongoma kumbe ri langutelaka ku vekiwa ka nawu wa tiko, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzhankulu;
ku nghenelela ka milawu yo endliwa ya tiko hi ku landza xiyenge xa 44(2), milawu ya tiko yi na matimba ku tlula kungu ra vumbiwa ra xifundzhankulu; kumbe
mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa 4, xiyenge xa 146 xa tirha tanihi loko kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzhankulu ri ri milawu yo endliwa ya xifundzhankulu leyi vuriwaka eka xiyenge xelexo.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka xiyenge xa 44(2) yi na matimba ku tlula milawu leyi endliweke ya xifundzhankulu hi tlhelo ra timhaka leti vuriwaka eka tindhawu ta mintirho leti nga longoloxiwa ka Xedulu xa 5.
148. Minkwetlembetano leyi nga ololoxekiki
Loko njhekanjhekisano leri khumbhaka nkwetlembetano wu nga ololoxeki hi khoto, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzhankulu kumbe Vumbiwa ra xifundzhankulu.
149. Xiyimo xa milawu leyi nga tluriki leyin'wana
Xiboho xa khoto leswaku milawu yo endliwa yi na matimba ku tlula milawu leyin'wana a xi herisi matimba ya ku tirha ka milawu yeleyo leyin'wana, kambe milawu leyin'wana yona yo tshama yi nga tirhi nkarhi wolowo loko ka ha ri na nkwetlembetano.
150. Nhlamuselo ya minkwetlembetano
Loko ku karhi ku kambisisiwa nkwetlembetano leri wu tikombaka wu ri kona exikarhi ka milawu ya tiko na milawu ya xifundzhankulu, kumbe exikarhi ka milawu ya tiko na vumbiwa, ra xifundzhankulu, khoto yin'wana na yin'wana yi fanele ku tilangela nhlamuselo yihi na yihi leyi twalaka ya milawu yeleyo kumbe ya vumbiwa leyi papalataka nkwetlembetano, ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yo siva leyi vangaka nkwetlembetano.
KAVANYISA KA 7
MFUMO WA MUGANGA (ss 151-164)
151. Xiyimo xa vamhasipala
Xiyenge xa mfumo wa muganga xi vumbiwa hi vamhasipala, lava va faneleke ku simekeriwa ndhawu hinkwayo ya mfumo wa Riphabliki.
Matimba yo fambisa mintirho na yo veka milawu ya haverisiwile Huvo ya Mhasipala.
Mhasipala u na mfanelo yo fuma, hi ku ti sungulela ka yena, timhaka ta mfumo wa muganga ta vaaki va yena, hi ku landza milawu ya tiko na ya xifundzhankulu, tanihi laha swi endleriweke makungu eka Vumbiwa leri.
Mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu a yi fanelanga ku onhisela kumbe ku kavanyeta vuswikoti bya mhasipala ku tirhisa matimba kumbe ku tirha mintirho ya yena.
152. Swikongomelo swa mfumo wa muganga
Swikongomelo swa mfumo wa muganga i -
ku endla leswaku ku va na mfumo wa xidemokiratiki na vutihlamuleri wa vaaki va ndhawu;
ku tiyisisa leswaku vaaki va ndhawu va endleriwa mintirho hi mukhuva leri khomelelaka nkarhi wo leha;
ku yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na wa ikhonomi;
ku tlakusa xiyimo xa ndhawu ya vuhlayiseki no tenga; na
ku khutaza ku tinghenisa ka vanhu na minhlangano ya vanhu etimhakeni ta mfumo wa muganga.
Mhasipala u fanele ku hisekela, hi laha a nga swi kotaka ku ya hi timali na hi mafambiselo ya yena, ku fikelela swikongomelo leswi andlariweke eka xiyengentsongo xa (1).
153. Mintirho ya vamhasipala yo hluvukisa
Mhasipala u fanele -
ku vumba no lawula mafambiselo ya yena, mimpimanyeto, na maendlelo ya mapulanele, ku endla leswaku swilaveko swa masungulo swa vanhu swi va xirhangana, no yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na ikhonomi ya vanhu; na
ku nghenela eka minongoloko ya nhluvuko ya rixaka na ya swifundzhankulu.
154. Vamhasipala eka mfumo wa ntirhisano
Mfumo wa rixaka na wa swifundzhankulu, hi milawu na tindlela tin'wana, yi fanele ku seketela no tiyisa vuswikoti bya vamhasipala ku fambisa timhaka ta vona vina, ku tirhisa matimba ya vona na ku tirha mintirho ya vona.
Mpfapfarhuto wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu lowu khumbhaka xiyimo, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo wa muganga wu fanele ku kangala leswaku vanhu va kota ku boxa mavonele ya vona wu nga si tivisiwa ePalamende kumbe Palamende ya xifundzhankulu, hi mukhuva leri wu pfumelelaka mfumo leri kondleteriweke, vamhasipala na vanhu van'wana lava khumbekaka nkarhi wo endla vuyimeri hi mayelana na mpfapfarhuto wa nawu wolowo.
155. Ku simekiwa ka vamhasipala
Ku na swiyenge leswi landzelaka swa mhasipala:
Xiyenge xa A: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu a ri yexe endhawini ya yena.
Xiyenge xa B: Mhasipala la avelanaka na van'wana matimba ya vufambisi na milawu endhawini ya yona na mhasipala wa Xiyenge xa C a nga la welaka eka ndhawu ya yena (B).
Xiyenge xa C: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu eka ndhawu leyi yi tekaka ku hundza mhasipala wun'we.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele wu veka erivaleni tinxaka to hambana ta va mhasipala lava nga simekiwaka eka nkhetekano wun'wana na wun'wana.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele -
ku simeka swipimelo swo vona loko ndhawu yi fanele ku va na mhasipala wa Xiyenge A kumbe loko wu fanele ku va na vamhasipala vo katsa Xiyenge xa B na Xiyenge xa C;
ku simeka swipimelo na mafambiselo yo komba mindzelekano ya mhasipala hi vufambisi lebyi nga byoxe; no
va hansi ka xiyenge xa 229, ku endla swilaveko swo avanyisa matimba lama ringaneke na mintirho exikarhi ka vamhasipala loko ndhawu yi ri na vamhasipala va Xiyenge xa B na Xiyenge xa C. Maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka mhasipala B na mhasipala wa Xiyenge xa C ya nga hambana na maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka Xiyenge wun'wana wa B wa mhasipala na lowu wa mhasipala wa Xiyenge xa C.
Mfumo wa milawu lowu kombiweke eka xiyenge xa (3) wu fanele ku vona leswaku swilaveko swo nyika ntirhelo wa mhasipala hi mukhuva wo ringana no fanela.
Mfumo wa milawu wa swifundza wu fanele wu kombisa tinxaka to hambana ta vamhasipala leti faneleke ku simekiwa eka xifundzhankulu
Mfumo wun'wana na wun'wana wa xifundzhankulu yi fanele ku simeka vamhasipala eka xifundzhankulu xa wona. Swi fanele swi va hi mukhuva lowu khulukaka na milawu leyi tirhisiwaka hi ku landza swiyengenyena swa (2) na (3) nakona, hi ku landza milawu kumbe tindlela tin'wana, wu fanele -
ku nyika mafambiselo na nseketelo wa mfumo wa xikaya eka xifundzhankulu; no
yisa emahlweni nhluvuko wa mfumo wa xikaya leswaku vamhasipala va kota ku endla mintirho ya vona no fambisa timhaka ta vona.
(6A)
[Xiyengentsongo xa (6A) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa wa 1998 na ku susiwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.]
Mfumo wa tiko, hi ku landza Xiyenge xa 44, na mimfumo ya swifundzhankulu yi na matimba ya milawu na huvo ku vona leswaku matirhelo ya vamhasipala na mintirho ya vona hi lamanene hi ku landza timhaka leti nga xaxametiwa eka Xedulu xa 4 na 5. Leswi swi va hi ku fambisa mafumelo na matimba ya vamhasipala lama nga kombisiwa eka Xiyenge xa 156 (1).
156. Matimba na mintirho ya vamhasipala
Mhasipala u na matimba yo tirha mintirho ya makungu hi mayelana na, naswona u na mfanelo yo fambisa -
timhaka ta mfumo wa muganga leti longoloxiweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu xa 4 na Xiphemu xa B xa Xedulu xa 5, na
mhaka yihi na yihi leyinyikiweke yena hi milawu leyi vekiweke ya tiko na ya xifundzhankulu.
Mhasipala a nga ha endla no tlhela a fambisa milawu ya doroba ku endlela mafambiselo yo nyawula ya timhaka leti a faneleke ku ti fambisa.
Ku ya hi xiyenge xa 151 (4) nawu wa doroba leri kwetlembetanaka na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu a wu tirhi. Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka nawu wa doroba na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu leyi ngariki ku tirhana hikwalaho ka ku kwetlembetana loku vuriwaka eka xiyenge xa 149, nawu wolowo wa doroba wu fanele ku tekiwa tanihi loko wu tirha eka nkarhi wolowo loko milawu yeleyo yi nga riki ku tirhana.
Mimfumo ya rixaka na xifundzhankulu yi fanele ku nyiketa kumbe ku rhumisa eka mhasipala, hi ntswanano na hi ku landza swipimelo swihi na swihi, mafambiselo ya mhaka leyi longoloxiweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu xa 4 kumbe Xiyenge xa A xa Xedulu xa 5 leyi ngopfu-ngopfu yi yelanaka na mfumo wa muganga, loko -
mhaka yeleyo yi nga fambisiwaka ku antswa kwalaho ndhawini; na
loko mhasipala yeleyo a ri na vuswikoti byo yi fambisa
Mhasipala u na mfanelo yo tirhisa matimba wahi na wahi lama ya khumbanaka na mhaka leyi faneleke, kumbe yi khumbanaka na ku tirhiwa hi ku nyawula ka mintirho ya yona.
157. Mavumbiwelo na nhlawulo wa Tihuvo ta Vamhasipala
Huvo ya Mhasipala yi vumbiwa hi -
swirho leswi hlawuriweke hi ku landza swiyengenyana swa (2),(3), (4) na (5); kumbe
loko swi endleriwile makungu hi milawu ya tiko -
swirho leswi thoriweke hi Tihuvo tin'wana ta Mhasipala ku yimela Tihuvo teto; kumbe
swirho havumbirhi leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimana ya (a) na swirho leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimananyana ya (i) ya ndzimana leyi.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002 na x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2008]
Nhlawulo wa swirho swa Huvo ya Mhasipala tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) wu fanele ku ya hi milawu ya tiko, leyi faneleke ku veka endlelo ya -
vuyimeri byo ya hi mpimo wa ndzinganelano leri simekiweke ehenhla ka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa nononoko wun'we wa vavhoti, naswona leyi endlaka makungu ya ku hlawuriwa ka swirho ku sukela eka minongoloko ya vayimela-ku-langwa va Minhlangano leyi yi tsariweke ku ya hi ku tsakela ka Minhlanganoyoloye; kumbe
vuyimeri bya mpimo wa ndzinganelano tanihi laha swi hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) yi katsaneke na endlelo ya vuyimeri bya tiwadi byi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa mongonoko wun'we wa vavhoti.
Endlelo ya nhlawulo hi ku landza xiyengentsongo xa (2) yi fanele ku vonisisa leswaku ntsengo wa nhlayo ya swirho leswi hlawuriweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana yi yimela no kombisa ntsengo hinkwawo wa mpimo wa ndzinganelano wa tivhoti leti rhekodiweke ta mintlawa yoloye.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002.]
(a) Loko endlelo ya nhlawulo yi katsa na vuyimeri bya tiwadi, tsemiwa ka mindzilekano ya tiwadi swi fanele ku endliwa hi vandla leri faneleke ri tiyimeleke leri thoriweka hi ku landza, naswona ri tirhaka hi ku ya hi maendlelo na swipimelo leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
(b).....
[Ndzimana ya (b) yi susiwile hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.]
[Xiyengentsongo xa (4) xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa 1998.]
Munhu a nga vhotela mhasipala ntsena loko a rhijisitariwile eka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa nongoloko wun'we wa vavhoti.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyivuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) yi fanele ku simeka endlelo ya matholele leyi pfumelelaka Minhlanga na swilaveko leswi tikombaka endzeni ka Huvo ya Mhasipala na leswaku matholele, ya komba vuyimeri lebyinene.
158. Vuxirho eka Tihuvo ta Vamhasipala
Muaka-tiko un'wana na un'wana la enetaka swilaveko swo vhotela Huvo ya Mhasipala u na mfanelo yo va xirho xa Huvo yeleyo, handle ka -
munhu wihi na wihi byi a thoriweke hi, kumbe a nga eka Mintirho yamhasipala yeleyo, naswona a kumaka muholo wo thoriwa koloko kumbe ku tirha koloko, naswona la nga ntshunxiwangiki eka ku va a nga ha eneti swilavelo swo vhota hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko;
munhu wihi na wihi la thoriweke hi, no va a ri eka Mintirho yamfumo, eka xiyenge xinwana, naswona a kumaka muholo wo thoriwa koloko kumbe ku tirha, naswona la nga ha eneteki swilaveko swo va xirho xa Huvo ya Mhasipala, hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko;
munhu wihi na wihi la nga ha eneteki swilaveko swo vhotela Palamende ya Rixaka kumbe a nga ha eneteki swilaveko hi ku landza xiyenge xa 46(1)(c), (d) kumbe (e) ku sukela eka xirho xa Nhlengeletano ya Milawu;
xirho xa Palamende ya Rixaka, murhumiwa wa Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu kumbe xirho xa Palamende ya xifundzhankulu; kambe ku va munhu a nga ha eneti swilaveko a swi tirhi eka xirho xa Huvo ya Mhasipala lexi yimelaka mfumo wa muganga eka Huvo ya Rixaka; kumbe
xirho xa huvo yin'wana ya mhasipala; kambe ku holeriwa hi ku eneta swilaveko a swi tirhi eka xirho xa huvo ya mhasipala xi yimelaka huvo yeleyo eka huvo yin'wana ya mhasipala ya Xiyenge xin'wana.
Munhu la nga fanelangiki ku va xirho xa huvo ya mhasipala hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a), (b),(d) kumbe (e) a nga ha va muyimela-ku-langwa eka huvo, ku ya hi swipimelo swihi na swihi leswi simekiweke hi milawu ya tiko.
Swivandla swa ntirho swa Tihuvo ta Masipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza nawu wa rixaka.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
159. Minkarhi yo tirha ya Tihuvo ta Vamhasipala
Nkarhi wo tirha wa Huvo ya Mhasipala a wu fanelanga ku tlula malembe ya mune, tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko.
Loko Huvo ya Mhasipala yi herisiwa ku ya hi milawu ya rixaka, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, nhlawulo wu fanele ku endiwa ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela hi siku leri Huvo yi herisiweke ha rona.
Huvo ya Mhasipala, handle ka Huvo leyi herisiweke hi ku landza ku nghenelela ku ya hi xiyenge xa 139, yi tshama yi ri karhi yi tirha ku suka hi nkarhi lowu yi herisiweke ha wona, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, ku fikela loko Huvo yintshwa yi hlawuriwa.
[X. 159 xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
160. Mafambiselo ya le ndzeni
Huvo ya Mhasipala yi -
endla swiboho leswi khumbhaka matirhelo ya matimba hinkwawo na matirhelo ya mintirho ya mhasipala;
fanele ku hlawula mutshamaxitulu;
[Siku ro sungula ntirho ra ndzimana ya (b); 30 Khotavuxika 1997]
yi nga na hlawula Komiti ya huvo na tikomiti tin'wana; leti welaka ehansi ka mfumo wa milawu wa tiko; nakona
yi nga ha tirhisa vatirheli lava lavekeka ku fambisa mintirho ya yona.
Mintirho leyi landzeleka a yi fanelanga yi va na vurhumiwa bya Huvo ya Mhasipala:
ku humesa nawu wa ka mhasipala;
ku pfumelela ka mimpimanyeto;
ku xupula ka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu; no
tlakusa timali to lombisa.
Swirho hi xitalo swa Huvo ya ka Mhasipala swi fanele ku va kona loko vhoti yi nga si endliwa ehenhla ka mhaka yihi kumbe yihi.
Swivutiso hinkwaswo leswi khumbhaka timhaka leti vuriweke eka xiyengentsongo (2) swi endliwile hi swiboho leswi tekiweke hi Huvo ya Mhasipala hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona hi xitalo.
Swivutiso hinkwaswo swin'wana emahlweni ka Huvo ya Mhasipala swi anakanyiwile hi ntala wa tivhoti leti nga endliwa.
A ku na nawu wa ka mhasipala lowu nga nyikiwaka hi Huvo ya Mhasipala handle ka loko -
swirho hinkwaswo swa Huvo swi nyikiwile xitiviso xo twakala; no va
nawu wa ka mhasipala wu hangalasiwile leswaku vanhu va wu hlahluva.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha endla xipimo xo endla -
vukulu bya Huvo ya Mhasipala;
loko Tihuvo ta Mhasipala ti nga ha hlawula Komiti ya vufambisi kumbe Komiti yin'wana; kumbe
vukulu bya Komiti ya vufambisi kumbe tikomiti tin'wana ta Huvo ya Mhasipala.
Huvo ya Mhasipala yi nga ha endla nawu wa yona lowu nyikaka milawu na swileriso swa -
ndzulamiso wa wona wa xikaya;
mafambiselo ya wona; na
ku simeka, ku vumba, matirhelo, matimba na mintirho ya tikomiti ta yona.
Huvo ya Mhasipala yi fanele yi fambisa ntirho wa wona hi ndlela yo kala vuciva, nakona yi nga ha pfala mintshamo ya yona, kumbe ya tikomiti ta yona, ntsena loko swi twakala ku endla tano hi ku languta mixaka wa ntirho wa kona.
Swirho swa Huvo ya Mhasipala swi pfumeleriwile ku nghena eka mafambiselo ya yona na tikomiti leswaku -
yi endla leswaku swinavelo leswi kombisiweke eka Huvo swi endliwa hi ndlela yo twakala.
yi twanana na xidemokrasi; na leswaku
yi nga ha fambisiwa hi milawu ya tiko.
161. Xifundzho
Milawu ya xifundzhankulu hi ku tirhisa pulani ya matirhelo ya milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya swifundzho na mindzivalelo ya Tihuvo ta Vamhasipala na swirho swa tona.
162. Ku kandziyisiwa ka milawu ya madoroba
Nawu wa doroba wa mhasipala wu nga ha landzeleriwa no tirhisiwa endzhaku ka loko wu kandziyisiwe eka gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu lexi khumbekaka.
Gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu yi fanele ku kandziyisa no hangalasa nawu wa doroba wa mhasipala loko wu kombiriwa hi mhasipala yeleyo.
Milawu ya doroba ya mhasipala yi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
163. Mfumo wa muganga lowu kondleteriweke
Nawu wa Palamende lowu wu vekiweke hi ku landza endlelo leri simekiweke eka xiyenge xa 76 wu fanele -
ku endla makungu ya ku amukeriwa ka minhlangano ya rixaka na ya xifundzhankulu leyi yi yimelaka vamhasipala; na
ku veka maendlelo lama ha wona mfumo wa muganga wu -
nga ha tsundzuxanaka na mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu;
nga ha vekaka vayimeri vo nghenela eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; na
ku langa vanhu vo yimela eka Khomixini ya Timali na Nkwama.
[Xiyengentsongo xa 163 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
164. Timhaka tin'wana
Mhaka yin'wana na yin'wana leyi khumbhaka mfumo wa muganga leti nga tirhiwangiki eka Vumbiwa leri ti nga ha vekiwa hi milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi ku tirhela endzeni ka mapulanelo ya ntirho ya milawu leyi veki weke ya tiko.
KAVANYISA KA 8
TIKHOTO NA MAFAMBISELO YA VULULAMI [ss 165-180]
165. Matimba ya Vuavanyisi
Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto.
Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula tlhelo rin'wana ehenhla ka rin'wana kumbe xihlawuhlawu.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhelo ya tikhoto.
Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi, vuxiximeki, ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona.
Xileriso kumbe xiboho lexi pasisiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka vona na swirho swa mfumo leswi ti tirhaka eka swona.
166. Endlelo ya vuavanyisi
Tikhoto i:
Khoto ya Vumbiwa
Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo
Tikhoto ta le Henhla, ku katsa na khoto yihi na yihi ya le henhla ya xivilelo leyi ngasimekiwaka hi Nawu wa Palamende ku yingisela swivilelo swo huma eka Tikhoto ta le Henhla;
Tikhoto ta Vamajisitarata; na
Khoto yihi na yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi na yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Tikhoto ta le Henhla kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata.
167. Khoto ya Vumbiwa
Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Muavanyisi-nkulu wa Afrika Dzonga, Xandla xa Muavanyisi-nkulu na nkaye wa vaavanyisi van'wana.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwa hi x. 11 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001]
Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo.
Khoto ya Vumbiwa -
i khoto ya le henhla-henhla eka timhaka hinkwato leti khumbhaka vumbiwa;
yi nga tsema timaka leti khumbhaka vumbiwa ntsena; na
ku teka swiboho hi tlhelo ro va mhaka yo karhi yi fambelana na Vumbiwa kumbe yi nga fambelana na rona.
I Khoto ya Vumbiwa ntsena leyi -
yi tsemaka minjhekanjhekisano ya le xikarhi ka swirho swa mfumo eka xiyenge xa tiko kumbe xa swifundzhankulu hi mayelana na xiyimo xa timhaka eka vumbiwa, matimba kumbe mintirho ya swirho swihi na swihi swoleswo swa mfumo;
yi tsemaka hi ku landzeleriwa ka vumbiwa hi Nawumbisi wihi na wihi wa Palamende kumbe wa xifundzhankulu, kambe yi nga ha endla sweswo ntsena eka matshamelo ya timhaka lama ya languteriweke Xiyenge xa 79 kumbe 121;
yi boha matirhisele lama langutiweke eka Xiyenge 80 kumbe 122;
boha ehenhla ka xiyimo xa vumbiwa xa ku hundzuluxa ka Vumbiwa;
boha leswaku Palamende kumbe Presidente u hlulekile ku koxometa timfanelo ta vumbiwa, kumbe
enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144.
Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa Xifundzhankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa xileriso xihi na xihi xa ku kerisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khoto-Nkulu ya Xivilelo kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula ku tirha.
Milawu yo endliwa ya tiko kumbe swinawana swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele ku pfumelela munhu, loko swi pfuneta eka mafambiselo ya vululami na hi mpfumelelo wa Khoto ya Vumbiwa -
ku tisa mhaka hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa; kumbe
ku endla xivilelo hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa suka eka Khoto yihi na yihi.
Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri.
168. Khoto-Nkulu ya Xivilelo
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Xandla xa Muavanyisi-Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va xivilelo leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo ya vaavanyisi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi nga ha tsema ti xivilelo eka mhaka yihi na yihi. Khoto ya le henhla-henhla ya swivilelo handle ka eka timhaka leti khumbhaka vumbiwa, naswona yi nga ha tsema ntsena -
swivilelo;
timhaka leti kongomaneke na swivilelo; na
mhaka yihi na yihi yin'wana leyi ngaha hundziseriwaka eka yona eka matshamelo ya timhaka lama hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
169. Tikhoto ta le Henhla
Khoto ya le Henhla yi tsema -
mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vumbiwa handle ka mhaka leyi -
yi tsemiwaka ntsena hi Khoto ya Vumbiwa; kumbe
yi a veriweke Khoto yin'wana ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla; na
mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga averiwangiki khoto yin'wana hi Nawu wa Palamende.
170. Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin'wana
Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto letin'wana hinkwato ti tsema mhaka yihi na yihi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhle ka, loko milawu yihi na yihi yo endliwa hi Presidente swi landza vumbiwa.
171. Mafambiselo ya tikhoto
Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu yo endliwa ya tiko, kutani milawu ya tona ya mafambiselo yi fanele ku andleriwa makungu hi ku landza milawu ya tiko.
172. Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa
Loko yi karhi yi teka xiboho emhakeni leyi khumbaka vumbiwa leyi weleka ehansi ka vulawuri bya yona, khoto -
yi fanele ku hlamusela leswaku nawu wihi na wihi kumbe xiendlo lexi nga fambelaneki na Vumbiwa a xi tirhi ku fikela laha xi nga fambelaneki na Vumbiwa; naswona
yi endla xileriso xihi na xihi lexi lulameke no fanela, ku katsa na -
xileriso lexi rekaka xipimelo eka ku tirha ko sukela nkarhi lowu hundzeke wo nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha; na
xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka koloko.
Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga endla xileriso lexi khumbhaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo xihi na xihi xa Presidente kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa.
Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa ka ndzhwalo eka ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelo, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu wolowo kumbe xiendlo.
Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa.
Munhu wihi na wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi nga ha endla xivilelo, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa va yi tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo lexi.
173. Matimba lawa ya Tshamaka ya ri kona
Khoto ya Vumbiwa, Khoto-Nkulu ya Xivilelo, na Tikhoto ta le Henhla, ti na matimba lawa ti tshamaka ti ri na wona yo ku sirhelela matirhelo ya tona, no aka nawu wa ntolovelo ku karhi ku tekeriwa enhlokweni xilaveko ka vululami.
174. Ku thoriwa ka vaofisiri va vululami
Wansati kumbe wanuna wihi na wihi la thwaseke ku ringana no va a fanerile a nga thoriwo va mutirhela-tiko wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi la lavaka ku thoriwa ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwelo hi tlhelo ra tinxaka na rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va thoriwa.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, u thola Presidente na Xandla xa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na Xandla xa Muavanyisi-Nkulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 13 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Vaavanyisi lavan'wana va Khoto ya Vumbiwa va thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava langiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga ta thoriwa, kutani yi yisa mavito yalawo eka Presidente wa tiko.
Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko wolowo, naswona u fanele ku tivisa Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van'wana eka lava langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man'wana ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka nongoloko wolowo wo tatisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi lowu va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya Vumbiwa.
Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin'wana hi ku kuma swiletelo eka Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan'wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa Palamende lowu wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku hundziseriwa na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhla ka, vatirhela tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van'wana ehenhla ka van'wana na hi nghohe.
Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu xa 2, leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa.
175. Vaavanyisi vo Khomela
Presidente a nga ha thola muavanyisi wo khomela eka Khoto ya Vumbiwa loko ku ri na xivandla kumbe loko muavanyisi a nga ri kona. Ku thoriwa koloko ku fanele ku endliwa hi swibumabumelo swa xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya ta vululami, swi endliwa hi ku tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na Muavanyisi-Nkulu.
[Xiengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.]
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya vululami fanele ku thola vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin'wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona.
176. Nkarhi wo Tirha na Swkhenso
Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi lowu nga pfuxetiweki wo ringana ku fika eka malembe ya 12, kambe u fanele ku tshika ntirho loko a fika eka 70 wa malembe.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 15 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Vaavanyisi lavan'wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirhelo hi ku landza Nawu wa Palamende.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa.
177. Ku susiwa entirhweni
Muavanyisi a nga ha susiwa entirhweni ntsena loko -
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi kuma leswaku muavanyisi u karhatiwa hi vutsandzeki, u hluleka ku tirha kumbe a ri na nandzu wa matikhomelo lama ma nga nkhensekiki; na
loko Palamende ya Rixaka yi koxa leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa hi xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi ngariki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho.
Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa.
Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa ku tirha ka muavanyisi la khumbiwaka hi maendlelo ya xiyengentsongo xa (1).
178. Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi
Ku na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, leyi nga vumbiwa hi -
Muavanyisi-Nkulu, la fambisaka tinhlengeletano ta Khomixini;
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa;
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 16 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Muavanyisi-Presidente un'we la hlawuriweke hi Vaavanyisi-Presidente;
xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka ta mafambiselo ya vululami, kumbe munhu wo swa la langiweke hi xirho xelexo xa Khabinete;
magqweta-nkulu mambirhi lama tirhaka ma langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta-nkulu leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwaka hi Presidente;
magqweta mambirhi lama tirhaka lama langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwa hi Presidente;
mudyondzisi un'we wa nawu la hlawuriwaka hi vadyondzisi va nawu va tiyunavhesiti ta Afrika Dzonga;
vanhu va ntsevu lava hlawuriweke hi Palamende ya Rixaka vo huma eka swirho swo yona, lava eka vona vanharhu kumbe ku tlula va faneleke ku va swirho swa Minhlanganoyo kaneta leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu;
varhumiwa va mune va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu lava hlawuriweke swin'we hi Huvo, hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu swa ntsevu kumbe ku tlula;
vanhu va mune lava hlawuriweke hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va Minhlangano hinkwayo eka Palamende ya Rixaka; naswona
loko ku karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbhaka ngopfu-ngopfu rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto ya le Henhla, Muavanyisi-Presidente wa rhavi rolero na Holobyenkulu, kumbe munhu wo siva la hlawuriweke hi Holobyenkulu, wa xifundzhankulu lexi khumbekaka.
[Ndzimana ya (k) yi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 na x. 16 (b) xa Nawu wa Vutsevu wa 2001.]
Loko nhlayo ya vanhu lava hlawuriweke va huma eka vandla ra ntirho ra magqweta-nkulu kumbe magweta hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valangiwa yo siva swivandla sweswo, a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra ntirho hinkwawo ka wona.
Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi tirha ku kondza swi siviwa swin'we, kumbe ku kondza xivandla xihi na xihi xi pfuleka endzeni ka nhlayo ya vona. Swirho swin'wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi siviwa hi lava va nga swi hlawula.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mintirho leyi averiweke yona eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Mintirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambiselo ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa mhaka yihi na yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(h) na (i).
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlelo ya yona, kambe swiboho swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona.
Loko Muavanyisinkulu kumbe Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga koti ku tirha eka Khomixini nkarhinyana, Xandla xa Muavanyisinkulu kumbe Xandla xa Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga tirha eka Khomixini tanihi musivi wa yena hilaha swi nga kotekaka hakona.
[Xiyengentsongo xa (7) xi engeteriwile hi x.2 xa nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 no siviwa hi x.16 (c0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Presidente na vanhu lava tholaka, lava hlawulaka kumbe ku nyika swirho swa Khomixini matimba hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(c), (e), (f) na (g) va nga thola, va hlawula kumbe ku nyika matimba hi ndlela yo fana xin'wana ni xin'wana xa swirho leswaku swi tirha eka Khomixini loko xirho lexi khumbekaka xi nga koti ku tirha nkarhinyana hikwalaho ka xivangelo xo va a nga ri na matimba kumbe a nga ri kona eRiphabliki kumbe xivangelo xin'wana lexi twisisekaka.
[Xiyengentsongo xa (8) xi engeteriwile hi x. 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa1998.]
179. Vulawuri byo Chuchisa
Ku na vulawuri byin'we bya rixaka byo chuchisa laha Riphabliki, lebyi vumbekeke hi ku landza Nawu wa Palamende, na ku vumbiwa hi -
Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, la nga nhloko ya vulawuri byo chuchisa, kutani u thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka; na
Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tanihi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya tiko.
Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mintirho yihi na yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku sungula ku tenga milandzu ya vugevenga.
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku Valawuri va Vuchuchisi -
va thwase ku ringana; na
leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya hi xiyengentsongo xa (5).
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi tirhisa matimba na mintirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe xihlawuhlawu.
Mulawuri wa Rixaka wa Vuchisi -
u fanele ku veka, hi ku pfumelelana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, naswona endzhaku ko tsundzuxana na Valawuri va Vuchuchisi, milawu ya matirhelo leyifaneleke ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
u fanele ku humesa swileriso swa matirhelo leswi swi fanelaka ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
a nga ha nghenelela eka endlelo ro chuchisa loko swiletelo swa matirhelo swi nga landzeleriwi; naswona
a nga ha teka xiboho xo va ku tengiwa ku nga tengiwi, endzhaku ko tsunduzuxana na Mulawuri wa Vuchuchisa la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri Vuchuchisi la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke hi Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, byo huma eka lava landzelaka:
Munhu la hehliwaka.
Mumangari.
Munhu un'wana wihi na wihi kumbe Nhlangano lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami xi fanele ku teka vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa.
Timhaka hinkwato letin'wana leti khumbhaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa hi milawu yo endliwa ya tiko.
180. Timhaka tin'wana leti khumbhaka mafambiselo ya vululami
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku endla makungu ya mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka mafambiselo ya vululami leyi nga tirhiwangiki eka Vumbiwa, ku katsa na -
minongonoko ya ndzetelo ya vatirhela-tiko va vuavanyisi;
maendlelo yo tirhana na swirilo ehenhla na ka vatirhela-tiko va vuavanyisi; na
ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho swa khoto.
KAVANYISA KA 9
MAVANDLA YA MFUMO LAYA SEKETELAKA VUMBIWA BYA
XIDEMOKIRASI ( ss 181-194)
181. Ku Simekiwa ka milawu ya mafumelo
Mavandla lama ya landzelaka ya mfumo ya tiyisa xidemokrasi xa vumbiwa eRiphabliki:
Musirheleri wa Vanhu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga.
[Ndzimana ya (b) yi cinciwile hi x. 4 ya Nawu wo Cinca Vumnbiwa wa 65 wa 1998]
Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu.
Jenerali wa Tinkota.
Khomixini ya Nhlawulo.
Mavandla lama ya tiyimele hi woxe, ma lawuriwa hi Vumbiwa na nawu ntsena, kutani a ma fanelanga ku voyamela tlhelo ro karhi naswona ya fanele ku tirhisa matimba ya wona no tirha mintirho ya wona handle ko chava, ku hlawula matlhelo kumbe ku ya hi nghohe.
Swirho leswin'wana swa mfumo, hi ku tirhisa milawu na tindlela tin'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela mavandla lawo tiyisisa ku tiyimela, ku ka ma nga voyameli tlhelo, ndzhuti na ku tirha hi ku nyawula ka mavandla lama.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga ha nghenelelaka eka matirhelo ya mavandla lama.
Mavandla lama ya na vutihlamuleri eka Palamende ya Rixaka, naswona ma fanele ku vika migingiriko na maendlelo ya wona eka nhlengeletano ya Milawu kan'we kumbe ku tlula hi lembe.
Musirheleri wa vanhu (ss 182-183)
182. Mintirho ya musirheleri wa vanhu
Musirheleri wa Vanhu u na matimba tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko
ya ku kambisisa matikhomelo wahi na wahi eka timhaka ta mfumo, kumbe ta mafambiselo yo ka ya nga lulamangi kumbe xi nga vangaka vubihi byihi na byihi kumbe ku tirha hi nghohe;
ku vika hi matikhomelo walawo; no
ku teka goza leri ri faneleke ro ololoxa.
Musirheleri wa Vanhu u na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi
Musirheleri wa Vanhu a nga endli vulavisisi ehenhla ka swiboho swa khoto.
Musirheleri wa Vanhu u fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu hinkwavo na vaaka
Xiviko xihi na xihi lexi humesiwaka hi Musirheleli wa Vanhu xi voniwa hi mani na mani, handle ka loko matshamelo ya timhaka lama ya vekiwaka hi milawu ya tiko ya lava leswaku xiviko xelexo xi va xihundla.
183. Mfanelo
Musirheleri wa Vanhu u thoriwo nkarhi wo ringana nkombo wa malembe laha a nga ta ka a nga thoriwi ra vumbirhi.
Khomixini ya Timfanelo wa Vanhu ya Afrika Dzonga (s 184)
184. Mintirho ya Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga ya Afrika Dzonga
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele -
ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu na mfuwo wa timfanelo ta vanhu;
sa emahlweni ku sirheleriwa, ku hluvukisiwa, na ku fikeleriwa ka timfanelo ta vanhu; na
ku xiyaxiya na ku kambela ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu laha Riphabliki.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi na matimba, tanihi leswi ya lawuriwaka hi milawu ya rixaka, leyi faneleke ku endla mintirho, ku katsa matimba -
yo lavisisa no nyiketa xiviko hi ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu;
ku teka magoza ku lulamisa laha timfanelo ta vanhu ti onhiweke kona;
ku endla ndzivisiso; no
dyondzisa.
Lembe na lembe, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku lava leswaku swiyenge leswi swi faneleke swa mfumo swi nyika Khomixini mahungu hi magoza lama tekiweke yo tiyisisa ku ku kuma tiyindlu, Rihanyo, swakudya, mati, minongonoko ya nhlayiso wa vanhu, dyondzo na mbangu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi tlhela yi va na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi nga vekiwa hi milawu ya tiko.
Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Miganga ya Tindzimi (ss 185-186)
185. Mintirho ya Khomixini
Swikongomelo-nkulu swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Miganga ya Tindzimi leri tirhisiwaka i -
ku tlakusa nhlonipho wa timfanelo ta mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi;
ku tlakusa no vumba ku rhula, vunghana, ku tiyiselana ka vumunhu na vun'we bya rixaka exikarhi ka mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi, hi ku langutisa ndzingano, mpfumaleko wa xihlawu-hlawu no tihlanganisa na van'wana hi ku ntshunxeka; na
ku ringanyeta ku simekiweke ku amukeriwa, hi ku landza milawu ya tiko, huvo ya mfuwo kumbe huvo yin'wana kumbe tihuvo ta vanhu vo karhi kumbe vanhu lava nga laha Afrika Dzonga.
Khomixini yi na matimba, tanihi laha ma lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama lavekaka ku fikelela swikongomelo-nkulu swa wona, ku katsa na matimba yo xiyaxiya, ku lavisisa, ku endla musecho, ku dyondzisa, ku khongotela, ku tsundzuxa no endla swiviko mayelana na timfanelo ta vanhu hi swa mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi.
Khomixini yi nga ha vika mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka matimba na mintirho ya yona eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leswaku yi lavisisiwa.
Khomixini yi na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
186. Mavumbiwelo ya Khomixini
Nhlayo ya swirho swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vukhongeri na miganga ya tindzimi na ku thoriwa ka vona na nkarhi wa vona wo tirha ku fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
Mavumbiwelo ya Khomixini ya fanele -
Ku va vuyimeri byo anama bya vanhu va Afrika Dzonga hi tlhelo ra mfuwo, vugandzeri na ririmi leri tirhisiwaka; na
ku kombisa hi ku angarhela hi tlhelo ra rimbewu mavumbiwelo ya Afrika Dzonga.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu (s 187)
187. Mintirho ya Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi fanele ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka Ndzingano wa Rimbewu ku hluvukisiwa, ku sirheleriwa na ku fikeleriwa ka ku ringanana ka rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba, tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba yo xiyisisa, ku lavisisa, ku endla ndzavisiso wa dyondzisa, ku khongotela ku tsundzuxa na ku nyika swiviko hi timhaka leti ti khumbhaka Ndzingano wa Rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba yo engetela na mintirho leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko.
Jenerali wa Tinkota (ss 188-189)
188. Mintirho ya Jenerali wa Tinkota
Jenerali wa Tinkota u fanele ku kambela no nyika swiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta swa timali, malawuriwele ya timali ya -
tindzawulo hinkwato ta mfumo wa rixaka na ta swifundzhankulu na mafambiselo;
vamhasipala hinkwavo; na
vandla rihi na rihi rin'wana kumbe Nhlangano lowu tirhaka na tinkonta leri swi laviwaka hi milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leswaku wu oditiwa hi Jenerali wa Tinkota.
Ku tlhandlekela eka mintirho; leyi vekiweke hi xiyengentsongo xa (1), na hi ku landza milawu yihi na yihi, Jenerali wa Tinkota a nga odita no endla xiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta na mafambiselo ya timali ya -
vandla rihi na rihi leri hakeleriwaka hi timali to huma eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Rixaka kumbe Nkwama wa Timali ta Tiko wa xifundzhankulu kumbe hi mhasipala; kumbe
vandla rihi na rihi leri pfumeleriweke hi ku landza nawu wihi na wihi ku amukela timali ta swikongomelo swa vanhu va tiko.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku yisa swiviko swo kambisisa eka mfumo wa milawu wihi na wihi leri khumbekaka hi ku kongoma hi ku kamberiwa kwaloko, na le ka vulawuri byihi na byihi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. Swiviko hinkwaswo swi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
Mukamba-tikonta Jenerala u na matimba na mintirho yo tlhandlekela leyi vekiwaka hi milawu ya tiko.
189. Nkarhi wo tirha
Jenerali wa Tinkota u thoriwo ku tirha nkarhi lowu nga cinciwiki, wu nga
pfuxetiweki wa le xikarhi ka malembe ya ntlhanu na khume.
Khomixini ya Nhlawulo (ss 190-191)
190. Mintirho ya Khomixini ya Nhlawulo
Khomixini ya Nhlawulo yi fanele -
ku fambisa hi ku landza milawu ya tiko minhlawulo ya tihuvo to endla milawu ta tiko, ta swifundzhankulu na ta vamhasipala;
ku tiyisisa leswaku minhlawulo yeleyo yi ntshunxekile no lulama; na
ku hlamusela vuyelo bya nhlawulo hi nkarhi lowu faneleke ku va wo koma hi laha swi kotekaka na hi laha swi vekiweke hakona hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Nhlawulo yi na matimba na mintirho yo tlhandlekela, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
191. Mavumbiwelo ya Khomixini ya Nhlawulo
Khomixini ya Nhlawulo yi fanele ku vumbiwa hi vanhu vanharhu kumbe ku tlula. Nhlayo ya swirho na minkarhi ya ku tirha ka vona swi fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
Vulawuri byo Tiyimela byo Lawula Vuhaxi (s 192)
192. Vulawuri bya Vuhaxi
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka vulawuri lebyi tiyimeleke byo lawula vuhaxi ku endlela swilaveko swa vanhu, na ku tiyisisa ku lulama na ku hambana-hambana ka mavonele lama hi ku anama ya yimelaka vanhu va Afrika Dzonga.
Makungu ya tin'wana na tin'wana (ss 193-194)
193. Mathoriwelo
Musirheleri wa Vanhu na swirho swa Khomixini yihi na yihi leyi simekiwaka hi Kavanyisa loku ku fanele ku va vavasati kumbe vavanuna lava va nga -
vaaka-tiko va Afrika Dzonga;
lava un'wana na un'wana wa vona a ringaneke no fanela ku khoma ntirho wo karhi wa tiko;
naswona a enetaka swilaveko swihi na swihi swin'wana leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
Xilaveko xo va tikhomixini leti simekiwaka hi Kavanyisa loku ti kombisa hi ku anama mavumbiwelo ya Afrika Dzonga ya tinxaka na rimbewu xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa vakhomixinara.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku va wansati kumbe wanuna la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga no va munhu la ringaneke no fanela ku khoma ntirho wolowo. Vutivi byo hlawuleka bya, kumbe ntokoto eku kambn tinkonta, timali ta tiko na mafambiselo ya tiko swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa Jenerali wa Tinkota.
Presidente, hi xibumabumelo xa Palamende ya Rixaka, u fanele ku thola Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota na swirho swa -
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga;
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu; na
Khomixini ya Nhlawulo.
Palamende ya Rixaka yi fanele ku ringanyeta vanhu -
lava langiweke hi Komiti ya Nhlengeletano ya Milawu leyi vumbiweke hi mpimo wa ndzinganelano wa swirho swa Minhlangano hinkwayo leyi yimeriweke eka nhlengeletano ya Milawu; na
ku pfumeleriwa hi Nhlengeletano ya Milawu hi xiboho lexi amukeriweke hi nseketelo wa vhoti -
lava nga riki ehansi ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha ku thoriwa ka Musirheleri wa Vanhu na Jenerali wa Tinkota; kumbe
ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha xirho xa Khomixini.
Ku tinghenisa ka vanhu ntsena eka endlelo ro endla swibumabumelo swi nga ha endleriwa makungu tanihi laha swi languteriwaka eka xiyenge lexi languteriwaka xa 59(1)(a).
194. Ku susiwa entirhweni
Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota, kumbe xirho xa Khomixini leyi simekiweke hi Kavanyisa loku a nga ha susiwa entirhweni ntsena -
hi swivangelo swa matikhomelo yo ka ya nga nkhenseki, vutsandzeki kumbe ku pfumala vuswikoti;
hi xiboho lexi vulaka sweswo xa Komiti ya Palamende ya Rixaka; na
ku amukeriwa ka xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo entirhweni.
Swiboho swa Nhlengeletano ya Milawu ya Tiko leswi khumbhaka ku susiwa entirhweni ka -
Musirheleli wa Vanhu kumbe Jenerali wa Tinkota swi fanele swi tirhisiwe hi nseketelo wa vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; kumbe
xirho xa Khomixini xi fanele xi tirhisiwa hi ku landza nseketo wa ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente -
a nga yimisa munhu ku tirha hi nkarhi wihi na wihi endzhaku ka ku sunguriwa ka endlelo ra Komiti ya Palamende ya Rixaka ro susa munhu yeleyo; naswona
u fanele ku susa munhu entirhweni loko ku amukeriwa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo.
KAVANYISA KA 10
MAFAMBISELO YA VAAKI (ss 195-197)
195. Minkoka ya masungulo na milawu ya mafumelo ya mafambiselo ya vaaki
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku lawuriwa hi swiyelo swa nkoka swa xidemokiratiki na minsinya leyi ngandzeni ka Vumbiwa, ku katsa na minsinya leyi landzelaka:
Xiyimo xa le henhla xa matikhomelo entirhweni xi fanele ku yisiwa emahlweni no tlhela xi hlayisiwa.
Ku tirhisiwa ka swihlovo hi ndlela ya vuswikoti, yi hlayisaka timali no nyawula swi fanele ku yisiwa emahlweni.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku tirha hi ku voyamela eka ku hluvukisiwa ka vanhu.
Vutirheri byi fanele ku endleriwa vanhu hi ndlela leyi nga riki na ku hlawula matlhelo yo karhi, yi lulameke, yo ringanana no va yi nga voyameli tlhelo.
Swilaveko swa vanhu swi fanele ku anguriwa, naswona vanhu va fanele ku hlohloteriwa va hoxa xandla eku endliweni ka milawu ya matirhelo.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku va na vutihlamuleri eka vanhu.
Ku fanele ku undliwa moya wo tirhela erivaleni hi ku nyika vanhu mahungu ka ha ri na nkarhi, lama ya kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani no va na ntiyiso.
Mafambiselo ya kahle ya vatirhi na mikhuva yo hluvukisa ntivo-ntirho, ku tlakusa vuswikoti bya vanhu, ya fanele ku byariwa.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku va na vuyimeri byo angarhela bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, laha mikhuva ya matholele na mafambiselo ya vatirhi swi seketeriweke hi tshaku ra vuswikoti, ku kala ku kuceteriwa, ku lulama na ku lulamisa ku kala ku ringanana ka minkarhi
Minsinya leyi nga laha henhla yi tirha eka -
mafambiselo eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo;
swiyenge swa mfumo; na
mintirho ya tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku vonisisa ku yisiwa emahlweni ka swiyelo swa minkoka na
Ku thoriwa eka mafambiselo ya vaaki ka nhlayo ya vanhu eka ku langutisa pholisi a swi siveriwi, kambe milawu ya rixaka yi fanele ku lawula matholelo lawa eka mintirho ya vaaki.
Milawu leyi lawulaka vufambisi bya mittirho ya vaaki yi nga hambana exikarhi ka swiyenge, vufambisi kumbe mavandla.
Muxaka na mintirho ya swiyenge swo hambana, mafambiselo kumbe swiyenge swa mafambiselo ya timhaka ta vaaki i timhaka ta nkoka ku leni ka milawu ya mafambiselo ya vaaki.
196. Khomixini ya Mintirho ya Vaaki
Ku na Khomixini yin'we ya mintirho ya Vaaki ya Riphabliki.
Khomixini yo tiyimela naswona y fanele ku va na vunene, naswona yi fanele ku tirhisa matimba no endla mintirho yi nga chavi nchumu, ku tsakela tlhelo ro karhi kumbe ku ka ku nga tsakeriwi eka timhaka ta mahlayiselo ya kahle ya mafambiselo ya timhaka ta vaaki na xiimo xa le henhla xa xiphurofexini eka mintirho ya vaaki. Khomixini yi fanele ku lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Swirho swin'wana swa mfumo, hambi leswi milawu na swipimelo swin'wana, swi fanele wa Khomixini. Ku hava munhu, kumbe xirho xa mfumo, la nga ta nghenelela eka mintirho ya Khomixini.
Matimba na mintirho ya Khomixini hi leswi:
ku tlakusa minkoka na milawu leyi bohiweke eka xiyenge xa 195, eka mittirho hinkwayo ya vaaki;
ku lavisisa, ku valanga no pima-pima nhlangano na mafambiselo, na mintolovelo ya vatirhi va mintirho ya vaaki;
ku ringanyeta swipimelo swo endla matirhelo yo nyawula exikarhi ka mintirho ya vaaki;
ku nyika tindlela leti kongomisiweke eka ku tshembhisa leswaku matirhelo ya vatirhi va maendlebe lama vekiweke eka Xiyenge 195;
rhele ya mintirho ya yona, ku katsa na leswi yi swi kumaka na ku nyika tindlela na switsundzuxo, no nyika mpima maendlelo tanihi laha swi vekiweke hakona eka Xiyenge 195 swi landzeleriwaka hakona; na
ku ya hi ku tsakela kumbe ku amukela xivilelo xihi na xihi -
-pima matirhisele ya swiendlo hi vatirhi va tihofisi na mafamisele ya tiko, no vika matimba ya huvonkulu na milawu leyi faneleke;
ku lavisisa swivilelo swa vatirhi eka mintirho ya vaaki leswi khumbhaka swinawana swa
ku lawula no lavisisa ntshamiseko eka matirhelo hi tlhelo ra mintirho ya vaaki,
ku tsundzaxa swirho swa tiko na swifundzhankulu mayelana na matirhelo ya vatirhi va tihofisi eka vanhu, ku katsa na lava va tirhanaka na ku rhamba, ku thola, ku rhurhisa, ku hlongola na vutomi ya vathoriwa eka mintirho ya vaaki.
ku tirhisa matimba yo engetela leyi bohiweke hi Palamende.
[Ndzimana ya (g) yi engeteriwe hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998]
Khomixini yi na ku tihlamulela eka Palamende ya Rixaka.
Khomixini yi fanele ku vika kwalomu ka kan'we hi lembe ku ya hi xiyengentsongo (4) (e)-
eka Palamende ya Rixaka; naswona
hikwalaho ka migingiriko ya yona endzeni ka xifundzhankulu, eka huvo ya milawu ya xifundzhankulu xexo.
Khomixini yi na 14 wa swirho swa Khomixini leswi thoriweke hi Presidente:
Ntlhanu wa swirho swa Khomixini leswi pfumeleriweke hi Palamende ya Rixaka hi ku landza xiyengentsongo (8)(a); na
xirho xin'we xa Khomixini xa xifundzhankulu xin'wana na xin'wana lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo (8)(b).
Xirho xa Khomixini lexi thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (7)(a) xi fanele xi -
pfumeleriwile hi Komiti ya Palamende ya Rixaka leyi vumbiwa hi ndzinganelo wa swirho mavandla hinkwawo lama yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; no va
yi pfumeleriwile hi Nhlengeletano ya Milawu hi swiboho leswi tirhisiwaka hinkwalaho ka vhoti ya ntalo wa swirho swa wona.
Khomixinara la hlawuriweke hi Holobyenkulu wo xifundzhankulu u fanele a -
a pfumeleriwa hi Komiti ya milawu ya swifundzhankulu leswi vumbiweke hi ku ringana hi swirho swa mavandla hinkwawo lama yimeleke hi huvo ya milawu; no va
a pfumeleriwe hi huvo ya milawu hi xiboho lexi tirhisiwaka hi ku endliwa hi vuseketiri bya vhoti ya vunyingi bya swirho swa yona.
Nawu wa Palamende wu fanele ku khulukisa mafambiselo yo thola swirho swa Khomixini.
Xirho xa Khomixini xi thoriwa ringana ntlhanu wa malembe lama nga ngeteleriwaka hi vuntshwo ringana nkarhi wun'we kambe, naswona u fanele a va wansati kumbe wanuna la nga -
muaka-tiko wa Afrika Dzonga; no va
a ri munhu la fanele, munhunene la nga na vutivi, kumbe ntokoto hi tlhelo ra swa mafambiselo, kumbe ku nyika vana ntirhelo wo nyawula.
Xirho xa Khomixini xi nga ha susiwa entirhweni ntsena hi -
loko a ri na matikhomelo yo biha, ku tsandzeka kumbe ku kayivela;
loko swi fanela hi ku vona ka Komiti ya Palamende ya Rixaka kumbe loko xirho xexo xi hlawuriwe hi Holobyenkulu wa xifundza, hi Komiti ya swa milawu ya xifundzhankulu xexo; na
ku va swi amukeriwa hi Nhlengeletano ya Milawu kumbe mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xexo, ya xiboho hi nseketelo wa vhoti ya ntalo wa swirho swa wona loko swi seketela ku susiwa xirho xa Komiti entirhweni.
Presidente u fanele a susa xirho xexo xa Khomixini entirhweni hi ku -
tirhisa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu, xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xa Khomixini; kumbe
xitiviso lexi nga tsariwa hi Holobyenkulu leswaku milawu ya xifundzhankulu yi tirhisile xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xexo xa Khomixini.
Xirho xa Khomixini lexi ku vuriwaka xona eka xiyengentsongo (7)(b) xi nga ha tirhisa matimba no tirha mintirho ya Khomixini eka swifundzhankulu swa kona tanihi laha swi lerisiweke hakona hi mfumo wa milawu wa tiko.
197. Mintirho yaTiko
Endzeni ka ta mafambiselo ya tiko ku na Mintirho yatiko bya Riphabliki, lebyi byi faneleke ku tirha, no vumbiwa, hi ku landza milawu ya tiko, naswona lebyi byi faneleke ku tirha hi vutshembeki matirhelo ya le nawini ya mfumo wa nkarhi wolowo.
Milawu na swipimelo swo thoriwa eka Mintirho yatiko swi fanele ku lawuriwa hi milawu ya tiko. Vathoriwa va fanele hi phenxena leyi lulameke tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko.
tiko la faneleke ku vuyeriwo tlula van'wana kumbe ku onhiseriwa ntsena hikokwalaho ko va munhu yeleyo a seketelaka ntlawa wo karhi wa
Mfumo wa swifundzhankulu wu na vutihlamuleli eku rhambeni; ku tlakusa, kun'wana no hlongola swirho swa ntirhelo vanhu endzeni ka mafambisela hi hi yima eka swipimelo leswi tirhaka eka mintirho ya vaaki.
KAVANYISA KA 11
MINTIRHO YA VUHLAYISEKI (ss. 198-210)
198. Milawu ya Mfumo
Milawu leyi landzelaka yi fuma nsirhelelo wa rixaka eka Riphabliki:
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma - Afrika Dzonga, ha un'we na hi ntwanano, ku ri hava ku chava na vupfumari, na ku lava vutomi byo antswa. (b) -tiko rihi na rihi wa Afrika
Dzonga ku tinghenisa eka nyimpi ya matlhari, laha ndzeni ka tiko kumbe ematikweni ya misava,
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku hisekeriwa hi ku landzelela nawu, ku katsa na nawu
Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu ya rixaka.
199. Ku tumbuluxiwa, mavumbiwelo na matikhomelo ya mintirho ya Vuhlayiseki
Mintirho ya vusirheleli bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin'we ra vusirheleri, landza Vumbiwa.
Vuthu ra vusirheleri hi rona ntsena vuthu leri nga le nawini laha Riphabliki.
Handle ka Mintirho ya vusirheleli lebyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, mavandla tiko.
Mintirho ya vusirheleli yi fanele ku longoloxiwa no lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Mintirho ya vusirheleli byi fanele ku tirha hi, naswona byi fanele ku dyondzisa no lava ndzhavuko wa matiko ya misava na mintwanano ya matiko ya misava leyibohaka Riphabliki.
Ku hava xirho xa mintirho ya vuhlayiseki xi nga landzelelaka xileriso lexi nga ri ki enawini.
A ku na mintirho ya vuhlayiseki, kumbe swirho swa yona leswi eku endleni ka mintirho ya swona swi nga-
susumetaka ku tsakela ka nhlangano wo karhi wa tipolitiki lowu nga le nawini ku ya hi Vumbiwa; kumbe
ku yisa emahlweni ku tsakela ka nhlangano wa tipoliti.
ku nyika mpfumelelo eka mintolovelo yo tirha swi va erivaleni na vutihlamuleri, tikhomiti ta minhlangano nyingi ePalamende, yi va na mpfumelelo wa mintirho ya vuhlayiseki hi ndlela leyi bohiweke hi Palamende ya rixaka kumbe milawu na swileriso swa Palamende.
Vusirheleri (ss 200- 204)
Vuthu ra vusirheleri
Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbeka na leri nga na xichavo.
Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi minsinya ya nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu.
201. Vutihlamuleri bya xipolitiki
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri.
I Presidente ntsena, tanihi nhloko ya havonkulu ya rixaka, la nga nyikaka matimba yo tirhisa vuthu ra vusirheleli -
hi ku tirhisana na Mintirho ya Maphorisa;
ku sirhelela Riphabliki; kumbe
ku hetisisa swilaveko swa rixaka.
Loko vuthu ra vusirheleri ri tirhiseriwa xikongomelo xihi na xihi lexi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanela ku tivisa Palamende, hi nkarhi wowolowo na hi vuxokoxoko lebyi faneleke, bya-
swivangelo swo tirhisiwa ka vuthu ra vusirheleri;
ndhawu yihi na yihi laha vuthu ri tirhisiwaka kona;
nhlayo ya vanhu lava khumbekaka; na
nkarhi lowu vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa.
Loko Palamende yi nga hlengeletana eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tanihi laha swi languteriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengentsongo xexo eka Komiti ya vulanguteri leyi faneleke.
202. Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandara-Nkulu wa vuthu ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Vuthu ra vusirheleri.
Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente.
203. Xiyimo xa vusirheleri bya rixaka
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, a nga ha ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, kutani u fanele ku tivisa Palamende hi ku hatlisa na hi vuxokoxoko lebyi fanelaka bya -
swivangelo swo ba hungwe rolero;
ndhawu yihi na yihi laha vuthu ra vusirheleli ri tirhisiwaka kona; na
nhlayo ya vanhu lava khumbekaka.
Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
Xitiviso xa xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
204. Vamatsalana va vusirheleri
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki masocha va ta vusirheleri xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na utihlamuleri bya vusirheleri.
Maphorisa (ss 205-208)
205. Mintirho ya maphorisa
Mintirho ya maphorisa ya rixaka byi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge swa rixaka, swa swifundzhankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mintirho ya Mintirho ya maphorisano tlhela yi endla leswaku Mintirho ya maphorisa yi kota ku tirha timfanelo ta byona hi ku hetiseka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu.
Swikongomelo swa Mintirho ya maphorisa ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka eRiphabliki kun'we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu.
206. Vutihlamuleri bya xipolitiki
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhelo wa ntirho wa maphorisa endzhaku ko tsundzuxana na mimfumo ya swifundzhankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu leswi endliweke hi valawuri va swifundzhankulu.
Maphorisa bya tiko byi nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhelo hi ku languta swifundzhankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa maphorisa bya swifundzhankulu leswi.
Xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi na mfanelo -
yo veka tihlo eka matikhomelo ya maphorisa;
ku va na vulanguteri bya ku tirha hi ku nyawula na vuswikoti bya Mintirho ya Maphorisa, ku katsa na ku amukela swiviko ehenhla ka Mintirho ya Maphorisa;
ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka maphorisa na vanhu;
ku kambela ku tirhiwa ka maphorisa byo tirheriwa erivaleni; na
ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya maphorisa hi mayelana na vugevenga na ntirho wa maphorisa na ku tirha maphorisa eka xifundzhankulu.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi na vutihlamuleri bya mintirho ya maphorisa -
ku va byi ri na vuswikoti hi Kavanyisa kwaloku;
ku va byi rhwexiwile ndzhwalo hi ku landza mfumo wa milawu ya tiko; no
averiwa eka byona hi vonele ra maphorisa bya tiko.
Ku kota ku endla mintirho leyi vekiweke eka xiyengentsongo (3) xifundzhankulu-
xi nga ha lavisisa, kumbe ku thola Khomixini ya ndzavisiso, swivilelo swin'wana na swin'wana swo kayivela ka maphorisa kumbe ku khwita eka vuxaka exikarhi ka maphorisa na vanhu van'wana na van'wana; naswona
xi fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka maphorisa.
Eku amukelena ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzhankulu, nhlangano lowu tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka xifundzhankulu xexo.
Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mintirho na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa bya ka mhasipala.
Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa TiHuvo Huvonkulu leti nga na vutihlamuleri bya maphorisa yi fanele yi simekiwo vona vunene bya mahlanganasele ya ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa mfumo.
Mfumo wa milawu wa swifundzhankulu wu nga ha lava leswaku Khomixiniri wa swifundzhankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku hlamula swivutiso swin'wana.
207. Ku lawuwa ka Mintirho ya Maphorisa
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa Mintirho ya Maphorisa, ku lawula no fambisa Mintirho yamaphorisa.
Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka Mintirho yamaphorisa ku ya hi milawu ya matirhelo ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Khomixinara wa Rixaka hi ku va kona ka huvonkulu ya swifundzhankulu u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa xifundzhankulu eka xifundzhankulu xexo, kambe loko Khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzhankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa Khabinete leswi tihlamulelaka eka maphorisa swi fanele ku twanana mavandla.
Vakhomixinara va swifundzhankulu va na vutihlamuleri bya ta maphorisa -
tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko; na
hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa Mintirho ya maphorisa hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Khomixinara wa xifundzhankulu u fanele ku va kona eka havo ya milawu ya xifundzhankulu lembe na lembe hi mayelana na maphorisa eka xifundzhankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya xiviko eka Khomixinara wa Tiko.
Loko Khomixinara wa xifundzhankulu a nga ha ri na ku tshembha eka huvo ya xifundzhankulu, huxo yeloye yi nga ha vumba mafambiselo yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku tshinya Khomixinara yeleyo, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko.
208. Vamatsalana va Maphorisa lava nga riki Maphorisa
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki maphorisa va ta maphorisa xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Vuhlori (ss 209-210)
209. Ku simekiwa na ku lawuriwa ka mintirho ya vuhlorhi
209.
Vutirheli byi na byihi bya Vuhlorhi, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa Mintirho ya Maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va nhloko ya vutirheli byin'wana na byin'wana bya Vuhlorhi lebyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1), naswona u fanele kumbe a teka Vutihlamuleri bya xipolitiki bya malawuriwele na ku leteriwa ka byihi na byihi vutirheli byelebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka vutihlamuleri byelebyo.
210. Matimba, Mintirho na ku Languta
Milawu ya tiko yi fanele ku lawula swikongomelo, matimba na mintirho ya Mintirho ya vuhlorhi, ku katsa na swiyenge swihi na swihi swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheli bya maphorisa, naswona yi fanele ku endla makungu ya -
nkondletelo wa Mintirho ya vuhlorhi hinkwabyo; na
ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byelebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli byelebyo, ku nga mukamberi la nga thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Palamende ya Rixaka hi vhoti leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona.
KAVANYISA KA 12
VARHANGERI VA NDZHAVUKO (ss 211-212)
211. Ku amukeriwa
Ku simekiwa, xiyimo na ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko, ku ya hi vurhangeri bya xintu, swa amukeriwa, ku ya hi Vumbiwa.
Vulawuri bya ndzhavuko lebyi xiximaka endlelo ya nawu wa xintu byi nga ha tirha hi ku landza milawu yihi na yihi leyi endliweke leyi tirhaka ehenhla ka swona na mintolovelo, leswi katsaka na mihundzuluxo, kumbe ku herisiwa ka milawu yeleyo kumbe mintolovelo yeleyo.
Tikhoto ti fanele ku tirhisa nawu wa xintu loko nawu wolowo wu tirhiseka, hi ku landza Vumbiwa na milawu yihi na yihi yin'wana leyi tirhanaka ngopfu-ngopfu na nawu wa xintu.
212. Ntirho wa varhangeri va ndzhavuko
Milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko tanihi vandla ra le ka mfumo wa muganga etimhakeni leti khumbhaka vanhu va kwalaho ndhawini. Ku tirhana na timhaka leti yelanaka na vurhangeri bya ndzhavuko, ntirho wa varhangeri va ndzhavuko, nawu wa xintu na mintolovelo ya vaaka wa xintu -
makungu ya ku simekiwa ka tindlu ta varhangeri va ndzhavuko; naswona
milawu ya tiko yi nga ha simeka huvo ya varhangeri va ndzhavuko.
KAVANYISA KA 13
TIMALI (ss 213-219)
Timhaka ta Timali ta Mani na Mani (ss 213-219)
213. Nkwama wa Timali ta Tiko
Ku na Nkwama wa Timali na Tiko ya Rixaka lowu eka wona timali hinkwato leti nghenisiwaka hi Nawu wa Palamente.
Mali yi nga tekiwa ku suka eka Nkwama wa Timali ta Tiko ntsena -
ku ya hi ku pfumeleriwa hi Nawu wa Palamende; kumbe
tanihi ntsengo wo kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka, loko swi hlamuseriwa eka Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Nkavelo leyi ringaneleke wa xifundzhankulu wa i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka. Minkavelo leyi ringaneleke na ku averiwa ka timali ta tiko
[Siku ro sungula ku tirha ka x. 213: 1 Sunguti 1998.]
214. Minkavelo yo ringana na mavelo ya ntswalo
Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya -ku aviwa hi mfanelo ka timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro exikarhi ka
ku hleriwa ka minkavelo yo ringanela ya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana ya mali leyi
mimpimanyeto yihi na yihi yin'wa vamhasipala yo huma eka nkavelo wa mfumo wa rixaka wa timali ta tiko, na swipimelo swihi na swihi leswi mimpimanyeto yeleyo yi faneleke ku endlisiwa xiswona.
Nawu leri wu vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) wu nga vekiwa ntsena endzhaku ka loko na Khomixini ya Timali na Vankwana na ku va ku kambisisiwile swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini, naswona na hi ku tekela enhlokweni -
swilaveko swa rixaka;
swilaveko swihi na swihi leswi endliweke ku ya xikweleti xa tiko na swiboho swin'wana;
swilaveko na ku tskela ka mfumo wa rixaka, leswi kumisisiwaka hi mhaka ya xikongomelo;
xilaveko xo vona leswaku swifundzha na vamhasipala swi kota ku nyika mintirho ya ntolovelo y endla mintirho leyi nyikiweke yona;
vuswikoti na matirhelo ya swifundzha na vamhasipala;
ku vumbiwa na swilaveko swa swifundzha, mfumo wa muganga na vamhasipala;
ku hambana eka swa ikhonomi endzeni na le xikarhi ka swifundzhankulu;
swiboho swa swifundzhankulu na vamhasipala hi ku landza milawu ya tiko;
ku navela ko tshamiseka ka maavelo ya minkavelo ya timali; na
xilaveko xo tirhiseka eku hlamuleni ka timhaka ta xihatla kumbe swilaveko swin'wana swa nkarhinyana, na swivangelo swin'wana hi swikongomelo swa swilaveko leswi fanaka.
[Siku ro sungula ntirho ra x. 214: 1 Sunguti 1998.]
215. Mimpimanyeto ya tiko hinkwaro, ya swifundzhankulu na ya vamhasipala
Mimpimanyeto ya tiko, ya swifundzhankulu na vamhasipala na maendlelo ra mpimanyeta swi fanele ku yisa emahlweni ku tirhela eku vonakeni, vutihlamuleri, na vufambisi bya timali lebyi nyawulaka bya ikhonomi, xikweleti na ka xiyenge xa ntirho wa mfumo.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka -
muxaka wa mimpimanyeto ya rixaka, swifundzhankulu na ya vamhasipala;
loko ku fanele ku andlariwa mimpimanyeto ya rixaka na ya swifundzhankulu; na
leswaku mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo swi fanele ku kombisa swihlovo swa kona swa timali ta tiko na ndlela ya matirhiselo lama kumbeteriwaka ma nga ta fambelana na milawu leyi endliweke ya tiko.
Mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo yi fanele ku va na -
tinhlayo to pima ta mali ya tiko na tihakelelo, ti hambanyisaka nkavelo-nkulu na tihakelelo leti humelelaka;
swiringanyeto swo hakelela nkayivelo wihi na wihi leri languteriwaka eka nkarhi lowu swi tirhaka eka wona; na
ku kombisa swikongomelo mayelana no lomba na tinxaka tin'wana ta milandzu ya tiko leyi nga ta tlakusa xikweleti xa tiko eka lembe leri tlhandlamaka.
216. Malawuriwele ya Nkwama
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka xiyenge nkwama xa rixaka no veka magoza yo vonisisa ha vumbirhi ku tirhela eku vonakeni na malawuriwele ya tihakelelo eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo, hi ku nghenisa -
endlelo ro hlayisa tibuku leri amukeriwaka hi ku angarhela;
mavavelo yo fanana ka tihakelelo; na
mikhuva na swiyelo swo fanana swa va-nkwama.
Va-nkwama wa rixaka, hi ku twanana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timali ta rixaka, va nga ha yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xirho xa mfumo ntsena hi ku endlela vangwa leri xungetaka kumbe leri tshamelaka ku tivonakisa eka magoza lama ya simekiweke eka xiyengentsongo xa (1).
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001]
Xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xifundzhankulu xi nga tekiwa ntsena hi ku landza xiyengentsongo xa (2), naswona -
a ri fanelanga ku yimisa ku hundziseriwa ka nkwama nkarhi lowu hundzaka masiku ya 120; naswona
xi nga ha landzeleriwa xikan'we-kan'we kambe xi ta hela ku tirha ku sukela enkarhina leri hundzeke handle ka loko Palamende yi xi pfumelela hi ku landza endlelo leri hi xiviri ri fanaka na leri ri simekiweke hi ku landza xiyenge xa 76 (1) no va swi vekiwile hi milawu ya Palamente. Endlelo leri ri fanele ku hetisiwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka xiboho xa nkwama wa rixaka.
[Xiyengentsongo xa (3) xi cinciwile hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Palamende yi nga pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ka nkarhi lowu nga ri ki henhla ka masiku ya 120 hi nkarhi wun'we, ku ya hi endlelo leri simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (3).
Loko Palamende yi nga si pfumelela kumbe ku pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundzisela nkwama wolowo eka xifundzhankulu -
Jenerali wa Tinkota u fanele ku yisa xiviko ePalamende; naswona
xifundzhankulu xelexo xi fanele ku nyikiwa nkarhi wo hlamula ehenhle ka swipumbo ehenhla ka xona na ku hlamusela mhaka ya xona emahlweni ka Komiti.
217. Ku kuma tinhundzu na vatirhi
Loko xirho xa mfumo lexi nga ka xiyenge xa mfumo xa rixaka, xifundzhankulu, kumbe hi xivumbeko xa ndhawu, kumbe vandla rihi na rihi rin'wana leri vuriwaka hi milawu ya milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leyi simekaka endlelo leyi lulameke, yi ringaneleke, yi tirhelaka eku vonakalena, yi kotaka ku phikisana no va yi tirha handle ko durha.
Xiyengentsongo xa (1) a xi siveli kumbe mavandla lama ya vuriwaka eka xiyengentsongo xelexo ku tirhisa nawu wa matirhisele wo kuma nhundzu na vutirheli swirho swa mfumo xelexo
miXiyenge yo langa eka ku averiwa tikontiraka; na
ku sirhelela no yisiwa emahlweni ka vanhu, kumbe lava a va nga vuyeriwi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xo ya hi nghohe.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka pulani ya matirhelo leyi eka yona milawu ya matirhelo leyi yi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) yi nga ha tirhisiwa.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
218. Ku tiyisisa ka mfumo
Mfumo wa rixaka, mfumo a xifundzha kumbe mhasipala yi nga tiyisisa ku lombiwa ka mali ntsena loko xitiyisiso xi landzelela swipimelo leswi boxiweke eka milawu ya rixaka.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga endliwa nawu ntsena endzhaku ka swiringanyeto swa Khomixini ya Timali no Koteka swi langutisiwile.
Lembe na lembe, mfumo wihi na wihi wu fanele ku kandziyisa xiviko eka switiyisiso leswi nyikiweke.
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 218: 1 Sunguti 1998.]
219. Ku hakeriwa ka vatirhela mfumo
Nawu wa Palamende wu fanele ku vumba pulani yo kumisisa-
miholo, mpfuneto na swikhenso swa swirho swa Palamende ya Rixaka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, swirho swa Khabinete, Swandla swa Vaholobye, varhangeri va ndzhavuko; na
ku pima miholo ya le henhla, mali ya mpfuneto na ya swikhenso eka swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, swirho swa Tihuvonkulu na swirho swa Tihuvo ta Vamhasipala ta swiyenge swo hambana.
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka Khomixini leyi tiyimeleke yo endla swibumabumelo leswi khumbhaka miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi vuriwaka eka
Palamende yi pasisa milawu leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ntsena endzhaku ka xiyengentsongo xa (2).
nkulu ya rixaka, huvonkulu ya xifundzhankulu, mhasipala kumbe vulawuri byihi na byihi lebyi faneleke, byi nga endla leswaku ku tirhisiwa milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka leyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Palamende yi fanele ku vumba pulani yo kumisisa mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa vaavanyisi, Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota, na ra vuhaxi leri vuriwaka eka xiyenge xa 192.
Khomixini ya Timali naswo fambelana na Timali (ss 220-222)
220. Ku vumbiwa na mintirho
Ku na Khomixini ya Timali na swo fambelana na timali ya Riphabliki leyi endlaka swiringanyeto leswi kumekaka eka Kavanyisa loku, kumbe eka milawu ya tiko, swi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Khomixini yi tiyimele hi yoxe naswona yi tirha ehansi ka Vumbiwa leri na nawu, nakambe yi fanele ku va yi nga voyameli tlhelo ro karhi.
Khomixini yi fanele ku tirha hi ku landza Nawu wa Palamende nakambe, loko yi ri karhi yi tirha mintirho ya yona, yi fanele ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ta nkucetelo leti faneleke ku katsa na leti ti longoloxiweke eka xiyenge xa 214(2).
221. Ku thoriwa na nkarhi wo tirha wa swirho
Khomixini yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava landzelaka lava hlawuriweke hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka:
Mutshama xitulu na Xandla xa Mutshama ;
Vanhu vanharhu lava hlawuriweke, endzhaku ko tihlanganisa na Vaholobyenkulu, ku suka eka nxaxamelo lowu Huvonkulu ya xifundzhankulu, laha xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi langaka munhu un'we ntsena;
vanhu vambirhi va lava hlawuriweke hi mfumo wa muganga lowu kondleteriweke hi ku landza endlelo leri boxiweke eka Palamende ya rixaka; na
vanhu van'wana vambirhi.
[Xiyengentsongo x (1) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu wa 1999] no siviwa hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
(1A) Palamende ya rixaka leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) yi fanele ku pfumelela ku nghenelela ka-
Vaholobenkulu eku hlengeletani ka nxaxamelo lowu boxiweke eka (1) (b); na
Mfumo wa muganga lowu vumbiweke ku hlengeleta nxaxamelo lowu nga le ka xiyengentsongo xa (1) (c).
[Xiyengentsongo x (1A) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Swirho swa Khomixini swi fanele ku va na vuswikoti lebyi faneleke.
Swirho swi tirha ku ringana nkarhi lowu hleriweke hi ku landza milawu ya tiko. Presidente a nga ha susa xirho xelexo entirhweni hi swivangelo swa matikhomelo lama nga nkhensekiki, vutsandzeki kumbe ku hluleka ku tirha.
222. Swiviko
Khomixini yi fanele ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi eka Palamende xikan'we na mimfumo ya swifundzhankulu.
Bangi ya Rixaka (ss 223-225)
223. Ku vumbiwa
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i bangi ya le xikarhi rixaka Riphabliki naswona yi lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende.
224. Xikongomelo-nkulu
Xikongomelo-nkulu xa nkoka xa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i ku sirhelela nkoka wa mali ya Riphabliki ku endlela leswaku ku va na ku kula ka ikhonomi leyi tiyeke no khomelela nkarhi wo leha laha eRiphabliki.
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga loko yi karhi yi hisekela xikongomelo-nkulu xa yona yi fanele ku tirha mintirho ya yona hi ku tiyimela ku ri hava ku chava, kumbe ku yima na tlhelo ro karhi; kambe, ku fanele ku va na ku tsundzuxana ka nkarhi na nkarhi exikarhi ka Bangi na xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka timhaka ta timali ta rixaka.
225. Matimba na mintirho
Matimba na mintirho ya Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga hi lama hi ntolovelo ya tirhisiwaka no tirhiwa hi tibangi ta tinxaka, lawa matimba na mintirho swi faneleke ku kumisisiwa hi Nawu wa Palamende na ku tirhisiweka ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi ku landza Nawu.
Timhaka ta timali ta Swifundzhankulu na ta Tindhawu (ss 226-239A)
226. Minkwama ya Timali ta Tiko
Ku na Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzhankulu xin'wana na xin'wana leri eka wona timali hinkwato leti amukeriwa hi mfumo wa xifundzhankulu ti fanelaka ku hakeriwa, eka wona handle mali leyi nga nghenangiki hi ku landza Nawu wa Palamente.
Timali ti nga ha kokiwa eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzhankulu, ntsena -
hi ku landza mpimanyeto hi Nawu wa xifundzhankulu ; kumbe
tanihihakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko wa xifundzhankulu, loko swi endleriwe makungu yo tano eka Vumbiwa leri kumbe Nawu wa xifundzhankulu.
Mali ya Tiko leyi averiweke ku hundza hi le ka xifundzhankulu yi ri ya mfumo wa muganga wa xifundzhankulu xelexo, hi ku landza xiyenge xa 214 (1), i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya tiko yi nga boha pulani leyi-
Nawu wa xifundzha ku ya hi xiyengentsongo xa (2) (b) wu pfumelelaka ku tekiwa ka timali tanihi nkoxo lowu kongomaka eka Nkwama wa Timali wa Xifundzha; na
Timali leti vekeriweke xifundzha ku tirha eka mfumo wa muganga eka xifundzha xexo ku ya hi xiyengentsongo xa (3) ti fanele ku hakeriwa hi vamhasipala va xifundzha xexo.
[Xiyengentsongo xa (4) xi siviwa hi x. 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 226: 1 Sunguti 1998.]
227. Swihlovo swa rixaka swa timali ta swifundzhankulu na mimfumo ya tindhawu.
Mfumo wa muganga na xifundzhankulu xin'wana na xin'wana -
xi na mfanelo eka nkavelo leri ringaneleke wa timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro ku endlela leswaku kota ku endla Mintirho yamasungulo no tirha mintirho leyi swi averiweke yona; kumbe
xi nga ha amukela minkavelo yin'wana yo huma eka mfumo wa mali ya tiko ya rixaka, ku nga va ku ri na swipimelo kumbe ku ri hava.
Timali ta Tiko to tlhandlekela leti hlengeletiweke hi swifundzhankulu kumbe vamhasipala a ti fanelanga ku susiwa eka nkavelo wa vona wa mali ya tiko leyi hlengeletiweke tiko hinkwaro, kumbe ku suka eka minkavelo yin'wana va nyikiweke yona ku huma eka mali ya tiko ya mfumo wa rixaka. Hi ndlela yeleyo, ku hava xiboho ehenhla ka mfumo wa rixaka xo ririsa swifundzhankulu kumbe vamhasipala lava va nga hlengeleteki mali ya tiko ku ringanana na ku fambisana na matimba ya tona yo kota ku kondletela no kuma timali ta nkwama na mali ya swibalo.
Nkavelo leri ringaneleke wa xifundzhankulu eka mali ya tiko leyi hlengeletiweke wu fanele ku hundziseriwa eka xifundzhankulu xelexo hi ku hatlisa naswona wu nga hungutiwangi, handle ka loko ku hundzisela koloko ku yimisiwile hi ku landza xiyenge xa 216.
Xifundzhankulu xi fanele ku tiendlela xona n'wina swihlovo swihi na swihi leswi xi swi lavaka, hi ku landza kungu ra vumbiwa ra xona ra xifundzhankulu, swihlovo swo tlhandlekela ehenhla ka swilaveko swa xona leswi languteriwele eka Vumbiwa leri.
228. Swibalo swa swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga veka -
swibalo, mindzuvo, kumbe swibalo swa nhundzu handle ka xibalo xa swiamukelwa, xibalo xa nkoka wa nkavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe; na
tihakelelo to tlhandlekela leti ringananaka (flat-rate) eka timali ta xibalo ta xibalo xihi na xihi, ndzuvo kumbe xibalo xa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe leswi barisiwaka hi milawu ya tiko, handle ka timali ta xibalo leti hlengeletiweke ta xibalo xa swiamukelwa swa tikhamphani, xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa nhundzu yo hlayisiwa.
[Ndzimana (b) yi siviwile hi x. 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Matimba ya mimfumo ya swifundzhankulu yo veka swibalo, mindzuvo, swibalo swa nhundzu na tihakelo to tlhandlekela -
a ma fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi xiviri na hi ndlela yo ka yi nga twali yi onhiselaka milawu ya matirhelo ya ikhonomi ya rixaka, migingiriko ya ikhonomi ku tsemakanya mindzilekano ya swifundzhankulu kumbe ku famba-fambisiwa ka nhundzu eka tiko hinkwaro, vutirheri, nkavelo-nkulu kumbe mintirho; naswona
swi fanele ku lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende, leri wu nga ha vekiwaka ku va nawu ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 228: 1 Sunguti 1998]
229. Matimba ya timali ta vamhasipala na mintirho
Ehansi ka xiyengentsongo (2), (3) na (4), mhasipala a nga ha veka -
tihakelelo ehenhla ka nhundzu, na xibalo xa swimakiwa swa loha tikwena hi ku yimela mhasipala; naswona
ku ya hi milawu yo enldiwa ya tiko, a nga ha veka swibalo swin'wana, mindzuvo na swibalo swa nhundzu leswi yelanaka na mfumo wa xikaya kumbe nkhetekano wa mfumo wa xikaya laha ku welaka mhasipala, kambe mhasipala a nga fanelanga ku veka xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST) kumbe xibalo xa nhundzu yo tundziwa.
Matimba ya mhasipala yo hakerisa xibalo eka mpahla, ku engetelela hakelo ya mphakelo leyi nyikiwaka hi mhasipala, kumbe swibalo swin'wana, xibalo xa nhundzu -
a swi fanelanga ku endliwa hi ndlela yin'wana leswaku hi ndlela yo ka yi nga twali swi va na vuciva eka mafambiselo ya bindzu swi hundza mpimelo wa mhasipala, kumbe ntleketlo wa swilo swa rixaka, mitirhelo kumbe ntirho; nakona
yi nga ha khulukisiwa hi mafumo wa milawu wa tiko.
Loko vamhasipala vambirhi va ri na matimba yo ringana ya xibalo xa vanhu na mintirho hi tlhelo ra ndhawo yin'we, ku avanyisa ko ringana ka matimba walawo na mintirho swi fanele ku endliwa hi ku landza mfumo wa milawu wa tiko. Ku avanyisa ku nga ha endliwa ntsena endzhaku ko languta swipimelo leswi landzelaka:
Ku laveka ko landza tindlela letinene ta xibalo;
matimba na mintirho leyi endliwaka hi mhasipala un'wana na un'wana;
vundzeni bya xibalo xa tiko xa mhasipala un'wana na un'wana;
ku pfuna na vuswikoti byo endla swibalo, mindzavo na swibalo swa nhundzu; na
vululami.
Ku hava lexi sivelaka, eka Xiyenge lexi exikarhi ka vamhasipala lava nga na matimba ya xibalo na mintirho endzhawina yin'we.
Mfumo wa milawu wa Tiko lowu kombisiweke eka Xiyenge lexi wu nga ha tirha ntsena endzhaku ka loko mfumo lowu nga kondleteriwa na Khomixini ya Timali na Swibalo swi tekeriwe enhlokweni.
[Siku ro sungula ku tirja ra x.229: 1 Sunguti 1998]
230. Timali to lomba ta swifundzhankulu
Xifundzhankulu xi nga tlakusa ku lombisa timali kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
Milawu ya Palamendeleyi boxiweke eka xiyngentsongo xa (1) yi nga tirhisiwa ntsena endzhaku ka swiringanyeto swii na swihi swa Khomixini ya Timali na Timhaka ta Timali swi langutisiwile.
[X. 230 xi siviwile hi x.10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 230: 1 Sunguti 1998.]
230A. Timali to lomba ta vamhasipala
Huvo ya Mhasipala, hiku landza swipimelo swa Palamende ya tiko yi-
tlakusa timali to lomba timali kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
tiboha no va Huvo ya vumundzuku eka ku endla vulawuri bya Palamende na huvonkulu ku kuma timali to lomba kumbe vuvekisi eka mhasipala.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga ha vekiwa ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
[X. 230A xi siviwile hi x.17 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
KAVANYISA KA 14
SWILAVEKO SWIN'WANA NA SWIN'WANA
Nawu wa Matiko ya Masava
231. Mintwanano ya Matiko ya Misava
Ku kanerisana na ku sayina mintwanano na matiko ya misava i vutihlamuleri bya huvonkulu ya rixaka.
Ntwanano na matiko ya misava wu boha Riphabliki ntsena endzhaku ka loko wu pfumeleriwile hi xiboho eka havumbirhi Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, handle ka loko ku ri ntwanano leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3).
Ntwanano na matiko ya misava wa muxaka wa vuthekinaki, mafambiselo kumbe ku fambisiwa ka milawu, kumbe ntwanano leri wu nga laviki ku nga va ku ri ku wu amukela kumbe ku wu pfumelela, wu ngheneriwaka hi huvonkulu ya rixaka, wu boha Riphabliki handle ka mpfumelelo wa Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe wu fanele ku andlariwa eka nhlengeletano ya Milawu na le ka Huvo ka ha ri na nkarhi lowu ringaneke.
Ntwanano wihi na wihi na matiko ya misava wu va nawu laha Riphabliki loko wu nyiketiwile ku va nawu hi milawu ya tiko; kambe kungu ro tifambisa hi roxe ra ntwanano leri wu pfumeleriweke hi Palamende i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
Riphabliki ri bohiwa hi mintwanano na matiko ya misava leyi a yi boha Riphabliki loko Vumbiwa leri ri sungula ku tirha
232. Nawu wa matiko ya misava wa ndzhavuko
Nawu wa matiko ya misava wa ndzhavuko i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
233. Ku tirhisiwa ka nawu wa matiko ya misava
Loko ku karhi ku hlamuseriwa nawu wihi na wihi leri endliweke, khoto yin'wana na yin'wana yi fanele ku langha nhlamuselo yihi na yihi ya milawu leyifambelanaka na nawu wa matiko ya misava ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yin'wana yo siva leyi nga fambelanaki na nawu
wa matiko ya misava.
Timhaka Tin'wana (ss 234-243)
234. Tsalwa ra Timfanelo
Ku endlela ku entisa mfumo wa xidemokrasi leri simekiweke hi Vumbiwa leri, Palamende yi nga ha amukela Tsalwa ra Timfanelo leri ti fambelanaka na makungu ya Vumbiwa leri.
235. Ku tiyimisela
Mfanelo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ka vona eka ku tiyimela mfuwo ka rixaka hi swa, tanihi laha swi hlamuseriweke eka Vumbiwa leri, a swi siyi ehandle, hi ku tirhela endzeni ka pulani ya matirhelo ya mfanelo leyi, ku amukeriwa ka mianakanyo ya mfanelo yo tiyimela hi swa mfuwo wa rixaka ka vanhu vahi na vahi lava va hlanganyeleke ndzhaka yin'we ya
mfuwo na ririmi, endzeni ka ndhawu leyi nga xiphemu xa mfumo laha Riphabliki kumbe hi ndlela yihi na yihi yin'wana, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
236. Ku pfuneta minhlangano ya tipolitiki hi timali
Ku endlela ku antswisa Xidemokrasi xa Minhlangano leyi hlanganeke, milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu ya ku hakeleriwa ka Minhlangano ya tipolitiki leyi nghenelaka eka mfumo wa milawu wa rixaka na wa xifundzhankulu hi endlelo leri lulameke no tirha hi mpimo wa ndzinganelo.
237. Ku tirha hi ku tiyimisela ku ya hi swiboho
Swiboho hinkwaswo leswi khumbhaka vumbiwa swi fanele ku tirhiwa hi ku tinyiketela nakona handle ko dya nkarhi.
238. Vuyimeri entirhweni na vurhumiwa
Xirho xo mfumo eka xiyenge xihi na xihi xa mfumo nga ha -
tirhisa matimba kumbe mintirho ya vuyimeri kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa hi ku landza huvo ya milawu eka huvonkulu ya mfumo ku ri leswaku ku rhumiwa koloko ku fambelana na milawu yo endliwa leyi matimba na;
ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho wihi kumbe wihi ya huvonkulu ya vurhumiwa bya mfumo kumbe masungulo ya vurhumiwa.
239. Tinhlamuselo
Eka Vumbiwa, handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin'wana-
'milawu ya mfumo' yi katsa -
milawu ntsongo leyi endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende; na
nawu lowu a wu tirha loko Vumbiwa byi sungula, no va wu fambisiwa hi mfumo wa rixaka;
"xirho xa mfumo" swi vula -
ndzawulo yin'wana ri yin'wana ya mfumo kumbe mafambiselo eka tiko, xifundzhankulu kumbe xivumbeko xa mfumo; kumbe
vandla rin'wana na rin'wana -
leri tirhisaka matimba kumbe ku endla ntirho hi ku landza Vumbiwa kumbe vumbiwa bya xifundzhankulu; kumbe
ku kombisa matimba eka vanhu kumbe ka ntirho lowu voniwaka wa milawu wun'wana na wun'wana, kambe a wu nghenisa mutirhela-mfumo wa khoto kumbe wa nawu;
'nawu wa xifundzhankulu' wu katsa-
milawu ya le hansi leyi endliweke hi ku landza Nawu wa xifundzhankulu; naswona,
milawu leyi a yi tirhi loko Vumbiwa byi sungula ku tirha no va yi fambisiwa hi mfumo wa milawu.
240. Ku pfumala ku fambelana exikarhi ka matsalwa yo hambana
Loko ku tshuka ku va na ku hambana exikarhi ka matsalwa yo hambana ya Vumbiwa leri, tsalwa ra Xinghezi hi rona ri nga na matimba ku tlula laman'wana
241. Ku cinca ka malongoloxelo
Xedulu xa6 ya tirha eka ku hundzulukela eka mafumelo lamantshwa ya vumbiwa lama ya simekiwaka hi Vumbiwa leri, na mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na ku hundzuluka koloko.
242. Ku herisiwa ka milawu
Milawu leyi vuriwaka eka Xedulu xa7 ya herisiwa, ku ya hi Xedulu xa xa 243 na Xedulu xa6.
243. Nhlokomhaka yo koma na masungulo
Nawu lowu vuriwa Vumbiwa wa Riphabliki wa Afrika Dzonga, 1996, kutani wu sungula ku tirha hi ku hatlisa siku leri vekiwaka hi Presidente, ku nga si hundza siku ra 1 Mawuwana 1997.
Presidente a nga ha veka masiku man'wana lama ma rhangelaka leri ri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ma nga ha vekiwa hi tlhelo ra makungu yo hambana ya Vumbiwa leri.
Handle ka loko matirhiselo ya kona ya vula swin'wana laha ku vuriwaka eka Vumbiwa nkarhi lowu Vumbiwa byi sunguleke ku tirha hawona, swi fanele ku tekiwa nkarhi lowu kungu rolero ri sunguleke ku tirha hawona.
Loko siku ro hambana ri bohiwa eka xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo xa (2), kungu rihi na rihi leri yelanaka ra Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 (Nawu wa 200 wa 1993), leri vuriweke eka xitiviso, ra herisiwa ku sukela hi siku rolero.
Swiyenge swa 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229, na 230 swi sungula ku tirha hi 1 Sunguti 1998. Kambe leswi a si siveli ku tirhisa hi ku landza Vumbiwa leri ra mfumo wa milawu eka timhaka leti tihi na tihi ku nga si fika siku rero. Ku fikela siku rero timhaka kumbe tihi ta Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga 1993, ti tsamaka ta ha tirha.
XEDULU XA 1
MUJEKO WA RIXAKA
Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa yinhla-mune; ku leha ka wona ku tlula ku anama hi kan'we na hafu.
I wa ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshuka swa biriviri na wasi.
Wu na bandi ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra - Y leri ri nga n'we-xa-ntlhanu eka ku anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya bandi leri yi sungula eka khona ya le henhla na ya le hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na nchumu.
Bandi ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibandana xin'wana na xin'wana xa ndzilekano wu endla n'we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujeko.
Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima.
Bandi ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi i ra wasi. Bandi rin'wana na rin'wana eka lama ri ringana n'we-xa-nharhu eka vuanamo bya mujeko.
Xedulu ya 1A
TINDHAWU TA SWIFUNDZANKULU
[Xedulu ya 1A yi siviwile x. xa 4 xa Nawu wa 2005 wa Vukhumembirhi wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa no siviwa hi x. xa 1 xa Nawu wa 2007 wa Vukhumenharhu wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa.]
Xifundzankulu xa Kapa Vuxa
Mepe No. 3 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 6 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 7 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 8 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 9 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 10 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 11 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Free State
Mepe No. 12 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.1 3 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 14 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 15 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 16 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Gauteng
Mepe No. 17 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.1 8 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 19 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 20 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 21 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa KwaZulu-Natala
Mepe No. 22 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.23 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 24 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 25 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 26 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 27 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.28 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 29 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 30 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 32 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Limpopo
Mepe No. 33 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.34 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 35 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 36 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 37 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Mpumalanga
Mepe No. 38 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.39 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 40 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Kapa Vupeladyambu
Mepe No. 41 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 42 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 43 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.44 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 45 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa N'walungu Vupeladyambu
Mepe No. 5 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 46 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 47 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 48 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Kapa Vupeladyambu
Mepe No. 49 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xedulu xa 2
SWIHLAMBANYO NA SWITIYISISO SWO XIXIMEKA
[Xedulu xa 2 xi cinciwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997 (Tsalwa ra Xinghezi ntsena) no siviwa hi x. 18 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
1. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Presidente na Presidente wo khomela
Presidente kumbe Presidente wo Khomela, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihi Presidente/Presidente wo khomela wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, mina, A.B, ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ya Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta -
tlakusa minkarhi hinkwayo hinkwaso leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki;
sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
endla mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na tinyiko hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti bya mina no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
endla vululami eka hinkwavo; na
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
2. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka hi Xandla xa Presidente
Xandla xa Presidente, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka -
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihiXandla xa Presidente wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta -
tlakusa hinkwaswo leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki;
va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke;
tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na talente hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
endla vululami eka hinkwavo; na
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
3. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobye na Swandla swa Vaholobye
Holobye un'wana na un'wana na Xandla xa Holobye, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi un'wana la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tana hi Holobye/Xandla xa Holobye hi xichavo na hi ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga humeseli erivaleni hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
4. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa swirho swa Palamende ya Rixaka, Varhumiwa va nkarhi Hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na Tipalamende ta Swifundzhankulu
Swirho swa Palamende ya Rixaka, varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, va fanele ku hlambanya/ tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki, naswona ndza tshembisa hi ku xixima ku tirha mintirho ya mina tanihi xirho xa Palamende ya Rixaka/murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu/xirho xa Palamende ya xifundzhankulu xa CD hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Vanhu lava sivaka swivandla eka Palamende ya Rixaka, vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumba milawu ya swifundzhankulu byi nga ha hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza mhakanya (1) emahlweni ka muofisana wa Nhlengeletano ya Milawu Huvo kumbe mfumo wa milawu, tanihi laha swi nga ta va swi ri hakona.
5. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobyenkulu Vayimeri va na swirho swa Tihuvonkulu ta swifundzhankulu
Holobyenkulu kumbe Muyimeri wa Holobyenkulu wa xifundzhankulu, na xirho xin'wana na xin'wana xa Huvonkulu ya xifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eRiphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tana hi
Holobyenkulu Muyimeri wa Holobyenkulu/xirho xa Huvonkulu/Muyimeri wa Holobyenkulu ya xifundzhankulu hi xichavo na ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga boxi hi ku kongoma kumbe ku ri ku gega mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
6. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xa vatirhela-tiko va vuavanyisi
Muavanyisi un'wana na un'wana kumbe muavanyisi wo khomela, emahlweni ka Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo kumbe muavanyisi un'wana la hlawuriweke hi Muavanyisi-Nkulu, u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi andzelaka: Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku, tanihi Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa/Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo/Khoto ya le Henhla ya EF, ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, ndzi ta yisa emahlweni no sirhelela Vumbiwa, naswona ndzi ta avela vululami eka vanhu hinkwavo hi ku fanana handle ko chava, ku hlawula tlhelo kumbe xihlawuhlawu, hi ku ya hi Vumbiwa na milawu.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Munhu la thoriwaka eka ntirho wa Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo loyi a nga si vaka muavanyisi hi nkarhi wo thoriwa koloko u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi, na vatirhela-tiko va vuavanyisi vo khomela, handle ka vaavanyisi, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza milawu ya tiko.
Xedulu xa 3
TINDLELA TA NHLAWULO
[Xiyenge xa 3 xi cinciwile hi x. 19 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 na hi x. 19 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001
hi x. 3 vxa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008]
Xiyenge xa A - Maendlelo ya Nhlawulo ya Vatirhela mfumo ku ya hi Vumbiwa.
1. Matirhiselo
Endlelo leri andlariweke eka Xedulu xa leyi ra tirha nkarhi wun'wana na wun'wana loko -
Palamende ya Rixaka yi hlangana ku hlawula Presidente, kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu;
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi hlangana ku hlawula Mutshama xitulu wa yona kumbe Xandla xa Mutshama xitulu; kumbe
Palamende ya xifundzhankulu yi hlangana ku hlawula Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo.
2. Ku hlawula Mavito
Munhu la fambisaka eka nhlengeletano leyi eka yona ku tirhaka Xedulu xa leyi u fanele ku lava leswaku ku hlawuriwa mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlengeletano yeleyo.
3. Swilaveko swa mafundzha
Vito leri hlawuriwaka ri fanele ku tsariwa eka fomo leyi vekiweke hi milawu leyi vuriwaka eka endlelo ra 9.
Fomo leyi ku tsariwaka eka yona vito ra la langhiwaka yi fanele ku sayiniwa -
hi swirho swimbirhi swa Palamende ya Rixaka, loko Presidente kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu va fanele ku hlawuriwa;
hi ku yimela varhumiwa va mbirhi va swifundzhankulu, loko Mutshama xitulu kumbe Xandla xa Mutshama xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu va fanele ku hlawuriwa;
hi swirho swimbirhi swa Palamende ya xifundzhankulu leri khumbekaka, loko Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo a fanele ku hlawuriwa.
Munhu loyi vito ra yena ri langhiwaka u fanele ku kombisa ku amukela ku langhiwa hi ku sayina ku nga va ku ri fomo yo langela mavito kumbe hi xivumbeko xihi na xihi xo komba ku pfumela xo tsariwa kunene.
4. Ku tivisa mavito ya vayimela-ku-langwa
Eka nhlengeletano leyi Xedulu xa leyi tirhaka eka yona, munhu la fambisaka u fanele ku tivisa mavito ya vanhu lava nga hlawuriwa va vayimela-ku-langwa, kambe a nga fanelanga ku pfumelela njhekanjhekisano wihi na wihi.
5. Muyimela-ku-langwa un'we
Loko ku ri na muyimela-ku-langwa un'we, mufambisi wa swona u fanele ku vula munhu yeleyo a nga hlawuriwa.
6. Endlelo ra nhlawulo
Loko ku ri na vayimela-ku-langwa vo tlula un'we -
ku fanele ku endliwa vhoti eka nhlengeletano yeleyo hi baloto ya xihundla;
xirho xin'wana na xin'wana lexi nga kona, kumbe loko ku ri nhlengeletano ya Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu, xifundzhankulu xin'wana na xin'wana lexi yimeriweke, eka nhlengeletano yeleyo, xi fanele ku hoxa vhoti yin'we; naswona
munhu la fambisaka ntirho u fanele ku vula muyimela-ku-langwa la kumeke vunyingi bya tivhoti ku va yena la nga hlawuriwa.
7. Endlelo ro humesiwa eka nhlawulo
Loko ku ri hava muyimela-ku-langwa la kumaka vunyingi bya tivhoti, muyimela-ku-langwa la kumaka nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti u fanele ku humesiwa kutani ku endliwa vhoti yin'wana eka vayimela-ku-langwa lava va ha saleke ku ya hi endlelo ya 6. Endlelo leri ri fanele ku endliwa kambe na kambe ku kondza muyimela-ku-langwa a kuma vunyingi bya tivhoti.
Loko ku tirhisiwa endlelo-ntsongo ya (1), loko vayimela-ku- langwa vambirhi kumbe ku tlula loko un'we-un'we la kuma nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti, vhoti ya le tlhelo yi fanele ku endliwa eka vayimela-ku-langwa valavo, kutani yi ngetiwa kambe na kambe tanihi laha swi nga
lavekaka ku kuma muyimela-ku-langwa la faneleke ku humesiwa.
8. Tinhlengeletano tin'wana
Loko ku ri na vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena, kumbe loko ku sala vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena endzhaku ka loko ku tirhisiwile endlelo ro humesa vayimela-ku-langwa eka nhlawulo, naswona vayimela-ku-langwa valavo va kuma nhlayo leyi fanaka ya tivhoti, nhlengeletano yin'wana nakambeyi fanele ku khomiwo nga si hela masiku ya nkombo, hi nkarhi lowu vekiweke hi munhu la fambisaka.
Loko ku khomiwa nhlengeletano yin'wana hi ku landza endlelo-ntsongo ra (1), endlelo leri vekiweke eka Xedulu xa leyi ri fanele ku tirhisiwa eka nhlengeletano yeleyo tanihi loko yi ri nhlengeletano yo sungula ya nhlawulo leri ku vulavuriwaka hawona.
9. Milawu
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku endla milawu leyi hlamuselaka-
endlelo ra tinhlengetetano leti Xedulu xa leyitirhaka eka tona;
mintirho ya munhu wihi na wihi la fambisaka nhlengeletano, na munhu wihi na wihi loyi a pfunaka munhu la nga ku fambisena;
fomo leyi mavito ya vayimela-ku-langwa ya faneleke ku tisiwa hi yona; na
ndlela leyi ku vhota swi faneleke ku fambisisiwa xiswona.
Milawu leyi ya mafambiselo yi fanele ku tivisiwa hi ndlela leyi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa a swi vekisaka xiswona.
[Nchumu wa 9 wa siviwa hi x. 19 wa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xiyenge xa B- Endlelo ro kumisisa ku nghenelela eka nhlangano eka vurhumiwa bya xifundzha eka Tihovo ta Rixaka ta Swifundzhankulu.
Nhlayo ya vurhumiwa bya xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu lava ntlawa wu faneleke ku va na vona, va fanele ku pimiwa hi ku andzisa nhlayo ya switulu leswi nhlangano wu nga na swona ePalamende ya xifundzhankulu hi khume no ava vuyelo bya kona hi nhlayo ya switulu leswi nga ka Palamende ya xifundzha yeleyo, ku katsa na n'we.
Loko ku hlayela hi ku landza endlelo ra 1 swi humesa nsalo lowu nga amukelekiki hi varhumiwa lava va averiweke ntlawa hi ku landza endlelo rolero, nsalo wolowo wu fanele ku phikizana na minsalo leyin'wana yi hlengeletekeke eka ntlawa kumbe Minhlangano yihi na yihi yin'wana, kutani varhumiwa vahi na vahi lava va nga aviwangiki eka vurhumiwa va fanele ku averiwa Minhlangano hi ku landzelelana ka nsalo wa le henhla-henhla.
Loko lava phikizanaka ku ya hi mhaka ya 2 va ringana, vurhumiwa lebyi nga aviwangi eka vurhumiwa byi fanele ku hangalasiwa eka nhlangano kumbe minhlangano, ku katsa minhlangano leyi hlanganeke ku va wun'we tanihi leswi hlamuseriwaka eka swiyenge swa 61 (2) (b), leswi nga na nsalo wo ringana eka nxaxamelo wa vavhoti lava rhekhodiweke, ku sunguriwa hi nhlangano kumbe nhlangano lowu hlanganeriweke lowu rhekhodeke nhlayo ya le henhla ya vavhoti eka nhlawulo lowu hundzeke wa Palamende ya xifundzha.
[Mhaka ya 3 leyi engeteriweke hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5(a0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.]
Loko ku ri na nhlangano wo tlula wun'e lowu nga nhlayo yo engetela yo fana ya tivhoti leti rhekhodiweke eka nhlawulo lowu hundzeke wa palamendhe ya xifundzhankulu lexi khumbekaka, palamende yi fanele ku ava vurhumiwa lebyi nga hangalasiwangiki eka vurhumiwa bya nhlangano kumbe minhlangano hi nhlayo yo ringana ya nsalo hi ndlela leyi fambisanaka na xidemokrasi.
[Nchumu wa 9 wa siviwa hi x. 19 wa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xedulu xa 4
TINDHAWU TA MATIRHELO TO LANDZELELANA TA VUSWIKOTI
BYA PALAMENDE YA XIFUNDZHA NA YA RIXAKA.
XIPHEMU XA A
Mafambiselo ya swihlahla swa ntumbuluko
Vurimi
Vuyima swihaha-mpfhuka handle ka bya matiko ya misava na bya rixaka
Ku lawula swifuwo na mavabyi
Tikhasino, rheyisisi, ku gembula na ku bejelana, ku nga katsiwi tilothari na mintlangu yo hambana
Ku sirhelela vatirhisi
Ku hluvukisa vanhu
Mafambiselo ya timhangu
Dyondzo eka swiyimo hinkwaswo, handle ka dyondzo ya le henhla ka matiriki
Mbangu
Mintirho ya Rihanyo
Tindlo
Milawu ya ndzhavuko na ya mintolovelo, hi ku landza Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa
Ku tlakusiwa ka swa vumaki
Pholisi ya ririma no lawuriwa ka tindzimi ta ximfumo ku fikela laha swilaveko swa xiyenge xa 6 xa Vumbiwa xi landzelelaka vuswikoti bya milawu ya xifundzha
Mintirho ya swa mahungu leyi lawulaka hi ku kongoma kumbe leyi nyikiwaka hi mfumo wa xifundzha, loko ku landzeleriwa xiyenge xa 192
Nhlayiso wa Ntumbuluko, ku nga katsiwi tiphaka ta rixaka, mintanga ya rixaka na lomu ku kumekaka na swihlovo swa le matini
Maphorisa ku fikela laha swilaveko swa Kavanyisa 11 ka Vumbiwa swi fambelana na vuswikoti bya milawu ya xifundzhankulu
Ku lawula nthyakiso wa ntumbuluko
Nhluvukiso wa vaaki
Timali to hundzisela ta nhundzu
Mabindzu ya xifundzha mayelana na indhawu ta mintirho eka Xedulu xa lexi na Xedulu xa5
Ntleketlo wa vaakii
Mintirho ya tiko hi tlhelo ra swilaveko swa tindzawulo ta mfumo wa xifundzhankulu eku tirhana
vutihlamuleri bya tona byo lawula mintirho ngopfu-ngopfu leyiaveriweke swona hi ku landza
Vumbiwa kumbe milawu yihi na yihi yin'wana
Vupulani na nhluvukiso wa tixiyenge
Milawu ya le mapatwina
Nhlayiso wa misava
Vuendzi
Bindzu
Nawu wa Xintu na wa ndzhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa
Nhluvukiso wa madoroba na tindhawu ta le makaya
Mintirho ya nhlayiso
Vurhangeri bya ndzhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa leri
XIPHEMU XA B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa muganga tanihi laha swi hlamuseriweke xiyenge xa 155(6) na (7)
Nthyakiso wa moya
Milawu ya swo aka
Switirhisiwa swa nhlayiso wa vana
Mphakelo wa gezi na gasi
Mintirho yo timela mindzilo
Vuendzi bya muganga
Vuyimaswihaha-mpfhuka bya mhasipala
Vupulani bya ka mhasipala
Mintirho ya Rihanyo ya ka mhasipala
Ntleketlo wa mani na mani wa ka mhasipala
Mintirho ya tiko ya ka mhasipala ntsena hi tlhelo ra swilaveko swa vamhasipala eku tirhana vutihlamuleri bya vona bya mafambiselo ya mintirho leyi nyikiweke vona hi ku kongomisa ku ya hi Vumbiwa leri kumbe milawu yin'wana
Swikepe hi ku hambana-hambana ka swona na mahlaluku ku nga katsiwi ku lawuriwa ka timhaka to tleketla hi swikepe ta matiko ya misava na ta rixaka na timhaka leti yelanaka na tona
Mafambiselo ya swa bindzu
Tiendlelo to tirhana na mati ya mpfula eka tindhawu leti nga na miako.
Mintirho ya mati na mbhasiso leyipimeriweke eka tiendlelo to phakela mati yo nwa na
tiendlelo to tirhana na mati lama tirhisiweke na ma nkululo
Xedulu xa 5
TINDHAWU TA MATIRHELO TO LANDZELELANA TA VUSWIKOTI
BYA PALAMENDE YA XIFUNDZHA NA YA RIXAKA.
XIPHEMU XA A
Switlhavelo
Mintirho ya tiambulense
Vuhlayisela-matsalwa handle ka vuhlayisela-matsalwa bya rixaka
Tilayiburari handle ka tilayiburari ta rixaka
Tilayisense ta byalwa
Miziyamu handle ka timiyuziyamu ta rixaka
Mapulanele ya swifundzhankulu
Timhaka ta mfuwo ta swifundzhankulu
Swihungaso na swihungaselo swa swifundzhankulu
Mintlangu ya swifundzhankulu
Mapatu na swofamba swa swifundzhankulu
Mintirho yavutshunguri bya swifuwo ku nga katsiwi na malawuriwele ya ntirho wolowo
XIPHEMU XA B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa muganga ku fikela laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 155(6) (a) na (7)
Tibici na switirhisiwa swo hungasela no wisela kona
Tibodo na swikombiso swa swinavetiso etindhawini ta mani na mani
Masirha, vatirhi va swo lahla no hisa mintsumbu
Ku basisa
Ku lwa na leswi karhataka exikarhi ka vanhu
Ku lawuriwa ka mabindzu lama xaviselaka vanhu byalwa
Switirhisiwa swo rhurhela ku hlayisa no lahla swifuwo
Ku biya na swo biya hi swona
Ku nyika tilayisense ta timbyana
Ku nyika tilayisense no lawula mabindzu lama xaviselaka vanhu swakudya
Swihungaselo swa kwalaho ndhawini
Switirhisiwa swa kwalaho ndhawini swa mintlangu
Timakete
Switlhavelo swa ka vamhasipala
Tiphaka na swihungaso swa vamhasipala
Mapatu ya vamhasipala
Huwa
Swikiti
Tindhawu ta mani na mani
Ku rhwariwa ka thyaka, tindhawu to chela thyaka na ku tirhana na thyaka ra switiyi
Ku bindzula emagondzweni
Malambu ya le magondzweni
Timbona ta le magondzweni
Swifambo na ndhawu yo paka
Xedulu xa6
MALONGOLOXELO YA KU CINCA
[Xedulu ya 6 yi cinciwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1997, hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1998 na hi x. 20 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2001.]
1. Tinhlamuselo
Eka Xedulu xa leyi, handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona -
"tiko-xikaya" swi vula xiphemu xa Riphabliki lexi, loko Vumbiwa byo rhanga ri nga si sungula ku
tirha, a ku tirhaniwa na xona eka milawu ya tiko ya Afrika Dzonga tanihi tiko leri tiyimeleke kumbe ri tifumaka;
"Vumbiwa byintshwa" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996;
"milawu ya tiko ya mafumelo ya khale" swi vula milawu leyi vekiweke loko Vumbiwa bya khale ri nga si sungula ku tirha;
"Vumbiwa byo rhanga" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200 wa 1993).
2. Ku ya emahlweni ka milawu leyi nga kona
Milawu hinkwayo leyi a yi tirha xikan'we-kan'we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si tirha, yi ya emahlweni no tirha hi ku ya hi -
hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Milawu ya tiko ya mafumelo ya khale leyi ya ha yaka emahlweni no tirha hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1) -
a yi koti ku tirhisiwa hi ndlela yo anamanyana, eka mfumo wo karhi kumbe hi ndlela yin'wana, ku tlula leswi a yi ri xiswona loko Vumbiwa byo rhanga ri nga si sungula ku tirha handle ka loko endzhaku ka swona yi hundzuluxiwile leswaku yi va na matirhiselo yo anamanyana; na
loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan'we-kan'we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
3. Nhlamuselo ya milawu leyi nga kona
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelangi, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi ya tiko leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha -
swi kongomisiwa eka Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe eka tiko-xikaya handle ka loko swi vula ndhawu ya mfumo wo karhi, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Riphabliki ra Afrika Dzonga ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
swi kongomisiwa eka Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo yo Tiko ya Swifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
swi kongomisiwa eka Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 9 ya Xedulu xa leyi;
Presidente wa Huvo, swifanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Mutshama xitulu wa Huvo ya Rixaka ya swifunzankulu;
swi kongomisiwa eka Palamende ya xifundzhankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ya xifundzhankulu, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzhankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 12; kumbe
swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula rihi na rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelanga, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi leyi ya ha saleke ya mafumelo ya khale -
swi kongomisiwa eka Palamende, Yindlu ya Palamende kumbe nhlengeletano ya milawu kumbe nhlengeletano ya Riphabliki kumbe ya tiko-xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula -
Palamende ehansi ka Vumbiwa byintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo a yi averiwile kumbe yi nyikiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu xa leyi, kumbe
Palamende ya xifundzhankulu wa xifundzhankulu xo karhi loko mafambiselo ya milawu yeleyo yi averiwile kumbe ku nyiketiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu xa
swi kongomisiwa eka Presidente wa Tiko, Holobye mutirhi-nkulu wa makungu un'wana, Khabinete, Huvo ya Vaholobye kumbe huvonkulu ya xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula -
Vumbiwa byintshwa loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo swi averiwile kumbe ku nyikiwa mfumo wa rixaka hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Nawu leri; kumbe Holobyenkulu wa xifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo swi averiweke kumbe ku nyikiweke hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe
4. Palamende ya Rixaka
Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano Tiko ya Milawu xikan'we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa ntirho wa Palamende ya Rixaka ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Palamende ya Rixaka tanihi laha yi vumbiweke hi ku landza nchumu lowu mhaka helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Palamende ya Rixaka yi vumbiwa hi swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo tirha leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa byintshwa.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya Rixaka leyi a yi tirha loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na wihi kumbe
5. Ntirho lowu nga si helaka emahlweni ka Palamende
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka wu nga mahlweni ka Palamende ya Rixaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha ku fanele ku yiwa emahlweni ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka emahlweni ka Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi yi fanele ku ya emahlweni na ntirho wolowo ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
6. Nhlawulo wa Palamende ya Rixaka
Ku hava nhlawulo wa Palamende ya Rixaka lowu fanelaka ku yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50(2) endzhaku ka kungu ro Kombisa ku pfumala ku tshembha eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102(2) xa Vumbiwa byintshwa. Xiyenge xa 50(1) xa Vumbiwa byintshwa xi yimisiwa tirha ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Xiyenge xa 50 (1) xa Nawu wa Vumbiwa wuntshwa xi yirisiwile ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999.
Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa bya khale, Xedulu xa 2 ya Vumbiwa rolero, tana hi
eka nhlawulo wo wungula wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
eka ku lahlekeriwa ka vuxirho bya Nhlengeletano ya Milawu eka matshamelo ya timhaka
ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
7. Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu
Eka nkarhi lowu fikelaka xikan'we-kan'we loko ntshamo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu yi khomiwa endzhaku ko hlawuriwa ka wona ro sungula ehansi ka Vumbiwa byintshwa -
ndzinganelano wa vuyimeri bya Minhlangano endzeni ka vurhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu wu fanele ku ringanana na ndzinganelano leri eka wona vasinetara va 10 va xifundzhankulu a va hlawuriwile hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa byo rhanga;
maaviwelo ya varhumiwa va nkarhi hinkwavo na varhumiwa vo hlawuleka eka Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu xa xifundzhankulu;ya hi ndlela leyi landzelaka:
XIFUNDZHANKULU
VURHUMIWA BYA NKARHI HINKWAWO
VRHUMIWA BYO HLAWULEKA
1. Kapa Vuxa
ANC 5
NP 1
ANC 4
2. Free State
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
3. Gauteng
ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1
ANC 3
4. KwaZulu-Natal
ANC 1
DP 1
IFP 3
NP 1
ANC 2
IFP 2
5. Mpumalanga
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
6.Kapa N'walungu
ANC 3
FF 1
NP 2
ANC 2
NP 2
7.Limpopo
ANC 6
ANC 4
8.N'walungu Vuxa
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
9. Kapa Vupeladyambu
ANC 2
DP 1
NP 3
ANC 1
NP 3
Nhlangano lowu yimeriweke eka Palamende ya xifundzhankulu -
wu fanele ku langha varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo vo huma exikarhi ka vanhu lava a va ri vasinetara loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha naswona va kumekaka leswaku va tirha tanihi varhumiwa va nkarhi hinkwawo; naswona
wu nga ha langha van'wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku thola varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa.
Timhaka-ntsongo ta (2) na (3) swi tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka.
Xiyenge xa 62(1) xa Vumbiwa byintshwa a xi tirhi eka ku langhiwa na ku thoriwa ka khale
Milawu ya mafambiselo ya Huvo leyi tirhaka xikan'we 'we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi nmayelana na ntirho na makanelwa ya Huvo milawu.
8. Khale ka Vasinetara
Khale ka eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na mfanelo yo va xirho lexi heleleka xi vhotaka xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu lexi ku humaka eka xona munhu yeleyo a langiwke ku va sinetara
Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa mfumo wa milawu wa tlhandlamiwaka hi leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha.
Miholo, timali ta mpfuneto na mimbuyelo ya khale ka vasenatara lava thoriweke tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a swi hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko.
9. Tihuvonkulu ta rixaka
Un'wana na un'wana loyi a ri Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye kumbe Xandla xa Holobye ehansi ka Vumbiwa bya khale loko byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza Vumbiwa, kambe ku ta landzeleriwa mhaka-ntsongo ya (2).
Ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999, swiyenge swa 84, 89, 90, 91, 93 na 96 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka 'ANNEXURE' B ya Xedulu xa leyi.
Mhaka-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye la ri sinatara loko Vumbiwa byintshwa, tanihi laha xiyenge xelexo xo hlayekaka xiswona eka 'Annexure' B.
10. Milawu ya swifundzhankulu
Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka mfumo wa mukhomi wa ntirho wa mfumo wa milawu eka xifundzhankulu xelexo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, naswona u khoma ntirho tanihi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza
Palamende ya xifundzhankulu tanihi laha wu vumbiweke hi ku landza-ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwo va wu hlawuriwile ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku ringana nkarhi lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999.
Eka nkarhi wa wona leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4), wolowo wa milawu ku ya hi Vumbiwa byo rhanga ku katsa na nhlayo yo khale ka vasinetara lava veke swirho swa mfumo wa milawu hi ku landza mhaka ya 8 ya Xedulu xa leyi.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya xifundzhankulu leyitirhaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na
11. Minhlawulo ya Tipalamende ta swifundzhankulu
Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa bya khale, Xedulu xa2 ya Vumbiwa rolero, tanihi laha yi hundzuluxiweke hi 'Annexure' A xa Xedulu xa leyi, xa tirha -
eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa
eka ku lahlekeriwa ka vuxirho eka mfumo wa milawu eka matshamelo ya timhaka handle ka lama ma nyikiweke eka xiyenge xa 106(3) xa Vumbiwa byintshwa; na
ku swa swivandla eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa ka minongoloko ya Minhlangano ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansika Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu na xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
12. Tihuvonkulu ta swifunzankulu
Munhu wihi na wihi la ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa byihi na rihi ra xifundzhankulu leri ri nga vaka ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (2).
Ku kondza Holobyenkulu la hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko xifundzhankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi na xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge swa 132 na 136 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka 'Annexure' C xa Xedulu xa leyi.
13. Mavumbiwelo ya swifundzhankulu
Vumbiwa ra xifundzhankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa byintshwa.
14. Ku phakeriwa ka milawu eka swifundzhankulu
Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa byintshwa naswona leyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka, yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitiviso, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzhankulu xelexo.
Ku fikela laha swi lavekaka ku va ku nyiketiwa milawu ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (1) ku va swi tirhiwa hi ku nyawula, Presidente, hi xitiviso, a nga ha -
hundzuluxa kumbe ku lulamisa milawu ku endlela ku lawula mahlamuseriwele ya yona kumbe matirhiselo;
laha ku nyikiwa ka matimba ku nga tirhiki eka xiphemu xihi na xihi xa milawu hinkwayo, a nga ha herisa na ku veka hi vuntshwa, ku katsiwa na kumbe ku nga katsiwi na mihundzuluxo kumbe ku lulamisiwa loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ka yalawo ya makungu ya yona lama eka wona ku nyikiwa ka matimba ku tirhaka kumbe ku fikela laha ku nyikiwa kwaloko ka matimba ku tirhaka eka yona; kumbe
ku lawula mhaka yihi na yihi yin'wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwombe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti, timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu kumbe ndzawulo yihi na yihi ya mfumo, mafambiselo, vutlrhari bya vuhlayiseki kumbe vandla rin'wana.
(a) Khopi ya xitiviso xin'wana na xin'wana lexi humesiwaka hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka xitiviso.
Loko Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka hi xiboho ti nga pfumeleli xitiviso kumbe kungu rihi na rihi ra xona, xitiviso xelexo kumbe kungu ri hundzela hi nkarhi, kumbe handle ko khumba -
ku tirha ka nchumu wihi na wihi leri endliweke hi ku landza xitiviso xelexo kumbe kungu ri nga si helela hi nkarhi;
kumbe mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke xi nga si helela hi nkarhi.
Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwo ya hi Mhaka-ntsongo ya (1), xihi na xihi tekiwa tanihi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona.
Ntirho wihi na wihi wa milawu ehansi ka xiyenge xa 235 (8) wa Vumbiwa bya khale, ku katsa ku cinciwa, ku tolovela kumbe ku endla xivilelo no nghenisiwa ka milawu yihi na yihi na goza rihi na rihi rin'wana leri tekiwaka ehansi ka mhaka leyi.
15. Milawu leyi nga kona yi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende
Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi na yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa byintshwa vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu hi ku landza mhaka ya 14 ya Xedulu xa leyi.
(2) Mhaka-ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambirhi ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
16. Tikhoto
Khoto yin'wana na yin'wana ya nawu ku katsa na tikhoto ta varhangeri va na ku tirhisa matimba ya tona ya vulawuri hi ku landza milawu leyi tirhaka eka yona, naswona munhu wihi na wihi la khomeke ntirho tanihi mutirhela khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho wolowo, hi ku ya hi -
ku cinca kwihi na kwihi na xivilelo xa milawu; na
hi ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
(a) Khoto ya Vumbiwa leyi vumbiweke hi Vumbiwa bya khale yi va Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
.....
[Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevuwa 2001.]
Munhu wihi na wihi la khomiwaka kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va
(a) Xiyenge xa Swivilelo xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga ri va Khoto ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
....
[Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Xiyenge xa xifundzha kumbe xa muganga xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe khoto nkulu ya tiko xikaya kumbe xiyenge xa ntolovelo xa khoto yeyo, xi hundzuka Khoto Nkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku nga ri na ku cinca ka ndhawu ya matirhelo, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
Munhu wihi na wihi la tirhaka kumbe la tirhaka tanihi Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Presidente wa Vuavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto laha swi boxiweke eka ndzimana ya (a) loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Muavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto yeleyo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fambelana, leswi vuriwaka eka milawu yihi na yihi kumbe endlelo swi kongomisiwa eka -
Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa bya khale, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
Rhavi ra Swivilelo ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto-Nkulu yo endla xikombelo; na
rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe Khoto-Nkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wanara khoto yeleyo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya le Henhla.
(a) Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa byintshwa byi sungule ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwelo, matirhelo na vulawuri bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka endlelo ya vuavanyisi leyifanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa byintshwa.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho yaVuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka mintirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a).
(a) Un'wana na un'wana la tirhaka ehofisini, loko Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga wo Cinca, 2001, wu sungula ku tirha, hi ndlela leyi:
Presidente wa Khotoya Vumbiwa, u hundzuka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Xandla xa Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u hundzuka Xandla xa Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Muavanyisi Nkulu, u hundzuka Presidente ya Khoto Nkulu ya Swivilelo leswi bohiweke eka xiyenge xa 168 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Xandla xa Muavanyisi Nkulu, xi hundzuka Xandla xa Presidente ya Khoto ya Vumbiwa kumbe Muavanyisi Nkulu xikan'we emahlweni ka Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, wu sungula ku tirha ku tirha, no ya mahlweni wu tirha ku fikela loko wu herisiwa kumbe ku cinciwa.
Handle ka loko swi nga fambisani na vundzeni kumbe swi fanerile, ku hundzisela ka nawu wihi na wihi kumbe endlelora Muavanyisi Nkulu kumbe Presidente ya Khoto ya Vumbiwa, swi fanele ku hundziseriwa eka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
[Xiyengentsongo (7) xi engeteriwile hi x. 20 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
17. Milandzu leyi nga si ku tengiwaka etikhoto
Ku tengiwa ka milandzu hinkwayo leyi loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, yi fanele ku herisiwa emahlweni ka khoto, handle ka loko ku tsakela ka vululami ku hlamusela hi ndlela yin'wana.
18. Vulawuri bya vuchuchisi
Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa byo rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu wa Palamende lowu languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa loko byi sungula ku tirha. Mhaka-ntshongo leyi a yi khumbhi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku landza xiyenge xa 179.
Gqweta-jenerala la khomeke ntirho loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xelexo xa ntirho, ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (1).
19. Swihlambanyo na switiyisiso
Munhu la yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu xa leyi naswona la tekeke xihlambanyo xa ntirho wolowo kumbe a endleke xitiyisio xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
20. Mavandla yan'wana ya Vumbiwa
Eka xiyenge lexi 'vandla ra vumbiwa' swi vula -
Musirheleri wa Vanhu;
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga;
[Ndzimana. (b) yi cinciwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu;
Jenerali wa Tinkota;
banki ya rixaka ya Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga;
Khomixini ya Timali na Timhaka tin'wana ta Timali;
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi; kumbe
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga.
Vandla rihi na rihi leri tirhaka hi vumbiwa leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa bya khale ri ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka rona, naswona munhu wihi na wihi la khomeke ntirho tanihi xirho xa Khomixini, xirho xa huvo ya Bangi ya le Xikarhi, kumbe Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga na Musirheleri wa Vanhu kumbe Mukamba-Tinkonta Jenerala loko Vumabiwa byintshwa byi sungula ku tirha u ya emahlweni na ku khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho wolowo, ku ya hi -
ku cinca kwihina kwihi kumbe xivilelo xa nawu wolowo; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Swirho swa Khomixini ya Mintirho ya Vululami leswi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 105 (1)(h) xa Vumbiwa bya khale swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa byintshwa swi thoriwile.
(a) Huvo ya Volkstaat yi simekiwile hi ku landza Vumbiwa bya khale yi ya mahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi nga kona, naswona mani na mani la tirhaka tanihi xirho xa Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza milawu leyi tirhaka eka xiyimo xexo xa
hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa ka milawu; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 184 A na 184 B (1) (a), (b) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
21. Ku nghenisiwa ka milawu leyi lavaka hi Vumbiwa byintshwa
Laha Vumbiwa byintshwa byi lavaka ku nghenisiwa eka milawu ya rixaka na ya swifundzhankulu, milawu yeleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi leri ringaneke ku suka hi siku leri Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa byintshwa a xi nge tirhisiwi ku fikela loko nawu lowu nga le ka xiyenge xexo wu nghenisiwile.
Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa byintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa ku nga si fika tin'hweti tinharhu endzhaku ko va nawu wu nghenisiwile eka xiyenge xexo.
Nawu wa tiko wa xiyenge xa 217 (3) wa Vumbiwa byintshwa wu fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha, kambe ku va milawu leyi yi nga ri kona hi nkarhi lowu a swi siveli ku simekiwa ka pholisi leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xiyenge xa 217 (2).
Ku fikela loko Nawu wa Palamende lowu boxiweke eka xiyenge xa (65) xa Vumbiwa byintshwa wu nghenisiwa eka Palamende ya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana wu nga kambisisa endlelo ra wona ku ya hi vulawuri eka vurhumiwa bya wona ku vhota eka Huvo ya Rixaka
Ku fikela loko nawu lowu boxiweke eka xiyenge xa 229 (1) (b) xa Vumbiwa byintshwa xi nghenisiwa, mhasipla wu ta tshama wu ri na vuswikoti byo hakerisa xibalo, ndzhuvo kumbe ntirho lowu wu nyikiweke matimba hi Vumbiwa ku wu endla wu endliwa.
22. Vun'we bya Rixaka no rivalelana
Hambileswi ku nga na mukungu wahi na wahi man'wana ya Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa bya khale ya yelanaka na ndzivalelano ehansi ka nhlokomhaka "Vun'we bya Rixaka no Rivalelana' swi tekiwi swi ri xiphemu xa Vumbiwa byintshwa hi xikongomelo xa Nawu Tlakusa Vun'we bya Rixaka no Rivalelana, 1995 Nawu wa 34 wa 1995), tanihi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swikongomelo swa matirhelo.
Hi xikongomelo xa xiyengentsongo (1), siku ra '6 N'wendzhamhala 1993' laha swi tikombaka eka swilaveko swa Vumbiwa bya khale ehansi ka nhlokomhaka ya 'Vun'we bya Rixaka no Rivalelana', swi fanele ku hlayiwa tanihi '11 Mudyaxihi 1994'.
[Xiyengentsongo (2) xi engeteriwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997.]
23. Tsalwa ra Timfanelo
Milawu ya rixaka leyi boxiweke eka swiyenge swa 9 (4), 32 (2) na 33 ya Vumbiwa byintshwa yi fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku sukela hi siku leri Vumbiwa byi sunguleke ku tirha.
Ku kondza milawu leyi boxiwke eka swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa yi nghenisiwa -
xiyenge xa 32(1) xi fanele ku tekiwa xi hlayeke hi ndlela leyi landzelaka:
'(1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela mahungu hinkwawo lama nga mavokweni ya mfumo kumbe xihi na xihi xa swirho swa wona eka xiyenge xihi na xihi xa fumo ku fikela laha mahungu yalawo ya lavekaka ku endlela ku tirhisiwambe ku sirhelela timfanelo ta yena,' na
xiyenge xa 33(1) na (2) swi fanele ku tekiwa swi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
'Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya -
endlelo leri landzaka Nawu wa mafambiselo laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena yi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
endlelo leri lulameke ra mafambiselo laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi ku landza nawu swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
ku nyikiwa tinhlamuselo to tsariwa ta endlelo ra mafambiselo leri khumbhaka yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe swilaveko handle ka loko swivangelo swa endlelo rolero swi tivisiweke mani na mani; na
endlelo ra mafambiselo leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra tinhlamuselo leti ti nyikeriwaka rona laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena ya khumbekaka kumbe ku xungetiwa.".
Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa swi hundzela hi nkarhi loko milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
24. Mafambiselo ya vaaki na Mintirho ya vuhlayiseki
Swiyenge swa 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 ku fika eka 228, 236(1), (2), (3), 6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha tanihi loko Vumbiwa byo rhanga ri nga herisiwanga, ku ya hi -
mihundzuluxo eka swiyenge swileswo tanihi laha swi vekiweke eka 'ANNEXURE' D;
ku hundzuluka kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka milawu hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Khomixini ya Mintirho ya vaaki na tiKhomixini ta mintirho ya swifundzhankulu leti vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa bya khale ti ya emahlweni no tirha hi ku landza Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tanihi loko kavanyisa loku ku nga herisiwangi, ku kondza Khomixini na tiKhomixini ta ntirho ta swifundzhankulu ti herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Ku herisiwa ka Vumbiwa bya khale a swi khumbi xitiviso xihi na xihi lexi pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 237(3), xa Vumbiwa bya khale, naswona xitiviso xihi na xihi xo tano xi ya emahlweni no tirha, ku ya hi -
ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka milawu; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
25. Engetelo ro herisa eka milamu
Munhu wihi na wihi loyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a tirhela xigwevo laha Riphabliki xo tlula 12 wa tin'hweti ku ri hava ndziho, a nga fanelanga ku va xirho xa Palamende ya Rixaka kumbe xa Palamende ya xifundzhankulu.
Ku va munhu a nga ha eneti swilaveko swa vuxirho hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1)-
xi hundzela hi nkarhi loko nandzu wu vekiwa etlhelo eka swivilelo, kumbe xigwevo xi hungutiwa hi nkarhi wa swivilelo ku ya eka xigwevo lexi nga ri ki na xihlawuhlawu; no
hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
26. Mfumo wa muganga
Handle ka swilaveko swa swiyenge swa 151, 155, 156, na 157 swa Vumbiwa byintshwa-
swilaveko swa Nawu wo Cinca Mfumo wa Muganga, 1993 (Nawu wa 209 wa 1993), tanihi leswi wu nga cinciwaka nkarhi na nkarhi hi milawu ya tiko leyi fambisaka na Vumbiwa byintshwa, swi tshama swi tirha hi ku landza Huvo ya Mhasipala ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yi siva Huvo naswona yi tiyisisiwile ku ya ho mbuyelo wa nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta vamhasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa; na
[Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998,]
murhangeri wa xintu wa muganga u langutisa endlelo ra milawu ya xintu no tshama eka ndhawu leyi nga le ka muganga wolowo, huvo ya xikaya, kumbe muyimeri wa huvo, leswi boxiweke eka nawu wo Cinca wa Mfumo, 1993 naswona leswi nga kumiwa no longoloxiwa eka xiyenge xa 182 xa Vumbiwa bya khale, i 'ex officio' loyi a faneriweke hikuva xirho xa huvo yeleyo ku fikela laha Huvo ya Mhasipala yi siva huvo yeleyo hi ndlela ya nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta vamhasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
[Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998,]
Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa bya khale xi ya emahlweni no tirha ku kondza xiyenge wa Ndhawu, 1993, a xi fanelanga ku herisiwa ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 2000.
[Xiyengentsongo xa (2) xi cinciwile hi x. 5 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998,]
27. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende na Milawu ya Swifundzhankulu
Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa byintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende kumbe Milawu ya swifundzhankulu leyi pasisiweke Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha.
28. Ntsariso wa nhundzu leyi nga famba-fambiki ya mfumo
Eka nkandziyiso wa xitifikheti hi mulawuri la nga na vuswikoti bya nhundzu leyi nga fambiki ya mfumo xiyenge yi vekiwa eka mfumo ku ya hi xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale, murhijisitara wa vun'winyi u fanele ku endla xikombelo xexo kumbe ku tiyisisa eka rhijisitara leri faneleke, vun'winyi kumbe tsalwa leri faneleke ku rhijisitara nhundzu leyi nga fambiki hi vito ra mfumo.
A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin'wana hi tlhelo ra ntsariso hi ku landza xiyengentsongo xa (1).
'ANNEXURE' A
KU CINCIWA EKA XEDULU XA 2 EKA VUMBIWA BYA KHALE
1. Ku siviwa ka mhaka ya 1 hi leswi landzelaka:
"1. Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko na ku phikizanela nhlawulo wa Palamende ya Rixaka yi fanele ku tsala mavito ya vayimela -langwa eka nhlawulo wolowo eka minongoloko ya vayimela -langwa leti lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa leyi na milawu leyi endliweke ya tiko."
2. Ku siva mhaka ya 2 hi mhaka leyi landzelaka:
"2. Switulu swa Palamende tanihi leswi bohiweke ku ya hi xiyenge 46 xa Vumbiwa byintshwa, swi fanele ku tatiwa hi ndlela leyi landzelaka:
Hafu ya switulo hi minongoloko ya xiyenge leyi tisiweke hi Minhlangano hi ku hambana ka yona, ku nga na nhlayo leyi vekiweke ya switulu leyi hlayiseriweke xiyenge xin'wana na xin'wana landzelaka, hi ku tekela enhlokweni tinhlayo leti nga kona ti tirhiweke hi xisayense hi tlhelo ra vavhoti, ra hi vuyimeri bya minhlangano leyi khumbekaka.
Hafu leyin'wana ya switulu minongoloko ya rixaka leyi tisiweke hi minhlangano hi ku hambana ka yona, kumbe ku huma eka swifundzha leti minongoloko ya rixaka yi nga tisiwangiki."
3. Ku siva mhaka ya 3 hi mhaka leyi landzelaka:
"3. Minongoloko ya vayimela-ku-langwa leyi tisiwiweke hi ntlawa, hi ku hetiseka yi fanele ku va na mavito lama ya nga tluriki nhlayo ya vayimela-ku-langwa leyi ringanaka na nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka, naswona nongoloko wun'wana na wun'wana wo tano wa fanele ku kombisa mavito yalawo hi ndzandzelelano wolowo wu vekiweke hi ku tsakeriwa tana hi laha ntlawa wu nga ha pimaka."
4. Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 5 hi ku siviwa ka marito lama rhangeleka ndzimana (a) hi marito lawa:
"5. Switulu leswi vuriwaka eka mhaka ya 2(a) swi fanele ku averiwa xifundza hi xifundza eka Minhlangano leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:"
5. Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 6 -
hi ku siva marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka:
"6. Switulu leswi vuriwaka eka mhaka ya 2(b) swi fanele ku averiwa Minhlangano leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:"; na
hi ku siva ndzimana ya (a) hi ndzimana leyi landzelaka: na
"(a) Mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke ta tiko hinkwaro hi nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we kutani na vuyulo byi hlanganisiwa na n'we, ku nga hlayiwi swiphemu, swi fanele ku va mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu."
6. Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 7(3) hiku siva ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(b) Mpimo wa nhlayo ya switulu leyi hundzuluxiweke hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro, ku susiwile nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro ta ntlawa wolowo wu vuriwaka eka ndzimana ya (a), hi nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we, ku susiwa nhlayo ya switulu leswi helelaka swi averiwile Nhlangano lowu ku vulavuriwaka hi wona hi ku landza ndzimana ya (a)."
7. Ku siviwa ka mhaka ya 10 hi mhaka leyi landzelaka:
"10. Nhlayo ya switulu eka Palamende ya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana yi fanele ku va tanihi laha yi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 105 xa Vumbiwa byintshwa."
8. Ku siviwa ka mhaka ya 11 hi mhaka leyi landzelaka:
"11. Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko leyi vekiweke naswona yi phikizanelaka nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, yi fanele ku hlawula mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlawulo wa xifundzhankulu xelexo eka minongoloko ya swifundzhankulu leyi lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa leyi na milawu ya tiko."
9. Ku siviwa ka mhaka ya 16 hi mhaka leyi landzelaka:
16 Ku aviwa ka vayimeri
Endzhaku ka loko ku hlayiwa ka tivhoti ku herile, nhlayo ya vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana yi pimiwile kutani na vuyelo bya nhlawulo byi hlayiwile hi ku landza xiyenge xa 190 xa Vumbiwa byintshwa, Khomixini, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa ka vuyelo koloko, yi fanele ku veka ku suka eka nongoloko wun'wana na wun'wana wa vayimela-ku-langwa, leri tivisiweke hi ku landza milawu ya tiko, vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana eka mfumo wa milawu.
Ku landzelela ku vekiwa koloko hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1), loko vito ra muyimela-ku-langwa ri kumekaka eka ku tlula nongoloko wun'we eka Palamende ya Rixaka ya Milawu kumbe eka minongoloko ya hawumbirhi Palamende ya Rixaka na mfumo wa milawu wa xifundzhankulu (loko nhlawulo wa Palamende ya Rixaka na wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi khomiwa hi nkarhi wun'we), kutani muyimela-ku-langwa yeleyo a fanele ku vekiwa tanihi muyimeri hi tlhelo ro tlula rin'we, Nhlangano lowu wu tiseke minongoloko yeleyo, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa koloko ka vuyelo, wu fanele ku kombisa eka Khomixini ku suka eka nxaxamelo wa vayimela ku langwa laha va nga ta yisiwa kona kumbe Palamende leyi munhu yoloye a nga ta tirha eka yona, kumbe hi ndlela leyi swi nga ta va xiswona, laha viro ra munhu yoloye ri nga ta suriwa eka minxaxamelo leyin'wana.
10. Ku cinciwa ka mhaka ya 18 hi ku yi siva hi ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi landzelaka:
'(b) muyimeri u thoriwa tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.'
11. Ku siviwa ka mhaka ya 19 hi leswi landzelaka:
"19. Minongoloko ya vayimela -langwa va ntlawa lava vuriwaka eka mhaka ya 16(1) yi leri ku vekiwa ka vayimeri hi ku landza mhaka ya 16 a ku hetisiwile, ku endlela ku siva swivandla swa nkarhinyana: Ku ri leswaku ku tatisa kwihi na kwihi koloko ku fanele ku enela"
12. Ku siva mhaka ya 23 hi mhaka leyi landzelaka:
"23. Swivandla
Loko ku tshuka ku va na xivandla ePalamende laha Xedulu xa lexi xi tirhaka, nhlangano lowu tholeke xirho lexi fambaka wu ta tata xivandla xexo hi ku hlawula un'wana-
loyi vito ra yena ri nga kona eka nongoloko wa vayimela-ku langwa laha loyi a hlawuriwile a sukaka kona; na xitiviso lexi nyikiweke ehansi ka xiyenge xa 237 (3) xa Vumbiwa bya khale, naswona xitiviso xihi na xihi xi ya emahlweni xi tirha, ntsena loko-ku ri na ku cinca kwihi na kwihi; na
munhu yoloye a ringanerile no va kona eka nxaxamelo.
Ku hlawuriwa ku siva xivandla swi ta tsariwa swi yisiwa eka Xipikara.
nongoloko wolowo.
Loko nhlangano lowu yimeriwaka ePalamende wu herisiwa kumbe wu nga ha ri kona naswona swirho swa wona swi tshika mintirho hi ku landza xiyenge xa 23A (1), switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi ta nyikiwa minhlangano leyi saleke "mutatis mutandis" tanihi loko switulu sweswo swi tshikiwile hi ku landza xiyenge xa 7 kumbe 14, kumbe hi ndlela leyi swi nga va ka xiswona.'
13. Ku nghenisiwa ka mhaka leyi landzelaka endzhaku ka mhaka ya 23:
'23A Xivangelo xo tlhandlekela xo lahlekeriwa hi vuxirho eka tipalamende
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu leri eka wona Xedulu xa leyi yeleyo. Ku va xirho xa mfumo wa milawu wolowo.
-ntsongo y (1) ntlawa wihi na wihi wa tipolitiki leri wu nga
Nawu wa Palamende, ku nga si hela nkarhi lowu ringaneke loko Vumbiwa byintshwa byi hundzuluxa mhaka leyi na mhaka ya 23 ku endlela mukhuva leri hawona swi nga ta koteka ku va xirho xa mfumo wa milawu xi yima ku va xirho xa Nhlangano lowu wu hlawuleke xirho xelexo, ku
Nawu wa Palamende lowu vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3) wu nga tlhela wu nga pfumelela-
nhlangano wihi na wihi lowu nga kona ku vumba wun'we na nhlangano wun'wana; kumbe
ku va ntlawa wihi na wihi wu tiava ku va mintlawa yo tlula wun'we.'
14. Ku suriwa ka mhaka ya 24.
15. Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 25 -
hi ku siva nhlamuselo ya "Khomixini" hi nhlamuselo leyi landzelaka:
'Khomixini ri vula Khomixini ya Nhlawulo leyi vuriwaka eka xiyenge xa 190 xa Vumbiwa byintshwa;' na
hi ku nghenisa nhlamuselo leyi landzelaka endzhaku ka nhlamuselo ya "nxaxamelo wa rixaka".
"Vumbiwa byintshwa swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996,".
16. Ku suriwa ka mhaka ya 26.
'ANNEXURE' B
MFUMO WA VUN'WE BYA RIXAKA:
XIPHEMU XA RIXAKA
1. Xiyenge xa 84 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
"Presidente u fanele ku tihlanganisa na Swandla swa Presidente -
eku hluvukisiwena na ku tirhiwa ka milawu ya mfumo wa rixaka;
eka timhaka hinkwato leti yelanaka na vufambisi bya Khabinete na ku tirhiwa ka ntirho wa Khabinete;
eka ku avela mintirho Swandla swa Presidente;
a nga si thola ehansi ka Vumbiwa kumbe milawu yihi na yihi, ku katsa na ku thoriwa ka vayimeri va matiko mambe kumbe vayimeri van'wana va xidiplomatiki;
a nga si thola tikhomixini ta vulavisisi;
a nga si vitana referendamu;
loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.".
2. Xiyenge xa 89 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
"(3) Swiyengenyana swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Xandla xa Presidente.".
3. Ndzimana ya (a) ya xiyenge xa 90(1) xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
"(a) Xandla xa Presidente la hlawuriweke hi Presidente;".
4. Xiyenge xa 91 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
"91 Khabinete
Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, Swandla swa Presidente na -
Vaholobye lava nga riki ehenhla ka 27 lava va nga swirho swa Palamende ya Rixaka naswona va thoriweke hi ku landza swiyengenyana swa (8) ku fika eka (12); na
Holobye a ri un'we la nga riki xirho xa Palamende ya Rixaka naswona a thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka ya politiki, u teka ku thoriwa ka Holobye yoloye ku fanerile.
Ntlawa wun'wana na wun'wana lowu nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Palamende ya Rixaka wu fanele ku hlawula Xandla xa Presidente a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun'we leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Milawu. Nhlangano lowu nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na Nhlangano lowu nga na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin'we-yin'we ti na mfanelo yo hlawula Xandla xa Presidente un'we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko a hlawuriwa no vekiwa, Xandla xa Presidente a nga ha langa ku tsahama a ha ri kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu.
Xandla xa Presidente u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha mintirho leyihaverisiweke ntirho wa Xandla xa Presidente hi Vumbiwa kumbe leyiareriweke ntirho wolowo hi Presidente.
Xandla xa Presidente u Khoma ntirho -
Ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999 handle ka loko a vitaniwa nakambe hi nhlangano lowu nga na mfanelo yo n'wi hlawula hi ku landza swiyengenyana swa (2) na (3); kumbe
ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi wa Palamende ya Rixaka lowu wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999, a sungula ku tirha.
Xivandla xa ntirho wa Xandla xa Presidente xi siviwa hi Nhlangano lowu wu hlawuleke no veka Xandla yeleyo wa Presidente.
Nhlangano lowu wu nga na switulu swo sukela eka 20 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu na mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Palamende ya Rixaka loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na Minhlangano leyin'wana leyi ngheneleka.
Tindzawulo ta Khabinete ti fanele ku averiwa eka Minhlangano leyi khumbekaka hi ku landzelelana hi ku ya hi endlelo leri landzelaka:
Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka leswi hlanganyeriweke hi mintlawa leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n'we.
Vuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo.
Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa Nhlangano lowu khumbekaka wu kumeka hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa wolowo wu nga na swona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi mpimo leri wu vuriwaka eka ndzimana ya (b).
Vuyelo, ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa ntlawa wolowo.
Laha ku tirhisiwa ka endlelo leringa laha henhla ku humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo leyin'wana yo fana leyi kumiwaka hi ntlawa kumbe Minhlangano yin'wana, na ndzawulo kumbe tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa leyi khumbiwaka hi ku landzelelana ka vukulu bya nsalo.
Presidente endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka u fanele -
ku kuma nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti yi averiwaka tona hi ku landza xiyengentsongo xa (9);
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yoloye xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu lexi xi nga xirho xa ntlawa wolowo ndzawulo yeleyo yi averiweke yona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va Holobye la nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yeleyo;
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene, u fanele ku cinca makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa switulu ku ya hi
ndzimana ya (a) ku ya hi xiyengentsongo xa (9);
yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (b) -
loko Presidente a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa Nhlangano lowu eka wona Holobye yoloye a nga xirho; kumbe
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene; kumbe
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa Holobye.
Xiyengentsongo xa (10) xi fanele ku tirhiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Presidente na vatirhi va makungu lava khumbekaka eka ku sungula ka ku tirhisiwa ka xiyengentsongo xelexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhla ka -
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d)(ii) ya xiyengentsongo xelexo, xiboho xa Presidente xi na matimba ku tlula leswin'wana;
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga riki xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa Nhlangano lowu munhu yeleyo a nga xirho xa wona xi na matimba ku tlula leswin'wana; na
ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
Loko makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (10)(c),Vaholobye lava va khumbekaka va fanele ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa nakambe eka ndzawulo tin'wana leti averiweke Minhlangano ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama ya cinciwaka.
Presidente -
hi ku tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, va fanele -
ku veka ndzawulo yo karhi ya Holobye la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) loko swi tshuka swi laveka hi ku landza xiboho xa Presidente ehansi ka xiyengentsongo xelexo;
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo munhu la nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Milawu, ku va Holobye la khumbekaka hi ndzawulo yeleyo.;
ku siva, loko swi laveka, xivandla hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo; kumbe
endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na mfumo lerinene.
Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe, loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Xandla xa Presidente: Ku ri leswaku Xandla xa Presidente u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin'wana.
Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva leri wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na ku twanana leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka xikan'we na mfumo leri nyawulaka."
5. Xiyenge xa 93 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
93 "Ku thoriwa ka Swandla swa Vaholobye
Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi hoxaka xandla eka Khabinete, u simeka swivandla swa mintirho ya Swandla swa vaholobye.
Nhlangano wu na mfanelo yo nyikiwa xivandla xin'we kumbe ku tlula xa xandla xa holobye hi ndlela leyi fanaka naswona hi ku landza endlelo ro fana na leri tindzawulo ta Khabinete ti averisiwaka xiswona.
Swilaveko swa xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) ya tirha, ku katsa na ku cinciwa loku lavekaka hi tlhelo ra Swandla swa Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi vula Xandla xa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa Xandla xa holobye, hi ku landzelelana.
Loko munhu a thoriwo ku va Xandla xa Holobye wa ndzawulo yihi na yihi leyi rhangeriweke hi Holobye -
Xandla xa Holobye xi fanele ku tirhisa matimba no tirha mintirho yin'wana leyi faneleke hi ku yimela Holobye hi ku landza milawu yihi na yihi kumbe leyi nga cincaka ku ya hi swileriswo swa Presidente, leswi nyikiweke Xandla xa Holobye hi Holobye; na
Swihi na swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye yoloye swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Xandla xa Holobye loyi a n'wi khomelaka.
Loko Xandla xa Holobye xi nga ri kona hi swivangelo swin'wana, a hluleka ku endla ntirho, Presidente u thola Xandla xa Holobye wihi na wihi un'wana kumbe munhu angarhela kumbe eku tirhisiwena kumbe ku tirhiwa ka matimba wahi na wahi yo karhi kumbe mintirho.".
96. Xiyenge xa 96 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa xi ri na swiyengenyana swo tlhandlekela leswi landzelaka:
"(3) Vaholobye, hi un'we-un'we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Nhlengeletano hi ndlela yo yelana swi hlanganale swi na vutihlamuleri bya ku endla mintirho ya swona ya mfumo wa rixaka na mikhuva ya wona ya matirhelo.
Vaholobye va fanele ku fambisa tindzawulo ta vona hi ku ya hi matirhelo lawa ya vekiweke
Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya pholisi ya Khabinete, Presidente a nga kombela Holobye la khumbhekaka ku endla ntirho hi ku landza pholisi.
Loko Holobye la khumbhekaka a hluleka ku landzelela xilaveko xa Presidente ehansi ka xiyengentsongo xa (5), Presidente u susa Holobye yoloye entirhweni -
loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa (91) (a), endzhaku ko tihlanganisa na Holobye, loko Holobye ku nga ri xirho xa nhlangano wa Presidente kumbe a nga ri murhangeri wa nhlangano, naswona endzhaku ko tihlanganisa na murhangeri wa nhlangano wa Holobye yoloye: kumbe
loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa 91 (1) (b) endzhaku ko tihlanganisa na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka."
'ANNEXURE' C
MFUMO WA VUN'WE BYA RIXAKA:
XIPHEMU XA RIXAKA
1. Xiyenge xa 132 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
'132. Tihuvonkulu
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu na swirho leswi nga riki henhla ka 10 leswi thoriweke hi Holobyenkulu ku ya hi xiyenge lexi.
Nhlangano lowu wu nga na ku sukela eka 10 wa tiphesente kumbe ku tlula wa switulu eka Palamende ya xifundzhankulu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu fanele ku averiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Huvonkulu hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka mfumo wa milawu loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi Minhlangano leyin'wana leyi khumbekaka yi nga na swona.
Tindzawulo ta Huvonkulu ti fanele ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku landzelelana ka yona ku ya hi endlelo leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 91(9), kutani loko ku tirhisiwa fomula yeleyo leswi swi vuriwaka eka xiyenge xalexo swi kongomisiwa eka -
Khabinete, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula Huvonkulu;
Holobye, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula xirho xa Huvonkulu; naswona
Nhlengeletano ya Milawu, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzhankulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka u fanele -
ku pima nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti ti faneleke ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti averiweke yona hi ku landza xiyengentsongo xa (3);
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yo tano xirho xa mfumo wa milawu lexi nga xirho xa Nhlangano lowu ndzawulo yeleyo a yi averiwile wona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va xirho xa Huvonkulu lexi nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yeleyo;
loko swi tshuka swi laveka hi swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku endlela mafumelo lamanene, ku cinca mapimelo wahi na wahi eka ndzimana ya (a), ku ya hi xiyengenyana xa (3);
ku yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ehansi ka ndzimana ya (b) -
loko Holobyenkulu a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa Nhlangano lowu xirho xa Huvonkulu lexi ku vulavuriwaka haxona xi nga xirho xa wona; kumbe
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe ku endlela mafumelo lamanene; kumbe
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa xirho xa Huvonkulu.
Xiyengentsongo xa (4) xi fanele ku endliwa leswaku xi tirhisiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Holobyenkulu na vatirhi lavan'wana va makungu lava khumbekaka eku tirhisena ka xiyengentsongo xelexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhla ka -
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d) (ii) ya xiyengentsongo xelexo, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana;
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo ku khumbhaka munhu la nga riki xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa Nhlangano lowu munhu yeleyo a welaka eka wona hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana; na
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
Loko mapimelo wahi na wahi ya ku averiwa ka tindzawulo ku cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (4)(c), swirho leswi khumbekaka swi fanele ku huma eka tindzawulo ta swona, kambe swi tshama swa ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka tindzawulo tin'wana leti averiweke Minhlangano hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama cinciwaka.
Tinhlengeletano ta Huvonkulu ti fanele ku fambisiwa hi Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
Huvonkulu yi fanele ku tirha hi ndlela leyi tekelaka enhlokweni moya wa vun'we wa mfumo, xikan'we na xilaveko xa matirhelo ya mfumo.'.
2. Xiyenge xa 136 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa va xi ri na swiyengenyana hlaya
'(3) Swirho swa Huvonkulu swi na vutihlamuleri eka Holobyenkulu na le ka mfumo wa swifundzhankulu hi mafambiselo ya tindzawulo ta swona, naswona swirho hinkwaswo swa Huvonkulu swi hlanganale, hi ndlela yeleyo swi na vutihlamuleri bya ku tirhiwa
Swirho swa Huvonkulu swi fanele ku fambisa tindzawulo ta swona hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo.
Loko xirho xa Huvonkulu xi tsandzeka ku fambisa matirhelo ya Huvo hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo, Holobyenkulu a nga ha lava leswaku xirho lexi khumbekaka xi endla leswaku mafambiselo ya ndzawulo yeleyo ya fambelana na mikhuva yeleyo ya matirhelo.
Loko xirho lexi khumbekaka xi tsandzeka ku landza xilaveko xa Holobyenkulu ehansi ka tsundzuxana na xirho xelexo, kutani loko xirho xelexo xi nga ri xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona kumbe xi nga ri murhangeri wa Nhlangano lowu khumbekaka, naswona endzhaku
'ANNEXURE' D
MAFAMBISELO YA VAAKI NA MINTIRHO YA VUHLAYISEKI: KU CINCA EKA SWIYENGE SWA VUMBIWA BYA KHALE
1. Ku cinciwa ka xiyenge xa 218 xa Vumbiwa bya khale-
hi ku siva eka xiyengentsongo xa (1) marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka:
"(1) Ku ya hi swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri na Vuhlayiseki, Khomixinara wa Rixaka
hi ku siva ndzimana ya (b) ya xiyengentsongo xa (i) hi ndzimana leyi landzelaka:
(b) ku thola vakhomixinara va swifundzhankulu;"
hi ku siva ndzimana ya (d) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(d) ku lavisisa no sivela mintlawa ya vugevenga kumbe vugevenga lebyi lavaka vulavisisi bya tiko hinkwaro na ku siveriwa ka vuswikoti byo hlawuleka;" na
hi ku siva ndzimana ya (k) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa yuniti xa maphorisa xa ku tisa ku rhula lexi nga ta hangalasiwa hi ku seketela na hi xikombelo xa Khomixinara wa Xifundzha."
2. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 219 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva eka xiyengentsongo xa (1) marito laya rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito laya landzelaka:
"(1) (ku ya hi xiyenge xa 218(1), Khomixinara wa Xifundzhankulu fanele ku va na vutihlamuleri byo-"
3. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 224 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xipimelo xa xiyengentsongo xa (2) hi xipimelo lexi landzelaka:
"Ku ri leswaku xiyengentsongo lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi na rihi ra mathlhari leri nghenisaka nongoloko wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ku tirha amukeriwa tsalwa byintshwa ra vumbiwa tanihi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa Vumbiwa rolero loko nhlangano wa tipolitiki leri ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya Rixaka na tipalamende na nhlengeletano ya milawu ya swifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka."
4. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 227 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xiyengentsongo xa (2) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
"(2) Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mintirho ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996."
5. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 236 xa Vumbiwa bya khale -
hi ku siva xiyengentsongo xa (1) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
"(1) Mintirho ya tiko, ndzawulo ya mfumo, Mintirho ya mafambiselo kumbe vuhlayiseki lebyi xikan'we-kan'we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika Dzonga, 1996 (laha endzhakunyana ri vuriwaka "Vumbiwa byintshwa"), byi tirheke mintirho ya mfumo, byi ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa ku nghenisa ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mintirho ya byona yi hlanganisiwa yi khomanisiwa na ya vandla rihi na rihi rin'wana.";
(b) hi ku siva xiyengentsongo xa (6) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
"(6) (a) Presidente a nga ha thola Khomixini yo vuyeketa ku ngheneriwa ku hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriweke ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin'wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27 Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzhati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano.
Khomixini yi nga ha tlherisela endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku tlakusiwa sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamelo ra timhaka eka mhaka yeleyo."; na
hi ku siva "Vumbiwa leri", kun'wana na kun'wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge xa 236, hi "Vumbiwa byintshwa."
6. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 237 xa Vumbiwa bya khale -
hi ku siva ndzimana ya (a) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(a) Ku hlanganisiwa ka mintirho ya mavandla hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236 (1), ku nga katsiwi na masocha laya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2), endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996, swi fanele ku ya emahlweni, hi mianakanyo xo lava ku simeka -
mafambiselo yo nyawula eka xiyenge xa tiko hinkwaro xa mfumo ku endlela ku tirhana na timhaka leti welaka eka vulawuri bya xiyenge xa tiko hinkwaro; na
mafambiselo yo nyawula eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana ku tirhana na timhaka leti welaka endzeni ka vulawuri bya mfumo wa xifundzhankulu xin'wana na xin'wana"; na
hi ku siva ndzimana-ntsongo ya (i) ya xiyengentsongo xa (2)(a) hi ndzimana-ntsongo leyi landzelaka:
mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ya fanele ku tsahama ma ri ma mfumo wa rixaka, leri wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byelebyo hi ku tirhisana kun'we na mimfuno ya swifundzhankulu;".
7. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xiyengentsongo xa (4) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
"(4) Ku ya hi ku landza nawu wihi na wihi leri wu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye ya Vusirheleri.".
Xedulu xa 6A
[Xedulu xa xa 6A xi nghenisiwe hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.]
1. Nhlamuselo
Eka Xedulu xa 'Palamende' swi vula Palamende ya Rixaka kumbe yin'wana na yin'wana ya xifundzha.
2. Ku hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano
Hi ku landza mhaka ya 4, xirho xa Palamende lexi hundzukaka xirho xa nhlangano (wuntshwa) handle ka nhlangano lowu hlawuleke xirho xexo, ku nga langutiwi loko wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi vuyena kumbe xikan'we na swirho swin'wana, hinkarhi lowu vuriwaka eka mhaka ya (4) a91) (a) kumbe 9b), swi yima ku va swirho swa nhlangano lowu hlawuriweke, swi yimela leswi nga tluriki 10 wa tiphesente ta switulu leswi khomiweke hi nhlangano lowu hlawuriweke ePalamende.
Xitulu lexi khomiweke hi xirho lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa
Ku hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku ri na ku hlangana, swiyengentsongo na ku hlangana ka minhlangano
Hi ku landza mhaka ya (4), nhlangano wihi na wihi (nhlangano wa ntiyiso) lowu yimeriweke ePalamende wu nga-
ku hlangana na nhlangano wun'wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
wu avanyisiwe hi ku tlula nhlangano wun'we, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, loko swirho swa xiyengentsongo swi sukela nhlangano lowu yimelaka ehansi ka 10 ra tiphesente ta nhlayo hinkwayo ya switulu swa nhlangano wo sungula eka Palamende yeleyo.
Loko nhlangano wu hlangana na wun'wana kumbe swiyenge swin'wana ku vumba nhlangano wun'we kumbe swiyenge na swiyenge swihi na swihi ku ya hi xiyengentsongo xa (1), swirho leswi khumbhekaka swi tshama swi ri swirho swa Palamende naswona switulu leswi nga na vona swi tekiwa ku ri leswi nyikiweke nhlangano lowu swi wu yimelaka hi mpfumelelano wa ku hlangana, swiyengentsongo kumbe ku hlangana loku boxiweke eka xiyengentsongo xa (1)
4. Nkarhi wa xikombelo xa mhaka ya 2 na 3 na swilaveko swin'wana
(a) Swilaveko swa timhaka ta 2 na 3 swi tirha ntsena-
hi nkarhi wa 15 wa masiku ku suka hi siku ro sungula ra Ndzhati ku ya fika eka ra khume-ntlhanu eka lembe leri landzelaka hi ku landzela siku ra nhlawulo wa Tihuvonkulu ta Mhasipala; na
hi nkarhi wo ringana 15 wa masiku ku suka hi siku ro sungula ra Ndzhati ku ya fika eka ra khume-ntlhanu eka lembe leri ra vumune hi ku landzela siku ra nhlawulo wa Tihuvonkulu ta Mhasipala; na kambe a swi tirhi eka lembe leri helaka hi ti 31 N'wendzamhala 2002.
Hi xikongomelo xa ndzimana ya (a) 'lembe' swi vula nkarhi wo ringana 365 wa masiku.
Hi nkarhi lowu ku langutisisiwaka xiyengentsongo xa (1) (a) (i) kumbe (ii)-
khanselara a nga endla kan'we ntsena ku-
cinca vuxirho bya nhlangano;
va xirho xa nhlangano; kumbe
yima ku va xirho xa nhlangano,
ku hava nhlangano lowu yimeriweke ePalamende wu nga-
yimisaka kumbe ku herisa vuxirho bya nhlangano wa xirho lexi yimeleke nhlangano wolowo ePalamende; kumbe
ku endla xiendlo xihi na xihi lexi nga ta endla leswaku xirho xexo xi yirisiwa ku va eka ntirho wolowo,
ku nga ri na mpfumelelo lwu tsariweke hi xirho xexo.
Nhlangano lowu nga tsarisiwangi hi ku landza nawu wihi na wihi lowu tirhaka eku tsariseni ka nhlangano wa tipolitiki wu tekiwa tanihi nhlangano wa xikongomelo xa Xedulu xa leyi, kambe nhlangano wolowo wu fanele ku endla xikombelo xo tsarisiwa tanihi nhlangano hi ku landza milawu leyi tirhisiwaka eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) (a) kumbe (b). Loko nhlangano wu nga tsarisiwangi hi nkarhi wa mune wa tin'hweti endzaku ko hundzeriwa hi nkarhi, swi tekiwa wu nga ha ri kona, naswona switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi fanele ku pambuleriwa minhlangano leyi saleke ku ya hi nawu.
5, Ku vumbiwa ka Palamende ku hlayisiwa ku fikela minhlawulo kumbe ku ya mavumbiwelo ya Xedulu xa
Endzhaku ko hundza ka nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1) (a) kumbe (b), mavumbiwelo ya Palamende lawa ya nga endliwa hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi ku ya hi mhaka ya 2 kumbe 3 ya hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Palamende kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Palamende ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3.
Ku nga si hela nkombo wa masiku endzhaku ko heleriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya (4) (1) (a) kumbe (b), nhlangano wun'wana na wun'wana lowu yimeriweke eka Palamende lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) wu fanele ku yisa nxaxamelo ya vayimela ku langwa eka Matsalana wa Palamende.
Xipikara xa Palamende lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) ku nga si hela nkombo wa masiku nkarhi wu hundzile lowu hlamuseriwaka eka xiyenge xa 4 (1) (a) kumbe (b), xi fanele ku kandziyisa xiviko eka Gazette lexi nga ta kombisa-
nhlayo ya switulu leswi nyikiweke nhlangano wun'wana na wun'wana lowu yimeriwke ePalamende; na
vito ra, vayimeri va nhlangano, hi xirho xin'we xin'we.
6. Malulamiselo yo cinca mayelana no hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano, ku hlangana ka minhlangano yimbirhi, swiyengentsongo swa minhlangano na ku hlangana ka minhlangano
Hi nkarhi wa 15 wa masiku xikan'we-kan'we hi ku landzela siku ra ku sungula ka Xedulu xa -
xirho xa Palamende xi nga hundzuka xirho xa nhlangano wun'wana (nhlangano wuntshwa), ku ga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelangi, kasi wu tshama wu ri xirho xa Palamende naswona xitulu lexi khomiweke xi fnale ku tekiwa ku ri xa nhlangano wuntshwa lowu xirho xexo xi nga hundzuka xirho xa wona; na
nhlangano wihi na wihi lowu yimeiweke ePalamende wu-
hlangana na wun'wana, ku nga langutiwi loko wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
wu aviwa hi ku tlula nhlangano wun'we kumbe wu aviwa kutani xiyengentsongo xihi kumbe xihi xi nga hlangana na nhlangano wihi na wihi, ku nga langutiwi loko wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi,
hilaha tlhelo swirho swi tshama swi ri swirho swa Palamende naswona switulu leswi khomiweke hi swona swi fanele ku tekiwa swi ri leswi nyikiweke nhlangano lowu swi wu yimelaka eka ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana.
Swilaveko swa mhaka ya 4 (3) na (4) na mhaka ya 5 swa tirhiseka eka xiyengentsongo xa (1), naswona swin'wana leswi boxiwaka hi nkarhi lowu vekiweke eka mhaka ya 4(1) a9a) kumbe (b) swi fanele ku endliwa ku langutise nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1).
Xedulu xa 6B
[Xedulu xa 6B, lexi a ku ri Xedulu xa 6A, xi nghenisiwe hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002, lowu cinciweke hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no tlhela wu nomboriwa hi vuntshwa hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
1. Ku lahlekeriwa hi vuxirho bya Huvonkulu
Mukhanselara la nga yimeriki wadi u yima ku va xirho xa Huvo ya Mhasipala loko mukhanselara yoloye, handle ko landza mhaka ya 2, 3 kumbe ya 7, a yima ku va xirho xa nhlangano lowu n'wi hlawuleke ku va xirho xa huvonkulu.
Mukhanselara la yimelaka wadi eka Huvonkulu ya Mhasipala u yima ku va xirho xa Huvo yeleyo, loko khanselara yoloye, handle ka ku landza mhaka ya 2, 3 kumbe ya 7-
a yima ku va xirho xa nhlangano lowu n'wi hlawuleke tanihi muyimela ku langwa eka nhlwulo wa wadi yeleyo; kumbe
a nga langiwangi hi nhlangano wihi na wihi tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi kutani a va xirho xa nhlagano.
2. Ku hlayiso vuxirho bya Huvonkulu loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano
Hi ku landza mhaka ya 4, khanselara-
loyi a nga yimeriki wadi, la mga xirho xa nhlangano lowu yimeriweke eka Huvonkulu ya Mhasipala naswona la vaka xirho xa nhlangano wun'wana, ku nga langutiwi leswaku nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe a wu nghenelangi, u tshama a ri khanselara wa Huvo yeleyo; kumbe
la yimelaka wadi eka Huvo yeleyo, u tshama a ri khanselara ya wadi yeleyo, loko khanselara-
a langhiwile hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi-
(aa) a yima ku va xirho xa nhlangano naswona a hundzuka xirho xa nhlangano wun'wana, ku nga langutisi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
(bb) a yima ku va xirho naswona a nga vi xirho xa nhlangano wun'wana; kumbe
a nga langhiwangi hi nhlangano wihi kumbe wihi tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi kutani a va xirho xa nhlangano, ku nga langutisi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
5. Ku vumbiwa ka Huvonkulu ku hlayisiwa ku fikela nhlawulo kumbe ku vumbiwa hi vuntshwa ku ya hi Xedulu xa
Endzhaku ko hundzeriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1)(a), ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala, leyi vumbiweke hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3, yi hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Tihuvo hinkwato ta Mhasipala kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3 kumbe ku fikela loko nhlawulo wa xihatla wu endliwa eka Huvo ya mhasipala wolowo.
6. Ku endliwa ka Vumbiwa byintshwa hi Tihuvo ta Mhasipala
Huvo ya Mhasipala leyi boxiweke eka mhaka ya 5 leyi tholaka swirho swa Huvo ya Mhasipala yin'wana, tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 157 (1) (b), ku nga si hela 15 wa masiku nkarho lowu ku vulavuriwaka hi wona eka mhaka ya 4 (1)(a) (i) wu hundzile kumbe (ii) yi fanele ku endla nakambe endlelo leri nyikiweke ra Palamende ya rixaka ro thola swirho sweswo ku yimela Huvo leyi thoriweke.
Ku nga si hela 30 wa masiku ku hundze nkarhi lowu ku vulavuriwaka hi wona eka mhaka ya 4 (1)(a) (i) wu hundzile kumbe (ii), siyenge hinkwaswo na tikomiti ta-
Xiyenge xa A na Xiyenge xa B xa mhasipala lexi ku vulavuriwaka hi xona eka mhaka ya 5 xi fanele ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza nawu lowu faneleke; na
Xiyenge xa C xa mhasipala lexi ku vulavuriwaka hi xona eka mhaka ya 5 xi fanele ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza nawu lowu faneleke endzhaku ka ku thola hinkwako loku boxiweke eka ndzimana ya (a) u endliwile hi ku landza Xiyenge xa C xa mhasipala.
7. Malulamiselo yo hundzuluxa mayelana no hlayisa swirho swa Huvo ya Mhasipala loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano, ku hlangana exikarhi ka minhlangano, xiyengentsongo xa minhlangano na xiyengentsongo na ku hlangana ka minhlangano
Hi nkarhi wa 15 wa masiku xikan'we hi ku landzela siku ra ku sungula ka Xedulu xa -
Mukhanselara la hlawuriweke ku suka eka nxaxamelo wa nhlangano lowu yimeriweke eka Huvo ya Mhasipala (nhlangano wuntshwa) a nga hundzuka xirho xa nhlangano wun'wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelela eka nhlawulo kumbe wu nga ngheni, a ri karhi a tshama a ri mukhanselara eka Huvo ya Mhasipala la khumbhekaka naswona xitulu lexi a ku ri xa khanselara xi fanele ku tekiwa tanihi lexi nyikiweke nhlangano wuntshwa lowu khanselara a nga xirho xa wona;
khanselara la hlawuriweke ku yimela wadi eka Huvo ya Mhasipala naswona la nga-
hlawuriwa hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi, a nga yima ku va xirho xa nhlangano wo sungula kutani a va xirho xa nhlangano wuntshwa, ku nga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, kumbe xirho xi yimisa vuxirho bya xona eka nhlangano wa khale ku va xirho xa nhlangano wuntshwa; kumbe
a nga hlawuriwangi hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi, a nga va xirho xa nhlangano, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, naswona wadi leyi yimeriweke hi mukhanselara yooye yi fanele ku tekiwa yi ri -
(aa) leyi nyikiweke nhlangano wuntshwa lowu khanselara yoloye a nga xirho; kumbe
(bb) yi kume khanselaea, loko mukhanselara yoloye a nga vi xirho xa nhlangano; na
nhlangano wa tipolitiki wihi na wihi lowu yimeriweke eka Huvo ya Mhasipala wu nga-
hlangana na nhlangano wun'wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi,
aviwile hi ku tlula nhlangano wun'we kumbe ku aviwa naswona xiyengentsongo xihi na xihi xi nga hlangana na nhlangano wun'wana ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi hala tlhelo tikhanselara leti khumbhekaka ti tshama ti ri swirho swa Huvo naswona switulu leswi va nga le ka swona swi fanele ku tekiwa tanihi leswi nyikiweke nhlangano lowu va wu yimelaka loko ku va na ku hlangana, swiyengentsongo kumbe ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana leyi.
Swilaveko swa timhaka ta 4(2), 5 na 6 swa tirhiseka hi ku landza xiyengentsongo xa (1), na xin'wana lexi fambelanaka na xona eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1)
8. Ku tata swivandla
Swivandla eka Huvo ya Mhasipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza Milawu ya tiko.
9......
[Xiyenge xa 9 xi siviwile hi x. 5 xa Nawu wa 2 wa 2003.]
Xedulu xa 7
KU HERISA MILAWU
Nomboro na Lembe ra Nawu
Nhlokomhaka
Nawu wa 200 wa 1993
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993
Nawu wa 2 wa 1994
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 3 wa 1994
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 13 wa 1994
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 14 wa 1994
Nawu wa Vumune wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 24 wa 1994
Nawu wa Vutsevu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 29 wa 1994
Nawu wa Vuntlhanu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 20 wa 1995
Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga,1994
Nawu wa 44 wa 1995
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1995
Act 7 of 1996
Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Act 26 of 1996
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Xikombo
(Lemukani tinomboro leti nga endzhaku ka timhaka ti kombisa minxaxamelo ya swiyenge)
Risimu ra rixaka, 4
Mukamba-Tinkonta Jenerali, 181, 188
Tsalwa ra Timfanelo -
Ku kota ku fikelela tikhoto, 34
Ku kota ku fikelela mahungu, 32
Matirhisiwele, 8
Vanhu lava khomiweke, va khomeletiwe ku senga no hehliwa hi milandzu, 35
Ku hlengeletana, ku kombisa ku matitwele, ku phiketa na tiphetixini, 17
Vana, 28
Vuaka-tiko, 20
Vaakandhawu lava hlanganeke hikwalaho ka mfuwo, ni ririmi leri va ri tirhisaka, 31
Dyondzo, 29
Nsindziso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa, 38
Mbangu, 24
Ku ringanana, 9
Ndzhuti wa ximunhu, 10
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu, 12
Ntshunxeko wa ku tihlanganisa na van'wana, 18
Ntshunxeko wo humesa mavonele, 16
Ntshunxeko wo famba-famba na vutshamo, 21
Ntshunxeko wa vugandzeri, swikholwakholwana na mavonele, 15
Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa, 22
Nhlayiso swa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki wa vanhu, 27
Tindlu, 26
Nhlamuselo, 39
Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori, 23
Ririmi na mfuwo, 30
Vutomi, 11
Swipimelo swa timfanelo, 36
Timfanelo ta swa tipolitoki, 19
Xihundla xa munhu, 14
Nhundzu, 25
Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke, 33
Vuhlonga, ku tirhisiwa tanihi hlonga na ku tirhisiwa hi nsindziso, 13
Swiyimo swa xihatla, 37
Vulawuri lebyi Tiyimeleke byo Lawula Vuhaxi, 181, 192
Mimpimanyeto, 215
Bangi ya Rixaka, 223-225
Minsinya ya Mfumo wa Vutirhisani na vuxaka exikarhi ka mimfumo, 41
Vuaka-tiko, 3
Khabinete, 91-99, 101, 102
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu, 181, 187
Khomixini ya Nhluvukiso na Nsirhelelo wa Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Tindzimi, 181, 185, 186
Milawu leyi kwetlembetanaka, 146-150
Tikhoto-
Khoto ya Vumbiwa, 167
Tikhotonkulu, 169
Tikhoto ta Vamajisitarata ni tikhoto tin'wana, 170
Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa, 172
Tikhotonkulu to Apila, 168
Vusirheleri, 200-204
Khomixini ya Nhlawulo, 181, 190, 191
Maendlele ya nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa, Xedulu ya 3, Xiphemu xa A
Vulawurinkulu-
Swifundzankulu, 125
Riphabliki, 85
Tihuvonkulu, Tihuvo ta swifundzankulu, 132-141
Timali, Rixaka, 213, 214, 216, 217
Timali, Swifundzankulu ni miganga, 226-230
Khomixini ya swa Timali na Vankwama, 220-222
Mujeko wa rixaka, 5
Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki, 236
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, 181, 184
Vulawuri bya Vuhaxi, 192
Vunhlori, 209, 210
Nawu wa Matiko ya misava, 231-233
Matimba ya Vuavanyisi, 165
Vatirhela-mfumo va Vuavanyisi,174-177
Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi, 178
Sisiteme ya Vuavanyisi, 166
Tindzimi, 6
Endlele ro veka milawu ya tiko, 73-82
Matimba yo endla milawu ya tiko, 43,44
Mfumo wa muganga, 152, 163
Vamasipala, 151-164
Huvo ya Rixaka-
Mavumbiwele na nhlawulo, 46
Xiboho, 53
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga emahlweni ka Huvo ya Rixaka, 56
Matimba, 55
Ku va vanhu va fikelela, 59
Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu-
Ku hlawuriwa ka lava nyikiweke matimba, 61
Ku vumbiwa, 60
Swiboho, 65
Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Huvo ya Rixaka, 69
Ku nghenelela ka Vandla eka minhlawulo ya Swifundzankulu, Xedulu ya 3, Xiphemu xa B
Ku hoxa xandla ka vayimeri va mimfumo ya miganga, 67
Varhumiwa va Nkarhi hinkwawo, 62
Matimba, 68
Ku va vanhu va fikelela, 72
Palamende, 42
Maphorisa, 205-208
Vaholobyenkulu, 127-130
Presidente, 83-89
Vulawuri byo Chuchisa, 179
Swifundzankulu, 103
Mavumbiwa ya Swifundzankulu, 142-121
Tipalamende ta Swifundzankulu, 104-121
Xikombelo hi swirho swa Huvo ya Vumbiwa, 122
Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo, 113
Mfikelelo wa vaaki, 118
Mafambisele ya Tiko, 195
Khomixini ya Vutirhela-mfumo, 195
Ntirho wa mfumo, 197
Musirheleri wa Vanhu, 181, 182
Vukorhokeri bya Vuhlayiseki, 198,199
Ku tiyimisela, 235
Vukulukumba bya matimba ya Vumbiwa, 2
Varhangeri va ndhavuko, 211,212
<fn>DAC-NLS.AdvThomasProfile.2009-11-17.ts.txt</fn>
Gqweta. Thomas wa ha ri na ku tsakela na ku tiphina na sweswi eka 11 wa malembe ku ya emahlweni

Khumen'we wa malembe ku sukela loko a thoriwile ku fambisa Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko (OPP) eKapa Vuxa, Gqweta. Nomsa Thomas a tshama a hlohletelekile nkarhi hinkwawo ku cinca ha kantsongontsongo vutomi bya vaakatiko leswaku byi antswa.

Gqweta leri nga hlohleteleka ngopfu ra ti "dreadlocked" leri nga velekiwa na ku wundliwa eQueenstown, leswaku u ta tsaka ku tlula mpimo ku vitaniwa entirhweni leswaku a ta nyika ku mpfuna eka lava lavaka ku pfuniwa.

"Ndza hlohleteleka loko ndzi hundzuluxa ku visingala ka xiyimo xo tika na ku ka ku nga tiyi ka nhleko wa ntshembho. Swi ndzi nyika xivangelo xa ku rindzela siku leri landzelaka eka muaki exitarateni, "a vula." Miganga ya matiko xikaya leyi hi yi tirhelaka yi hi vona tanihi mesaya wa vona eka vunyiki bya vukorhokeri"

Ku suka eka vukhale bya loko a ha ri lontsongo, Gqweta. Thomas a tshama a tsakela ku nghenisa xiave eka xikongomelo xo vana nhlangano laha vanhu , ku nga landziwi muhlovo wa vona kumbe vukhongeri va hanyaka va ntshuxekile, va tlhela vava na mintirho yo ringana eka mbango lowu nga hlayiseka.

I yin'wana ya ku pfumaleka ka mindzingano ya khale ka mfumo wa xihlawuhlawu leyi nga n'wi hlohletela ku tekela enhlokweni ntirho wa nawu.

U tshembha leswaku Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko i yin'wana ya mavandla lawa ya ngana vutihlamuleri lebyikulukumba swinene ku vona leswaku mfumo wu teka xiyimo xa wona eka ku vona leswaku xidimokirasi xa entisiwa na ku hlayisiwa.

Loko Gqweta. Thomas a rina mavonelo ya leswaku ndlela ya hofisi yo pulana ya ku tumbuluxa hi matimba minhlangano leyi pfunaka na swiyenge swin'wana swa mfumo i swa nkoka, . U endla hi xihatla ku fungha leswaku hofisi yi fanele, hambiswiritano, yi tshama yi ri na mavonelo ya kahle na ku va yi tiyimela yona n'winyi.

" OPP yi fanele yi va yin'we ya leswi swi endlaka ku cinca eka mafambiselo ya mfumo leswi ngata tshikelela hi ndlela ya kahle eka ku famba hi vulavula hi endla xidimokirasi leswaku xi tekeriwa enhlokweni hi vaaki, a vula.

Tanihi leswi a tshamaka a ri eku tirheni, Gqweta. Thomas a nga kumi nkarhi wo yima, hambiswiritano, loko a kuma nkarhi wo wisa, u tinyiketela ku hlaya na "ku tikombisa eka misava hinkwayo"..

U na ku tsakela eka timhaka ta ncinco eka muganga wa yena naswona u tekile xiyimo xa nkoka eka ku tumbuluxiwa ka ntlawa wo seketela wa HIV/AIDS, wa Vukume.

Swin'wana leswi a tsakelaka ku swi endla hi nkarhi wa yena wo wisa i ku tlanga sikwaxi,thenisi, chese,"rugby" na n'wana wa yena wa mufana na ku ya eku jimeni, laha va langutisanaka ngopfu na vuleteri bya sekhuti.



<fn>DAC-NLS.GEPF.2009-11-17.ts.txt</fn>
Wansati wa noni a kuma leswi a kolotiwa swona endzhaku ka loko Musirhelela Vaakatiko a nghenelerile

Noni ya khale ka mutirhi wa Nhlengo wa Ndziriso yi kumile swipfuno swa phenxeni hi xitalo swa nuna wa yona loyi a nga lova hi n'hweti yin'we ntsena endzhaku ka loko Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushawna a nghenelerile.

Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko (OPP) yi loncile gingiriko ra yona n'winyi ra vulavisisi eka ku hlwerisiwa lokukulukumba ka ku purosesiwa ka tihakelo ta swipfuno swa phenxeni hi Nhlengo wa Phenxeni ya Vatirhela Mfumo(GEPF) na Nhlengo wa Ndziriso eka mumangali, Man. M. du Toit.

Leswi swi humelerile endzhaku ka loko swi fikile etindleveni ta OPP leswaku Man. Du Toit, loyi na yena ari mutirhi wa Nhlengo wa Ndziriso, a lava ku kuma swipfuno leswi a kolotiwa swona, tin'hweti tinharhu endzhaku ka loko nuna wa yena a lovile.

Swipfuno a swi nga se hakeriwa handle ka mhaka ya leswaku u yisile matsalwa hinkwawo laya lavekaka tanihi leswi ya nga hlamuseriwa hi Nawu na Milawu ya Phenxeni ya Vatirhela Mfumo eka GEPF na leka Nhlengo wa Ndziriso.

Swipfuno leswi a kolotiwa swona akuri phenxeni ku suka eka GEPF na mali ya masiku ya livhi ku suka eka Ndzawulo ya Vatirhi, laha Nhlengo wa Ndziriso wu welaka kona.

Ehenhla ka ndzavisiso, swi kumekile leswaku nhlweriso a wuri hikwalaho ka mhaka ya leswaku mufi anga titsariselanga tanihi muhakeri wa xibalo leswi fambelanaka na Nawu wa Xibalo xa Mbuyelo wa 1962. Nawu wu lava munhu un'wana na un'wana loyi a kumaka muholo lowu ku nga tekiwaka xibalo eka wona hi ku hundza xiyenge xa mpimo wa mali ya R120 000 hi lembe eka lembe ra mpimanyiso ro hakela xibalo xa mbuyelo. Rhenke/xiyimo xa mufi na xikeyili xa muholo a xi hundza mpimo lowu wa mali.

Hi xivangelo lexi, xileriso xa xibalo hi mayelana na swipfuno swa rifu xi ariwile loko xi yisiwa eka Xibalo xa Afrika Dzonga (SARS) hi GEPF, hambiswiritano, mumangali a nga kumanga mapapila yo n'wi tivisa hi mahungu mantshwa ku suka eka GEPF.

Hi mayelana na swipfuno swa mali ya masiku ya livhi, Ndzawulo ya Vatirhi yi tlhele yi kumeka ku va yi nga landzelelanga leswi hlamuseriwaka hi Xiboho xa 7 xa 200 xa Huvo ya Vukondleteri ya Mfumo.

Xiboho xi hlamusela leswaku eka xiyimo laha ku ngana rifu, mali ya masiku ya livhi yi fanele yi hakeriwa eka vadyivandzhaka lava nga hlawuriwa na loko ku ri hava loyi anga hlawuriwa, yi fanele yi hakeriwa eka nuna/nsati kumbe munghana wa vutomi hinkwabyo wa mufi..

Endzhaku ka loko OPP a nghenelerile, SARS yi endlile vutihlanganisi na Man. Du Toit. Ku nga se hela 24 wa tiawara Man. Du Toit na nuna wa yena loyi a loveke avari vahakeri va xibalo lava nga titsarisela na mimpimanyiso leyi a yi yimeriwile/sele yi yisiwile, leswi swi nga endla leswaku swi koteka ku hakeriwa swipfuno leswi a kolotiwa swona.

Swipfuno swa Phenxeni aswiri kona endzhakunyana leswaku a swi teka na mali ya masiku ya livhi yi hakeriwile eka akhawunti ya ndzhaka ya mufi.

"Laha xileriso xa xibalo xi ariwaka hi SARS, GEPF yi fanele yi vona leswaku vadyivandzhaka va tivisiwa hi xihatla ku endlela leswaku va kota ku tihlanganisa na tihofisi ta vona ta SARS ku lulamisa swiphiqo,"ku vula Gqweta. Mushwana eka swibumabumelo swa yena.

U yile emahlweni a susumeta Ndzawulo ya Vatirhi ku va yi vona leswaku leswi nga nyikiwa hi Xiboho xa 7 xa 2000 mayelana na tihakelo ta mali ya masiku ya livhi ya mutirhi wa mufi swa landzeleriwa.





<fn>DAC-NLS.Lebowakgomo.2009-11-17.ts.txt</fn>
Ku rindzela tindlu ta RDP nkarhi wo leha swi fika emakumu

Vatshami va Swiyenge swa R na S va doroba ra Lebowakgomo eLimpopo, lava van'wana va vona ava rindzerile tindlu ta Nongonoko wo Aka hi Vuntshwa na Nhluvukiso (RDP) , ku sukela 1996, ku nga ri khale vata vona ku rindzela ka vona ka nkarhi wo leha ka vusirhelelo ku fika emakumu.

Leswi swi landzela ndzavisiso hi Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko (OPP) eka ku tsandzeka hi Ndzawulo ya Tindlu na Mimfumo ya Miganga ya le Limpopo ku hetisisa xikongomelo xa yona xo aka tindlu ta RDP eka muganga lowu.

Mhaka leyi yi tisiwile ro sungula eka OPP hi mukhanselara wa le mugangeni Nkul. Frans Letwaba, loyi a tirhaka ematshan'weni ya vatshami.,

Vamangali va endlile swikombelo swa swipfuno swa tindlu hi nkarhi wa 1996 ku fika 2006. Swikombelo swa vona swi pfumeleriwile hi Ndzawulo ehansi ka nongonoko wa swipfuno lowu vuriwaka Swipfuno leswi Hlanganaka na Tiphurojeke.

Phurojeke yi nyikiwile khamphani leyi vuriwaka COMDEV, leyi nga tsandzeka ku aka tindlu kumbe ku nyika switirhisiwa swo aka. Swi kumekile leswaku tindlu tin'wana ti akiwile ti nga heli naswona ku yisiwile ntsena hafu ya switirhisiwa eka vapfuniwa van'wana.

Ndzawulo yi tsandzekile ku aka tindlu kumbe ku phakela switirhisiwa swo aka eka vamangali leswaku vata ti akela tindlu vona vinyi.

Ndzavisiso wa OPP wu kumile leswaku swikombelo swa vamangali swa swipfuno swa tindlu swi pfumeleriwile ku suka 1997 ku fika 2006.

Vamangali van'wana va tekile xiboho xo aka vusirhelelo hi timali ta vona, loko van'wana va hetisile tindlu leti nga akiwile ti nga heli va karhi va tirhisa switirhisiwa swa vona.

Musirhelela Vaakatiko u bumabumerile leswaku Ndzawulo yi fanele yi aka tindlu eka vapfuniwa hinkwavo lava swikombelo swa vona swi nga pfumeleriwa hi kumbe ku nga se fika 2006.

Ndzawulo yi fanele yi hetisa tindlu leti nga tshikiwa na ku phakela switirhisiwa swo aka eka vapfuniwa hinkwavo lava nga nyikiwa mpfumelelo.

Ku yile emahlweni ku bumabumeriwa leswaku Ndzawulo yi pfuna vamangali lava nga sungula ku aka tindlu ta vona vinyi, kambe vanga koti ku tihetisa na ku ririsa vamangali hinkwavo lava nga tiakela tindlu hi voxe ku ri hava ku pfuniwa hi Ndzawulo, endzhaku ka loko va nyikiwile mpfumelelo wo va vapfuniwa.



<fn>DAC-NLS.Motsoaledi.2009-11-17.ts.txt</fn>
MEC a basisiwa eka mahanyelo yo ka ya nga lulamangi

Khale ka MEC wa dyondzo, Dr Aaron Motsoaledi, u basisiwile eka mahanyelo yo ka ya nga lulamangi hi Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushwana hi ku landza ndzavisiso eka ku ehleketelela leswaku u tirhisa matimba hi ndlela yo ka yi nga ri kahle na ku tshova vutshembheki.

A ku ehleketeleriwa leswaku, loko a ha ri nhloko ya swa tipolitiki ya Ndzawulo ya Dyondzo ya xifundzhankulu, Dr Motsoaledi a rhandza vaphakeri vanw'ana va fanichara ya xikolo na titlilasi leti fambafambaka lava a va nyikiwa tikontiraka hikwalaho ka xikombelo xa yena leswaku va phakela nhundzu eka Ndzawulo.

Mumangali u tlhele a ehleketelela leswaku vaphakeri lava nga vuriwa a va ri vanghana va Dr Motsoaledi naswona u kumile/amukerile "nyiko yo durha" leyi a yiri hi xivumbeko xa movha ku suka eka un'we wa vona.

Hi ku ya hi mumangali, Ndzawulo, leyi a yi ehleketeleriwa ku va yi tirha hi swiletelo swa Dr Motsoaledi, yi onhile Swinawana swa Mafambiselo ya Mphakelo, leswi nga humesiwa hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Mfumo(PFMA).

Loko ndzavisiso wu kumile leswaku ku ehleketeleriwa ehenhla ka MEC na van'wana va vatirhi ku suka eka Ndzawulo ya yena a swi kumekanga, wu tlhele wu humesa leswaku Ndzawulo a yi nga rina pholisi ya mphakelo leyi ayiri kona, tanihi leswi swi laviwaka hi PFMA.

"Ku tsandzeka ka Ndzawulo ku tumbuluxa na ku simeka Maendlelo ya Mphakelo laya pfunaka na laya ngana vuswikoti, tanihi leswi swi laviwaka hi PFMA i mhaka leyi khumbhaka swinene, ku vula," Gqweta . Mushwana.

U bumabumerile leswaku Ndzawulo yi landzelela swilaveko swa PFMA, yi tumbuluxa na ku hlayisa endlelo leri nga fanela ra mphakelo leri nga kahle, ringanaka, leri kalaka vuciva, leri ngana vuswikoti na ku va riri leri pfunaka.

<fn>DAC-NLS.Mphephu.2009-11-17.ts.txt</fn>
Mali ya mpfuneto ya Muphenxinara yi tlheriseriwa endzhaku, endzhaku ka ku nghenelela ka Musirhelela Vaakatiko

Muphenxinara wa le Limpopo wa vukhale bya 86 wa malembe,loyi mali ya yena ya mpfuneto yi nga yimisiwa malembe manharhu laya nga hundza hi ku ehleketeleriwa ku va a tirhisa nomboro ya pasi leyi fanaka naya munhu wa le Free State, sweswi u hlekelela aya eka xiyenge xa tihakelo, a karhi a khensa ku nghenelela ka Musirhelela Vaakatiko.

Mali ya mfuneto ya n'hweti yin'wana na yin'wana ya Man. Nyasedza Sophia Mphephu wa le ximutanini xa Thononda eVenda yi yimisiwile hi va Ejensi ya Vuhlayiseki ya Afrika Dzonga (SASSA) hi Nhlangula 2005 ku ri hava nhlamuselo leyi a nga nyikiwa. U tshamile a karhi a endzela xiyenge xa tihakelo ku ringana malembe manharhu, a karhi a tlhelela ekaya a nga rina nchumu emavokweni ya yena nkarhi hinkwawo.

Xiyimo, hambiswiritano, xi ve xi ncinca hi ku nghenelela ka gqweta. Mushwana tanihi leswi mali ya mpfuneto ya Man. Mphephu yi nga tlheriseriwa endzhaku. U kumile mali ya ntsengo wa malembe manharhu na masalela na MusirhelelaVaakatiko u yile emahlweni a bumabumela leswaku a hakeriwa ntswalo hi nhlengo wa masalela. Man. Mphephu u tlhele a amukela maphasele ya swakudya ku ringana tinh'weti tinharhu loko SASSA yi ri karhi yi langutisana na xiphiqo xa yena.

Xirilo xa yena xi yile eHofisini ya Musirhelela Vaakatiko (OPP) hi Mudyaxihi 2008 endzhaku ka loko phephahungu ra xifundzha ra le Limpopo, leri vuriwaka , Capricorn Voice, ri hangalasile xitori xa yena. OPP hi xihatla yi tlulela eka ntirho wa yona yo lonca migingiriko ya yona yo lavisisa mhaka leyi.

Vukamberi byi kumile leswaku mahanyelo hi SASSA aya nga ri ya kahle tanihi leswi aku nga rina xivangelo xa nkoka xa ku yimisiwa ka mali ya mpfuneto ya mupfuniwa. Swi tlhele swi tumbuluxiwa leswaku aku nga rina tindlela tin'wana ta ku pfuna hi swakudya leti a tiri kona ku hlayisa mupfuniwa na ndyangu wa yena hi nkarhi lowu mali ya mpfuneto ayi yimisiwile.

Hi ku landza leswi nga kumiwa, Gqweta. Mushwana u tsalerile Muofisirinkulu wa Huvo ya SASSA, a bumabumela leswaku mali ya mpfuneto ya phenxeni ya Man. Mphephu yi tlheriseriwa endzhaku na leswaku mali ya nhlengo wa nsalo ya malembe manharhu yi hakeriwa eka yena, yi ri na ntswalo.

"Mufambisi wa Huvo wa Xifundzha wa SASSA eLimpopo u fanele a thola ntlawa wo tirha, tanihi leswi swi nga sunguriwa, ku lavisisa timhaka ta timali ta mpfuneto leti nga yimisiwa hi xihatla hikwalaho ka ku tirhisa tinomboro ta mapasi to fana, ku vula Gqweta. Mushwana.

U tlhele a bumabumela leswaku SASSA yi nyika vanhu lava mali ya vona ya mpfuneto yi nga yimisiwa, maphasele ya swakudya nkarhi hinkwawo wa vulavisisi ku endlela ku va hlayisa loko ejensi yaha lulamisa xiphiqo lexi nga yisa eka ku yimisiwa ka mali ya mpfuneto.

Ggweta. Mushwana u tlhele a bumabumela leswaku SASSA yi endla tindlela tin'wana to hetisisa ndzavisiso wa yona ku nga se hela tin'hweti tinharhu endzhaku ka ku yimisiwa ka timali ta mpfuneto.



<fn>DAC-NLS.NewsInBrief.2009-11-17.ts.txt</fn>
Mahungu hi ku komisa



GEPF ku va yi hakela endzhaku mali ya khale ka phorisa



Khale ka phorisa ra wansati a fanele a hakeriwa ntsengo wa mali endzhaku leyi nga susiwa ku suka eka nhlengo wa yena wa phenxeni tanihi xiphemu xo pfala xikweleti xa ndzawulo. Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushwana a bumabumela leswaku mumangali a hakeriwa ntsengo wa mali ya yena endzhaku yi ri na ntswalo, leyi nga ta khakhuletiwa ku suka eka siku leri yi nga susiwa ku fika eka siku ra tihakelo.



Leswi swi tile endzhaku ka vulavisisi hi hofisi ya Musirhelela Vaakatiko loyi a nga kuma leswaku maendlelo laya nga nyikiwa hi Nhlengo wa Vatirhela Mfumo wa Timphenxeni (GEPF) eka Manyuwali ya yona ya Maendlelo yo pfala xikweleti xa Ndzawulo aya landzeleriwanga hi ku landza xiyenge xa 21 (3) xa Nawu wa Phenxeni ya Vatirhela Mfumo, wa 1996 (Nawu wa GEP )



Ku yile emahlweni ku kumiwa leswaku xiboho xo pfala xikweleti xa ndzawulo ku suka eka swipfuno swa tiphexeni ta mumangali a xi landzeleli swilaveko swa milawu ya Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Ntlakuso wa Mafambiselo ya Vululami, wa 2000 naswona "mafambiselo ya kona aya nga ri kahle".





Xipikara xi susumetiwa ku teka goza ehenhla ka Xandla xa Holobye



Xipikara xa Huvo ya Rixaka xi susumetiwile ku teka goza ehenhla ka Xandla xa Holobye wa Timhaka ta Xikaya, Malusi Gigaba, ku va a nga landzelelanga mfanelo ya yena ya Vumbiwa yo tirhisana na Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko(OPP).



Leswi a kuri endzhaku ka loko Nkul. Gigaba a tsandzekile ku tirhisana na ndzavisiso hi OPP eka ku ehleketeleriwa leswaku u rhumela swiluva eka nsati wa yena hi mali ya Mfumo na leswaku u hakerile mathikithi ya swihahampfhuka na ku rhentela vanhu vo hlaya mimovha hi minkarhi yo tala.



Hi ku landza ndzavisiso, Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushwana u bumabumerile eka Xipikara leswaku xi teka magoza lawa ya nga fanela ku vona leswaku ku tsandzeka ka Nkul. Gigaba ku tirhisana swa hlamuseriwa.



Loko ndzavisiso wu kumile leswaku tirhiselo ra mali leri nga endliwa hi Hofisi ya Gigaba mayelana na swiluva leswi nga rhumeriwa nsati wa yena ari nga ri kahle, a ri pfumala mihandzu, na kuva ri tlhela ri morosa, wu kombisile leswaku ku ehleketeleriwa mayelana na switirhisiwa swa tendzo leswi nga endliwa hi Hofisi ya Xandla xa Holobye a swi kumekanga.



Gqweta. Mushwana u yile emahlweni a bumabumela leswaku Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo, Mavuso Msimang, a antswisa mintolovelo yo lawula timali swa Hofisi ya Nku. Gigaba.



Palamende yi kambisisa ku simekiwa ka swibumabumelo swa NERSA eka ku 'kavanyetiwa ka gezi'



Komiti ya Xiphotifoliyo ya Palamende leyi ngana vutihlamuleri bya eneji yi fanele yi kambisisa na ku vika nkarhi na nkarhi eka ku simekiwa hi ndlela leyi pfunaka ka swibumabumelo leswi nga endliwa hi Vulawuri bya Eneji bya SA (NERSA) hi Mudyaxihi 2008 hi ku landza ndzavisiso wa ku kayivela ka gezi.



Hi ku bumabumela goza ro lulamisa hi ku landza ndzavisiso wo sungula wa gingiriko ra yona n'winyi eka timhaka ta ku kayivela ka gezi na ku tsandzeka ka ndzilo hikwalaho ka ku kavanyetiwa ka ndzilo ,hi ntirhiso wa ndzilo wa mfumo, ku nga Eskom, Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushwana u susumetile xipikara xa Huvo ya Rixaka ku teka magoza hi ndlela leyi.



Xiphemu xikulukumba xa Afrika Dzonga xi tokotile ku kayivela ka gezi na ku tsandzeka ka ndzilo hikwalaho ka ku kavanyetiwa ka gezi ku suka Hukuri 2007 ku fikela Sunguti 2008.



"Minxiyanxiyo na mahetelelo leswi nga endliwa ku suka eka vulavisisi a kuri leswaku a kurina ku hlwerisiwa hi xiphemu xa mfumo ku antswisa xiyimo xo endla ndzilo hi Eskom hi nkarhi na leswaku ku kombela ku rivaleriwa eka vanhu swi nyikiwile hi ku tikeriwa loku nga vangiwa hi ku kavanyetiwa ka gezi" ku vula Gqweta. Mushwana.



U ngetelerile leswaku NERSA, tanihi mulawuri na ejente yo bohelela ya rimba ra vulawuri leri nga nyikiwa hi Nawu wa Vulawuri bya Gezi, 2006, yi na matimba na mpfumelelo wo vona leswaku swibumabumelo leswi nga endliwa eka xiviko xa yona swa simekiwa na swona Eskom yi fanele yi landzelela swipimelo swa yona swa layisense na vukona lebyi nga fanela bya Nawu.









<fn>DAC-NLS.PPMessage.2009-11-17.ts.txt</fn>
Mahungu ku suka eka Musirhelela Vaakatiko

I mhaka leyi tivekeka sweswi leswaku tiko ra hina, ku fana na yan'wana emisaveni hinkwayo, ri le ka nkarhi wa ku tikeriwa swinene hi tlhelo ra swa ikhonomi. Nkarhi wa ku tikeriwa ka tiko i rito lerintshwa leri tivekaka ngopfu sweswi na hi ndlela yin'we kumbe yin'wana hinkwerhu ha khumbhiwa hi xihumelelo lexi.

Tanihi loko hi ya emahlweni hi hlupheka hi mpfilumpfilu lowu wa ikhonomi, lowu lavaka leswaku hi va hi hlayisekile hi tlhelo ra swa mali, hofisi ya mina yi ya emahlweni yi tirhana na swivilelo swa mali ya mpfuneto ya vanhu lavakulu leyi nga yimisiwa. Vapfuniwa va mali leyi ya mpfuneto i vaaki lavakulu, lava nga exikarhi ka mintlawa leyi pfumalaka vusirheleri etikweni ra hina naswona va tshamaka va hanya evuswetini.

Nandzu wun'wana wa mali ya mpfuneto leyi nga yimisiwa hi lowu wa Vho Mphephu lava ngana vukhale bya malembe ya 86 va le ka xifundzhankulu xa Limpopo , lava mali ya vona ya mpfuneto yi nga yimisiwa ku ringana malembe manharhu hi ku ehleketeleriwa ku va va tirhisa nomboro ya pasi yo fana naya munhu un'wana wa le ka Xifundzhankulu xa Free State.

Hi ku landza ku nghenelela ka hofisi ya mina, mali ya mpfuneto ya phenxeni ya Vho Mphephu yi tlheriseriwile endzhaku naswona va kumile mali ya nhlengo wa nsalo hi xitalo. Ndzi tlhele ndzi ya emahlweni ndzi bumabumela leswaku Ejensi ya Vuhlayiseki bya Vanhu ya Afrika Dzonga, eLimpopo, yi thola ntlawa wo tirha ku lavisisa mhaka ya mali ya mpfuneto leyi nga yimisiwa, hikwalaho ka ku ehleketeleriwa ku vanhu va avelana tinomboro ta mapasi to fana tanihi leswi swi langutekaka swi ri xiphiqo lexi tshamaka xi karhi xi humelela. Ku simekiwa ka swibumabumelo leswi ku ta kambisisiwa.

Loko mfumo wu endlile mafambiselo ya kahle mayelana na vukona bya tindlu ta nxavo wa le hansi eka lava nga evuswetini eka malembe layo tala, ka ha rina mintlhontlho eka xiyimo xexo. Hofisi ya mina sweswi yi lavisisile xivilelo hi vatshami va le ka Xiyenge xa R na S eLebowakgomo, ehenhla ka Ndzawulo ya Mfumo wa Miganga na Tindlu ya le Limpopo, hi ku tsandzeka ku aka na ku heta tindlu ta RDP ta vaaki.

Swibumabumelo ku suka eka hofisi ya mina a swiri leswaku Ndzawulo yi fanele yi aka na ku hetisa tindlu ta vapfuniwa hinkwavo lava swikombelo swa vona swi nga nyikiwa mpfumelelo. Hi ku ngetelela, mintsengo ya swipfuno leyi sweswi yi nga kona yi fanele yi tirhisiwa ku pfuna vamangali tanihi leswi minxavo ya minchumu yo aka yi nga tlakuka hi malembe.

Ku vika vugevenga swi ta vanga leswaku vaakatiko va hlayiseka loko hofisi ya mina yi lavisisile xivilelo hi munhu loyi a tivisaka maphorisa ehenhla ka Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS) hi ku tsandzeka ku xixima leswi va nga tiboha ku hakela R75 endzhaku ka ku nyika mahungu laya nga yisa eka ku khomiwa na ku bohiwa eka nandzu wa phangha. Endzhaku ka ndzavisiso lowu, ndzi bumabumerile leswaku SAPS yi hakela mumangali hakelo hinkwayo hi xitalo tanihi leswi yi nga tshembhisiwa na leswaku nkarhi lowu taka, SAPS yi xixima ku hakela tihakelo laha switshembhiso swi nga endliwa.

U komberiwa kuta emahlweni na swivilelo swa wena, hofisi ya mina yi le ka tindhawu to hambana hambana ta tiko naswona hi tlhela hi vana nomboro ya mahala, 0800 11 20 40 leyi u nga yi tirhisaka ku endla swivilelo. Hi langutele kuva na vuxaka bya ntirhisano na wena ku tiyisisa vumbiwa bya hina bya xidimokirasi.



Ku kondza nkarhi lowu landzelaka



Gqweta ML Mushwana





<fn>DAC-NLS.Propaganda.2009-11-17.ts.txt</fn>
Musirhelela Vaakatiko a basisa ndzawulo eka propaganda ya nhlangano wa tipolitiki

Ku ehleketeleriwa ka leswaku mali ya mfumo yi tirhisiwile hi Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vanhu ya le Gauteng ku yisa emahlweni ajenda ya swa tipolitiki ya nhlangano a swi kumekanga, ndzavisiso hi Hofisi ya Musirhelela Vaakatiko wu swi humesa.

OPP yi lavisisile mhaka laha Xirho xa Palamende xi nga vilela leswaku rheferense ya African National Congress (ANC) eka MEC loyi anga hundza, mbulavulo wa mpimanyeto wa Kgaogelo Lekgoro a wu nga ri kahle na ku va wu nga ri enawini. Nkandziyiso wa mbulavulo lowu nga hleriwa wu hangalasiwile tanihi xinavetisi eka phephahungu.

Mumangali u landzurile leswaku xinavetisi xi nyikiwile mali hi propaganda ya nhlangano wa swa tipolitiki leyi nga hakeriwa hi mali ya mfumo.

Hambiswiritano, ndzavisiso wu tumbuluxile leswaku " a swi nga ri swa ntolovelo kumbe a swi nga ri kahle" ku va tinhloko ta swa tipolitiki ta tindzawulo ku hundzisela mavonelo ya vona ya mfikelelo wa nhlangano wa swa tipolitiki lowu va wu yimelaka, loko va hlamusela tipalamende ta swifundzhankulu eka timhaka leti tsakisaka vanhu..

"Ndzawulo ya boheleriwa hi Vumbiwa ku tivisa vanhu hi matirhelo ya mintirho ya yona na leswaku mali ya mfumo leyi nga phakeriwa eka yona yi tirhisiwile njhani, " Xiviko xa OPP lexi landzelaka ndzavisiso xi kombisile .

"Tirhiselo ra mali leri nga humelela eka ku veka xinavetisi eka phephahungu ku tivisa vanhu hi ta leswi nga endzeni ka mbulavulo wa MEC, a swi nge tekiwi tanihi leswi nga hava mpfumelelo kumbe leswi nga riki swa ntolovelo'

Musirhelela Vaakatiko u kumile leswaku mali leyi nga tirhisiwa mayelana na xinavetisi a yi endliwanga leswaku yi tsandzeka ku fikelela swikongomelo naswona swi nge tekiwi tanihi leswi nga hava mihandzu na ku morosa.

<fn>DAC-NLS.SAPReward.2009-11-17.ts.txt</fn>
Maphorisa ya fanele ya hakela muviki wa mahungu tanihi leswi a tshembhisiweke-- Mushwana

Musirhelela Vaakatiko Lawrence Mushwana u susumetile Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS) ku hakela muviki wa mahungu, hakelo leyi nga tshembhisiwa yo ringanaR75,00 loyi a nga pfuna maphorisa na Xiyenge xa Vuchuchisi xa Rixaka (NPA) ku lulamisa xiphiqo xa nandzu wo phangha..

Endzahku ka ku fambisa ndzavisiso hi mhaka leyi, Gqweta. Mushwana u susumetile SAPS ku yima ku endla switshembhiso leswi yi nga koteki ku swi fikelela eka vaviki va timhaka tanihi leswi swi vangaka leswaku vanhu vava na mavonelo yo biha hi vito ra yona. " Mahanyelo lawa ya tisa xivumbeko xa yona (SAPS) eka xiyimo xo ka xi nga ri kahle, "a vula".

Mumangali u vonanile na OPP hi 2007, malembe ,manharhu endzhaku ka loko nandzu wu hetisiwile, a ehleketelela leswaku SAPS eGauteng yi tsandzekile ku n'wi hakela hakelo ya yena.

Maphorisa ya tshembhisile hakelo eka un'wana na un'wana loyi a nga ta va pfuna hinkwavo na xiyenge xa NPA ku khoma vaehleketeleriwa na ku hlayisa vabohiwa eka nandzu, leswi nga katsa khexe leyi ayi karhi yi fambisiwa, ku dlaya na ku ringeta ku dlaya. . Mumangali u tlhele a nyika vumbhoni ekhoto hi nkarhi walowo.

Hakelo yi hakeriwile eka SAPS hi xiyenge xa Vuhlayiseki bya Khulani, hambileswi xitshembhiso a xi endliwile hi maphorisa ematsahan'weni ya khamphani ya vuhlayiseki.

Mumangali u vekiwile ehansi ka nongonoko wo sirhelela timbhoni . Hi nkarhi wa ndzavisiso, OPP yi kumile leswaku i swa ntiyiso mumangali u nyikile swirho swa maphorisa mahungu lawa ya nga yisa eka ku khomiwa na ku bohiwa ka vaehleketeleriwa eka nandzu wo phangha..

Ku yile emahlweni ku kumiwa leswaku SAPS yi tsandzekile ku hakela mumangali hakelo leyi nga vuriwa.

Gqweta. Mushwana u yisile swiviko swa leswi anga swi kuma na swibumabumelo eka Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri (sweswi swi vuriwaka Maphorisa) Nathi Mthethwa na Mukhomixinara wa le Gauteng wa Maphorisa Perumal Naidoo.



<fn>DAC-NLS.TurnAroundAgreement.2009-03.ts.txt</fn>










NTWANANO WO ANTSWISA MATIRHELO





NGHENELERIWEKE HI NA LE XIKARHI KA:



NDZAWULO YA TIMHAKA TA XIKAYA

(DHA)



NA



PUBLIC SERVANTS ASSOCIATION

[PSA]

NA

NHLANGANO WA VATIRHI WA

[NEHAWU]



TANIHI MINHLANGANO EKA FORAMU YA VUTIHLANGANISI YO ANTSWISA MATIRHELO







VUNDZENI



MANGHENELO

TINHLAMUSELO

MBALANGO NA XIKONGOMELO XA NTWANANO

XIKOPU XA MATIRHELO

KHODI YA MATIKHOMELO

MILAWU YO RHURHA NA SWIKONGOMELO

MAHLELELO YA VUSWIKOTI

KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA A

KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA B

MALULAMISELO YA VATIRHI LAVA FANELEKE KU TIRHA

PHANELE YA MATHOLELO

SWIKONGOMELO SWA MATHOLELO

KU GANGISA VATIRHI

VULETERI NA NHLUVUKISO

MAFAMBISELO YA MATIRHELO

VUHLANGANISI

SIKU RA MASUNGULO NA NKARHI WA NTWANANO LOWU

XIBOHO XA NKWETLEMBETANO







MANGHENELO

Minhlangano yi nghena eka Ntwanano lowu wo Antswisa matirhelo hi nkarhi eka matimu ya tiko ra hina loko ntlhontlho wa mafambiselo ya ndlela ya macincelo eka Ndzawulo ya Xikaya wu fikile. I nkarhi lowu minhlangano yi langutanaka na yo aka na ku cinca DHA ya sweswi yi va Ndzawulo ya Xikaya leyintshwa ku antswisa ku fikeleleka, vuenti, switirhisiwa, ndlela yo pfuna, vuswikoti na nkoka wa mphakelo wa mintirho ku ya hi mintirho leyi tirhiwaka hi DHA, loko hi nkarhi lowu fanaka ku ndlandlamuxa mintirho na ku antswisa matirhelo, vuleteri na nhluvukiso wa vatirhi, nkoka na nhlayiseko wa mintirho ya vatirhi va DHA leswi swi nga na nkoka eka ka ku cinca DHA hi ndlela yo humelela.

Minhlangano yi amukela leswaku yi avelana ku tinyiketela ko fana eka ku tsakela loku nga anama ka ku tirhela swilaveko swa nhluvuko swa tiko na Rixaka ra Afrika Dzonga. Yi ya emahlweni yi pfumela leswaku Vumbiwa byi hlayisa timfanelo ta vanhu hinkwavo eka Riphabliki na ku tiyisisa mikhuva ya xidemokrasi ya xindzhuti xa ximunhu, ndzingano na ntshuxeko. Vumbiwa byi veka vatirhi ntirho eka Mfumo ku xixima, tlakusa na ku fikelela timfanelo hinkwato tanihi leswi ti kumekaka eka Nawumbisi wa Timfanelo.

Minhlangano hi ku kongomisa yi tsala ku tinyiketela ka yona eka mphakelo lowu pfunaka wa mintirho ya mfumo eka DHA, na ku vona leswaku vukorhokeri lebyi bohaka byi phakeriwa vaakatiko na vatirhisi ku ya hi mintirho leyi tirhiwaka hi DHA, na mafambiselo ya kahle ya mfumo na ku tirhisiwa ka switirhisiwa hi ndlela ya kahle. Engetela mphakelo wa mintirho ku ya hi milawu ya mafambiselo ya mfumo leyi nga hlayisiwa eka Vumbiwa na Pholisi ya Batho Pele. Hi ku engetela, minhlangano yi tsala ku tinyiketela ka yona ku tumbuluxa ndzhavuko wa mfumo lowu sirheleriweke eka DHA leyi nga tinyiketela eka mafambiselo ya mfumo lamanene, na ku landzelela nawu wa milawu na khodi ya matikhomelo na ku tlakusa mintolovelo leyi pfunaka ku hlayisa na ku sivela vumbabva na mafambiselo yo ka ya nga ri kahle.

Minhlangano eka ntwanano wo antswisa matirhelo ya hlambanya na ku tinyiketela ku xixima hi marito na ku tirhelana, na ku hanya hi moya na papila ra ntwanano lowu wu nga ta fuma swikongomelo, milawu na maendlelo eka mafambiselo ya endlelo ro cinca ku aka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya leyintshwa.



TINHLAMUSELO

"Xiyenge xa swivandla swa A i swivandla leswi nga eka tilevhele ta 9 ku fika eka 12 eka xivumbeko lexintshwa.

"Xiyenge xa swivandla swa B i swivandla leswi nga eka tilevhele ta 8 ku ya ehansi eka xivumbeko lexintshwa, kambe a ti katsi swivandla leswi welaka eka xiyenge xa A.

"Vuswikoti" swi vula nkatsakanyo wa vutivi, vutshila, mahanyelo na vuswikoti lebyi munhu a nga byi tirhisaka entirhweni, leswi kombisaka vuswikoti bya munhu ku fikelela swilaveko swa xivandla xo karhi.

"Vumbiwa" swi vula Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga Nawu wa 108 wa 1996, tanihi leswi wu nga hundzuluxiwa.

"DG" swi vula Mulawuri-Jenerali wa DHA kumbe murhumiwa wa yena.[1]

"DHA" swi vula Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.

"Muthori " swi vula DHA.

"Mutirhi" swi vula munhu un'wana na un'wana ku nga ri munyiki wa tikontiraka loyi a tilawulaka loyi :

a tirhaka eka mfumo na loyi a kumaka kumbe loyi a nga na mfanelo yo kuma hakelo yin'wana na yin'wana na;

hi ndlela yin'wana na yin'wana a pfunaka eka ku yisa emahlweni kumbe ku fambisa bindzu ra DHA;

"GPSSBC" swi vula General Public Service Sector Bargaining Council.

"HR" swi vula hofisi ya mulawuri-nkulu ya DHA ya Xiyenge xo Thola.

"LRA" swi vula Nawu wa Vuxaka bya le Ntirhweni wa 66 wa 1995, tanihi leswi wu nga cinciwa.

"Ku rhurha " swi vula maendlelo yo veka vatirhi vatirhi ku suka eka xivandla xa ntirho leyi va nga eka yona eka xivumbeko xa vandla lexa khale ku ya eka yin'wana eka xivumbeko xa vandla lexintshwa.

"NEHAWU" swi vula National Education Health and Allied Workers' Union, nhlangano wa vatirhi lowu rhijisitariweke.

"Ku nyika ntirho " swi vula ku nyika ntirho mutirhi loyi a nga kona eka xivandla eka xivumbeko lexintshwa.

"PSA" swi vula Public Service Association, nhlangano wa vatirhi lowu rhijisitariweke.

"Ntwanano wo Antswisa Matirhelo" kumbe "Ntwanano " swi vula ntwanano lowu wa nhlengelo.

"TCF" swi vula Foramu yo Antswisa Vutihlanganisi.

"Mutirhi loyi a nga vekiwangiki" kumbe "mutirhi loyi a faneleke ku tirha" swi vula mutirhi loyi a nga si vekiwaka eka xivumbeko lexintshwa xa vandla.



3. MBALANGO NA XIKONGOMELO XA NTWANANO

3.1 Mfumo wa Afrika Dzonga wu tinyiketele eka ku nyika matimba eka vanhu va wona ku sukela emasunguleni ku fika emakumu ya masiku ya vona hi matsalwa lawa ya nga lulama, na hi ku seketela ku kula na nhluvuko hi ku endla leswaku vanhu lava nga na vutshila, vapfhumba na vavekisi va nghenisa xiave eka ikhonomi ya hina.

3.2 DHA yi nyika mintirho yo tala yo hambana etikweni hinkwaro. Xikombiso, hikwalaho ka vukona bya mintsariso ya ku velekiwa na tipasi, ndzawulo, yi endla leswaku vanhu va kota ku fikelela eka vukorhokeri bya nkoka bya mfumo. Yi tlhela yi nyika matsalwa lawa ya faneleke eka vaendzi lava lavaka ku endla bindzu etikweni leri na swona yi tlhela yi kondletela vuhlapfa bya vanhu lava kalaka/pfumalaka vutshila etikweni. Ku pfumaleka ka vutshila lebyi swi kombisiwa tanihi xirhalanganyi ra nkoka ro tlakusa ntshovelo na ku kula ka ikhonomi. Eka hinkwaswo, DHA yi teka xiyimo xa nkoka eka ku nyika ku fikelela eka mintirho ya mfumo na ku seketela ku kula ka ikhonomi etikweni leri. Leswi swi vula leswaku yi fanele yi va na xiyimo xo phakela mintirho leyi hi ndlela ya vuswikoti na hi ndlela leyi pfunaka, hi ku seketela Pfhumba ra Afrika Dzonga ro Hatlisisa no Avelana Rifuwo (ASGI-SA) na Pfhumba ro Hlanganela eka ku Kuma Vuswikoti bya Nkoka(JIPSA).

3.3 Kuva na swikongomelo leswi hinkwaswo emiehleketweni, mfumo wu vekile switirhisiwa leswi nga na nkoka eka ku hetisisa ku cinca wa DHA ku Aka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya leyintshwa ku kota ku vona leswaku Ndzawulo yi phakela vanhu hi ndlela ya xinghana, yo pfumala vumbabva na mintirho ya vuswikoti eka vatirhisi va yona hinkwavo hi ndlela ya mikhuva leyinene na milawu leyi nga andlariwa eka xiyenge xa 195 (1) xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga.

3.4 Endlelo ro Antswisa Matirhelo ri ta ringeta ku fikelela leswi hi, exikarhi ka swin'wana swilo:

3.4.1 antswisa maendlelo ya matirhelo ya ndzawulo;

3.4.2 ku antswisa ku longoloxa swivumbeko swa yona eka mintirho ya yona;

3.4.3 antswisa switirhisiwa swa ndzawulo;

3.4.4 ku engetela hi kutsongo ku tatisa vatirhi va yona ku nyika mintirho ya mfumo leyi nga na vuswikoti na leyi pfunaka; na

3.4.3 antswisa na ku hluvukisa vuswikoti bya vatirhi va yona hinkwavo ku katsa na ngopfu ngopfu vatirhi lava nga eka xiyimo xa vufambisi.

3.5 Ku pfuna na vuswikoti bya vatirhi va DHA swi ta antswisiwa hikwalaho ka , exikarhi ka swin'wana:

3.5.1 vuleteri, nhluvukiso na ku tiyisa vatirhi matimba; na

3.5.2 vona leswaku vanhu lava nga na vuswikoti lebyi nga lulama va kuma vutshila lebyi nga lulama na vuswikoti va hangalasiwa eka swiyimo leswi nga lulama.

3.5.3 vona leswaku vanhu lava nga na vuswikoti lebyi lulameke va kuma vutshila lebyi nga lulama na vuswikoti ku va swi hluvukisiwa laha swi pfumalekaka hi nkarhi lowu nga ta kumisisiwa hi DHA hi ku tihlanganisa na mutirhi na/kumbe nhlangano wa yena.

3.6 Swikongomelo swa Ntwanano lowu wo antswisa matirhelo i ku fikelela exikarhi ka swin'wana,

3.6.1 maendlelo ya ku rhurhisa vatirhi lava nga thoriwa eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi eka tixivandla xa ntirho eka xivumbeko xa vandla lexintshwa leswaku ku ta fikeleriwa swikongomelo swa Endlelo ro Antswisa Matirhelo tanihi leswi swi kumekaka eka ntwanano lowu.

3.6.2 mintolovelo, maendlelo, na mafambiselo lama fambisaka ku endliwa ka Endlelo ro Antswisa Matirhelo ehenhla ka vatirhi, ku katsa minongonoko ya vuleteri na nhluvukiso na nsirhelelo wa ntirho na ntiyisiso wo sirhelela miholo.

3.6.3 ku vona leswaku ku hava munhu loyi a nga thoriwa hi DHA loyi a nga ta hungutiwa hikwalaho ka Endlelo ro Antswisa Matirhelo.



4. XIKOPU XA MATIRHELO.

4.1 Ntwanano lowu wu tirha eka vatirhi lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 kuya ehansi.

4.2 Ntwanano lowu wu bohelela :

4.2.1 muthori;

4.2.2 minhlangano ya vatirhi leyi nga sayina eka Ntwanano lowu na vatirhi hinkwavo lava welaka ehansi ka xikopu lexi nga tsarisiwa xa GPSSBC lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi.

4.2.3 Hi ku landza xiyenge xa 23 (1) (d) xa LRA, vatirhi hinkwavo lavan'wana va muthori lava nga riki swirho swa nhlangano wa vatirhi lowu nga tsarisiwa lowu nga nhlangano eka Ntwanano lowu na swona lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi.[1]



5. KHODI YA MATIKHOMELO

5.1 Minhlangano yi fanele yi landzelela mimpimo leyi landzelaka ya matikhomelo eka maendlelo hinkwawo yo antswisa na ku nyika ntirho.

5.2 Ku fika laha, DHA, minhlangano ya vatirhi eka ntwanano lowu, swirho swa yona na vatirhi va DHA va fanele va, hi ku engetela eka swiboho swa vona swa nawu swa ntolovelo:

5.2.1 Landzelela milawu, swiletelo na maendlelo lawa ya nga kona eka ntwanano lowu.

5.2.2 Hangalasa mahungu hinkwawo lama nga na timhaka ku nga ri ku bvumba.

5.2.3 Phikelela ku fikelela mintwanano hi ku angarhela laha swiboho swi laveka vatirhika.

5.2.4 Tirha hi ku tsakela ka DHA, vatirhi va yona na swiboho swa yona swa mphakelo wa mintirho.

5.2.5 Tirha hi ndlela yo xixima na xichavo ehenhla ka un'wana na un'wana.

5.2.6 Ku ya hi xiyenge xa 16 xa LRA, u nga paluxi mahungu ya xihundla.

5.2.7 Kombisa ku tsakela/navela ka vona, ku tinyiketela eka na nhlohletelo wo aka DHA leyintshwa.

5.2.8 Nyika xitiviso lexi nga ringanela xa ku tsandzeka ka vona ku nghenela nhlengeletano kumbe ku fikelela minkarhi yo hetelela, na swona va ta papalata ku endla sweswo laha swi kotekaka ku papalateka.

5.2.9 Paluxa emahlweni ku hambana ka miehleketo hinkwako na ku tihumesa laha ku nga na kumbe laha ku nga vaka na ku kwetlembetana eka ku tsakela.



6. MILAWU NA SWIKONGOMELO SWO RHURHA

Maendlelo yo antswisa na yo rhurha ya ta leteriwa hi, exikarhi ka swin'wana, hi swikongomelo leswi landzelaka na milawu.

6.1 Ku tiyisisa mphakelo wa vukorhokeri a wu kavanyetiwi na ku va wu lulamile hi nkarhi wo antswisa na ku rhurhisa na ku kombisa vatirhi xivumbeko xa vandla lexintshwa.

6.2 Ku kondletela ku tirha ku antswa ka vatirhi na ku engetela nhluvuko wa swiyimo swa vona.

6.3 Ku tirha kahle, hi ndlela ya ntiyelo na ku ringanela.

6.4 Ku nyika maendlelo ya kahle na ku kala vuciva lawa ya hungutiwa swikoxo na minkanetano na ku nyika ku kholwa eka vatirhi hi laha swi kotekaka ha kona hi xihatla.

6.5 Ku endla vuhlanganisi na vatirhi nkarhi na nkarhi ku hunguta ku chava na ku ka va nga ti tshembhi na ku hlohletela ku nghenisa xandla hi ku angarhela eka maendlelo.

6.6 Ku sungula ku tirha eka nhluvukiso wa vutshila wa DHA na swikongomelo swa ndzingano wa matholele na tipulani, na ku swi xaxameta laha swi nga fanela.

6.7 Ku nyika ntirho eka xiyimo xo sungula na ku fambisa ku rhurha ka vatirhi lava nga kona hi ndlela ya kahle na hi laha swi kotekaka ha kona.

6.8 Ku nyika maendlelo laha DHA yi nga ta va na ntshuxeko wo veka vatirhi munhu kun'wana na kun'wana eka Ndzawulo hi ku tihlanganisa na munhu yoloye kumbe nhlangano wa yena wa vatirhi ku ya hi swilaveko swa matirhelo swa DHA.

6.9 Mutirhi a nge vekiwi eka xiyenge lexi nga ehansi ka lexi a nga eka xona sweswi.

6.10 Ntshamiseko wa vumbirhi wu ta endliwa ku ya hi tipholisi leti nga kona ta ntshamiseko wa vumbirhi na maendlelo eka Mfumo.

6.11 Ku rhurha swi ta endliwa ku ya hi phurofayili ya mutirhi ya vutshila na ku tekela enhlokweni milawu ya le kusuhi leyi fambelanaka.

6.12 Nyika nhlamuselo eka nawu wo tlakusa ntirhisano eka DHA na ku avelana vutivi hi, exikarhi ka swilo swin'wana, ku olova loko ku katsiwa vatirhi eka tindhawu tin'wana laha va nga ta khoma vutshila kumbe ku byi kuma hi nkarhi lowu nga ringanela.

6.13 Ku bohelela nawu lowu wu nga fanela eka ku tirha na swona swiyimo swo hundzisela swa nkarhi nyana a swi na mfanelo yo yisa eka ku thoriwa ka nkarhi hinkwawo eka swivandla leswi nga eka xivumbeko lexintshwa.

6.14 Ku vona leswaku switirhisiwa leswi nga ringanela swa nyikiwa leswaku ntwanano lowu wu ta tirhisiwa hi ndlela ya vuswikoti.

6.15 Ku tiyisisa mphakelo wa mintirho lowu nga antswisiwa.



7. MAHLELELO YA VUSWIKOTI

7.1 Vatirhi hinkwavo lava eka swivandla leswi nga eka tilevhele ta 12 na 9 eka xivumbeko lexa khale va fanele va endleriwa mahlelelo ya vuswikoti hi huvo leyi nga nyikiwa mpfumelelo na swona va ta laveka vatirhi ku nghenela eka ku vutisiwa swivutiso swa vuswikoti.

7.2 Mbuyelo wa mahlelelo ya vuswikoti wu ta tirhisiwa tanihi xitirhisiwa xo tumbuluxa vuleteri na swilaveko swa nhluvuko swa mutirhi.

7.3 Ku ya hi vaendli va swikombelo swa xivandla xin'wana na xin'wana kumbe swivandla swa mintirho swintshwa ku ya hi swivandla swa mintirho swa xiyenge xa A, i xilaveko eka muendli wa xikombelo ku va a endleriwa mahlelelo ya vuswikoti hi huvo leyi nga voniwa kumbe leyi nga nyikiwa mpfumelelo na swona muendli wa xikombelo u ta laveka vatirhi ku nghenela eka ku vutisiwa swivutiso swa vuswikoti.







8. KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA A

8.1 Eka xiyimo laha vundzeni ka ntirho wa xivandla xa ntirho swi cincile, ku ri hikwolomu ka 50% kumbe ku tlula, xivandla xa ntirho yi ta tekiwa yi ri xivandla xa ntirho leyintshwa na swona milawu leyi laveka vatirhika eka swivandla leswintshwa yi ta tirhisiwa.

8.2 Eka xiyimo laha ntolovetiso wa mahlelelo ya ntirho wu hlamuselaka xiyenge xa xivandla xa ntirho hi ndlela yo hambana, tipholisi leti nga kona na maendlelo eka Mfumo swi ta tirhisiwa.

8.3 Mutirhi wa xivandla xa ntirho leyi nga cinca na swona loyi a nga ringanelangiki eka xivandla leyintshwa u ta vekiwa eka xivandla leyi nga eka xiyenge xo fana eka Ndzawulo.

8.4 Ku rhurhisa vatirhi hinkwavo ku suka eka xivumbeko lexa khale ku ya eka xivumbeko lexintshwa swi ta tiyisisiwa hi ku tsala hi DHA.

8.5 Eka xiyimo laha swivandla swa mintirho swintsongo swi nga kona eka xivumbeko lexintshwa tanihi loko swi fananisiwa xivumbeko xa khale, mahlelelo ya vuswikoti xikan'we na mpimo lowu faneleke lowu wu nga ta bohiwa hi DHA hi ku tihlanganisa na minhlangano ya vatirhi swi ta tirhisiwa tanihi nawu wo hlawula ku kumisisa ku nyika ntirho. DHA yi ta nghena eka minkanerisano na minhlangano ya vatirhi eka TFC laha mpimo lowu nga vuriwa wu cincaka swipimelo swa mintirho ya vatirhi.

8.6 DHA yi ta va na ntshuxeko wo veka vatirhi mutirhi kun'wana na kun'wana eka Ndzawulo ku ya hi swilaveko swa yona swa matirhelo endzhaku ka ku tihlanganisa na mutirhi hi yexe kumbe na nhlangano wa yena wa vatirhi. Loko ku ala ka munhu yoloye ku nga ringanelanga, DHA yi ta lava mindzulamiso leyi nga fanela eka ku navela ka yona ku pfuna.



9. KU RHURHA KU YA HI SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA B

Ku ya hi swivandla swa mintirho swa xiyenge xa B, vukona bya xivulwana xa 6 laha henhla byi ta tirhisiwa byi hlayisekile eka mahlelelo ya vuswikoti, leswi swi nga ta va swi nga fanelanga.



10. MALULAMISELO YA VATIRHI LAVA FANELEKE KU TIRHA

10.1 Ku pfuna vatirhi lava faneleke ku tirha

10.1.1 Ku pfuna na minhlangano yo rherha swi fanele swi endliwa ku ya hi vatirhi lava faneleke ku tirha hi xikongomelo xo:

(a) vona leswaku swiboho leswi nga tivisiwa swi nga tekiwa mayelana na ku koteka ka tindlela to veka vatirhi na ku nyika ra vumbirhi vutshila; na

(b) ku nyika ntirho erivaleni na ku pfuna eka vatirhi lava va faneleke ku tirha,

10.1.2 DHA yi ta vona leswaku ku na vuhlanganisi lebyi yaka emahlweni eka vatirhi lava va faneleke ku tirha mayelana na leswi nga tumbuluka eka maendlelo yo rhurha.

10.1.3 Leswi nga languteriwa, swivilelo kumbe timhaka tin'wana na tin'wana leti khumbhaka vatirhi lava va faneleke ku tirha swi fanele swi fambisiwa hikwalaho ka vuhlanganisi bya kahle, bya ntolovelo na ku pfuleka.



11. PHANELE YO VEKA VATIRHI

11.1 Phanele yo veka vatirhi yi ta tumbuluxiwa ku kota ku langutisa hi xitalo ku simekiwa ka maendlelo yo rhurha.

11.2 Xivumbeko xa Phanele

11.2.1 DG u thola ntlhanu wa vatirhi va DHA, un'we wa vona u ta va mutshami wa xitulu wa Phanele yo Veka vatirhi. Hi ku engetela TFC yi ta hlawula xandla xa mutshami wa xitulu.

11.3 Valanguteri

11.3.1 Yin'wana na yin'wana ya minhlangano ya vatirhi eka Ntwanano lowu yi ta thola valanguteri vambirhi eka Phanele.

11.4 Matimba na mintirho ya Phanele

Matimba na mintirho ya Phanele hi leswi landzelaka:

11.4.1 Ku tekela enhlokweni na ku teka xiboho eka timhaka hinkwato mayelana na ku rhurha ka vatirhi ku suka eka xivumbeko lexa khale ku ya eka xivumbeko lexintshwa.

11.4.2 Ku rhamba munhu un'wana na un'wana ku nghenela tinhlengeletano ta Phanele kumbe ku pfuna Phanele eka ku tirha mintirho ya yona, minxavo leyi loko, loko swi fanerile, yi nga ta endliwa hi DHA.

11.4.3 Ku endla vuhlanganisi eka swiboho hinkwaswo swo rhurha leswi nga tekiwa hi Phanele kumbe DG kumbe murhumiwa loyi a nga nyikiwa pfumelelo eka vatirhi lava khumbhekaka.

11.4.4 Ku lavisisa, na ku vika eka DG kumbe murhumiwa loyi a nga nyikiwa mpfumelelo eka mhaka yin'wana na yin'wana mayelana na maendlelo yo rhurha.

11.4.5 Ku langutisa hi xitalo na ku vona leswaku ku tirhisiwa kahle na hi ndlela leyi nga na ntiyelo maendlelo yo rhurha tanihi leswi swi nga vuriwa hi Ntwanano lowu.

11.4.6 Ku vona leswaku maendlelo yo rhurha ya hetisisiwa na ku sayiniwa.



11.5 Tinhlengeletano na Mafambiselo ya Phanele

11.5.1 Phanele yi ta hlangana loko yi twananile, na nkarhi wolowo loko mutshami wa xitulu a vona swi fanerile.

11.5.2 Swilaveko swa nhlayo leyi nga pimiwa ya Phanele i 50% ku katsa na un'we wa swirho swa Phanele.

11.6 Xitiviso xa tinhlengeletano ta Phanele

11.6.1 Mutshami wa xitulu wa Phanele u ta va na vutihlamuleri byo rhamba tinhlengeletano ta Phanele.

11.6.2 Handle ka loko ku twananiwile, switiviso swa nhlengeletano yin'wana na yin'wana, leswi nga ta katsa vuxokoxoko bya ndhawu, nkarhi, siku, ajenda, na mahungu yan'wana na yan'wana yo seketela lama nga fanela kumbe matsalwa, swi fanele swi hundziseriwa eka xirho xin'wana na xin'wana xa Phanele kumbe vanhu van'wana na van'wana lava lavekaka kumbe lava nga na mfanelo yo nghenela nhlengeletano, ku nga si hela masiku mambirhi ya ntirho ku nga si fika siku leri nga kunguhatiwa ra nhlengeletano.

11.7 Makanelwa/timinetse ta tinhlengeletano ta Phanele

11.7.1 Mutshami wa xitulu wa Phanele u fanele a vona leswaku timinetse/makanelwa, tikhopi ta swiviko hinkwato na switiviwa swin'wana leswi nga fanela leswi Phanele a yi tirhisa swona eka ku fikelela swiboho swa yona na vuhlanganisi bya swiboho swa yona swi fanele swi hlayisiwa hi ndlela ya kahle.

11.7.2 Mutshami wa xitulu wa Phanele u fanele a vona leswaku:



11.7.2.1 mafambiselo na swiboho swa Phanele, ku katsa mavito ya vanhu hinkwavo lava nga nghenela, swi fanele swi tsariwa ehansi; na

11.7.2.2 makanelwa ya tinhlengeletano ta Phanele ya hangalasiwa eka swirho hinkwaswo ku nga si hela masiku ya ntlhanu yo tirha endzhaku ka nhlengeletano yin'wana na yin'wana ya Phanele, handle ka loko Phanele yi twanana hi tindlela tin'wana.

11.7.3 Mutshami wa xitulu a nga thola matsalani wa timinetse/makanelwa.

11.8 Matikhomelo ya swirho swa Phanele na valanguteri

11.8.1 Swirho swa Phanele swi fanele swi:

11.8.1.1 Tirha mintirho ya xirho xa Phanele hi ku tshembheka ka kahle, hi ku lulama na hi ndlela ya vukheta.

11.8.1.2 Tirha hi ku tsakela ko antswa ka DHA na vatirhi va yona.

11.8.1.3 Va ti khoma hi ku landzelela swilaveko swa milawu yo hambana- hambana, milawu ya ntolovelo na swilaveko swin'wana leswi lawulaka mikhuva ya mahanyelo ya vatirhi va mfumo.

11.8.1.4 Sirhelela mahungu ya xihundla lawa a nga na wona ya xihundla tanihi xirho xa Phanele.

11.9.1.5 Nghenela nhlengeletano yin'wana na yin'wana ya Phanele, handle ka loko xirho xi laveka ku tshika kumbe ku khomeriwa ku suka eka nhlengeletano, kumbe xi khomekile hikwalaho ka mavabyi, vaviseka kumbe swin'wana na swin'wana swiyimo leswi nga tiya.

11.8.2 Valanguteri va Phanele:

11.8.2.1 Va fanele va sirhelela mahungu ya xihundla lawa va nga na wona tanihi valanguteri kumbe Phanele na tinhlengeletano ta yona.

11.8.2.2 A nge nghenisi xandla eka nhlengeletano kumbe ku wu kavanyeta na maendlelo ya Phanele.

11.8.3 Swirho swa Phanele na valanguteri va fanele va:

11.8.3.1 Paluxa ku tsakela ka vumunhu kumbe ka xihundla kun'wana na kun'wana ko kongomisa kumbe ko ka ku nga kongomisi loku xirho kumbe mulanguteri kumbe nuna kumbe nsati wa yena, munghana, xirho xa ndyangu xa le kusuhi, munghana kumbe munghana hikwalaho ka swa mabindzu va nga va na swona eka mhaka yin'wana na yin'wana leyi hlanganaka na ku va mutirhi a langutisisiwa hi Phanele kumbe mutirhi loyi a nga endla xiringanyeto xo rhurha.

11.8.3.2 Tshika eka mafambiselo ya Phanele laha mhaka yi nga eku tekeriweni enhlokweni laha xirho kumbe mulanguteri a nga voniwaka a ri na ku tsakela, handle ka loko Phanele yi teka xiboho xa leswaku ku tsakela ka xirho kumbe mulanguteri ku ri ku ntsongo kumbe ku nga yelani.

11.8.4 Ku hava xirho xa Phanele lexi nga ta tirhisa xiyimo, timfanelo to hlawuleka kumbe mahungu ya xihundla lawa a nga ya kuma tanihi xirho, ku kuma ku vuyeriwa ka le xihundleni kumbe ku pfuna munhu un'wana hi ndlela yo ka yi nga ri kahle.



12. SWIVILELO SWO VEKA VATIRHI

12.1 Ku endla xivilelo xo kanetana na ku vekiwa eka ntirho

12.1.1 Mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi, hi ku yimela swirho swa wona, eka Ntwanano lowu loyi a nga na xivilelo eka xiboho xin'wana na xin'wana mayelana na ku vekiwa ka mutirhi, kumbe xiphemu xin'wana na xin'wana xa maendlelo yo rhurha hi ku angarhela, a nga hundzisela xivilelo eka Phanele hi ku landza maendlelo lawa ya nga vekiwa laha hansi.

12.1.2 Xivilelo xi fanele xi va hi ndlela yo tsariwa na ku va xi ri na vuxokoxoko byo ringanela ku endlela leswaku Phanele yi endla xiboho xo tivisiwa.

12.1.3 Xivilelo xi fanele xi nyikiwa ku nga si hela masiku ya ntlhanu ya ntirho xa mutirhi loyi a nga kwata a kuma xitiviso xo tsariwa ku suka eka DHA hi xiboho xo vekiwa mayelana na mutirhi yoloye.



13. KU THOLA

13.1 Ku hava swivandla leswi nga ta navetisiwa ku kondza maendlelo yo fananisa no veka vatirhi ya hetisisiwa.

13.2 Eka xiyimo xo veka vatirhi hi xihatla, swinavetiso swa le ndzeni na le handle swi ta vekiwa hi ku ntshuxeka ka DHA laha swilaveko swa vutshila swa xivandla xa ntirho swi nga fambelanaka na vutshila bya vatirhi lava nga si vekiwaka.



14. VULETERI NA NHLUVUKISO

14.1 Minhlangano yi ta endla vutihlanganisi hi vonelo ro tumbuluxa nongonoko wa vuleteri na nhluvukiso hi xitalo ku hluvukisa vuswikoti, vutshila na vutivi bya vatirhi va DHA.

14.2 Nongonoko wa vuleteri na nhluvukiso wu ta katsa, exikarhi ka swin'wana:

14.2.1 Mafambiselo ya nhluvukiso wa vuleteri eka vafambisi lava nga eka tilevhele ta 9 ku fika eka 12, leswi nga ta lulamisiwa hi DHA.

14.2.2 Vuleteri bya nhlayiso wa tikhasimende eka vatirhi hinkwavo lava nga eka xiyenge xa 8 ku ya ehansi na vuleteri byo hluvukisa valanguteri bya valanguteri lava nga eka swiyenge leswi.



15. MAFAMBISELO YA MATIRHELO

Minhlangano yi ta endla vutihlanganisi hi mavonelo yo tumbuluxa pholisi ya mafambiselo ya matirhelo hi xitalo na maendlelo ku fambisa matirhelo ya vatirhi va DHA lava nga thoriwa eka xivumbeko lexintshwa. Pholisi yi ta landzelela Rimba ra mafambiselo ya matirhelo ya Mfumo.



16. VUHLANGANISI

TCF yi ta tirhana na timhaka hinkwato ta vuhlanganisi mayelana na ntwanano lowu.



17. SIKU RA KU SUNGULA NA NKARHI WA NTWANANO LOWU

Ntwanano lowu wu ta sungula hi siku leri wu nga ta sayiniwa na swona wu ta hela hi siku leri nga ta kumiwa hi minhlangano.



18. XIBOHO XA MINKANETANO

18.1 Loko ku kaneta ku khumbha mhaka yo rhurha, mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi eka ntwanano lowu wu fanele ku sungula wu hundzisela nkanetano hi ku landza maendlelo lawa ya nga eka ndzimana ya 10.

18.2 Loko ku kaneta ku nga ololoxiwi hi ku ndlela leyi enerisaka, mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi eka ntwanano lowu wu nga hundzisela nkanetano hi nhlamuselo kumbe matirhiselo ya Ntwanano lowu eka GPSSBC.

Loko ku kaneta ku yelana na ku vekiwa ka mutirhi, na swona nkanetano wolowo a wu weli ehansi ka nawu wa maendlelo ya mintirho yo ka yi nga ri kahle, minhlangano yi twanana ku hundzisela minkanetano yaleyo leswaku yi lamuriwa exihundleni.

Hi xikongomelo lexi, minhlangano yi ta boha Phanele ya valamuri.



Sayiniwile na ku nyikiwa siku e ___________________________ hi ____ siku ra ________________.



_________________________

Pfumeleriwile Hi DHA



_________________________

Pfumeleriwile hi PSA



_________________________

Pfumeleriwile hi NEHAWU

<fn>DOL.ConstructionBlue.2010-12-07.ts.txt</fn>
Rihanyu na Nsirhelelo Emitirhweni Blue
Hlayisa
Loko u hlayisa bindzu ra wena u fanele ku endla leswi landzelaka:
Loko u ri na khampano ya wena xna u tivise va Ndzawulo ya Vatirhi tani hi laha nawu wa Rihanyu na Nsirhelelo emitirhweni lowu vuriwaka 'Occupational Health and Safety Act' (OHS) hi xilungu wu vulaka tano ke?
U tinyike nkarhi wo ringana wo kunguhata, lulamisa no kambela ntirho wa wena ke?
U xiyaxiya hi vuenti leswi endliwaka u tlhela u kambela migingiriko leyi nga vangaka khombo ke?
U na ntlawa wa Rihanyu na Nsirhelelo lowu wu nga na vayimeri va Rihanyu na nsirhelelo ku katsa na komiti ya Rihanyu na Nsirhelelo ke?
U na loyi u nga ta tivisa yena loko u lava ku pfuniwa hi swa rihanyu na nsirhelelo ke?
Vika tinghozi
Matshungulele ya tsolo leri vavisekeke.
Loko u thola munhu, hambi a nga va a tirha laha wena u tirhelaka kona a humelela hi nghozi, u fanele ku endla leswi hi xihatla:
Ku tivisa va Ndzawulo ya Vatirhi lava va nga kusuhi na wena hi ku hatlisa loko nghozi yeleyo yi chavisa kumbe loko ku vaviseke vanhu swinene, ku fana na ku tshoveka xirho/ku suleka xirho, ku tsemeka ka xirho kumbe ku fa mahlo.
U vika nghozi yin'wana na yin'wana leyi humeleleke entirhweni leyi nga endlaka leswaku mutirhi a xwa entirhweni ku fika kwalomu ka masiku ya 14.
Vika hi xihatla loko muakatiko un'wana a hundza emisaveni kumbe a yisiwa exibedlele hikokwalaho ka nghozi leyi vangekeke kwala wena u tirhelaka kona mayelana na migingiriko ya ntirho lowu mi wu endlaka.
Thola vatirhi
Loko u thola kumbe loko u rhangela vatirhi vo karhi lava tirhaka ehansi ka wena, xana u tekela enhlokweni leswi landzelaka:
Va leteriwile eka ntirho lowu va wu endlaka hi vuenti naswona va wu tirha hi mfanelo na hi ndlela leyi hlayisekeke va nga vangeli van'wana tinghozi naswona vutomi bya vona a byi lekhombyeni ke?
Xana va na murhangeri loyi a kotaka ku va letela no va rhangela hi ku va byela leswi swi faneleke ku tirhiwa leswaku va ta kota ku tirha hi mfanelo no tiva leswi va faneleke ku swi endla ke?
Xana vatirhi va na xihambukelo na ndhawu yo hlamba eka yona ke?
Xana va kota ku kuma switirhi swo tirha hi swona hi ku olova, swi hlayisiwe endhawini ya kahle yo tirhela naswona va na swiambalo swo va sirhelela loko va karhi va tirha ke?
Xana wa swi kota ku vulavurisana na vona xikan'we na vayimeri va vona mayelana na matirhele ya vona ke?
Ku kombela van'wana ku ku pfuna eka ntirho wa wena
Loko u kombela van'wana ku ku pfuna ku tirha ntirho wa wena, xana u:
tshama u karhi u kambela loko vatirhi lava va ha sirhelelekile entirhweni wa vona ku ya hi leswi u nga kunguhatisa swona ke?
va nyika mahungu lawa ya faneleke mayelana no tirha ehansi ka nsirhelelo u tlhela u va kambela loko va kota ku tirha hi mfanelo va nga si sungula ke?
vulavurisana na vona mayelana na ntirho va nga si sungula ku tirha ke?
va nyikile hinkwaswo leswi u va tshembiseke swona ke? (xik. Sswikhafula leswi tiyeke, ndhawu yo tirhela ya kahle, ndhawu yo pfuneka hi xihatla na swin'wana ke?
kambela matirhele ya vona no lulmisa swihoxo laha swi faneleke ke?
Mukhuva wo ya entirhweni
Xana vatirhi va kota ku fika entirhweni va ha hlayisekile ke? - va sirhelekile kwala ntirhweni ke?
Tindlela leti va fambaka eka tona loko va ya entirhweni ti hlayisekile naswona ti na mimfungho ya lemapatweni leyi vonakaka ke?
Laha swi nga endlekaka leswaku vanhu va wa ku vekiwe swo karhi leswi swi nga va sirhelelaka ku wa ku kondza va ya fika ehansi ke?
Magoji ya pfariwile, ya khubumetiwile, ya endleriwe mixaxa naswona ya vekeriwile mimfungho leswaku ku nga tshuki ku hojomela vanhu ke?
Laha va tirhelaka kona ku basile naswona switirho swi vekiwe kahle ke?
A ku na xinyami ke?
Switirhisiwa swa vuhlayiseki
Xana swihambukelo swi kona naswona swi tshama swi basile no pfumala xinyami ke?
Xana ku na swibye swo hlambela mavoko, mati, swisibi na mathawula ke?
Ku na ndhawu yo cincela mpahla eka yona, ko aneka na ko hlayisa mpahla leyi ke?
Ku na mati yo nwa na mabikiri yo nwa hi wona ke?
Swikhafula/Vuhiri
Swi kona swikhafula ke?, swi tiyile naswona swi endliwe hi vanhu va vutshila ke?
Xana ku hingakanyiwe rirhangu kumbe mfungho wo sivela vanhu leswaku va nga ngheni va tirhisa swikhafula leswi swi onhakeke ke? Xik. ku hundza laha va nga welaka ehansi ke?
Xana swikhafula swi lunghisiwa hi mfanelo ke?
Xana ku na munhu loyi a thoriweke ku kambela swikhafula leswi minkarhi yotala ke? ku nga va kan'we hi vhiki na minkarhi hinkwayo loko xa ha ku lulamisiwa, kumbe ku lunghisiwa endzhaku ka loko xi lunghisiwe laha a xi onhake kona endzhaku ka mpfula yo leha ke?
Xana bya tsariwa mbuyelo bya vukamberi ke?
Minkarhi ya nghozi
Ku na vuleteri bya leswi swi fanele ku endliwa loko ku ri na nghozi ke? xik. ndhawu yo huma hi yona loko ku ri na ndzilo.
Vatirhi lava tirhelaka kwalaho va swi tiva leswaku va fanele ku endla yini loko ko tshuka ku va na khombo ra ndzilo ke?
Xana ku na alamu/muchini wo tivisa vatirhi lavan'wana loko ku ri na khombo ke? naswona yi kamberiwa nkarhi na nkarhi ke?
Xana mi nga kota ku kombela ambulense hi ku hatlisa kwala kusuhi ke?
Ku na tindhawu to hlaya to huma hi tona loko ku ri na nghozi ke?
Ku na ndhawu yo bandicha kwala ntirhweni?
Xiphiqo: Swikhafula leswi a swi nga
tshegiwangi hi khumbi a xi lo tiyimela
hi xoxe naswona sweswo swi xungeta
vutomi bya vatirhi.
Switirhisiwa leswi nga vangaka nghozi
Xana u tiva swihalaki kumbe switirhisiwa swin'wana leswi nga vangaka nghozi swo fana na 'Asibsitosi, leswi n'okaka, pende, semente na ritshuri ke?
Xana vatirhi lava va tirhisaka switirhisiwa leswi va leteriwe ku ringana leswaku va twisisa khombo ra swona, na leswaku va fanele ku ambala yini leswaku va nga tikumi va ri ekhombyeni ke?
Xana u vekile mimfungho yo tsundzuxa vatirhi hinkwako lomu ku nga na switirhisiwa leswi nga vangaka nghozi hi ku:
tirha hi tindlela to karhi, ku endla leswaku va tirha laha ku hlayisekeke?
hunguta minkarhi yo tirhela laha ku nga vaka na nghozi?
ku tirhisa switirhisiwa leswi hungutaka ku endla ritshuri?
Huwa
Vatirhi va dyondzisiwile hi khombo ro tirhela laha ku nga na huwa leyikulu na switandzhaku swa kona ke? Ku katsa na leswaku va nga endla yini ku tisirhelela eka huwa leyi ke?
U kota ku tiva vatirhi lava tirhelaka laha ku nga na huwa naswona va kamberiwile ke?
Ku na leswi u nga swi endlaka ku hunguta huwa, kumbe i ndhawu yo pfumala huwa ke? xik. loko u vekele michini yin'wana leyi yi nga mitaka kumbe ku humesa huwa hi tiphayiphi kumbe u tirhisa switirhisiwa swo pfumala huwa ke?
Vatirhi va a mbale switirhisiwa swo va sirhelela ku vavisiwa hi huwa leyi ke?
Vatirhi va a mbale switirhisiwa swo va sirhelela ku vavisiwa hi huwa leyi ke?
Gezi na matirhisele na mitirho yin'wana
Xana tindhawu leti ku tirhisiwaka gezi ti lulamisiwe hi vukheta ntirho lowu wu nga si sungula ke? Xana u tiva tin'wana tindhawu kwala u tirhaka kona laha ku endliwaka yin'wana migingiriko yo fana (xi. tintambhu ta gezi kumbe ta gasi) naswona vanhu va hlayisekile ku tirhela eka tindhawu leti ke?
Switirhisiwa swa kamberiwa swi nga si tirhisiwa hi vatirhisi va swona ke? hi ku tirhisa switirhisiwa swo kambela hi swona kumbe ku kamberiwa hi munhu loyi a nga na ntokoto ke?
Gezi ri timiwile laha ku nga na tintambhu ta rona leti ncikinyaka ke? kumbe ku na swin'wana leswi endliweke ku fana na ku fungha leswaku ti nga vangi khombo ke?
Xana ku na xitifiketi xo kombisa ku tirha ehansi ka nawu laha ka ha ku enghenisiwaka gezi ke?
Mabokisi yo lawula gezi ya fanele ku tshama ya pfariwile hi minkarhi hinkwayo.
Ku sirhelela vaakatiko
Ku simekiwe darata kumbe xin'wana xo endla rirhangu leswaku vaakatiko va nga tikumi va nga hlayisekanga ke?
Mimfungho yo kombisa leswaku ku na vanhu lava tirhaka yi vekiwile naswona yi layitiwile ke?
Vaakatiko va nge weriwi hi switirhisiwa leswi nga waka ku suka ehenhla loko vatirhi va chayisile ke?
Loko vatirhi va hetile ntirho wa siku, xana:
Tindhawu to nghena no huma endhawini yo tirhela ti simekeriwe darata ke?
Ndhawu yo tirhela eka yona yi hoxiwe alamu leswaku yi nga tirhisiwi loko wu nga ri nkarhi wo tirha ke?
Swihalaki leswi nga vangaka ndzilo swi khiyeleriwile no vekiwa ekule hi mfanelo ke?
U nga tihlanganisa na va Ndzawulo ya Vatirhi
Hofisinkulu
Nhlokonkulu wa Rihanyu na Nsirhelelo Emitirhweni
Word count: 992
<fn>DOL.MyLifeMyWorkMySafeWork.2011-01-10.ts.txt</fn>
Vutomi bya mina, ntirho wa mina, ntirho wa mina wo hlayiseka
Nhlangano wa vatirhi wa Misava hinkwayo lowu vuriwaka "The International Labour Organisation" (ILO) wu hamusela vuhlayiseki entirhweni tani hi migingiriko leyi endliwaka hi ku tirha vatirhi va ntshunxekile, ku ri na nsirhelelo laha timfanelo ta ximunhu ti nga hunisiwiki kambe ti tekeriwaka enhlokweni naswona vatirhi va holaka muholo wo vonaka.
Ntirho wa kahle hi laha ku thoriweke vanhu vaxisati na vaxinuna naswona va tirhaka va ntshunxekile, ku nga ri na xihlawuhlawu mayelana na rimbewu, ku hanyiwa hi nsirhelelo na timfanelo ta vumunhu. Nhlangano lowu wu xiyaxiya timfanelo ta vatirhi, mayelo ya vona emitirhweni, vuhlayiseki bya vona entirhweni ku katsa na vuhlayiseki bya vaakatiko lava kumekaka ekusuhi na laha ku tirheriwaka kona.
Emisaveni hinkwayo etindhawini to tirhela eka tona vanhu va hlangana na swiphiqo mayelana na matholele hi ku languta rimbewu. Emitirhweni yo pfumala nsirhelelo no ka yi nga tumbuluxi swilo swo vonaka kumbe ntshovelo wo nyawula, miholo yo ka yi nga nyawuli, ku hunisa ka timfanelo ta vatirhi ngopfungopfu vanhu vo huma ematikweni ya lehandle lava va nga tirheki etindhawini leti sirhelekeke no ka va nga tirhisiwi hi mfanelo, ku pfumaleka ka vayimeri emitirhweni no ka va nga yingisiwi loko va vulavula, vun'we na ku hlayisana hi nkarhi wa mavabyi, ku lamala swirho na vudyuhari.
Ntirho wa kahle hi lowu wu nga na leswi landzelaka:
Lowu humesaka ntshovelo.
Nsirhelelo wa timfanelo.
Muholo wa kahle.
Nsirhelelo wo angarhela.
Maendlelo yo hambana yo endla nchumu wun'we na mbulavurisano lowu hanyaka.
Ntirho wa kahle wu vonaka hi loko ku thoriwa vanhu, va sirheleleka, ku tirhisiwa milawu
ya matirhelo na loko timfanelo ta vanhu ti nga hunisiwi.
Ntirho wa kahle hi lowu wu tswalaka mihandzu leswaku nhluvuko wa tiko wu ya emahlweni. Leswi swi na nkoka eku hanyeni ka masiku hinkwawo.
Nsirhelelo wa timfanelo ta vanhu
Leswi swi nga humelela loko ku endliwa leswi landzelaka mayelana na vatirhi:
Ntshunxeko wo tsarisa eka nhlangano lowu munhu yena n'wini a wu tsakelaka no ya
emahlweni ku tekela enhlokweni timfanelo ta vanhu hi ku angarhela.
Ku nga susumeteli vanhu ku tirha ntirho lowu va nga wu laveki.
Ku yirisiwa ko tirhisa vana lavantsongo
Ku yirisiwa ka xihlawuhlawu hi ku hlonipha ntirho na swivandla swa vatirhi.
Ku hlayisa nawu lowu vuriwaka (ILO Convention No. 182, South Africa) lowu tiyimiseleke ku endla xin'wana na xin'wana ku teka matsambu yo sirhelela vana leswaku va nga tirhisiwi va ha ri vantsongo.
Nsirhelelo wa rixaka
Afrika Dzonga yi le ku cinceni mayelana na ku tirhisa vanhu vo huma ematikweni ya lehandle. Vatirhi vo huma ematikweni ya lehandle a va tirhisiwi hi mfanelo, na mukhuva lowu va thoriwaka ha wona a wu fanelanga, laha va susumetiwaka ku tirha ehansi ka ntshikilelo, va hava na tindlu ta kahle to etlela eka tona, a va sirhelelekanga hi mfanelo naswona timfanelo ta vona ti hunisiwe ngopfu.
Hi fanele ku tumbuluxa tipholisi, hi tiyisa milawu, matirhisele ya yona, tindhawu to ti tirhisa eka tona na maendlelo lamanene yo thola vatirhi vo huma ehandle.
Mbulavurisano wa vanhu
Leswi swi katsa mimbulavurisano yotala, ku vutisana kumbe ku lava ku tiva swo karhi exikarhi ka vatirhi na vayimeri va leka mfumo na vayimeri va vatirhi na vathori va vona, timhaka leti khumbaka vatirhi hinkwavo hi ku angarhela mayelana na swa timali na tipholisi ta matirhelo. Leswi swi nga endleka loko ku ri na mbulavurisano wo pfuleka na vuxaka exikarhi ka vatirhi na varhangeri emitirhweni(kumbe vayimeri va vatirhi hinkwavo) handle ko kongomana no tengisana na mfumo hi xiviri. Leswi swi nga humelela eka ndzawulo ya tiko hinkwaro kumbe ku ya hi tindhawu to hambana to tirhela eka tona kumbe hi ku hlanganisa leswimbirhi. Leswi swi nga endliwa etindhawini to tengisana no vulavurisana hi swa timali eka ku yimela rixaka hinkwaro kumbe eka tindzawulo ta xikaya. Ku nga va vanhu va vutshila etindhawini to karhi kumbe va hlangana hinkwavo.
Xikongomelonkulu xa mhaka leyi i ku endla eswaku vanhu va kota ku vulavurisana hi ku akana hi ndlela ya xidemokirasi exikarhi ka swirho swo hambana emitirhweni. Mbulavurisano lowu tswalaka mihandzu wa swi kota ku lulamisa swiphiqo mayelana na swa timali na swin'wana leswi khumbaka vatirhi, ku hlohletela mafumele ya kahle, ku endlela leswaku ku va na ku rhula leswaku matirhele ya swa timali ya ta tswala mihandzu.
Ya nga fikeleriwa hi ndlela yihi matirhele lamanene
Dyondzo na Vuleteri i mfanelo ya munhu wun'wana na wun'wana. Ku teka mayendzo lawa vanhu va nga dyondzisiwaka hi mhaka ya matirhele hi swin'wana leswi swi seketeriwaka hi tipholisi ta ntirho na ta vutumbuluxi na mahakelelo yo hambana mayelana na swa timali. Loko swi ri tano vuleteri na dyondzo hi leswi swi seketeriwaka hi mfumo na vatirhi hi voxe. Mhaka yo teka rendzo dyondzo a yi ngo to pfuneta eka matirhele lamanene entirhweni masiku hinkwawo ntsena kambe yi ta pfuneta leswaku vatirhi va kula evuton'wini bya vona tani hi xitirhisiwa lexi akaka, xi humelerisa vanhu ni le ka rixaka hinkwaro.
A swa ha alovi ku tumbuluxa no tswala ntshovelo wa kahle, leswi swi vangiwa hi leswi ku nga ha riki na vuleteri byo hlawuleka emitirhweni. Nkateko wo va na vanhu lava va nga dyondzela kumbe va nga leteriwa ku antswa eka ntirho lowu va wu tirhaka wu lawula hi mukhuva lowu tiko ri hlayisaka vanhu lava rona ri nga va letela emitirhweni khale ku kota ku endla ntshovelo wa kahle ku ya hi ntirho wolowo. Swi na nkoka leswaku vanhu lava va nga leteriwa va nyikiwa swivandla swa kahle emitirhweni leswaku bindzu ra ntirho lowu ri ta kota ku ndlandlamuka handle ka swona ku to kokeriwa endzhaku swi nga vonaki leswaku ku endliwa yini hikokwalaho ka mpfumaleko wa ntshovelo wo antswa emitirhweni.
Swi na nkoka ku letela vanhu hikuva leswi swo fana na ku hlayisa xikhwama xa khampani, mitirho ya kahle yi fanele ku nyikiwa vanhu. Ku letela vatirhi swi pfuna leswaku swikongomelo swa khampani yeleyo swi fikeleriwa. Ku thola vatirhi va xinuna ku hlanganisiwa na vaxisati swi endla leswaku vuleteri na byona byi nga voyameli etlhelo rin'we, leswi swi ta endla leswaku na vona va xisati va thoriwa eka swivandla swa le henhla.
Hi ku komisa , loko swi kongomelo swa khampani swi fikeleriwile swi ta vonaka eswikandzeni swa vatirhi. Va tirha va langute emahlweni na vumundzuku lebyinene; swiyimo swa swivandla swa vona kwala ntirhweni; ku endla leswaku swa ntirho na mahanyelo ya lemindyangwini swi fambisana kahle, ku nghenisa vana va hina swikolo no va kutsula eka ku thoriwa emitirhweni va ha ri vantsongo. Leswi swi nga vangiwa hi ku ringanisiwa ka vanhu va rimbewu ro hambana emitirhweni leswaku va ringana, ku pfumelela no nyika vavasati nkarhi wo kombisa leswaku va nga endla leswi nga endliwaka hi vavanuna no kota ku tiyimela hi voxe evuton'wini. Leswi swi katsa na vutshila bya hina byo kota ku tiendlela swilo, no hundzela emahlweni hi nga siyiwi hi nkarhi mayelana na ku cinca loku ku nga kona namuntlha ku ya hi macincele ya thekinoloji.
Leyi hi yona ndlela yo ndlandlamuxa vutshila bya hina mayelana na swa timali, ku teka xiave eka rifuwo leri na hina hi nga ta vula leswaku i ra hina ku tlula ku vona wonge hina a hi faneriwi hi leswinene kambe swi fanele vanhu vo karhi handle ka xihlawuhlawu. Leswi swi kombisa leswaku na hina hi na xiave xo humesa mavonelo ya hina emitirhweni na letikweni. Leyi i ndlela ya kahle yo huma laha hi pfaleriweke kona ku katsa na vutshila bya hina kutani hi humela erivaleni. Eka lavotala leyi hi yona ndlela yo titsavula evuswetini kasi eka van'wana i ndlela yo humesa vutitwi lebyi hi nga na byona mayelanan na mahanyelo ya masiku hinkwawo ku katsa no ova xikatsa xin'we xikan'we na van'wana vanhu.Eka vanhu hinkwavo etindhawini to hambanahambana, leswi swi endla leswaku ndzhuti wa ximunhu eka munhu wun'wan na un'wana wu sirheleleka mayelana na ntirho lowu a wu tirhaka no tinyungubyisa hi wona.
Ntirho lowu sirhelelekeke
Nawu wa Vusirheleleki emitirhweni na Nhlayiso wa 'The Occupational Health and Safety Act No. 85 of 1993', wu vula leswaku ku na swilaveko swo tala swo sirhelela vatirhi emitirhweni ya vona.
Hi nkarhi lowu vatirhi va thoriwaka hi wona, mutirhi a nga va waxinuna kumbe waxisati a nga fanelanga ku tikuma a ri ekhombyeni ro tirhela laha ku nga na khombo. Nawu lowu wu ya emahlweni wu ku: "Mutirhi wun'wana na wun'wana u fanele ku humesa ntshovelo wa kahle no hlayisa ntirho wa yena hi vukheta. Leswi swi vula leswaku vanhu va fanele ku tirha laha va sirhelelekeke kona. Lexi i xiboho eka muthori wun'wana na wun'wana ku vona leswaku vatirhi va yena va tirha endhawini leyi va sirhelelekeke ntsena. Nawu lowu a wu vuli swona leswaku muthori u fanele ku ehleketa leswi emilorhweni ya yena kambe hinkwaswo leswi a faneleke ku swi endla swi longoloxiwe kahle eka xiyenge xa 8(2) lexi kongomaka hi ndlela leyi::
Handle ko tumbeta kumbe ku endla xihundla mayelana an matirhele ya vatirhi (1), maendlelo ya mitirho ya angarhela leswi landzelaka:
Ku fanele ku landzeleriwa swiletelo swa matirhele, ndhawu na switirho swi fanele swi va leswi nga xungetiki vutomi bya vatirhi, swi fanele ku hlayisiwa hi vukheta.
Nongonoko wa mahlayisele ya ndhawu wu fanele ku landzeleriwa hi mfanelo ku papalata tinghozi kumbe ku veka vatirhi ekhombyeni. Va fanele ku xaveriwa swo tisirhelela hi swona loko va ri entirhweni.
Longoloxa hi ku kongoma leswi swi faneleke ku endliwa kwala ntirhweni ku hunguta tinghozi leswaku ku ta va na mihandzu ya kahle, ku tirha hi ku olova, switirhisiwa swi khomeka hi vukheta, nhlayiseko wa switirhisiwa ku katsa na mayele ya vona entirhweni na matirhisele ya vona ya switirhisiwa swa khombo.
Hlamusela hi vuenti switirhisiwa leswi nga na nghozi eka vatirhi leswaku vanhu va nga vaviseki kwala ntirhweni mayelana na leswi va tirhaka kumbe ku tumbuluxa swona tani hi vutshoveri bya feme. Vatirhi va fanele ku khoma switirhisiwa va ntshunxekile ehandle ko tirha va karhi va chava leswaku va nga tshuka va vaviseka. Loko ko tshuka ku ve na swin'wana leswi va faneleke ku swi tekela enhlokwen,i vatirhi va fanele ku tivisiwa ka ha ri na nkarhi leswaku va kota ku tiva leswaku hi wihi nchumu lowu wu nga xungetaka vutomi bya vona, ku nga va ndhawu leyi va tirhaka eka yona, switirhisiwa swihalaki swo vanga ndzilo kumbe michini leyi va yi tirhisaka. Mutirhi wun'wa na wun'wana u fanele ku vona leswaku a nga endli swin'wana leswi nga vangaka khombo eka vatirhi van'wana.
Tivisa vatirhi mahungu hinkwawo ku katsa na swiletelo leswi fanelek ku landzeleriwa, vuleteri na vurhangeri tani hi swilo leswi swi nga swa nkoka laha ku tirhiwaka kona eka vanhu hinkwavo lava va tirhaka kwalaho.
U fanele u kambela loko vathori hinkwavo va landzelela nawu wa matholelo na matirhelo naswona va wu tiva hi vuenti nawu lowu ngopfu laha ku tirhisiwaka switirhisiwa swo fana na michini leyii nga tshukaka swi vanga khombo.
Tshikilela matirhelo ku ya hi milawu leswaku vatirhi va ta kota ku tirha va ntshunxekile ehandle ka swixungeto swo karhi.
U fanele ku teka vutihlamuleri byo vona leswaku michini leyi yi tirhisiwaka yi tshama yi karhi yi kamberiwa hi mukamberi loyi a dyondzeleke ku kambela michini yeleyo naswona u tiva kahle makhombo na tinghozi leti ti nga tshukaka ti humelerile naswona vatirhi va fanele ku tiva leswaku na vona va na vutihlamuleri byo papalata tinghozi hi ku tekela enhlokweni no hlayisa swiletelo swa muthori hi laha a va hlamuseleke matirhele ha kona.
Vathori hinkwavo va fanele ku tsundzuxiwa hi leswi va languteriwaka ku endla swona ku ya hi xiyenge xa 37(1) xa nawu.
Nawu wu ya emahlweni wu hlamusela leswaku ku fanele ku tshama ku ri na mbulavurisano exikarhi ka muthori na muthoriwa ku tsundzuxana matirhele ya kona ya munhu yoloye hi ndlela leyi:
Mutirhi un'wana na un'wana u fanele ku tirha:
U fanele ku tihlayisa hi vukheta loko a ri kwala ntirhweni na leswaku migingiriko ya yena yi nga tshuki yi vangela van'wana tinghozi. Ntirhisano na vatirhikukobye swi endla leswaku matirhele ya tsakisa.
Mayelana na ntirho wun'wana na wun'wa lowu wu kongomisiweke eka mutirhi wo karhi ku ya hi nawu, swi kahle ku vulavurisana na yena mutirhiyoloye leswaku ntirhoi wu nga tshuki wu hambukisiwa wu endliwa hi ndlela yo ka yi nga ri yona.
Munhu wun'wana na wun'wana u fanele ku landzelela swiletelo swa ntirho wa yena leswaku a ta kota ku tirha a sirhelelekile ku ya hi laha muthori a swi lavaka ha kona.
Loko mutirhi o tikuma a ri eka xiyimo lexi xungetaka vutomi bya yena, u fanele ku anghwetla a tivisa mulanguteri kumbe muthori wa yena kumbe a tivisa vayimeri va vatirhi va kwala ntirhweni leswaku swi nga endli wonge vanhu van'wana a va fanelanga ku tivisa loko ku nga tshuka ku ve na khombo kumbe nghozi.
Loko mutirhi o tikuma a ri eka xiyimo xexo xo xungeta rihanyu kumbe vutomi bya yena kumbe a vaviseka u ta fanela ku hatlisa a ya tivisa muthori wa yena kumbe un'wana loyi a nga murhangeri kumbe mulanguteri wa yena a nga si chayisa entirhweni ehandle ka loko ko va na swin'wana leswi nga tshukaka swi n'wi siverile ku endla tano. Hambiswiritano u ta fanela ku endla tano hi ku hatlisa.
Xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS
Xitsongwatsongwana xa HIV na AID i ntungu lowu xungetaka tiko ra Adrika Dzonga hi ndlela yo hlamarisa swinene. Wu xungeta vutomi bya vatirhi na vathori va vona hikokwalaho wu debyisaka matirhele ya vatirhi yo yisa ikhonomi ya tiko emahlweni.
Vukona bya xitsongwatsongwana byi kavanyeta vutumbuluxi na vutshoveri, ku engeteleka ka swilaveko swo pfuneta vatirhi mayelana na swa timali, ku luzekeriwa ka tikhampani, matirhele ya vatirhi ya tsotsomba hikokwalaho ko cincana ku nghena no huma eswibedlele, ku xwa emitirhweni no pfumala matikhomele lamanene. Leswi na swona swi lolohisa makulelo ya ikhonomi na makulelo ya wona hikokwalaho ko tshembela eka vanhu vantsongo leswaku va kurisa ikhonomi ya tiko.
Mfungho wa HIV na AIDS
Mukhuva lowu vanhu lava va nga na xitsongwatsongwani va funghiwaka hi wona hi vanhu lava va nga hava xitsongwatsongwana swi vanga ntshikelelo eka vanhu laha van'wana va helelaka va tisunga, van'wana va hlangana nhloko va hetelela va dlawa hi ntshikelelo wa mavabyi ya miehleketo hikokwalho ko ehleketa ngopfu hi nchavo wo engheniwa hi xitsongwatsongwana lexi. Mfungho lowu na xihlawuhlawu lexi kongomisiweke eka vatirhi lava byeriweke hi vukona bya xitsongwatsongwana emirini ya vona swi hetelela swi endla leswaku va hlongoriwa emintirheni.
Nawu lowu vuriwaka Employment Equity Act (EEA) hi Xinghezi wu yirisa maendlelo yo hlongola vatirhi lava va ngheniweke hi xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS. Nawu lowu wu lwisana no kambela vatirhi hi vathori va vona ehanlde ko kuma mpfumelelo wa nhlangano wa vatirhi wa 'Labour Court'..
Mfuwo wu ringeta matshalatshala yo tala ku lwisana na xitsongwatsongwana xa HIV hi ku tirhisana na minhlagano yo tala kutani va nyika vanhu swiletelo swa mahanyelo lawa ya amukelekaka yo endla leswaku ntungu lowu wu nga hangalaki hi xihatla. Ku endliwe na milawu yo tala yo ringeta ku lawula ntungu lowu.
Ku tumbuluxiwe xiletelo lexi vitaniwaka 'The Technical Assistance Guidelines' (TAG) lexi xi nga ta langutana na leswaku milawu mayelana no lwa na ntungu lowu ya landzeleriwa.
Swilaveko swa nawu hi leswi landzelaka.
Ku sivela xihlawuhlawu na ku vumba vuxaka emitirhweni.
Ku kambela vanhu exihundleni na mabyelelo ya vona ya mimbuyelo endzhaku ko kamberiwa.
Ku kambela vuhlayiseki emitirhweni
Ku ririsiwa loko munhu a tshika a hlasela hi xitsongwatsongwana loko a xi kume hikokwalaho ka ntirho wa yena
Ku vuyeriwa entirhweni
Ku hlongoriwa no yisa swivilelo
Nongonoko wo lawula Xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS
Xiletelo xi kongomisiwe eka ku lawula xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS emitirhweni laha ku katsaka leswi landzelaka:
Swinawana swo landzelela no hlamula swivutiso mayelana na HIV na AIDS
Malawulelo ya HIV na AIDS emitirhweni
Matirhisele ya xiletelo.
Nongonoko wo sivela ku haxeka ka HIV na AIDS wu katsa leswi landzelaka:
Migingiriko yo lemukisa vanhu
Minongonoko yo pfuneta ku hlamula swivutiso swa vanhu lava nga HIV na AIDS (VCT)
Ku dyondzisana hi vuntangha
Ku leteriwa ka varhangeri
Ku hangalasiwa ka tikhondomu na makumele na matirhisele ya tona
Malawulelo yo haxeka ka mavabyi ya tingana lawa y avuriwaka (STD)
Malawulelo ya ntluletano wa mavabyi.
Xiphiqo xo lwa na ntungu lowu a xi kongomisiwanga eka vanhu vo karhi kambe xi kongomane na vanhu hinkwavo ku katsa lava va nga tluletiwa xitsongwatsongwana lexi na vanhu lava maxaka ya vona va nga na xona. Hambi munhu u na xitsongwantsongwana kumbe a nga na xona a nga ha khumbeka naswona hi khumbeka hinkwerhu misava hinkwayo. Vanhu lava va nga na vuswikoti bya lehenhla va siveriwa ku tirha hi vutshila hikokwalaho ka ntungu lowu. Hi nga humelela loko vanhu hinkwavo vo lwa nyimpi leyi va nga susumeteli minhlangano yo karhi ntsena ku endla tano.
Word count: - 2, 180
<fn>DOL.OhsAgriAndForestry.2010-12-07.ts.txt</fn>
Rihanyo na vuhlayiseki emintirhweni ya vurimi na swihlahla
Manghenelo
Tinghozi, ku vaviseka na mavabyi swi nga onha vutomi na mabindzu. Switshunxo swi tala ku va swo olova no chipa naswona vanhu vo endla mapurasi ya hlayisekile i van'wamapurasi na vatirhi va vona. Rihanyo na vuhlayiseki i xilaveko xa masungulo xo tiyiseleka eka bindzu ra van'wapurasi. Matshalatshala ta Mfumo ya ri yoxe a ya nge endli xiyenge xa vurimi ku va lexi hlayisekeke no va kahle, kambe i swa mani na mani eka vurimi na nxaxamelo lowukulu wa swakudya ku nghenisa xandla.
Lembe na lembe vanhu va dlayiwa hikwalaho ka migingiriko ya ntirho wa vurimi na swihlahla. Vo tala va vavisekile swinene no vabya emintirhweni ya vona. Tinghozi na ku vaviseka a hi swona ntsena swi tisaka ku xaniseka eka munhu; ku na timhaka ta timali leti khumbhekaka leti eka tin'wana ti katsaka:
â— Tihakelo ta livhi ya mavabyi na madurhelo yo kuma vatirhi/letela eka vatirhi vo siva
â— Ku lahlekeriwa hi ntshovelo
â— Madurhelo ya mafambiselo - vulavisisi bya nghozi, ku lulamisa, na swin'wana.
â— Ku onhaka eka michini, miako na mintshovelo
â— Tihakelo ta ndzindzakhombo, tihakelo ta swa nawu na vunavetisi.
Hinkwato tihakelo leti ti nga papalatiwa, kwalaho ti engetela ntswalo. Xiphephana lexi xi lava ku nyika mahungu laya nga ta pfuna vathori na vatirhi eka vurimi na swihlahla ku tlakusa rihanyo na vuhlayiseki na tinghozi ta rihanyo leti fambelanaka na ntirho eka xiyenge xa vona. Xiphephana lexi a xi katsi swilaveko eka vumaki. Mahungu walawo ya nga kumeka ku suka eka webusayiti ya Ndzawulo ya Vatirhi: www.labour.gov.za.
Mafambiselo ya rihanyo, vuhlayiseki na hlelelo ra nghozi
Ku lawula rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi swa fana na tindlela ta malawulelo ku vona leswaku mbewu na swifuwo swi tshama swi hanye kahle, mintshovelo eka xiyimo lexi faneleke no endla leswaku u tshama u ri eka bindzu. Vatirhi va fanele ku tshama va hanye kahle no sirhelelela ku tirha kahle no tshama va ri entirhweni nkarhi hinkwawo.
Minhlangano hinkwayo yi lava pholisi ku andlala pulani ya magoza ya vona eka rihanyo na vuhlayiseki, hi xikongomelo xo kongoma eka swiyimo swo antswa emintirhweni. Swi fanele ku va swi tsariwile, swi lulamisiwile no landza ku tiyimisela eka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla.
Pholisi yi fanele:
â— Yi fambelana na purasi ra wena
â— Hlamusela swikongomelo swa wena eka rihanyo ra vatirhi va wena na vuhlayiseki. Muthori u fanele ku sayina no nghenisa siku eka pholisi ku kombisa ku tiyimisela eka yona
â— Kombisa leswaku vutihlamuleri hinkwayo byo angarhela bya rihanyo na vuhlayiseki swi le mavokweni ya muthori
â— Hlamusela tindlela na maendlelo leswi nga kona ku vona leswaku ku na rihanyo na vuhlayiseki
â— Yi langutisiwa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi no pfuxetiwa loko nhlangano wa wena wu cinca kumbe tinghozi tintshwa ti va kona.
Hlelelo ra nghozi
Ku tiva timhangu no hlela tinghozi leti va tivumbeke i swa nkoka. Handle ka loko u tiva timhangu leti nga kona endhawini, na xikalu xa nghozi leyi nga kona, a wu nge swi tivi loko ti lava ku lawuriwa kumbe hilaha u nga swi endlaka ha kona.
Hlelelo ra nghozi i ku langutisa hi vukheta eka leswi bindzu ra wena ri nga vangaka khombo eka vanhu, leswaku u ta kota ku pima loko u ri na vukheta byo ringana kumbe loko u fanele ku endla swo tala. Loko u tekile xiboho xa xiyimo xa nghozi, u ta fanela ku vekela tindlela leti faneleke to hlayisa na swiyimo swa nsirhelelo.
Ku na swihlovo swo tala swa switsundzuxo eka ku vumba mintolovelo ya kahle leyi nga ta ku pfuna ku yisa emahlweni hlelelo ra nghozi, kambe u nga tirhisa ntlhanu wa magoza lawa yo kongoma ku pfuneka:
Goza ra 1: Langutisa timhangu
Langutisa emintirhweni no vona hilaha vanhu va tirhaka ha kona. Tlhela u kambela tirhekhodo ta timhangu leti hundzeke, tinghozi kumbe swiphiqo swa rihanyo. Xikongomelo i ku vona timhangu ta nkoka leti nga vangaka ku vaviseka ko tika kumbe ku khumbha vanhu.
Goza ra 2: Boha leswaku i mani a nga vaviseka naswona njhani
Tiva vanhu lava nga vavisekaka, na leswaku i vangani. Loko ku langutisiwa "njhani", u nga rivali swilo swo fana na ntirho wo lunghisa, loko timhangu tintshwa ti humelela.
Goza ra 3: Hlela tinghozi to suka eka timhangu no teka goza ro hunguta kumbe ku ti lawula
Hlela hilaha tinghozi ku suka eka khombo ra nkoka ti lawuriwaka ha kona.
Ku lawula swi nga ringanela kumbe ku va na ku antswisa swilo. Vatirhi va tala ku va na miehleketo ya kahle, hi ku landza ntirho wa siku hi siku naswona u fanele ku va nghenelerisa eku tekeni ka swiboho hi ku lawula ka wena.
Goza ra 4: Rhekhoda leswi u swi kumeke
Endzhaku ka loko u tekile xiboho xa swilaveko leswi faneleke ku endliwa, u fanele ku pulana hilaha u fanele ku yi endla ha kona na leswaku rini. Ku rhekhoda leswi u swi kumeke swi ta ku pfuna ku endla leswi.
Goza ra 5: Pfuxeta hi vuntshwa hlelelo ra wena no pfuxeta loko swi fanerile
U ta lava ku pfuxeta hlelelo ra wena loko ku vile na ku cinca ka nkoka eka ndlela leyi kumbe loko u ri na xivangelo xo ehleketa leswaku a ra ha fanelangi.
Swiphiqo swa rihanyo eka vurimi na swihlahla
Ntirho eka vurimi na swihlahla wu nga tisa nchaviso eka rihanyo ra vatirhi eka swivangelo swo tala, ku katsa:
â— Ku hlangana na swifuwo
â— Ku langutana na tikhemikali ta nghozi kumbe swihalaki swin'wana
â— I ntirho lowu lavaka matimba
â— Hlangana na maxelo, pongo kumbe ku rhurhumela.
Matimba eka ntirho
Ku rhwala ndzhwalo wo tika kumbe ku tirha hi swiyimo swo tika swi nga vanga ku suleka eka tinyama. Leswi i ku tshumuka no vava eka timbambu, mahlangano kumbe nhlana leswi nga vangiwaka hi ku phideka kumbe ku tshikeleleka.
Xana u fanele ku endla yini?
â— Papalata ku rhwala nhundzu yo tika laha swi faneleke, kumbe ku tirhisa tindlela to lunghisa
â— Tirhisa tindlela ta kahle ta makhomelo - veka nenge wa wena kahle, endla leswaku nhlana wa wena wu ololoka no tshuneta ndzhwalo kusuhi na miri wa wena.
â— Vona leswaku ndhawu ya le ntirhweni yi lulamisiwile ku endlela leswaku swilo na swikumiwa swi nga fikeleriwa hi ku olova ku ri hava ku ololoka ku tlula mpimo ku cinca mintirho kumbe ku famba-famba laha u tirhisaka tihlampfana to hambana ta miri.
â— Mafambiselo hi mavoko ya swimila kumbe mbewu eka mpfhuka wo leha swi fanele ku papalatiwa hilaha swi kotekaka ha kona ku hlayisa rihanyo ra vatirhi.
Ku tirhisa michini hi ndlela yo hlayiseka
Tinghozi to tala to chavisa emapurasini ti khumbha michini. Tin'wana ti humelela hikuva muchini wu tirhisiwile eka ntirho lowu nga fanelangiki; yin'wana hikuva yi nga sirheleriwangi kumbe yi siyiwe ntsena. Ku fanele ku va na ndlela leyi vekiweke ku kambela xitirho xexo, ku katsa michini, ku va yi lulamerile ku tirha. Loko xitirho xi tirhisiwa hi ndlela leyi nga fanelangiki, xi fanele ku kamberiwa nkarhi na nkarhi eka ku hlakala leswi nga vangaka nghozi, na laha ku veke na swiyimo swin'wana leswi nga humelela swi nga endlaka leswaku muchini wu va wu nga hlayisekangi
I yini lexi u faneleke ku xi endla?
â— Vona leswaku michini leyi u yi tirhisaka yi lulamerile ntirho
â— Michini hinkwayo ya hlayisiwa leswaku yi ta tirhisa kahle
â— Michini yi nghenisiwe swisirhelelo leswi lavekaka hi nawu
â— Switirhisiwa leswi tirhisiwaka ku byala minsinya swi fanele ku endleriwa ntirho wolowo. Switirhisiwa swa vurimi swi tala ku va swi nga ringanelangi ku byala swimilana
â— Makhomelo ya switirhisiwa swo byala swi fanele ku endliwa ku hunguta ku hundziseriwa ka ku chokiwa kuya evokweni loko xipelupelu xi ba ribye leri tumbeleke kumbe rimitsu
â— Nhloko ya xitirho xo tsema no phatlulela xi fanele ku bohiwa xi tiya eka xikhomo hi nchumu wo boha, xikombiso, wachere kumbe bawuti
Ku xava no hirha michini
Loko u xava kumbe ku hirha michini nawu wu lava leswaku muphakeri a nyika vuhlayiseki lebyi faneleke. Vona leswaku wena na vatirhi va wena:
â— Mi tirhisa michini hi ku landzelela swileriso leswi taka na yona
â— Veka swihlayisi eka swiyimo swa swona no tirha kahle
â— Kambela switirho hinkwaswo no lunghisa leswi onhakeke swi nga si tirhisiwa
â— Kambela leswaku swo lulamisa swi funghiwe kahle ku komba leswi swi swi endlaka na leswaku i michini yihi swi yi lawulaka, no endliwa no vekiwa kahle leswaku u nga yi tirhisi hi xihoxo
â— Vatirhi va leteriwa ku tirha hi ndlela yo hlayiseka naswona va nyikiwa no tirhisa swiambalo swa nsirhelelo leswi faneleke.
Ku lunghisa no bulokulula
Tinghozi to tala ta michini ti humelela hi nkarhi wo lunghisa kumbe ku bulokulula michini. Vona leswaku:
â— Vatirhi va leteriwile kahle ku endla ntirho
â— Switirho swo enela na swileriso swa nyikiwa eka ku lunghisa, lulamisa, basisa no bulokulula michini
â— Hlayisa matimba, xikombiso, eka swilo leswi manyiweke, swipiringi kumbe hayidiroliki, swa olovisiwa u nga si sungula ntirho
â— 'Hayidiroliki' yi tlakusa michini kumbe swilo leswi siveriwaka ku ehla hi ku tirhisa swilo swo fana na swo yimisa kumbe tijeke loko vanhu va tirha ehansi ka swona.
Vatirhi va michini hinkwavo va fanele ku vona leswaku:
â— Va tiva hilaha va nga yimisaka muchini va nga si sungula ku wu tirhisa
â— Va fanele nkarhi hinkwawo va sungula ku wu tirhisa hi ndlela ya kahle
â— Swisirhelelo hinkwaswo swi nghenisiwe no tirha kahle
â— Ndhawu kusuhi na muchini yi basile, languteka no pfumala swirhalanganyi
â— Mulanguteri u byeriwa hi xihatla loko muchini wu nga tirhi kahle
â— Va ambala swiambalo swa vusirheleri leswi faneleke na switirho.
U nga tshuki
â— Tirhisa muchini handle ka loko u pfumeleriwile no leteriwa ku endla tano
â— Ringeta ku susa lexi bulokeke muchini handle ka loko lexi wu fambisaka xi susiwile naswona muchini wu yimile
â— Ambala tinketana, swiambalo swo ncikinya, swimandlamandla kumbe swingwavila kumbe misisi yo leha leswi nga manyekaka hi swilo leswi nga le ku fambeni eka muchini
â— Chika eka teretere leyi nga le ku fambeni kumbe muchini wun'wana wa xipelupelu
â— Kavanyeti vanhu lava tirhisaka michini.
Makhomelo ya swifambo na switirhisiwa
Xivangelo xin'wana xo vavisiwa i ku vumbuluka ka titeretere. Ku vaviseka ko nyana ko chavisa ku tolovelekile, na timhangu to khumbha vachayeri, vatirhi van'wana na vafambi hi milenge. Timhangu tin'wana ta humelela loko vanhu va siya timovha va nga langutisangi leswaku a ti fambi kumbe ti vanga ku vaviseka.
Nkarhi hinkwawo kambela leswaku:
â— Vachayeri va leteriwa kahle naswona vanhu lava nga hava mpfumelelo a va pfumeleriwi ku chayela
â— Timovha na vafambi hi milenge va hambanisiwa laha swi faneleke
â— Mindzhwalo yi tshamisekile no tiya
â— Vachayeri va sirhelelekile eka swilo leswi nga waka
â— Vachayeri va hanye kahle ku chayela
â— Timovha ta wena kumbe michini yihi na yihi na vatirhi lava chayelaka kumbe ku tirha hi yona yi nghenisiwe swiyenge swa nsirhelelo swo phutsela
â— Makhiya ya vekiwa kahle loko timovha ti nga ri eku tirhisiweni.
Switirhisiwa swo tlakula
Pulana kahle no lunghisa lifiti, u tirhisa xitirho lexi faneleke na vanhu lava nga na vuswikoti ku hunguta tinghozi. Vona leswaku:
â— Switirho hinkwaswo swo tlakula swi kamberiwa swinene nkarhi na nkarhi hi munhu la nga na vuswikoti
â— Ku tirha kahle na mindzhwalo leyi funghiwaka eka xitirho xo tlakula. U nga tshuki u hundza mindzhwalo leyi pimiweke
â— Swikombiso swo layicha ku tlula mpimo eka michini yo khoma swi tirha kahle
â— Loko u chayela, swo layicha swa le mahlweni swi le ka xiyimo xo tlakuka loko xi chulula no yisiwa ehansi loko swi tele, handle ka laha swi nga vangaka nghozi, xik. eka mapatu ya mani na mani.
Pongo no rhurhumela
Hlangana na pongo ra le henhla leri nga vanga ku va u nga ha twi na switsongo ku ri hava ku lemuka hi munhu yoloye ku fikela loko nkarhi wu hundzile leswi vangaka ku mbvonga na ku fa tindleve.
Hunguta ku hlangana na pongo:
â— Hlawula michini leyi nga hava pongo kumbe tindlela loko u hlawula maendlelo mantshwa kumbe michini yintshwa
â— Pfalela michini ya pongo kumbe yo humelerisa laha ku nga na swo sivela pongo kumbe u yi veka eka tikamara to hambana
â— Hunguta nkarhi wo cincana eka ntirho
â— Laha swi fikelelaka eka 90 dB kumbe ehenhla, fungha tindhawu leti tanihi "tizoni to sirhelela tindleve" hi mimfungho ku kombisa leswaku xisirhelelo xa tindleve xi fanele ku ambariwa no vona leswaku mani na mani loyi a nghenaka eka tindhawu leti u ambala xisirhelelo xa tindleve.
Ku rhurhumela
Vuyelerisa kumbe ku tirhisa xitirho xo rhurhumela nkarhi wo leha ku fana na saha ya nketana, xo tsema tiburachi kumbe tigirayindara swi nga vanga vuvabyi byi rhurhumela mavoko (hand-arm vibration syndrome) - ntlawa wa mavabyi ku katsa no rhurhumela rintiho, ku vaviseka risinga, tihlampfana kumbe mahlangano. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku twa onge wo tlhaviwa kumbe u nga twi nchumu etintihweni, tintiho ti hundzuka to basa hi xirhami kumbe ti tsakama, ti landza ku khwanyala no tshukuluka.
Ku chayela titeretere kumbe michini ya swipelupelu swi nga endla leswaku mirhi wu rhurhumela kumbe wu tlula hi matimba leswi fananisiwaka na nhlana wo vava kumbe ku twa ku vava enyongeni na le tsolweni. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku vava no oma enhlaneni, nyongeni kumbe etsolweni endzhaku ko tirhisa teretere.
Xana u nga endla yini?
â— Tirhisa muchini lowu faneleke wa ntirho
â— Hlayisa switirho kahle, xik. swo layicha leswi nga rhurhumeriki eka tisaha ta nketana
â— Tirhisa kahle xiyimo xa xitulu xa teretere no lulamisa xiyimo xa mavhilwa
â— Famba hi rivilo leri faneleke eka swiyimo swa laha hansi, ku papalata swigojana, na swin'wana.
Ku papalata ku vaviseka eka ku hangalasa, masinga, tihlampfana na marhambu eswandleni na le mavokweni ku suka eka ku rhurhumela ka voko:
â— Pulana mintirho ku papalata ku tirhisiwa switirho swo rhurhumela
â— Hlawula switirhisiwa leswi nga na ku rhurhumela lokutsongo
â— Tirhisa ku cincanisa ntirho laha swi kotekaka no wisa nkarhi na nkarhi
â— Kufumeta swandla u nga si tirha no tshama swi kufumerile.
Maxelo
Ku hlangana na maxelo, ngopfu minseve ya dyambu kumbe ku titimela ngopfu swi nga va nghozi.
Leswi u lavaka ku swi endla:
â— Eka maxelo ya mumu ambala swiambalo swo vevuka na xidloko
â— U nga hluvuli; tola mafurha eka nhlonghe leyi nga tlhaviwaka hi dyambu
â— Langutisa ntomi, tinhlungu kumbe ku kwalala ka nhlonghe. Yana eka dokodela wa wena loko ntomi, na swin'wana swi kula, huma ngati kumbe ku nwayisa
â— Swiambalo swo tirha hi swona swi fanale ku endliwa ku suka eka malapi lawa ya endlaka leswaku miri wa vatirhi wu tshama wu omile na le ka ku hisa kahle. Ku tirha eka maxelo yo hisa no oma, swiambalo swa kahle swi fanele ku tirhisiwa ku papalata mayelana no hambanisa no pfumelela ku hefemula ka miri
â— Swiambalo swo sirhelela swo enela swi faneleku va kona laha ku nga nghozi ya ku hisa ka UV kumbe timhangu ta ntumbuluko, ku fana na swimilana swa chefu, swifuwo na ku tluleriwa.
Swifuwo
Ku khumbhana na swifuwo swi nga endla leswaku u khomiwa hi vuvabyi bya swifuwo (lebyi tluleka vanhu ku suka eka swifuwo). Swilo leswitsongo swo fana na xiborisi, switsongwatsongwana, xihanya hi swin'wana na fangi swi nga tirhisa mavabyi hi ku tluleta miri loko va swi hefemula, mita, kumbe loko swi nghena enhlongheni. Swikombiso swi suka eka swiphiqo swa nhlonghe kuta eka swo fana na swiyimo swa "mukhuhlwana" leswi nga vangaka vuvabyi bya nkarhi wo leha handle ka loko byo tshunguriwa.
Leswi u nga swi endlaka ku hunguta nghozi?
â— Hunguta nghozi yo tluleriwa hi ku hlayisa xitoko xi tshama xi ri kahle. Tlhavela mpondzo laha swi faneleke
â— Vona leswaku ku na nsivela mavabyi wa kahle. Nkarhi hinkwawo hlamba swandla u nga si dya, ku nwa kumbe ku dzaha
â— Ambala swiambalo swa nsirhelelo leswi faneleke ku fana na tihovhorolo loko u tirhana na swifuwo, ngopfu-ngopfu loko swi vabya, na swimandlamandla na fasikoti yo sivela mati loko swi endleka u tirhana na swilo leswi nga ku tlulelaka ku fana na swilo swo velekisa
â— Funengeta ku xekiwa na swilondzo hinkwaswo hi bandichi leyi nga ngheniseki mati.
Minchumu ya nghozi
Ku khumbhana na tikhemikali ta nghozi kumbe minchumu yin'wana, xik. eka swidlaya switsotswana, mirhi ya swifuwo (ku katsa dibi ya tinyimpfu), ritshuri kumbe swilo swo fana na swihalaki, ndzhope wa nkululo kumbe swinonisi; ku hefemula musi wo suka eka ku tshwa ka pulasitiki, kumbe ritshuri leri vangiwaka hi loko ku tleketliwa mbewu, swinonisi, xitiroyi, furu, ku khumbhana na ndzhope, manyoro, na swin'wana kumbe ku cheriwa hi swidlaya switsotswana kumbe dibi ya tinyimpfu, hinkwaswo swi nga vanga rihanyo ro tsana.
Swikombiso swo lemukisa swi na katsa:
â— Nyenyetseka/tsakamisa mahlo na nhompfu
â— Nhompfu leyi siviweke hi thyaka
â— Nkolo wo vava
â— Khohlola kumbe u ri hava xikhohlola
â— Tihlampfana to vava kumbe xirhami endhaku ko tirha hi furu yo tsakama
â— Tikeriwa ku hefemula
â— Ku tikeriwa eka xifuva loko u tirha, endzhaku ko tirha kumbe loko u endla vutiolori laha u hlulekaka ku tiyisela
â— Hefemula hi ku tikeriwa.
Swikombiso leswi swi nga va swa nkarhinyana eka nkarhi wa ntirho, kumbe swi nga nyanya no heta nkarhi wo leha ku fikela loko swi humelela nkarhi hinkwawo. Swi nga susumetiwa hi ku khumbhana kutsongo na swihalaki swihi kumbe swihi leswi miri wa wena wu nga swi tsakeriki, kumbe wu chava. Loko u dzaha, u hlangana na swilo leswi laha u nga vaka na swiphiqo swa xifuva.
I swa nkoka ku sirhelela wena na vatirhi va wena: Papalata ku hefemula swilo swo onha hi ku:
â— Tirhisa swilo swin'wana laha swi faneleke
â— Cinca switirhisiwa swa ritshuri leritsongo, xik. swiribyana/tiphelete
â— Pfalela swilo leswi nga na ritshuri kumbe xifafazela
â— Tirhisa vhakhumu ematshan'wini yo kukula - tirhisa xihluti xa xiyimo xa le henhla.
Hunguta ntsengo lowu u wu hefemulela endzeni:
â— Tirhisa xihumesa musi lexi nga kona, xik. loko ku hiseleriwa
â— Tirhisa swihluti swa kahle eka teretere/movha
â— Hlayisa swihluti eka swilaveko swa vaaki
â— Antswisa swo nghenisa moya eka miako
â— Ambala switirho swo sirhelela eka ku hefemula. Vona leswaku u tirhisa xipfala-nghohe kumbe xihefemulelo xa ritshuri, minkahelo kumbe tikhontheni letitsongo.
Swipfala-nghohe na xihefemulelo xi fanele nkarhi hinkwawo xi vekiwa eka ndhawu yo basa leyi omeke - u nga swi veki eka swihako kumbe swipikiri laha ku thyakeke, tindhawu ta ritshuri.
Loko u tirhisa michini ya swiharhi, nkarhi hinkwawo:
â— Hlamba leswi ku haxeke enhlongheni na le swiambalweni hi xihatla, no hlamba u nga si dya, ku nwa kumbe dzaha. U nga tirhi exikarhi ka swifuwo leswa ha ku kamberiwaka hikuva u nga tluletiwa
â— Landzelela tindlela tihi na tihi ta xihatla leti ringanyetiweke hi muaki, xik switlhavelo swa mafurha
â— Landzelela swileriso swa tilebulu, ngopfu-ngopfu leswi fambelanaka na PPE
â— Mangala timhangu hinkwato leti ehleketeleriwaka ta chefu leswaku ti ta lavisisiwa hi vuenti.
Makhomelo no byala swimilana leswi nga na tikhemikali
â— Eka makhomelo na ku byala minsinya leyi cheriweke tikhemikali ta nghozi ku heleriwa hi nkarhi wa chefu wu nga si fika, vathori va fanele ku nyika vatirhi switirhisiwa swa nsirhelelo swa vona
â— Swimilana leswi kamberiweke swi fanele ku khomiwa kahle ku hunguta ku tluleriwa. Swi fanele ku pakiwa no tleketliwa eka ndhawu yo tirhela kona hi ndlela leyi nga ta endla leswaku ku fikela swimilana swi olova, kwalaho swi endla swi olova ku papalata ku khoma swimilana ku tlula hi laha swi faneleke
â— Minkwama yo byala hi yona kumbe yo tiyelerisa loko ku tleketliwa swimilana leswi kamberiweke eka ndhawu yo tirhela kona yi fanele ku basisiwa hi ku humesiwa no hlantswiwa siku na siku.
Vuhlayiseki na vunene emintirhweni
Ku vaviseka ko tala eka vurimi na swihlahla swi vangiwa hi ku rheta, ku phijeka na ku wa. Kambela leswaku tindhawu to tirhela kona ti tshunxekile eka swirhalanganyi, ku fana na tintambhu, masaka kumbe tiphalete na leswaku ku na xivandla xo ringanela ku veka switirho na switirhisiwa. Vona leswaku muako wa wena wu tshama wu ri wa kahle, u vona leswaku laha hansi a ku vekiwi swilo swo tlula mpimo, ngopfu-ngopfu laha ku phameriwaka kona kumbe miako ya khale.
Hunguta nghozi ya ku wa, phijeka na ku rheta. U fanele u nyika leswi landzelaka:
â— Tindhawu to khoma kona eswitepisini na swikhomo leswi gongondzeriweke laha swi faneleke
â— Mphomiso wa kahle eka tindhawu to tsakama ku fana na laha ku hlantswiwaka matsavu kumbe swa ntswamba
â— Rivoni ro enela no ringanela
â— Mahiselo na matitimelelo yo enela na swihefemuri ku katsa moya wo tenga eka tindhawu to tirhela kona ta le ndzeni
â— Mimfungho ya vuhlayiseki laha nghozi yi nga humelelaka eka rihanyo naswona vuhlayiseki byi va kona endzhaku ka loko u tekile tindlela to lawuleka leti boxiweke eka hlelelo ra hina ra nghozi.
Xilamulela mhangu na ku ponisa ka xihatla
â— Tanihi leswi swi nga toloveleka leswaku vatirhi va swihlahla na vurimi va tirha hi mintlawa leyitsongo eka tindhawu to hambana, mutirhi un'wana na un'wana u fanele ku leteriwa eka masungulo ya xilamulela mhangu. Vuleteri lebyi byi fanele ku katsa vutshunguri bya swilondzo leswi pfulekeke no pfuxiwa eka xithongwana. Eka tindhawu laha ntirho wu khumbhaka nghozi yo pyopyiwa hi tikhemikali kumbe musi, tinyoka, switsotswana kumbe ku lumiwa hi xipame kumbe timhangu tin'wana to karhi, vuleteri bya xilamulela mhangu byi fanele ku ndlandlamuxiwa hi ndlela leyi faneleke hi ku tirhisana na munhu kumbe la swi thwaseleke kumbe nhlangano
â— Switirhisiwa swa xilamulela mhangu na mabokisi leswi hlayisiwaka kahle swi fanele ku tshama swi lulamile emintirhweni naswona swi fanele ku sirheleleriwa eka ku khumbhana na swo tsakama kumbe makhukhuri
â— Swihlawulekisi swi fanele ku endliwa eka ku ponisiwa hi xihatla eka munhu loko a tshika a vaviseka kumbe ku vabya leswi lavaka mpfuneto wa swa mirhi
â— Ntleketlo kumbe ndlela ya vuhlanganisi yi fanele ku va kona entirhweni ku tihlanganisa na vukorhokeri eka mhangu ya xihatla.
Switirhisiwa swo hlantswela
Ku na nghozi ya mavabyi kusuka eka swilo leswi nga na chefu ku suka eka thyaka kumbe swikumiwa swin'wana swa xifuwo lexi nga na chefu ya swilo leswitsongo. Loko u ri na vatirhi va nkarhi hinkwawo, nkarhi wutsongo, nkarhinyana kumbe lava thoriweke swa nkarhi hinkwawo, vona leswaku ku na switirhisiwa swo wisa ku katsa:
â— Swihambukelo swo basa, leswi nghenisaka moya wo tenga
â— Ndhawu yo hlambela ya mati yo hisa na yo titimela, xisibi na mathawula (kumbe nchumu wo omisa mavoko)
â— Switirhisiwa swo khomeka swo hlantswa, kumbe swo sula mavoko swa vatirhi lava tirhaka kule na switirhisiwa swo hlamba
â— Ku cinca switirhisiwa laha swiambalo swo hlawuleka swi ambariwaka kona
â— Mphakelo wa mati yo tenga yo nwa (fungha ku ya hambanisa na mphakelo wa mati lawa ya nga nwiweki).
Ku mangala mavabyi yo fambelana na ntirho
Mavabyi man'wana laya vangiweke hi ntirho ya fanele ku mangariwa eka Ndzawulo ya Vatirhi. U nga khomiwa hi mavabyi laya mangariweke loko u tirha hi:
â— Swifuwo - mavabyi ya le swifuwo leswi hlayisiwaka ezoo ku fana na brucellosis, leptospirosis, vuvabyi byo omisa swirho disease kumbe streptococcus suis kumbe mavabyi man'wana lawa ya nga ku tlulelaka loko u tirha hi swifuwo
â— Swidlaya switsotswana - chefu hi swidlaya switsotswana leswi cheriwaka emisaveni kumbe methyl bromide
â— Swilo swa ntumbuluko - asma entirhweni leyi vangiwaka hi ritshuri ra tindzhoho kumbe switsotswana leswi tirhisiweke eka ku lawula eka ntungu wa ntumbuluko; mahawu ya n'wamapurasi/quva ra swikowakowana; kumbe vuvabyi bya rihlaya (tetanus)
â— Swilo swin'wana - ku tshukuluka ka nhlonghe entirhweni swi khumbha ku hlangana na swihalaki kumbe swidlaya switsongwatsongwana
â— Michini - vuvabyi byo rhurhumerisa voko ku suka eka ntirho wo tirhisa tisaha ta nketana, swo tsema tiburachi kumbe tisaha to tirhisa mavoko.
Mahungu hi xitalo tihlanganisi na hofisi ya senthara ya vatirhi ya xifundzhankulu ya le kusuhi:
<fn>DOL.OhsFoodbeverage.2010-12-07.ts.txt</fn>
Rihanyo na Vuhlayiseki eka Vumaki bya Swakudya na Swakunwa
Vatirhi eka vumaki lebyi va langutana na tinghozi to hambana leti katsaka leswi landzelaka:
Ku wa loku vangiwaka hi tindhawu to rheta swi nga vanga leswaku munhu a suleka.
Ku va eka nghozi yo tirha hi switirhisiwa swo tontswa ku fana na mikwana
Ku tlumbana na swifambo swa le ndzeni ka feme ku fana na tifoklifiti na tikhontheni
Ku tlakula, ku vaviseka entirhweni. Vatirhi eka vumaki lebyi va nga tirha hi ku tlakula swilo swo tika hi mavoko no swi endla hi ku vuyelela, xikan'we na xiyimo xa le hansi xa ndhawu leyi ku tirhiwaka kona leswi hi xitalo swi endlaka leswaku ku va pfumaleka ndhawu yo tirhela eka yona leyi eneleke na xiyimo xo tsana xa nkhuluko.
Ku tirha eka ndhawu ya pongo.
Ku tirha eka ndhawu ya nghozi eka swa ntumbuluko - ku hlangana na swilo leswi swi nga vangiwa hi ku hefemula ritshuri no tirha eka ndhawu leyi tsakamaka nkarhi na nkarhi. Ritshuri leri ri nga va ri huma eka switirhiswa leswi tirhisiwaka naswona ndhawu yo tsakama yi nga vangela swirhumbana swo nwayisa
Ku tirha hi tikhemikali - leswi swi nga suka eka migingiriko yo tirhana na tikhemikali leti nga katsaka switirhisiwa swo basisa no fafazela ndhawu laha swi humelerisiwaka kona.
ku tirha laha ku hisaka no titimela. Vumaki lebyi byi nga tisa ku cinca eka swiyimo swa maxelo ku suka eka migingiriko ya yo fana no tirhana na ku hisa, ku titimela na gwitsi. Vatirhi va nga tirha laha ku hisaka hi nkarhi wo humelerisa no nghenisa swakudya eka swithinana no tirha eka swiyimo swo titimela etindhawini ta swigwitsirisi.
Tirha eka ndhawu leyi siviweke. Swikombiso swin'wana eka vumaki lebyi i: mathangi ya vuhlayiselo na tibini, magoji na tisampu, mathangi ya mafurha, michini yo tshikilela no kama tidiriva, mathangi yo virisela na swikepe.
Swiyimo swo fana ta tinghozi. Ku tirhisiwa ka mikwana, ntlumbano, ku tlakula na ntirho wo vuyelela.
Ku hlayisa laha ku fambaka van'wamilenge na tindhawu to tirhela eka tona ku va tibasile no oma hi ku sivela ku halaka hi nkarhi wa ntirho no nyika vatirhi tintanghu leti nga rhetiki.
Ku nyika vatirhi swimandlamandla leswi nga ta va sirhelela eka ku tsemiwa hi mikwana
Ku hunguta ku tlumbana loko ku andlariwa migingiriko
Ku endla mindzelekano ya swifambo na tindhawu to tirhela kona. Vona leswaku ku vekiwa swilo swo khomelela eka swona na le switepisini.
Sivela ku halatiwa ka mati/swihalaki
Vatirhi va fanele ku leteriwa hi tindlela ta kahle to tlakula naswona tindhawu to tirhela kona ti fanel eku endliwa ku vona leswaku vatirhi va na ndhawu yo enela ku tirhela eka yona.
Ku tirha laha ku nga na pongo
Mintirho yin'wana yo fana no nghenisa swakudya emathinini, emabodlheleni, no tirhisiwa ka swo rhwala swi endla leswaku vatirhi va tirha laha ku nga na pongo. Swipimelo swo swa malawulelo ya swa injhiniyere swi fanele ku tirhisiwa ku hunguta pongo, na nsirhelelo wa vanhu wu fanele ku tiyisisiwa.
Tinghozi ta swa ntumbuluko
Leswi landzelaka swi nga lawula ku tirhana na tinghozi ta ntumbuluko eka vumaki lebyi:
nghenisa swihefemurisi swo humesa musi ku hunguta ritshuri
nyika vatirhi matirhelo ya kahle.
3
Vatirhi eka vumaki lebyi va tirha eka tinghozi to tala to hambana ku katsa ku tlumbana na swifambo swa laha ndzeni swo fana na tifokilifiti na tikhontheni.
Ku tlakusa nsivela mavabyi no vona leswaku ku na ku avanyisiwa ka ntirho na migingiriko ya nhlayiso.
Tinghozi ta tikhemikali
Vatirhi va fanele ku leteriwa eka tindlela ta vuhlayiseki emintirhweni eka gingiriko wun'wana na wun'wana eka tindlela ta swilamulela mhangu.
Ku hisa no titimela
Mutirhi wa swa rihanyo loyi a rhijisitariweke kumbe muongori loyi a rhijisitariweke u fanele ku tiyisisa rihanyo ra vatirhi.
Swivandla leswi sirheleriweke
Muthori u na vutihlamuleri byo vona leswaku ku na swivandla leswi sirheleriweke entirhweni. Tindhawu hinkwato to nghena ti fanele ku sirheleriwa loko ku ngheniwa kumbe mimfungho yi fanele ku vekiwa ku kombisa swivandla leswi sirheleriweke.
Mimpfumelelo ya mintirho yi fanele ku nyikiwa eka ntirho lowu endliwaka eka xivandla lexi sirheleriweke.
Vathori va fanele ku nyika vatirhi switirhisiwa swa kahle swo hefemula va nga si nghena eka xivandla lexi sirheleriweke naswona va fanele ku leteriwa hilaha va switirhisiwa swi tirhaka ha kona.
Swilo leswi waka
Vona leswaku swilo swi vekiweke eka tixelefu (xik. tixelefu to veka eka tona) swi tiyile naswona a swi nge wi hi ku olova loko swi khumbhiwa. Veka swilo swo tika eka tixelufu tale hansi naswona u veka swo vevuka eka ta le henhla.
Tekela enhlokweni tindlela ta mapakelo, makhomelo na mafamba-fambelo ya nhundzu ku sivela ku wa ka swilo.
Vona leswaku swilo swo leha (xik. tisilindara ta gasi) kumbe swilo leswi khegeleke khumbi swi tiyile no sirheleleka loko swi khumbhiwa.
Switirhisiwa swa mavoko
Mikwana yi vanga tinghozi to tala naswona yi fanele ku hlayisiwa kahle loko yi nga tirhisiwi.
Loko mikwana yi ri eku tirheni nkarhi hinkwawo, mpahla yo sirhelela mikwana yi fanele ku ambariwa tanihi leswi bohiweke hi vuhleri bya tinghozi (xik. ebucareni ku fanele ku ambariwa fasikoti na swimandlamandla swo tiya
Switirhisiwa swa mavoko swi fanele ku hlayisiwa nkarhi na nkarhi ku va eka xiyimo xa kahle leswaku ku nga tirhisiwi matimba loko swi ambariwa.
Swilo leswi famba-fambaka
Tilori to rhwala tiphalete leti susumetiwaka kunene, minkwama, titiroli na swin'wana swi fanele ku tirhisa ndlela yo karhi kule na vatirhi van'wana laha swi faneleke. Munhu loyi a susumetaka/kokaka u fanele a vona kahle.
Vuhleri bya tinghozi byi fanele ku langutisa ndhawu yin'wana ya ntirho ya tinghozi to karhi ti nga vaka kona (xik. tibarele leri khungulukaka, swilo swo haka, swilo leswi hlomukaka ku suka eka michini).
Vumaki bya swakudya na swakunwa
Tifeme ta vumaki bya swakudya na swakunwa ti vumbiwa hi ku tlula 30 wa vumaki byo hambana. Leswi swi suka eka tindlu to dlayela swifuwo, tindhawu to sefa chukela na ndhawu yo mavele laka ku endliwaka no hlutiwa thothotho. Ndzima leyi ku vaviseka loku hlanganisiwaka eka vumaki bya swakudya na swakunwa ku le henhla swinene. Hambiswiritano, ndzima yo vaviseka ya hambana exikarhi ka vumaki byo hambana bya swakudya na swakunwa. Swivangelo nkulu swo vaviseka swi ya emahlweni swi va:
ku tivavisa
ku rheta eka ndhawu yo tsakama kumbe leyi namarhelaka hi swakudya
ku wa
swifambo swa le ntirhweni (ku katsa fokilifiti)
ku tlhaviwa hi nchumu (xik. mukwana wo tontswa kumbe swilo leswi waka)
michini. I ntiyiso xivangelo nkulu xa ku vaviseka emintirhweni i swifambo, ku katsa ku wa na michini.
Ku tivavisa tihlampfana
Dermatitis
Pongo
Asma leyi vangiwaka hi xiyimo xa ntirho
Rhinitis
Ntshikilelo wa le ntirhweni
Tifeme
Ku humelerisa nyama na tihlampfi
Xigayo, swakudya swa swifuwo
Swixavisiwa swa bekara
Swixavisiwa swa meleka
6
Vatirhi va fanele ku leteriwa eka tindlela ta matirhelo yo hlayiseka eka gingiriko wun'wana na wun'wana ku katsa xilamulela-mhangu na swipimelo.
Mihandzu na matsavu
Swakudya swo nyanganya
Swipyopyi na swakunwa
Swixavisiwa swo titimela na swo gwitsirisiwa
Vuhumelerisi bya swakudya byi na swiyenge swinharhu - vurimi, vumaki na xiyenge xa mpahla/swakudya. Vumaki bya swakudya na swakunwa swi humelela eka tifeme leti sukelaka eka sayizi ya lava tholaka nhlayo yitsongo kuya eka lava tholaka madzana-dzana. I ntiyiso, tifeme letikulu na tale xikarhi na leti endlaka swakunwa i swiphemu swa rixaka, kumbe na misava hinkwayo, minhlangano, leyi tholaka magidi-gidi ya vatirhi.
Xikongomelo nkulu xa Ndzawulo ya Vatirhi xi angarhela swiyenge swimbirhi swo sungula eka nxaxamelo lowu - vurimi na vumaki. Mabindzu na bindzu ra swakudya swi wela eka vutihlamuleri bya tindzawulo ta rihanyo ta mfumo wa muganga, hambi leswi Ndzawulo ya Vatirhi yi tirhaka na tindzawulo leti ku vona leswaku manghenelelo a ya cinci eka timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki.
Mhaka nkulu
Rihanyo ra ndhawu ri tika swinene ku ri lawula ku tlula vuhlayiseki. Swivangelo na switandzhaku swa ku tsana ka vuhlayisekiswa olova ku swi lawula. Swivangelo swo fambelana na mintirho ya ku tsana ka rihanyo swi nga tika ku swi vona. Nkarhi wun'wana swi nga teka nkarhi ku vona swikombiso loko swi sungula ku humelela leswaku ku hlangana exikarhi ka xivangelo na ntshikilelo swi va swa le hansi, kambe loko swiphiqo swi tiviwile no amukeriwa, switshunxo swa hlayisiwa.
Eka swiphiqo swo tala leswi fanaka swa ntirho wa rihanyo, ku fana no vaviseka nhlana, ku nga va na swivangelo swin'wana leswi nga fambelaniki na ntirho. Vatirhi a va tsakeli ku pfumela leswaku va na swiphiqo swa rihanyo hikuva va chavela mintirho ya vona kumbe nchavo lowu fambelanaka na mavabyi yo karhi. Hi swivangelo leswi i swa nkoka ku tiva no hunguta swivangelo leswi sukaka emintirhweni.
Hambi leswi ku nga na mahungu eka switshunxo swa ntirho lowu fambelanaka na swiphiqo swa rihanyo, vutivi bya muganga hi swiphiqo leswi tirhekaka byi nga hungutiwa. Mabindzu man'wana lamakulu eka vumaki ya thola vatirhi va vativi va rihanyo, hakanyingi lava nga na vutivi bya swa rihanyo. Hambiswiritano, eka mabindzu yo tala, ngopfu-ngopfu lamatsongo, ku fikelela eka switsundzuxo swa rihano eka ntirho wa rihanyo swi pimiwile. Loko vanhu vo tala va ri na xiphiqo xa rihanyo va endzela Madokodela, kambe Madokodela yo tala a ya na ntokoto ku tirhana na tmhaka ta rihayo eka mintirho yo karhi.
Mabindzu yo tala a ya lavi ku sungula tindzawulo to hlawuleka kumbe ku hakela vatsundzuxi va swa rihanyo ku lawula rihanyo ra le ntirhweni siku na siku. Rihanyo ro tsana ra le ntirhweni ro tala ri sukela eka nhlayo yitsongo ya swivangelo swa ntolovelo, leswi hinkwaswo swi nga lawuriwaka hi vafambisi na vatirhi lava tirhaka swin'we ku tiva swipimelo swo lawula leswi faneleke emintirhweni. Hambiswiritano, ku tirhisiwa ka vativi va swa le mintirhweni na vativi van'wana swi nga hlayisa mali eka swiyimo leswi fanleke. Xiyenge lexi xi hlamusela swivangelo leswi fanaka swa rihanyo ro tsana ra le mintirhweni eka vumaki ya swakudya na swakunwa no nyika xitsundzuxo xa hilaha swi nga fambisiwaka ha kona.
Xivangelo nkulu
Svangelo nkulu swa rihanyo ro tsana ra le mintirhweni eka vumaki ya swakudya na swakunwa i:
-ku vaviseka eka tihlampfana (MSDs): swi tala ku vangiwa hi ntirho na ntshikilelo wa timbambu ta le jenhla (WRULDs) na ku vaviseka enhlaneni
-ntshikilelo lowu fambelanaka na ntirho: leswi nga vangiwaka hi ntirho wo tsana wa nhlangano
-asma yo vangiwa hi ntirho: yi vangiwa hi ku hefemula ritshuri ra le bekareni na tindzoho
-dermatitis ya le tirhweni: ku suka eka ku hlantswa hi mavoko, u khumbhana na swakudya, na swin'wana.
-rhinitis: yi vangiwa hi ritshuri ro fana na ra le bekareni na ra tindzoho, swipaisisi na swinyunyeteri.
-ku lahlekeriwa hi ku twa hi xivangelo xa pongo: laha pongo ri hundzaka 85 dB(A).
(WRULDs na ku vaviseka nhlana) hi swona leswi ngatala. Hambiswiritano tinghozi tin'wana i ta noka naswona ti endliwa laha swiyimo swi pfumelaka.
Swivangelo nkulu swa ku vaviseka eka tihlampfana
Eka vumaki bya swakudya na swakunwa, ku vaviseka ko tala ka le mirini ku suka eka ntlhanu wa swivangelo:
- ku paka tikhontheni (ku fana an mabokisi, tikhireti na masaka)
- ku susumeta tirhaga (ku fana na tirhaga ta tiovhene na titiroli ta swakudya)
- ku tsema, ku hambanisa marhambu, ku hlanganisa, ku tiyisisa no susa swa le ndzeni (ku fana
na nyama na ya huku)
- ku paka swixavisiwa (ku fana na chizi, swa le bekarenina tibisikisi)
- ku khoma tikhontheni ta swakunwa (ku fana na ku fambisa tikhasi na tikhireti)
- Leyi i mintirho ya nkoka leyi fanele ku langutisiwa swinene loko ku endliwa vuhleri bya tinghozi.
Xana hi swi tiva njhani loko hiri na xiphiqo?
Swiphiqo swo vaviseka na rihanyo swi humelela hi tindlela to hambana, ku fana na:
timhangu to vaviseka nhlana na timbambu
ku hlohlonya na ku twa ku vava
xiyimo xa le hansi xa swixavisiwa
ku tlangisa switirhisiwa swo tala
ntsengo wa le hansi wo nghenisa xandla
swivilelo swa nkarhi na nkarhi na ndhawu yo wisa
mintirho yo antswisa eka tindhawu to tirhela eka tona na switirho (xik. switulu eka swindledyana)
vatirhi lava ambaleke tibandichi, semendhe yo tiyisa marhambu, tirhaba, swingwavila swa koporo kumbe magezi.
Loko u ri na xiphiqo swi ta dya mali yo tala ku suka eka mpfumaleko wa mavabyi, vatirhi vo tala, ku letela hi vuntshwa, ku lahlekeriwa hi swixavisiwa, na swin'wana. Timhangu to ririsa ta engeteleka naswona swiphiqo swi nga tshikilela tihakelo ta ndzindzakhombo.
Asma ya le mintirhweni
Swihlovo swa mahungu swi rhekhoda xiyimo xa asma eka vumaki bya swakudya na swakunwa. Swivangelo nkulu swa asma i ku hefemula ritshuri ku suka eka tindzoho na fulawuri, laha vabaki va nga na tinghozi ta le henhla eka vumaki hinkwabyo.
Swivangelo swa asma emintirhweni
Asma leyi vangiwaka hi ntirho yi tshikilela vatirhi lava hefemulaka ritshuri leri tshikilelaka eka ku hefemula - ku fana na ritshuri kusuka eka ndzoho, filawuri, na swinyunyutelo swa enzyme, phrotheni ya mandza, phrotheni ya hlampfi, swipayisisi na tihunyi - vatirhi va le swigayini, vuvirisi, vubaki, ku humelerisa tihlampfi na vuvabyi lebyi nga na nghozi.
Ku pfimba nhlonghe emintirhweni
Swihlovo swa mahungu swi rhekhoda xiyimo xa kahle xo pfimba nhlonghe
Swivangelo swo pfimba nhlonghe emintirhweni
Ku pfimba nhlonghe emintirhweni swi tshikilela vatirhi lava khomaka nyama, hlampfi, tihuku, mihandzu na matsavu, xikan'we na lava bakaka, vasweki, vabasisi na vatirhi van'wana vo tala.
eku lalamiseni swakudya, swi ta tala ku khoma mavoko na tintiho
swi endla nhlonghe yiva yo tshuka, ku hluveka ka nhlonghe, laha swi endlaka munhu a tsandzeka ku tirha no va na ntshikilelo leswaku va cinca ntirho.
Ku pfima nhlonghe swi swi vangiwa hi ku tirhisa mati, xisibi na swibasisi (55% wa timhangu) no khoma swakudya swo hambana swo fana na chukela, fulawuri, mihandzu ya xilamula, matsavu, swipayisisi na timitsu, tihlampfi na swakudya swa le lwandle na tihuku (40% wa timhangu).
Ku pfimba tinhompfu (rhinitis)
Tinhompfu leti humaka marhimila yanga yimi kumbe ku pfaleka tinhompfu swi endla leswaku tinhompfu ti pfimba leswi vangiwaka hi ritshuri.
Swivangelo swo pfimba ka tinhompfu
Ndzoho, fulawuri, swipayisisi na ritshuri ra mapulanga swi nga vanga ku pfimba ka tinhompfu, ku tlunyiwa mahlo na swin'wana.
Ku lahlekeriwa hi ku twa hi xivangelo xa pongo
Xivangelo xo lahlekeriwa hi ku twa
Ku tirha laha ku nga na pongo ra le henhla swi nga vanga ku lahlekeriwa hi ku twa ka makumu, leswi nga tikaka ku swi vona tanihi leswi ntshikilelo wu akelekaka hi ku famba ka nkarhi. Xiyimo xa pongo xi ngava ehenhla, ku ngava eka tindhawu letikulu (xik. tiholo ta mabodlhela) kumbe eka feme leyi nga na pongo na michini (xik. ntshikilelo eka swixavisiwa). Loko vuhleri bya ndhawu byi kuma leswaku pongo i mhaka ya xiyimo xa le henhla, swa antswa leswaku ri lawuriwa.
Ku tumbuluxiwa ka pholis ya rihanyo ra le mintirhweni
Kuna timhaka tinharhu to enta leti langutisiwaka eku tumbuluxiweni ka mafambiselo ya kahle ya rihanyo ra le ntirhweni:
Nsirhelelo
Ku na vutihlamuleri bya xinawu na bya ximunhu eka muthori ku endla leswi faneleke ku xivela mavabyi emintirhweni. Ku endlela ku sirhelela rihanyo ra vatirhi, xivangelo xa tinghozi ta rihanyo rale mintirhweni xi fanele ku tiviwa ro sungula. Eka timhangu to tala leswi swi ta vonaka. Loko swivangelo nkulu (ritshuri, pongo na swin'wana) swi tiviwile, goza ri nga tekiwa ku hlela tinghozi kuya hi munhu ku fana na timhaka ta vuhlayiseki. I swa nkoka leswaku ku nga tiviwi ntsena vanhu (kumbe mintlawa ya vanhu) lava nga le ka tinghozi leti kambe na swiyimo leswi vanga hlanganaka na swona na switandhzaku. Vutivi lebyi byi ta tlhela byi tirhiseka loko ku thoriwa vanhu, kumbe hi nkarhi wo pfuxeta hi vuntshw, ku vona leswaku mbango a wu tshikileri swiyimo leswi nga kona swa rihanyo.
Ku valanga ku xwa hikwalaho ko vabya
Mafambiselo yo va kona entirhweni i mhaka leyikulu eka vathori vo tala. Mahungu lawa ya kumekaka eka matelo ya le ntirhweni ya ngatirhiseka eku kumeni swiphiqo leswi fambelanaka na ntirho. Loko ku ri na mintirho yin'wana kumbe swiphemu emintirhweni laha ku xwa swi nga le henhla, leswi ku ngava xikombiso xa xiphiqo. Tinhlayo ta le henhla ta ku vaviseka nhlana kumbe swikombiso swa WRULD swi nga fambelana na tinxaka ta mintirho yin'wana.
Ku yingisela vatirhi
Mahungu yo tala ya nga kumiwa kusuka eka vatirhi hi voxe. Vatirhi va nga chava ku pfumelela leswaku kuna swiphiqo swa rihanyo eka vafambisi loko va ehleketa leswaku swi ta va onhela ntirho kumbe mahungu i ya xihundla. Hambiswiritano, ku na tindlela to tala to kuma ntokoto wa vona kumbe ku hlengeleta mavonelo laya nga swirhelelaka xihundla no vona leswaku ku kumeka nhlamulo yinene.
Mafambiselo ya nghozi
Tanihi xiphiqo xihi na xihi xa rihanyo na vuhlayiseki, ku landzelelana ka swipimelo swo lawula swi fanele ku landzeleriwa. Laha swi kotekaka, ku fanele ku susiwa ka nghozi i mhaka yo antswa. Mahaka yova vanhu va tisirhelela ku fanele kuva yo hetelela. Hakanyingi endlelo ro fambisa rihanyo ra le mintirhweni ri lava ntsena ku vulavurisana exikarhi ka vafambisi na vatirhi. A ku laveki ku thola mutivi; hambiswiritano, ku nghenelela ka vativi swi nga lava mali yo tala. Loko switsundzuxo swa vativi swi laveka ku ngava ku nga ri swa rihanyo, xik. eka swiphiqo swa MSD, mutivi wa swa le mintirhweni a ngafanele, kumbe xiphiqo xa asma ku nga laveka mutivi wa swa nsivela mavabyi.
Ku pfuxeta hi vuntshwa
Hambiloko swilo hinkwaswo leswi kotekaka swi endliwa ku sivela vanhu ku vabya emintirhweni, ku tava na minkarhi laha un'wana a nga ta vabya. Xivangelo xa vuvabyi xi ngava xi nga fambelani na ntirho, kambe switandzhaku swa ha lava ku langutisiwa. Swa koteka leswaku un'wana a pandza hi nhloko kumbe vuvabyi bya ntshikilelo hiswivangelo leswi nga riki swa le ntirhweni, kambe loko va tirha eka ntirho wo tlakula swilo swo tika, swi nga endleka leswaku swiyimo swa vona swi nyanya. Ku tsandzeka ku lawula vuvabyi swi nga endla leswaku ku va na vuvabyi bya nkarhi hinkwawo na ku lahlekeriwa hi vatirhi va nkoka.
Xana u hlerile no fikelela swilaveko swa rihanyo ra le ntirhweni?
Vuhleri bya tinghozi byi nga kuma migingiriko nkulu na swiyimo leswi nga tshikilelaka rihanyo kutani u nga teka xiboho xa hilaha u nga ta fikelela swilaveko leswi ekhamphanini ya wena. Ku valanga timhaka ta rihanyo swa laveka eka tinghozi leti nga hava swiyimo swa le mintirhweni ku ahlula eka loko swipimelo swo lawula swi lulamile. Swikombiso swa loko ku valanga eka rihanyo swi nga ta laveka swi katsa laha ku nga na nghozi ya asma emintirhweni (xik. ku tikuma u ri eka ritshuri ra ndzoho, ritshuri ea fulawuri, ra bekara, tiphrotheni ta tihlampfi kumbe mandza kumbe swipayisisi), MSDs (ku katsa WRULDs) ku tirhela laha ku nga na switsotswana (xik. laha ku dlayiwaka swifuwo), nghozi yo pfimba nhlonghe no tirha eka tindhawu to hisa kumbe to titimela. Tsundzuka: swilo swa swakudya swi nga va na nchavo hi ndlela ya le hansi swinene. Manghenelelo ya xiphrofexinali ya laveka eka rihanyo ra le mintirhweni. Leswi swi nga fananisiwa na swilaveko swa nhlayiseko wa swakudya/nsivela mavabyi.
Ku vaviseka ka tinyama
Xana u na nkatsakanyo wa vufambisi wo pima nsirhelelo, vulavisisi na ku lawula ku vaviseka ka tinyama, ku fana na ntshikilelo wa swirho wo suka eka ku tlakula ka nkarhi na nkarhi ka swilo swo tika kumbe WRULDs kusuka eka ntirho wo vuyelerisa? Swipimelo swa nsirhelelo a swi dyi mali. A swi koteki ku sivela timhangu hinkwato ta MSDs, kutani ku vika swikombiso, vutshunguri lebyi faneleke na ku pfuxeta hi vuntshwa i swa nkoka.
Manghenelo yo humelela eku fambiseni WRULDs
Malulamiselo ya mintirho
Malulamiselo ya mintirho kuva vukhavisi bya switirhisiwa, michini, tindhawu to tirhela kona na tindlela ta ntirho. Tekela enhlokweni eka ku hunguta ku rhurhumela, matimba lawa ya lavekaka na ku cinca ka xivumbeko.
Nkarhi wo va eka xiyimo
Langutisa ku cinca ka ntirho, rivilo ra ntirho, minkarhi yo wisa na mpfuneto. U va na vukheta loko nkarhi wu engeteriwa hi nkarhi wo engetela kumbe hi tiawara leti ku nga na ntirho wo tala.
Vuhleri bya tinghozi
Eka vuhleri bya wena bya tinghozi, tiva mintirho yo vavisa leyi lavaka xin'we kumbe swimbirhi swa leswi landzelaka:
matimba
Vuyelerisa
Xiyimo xo ka xi nga ri kahle
Hunguta ku vaviseka eka mintirho laha swi kotekaka hi ku lwisana na swivangelo leswi swinharhu.
Nkambelo wo thola
Leswi swi ta pfuna ku vona leswaku vanhu a va nyikiwi mintirho leyi nga va tshikilelaka kumbe lava nga na swiphiqo swa tinyama kumbe swiyimo swin'wana.
Ku vekiwa emintirhweni
Vona leswaku mintirho leyi nga na tinghozi a yi nyikiwi vanhu lava tiviwaka leswaku va na vuvabyi na mintirho leyi vavisaka yi nga nyikiwi vanhu lava vavisekeke.
Ku letela vatirhi
Vatirhi va fanele ku leteriwa no nyikiwa mahungu ya loko va tshika vaviseka na swivangelo swo vaviseka, tindlela to hlayiseka to tlakula (ngopfu-ngopfu mayimelo na tindlela to rhwala) na xilaveko xo mangala ku vaviseka.
Ku valanga vatirhi
Valanga vatirhi eka mintirho ya nghozi loko va ha ku sungula ntirho, xik. endzhaku ka mune wa mavhiki, ku vona leswaku ku hava swikombiso swo vaviseka eka ntirho.
Swihlawulekisi swa rihanyo ra le mintirhweni
Mintirho yo tala ya tiviwa laha henhla, kambe u nga tlhela u pfuxeta hi vuntshwa no valanga lava xanisekaka.
Langutisa hi vuntshwa tirhekhodo to xwa hikwalaho ka vuvabyi
Langutisa hi vuntshwa rihanyo ra vatirhi, xik. endzhaku ka mune wa mavhiki a xwa entirhwei, tlhela u langutisa vutshunguri, na swin'wana tanihi leswi swi lavekaka.
Langutisisa matirhelo ya maendlelo
Ku vona leswaku manghenelo ya mafambiselo ya WRULDs ya tirha kahle, swi fanele ku langutisiwa nkarhi na nkarhi.
Ku fambisa tinghozi
Tiva leswaku i mintirho yihi leyi nga kona yi nga na nghozi (xik. eka ku tlakula) kumbe ku vaviseka marhambu (kusuka eka ku vuyelela eka ntirho wo tlakula)
Hlela mintirho leyi hi vuenti ku teka xiboho xa swivangelo leswi yisaka eka tinghozi
Nghenisa tindlela laha swi kotekaka, xik. tilori ta matimba, swihlanganisi, swo tlakula michini yo basisa, ku tlakula hi maphakiti yo tala kumbe michini.
Laha tindlela ti nga kotekiki, sungula tindlela to sivela ku vaviseka, xik. hunguta ntiko wa masaka/mabokisi kuya eka 25kg kumbe ehansi, antswisa vukhavisi bya tindhawu to tirhela eka tona, ku cinca mintirho, vuleteri, ku valanga swa rihanyo na hundzisela ntirho
Tihlanganisi na vayimeri va vuhlayiseki eka minhlangano yo yimela vatirhi kumbe vayimeri van'wana va vatirhi na vatirhi ku vona leswaku ku na ku switshunxo swo tirheka swa swiphiqo.
Ku tirhela emun'wini na laha ku titimelaka. Vumaki lebyi byi nga tumbuluxa ku cinca ka swiyimo swa maxelo kusuka eka migingiriko yo fana na vutshunguri bya ku hisa, ku titimela na ku gwitsila.
<fn>DOL.OhsGuide.2010-12-07.ts.txt</fn>
Ku Vumbiwa ka Xiletelo xa Rihanyo na Vuhlayiseki
Mafambiselo
Loko u fambisa bindzu ra wena, xana u:
Tivisa Ndzawulo ya Vatirhi tanihi leswi lavekaka eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni?
Tinyika nkarhi wo ringanela ku pulana, lulamisa no lawula ntirho wa wena?
Langutisa leswi humeleleke kutani u teka goza eka mintolovelo ya nghozi?
Na munhu loyi u pfunekaka eka yena loko u lava switsundzuxo swa rihanyo na vuhlayiseki?
Pfumelela vatirhi ntshuxeko wo mangala migingiriko leyi nga hlayisekangiki kumbe swiyimo kutani u lulamisa swilo leswi?
Mangala tinghozi
Loko un'wana loyi u n'wi tholeke, kumbe loyi a tirhaka eka wena, a kuma nghozi, vona leswaku u:
Tivisa Senthara ya Vatirhi ya le kusuhi hi xihatla loko nghozi yi chavisa kumbe kuri ku vaviseka lokukulu, ku fana no tshoveka, ku tsemiwa swirho kumbe ku va u nga ha voni
Vutshunguri bya tsolo leri vavisekeke.
Mangala tinghozi tale ntirhweni leti endlaka leswaku munhu a nga tirhi ku ringana 14 wa masiku
Mangala loko xirho xa vaaki xi lovile kumbe ku rhumeriwa exibedlhele hi xivangelo xa nghozi laha u tirhaka kona kumbe migingiriko leyi fambelanaka na le ntirhweni.
Thola
Loko u thola kumbe u lawula vanhu lava ku endlelaka ntirho, xana u vona leswaku:
Va leteriwile no va na vutivi ku endla ntirho hi ndlela yo hlayiseka no va vanga nghenisi rihanyo ra vona enghozini?
Va langutiwa swinene no nyikiwa swileriso leswi nga le rivaleni no tiva leswi va faneleke ku swi endla?
Va na ku fikelela switirhisiwa swo hlamba na swa swihambukelo?
Va na switirho leswi faneleke, tindhawu to rirhela kona na mpahla yo sirhelela?
U kanerile timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki na vona na kumbe vayimeri va vona?
Ku nyika kontiraka
Loko u nyika van'wana kontiraka, xana u:
Kambela nkarhi na nkarhi matirhelo ya rihanyo na vuhlayiseki eka vanhu lava u lavaka ku va tirhisa?
Va nyika mahungu ya rihanyo na vuhlayiseki lawa va ya lavaka ku endla ntirho no vona leswaku va wu endla ka hle ku nga si sunguriwa ku tirha?
Kanela ntirho na vona ku nga si sunguriwa ku tirha?
Vona leswaku u va nyika hinkwaswo leswi ku twananiweke hi swona (xik. swikhafula leswi hlayisekeke, ndhawu leyi faneleke, ku fikelela nhlayiso, na swin'wana)?
Kambela matirhelo ya vona no lunghisa laha vatsandzekaka?
Ku fikelela laha ku tirhiwaka kona
Xana mani na mani a nga fika laha ku tirhiwaka kona a hlayisekile - no tirha kona a hlayisekile?
Xana tindleal ta kona tile ka xiyimo xa kahle na swikoweto leswi vekiweke laha swi vonakaka?
Xana makhumbi laha vanhu vanga waka ya hlayisekile kumbe ku ringanela kuva lawa ya hlayisekeke?
Xana timbhovo ti siviwile, rindziwile, fenseriwile no funghiwa ti vonaka ku sivela ku wa?
Xana ndhawu yi basile naswona switirho swi vekiwe kahle?
Xana timbhoni ti ringanerile?
Nhlayiso
Xana swihambukelo swi lulamile naswona swi tshama swi basile no voningiwa kahle?
Xana kuna tibavhu to hlambela, mati yo tenga, xisibi na mathawula?
Ku na ndhawu yo cincela eka yona, yo aneka no veka mpahla?
Xana kuna mati yo nwa na tikhapu to nwa hi tona?
Xana ku na xitirhisiwa laha vatirhi vanga tshamaka ku tilulamisela swakunwa swo hisa na swin'wana?
Xana mani na mani loyi a lavaka ku tirhisa switirhisiwa swa nhlayiso u swi fikelela hi ku olova na hi ku hlayiseka?
Swikhafula
Xana swikhafula swi endliwile, cinciwile no susiwa hi vanhu lava nga na vuswikoti?
Xana tinsimbhi leti yimeke ti khomisiwe kahle (laha swi faneleke)?
Xana tinsimbhi leti yimeke, na leti hingakanyaka ti vekiwe eka ndhawu leyi faneleke?
Xana swikhafula swi khegetiwe ekhumbini ra muako ku sivela ku wa?
Xana ku na switirho swi sirhelela leswi eneleke emakumu yan'wana na yan'wana ku sivela ku wa?
Xana kuna swisirhelelo swin'wana swa switina leswi nyikiweke ku sivela switirho ku wa?
Xiphiqo: Xikhafula lexi a xi nga bohiwangi na khomba, kwalaho xi nghenisa vutomi bya vanhu enghozini.
Xana ku na tindhawu ta kahle to tirhela kona, naswona tibodo ti vekiwile ku papalata ku khudlunyeka?
Xana ku na switiviso swo lemukisa leswi vonakaka ku sivela vanhu ku tirhisa xikhafula lexi nga helangiki, xik. laha tibodo to tirhela kona ti nga helangiki?
Xana xikhafula xi tiyile swinene ku ringanela ku rhwala ntiko wa switirho naswona swi ringanerile?
Xana swikhafula swi hlayisiwa kahle?
Xana munhu loyi a nga na vutivi u kambela swikhafula nkarhi na nkarhi, xik. kan'we evhikini, na nkarhi hinkwawo loko xi cinciwa, xi onhakile na le ndzhaku ka maxelo yo biha?
Xana mbuyelo wo kambela wa rhekhodiwa?
Xana swikhafulo swo leha swi vekiwile naswona swi tirhisiwa hi ndlela leyi faneleke kuya hi swileriso?
Xana mavhiwa ya swikhafula ya bohiwile loko xi tirhisiwa naswona xi hava nchumu loko xi susiwa?
Switepisi
Xana switepisi swi tirhisiwa kahle ku endla ntirho?
Xana swi le ka xiyimo xa kahle?
Xana switepisi swi yimisiwa ehenhla ka ndhawu yo tiya naswona ku nga ri eka ndhawu yo tsekatseka?
Xana switepisi swi tiyile ku endlela leswaku swi nga rheteli ematlhelo?
Xana switepisi swi le henhla ku fikela emakumu bya swona? Loko swi nga ri tano, xana kuna switirhi swin'wana swo khoma leswi na kona?
Xana switepisi swi vekiwe kahle ku ringanela kuva mutirhisi a nga tshambuluti mavoko swinene?
Xikhafula a xi fanelangi ku tirhisiwa tanihi xitepisi
Ntirho wa lwangu
Xana nsirhelelo wa le makumu wu sivela vanhu kumbe switirhisiwa ku wa?
Loko ku endliwa lwangu ra feme, xana ku na tinete leti tirhisiwaka ku sivela vanhu ku wa emakumu ya lwangu na ku vavisiwa hi swilo?
Laha ku tirhisiwaka tinete, xana tibohiwe hi vuhlayiseki?
Xana u lemukile switirhisiwa swo fana na swilo swa semende na timboni ta lwangu?
Xana u tekile magoza ya vusirheleri ku sivela vatirhi ku wa eka switirhisiwa leswi loko ku tirhiwa elwangwini?
Xana kuna tindhawu leti funghiweke naswona vatirhi va le kule na ndhawu ehansi ka lwangu?
Ku cela
Xana ku na nseketelo wo ringanela wo cela, kumbe ku seleteriwile, ku gandliwile ku va ku hlayisekile?
Xana ku tirhise ndlela yo hlayiseka ku vekela swilo swo seketela, ku ri hava vanhulava tirhaka emugojini lowu nga riki na nseketelo?
Xana ku ngheneka hi ndlela yo hlayiseka eka migoji, xik. xitepisi xo enela xo leha no sirheleleka?
Xana kuna switepisi nkarhi na nkarhi?
Xana ku na swisirhelelo swo yimisa vanhu na timovha ku wela?
Xana kuna tibuloko to sirhelela kuwa leti nga sivelaka timovha ku wela emugojini?
Xana timovha ti pfumeleriwa ku tshinela emigojini eka mpfhuka lowu nga endlaka leswaku ti wela?
Xana ku cela ku nga tshikilela ntshamiseko wa miako ya le kusuhi kumbe vukorhokeri?
Xana switirhisiwa, masalela na swilo swi hlayisiwa ekule na laha ku ceriwaka ku hunguta ku wela?
Xana laha ku ceriwaka ku kamberiwa nkarhi na nkarhi hi munhu loyi a nga na vutivi?
Ku khoma hi mavoko
Xana swilo swo tika ku fana na swilo swo fuwelela, tithayili, maribye kumbe swilo leswi nga vangaka swiphiqo loko swi rhwariwa hi mavoko? Loko swi ri tano, u nga:
Hlawula switirho swo vevuka?
Tirhisa bara, tintambhu, swikhomo na swin'wana kumbe xitirho leswaku ku tlakula swilo swo tika kuhungutiwa?
Endla oda ya swilo swo fana na semende na swin'wana swa ntiko wa 25kg hi nkwama?
Papalata ku tlhandleka tibuloko to aka leti nga na ntiko wo tlula 20kg?
Xana vanhu va lerisiwile no leteriwa hilaha va nga tlakulaka swilo swo tika hi ndlela yo hlayiseka?
Ntleketlo, timovha na michini
Xana timovha na van'wamilenge va hambanyisiwile hi swisirhelelo?
Loko swinga ri tano, xana u:
Tirhisi swisirhelelo ku hambanyisa tindhawu ta ntirho?
Lemukisa hi tindhawu ta tinghozi, na leswi faneleke ku endliwa?
Kombisa mimfungho yo lemukisa?
Xana kuna ndhawu yo baleka eka timovha leti rhetaka?
Xana ku tlherisela movha hi xindzhaku swi nga papalatiwa xik. hi ku tirhisa ndlela yin'we kumbe, loko swi nga ri tano, xana ku tirhisiwa vanhu lava nga na vutivi?
Xana timovha na michini swi hlayisiwa kahle, xik. xana xidirayivha, timboni, tibiriki ta mavoko na ta milenge swi tirha kahle?
Xana vachayeri va kumile vuleteri bya kahle na switifikheti leswi lavekaka ku tirhisa timovha tin'wana to tlakula kumbe michini leyi va yi tirhisaka?
Xana mindzhwalo yi hlayisekile?
Xana u endle leswaku vakhandziyi va rhwariwa hi timovha leti faneleke ntsena?
Xana u endle leswaku michini na timovha a swi tirhisiwa laha ku voyameke?
Mpahla ya vusirheleri yi fanele ku ambariwa loko ku rhwariwa swilo hi mavoko. Langutisa mutirhi un'we loyi a nga ambalangiki swimandlamandla na vambirhi lava nga ambalangiki swidloko.
Switirhi na michini
Xana ku tirhisiwa switirhi na michini leswi faneleke eka ntirho?
Xana swilo hinkwaswo leswi nga na nghozi swi sirhelelekile, xik. tigere, tinketana, migoji ya tiinjhini?
Xana swisirhelelo swi hlayisekile no lunghisiwa?
Xana switirho na michini swa lunghisiwa na switirho hinkwaswo swa vuhlayiseki swi tirha kahle?
Xana vatirhisi hinkwavo va leteriwile no tiva ntirho?
Michini yo tlakula
Xana xitirhi xi nghenisiwe hi munhu loyi a nga na vutivi?
Xana vatirhisi hinkwavo va leteriwile no tiva ntirho?
Xana ntiko lowu rhwariwaka wu funghiwe kahle?
Xana muchini wo tlakula wu na xiviko xa sweswi kumbe ku kamaberiwa na rhekhodo yo kamberiwa?
Xana kuna ndhawu ya kahle leyi pfalekeke ku sivela ku biwa hi swilo swa muchini wo tlakula?
Xana minyangwa yi tshama yi pfariwile loko muchini wu ya ehansi?
Timhangu ta xihatla
Xana ku na tindlela ta timhangu ta xihatla, xik. ku susa vanhu loko ku ri na ku tshwa?
Xana vanhu lava tirhaka kona va tiva tindlela to susiwa?
Xana kuna ndlela yo ririsa alamu, na leswaku i ka ngani yi kamberiwa?
Xana kuna ndlela yo tihlanganisa na vukorhokeri bya timhangu ta xihatla kusuka endhawini?
Xana kuna tindhawu leti ringaneke to baleka naswona ti tshama ti basile?
Xana kuna swilo swa xilamulela mhangu leswi ringaneke?
Ndzilo
Xana ntalo wa swilo leswi nga tshwaka, swihalaki na gasi swi le ka levhele ya le hansi?
Xana swi hlayisiwe kahle?
Xana tisilindara ta gasi ti tlheriseriwa eka ndhawu leyi ku nghenaka moya loko ti tirhile?
Xana tisilindara leti taleke na leti heleke tihlayisiwa etindhawini to hambana no funghiwa ti vonaka?
Xana ku dzaha na swin'wana leswi nga vangaka ndzilo swi yirisiwile laha ku nga na gasi na swihalaka swi vekiwaka kona?
Xana tisilindara ta gasi, tiphayiphi na switirhisiwa swi hlayisiwa kahle nova eka xiyimo xa kahle?
Loko tisilindara ta gasi ti nga tirhi, xana tivheluvhu ti pfariwile swinene?
Xana thyaka ra swilo leswi tshwaka swi susiwa nkarhi na nkarhi no vekiwa eka tibini leti faneleke?
Xana ku na switima mindzilo leswi nga kona?
Swilo swa nghozi
Xana u tivile swilo hinkwaswo swa nghozi na switirho, ku fana na marilarila, muthovhu, swin'oki, tipende, semende kumbe ritshuri?
Xana u kamberile loko layisense ya kontiraka yi fanele ku tirhana na marilarila? (Mintirho yo tala ya marilarila yi lava layisense, hambi leswi u nga endlaka ntirho lowu pimiweke eka swilo leswi nga na marilarila matsongo)
Xana u lemukile no lulamisa tindlela to sivela kumbe ku lawula swilo swa nghozi, hi ku:
endla ntirho hi ndlela yo hambana, ku susa nghozi ra makumu?
ku tirhisa switirhisiwa leswi pfumalaka nghozi?
ku tirhisa switirho leswi nga susaka ritshuri?
Xana vatirhi va kumile mahungu na vuleteri ku endlela leswaku va tiva tinghozi eka switirhisiwa swa nghozi leswi endliwaka entirhweni, na leswi va faneleke ku swi endla ku sivela tinghozi leti?
Xana u na tindlela to sivela ku khumbhana na semende yo tsakama (tanihi leswi swi nga onhaka mavoko)
Xana u kondletele mbalango wa rihanyo eka vanhu lava tirhisaka swilo swa nghozi (xik. muthovhu)?
Xana ku na switima mindzilo leswi nga kona?
Pongo
Xana vatirhi va vile na mahungu na vuleteri leswaku va tiva tinghozi ta pongo laha va tirhaka kona, na leswi va faneleke ku swi endla ku papalata tinghozi leti?
Xana u tivile no hlela kuva vatirhi va hlangana na pongo?
Xana pongo ri nga hungutiwa hi ku tirhisa tindlela to hambana kumbe ku lawula ndhawu leyi miyeleke, xik. hi ku nghenisa swihunguti swa pongo na switirhi kumbe michini leswi nga hava pongo?
Xana vanhu lava nga khumbhekiki eka ntirho lowu va le kule na pongo?
Xana swisirheleri swa pongo swi kona no ambariwa etindhawini leti nga na pongo?
Xana tindhawu to sirhelela pongo ti funghiwile?
Xana u kondletele mbalango wa rihanyo eka vanhu lava tirhaka laha ku nga na pongo ra le henhla?
Xana swisirheleri swa pongo swi kona no ambariwa etindhawini leti nga na pongo?
Xirhurhumerisi xo tirhisiwa hi mavoko
Xana vatirhi va vile na mahungu na vuleteri leswaku va tiva tinghozi to tirhisa xirhurhumerisi xo tirhisiwa hi mavoko (HAV), na leswi va faneleke ku swi endla ku papalata tinghozi leti?
Xana u tivile no hlela tinghozi eka vatirhi ku tirhisiwa muchini lowu nkarhi wo leha ku fana no faya khonkirete, ku khwaya na ku borha?
Xana ku tirhana na HAV swi hungutekile hi ku hlawula tindlela to tirheka na michini?
Xana switirhisiwa swo hunguta ku rhurhumela swa tirhisiwa laha swi faneleke?
Xana u kondletele vuhleri bya vanhu lava tirhaka hi michini yo rhurhumela ya mavoko, ngopfu-ngopfu loko va yi tirhisa nkarhi wo leha?
Xana switirho swo rhurhumela swi hlayisiwa kahle?
Gezi na vukorhokeri byin'wana
Xana vukorhokeri hinkwabyo lebyi faneleke byi kona ku nga si sunguriwa ntirho naswona u tivile vukorhokeri lebyi nga kona sweswi (tintambhu ta gezi kumbe gasi) no teka magoza laya faneleke, loko swi boha, ku sivela nghozi eka swona?
Xana u tirhisa vholiteji ya le hansi eka switirho, xik. switirho swa betri kumbe vholiteji ya le hansi?
Xana tintambhu na muthovhu swi sirhelelekile eka nghozi?
Xana vuhlanganisi hinkwabyo byi endliwe kahle no tirhiseka eka tipulaga?
Xana switirho swa kamberiwa hi vatirhisi, kamberiwa entirhweni no kamberiwa nkarhi na nkarhi no kamberiwa hi munhu loyi a nga na vutivi?
Xana tintambhu leti tumbetiweke ta gezi na vukorhokeri byin'wana swi kumekile (xik. ku lavisisiwa) no funghiwa, naswona ku tekiwe magoza ya vusirheleri bya matirhelo?
Laha ku nga na tintambhu ta gezi ehenhla, xana mphakelo wa gezi wu timiwile, kumbe magoza man'wana ya tekiwile, ku fana no endla tipala ta le henhla kumbe mimfungho?
Mabokisi yo lawula gezi ya fanele ku pfariwa no khiyiwa nkarhi hinkwawo.
Ku sirhelela vaaki
Xana ntirho wu fenseriwile eka vaaki?
Xana mintirho ya mapatu yi sirheleriwile?
Xana vaaki va hlayisekile eka swilo leswi waka?
Loko ntirho wu yimile ku ringana siku:
Xana ndhawu ya le ntirhweni yi sirheleriwile?
Xana switepisi hinkwaswo swi susiwile kumbe swi tlhandlekiwa kun'wana leswaku swi nga tirhisiwi?
Xana timbhovo ti pfariwile no fenseriwa?
Xana ndhawu yi sirhelelekile ku va ku nga nghena lava nga pfumalaka mpfumelelo?
Xana switina na switirho swi pakiwe kahle?
Xana swilo leswi khomaka ndzilo swi khiyeleriwe eka tindhawu leti hlayisekeke?
<fn>DOL.OhsInAgriculture.2011-01-10.ts.txt</fn>
Rihanyo na Nhlayiseko Eswivandleni swa mitirho ya Vurimi
Mahungu lawa ya tsariwe hi ku kongomisa eka nxungeto wa vutomi bya vanhu lava tirhaka eswivandleni swa Vurimi, Vubyari bya swimila na Dyondzo ya Swihlahla.
Hi tiyimisele ku papalata na ku sirhelela vanhu eka tinghozi na mavabyi lawa ya nga va hlaselaka eswivandleni swa vatirhi lava tirhaka evanhwini kumbe etifemeni leti endlaka migingiriko ya swa Vurimi, Vubyari bya swimila na Dyondzo ya Swihlahla leyi yi nga vangaka nxungeto eka rihanyu ra vanhu.
Nxungeto wa Rihanyu na Nhlayiseko wa vanhu eswivandleni swa mitirho ya Vurimi
Migingiriko ya swa vurimi yi nga xungeta vutomi bya wena hi ndlela leyi:
Xiyimo xa ntirho.
Ku cinca ka maendlelo, ku khumbeka ka tinhompfu na ku ninginisiwa ka miri
Ku hlangana na swihari
Ku khumba mirhi ya swibyariwa ya nghozi na swin'wana.
Xiyimo xa ntirho wa wena
Xikombiso, Ku rhwala swilo leswi tikaka na ku yima kutani miri wa wena wu nga ri eka xiyimo xa ntolovelo swi nga yisa ntshikelelo emisiheni ya wena laha swi nga vangaka mavabyi.
U nga ha pandziwa hi milenge na matsolo hikokwalaho ka leswi, nhlana na wona wu nga vaviseka loko u nga yimanga kahle, ku soheka ka misiha ni ku suleka laha ku hlangana marhambu, mavabyi ya misiha exisutini, matsolo na swin'wana swirho swi nga khumbeka swinene.
Ringeta hi matimba ku papalata ku rhwala kumbe ku susumeta swilo leswi tikaka, tirhisa michini ku endla tano.
Tirhisa michini ku tlakula no susumeta swilo leswi tikaka- milenge ya wena yi yima eka xiyimo xa kahle, nhlana wu fanele ku tshama wu ololokile, ndzhwalo wu fanele ku lulama na miri wa wena.
U fanele ku vona leswaku leswi u swi tirhisaka loko u karhi u tirha a swi nga ku sindzisi ku tlatlambela loko u lava ku swi tirhisa, tshama u karhi u cinca mayimele ya wena leswaku u nga tshikileli misiha ya wena emirini.
Ku tirhisa michini hi ndlela ya nsirhelelo empurasini
U fanele ku vona leswaku michini ya wena yi le ka xiyimo lexi:
Yi endleriwe ntirho wolowo.
Ya lunghisiwa nkarhi na nkarhi leswaku yi tshama yi lulamele ku tirhisiwa.
Yi hoxiwe swo sivela tinghozi ku ya hi laha nawu wu vulaka ha kona.
Yi fanele yi tiye ku ringana, yi hanyile naswona yi nga rhetemuki hi ku olova.
Michini leyi yi fanele yi endliwe hi tinsimbi leti faneleke. Pulasitiki yo pfuneta leswaku michini yi vonaka hi ku hatlisa kambe a yi tiyanga naswona yi nga handzuka hi ku olova.
Michini leyi yi fanele ku khiyeka loko yi nga ri ku tirhisiweni, yi pfuriwa ntsena loko yi lava ku tirhisiwa ku fana na leswi:
Muchini a wu fanelanga ku pfumela ku tirha loko mutirhisi wa wona a nga yimanga kahle
Tivheluvhu na swin'wana swo sungula ku wu tirhisa swi fanele ku va eka xiyimo lexi amukelekaka ku wu tirhisa ntirho wa wona na kona munhuu wun'wana a nga swi koti ku wu humesa eka xiyimo lexi mutirhisi wa wona wa ntiyiso a nga suka a wu veke eka wona.
Nsirhelelo wo tsemeka ka gezi eka Vuhiri byo famba hi mavhilwa
Xiyaxiya leswi eka Vuhiri byo famba hi mavhilwa:
Kambela loko byi vumbiwe kahle
Byi pimiwe byi ringanela kahle, loko byi pfuriwile kumbe loko byi pfariwile.
Eka lebyi byi nga rhendzelekiki, byi tiyisiwe ku ringana ke? (xik. Byi bohiwe hi tinketana to byi tiyisa ke?)
Byi hlayisiwa no tirhisiwa hi mfanelo - byi basile no rhendzeleka hi mfanelo
Byi simekiwile loko byi fanele ku tirhisiwa - A byi titsheganga hi misava leswaku byi nga vumbuluki byi ya wela ehansi naswona a byi nga tsemeki laha byi bohiweke kona.
A byi nga tshoveki, xikombiso. Loko byi rhwele swifuwo loko muchini a ri ku tirheni.
Ku xava kumbe ku lomba michini
Loko u xava kumbe u lomba muchini eka vaxavisi, vona vaxavisi va fanele ku vona leswaku muchini wolowo wu na swo wu sirhelela eka tinghozi.
U fanele ku vona leswaku wena na vatirhi va wena:
Mi hlayisa no tirhisa muchini wolowo ku ya hi swiletelo leswi vuriwehe hi mulombi.
Mi nga susi swisirhelelo swa wona, mi kambela loko switirhisiwa swo sirhelela muchini swa ha tshame kahle, mi karhi mi xiyaxiya swin'wana leswi nga tshamangiki kahle mi nga si sungula ku wu tirhisa.
Kambelani loko swo fambisa muichini swi funghiwe hi mfanelo ku kombisa mitirho ya swona loko munhu a lava ku tirhisa muchini, mi fanele ku kambela na loko swo fambisa muchini swi endliwe no simekiwa laha ku faneleke leswaku mi nga tshuki mi wu tirhisa kasi leswi mi faneleke ku swi kandziya kumbe ku swi rhendzelekisa loko mi karhi mi wu tirhisa a swi simekiwanga kona laha ku faneleke kutani ku nga tshuka ku vangeka nghozi swi nga fanelanga
Kambelani loko timboni ta muchini lowu ti tirha hi mfanelo.
Khiyelelani yin'wana michini ya gezi mi yi hambanisa na yin'wana loko mi susa muchini wo famba hi mavhilwa.
Mi fanele ku ambala swiambalo swa ntiyiso leswi swi faneleke ku ambariwa eka ntirho wolowo.
Ku lunghisa no chucha muchini
Tinghozi ti tala ku humelela loko ku karhi ku lunghisiwa michini kumbe yi karhi yi chuchachuchiwa leswaku yi ta sungula ku tirhisiwa.
Xitsundzuxo: 'Yima laha ku faneleke' xiyaxiya leswaku:
Vatirhi va leteriwile hi vuenti ku tirha ntirho.
Switirhisiwa na milawu ya matirhele swi lulamisiwile ku hlayisa, ku tshineta ku basisa no pfula michini swi endliwa himfanelo.
Ku tirhiwa ehansi ka nsirhelelo
Ku hlayisiwe mafurha yo ringana, xik. eka michini leyi tirhisaka mati kumbe oyili, yi fanele ku cheriwa mafurha mi nga si sungula ku yi tirhisa
Michini leyi tirhisaka mati kumbe tioyili kumbe tinsimbi ta yona ti sirhelelekile eka ku wela ehansi hi hikokwalaho ka tinsimbi ta to karhi ku fana na tijeke ku tiyisa michini leswaku lava va tirhaka ehansi ka yona yi nga va weli yi va phyandlasa.
Vatirhisi va michini hinkwavo va fanele ku tekela leswi enhlokweni:
Va swi kota ku tima muchini va nga si sungula ku wu tirhisa
Va kota ku sungula muchini lewu va yime eka xivandla xa kahle
Swisirheleli hinkwaswo swi tshamisekile
Laha muchini wu nga kona ku basile, ku hava xin'wana xi nga kanganyisaka matirhele ya muchini
Va fanele ku tivisa varhangeri va vona hi ku hatlisa loko muchini wu nga tirhi kahle.
Va fanele ku ambala swiambalo leswi fanelekeke ku ambariwa loko va tirha ntirho wolowo.U nga tshuki:
U tirhisa muchini loko u nga dyondzelanga ku wu tirhisa.
U ringeta ku basisa laha muchini wu nga tsimba kona wu nga ha lavi ku tirha, u nga endla tano loko muchini wolowo wu timiwile no chuchiwa ku ringana leswaku wu nga vangi nghozi.
Ambala swimandlamadla swo khoma hi swona tinketana, ambala mpahla leyi yi nga ku manyiki, u nga tshiki misisi yi leha ngopfu hikuva yi nga tshuka yi haka swin'wana swa kwala muchinini kutani u vaviseka.
U nga kavanyeti vanhu lava va tirhisaka muchini.
Chika ehenhla ka teretere kumbe yin'wana michini leyi fambaka hi mavhilwa.
Ku tirhisa gezi hi mfanelo
Gezi ra dlaya. Ku hundza emisaveni vanhu vo ringana mune eka Ndzawulo ya Vurimi lembe rin'wana na rin'wana. Votala va vona va dlayiwa hi ku hakiwa ka vona hi tinsimbi leti fambisaka gezi loko teretere ya vona hi hundza ehansi ka tintambhu leti. Van'wana va dlayiwa hi ku tirhisa michini leyi kasi a yi lulamelanga ku tirhisiwa kumbe va khome swin'wana emichinini swi nga fanelanga swo fana na tintambuu ta michini. Loko gezi ri nga hlanganisiwanga hi mfanelo ri nga vanga ndzilo kutani wu heta vanhu.
Tintambhu ta gezi leti fambaka ehenhla
Gezi ri nga tlula swivandla swin'wana kumbe tintambhu ti vandzakana, leswi swi nga vangaka leswaku muchini wu pfaleka:
A swi vuli leswaku u nga vaviseka loko u hakiwe hi gezi ro famba ehenhla ntsena leri vuriwaka (OHPLs). Loko tintambhu ta gezi ti famba ehansi u fanele u tekela enhlokweni leswaku na rona ri nga ku vangela nghozi loko tintambhuu teto to pfukuriwa. U fanele ku vona leswaku u na mepe wo kombisa laha tintambhu ta gezi ti fambeke kona, u nga wu kuma eka n'wini wa muchini kumbe wu nga va wu kopiwile hi vaendzi lava telaka ku tata kambela matirhelo.
U nga tshuki:
U tirha ehansi ka gezi handle ka loko swi tiyisisiwile leswaku u ta va u hlayisekile, u nga pfumeleli na munhu un'wana ku endla tano. Xik. Ku vhutela swibyariwa, ku vhutela hi ku tirhisa lori kumbe ku tirhisa xitepisi, ku cheleta hi tiphayiphi na swin'wana laha u nga kwalomu ka 16 wa timitara hi vukule eka swona. Tekela enhlokweni switsundzuxo leswi swi tsariweke emichinini leyikulu.
Endla rirhangu ro sirhelela laha ku nga na gezi 'OHPLs', naswona u fanele ku susa swin'wana leswi swi nga kusuhi na gezi leri leswaku swi nga hakani swi vanga nghozi.
Tintambhu to leha ta gezi leti tifambaka ehansi na tona ti nga vanga nghozi.
Endla tindhundhuma ta misava, kumbe makhumbi, kumbe ku lahla kona thyaka ehansi kumbe ematlhelo ka gezi leswaku ri nga koti ku fikelela laha ri nga endlaka khombo.
Michini leyi yi fanele ku hayekiwa ehenhla ka tiphuphu to tiya swinene kumbe swin'wana laha yi nga ta ka yi nga swi koti ku vanga khombo.
Ku khumba gezi swi nga i kavanyeta matirhele ya rona, ri famba xinkarhana, leswi vuriwaka 'OHPL' kambe ri nga tlhela ri vuya hi ku hatlisa hikoikwalaho ka michini leyi yi tirhaka ku endla tano. U nga pfumeri ku hlanganisa tintambhu ta gezi handle ka loko u swi tiva kahle leswaku gezi a ri le ku hanyeni kwala tintambhini teto. Loko u fanelel ku tirha hi gezi u fanele ku twanana na lava va ri simekeke leswaku hakunenen ri timiwile.
Tintambhu ta gezi ro famba ehansi.
Loko u fanele ku tirha laha ku celeriweke tintambhu ta gezi, u fanele ku tiva mafambele ya rona u nga si sungula. Swi kahle ku kuma munhu loyi a nga pasela ntirho wo tirhisa gezi leswaku a kambela kwala gezi ri yimberiweke kona loko ku nga ri na swibokisana swa gezi wena u nga si sungula ku cela magoji ekusuhi na ndlela kumbe na tindlu.
Mafambele ya gezi
U fanele ku vona leswaku:
Ku na tikunupu to ringana laha u nga ta tima kona kumbe michini ya ku vika nghozi u nga si sungula ku tirhisa gezi.
Swibokisana swa gezi leswi yimberiweke emichinini swi sirhelelekile. (tintambhu letikulu,
Leti phutseriweke hi rhaba kumbe swin'wana leswi swi nga ta sivela ku vangeka ka nghozi naswona swi hlanganisiwe kahle emisaveni.
Swiphaphana swo khoma tinghilazi ta gezi (Xik. Ku nga tirhisiwa leswi manyisiweke eswibodlelanini swo khoma tinghilazi.
Tisokete leti nyikiweke ti ringanele ku tirha hi mfanelo. Laha ku nga na nxungeto wo pfurha ka ndzilo ti tele. Etindhawini to hlawuleka (xik. Ehofisini ya purasi) u nga kuma tisokete to taka ku sivela ndzilo leswaku wu nga vangeki.
Tipulaga ta swinsimbhana swinharhu tona ti tsimbiwile hi tiwayeni ngopfu ngopfu ta le hansi.
Tifiyuzi leti ti tirhisiweke ti ringanele ku sirhelela hi vukheta. A swi endleki leswaku u
nga hunisa mafambele ya tifiyuzi, leti nga na swinsimbhana kumbe leti phutseriweke hi xisirhelelo.
Ku na tipulaga na tisokete leswi swi tirhisiwaka hi gezi ra matimba (xik. Lava welidelaka)
Tisokete a ti chavi mati, ti nga tirhisiwa laha ku nga na nhlangasi kutani kumbe laha ku nga na mati (kombela ku pfuniwa, u nga ringeti ku tiendlela ta wena tisokete) sirheleleka hi leswi vuriwaka (RCD) hi Xinghezi.
Leswi tirhisiweke ku phutsela switirhisiwa swa gezi (loko swi endleka) swi fanele ku khiyeleriwa kutani xikhiya xi hlayisiwa hi munhu wa vutihlamuleri.
Tiswichi letikulu a ti tumbelanga kutani tona ti vonaka hi ku hatlisa, kutani un'wana na un'wana u kota ku ti tirhisa loko ku tshuka ku ve na nghozi.
Tinthambhu ta gezi ti tiyisiwe ku ringana leswaku ti nga dyiwi hi makondlo
Mafambele ya gezi ya ta tshama ya karhi ya kamberiwa hi lava va dyondzeleke ku tirhisa gezi no lulamisa tintambhu ta rona.
Tikhebulu ta gezi leti ti onhakeke ti fanele ku lulamisiwa no kamberiwa nkarhi na nkarhi.
Switirhisiwa leswintsongo
Mathulusi ya gezi lawa ya vonakaka ehandle kumbe lawa ya celeriweke yi fanele ku tirhisiwa laha matimba ya gezi ya nga hungutiwa kona hi vasimeki va rona kwalomu ka
(110 wa tivholiti) kumbe ri hlanganisiwe eka lexi vuriwaka 'RCD' lexi kotaka ku tsema matimba ya gezi loko ri tshika ri kavanyetiwile kumbe loko ku ri na xihoxo xa nghozi.
Loko swi endleka u nga ringeta ku papalata ku tirhisa gezi entirhweni, xikombiso u nga ha tirhisa mathulusi exiyindlwanini xa wona kambe u ringeta ku hunguta huwa kwala u nga ta va u karhi u tirhela kona
Wena na vatirhi va wena mi fanele ku:
Tirhisa tipulaga leti ti tirhisaka gezi hambi ri nga va ri ri laha ku tsakamaka kumbe laha ku nga na ritshuri tani hi leswi mi nga ta va mi tirha hi swa vurimi.
U fanele ku tshama u karhi u kambela mathulusi lamantsongo. U nga rivali lawa u nga ya lomba.
Susa mathulusi lawa ya onhakeke leswaku ya nga tirhisiwi swi nga fanelanga, ya susi u ya veka laha swi nga ta ka swi nga olovi leswaku munhu un'wana a ya tirhisa ya nga si lunghisiwa.
Dyondzisa munhu un'we ku kota ku tirhisa xinchinanana xo kambela loko mathulusi ya tirha hi mfanelo lexi vuriwaka 'test button' eka muchini lowu vuriwaka 'RCDs' ku vona leswaku mathulusi ya tirha kahle hinkwawo.
Rhanga u tima mathulusi hinkwawo lawa ya nga gezini loko u nga si ya tirhisa.
Loko u lava ku hlantswa kumbe ku phumunha thulus, u fanele ku rhanga u ri susa laha ri nga hlanganisiwa kona na gezi.
Tirhisa tisokete leti faneleke loko u karhi u hlanganisa tintambhu. Leswi swi ta endla leswaku ku nga vi na ku tikeriwa ka gezi.
Loko ku laveka ku hlanganisiwa ka tintambhu, u fanele ku vona leswaku tintambhu leti ta ha hanye kahle u nga si ti hlanganyisa.
Eka switirhisiwa swo welidela, tirhisa switirhisiwa leswi faneleke ku welidela naswona mavoko ya fanele ya sirheleriwa.
Ku vutliwa hi gezi
Swi kahle ku tiva leswi u faneleke ku swi endla loko munhu a vutliwe hi gezi.
Tsundzuka leswaku u fanele ku sungula hi ku ya humesa pulaga egezini, loko swi nga ri tano u nga ringeti ku pfuna munhu loyi a vutliweke hi gezi. Swa antswa u tirhisa nchumu lowu wu nga ta endla leswaku na wena ri nga ku vutli - U nga tirhisi nsimbi. Loko munhu yeloye a fanele ku pfuniwa swi ta lava a pfuniwa hi munhu loyi a tivaka leswi a faneleke ku swi endla ku vuyisa vutomi bya yena. Swi kahle ku dyondzisa vatirhi va wena leswaku va fanele ku endla yini loko un'wana wa vona a ri eka xiyimo xexo.
Namarheta maphepho hinkwakonkwako, yo va tsundzuxa leswi va faneleke ku swi endla loko munhu a vutle hi gezi.
Huwa
Loko u tirhela laha ku nga na huwa swinene u nga vaviseka tindeve ta wena.
Endla leswi:
Tirhela laha ku nga hava huwa.
Hunguta huwa hi ku tirhisa michini yo mita huwa.
Landzelela swiletelo ku tisirhelela eka huwa
Michini yo rhurhumerisa miri
Mavoko na swandla swi nga twisiwa ku vava (tisaha to rhurhumela na timbhorho ta matimba) ti rhurhumerisa miri hinkwawo (titeretere na tilori letikulu). Ku tisirhelela eka switlhavi swa nhlana kumbe swa xisuti kumbe swa matsolo kumbe ku rhurhumela ka miri hinkwawo leswi swi vuriwaka (WBV) u fanele ku endla leswi landzelaka:
Tirhisa mathulusi kumbe switirhisiwa leswi swi faneleke swa ntirho wolowo. Xik. Tirhisa teretere ya ximanguvalawa leyi yi nga endliwa no rhiyarhiyiwa hi vukheta na xitshamo xa kahle.
Chayela hi rivilo leri amukelekaka, U papalata magoji ya le patwini na swin'wana.
Leswaku u nga vaviseki miri wa wena kumbe misiha na marhambu kumbe mavoko na swandla leswi vuriwaka (HAV) hikokwalaho ka ku rhurhumela ka xitirhisiwa lexi u xi tirhisaka, u fanele ku endla leswi landzelaka:
Hlawula switirhisiwa leswi swi nga rhurhumeliku hi matimba ku fana na saha ya nketani leyi yi nga hoxiwa swinsimbhana swo endla leswaku yi nga rhurhumeli.
Tirhani hi ku cincana loko swi endleka - mi wisisana.
Sungula hi ku kufumeta swandla swa wena u nga si sungula ku tirha (a ya tshami ya karhi ya kufumela).
Maxelo
Loko munhu a tirhela laha maxelo ya kona ya nga riki kahle, ngopfu laha ku hisaka kumbe ku titimela ngopfu a nga vaviseka
Tsundzuka:
Loko ku hisa ngopfu, ringeta ku ambala swiambalo swo vevuka na xidloko - u nga mbyanyuli kambe ringeta ku tola mafurha yo sirhelela nhlonge ya wena eka dyambu.
Ambala manghilazi ya mahlo, tola swo sivela ku huma ka swirhumbana hikokwalaho ka dyambu. Endzela dokodela loko u hume swirhumbana, loko swi sungula, swi huma ngati kumbe swi nwayisa.
Ku ambala swiambalo swo tsakama - Ku ambala swiambalo swo tsakama swi nga endla leswaku u ya u ngheniwa hi xirhami loko maxelo ya nga ri kahle.
Ku hlangana na ku tirha hi swihari
Ku hlangana na swihari swi nga endla leswaku u engheniwa hi mavabyi lawa ya sukaka eka swihari ya tlulela eka vanhu lawa ya vuriwaka 'zoonoses' ya nga va mababyi ya manyokani, yo huma eka swimanga, makondlo na man'wana. Loko munhu a engheniwe hi mavabyi lawa u vonaka hi loko a endla wonge u lo khomiwa hi mukhuhlwana laha swi nga hundzelaka eka mavabyi yo chavisa swinene loko a nga tshunguriwi hi xihatla.
U fanele ku hlamba swandla swa wena swinene loko u tirhe hi ku khoma swihari swo fana na makondlo na swimanga.
Ringeta ku bandicha laha u vavisekeke kona leswaku mavabyi ya nga ku ngheneli hi xilondzo xexo.
Ambala swambalo swo sirhelela swo fana na swimandlamandla.
Mirhi ya chefu
Ku khoma no tirha hi mirhi leyi yi nga na chefu ku fana na yo sivela kumbe ku dlaya switsotswana, mirhi ya swiharhi (chefu ya dipi), ritshuri, musi kumbe swin'wana switirhisiwa swo fana na leswi swi tirhisiwaka eka soreji, swihalaki leswi nga nuhaka hi matimba, maphepho lawa ya tshwaka, ritshuri leri endlekaka loko ku ceriwa swin'wana, swinonisi na manyoro leswi swi hangalasiwana no nuheka hi ku olova swa vanga mavabyi.
Vathori na vanhu lava va titirhaka va fanele ku tisirhela loko vona na vatirhi :
Loko va fanele ku tirha hi switirhisiwa swa chefu.
Loko va fanele ku tirha hi tichefu ta injhiniyela, switirhhisiwa swo vanga ritshuri. Swi na nkoka leswaku vathori na vanhu lava va titirhaka va fanele ku vona leswaku va papalata ku vangeka ka mavabyi laha va tirhelaka kona.
Ku vika mavabyi mayelana na ntirho
Mavabyi lawa ya khomaka vatirhi hikokwalaho ka mitirho leyi va yi tirhaka ya fanele ku vikeriwa va Ndzawulo ya Vatirhi ya 'Department of Labour'.
U nga khoma hi mavabyi loko u tirha hi swilo leswi landzelaka:
Swihari - Mavabyi ya swihari yo fana na ya 'leptospirosis 'mavabyi ya tihomu, mavabyi ya switsotswana, mavabyi ya timbyana, ya swimanga na ya makondlo lawa ya tlulelaka vanhu kumbe man'wana mavabyi lawa ya khomaka vanhu lava va tirhaka hi swihari.
Ku vhutela mirhi yo dlaya switsotswana - I ku dlaya switsotwana leswi swi hlaselaka swibyariwa.
Mavabyi ya ntumbuluko - Mavabyi ya rifuva lawa ya vangiweke hi ku dzaha ritshuri kumbe hikokwalaho ka mirhi yo dlaya switsotswana, mahawu ya N'wa-mapurasi kumbe swin'wana leswi haheke loko ko peperhiwa swibyariwa, swinonisi swa misava.
Mavabyi lawa ya vangaka hi swilondzo leswi tekeke mavabyi eka swihari, ku oma swirho.
Mavabyi man'wana - Mavbyi man'wana lawa ya nghenaka eka munhu hikokwalaho ko dzaha switsongwatsongwana swo haha emoyeni leswi n'wi hlaseleke entirhweni lowu munhu a wu tirhaka.
Michini - Mavabyi lawa ya nga khomaka mavoko hikokwalaho ka ku rhurhumerisiwa hi xitirhisiwa lexi munhu a xi tirhisaka entirhweni,
Switirhisiwa swo tsema tiburachi hi swona kumbe tisaha.
Mahungu man'wana
Vakamberi va nga kumeka eka Ndzawulo ya Vatirhi kumbe eka 'Department
of Labour':
Word count 2,271
<fn>DOL.WhatEveryWorkerShouldKnow.2011-01-10.ts.txt</fn>
Leswi mutirhi un'wana na un'wana na muthori va faneleke ku swi tiva hi rihanyo na vuhlayiseki emintirhweni
Xiletelo lexi xi tsariwe hi ku tsakela rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi eAfrika Dzonga. Xi kongomane na ku hlamusela Nawu hi ku olova eka vanghenisi va xandla eka ntirho wa rihanyo na vuhlayiseki wa eAfrika Dzonga.
Ntirho wa vakamberi va ntirho wa rihanyo na vuhlayiseki (OHS) va Ndzawulo ya Mintirho wu hlamuseriwile. Mintirho na timfanelo ta vatirhi, tanihi leswi hundziseriweke eka vona hi Nawu, swi hlamuseriwile. Mintirho na vutihlamuleri bya vatirhi, vamaki, vakhavisi, vaxavi va matiko ya le handle, vaphakeri na vaxavisi, eka ku vona leswaku rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi swa kombisiwa. Xo hetelela, mintirho ya vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki na tikomiti swa hlamuseriwa.
Muofisiri nkulu un'wana na un'wana hilaha swi kotekaka ha kona u vona leswaku mintirho ya muthori wa yena tanihi leswi bohiweke eka Nawu lowu, yi endliwa hilaha swi faneleke.
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni, 1993, wu lava muthori ku tisa no hlayisa, hilaha swi kotekaka maendlelo ya kahle, mbango wa ntirho lowu hlayisekeke ku ri hava nghozi ya rihanyo ra vatirhi. Leswi swi vula leswaku muthori u fanele ku vona leswaku eka ndhawu ya ntirho ku hava swilo leswi nga vangaka nghozi ku fana na benzina, tlilorini na swilo leswitsongo, minchumu, xitirho, tindlela, na swin'wana, leswi nga vangaka ku vaviseka, onhaka kumbe vuvabyi. Laha leswi swi nga kotekiki, muthori u fanele ku tivisa vatirhi hi tinghozi leti, laha ti nga siveriwaka, na hi ku tirha hi ku hlayiseka, no nyika swipimelo swin'wana swa nsirhelelo eka ndhawu yo hlayiseka.
Hambiswiritano, a swi languteriwangi eka muthori ku teka muhlamuseri a ri yexe eka rihanyo na vuhlayiseki. Nawu wu landza xinawana xa leswaku tinghozi emintirhweni ti fanele ku lulamisiwa hi vuhlanganisi na ntirhisano exikarhi ka vatirhi na muthori. Vatirhi na muthori va fanele va avelana vutihlamuleri bya rihanyo na vuhlayiseki emintirhweni. Swiyenge hi swimbirhi swi fanele ku lemuka hi nkarhi timhangu no vumba tindlela to lawula ku endla ndhawu ya le mintirhweni yi hlayiseka. Hi ndlela leyi, muthori na vatirhi va khumbheka eka endlelo laha vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va nga kambela ndhawu ya le mintirhweni nkarhi na nkarhi kutani a mangala eka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki, lava nga ta yisa swiringanyeto eka muthori.
Ku vona leswaku ndlela leyi ya tirha, mutirhi un'wana na un'wana u fanele ku tiva
timfanelo ta yena na mintirho leyi kumekaka eka Nawu.
Nawu na Swinawana
Nawu, lowu tiviwaka tanihi Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni, 1993 (Nawu wa 85, 1993) wu na 50 wa swiyenge leswi pasisiweke hi Palamente. Xikongomelo xa Nawu i ku nyika rihanyo na vuhlayiseki eka vanhu emintirhweni kumbe mayelana na matirhiselo ya michini. Wu tlhela wu nyika nsirhelelo wa vanhu handle ka vanhu lava nga le ntirhweni eka timhangu leti sukaka eka kumbe mayelana na migingiriko ya vanhu entirhweni.
Swinawana swo hambana, eka tinhlokomhaka to karhi, swi kandziyisiwa hi ku landza Nawu nkarhi na nkarhi hi Ndzawulo ya Mintirho.
Nawu na Swinawana swi nga xaviwa ku suka eka Government Printer hi xivumbeko xa Gazette kumbe xivumbeko xo hlanganisa ku suka eka vahangalasi vo hambana.
Ndzawulo ya Mintirho
Hofisi ya Mulawuri Nkulu ya Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni yi fambisiwa hi Hofisi ya Mulawuri Nkulu ya Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni ya Ndzawulo ya Mintirho.
Ku endlela ku vona leswaku rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi, tihofisi ta xifundzhankulu swi simekiwile eka swifundzankulu hinkwaswo. Ku fikela sweswi, vakamberi va Rihanyo na Vuhlayiseki ku suka eka tihofisi ta xifundzankulu ti humelerisa swikambelo na vulavisisi emintirhweni.
Mukamberi wa Ndzawulo ya Mintirho hi nkarhi wo kambela u kume leswaku silindara ya gasi yi yime kusuhi na khumbhi yi nga bohiwangi kumbe eka philara.
Vukamberi
Ku kambela swi tala ku pulaniwa hi ku landza tinhlayohlayo ta tinghozi, vukona bya swihalaki swa nghozi, ku fana na matirhiselo ya benzini eka tindhawu to hlantswela swiambalo, kumbe ku tirhisa michini ya nghozi emintirhweni. Ku kambela loku nga pulaniwangi, hakanyingi swi suka eka swikombelo kumbe swivilelo hi vatirhi, vathori, kumbe swirho swa vaaki. Swivilelo leswi kumbe swikombelo swi khomiwa hi ndlela ya xihundla.
Matimba ya vakamberi
Loko mukamberi a kuma swiyimo swa nghozi kumbe leswi nga amukeriwiki entirhweni, u fanele ku boha swilaveko eka muthori hi tindlela leti landzeleka:
â€¢ Xitiviso xo yirisa
Eka nghozi yo chavisa, mukamberi a nga yirisa goza ro karhi, endlelo, kumbe ku tirhisiwa ka muchini kumbe xitirhisiwa, hi ndlela ya xitiviso xo yirisa.
Ku hava munhu loyi a nga ta tlula vundzeni bya xitiviso xexo naswona ku landzelerisa swi fanele ku humelela hi xihatla.
â€¢ Xitiviso xo tlula nawu
Loko xiphemu xa xinawana xi tluriwa, mukamberi a nga yisa xitiviso xo tlula nawu eka vathori kumbe muthori. Ku tluriwa ka Nawu swi nga endla leswaku ku va na ku tengisa hi xihatla, kambe eka mhaka yo tluriwa ka xinawana, muthori a nga nyikiwa nkarhi wo lulamisa ku tluriwa koloko eka nkarhi lowu bohiweke eka xitiviso xexo laha ku talaka ku va 60 wa masiku.
â€¢ Xitiviso xo antswisa
Laha tindlela ta rihanyo na vuhlayiseki leti muthori a ti vekeke, ti nga sirheleri hi ku enerisa rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi, mukamberi a nga lava leswaku muthori a nghenisa tindlela to tala to tirha kahle. Xitiviso xo antswisa lexi hlamuselaka tindlela to lulamisa xi nyikiwa muthori.
Vakamberi va Ndzawulo va lavisisile ku wa ka Buloho ra Coega laha 2 wa vanhu va loveke na 23 va vavisekile.
Matimba man'wana
Ku endla mukamberi a yisa emahlweni ntirho wa yena, a nga nghena eka ndhawu yihi na yihi ya ntirho kumbe muako laha michini kumbe swihalaki swa nghozi swi tirhisiwaka na ku vutisa kumbe ku nyika masamanisi eka vanhu ku tivonakarisa emahlweni ka yena. Mukamberi a nga kombela matsalwa wahi na wahi ku yisiwa eka yena, lavisisa no endla tikhopi ta matsalwa, no koxa nhlamuselo hi swin'wana eka matsalwa walawo.
Mukamberi a nga tlhela a kambela xiyimo xihi na xihi kumbe nchumu kutani a teka swikombiso swa xona, no teka nchumu wolowo lowu nga tirhaka tanihi vumbhoni.
Lemuka: Matimba laya boxiweke laha henhla ya vakamberi a hi ya makumu. Munhu wihi na wihi loyi a kanetanaka na xiboho xihi na xihi xa mukamberi, a nga endla xivilelo xa xiboho xexo hi ku tsalela Chief Inspector,
Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Mintirho yihi na yihi ya vathori eka vatirhi
Xana muthori u fanele ku endla yini ku vona leswaku mbango wa le ntirhweni wu hlayisekile no pfumala nghozi eka rihanyo eka vatirhi va yena?
Muthori u fanele ku nyika no hlayisa switirho hinkwaswo leswi nga swa nkoka eka ku endla ntirho, na tindlela hinkwato hi ku landza ntirho lowu faneleke ku endliwa, eka xiyimo lexi nga ta ka xi nga khumbhi rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi. Ku nga si tirhisiwa switirho swo ku sirhelela, muthori u fanele ku sungula a susa kumbe a hunguta nghozi yihi na yihi ya rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi va yena. Ku tava ntsena loko leswi swi nga koteki, switirho swo ku sirheleri swi nga tirhisiwaka.
Muthori u fanele ku teka tindlela to sirhelela rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi va yena ehenhla ka tinghozi leti nga sukaka eka swimakiwa, ku humelerisa, matirhiselo, makhomelo, vuhlayiselo kumbe ntleketlo wa switirhisiwa kumbe swo engetela, hi marito man'wana, xin'wana na xin'wana lexi vatirhi va nga hlanganaka na xona entirhweni.
Ku vona leswaku mintirho leyi ya landzeleriwa, muthori u fanele:
â€¢ tiva tinghozi leti nga vaka kona loko ntirho wu ri eku endliweni, xin'wana xi le ku endliweni, humelerisiweni, tirhisiweni, xi ri eka vuhlayiselo kumbe ku tleketliwa, naswona xitirho xin'wana na xin'wana xa tirhisiwa
â€¢ vumba swipimelo swa vukheta leswi nga swa nkoka ku sirhelela vatirhi va yena ehenhla ka makhombo laya tiviweke no nyika tindlela to simeka swipimelo leswi swa vukheta
â€¢ nyika mahungu laya faneleke, swiletelo, vuleteri na vulanguteri u ri karhi u tekela enhlokweni vuswikoti bya vatirhi. Hi marito man'wana, leswi va nga swi endlaka na leswi va nga faneriki ku swi endlaka
â€¢ u nga pfumeleli mani na mani kuya emahlweni na ntirho wihi na wihi handle ka loko swipimelo leswi faneleke swa vukheta swi tekiwile
â€¢ teka magoza ku vona leswaku munhu un'wana na un'wana ehansi ka vulawuri bya yena a landzelela swilaveko swa Nawu
â€¢ nghenisa swipimelo swa vulawuri leswi faneleke hi ku tsakela rihanyo na vuhlayiseki
â€¢ vona leswaku ntirho lowu endliwaka na xitirho lexi tirhisiwaka, swi le hansi ka vulanguteri bya mutirhi loyi a leteriweke ku twisisa tinghozi leti fambelanaka na ntirho
â€¢ mutirhi yoloye u fanele ku vona leswaku swipimelo swa vukheta swa simekiwa no hlayisiwa.
Vatirhi hinkwavo va na mfanelo yo tivisiwa
Swiambalo swa nsirhelelo swi ambariwa ntsena hi vanhu vambirhi na wavunharhu loyi a tirhaka eka ndhawu yeleyo ku ri hava xiphutselo xo sirhelela etinhompfini.
Muthori u fanele ku vona leswaku mutirhi un'wana na un'wana u tivisiwa na ku twisisa tinghozi ta rihanyo na vuhlayiseki eka ntirho wihi na wihi lowu endliwaka, xin'wana na xin'wana lexi endliwaka, humelerisiwaka, tirhisiwaka, hlayisiwaka, khomiwaka kumbe ku tleketliwa, na xitirhisiwa xihi na xihi kumbe muchini leyi tirhisiwaka. Muthori u fanele ku nyika mahungu hi swipimelo swa vukheta ehenhla ka tinghozi leti.
Muthori u fanele ku tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki loko mukamberi a n'wi tivisa hi ku kambela na vulavisisi, ku endliwa endhawini. Muthori u fanele a tlhela a tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki bya xikombelo xihi na xihi xa ku va ku nga katsiwangi loku endliweke, kumbe ku va ku nga katsiwi loku nyikiweke eka yena hi ku landza Nawu. Ku va ku nga katsiwi swi vula ku va u nga katsiwi eka swihlawulekisi swin'wana swa Nawu, swinawana, switiviso kumbe swileriso leswi humesiweke hi ku landza Nawu.
Hi xihatla hilaha swi kotekaka ha kona, muthori u fanele ku tivisa vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki bya ku humelela ka mhangu entirhweni. Mhangu i nchumu lowu humelelaka entirhweni laha munhu a dlawaka, vavisekaka kumbe a vabya. Swi tlhela ku va ku halaka ka swihalaki swa nghozi swa khemikali, xikombiso, loko thangi ri pfuta formaldehyde (ximakiwa xa khemikali lexi tirhisiwaka eka vumaki) hikwalaho ka vheluvhu yo onhaka, kumbe laha michini yi nga ha lawuriwi, yi nga dlayi munhu kumbe ku vavisa un'wana.
Sirhelela miri wa wena hi ku ambala swiambalo swa nsirhelelo leswi bohiweke minkarhi hinkwayo, enhlokweni, emavokweni, emirini na le milengeni, na swin'wana.
Mintirho ya ntolovelo of vamaki, vakhavisi, vaxavi va matiko ya le handle, vaxavisi or vaphakeri mayelana na matirhiselo ya switirhisiwa na ku engetela entirhweni
Minchumu
Vamaki, vakhavisi, vaxavi va matiko ya le handle, vaxavisi na vaphakeri va fanele ku vona leswaku:
â€¢ minchumu yi hlayisekile no pfumala tinghozi eka rihanyo no landzelela swilaveko hinkwaswo leswi bohiweke
â€¢ loko muako kumbe nchumu wu endliwa eka tindhawu tihi na tihi, swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi nga ta endla leswaku ku nga tumbuluxiwi xiyimo lexi nga hlayisekangi kumbe nghozi ya rihanyo.
Swihalaki
Silindara ya gasi yi bulukile hikwalaho ka ndzilo
Vamaki, vakhavisi, vaxavi va matiko ya le handle, vaxavisi na vaphakeri va swihalaki swihi na swihi va fanele ku vona leswaku:
â€¢ swihalaki sweswo swi hlayisekile naswona ku hava nghozi eka rihanyo loko swi tirhisiwa kahle
â€¢ mahungu ya kumeka eka -
- ku tirhisiwa ka swihalaki entirhweni
- nghozi ya rihanyo na vuhlayiseki lebyi fambelanaka na xihalaki
- swiyimo leswi faneleke ku vona leswaku xihalaki xi hlayisekile naswona ku ri hava nghozi eka rihanyo loko xi tirhisiwaka kahle
- tindlela eka tinghozi.
Loko munhu loyi nchumu kumbe xihalaki a xaviseriweke kumbe a phakeriwa xona, u tiboha hi ku tsala ku teka magoza laya bohiweke ku vona leswaku nchumu kumbe xihalaki swi ta fikelela swilaveko leswi bohiweke, naswona swi ta va swi hlayisekile ku ri hava nghozi eka rihanyo, mintirho ya muxavi wa nhundzu ya matiko mambe, mukhavisi, muxavisi, muphakeri kumbe mumaki yi ta voyamela eka munhu loyi a nga tiboha ku teka magoza walawo.
Mintirho ya ntolovelo ya mutirhi
Xikombiso xo tirhisa xikhafula hi ndlela leyi nga pfumeleriwangi na ndlela ya nghozi.
I ntirho wa mutirhi ku:
â€¢ hlayisa rihanyo ra yena na vuhlayiseki, xikan'we na ra vanhu van'wana lava nga khumbhekaka hi swiendlo swa yena kumbe ku honisa eka xiendlo. Leswi swi katsa ku tlanga entirhweni. Vanhu vo tala have va vavisekile na ku dlawa hikwalaho ko tlanga hi ku susumetana entirhweni, naswona sweswo swi tekiwa tanihi ku tlula nawu
â€¢ tirhisana na muthori laha Nawu wu sindzisaka ntirho kumbe swilaveko eka mutirhi
â€¢ nyika mahungu eka mukamberi ku suka eka Ndzawulo ya Mintirho loko a ya kombela
â€¢ endla xileriso xihi na xihi lexi nga le nawini lexi muthori kumbe munhu la bohiweke a nga na pfumelelo mayelana na rihanyo na vuhlayiseki
â€¢ landzelela milawu na tindlela leti muthori a n'wi nyikaka tona
â€¢ ambala swiambalo swa vuhlayiseki leswi bohiweke kumbe u tirhisa xitirhisiwa xa vuhlayiseki lexi bohiweke laha xi lavekaka
â€¢ mangala swiyimo leswi nga hlayisekangiki swo pfumala rihanyo ra kahle eka muthori kumbe muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki hi xihatla hilaha swi kotekaka
â€¢ loko a khumbheka eka mhangu leyi nga ta hlohlotela rihanyo ra yena kumbe ku vanga ku vaviseka, mangala mhangu yeleyo eka muthori, na munhu la pfumeleriweke kumbe muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki hi xihatla hilaha swi kotekaka, kambe ku nga si hundza makumu ya xiyenge xa ntirho (shift).
Timfanelo ta mutirhi
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni wu engeterile timfanelo ta vatirhi ku katsa leswi landzelaka:
Mfanelo ya mahungu
Mutirhi u fanele ku fikelela eka -
â€¢ Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni na Swinawana
â€¢ milawu ya rihanyo na vuhlayiseki na tindlela ta le ntirhweni
â€¢ swiyimo swa rihanyo na vuhlayiseki leswi muthori a faneleke ku swi hlayisa entirhweni.
Mutirhi a nga kombela muthori ku n'wi tivisa hi -
â€¢ tinghozi ta rihanyo na vuhlayiseki entirhweni
â€¢ swipimelo swa vukheta leswi faneleke ku landzeriwa
â€¢ tindlela leti faneleke ku landzeriwa loko mutirhi a hlangana na swihalaki swa nghozi eka rihanyo.
Mutirhi a nga kombela leswaku mutshunguri wa yena a lavisisa tirhekhodo ta swa mirhi na leswi a hlanganeke na swona.
Loko mutirhi a ri muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki, a nga lavisisa no nyika mavonelo hi ku tsala eka vuhleri eka leswi a hlanganeke na swona na swiviko swo valanga.
Mfanelo yo nghenelela eka ku kambela
Loko mutirhi a ri muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki, u fanele a famba na mukamberi wa rihanyo na vuhlayiseki ku suka eka Ndzawulo ya Mintirho hi nkarhi wo kambela emintirhweni no hlamula swivutiso swihi na swihi mukamberi a nga swi vutisaka.
Mfanelo yo nyika vonelo eka nawu no endla vuyimeri
Mutirhi u nyika vonelo kumbe ku endla vuyimeri eka xinawana xihi na xihi kumbe xiyimo xa vuhlayiseki lexi kandziyisiweke hi ku landza Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni.
Mfanelo yo va u nga xanisiwi
Muthori a nge hlongoli mutirhi entirhweni, hunguteriwa muholo kumbe ku hunguteriwa swiyimo swa vukorhokeri entirhweni hikuva -
â€¢ mutirhi a yisile mahungu, laya lavekaka eka yena hi ku landza Nawu, eka un'wana loyi a nga na vufambisi bya Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni
â€¢ mutirhi a landzelerile xitiviso xa nawu, (xik. yirisa, xitiviso xo tlula nawu, na swin'wana)
â€¢ mutirhi a ndle swin'wana hi ku landza Nawu leswi fanele ku va swi endliwile
â€¢ mutirhi a nga endlangi swin'wana hi ku landza Nawu wa yirisiwa
â€¢ mutirhi a nyikile vumbhoni emahlweni ka Khoto ya Mintirho kumbe Khoto ya Nawu eka timhaka mayelana na rihanyo na vuhlayiseki.
Mfanelo yo endla xivilelo
Ku vumba xiyimo xo chavisa lexi nga vaka kona eka ndhawu ya tipulaga timbirhi ku nga ri ntlhanu tanihi le ka xifaniso.
Mutirhi a nga endla xivilelo ehenhla ka xiboho xa mukamberi. Swivilelo swi fanele ku hundziseriwa hi ku tsariwa eka Chief Inspector, Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Ntirho wo va u nga ngheneleri eka kumbe ku tirhisa swilo hi vusopfa
Ku hava loyi a nga nghenelelaka hi kumbe kutirhisa hi vusopfa nchumu wihi na wihi lowu nyikiweke hi ku tsakela ka rihanyo na vuhlayiseki. Xikombiso, munhu a nge susi xisirhelelo xa vuhlayiseki ku suka eka muchini na ku tirhisa muchini kumbe ku pfumelela mani na mani ku wu tirhisa ku ri hava xisirhelelo xexo.
Vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki
I yini vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki?
I vatirhi va nkarhi hinkwawo lava langiweke kumbe ku hlawuriwa no nyikiwa xiyimo xa ntirho hi ku tsala hi muthori endzhaku ka loko muthori na vatirhi va burisanile no fikelela ntwanano mayelana na lava nga vaka vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki. Va fanele ku tiva swiyimo eka xiphemu xexo entirhweni eka leswi swi endleriweke swona.
Ntwanano wu fanele ku tlhela wu fikeleriwa eka nkarhi wa hofisi na mintirho ya muyimeri wa rihanyo na vuhlayiseki naswona swi fanele ku fikeleriwa exikarhi ka muthori na vatirhi.
Tlhandlekela minchumu yi fanele ku endliwa hi ndlela leyi nga taka yi nga tisi khombo eka vatirhi vahi kumbe vahi.
I vayimeri vangani va rihanyo na vuhlayiseki va faneleke ku vekiwa?
Muyimeri un'we wa rihanyo na vuhlayiseki u fanele ku rhumeriwa eka ndhawu ya vatirhi yin'wana na yin'wana leyi nga na vatirhi va 20 kumbe ku tlula. Kutani, laha ku nga na 19 wa vatirhi lava thoriweke, a swi bohi ku rhumela muyimeri.
Eka mhaka ya mavhengele na tihofisi, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka 100 wa vatirhi van'wana na van'wana kumbe xiphemu xa vona.
Xikombiso, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka mhaka ya 21 ku fika eka 100 wa vatirhi. Kambe vayimeri vambirhi va fanele ku rhumeriwa laha 101 ku fika eka 200 wa vatirhi va thoriweke, na swin'wana.
Eka mhaka ya tindhawu tin'wana ta ntirho, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka 50 wa vatirhi van'wana na van'wana kumbe xiphemu xa kona. Xikombiso, muyimeri un'we u fanele ku rhumeriwa eka mhaka ya 21 ku fika eka 50 wa vatirhi. Kambe vayimeri vambirhi va fanele ku rhumeriwa laha 51 ku fika eka 100 wa vatirhi va nga thoriwa.
Hi ku landza swiyimo, mukamberi a nga lava ku rhumeriwa vayimeri vo tala, hambi loko ku ri laha nhlayo ya vatirhi yi ri ehansi ka 20. Xikombiso, xivumbeko xa ndhawu xi nga va xa muxaka laha muyimeri un'we eka 50 wa vatirhi a nga va a nga ringanelangi. Mukamberi a nga lava ku rhumela vayimeri vo tala. Hambiswiritano, loko muthori na vatirhi va pfumelelana, ku tlula nhlayo leyi bohiweke ya vayimeri va ta rhumeriwa.
Xana vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va ta rhumeriwa rini?
Xana a wu swi tiva leswaku vuhlayiseki bya tindlela ta tikhebulu i yin'we ya mintirho eka mukamberi wa rihanyo na vuhlayiseki bya le mintirhweni?
Ku nga si hela mune wa tin'hweti endzhaku ko sungula ka bindzu ra muthori. Muthori loyi a nga na ku tlula 20 wa vatirhi, loyi bindzu ra yena ri tirhaka ehansi ka mune wa tin'hweti, u hava vayimeri lava rhumeriweke. Xikombiso, eka mhaka laha ku thoriwaka vatirhi hi nguva emapurasini, swi endla nhlayo yi hundza 20 eka nkarhi wa le hansi ka mune wa tin'hweti, ntirho wa vayimeri a hi swa nkoka.
Xana vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va fanele ku tirha rihi migingiriko ya vona?
Migingiriko hinkwayo mayelana na ku rhumiwa, mintirho na vuleteri va vayimeri swi fanele ku endliwa hi tiawara ta ntolovelo.
I yini leswi vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va faneleke ku swi endla?
Vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va faneriwa hi leswi landzelaka:
â€¢ Tinhlayo ta rihanyo na vuhlayiseki
Vayimeri va nga kambela matirhelo ya swipimelo swa rihanyo na vuhlayiseki hi ndlela ya tinhlayo ta rihanyo na vuhlayiseki.
â€¢ Tiva tinghozi leti nga humelelaka
Vayimeri va nga tiva tinghozi leti nga humelelaka emintirhweni no timangala eka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki kumbe muthori.
â€¢ Lavisisa timhangu
Vayimeri xikan'we na muthori lavisisa timhangu, kumbe swivilelo ku suka eka vatirhi mayelana na timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki, na ku swi tivisa hi ku swi tsala.
Xiyimo xo chavisa. Xikhafula a xi bohiwangi eka muako naswona swiambalo swa nsirhelelo a swi ambariwangi.
â€¢ Endla vuyimeri
Vayimeri va nga endla vuyimeri mayelana na vuhlayiseki bya le ntirhweni eka muthori kumbe komiti ya rihanyo na vuhlayiseki kumbe, laha vuyimeri byi nga humelelangi, eka mukamberi.
â€¢ Ku kambela
Hilaha ku kambela swi nga ha kona, vayimeri va nga:
- kambela entirhweni endzhaku ko tivisa muthori hi ku kambela
- nghenelela eka minkanelo na vakamberi emintirhweni no famba na vakamberi eka ku kambela
- kambela matsalwa
- hi mpfumelelo wa muthori wa yena, a famba na mutsundzuxi wa xithekiniki hi nkarhi wo kambela.
â€¢ Ku ya eka tinhlengeletano ta komiti
Vayimeri va fanele ku ya etinhlengeletanini ta tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki.
Tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki
I yini xikongomelo xa tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki?
Swirho swi hlangana ku endlela ku sungula, tlakusa, hlayisa no pfuxeta swipimelo swo vona leswaku ku na rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti fanele ku tumbuluxiwa rini?
Kwalomu ka komiti yin'we yi fanele ku tumbuluxiwa loko vayimeri vambirhi kumbe ku tlula va rhumeriwa.
Xana i swirho swingani swi vumbaka komiti ya rihanyo na vuhlayiseki?
Muthori u boha nhlayo ya swirho swa komiti, hi ku landza leswi landzelaka:
â€¢ loko komiti yin'we yi tumbuluxiwile entirhweni, vayimeri hinkwavo va fanele ku va swirho swa komiti yeleyo
â€¢ loko tikomiti timbirhi kumbe ku tlula ti tumbuluxiwile entirhweni, muyimeri ha un'we u fanele ku va xirho xa yin'we ya tikoti teleto.
Kutani, muyimeri un'wana na un'wana u fanele ku va xirho xa komiti. Muthori a nga tlhela a langa vanhu van'wana ku n'wi yimela eka komiti kambe ku langa koloko a ku nge vi ko tlula nhlayo ya vayimeri lava rhumeriweke eka komiti yeleyo.
Hambiswiritano, loko mukamberi a ri na mavonelo ya leswaku nhlayo ya tikomiti entirhweni a yi ringanangi, u fanele ku boha ku tumbuluxa tikoti tin'wana to engetela.
I kangani vayimeri va rihanyo na vuhlayiseki va hlanganaka?
Va hlangana loko swi fanerile, kambe kwalomu ka kan'we eka tin'hweti tinharhu tin'wana na tin'wana. Komiti yi boha nkarhi na ndhawu. Hambiswiritano, loko 10% kumbe ku tlula wa vatirhi va endla xikombelo xa nhlengeletano na mukamberi, mukamberi a nga lerisa leswaku nhlengeletano yeloye wu va kona hi nkarhi na ndhawu leyi a yi bohaka.
I mani a bohaka mfambiselo ya nhlengeletano?
Swirho swa komiti swi hlawula mutshamaxitulu no boha nkarhi wa yena wo tirha, mafambiselo ya nhlengeletano, na swin'wana.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti tihlanganisa na vativi ku kuma switsundzuxo?
Ina, tikomiti ti nga katsa vanhu van'wana tanihi swirho swa vatsundzuxi hi vutivi na ntokoto wa vona eka timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki. Hambiswiritano, nhlayo ya vatsundzuxi a yi bohi ku va na mfanelo wo vhota.
Xana tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti endla yini?
Tikomiti ti tirha ntsena na timhaka ta rihanyo na vuhlayiseki entirhweni kumbe eka swiyenge kwalaho tikomiti teleto ti tumbuluxiwile. Hi xitalo, tikomiti ta rihanyo na vuhlayiseki ti na mintirho leyi landzelaka:
Rivanti ra xilamulela mhangu a ri fanelangi ku gandleriwa swilo no khiyiwa tanihi hi leri.
â€¢ Endla swiringanyeto
Komiti yi fanele ku endla swiringanyeto eka muthori hi rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi. Laha swiringanyeto leswi swi nga hlulekaka ku tisa xitshunxo eka mhaka, komiti yi nga teka swiringanyeto to mukamberi.
â€¢ Kanelani timhangu
Komiti yi fanele ku kanela timhangu tihi na tihi leti nga tisaka ku vaviseka, ku vabya, kumbe rifu ra mutirhi wihi na wihi naswona yi nga mangala leswi hi ku swi tsala eka mukamberi.
â€¢ Ku hlayisa tirhekhodo
Komiti yi fanele ku hlayisa rhekhodo ya xiringanyeto xin'wana na xin'wana eka muthori na xiviko xin'wana na xin'wana eka mukamberi.
Mintirho yin'wana
Swirho swa komiti swi fanele ku endla mintirho yin'wana leyi lavekaka eka vona kuya hi xinawana.
Minsuso
Muthori a nge endli ku susa kwihi na kwihi ku suka eka muholo wa mutirhi mayelana na xin'wana na xin'wana lexi faneleke ku endliwa hi ku tsakela rihanyo na vuhlayiseki hi ku landza Nawu.
Xiviko eka Mukamberi Nkulu mayelana na mavabyi ya le mintirhweni
Loko mutirhi wa swa rihanyo a kambela kumbe ku tshungula un'wana eka mavabyi lawa a ehleketaka leswaku ya suka eka ndhawu ya muthori, mutirhi wa swa rihanyo u fanele ku mangala mhangu eka muthori wa mutirhi na Mukamberi Nkulu.
Ndhawu laha 11 wa vanhu va loveke hi ndzilo va ri hava laha va nga balekelaka kona hikwalaho kova entirhweni ku khiyiwile hi le handle.
Ntirhisano na mukamberi
Ku landzelela swiboho, masamanisi, swikombelo kumbe swileriso
Vathori na vatirhi va fanele ku landzelela swiboho, masamanisi, swikombelo kumbe swileriso swa vakamberi. Ku engetela, ku hava loyi a nga sivelaka un'wana ku landzelela.
Ku hlamula swivutiso
Swivutiso swa mukamberi swi fanele ku hlamuriwa, kambe ku hava loyi a sindzisiwaka ku hlamula xivutiso lexi nga n'wi nghenisaka eka nandzu. Ku tinghenisa enandzwini swi vula leswaku munhu u ringanyeta leswaku u na vutihlamuleri eka ku va a nga landzeleri.
Vulavisisi
Loko mukamberi a swi lava, a nga nyika tindlela leti faneleke no pfuniwa loko a lava ku endla vulavisisi. Mukamberi a nga tlhela a kombela leswaku eka vulavisisi ku va na vanhu lava nga pfunaka mukamberi hi vulavisisi. Ku hava loyi a nga rhukanaka mukamberi kumbe a kavanyeta vulavisisi hi vomu.
Ku tengisiwa
Loko mutirhi a endla swin'wana leswi hi ku landza Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni swi tekiwa tanihi nandzu, muthori u na vutihlamuleri bya nandzu wolowo, naswona a nga kumeka a ri na nandzu no gweviwa, handle ka loko muthori a nga vaka na vumbhoni bya leswaku:
â€¢ a nga nyikangi mpfumelelo wa yena
â€¢ u teke magoza hinkwawo laya faneleke ku swi sivela
â€¢ mutirhi a nga endlangi hi ku landza vuswikoti, hi marito man'wana, mutirhi u endle swin'wana leswi a swi tiva leswaku a nga fanelangi ku swi endla.
Leswi swi tlhela swi tirha eka muthori, xikombiso, mukontiraka-ntsongo, handle ka loko swiyenge swi pfumelelana eku sunguleni hi ku tsala hilaha swi nga ta landzelela swihlawulekisi swa Nawu.
Mpfuneto ku suka eka mukamberi
Vakamberi ku nga tihlanganisiwa na vona eka tihofisi leti landzelaka ta Ndzawulo ya Mintirho:
Tihofisi ta Xifundzhankulu ta Ndzawulo ya Mintirho
<fn>DynamicAction.txt</fn>
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Milawu na Xandla xa Mutshamaxitulu wa NCOP;
Muhlonipheki Muavanyisinkulu wa Riphabuliki ra Afrika-Dzonga na swirho hinkwaswo swo hlonipheka swa Huvo ya swa Vululami;
Khale ka swandla swa vaphuresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa swifundzankulu swa hina;
Mutshamaxitulu wa SALGA na vurhangeri hinkwabyo bya mfumo;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko;
Tinhloko ta Minhlangano ya Xiyenge xa 9;
Gavhenara ya Bangi ya le Xikarhi;
Vuendzi byo hlawuleka bya matiko ya misava, ngopfungopfu;
Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha to lwela ntshuxeko;
Swirho swa vuyimeri bya matiko ya le handle;
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Ha tsaka ku va na n'wina madyambu lawa ya nkoka swonghasi.
Ndzi yima emahlweni ka n'wina madyambu lawa, 20 wa malembe endzhaku ka loko Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela a humile ekhotsweni.
Hi hlawurile siku leri tanihi siku ra ku vitana Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ku nyika Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka, ku tlangela nkarhi wa xiavo lexi nga cinca tiko ra hina.
Ku ntshuxiwa ka Madiba ku tisiwile hi ku alela ka vanhu va Afrika-Dzonga. Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha ta valwela ntshuxeko lava va nga na hina namuntlha va na vumbhoni bya swona hikuva va ve na xiave eka ku endleka ka swona.
Mi ta tsundzuka leswaku mintshungu ya vanhu va tiko leri, hi mixaka yo hambanahambana, va tihlamulerile hi ku tiyimisela eka xirhambo xa ku endla leswaku tiko leri ri nga fumeki naleswaku xihlawuhlawu xi nga tirheki.
Hi tlangela siku leri na khale ka vabohiwa wa swa tipolitiki lava hi nga va rhamba leswaku va ta va na hina.
Eka swo tala, a ri xirho xa xipano xa vayimeri eRivonia. Hi rhandza ku amukela vanghana va hina na makhomuredi eka matiko ya misava, ku va va lwile na hina ku fikelela ntshuxeko.
Hi rhandza hi amukela hi ku hlawuleka vandyangu wa ka Mandela.
Va vile xikombiso xa ku titsona eka votala va hina ku twa ntshikelelo wa xihlawuhlawu. Hi xeweta vurhangeri bya nhlangano lowu fumaka na vatirhisani, lava leswi ku nga siku ro hlawuleka swinene.
Varikwerhu na vanghana,
Eka siku leri ro hlawuleka, hi fanele ku khensa ku hoxa xandla ka vurhangeri bya lava a va ri eka National Party, lava va nga vuya va lemuka leswaku xihlawuhlawu a xa ha ri na vumundzuku. Nzi pfumeleleni ku boxa xiave lexi nga tlangiwa hi khale ka Phuresidente PW Botha.
Varikwerhu vo hlonipheka,
Afrika-Dzonga ya ha ta khensa hi ku hetiseka, eka xiave lexi tlangiweke hi khale ka Phuresidente wa ANC, Mukhomuredi Oliver Tambo, loyi a nga veka masungulo kuva tiko leri ri va xikombiso xa ntshuxeko na xidemokirasi.
A ku ri vurhangeri bya yena byo hlawuleka, xivono lexi a xi ri erivaleni lexi nga yisa ANC eka ku tshikelela xikongomelo xa wona xa mintwanano leyi kaneriweke hi ku hetiseka. Vutlhari bya yena lebyi kombisiweke eka Xiboho xa Harare, lexi a nga xi tsala na ku xi rhangela. Hi swona leswi nga veka masungulo ya xitiviso hi Phuresidente FW de Klerk, 20 wa malembe lama nga hundza.
Eka leswi, Phuresidente de Klerk u kombisile vunhenha na vurhangeri bya kahle. Eka siku leri ra nkoka, mi nge ndzi tlhela ndzi khensa xiave lexi tlangiweke hi mufi Manana Helen Suzman. Loyi eka nkarhi wo leha, a ri yena wa xiritwana xoxe ePalamende, loyi a vitanela ku cinca. Hi tlhela hi tekela enhlokweni xiave xa murhangeri wa Inkatha Freedom Party, Hosi Mangosuthu Buthelezi, loyi a nga huwelela ku ntshuxiwa ka Madiba, xikan'we ni vabohiwa van'wana va swa tipolitiki na ku vuya ka lava a va ri vuchavela hwahwa.
Hi tshikelela nkhenso wa hina eka matiko ya misava eka nseketelo wa vona wa nkoka eka nyimpi ya hina. Minkarhi leyi ya matimu ya hina yi komba vuswikoti bya vun'we, hambi eka swiyimo swo tika, na ku veka mintsakelo ya tiko ra hina emahlweni ka mintsakelo yin'wana yo tala.
Hi ku tirhisana, hi nga endla swo tala.
Swirho swo hlonipheka,
Eka lembe leri, hi ta tsundzuka ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika-Dzonga, lowu tumbuluxiweke hi 1910. Leswi swi endle tiko ro hlangana.
Swa nkoka, ku nga katsiwi ka vantima eka nhlangano lowu hi xin'wana xa swivangelonkulu swa ku vumbiwa ka African National Congress hi 1912.
Loko hi endla xitsundzuxo lexi kwala lembeni, hi fanele ku kombisa mpfhuka lowu hi wu fambeke tanihi tiko.
Swirho swo hlonipheka,
Hi tsundzuka marito ya Madiba loko a ntshuxiwa, ndza n'wi tshaha loko a ku:
Ndzi yima emahlweni ka n'wina, ndzi nga ri mupurofeta kambe tanihi hlonga ra n'wina vanhu ro titsongahata. Ku titsona ka n'wina mi nga karhali na ku komba vunhenha swi endle leswaku swi koteka ku va ndzi ri laha namuntlha. Ndzi veka malembe ya mina lawa ya nga sala emavokweni ya n'wina".
Marito lawa ya hi hlohlotela leswaku hi nga wisi ku fikela loko hi fikelela tiko leri nga riki na vusweti na ku pfumala. Eka malembe ya khumembirhi lawa ya nga hundza ku sukela loko Madiba a ntshuxiwile, tiko ra hina ri cincile swinene. Phuresidente Mandela u hlanganisile tiko ra hina ku tlula mpimo ku fikelela Afrika-Dzonga leri nga riki na xihlawuhlawu xa swa rimbewu, mbala, ra xidemokirasi na ku humelela.
Loko hi tlangela ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hi tiboheni nakambe ku aka vumundzuku bya maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu.
A hi landzeleleni leswi Madiba a nga lwela swona vutomi bya yena hinkwabyo - tiko ra xidemokirasi no ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va hanyaka swin'we hi ku rhula na ku va na swivandla swo ringanela.
Swirho swo hlonipheka,
Hi rhambile ntshamo wa nhlanganelo madyambu lawa leswaku ntalo wa vaakatiko etikweni ra hina, vatirhi na vana va xikolo, va va xiphemu xa ntlangu lowu. Hi tsakisa hi mafulufulu ya vantshwa hi ntlangu lowu.
Madzanambirhi na makumetsevu tsevu wa vana vo huma eka swifundzankulu hinkwaswo va nghenelerile eka njhekanjhekisano ku nga se va na Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi ntirho wa vantshwa eka ku lwisana na vusweti.
Vanakulorhi na vanghana,
Hi hlangana endzhaku ka nkayakayo wa ikhonomi ya misava.
N'wexemu, hi hlanganile na ntshikelelo wa ikhonomi (rhisexini) wo sungula endzhaku ka malembe ya 17. Nkayakayo lowu wu koxile ikhonomi ya hina 900 000 wa mintirho. Vo tala va lava nga lahlekeriwa hi mintirho ya vona a va ri vona a va hanyisa mindyangu ya vona ya vusiwana.
Hi Nyenyenyani n'wexemu, vayimeri va mfumo, bindzu, mintirho na va miganga va twananile hi swintshuxo swa ku hunguta xiyimo na nkayakayo lowu. Hi vekile matshalatshala yo hlaya. Hi simekile matirhiselo ya mali yo lwisana na rhisexini tanihi mfumo, ngopfungopfu switirhisiwa.
Ku tiyisisa ku sirhelela nhlayiseko wa swisiwana, hi engeterile mali yo pfuneta vaakatiko, hi tlakusa Mpfuneto wo Seketela Vana ku fika eka malembe ya 14.
Eka malembe manharhu lama ya taka, vana vo engetela va mamiliyoni mambirhi vo huma eka mindyangu ya vusweti, va lamembe ya 15 ku fika eka 18, va ta vuyeriwa hi Mpfuneto wo Seketela Vana. Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu wu vekile etlhelo R6 wa mabiliyoni ku pfuna tikhamphani leti tikeriwaka. Mfumo wu tivisile "xikimi xo letela lava nga hungutiwa emintirhweni" ku pfumelela vatirhi ku hlawula ku ya kuma vuleteri kungari ku hungutiwa entirhweni. Matshalatshala lawa ya tatisiwile na hi Nongonoko wa Mintirho ya Mfumo.
Rixaka ri ta tsundzuka leswaku hi nkarhi wa Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2009, ndzi tivisile leswaku Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo wu ta tumbuluxa swivandla swa mintirho ya 500 000 hi N'wendzamhala 2009.
Swivandla leswi swa mintirho swi nyikile vanhu lava a va nga tirhi miholo, ntokoto na nkarhi wa vuleteri.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tsakela ku tivisa leswaku hi mahelelo ya N'wendzamhala, hi tumbuluxile swivandla swa mintirho swo tlula 480 000 eka mfumo, leswi ku nga 97% wa leswi a hi ti vekerile swona. Mintirho leyi yi le ka swa vumaki, vuhlayisi bya le kaya na bya muganga na tiphurojeke ta mbangu. Hi vonile tindhawu leti hi nga antswisaka eka tona, leswi hi nga ta swi cinca loko hi ya emahlweni, ku katsa ku tiyisisa eka tiphurojeke to tiyisisa swa mintirho.
Ha swi tiva leswaku leswi na matshalatshala man'wana a ya nge pfuni ku lwisana na rhisexini. Hi tsakela moya wa ntirho wa xindyangu, wa muganga na ntirho wo tinyiketela lowu hlohlotelekaka vanhu vo tala ku pfuna lava nga khumbeka hi nkayakayo, eka minkarhi leyi yo tika.
Swirho swo hlonipheka,
Swikombiso swa ikhonomi swi vula leswaku hi le ndleleni yo antswa.
Migingiriko ya ikhonomi ya kula laha Afrika-Dzonga, naswona hi langutela ndlandlamuko loko hi ya emahlweni. Tinhlayo ta swa mintirho leti nga humesiwa hi Ravumbirhi, ti komba leswaku ikhonomi yi le ku tumbuluxeni ka mintirho ku nga ri ku yi hunguta. Ka ha ri mpundzu, hambiswiritano, ku tiyisisa leswaku se ha karhi ha hluka. Mfumo a wu nga herisi matshalatshala ya wona yo seketela. Sweswi i nkarhi wa ku endla mintirho ya ku kula ku ya emahlweni, naswona ku kula ku ta hi nyika mintirho yo tala.
Nongonoko wa hina wa switirhisiwa wu ta pfuna leswaku hi kula hi ku hatlisa. Dyondzo ya hina na minongonoko ya nhluvukiso wa vuswikoti yi ta engetela ntswalo na mphikizano.
Kungu ra Hina ra Pholisi ya Nghingiriko wa Vumaki na xikongomelo xa hina xa mintirho ya swa mbangu, swi ta aka vumaki lebyi nga ta thola vatirhi vo tala. Nongonoko wa hina wa nhluvukiso wa matikoxikaya wu ta antswisa ntswalo ematikoxikaya, na vutomi bya vanhu lava hanyaka ematikoxikaya.
Leswi tshikelelaka qhinga ra hina ra ku vuyisela ikhonomi na ku kula, i nongonoko wa hina wa vuvekisi bya ntlawa wa masungulo.
Eka malembe manharhu lama taka, mfumo wu ta tirhisa R846 wa mabiliyoni eka switirhisiwa swa mfumo. Eka swifambo, hi ta lulamisa no ndlandlamuxa magondzo ya hina. Hi ta tiyisisa leswaku swiporo swa hina swi le ka xiyimo xa kahle, swa tirheka na ku antswisa mindzilikano ya le minhlalukweni. Ku tiyisisa mphakelo wa gezi lowu tshembhekaka, hi tumbuluxile Komiti ya Nkatsano wa Vaholobye eka swa Gezi, ku hluvukisa kungu ra switirhisiwa ra 20 wa malembe.
Eka swin'wana, yi ta languta eka ku teka xiave ka vatumbuluxi va gezi vo tiyimela, na ku sirhelela swisiwana eka ku tlakuka ka tihakelo ta gezi.
Hi ta tumbuluxa mutirhani na tisisteme wo tiyimela, wa le tlhelo ka Eskom Holdings. Eskom yi ta ya emahlweni yi aka swivandla swo tumbuluxa gezi na ku antswisa ku lulamisa switichi swa yona swa gezi.
Ku tiyisisa ku tlakusa ka ikhonomi yo angarhela, ku pfuna ku kula na nhluvukiso, hi tumbuluxe Huvo yo Tsundzuxa hi swa Mabindzu yo Nyika Matimba eka Vantima yo Angarhela, mutshamaxitulu wa yona ku ta va Phuresidente.
Xikongomelo xa nkoka eka ku cinca pholisi ku fanele ku va ku nghenelela ko tumbuluxa mintirho eka vantshwa. Mimpimo ya ku pfumaleka ka mintirho eka vantshwa ku le henhla swinene eka vantshwa. Ku ta vekiwa swibumabumelo swo pfuna hi tihakelo to thola vatirhi vantshwa, ku hlohlotela tifeme ku thola vatirhi lava nga riki na ntokoto.
Ndlandlamuxo wo yisa emahlweni ka minongonoko ya mintirho ya mfumo ku le ndleleni.
Leswi swi katsa switirhisiwa swa laha kaya na tiphurojeke ta ku dyondza ku tsala na ku hlaya, vuhlayisi bya le kaya, matshalatshala ya ku hlayisiwa ka swikolo na nhluvukiso wa vana va ha ri vantsongo.
N'wexemu hi simekile Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa.
Humbuluxa marhavi ya yona, etikweni hinkwaro, leswaku yi ta rhangisa minongonoko ya nhluvukiso wa vantshwa eka mfumo.
Swirho swo hlonipheka,
Loko mfumo lowu wu sungula ku fuma n'wexemu, hi tshembisile ku tirha hi matimba ku aka tiko leri hluvukaka. Hi vurile leswaku ku ta va tiko leri tihlamulelaka eka swilaveko na ku navela ka vanhu, naswona lowu tirhaka ku antswa hi xihatla. Lembe leri, 2010, ku ta va lembe ra migingiriko.
Xihlawulekisi xa mfumo lowu ku ta va leswaku wu tiva laha vanhu va tshamaka kona, wu twisisa swilaveko swa vona na ku hlamula hi xihatla.
Mfumo wu fanele ku tirha hi xihatla, matimba na vutlhari.
Hi ta langutela Vufambisi na Mintirho ya Mfumo ku landzelela xivono lexi.
Hi aka tiko leri nga simekiwa eka matirhelo, hi ku antswisa makunguhatelo xikan'we na ku langutisisa na ku kambela matirhelo. Hi lava nakambe ku katsa swipimo swa ndzinganiso wa swa rimbewu eka Nongonoko wa Magoza ya Mfumo. Nghingiriko lowu wu tiyisisa leswaku vavasati, vana na vatsoniwa va fikelela swivandla swa nhluvukiso.
Hi tsakela ku tivisa ndlela yintshwa ya ku endla swilo eka mfumo.
Ntirho wa tindzawulo wu ta pimiwa hi mimbuyelo, leyi nga hluvukisiwa hi tisisteme ta ku langutisisa na ku kambela ka matirhelo ya hina.
Vaholobye lava va nga na vutihlamuleri eka mbuyelo wo karhi, va ta sayina ntwanano wa matirhelo na Phuresidente. Ntwanano wu ta kombisa leswi faneleke ku endliwa, leswaku swi ta endliwa njhani, hi mani, hi nkarhi lowu nga vekiwa na ku hi tirhisa swipimo na switirhisiwa swihi.
Hilaha mi tivaka, hi tibohile eka swikongomiwa swa ntlhanu: dyondzo, rihanyo, nhluvukiso wa matikoxikaya na ku cinca vun'winyi bya misava, ku tumbuluxa mintirho ya kahle, na ku lwisana na vugevenga.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhela ku antswisa matirhelo ya mfumo wa miganga, nhluvukiso wa switirhisiwa na ntshamiseko wa vanhu.
Hi ta tiboha eka migingirikonkulu yo hlaya ku fikelela mimbuyelo leyi.
Hi vekile dyondzo na nhluvukiso wa vuswikoti exikarhi ka tipholisi ta mfumo.
Eka nongonoko wa hina wa 2010, hi tsakela ku antswisa vuswikoti bya vana va hina ku hlaya, ku tsala na ku hlayela eka malembe ya masungulo.
Loko hi nga endli leswi, a hi nge antswisi xiyimo xa dyondzo. Swikongomelo swa hina swa dyondzo swi olovile kambe i swa nkoka.
Hi lava vadyondzi na vadyondzisi ku va exikolweni, etlilasini, hi nkarhi, ku dyondziwa na ku dyonzisiwa ku ringana tiawara ta nkombo hi siku.
Hi ta pfuna vadyondzisi hi ku nyika minkunguhato ya dyondzo leyi nga na vuxokoxoko. Eka machudeni, hi ta nyikela hi tibuku ta mintirho hi tindzimi hinkwato ta 11. Ku sukela lembe leri ku ya emahlweni, machudeni ya tigiredi hinkwato ta 3, 6 na 9 va ta tsala swikambelwana swa litheresi na nyumeresi leti nga ta kamberiwa etlhelo. Hi kongoma ku tlakusa mpimo wa mapaselo eka swikambelwana leswi ku suka eka nhlayo xikarhi ya sweswi ya le xikarhi ka 35% na 40% ku fikela kwalomu ka 60% hi 2014. Mimbuyelo yi ta rhumeriwa eka vatswari ku landzelerisa nhluvuko.
Ku engetela kwalaho, xin'wana na xin'wana xa swikolo swa hina swa 27000 swi ta hleriwa hi vatirhi ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo. Leswi swi ta rhekhodiwa eka xiviko lexi kambisekaka. Hi kongoma ku engetela nhlayo ya machudeni ya metiriki lawa ya pasaka ku amukeriwa eyunivhesiti ku fikelela eka 175 000 hi lembe ra 2014.
Hi kombela vatswari ku tirhisana na hina ku endlela leswaku leswi swi humelela. Hi amukela switatimende swa n'hweti leyi nga hundza swa minhlangano yinharhu ya vatirhi, NAPTOSA, SADTU na SAOU, va tiyisisa ku tiboha ka vona eka Pfhumba ra Xiyimo xa Nkoka xa Madyondzelo na Mayondziselo ku sukela hi masungulo ya 2010.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku vekisa eka vantshwa va hina ku tiyisisa vatirhi lava nga na vuswikoti ku seketela ku kula na vutumbuluxi bya mintirho.
Kutani hi kunguhata ku engetela vuleteri bya lava malembe ya 16-25 eka switirhisiwa swa dyondzo yo engetela na vuleteri. Leswi swi ta endla leswaku hi nyika chansi ya vumbirhi ya dyondzo, eka lava va nga fikeleriki ku amukeriwa eyunivhesiti. Hi tirha kun'we na minhlangano ya tidyondzo ta le henhla ku tiyisisa leswaku machudeni lava nga fanela va kuma mpfuneto wa swa timali, hi Xikimi xa Rixaka xa Mpfuneto wa Machudeni hi swa Timali.
Hi tlhele hi veka swifikeleriwa leswi hi navelaka ku swi fikelela swa nhluvukiso wa vuswikoti, ku humesa van'watithekiniki, na ku engetela nhlayo ya vadyondzisi lava nga tokota va Matemetiki na Sayense.
Hi fanele hi tlhela hi engetela nhlayo ya vantshwa la va nghenelaka eka mintirhodyondzo eka swiyenge swo tiyimela na swa mfumo.
Mbuyelo wun'wana i ku tiyisisa leswaku ma Afrika-Dzonga hinkwavo va na vutomi byo leha bya rihanyo ra kahle. Hi ta ya emahlweni hi antswisa vuhlayisi bya swa rihanyo. Leswi swi katsa ku aka na ku antswisa swibedlhele na titliliniki, na ku tlhela hi antswisa matirhelo ya vatirhi va swa rihanyo. Hi na ntirhisano na Bangi ya Nhluvukiso ya Dzonga wa Afrika (DBSA) ku antswisa matirhelo ya swibedlhele swa mfumo na tihofisi ta yona ta swifundzankulu. Hi tirhisana na DBSA na Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu, eka nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka mfumo na lavo tiyimela ku antswisa swibedlhele na ku nyikela hi timali eka tiphurojeke.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku langutana na mhaka ya kuri nkarhi wo hanya ku sukela eku velekiweni, wu yile ehansi ku suka ka 60 wa malembe hi 1994 ku ya ehansi ka 50 wa malembe namuntlha. Hikokwalaho hi le ku tekeni magoza ku vona leswaku mafu ya hungutiwa, ku hungutiwa ka mintlulelo yintshwa ya HIV na ku tirha ka vutshunguri bya HIV na mavabyi ya xifuva. Hi ta hunguta mafu ya ticece hi nongonoko wa nsawutiso. Hi ta vuyelerisa minongonoko ya swa rihanyo eswikolweni. Hi ta simeka switshembiso hinkwaswo leswi hi nga swi endla hi Siku ra AIDS ra Misava mayelana na ku sivela ntlulelo wuntshwa wa HIV na magoza ya vutshunguri. Ntirho wa ku tiyisisa leswaku ntirho lowu wu humelela wu le ndleleni. Hi ta ya emahlweni hi lulamisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme ya ndzindzakhombo ya rihanyo ya rixaka.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana laha Afrika Dzonga u titwa a hlayisekile naswona u hlayisekile. Hi ta yisa emahlweni ntirho wa hina wa ku hunguta vugevenga byo biha, na ku tiyisisa leswaku sisiteme ya vululami yi tirha hi ku hetiseka. Hi simeka makungu ya ku engetela nhlayo ya maphorisa ya vavasati na vavanuna hi 10% eka malembe manharhu lawa taka.
Hi vona ku lwisana na ku tekeriwa timovha (ku hayijeka), vukhamba bya mabindzu na le makaya, xikan'we na vugevenga byo khumbana byo ana na ku dlaya, ku pfinya na ku xanisa, tanihi swirhangisiwa swa le henhla. Hinkwerhu hi na xiave.
A hi tshikeni ku xava tinhundzu to yiviwa.
A hi tshameni hi lulamile ku nyika maphorisa mahungu hi migingiriko ya vugevenga.
Hi ntirhisano hi nga herisa vugevenga.
Vanakulorhi na vaendzi vo hlonipheka,
Mfumo wa Miganga wu fanele ku tirha. Timasipala tifanele ku antswisa swa tiyindlu, mati, nkululo, gezi, makhomelo ya matala na magondzo. Hi vile na nhlengeletano na timeyara na vafambisi va timasipala lembe leri nga hundza. Leswi swi nyike vundzeni eka mintlhotlho leyi nga eka mfumo wa miganga. Hi tlhele hi endzela vaakatiko na timasipala, ku katsa Balfour eMpumalanga na Thembisa eGauteng. Endzhaku ka rendzo ra le Balfour, hi rhumerile xipano xa vaholobye va kaye ku endzela ndzawu leyi ku ya langutisana na mhaka leyi boxiwaka hi vaakatiko.
Timhaka to hlaya se ti langutisisiwile. Nzi lerisile vaholobye ku tirhana na timhaka leti nga sala. Hi tiyisisa leswaku hambi ku ri na swirilo swo va njhani, a swi fambisani na madzolonga na ku onha nhundzu. Hi lerisile nakambe tiejensi leti tshikelelaka nawu ku tiyisa xandla eka ku nga landzeleriwi ka nawu eBalfour na le ka tindhawu letin'wana. Hi N'wendzamhala 2009, Khabinete yi pfumelerile qinga ra ku cinca matirhelo eka mfumo wa miganga.
Leswi swi ta tiyisisa leswaku mfumo wa miganga wu na vufambisi, vulawuri na vuswikoti lebyi lavekaka ku endla ntirho.
Eka lembe leri ra migingiriko, a hi tirheni swin'we ku endla leswaku mfumo wa miganga wu tirhela hinkwerhu. Hi le ku tirheni ku antswisa vutshamo lebyi nga riki enawini na ku nyika vukorhokeri byo fanela na vun'winyi bya mindyangu ya kwalomu 500 000 hi 2014. Hi kunguhata ku veka etlhelo ku tlula 6 000 wa tihekitara ta misava ya mfumo leyi nga eka ndhawu ya kahle eka lava nga holiki ngopfu ku kuma tiyindlu ta kahle.
Matshalatshala mantshwa ku ta va ku nyika vanhu vutshamo lava miholo ya vona yi nga ehenhla ku kuma mpfuneto wa mfumo, kambe lava holaka miholo ya le hasi ku fikelela xikweleti xa yindlu ebangi. Hi ta veka nkwama wa xitiyisisi wa R1 wa mabiliyoni ku koka rinoko ra mabindzu yo tiyimela na xiyenge xa swa tiyinlu, ku hluvukisa swikumiwa swintshwa swa swilaveko swa tiyindlu.
Varikwerhu, n'wexemu hi te, vanhu va le matikoxikaya navona va na mfanelo ya ku va na gezi, mati, swiyindlwana leswi nga na mati na magondzo. Hi teri va fanele ku va na tisenthara ta swa mintlangu xikan'we na tisenthara ta mavhengele ku fana na le madorobeni.
Eka leswi, hi simekile dyondzo yo sungula endhawini ya Nhluvukiso wo Katsakanya wa Matikoxikaya eGiyani, Limpopo, hi Mhawuri n'wexemu. Ku sukela nkarhi wolowo, ku akiwile tiyindlu ta 231. Ku ve na ku humelela hi ku antswisa switirhisiwa swo seketela nhluvukiso wa swa vurimi, na vuleteri bya swirho swa vaakatiko.
Ku fikelela rihanyo na dyondzo swi antswile.
Hi simeka minongonoko yo fana eka tindhawu tin'wana laha tikweni, leti vuyelaka tiwadi ta 21. Hi 2014, hi kongoma ku va na tindhawu eka 160 wa tiwadi. Hi lava 60% wa mindyangu eka tindhawu leti ku fikelela swilaveko swa swakudya swo tiendlela hi 2014.
Kantsongokantsongo swi ta kala swi lulama, hilaha ku vuriwaka ha kona varikwerhu leswaku, swilo leswikulu swi sungula kantsongo.
Hi lava nakambe ku hlanganisa ku cinca ka swa vun'winyi bya misava na minongonoko yo seketela swa vurimi. Ku humelela ka hina eka tindhawu leti swi ta pimiwa hi nhlayo yo engeteleka ya varimi kumbe van'wamapurali lavantsongo va humelela eka swa ikhonomi.
Tiko ra hina a ri fumanga loko swi ta eka mati.
Kambe, ha ha lahlekeriwa hi mati yo tala hi ku pfuta ka tiphayiphi na ku pfumaleka ka switirhisiwa swo fanela. Hi ta veka magoza yo hunguta ku lahlekeriwa ka hina hi mati hi hafu hi 2014.
Swirho swo hlonipheka
Tanihi xiphemu xa ku ringeta ka hina ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi, hi le ku tirheni ku hunguta tihakelo ta vuhlanganisi. Vaakatiko va Afrika-Dzonga va nga langutela ku hungutiwa nakambe ka tihakelo ta broadband (vuhlanganisi bya xithekinoloji), tiselula, riqingho ra le ndlwini na ra un'wana na un'wana. Hi ta tirha ku engetela rivilo ra broadband na ku tiyisisa xiyimo xa le henhla xa mintirho ya Inthanete, ku landza mimpimo ya matiko ya misava.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mfumo lowu wu ta tiyisisa leswaku rifuwo ra hina ra mbangu na switirhisiwa swa ntumbuluko swa sirheleriwa, naswona swi pfuxetiwa hi minkarhi.
Xikan'we na Brazil, India na China, xikan'we na United States, leti yimelaka matiko lawa ya hluvukeke, hi hoxa xandla lexikulu eka ku amukeriwa ka ntwanano eka Nhlengeletano ya ku Cinca ka Maxelo eCopenhagen n'wexemu. Hambi loko wu nga fambi hilaha swi lavekaka, i goza ra nkoka ku ya emahlweni tanihilaha matiko hinkwawo ya nga hlamula eka ku cinca ka maxelo.
Hi ta tirha hi ku tikarhata na matiko ya le handle leswaku ku bohisiwa ntwanano lowu. Tanihi Afrika-Dzonga, hi tibohile hi ku tinyiketela eka ku hunguta vuhangalaki bya tigese emoyeni, naswona hi ta ya emahlweni hi tirha kun'we eka qhinga ra hina ra nkarhi wo leha ra ku cinca ka maxelo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ta tiyisisa matshalatshala ya ku tlakusa mintsakelo ya Afrika-Dzonga eka matiko ya misava. Hi ta seketela matshalatshala ya ku hatlisisa nhlanganiso wa xipolitiki na ikhonomi eka xifundzha xa SADC, na ku tlakusa ku bindzula exikarhi ka swifundzha xikan'we na vuvekisi.
Afrika-Dzonga yi ta ya emahlweni yi tlanga xiave eka ntirho wa ku tiyisisa tikonkulu eka Nhlangano wa Afrika na swirho swa yona, na ku tirha hi ntwanano. Hi ta langutisisa eka ku pfuxetisa Vuxaka bya Nhluvukiso wa Afrika, tanihi qhinga ra ku hluvukisa tikonkulu.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mintirho ya Mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo xa ku endla leswaku xiphemu lexi xa migingiriko xi tirha hi xihatla na ku antswisa matirhelo.
Hi lava ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tikarhata. Hi lava vatirhela mfumo lava va nga tiyimisela, va vuswikoti na ku hlayisa swilaveko swa vaakatiko. Mfumo se wu tirhana na ku hluvukisa na ku simeka mintirho ya mfumo leyi nga na nongonoko wa nhluvukiso, lowu nga ta veka swinawana na mimpimo ya vatirhelamfumo eka swiyenge hinkwaswo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ya emahlweni na matshalatshala ya ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka maendlelo yo nyika tirhendara ta mfumo, na le ka swikombelo swa maphepha yo chayela, mali ya mpfuneto na mapasi, eka swo tala. Hi tsakela ku humelela loku nga kona eka mfumo eka swiyenge swokarhi. Vhiki leri, hi herisile tikahelo ta vuxisi ta mali ya mpfuneto wa vaakatiko ta 32 687, ta nkoka wa R180 wa mamiliyoni. Komiti ya Hina ya Vaholobye eka swa Vuxisi yi languta eka tindlela to hlula vukungundzwana.
Vanakulorhi,
Tanihilaha hi tivaka, hi sungurile Nomboro ya Hofisi ya Phuresidente ku endlela leswaku mfumo na Hofisi ya Phuresidente va fikelelela hi ku olova, na ku pfuna ku ntshuxa swirhalanganyi leswi a swi ri kona swa mphakelo wa vukorhokeri. Tiqingho leti tiyimela ku tiyimisela ka hina ku endla swilo ku hambana eka mfumo. Ti tise ku hambana nka vutomi bya maAfrika-Dzonga yo hlaya.
Hi nga vuli Man Buziwe Ngaleka wa le Mount Frere, loyi a nga hi fonela hi phenxeni ya sirha nuna wa yena, loyi a nga va yena wo sungula ku hlangana na yena hi n'wi pfuna eka siku ra hina ro sungula ku tirha.
Leswi kova switori swintsongo eka leswo tala swa ku humelela ka hina.
Eka swikombiso leswi na swin'wana, hi vone laha ka ha kayivelaka eka matirhelo ya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na hilaha hi nga swi lulamisaka hakona. Hi ku tirhisa wena Xipikara, hi rhambile vuyimeri bya minhlangano yo hambanahambana yo huma Palamende ku endzela senthara ya swa tinqingho, leswaku Swirho swa Palamende swi tivonela hi mahlo ya swona ntirho lowu endliwaka.
Vanakulorhi na vanghana,
Ndzi kombisile hi mongonkulu wa makungu ya hina ya 2010, kutiboha ka hina hinkwerhu tanihi vanhu va Afrika-Dzonga. Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wu nyikela nkatsakanyo wa kungu ra hina ra migingiriko. Vaholobye va ta nyika hi vuxokoxoko eka mimbulavulo ya vona ya swa Mpimanyeto.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi Hukuri nan'waka, hi ta tlangela malembe ya vu 150 ya ku fika ka maIndiya eAfrika-Dzonga. Swi hi nyika nkarhi wa ku vona xandla leswi nga hoxiwa hi vaaki va maIndiya eka mintirho, bindzu, sayense, mintlangu, vukhongeri, vutshila, mfuwo na ku humelelaka xidemokirasi xa hina.
Vanakulorhi na vanghana,
Mi nge ndzi teka nkarhi lowu nakambe ndzi khuza mfumo na vanhu Haiti eka papa ra ntima leri nga va wena. Ha tsaka leswaku xipano xa hina xa ku lamula xi kotile ku ya pfuna. Ndzi tsakela ku khensa muAfrika-Dzonga un'we loyi a nga hlulekiki ku pfuna hi minkarhi ya makhombo, na ku pfuna ku tlakusa xivono xa rixaka leri hlayisaka. Hi amukela Dok Imtiaz Sooliman wa Gift of the Givers eka Huvo namuntlha.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Ku rhurhela Khapu ya Misava ya FIFA swi endla leswaku 2010 ku va lembe ra migingiriko. Hi tekile malembe yo hlaya hi ri karhi hi kunguhatela Khapu leyi ya Misava. Hi salele hi tin'hweti tinharhu ntsena. Naswona hi tiyimiserile ku humelela eka leswi. Switirhisiwa, vusirheleri na malulamiselo swi lulamile ku tiyisisa leswaku hi va na thonamente ya kahle swinene.
Phuresidente Mandela u pfunile swinene eka ku va tiko ri kumile timfanelo ta ku rhurhela ntlangu lowu wa nkoka swinene. Hikwalaho hi fanele ku vona leswaku Khapu ya Misava ya humelela swinene ku komba ku n'wi xixima.
Ndzi un'wana loyi a tshembhaka leswaku Bafana Bafana va ta hi hlamarisa. Xa nkoka, thikithi exandleni vakahina! Hinkwerhu ka hina a hi xaveni mathikithi hi nkarhi ku va hi ta kota ku ya emintlangwini.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Loko hi tlangela siku ra ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hiboha leswaku hi ta ndzivalelano, ntwanano wa rixaka, ku pfumala xihlawuhlawu na ku aka vumundzuku hinkwerhu tanihi maAfrika-Dzonga, vantima ni valungu.
Hi leteriwa hi leswi Madiba a nga swi vula loko a tengisiwa, leswaku, ndza n'wi tshaha loko a ku:
Hi nkarhi a ku hanya ka mina ndzi tinyiketile eka nyimpi leyi ya vanhu va Afrika. Ndzi lwile na ntshikelelo wa valungu, naswona ndzi lwile na ntshikelelo wa vantima. Ndzi tlangerile mavonelo ya tiko ra xidemokirasi ro ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va tshamaka kun'we hi ku rhula, na mimbuyelo yo ringana. I mavonelo lawa ndzi tsakelaka ku hanyela wona, na ku wa fikelela. Kambe loko swi laveka, I mavonelo lawa ndzi nga tiyimisela ku ya fela".
Hi ku hlohloteriwa hi xikombiso xa hina Madiba, i ntsako eka mina ku nyikela Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2010 eka tinhenha hinkwato, lava nga tlangeriwa ni lava nga tlangeriwangiki, lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
A hi tirheni kun'we ku endla leswaku lembe leri ra migingiriko ri va ro humelela eka tiko ra hina.
Ndza mi khensa.
<fn>DynamicAction1.txt</fn>
Muchaviseki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa xipikara xa Huvo ta Rixaka na Xandla xa mutshamaxitulu wa NCOP;
Khale ka Puresidente wa Riphabuliki, Thabo Mbeki;
Khale ka Swandla swa Puresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Swirho swa nkoka swa Vuavanyisi;
Mutshamaxitulu wa SALGA, timeyara na varhangeri va le ka mimfumo ya miganga;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na varhangeri vo hlonipheka va ndhavuko;
Tinhloko ta Swivandla Swa Mfumo Leswi Seketelaka Xidemokirasi;
Gavhenara wa bangi ya le Xikarhi;
Varhangeri va swa vukhongeri;
Vafambisinkulu na varhangeri van'wana va mintirho ya mfumo;
Vayeni lava va nga kona, makhomuredi na vanghana;
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Hi ti 22 ta Dzivamisoko, mamiliyoni ya maAfrika Dzonga va humile va ya eku hlawuleni. Va tekile goza ra vona ra mfanelo ya xidemokirasi leri ri nga hlohloteriwa hi ku navela ku cinca ko antswa ka vutomi bya vona.
Hi nhlayo ya vona ya le henhla swinene, va tiyisisile leswaku hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku lwisana na vusweti na ku aka vutomi byo antswa eka hinkwavo.
Va kuceteriwe hi xivono xa rixaka leri ri angarhelaka, Afrika Dzonga leyi yi nga ya hinkwavo, rixaka leri ri nga na ntwanano exikarhi ka ku hambanana ka vaaki va rona, vanhu lava va tirhaka swin'we ku endlela leswinene eka hinkwavo.
Hi khumbhekile swinene hi xileriso lexi xa nhlawulo lexi hi nga nyikiwa hi vanhu va tiko ra hina, lava va nga hlawula mfumo wa vona hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi.
Swirho swo Hlonipheka,
Rixaka ra hina, eka malembe mo hlayanyana lama ma nga hundza, ri hlanganile na mintlhontlho yo tika swinene.
Eka leswi ku khensiwa mhaka ya leswaku hi na matirhelo mo tiya na ku tirha kahle ka xidemokirasi xa vumbiwa, na minhlangano yo tiya, leswo hi swi kotile ku hlula ku tikeriwa loku hi ku olova na hi ndlela ya ku va na xindzhuti.
Ntirho wa namuntlha i ku tlangela leswi swi endlaka leswaku xidemokirasi lexi xi tirha. Wu tlhela wu va ku tlangela mfuwo wa hina wa ku ya emahlweni na ku va na vutihlamuleri byo hlanganeriwa.
Leswi swi na vumbhoni bya vukona bya nhenha ya hina Madiba, loyi a vekeke masungulo ya ku humelela ka rixaka, na vukona bya khale ka Puresidente Thabo Mbeki, loyi a nga aka eka masungulo yalawo.
Ku ya emahlweni swi tlhela swi va na vumbhoni hi mhaka ya leswaku khale ka Puresidente Kgalema Motlanthe sweswi i Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, endzhaku ka ku cinca loku ka khwatsi, leswi swi hi endlaka tiko ro ka ri nga fani na man'wana hi tindlela to tala.
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Tani laha mi nga va ka mi tiva, ku lwisana na vusweti ka ha ri ribye ra yinhla ra xikongomiso xa mfumo wa hina.
Hi ti 9 ta Mudyaxihi, hi nkarhi wa ku vekiwa exitulwini ka Puresidente, hi endlile xiboho eka vanhu va ka hina na le ka misava leswaku:
Loko ka ha ri na maAfrika Dzonga lava va faka hi mavabyi lama ma sivelekaka;
Loko ka ha ri na vatirhi lava va kayakayaka ku phamela mindyangu ya vona na ku lwa na ku kuma mintirho;
Loko ka ha ri na vaaki lava va pfumalaka mati mo tenga, vutshamo byo amukeleka kumbe mbhasiso lowu wu faneleke;
Loko ka ha ri na vatshami va le makaya lava va hlulekaka ku tihanyisa kahle hi misava leyi va tshamaka eka yona;
Loko ka ha ri na vamanana lava va ha khomiwaka hi xihlawuhlawu, ku tirhisa hi ndlela yo biha kumbe ku xanisiwa;
Loko ka ha ri na vana lava va nga hava ndlela kumbe nkateko wa ku kuma dyondzo ya xiyimo xa le henhla;
Hi nge wisi, naswona hi nge tshuki hi hambukile, eka nsusumeto wa hina wo lwa na vusweti.
Ku lava ku fikelela swikongomelo leswi, mfumo wa hina wu hlawurile 10 wa leswi swi nga swirhangani, leswi swi nga xiphemu xa Rimba ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ra 2009 ku fika hi 2014.
Nongonoko lowu wu le ku sunguriweni ehansi ka swiyimo swo nonohwa swa ikhonomi.
Lembe leri ri nga hundza ri vonile ikhonomi ya misava hinkwayo yi nghena eka nkarhi wa nkayakayo lowu wu nga si tshamaka wu va kona eka malembe xikhume ya nkarhi wa sweswi.
Hambileswi Afrika Dzonga ri nga khumbekangiki hi ndlela leyi nhlayo ya matiko man'wana ma nga khumbeka ha yona, switandzhaku swa yona sweswi swa vonaka hi ku hetiseka eka ikhonomi ya hina. Hi nghenile eka ntshikelelo wa ikhonomi.
Swi na nkoka lowukulu sweswi ku tlula enkarhini lowu nga hundza leswaku hi tirha hi ntirhisano eka nongonoko wo fana ku va na nhlamulo eka nkayakayo lowu.
Hi teka tanihi ndhawu ya hina yo sungula rimba ra nhlamulo ya Afrika Dzonga eka nkayakayo wa ikhonomi ya matiko, leri ri nga fikeleriwa hi mfumo, vatirhi na bindzu hi Nyenyenyana lembe leri. Hi fanele ku teka goza sweswi ku hunguta ntikelo wa ku ya ehansi loku eka lava va nga ekhombyeni swinene.
Hi sungurile ku tirha ku va hi hunguta ku lahlekeriwa hi mintirho. Ku na ku twanana exikarhi ka mfumo na vanhu lava va vatirhisanaka na mfumo eka ku sungula maendlelo ya vuleteri.
Vatirhi lava va nga ta va va langutanile na ku hlongoriwa hikwalaho ka swiphiqo swa ikhonomi va ta tshikiwa emintirhweni ku ringana nkarhi wo karhi na ku tlhela va nyikiwa vuswikoti nakambe.
Nkanelo wa vuxokoxoko bya maendlelo wu ya emahlweni exikarhi ka vanhu lava va tirhisanaka na swivandla leswi swi nga ta khumbiwa hi matshalatshala lawa, ku katsa na Xivandla xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri.
Hi ta seketela ntirho wa Khomixini ya Vulamuri (CCMA) ku pfuna vathori na vatirhi ku kuma tindlela tin'wana handle ka ku hlongola hi ku landza matirhele lama ma faneleke ma xinawu.
Ku fikela sweswi, vakhomixinara va CCMA va hlayisile ku tlula mune wa magidi ya mintirho hi maendlelo mo vevukisa, na ku nyika switsundzuxo na ku seketela vatirhi lava va hlongoriweke ku ya emahlweni.
Koporasi ya Nhluvukiso wa Mabindzu yi sungurile nongonoko wa ku nyika timali eka tikhamphani leti ti nga ekhombyeni. Na hina hi ta tiyisisa leswaku mfumo wu xava tinhundzu na ku tirhisa vukorhokeri bya laha kaya hi xitalo, handle ka ku tekela ehansi vaphikizani na hina va misava hinkwayo kumbe ku tlakusa minxavo ku fikela eka swiyimo swo ka swi nga amukeleki.
Ku aka ehenhla ka ku humelela ka ku nghenelela ka tirhele ra hina eka vumaki, Pulani ya Goza ra Tirhele ra Vumaki yi ta sunguriwa.
Swivandla leswi swi rhangeke emahlweni leswi swi nga hlawuriwa i swifambo, tikhemikali, vumaki bya tinsimbi, vupfhumba, swa swiambalo na malapi ku katsa na swihlahla. Hi ku engetela, ku ta tlhela ku langutiwa vukorhokeri, vumaki bya swo vevuka na ku aka, ku katsa na swin'wana, eka makungu ya ku tumbuluxa mintirho ya xiyimo xa kahle.
Tanihi xiphemu xa xiyenge xa 2 xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke, Nongonoko wa Mintirho ya Vaaki wu ta hatlisisiwa.
Yi nyika levhele ya le hansi ya mintirho ya ntolovelo eka lava va yi lavaka, loko yi ri karhi yi antswisa nkoka wa vutomi eka vaaki.
Ku wa ka ikhonomi swi ta khumba rivilo leri tiko ra hina ri kotaka ku lulamisa mintlhotlho ya vanhu na ya ikhonomi leyi tiko ra hina ri langutaneke na yona. Kambe swi nga ka swi nga cinci laha nhluvukiso wa hina wu kongomeke kona.
Swirhangani swa tirhele leswi hi nga swi hlawula, na tipulani leti hi nga ti veka emahlweni ka vavhoti, swa ha ri exivindzini xa nongonoko wa mfumo lowu.
Hi moya wa vaakatiko va Afrika Dzonga, a hi hlanganiseni mavoko ya hina ku kuma switshunxo hi ri swin'we. Nkarhi wu fikile wa ku va hi tirha hi matimba.
Mfumo wa hina wu ta languta emahlweni, ku nga ri endzhaku!
Magoza lama ma andlariweke eka Rimba ra hina ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ma fanele ku tekela enhlokweni ku tika loku ku tisiwaka hi nkayakayo wa ikhonomi. Ku ya ehansi a ku fanelanga ku endla leswaku hi cinca tipulani leti. Kambe ku fanele ku hi susumeta leswaku hi tirhisa leswi hi xihatla na ku tiyimisela.
Hi teka xiboho xa leswaku hi ku tirha swin'we hi ta hatlisisa ku kula ka ikhonomi na ku cinca ikhonomi ku tumbuluxa mintirho ya kahle na ku yisa emahlweni tindlela to hanya.
Hi ta sungula nongonoko lowukulu wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na vanhu. Hi ta sungula na ku tirhisa qhinga ro twisiseka ra nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya leri ri fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka swa marimelo na ku kumeka ka swakudya.
Hi ta tiyisa vuswikoti na mphakelo wa vatirhi. Hi ta antswisa phurofayili ya rihanyo ra maAfrika Dzonga hinkwavo.
Hi ku tirhisana na maAfrika Dzonga hinkwawo, hi ta tiyisa ku lwisana na vugevenga na vukungundzwana. Hi ta aka vaaki lava va khomaneke, vo hlayisa na ku tiyisela ka nkarhi wo leha.
Hi ku tirhisana na Afrika na misava hinkwayo, hi ta lava ku kuma ndlela yo ya emahlweni ka Afrika na ku yisa emahlweni ku tirhisana na tinxaka ta le handle.
Hi ta tiyisisa ku lawuriwa na ku tirhisiwa kahle ka switirhisiwa eka nkarhi wo leha.
Naswona, hi ku tirha na vanhu na hi ku seketeriwa hi vatirhela-mfumo va hina, hi ta aka tiko leri ri hluvukaka, hi antswisa vukorhokeri bya vanhu na ku tiyisa swivandla swa xidemokirasi.
I ntsako na nkateko eka mina ku kombisa timhaka ta nkoka ta nongonoko wa hina wa ku tirha.
Ku tumbuluxiwa ka mintirho ya kahle swi ta va exivindzini xa matirhele ya hina ya ikhonomi.
Ku fambisana na ku tshembiasa ka hina, hi fanele ku manyukuta hi tlakusa ikhonomi leyi yi katsaka hinkwavo.
Eka mhaka leyi, hi ta tirhisa tindlela hinkwato ta mfumo tanihi makumele, vuseketeri bya tilayisense na timali ku pfuneta mabindzu lamantsongo ku katsa na ku tlakusa ku tirhisiwa ka Ntiyisa-Vubindzu bya Vantima leyi Ndlandlamuxiweke na ku tirha hi endlelo ro lulamisa lava a va salela endzhaku.
Matirhiselo ma ta endliwa hi ku tekela enhlokweni xilaveko xa ku lulamisa ku nga ringanani ka nkarhi lowu wu nga hundza.
Ku hundzuluxa ku ta tisiwa ku seketela vamanana, vantshwa na vatsoniwa.
Hi ta hunguta ndhwalo wa ku lawula eka mabindzu lamantsongo. Mhaka ya ku tlimbeleteriwa hi swinawana yi vuriwile hi xivandla minkarhi yo hlaya.
Eka ku nghenelela kun'wana ku tumbuluxa ndhawu leyi yi endlaka leswaku vuvekisi byi va kona, mfumo wu ta kongoma eka sisiteme yin'we yo hlanganeriwa ya matsariselo ya mabindzu.
Leswi swi ta antswisa vukorhokeri bya tikhasimende na ku hunguta ku durha ka ku endla bindzu eAfrika Dzonga.
Mhaka yin'wana ya nkoka ya nsusumeto wa hina wa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho i Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke. Xikongomiwa xa le ku sunguleni xa miliyoni wa mintirho xi fikeleriwile.
Xiyenge xa vumbirhi xa nongononko xi kongomile eka ku tumbuluxa mune wa mamiliyoni wa swivandla swa mintirho hi 2014.
Exikarhi ka sweswi na N'wendzamhala 2009, hi pulana ku tumbuluxa kwalomu ka 500 000 wa swivandla swa mintirho.
Loko hi ri karhi hi tumbuluxa ndhawu ya kahle ya swivandla swa mintirho na mabindzu, mfumo wa swi vona leswaku vaakatiko van'wana va ha ta ya emahlweni na ku lava ku pfuniwa hi mfumo. Mali ya mpfuneto wa vanhu yi tshama ya ha ri ndlela yo tirheka ya ku herisa vusweti. Hi ti 31 ta Nyenyankulu 2009, ku tlula 13 wa mamiliyoni wa vanhu va kumile mali ya mpfuneto wa vanhu, ku tlula 8 wa mimiliyoni wa vona ku nga vana.
Hi tekela enhlokweni xilaveko xa ku hlanganisa mimpfuneto ya vanhu na mintirho kumbe migingiriko ya ikhonomi ku kota ku hlohlotela ku tiyimela eka vanhu lava va nga ri ki vatsoniwa.
Xa nkoka ngopfu eka nkarhi lowu, vaakelani va fanele ku pfunana.
Sweswi i nkarhi wa ku hlangana. A hi pfunaneni tanihi vaakelani.
A hi pfumelelaneni leswaku a ku fanelanga ku va na n'wana loyi a nga ta etlela hi ndlala hikwalaho ka ku va vatswari va yena va nga tirhi. Loko hi nga hlangana hi tirha swin'we, hi nga endla swo tala.
Vayeni vo hlonipheka, tanihi xiphemu xa qhingha ra leswi swi nga rhanga emahlweni hi ta ya emahlweni na nongonoko wa hina wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na swa vanhu.
Ntlawa lowu wa ha ku vumbiwaka wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa mfumo wu ta tiyisisa leswaku R787 wa mabiliyoni leyi yi faneleke ku tirhiseriwa switirhisiwa tanihi leswi swi vekiweke hakona eka mpimanyeto wa mali ekusunguleni ka lembe leri yi pulaniwa kahle na ku tirhisiwa.
Mali leyi yi katsa leyi yi nga nyikeriwa eka nongonoko wa ku aka swikolo, swo famba swa mani na mani, ku katsa sisiteme ya ku famba hi xihatla ka mabazi, tiyindlu, mati na mbhasiso.
Yin'wana ya tiphurojeke letikulu ta vuvekisi bya swivandla yi le ka Khapu ya Misava ya Bolo ya Milenge ya FIFA ya 2010. Hi tiyisisile tanihi mfumo na rixaka hi ku angarhela leswaku Khapu ya Misava yi ta siya ndzhaka wo tinyungubyisa lowu eka yona vana va hina na vaakatiko va ta vuyeriwa eka malembe yo tala lama ma ha taka.
Hi le ka ntila wa ku fikelela ku boheka ka hina na ku va hi tiyimiserile ku nyika misava Khapu ya Misava yo antswa swinene leyi yi nga se tshamaka yi va kona.
Hi le ku tshamisekiseni ka tisisiteme hinkwato ku endla Khapu ya Nhlangano leyi yi sungulaka hi ti 4 ta Khotavuxika, ku humelela lokukulu.
Hi Dzivamisoko lembe leri, ndzi tibohile eka vurhangeri bya bindzu ra mathekisi ku hundzisela emahlweni ku kanerisana hi mayelana na matirhele ya sisiteme ya ku Cinca hi Xihatla ko hlanganeriwa ka Mabazi ku fikela endzhaku ka nhlawulo.
Hi tinyiketele ku nyika nkarhi wo tala ku tirhana na swivilelo swa bindzu ra mathekisi hi ku hetiseka. Hi ti 11 ta Khotavuxika Holobye wa Vutleketli u ta sungula ku kanerisana na bindzu leri.
Nhlengeletano wu ta sungula nandzelelano wa ku tihlanganisa na lava va khumbiwaka hi sisiteme ya BRT. Hi na ntshembo leswaku timhaka leti ti nga ta va ti nga ntshuxiwanga ti ta lulamisiwa na tona ku enerisa hinkwavo lava va khumbekaka.
Leswi swi ta katsa timhaka ta nkoka ta ndlela leyi hinkwavo lava va khumbekaka va ta vuyeriwa njhani eka matshalatshala lawa.
Swirho swo Hlonipheka,
Nhluvukiso wun'wana lowu wu faneleke ku pfuna Khapu ya Misava i ku sunguriwa ka switirhisiwa swa mahaxelo ya xidijiti na tithirasimitara ta ku hangalasa swa vuhaxi.
Eka hinkwaswo, hi ta tiyisisa leswaku ku durha ka ku vulavurisana hi tinqingho ku yisiwa ehansi hi tiphurojeke leti ti nga le ku teni ta ku kurisa mpimo wa matirhele ya swa brodibande.
Hi fanele ku tiyisisa leswaku a hi siyi tindhawu ta le makaya endzhaku eka minhluvukiso leyi yo nyanyula.
Tanihi xiphemu xa nhluvukiso wa switirhisiwa swa vanhu hi ta nyika tiyindlu leti ti kumekaka eka tindhawu leti ti nga fanela na nxavo wa le hansi na ku tshamiseka ka kahle ka vanhu.
Hi ta ya emahlweni ku sukela eka ku twisisa leswaku ku tshamiseka ka vanhu a ko va ntsena ku akiwa ka tiyindlu.
I mhaka ya ku hundzuluxa madoroba ya hina na ku aka miganga leyi hlanganeke, yo hlayisa na ku khomelela nkarhi wo leha leyi nga ekusuhi na miako ya ku tirha na ya vaakatiko, ku katsa na tindhawu ta mintlangu na vuhungasi.
Hi moya lowu, hi ta tirha na Palamende ku hatlisisa ku lulamisiwa ka Nawumbisi wa Malawulelo ya Matirhiselo ya Misava.
Hi ku tirhisana na vanhu va ka hina lava va nga etindhawini ta le makaya, hi ta tiyisisa qinga ro twisiseka xa nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya lexi xi fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka Marimelo na nsirhelelo wa swakudya, tanihi xirhangani xa vunharhu.
Ndzi tsakela ku tirhisa nkarhi lowu ku hundzisela ku ririsana ka hina na ndyangu wa Xandla xa Holobye wa Vurimi, Dirk du Toit, loyi a hundzeke emisaveni vhiki leri. Ku hoxa ka yena xandla hakunene ku ta tsundzukiwa.
Vanhu lava va nga ematikoxikaya na vona va na mfanelo ya gezi na mati, swihambukelo leswi swi nga na mati, mapatu, vuhungasi na tindhawu ta mintlangu; ku katsa na swivandla swa mavhengele swo fana na leswi swi nga emadorobeni lamakulu.
Na vona va na mfanelo ya ku pfuniwa eka vurimi leswaku va ta kota ku byala matsavu na swilo swin'wana; na ku fuya swifuwo leswaku va ta tiphamela.
Hi tiyimiserile ku sungula pfhumba leri ra ku aka swivandla etindhawini ta le makaya. Hi ku tirhisana na vaakatiko, tihosi, tikhanselara na tindhuna hi ta hatlisisa ntirho lowu.
Hi susumeta vanhu va le tindhawini ta le makaya ku sungula ku lulamisela ku hi byela leswaku hi swihi swilo leswi va swi lavaka hi xihatla, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala.
Loko hi kumile tidyondzo eka matshalatshala ya le ku sunguleni ya nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya, hi hlawurile Masipala wa Muganga wa Giyani Hinkwayo eLimpopo tanihi phurojeke yo ringeta ya pfhumba. Eka phurojeke leyi ku ta huma tidyondzo ta tiko hinkwaro.
Hi ku engetela, hi ta tirha eka ku pfuxeta loku ku hlawuriweke ka madoroba ya le makaya, hi mimpfuneto yo fana na Nongonoko wa Mpfuneto wa ku Hluvukisa Vaakelani. Hi ndlela leyi, tindhawu leti ti rhendzeleke madoroba ti ta vuyeriwa hi ku pfuniwa hi swa ikhonomi.
Hi ku nghenelela loku hinkwako, hi langutanile na ku cinca xivumbeko xa tindhawu ta matikoxikaya etikweni ra hina.
Varikwerhu,
Dyondzo yi ta va xirhangani xa nkoka eka ntlhanu wa malembe lama ma taka. Hi lava vadyondzisi va hina, vadyondzi na vatswari ku tirha na mfumo ku cinca swikolo swa hina swi va tisenthara ta xiyimo xa le henhla.
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuhlangi bya le masunguleni wu ta tlakusiwa hi xikongomelo xa ku fikeleriwa loku ku fanaka ka Giredi ya R na ku engetela nhlayo ya vana va malembe ya 0-4 hi ka mbirhi hi lembe ra 2014.
Hi vuyelela swilo leswi ku nga kanerisaniwiki ha swona. Vadyondzisi va fanele ku va exikolweni, hi nkarhi, ku dyondzisa, ku ka va nga tshiki ntirho wa vona na ku xanisa vana! Vana va fanele ku va etlilasini, hi nkarhi, ku dyondza, ku hlonipha vadyondzisi va vona na ku hloniphana, na ku endla ntirhokaya wa vona.
Ku antswisa vufambisi bya swikolo, ku leteriwa ka ximfumo ku ta va xilaveko xo rhanga xa ku tlakusiwa ka vadyondzisi ku va tinhloko ta swikolo na tinhloko ta tindzawulo.
Ndzi ta tihlanganisa na tinhloko ta swikolo ku avelana xivono xa hina eka ku pfuxetiwa ka sisiteme ya dyondzo ya hina.
Hi ta engetela ku ringeta ka hina ku kucetela vadyondzi ku heta dyondzo ya vona ya sekondari.
Xikongomiwa i ku tlakusa nhlayo ya ku titsarisa eswikolweni swa sekondari ku ya eka 95 wa tiphesente hi 2014. Hi tlhela hi languta tindlela ta ku vuyisela vana lava va nga tshika xikolo eka sisiteme, na ku va nyika nseketelo.
Swirho swo Hlonipheka, ha khumbeka swinene hi swiviko swa vadyondzisi lava va xanisaka vana hi swa masangu, ngopfu ngopfu vanhwanyana.
Hi ta tiyisisa leswaku Swiletelo swa ku Xanisa ka le Masangwini na ku Hlasela eswikolweni swa mfumo swa hangalasiwa hi vunyingi, na leswaku vadyondzi na vadyondzisi va swi tiva na ku swi landzelela.
Hi ta teka magoza ya vukari, na ku ehleketiwa hi ku hetiseka, ehenhla ka vadyondzisi vahi kumbe vahi lava vatirhisaka matimba hi ndlela yo biha hi ku tinghenisa eka vuxaka bya le masangwini na vana.
Ku tlakusa dyondzo ya vutomi hinkwabyo, Nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo na Vuleteri bya Lavakulu Kha ri Gude wu ta tshikeleriwa.
Varikwerhu, Swirho swo Hlonipheka,
Hi fanele ku tiyisisa leswaku matshalatshala ya vuleteri na nhluvukiso wa vuswikoti laha tikweni ma hlamula swilaveko swa ikhonomi.
Xiyenge xa Dyondzo yo Yisa Emahlweni na Vuleteri na 50 was tikholichi na 160 wa tikhamphasi ta xona swi ta va ndhawu yo sungula ya vuleteri bya ku hluvukisa vuswikoti.
Hi ta antswisa ku fikeleriwa ka dyondzo ya le henhla eka vana la va humaka emindyangwini leyi nga na vusweti na ku tiyisisa xivandla lexi xi hlayisekaka xa ku nyika tiyunivhesiti mali.
Ha khumbeka swinene hi ku ya ehansi ka nkoka wa rihanyo, leswi swi nyanyisiwaka hi ku engeteleka loku ko ka ku nga cinci ka ndhwalo wa mavabyi eka khume ra malembe na hafu lama ma hundzeke.
Hi tivekele swikongomelo swa ku ya emahlweni na ku hunguta ku pfumaleka ka ku ringana eka ka ku nyikiwa ka nhlayiso wa rihanyo, ku engetela vuswikoti bya vatirhi ku pfuxeta swibedlhele na titliliniki na ku engetela ku lwa na nxaniso wa HIV na AIDS, TB na mavabyi man'wana. Hi fanele ku tirha swin'we ku antswisa ku tirhisiwa ka Pulani yo Twisiseka ya Vutshunguri, Vufambisi na Nhlayiso wa HIV na AIDS ku endlela ku kota ku hunguta xiyimo xa ku tlulela lokuntshwa ka HIV hi 50% hi lembe ra 2011. Hi lava ku fikelela 80% ya lava va lavaka vutshunguri bya ARV naswona leswi hi 2011.
Hi ta sungula Xikimi xa Ndzindzakhombo ya Rihanyo ra Rixaka hi ndlela ya swiyengeyenge na ku engetelela. Ku kota ku sungula NHI, ku pfuxetiwa hi xihatla ka swibedlhele swa mfumo swi ta endliwa hi mintirhisano ya Mfumo na va Phurayivhete.
Hi tlhela hi langutisisa hi xihatla eka timhaka ta miholo ya vatirhi va swa rihanyo ku susa ku nga vi na ku tshemba eka vukorhokeri bya swa rihanyo.
Hi ku tirhisana a hi endleni swo tala ku tlakusa nhlayiso wa rihanyo wa xiyimo xa le henhla, hi fambisana na Swikongomelo swa Nhlangano wa Matiko ya Misava ya Nhluvukiso wa Mileniyamu swa ku hafula vusweti hi 2014.
Vaakatiko varikwerhu,
Hi ri swin'we hi fanele ku endla swo tala ku lwa na vugevenga. Xikongomelo xa hina i ku tumbuluxa sisiteme ya vululamisi bya vugevenga leyi yi cinciweke, yo hlanganeriwa ya ximanguvalawa, leyi nga na vatirhi vo ringanela, na ku fambisiwa kahle.
Swi tlhela swi va na nkoka lowukulu ku antswisa matirhelo ya tihuvo na matirheIo ya vachuchisi na ku antswisa vufokisi, forensiki na mintirho ya vunhlori. Ntirho lowu wu sunguriwile hi vunene naswona wu ta endliwa hi matimba lamantshwa.
Exikarhi ka swikongomiwa swa hi xihatla i ku tiyisisa leswaku hi engetela nhlayo ya vachuchisi na vatirhi va Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu. Hi ta endla tano hi maphorisa ya vufokisi.
Hi cincile vito ra Ndzawulo leyi ku suka eka ra Vuhlayiseki na Vusirheleleri ku ya eka ra Vuphorisa ku tshikelela leswaku hi lava matimba ma xiviri ma matirhele eka ntirho wa vuphorisa. Leswi swi ta hoxa xandla eka ku hunguta vugevenga byo tika na bya vukari hi xikongomiwa lexi nga vekiwa xa 7% ku ya eka 10% hi lembe.
Ku tiyimisela ku ta yisiwa eka ku herisiwa ka vugevenga byo lukeriwa mano, ku katsa na vugevenga eka vamanana na vana.
Ku ri karhi ku amukeriwa vuvekisi bya vandla ra phurayivhete eka bindzu ra vusirheleri, hi ta antswisa ku lawuriwa ka bindzu leri.
Exikarhi ka matshalatshala man'wana ya nkoka, Ejensi ya Vulawuri bya ndzelekano; hi ta tikisa ku ringeta ka hina ku lwisana na vugevenga bya le ka inthanete na vukhamba bya vutitivisi, na ku antswisa tisisiteme emakhotsweni ya hina na ku hunguta ku vuyelela eka vuonhi.
Varikwerhu,
Ndzi tsakela ku tshikelela nseketelo wa hina eka ku hundzuluxa eka swa vuavanyisi loku ku ya ka emahlweni.
Ku hundzuluxa ku fanele ku vulavula na timhakankulu ku fana na ku ya emahlweni ka ku tiyimela ka vuavanyisi, ku nghenisa sisiteme ya le ndzeni ya vutihlamuleri bya vuavanyisi ku katsa na ku tiyisisa ku fikeleriwa ka vululami hi hinkwavo hi ku hetiseka.
Ku humelela ka sisiteme hinkwayo ya xidemokirasi swi ya hi vuxaka bya kahle bya ku hloniphana ku suka ematlhelo hinkwawo na moya wa vutirhisani exikarhi ka Huvonkulu, Palamende ya Xifundzankulu na Vuavanyisi. Leswi swi na nkoka eka xidemokirasi xa vumbiwa.
Muchaviseki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Hi vurile hi ku vuyelela ku tinyiketa ka hina ku lwa na vukungundzwana eka mintirho ya mfumo.
Hi ta tinyiketa hi ku hetiseka ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka makumele na mafambiselo ya tithenda, xikombelo xa tilayisense to chayela, mpfuneto wa vanhu, swibukwana swa vutitivisi, na vukhamba bya tidokete ta maphorisa.
Mo ndzi tiyisisa leswaku hinkwerhu hi na leswi hi nga swi endlaka eka nyimpi leyi ya ku lwisana na vugevenga.
Hi fanele ku va na xiave eka Tiforamu ta Vuphorisa bya Muganga. Hi fanele hi tshika ku xava nhundzu leyi nga yiviwa, leswi swi kucetelaka vugevenga.
Hi fanele ku vika vugevenga na ku pfuna maphorisa hi mahungu ku kota ku khoma lava va endlaka leswo biha. Hi ndlela leyi, hi ta ya emahlweni ku ya eka rixaka leri ri nga hava vugevenga.
Swirho swo Hlonipheka, ku sukela hi 1994 hi lavile ku tumbuluxa rixaka leri ri nga khomana ku suka eka ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza. Ha vitaniwa ku va hi ya emahlweni na nkongomelo lowu wa ku yisa emahlweni vun'we eka ku hambana na ku sungula sisiteme ya nkoka ya ku avelana, leyi yi sungulaka eka moya wa vun'we bya vaakatiko na rixaka leri ri hlayisaka.
Sisiteme ya hina ya nkoka ya ku avelana yi fanele ku hi kucetela ku va vaakatiko lava va gingirikaka eka ku pfuxeta tiko ra hina. Hi fanele ku aka vutitivisi byo fana bya rixaka na ku rhandza tiko.
Hi fanele ku tumbuluxa ku namarhela ko fana ka tiko ra hina, vumbiwa ra hina mimfungho ya rixaka. Hi moya lowu, hi ta tlakusa Risimu ra Rixaka na mujeko wa tiko ra hina na mimfungho leyin'wana hinkwayo ya rixaka.
Vana va hina, ku sukela eka malembe ya le hansi, va fanele ku dyondzisiwa ku yima na Vumbiwa na mimfungho ya rixaka, na ku tiva leswaku swi vula yini ku va vaakatiko va Afrika Dzonga.
Hi ta tiysisa maendlelo mo fana ma rixaka ku cinca swa ntivo-misava na mavito ma tindhawu. Leswi swi fanele ku tisa nkarhi wa ku hoxa maAfrika Dzonga hinkwawo eka ku kuma vutitivisi bya rixaka lebyi byi katsaka hinkwavo, ku engetela matwisiselo ya hina ya matimu na ndzhaka ya hina.
Ntlangu i xitirhisiwa xa matimba xa ku aka rixaka. Hi ku tirhisana hi fanele ku seketela swipano hinkwaswo swa rixaka ku suka eka Bafana Bafana ku ya eka ti-Proteas na Springbok; ku suka eka Banyana Banyana ku ya eka Tiolimpiki ta Vatsoniwa.
Swipano swa hina swi tirha kahle ntsena hi nseketelo wa hina.
Ndzi pfumeleleni ku tirhisa nkarhi lowu ku hoyozela swipano swa hina swa rixaka eka matirhele ya swona eka vhiki leri ri hundzeke, hakunene ku humelela kahle.
Xipano xa tiko xa bolo ya mavoko ya vaxisati xi endlile leswaku hi tinyungubyisa hi ku hlula eka Mphikizano wa Bolo ya Mavoko ya Tinxaka-Tinharhu. Hoyohoyo eka Sevens Springboks lava va nga tinghwazi ta IRB Sevens World Series - naswona hi nga rivali ti-Blue Bulls lava va nga hlula eka tifayinali ta Super 14 hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi!
Swi le rivaleni leswaku hi fanele ku vekisa hi mpimo lowukulu eka nhluvukiso wa mintlangu ya le xikolweni na ku tiyisisa leswaku yi va xiphemu xa kharikhulamu ya xikolo. Hi ku engetela hi ta tiyisisa leswaku ku va kona ka tindhawu ta mintlangu eka miganga leyi nga na vusweti swi va mhaka ya xirhangani.
Hi tinyikete eka malembe yo tala ku hoxa xandla eku akeni Afrika Dzonga yo antswa na misava yo antswa.
Xikongomelonkulu xa mfumo xa nkarhi wo koma i ku tiyisisa leswaku vuxaka bya hina na va le handle byi hoxa xandla eka ku tumbuluxa ndhawu leyi yi nga ringanela ku kula loku ku ya ka emahlweni na nhluvukiso wa ikhonomi.
Hikwalaho ka leswi, hi ta ya emahlweni hi rhangisa khontinete ya Afrika hi ku tiyisisa Nhlangano wa Afrika na swiyenge swa wona, na ku kongomisa eka xiyimo xa le henhla eka matirhiselo ya Ntirhisano Lowuntshwa wa Nhluvukiso wa Afrika.
Hi nkoka wo ringana, na ku va ekusuhi na le kaya, i ku tiyisisa ku hlangana ka xifundza hi tshikelela eka ku antswisa ku hlangana ka swa tipolitiki na ka ikhonomi ka SADC, ku ya eka ku fikelela swikongomelo swa AU swa mfumo wo Hlangana. Hi ta tumbuluxa Ejensi ya ku Tirhisana ka Nhluvukiso wa le Dzongeni na matiko man'wana eka khontinete.
Afrika Dzonga ri ta ya emahlweni ri pfuna eka ku akiwa na ku hluvukisiwa ka khontinete ya Afrika ngopfu ngopfu eka swiyimo leswi swi sukaka eka ntlimbo. Hi ta ya emahlweni hi hlohlotela ntshamiseko wa ku rhula na ku tiyiseka eka ntlimbo wa le Israeli-Palestine ku ya hi xitshunxo xa matiko lamambirhi.
Tanihi mutshamaxitulu wa SADC na muvevukisi, hi ta hoxa xandla eka ku tlakusa mfumo wo katsa hinkwavo ku fikela loko ku khomiwa nhlawulo lowu ntshunxekeke na ku va lowunene eZimbabwe.
Nxaniseko wa Vanhu va Zimbabwe wu vile na switandzhaku swo biha eka xifundza xa SADC, ngopfungopfu Afrika Dzonga. Hi vitana matiko hinkwawo lawa rhandzaka ku rhula emisaveni hinkwayo ku seketela mfumo lowu wu katsaka hinkwavo ku va wu kota ku fikelela ku pfuxeta ikhonomi.
Hi ta seketela matshalatshala ya xifundza xa SADC ku ololoxa xiyimo eMadagascar.
Ndzi pfumeleleni, vayeni lava va nga kona, ku tsundzuka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ra Afrika Dzonga eka ntirho wa nkoka lowu va nga wu endla eka ku tisa ku rhula eka khontinete.
Hi tihuvo ta khontinete na ta xifundza, hi ta tirhela ku fikelela ku tshamisekisa demokirasi na nhlonipho wa timfanelo ta vanhu eka khontinete ya Afrika.
Hi ta hoxa xandla eka ku tiyisisa vuxaka bya Dzonga-Dzonga na ku lava mintwanano leyi vuyerisaka hinkwavo na matiko ya nkoka ya le Dzongeni.
Hi ta ya emahlweni na ku kurisa vuxaka na N'walungu loyi a hluvukeke ku katsa na G8, na qinga ra ku tirhisana na Nhlangano wa Yuropa.
Hi ta ya emahlweni na ku endla goza ra ku tiyisisa xiheri xa minkanerisano ya WTO Doha Development ku vuyelela ka ku kanerisana.
Afrika Dzonga, tanihi tiko leri ri nga oma ri lava goza ra xihatla ku hunguta ku cinca hi matimba ka mbangu na ku tiyisisa mphakelo wa mati eka vaakatiko.
Exikarhi ka minongonoko yo tala, hi ta tirhisa qhingha ra Mati ra ku Kurisa na Nhluvukiso, leri nga ta tiyisa vulawuri bya mati. Hi ta ya emahlweni hi antswisa matirhelo ya eneji na ku tshembeka ka ku pfuxetiwa ka eneji.
Swirho swo Hlonipheka,
Tiko leri hluvukaka ri lava ku antswisiwa ka vukorhokeri bya mfumo na ku tiyisiwa ka swivandla swa xidemokirasi.
Hi tumbuluxile Vuholobye byi mbirhi eka Puresidensi ku tiyisisa ha swimbirhi maqhingha ya mapulanelo ku katsa na vulanguteri na mimpimo ya matirhelo.
Ku tiyisisa ku humelerisa ku tiboha ka hina, hi ta endla leswaku Vaholobye va Khabinete va va na vutihlamuleri hi ku tirhisa switirho swa matirhelo, hi ku tirhisa tithagete let ti nga vekiwa na swipimo swa leswi swi humeke, ku sukela hi Mawuwani.
Hi ta tlhela hi katsa mabindzu ya mfumo na Swivandla swa Mali ya Nhluvukiso eka mapulanelo ya mfumo na ku antswisa vulanguteri na mimpimo ya matirhelo ya wona.
Swirho swo Hlonipheka, maAfrika Dzonga yarikwerhu,
Ku tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi swinharhu-muganga, swifundzankulu na rixaka - swi antswisa manyikelo ya vukorhokeri, hi ta hatlisisa ku sunguriwa ka Vutirheli byin'we bya Mfumo.
Vulawuri lebyi byi ta sindzisa ku rhangisiwa ka vanhu emahlweni eka mphakelo wa vukorhokeri. Hi ta tiyisisa vukorhokeri bya malwandla na ku tirheka ku suka eka vatirhi lava va nga emahlweni ka khawuntara eku nyikeni ka vukorhokeri eka tindzawulo hinkwato ta mfumo.
Eka nkarhi lowu wa ku pfuxeta, hi kongoma eka mfumo wa ku tihlanganisa.
Ku rhangela hi xikombiso, ntirho wu sungurile eka ku tumbuluxa matirhelo ya ku tihlanganisa na vanhu eka Puresidensi.
Ku engetela eka ku amukela mapapila na tiemeyili ku huma eka vanhu, hi ta tlhela hi sungula nomboro ya riqingho ra mahala ku kota ku fikelela hi ku olova.
Vatirhi va ta tirhana na xivutiso xin'wana na xin'wana wonge hi xona ntsena, va xi landzelerisa eka tichanele hinkwato ku fikela loko xi kuma ku yingiseriwa loku ku faneleke.
Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa, leyi yi nga tumbuluxiwa hi ku hlanganisiwa ka Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu na Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka yi ta simekiwa hi 16 Khotavuxika Ekurhuleni.
Swivandla leswi swa hlanganisiwa ku hatlisisa vukorhokeri na swivandla swo hluvukisa leswi swi nyikiwaka vantshwa.
Ejensi yi ta hlanganisa swidyondzeki swa vantshwa lava va pfumalaka mintirho swivandla swa ikhonomi; ku tiyisisa matshalatshala ya ku kurisa Minongonoko ya Vukorhokeri bya Vantshwa ya Rixaka na ku seketela van'wambindzu va vantshwa.
Xipikara na Mutshamaxitulu, Vayeni vo Hlawuleka,
N'hweti leyi taka Madiba wa hina wo rhandzeka u ta va na 91. Vanhu emisaveni hinkwayo va ha ya emahlweni va ba huwa ya ntsako laha a va ka a ri kona na ku va a va pfuna eka nkayakayo wa vona. Minkoka na swikombiso swa yena swa ku tinyiketa ku tirhela vumunhu i xikombiso xo vangama eka misava ya namuntlha ya khombo.
Mpfhumba ra tinxaka hinkwato ri sunguriwile hi Nkwama wa Nelson Mandela na mihlangano leyi yi yelanaka na wona, pfhumba leri ri vitaniwaka Siku ra Mandela, leswi swi katsakanyaka leswi Tatana a yimelaka swona.
Siku ra Mandela ri ta tlangeriwa hi 18 Mawuwani lembe rin'wana na rin'wana. Ri ta nyika vanhu va Afrika Dzonga na vanhu va le misaveni hinkwayo nkarhi wa ku endla xanchumu xa kahle ku pfuna van'wana.
Madiba u tirhile mintirho ya tipolitiki ku ringana 67 wa malembe, naswona hi Siku ra Mandela vanhu emisaveni hinkwayo, emintirhweni, ekaya na le swikolweni, va ta laveka leswaku va tirhisa kwalomu ka 67 wa timinete ta nkarhi wa vona va endla xanchumu lexi xi pfunaka eka tindhawu ta ka vona, ngopfungopfu eka lava va pfumalaka nkateko.
A hi seketeleni Siku ra Mandela hi timbilu ta hina hinkwato na ku kucetela misava ku tikatsa na hina eka pfhumba leri ra kahle.
Muchaviseki Xipikara, Mutshamaxitulu na maAfrika Dzonga ya Rikwerhu,
Hi andlarile emahlweni ka rixaka nongonoko wa hina wa ntlhanu wa malembe lawa taka. Ku fambisana swin'we na ku tiboha kun'wana na kun'wana loku hi ku endlaka i vuxokoxoko bya pulani ya phurojeke, na swikongomiwa na magoza ya nkoka.
Mahungu lawa hi ku famba ka nkarhi ma ta humeseriwa erivaleni. Hakunene tanihi vaakatiko nkarhi wun'wana hi fanele hi tivutisa leswaku incini lexi hi nga xi endlaka hi ri hexe ku pfuneta ku tlakusa nongonoko lowu wa rixaka.
Ku va muakatiko a hi mhaka ya timfanelo ntsena, ku tlhela ku va mhaka ya vutihlamuleri, ku hoxa xandla ku endla tiko ra hina ri va ro antswa.
Hi tlhela hi langutela ku tirhisana kahle na mavandla mo kaneta ePalamende, hi moya wa ku rhangisa tiko emahlweni.
Ku engetala, Madiba u hi dyondzisile kahle leswaku tiko leri i ra hinkwavo, vantima na valungu. Ku tirhela ndzivalelano na vun'we swi ta tshama swi ri swa nkoka loko hi ri karhi hi ya emahlweni.
Tanihi leswi ku tirhisiwa ka minongonoko ya hina ku nga ta va kona hi ri karhi hi langutanile na ku ya ehansi ka ikhonomi, hi ta fanela ku tirha hi ehleketelela nkarhi lowutaka, ku nga vi na ku tlangisiwa, ku nga vi na masalelo ma timali to ka ti nga tirhisiwanga-peni yin'wana na yin'wana yi fanele ku tirhisiwa hi vutlhari na hi ku vuyerisa. Hi fanele hi tirhisa mpimanyeto wa mali hi ndlela leyinene.
MaAfrika Dzonga Yarikwerhu, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku fikelela xivono xa hina xo fana xa rixaka ro antswa na ku humelela!
Ndza mi khensa!
Khotavuxika 2009
<fn>FINAL - Xitsonga HL P1 - Gr 11 - Ntivoririmi 2007.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi namatirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Vito ra Nghunghunyana ri nga ka ri nga rivariwi eka matimu ya Vatsonga-Machangana lava nga balekela haleno Transvaal. Vo tala va hina loko hi kula a hi ehleketa leswaku Nghunghunyana u fumile haleno Transvaal, kasi u fumile eNchangana (Putukezi), laha namuntlha ku tivekaka hi vito ra Mozambique. Nghunghunyana hi yin'wana ya tinhenha ta tihosi leti pimanisiwaka na vaSekhukhune, Moshoeshoe, Dingaan ni tin'wana tihosi. Presidente Nelson Mandela loko a vulavula hi tinhenha ta tihosi, u tala ku katsa ni vito ra Hosi Nghunghunyana. Muphati wo tiveka, Mzwakhe Mbuli, na yena u katsa vito ra Nghunghunyana. U vula leswaku Nghunghunyana a a ri un'wana wa tinhenha ta tihosi.
Vito rin'wana ra Nghunghunyana a ku ri Mdungazi. A a ri n'wana wa Hosi Muzila. I wa xivongo xa ka Nxumalo (Mkhantshwa). I ntukulu wa Hosi Soshangana (Manukosi), loyi a a ri ndhunankulu ya hosi Shaka le Zululand. Soshangana hi yena a nga baleka vukari bya Shaka eZululand a ya ePutukezi ku ya vumba mfumo wa Gaza, laha a nga hlanganisa Vatsonga ni Machangana. Nghunghunyana u fumile endzhaku ka loko ku vile ni ku vangisana ka vuhosi exikarhi ka tata wa yena Muzila ni makwavo Mawewe. U fumile hi nkarhi wa Maputukezi lawa a ya xanisa vini va tiko le Nchangana (Mozambique). Nghunghunyana a a nga dzahisani fole ni mfumo wa Maputukezi. Ndhunankulu ya yena a ku ri Magigwana Khosa. Hambi kwala Afrika-Dzonga ha ha tsundzuka mfumo wa khale wa xihlawuhlawu, lowu a wu venga tihosi leti a ti nga wu nkhinsameli. Tihosi to tano a ti tekeriwa vuhosi no xanisiwa.
Nghunghunyana a a tshama entsindza wa yena le Mandlhakazi (Chaimite). Maputukezi a ya teka Nghunghunyana a nga landzeleli milawu ya vona. Mfumo a wu tshama wu veke tihlo eka hinkwaswo leswi a swi endla. A hi nga ngheni eka vuxokoxoko bya tinyimpi leti Nghunghunyana a nga ti lwa. Nghunghunyana u tidlayisile siku rin'wana loko a amukerile hosi N'wamatibyana, loyi a a ri nala wa Maputukezi. Maputukezi ya lwisile Nghunghunyana ku va a khonzisile hosi leyi. Ku pfuke nyimpi exikarhi ka Nghunghunyana ni Maputukezi.
Ku vuriwa leswaku Nghunghunyana u khomiwile a yisiwa exihlaleni xa Lisbon ePortugal, ku va kona ku hela ka mfumo wa Gaza. Hi kona laha a nga fela kona hi kwalomu ka va 1907. Matimu ya vula leswaku u file endzhaku ka ku sindzisiwa ku dya nhlampfi. Hi swona leswi endlaka leswaku Vangoni va le Mhala va nyenya ku dya nhlampfi.
Endzhaku ka loko Nghunghunyana a khomiwile, tatanantsongo wa yena, Mpisane, u balekele evuxeni bya Transvaal endhawini leyi vuriwaka Orinoco. U balekile ni van'wana va vavasati va Nghunghunyana, swin'we ni n'wana wa hosi, yena Thulilamahaxi. Mpisane u fike a fuma Vangoni lava a nga baleka na vona, a khomela n'wana wa Nghunghunyana, yena Buyisonto. Buyisonto a nga ha yisiwangi ePortugal ni tata wa yena, kambe u yisiwile enyimpini. Endzhaku ko vuya enyimpini, u landzile rixaka ra yena eTransvaal laha a nga fika a fuma. Loko Buyisonto a file, ku khomerile makwavo Thulilamahaxi, loyi loko a hundzile emisaveni ku nga khomela Kheto Nxumalo, hikuva n'wana wa hosi, yena Mafemani, a a ha ri ntsongo.
Xi huma eka Magazini ya Nyeleti, Vholumu 9, Nomboro 2 ya N'wendzamhala 1995, xi tsariwile hi Nkul. Freddy Rikhotso
SWIVUTISO:
Hi ku leteriwa hi mongo wa xitshuriwa lexi, vula leswaku Hosi Nghunghunyana u lo endla yini ku kala mutsari a vula mhaka ya leswaku vito ra yena ri nga ka ri nga rivariwi eka matimu ya Vatsonga-Machangana.
Mutsari u vula yini loko a ku mfumo wa khale wa xihlawuhlawu a wu venga tihosi leti a ti nga wu khinsameli?
Eka swivutiso swa 1.3.1 na 1.3.2, hlawula nhlamulo yin'we leyi nga yona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso, ni letere ra nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
ku hlamusela leswaku Mzwakhe Mbuli na Nkulukumba Mandela va ma tiva matimu ya hosi Nghunghunyana.
ku hlamusela leswaku Hosi Nghunghunyana u hoxile xandla eka ku hlanganisa Vatsonga na Machangana.
Rito 'ntsindza' ri vula:
ndhawu laha ku tshamaka hosi.
doroba lerikulu ku hundza madoroba hinkwawo etikweni.
malandza ya hosi.
I yini lexi xi kombaka leswaku Nkulukumba Nelson Mandela a nga va a ma tiva matimu ya Nghunghunyana?
Hi swi vonisa ku yini leswaku eka xitshuriwa lexi, kahlekahle lembe leri Nghunghunyana a nga lova ha rona a ri tiveki?
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona eka xitshuriwa lexi:
Ku baleka vukari
Ku nga dzahisani fole
Ku veka tihlo
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona,' kutani u seketela nhlamulo ya wena:
Thulilamahaxi a a nga ri ntukulu wa Muzila.
Hambiloko Mpisane a fumile Vangoni lava a nga baleka na vona, vuhosi a byi nga ri bya yena.
Hi ku vona ka wena, swi fanerile leswaku Vangoni va yirisiwa ku dya nhlampfi hikwalaho ka leswi humeleleke Nghunghunyana ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana i yini lexi nga endla leswaku mfumo wa Gaza wu fika emakumu?
Xana hi swi tivisa ku yini leswaku Mafemani a a ri n'wana wa Buyisonto?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka lexi nga na 322 wa marito kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 80 na
U nga onhi mongo wa xona:
Kunene vukosi i mberha. Swa nonoha ku tshemba leswaku hi wona mfumo wa xihlawuhlawu lowu nga khinsama hi matsolo namuntlha laha Afrika-Dzonga. Tindleve na mahlo swi ala ku pfumela leswaku Mulungu na Wantima se vo va xilo xin'we. Mhaka ya ku va mbala wun'wana wu tshikelela wun'wana se yi khulukisiwile na nambu. Valweri va ntshunxeko hi vona va nga hi tsemakanyisa lwandle ro tshwuka. Demokhirasi hi yena la nga hi lamulela. La vulaka leswaku a hi vona valweri va ntshunxeko va nyikeleke hi vutomi bya vona, a nga ku tivi lomu hi humaka kona. Phela a hi hanya bya mahlonga ya Vaisirayele eEgipita. Hina va nguvu ya ntima a hi nga tekiwi hi ri vanhu na switsanana. Lava nhlonge yo basa a va hi tekerile tiko, va tlhela va hi khoma hi voko ra nsimbi, va hi endla valuveri etikweni leri ri nga ra hina. Loko hi ku mati i matsongo, hiloko va hi hangalasa hi ya tshama ku ya hi ku hambana ka tindzimi kumbe rixaka, kutani hi ku ku vengana be! Hi ri va tirhile ntirho wa vona hi vuswikoti lebyikulu swinene, hikuva ni namuntlha ku vengana koloko, a ku si hela swi hetiseka eka tinxaka ta ka ntimeni, hambiloko ti kumile ntshunxeko.
Mhaka leyi hlamarisaka hileswi vanhu van'wana onge vo va mabofu. Va sandza mfumo hi ku vula leswaku a va voni na leswaku ku cince yini himpfhuka demokhirasi yi nghena. Va vula leswaku xiyimo xa swilo xo nyanya ku biha, hikuva vugevenga byi tinyike matimba. Mpfinyo wa vavasati wu humelela siku leri ngo va siku; ku pfinyiwa ni swihlangi leswi swa ha an'waka. Hina a hi kaneti leswaku swa ha tele swilo leswi faneleke ku cinca, kambe Rhoma a yi akiwangi hi siku rin'we. Hi fanele ku tinyiketela ku pfuna mfumo eka ku lwisana ni vugevenga, hi tshika ku tshama hi petsa mavoko, kutani hi wu sola kunene. Phela mhaka yo lwisana ni vugevenga, i ndlopfu ya hina hinkwerhu.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
SAFA yi tivisile leswaku yi nga ka yi nga tivisi vito ra mudzaberi lontshwa la nga kuma ntirho wo dzabela Bafana-Bafana loko mphikizano wa Khapu ya Misava ya Bolo ya milenge wu nga si fika emakumu le Jarimani. Heyi, tiko hinkwaro a ri langutele xitiviso xolexo hi mahlongati. Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele. Hiloko Sturu Pasiya a ku: 'Mi byeriwe hi mani?' U timerile ndzilo lowu hi ku alana na mhaka leyi, a hetelela hi ku kombela vanhu leswaku va nyika SAFA nkarhi wo lulamisa timhaka ta yona handle ko kavanyetiwa.
Kunene siku ro tivisa mudzaberi a ri felangi tiko mona. Ku fika ka rona, vanhu a va khomile timpfalo, va rindzerile ku twa leswaku SAFA yi nga swi kota ku va ni xivindzi xa ku thola mudzaberi la nga riki wa tiko leri. SAFA yi tivisile leswaku yi thorile Carlos Alberto Perreira, loyi xipano xa yena xa Brazili xa ha ku hluriwaka hi xipano xa Furwa hi golo yin'we eka tandza, eka khapu ya misava le Jarimani.
Xitiviso lexi xi tsakisile van'wana, lava a va nga lavi ku twa nchumu hi vadzaberi va laha tikweni, ngopfu-ngopfu yena Ephraim Jomo Sono, loyi SAFA a yi tala ku n'wi thola leswaku a dzabela xipano swa nkarhinyana. Muteki wa mahungu wa phephahungu rin'wana kwala tikweni, loyi ndzi nga ta kala ndzi nga boxi vito ra yena hikwalaho ko chava ku koxiwa homu eka Mkhulu, u hatle a hlasela SAFA hi marito.
SAFA yi hi komba xipuku xa ninhlikanhi. Futhi yi tlanga hi ndzilo mana n'wina! Swi nga endlekisa ku yini ku thola Perreira a va mudzaberi wa Bafana-Bafana, ku ri hileswaku ku lo salanyana swilembana swinharhu leswaku hi rhurhela 'Khapu ya Misava ya Bolo ya milenge' laha tikweni ke? Xana vadzaberi a va lo ya kwihi laha tikweni? Hikwalaho ka yini va nga tholangi Matsilele, yena Ephraim Jomo Sono, loyi a nga va mutlangi wa ndhuma wa bolo ya milenge laha tikweni? Jomo u swi kotile ku kombeta vuswikoti bya yena loko a dzaberile xipano xa Bafana-Bafana eka minkarhi leyi nga hundza eBurkino Faso hi 1998 na le Korea-Japan hi 2002. Hambiloko a nga vuyangi na khaphu laha tikweni, matirhelo ya yena a ya wisa mbilu.
Xana Perreira wa kona u ta endla yini? Leswi a tsandzekeke na ku kuma xiyimo xa vumune eJarimani nan'waka ke? SAFA yi tsakisiwa hi ku bohela xuma enengeni wa mpfuvu. Mali ya 1, 8 wa timiliyoni ta tirhandi hi n'hweti i ntangha ya mani? Hambiloko hi hlanganisa miholo ya lembe hinkwaro ya Khabo Zondo na Pitso Mosimane, a yi tshuneli eka mali leyi. Futhi swi hi swirha na timbilu; hambi Presidente wa tiko a nga yi voni mali yo tano. Leswi vadzaberi lavambirhi, ku katsa na yena Gordon Ingesund, na vona a va nghenisile swikombelo swa ntirho wa vudzaberi ke, hikwalaho ka yini swikombelo swa vona swi honisiwile?
Hi ta vona hi swona loko Perreira dya kona dyi ta swi kota ku tirha ntirho lowu nga ta tswala mihandzu. Mina a ndzi voni leswaku ku ta va na nhlanga leyi nga ta baleka. Dyi to titekela xo xuma, kutani dyi tlhelela eka rikwavo. Swona loko Bafana-Bafana va tlanga na Brazili, Perreira u ta yima kwihi? Swo ntswi, leswaku a va na timbilu timbirhi. Loko Bafana-Bafana yo hlula Brazili, vanhu va tiko ra ka vona va ta n'wi languta njhani? Hi tlhelo, loko Brazili yo hlula Bafana-Bafana, Perreira u ta kombiwa hi rintiho, hikuva un'wana na un'wana u ta ehleketa leswaku u xengile tiko. Swi ta lava a rhendzeriwa hi maphorisa, swi nga ri tano vaseketeri va nga n'wi kavatlula hi meno.'
SWIVUTISO:
Xiya swivulwa leswi landzelaka kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha mahlawuri lama tikisiweke ya tirhisiweke hakona:
a Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'wana ra laha tikweni. 2
b Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'wana na rin'wana ra laha tikweni. 2
Yisa marito lama tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka evunyingini. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni vunyingi bya rito ra kona:
Hi ta vona hi swona loko (3.1.2.1) Perreira dya kona dyi ta swi kota ku tirha (3.1.2.2) ntirho lowu nga ta tswala mihandzu.
1.3 Yisa marito lama tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka eka ntsongahato. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni ntsongahato wa rito ra kona:
a Swi nga ri tano vaseketeri va nga n'wi kavatlula hi meno. 1
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga eka swiangi: Heyi, tiko hinkwaro a ri langutele xitiviso xolexo hi mahlongati. (Heyi, xitiviso ...).
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka hi mavizweni wa rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito ra kona: Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele.
Eka xivulwa lexi: '...hambi Presidente wa tiko a nga yi voni mali yo tano.' Rito 'voni' ri nyika xivulwa nhlamuselo ya leswaku hambi Presidente wa tiko a nga yi kumi mali yo tano. Xana eka xivulwa xa 3.1.6.1, rito 'voni' ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo?
a Leswi mutsari wa hungu ra ku thoriwa ka Perreira a hlaserisaka swona mudzaberi loyi, swi le rivaleni leswaku na ku n'wi vona a nga n'wi voni. 2
b Endla xivulwa hi rito 'voni' kambe xi va na nhlamuselo yo hambana na leyi nga ka swivulwa swa 3.1.6 na 3.1.6 a. 2
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: Hiloko Sturu Pasiya a ku: 'Mi byeriwe hi mani?' (Sturu Pasiya u va vutisile leswaku ...).
Nyika nhlamuselo ya marito lama tikisiweke eka xivulwa lexi: tsakisiwa hi ku bohela xuma enengeni wa mpfuvu.' 'SAFA' yi
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka nkarhi lowu taka, hi tlhelo ra mpfumelo: Hikwalaho ka yini va nga tholangi Matsilele, yena Ephraim Jomo Sono?
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka hi ritofularha ra rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni rito-fularha ra kona: Van'wana a va pfanga na ku haxa mavunwa, va vula leswaku SAFA yi thorile Matsilele.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
SWIVUTISO:
Kombisa leswaku vito ra khampani leyi ri na mboyamela-tlhelo rin'we hi ndlela yihi.
Hi ku vona ka wena, xilogene xa khampani leyi xi na ntirho wihi eka xinavetiso lexi?
Hlamusela nkucetelo lowu marito lama ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: 'Xana hi yihi khampani yin'wana yi nga fikelelaka vukorhokeri byo fana na lebyi?'
Xana hi wihi ntirho wa marito lama nge: 'Ahee! Hatlisa u buka! Xinamu xi dlele nkwahle!'
Hikwalaho ka yini vito ra khampani ri tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na ku va na sayizi leyikulu ya fonto?
Xana mhaka leyi nge ka xinavetiso lexi, leyi nge: 'Loko vukorhokeri bya hina byi nga ku enerisanga, hi tiboha ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo,' wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku 'Khisimusi ri ta kan'we elembeni?'
Xana swifaniso leswi swi nga eka xinavetiso lexi, ntirho wa swona i ku endla yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>FINAL Memo - Xitsonga HL P1 Gr 11 - November 2007.txt</fn>
Memorandamu le ri ri na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
A a ri hosi ya mfumo wa Gaza/U lwile ni Maputukezi/ U hoxile xandla eka ku hlanganisa Vatsonga-Machangana. vv
U vula leswaku mfumo wa khale wa xihlawuhlawu a wu nga tsakeli tihosi leti a ti nga wu tirheli/seketeli/hlayisi milawu ya wona. vv
Loko a vulavula hi tinhenha ta tihosi, u tala ku katsa ni vito ra hosi Nghunghunyana/U vula leswaku Nghunghunyana a a ri nhenha. vv
Ku vuriwa leswaku u file/love hi kwalomu ka va 1907, ku nga ri hi lembe ra 1907. vv
Ku nga twanani/ku vengana/ku nga rhandzani. vv
Ku tshama va ri karhi va languta leswi munhu a nga le ku swi endleni/ku tshama va ri karhi va xiyaxiya swiendlo swa munhu . vv
1.8.1 A hi swona. v A a ri ntukulu wa Muzila hikuva tata wa yena Nghunghunyana a a ri n'wana wa Muzila. vv
Hi swona. v Ku vuriwa leswaku a a khomerile vuhosi. vv
Mukamberiwa u fanele ku nyika mavonelo ya yena. A nga hlamula a ku "ina" kumbe "e-e," kambe u fanele ku seketela nhlamulo ya yena. Xikombiso: Ina, swi fanerile, hikuva leswi swi kombisa leswaku a va yimi na swona leswi nga endliwa hosi ya vona/va fundza hosi ya vona kutani swi ta tshama swi va tsundzuxa hilaha va yi rhandzeke hakona, KUMBE e-e, a swi fanelangi, hikuva nhlampfi a yi na xidyoho, i xakudya lexinene lexi hambi madokodela va vulaka leswaku xi aka miri/a swi vuli leswaku loko Nghunghunyana a dlayiwile hi ku dya nhlampfi, swi le rivaleni leswaku ni malandza ya yena ya ta fa loko yo dya nhlampfi, kumbexana nhlampfi leyi a nyikiweke yona a yo va ni chefu. Ku vula 'ina' kumbe 'e-e'; v Nseketelo. vv
I ku khomiwa ka Nghunghunyana. v
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO/NKOMISO.
Ku hela ka mfumo wa xihlawuhlawu.
Ku ringanana ka Valungu ni Vantima.
Ku va valungu va hangalasile no endla leswaku vantima va vengana.
Ku va vanhu van'wana va sola mfumo lowuntshwa.
Ku lemukisiwa ka lava va solaka mfumo hi ta ku tikeriwa loku ngi ku ri kona khale na nkoka wo va va hoxa xandla va pfuna mfumo. v(5 tin'wana na tin'wana).
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
(a) Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'we ro karhi leri kumekaka laha tikweni. vv
b Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka maphephahungu hinkwawo lama kumekaka laha tikweni. vv2
b Mitirho.v 1
b Mukamberiwa a nga endla xivulwa xin'wana ni xin'wana hi rito 'voni' lexi twalaka, kambe nhlamuselo ya xivulwa yi fanele ku hambana na leyi nga eka 3.1.6 kumi na 3.1.6.1 sola/delela. Xikombiso: Mafemani i bofu hikuva a nga voni.
Ku tlangisa mali/xuma kumbe ku nyika xuma/mali mahala. vv
Hlongorile. v
XIVUTISO XA 3.2
Vito ra khampani leyi ri komba leswaku khampani i ya lava nga tekanangiki ntsena, naswona lava va nga ni xikongomelo xo teka ntsena. Leswi swi vula leswaku khampani a yi na mhaka na vanhu lava se va tekeke, lava va nga laviki ku teka ni vanhu va xisati hikuva vona a va teki, vo tekiwa kunene. vv
2 Wa ku onga/ku koka rinoko ra vahlayi/ku endlela leswaku tikhasimende ti welawela hi ku va va titwa va ri va nkoka swinene, KUMBE [Ku kombisa vahlayi/tikhasimende leswaku khampani ya vona a yi na mhaka ngopfu na mali, kambe yi hisekela ku nyika vukorhokeri]. vKu fanele ku amukeriwa nhlamulo yin'wana na yin'wana yo yelana na leti nga laha henhla.
Marito lama ya endla leswaku vahlayi na vona va va na vonele ra lava va navetisaka; va vona khampani leyi yi ri yona ntsena leyi nyikaka vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla. v
I ku endlela leswaku tikhasimende/vahlayi va nga hlweri ku buka. v
Hikuva mhaka leyikulu eka xinavetiso i vito ra nhlangano/khampani , hi rona leri kahlekahle ku navetisiwaka rona, kutani ri fanele ku vonaka swinene eka xinavetiso, KUMBE [Ku endlela leswaku vanhu va oloveriwa ku hlaya na ku kokeka mahlo hi marito na sayizi ya fonto]. v
Nhlamulo yi nga va "ina" kumbe "e-e," mhakankulu i ku va mukamberiwa a seketela vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, hikuva loko vo hluleka ku endla leswi va swi tshembiseke, va nga ha tlula na voko ra nawu tanihileswi va tiboheke eka xinavetiso lexi, KUMBE: [E-e, hikuva ko va ntsena ku koka rinoko ra vahlayi tanihileswi ku nga hava khampani na yin'we leyi lavaka ku lova mali; swi nga ha antswa va ku humesa riendzo rin'wana ematshan'weni ya ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo.] vv
Ku endlela ku tlhontlha vahlayi leswaku loko vo hluleka ku tirhisa xipexali lexi, a va nge he kumi xin'wana xo fana na xona na siku na rin'we. v
I ku koka rinoko ra vahlayi kumbe ku endlela leswaku vahlayi va welawela/ku phasa vahlayi hikwalaho ko navela leswi fanisiweke. v
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>FINAL QP - Xitsonga RK_HL_ - November 2007.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 350-400 wa marito.
'Himpfhuka vatswari va mina va lova, ndzi hanya ku vava.' Seketela marito lawa hi ku hlamusela leswi u hanyisaka xiswona.
Mufundhisi wa mavunwa loyi a nga tshama a vamba hende emugangeni wa ka hina.
'Eka mikarhi leyi ya xidimokhirasi, vanhu va rimbewu rin'we na vona va na mfanelo ya ku va va tekana handle ko kavanyetiwa.' Aneka miehleketo ya wena ehenhla ka mhaka leyi.
'Ku va munhu a ri ni swirhalanganyi swa le mirini a swi vuli leswaku a nga pfuni nchumu'. Paluxa mhaka leyi u karhi u seketela hi swikombiso leswi u swi tivaka.
Ku na vanhu vo tala lava koxaka leswaku Holobye wa Rihanyu (Tshabalala-Msimang) a xixiwa eka xitulu xa yena hikuva a nga tivi ntirho wa yena, ngopfungopfu loko swi ta eka timhaka ta HIV/AIDS. Kombisa vonelo ra wena ehenhla ka mhaka leyi.
Ku va vanhu va kala va fikelela eka swendlo leswi vonakaka eka xifaniso lexi nga laha hansi, va nga va va khunguvanyisiwile hi mhaka yo karhi. Paluxa leswi wena u ehleketaka swona u tlhela u nyika ni switshunxo swo ololoxa swirhalanganyi leswi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180-200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Ku laveka mutirhi wo va matsalana eka Ndzawulo ya Dyondzo. Tsala CV leyi u nga ta yi rhumela eka xikombelo xa wena xa ntirho lowu.
Ku na vana lava nga loveriwa hi tata wa vona kumbe mana wa vona, kambe mutswari loyi a nga sala a nga va hlayisi kahle. Tsala n'wangulano exikarhi ka n'wana lonkulu ni mutswari loyi.
Emugangeni wa ka n'wina ku pfinyiwa vana va xisati mikarhi yo tala. Tanihi murhangeri wa muganga tsala memorandamu leyi mi nga ta yi heleketa eka mufambisi wa xitici xa maphorisa xa le ka n'wina.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100-120 wa marito.
Ku ta va ni ntlangu wa xibakele wa swilwi swa ndhuma swinene. Tsala xinavetiso xa ntlangu lowu.
U mutirhi wa le ka Shoprite, kutani mi le ka xitereko xo koxa ku tlakuseriwa muholo. Tsala pulakhadi u kombisa swikoxo swa n'wina mayelana na mhaka leyi.
Ku ta va ni nhlengeletano ya lavantshwa emugangeni wa ka n'wina. Tsala xirhambo lexi nga ta hangalasiwa ku tivisa nhlengeletano leyi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>FINAL Xitsonga FAL P3 - Gr 11 - November 2007.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 20-250 wa marito.
Siku leri ndzi nga humeleriwa hi khombo loko ndzi teka mali eka ATM nimadyambu.
Leswi kereke yi pfunisaka xiswona eka vutomi bya masiku hinkwawo.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u kombisa nkoka wa mikhuva ya Xintu
'Tifilimi tin'wana leti kombiwaka nivusiku eka TV ti hlambisa timbilu'. Hlamusela mhaka leyi u karhi u seketela hi vumbhoni lebyi tiyeke.
'Ku hakela xikolofisi i swa nkoka eka timhaka ta swa dyondzo.' Kaneta kumbe u pfumela mhaka leyi.
Leswi a ndzi ta swi endla loko a ndzo va holobye (MEC) wa Ndzawulo ya Vululami.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120-150 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Muyimelakulangwa wa vukhanselara eka wadi ya n'wina u rhambile vaakatiko leswaku a ta burisana na vona leswaku va n'wi hlawula. Endla inthavhiyu exikarhi ka wena ni muyimelakulangwa loyi.
A mi hlanganile hi xindyangu ku lulamisa matimu ya kokwa wa n'wina loyi a nga lova. Tsala matimu lama nga ta hlayiwa eka siku leri a lahliwaka ha rona.
Munghana wa wena u vile ni nghozi ya movha. Tsala papila ro n'wi chavelela.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80-100 wa marito.
Hlwawul migingiviko ya nkoka leyi u yi endleke eka nhweti leyi hundzeke. Tsala migingiviko leyi u kombisa siku, muxaka wa migingiviko ni ndhawu lomu yi endliweke koma.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u endla xinavetiso xo xavisa movha lowu.
Xi huma eka webusayiti ya ka BMW
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 20
NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>Form - COID - W.Ac.33 - Xitsonga.txt</fn>
XIVONGO
MAVITO
NOMBORO YA PASI
Ndzi kombela/lerisa no pfumelela leswaku mali ya mina ya phenceni yi nghenisiwa eka akhawunti ya bangi leyi nga vuriwa laha henhla.Ndza swi twisisa leswaku ku yisiwa ka mali leyi swi pfumeleriwile naswona swi ta endla hi khomphyuta hi tirhelo leri vuriwaku EFT Magnetic Tape Service, ni leswaku bangi a yi nga ndzi tsundzuxi hi ta ku hakeriwa ka mali leyi kambe vuxokoxoko bya mali yinwana ni yinwana leyi nga ta hakeriwa byi ta tsariwa eka xitatimende xabangi kumbe eka vhochara leyi nga ta va kona. ( Leswi a swi tirhi laha ku nga ntolovelo eka tibangi ku nyika switatimende swa bangi xikombisoakhawunti ya savings kumbe ya transmission)Ndza swi twisisa leswaku phenceni yi hakeriwa hi siku ra makume mbirhi ntlhanu ra nhweti yinwana ni yinwana kumbe loko siku leri ri wela eka Muqhivela, Sontokumbe holodeni yi ta hakeriwa hi siku ra ntirho ku nga si,fika masiku lama. A ku nga vi na swikombeto leswi nga ta nyikiwa swa leswaku phenceni yi hakeriwile.Matimba lama ndzi nga ma herisa hi ku mi nyika nkarhi wo ringana makume nharhu wa masiku hi ku mi tsalela"leswi nga ta rhumeriwa hi po so leyi ngarhejistariwa"Ku ya emahlweni ndzi tiyisisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga laha henhla i bya ntiyiso hi matlhelo hikwawo ni leswaku khomiixinara wa ndziriiso a nge vi navutihlamuleri eka ku hakela loku hoxekeke leswi nga vangiwaka hi vuxokoxoko byo ka byi nga ri ntiyiso kumbe byi nga helelangi lebyi nga vekela hi mina.
XITEMPE XA SIKU XA BANGI
<fn>Form - COID - W.As.150T(E) - Xitsonga.txt</fn>
NAWU WA 1993 WA KU RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI NTIRHWENI.
KU AVANYISIWAKAMITIRHO YAVUMAKI. Ku avanyisiwa ka mitirho ya vumaki swi simekiwe hi xikongomelo xo hlela bindzu naswona ri tekiwa ri ri xilo xinwe ku katsa matirhelo hinkwawo naswona miholo a yi fanelanga ku hambanyisiwa ehandle ka laha matirhelo ya kona ya nga vekeriwa swipimelo swo karhi, xikombiso, ku faya maribye, ku aka ni swin'wana ni swin'wnana, eka leswi ku hambanyisa swa boha.
HI XIKONGOMELO XO AVANYISA, VATHORI VA AVANYISIWE HI 23 WA SWIYENGE, KU NGA;
Xiyenge xin'wana ni xin'wana xi vumbiwe hi xin'we kumbe swiyenge ntsongo laha swi nga hambanyisiwa.
XIYENGE XIN'WANA NI XIN'WANA XI TA RHWALA VUTIHLAMULERI BYO HAKELELANGHOZI YAXONA. Mahakelelo ya kona ya vekiwe hi ku landza xiyenge xa ntirho wa kona wa vumaki laha mutirhi a tirhaka kona hi tirhelo ra leswaku ntirho wun'wana ni wun'wana wu fanele ku humesa mali leyi ringaneke yo kota ku hakela loko ku ri ni tinghozi hi nkarhi wa vuhleri bya lembe ni ku durha ka vulawuri ku ya hi laha swi nga ta laveka ha kona. Leswi swi tiyisisa leswaku xiyenge xin'wana ni xin'wana ni xiyenge-ntsongo xin'wana ni xinwana xi kota ku tihakelela tinghozi ta xona ni leswaku xiyenge xinwana ni xin'wnana eka leswa 23 xi na va ndzindzkhombo wa vathori eka xiyenge xexo. Mahakelelo ya kona ya kambisisiwa lembe na lembe ya lulamisiwa nkarhi na nkarhi, loko swi fanela leswaku ku ta kumeka mali leyi leyi lavekaka eka lembe rinwana ni rin'wana naswona ku engetela kwihi na kwihi kumbe ku hunguta swi ya hi ku humelela ka tinghozi ni xiyimo xa tinghozi ta kona eka xiyenge xin'wnana ni xin'wana xa bindzu.Hikwalaho swi le mavokweni ya vathori, handle ka ximunhu ku teka magoza yo sivela tinghozi ni ku lava ntirhisano wa vatirhi va vona.
XIYENGE 1. VURIMI, SWIHLAHLA, NI SWIN'WANA.
Swi khumna ngopfu vufuwi bya swifuwo ni vufuwi byihi na byihi lebyinga hlamuseriwangiki eka swiyenge ntsongo leswi nga longoloxiwa laha hansi, naswona swi ya hi xiyimo xa xiyenge ntsongo
Oyster cultivation; ku tsemeta voya bya tinyimpfu, tikontraka to dipisa swifuwo, ku kondletela ni ku fambisa nkombiso wa swa vurimi ni ku hlayisa ntumbuluko.
Tsundzuka: Laha murhi wa muthori kumbe ntirho wa timhandze wu nga riki eka xiyenge xa timhandze ku suka eka swihlahla swa yen a ntirho wo tani wu nga ha wela eka xiyenge xa viii.
Mitirho ya vufuwi laha mufuwi a nga ni swifuwo ni ku rima laha swi ringananaka naswona a ri na deredere yin'we kumbe to tala kumbe a tirhisa tisaha ta gezi.
Mitirho ya vufuwi laha mufuwi a byalaka mimova/tiya; ku gaya chukele ku katsa ni ku tsemela mimova, ku layicha, ku kala ni swin'wana ni swin'wana.
Vunjoveri, ku phasa tirock lobster, sealing ni swinwana ni swinwana .mitirho hikwayo ku katsa ni ku lunghisa swikepe ni migingiriko ya vatirhi va le lwandle, ku nga katsiwi leswi endliwaku etikweni, tifeme ca swikepe ni mitirho hikwayo.
XIYENGE IV-MIGODI, KU FAYA MARIBYE, MAPITSI YA SAVA NI SWINWANA NI SWINWANA.
Ku nghena ehansi emugodini, (swi nga katsi migodi ya malahla) ni ku kambela swicelwa swihi na swihi, metal, swo khavisa ni maribye yo khavisa laha miginriko yi endliwaka hi ti shaft, mihocho ni tiwinches; ni kontraka ya mine dump.
XIYENGE V. NTIRHO WO AKA, NI SWIN'WANA NI SWIN'WANA.
Hikwayo mitirho yo aka ku katsa ni mitirho yo mbindzimuxa, kontraka yo fulela; ku penda ni ku plasitela leswi nga vekiwangiki ka helo; ku aka maribye ya le masirheni, ku aka ti swiming pools, ku katsa ni ku swi hlayisa loko swi nga tekiwi ku ri bindzu rinwana; tikontraka ta gezi; laha mku aka leswi nga vuriwa laha henhla swi katsaku ntirho wo aka ku tlula switizi swimbirhi kumbe miako yinwana yo tlula 12 m hi ku leha laha xiyimo xa kona xi nga ha hleriwaku.
(i)Ku aka silingi, ku nghenisa tifloro, tifloro ta mapulanga, ku nghenisa tiphayiphi ta gasi ku katsa ni domestic drain laying laha mitirho ya kona yi yelanaka ni ya plambara, ku nghenisa tithayilisi ehansi ni le ... makhumbini, ku aka timbala ta mitlangu, asphalt constracting tani hi bindzu rin'wana; ku nghenisa swo timela ndzilo, landscape gardening, mitirho ya swirhapa, kontaraka yo pheyivha, ku sivela nkhunkhulo wa misava.
Ku aka mihocho, ku borha maribye, kumbe ku bulusela mayelana ni swiyimo swin'wana swa mitirho ya mati leswi nga vuriwangiki helo, ku katsa ni vuinjiniyere bya nkululoku aka madamu ya nkululo; well sinking. Tsundzuka:Ko va ntsena miholo ya vatirhi leyi khumbekaka eka mitirho leyi leyi faneleke ku hambanyisiwa handle ka loko muthori a teka ku aka mihocho, ku borha maribye kumbe ku bulusela swi tekiwa tani hi bindzu loko miholo yi ri eka xiyimo lexi.
Ku borha mati ni migingiriko yinwana yo borha leyi nga vuriwangiki kunwana.
Mitirho ya ti civil injiniyere ku katsa ni ku susa lmisava leswi nga vuriwangiki helo; ku endla mapatu; ku aka migerho ya ncheleto; injiniyere ya nkhululo, ku aka madamu ya nkhululo, ku aka mabiloho kumbe ku ma lunghisa; ku aka swiporo; ku aka madamu; breakwater, pier kumbe ku aka nhlaluko, mitirho yo aka hi tinsimbhi.
aTsundzuka Miholo ya vatirhi leyi kumekaku hi ku aka mihocho, ku borha maribye kumbe ku bulusela yi ya hi xiyenge nstongo xa 0502.
b Asphalting ya mapatu kumbe switarata yi tekiwa yi ri mitirho yo aka mapatu.Ku tirha asphalt eka ku lulamisa mapatu kumbe switarata swi ya hi leswi nga vekiwa eka xiyenge nstongo lexi.
Ku hlayisa ni ku fambisa mitirho ya ncheleto ni mitirho ya mati leswi nga 0521 vuriwangiki laha.
Ku aka ni ku hahlula miako ya tinsimbi ni tifeme ta ... vumaki ku katsa ni vuinjiniyere byo aka hi tinsimbhi, ku aka ni ku hahlula swikhafula, ku katsa ni ku shatara; ntirho wun'wana ni wun'wna lowu khumbanaka ni ku cinca, ku lunghisa kumbe ku mbindzimuxa miako, steepless, towers ni tichimele leti tlulaku 12m hi ku leha tani hi bindzu.
Ku lifta, ku hisa, ku nghhenisa moya kumbe ku titimeta, ku nghenisa, ku lunghisa kumbe ku hlayisa loko swi tekiwa tani hi bindzu ... rin'wana, windmill ku aka fense ni ku yi lunghiswa tani hi bindzu ro hlawuleka, ku aka fense ya gezi.
Ku tirhana ni tihlampfi ni tilobster etifemeni.
Ku hlawula, ku paka ni ku hlayisa mihandzu ya furexe.
Ku maka jamu, ku hlayisa ni ku chela mihandzu emathinini; matsavu, swakudya ni swin'wana ni swin'wana ku katsa ni ku paka, ku hlayisa ni swakudya swa dehydrated.
Ku gaya tindzoho ku katsa ni ku tihangalasa loko swi tekiwa eswigayeni, swakudya swa tindzoho, swa timanga, swo maka oyili yo yi tirhisa emakaya (ku nga ri fish oyili ni ya tindzoho ta vutiyi)
Tifeme to baka, confectionery, mabisikitsi/makokisi, chololate, cocoa ni swiwitsi ku katsa ni mavhengele yo xavisa kumbe ku hangalasa leswi vuriweke laha henhla loko swi hangalasiwa hi tifeme leti makaka leswi nga vuriwa laha henhla.
Ku kandzela kumbe vumaki bya comela ku katsa ni tindzhawu ta vuhangalasi.
Ku thiritabargol ni wine lees; blending; ku hluta ni ku makiwa ka swipiriti swo nwa; ku katsa tiwayini; ku makiwa ka juzi ya madiriva kumbe grape syrup; ku katsa ni ku makiwa ka swinun'hweri loko swi teke hi muthori loyi ntirho wa yena wu welaka eka xiyenge ntsongo lexi.
(i)Ku gaya kofi, ku yi pfanganyisa ni ku yi paka tani hi bindzu rin'wana, ku maka tiya ni ku yi pfanganyisa kumbe ku yi paka tani hi bindzu rin'wana, ku katinga timanga tani hi bindzu rin'wana.
iiKu maka tisikireti ni fole ni ku swi hlayisa eka ndzhawu yo karhi Tsundzuka: Tirhelo leri ri khumba ni vathori lava bindzunkulu ra vonaku nga ra tiya ni kofi lava tirhanaka ni ku gaya, ku pfanganyisa ni ku paka tiya ni kofi.
XIYENGE VII-MAPESA, SWINWANA NI SWINWANA.
Vutshila bya needlework, vumaki bya vuhlalu bya le nhanwini, tikepisi, swihuku, swiambalo ni nhundzu ya swa vuhandzuri loko spinning ni ku luka swi nga tekiwangi , mitirho yo lula majezi, vurhungi bya swiambalo, ku rhunga, vurhungi bya vutiyi, vumaki bya bias binding; vumaki bya nhundzu ya voya; vumaki bya swuiambalo swo sivela mati hi bolts ya woven fabrics; vumaku bya makhateni; swo khavisa endzeni; vumaki bya swikhigelo ni elderdown; oni ni mindzhuti ya kona tani hi bindzu rinwana loko muthori a nga tirhisi ntirhowa mapulangi kumbe michini yinwnana.
a Tsundzuka: Ntirho wun'wana ni wun'wana wa water-proofing ku katsa ni ku makiwa ka nhundzu ya water-proof canvas swi wela ehansi ka xiyengentsongo b Vhengele ro xavisa milliner ri wela ehansi ka xiyenge ntsongo 1520.
XIYENGE VIII-NTIRHO WO VATLA, VURHUNGI BYA MASOFA NI SWINWANA.
mitirho ya mapulanga ku katsa ni ya vuvatli tani hi bindzu.
XIYENGE IX- VUKANDZIYISI NI MITIRHO YA MAPHEPHA.
Tsundzuka:Laha feme yo kandziyisa yi tlhelaka yi tirha tani hi muhangalasi wa tibuku, muxavisi, mumaki wa tibuku to tsalela no tixavisa, mitirho yo tani yi tekiwa yi ri yo nghenelela eka bindzu ra mukandziyisi.
XIYENGE X-MITIRHO YA VUMAKI BYA TIKHEMIKHALI, RUBBER, OYILI, PENDE NI SWIN'WANA.
Vumaki bya swibuluki tani hi bindzu ri ri roxe ku katsa ni ku nghhenisiwa ka tifuzi ta vuhlayiseki eka ku sivela swibuluki/Bindzu ra fumigator, ku herisiwa ka makondlo, switsotswani, makulelo hi ku tirhisa tikhemikhali kumbe ku tirhisiwa ka phoyiseni ku nga ri na khombo ra swo haha.
Vumaki bya swibuluki; asiidi, dipi, swifafazeri; swo dlaya switsotswani ni tikhemikhali loko hikwaswo leswi swi endla hi bindzu rin'we, vumaki bya tifireworks no tikombisa.
Vumaki bya makhandlele kumbe swisibi; vumaki bya girisi tani hi bindzu ri ri roxe, vumaki bya oyili ya mbewu ya vutiyi.
Vulcanising ku katsa ni retreading tani hi bindzu rin'wana; vumaki bya nhundzu ya rubber loko swi nga vuriwangi helo, ku katsa ni ku hangalasiwa ka nhundzu leyi makiweke, vumaki bya mathayere ya pneumatic.
Vumaki bya semende ni layimi ku katsa ni mitirhoya kaolin ni ntirho wo faya maribye wo nghenelela.
Vumaki bya nhundzu ya khonkhele tani hi bindzu ra Ie tlhelo.
Vumaki bya switina, tithayilisi ni vuvumbi ku katsa ni mitirho ya gypsum.
Vumaki bya nhundzu ya Granite/marble ku katsa ni vuvattii bya swifaniso swa xitsundzuxo tani hi bindzu ra Ie tlhelo.
Vumaki bya nsimbi ni xitili ku katsa ni ku swi lulamisa kahle ni mitirho hikwawo yo faya maribye kumbe migodi ku katsa ni mitirho yin'wana ya Ie tlhelo.
Vumaki bya nhundzu ya foundry tani hi bindzu ra Ie tlhelo; vumaki bya switofu.
Ku hlanganisa mimovha tani hi bindzu ku katsa ni migingiriko hikwayo leyi khumbekaka.
Tigarachi ta mimovha, ku katsa ku yi sevisa kumbe ku yi lunghisa; bindzu ra n'wini wa xikrepe yadi; bindzu ra automotive electrician tani hi bindzu ra le tlhelo, petrol and oil filling station; ku lunghisa makhiya; ku lunghisa swihahampfhuka no swi sevisa tani hi bindzu ra le tlhelo; ku thola vanhu lava langutaka ndzhawu yo paka mimovha; bindzu ra muxavisi wa mimovha ya khale, ku hirisa mimovha loko ku lunghisa swi endliwa.
Tsundzuka:
aKu xavisiwa ka tiphatsi ta mimovha kumbe mimovha ni swin'wana ku katsa ni ku xavisa petrol, oyili kumbe moya swo nghenelela eka eka bindzu ra n'wini wa girachi swi nga ri na mhaka loko ntirho wo tani wu endliwa ejarateni ra girachi kumbe awa.
b Leswi swi katsa ni loyi a xavisaka tiphatsi ta khale ta mimovha loko muthori a tirha hi ku nchunchelela mimovha.
Vumaki bya wagon, coach.matorokisi kumbe miri ya mimovha tani hi bindzu ra le tlhelo; panel beating ni ku penda tani hi bindzu ra le tlhelo; vumaki bya tiradiyeta ta mimovha ni ku tilunghisa tani hi bindzu ra le tlhelo.
Vaxavisi va tidayimana ni maribye yo khavisa ku katsa ni jewellers, vumaki bya tiwachi no tilunghisa, vumaki bya nhundzu ya swa mahlo; ku katsa ni bindzu ra dokodela ra mahlo, vuxavisi bya kumbe ku nhundzu ya swa vutshunguri ni ya sayense swi hlengeleta.
Electroplating tani hi bindzu ra le tlhelo.
Vumaki bya nhundzu ya marilarila loko swi nga endliwi tani hi ntirho wa xiwelo eka migodi ya marilarila. vumaki bya nhundzu ya bitumen.
Bindzu ro xavisa byalwa loko ri nga hlamuseriwangi hi ndlela yin'wana; tisupa makete/ girosa(holisele kumbe vhengele); mubaki wa makokisi( loyi aa nga riki na mitirho yo baka kumbe ya swiwitsi); market-agent; holisele kumbe vhengele ro xavisa botere kumbe matandza, nhlampfi, huku kumbe muxavisi wa swiharhi; forage; produce or grain merchant; muxavisi wa mihandzu; migingiriko ya mihlangano ya vurimi leyi nga katsiwangiki helo; green grocer; muxavisi wa mihandzu ni matsavu; muxavisi wa nyama yo swekiwa; vuhangalasi bya tikholidiringi tani hi bindzu ra le tlhelo; muxavisi wa machipisi ya matapula, muxavisi wa swiluva, seedsman; muxavisi wa manyoro.
Bindzu ra holisele kumbe vhengele ro xavisa nhundzu ya swichayachayani; tikhompyuta; nhundzu ya le ndlwini ya gezi; vhidiyo; Tv ni muxavuisi wa tiwayilese ku katsa ni ku swi nghenisa, ku swi hlanganisa ni ku swi lunghisa; ku aka ni ku lunghisa tiwachi ta gezi ar.mature winding tani hi bindzu ra Ie tlhelo.
Bindzu ra: (a)-curio, art, antique kumbe muxavisi wa makhapete, muxavisi wa nhundzu ya swa mitlangu, muxavisi wa mabodlhela ni tibege; muxavisi wa nhundzu ya madzhovo; muxavisi wa vhanichara yo vevuka ni malapi; departmental stores; muxavisi wa swifaniso ni tifureme; muxavisi erhengeleni handle ka loko swi 10 vekiwa hi ndlela yinwana; (b)-Muxavisi wa michini ya vurimi ni nhundzu ya switirho; holisele ya hardware kumbe vhengele ra kona(ku katsa ni cutlery ni vhengele ra tithulusi tani hi bindzu ra Ie tlhelo); muhangalasi wa michini yo yundziwa kumbe muxavisi wa nhunzdu ya injiniyere loyi a nga lunghisiki, ku nghenisa kumbe ku aka. (c)-muxavisi wa tibayisikili ni michini yo rhunga ku katsa ni ku yi lunghisa kumbe ku yi hlanganisa;
d -bindzu ya muxavisi wa vhanicharaholisele kumbe vhengele laha ku nga tirhisiweki michini yo vatla kumbe loko ku nga ri na ndzhawu yo hlayisa kumbe yo susa vhanichara ni swinwana; pawn shop.
Bindzu ra: (a)-Muxavisi wa semende, layimi kumbe malahla; ships chandler; (b)-Muxavisi wa nsimbi kumbe xitili tani hi holisele kumbe vhengele kumbe scrap metal kumbe muxavisi wa nhundzu ya Ie migodini(laha migingiriko yi katsaku ku ntlhantlha kumbe ku mbindzimuxa, recovery from ships, ku suka endzeni ka mati kumbe ehasi emugodini laha makhombo ya nga ha vekiwai hi ndlela yo karhi).(c)-Muxavisi wa michini ya vurimi kumbe ya ncheleto kumbe muxavisi wa nhundzu yo aka hi yona/hardware(ku katsa cutlery ni vhengele ra tithulusi tani hi bindzu ra Ie tlhelo) kumbe muxavisi wa michini hi ku tundza kumbe ku yi hangalasa kumbe muxavisi wa muinjiniyere loyi a nghenisaka kumbe ku aka( ku katsa ni ku lunghisa).(d)-Muxavisi wa penge, glue, nhundzu ya pulambara, gede kumbe nhundzu ya fense; (e)-Muxavisi wa sibamu ku katsa ni ku xavisa matlharhi ni maqulu tani hi bindzu ra Ie tlhelo;
f -Muxavisi wa nhundzu yo aka loyi a nga riki na michini'ya mapulanga.
Bindzu ra xitolo xo xavisa nhundzu hikwayo; khemisi kumbe muxavisi wa mirhi ya xintu; muteki wa swifaniso; muxavisi wa nhundzu yo teka swifaniso, muxavisi wa fole; muxavisi wa tibuku/to tsalela ka tona; muxavisi wa michini yo thayipa ku katsa ni vhengele ro xavisa nhundzu ya Ie hofisi; commercial traveller kumbe muyimeri wa vamaki; muxavisi wa holisele ya madzhovo; muxavisi wa vhanichara yo vevuka, whholesale merchant( loko swi nga vuriwangi helo)imuxavisi wa hide, skin kumbe wulu, muxavisi wa maphepha loyi a nga tirhaneki na wona, muxavisi wa tiya, chukele kumbe kofi, kambe a nga ri na mitirho yo roasta; muxavisi wa tinsiva kumbe ti feather dusters, muxavisi wa rubber, mathayere kumbe nhundzu ya mimovha.
Ntleketlo wa le moyeni, aerial surveying ni vuteki bya swifaniso tani hi bindzu ra le tlhelo.
Ku fambisa niku hlayisa switichi swo haxa, handle ka ntirho wo erection.
Mitirho ya poso.
XIYENGE XVIII. MIFUMO YA MIGANGA, TIHUVO, SWITICI SWA GEZI NI SWIN'WANA.
Ku lawula ni ku tirha ntirho ya tihuvo ta madoropankulu; huvo ya masipala; borough council; huvo ya doropa; huvo ya xiyenge, ku katsa ni quarrying; huvo ya vufambisi bya switandi; huvo ya miganga; tikomiti ta rihanyu, nhundzu, ku fambisa malokhixi mayelana ni mitirho ya mifumo ya miganga.
Ku fambisa switici swa gezi eka ku endla gezi no ri phakela (tani hi bindzu ra le tlhelo).
Bindzu ro basisa ni ku daya, dry-cleaning kukatsa' ni ku amukela ni kuhlengeleta, ni bindzu ro hlantswa swiambalo.
Bindzu ro lahla vafiku nga katsiwi vumaki bya mabokisi yo lahla vafi ni kuendla maribye ya switsundzuxo bindzu ra creamatoria, cemetery boards
Mitirho ya vuhlayiseki.
Mitirho ya tijele.
XIYENGEXXI-MITIRHO YA SWA VUTSHUNGURI, SWIBEDHLELE SWA SWIHARHI NI SWIN'WANA.
Bindzu ro fambisa swibedhlele; tindzhawu ta va tswedyana kumbe ta vaongori; tilaboratori ta vulavisisi bya swa vutshunguri, asylums,sanatoria.tikliniki, tikomiti ta rihanyu ta dari, bindzu ra vutshunguri bya swiharhi, vuandzisi bya timbyana, murhandzi wa swinyenyani, muxavisi wa swihadyana swa le makaya, bindzu ro fambisa swibedhlele swa swiharhi ni makaya ya swona.
XIYENGE XXIII.MITIRHO YA DYONDZO NI SWINWANA.
Migingiriko ya mihlangano yo yimela vatirhi, tihuvo ta mitirho ya vumaki, mihlangano ya mabindzu, mikwama yo vuyerisa mihlangano ya nhlayiso leyi nga weriki eka lava nga tirheki. Migingiriko ya swiyenge ntsongo swin'wana, ku katsa ni mihlangano yo hlayisa vana, tindzhawu to hlayisa swisiwana, mihlangano ya vukhongeri kumbe ya tipolitiki; mihlangano yo sivela ku xanisiwa ka swiharhi; freemasons, boy scout clubs, anti-waste organisations, switici swa timixini. mihlangano ya xihambano xo tshuka ni yin'wana leyi nga vuriwangiki kun'wana.
BINDZU KUMBE NTIRHO LOWU NGA VEKIWANGIKI KUNWANA.
Loko bindzu kumbe ntirho laha muthori akhumbekaka, kambe ri nga vuriwangiki helo eka nongoloko wo hlela, khomixinara a nga tirhisa xihlelo muthori kumbe ntirho ku ya hi laha swi nga lavekaka ha kona. Eka eka bindzu ra vayimeri va vatirhi ndlela leyi tirhisiwaka yi ta yelana ni ntirho wa'vumaki laha vatirhi va tirhisiwaka kona.
<fn>Form - COID - W.As.153T - Xitsonga.txt</fn>
Swivutiso: ...
Nkulukumba/Vakulukumba
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI.
Hi ku landza ku tsarisiwa ka khasimende ya wena/xikombelo xo tsarisa tani hi muthori ehofisini leyi,nyika vuxokoxokolebyi landzelaka:
Nhlamuselo leyi yi heleleke ya bindzu purasi ra sweswi ra khasimende ya wena kumbe vuxokoxoko byihi na byihi lebyi nga ta pfuna ku tiva leswaku bindzu ra wena ri wela kwihi.
Xivumbeko xa nhundzu leyi xavisiweke.
Loko ku ri ni swo makiwa kunene.Loko swi ri tano swilo leswi tirhisiwaku ku katsa ni xiyimo xa swona.
Loko ku ri ku ku tirhisiwa nsimbi.
Xiyimo ni vukulu bya ntirho wo aka.
Loko ku ri ku i ntirho wa vumaki kumbe wo xavisa.
Xiyimo xa vuhlayiseki.
Ntirho wa vatirhi.
Loko ku ri ku ka lunghisiwa.
Ku yelana ka swiyenge leswi nga kona hi ku landza phesente ya kona.
Tata endzhaku ka fomo yo tsarisa.
Leswi swi khumbaku mitirho yo basisa.
Swi ta amukeriwa loko nhlamulo yo kumeka hi xihatla hikuva vuxokoxoko lebyi bya laveka leswaku matirheloya ta tshamiseka kahle.
Loyi a tshembekeke
KHOMIXINARA WA NDZIRISO HLAMULA HALA NDZHAKU Papila leri ri nga swi kota ku ringana eka mvilopo ya fasitere ya D.L
Khomixinara wa Ndziriso
HLAMULA:
Nsayino ...
Siku ...
<fn>Form - COID - W.As.184 - Xitsonga.txt</fn>
RI KONGOME EKA: Nomboro ya muthoriNOMBORO YA WENA :
NOMBORO YA Fekesi YA WENA :
NOMBORO YA MAPHEJI :
Nkulukumba/Vakulukumba
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI.
KU TSARISA MUTIRHI: XIYENGE 80
MUTIRHI: ...
SIKU RA NGHOZI: ...
Ku ya hi matsalwa lama nga kona a wu tsarisiwangi eka nkwama wa ndziriso kumbe nomboro ya wena ya khale yi herisiwile. Swa boha eka muthori un'wana ni un'wana loyi a tholeke munhu un'we kumbe vo tala (ku katsa lava taka hi masiku yo karhi/va xinkarhana) ku va tsarisa eka bindzu kumbe purasi.
U tlhela u tsundzuxiwa leswaku ehenhleni ka ndziho lowu muthori a nga wu kumaka, ku nga ha tlhela ku va ni ndziho wun'wana lowu nga vekaka hi khomixinara hi ku landza Xiyenge 87 (a) xa nawu hikwalaho ko tsandzeka ku tsarisa kumbe ku tisa matsalwa ya miholo kumbe ku hakela mali yo hlela.
Tata u tlherisa fomo yo tsarisa ni matsalwa ya miholo ku nga si hela masiku mambirhi. Ku nga ha tekiwa magoza ya nawu loko wo honisa ku tsarisa. Tlhela u nyika swivangelo swo tsandzeka ku tsarisa ka ha ri na nkarhi.
Loko u vile u tsarisile, nyika nomboro ya wen a ni vito/vito ra bindzu leri u nga tsarisa ha rona laha hansi i vi u tlherisa papila leri.
Loyi a tshembekeke
KHOMIXINARA WA NDZIRISO
NOMBORO YA MUTHORI: ...
VITO/VITO RA BINDZU: ...
<fn>Form - COID - W.As.24 - Xitsonga.txt</fn>
Swivutiso: ...
Nkulukumba/Vakulukumba
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI.
Eka matsaka ya wana ya miholo ya ... ku kumaka leswaku u thole vanlul voringana hi lembe ra ... vatirhi van hakeriwe emali yo ringana ...
Kambe ku ya hi matsalwa ya wana ya miholo ya ... u thole vanhu vo ringana hi lembe ra vatirhi va hakeriwe emali yoringana ...
Swita amukeriwa swinene loko wondzi hlamusela leswaku hukwalaho ka yini ku vile niku hungutaka/kutlakuka ko tani eka nhlayo ya vatirhi kumbe emiholo leyi yi nga hakeriwa.
Loko nhlayo ya vatirhi kumbe ntsengo wa miholo leswi kombisiweke eka matsalwa ya wana ya miholo ya ... swinga ri ntiyiso, nyika swivangelo ivi u tata vuxokoxoko bya ntiyiso eka fomo leyi nga laha ndzeni.
Vixokoxoko lebyi byi lawakaka byi fanele byi kumeka ku nga sihela zi wa masiku eka siku ra papila leri. Loko byo kumeka emasiku lawa ya hundzile, ku ta hlerwa ivi ku pimanyetiwa muholo naswona ku pimanyetiwa muholo naswona ku khela ko tani aku nga lulamisiwi.
Loyi a tshembekeke
KHOMIXINARA WA NDZIRISO
<fn>Form - COID - W.As.36 - Xitsonga.txt</fn>
Swivutiso: ...
Nkulukumba/Vakulukumba
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI. ENTIRHWENI,XIGWEVO HI KU LANDZA XIYENGE 82 .
Mali leyi nga hakeriwa hi 20... yi hambanela ekule ni leyi nga hakeriwa hi... 20... Hi kulandzanhlamulo ya xivutiso xa mina xa ..., ku cinca ka 20... ku tlherisiwa kamali hi siku ra ... leswi komnisaku ntsengo wa R ... lowu nga humesiwa.
Ku ya hi matsalwa y amiholo yo sungula ya 20... siku ro tlherisa ... ntsenaR... hi yona yi nga hakeriwa. Se ku ni ku hambana ka R...exikarhi ka mitsengo leyi nga kombisiwa eka matlhelo lama mbirhi.
Ku hungutiwa ka ntsengo swi tekisiwa enhlokwani swinene. Xiyenge xa 82 xa nawu xi ri:"Loko ntsengo lowu nga kona eka xiyengentsongo wo va ehansi ka ntsengo lowu nga hakeriwa, khomixinara a nga humesa xigwevo xo ka xi nga tluli 10 wa tiphesente xa ku hambana ka mitsongo leyi nga kona ya ntiyiso."
Swi fanele ku twisiseka leswaku ku nghenisiwa ka xigwevo a swi nge yi hi vuxokoxoko byo kabyi nga ri ntiyiso lebyi nga humesiwa hi xikongomelo xo kanganyisa . Ku pfumala vuxiyaxiyi aswi na ntwela vusiwana.
Ntsengo wu tekiwa wu ri ntiyiso hikwalaho eka nkarhi lowu taku u fanele ku tiyisisa leswakuvuxokoxoko byi hetisekile loko u nga si sayina.
Xigwevo xi nga ka xi nga tshikiwi.
Loyi a tshembekeke
KHOMIXINARA WA NDZIRISO
<fn>Form - COID - W.As.5 - Xitsonga.txt</fn>
NKWAMA WA NDZIRISO
NTSEMGO WA NKWAMA WA NDZIRISO
Ntsengo wa nkwama wa ndziriso wu endliwa hi kuhlela ka lembe na lembe loku ku faneleke kuhakeriwa hi vathori hinkwavo lava vanga tsarisiwa kuya hi tiphesente kumbe ntsengo lowu wunga cinceki wa nkwama lowu hakeriwaka evatirhi.
Ku hela ka n'hweti ya nsunguti lembe na lembe tifomo ta rhumeriwa eka vathori hinkwavo lava vanga tsarisa. Tifomo leti tifanele titatisiwa titlhela tivuyisiwa kunga si fika eti 31 Nyenyankulu.
Lembe ro hehla ra nkwama wa ndziriso ri sungula hi Nyenyankulu kufikela Nyenyenyani lembe leri landzelaka.
Nkwama lowu wu silerheriwe hi xipfumelelo xa leswaku vathori vafanele vahakela xigwevo loko vatsandzeka ku xa hakela mali yo hlela, kumbe ku tatisa wa tiphesente eka ku hlela ka miholo.
XANA MIHOLO I YINI?
Leswaku kutava niku hlela, nkwama lowu wu endliwa kunga si susiwa nchumu eka miholo, ntsengo wun'wana nawun'wana lowu wu nyikiwaka emutirhi lowu wu vaka kona hikwalaho ka ntirho lowu awu endleke wu katsa na:
Mahakelelo yo hlela ya muthori mafambelana na bindzu ra yena. Hi xikongomelo xo avanyisa, vathori va avanyisiwe hiswiyenge ni swiyenge nstongo hikuya hi matirhelo ya mabindzu ya vona.
Vathiri for byeriwa lembe na lembe hi ku avanyisa loku ku fambelana na bindzu kumbe purasi ra vona.
MBUYELO WA WEAN TANI HI MUTHORI
Nawu (Act) wu endla leswaku vatirhi va wean va kota eku ririsiwa loko va humelele hinghozi entirhweni
Muthori usirheleriwile eka swihehlo hinkwaswo leswi nga vaka kona loko mutirhi a humelela hi nghozi entirhweni,hambi laha muthori anga hehliwaka hi ku va kuri exihoxo xa yena lexi nga endla leswaku ku va ni nghozi.
Mutirhi loyi anga vaviseka entirhweni u fanele ku hakeriwa mali ya ndziriso kuya hiku lamala/qhwala ka xinkarhanakumbe ku lamala/qhwala ka vutomi hinkwabyo (tani hi ntikelo wama lamalelo) ni rifu.
Loko u lava ku tiva kuya emahlweni hi ku vika swikombelo swa mali ya ndziriso languta e fomo ya W.CI.8.
Ku lulamisa xiyimo xa vathori lava hakelaka ntsengo wo tala eka swihlelo, leyi yi tlulaka mali leyi hakeriwakayatinghozi, ndlela leyi yo nyika mali leyi hungutiweke/merit rebates yi sunguriwile.Tiphesente ta mali leyi tihuma eka swiphemu swa mali leyi mutirhi ayi kumeke ya ndziriso ni ntsengo wa swihlelo swa yena.
<fn>Form - COID - W.As.8 - Xitsonga.txt</fn>
Vathori hikwavo va fanele ku rhumela eka: labour Xiyenge xo hlela
Lembe ro hlela
Hlaya tsalwa leri nga laha ndzeni u nga si tata tifomo.
LANGUTA SWILETELO LOKO U NGA SI TATA XIPHEMU 2 NA 3 XA W.AS 8 XA MATSALWA YA MIHOLO.
Nhlayo xikarhi ya vatirhi lava nga thoriwa enkarhini wo sukela 1 Nyenyankulu 2005 ku fikela 28 Nyenyenyani 2005
MIHOLO LEYI NGA HAKERIWA ENKARHINI WO SUKELA 1 NYENYANKULU 2004 KU YA FIKELA 28 NYENYENYANI 2005. RANDS ONLY
Ntsengo hikwawo wa miholo leyi nga hakeriwa vatirhi hikwawo ku nga katsiwi valawuri kumbe swirho swa khamphani kumbe close corporation ku fikela eka ntsengo wa R167 700 hi munhu eka nkarhi lowu nga laha henhla. (Languta 2.2.2 eka miholo ya valawuri ni ya swirho) 0 0
Ntsengo hinkwawo wa miholo ya valawuri va khampani kumbe swirho swa close corporation yo fikela eka R167 700 hi munhu eka nkarhi lowu nga laha henhla
Ntsengo hiknkwawo wa khexe ya swakudya swa mahala/vutshamo loko swi nga katsiwangi eka 2.2.1 kumbe 2.2.2
Ntsengo hinkwawo (2.2.1+2.2.2+2.2.3.)
NB Loko nhlayo ya vatirhi kumbe ntsengo wa miholo wu hambanela kule ni leya malembe lama manga hundza, hi ku komisa nyika nhlamuseloya xivangelo xa ku hambana loku.
Nhlayo xikarhi ya vatirhi lava nga languteriwa ku thoriwa hi nkarhi wa 1 Nyenyankulu 2005 ku ya fikela 28 Nyenyenyani 2006
MIHOLO LEYI NGA LANGUTERIWA KU HAKERIWA HI NKARHI WA 1 NYENYANKULU 2005 KU FIKA 28 NYENYANYANI 2006 RANDS ONLY
Ntsengo hikwawo wa miholo leyi nga languteriwa ku hakela vatirhi hikwavo ku nga katsiwi valawuri kumbe swirho swa khamphani kumbe close corporation ku fikela eka R179 088 hi munhu hi ku landza nkarhi lowu nga laha henhla. (languta 3.2.2 eka miholo ya valawuri ni swirho)
Ntsengo hikwawo wa miholo leyi nga languteriwa ku hakela valawuri va khampani kumbe swirho swa close corporation ku fikela eka R178 088 hi munhu hi nkarhi lowu nga laha henhla
Ntsengo wa mali ya khexe ya swakudya swa mahala/vutshamo loko wu nga katsiwangi eka 3.2.1 kumbe 3.2.2
Ntsengo hinkwawo (3.2.1 +3.2.2 +3.2.3) 0 0
NB Loko nhlayo ya vatirhi kumbe ntsengo wa miholo wo hambanela kule ni leya malembe lama nga hundza, hi ku komisa nyika nhlamuseloya xivangelo xa ku hambana loku.
NB! TIKHOPI TO FEKISIWA TA TSALWA LERI A TI AMUKERIWI.
Vito (tsala kunene): Xiyimo: Nsayino: Siku:
LOKO FOMO LEYI YO KA YA NGA TLHERISIWI EHOFISI LEYI HI SIKU LERI KUMBE KU NGA SI FIKA SIKU RA 31 NYENYANKULU 2005
KU NGA HA VA NI XIGWEVO.
TSUNDZUKA LESWAKU NKWAMA WA NDZIRISO YA W.As.8 YA RHUMERIWA EKA VATHORI LAVA TSARISIWEKE HI NSUNGUTI LEMBE NA LEMBE.SWI LE MAVOKWENI YA MUTHORI KU TIVISA HOFISI KU NGA SI FIKA SIKU RA 15 NYENYENYANI LOKO HINKWAVO YA LEMBE NA LEMBE YAMIHOLO YANGASI KUMEKA. TIFOMO TAKUMEKAEKAWEBSITE YAINTERNET YAHINA.
LOKO WO TSANDZEKA KU TATA NO TLHERISA MATSALWA YA W.As 8 HI NKARHI LOWU NGA VEKIWA, XIYENGE XA 83 XA NAWU XI NYIKA KHOMIXINARA WA NDZIRISO MATIMBA KU PIMANYETA MIHOLO. KU NGA HA TLHELA KU VA NI XIGWEVO LEXI NGA TLURIKI 10% XIHLELO XO HETISELA.
Mutirhi" swi vula munhu loyi a nga tinghenisa , kumbe ku tirha ehansi ka kontraka ya ntirho kumbe ntirho wo dyondza kumbe wo titoloveta ni muthori, swi nga ri na mhaka loko kontraka ya kona yi hlamuseriwa hi nomu kumbe ku tsariwa kumbe loko muholo wo vekiwa hi ku landza nkarhi kumbe ntirho lowu nga endliwa, ku ri khexe kumbe swinwana naswona swi katsa: a mutirhi wo tirha masiku yo karhi/wa xinkarhana loyi a nga thoriwa hi xikongomelo xa bindzu ra muthori. b mulawuri loyi a tirhaka eka khampani kumbe xirho xa khampani loyi a nga tinghenisa eka kontraka ya ntirho or ku dyondza kumbe ku titoloveta eka nhlangano wo karhi ku fikela laha mutirhi a tirhanka eka xivandla xo karhi xa ntirho wa yena hi ku landza kontaraka ya kona. (A ku katsiwi vinyi va minkavelo kumbe vatirhisani lava nga tirheki lava vona va hakeriwaka ntsena minkavelo ni mpindzulo)
Munhu loyi a nga tisa hi muyimeri wa vatirhi ehenhleni ka tihakelo ta khasimende eka ku endla ntirho wo karhi laha a hakelaka hi muyimeri wa vatirhi i mutirhi.wa muyimeri wa vatirhi. Miholo ya mutirhi wo tani a yi fanelanga ku katsiwa eka matsalwa ya miholo ya khasimende.
NB . N'wini kumbe vatirhisani eka bindzu/purasi a va tekiwi va ri vatirhi hi ku ya hi nawu hikwalaho miholo ya vona a yi fanelanga kukombetiwa.
Miholo i tihakelo hikwato ta nkarhi na nkarhi, ku nga si susiwa swo karhi, ku nga va mali kumbe swinwana eka vatirhi. Nxanxamelo lowu a hi wo karharisa kambe wu kongomisiwe eka ku kombeta miholo laha ku nga ha vaku ni ku kanakana hi ku katsiwa kumbe ku ngakatsiwi ka yona.
Leswi katsiwaku hinkwaswo eka miholo hinkwawo ku nga si susiwa swinwana hi leswi landzelaka:
l Overtime ya nkarhi wa ntolovelo(ku nga ri yo tsema tsema kumbe ya nkarhi wo ka wu nga ri wa ntoilovelo)
l Tibonasi ku katsa ni tibonasi to navetisa ni ta lembe na lembe.
l Khomixini hambi loko ntsengo wa kona wu nga hambana hambana ku ya hi tin'hweti.
l Ntsengo wa khexe wa swakudya/vutshamo leswi humesaku hi muthori tani hi xiphemu xa muholo.Mali ya khenxe ya swo pfuneta ku fana ni movha wa khampani, ku rhurheriwa mahala, kumbe ku rhurheriwa hi mali ya le hansi ni swinwana ni swinwana.
l Mali yo pfuneta eka rendzo leri hakeriwaka nkarhi na nkarhi tani hi xiphemu xa nkwama wa kona.
l Laha mutirhi a hakeriwaka hi ku landza nkwama wa swo nwi vuyerisa, hikwaswo leswi vumbaka muholo ku nga ri mali ya mpfuneto leyi engelelaka hi muthori yo fana ni mali ya swo pfuneta eka vutshunguri.
l Miholo leyi hakeriwaka eka valawuri lava tirhaka, valawuri va khamphani kumbe swirho swa close corporation
l Timali ta tendzo ni tinwana to pfuneta Ieti hakeriwaku endzhaku ka nkarhi wo leha.
Loko migingiriko yi yimiIe,kombeta siku Ieri yi nga yima hi rona eka papila ra Ie mahlweni i vi u kombisa miholo yo hetelela leyi nga hekeriwa ku fikela siku rero.
Hikwkalaho ko va swilo swi tshamela ku tlakuka xihlelo xa le hansi xa assesment ya lembe ra 2004-2005 xi engeteriwe ku ya eka R360,00 hi
Papila Ieri ri nga kumeka Ioko muthori a landzelele swiIaveko hikwaswo swa nawu, ku katsa ni:
a Ku tisa matsalwa ya miholo ya sweswi.b MaIi yo hlela yi hakeriwile kumbe ku lulamisiwe ku hakela ha ka tsongo tsongo.
c Xikombelo xi fanele ku endliwa ka ha ri nkarhivhiki rinwe eka papila leri nga ni mfungho hi ku tsala.
d Kombeta nomboro yo tsarisa, ku katsa ni nomboro ya riqingho ni ya fax ni khodi ya kona.
e Swikombelo swo yimela muthori hi vatsundzuxi kumbe vatirhi vanwana swi fanele ku va swi tsariwe kunene swi heleketa hi papila ra.
f Swikombelo swa fax swa amukeriwa.
g Ku ngheneklela eka vundzeni bya papila leri i xihoxo xikulu.
<fn>Form - COID - W.CL.1(E) - Xitsonga.txt</fn>
KU VIKA HIMUTHORI HI VUVABYI BYALE NTIRHWENI Swa le hofisi/unga tsali
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKEKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI (Xiyenge xa 68 Milawu ya Khomixinara, Tifomo ni Vuxokoxoko Xiyenge 12) Nomboro yo koxa ...
Tsundzuka: Swativeka leswaku mavabyi yan'wani ya sungula eku vonaka endzaku ka malembe endzhaku kaloko mutirhi a siye entirho wa yena lowu wunga n'wi vangela vuvabyi.
Iswa nkoka swinene ku tsundzuka leswaku laha evuvabyi byi nga kumiwa eka ntirho wa khale loko xikombelo xa mali ya ndziriso xo humelela emuthiri wa khale hi yena a faneleke ku va ni vutihlamuleri eka ntsengo wa kona.
Xiviko lexi xi falene ku vuyiseriwa eka kherefu/adirese leyi:
Xiviko lexi axi fanelanga ku khomiwa ku yimela xiviko xa mutirhi xale xibedhlele.
Xiviko lexi axi fanelanga ku khomiwa ku yimela xiviko xa mutirhi xale xibedhlele. 3.Muthori loyi atsandzekaka ku vika evuvabyi byale ntirhweni eka fome leyi ku nga si hela 14 wa masiku eka Khomixinara wa ndziriso kuya hi nawu (Act) uni nandzu naswona angaha languteriwa kuva ni vutihlamuleri eka ntsengo hinkwayo wa ndziriso wa mutirhi.
SWA LE HOFISI
XITEMPE XO AMUKELA LAWULA
VITO
SIKU
XIHLAMBANYISO XA MUTHORI KUMBE MUNHU LOYI A PFUMELERIWEKE
Ndzi tiyisisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga kombisiwa eka nomboro ya 1 ku ya fikela eka 40 eka xiviko lexi, bya xihehlo xa leswaku vuvabyi bya le ntirhweni lebyi nga kuma hi mutirhi, hi ku tiva ka mina ni ku tshemba ka mina intiyiso lowu heleleke.
Sayiniwe hi siku ra ... ra n hweti ya ...20...'Nsayino ...
Vito leri nga tsarisiwa eka Khomixinara wa ndziriso ...
Nomboro yo tsarisa ya bindzu eka Khomixinara wa ndziriso
Munhu loyi ku nga tihlanganisiwaka na yena...
Khirefu / Adirese ya xitarata ... 5. Khodi ya Poso ...
Khirefu/Adirese ya poso... 7. Khodi ya poso ... 8. Riqingho (...) ...9.1 Fekesi (...) ... 9.2 E-mail address ...10 Xiyimo xa bindzu/purasi ...11. Muxaka wa bindzu kumbe ntirho wa vumaki ...
Xivongo ... 13. Mavito ...
Nomboro ya pasi... 15. Siku ra ku velekiwa .../.../... 16. Rimbewu
Muaki wa ...
Nomboro ya ntirho... 20. Ntirho ...
Xana mutirhi loyi a nga vaviseka i mulawuri, xirho xa CC, n wini kumbe mutirhisani eka bindzu ...
VUVABYI BYO KUMEKA ENTIRHWENI
Muxaka wa vuvabyi ...
Siku leri vuvabyi byi nga vonaka ha rona ...
Swihehlo swa xivangelo xa vuvabyi ...
hlamusela leswi nga kona entirhweni leswi a nga khumbana na swona leswi nga nwi vangela vuvabyi
I nkarhi wo tani hi kwihi a khumbana na swilo leswi ...
Siku leri mutirhi a nga vika hi ta vuvabyi lebyi ...
Vula vito ni khirefu/Adirese ya muthori loko mutirhi a nga kumangi vuvabyi lebyi eka ntirho wa wena...
Mutirhi loyi a tirha ntirho wa njhani eka muthori wa yen a loyi unwana ...
BYIN'WANA VUXOKOXOKO BYA MUTIRHI
Miholo ya mutirhi loko ku kumeka vuvabyi lebyi Rhi vhiki Rhi nhweti
Muholo wa khexe hinkwawo ...
Ku katsa tihakelo ta nhlayo xikarhi ya overtime/khomixini leyi nga tshameliki ku cinca
Mali ya khexe ya swakudya ... Mali ya khexe ya vuetlelo bya mahala...
Xana mutirhi loyi hi nkarhi lowu a nga ta ka a nga ha tirhi ni switsongo u ta ya emahlweni no amukela leswi landzelaka eka wena: Swakudya swa mahala
Byetlelo bya mahala
Xana u tiyimiserile ku hakela mali ya khexe hi nkarhi lowu a tsandzekaka ku tirha swa xinkarhana leswi nga ha tekaka ku tlula tin'hweti tinharhu
Loko u vile u hakele mutirhi mali ya khexe, vula ntsengo wa kona R...
Tihakelo leti a ti ri ta nkarhi wihi ? Ku sukela.../.../... ku ya fikela .../.../...
Siku leri mutirhi a nga yima ku tirha ha rona ...
Siku leri mutirhi a nga tlhela a sungula ntirho ha rona ... [Loko mutirhi a nga si tlhela a sungula ntirho,Xiviko xo sungula ntirho(W.CL.6) xi fanele ku tisiwa loko mutirhi a sungula ntirho]
Loko mutirhi hi ku tiva ka wena a kale a amukela mali ya ndziriso eka nkarhi lowu nga hundza hikwkalaho ka vuvabyi lebyi kumbe byin wana kumbe hikwalaho ka nghoz i, nyika vuxokoxoko ...
Xana vuvabyi lebyi by vangiwe hikwalaho ka leswi landzelaku swa mutirhi -i
Hi ku tirha hi matlotlo no honisa milawu ni swiletelo leswi nga kona swo vona leswaku ku va ni vuhlayiseki ni rihanyu ra kahle ra vatirhi kumbe ku sivela mavabyi
NB:Loko nhlamul yihi na yihi yi ri Ina,mutirhi u fanele ku nyika nhlamuselo ya yena leyi nga ta famba ni swibumabumelo swa wena
VUVABYI
NTIRHO
a Ntirho wun'wana lowu khumbaku ku kumbe ku hlangana ni ka mahhawu.
Swilo leswi landzelaka ku suka eka ntorho wo karhi:
b Ntirho wum'wana na wum'wana na lowu wu tirhanaka niku tirha kumbe kuva ekusuhi na:
<fn>Form - COID - W.Cl.110 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro ya koxa: ...
MATIMU YO TI ANEKA/ORHELA(EXPOSURE)NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
Xiyenge 6A(b) -Milawu ya khomixinara,tifomo ni vuxokoxoko-Xiyenge 23
laha swi faneleke ku laveka vuxokooxoko byo engetela eka timhangu hikwato ta vuvabyi bya Ie ntirhweni.
VITO RA MUTIRHI ...NOMBORO YA PASI ...
VULA NKARHI/MIKARHI LEYI MUTIRHI A NGA TIRHA YONA EKA NDZHAWU LEYI A ORHELA VUVABYI LEBYI (Sungula eka mulhori wo hetelela)
NHLAMUSELO YA KU TIANEKA HI KU YA HI NDZHAWU YA NTIRHO LEYI KHUMBEKAKA
MUTHORI NKARHI NTIRHO ANEKA/EXPOSURE
Ku sukela Ku ya fikela
Hlamusela mixaka ya mitirho, matirhelo lama nga kona ni nhundzu leyi tirhisiwaka leyi mutirhi a nga va a yi orheleke.
Lembe ro
Nkarhi/malembe yo tianeka/orhela (lama swi nga ha endlekaka ya nga fani ni ya ntirho)
Mikarhi yo orhela (kan'we hi vhiki ku ringana awara kumbe 8 wa tiawara siku rin'wana ni rin'wana)
Nyika xipimo xo orhela loko xi ri kona(nyika vuxokoxoko loko swi kotela xikombiso nhundzu ya vuxokoxoko bya vuhlayiseki, swihlelo'swa rihanyu bya mbangu)
MATIMU YO DZAHA ...
MBANGU WO KA WU NGA RI WA NTIRHO KUMBE KU ORHELA HI NKARHI WO TITSAKISA ...
VUXOKOXOKO BYO ENGETELA LEBYI NGA PFUNAKA ...
VIKAKU ...
TINQINGHO ...
<fn>Form - COID - W.Cl.132 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro ya koxa: ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
MFUNGO HI MUTHORI
Mina, musayini, ... wale (kherefu/adirese) ... khodi ya poso ... Riqingho.no.: (...)... endla mfungo ndzi vula: -
Nomboro ya mina ya pas ... Siku ra mina ro tswariwa ...
loko ndzi ri entirhweni wa (Vito ni kherefu/adirese ya muthori) ...
c Miholo ya mina hi nkarhi wa nghozi ayiri R...hi vhiki/n'hwet.
(a) Ndzi tivise Manana/Tatana ... hi ... ya nghozi.
b I ndzin'wi tivisanga muthori wa mina hi nghozi hikuva ...
A ndzi ngari kona entirhweni endzhaku ka nghozi hikwalaho ka nghozi:
Kusukela hi ...ku fikela hi ...
Kusukela hi ...ku fikela hi ...
(a) Ndzi hlongoriwile hi muthori wa mina hi ... sweswi ndzi thole hi ... Kherefu/Adirese: ...
b Ndzaha tirhela muthori wa mina.
(a) Ndzi kume ekhexe emahlweni/miholo hi ...eka muthori wa mina nkarhi lowu andzi ngari entirhweni hinkarhi wa ...ku fikela...
b Andzi tirhi nakambe andzi nga holi hi nkarhi/minkarhi lowu wu vuriweke eka xiyenge xa 5.
Nhlamuselo: ...
NSAYINO KUMBE KHUNDZU RA MUTIRHI
Ndzi tiyisisa leswaku loko ndzinga si endlisa xihlambanyiso lexi ndzi vutise loyi a khumbhekaka swivutiso leswi landzelaka ivi ndzi tsala tinhlamulo emahlweni ka yena:
Wa byi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso? Nhlamulo ...
Ku ni leswi swiku arisaka ku endla xihlambanyiso lexi? Nhlamulo ...
U teka exihlambanyiso lexi xi boha eka ripfalo ra wean? Nhlamulo ...
Ndza tiyisisa leswaku munhu loyi akhumbhekaka u pfumerile naswona wa swi tiva no swi twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi a nga xi endla emahlweni ka mina naswona
NSAYINO KUMBE KHUNDZU RA MUTIRHI
Susa leswi nga fanelangiki.
<fn>Form - COID - W.Cl.14 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa: ...
XITIVISO XA VUVABYI BYA LE NTIRHWENI NI XIKOXO XO RIRISIWANAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI (NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993)(Khale a wu ri nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi)Xiyenge 68 -Milawu ya khomixinara,tifomo ni vuxokoxoko-Xiyenge 18
Fomo leyi yi fanele ku tata hi kumbe hi muyimeri wa mutirhi loyi a vavisekeke/lava a va hlayisaka i vi yi rhumeriwa eka: Khomixinara wa Ndziriso, PO Box 955, Pretoria, 0001.
MALETERE LAMAKULU
MUTIRHIXivongo ...Mavito ...Nomboro ya pasi ... Nomboro ya Ntirho ...khirefu/adirese ya vu tshamo ... khodi ya poso ...khirefu/adirese ya poso ...Siku ra ku ... Rimbewu ... Tekile/Tekiwile/Tekiwang ...
Ntirho ...Ndlela yo vulavula na wena ...
MUTHORI:Vito ra muthori loyi a wu tirha eka yena loko u kuma vuvabyi ...Khirefu/Adirese ...Vito ra muthori wa sweswi/lowa khale ...
MUXAKA WA MITIRHO LEYI A YI ENDLIWA.:
Hlamusela ndlela leyi mutirhi a nga kuma vuvabyi ha yona(vula swivangelo ni maendlelo)...
tata ni hala ndzhaku
(i) Siku leri vuvabyi byi nga mangariwa ha rona eka muthori ...
ii Siku ro sungula ro ya eka dokodela ...
iv Siku leri vuvabyi byi nga voniwa ha rona/ ...
MIHOLO YA MUTIRHI LOKO VUVABYI BYI VONIWA KUMBE LOKO A HA TIRHA.
Muholo hikwawo ku katsa ni overtime ya nhlayo xikarhi/khomixini ya ntolovelo
Mali yo pfuneta ya nkarhi na nkarhi a Tibonasi cheke ya 13
Mali ya khexe ya byetlelo
Mali ya khexe ya swakudya
Ndzi tiyisisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga eka fomo leyi hi vutivi bya mina i bya ntiyiso.
Nsayino wa mutirhi/muyimeri wa yena.
Siku: ...
<fn>Form - COID - W.Cl.2 - Xitsonga.txt</fn>
XIVIKO XA MUTHORI XA NGHOZI
SWILETELO SWO TATA FOMO HI MUTHORI
Forno leyi yi fanele ku tatiwa:
Loko mutirhi a wela hi nghozi loko a ri entirhweni laha a vavisekaka i vi swi lava vutshunguri kumbe a lova.
Loko mutirhi a mangala ku vaviseka eka muthori wa yena, loko a endla xiviko mutirhi a hehla leswaku u vaviseke a ri entirhweni.
Laha nghozi ya kona yi nga vanga rifu,,ku titivala kumbe ku tsemiwa xirho kumbe laha mutirhi loyi a nga vaviseka swi tekiwakaa nga a swi kota ku tirha ku ringana 14 wa masiku,mufambisinkuklu wa xifundza wa vatirhi na yena u fanele ku tivisiwa hiriqingho kumbe hi fekisi hi xihatla
Goza 1 Tata "Xiphemu A" xa papila ra 1 ra fomo hi ku nyikavuxokoxoko lebyi heleleke, sayina u tsala ni siku laha ku nga kombetiwa.
Goza 2 Susa "Xiphemu B" (nkandziyi o wa "xiphemu A" papila 1) hi ku handzula laha ku nga funghiwa hi swimbhovana i vi u nyika
Xiphemu B" eka mutirhi i vi u n wi kombela leswaku a xi yisa eka dokodela kumbe xibedl ele. h Eka timhangu ta matimba'
Xiphemu B" xi fanele ku rhumeriwa eka dokodela kumbe xibedlele hi xihatla.
Step 3 Tata "Xiphemu A" papila ra 2 ra fomo hi ku nyika vuxokoxoko lebyi heleleke.
Step 4 Rhumela xiviko lexi tatiweke xa nghozi xikan'we ni mikandziyiso/khopi leyi hlambanyisiweke ya pasi ra mutirhi ni xivikoxo sungula xa vutshunguri (W.Cl.4) (loko swi ri kona) eka:
Tata fomo leyi hambaneke hi ku ya hi mutirhi loyi a vavisekeke.
Fomo leya yi fanelanga ku hlwerisiwa hi ku langutela leswaku mutirhi a sungula ntirho kumbe ku yimela swiviko swa vutshunguri.
Muthori loyi a tsandzekaka ku vika nghozi ku nga si hela 7 wa masiku eka khomixinara wa ndziriso eka fomo leyi u ta voniwa nandzu hi ku landza nawu wa 1993 wo ririsa 1ava vavisekaka kumbe ku kuma vuvabyi entirhweni naswona a nga ha rhwexiwa vutihlamuleri byo hakela ntsengo hinkwawo wa ndziriso hi ku landza nghozi ya kona.
Muthori loyi a tsandzekaka ku mangala nghozi leyi nga vanga rifu, ku titivala kumbe ku tsemeka ka xirho kumbe eka swiyimo leswi mutirhi a tekiwaka a nga ta kota ku tirha ku ringana khume mune wa \ masiku eka ,mufambisinkulu wa xifundza wa vatirhi hi riqingho kumbe hi fekesi, u ta voniwa nandzu hi ku landza nawuwo ririsa lava vavisekaka kumbe ku kuma vuvabyi entirhweni nawu wa 1993
Tirhisa fomo leyi faneleke eka ku manga1a mavabyi ya le ntirhweni w.Cl.1
Loko mutirhi loyi a nga vaviseka o tshika ntirho wa wena, hlayisa vuxokoxoko bya khirefu/adirese ya yena laha a nga fikeleriwaka kona leswaku timali leti nga ha hakeriwaka eka yena to huma eka nkwama wa ndziriso ti ta rhumeriwa eka yen a hi ku pfuniwa hi wena.
XIPHEMU A PAPILA 1
XIVIKO XA NGHOZI XA MUTHORI (swale hofisi/unga tsali)
Nomboro ya muthori: ...
Swileriso:
Tata fomo hi maletere lamakulu i vi u fungha hi x lomu ku faneleke. Nomboro yo koxa Date ...
XIHLAMBANYISO HI MUTHORI KUMBE MUNHU LOYI A PFUMELERIWEKE Ndzi hlambanyisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga kombisiwa eka 1 ku ya fikela eka 62 bya xiviko lexi, bya xihehlo xa ku vaviseka entirhweni hi ku ya hi vutivi bya mina i ntiyiso lowu heleleke. Sayiniwe hi siku ra lembe ra...Nsayino
MUTHORI 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.1 10. 9.2 11. Vito leri nga tsarisiwa eka khomixinara wa ndziriso ... Nomboro yo tsarisa ya bindzu leri eka khomixinara wa ndziriso Munhu wo tihlanganisa na yena ... Khirefu/adirese ya xitarata... khodi ya poso ... Khirefu/adrirese ya poso ... khodi ya poso ... Riqingho (...) ... Nomboro ya fekesi (...) ... Xiyimo xa bindzu/purasi ... E-mail address ... Xiyimo xa bindzu kumbe ntirho wa vumaki ...
MOTIRHI (KHOPI LEYI HLAMBANYISIWEKE YA PASI YI FANELE KU NAMARHETIWA) 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 24. 23. 25. 26. 27. 28. Mutirhi loyi a nga vaviseka i mulawuri wo tirha xirho xo tirha xa CC nwini wa mutirhisani eka bindzu? a swi kona Xivongo ... Mavito ... Nomboro ya Pasi ... Siku ra ku velekiwa .../.../... Rimbewu Xiyimo xa vukati Vuaka tiko ... Nomboro ya ntirho ... Ntirho ... Khirefu/adirese ya xitarata ... Khirefu/adirese ya poso ... Khodi ya poso... Khodi ya poso... Riqingho (...) ... Nkarhi entirhweni wa wena(melembe/tinhweti) .../... Masiku lama nga languteriwa yo tsandzeka ku tirha(masiku) tekile tekiwile tekiwangi 0-13 Wanuna Wansati 14 niku ku tlula
NGHOZI 29. 39. 40. 41. 30. 31. 32.2 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. Siku ra nghoz i .../.../... Nghozi leyi i ya xo famba epatweni ra mani na mani? Xiyimo xa ku vaviseka (xikombiso ku fayeke xintihwana kumbe voko ra xinene) ... Fungha eka leswi landzelaku laha swi faneleke: U enetisiwile leswaku mutirhi u vaviseke hi ndlela leyi a hehlaku hi yona ? Nkarhi ... Ndzhawu ya nghozi ... Xifundzankulu ... Xi fundza ... Nkarhi ...Siku leri mutirhi a nga vika nghozi ha rona .../.../... A endla ntirho muni mutirhi loko nghozi yi humelela? ... Nkarhi wa ntokoto eka ntirho lowu a wu endla (malembe/tin hweti)' .../... Leswi a endla swona mutirhi hi nkarhi wa nghozi a swi yelana ni bindzu ra wena? (loko ku ri ee nyika swivangelo eka phepha ra Ie ndzhaku ra Xiphemu A pepila 3) (If "no" state reasons on reverse side Part A page 3) ( hlamusela leswi nga humelela (p3) loko ku ri ku munhu loyi a nga vaviseka u lo wa kumbe u lo biwa ni swivangelo hikwaswoi swa nghozi) Nhlamuselo yo koma ya hi laha nghozi yi nga humelela ha kona. (Tlhela u fungha lomu ku faneleke endzhaku ka phepha ra Xiphemu A papila 3 u tlhela u tirhisa xona ku nyika nhlamuselo leyi hetisekeke) ... INA INA INA Dlawile Tsemiwile Titivarile EE EE EE Lokoswingari tanonyika exivangelo ...
XIPHEMU A PAPILA 2
SWA BOHA KU TATA
Muthori: ... Siku ra nghoz i: ...Mutirhi: ... Nomboro ya pasi ya mutirhi: ...
VUXOKOXOKO BYINWANA BYO ENGETELA BYI NGA NYIKIWA EKA XIPHEMU A PAPILA 3
XIPHEMU A PAPILA 3
Muthori: ... Siku ra nghoz i: ...Mutirhi: ... Nomboro ya pasi ya mutirhi: ...
Ku yisa emahlweni poyinti 38 ya papila leri nga hundza. Swivangelo loko swi ri kona. Fungha lomu swi nga kona eka A na B. A B
Ndzhawu yo ka yi nga ri kahle
Michiki yo ka yi nga tirhi kahle
Swiyimo swo ka swi nga ri kahleswa ntirho
Xihoxo xa muthori xihoxo xa mutirhi loyi a ngavaviseka
Xihoxo xa murhangeri
Ntirho wo aka
Khemikhali
Phoyizeni
Michiki yo rhendzeleka Michini ya mapulanga Michini yo layicha Switirho swa mavoko Ku thswa
Yinwana michiki (hlamusela): ...Swinwana swwivangelo leswi nga vuriwangiki laha henhla(hlamusela): ...
Papila leri hikwaro ri nga ha tirhisiwa ku nghenisa vuxoxoko byo engetela kumbe tinhlamuselo mayelana ni nghozi
XIVIKO XA NGHOZI XA MUTHORI (swale hofisi/unga tsali)
Nomboro ya muthori: ...
Swileriso:
Tata fomo hi maletere lamakulu i vi u fungha hi x lomu ku faneleke. Nomboro yo koxa Date ...
XIHLAMBANYISO HI MUTHORI KUMBE MUNHU LOYI A PFUMELERIWEKE
Ndzi hlambanyisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga kombisiwa eka 1 ku ya fikela eka 62 bya xiviko lexi, bya xihehlo xa ku vaviseka entirhweni hi ku ya hi vutivi bya mina i ntiyiso lowu heleleke.
Sayiniwe hi ... siku ra ... lembe ra ...
Nsayino ...
MUTHORI
Vito leri nga tsarisiwa eka khomixinara wa ndziriso ...
Nomboro yo tsarisa ya bindzu leri eka khomixinara wa ndziriso
Munhu wo tihlanganisa na yena ...
Khirefu/adirese ya xitarata... 5. khodi ya poso ...
Nomboro ya fekesi (...) ... 10. Xiyimo xa bindzu/purasi ...
Xiyimo xa bindzu kumbe ntirho wa vumaki ...
MOTIRHI (KHOPI LEYI HLAMBANYISIWEKE YA PASI YI FANELE KU NAMARHETIWA)
Mutirhi loyi a nga vaviseka i mulawuri wo tirha
Xivongo ... 14. Mavito ...
Nomboro ya Pasi ... 16. Siku ra ku velekiwa .../.../... 17. Rimbewu
Xiyimo xa vukati
Vuaka tiko ...
Nomboro ya ntirho ... 21. Ntirho ...
Khirefu/adirese ya xitarata ... 23. Khodi ya poso...
Khirefu/adirese ya poso ... 25. Khodi ya poso...
Riqingho (...) ... 27. Nkarhi entirhweni wa wena(melembe/tinhweti) .../...
Masiku lama nga languteriwa yo tsandzeka ku tirha(masiku)
NGHOZI
Ndzhawu ya nghozi ... 32. Xi fundza ...
Xifundzankulu ...
Siku leri mutirhi a nga vika nghozi ha rona .../.../...34. Nkarhi ...
A endla ntirho muni mutirhi loko nghozi yi humelela? ...
Nkarhi wa ntokoto eka ntirho lowu a wu endla (malembe/tin hweti) .../...
Leswi a endla swona mutirhi hi nkarhi wa nghozi a swi yelana ni bindzu ra wena? INA EE
loko ku ri ee nyika swivangelo eka phepha ra Ie ndzhaku ra Xiphemu A pepila 3
Nhlamuselo yo koma ya hi laha nghozi yi nga humelela ha kona. Tlhela u fungha lomu ku faneleke endzhaku ka phepha ra Xiphemu
A papila 3 u tlhela u tirhisa xona ku nyika nhlamuselo leyi hetisekeke ...
hlamusela leswi nga humelela p3 loko ku ri ku munhu loyi a nga vaviseka u lo wa kumbe u lo biwa ni swivangelo hikwaswoi swa nghozi
Nghozi leyi i ya xo famba epatweni ra mani na mani? INA EE
Xiyimo xa ku vaviseka (xikombiso ku fayeke xintihwana kumbe voko ra xinene) ...
Fungha eka leswi landzelaku laha swi faneleke:
U enetisiwile leswaku mutirhi u vaviseke hi ndlela leyi a hehlaku hi yona ?
XIPHEMU B PAPILA 2
SWILETELO SWA DOKODELA/CHOIROPRACTOR/XIBEDLELE
Ko va ntsena khomixinara wa ndziriso a nga ta boha loko ku ri ku vutihlamuleri hi ku landza nghozi byi fanele ku amukeriwa hi ku landza swiletelo swa nawu.
Loko vutihlamuleri byo ka byi nga amukeli hi khomixinara wa ndziriso ku durha ka swa vutshunguri ku nga ka ku nga hakeli hi nkwama wa ndziriso.
Xiviko xo sungula xa swa vutshunguri (W.Cl. 4) xi fanele ku tatiwa ha ka mbirhi naswona ku fanele ku xiyaxiyiwa leswaku mavito hi ku hetiseka ya mutirhi ni muthori ni nomboro ya pasi ya mutirhi swi kombisiwile eka fomo. Swo sungula swi fanele ku rhumeriwa eka muthori hi xihatla kasi leswa nkadziyiso swi fanele ku hlayisa hi dokodela/chiropractor kumbe xibedlele xikan'we ni fomo leyi.
Dokodela/chiropractor kumbe xibedlele va fanele ku rhumela akhawunti eka muthori. Loko akhawunti ya kona yo ka yi nga si hakeriwa endzhaku ka tinhweti timbirhi fomo leyi ku katsa ni ya nkandziyiso ya xiviko xo sungula xa vutshunguri W.C1.4 ni akhawunti swi fanele ku rhumeriwa ehansi ka khavhara ya: Swivutiso mayelana ni akhawunti yo ka yi nga hakeriwangi W.Cl.20. eka:
KHOMIXINARA WA NDZIRISO
<fn>Form - COID - W.Cl.20 - Xitsonga.txt</fn>
SWIVUTISO MAYELANA: MALI YI NGA SI KU HAKERIWAKU YA SWAVUT SHUNGURI/AKHAWUNTI YA KHEMISI
Nomboro yo londza
Tirhisa fomo leyi hi ku landza swileriso leswi nga Ie ndzhaku. NO.
Ntsengo lowu saleke ...
Nomboro ya akhawunti ...
Siku ra vutshunguri ...
Xiyimo xa ku vaviseka...
Siku ra nghozi...
Vito ra dokodela ...
Vito leri hetisekeke ni khirefu/adirese ya murhumeri ku katsa ni khodi ya poso.
Nsayino
Siku ...
HLAMULA (SWA LE HOFISI NTSENA) SWI TIRHA NTSENA EKA TIAKHAWUNTI LETI TA HA SALELEKE NDZHAKU 60 WA MASIKU KUMBE KU TLULA.
Ku hakela akhawunti swi pfumeleriwe hi siku ra ...
Ku hakela akhawunti leyi swi yimisiwile, ka ha yimeriwe...
Nghozi leyi hehliwaku ya ha ri ku lavisisiweni naswona loko vutihlamuleri byo amukeriwa ku hakeriwa ka akhawunti ya wena swi ta tekeriwa enhlokweni..
Akhawunti ya wena a yi kumeki laha hofisi leyi. Tisa nkandziyiso wa yona u tsala akhawunti ni nomboro yo koxa leyi nga laha henhla.Nkandziyiso/mikandziyiso ya swiviko swo hetelela swa vutshunguri kumbe swiviko swa X-ray naswona swa laveka.
Xikoxo xa mutirhi eka nkwama wa ndziriso xi ariwile hikwalaho akhawunti ya wena a yi nga hakeriwi.
Loko u tshuka u lava ku tihlanganisa na mina vekela nomboro ya mina.
SWILERISO
Fomo ya Ie tlhelo yi fanele ku tatiwa ha ka mbirhi i vi yi yisiwa ni akhawunti yo karhi hi ku landza akhawunti yin'wana ni yin'wnana leyi a ya ha saleIe ndzhaku ku ringana tinhweti timbirhi kumbe ku tlula.
Madokodela kumbe swibedlhele lleswi nga tshungula mutirhi ro sungula eka ku vaviseka ka yena ku engetela eka akhawunti leyi va yi vuleke ni fomo ya yena va fanele ku katsa Xiphemu B xa xiviko xa muthori ni nkandziyiso wa xiviko xo sungula xa vutshunguri(W.Cl.4).
Loko hofisi leyi yo kuma leswaku loko yi amukela matsalwa lama nga vuriwa laha henhla, muthori a nga si ya mangala nghozi, ku ta tihlanganisiwa na yen a hi xihatla. Loko ku kumeka leswaku ku vaviseka ka kona i ku tsongo naswona swiviko hikwaswo swa laha henhla swi amukeriwile, swi nga ha endleka ku amukela vutihlamuleri i vi ku hakeriwa akhawunti.
Eka timhaka hikwato fomo leyi yi fanele ku kongomisiwa eka
<fn>Form - COID - W.Cl.22 - Xitsonga.txt</fn>
XIVIKO XO SUNGULA XA VUTSHUNGURI HI KU LANDZA VUVABYI LEBYI NGAKUMEKA ENTIRHWENINAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU NI KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI. (NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993)(Xiyenge 74 milawu ya khomixinara, tifomo ni vuxokoxoko- Xiyenge 19)
Nomboro ya muthori: ...
Vito na xivongo xa muthiri ...Nomboro ya poso ...Khirefu/Adirese ...Vito ra muthori ...Khirefu/Adirese ...
Siku ra vutshunguri byo sungula ...
Swikambelo ni muxaka wa vuvabyi ...
Kombeta xivangelo kumbe matirhelo ...
Hlamusela swa kahle hi ku landza matimu kumbe vukamberi lebyi endliweke swo seketela leswi kumekeke ( swiviko hikwaswo swa vulavisisi swi fanele ku tisiwa).
Xana mutirhi a nga si ringanela ku tirha?...
Xana mutirhi u karhata hi mavabyi man wana?...
Loko swi ri tano hlamusela ...
Akhawunti hi ku landza ku ya kamberiwa kumbe maendleloAkhawunti ya wena ya nomboro ya ... PR No...
Nhlamuselo ya ntirho Ndzhawu ni masiku yavutshunguri kumbe ku endzela Nchumu wo hakeleriwa R c
Ndzi tiyisisa leswaku.hi ku va ndzi kambele mutirhi ndzi tienetisile hi vumbhoni lebyi hlamuseriwaka laha henhla.
Siku ( Swi na nkoka) ... Dokodela
Vito ri tsariwa kunene: ...Khirefu/Adirese leyi tsarisiweke: ...: ...
Hikwaswo swivutiiso swi fanele ku hlamuriwa hi ku hetiseka.
Swibumabumelo leswi hetisekeke swa vutshunguri swi ta sivela ku tsalelana no hlwerisa ku languta swikoxo.
Fomo yi fanele ku rhumeriwa eka muthori wa xigulana ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ko kamberiwa ro sungula.
<fn>Form - COID - W.Cl.258a - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
KU HAKERIWA KA NTSENGO HIKWAWO HI KU LANDZA PHENCENI
Mina... ndzi nyika mpfumelelo leswaku ntsengo wa ndziriso wa .. ya mina, ku nga ntsengo hikwawo lowu hi ku landza xiyenge xa 49
R ... xa nawu wa 1941 wa ku ririsa vatirhil( NAWU 30 WA 1941) a yi hakeriwe ...
Hi ku landza mpfumelelo lowu ndzi hlambanyisa leswaku ndzi twisisa timfanelo ta mina hikwato hi ku landza xiyenge xa 32 xa nawu lowu ni leswaku a ndza ha ri na mfanelo yin'wana yo ririsiwa.
Ndzi hlaya nhlamuselo ndzi nga si sayina.
NSAYINO SIKU: ...
Ndza tiyisisa leswaku ndzi nga si hlambanyisa./nyika mpfumelelo, ndzi vutise loyi a khumbekaka
Ndza tiyisisa leswaku munhu loyi a khumbekaka wa pfumela leswaku wa byi tiva ni ku twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi.
swivutiso i vi ndzi tsala tinhlamulo ta yena a ri kona:
Wa byi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi ? NHLAMULO: ...
Ku ni leswi swi ku arisaka ku endla xihlambanyiso lexi? NHLAMULO: ...
Wa swi twisisa kahle leswaku xihlambanyiso lexi xa ku boha? NHLAMULO: ...
Xihlambanyiso lexi xi endliwe emahlweni ka mina naswona loyi a khumbekaka u sayine emahlweni ka mina.
KHOMIXINARA WO HLAMBANYISA
MAVITO LAMA HELELEKE NI KHIREFU/ADIRESE ... YA BINDZU(TSALA SWI VONAKA)
K SIKU: ... NDZHAWU : ...
<fn>Form - COID - W.Cl.258b - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
KU HAKERIWA KA NTSENGO HIKWAWO HI KU LANDZA PHENCENI
Mina... ndzi nyika mpfumelelo leswaku ntsengo wa ndziriso wa .. ya mina, ku nga ntsengo hikwawo lowu hi ku landza xiyenge xa 52
R ... xa nawu wa 1993 wa ku ririsa lava va vavisekaka ni ku kuma vuvabyi entirhweni a yi hakeriwe ...
Hi ku landza mpfumelelo lowu ndzi hlambanyisa leswaku ndzi twisisa timfanelo ta mina hikwato hi ku landza xiyenge xa 32 xa nawu lowu ni leswaku a ndza ha ri na mfanelo yin'wana yo ririsiwa.
Ndzi hlaya nhlamuselo ndzi nga si sayina.
NSAYINO SIKU: ...
Ndza tiyisisa leswaku ndzi nga si hlambanyisa./nyika mpfumelelo, ndzi vutise loyi a khumbekaka
Ndza tiyisisa leswaku munhu loyi a khumbekaka wa pfumela leswaku wa byi tiva ni ku twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi.
swivutiso i vi ndzi tsala tinhlamulo ta yena a ri kona:
Wa byi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi ? NHLAMULO: ...
Ku ni leswi swi ku arisaka ku endla xihlambanyiso lexi? NHLAMULO: ...
Wa swi twisisa kahle leswaku xihlambanyiso lexi xa ku boha? NHLAMULO: ...
Xihlambanyiso lexi xi endliwe emahlweni ka mina naswona loyi a khumbekaka u sayine emahlweni ka mina.
KHOMIXINARA WO HLAMBANYISA
MAVITO LAMA HELELEKE NI KHIREFU/ADIRESE ... YA BINDZU(TSALA SWI VONAKA)
K SIKU: ... NDZHAWU : ...
<fn>Form - COID - W.Cl.26 - Xitsonga.txt</fn>
XIVIKO XO HETELELA XA VUTSHUNGURI HI KU LANDZA VUVABYI BYO KUMEKA ENTIRHWENI
NAWU WA 1993 WA KU RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993
xiyenge 74 milawu ya khomixinara, tifomo ni vuxokoxoko-xiyenge 20
Nomboro yo koxa: ...
Xivongo xa Mutirhi ...(Maletere lamakulu)Mavito ...Nomboro ya poso ...Khirefu/Adirese ...Vito ra Muthori ...Siku ro kamberiwa ...
Ku sukela siku rihi mutirhi a ri eka xiyimo xa kahle xo tirha? ...
kumbe
Ku sukela rihi mutirhi a vile eka xiyimo xa kahle xo nghena entirhweni wihi kumbe wihi? ...
(a) A swi laveka ku va mutirhi a cinca ntirho wa yena hi ku landza switsundzuxo swa vutshunguri? ...
b Loko swi ri tano nyika swivangelo ...
(a) Ku vile ni ku lahlekeriwa ka makumu ka ku tirhisa hikokwalaho ka vuvabyi lebyi nga kumeka entirhweni? ...
b Loko swi ri tano nyika nhlamuselo leyi heleleke leyi nga ta hlavutela hi swikambelo swo hlawuleka lomu swi faneleke ...
Xiyimo xa mutirhi se xi tshamisekile ? ...
loko swi ri tano, hlamusela hi ku hetiseka loko ku vile ni swirho leswi nga onhakela ra makumu/kumbe ku tsandzeka ku tirha hikwalaho ka vuvabyi lebyi nga kumeka entirhweni
Akhawunti hi ku landza vutshunguri kumbe maendlelo
Nomboro ya akhawunti ya wena... PR No...
Ndzi tiyisisa leswaku hi ku va ndzi kambele mutirhi ndzi tienetisile leswaku xiyimo xa mutirhi i xivangelo xa vuvabyi byo kumeka entirhweni tani hi laha swi hlamuseriweke ha kona laha henhla
Siku( Swi na nkoka) ...
Vito (tsala kunene): ...
NB. Swiviko swa nhluvuko swi fanele ku yisiwa ' na ' eka khomixinara n hweti n hweti Wa ndziriso kumbe nhlangano wa ntirhisano kumbe muthori ku ya hi swilaveko swa kona ku fikela loko xiyimo xa mutirhi xi va kahle loko se ku ta nghenisiwa xiviko xo hetelela xa vutshunguri..
<fn>Form - COID - W.Cl.287 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI XIKOMBELO XA MALI YO ENGETELA YA MPFUNETO
VUXOKOXOKO BYA MUKOMBERI LOYI A LAMALEKE RA MAKUMU NASWONA LOYI MALI YA YEN A YA NDZIRISO YI NGA HELA.
Vito ni xivongo xa Mukomberi: ...
Nomboro ya pasi: ...
Nomboro ya mudende:...(Ioko u hola mudende). Loko u endle xikombelo xa mudende naswona xikombelo xa wena xi ariwile, tisa vumbhoni lebyi tsariweke...
Vito ra muthori loyi u nga vaviseka u ri eka yena: ...
Xiyimo xa ku vaviseka: ...
Muholo wa sweswi: R... '
Ku ya hi mpfumelelo lowu ndzi nga si nyikiwa wona hi ku landza nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi ndzi hakeriwe hi ku hetiseka naswona tani hi leswi ndzi nga Ie ku xanisekeni hikwalaho ko va ndzi nga tirhi ndzi kombela mali yo engetela ya mpfuneto.
U kale u nga nyikiwa mali ya mpfuneto yo engetela eka nkarhi lowu nga hundza?...
NSAYINO/NKANDZIYISO WA KHUDZU RA XINENE RA MUTIRHI
Ndzi tiyisisa leswaku loko ndzi nga endla xihlambanyiso lexi ndzi vutise loyi a khumbekaku swivutiso i vi ndzi tsala tinhlamulo ta yena emahlweni ka yena:
Ndzi tiyisisa leswaku loyi a khumbekaka u pfumerile leswaku wa byi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi a xi endleke emahlweni ka mina ni leswaku nsayino wa yena/nkandziyiso wa khudzu wu endliwe emahlweni ka mina.
a Wa byi tiva ni ku twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi? ...INA/EE
b Ku ni leswi swi ku arisaku ku endla xihlambanyiso lexi? ...INA/EE
c U teka xihlambanyiso lexi xi boha eka ripfalo ra wena? ...INA/EE
Mavito hi ku hetiseka...
Siku ... Ndzhawu...
<fn>Form - COID - W.Cl.3 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
XITIVISO XA NGHOZI NI XIKOXO XO RIRISIWANAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI.(NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993)(Khale a wu ri nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi)Xiyenge38 nixa 43 -Milawu ya khomixinara,tifamo ni vuxokoxoko-Xiyenge 14
MALETERE LAMAKULU
MUTIRHI:Xivongo ...Mavito ...Nomboro ya pasi ... Nomboro ya Ntirho ...khirefu/adirese ya vu tshamo ...Khodi ya poso ...
khirefu/adirese ya poso ...Siku ra ku velekiwa ... Rimbewu ... Tekile/Tekiwile/Tekiwangi ...Ntirho ...Ndela yo vulavula na wena ...
MUTHORI:
Vito ra muthori loyi a wu tirha eka yen a loko nghozi yi humelela ...
Khirefu/Adirese ... khodi ya poso ...
NGHOZI:
Ndzhawu ni nkarhi laha nghozi yi nga humelela kona ? Siku ... Nkarhi ... Ndzhawu...
Mutirhi a endla yini hi nkarhi w lowo naswona nghozi yi humelele njhani? ...
iii Hlamusela hi ku hetiseka xiyimo xa ku vaviseka ka kona: ... Vito:...
iv Ku ni loyi a nga yi vona loko nghozi leyi yi humelela ? .
Loko swi ri tano hlamusela:
MIHOLO YA MUTIRHI LOKO NGHOZI YI HUMELELA
Muholo hikwawo (ku katsa ni overtime ya nhlayo...Xikarhi/khomixini ya ntolovele) ...
Mali yo pfuneta ya nkarhi na nkarhi ...
a Tibonasi cheke ya 13 ...
c Mali ya khexe ya byetlelo ...
d Mali ya khexe ya swakudya ...
Mavito hi ku hetiseka Khirefu / Adirese Siku ra ku velekiwa Vuxaka ni mutirhi b Eka tinghozi letin wana vuxokoxoko lebyi landzelak' a byi fanele ku andlariwa mayelana ni maxaka ya mutirhi:
Mavito hi ku hetiseka Khirefu / Adirese Vuxaka
Ku ririsa hi ku landza nawu wa 1993 wo ririsa lava vavisekeke kumbe ku kuma vuvabyi entirhweni(lowu khakle a wu ri nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi) wu na xikoxo hi ku landza nghozi leyi nga hlamuseriwa laha henhla.
Ndzi tiyisisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga eka fomo leyi hi vutivi bya mina i bya ntiyiso .
Nsayino wa mutirhi /muyimeri wa yena.
Siku: ...
<fn>Form - COID - W.Cl.304 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
XIXIVIKO xo HETELELA XA VUTSHUNGURI HI KU LANDZA NTSHIKILELO WA MIEHLEKETO LOWU NGA VA KONA
Susa leswi nga fanelangiki
Xiviko xo hetelela xa vutshunguri xi fanele ku famba ni xiviko lexi heleleke xo huma eka dokodela ya miehleketo leyi tshungulaka mutirhi.
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI. NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993Xiyenge 6Ab -Milawu ya khomixinara,tifomo ni vuxokoxoko-Xiyenge 22
Mavito ni xivongo xa mutirhi
Nomboro ya pasi Khirefu / Adirese
Khodi ya Poso
Vito ra muthori
Khirefu / Adirese Khodi ya Poso
Siku ra nghozi
Hlamusela vutshunguri byihi kumbe byihi/ swikambelo leswi nga endliwa ni masiku ya kona:
Swivangelo ni vutshunguri byo yisa emahlweni a Ku sukela siku rihi leri mutirhi a ri eka xiyimo xa kahle xo sungula ntirho wa yen a wa ntolovelo?
b I siku rihi leri swi tikombaka onge mutirhi a nga sungula ntirho wa yena wa ntolovelo?
Xana xiyimo xa mutirhi se xi tshamisekile? Loko swi ri tano, Ntlhanu wa swiviko swo hetelela swa vukamber swa Axis:
Axis 5 5. Hlamusela hi ku hetiseka loko ku ri ni ku tsandzeka ko karhi ka makumu loko nga vangiwa hi xiyimo: ( Kombeta GAF/SOFAS/SASOP Scale)
Ndzi tiyisisa leswaku hi ku kambela ka mina, ndzi enetekisile leswaku xiyimo xa mutirhi xi vangiwe hinghozi.
Nsayino wa dokodela wa miehleketo/ Dokodela /
VITO (Tsala kunene) Siku (swi ni nkoka)
Khodi ya Poso Nomboro ya ntirho
NB: Swiviko swa nhluvuko swi fanele ku yisiwa n'hweti na n'hweti eka muthori ku fikela loko xiyimo xa mutirhi xi va kahle loko ku ta nghenisiwa xiviko xo hetelela xa vutshunguri.
<fn>Form - COID - W.Cl.32 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa: ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU NI KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
Khale a wu ri Nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi
XIHLAMBANYISO HI MUHLAYISIWA MUFERIWA:
XIHLAMBANYISO HI MUHLAYISI:
Mutirhi: ... Siku ra nghozi: ... Siku ro lova: ... Nomboro ya Pasi: ...Nomboro ya Ie ntirhweni: ...Muthori: ...Khirefu/Adirese: ... Khodi ya Poso: ...Mina ...(Mavito ni xivongo leswi heleleke swa muferiwa/muhlayisi)Khirefu/Adirese: ... Khodi ya Poso ...Nomboro ya Riqingho: ... Khodi ya riqingho: ... Nomboro ya pasi: ...
Hi nkarhi lowu ku nga humelela nghozi mufi na mina: a b c a hi tekanile-vekela xitifiketi xa vukati. a hi tekane hi ku landza milawu ya laha tikweni hi xintu-vekela xitifiketi. a hi tshama swinwe tani hi nuna ni nsati.
hi mina muhlayisi wa vana lava nga laha hansi ni leswaku va hlayisa hi mina.
a ndzi tshembele eka mufi eka swilaveko swa vutomi.
ndzi mutswari/muhlayisi wa lava nga laha hansi va mina/ndzo va hlayisa va mufi:
Mavito lama heleleke ni swivongo Rimbewu Siku ra ku velekiwa
Vekela switifiketi swa ku velekiwa, swa ku khuvuriwa tani hi xikombiso xa ku tiyisisa masiku ya ku velekiwa.
Ndzi langutele /a ndzi languteli nwana hi ku landza vukati eka mutirhi loyi a loveke.
Ku ya hi vutivi bya mina ni ntshembho wa mina mufi a nga ri na van'wana/ lava tsariweke laha hansi, lava a va hlayisa no va va tshembele eka yena eka swilaveko swa vutomi:
Susa leswi nga fanelangiki.
Ndzi amukele R ... yo huma eka muthori loyi a vuriweke laha henhla yi nga ya ...
Xivongo xa mina loko ndzi nga si tekana ni mufi a ku ri ...
Mavito lama heleleke ni swivongo Siku ra ku velekiwa Rimbewu Vuxaka Khirefu/Adirese
Nsayino wa muferiwa/Muhlayisi ...
TIMBHONI: 1... 2...
Ndzi tiyisa leswaku loko ndzi nga si endlisa xihlambanyiso lexi ndzi vutise loyi a khumbekaka swivutiiso leswi landzelaka i vi ndzi tsala tinhlamulo emahlweni ka yena:
a Wa byi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso?Nhlamulo ...
b Ku ni leswi swi ku arisaku ku endla xihlambanyiso lexi ?Nhlamulo ...
c u teka xihlambanyiso lexi xi boha eka ripfalo ra wena ?Nhlamulo ...
Ndza tiyisisa leswaku munhu loyi a khumbhekaka u pfumerile naswona wa swi tiva no twisisa vundzeni bya xihlambanyiso lexi a nga xi endla emahlweni ka mina naswona nsayino/nkandziyiso wa khudzu wu endliwe emahlweni ka mina.
Mavito lama heleleke ... Ndzhawu ... Siku ...
Susa leswi nga fanelangiki.
<fn>Form - COID - W.Cl.44 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa: ...
XIVIKO XA VUTSHUNGURI HI TA RIHANYU RA MUTIRHI
Fungha lomu swi faneleke
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
MUTIRHI:
Xivongo ni Mavito ...Khirefu/Adirese: ...NOMBORO YA PASI: ...
*Hi wena dokodela ya mutirhi ya nkarhi na nkarhi? Ina EE
Loko swi ri tano nkarhi wo tani hi kwihi? ...
Hi wahi mavabyi lama mutirhi a nga ta eka wena ha wona ?
VUVABYI SIKU RO SUNGULA KU BYI VONA MASIKU YO ENDZELA DOKODELA VUTSHUNGURI
Xana mutirhi u horile eka xiyimo xa yena ? InaEe
Hi xihi xiyimo xa rihanyu ra mutirhi enkarhini wa sweswi ? ...
Xana mutirhi u Ie ku tirhiseni ka mirhi ? Loko swi ri tano vula mirhi ya kona ku katsa ni leswi a yi tirhisaka xiswona hi siku...
Nyika vuyelo bya leswi landzelaku:
I. Ntshikilelo wa ngati(tinhlayo) ...
Nomboro yo koxa: ...
MUTIRHI:
Xivongo ni Mavito ...
NOMBORO YA PASI: ...
Ku ni swin wana u swi tivaka swi nga ha vaka ni swivangelo swo biha mayelana ni khale ka xiyimo kumbe xa sweswi xa mutirhi eka rihanyu ra yena ni mahanyelo ya yena leswi nga ha vaku ni nkucetelo eka vutomi bya yena?
Xana leswi landzelaka a swi ri kahle loko u n'wi kambela ?
I. Hikwaswo leswi khumbaku matirhelo ya mbilu
U vona xiyimo xa rihanyu ra mutirhi xi ri kahle ku fikela laha a nga ha hanyaka malembe ya yena ya ntolovelo eka malembe bya yena ni ntirho lowu a wu tirhaka ?*Ina*Ee(Nyika tinhlamuselo hi ku hetiseka)
SIKU: ...DOKODELA: ...KHIREFU/ADIRESE LEYI TSARISIWEKE: ...
<fn>Form - COID - W.Cl.5 - Xitsonga.txt</fn>
XIVIKO XO HETELE XA VUTSHUNGURI HI KU LANDZA NGHOZI
Susa leswi nga lavekiki NAWU WA 1993 WA KU RIRISA LAVA VAVISEKAKA KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI
NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993 Khale a ku ri nawu wa 1941 wo ririsa vatirhi xiyenge 6A(b) -milawu ya khomixinara, tifomo ni vuxokoxoko-xiyenge 169
Nomboro yo koxa: ...
Mavito ni xivongo xa Mutirhi ...Nomboro ya Pasi ... Khirefu/Adirese ...Khodi ya Poso ...Vito ra muthori ...Khirefu/Adirese ...Khodi ya Poso ...Siku ra Nghozi: ...
Hlamusela, vuhandzuri/maendlelo/swikambelo leswi nga endliwa ni masikui ya kona: ...
Swivangelo ni vutshunguri byo yisa emahlweni? ...
(a) Ku sukela siku rihi mutirhi a ri eka xiyimo xa kahle xo sungula ntirho? ...
b I siku rihi leri mutirhi a nga kotaka ku sungula ntirho wa yena wa ntolovelo?
Xana xiyimo xa mutirhi xi tshamisekile ?
Loko swi ri tano hlamusela hi ku hetiseka loko ku ri ni swirho leswi nga onhakela ra makumu kumbe u tsandzeka ku tirha hikwalaho ka nghozi: Ku lahleka hi ku fambisa xirho,1oko swi ri kona swi fane1e ku kombetiwa hi xiyimo xa kona eka hlanganisi ro karhi.
Ndzi tiyisisa leswaku endzhaku ka ku kambela ndzi tienetisile leswaku ku vaviseka ka mutirhi loyi swivangiwe hi nghozi.
Nsayino wa dokodela/ Chiropractor ...Vito (tsala kunene) ... Siku (swi na nkoka) ...Khirefu/Adirese ... Nomboro ya ntirho ...
NB:Swiviko swa nhluvuko swi fanele ku yisiwa n'hweti na n'hweti eka muthori ku fikela loko xiyimo xamutirhi xi tshamiseka loko ku ta humesiwa xiviko xo hetela xa vutshunguri.
<fn>Form - COID - W.Cl.6 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa : ...
XIVIKO XO SUNGULA NTIRHO
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI (NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993)
Mavito ni xivongo swa mutirhi ... Nomboro ya Pasi ... Khirefu/Adirese: ... Vito ra Muthori ...Khirefu/Adirese ... Khodi ya poso ... Siku ra nghoz i ...
Vula nkarhi lowu mutirhi a nga ri ntirhweni kumbe a endla mitirho yo vevuka Ku sukela Ku fikela Miholo ya le mahlweni/mihololeyi nga hakeriwa mutirhihi mikarhi leyi ngakombetiwa eka xiyenge 1
Siku Nkarhi Siku Nkarhi
Nkarhi lowu a nga ri ntirhweni Ku ya fikela
Nkarhi lowu a endla mitirho yo vevuka.
Kuya fikela
A yi ri kona mitirho yo vevuka naswona yi nyikiwile mutirhi? INA/EE ...
Xana mutirhi u yi endlile mitirho yo vevuka leyi a bumabumeriwe yona ? INA/EE ...(Loko ku ri EE nyika swi vangelo) ...
Loko ku ri INA, i phesente muni ya ntirho wa ntolovelo eka lowu wo vevuka eka ku pfuna khamphani xikombiso 20% 40% ni swinwana ni swinana kumbe u kombeta mali leyi a tsarisa yon a loko a tirha mitirho yevevuka...
Xana mutirhi loyi wa ha tirha eka wena ? INA/EE ...
a Mutirhi u tshike ntirho hi siku ra ...
b Khirefu/adirese ya sweswi ya mutirhi...
Xana mutirhi a kuma swakudya swa mahala kumbe vutshamo ku suka eka wena hi nkarhi lowu nga vekiwa eka ndzimana ya 1 laha henhla ? Loko swi ri tano kombeta mikarhi ya kona laha hansi eka (a) na (b).
a Swakudya Ku sukela ... ku fikela ...
b Vutshamo Ku sukela ... ku fikela ...
Nkarhi exibedlhele Ku sukela ... ku fikela ...
Ndzi hlambanyisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga eka xiviko lexi i bya ntiyiso no tshembek.
Nsayino wa mu thori ...VITO (Tsala kunene) ...SIKU ( i ra nkoka) ...
<fn>Form - COID - W.G.29 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI. NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993Xiyenge 91 - Milawu ya khomixinara, tifomo ni vuxokoxoko - Xiyenge 3
Ku kaneta loku ku fanele ku yisiwa eka khomixinara wa ndziriso eka PO Box 955 Pretoria 0001.
ku nga si hela 180 wa masiku endzhaku ka xiboho xa khomixinara
NB: ku nghenisiwa ku nga si hela 180 wa masiku swi vula leswaku ku kaneta ku fanele ku fika eka khomixinara ku nga si hela 180 wa masiku ku sukela eka siku leri a nga teka xiboho ha rona
XITIVISO XO KANETA
Vito ra mutirhi ...Nomboro ya pasi ya muthiri: ...Vito ra mu thori ...
Vula vito ra mukaneti ... Riqingho: ...Khirefu/Adirese ... Khodi ya Poso ...
Xana emukaneti imani mutirhi ... kumbe muthori ... kumbe nhlangano wo yimela muthori kumbe nhlangano wo yimela vatirhi wa munhu loyi loko ku tekiwa xiboho ehenhleni ka yen a a ri xirho hi nkarhi ...
Tsundzuka: Rito Ina ri fanele ku tsariwa ku lulama na akumbebkumbe c ku ya hi laha swi lavekaku ha kona
Vula nomboro ni siku ra tsalwa leri nga ni xiboho xa khomixinara laha ku kanetiwaku xiboho lexi :-Nomboro ... S iku ...
Hlamusela hi ku hetiseka xiyenge lexi u kanetaka xona eka xiboho xa Khomixinara :...
Nyika swivangelo hi ku hetiseka leswaku hikwkalahjo ka yini u kaneta:
Vumbhoni byihi na byihi kumbe matsalwa lama u tsakelaku ku ma humesa eka ku seketela xiboho xa wena ku ya hi laha swi vuriweke ha kona eka paragirafu 5 swi fanele ku vekeriwa hi ndlela leyi:
Nomboro
Nhloko mhaka ya nhlamuselo ya tsalwa i ...
Nyika mavito ni tikhirefujadirese ta vanhu lava a wu tsakela ku va vitana tani hi timbhoni leswaku va ta nyika vumbhoni byo seketela ku kaneta ka wena:
Vito
Hlamusela hi ku komisa:
Ndzhawu ...
Siku ...Nsayino wa mukaneti
<fn>Form - COID - W.G.30 - Xitsonga.txt</fn>
Nomboro yo koxa ...
XIKOMBELO XA NDZIRISO WO ENGETELA EHANSI KA XIYENGE XA 56 XA NAWU.
NAWU WA 1993 WO RIRISA LAVA VAVISEKAKU KUMBE KU KUMA VUVABYI ENTIRHWENI. (NAWU WA NOMBORO YA 130 WA 1993) Xiyenge 56 -Milawu ya khomixinara,tifomo ni vuxokoxoko-Xiyenge 1 N.B.: Loko xivandla lexi nga kona laha ka fomo leyi xi nga ringananga eka ku hlamula swivutiso, marito lama"nhlamuselo yi vekeriwile" ya nga ha vekiwa eka
VUXOKOXOKO BYA MUKOMBERI
Vito ra mukomberi ...
Khirefu/Adirese ya mukomberi ... mukomberi ...
Ku tatiwa ntsena loko nghoozi kumbe vuvabyi bya le ntirhweni byi koxe vutomi .Vula vuxaka bya mukomberi eka mutirhi loyi a loveke ...
Vi to ra mu tirhi ...
Vi to ra mu thor ...
Siku ra nghozi/vuvabyi bya le ntirhweni ...
Ndzhawu laha nghozi yi nga humelela kona/laha vuvabyi bya le ntirhweni byi nga humelela kona ...
VUXOKOXOKO BYA NDZIRISO LOWU NYIKIWEKE.
Ku vile ku nyikiwe ndziriso wunwana hi ku landza ...
loko swi ri tano nyika vuxokoxoko ...
SWIVANGELO SWA XIKOMBELO
Ku heliwa leswaku nghozi /vuvabyi bya le ntirhweni byi vangiwe hi ku honisa ka munhu loyi a vuriweke laha henhla eka xiyenge xa 56 (Ina kumbe Ee).
Loko swi ri tano nyika vuxokoxoko lebyi landzelaku hi ku landza vanhu lava ku heliwaku leswaku ku honisa ka vona hi kona ku nga vanga nghozi/vuvabyi bya le ntirhweni.
Vula loko munhu loyi a wela ehansi ka paragirafu (a), (b), , (d) kumbe
Vito Xiyimo entirhweni e kumbe xiyenge 561 xa nawu
Vito Vuxokoxoko
Ku hehliwa leswaku nghozi/vuvabyi bya le ntirhweni i swihooxo leswi nga kona ku ya hi xiyenge xa 56 Loko swi ri tano (Ina kumbe Ee) ...
Loko swi ri tano --
Swihoxo leswi a swi ri kona endzhawini, emitirhweni, efemeni, eka nhundzu kumbe miohini leyi tirhisiwaku eka bindzu ra muthori( vula leswaku hi xi hi u nyika vuxokoxoko) ...
Nyika vuxokoxoko lebyi landzelaku mayelana ni vanhu lava ku hehliwaku leswaku a va swi tiva kumbe va 10 honisa kumbe va tsandzeke ku lulamisa swihoxo:
Vula loko munhu loyi a wela ehansi ka paragirafu (a), (b), , (d) kumbe
Vito Xiyimo entirhweni e kumbe xiyenge 561 xa nawu
Vula swivangelo leswi ku hehliwaku ha swona leswaku vanhu lava laha henhla va lo honisa hi vomu kumbe va tsandzeke ku lulamisa swihoxo.
Vito Swibumabumelo
TIMBHONI
Nyika vuxokoxoko lebyi landzelaku mayelana ni timbhoni leti mukomberi a tsakelaku ku ti vita ku ta nyika bvumbhoni byo seketela xikombelo xa yena loko ku ya tengiwa.
Hlamusela hi ku komisa muxaka wa vumbhoni lebyi mbhoni yinwana ni yinwana yi nga ta kota ku byi nyika:
Vito Vumbhoni
TINHLAMUSELO
Nyika vito ni adirese ya nhlangano wo yimela vatirhi, qweta kumbe muyimeri unwana ni unwana 9 loko a ri kona loyi a nga ta yimela mukomberi eka mhaka ...
XIHLAMBANYISO
Mina ... hlambanyisa leswaku vuxokoxoko lebyi nga laha henhla ku ya hi vutivi bya mina ni ku tshmbha i bya ntiyiso.
Sayiniwe e ... hi siku ra ...lembe ra ... 20 ...
<fn>GCIS.10ReasonsToTestForHivAids.2010-10-19.ts.txt</fn>
FRONT
Ndzi na vutihlamuleri.
Hi na vutihlamuleri.
Afrika-Dzonga ri va na vutihlamuleri.
BACK
Swivangelo swa 10 leswi endlaka leswaku SWESWI ku va nkarhi wo kambela...
HIV yi nga tshunguriwa na ku siveriwa. Va na na vutihlamuleri kutani u kamberiwa namuntlha.
Nkambelo na vuntshunguri bya HIV i mahala eka titliliniki HINKWATO ta mfumo.
Loko xikambelo xo komba vukona bya HIV, u nga hanya rihanyo lerinene.
Loko xikambelo xo komba mpfumaleko wa HIV, u nga tisirhelela eka ntlulelo wa vuvabyi.
U nga tisirhelela kun'we na van'wana eka ntlulelo wa HIV - tirhisa khondomu minkarhi hinkwayo na ku hunguta nhlayo ya swigangu leswi u endlaka na swona swa le masangwini.
Loko u kamberiwa na xigangu xa wena swi aka ku tshembana na nxiximo.
Va na xikombiso eka ndyangu na vanghana va wena. Kamberiwa namuntlha kutani u khuthaza van'wana ku kamberiwa.
A nga kona n'wana loyi a faneleke ku velekiwa a ri na HIV. Ku na mirhi leyi nga sivelaka leswi, KAMBE u fanele ku tiva xiyimo xa wena hi HIV emasungulweni loko wa ha ku va na khwiri.
Loko u ri na rifuva (TB), u nga ha va na HIV. Tiyisisa leswaku u kamberiwa HIV. Loko u ri na HIV, tiyisisa leswaku u kamberiwa TB.
Afrika-Dzonga ri na vutihlamuleri eka rihanyo ra wena. Xana u ta va na vutihlamuleri rini ku ya kamberiwa?
Loko u nga tluleriwangi u fanele ku tisirhelela na ku sivela - kutani u tshama u ri tano.
Ku tiva hi senthara yo kambela ya le kusuhi na wena, rhumela SMS ya rito HIV na khodi ya wena ya poso eka 31771
Fonela Riqingho ro Pfuna hi AIDS eka 0800 012 322
Ku hlaya hi tindlela hinkwato leti u nga tirhisaka selifoni ya wena ku kuma mahungu na ku pfuniwa:
( fonela *120*923# (20 wa tisente eka 20 wa tisekoni)
<fn>GCIS.FIFA.2010-10-19.ts.txt</fn>
010 FIFA World Cup and
Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 na Khapu ya Nhlangano ya FIFA
Afrika Dzonga 2009
Cup
Africa 2009
TIMHAKA
Hi tiko ra vumbirhi laha misaveni ku va hi rhurhela tikhapu ta misava ta khrikhete, rhugbi na bolo ya milenge.
SWITEDIYAMU
Switediyamu swintshwa hi swin'wana swo xonga laha misaveni naswona hinkwaswo swi hlanganisiwile swi ta tshama vanhu vo tlula 570 000.
â€¢ Xitediyamu xa Moses Mabhida eDurban xi na miako ya nsimbhi ya timitara ta 105 ehenhla ka le xikarhi ka rivala, naswona hi ku tirhisa ximovhana xa ntambhu (cable car), vahlaleri va ta tiphina hi ku vona Indian Ocean.
â€¢ Soccer City eJoni xi teka xivumbeko xa nghotsa, ndzeko wa Xintu wo nwa hi wona. Vuandlalo bya ndzhawu ya hala handle ka xona byi teka 43 000 m2 naswona byi ta akiwa hi switirhisiwa swo hlayisa gezi swa ntumbuluko. I xitediyamu lexikulu-ngopfu eka switediyamu hinkwaswo laha Afrika, xi tshama kwalomu ka 95 000.
â€¢ Xitediyamu xa Mbombela eNelspruit xi kumeka eka ndzhawu leyi tivekaka hi vuxongi bya ntumbuluko na swiharhi, ekusuhi na Ntanga wa Swiharhi wa Rixaka wa Kruger. Swihlawulekisi swa xona i swiseketelo swa lwangu leswi fanaka na tinhutlwa.
Switediyamu leswi nga emalokixini swi le ku antswisiweni, swin'wana swi ta va tindzhawu to endlela kona vutiolori. Leswi swi katsa:
â€¢ Xitediyamu xa Orlando, lexi xi nga hela nkarhi lowu a wu vekiwile wu nga se fika, na Xitediyamu xa Dobsonville eSoweto
â€¢ Switediyamu swa Rand, Cecil Payne, Rabie Ridge na Ruimsig eJoni
â€¢ Switediyamu swa HM Pitje, Super na Giant eTshwane/Pitori
â€¢ Xitediyamu xa Seisa Ramabodu eRocklands, Kapa
â€¢ Switediyamu swa Princess Magogo, King Zwelithini na Sugar Ray Xulu eDurban
â€¢ Xitediyamu xa Olympia Park eRustenburg.
Xana a wu swi tiva?
â€¢ R25 wa mamiliyoni yi ta vekisiwa eka nhluvukiso wa swipano eka tikhodi hinkwato ta swa mintlangu, ngopfu-ngopfu eka tindzhawu leti ti nga ni vusweti swinene, ku humesa na ku aka vuswikoti bya hina bya mintlangu, na ku antswisa mphikizano eka mintlangu ya hina.
â€¢ R212 wa mamiliyoni yi le ku vekisiweni eka mintlangu ya le swikolweni na le migangeni ku ya eka nkarhi wa ku fika eka 2010.
â€¢ Nongonoko wa le Swikolweni wu ta tisa matikhomelo ya ntlangu wo lulama wa Khapu ya Misava ya FIFA, mahanyelo ya rihanyo ra kahle na vumimfuwo-nyingi eka 12 wa mamiliyoni ya vana va xikolo hi mintlangu, vutshila na ndhavuko.
VUTLEKETLI
Kwalomu ka R11,7 wa mabiliyoni yi le ku vekisiweni eka nongonoko wa miako ya swa vutleketli ku tiyisisa leswaku ku va na mafamba-fambelo yo olova ya vaseketeri, swipano na va mahungu. Tiprojeke ta swa vutleketli ta Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 i xiphemu xa nkatsakanyo wa ku vekisa ka mfumo eka vutleketli hi ku angarhela, leswi pfuxetaka fambiselo ra hina ra vutleketli loku nga na ku vuyeriwa ka nkarhi wo leha ka vakhandziyi na le ka ikhonomi.
Magondzo ya hina, swiporo na magondzo ya mabazi swi ta nyikela hi fambiselo ra nkatsakanyo wa vutleketli. Leswi swi katsa vutumbuluxi ku fana na Rapid Rail na mafambiselo ya Bus Rapid Transit, leswi katsaka mintila ya switleketli swa mfumo na madingu yo cinca eka wona hi vakhandziyi ku ya eka xin'wana xifambo. Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 yi ta va yo rhanga ku tirhisa mathikithi ya xielektroniki yo katsakanya, leswi nga ta vona leswaku vakhandziyi va tirhisa thikithi rin'we ku fikelela mabazi, switimela na mathekisi.
TITHEKINOLOJI TA MAHUNGU NA VUHLANGANISI
Miako ya teleport ya sathelayiti na vuhlanganisi bya xithelekhomo (telecommunications) ya Khapu ya Misava swi ta seketela vukulu bya ku fambisa tigigabayiti ta 40 hi sekende naswona yi ta tirhisiwa endzhaku ka 2010 ku nyikela hi mintirho ya broadband.
Senthara ya Vuhaxi ya Misava eJoni yi ta va senthara ya xivindzi, yi amukela ku fambisiwa ka swa vuhaxi ku suka eswitediyamu na ku byi hangalasa eka misava hinkwayo.
Xivindzi xa mahungu xi katsa ndhawu ya tindichi ta sathelayiti leti khomaka ndzhawu ya 5 000 mÂ². Valanguti hinkwavo ta thelevhixini va mintlangu ya 2010 va ta fika kwalomu ka 269 wa mabiliyoni.
Xana a wu swi tiva?
Xilogene xa ximfumo xa hina xa Khapu ya Misava ya 2010 i KE NAKO. Tlangela vumunhu bya Afrika "Ke Nako" I rito ta Xisuthu, Xipedi na Xitswana leri vulaka leswaku "i nkarhi". I xirhambo xa ku tlangela Afrika tani hi mutumbuluxi wa vumunhu naswona i munyikeri eka makhubu hinkwawo ya matshalatshala ya vanhu.
VUPFHUMBA NA VUTSHAMO
I ro sungula eka matimu, FIFA yi nghena eka mintwanano na vutshamo lebyi byi nga riki tihotela, ku fana na mintanga ya rixaka, etlela-u-fihlula (bed-and-breakfasts), tiloji na tiyindlu ta vaendzi (guest houses).
Se hi na 80 000 wa tikamara leti nga funghiwa - ti tele ku amukela ku tlula nhlayo ya 55 000 leyi laviwaka hi FIFA.
MINTIRHO YA RIHANYO NA VUTSHUNGURI
Tiko ri ta va na vuhlayisi bya rihanyo bya masungulo bya mahala eka tindzhawu ta ximfumo, mintirho ya vutshunguri bya xihatla ya 24-wa tiawara na mimpimo ya laha kaya yo xiyaxiya mintungu ya mavabyi. Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 yi ta hatlisisa ku antswisa mintirho ya swa xihatla ya Afrika Dzonga:
â€¢ tisenthara ta vuhlanganisi timbirhi leti nga na switirhisiwa swo ringanela swa R37 wa mamiliyoni swi le ku tumbuluxiweni eka swifundzankulu ha xin'we leswaku ku va na vuhlanganisi bya nkarhi-wolowo bya swifambo swa xihatla ku ya eka senthara ya xihatla ya le kusuhi
â€¢ R8 wa mamiliyoni yi le ku vekisiweni ku antswisa tisenthara ta xihatla
â€¢ mintirho ya swihahampfhuka yi ta hundziseriwa eka swifundzankulu hinkwaswo
â€¢ ku ta siviwa 450 wa tiambulense.
VUHLAYISEKI NA VUSIRHELERI
A ku na lexi xi nga ta siyiwa endzhaku loko swi ta eka ku sirhelela mintlangu na tiko ra hina.
Vuvekisi lebyi byi ta ya emahlweni ku pfuna maphorisa eka mapfhumba ya vona yo lwisana na vugevenga na le ndzhaku ka loko Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 yi hundzile:
â€¢ R665 wa mamiliyoni yi ta tirhisiwa ku kuma switirhisiwa swa xiyimo xa le henhla, ku katsa switirhisiwa swo lawula ntshungu, swihahampfhuka leswi ti fambelaka, tihelikhopta, 10 ra tikanunu (canons) ta mati,100 wa ti-BMW ku patirola ti hayiweyi na swisirheleri bya vanhu swa le mirini
â€¢ tisenthara ta mune ta thekinoloji ya xiyimo xa le henhla to lawuriwa hi le kule tita amukela swifaniso swo suka eka swihahampfhuka na tikhamera tin'wana.
â€¢ vatirhi vo tiyimisela va 41 000 va ta hangalasiwa hi xikongomelo xa Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010.
Xana a wu swi tiva?
Eka Samiti ya Misava ya Nhluvukiso wa ku Fikeleleka (World Summit on Sustainable Development), Afrika Dzonga yi sungule na maendlelo ya vusirheleri leyi nga amukeriwa tani hi ku va xipimo xintshwa emisaveni - naswona yi vuye yi tirhisiwa hi Nhlangano wa Misava tani hi xikombiso xa wona eka mintlangu leyikulu.
KU FIKELELA AFRIKA DZONGA
â€¢ R1,5 wa mabiliyoni yi vekisiwile eka ku antswisa vufikelo bya switleketli, na ku lulamisela Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 leswi swi nga ku antswiseni ka matirhelo ya manghenelo na mahumelo ya vanhu laha tikweni.
â€¢ Hi ta va na ti-visa to hlawuleka-ta-ntlangu leti nga ta pfumelela vakhomi va mathikithi ku nghena laha tikweni hi ku olova.
â€¢ Leswi swi katsa ku hatlisisa matirhelo ya maendlelo ya ku nghena laha tikweni eka mindzilikano hi mintila "ya xihatla" na ku hatlisisa ku tirhana na vakhandziyi hi ndlela leyi vapfhumba va kamberiwaka ha kona loko va nga se khandziya xihahampfhuka ku ya laha va yaka kona.
FIFA.Com
Ku kuma mahungu hi xitalo:
www.sa2010.gov.za
FACTS
QUICK FACTS
TIMHAKA TA XIHATLA
Malulamiselo ya mfuwo ya Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 na Khapu ya FIFA Nhlangano ya Afrika Dzonga ya 2009
2010 NA IKHONOMI YA HINA LEYI KULAKA
Kwalomu ka 415 000 wa mintirho yintshwa yi ta tumbuluxiwa hi ku rhurhela tithonamente.
Kwalomu ka 80 000 wa mintirho yintshwa yi tumbuluxiwile eka mintirho ya swa vupfumba na 40 000 eka mintirho ya vuaki.
Kwalomu ka R55,7 wa mabiliyoni yi ta engeteriwa eka swikumiwa swa ntsengo wa la kaya (gross domestic product) hi 2010.
Kwalomu ka R2 wa mabiliyoni ya mali leyi tirhisiwaka eka switediyamu leswintshwa yi ta vuyela mindyangu leyi holaka mali ya le hansi.
Kwalomu ka R8,5 wa mabiliyoni yi ta tirhisiwa laha Afrika Dzonga hi vaendzi va vahlampfa hi 2010.
Exikarhi ka 2007 na 2015, Afrika Dzonga yi ta rhurhela mamiliyoni ma mbirhi yo engetela ya vapfhumba hikwalaho ka ku khoma tithonamente.
â„¢
Goernme
Khapu ya Nhlangano ya FIFA
Afrika Dzonga 2009
ANESBURGS PARK STADIUM
14 - 28 Khotavuxika 2009
Yi tiveka tani hi festivhali ya tinhenha, nantswo lowu wa Khapu ya Misava ya FIFA yi tlangiwa exikarhi ka vahluri va yin'we ya tithonamente ta nhlangano ta FIFA ta swifundza, vahluri va Khapu ya Misava ya FIFA leyi yi nga hundza na varhurheli va thonamente leyi landzelaka ya Khapu ya Misava ya FIFA.
Hi nyanyuko wa nhlangano wa swipano - swa xiyimo xa le henhla swa misava - ku katsa swipano swa le henhla swa mune laha misaveni - na ntamu wa rixaka hi nyanyuko wa bolo ya milenge, Khapu ya FIFA ya Nhlangano i ntokoto lowu nga laveki ku kayiveriwa.
EGYPT - tinghwazi ta Khapu CAF ya Rixaka ya Afrika ya 2008
Egypt a swi lavi ku vutisa leswaku hi yin'wana ya matimba swinene eka ntlangu wa bolo ya milenge laha Afrika. Hi van'wana va xipano xo humelela swinene eka matimu ya Khapu ya Rixaka ya Afrika hi swiyimo swa ntsevu. Mudzaberi: Hassan Shehat. Xiyimo eka FIFA: 22. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA: kan'we.
Vatlangi va ndhuma: Hossam Hassan, Ahmed Hassan, Amr Zaky, Mohamed Zidan.
IRAQ - tinghwazi ta Khapu ya AFC ya Asian ya 2007
Xitayela xa vona xo hlasela hi ntlango na maqinga yo tiya swi va endla va faneriwa ku vuriwa tinghwazi ta Asia. Mudzaberi: Jorvan Vieira. Xiyimo eka FIFA: 77. FIFA
Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano: kan'we. Vatlangi va ndhuma: Younis Mahmoud, Noor Sabri, Bassim Abbas, Nashat Akram.
SPAIN - tinghwazi ta UEFA EURO 2008
Spain sweswi yi vekiwe eka xiyimo xo sungula xa swipano eka mpimo wa ximfumo wa misava wa FIFA. Mudzaberi: Vicente Del Bosque. Xiyimo eka FIFA: kan'we. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA : masungulo. Vatlangi va ndhuma: Fernando Torres, Xabi Alonso, Iker Casillas,Sergio Ramos.
UNITED STATES OF AMERICA (USA) - tinghwazi ta Khapu ya Nsuku ya CONCACAF 2007
Ku va va fikelerile eka swo hetelela swa ntlhanu eka thonamente ya Khapu ya Misava ya FIFA na ku va endzhaku ka ku sirhelela xiyimo xa vona xa tithonamente ta Khapu ya Misava endzhaku ka ku sirhelela Khapu ya Nsuku ya CONCACAF hi lembe ra 2007 hi ku hlula Mexico 2-1, USA yi tekiwa tani hi xihontlovila lexi nga etlela eka misava ya bolo ya milenge. Mudzaberi: Bob Bradley; Xiyimo eka FIFA: 21. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA: kanharhu. Vatlangi va ndhuma Damarcus Beasley, Landon Donovan, Clint Dempsey, Tim Howard.
BRAZIL - Tinghwazi ta Copa America 2007
Ku hava xipano xa rixaka eka matimu lexi xi nga tiphina hi ku humelela tani hi Brazil leswi yi koteke ku tumbuluxa man'wana ya mavito lama kulu tani hi Pele na Rhonaldinho, i xipano xi ri xoxe lexi xi nga tlanga eka Khapu yin'wana na yin'wana ya FIFA. Mudzaberi: Dunga. Xiyimo eka FIFA: xa vumune. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA: ka ntlhanu (na ku va vahluri kambirhi). Vatlangi va ndhuma: Ronaldinho, Adriano, Gilberto, Robino.
NEW ZEALAND - Tinghwazi ta Khapu ya tinxaka ta OFC 2008 Ti "All Whites" tani hi laha va tivekaka ha kona, va nghenerile Khapu ya Tinxaka ya OFC ku sukela hi lembe ra 1973, va hlula ku ringana ka mune. Mudzaberi: Ricki Herbert. Xiyimo eka FIFA: 54. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA: ka mbirhi. Vatlangi va ndhuma: Simon Elliot, Ryan Nelson, Chris Killen, Shane Smeltz.
AFRIKA DZONGA - Rixaka leri rhurhelaka
Na Khapu yin'we ya CAF ya Tinxaka ta Afrika na swiyimo swimbirhi swa Khapu ya COSAFA, "Bafana Bafana" va rindzerile ku endla mfungho wa vona tani hi varhurheli. Mudzaberi: Joel Santana. Xiyimo eka FIFA: 85. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA: kan'we. Vatlangi va ndhuma: Benni Mcarthy, Aaron Mokoena, Steven Pienaar, Teko Modise.
ITALY - tinghwazi ta Khapu ya Misava ya 2006 ya FIFA
Hikuva va hlurile mune wa Tikhapu ta Misava ta FIFA, Italy hi rin'wana ra tinhenha ta misava ta ntlangu wa bolo.
Mudzaberi: Marcello Lippi. Xiyimo eka FIFA: ka mbirhi. Ku va kona eka Khapu ya Nhlangano ya FIFA : masungulo. vatlangi va ndhuma: Fabio Cannavaro, Andrea Pirlo, Luca Toni, Gianluigi Buffon.
NONGONOKO WA MINTLANGU
Tiphini hi bolo ya milenge ya xiyimo xa le henhla emisaveni ku sukela eka R70 ntsena - buka xivandla xa wena eka matimu kutani u va xiyenge xa Tinghwazi ta Tinghwazi.
Titsarisele eka www.FIFA.com kumbe eka rhavi rin'wana na rin'wana ra Bangi ya First National etikweni hinkwaro.
Bolo ya ximfumo ya Khapu ya Nhlangano ya FIFA Afrika-Dzonga ya 2009
Ku huma eka rito ra Xisuthu ra "hlanganani", vito ra bolo ra "Kopanya" ri yimela misava ya bolo ya milenge leyi hlanganaka ro sungula laha Afrika hi Khotavuxika 2009.
Xivumbeko xa bolo xi kuceteriwa hi ntirho wa vutshila wa xijometri wa vanhu MaNdebele.
NONGONOKO WA MINTLANGU
MINTLANGU YA NTLAWA MINTLANGU YA MINTLAWA MINTLANGU YA MINTLAWA MINTLANGU YA MINTLAWA TI-SEMI-FINALI XIVANDLA XA vu3/vu4 NA TO HETELELA
JONI
XITEDIYAMU XA ELLIS PARK
RUSTENBURG
XITEDIYAMU XA ROYAL BAFOKENG
TSHWANE/PITORI
XITEDIYAMU XA LOFTUS VERSVELD
MANGAUNG/BLOEMFONTEIN
XITEDIYAMU XA FREE STATE
Sonto
Khotavuxika 14
Musumbunuku
Khotavuxika 15
Ravumbirhi
Khotavuxika 16
SIKU RO WISA
Ravunharhu
Khotavuxika 17
Ravumune
Khotavuxika 18
Ravuntlhanu
Khotavuxika 19
SIKU RO WISA
Mugqivela
Khotavuxika 20
Sonto
Khotavuxika 21
Musumbunuku
Khotavuxika 22
SIKU RO WISA
Ravumbirhi
Khotavuxika 23
SIKU RO WISA
Ravunharhu
Khotavuxika 24
Ravumune
Khotavuxika 25
Ravuntlhanu
Khotavuxika 26
SIKU RO WISA
Mugqivela
Khotavuxika 27
SIKU RO WISA
Sonto
Khotavuxika 28
"KOPANYA"
Bolo ya ximfumo ya meche
Ntlawa wa A
Afrika Dzonga A1
Iraq A2
New Zealand A3
Spain A4
Ntlawa wa B
Group A Group B
USA B1
Italy B2
Brazil B3
Egypt B4
forthe 2010 FIFAand FIFA Confedrerations Cup
South Africa 2009
â„¢
<fn>GCIS.HangerText.2010-10-19.ts.txt</fn>
Side A
U NGA LANGUTISI ETLHELO
LWISANA NA NXANISO
U NGA LANGUTISI ETLHELO
MASIKU YA 16 YA NGHINGIRIKO â€¢ 25 HUKURI - 10 N'WENDZAMHALA
NKHONGOTELO NA NSEKETELO WA VAVASATI
Riqingho-Mpfuneto ra Nkayakayo (Lifeline) 0861 322 322
Riqingho-Mpfuneto ra ku Herisa Dzolonga ra Rimbewu 0800 150 150
Vanhu lava Kanetaka Nxaniso wa Vavasati 011 642 4345
Sosayiti ya Afrika Dzonga ya Ndyangu na Mucato 012 460 0733
Riqingho ra Nkayakayo wa ku Tidlaya 0800 567 567
NKHONGOTELO NA NSEKETELO WA VANA
Riqingho ra vana 0800 055 555
VUSIRHELELO BYA VANHU
Mali ya Mpfuneto eka Vana 0800 601 011
VUTIRHELI BYA MAPHORISA YA AFRIKA DZONGA 10111
NHLAYISO WA RIHANYO
Riqingho-Mpfuneto ra AIDS 0800 012 322
MAPFHUMBA YA VAVANUNA LAVA SEKETELAKA KU LWISANA NA DZOLONGA
Projeke ya Vavanuna va Xinakulobye 011 403 4625
Side B
LWISANA NA NXANISO
MASIKU YA 16 YA NGHINGIRIKO
LWISANA NA NXANISO
U NGA LANGUTISI ETLHELO LWISANA NA NXANISO
MASIKU YA 16 YA NGHINGIRIKO WO KANETANA NA DZOLONGA EKA VAVASATI NA VANA
25 HUKURI - 10 N'WENDZAMHALA
Joyina vutirhisani exikarhi ka mfumo na vaaki-ndhawu ku kombisa nseketelo eka vaxanisiwa.
â€¢ Ambala rhiboni yo basa ku kombisa ku tiboha ka wena.
â€¢ Nghenela swiendlakalo na migingiriko ya Masiku ya 16 ya Nghingiriko leswi humelelaka ku suka hi 25 Hukuri - 10 N'wendzamhala: Langutela vuxokoxoko eka ndhawu ya wena kumbe u kuma vuxokoxoko byo tala eka: www.womensnet.org.za
â€¢ Nyiketa hi nkarhi wa wena ku seketelela mintlawa yo ka yi nga ri ya mfumo na ya vaaki-ndhawu leyi seketelaka vavasati na vana lava xanisiwaka.
â€¢ Nyikela eka Nhlangano wa Timfanelo ta Vanhu ya mintlawa leyi tirhelaka ku herisa dzolonga eka vavasati na vana. Ku kuma vuxokoxoko byo tala, yana eka: www.fhr.org.za kumbe u bela riqingho eka 011 339 5560.
â€¢ Vulavula hi nxaniso wa vavasati na vana. kucetela va xisati lava nga xanisiwa leswaku va nga miyeli va lwisana na nxaniso. Vika nxaniso wa vana emaphoriseni.
â€¢ Joyina Tiforamu ta Maphorisa ta Vaaki-ndhawu kumbe tiforamu ta vuhlayiseki ta vaaki-ndhawu u pfuna kulwa na vugevenga eka ndhawu ya wena. Ku kuma vuxokoxoko byo tala hi ku joyina, tihlanganisi na xitici xa maphorisa xa le kusuhi.
Loko u xanisiwa hi ndlela yihi na yihi kumbe loko u tiva munhu loyi a xanisiwaka, u nga langutisi etlhelo - kuma mpfuneto.
(right side)
Ku kuma vuxokoxoko byo tala hi vukorhokeri bya mfumo bela riqingho eka 1020, mahala eka riqingho ra le ndlwini.
(left side)
Ku kuma vuxokoxoko byo tala hi vukorhokeri bya mfumo bela riqingho eka 1020, mahala eka riqingho ra le ndlwini.
<fn>GCIS.Healthposter.2010-10-19.ts.txt</fn>
MAHUNGU YA VAAKATIKO HI NTUNGU WA MUKHUHLWANI WA A (H1N1) 2009
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa mukhuhlwani wa A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa mukhuhlwani kumbe hi vito ra ximfumo, A (H1N1) 2009.
Ku suka hi Dzivamisoko lembe leri, byi tlulele 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. E Afrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi lowu ndzi tsalaka leswi, ku na mintlulelo yo hundza 3 000 etikweni ra hina.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko lawa ya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona, va lemuke leswaku xitsongwatsongwana xa ha ri na matimba kambe a xi na chefu. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,1% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke). Xitsongwatsongwana lexi xi khumbha ngopfu vanhu va malembe ya 10 ku fika 29 - vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe swiyenge swa dyondzo ya le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Leswi swi nga avanyisiwa hi swiyengenkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
ku khohlola
xirhami
ku vava ka tinhlampfana
ku titwa u nga hanyaka kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Hikwalaho, vanhu lava nga na swikombiso switsongo va fanele ku tshunguriwa tanihi hi lava nga na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo. Hambiswiritano, vanhu lava landzelaka lava nga eka swiyimo switsongo va fanele ku tihlanganisa na dokodela wa vona hi xihatla:
vanhu lava nga na vuvabyi bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele.
Swikombiso swa le xikarhi swi katsa:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso leswitsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa ku endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka vutshunguri eka fambiselo ra swa rihanyo a va fanelangi ku kombela hi voxe ku kamberiwa elaboratari - dokodela wa vona u fanele a teka xiboho lexi.
Ha swi tiva leswaku ku na vutshunguri bya ntshungu eka xiyenge xa swa rihanyo lexi nga riki xa mfumo, kambe leswi a swi seketeriwi hi WHO.
Madokodela va fanele ku tshungula ku ya hi swilaveko swa Ndzawulo ya rixaka ya swa Rihanyo.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu lava nga na swikombiso:
leswitsongo eka swiyenge swo hlawuleka swa nghozi leswi boxiweke laha henhla
swa le xikarhi
swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu hi Tamiflu byi ta endla leswaku xidzidziharisi lexi xi helela hi matimba na ku tsandzeka ku pfuna vanhu lava yi faneleke ku va ponisa.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vange mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi wihi na wihi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisii lava tshamaka emakaya, kutani xikolo xexo xi fanele ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisibi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khohlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndza tsakela ku tiyisisa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona eka tinhweti to hlaya leti taka.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya hungu leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hunguta ntshikelelo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYO
<fn>GCIS.Inaugurationleaflet.2010-10-19.ts.txt</fn>
Ku Vekiwa Exitulwini ka Puresidente - 2009
A hi tlangeleni ku vekiwa exitulwini ka Puresidente lowuntshwa wa tiko ra hina!
Mamiliyoni ya maAfrika Dzonga va nghenele nhlawulo wa mani na mani hi 22 Dzivamisoko 2009. Hi ku vhota, vanhu va Afrika Dzonga va nghenele maendlelo ya xidemokirasi ya ku hlawula Puresidente lowuntshwa wa tiko. Hikuva sweswi hi tiva mimbuyelo ya nhlawulo, i nkarhi wa ku vekiwa exitulwini ka Puresidente lowuntshwa wa Afrika Dzonga.
Xana ku vekiwa exitulwini incini?
Ku vekiwa exitulwini i ntirho wa ximfumo lowu kombisaka masungulo ya mfumo lowuntshwa. Eka siku leri, Puresidente lowuntshwa u ta hlambanyisiwa hi Muavanyisinkulu wa Afrika Dzonga. Tinhloko ta Matiko na Mimfumo na vayimeri va mimfumo lava humaka ematikweni man'wana va nghenela ntlangu lowu wa nkoka. Ku na vuyimbeleri na migingiriko ya swa ndhavuko eka nkhuvo wa ku tlangela siku leri.
Xana ku vekiwa exitulwini ku humelela rini?
Lembe leri ku vekiwa exitulwini ku humelela hi Mugqivela, 9 Mudyaxihi 2009 hi 11:00 nimixo e Union Buildings ePitori.
Xana nkoka wa siku leri hi wihi?
Hi siku leri hi tlangela ku humelela ka xidemokirasi xa tiko ra hina na timfanelo na swivandla leswi hi tiphinaka hi swona eka tiko ra xidemokirasi, leri nga riki na rixaka kumbe rimbewu ra Afrika Dzonga. I siku leri hi nga hlanganaka ha rona tanihi rixaka ku ya emahlweni hi aka Afrika Dzonga leyi hinkwerhu hi nga ta tinyungubyisa hi yona.
Xana u nga va njhani xiphemu xa ku vekiwa exitulwini?
Switichi swo hlaya swa thelevhixini na xiya-ni-moya swi ta haxa ku vekiwa exitulwini hi 9 Mudyaxihi 2009 - yingisela!
Ku na mintlangu leyi nga lulamisiwa eka tindhawu to hambanahambana ta tiko - yi ngheneli!
Ku kuma vuxokoxoko hi ntlangu wa le ndhawini ya n'wina, bela riqingho eka 1020 (mahala eka riqingho ra le ndlwini).
Hi hlanganile swin'we ku antswisa vutomi!
<fn>GCIS.KeyMessagesPublicParticipationWeek.2010-10-19.ts.txt</fn>
VHIKI RO HOXA XANDLA RA VAAKATIKO 9 - 15 HUKURI
[mahungu ya nkoka]
Vhiki ro Hoxa Xandla ra Vaakatiko i ndlela yo antswisa nkanerisano na nhlangano exikarhi ka mfumo na vanhu. Ri nyika mfumo xivandla xa ku burisana hi Nongonoko wa Magoza na nhluvuko lowu endliwaka. Ri yisa emahlweni ku hoxa xandla na vutirhisani exikarhi ka vaakatiko na mfumo.
Vhiki ro Hoxa Xandla ra Vaakatiko ri nyiketa mfumo xivandla xa ku hlangana na vaakatiko, ku tihlamulela eka mphakelo wa nongonoko wa magoza.
Nhlangano wo kongoma exikarhi ka swiyenge swinharhu swa mfumo (rixaka, swifundzankulu na miganga) na vaakatiko swi tiyisisa leswaku mfumo wu khumbhana ni vanhu va wona.
Eka vhiki leri vaakatiko na mfumo va ta hlangana hi ndlela ya tinhlengeletano tanihi tikomiti ta tiwadi, na minhlengeletano ya swiyenge ku vulavula hi mintlhontlho na ku avelana swintshunxo.
Ntshikelelo wu ta va eka ku tiyisisa vaakatiko tanihi vatumbuluxi kuloni va swintshunxo, va seketeriwa hi mfumo lowu gingirikaka.
Nomboro ya Hofisi ya Phuresidente yi nghenisile tindlela tin'wana ta ku antswisa vutihlanganisi exikarhi ka mfumo na vanhu, na ku hatlisisa mphakelo wa vukorhokeri.
Hi lulamisa mintlhontlho leyi nga hlawuriwa hi minhlangano yin'wana yo hambanahambana na mindzavisiso.
Hi endle nhluvuko wa nkoka ku tlula 15 wa malembe ya ntshunxeko lawa hundzeke, mintlhontlho ya ha ri kona.
Tiphesente ta mindyangu leyi amukelaka mati ti engetelekile ku suka eka
61.7% hi 1994 ku fika eka 91.8% hi Nyenyankulu 2009, swo tala swi fanele swi endliwa ku ngetelela vukorhokeri eka vanhu lava nga salela endzhaku.
Hi le kusuhi na ku fikelela xikongomelo xa hina xa ku herisa sisiteme ya swihambukelo swa mabakiti eka tindhawu to lulama ta vaaki, nkarhi wa mfikelelo lowu kongomiweke hi misava hinkwawo i 2014.
Ha vilela hi nhlayo ya le henhla ya mpfumaleko wa ntirho, vusweti, nhlayiso wa rihanyo wo kayivela na nhluvuko wa le hansi, ngopfungopfu ematikoxikaya na tindhawu ta mikhukhu.
A hi tirhiseni tinhlengeletano leti ku hlangana na vayimeri va vaakatiko na ku va sivela ku onha nhundzhu na swithirhisiwa leswi va pfunaka.
Ha vilela hi vukorhokeri byo hlwela lebyi hi nga byi tshembisa vaakatiko; ha swi tiva leswaku loko hi tirhisana hi vutirihisani bya nkoka hi nga endla swo tala hi xihatla.
"Hi ku tirhisana, hi nga endla swo tala"
<fn>GCIS.LetterOnPandemic.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vaholobye hinkwavo
Swirho hinkwaswo swa Palamende
Swirho hinkwaswo swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu
Vaholobyenkulu hinkwavo
Swirho hinkwaswo swa huvonkulu
Swirho hinkwaswo swa tihuvo to endla milawu ta swifundzankulu
Eka mutirhikulorhi
NTUNGU WA MUKHUHLWANI WA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu lawa nga mi pfunaka ku lwisana na vuvabyi lebyi
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisinkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Mukhuhlwani wa A (H1N1) 2009 eka miganga ya hina.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa mukhuhlwani wa A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa mukhuhlwani kumbe hi vito ra ximfumo, A (H1N1) 2009.
Ku suka hi Dzivamisoko lembe leri, byi tlulele 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. E Afrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi lowu ndzi tsaleke leswi, xitsongwatsongwana xi tlulele 177 457 wa vanhu (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
EAfrika Dzonga, hi tiyisise timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko lawa ya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona, va lemuke leswaku xitsongwatsongwana xa ha ri na matimba kambe a xi na chefu. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke). Xitsongwatsongwana lexi xi khumbha ngopfu vanhu va malembe ya 10 ku fika 29 - vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe swiyenge swa dyondzo ya le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Leswi swi nga avanyisiwa hi swiyengenkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
ku khohlola
xirhami
ku vava ka tinhlampfana
ku titwa u nga hanyaka kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Hikwalaho, vanhu lava nga na swikombiso switsongo va fanele ku tshunguriwa tanihi hi lava nga na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo kambe vanhu lava nga eka swiyimo leswi landzelaka va fanele ku lava vutshunguri hi xihatla:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele.
Swikombiso swa le xikarhi swi katsa:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso leswitsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu ya ntsevu:
Kapa Vupeladyambu: nharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
KwaZulu-Natal n'we.
Ku kamberiwa ka vuvabyi
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Ku kamberiwa ka ntshungu ku ya hi xikombelo xa swirho swa muganga a swi endliwi eka xiyenge xa rihanyo xa tiko. Ha swi tiva leswaku swiyenge swin'wana eka xiyenge xa swa rihanyo lexi nga riki xa mfumu xi kambela ntshungu ku ya hi xikombelo xa vanhu lava nga le ku vileleni ku nga ri ku ya hi madokodela ya vona, kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.
Madokodela va fanele ku tshungula ku ya hi swilaveko swa Ndzawulo ya rixaka ya swa Rihanyo.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu lava nga na swikombiso:
leswitsongo eka swiyenge swo hlawuleka swa nghozi leswi boxiweke laha henhla
swa le xikarhi
swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vange mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi wihi na wihi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisii lava tshamaka emakaya, kutani xikolo xexo xi fanele ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisibi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khohlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndza tsakela ku tiyisisa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona eka tinhweti to hlaya leti taka.
Masungulo yo tano ya mirhi ya le ku endliweni eYuropa na Amerika; xo biha hi leswaku tiko ra hina a ri na thekinoloji kumbe ntalo wo endla tano.
Kambe swa tshembisa leswaku vanhu vo tala va ta lava murhi lowu nga ta endliwa hi ndlela yo ringanela - leyi nga kumekiki eAfrika.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hunguta ntshikelelo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYO
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToBusinessLeaders.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vaholobye va mabindzu lama lulamisiweke
Vatshamivaxitulu hinkwavo va tihuvo ta valawuri
Vaofisirinkulu va huvo va mabindzu lamakulu
Eka Manana/Nkulukumba
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka mabindzu ya n'wina na miganga leyi mi yi tirhelaka.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToEducators.2010-10-19.ts.txt</fn>
Tichanselara hinkwato na swandla swa tichanselara ta tiyunivhesiti
Vafambisi hinkwavo na tinhloko ta tiyunivhesiti ta thekinoloji na tikholichi
Tinhloko ta swikolo hinkwato
Valeteri na vadyondzisi hinkwavo
Eka Manana/Nkulukumba
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka vukondleteri bya n'wina bya dyondzo.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToNgos.2010-10-19.ts.txt</fn>
Varhangeri va valawuri va minhlangano leyi nga riki ya mfumo
Vakondleteri hinkwavo
Vatirhi hinkwavo va nhluvukiso wa vaaki
Vatirhi hinkwavo va swa rihanyu va vaaki
Eka Manana/Nkulukumba
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka miganga leyi mi yi tirhelaka.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToOrganisedLabour.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vaholobyehinkwavo na vamatsalani-jenerali va vatirhi lava yimeriweke hi nhlangano wa vatirhi
Vayimeri va vatirhi hinkwavo(shopstewards)
Eka Manana/Nkulukumba/Khomuredi
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka minhlangano ya n'winana le xikarhi ka vatirhi.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToReligiousLeaders.2010-10-19.ts.txt</fn>
Varhangeri hinkwavo va swa vukhongeri na varhangeri va mintlawa ya tikereke
Tibixopo ta xiyimo xa le henhla hinkwato na tibixopo
Varhangeri hinkwavo va swa vukhongeri na Valanguteri va masinagogo
Vaprista hinkwavo, Varisi va tikereke na varhangeri va swa vukhongeri
Eka Bixopo wa xiyimo xa le henhla/Bixopo/Mulanguteri wa sinagogo/Mufundhisi/Murisi wa kereke/Tatana
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka tinhlengeletano ta n'wina na miganga.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToSportsOrganisation.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vaholobye va minhlangano ya mitlangu hinkwavo na minhlangano
Vaofisiri-nkulu va huvo va minhlangano ya mitlangu na minhlangano
Eka Manana/Nkulukumba
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka minhlangano ya n'wina ya mitlangu.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToTheMinisters.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vaholobye hinkwavo
Swirho hinkwaswo swa Palamente
Swirho hinkwaswo swa NCOP
Vaholobye va swifundzhankulu hinkwavo
Ti MEC's Hinkwato
Swirho hinkwaswo swa Tipalamente ta Swifundzhankulu
Eka Mutirhikuloni
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka miganga ya hina.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.LetterToTraditionalLeaders.2010-10-19.ts.txt</fn>
Vatshunguri va xintu hinkwavo
Eka Mutirhikuloni
NTUNGU WA INFLUENZA A (H1N1) 2009
Tanihi Holobye wa swa Rihanyo, ndzi mi tsalela mayelana na vuvabyi lebyi boxiweke laha henhla hi swivangelo swimbirhi:
ku mi nyika mahungu laya nga mi pfunaka ku lwisana na mavabyi lawa
ku kombela ku pfuniwa hi n'wina no nghenelela ka n'wina na leswaku hofisi nkulu ya n'wina yi hangalasa mahungu lawa ya nkoka hi Ntungu wa Influenza A (H1N1) 2009 eka miganga ya n'wina.
Vito ra xisayense ra ximfumo ra vuvabyi lebyi i ntungu wa influenza A (H1N1) 2009. Byi sungule eMexico na le United States of America hi Dzivamisoko (April) lembe leri. Eku sunguleni a byi tiviwa hi mukhwahlwana wa tinguluve hikuva a ku ehleketeriwa leswaku byi suka eka tinguluve. Sweswi, ku tshembhiwa leswaku i ku hlangana ka swilo leswi khumbhaka vanhu na swinyenyana. Hikwalaho, vuvabyi a byi fambelani helo na ku dya nyama ya nguluve kumbe leswi endliweke hi nguluve. Sweswi byi tiviwa tanihi ntungu wa influenza kumbe hi vito ra ximfumo ri fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi fanelaka, A (H1N1) 2009.
Ku sukela Dzivamusoke lembe leri, xitsongwatsongwana xi tlulele hi xihatla eka 166 wa matiko emisaveni hinkwayo. eAfrika, byi tlulele eka 16 wa matiko ntsena. Hi nkarhi wa ku tsariwa ka papila leri, xitsongwatsongwana xi tlulele nhlayo yo ringana vanhu va 177,457 (leswi swi tiyisisiwe hi valaboretri) emisaveni hinkwayo laha ku vikiweke mafu ya 1 457.
eAfrika Dzonga ku fika namuntlha, hi tiyisisile timhangu ta 2 844 laha ku loveke vanhu va ntsevu.
Endzhaku ka nhlengeletano ya Komiti ya Xihatla ya vumune leyi khomiweke hi ti 11 Khotavuxika 2009, Nhlangano wa Matiko wa Rihanyo (WHO) wu bohe leswaku endlelo ra ntungu lowu ri fikeleriwile hi Mulawuri-Jenerali, Dr Margaret Chan, loyi a boheke leswaku i ntungu (xiphemu xa 6). Leswi swi vula leswaku vuvabyi byi suke eka tiko rin'wana naswona byi le ku hangalakeni hi xihatla. Hambiswiritano, ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku xiboho lexi tekiweke xa ntungu a xi vuli leswaku vuvabyi lebyi byi na chefu. Swi vula ntsena leswaku byi tlulela hinkwako.
Hi 6 Mawuwana, WHO yi hlamusele leswaku ku hangalaka ka ntungu eka matiko laya khumbhekaka na le ka matiko lamantshwa a swi papalateki no siveleka. Hambiswiritano, nkateko wa kona,Loko leswi swa ha ri tano, vanhu vo tala lava kumaka xitsongwatsongwana va na swikombiso swintsongo. Hi ndlela leyi, tanihi vaofisiri va swa rihanyo, emisaveni hinkwayo na laha kaya, ha ha vilela hi mafu laya humeleleke ku fikela sweswi (0,8% emisaveni hinkwayo) na 0,2% laha Afrika Dzonga eka vanhu lava tluleriweke) Xitsongwatsongwana xi tlulela hi xitalo vanhu lava nga eka mintlawa ya vukhale bya malembe ya 10 ku fika eka 29-vo tala va vanhu lava va le swikolweni kumbe mavandla ya tidyondzo ta le henhla.
WHO yi tsundzuxe matiko leswaku ya fanele ku langutisa swinene eka ku olovisa ntshikelelo wa vuvabyi eka miganga. Hi ku endla leswi, ku vulavurisana ka kahle i ka nkoka.
Ndlela yo tlulela
Vuvabyi byi tlulela hi thonsi ra loyi a khomiweke (ku nga loko munhu loyi byi n'wi khomeke a khohlola kumbe ku entshemula, kutani u hefemula moya lowu entshemuleriweke kumbe ku khohloleriweke; hambi loko va khohlolela ehansi kutani u hefemula moya lowu nga le kusuhi u nga khomiwa hi vuvabyi).
Swikombiso swa vuvabyi
Swikombiso swi nga avanyisiwa hi swiyenge nkulu swinharhu
switsongo
xikarhi
tika.
Swikombiso leswitsongo swi katsa:
ku huma marhimila ya nga yimi kumbe ku pfaleka nhompfu
Ku khohlola
Xirhami
Ku vava ka tinhlampfana
Ku titwa u nga hanyanga kahle.
Vanhu vo tala laha misaveni hinkwayo va na swikombiso swa le xikarhi naswona a va nge lavi nhlayiso wa swa rihanyo wo hlawuleka. Vanhu lava nga na swikombiso swa le xikarhi va fanele va tshunguriwa ku fana na loko va ri na swikombiso swa mukhuhlwana wa ntolovelo na xiwelo xa vanhu lava nga na xiyimo lexi landzelaka lava nga ta fanela ku lava vutshunguri bya xihatla hambiloko va ri na swikombiso swa le xikarhi:
vanhu lava nga na vuvabyi byo tika ku fana na bya mbilu kumbe mahawu
vamanana lava biheke emirini
vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS
vanhu lava nga na vuvabyi bya chukele
swikombiso swa le xikarhi swi katsa swikombiso swintsongo na:
ku hefemulela ehansi
xifuva xo vava
ku hlanta loku yaka emahlweni
nchuluko na swikombiso swo helela hi mati emirini.
Swikombiso swo tika swi katsa swikombiso swintsongo na swa le xikarhi na:
ku tikeriwa eka ku hefemula (ntshikelelo wa mahefemulelo)
milomu ya wasi, ririmi kumbe swirho swin'wana swa miri
ku lahlekeriwa hi matimba na ku lahlekeriwa hi dzano.
Mani na mani loyi a nga na swikombiso swa le xikarhi na swo tika u fanele ku lava vutshunguri hi xihatla.
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu
Ku hangalaka ka vuvabyi eka swifundzhankulu tanihi phesente ya ku khomiwa hi vuvabyi etikweni ra hina hi loku landzelelaka:
Gauteng 50%
Kapa Vupeladyambu 31%
KwaZulu-Natal 7%
Kapa Vuxa 4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
N'walungu Vupeladyambu 1,8%
Free State 0,7%
Kapa N'walungu 0,1%
Mafu mantsevu:
Kapa Vupeladyambu: manharhu
Kapa Vuxa n'we
Free State n'we
Kwazulu- Natal n'we
Ku kamberiwa ka xitsongwatsongwana
Ku kamberiwa swa ximfumo swi endliwa hi 'National Institute of Communicable Diseases', leyi kumekaka eGauteng kambe ku hundziseriwe eKapa Vupeladyambu. Ku kamberiwa swi endliwa endzhaku ka xiringanyeto xa dokodela. Vavabyi lava lavaka ku hlayisiwa eka endlelo ra rihanyu ra mfumo a va fanelanga ku kombela xikambelwana xa "lab". Ha swi tiva leswaku hi leswi swi nga xiswona na le ka xiyenge xa rihanyu xa phurayivhete kambe leswi a swi ringanyetiwi hi WHO.Madokodela va fanele va tshungula timhangu leti ehleketeleriwaka hi ku landza maendlelo ya milawu leyi nga nyikiwa hi Ndzawulo ya Rihanyu ya Rixaka.
Vutshunguri
Vutshunguri byo tiveka i Tamiflu. Leswi swi fanele ku pfumeleriwa hi dokodela naswona swi ringanyetiwa eka mintlawa leyi landzelaka ya vanhu:
lava nga na swikombiso swintsongo eka swiyenge swa nghozi swo hlawuleka leswi boxiweke laha henhla
lava nga na swikombiso swa le xikarhi
lava nga na swikombiso swo tika.
Vutshunguri bya ntshungu byi ta endla leswaku Tamiflu yi nga ha tshunguleki hi swidzidziharisi kutani yi va yi nga ha tirhi eka vanhu yi nga va pfunaka.
.
Ku pfariwa ka swiyenge
Matimu emisaveni hinkwayo ya kombise leswaku ku pfariwa ka swikolo na swiyenge swa dyondzo na tindhawu tin'wana ta mavhengele na tindhawu ta le mintirhweni a swi pfunangi eka ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi. Kwalaho, swi vanga mpfumaleko wa ntshamiseko eka vaaki.
Hi tsundzuxa leswaku mudyondzi, mudyondzisi kumbe mutirhi loyi a nga swikombiso leswitsongo va fanele ku tshama ekaya. Loko ku ri na vadyondzi vo tala na/kumbe vadyondzisi lava tshamaka emakaya, swiyenge leswi khumbhekaka swi fanele swi tihlanganisa na Ndzawulo ya Dyondzo, xikan'we na valawuri va swa rihanyo vata nyika switsundzuxo swa goza ro ya emahlweni.
Ntivo rihanyo wo olova
Hikwalaho ka muxaka wo tlulela wa vuvabyi tanihi leswi boxiweke eku sunguleni, ntivo rihanyo wo olova wu ringanyetiwa hi ndlela leyi:
hlamba mavoko hi xisisbi nkarhi na nkarhi
khohlolela kumbe u entshemulela eka thixu kumbe xidukwana
u nga khohloleli eswandleni, kambe khohlolela exikokoleni
loko u sindziseka ku khlolela eswandleni, u nga khomi nchumu xo fana na swikhomo swa mavanti, mafasitere, swifunengeti swa tafula kumbe switirhisiwa ku fikela loko u hlambile swandla hi xisibi
loko u ri na swikombiso leswitsongo, tshama ekaya kutani u papalata ku hlangana na vanhu van'wana.
Ndzi tsakela ku tiyisissa leswaku vativi va sayense emisaveni hinkwayo va le ku endleni hilaha va nga kotaka ha kona, ku tirhisana na WHO ku ringeta no humelerisa mirhi. Loko swilo swi famba kahle, murhi wo tano wu nga va kona hi tin'hweti tintsongo. Hambiswiritano, ku ta va na ku laveka ka mirhi hi xitalo na ku va yi kumeka hi xiyimo xa le hansi-eAfrika a ku na ntalo wo endla tano.
Ndzi rhandza ku khensa ku va mi tekile nkarhi wo hlaya papila leri, no mi khensa ku va mi ta nghenelela eka mbhurisano no hangalasa ntshikileleo wa vuvabyi.
Hi malwandla
DR A MOTSOALEDI, MP
HOLOBYE WA RIHANYU
SIKU:
<fn>GCIS.TowardsAFifteenYearReview.2010-10-19.ts.txt</fn>
KU YA EKA NXIYAXIYO WA KHUME NTLHANO WA MALEMBE
Nhluvuko ku suka hi demokrasi - Ku langutela emahlweni
Loko ntshunxeko wu fika hi 1994, vanhu va Afrika Dzonga va pfumelele mfumo wo sungula wa xidemokrasi ku langutana na xihlawuhlawu - ngopfu-ngopfu ku nga ringani, vusweti na xihlawuhlawu. Wu tlhele wu vuyisela tiko eka vaaki va matiko ya le handle lava nga tihumesa
Ku fambisana na Vumbiwa lerintshwa ra xidemokrasi na Nongonoko wa ku Aka hi Vuntshwa na Nhluvuko (RDP), mfumo wu tise swinawana ku:
â€¢ nyiketa swilaveko swo sungula
â€¢ aka ikhonomi
â€¢ endla mfumo na vuaka-tiko bya xidemokrasi
â€¢ hluvukisa ndzawulo ya vuthori
â€¢ aka rixaka.
Endzhaku ka malembe ya 10 ya ntshunxeko
Hi 2004, endzhaku ka 10 wa malembe ya mfumo wa mani na mani, ku vile na nhluvuko wo tala, kambe swo tala swi endliwile. Hambileswi hi nga langutana na xihlawuhlawu, leswi nga cinca eka vaaki-tiko swi tise mintlhontlho leyintshwa.
Ekusunguleni ka Malembe-Khume ya Vumbirhi ya Ntshunxeko, vo tala a va pfaleriwe ehandle ka ikhonomi ya tiko leri na ku nga pfumeleriwi ku kuma mihandzu ya ku kula hi ku ringana. Hambiloko swo tala swi nga hluvuka laha mfumo a wu lawula kona - swo fana na swa vukorhokeri bya mpfuneto - swilo swi fambe hi ku nonoka laha mfumo a wu langutele eka swiendlo swa van'wana, ku fana na ku tumbuluxa mintirho. Mfumo hi wexe a wu fanele wu tirha hi vuswikoti na ku nyika vukorhokeri byo antswa.
Nhlawulo wa 2004 wu pfumelele mfumo ku simeka minongonoko ku yisa emahlweni - na ku hatlisisa - nhluvuko lowunene na ku lulamisa mintlhontlho. Hi ku rhamba vutirhisano bya vaaki-tiko hinkwavo, wu ti vekele xikongomelo xa ku hunguta vusweti na mpfumaleko wa ntirho hi 2014. Ku fikelela leswi, wu tivekele swirhangana leswi:
â€¢ ku kurisa ikhonomi, tanihi hi ndhawu ya nkoka ya ku lamula
â€¢ tindlela letintshwa ta ku pfuna vapfumari va swi kota ku nghena eka ikhonomi leswaku va huma
evuswetini
â€¢ antswisa tirhelo ra mfumo, pfhumba ra ku lwa na vugevenga na vuxaka bya Afrika Dzonga na matiko ya n'wana.
Sweswi, endzhaku ka 15 wa malembe?
Masungulo lawa nga endliwa eka Malembe-Khume yo Sungula ya Ntshunxeko na matshalatshala ku suka hi 2004 swi veke Afrika Dzonga endleleni ya ku kula hi xihatla. Hambiswiritano, mintlhontlho yin'wana yi karhi yi ya emahlweni. Yin'wana leyintshwa yi humelerile hi ku cinca ka swilo eka vaaki-tiko na misava hinkwayo leyi hi nga xiphemu xa wona.
Loko hi ya emahlweni, hi fanele hi kuma dyondzo ya nkarhi lowu nga hundza.
Ekusuki na khume ntlhanu wa malembe ya ntshunxeko, incini xa nkoka eka swinawana swa mfumo eku pfuneni Afrika Dzonga leswaku yi fikelela vuaka-tiko lebyi nga simekiwa ehenhla ka ndzingano, ku nga yi hi rixaka na ku nga yi hi rimbewu? Xana mfumo wu humelerile eka leswi a wu kongome ku swi endla, naswona leswi swi nga antswisiwa njhani?
Leswi i swivutiso leswi mfumo u swi vutiseke loko wu endla Nxiyaxiyo wa Khume Ntlhano wa Malembe.
Ndzavisiso wu endliwile endzeni ka mfumo na hi vanhu va le handle. Mimbuyelo yi kandziyisiwile tanihi dokhumente ya mbulavurisano.
Xikongomelo i ku kucetela vanhu hinkwavo ku burisana hi timhaka leti loko tiko ra hina ri ya emahlweni na ku aka vuaka-tiko lebyintshwa.
Ndlela leyi phepha leri ri nga tirhisiwaka ha kona
Eka ndhawu na muganga un'wana na un'wana, eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa vuaka-tiko kumbe ntlawa, swivutiso swi nga vutisiwa:
â€¢ Swilo swi antswisiwile hi ndlela yihi xana? Hi swihi swilo leswi nga antswisiwangiki?
â€¢ I ku hambana kwihi loku endliweke hi vaaki-tiko na vanhu hi vun'we bya vona? Hi nga tirhisana njhani swin'we ku yisa swilo emahlweni?
Dokhumente leyi i nkatsakanyo wa Nxiyoxiyo wa Khume Ntlhanu wa Malembe ya mfumo. Xiviko hi xitalo xi kumeka eka webhusayiti ya Mfumo ya Afrika Dzonga (www.gov.za).
KU XIYAXIYA SWIENDLO SWA MFUMO
Ntirho wa mintlawa ya mfumo
1. Vulawuri
Ku suka hi 2004, a ku languteriwe ku hlanganisa mfumo wa xidemokrasi na ku antswisa matirhelo ya mfumo.
Ku cinca hi xidemokrasi
â€¢ Xidemokrasi xa vumbiwa - mintlawa ya vuyimeri ya matimba na vuavanyisi lebyi nga tshunxeka swi simekiwile.
â€¢ Ku tiyisisa demokrasi - tindhawu letintshwa ti simekiwile:
- ku tihlanganisa na vaaki-tiko hi tipulani ta nhluvuko leti hlanganisiweke
- izimbizo, ta nhlangano wo kongoma exikarhi ka mfumo na vanhu
- tikomiti ta tiwadi, sweswi ti kumeka eka 96% wa tiwadi
- Thusong Service Centres - 125 wa tisenthara hi 2008
- vatirhi va ku hluvukisa muganga - ku leteriwe va le ehenhla ka 3 000.
â€¢ Ku endla xidemokrasi eka vurhangeri bya xintu - milawu leyintshwa na mintlawa swi nyika vurhangeri bya xintu ntirho eka mfambiso wa hina wa xidemokrasi.
Ku yisa emahlweni vulawuri lebyinene
â€¢ Ku ya eka mfumo lowu nga pfuleka na lowu endlaka swilo erivaleni: - Promotion of Access to Information Act, 2000 yi nyika vaaki-tiko mfikelelo wa mahungu ngopfu-ngopfu lawa nga khomiwa hi mfumo.
- Batho Pele yi veka "Vanhu ku Sungula" tanihi hi nawu-xikombiso wa Ntirho wa Mfumo.
â€¢ Ku lwa na vukungundzwana - mfumo wu tiyise xandla xa wona xa ku lwa na vukungundzwana hi mpfuneto wa Special Investigating Units na Special Tribunals Act, 1996, Mano wa ku Lwa na Vukungundzwana (Public Service Anti-Corruption Strategy) wa 2002 na Nawu wa ku Lwa na Swiendlo swa Vukungundzwana (Combating of Corrupt Activities Act), wa 2004:
- tinhlengeletano tinharhu leti sivelaka vukungundzwana exikarhi ka 2001 na 2008 tiengetele nyimpi ya ku lwa na vukungundzwana eka vaaki-tiko hinkwavo.
Vuswikoti bya vukorhokeri bya mfumo na mfumo-xikaya
â€¢ Ku hundzuluxa Ntirho wa Mfumo - eka 10 wa malembe ku ve na nhluvuko wo hlamarisa swinene wa ku hlanganisa mintirho ya mfumo leyi hambanaka yi va ntirho wa mfumo lowu nga hlangana. Ntirho wa Mfumo sweswi wu na vuyimeri bya vaaki-tiko hinkwavo.
- Public Finance Management Act, 1999 na the Municipal Finance Management Act, 2003 swi antswisa vufambisi bya timali.
â€¢ Ku aka vuswikoti - langutelo ro hlawuleka ku suka hi 2004:
- Ku pulana, landzelerisa na ku kambela swa tiyisiwa. Ku na tipulani ta ku mfambiso wo antswa na ntirho wa mfumo wun'we.
- Nseketelo lowukul eka vuleteri wu sungule loko akhademi ya vuleteri bya vatirhela-mfumo yi simekiwe hi Mhawuri 2008.
- Ku suka hi 2004, Projeke ya Nhlanganiso (Project Consolidate) yi ake vuswikoti eka 136 wa vamasipala lava nga na swiphiqo swo hlawuleka. Hi 2006, ndlela leyi ya ku endla swilo yi hoxiwe endzeni ka Ajenda ya Maqhingha ya Mfumo-Xikaya ya Ntlhanu wa Malembe (Five-Year Local Government Strategic Agenda).
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Swikombiso swa ku vilela leswi nga engeteleka swi komba xilaveko xa ku tiyisa tindlela ta nhlangano wa ntolovelo exikarhi ka vayimeri na vaaki-tiko.
â€¢ Vukorhokeri eka vanhu byi lava ku antswisiwa eka tindhawu to tala.
â€¢ Vutsandzeki bya ku tirhisa mapfhumba ya ku lwa na vukungundzwana byi hunguta mbuyelo.
â€¢ Mfumo, ngopfu-ngopfu vamasipala, wu na mintlhontlho ya ku thola na ku khoma vanhu lava yi va lavaka.
2. Vuaki-tiko
Minongonoko ya vanhu yi endle swo tala ku antswisa vutomi bya vanhu, kambe swintshunxo swa nkarhi wo leha swa laveka.
Ku tlakusa muholo wa vanhu lava nga le vuswetini
â€¢ Nongonoko wa timali ta mpfuneto - leswi swi pfune ngopfu ku hunguta nhlayo wa vanhu lava kumaka muholo wa le hansi. A ku ri na vadyandzhaka va 2,5 wa mamiliyoni hi 1999 - sweswi va hundza 12 wa mamiliyoni.
Ku hunguteka ka muholo wa vusweti
Tiphesente ta vanhu hi:
1995
2005
Ehansi ka R322 hi n'hweti'
53%
48%
Ehansi ka R174 hi n'hweti
31%
23%
Ku ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka vukorhokeri
â€¢ Vukorhokeri byo sungula - nhluvuko ya endliwa ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va fikelela mati yo tenga, mbhasiso na gezi.
Mindyangu leyi nga le vuswetini yi amukela vukorhokeri byo sungula bya mahala: 6 000 wa tilitara ta mati na 50 kwh wa gezi hi n'hweti.
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Nkoka wa vukorhokeri bya mpfuneto wa vanhu wu lava ku antswisiwa.
â€¢ Hambileswi bhajete ya mfumo yi nga leyikulu, mfambiso wu humesa mbuyelo wo tsana.
â€¢ Mfumo wu kongome ku hundzisela 24,9 wa mamiliyoni ya tihekitara ta misava ya vurimi eka vanhu vantima
hi 2014 - sweswi ntsena 4,8 wa mamiliyoni ya tihekitara ti hundziseriwile.
â€¢ Hambileswi vusweti byi nga eku hungutekeni na ku kula ka ikhonomi hi xihatla, muholo lowu nga ringaniki a
wu hungutekangi na le ka swiyenge swin'wana wu engetelekile.
â€¢ Ku tlakuka hi xihatla ka nhlayo wa mindyangu wu tise xilaveko xa le henhla xa vukorhokeri byo sungula na
mpfuneto wa vanhu.
Ku ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka vukorhokeri
â€¢ Dyondzo - tindlela ta ku yisa dyondzo emahlweni ti engetele vukona.
- Mali yo tala yi tirhiseriwa dyondzo ya mani na mani, Nhluvukiso wa Masungulo wa Vana, Dyondzo na Vuleteri bya Masungulo bya Lavakulu na Dyondzo ya le Mahlweni na Vuleteri (FET).
- Nhlayo wa swichudeni leswi nga le ka Tidyondzo ta le Henhla yi engeteleke ku suka eka 300 000 hi 1986 ku fika eka 750 000 hi 2005. Ntsariso eka tikholichi ta FET wu kule hi 34% ku suka hi 1998 ku fika hi 2002.
â€¢ Rihanyo - minongonoko ya ku aka tikliniki, swibedhlele na tisenthara ta nhlayiso ya rihanyo swi
vula leswaku 95% wa ma-Afrika Dzonga sweswi va tshama mpfhuka wa tikhilomitara ta ntlhanu ekusuhi na
xitirhisiwa xa rihanyo.
- Swiendlakalo swa malaria swi hungutekile ku suka eka henhla ka 500 000 emakumu ka 1990s ku fika kwalomu ka 5 000 hi 2007. Kulelo ra ku humelela eka vutshunguri bya TB byi fika eka 70%.
- Hi nkarhi wa ti 1990s, ku tluleriwa hi HIV swi engetelekile hi xihatla kambe sweswi swa hunguteka. Eka vavasati va le hansi ka 20 wa malembe hi vukhale lava fambelaka tikliniki ta lava nga veleka, HIV yi hunguteke ku suka eka 16% hi 2004 ku fika eka 13,5% hi 2006. Exikarhi ka 2008, ehenhla ka 480 000 wa vanhu va sungule ku tirhisa xihuhwati xa xitsongwatsongwana.
Ndlandlamuxo wa ku va n'wini wa rifuwo
â€¢ Tiyindlu - hi 2008, 3 132 769 wa mpfuneto wa nxavo wa tiyindlu wu pfumeleriwile, na ti yuniti ta 2 358 667 ti hetiwile. Leswi swi tise tiyindlu eka 9,9 wa mamiliyoni wa vaaki-tiko.
Misava - nongonoko wa ku vuyisela misava wu vuyisele swilo swa nkoka wa R12,5 wa mabiliyoni eka vadyandzhaka va 1,4 wa mamiliyoni na timali ta nseketelo ta nkoka wa R15,2 wa mabiliyoni.
Mindyangu leyi fikelelaka:
1996
2007
Gezi ra mavoni
58%
80%
Mati (kwalomu ka 200 m kusuka endlwini)
62%
88%
Mati endlwini
61%
70%
Mbhasiso
50%
71%
Vana va xikolo va malembe ya ntlhanu
23%
81%
Vana va xikolo va malembe ya ntsevu
49%
91%
3. Swa ikhonomi
Endzhaku ka ku endla ikhonomi leswaku yi tshamiseka, xikongomelo xi langute eka ku kula ka xihatla loku avelanaka.
Ku kula na ku tumbuluxa rifumo
â€¢ Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa (AsgiSA) - ku hunguta vusweti na mpfumaleko wa ntirho hi 2014, ku kula ka ikhonomi swi fanele ku fika eka 4,5% hi lembe ku suka hi 2004 ku fika hi 2009 na 6% ku fika hi 2014. AsgiSA yi langutana na ku hlula swilo leswi yimisaka ku kula ka ikhonomi.
â€¢ Ku kula - ikhonomi yi kurile eka malembe hinkwawo ku suka hi 1994, yi tlakuka ku suka hi 2006. Yi le henhla ka xikongomiwa xa 4,5% xa 2004-2009.
- Yi kule hi xihatla ku tlula na nhlayo wa vanhu, hi leswaku avhareji ya muholo wa munhu un'we yi kule hi 1% ku suka hi 1994-2003 na hi 4% ku suka hi 2004-2007.
â€¢ Ntirho - mpfumaleko wa ntirho wu engetelekile endzhaku ka 1994, wu fika eka 31% hi 2003. Endzhaku ka leswi, hi loko wu hunguteka ku fika eka 23% hi 2007.
Ku tshamiseka ka ikhonomi leyikulu
â€¢ Xikweleti na ntlakuko wa minxavo - mfumo wu hungute xikweleti xa wona ku suka eka hafu ya swiendliwa swa mfumo swa lembe hi 1994 ku fika ehansi ka 20%.
- Ntlakuko wa mixavo a wu fika eka 19% hi 1991. Ku suka hi 1994, wu yime ehansi ka 10% ku fika hi 2008.
â€¢ Vuvekisi na nhlayiso wa mali - vuvekisi byi tlakukile eka malembe yo hlaya lama nga hundza. Mfumo wu vekisa R482 wa mabiliyoni eka switirhisiwa exikarhi ka 2008 na 2011. Vuvekisi bya xiyenge xa phurayivhete byi le henhla ku tlula ekusunguleni.
Ku cinca ikhonomi leyitsongo - ku hundzuluxa ikhonomi
â€¢ Xinawana xa bindzu - Rimba ra Xinawana xa Bindzu xa Rixaka (National Industrial Policy Framework) na Pulani ya Magoza ya Bindzu (Industrial Action Plan) ya 2007 yi ta hatlisisa ku antswisa vuswikoti bya ikhonomi ku nyiketa swilo na vukorhokeri.
â€¢ Mphikizano - ku suka hi 2003, Khomixini ya Mphikizano (Competition Commission) yi teke goza ro tiya ra ku tiyisisa leswaku mphikizano wa kahle na ku veka ntsengo ka tikhampani letikulu leti ta ha lawulaka ikhonomi ya hina.
â€¢ Ku nyika matimba - Broad-Based Black Economic Empowerment Act yi amukeriwe hi 2003 na tiKhodi ta Maendlelo ya Kahle (Codes of Good Practice) hi 2007.
- Vuyimeri bya vanhu vantima byi fikele 22% na 27% eka vufambisi bya le henhla hi 2006.
â€¢ Nhluvukiso wa vuswikoti - swiyenge swa mfumo swa dyondzo na luleteri na Nkwama wa Rixana wa Vuswikoti va sungule manghenelo ya nhluvukiso wa vuswikoti ku pfuna vantshwa, lava pfumalaka ntirho na lava nga na vuswikoti bya le hansi.
- Joint Initiative for Priority Skills Acquisition (Jipsa) yi tise vathwasi va swa vuenjineri vo tala na ku tsarisiwa ka vatshila na ku thoriwa ka vathwasi lava nga tirhiki eka tikhampani.
â€¢ Ikhonomi ya Vumbirhi - Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke (EPWP) wu tumbuluxe miliyoni ya swivandla swa ntirho - lembe emahlweni ka lembe ra xikongomiwa xa 2009.
- Mfumo wu engetele na ku lulamisa nseketelo wa mabindzu lamatsongo.
- Mano ya Nhlangano ya Vusirheleo bya Swakudya (Integrated Food Security Strategy) na minongonoko yin'wana ya swifundzankulu ku seketela vurimi lebyitsongo swi kombe ku antswisiwa loku nonohaka.
- Minongonoko yo hambana-hambana yi hlanganisa mapurasi lamatsongo eka ku fambisa swa vurimi eka vufambisi bya swa mirhi, chukele na mafurha lama kumekaka eka swilo leswi hanyaka (biofuels).
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Ntlhanu wa malembe ya nkulo wa xihatla wu humesele erivaleni vutsandzeki bya ikhonomi ya hina lebyi yi sivelaka ku kula hi xihatla hi ndlela leyi hi swi lavaku. AsgiSA yi kombise swiphiqo kambe swo tala swi fanele ku endliwa ku tirhana na swona.
â€¢ Mpfumaleko wa ntirho wa ha ri ntlhontlho na vanhu vo hlaya va tirha kumbe ku lava ntirho loko swi fanisiwa na matiko man'wana lawa ya ha hluvukaka.
â€¢ Xiyenge xa hina xa bindzu leritsongo ri ntsongo loko ri fanisiwa na matiko man'wana lawa ya ha hluvukaka.
â€¢ Hi fanele hi kuma minongonoko ya ikhonomi ya vumbirhi leyi nga na mbuyelo wa vunyingi ku nga ri lowutsongo.
4. Vululami, nsivela vugevenga na vusirhelelo
Endzhaku ka ku hundzuluxa mintlawa ya vululami na vugevenga, ku languteriwe ku endla leswaku swi kota ku hunguta vugevenga.
Ku hundzuluxa
â€¢ Ku hundzuluxa na ku tiyisa tindzawulo - Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS), tihuvo na makhotso swi cincile ku suka eka swithirisiwa swa xihlawuhlawu ku va leswi nyikaka vuhlayiseki na vusirhelelo bya vanhu hinkwavo.
- Ku antswisa theknoloji na ku engetela vatirhi swi pfuna ku endla leswaku swi tirha kahle. Hi 2010, SAPS yi
ta va na 193 240 wa maphorisa.
- Nxiyaxiyo wa mafambiselo ya vululami bya vugevenga hi mfumo na van'wamabindzu wu tise magoza hi
2008 ya ku tiyisa mafambiselo.
â€¢ Ku hundzuluxiwa ka fambiselo ra vuavanyisi - exikarhi ka 2007, 52% wa vaahluri na vamajisitarata a va ri vanhu vantima, 30% ya vona vavasati.
- Swiavanyiso swa Huvo ya Vumbiwa wu fambisana na Vumbiwa ra xidemokrasi. Tihuvo letintshwa ti
tumbuluxiwile ku antswisa ku fikeleriwa ka vululami, tanihi tihuvo ta ku ringana, tihuvo ta swikombelo
leswitsongo; na tihuvo ta mbangu.
Ku hunguta vugevenga na ku tiyisa vuhlayiseki
â€¢ Mintolovelo hinkwayo - vugevenga byo tala bya hunguteka loko ku fanisiwa na 1994. Kambe ku ve na ku cincela ngopfu eka vugevenga byo tala bya dzolonga.
- Ku langutana na ntalo wa le henhla emakhotsweni, matshalatshala yo fana na ku aka makhotswa
lamantshwa, xigwevo xa hi ndlela yin'wana, ku languteriwa ekhotsweni, phrojeke ya vurindza-nandzu, na
ku khomeriwa nandzu, swi simekiwile - kambe xiphiqo xi kurile.
- Vutirhisano na mfumo byo fana na Foramu ya Maphorisa ya Vaaki-ndhawu na Business Against Crime
byi kurile - kambe swo tala swa ha laveka.
â€¢ Vugevenga bya dzolonga lebyi xanisaka vavasati na vana - ku lwa vugevenga lebyi i xirhangana. Tihuvo to hlawuleka ta 63 na Tisenthara to Hlayisa ta Thuthuzela leti seketelaka vaxanisiwa ti simekiwile.
- Swigwevo swa le hansi na ku cinciwa ka Sexual Offences Act na Children's Act swi tiyise xandla xa
mfumo xa ku lwa na nxaniso.
- Pfhumba ra Mugingiriko wa 16 wa Masiku ra ku Kanetana na Dzolonga eka Vavasati na Vana (16 Days of Activism Campaign for No Violence Against Women and Children) ri pfune ku hlengeleta vaaki-tiko ku lwa na nxaniso.
â€¢ Vugevenga lebyi kunguhatiwaka - tiyuniti to hlawuleka ti simekiwile ku lwa na vugevenga lebyi kunguhatiwaka:
- hi 2007, Yuniti ya Vugevenga byo Kunguhatiwa yi hetise 738 wa mintlawa ya swigevenga na Vulawuri bya
Ntirho wo Hlawuleka (DSO) wu sungule 1 000 wa vuchuchisi lebyi nga tisa 85% ya ku pfaleriwa ka
vanhu.
- hi 2008, nawu wu simekiwile ku hlanganisa DSO na Yuniti ya Vugevenga byo Kunguhatiwa ya SAPS ku
endla ejensi yin'we endzeni ka SAPS.
â€¢ Swibhamu leswi nga ri ki enawini - SAPS yi herisele makumu swibhamu leswi hundzaka 500 000 ku suka hi 2000. Milawu yo tika ya tilayisense ta swibhamu yi antswise ku lawuriwa ka swibhamu.
Vusirhelelo
â€¢ Nyimpi ya polotiki - nyimpi ya polotiki yi hungutiwile eka malembe yo sungula ya demokrasi. Khomixini ya Ntiyiso na Ndzivalelano yi pfune ku langutana na nxaniso wa timfanelo ta ximunhu ehansi ka xihlawuhlawu.
â€¢ Ku lawula ndzelekano - komiti ya tindzawulo to hambana na thekinoloji yo antswa swi tlakuse xiyimo xa ku
lawula mindzelekano ya tiko.
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Maphorisa, tihuvo na makhotso swi lava switirhisiwa swo tala, ku swi tirhisa hi ndlela leyinene na maendlelo
lawa nga hlanganisiwa.
â€¢ Vugevenga bya nyimpi na lebyi kunguhatiwaka i mitlhontlho yo hlawuleka.
â€¢ Ku pfumaleka ka xinawana xa swa vuvhaki swi nyadza ntirhisano wa kahle.
â€¢ Swa laveka ku hlengeleta vaaki-tiko hi xitalo ku va na xiave ekulweni na vugevenga.
â€¢ Ntiyiso wa tiinstithuxini ta vulumali by vugevenga ta ha kamberiwa hi mintolovelo ya switatimende swa vanhu hinkwavo na magoza lawa kanetanaka na vaofisiri va le henhla.
5. Vuxaka bya matiko, ku rhula na vusirhelelo
Afrika Dzonga I xiphemu xa matiko hinkwawo ya misava, yi tirhela swilaveko swa tiko, swa Afrika na swa matiko lawa ya ha hluvukaka.
Ku lulamisa vuxaka na misava hinkwayo
â€¢ Vuxaka bya xidiplomatiki - hi 1994, Afrika Dzonga a yi ri na 65 wa timixini entsungeni wa malwandle - hi 2008 a ku ri na 121 ntsena. Timixini e Afrika ti kule ku suka eka 17 ku fika eka 45.
â€¢ Swiendleko swa matiko - Afrika Dzonga yi rhurhele mintlangu yo tala leyikulu ku suka hi 1994, yo fana na Khapu ya Misava ya Rugby (1995), Nhlengeletano wa Non-Aligned Movement (1998), World Summit on Sustainable Development (2002) and Nhlengeletano wa Nhlangano wa swa Maphepha-Hungu (2007), yi tlhela yi hlula xikongomelo xa ku rhurhela Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010.
Hlanganisa ajenda ya Afrika
â€¢ Ti-instithuxini ta misava - Afrika Dzonga yi hoxe xandla eka ku hundzuluxiwa ku suka eka Organisation of African Unity ku ya eka African Union (AU), yi rhurhela Pan African Parliament na ku pfuna ku fambisa Huvo yak u Rhula na Vusirheleli ya AU.
â€¢ New Partnership for Africa's Development - Nepad i rimba ra ku hlangana ka matiko hinkwawo na Afrika.
â€¢ African Peer Review Mechanism (APRM) - Afrika Dzonga i rin'we ra matiko ya nkombo lawa ya nga hundza eka nxiyaxiyo wa tintangha (peer review). Yi khensiwile ku va na 18 wa swiendlo leswinene na ku amukela Nongonoko wa Magoza ya APRM ku lulamisa vutsandzeki lebyi nga kombiwa eka nxiyaxiyo.
â€¢ Ku rhula - Afrika Dzonga yi ve na xiave xa ku tisa ku rhula na ku herisa dzolonga e Democratic Republic of Congo, Burundi, Sudan, Ethiopia-Eritrea, CÃ´te D'Ivoire, Liberia, Comoros na Zimbabwe.
â€¢ Vuvekisi na ku bindzula na matiko man'wana ya Afrika - Afrika sweswi I tiko ra vumune laha hi rhumelaka swilo kona.
â€¢ Ku tiyisa Nhluvukiso wa Matiko ya le Dzongeni wa Afrika (SADC) - mfumo wu tirhisana na matiko ya SADC ku tisa nhlangano leyikulu. Ku simekiwa ka SADC Free Trade Area hi Mhawuri 2008 swi ta yisa eka nhlangano wa vun'we na timakete ta ntolovelo. Ntirhisano hi swa vusirhelelo wu engetelekile, hi Xirho xa ku Rhula na Vusirhelelo, Regional Early Warning System, Senthara ya ku letela ku endla ku rhula na ntirhisano wa SADC na SADC Brigade wu kurile.
Ku nghenela xiyenge xa matiko
â€¢ Ku aka vuxaka bya nhluvukiso na misava yo antswa - Afrika Dzonga yi tirhele ku tiyisa ntirhisano exikarhi ka matiko lawa ya ha hluvukaka, yi tumbuluxa vuxaka na matiko yo fana na Brazil, India na China.
- Vuxaka na matiko lawa ya hluvukaka bya hundzuluxiwa ku yisa emahlweni Afrika Dzonga na Afrika, na ku
yisa emahlweni fambiselo ro lulama ra matiko.
- Afrika Dzonga i xirho xa xinkarhana xa Huvo ya Vusirheleri ya Matiko ya Tinxaka eka malembe mambirhi.
A yi tirhela ku xiyaxiya Chata ya UN, vuthirisano bua matiko na vuxaka byo tiya exikarhi ka UN na AU.
â€¢ Nxaviso wa Afrika Dzonga na Afrika - ku ve na pfhumba ku suka hi nkarhi wa 1990s ku yisa Afrika Dzonga emahlweni. Vupfhumba byi kule hi xihatla, byi tumbuluxe 400 000 wa mintirho.
Ku kula ka vupfhumba
1998
2001
2004
2007
Vanhu va le handle lava fikaka
5,73m
5,79m
6,68m
9,10m
-
Khapu ya Misava ya 2010 i nkarhi lowukulu wa ku xavisa tiko, na ku tirha swin'we na Afrika hinkwayo, ku antswisa xiyimo xa tikonkulu.
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Ku hatlisisa ku tirhisiwa ka Nepad na maxelo ya kahle ya xifundza swa ha ri mintlhontlho leyikulu.
â€¢ Swa laveka ku lulamisiwa xidiplomatiki xa polotiki na ikhonomi na ku burisana ko tiya ka swinawana swa matiko endzeni ka Afrika Dzonga na le ntsungeni wa malwandle.
Mintlawa leyi nga kongomiwa
Langutelo ro hlawuleka eka swiyenge leswi nga khumbhiwa hi xihlawuhlawu ri pfune ku antswisa vutomi bya vona.
Langutelo eka vavasati, vana, vantshwa na vatsoniwa
â€¢ Swinawana na minongonoko - nawu, swinawana na minongonoko yi tumbuluxiwile. Ku na swiyenge leswi hlanganisaka eka Hofisi ya Vurhangeli bya Tiko na tihofisi ta vaholobye va swifundza leswi fambisaka minongongonoko leyi. Mintlawa leyi yisaka ntsakelo wa mintlawa leyi nga kongomiwa yi katsa Commission for Gender Equality, Children's Rights Advisory Council, tikhomixini ta vantshwa ta rixaka na xifundza na Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu.
Mbuyelo wa minongonoko na swinawana
â€¢ Ntirho na ku endla xiboho - hi 2004, Kabinete a yi ri ni 40% wa vavasati. Vuyimeri bya vavasati eka mfumo wa swifundzankulu na wa xikaya wu engetelekile. Vafambisi va le henhla lava hundzaka 30% va mfumo I vavasati, kambe xiyenge xa phurayivhete xi salele ndzhaku eka leswi.
â€¢ Vukorhokeri bro sungula - ku kongomisa vukorhokeri byo sungula eka vanhu lava pfumalaka swi vula leswaku vavasati n vana va ta pfuniwa. Ku fikelela mati, gezi na vuhlanganisi swi endla ku hambana loku kulukumba eka vavasati na vantshwa.
â€¢ Timali ta mpfuneto - eka vanhu va 12 wa mamiliyoni lava nga amukela timali ta mpfuneto wa tiyindlu hi 2007, nhungu wa mamiliyoni va amukele Timali ta Mpfuneto wa Vana. 53% wa timali ta ku pfuneta eka nxavo wa tiyindlu ti nyiketiwe mindyangu leyi lawulaka hi vavasati.
â€¢ Rihanyo - mfikelelo lowukulu eka vukorhokeri bya rihanyo na vutshunguri byo sungula swi vuyerise mintlawa leyi nga kongomiwa
- Nsiko lowukulu exikarhi ka vana va malembe ya ntlhanu hi vukhale yi hungutekile, ku suka eka swiedlakalo swa 88 971 hi 2001 ku fika eka 28 165 hi 2007. Nhlayo wa vana nga tlela hi ndlala eka lembe leri nga hundza wu hungutekile ku suka eka 31% hi 2002 ku fika eka 16% in 2006.
â€¢ Dyondzo - dyondzo ya xiboho ya vana va nga le xikarhi ka malembe ya nkaye na khume ntlhanu hi vukhale yi endle leswaku vana vo tala va nghena xikolo - ku tsarisiwe 100%.
- Swikolo swa FET swi tumbuluxiwe hi 1998, swi pfuna vantshwa ku hluvukisa vuswikoti. Hi 2007, R1,3 wa mabiliyoni ya nyiketiwe Xikimu xa Rixaka xa Mpfuneto wa Swichudeni hi Mali (National Student Financial Scheme).
â€¢ Ikhonomi - vavasati, vantshwa na vatsoniwa i vadyandzhaka va ntirho-dyondzo.
- Mintirho-dyondzo, minongonoko ya vukorhokeri bya vantshwa, EPWP, swa mabindzu na tipulani ta mabindzu lamatsongo.
Manghenelelo yo fana na AsgiSA na Jipsa ya tisa langutelo eka nhluvukiso wa vavasati na vantshwa.
Swin'wana swa swilo swa nkoka leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni
â€¢ Vugevenga bya nyimpi eka vavasati na vana wu tshama wu ri ntlhontlho lowukulu.
â€¢ Ku thoriwa ka vatsoniwa eka swiyenge swa mfumo na swa phurayivhete swi le hansi ka leswi swi lavekaka.
â€¢ Mpfumaleko wa ntirho wu le henhla ngopfu-ngopfu eka vavasati na vantshwa.
KU LANGUTA EMAHLWENI
Khume ntlhanu wa malembe eka demokrasi, swo tala swi endliwile ku susa swilo leswi fambisanaka na xihlawuhlawu na ku aka vuaka-tiko lebyintshwa, byo lulama. Exikarhi ka Malembe-Khume ya Vumbirhi ya Ntshunxeko, Afrika Dzonga yi fikelele ku kula na nhluvuko.
Kambe a swi se ringana.
Hi yihi ndlela yo anama leyi nga ta endla leswaku mfumo na tiko wu ya eka na ku seketela mpimo wa ku kula na nhluvuko, ku nga ri ku ya emahlweni hi ndlela ya sweswi?
Xana mintlhontlho yi nga lulamisiwa hi ku engetela matshalatshala ya rixaka lawa ya nga simekiwa ehenhla ka ntirhisano wa mfumo na vanhu lowu languteke eka swirhangani swo hlaya?
Swihi na swihi leswi endliwaka, ku ya emahlweni swi ta fanela ku hoxa endzeni miehleketo ya nkoka, ku fana na: Ku hatlisisa ku kula na ku hundzuluxa ikhonomi, ku lwa na vusweti, ku aka ntwanano wa rixaka, ntirhisano wa matiko na ku aka tiko ra nhluvukiso.
Hatlisisa ku kula na ku hundzuluxa ikhonomi
Ku kula loku avelanaka bya xihatla byi na nkoka wo hunguta ku pfumaleka ka ntirho na vusweti. Hi tlhelo rin'wana, vuswikot by tiko byo humesa swilo byi fanele byi antswisiwa leswaku hi swi kota ku kula hi xihatla, hi thola vanhu vo tala, ku katsa vanhu lava pfumalaka vuswikoti, tiyisisa mphikizano, engetela leswi rhumeriwaka ematikweni ya le handle, na ku tiyisa xiyimo xa mabindzu lamatsongo. Ku na xilaveko xa ku hluvukisa minongonoko ya Ikhonomi ya Vumbirhi leti nga na mbuyelo lowukulu. Swi ta laveka leswaku ku tekeriwa enhlokweni ku cinca ka nxavo wa gezi na ku sirhelela mbangu.
Ku lwa na vusweti
Tindlela ta ku hlula vusweti ti le henhla eka maqhingha ya ku lwa na vusweti lawa endliwaka hi mfumo. Ku hunguta mpfumelaeko wa ntirho hi yin'wana ya tindlela ta ku lwa na vusweti. Swi lava ku susiwa ka swirhalanganyi leswi endlaka leswaku tiko ri va na xiyenge lexitsongo xo tsana xa bindzu na ku endla vanhu lava hanyeke kahle emirini va loloha ku lava ntirho.
Ku lwa na vusweti swi lava matshalatshala yo hlawuleka ya ku engetela tindlela to olova ta ku kuma ntirho na ku tumbuluxa mabindzu ya vona. Dyondzo ya swi kota ku hunguta vusweti.
Ku aka ntwanano wa rixaka na ntiyiso wa tiko
Ku tiyisisa vuaka-tiko byo tsakisa swi lava ku hungutiwa ku nga ringani, hi ku fikelela swilaveko swa ikhonomi na tihakelo ta mfumo leti seketrelaka vanhu lava nga evuswetini.
Swa nkoka eka nhlangano wa vanhu i ti-istithuxini ta matimba ta ntiyiso. Leswi swi lava vukorhokeri bya kahle bya mfumo, tindhawu to antswa ta ku hlangana ka vanhu na ku hunguta vugevenga na vukungundzwana. Mayelana na swona, vaaki-tiko va na vutihlamuleri bya ku hlonipha na ku sirhelela ntiyiso na mfumo wa ti-instithuxini ta tiko.
Ku aka vuaka-tiko swi tlhela swi lava ku yisa emahlweni ka nseketelano na nhlayisano exikarhi ka ma Afrika Dzonga hinkwavo ku nga ri nkoka wa vun'we. Tiko na vaaki-tiko va fanele va tirha swin'we ku hluvukisa fambiselo lerintshwa ra risuna.
Landzelela nkoka wa vutirhisano na matiko yan'wana
Ntirho wo tala wu endliwile ku tiyisa vutirhisano emisaveni hinkwayo, ngopfu-ngopfu eAfrika na le Dzongeni. Leswi swi fanele swi ya emahlweni, ku karhi ku rhangisiwa Afrika na matiko ya le dzongeni na ku tiyisa ntwanano wa matiko ya bindzu. Ku tiyisa vutirhisano bya nkoka swi ta pfuna ku yisa emahlweni ntsakelo wa rixaka, na ku nyiketa swipfuneti ku yisa emahlweni nhluvukiso ya Afrika.
Aka mfumo wa nhluvukiso
Ku endla swilo leswi nga vuriwa laha ehenhla, mfumo wu ta lava swihlawulekisi leswi katsaka leswi landzelaka:
â€¢ wu ta laveka ku tirhisana na vanhu na ku rhangeriwa emahlweni hi vanhu
â€¢ wu ta lava ku swi kota ku rhangela ku hlengeletiwa ka swiyenge hinkwaswo ta vuaka-tiko ku fikela ajenda ya rixaka leyi nga toloveleka.
â€¢ wu ta fanela ku swi kota ku tirhisa minongonoko kahle na ku tiyisa leswaku wu na switirhisiwa na mafambiseli ya kahle eka magoza lawa nga hlanganisiwa
â€¢ wu fanele wu hundzuluza swikongomelo swo anama na swikongomelo swa Vumbiwa na matimba ya vahlawuri ku va minongonoko na tiphrojeke leti tirhaka.
â€¢ wu tlhela wu lava ku tiyisiwa ka tindlela ta nhlangano wa ntolovelo exikarhi ka vaaki-tiko na vayimeri va mfumo.
Hi swihi swilo swa nkoka leswi u ehleketaka leswaku mfumo wu nga swi endla wu tirhisana na wena?
Humesa mbono wa wena, rhumela fomo leri eka:
Adirese: Vuk'uzenzele, Private Bag X745, Pretoria, 0001
Ku kuma vuxokoxoko byo tala hi minongonoko ya mfumo na vukorhokeri, tihlanganisi na: www.gcis.gov.za kumbe Senthara ya Tinqingho ya Batho Pele 1020
Yi humesiwa hi Vuhlanganisi bya Mfumo (GCIS)
<fn>GCIS.Zfold16days.2010-10-19.ts.txt</fn>
Z-Fold (Leaflet)
[Note: as per previous design, six panels available for content]
Panel 1 (cover)
U NGA LANGUTISI ETLHELO
LWISANA NA NXANISO
MASIKU YA 16 YA NGHINGIRIKO WO KANETANA NA DZOLONGA EKA VAVASATI NA VANA
25 Hukuri - 10 N'wendzamhala
Panels 2 - 4
XANA PFHUMBA RA MASIKU YA 16 YA NGHINGIRIKO I NCINI?
Masiku ya 16 ya Nghingiriko: Wo kanetana na Dzolonga eka Vavasati na Vana i pfhumba ra misava hinkwayo leri khomiwaka lembe na lembe ku suka hi 25 Hukuri (Siku ra Misava ra ku Kanetana na Dzolonga eka Vavasati) ku fika hi 10 N'wendzamhala (Siku ra Misava ra Timfanelo ta Vanhu).
Eka nkarhi lowu, Mfumo wa Afrika Dzonga wu khoma Pfhumba ra Masiku ya 16 ya Nghingiriko, lowu kunguhataka ku engetela xilemukiso xa mbuyelo wo biha wa dzolonga eka vavasati na vana. Wu tlhela wu kunguhata ku thirhisa pfhumba leri ku hlengeleta swiyenge hinkwaswo swa vaaki-ndhawu ku lwisana na nxaniso.
Mfumo wu tibohe ku aka vuaka-ndhawu lebyi hlayisaka na ku rhula, lebyi sirhelelaka vavasati na vana eka minxaka hinkwayo ya dzolonga. Loko Masiku ya 16 ya Nghingiriko ya khomiwa ku suka hi 25 Hukuri - 10 N'wendzamhala lembe na lembe, swikongomelo swi tiyisiwa hi Nongonoko wa Masiku ya 365 wa lembe hinkwarho na Pulani ya Rixaka.
Lembe rin'wana na rin'wana, mfumo, hi vutirhisani na mintlawa ya vanhu na xiyenge xa mabindzu, va ya emahlweni ku tirha swin'we ku kurisa mbuyelo wa pfhumba. Hi ku seketela pfhumba leri, magidi ya ma-Afrika Dzonga va pfunile ku kurisa xilemukiso xa nxaniso na ku aka nseketelo wa vaxanisiwa na vahluri va nxaniso.
XANA U NGA ENDLA YINI?
Seketela pfhumba hi ku ambala rhiboni yo basa eka nkarhi wa masiku ya 16: Rhibono yo basa i xikombiso xa ku rhula na ku kombisa ku tiboha ka loyi a nga yi ambala leswaku a nge pfuki a endle kumbe ku seketela dzolonga eka vavasati na vana.
Joyina pfhumba ra minkanerisano hi khomphyuta: Minkanerisano hi khomphyuta yi endleriwe ku fambisa nkanerisano exikarhi ka vanhu ku kanela timhaka leti fambisanaka na ku xanisiwa ka vavasati na vana. Ku kuma vuxokoxoko byo tala, yana eka: www.genderlinks.org.za kumbe u endzela Senthara ya Vukorhokeri bya Mfumo (Thusong Service Centre) ya muganga.
Nghenela swiendlakalo na migingiriko ya Masiku ya 16 ya Nghingiriko. Ku na khalendara ya swiendlakalo leswi endlekaka etikweni hinkwaro ku suka hi 25 Hukuri ku fika hi 10 N'wendzamhala. Ku vona swiendlakalo hinkwaswo, yana eka: www.womensnet.org.za/calendar.shtml
Tinyiketi ku seketelela mintlawa yo ka yi nga ri ya mfumo na ya vaaki-ndhawu leyi seketelaka vavasati na vana lava xanisiwaka:
Mintlawa yo tala leyi seketelaka vaxanisiwa na vahluri va nxaniso yi lava ku pfuniwa hi vaaki-tiko. U nga nyiketa hi nkarhi wa wena na ku hoxa xandla eka mintlawa leyi pfunaka. Langutela ntlawa eka ndhawu ya wena laha u nga va ka na xiave. U nga kuma nxaxamelo wa mintlawa leyi pfunaka eka www.csvr.org.za
Minyikelo: U nga nyikela mali eka mintlawa leyi tirhelaka ku herisa dzolonga eka vavasati na vana hi ku hoxa xandla eka Ntlawa wa Timfanelo ta Vanhu. Ku hava mpimanyeto wa le hansi kumbe ehenhla lowu nga vekiwa eka nyikelo ra wena - swi huma eka wena!
Ku kuma vuxokoxoko byo tala, yana eka: www.fhr.org.za kumbe u bela riqingho eka 012 440 1691.
Ku vulavula hi nxaniso wa vavasati na vana: Ku kucetela va xisati lava nga xanisiwa leswaku va nga miyeli va lwisana na nxaniso. Vika nxaniso wa vana emaphoriseni.
Joyina Tiforamu ta Maphorisa ta Vaaki-ndhawu (CPFs) kumbe tiforamu ta vuhlayiseki ta vaaki-ndhawu (CSFs): Vaaki-ndhawu na switici swa maphorisa swa muganga va tirhisana swin'we ku tiyisa vuhlayiseki na vusirhelelo bya muganga. Hi ku joyina CPF kumbe CSF ya muganga, u nga pfuna kulwa na vugevenga eka ndhawu ya wena. Ku kuma vuxokoxoko byo tala, tihlanganisi na xitici xa maphorisa xa le kusuhi.
Panels 5 & 6
Loko u xanisiwa hi ndlela yihi na yihi kumbe loko u tiva munhu loyi a xanisiwaka, humelela - u pfuniwa.
VUTIRHELI BYA MAPHORISA YA AFRIKA DZONGA 10111
NKHONGOTELO NA NSEKETELO WA VAVASATI
Riqingho-Mpfuneto ra Nkayakayo (Lifeline) 0861 322 322
Riqingho-Mpfuneto ra ku Herisa Dzolonga ra Rimbewu 0800 150 150
Vanhu lava Kanetaka Nxaniso wa Vavasati 011 642 4345
Sosayiti ya Afrika Dzonga ya Ndyangu na Mucato 012 460 0733
Netiweke ya Rixaka yo Lwisana na Dzolonga eka Vavasati 012 321 4959
NKHONGOTELO NA NSEKETELO WA VANA
Riqingho ra vana 0800 055 555
VUSIRHELELO BYA VANHU
Mali ya Mpfuneto eka Vana 0800 601 011
NHLAYISO WA RIHANYO
Tikliniki ta Marie Stopes 0800 11 77 85
Ntlawa wa Ntshikileleko wa Miehleketo na Nchavo 011 783 1474
Riqingho-Mpfuneto ra AIDS 0800 012 322
MPFUNETO wa AIDS 0860 100 646
MPFUNETO HI SWA NAWU
Bodo ya Mpfuneto hi swa Nawu 011 845 4311
Magqweta ya Timfanelo ta Vanhu 011 339 1960
MAPFHUMBA YA VAVANUNA LAVA SEKETELAKA KU LWISANA NA DZOLONGA
Projeke ya Vavanuna va Ntirhisano 011 833 0504
VUXOKOXOKO
Projeke ya Dyondzo ya Nxaniso hi Swa Rimbewu 011 403 0541
Senthara leyi Dyondzaka hi Dzolonga na Ndzivalelano 011 403 5650
<fn>GOV-ZA.10111.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tisenthara ta 10 111
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Leyi i senthara ya tinqingho ya ku vika vugevenga leyi yi tirhaka tiawara ta 24 leyi yi kongomaneke na swivilelo swa vanhu. Tinqingho ti nga biwa eka layini ya telkom kumbe cellphone. Tinqingho hinkwato leti ti beriwaku eka senthara ta rhekhodiwa.
Xiyaxiya:Bela eka nomboro leyi ntsena loko ku ri mhangu ya xihatla. U nga tirhisi riqingho leri hi ndlela yo biha hikuva leswi:
hikuva leswi swi sivela tinqingho ta timhangu ta xihatla leswi swi nga vekaka vutomi bya vanhu enghozini lava va lavaka ku pfuniwa hi maphorisa hi xihatla leswi swi dya nkarhi wa maphorisa tani hi vaofisara va fanele ku chayela kumbe ku teka xihahampfhuka ku ya eka ndzhawu leyi ku vikiwaka kona vugevenga hikuva leswi swi dya timali na swipfuneto swa maphorisa hikuva vaofisara va fanele ku rhumeriwa eka ndhawu laha ku nga ri ku na mhangu ya xihatla kona.
Eka swivilelo leswi swi nga ri ku swa xihatla na swivutiso hi ku nava, bela eka xitici xa maphorisa xa le kusuhani.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Bela riqingho eka nomboro ya 10 111 kun'wana na kun'wana eAfrika Dzonga.
Muhlamuri wa tinqingho eka senthara ya tinqingho u ta hlamula riqingho kutani a teka vutivi lebyi byi faneleke.
Vutivi lebyi bya hlayisiwa kutani u nyiketiwa nomboro ya referense tani hi vumbhoni bya leswaku u vikile no va referense ya xa mundzuku.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Tinqingho hinkwato tihlamuriwa hi xihatla hi laha swi kotekaka hi kona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Tinqingho eka cellphone: Riqingho ri hakerisiwa mali ya ntolovelo leyi yi hakeriwaka hi tinqingho ta cellphone.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.2008PolPardon_AppForm[AllegedPolitically]Xitsonga.2010-03-25.ts.txt</fn>
FOMO YA XIKOMBELO

NKARHI WO HLAWULEKA WA NDZIVALELANO HI PRESIDENTE EKA MILANDZU LEYI
ENDLIWEKE HI SWIKONGOMELO SWA TIPOLOTIKI

SWIVUTISO HINKWASWO SWI FANELE KU KONGOMISIWA EKA: NKUL. N. GAWULA NDZAWULO YA VULULAMI NA NHLUVUKISO WA VUMBIWA RIQ: 012-357 8573 / 8626 FEKISI: 0866 193 443 SELULA: 082 466 8968



1. VUXOKOXOKO BYA WENA NA BYA VUTIHLANGANISI



1.1 VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA WENA : Xivongo: ______________________________________________________ Mavito hi xitalo (tanihi leswi ya nga xiswona eka Pasi):
Nomboro ya Pasi: ________________________________________________

1.2 VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI :
1.2.1 Kherefu ya poso: ___________________________________________
Kherefu ya ndhawu: ___________________________________________
1.2.2 Vuxokoxoko bya khosto, loko byi ri kona: Nomboro ya khotso: ___________________________________________ Siku leri u nga ta fikelela ku rivaleriwa: ______________________________ Siku leri u tshunxiwaka hi rona:____________________________________ Tikhoso to Pfuxa hi vuntshwa leti endliweke ekhotsweni:




Pheji leri ri fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku

Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi ........... Mapelet
wana yo sungula



2.

VUXOKOXOKO BYA MILANDZU LEYI KU RIVALERIWA SWI LAVIWAKA EKA YONA


NANDZU (VITO RA NANDZU XIK. KU DLAYA) (Longoloxa nandzu wun'wana na wun'wana etlhelo) SIKU RA NANDZU NDHAWU LAHA NANDZU WU ENDLIWEKE KONA SIKU RO VONIWA NANDZU KHOTO NOMBORO YA NANDZU XIGWEVO


















Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi
(Loko ndhawu leyi nyikiweke yi ri yitsongo namarheta mahungu yo engetela eka phepha rin'wana)


........... Mapelet wana ya vito
3.







3.1 Nyika vuxokoxoko lebyi landzelaka:
3.1.1 Xana nandzu/milandzu yi endliwe njhani (vuxokoxoko bya leswi humeleleke hi nkarhi wo endla nandzu/milandzu leyi):
3.1.2 Hikwalaho ka yin nandzu/milandzu yi endliwile:





4


3.2 Xana munhu a vavisekile kumbe ku dlayiwa kumbe ku onhiwa ka nhundzu hikwalaho ka nandzu/milandzu leyi na ku vaviseka loku nga kona na/kumbe ku onhiwa nyika vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya vaxanisiwa, loko byi ri kona:
3.3 (a) Xana u vuyeriwile hi ndlela yin'wana eka ku endla nandzu/milandzu leyi?





5

(b) Loko swi ri tano, hlamusela xivumbeko na mimbuyelo yeleyo.





6



3.4 (a) Xana nandzu/milandzu leyi endliweke a ku ri xileriso xa, ku pasisiwa hi, kumbe ku nyika
mpfumelelo kumbe kuya hi pholisi ya nhlangano, hi nhlangano wa tipolitiki kumbe nhlangano, vandla, nhlangano wo lwela ntshuxeko kumbe huvo naswona loko ku ri ina, nyika vito ra nhlangano wa tipolitiki, nhlangano, vandla, nhlangano wo lwela ntshuxeko kumbe huvo:
(b)
Loko swi ri tano, u nga nyika vuxokoxoko bya xileriso xexo kumbe pholisi na siku na mavito, tikherefu, tinomboro ta tiqingho kumbe vuxokoxoko bya vutihlanganisi byin'wana bya vanhu lava nyikeke mpfumelelo kumbe xileriso xelexo.

(c)
A ku ri xihi xikongomelo xa tipolitiki, loko xi ri kona, a wu lava ku xi fikelela hi ku endla nandzu/milandzu leyi?

(d)
Xana nhlangano, vandla, huvo kumbe nhlangano wo lwela ntshuxeko wa wena wu vuyeriwile hi ku endla nandzu/milandzu leyi?








7






8


3.5 (a) Xana a wu ri muofisiri/ mutirhi wa le hofisi/ xirho/ museketeri wa nhlangano wa tipolitiki/ vandla/ huvo/ nhlangano wo lwela ntshuxeko hi nkarhi wo endla nandzu/milandzu? Loko swi ri tano, xana a wu ri eka xiyimo xihi?
(b)
Nomboro ya vuxirho, loko yi ri kona:_________________________________


(c)
Siku leri u veke xirho xa nhlangano/vandla/huvo kumbe nhlangano wo lwela ntshuxeko:


3.6
Nyika swivangelo swa leswaku swi ta tsakeriwa njhani hi vaaki loko Presidente yi ta nyika ndzivelelo.

4.
VUXOKOXOKO BYA XIKOMBELO XA NTIYISO NA NDZIVALELANO (TRC)







9






4.1 Xana u endlile xikombelo xa ndzivalelano eka TRC?
4.2
Loko swi ri tano, nyika vuxokoxoko na nomboro ya rheferense ya TRC:

5.
MATIMU YO TSHUNXIWA EKHOTSWENI HI PHAROLI







5.1 Loko u ri eku tirheleni xigwevo, hlamuselo loko u ke u nga endla xikombelo xo tshunxiwa hi pharoli:
5.2 Loko xikombelo xa wena xi ariwa, nyika swivangelo swo va xikombelo xa wena xi ariwile:




Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku

Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi ........... Mapelet
wana yo sungula



10


5.3
Loko u tshunxiwa hi pharoli, xana hi swihi swipimelo leswi nyikiweke eka pharoli?

(Namarheta khopi ya swipimelo swa wena swa pharoli)


6.
MATSALWA LAYA LAVEKAKA






Matsalwa lawa ya landzelaka ya fanele ku namarhetiwa eka fomo ya xikombelo:

(a)
Ntlawa wa minkandziyiso ya tintiho.

(b)
Khopi leyi tiyisisiweke ya Pasi.


(c)
Annexure A yi tatiwile hi nhlangano wa tipolitiki/vandla/huvo kumber nhlangano wo lwela ntshuxeko loko va seketela xikombelo xa wena.

(d)
Matsalwa wahi na wahi laya kumekaka mayelana na ku lulamisiwa hi vuntshwa ekhotsweni na kumbe endzhaku ko tshunxiwa ekhotsweni.







11




7.

NSAYINO NA XIHLAMBANYO KUMBE XITIYISISO




*(Xiphemu lexi xi fanele ku tatiwa naswona pheji rin'wana na rin'wana ri fanele ku tsariwa mapeletwa yo sungula ya mavito emahlweni ka na hi Muavanyisi wa ku Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi)
Mina ___________________________________________________________________________ (Mavito hi xitalo na xivongo) ndzi tiyisisa leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ya ntiyiso.
Kwalaho yi sayiniwe e _______________ hi ti _____ n'hweti ya _______________ lembe ra ______
Nsayino (Muendli wa Xikombelo)
1.
Xana u tiva no twisisa vundzeni bya xitatimente lexi?

Nhlamulo: _________________________________________


2.
Xana wa kaneta eka ku teka xihlambanyo lexi vekiweke?

Nhlamulo: _________________________________________


3.
Xana u teka xihlambanyo lexi vekiweke xi boha eka ripfalo ra wena?


Nhlamulo: _________________________________________

A. Ndza tiyisisa leswaku swivutiso leswi laha henhla ndzi byeriwe swona na leswaku tinhlamulo ta mina leti kombisiweke laha henhla ti tsariwe ndzi ri kona.
___________________________________________________________ Nsayino ya muendli wa xitiyisiso

B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi u amukerile leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi hlambanyiweke emahlweni ka mina na leswaku nsayino wa mutiyisisi wu sayiniwile emahlweni ka mina.
___________________________________________________________ Muavanyisi wa ku Rhula Mukhomixinara wa Vuhlambanyi

Mavito hi xitalo naXivongo ___________________________________________________________________ (Maletere lamakulu)




Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku

Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi ........... Mapelet
wana yo sungula



12


Xiyimo (rhenke) _____________________________________________________Muofisiri wo pfumala xitulu
wa Afrika
Kherefu ya Bindzu _________________________________________________________________________
_______________________________________________________ (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)
Siku ________________________ Ndhawu _______________________

KUMBE

1. Xana u tiyisisa hakunene vundzeni bya xitiyisiso lexi? Nhlamulo ________________________________________
A. Ndza tiyisisa leswaku xivutiso lexi laha henhla ndzi vutisiwe xona na leswaku nhlamulo ya mina leyi nga laha henhla yi tsariwe ndzi ri kona.
___________________________________________________________ Nsayino wa Mutiyisisi

B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi wa amukela leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi tiyisisiweke emahlweni ka mina na nsayino wa mutiyisisi wu endliwe emahlweni ka mina.
___________________________________________________________ Muavanyisi wa ku Rhula Mukhomixinara wa Vuhlambanyi

Mavito hi xitalo naXivongo __________________________________________________________________ (Maletere lamakulu)
Xiyimo (rhenke) ______________________________________________ Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika Dzonga
Kherefu ya Bindzu _________________________________________________________________________ _______________________________________________________ (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)
Siku ________________________ Ndhawu _______________________







<fn>GOV-ZA.2008PolPardon_AppForm[AllegedPolitically]Xitsonga_AnnexA.2010-03-25.ts.txt</fn>
Annexure A








VUXOKOXOKO BYA MUNHU LOYI A TATAKA XITIYISISO

Xivongo: ________________________________________________________
Mavito hi xitalo: ________________________________________________________

Nomboro ya pasi: ___________________________________

Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa tipolotiki:
________________________________________________________________________________

Ntalo eka nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko:
________________________________________________________________________________

Kherefu ya ndhawu ya hofisi nkulu ya nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Kherefu ya poso:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

XITIYISISO LEXI TATIWEKE HI NHLANGANO/VANDLA/HUVO/NHLANGANO WO LWELA NTSHUXEKO WA TIPOLITIKI

XILEMUKISO XA NKOKA: KU NYIKA XITATIMENTE XA VUNWA I NANDZU


Nombro ya riqingho: (________) _________________________________
Nomboro ya fekisi: (________) _________________________________
Kherefu ya imeyili: _____________________________________________

XITIYISISO

Mina ___________________________________________________________ (mavito hi xitalo) ndza tiyisisa hi ku yimela _________________________________________________________ (vito ra nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko) leswaku _________________________________ ________________________________________________________________________________ (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a ri xirho xa nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko lowu boxiweke laha henhla loko nandzu/milandzu leyi ku komberiwaka ku khomeriwa eka yona tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka ndzimana ya 2 ya fomo ya xikombelo, yi endliwile, na leswaku nandzu/milandzu wu/yi endliwe ku fikelela swikongomelo leswi landzelaka swa tipolitiki swa nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko hi nkarhi lowu nandzu wu endliweke.
  ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ndzi tiyisisile mahungu laya nga laha henhla hi ndlela leyi landzelaka (xik. ku kuma mahungu eka nhlengelo wa mahungu/ku kuma switatimende eka timbhoni leti landzelaka, ndzi na vutivi hi mhangu leyi na swin'wana) mavito, tikherefu na tinomboro ta tiqingho ta timbhoni ti fanele ku nyikiwa):
 

Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa mina, i mavonelo laya nga ta tsakeriwa hi vaaki loko _______________________________________________________________________ (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a rivaleriwa hi swivangelo leswi landzelaka:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
 
Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko i wa mina wu tlhela wu ri na mavonelo ya leswaku__________________________________________________________________________ (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a nge chavisi kumbe nghozi eka vaaki hi swivangelo leswi landzelaka:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
 
 

Ndzi rhumiwe hi nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa mina ku endla xitatimente lexi no nyika ku tiyimisela hi ku yimela nhlangano.

NSAYINO NA XIHLAMBANYO KUMBE XITIYISISO

*(Xiphemu lexi xi fanele ku tatiwa naswona pheji rin'wana na rin'wana ri fanele ku tsariwa mapeletwa yo sungula ya mavito emahlweni ka na hi Muavanyisi wa ku Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi)

Mina ___________________________________________________________________________
(Mavito hi xitalo na xivongo) ndzi tiyisisa leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ya ntiyiso.


Kwalaho yi sayiniwe e _________________________ hi ti _____ n'hweti ya _______________ lembe ra ______


____________________
Nsayino (Muendli wa xitiyisiso)


1. Xana u tiva no twisisa vundzeni bya xitatimente lexi?
Nhlamulo: _________________________________________

2. Xana wa kaneta eka ku teka xihlambanyo lexi vekiweke?
Nhlamulo: _________________________________________

3. Xana u teka xihlambanyo lexi vekiweke xi boha eka ripfalo ra wena?
Nhlamulo: _________________________________________

A. Ndza tiyisisa leswaku swivutiso leswi laha henhla ndzi byeriwe swona na leswaku tinhlamulo ta mina leti kombisiweke laha henhla ti tsariwe ndzi ri kona.


___________________________________________________________
Nsayino ya muendli wa xitiyisiso



B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi u amukerile leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi hlambanyiweke emahlweni ka mina na leswaku nsayino wa mutiyisisi wu sayiniwile emahlweni ka mina.


___________________________________________________________
Muavanyisi wa ku Rhula
Mukhomixinara wa Vuhlambanyi

Mavito hi xitalo naXivongo ________________________________________________________________________
(Maletere lamakulu)

Xiyimo (rhenke) _____________________________________________________Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika


Kherefu ya Bindzu _________________________________________________________________________________
_______________________________________________________________ (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)


Siku ________________________ Ndhawu _______________________


KUMBE


1. Xana u tiyisisa hakunene vundzeni bya xitiyisiso lexi?

Nhlamulo ________________________________________


A. Ndza tiyisisa leswaku xivutiso lexi laha henhla ndzi vutisiwe xona na leswaku nhlamulo ya mina leyi nga laha henhla yi tsariwe ndzi ri kona.



___________________________________________________________
Nsayino wa Mutiyisisi




B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi wa amukela leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi tiyisisiweke emahlweni ka mina na nsayino wa mutiyisisi wu endliwe emahlweni ka mina.


___________________________________________________________
Muavanyisi wa ku Rhula
Mukhomixinara wa Vuhlambanyi


Mavito hi xitalo naXivongo ________________________________________________________________________
(Maletere lamakulu)

Xiyimo (rhenke) ______________________________________________ Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika Dzonga


Kherefu ya Bindzu ______________________________________________________________________________
_______________________________________________________________(Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)


Siku ________________________ Ndhawu _______________________

<fn>GOV-ZA.419advancefeefraudandlotteryscam.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vukungundzwane bya timali na lottery bya 419
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vukungundzwane lebyi byi tiviwaku hi Nigerial Letter Scam i bya ku vukanganyisi bya ku fambisa timali ta tihakelo emahlweni . Vukanganyisi lebyi byi tlhela byi tiviwa hi vito ra "419 scam", na swona byi endliwa hi mukanganyisi loyi a nga xirho xa swigevenga swa vagalachane.
Vukungundzwane lebyi byi sunguriwa hi galachane loyi a khumbanaku na khampane leyi kongomiweke, hi ku rhumela fekisi, papila kumbe email. Ku endliwa kungu ra bindzu, leri endliwaku hi vagalachane lava hi ku hemba mavunwa va vula leswaku va tirhela mfumo. Vagalachane lava va vula leswaku va na ntsengo wukulukumba wa mali, leyi va talaku ku yi vula hi tidolara ta Amerika. Eka kungu leri u byeriwa leswaku va lava akhawunti ya bangi ku hundzisela mali leyi kona, eka akhawunti leyi ya bangi ya le handle ka tiko ra laha mali leyi yi sukaku kona. Munhu loyi amukelaku matsalwa ya vagalachane lava, u tshembisiwa leswaku u ta kuma ku vuyeriwa hi mali ya 20% ku ya eka 35% ya mali ya kona tani hi khomixini ya ku pfumela leswaku ku tirhisiwa akhawunti ya yena ku hundzisa mali leyi.
Mali yi kumeka eka mukanganyisiwa hi tindlela to hambana:
Mukanganyisiwa u komberiwa leswaku a nghenisa mali ya ntsengo wo karhi eka bangi ku pfuneta hi tichaji ta ku hundzisiwa ka mali leyi.
Loko kutani mali leyi ya tichaji yi hakeriwile, swi nga endleka a hlamuseriwa leswaku ku ve na ku tikanyana kun'wana ko karhi , leswi vangelaku leswaku a tlhela a fanela ku hakela malinyana yin'wana.
Swi nga endleka vagalachani lava va lulamisela leswaku u fanele ku endzela tiko rin'wana ro karhi, kasi loko mukanganyisiwa wa kona a ri eka tiko relero, u tekeriwa pasipoto ya yena, a khomiwa kwalaho leswaku ku za ku humesiwa timali leti vakanganyisi lava va tilavaku.
Ku nga tirhisiwa vuxokoxoko bya bangi eka mapapila ya ximfumo ku humesa mali eka akhawunti ya mukanganyisiwa yi hundziseriwa eka akhawunti ya swigevenga leswi.
Ku sunguriwa xikimu xa lottery ya vukanganyisi hi vagalachane hi ku khumbana na vanhu, leswi swi tala ku endliwa hi email. Vagalachane lava va hemba vunwa va vula leswaku i vayimeri va Khampani ya Lottery na swona va ku tivisa leswaku u winile lotto, kambe wena u nga zangi u xava thikithi ra lotto. Eka matsalwa ya vona, u nyiketiwa na tinomboro ta lotto leti nga wina eka Khampani ya Lottery, laha vakanganyisi lava va ku byelaku leswaku i khampani ya vona, na swona swi nga endleka khampani leyi yi ri kona hikunene, na tinomboro leti nga wina ti ri tona , kambe leswi i vukanganyisi. Ku tirhisiwa tindlela to fana na ta 419 scam ku kuma mali eka wena mukanganyisiwa.
Vutivi byin'wana lebyi kongomaneke na vukanganyisi lebyi byi kumeka eka website ya Maphorisa ya Afrika Dzonga leyi ku nga Additional information laha ku nga na vuxokoko makongomana na matirhelo ya swikimu leswi swa vukanganyisi, tindlela leti u nga vonaku hi tona swikimu leswi swa vukanganyisi, tindlela leti va galachaku vakanganyisiwa hi tona ku kuma timali eka vona, na leswi u nga swiendlaku, hinkwaswo leswi swi hlamuseriwile.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Eka vaaki va Afrika Dzonga na vatshami:
Loko u kuma papila ri hundzisele xikan'we na tidokumende hinkwato, vutivi na mapapila eka va Interpol.
Hlamusela "Ku ka u nga lahlekeriwangi hi timali , "Ku lahlekeriwa hi timali , eka tidokumende.
Nyiketa vuxokoxoko bya wena na nomboro ya riqingo, kumbe ya munhu wun'wana loyi u n'wi tivaku.
Eka vaaki va matiko ya le handle na vatshami:
Ku nyiketa vuxokoxoko bya bangi .
Hlamusela "Ku ka u nga lahlekeriwangi hi timali , "Ku lahlekeriwa hi timali .
Loko ku ve na ku khumbeka ka vanhu va Afrika Dzonga eka tirhelo ra "419", hlamusela kahle vuxokoxoko hinkwabyo.
Nyiketa vuxokoxoko bya ku khumbana na wena na nomboro ya riqingo, bya munhu lava va khumbekaku.
Milawu leyi tirhisiwaku
Gazete ya Mfumo ya nomboro 22459 ya ti 13 ta Julayi 2001 na General Notice No. 1643 ya rona siku leri.
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va South African Police Service va veka minkarhi ya ku humesa swiviko swa ku ya emahlweni ka ntirho. Swiviko swi tala ku humesiwa eka mavhiki mambirhi kambe swi ya hi xiyimo xa nandzu wa kona.
Swiviko swa ku ya emahlweni ka ntirho swi nga ka swi nga nyiketiwi vanhu laha ku nga va ngi ku na ku lahlekeriwa ka timali. Kambe, i swa nkoka leswaku va Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga va kuma vutivi hi mapapila ya vukungundzwane lebyi bya "419" leswaku va ta hoxela vutivi lebyi eka database ya vona.
Va South African Consular Officers eka matiko ya le handle, va rhumela tidokumende eka leswi endlekaku laha vanhu va nga lahlekeriwa hi timali, leswi va swi rhumela eka va SAPS eka tiawara ta 48 endzhaku ka ku amukela tidokumende.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo ta swikombelo leti tatiwaku, kambe i swa nkoka ku kombisa eka tidokumende loko ku ve na ku lahlekeriwa.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Aboutus.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tindzimi
Minkarhi yo hoxeriwa ka vutivi lebyintshwa
Swipimelo swa maendlelo na swiyimo
Xikongomelo xa website ya Vutirheli bya Afrika Dzonga i ku pfuneta hi xihlovo xin'we xa vutivi hi vutirheli lebyi nyiketiwaku hi mfumo wa Afrika Dzonga. Xikongomelo-nkulu i ku hunguta ku hambana na nkala-ndzingano lowu nga kona exikarhi ka lava va nga namatimba na lava va nga ri ku na matimba exikarhi ka va ikhonomi yo sungula na ikhonomi ya vumbirhi. Website i ndlela ya nkoka yo nghenelela ku pfuneta hi xikongomelo xo tiyisa leswaku vaaka-tiko va ta kota ku tihlanganisa na mfumo.
Vanhu lava ku kongomiweke leswaku va va vatirhisi va website leyi, i vaaka-tiko va Afrika Dzonga eka swiyenge hinkwaswo swa tiko, van'wamabindzu va sweswi na lava va nga na xikongomelo xo va van'wamabindzu va Afrika Dzonga, kumbe minhlangano; na vaaka-tiko na minhlangano ya matiko man'wana lava va lavaku vutirheli bya mfumo wa Afrika Dzonga.
Vuenti na vunavi bya vutivi lebyi byi nga le ka website
Vutivi hi vutirheli bya mfumo
Website yi na vutivi hi vutirheli bya mfumo eka xiyenge xa tiko hinkwaro.
Vutivi hi vutirheli byi vekiwe hi swiyenge hi ku landza tinxaka tinharhu ta vutirheli:
Vutirheli bya vanhu: Vutirheli bya vaaka-tiko va Afrika Dzonga byi kunguhatiwe hi ku landza leswi endlekaku evutomini bya vanhu
Vutirheli eka minhlangano: Vutirheli lebyi kongomaneke na minhlangano na mabindzu
Vutirheli eka vanhu va le handle ka tiko: vutivi lebyi kongomaneke na vaaka-tiko va matiko man'wana lava va lavaku vutirheli eka mfumo wa Afrika Dzonga.
Xiyenge xin'wana na xin'wana eka leswi, swi tlhele swi kunguhatiwa hi ndlela leyi fambelanaku na leswi swi endlekaku evuton'wini bya vanhu na ku longoloko ka maendlekelo ya kona . Leswi swi endlekaku eka vutomi swi tlhele swi kunguhatiwa hi ku landza swiyenge swa vutomi.
Vutivi hi vutirheli byin'wana na byin'wana swi kunguhatiwe hi ku landza swiyenge swa nkombo swa nkoka, leswi ku nga: nhlamuselo; magoza lama faneleke ku landzeleriwa; milawu leyi tirhisiwaku; matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho; mali leyi hakeriwaku; tifomu leti tifaneleke ku tatiwa; vuxokoxoko bya ku tihlanganisa.
Tindzimi
Nkandziyiso lowu wa webusayiti wa kumeka hi khumen'we wa tindzimi ku nga Xinghezi, Xibunu, Ximdebele, Xixhoza, Xizulu, Xipedi, Xisuthu, Xitsonga, Xivhenda, Xiswazi na Xitswana.
Vutivi hi vutirheli byi tsariwa ku sungula hi English , endzhaku ka sweswo byi va byi hundzulexeriwa eka tindzimi tin'wana. Vutivi bya vutirheli eka tindzimi tin'wana byi hoxeriwa eka website endzhaku ka ku hundzuluxeriwa eka tindzimi.
Tirhisa tihlanganise na hina ku humesa mianakanyo kumbe ku vutisa hi website ya Vutirheli bya Mfumo.
Linki leyi ya www.gov.za yi nghena eka tluka ra manghenelo eka Vutirheli bya Mfumo, leyi ku nghenisaku eka website leyi , na website ya Vutivi hi Mfumo eka website leyi ya: .
Website leyi ya mepe wa ndzhawu yi nyiketa swifaniso leswi kombisaku ku vumbeka ka website. Yi kombisiwe ku sukela ehansi ku ya ehenhla, ku avanyisa vutivi bya sayiti hi tinhlokomhaka to karhi. Hikokwalaho, yi endla leswaku u kota ku twisisa kahle makongomana na ku vumbeka ka vundzeni bya website.
Tluka ra le kaya ri nyiketa nongonoko wa vutirheli byo tala. Manghenelo lawa ya nyiketa vutirheli bya ntlhanu bya le henhla lebyi byi endzeriwaku swinene hi vatirhisi. Ku longoloxiwa ku cinciwa hi ku landza nhlayo ya matluka lama ya nga endzeriwa.
Bokisi ra ku secha ri kona eka matluka hinkwayo ya website. Loko u hoxela theme ra ku secha, ku ta sechiwa website hinkwayo ya marito yalawo. Ku nga endliwa na vusechi bya xiyimo xa le henhla hi ku langa adrese ya ku langa linki ya: Advanced search. Ntirho wa vusechi wu secha vutivi eka ti-website tin'wana ta mfumo.
Tilinki ta ti-website ta le handle tikombisiwa hi marito lama nge' ku linka ka le handle - ku pfuleka eka fasitera ra le handle' lama nga ta humelela eka bokisi loko cursor ya wena yi hundzela eka linki. Website yi ta pfuleka eka fastera ra browser lerintshwa.
Minkarhi yo hoxeriwa ka vutivi lebyintshwa
Website yi hoxeriwa vutivi lebyintshwa minkarhi hinkwayo. Pholisi ya hina i ku nyiketa vutivi loko byi ya byi va kona. Kambe, vahluvukisi va website ya vutirheli bya Mfumo va nga ka va nga nyiketi garanti xa vuntshwa bya vutivi lebyi byi phabulixiwaku eka ti-website tin'wana leti hi linkaku eka tona. Languta eka pharagrafu 4.3 ya Swipimelo swa Maendlelo na Swiyimo.
Va Government Communications hi vona lava va langutaneke na vufambisi na makondletelo hinkwayo ya vundzeni bya website.
Tifomete ta dokumende
Fomete yikulukumba ya vutivi eka website i HTML. Kambe, tidokumende ta muxaka wa PDF ti nyiketiwa hi muxaka lowu ku endlela leswaku titshama ti ri hi muxaka wa vundlaleki bya wona byo sungula.
Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyimo xa le henhla yi hoxeriwa eka khompyutara ya wena. Yi ta pfuna tidokumende eka browser ya wena.
Minkarhi yin'wana swi teka nkarhi wo leha ku pfula tidokumende ta PDF. Eka xiyimo xo tano, hi bumabumela leswaku Adobe Acrobat Reader 4 u yi humesela eka khompyutara ya wena kutani u yi pfulela kona.
Swipfuneto hi ku humesa tidokumende eka khompyutara ya wena:
Hi mouse ra wena, tlovota eka voko ra xinene eka dokumende ya wena leyi u lavaku ku yi humesa .
Eka fastera ra "Save as', langa ndzhawu eka hard drive ya wena laha u lavaku ku hlayisa dokumende ya wena kona, kutani u tlovota eka kunupu ya 'Save'. Fayili yi ta humeseriwa eka ndzhawu leyi u nga yi veka tani hi laha u lavaku ku hlayisa kona.
Tshikilela kunupu ya shift kutani u tirhisa mouse , ku tlovota eka ximatsi eka mouse ya wena eka linki ya dokumende leyi u lavaku ku yi hlayisa .
Eka fastera ra "Save As', langa ndzhawu eka hard drive ya wena laha u lavaku ku hlayisa dokumende ya wena kona, kutani u tlovota eka kunupu ya 'Save'. Fayili yi ta humeseriwa eka ndzhawu leyi u nga yi veka tani hi laha u lavaku ku hlayisa kona.
Xana u lava ku pfuniwa hi swirhalanganyi leswi u nga hlangana na swona eka website?
Hi kombela u khumbana na hina eka loko u ri na swirhalanganyi hi website.
Ehenhla
<fn>GOV-ZA.Accesstoinformation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku kuma ku fikelela eka vutivi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikongomelo xa nawu wa ku promota ku fikelela eka vutivi wa Promotion of Access to Information Act i ku tiyisa leswaku vanhu va kota ku tirhisa timfanelo ta vona ta vumbiwa ta ku fikelela vutivi byin'wana na byin'wana lebyi byi nga le ka mfumo, na vutivi lebyi nga khomiwa hi munhu wu'wana, lebyi va byi lavaku ku tirhisa mfanelo kumbe ku sirhelela mfanelo yin'wana na yin'wana. Xivangelonkulu xo tshikilela mfanelo leyi ya ku fikelela vutivi i ku tiyisa leswaku ku na tirhelo leri nga rivaleni na leri nga na vutihlamuleri eka minhlangano ya mfumo na minhlangano ya prayivhete, na ku promota leswaku hi va na xichava xa Afrika Dzonga laha vanhu va kotaku ku fikelela vutivi leswaku va ta kota ku tirhisa timfanelo na ku sirhelela timfanelo hinkwato ta vona.
Xana hi byihi vutivi lebyi byi nga khomiwa hi Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa kumbe nhlangano wun'wana na wun'wana wa mfumo lowu ku nga kumekaku ku fikelela eka byona?
U nga kota ku kuma tidokumende na tirhekhodo leti nga le ka Ndzawulo, vatirhela-mfumo va ndzawulo kumbe eka nhlangano wa mfumo. A swi na mhaka hambi vutivi byelebyo byi ve kona ku sukela rini. Vutivi byi nga katsa leswi landzaku:
Tirhekhodo ta munhu xiviri leti nga le ka Ndzawulo kumbe nhlangano wa mfumo.
Vutivi bya vanhu van'wana kumbe tirhekhodo: ntsena hi mpfumelelo wa vanhu va kona, ngopfu-ngopfu loko tidokumende ta kona ti ri na vutivi bya xihundla kumbe vutivi bya prayivhete
loko rhekhodo yi komberiwa ku tirhiseriwa fambiselo ra milandzu ya vugevenga kumbe ya timholovo exikarhi ka vanhu loko fambiselo ra milandzu ya vugevenga kumbe ya timholovo exikarhi ka vanhu yi sungurile, laha kona vutivi byi nga ta ka byi nga tirhisiwa ekhoto ya nawu, ngopfu-ngopfu loko khoto yi ehleketa leswaku swi nga kavanyeta fambiselo ra vululami.
Tirhekhodo ta khabinete na tikomiti ta yona.
Tirhekhodo leti tifambelanaku na fambiselo ra ta vuahluleri na vuavanyisi bya le khoto.
Vutivi lebyi nga khomiwa hi muofisara wa ta vuavanyisi bya khoto yeleyo kumbe tribunal yeleyo.
Vutivi lebyi byi nga khomiwa hi xirho xa palamende kumbe xa lejislechara ya xifundzhankulu
Kambe, nawu wa ku fikelela vutivi wa Access to Information Act, wu le henhla ka milawu yin'wana leyi yi nga ku sivelaku kumbe ku ku vekela xihingakanyi eka ku kuma vutivi byihi kumbe byihi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko vutivi lebyi u byi lavaku byi nga kumeki mahala, u ta fanela ku hakela mali ya xikombelo . U nga fanela no tlhela u hakela mali yo kuma vutivi na ya ku secha vutivi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko vutivi lebyi u byi lavaku byi nga kumeki mahala, u ta fanela ku hakela mali ya xikombelo . U nga fanela no tlhela u hakela mali yo kuma vutivi na ya ku secha vutivi .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Tihlanganise na yuniti ya ta ku kuma vutivi leyi ku nga Access to Information Unit eka Ndzawulo wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa eka nomboro ya riqingho leyi nge: 012-315-1715 ku kuma vutivi bya loko timali leti hakeriwaku ticincile.
Timali to endleriwa tikhopi ti yime hi ndlela leyi landzaku:
<fn>GOV-ZA.Activitiesrelatingtogeneticallymodifiedorganisms.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku amukeriwa ka mintirho hinkwayo leyi yi nga makongomana na ku cinciwa ka tijenetiki ta swihanyi eAfrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
ku nghenisa etikweni swihanyi leswi ku nga cinciwa tijenetiki ta swona ku rhumeriwa ka ti-GMO ehandle ka tiko ku tirhisiwa ka ti-GMO ku tirhisiwa eka ndzhawu yo karhi ntsena elaboratori, eka kamara ro kusirela, kumbe eka greenhouse ku sungula hi xikongomelo swa GMO eka xiyimo xa Afrika Dzonga laha ku nga ta endliwa kona ndzingeto ku ya emahlweni kumbe ku ngetela mintirho leyi yi nga pfumeleriwa eka nkarhi lowu nga hundza ku pfumeleriwa ka swakudya, swakudya swa swifuwo kumbe ku prosesa swa ti-GMO
ku humeseriwa hi ku nava hi xikongomelo xa ku byala swa nxaviso no tirhiseriwa ti-GMO
ku rejistara tifasiliti leti nga na xiavo eka mintirho ya ti-GMO
xiyimo xa mindzhwalo ya swa GMO.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kambela leswaku i muxaka muni wa mpfumelelo lowu wu lavekaku no tata fomo leyi faneleke.
Xiyaxiya leswi landzelaku leswi lavekaku eka swikombelo swo karhi:
swikombelo swa ku humesiwa hi ku nava swi fanele swi rhangeriwa hi ku hetisa mintirho eka xiyimo xa Afrika Dzonga eka nkarhi wo ringana tisizini tinharhu to kurisa swikombelo swa ku ya emahlweni na ntirho swi ta pfumeleriwa ntsena loko ntirho wolowo wu pfumeleriwile eka nkarhi lowu nga hundza.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa .
Nghenisa xiviko xa mintirho leyi nga endliwa eka nkarhi lowu nga hundza .
Nghenisa vumbhoni bya ku tivisa xichava .
Swikombelo swi fanele ku tirhisa makombandlela lama ya landzaku:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Komiti ya switsundzuxo yi kambela data ya swa sayense leyi yi nghenisiwaku na xikombelo no endla xibumabumelo hi vuhlayiseki bya ntirho lowu wu gangisiwaku eka va executive council.
Registrar u amukela mianakanyo ya xichava eka nkarhi lowu wu nga vekiwa.
Va executive council va endla xiboho hi xikombelo, hi ku langutana na xikombelo, xibumabumelo xa Komiti ya switsundzuxo , mianakanyo ya xichava, na vuyelo lebyi nga va ku kona eka tisekthara to fana na ta vurimi, rihanyu, mbango, ta mintirho, ta minxaviselano na sayense na theknoloji.
Loko xiboho xa executive council xi ri lexi pfumelelanaku na xikombelo, registrar u pfumeleriwile ku humesa phemiti.
Registrar u humesa phemiti leyi faneleke.
Tiphemiti hinkwato tifambisana na swiyimo leswi nga vekiwa.
Swipikitere swa Ndzawulo wa ta Vurimi, swi kambela ku landzeleriwa ka swiyimo swa phemiti.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Administrationandliquidation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku pfariwa na ku suriwa eka rejistrexini ka asosiyexini, khampani kumbe close corporation
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko asosiyexini, khampani, close corporation yi nga swikoti kumbe yi nga lavi ku hakela swikweleti swa yona, kumbe ku hlanganyetana na swiboho swa yona , Mudayirektara-Jenerala wa Ndzawulo ya ta minxaviso na Tiindastri a nga veka bindzu ehansi ka vulawuri , kumbe ku pfala bindzu.
Asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, xirho xin'wana na xin'wana xa asosiyexini kumbe munhu wun'wana na wun'wana loyi a khumbekaku a nga endla xikombelo eka tikhoto xa leswaku asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana yi vekiwa ehansi ka vulawuri bya Director-General kumbe yi pfariwa. Khoto leyi yi yingiselaku xikombelo yi fanele ku va divhixini ya Supreme Court kumbe Khoto ya Majistarata leyi yi nga na matimba ya ku fambisa ta vululami eka ndzhawu laha asosiyexini yi nga kona kumbe laha yi tirhelaku kona. Tikhoto ti nga endla xiboho xo fana na lexi loko xi ri xiboho xo antswa na swona ku ri xiboho xo lulama eka xiyimo.
Loko tikhoto ti endla xiboho xa leswaku Director-General u fanele ku hoxa asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, a nga va na matimba yo fambisa timhaka ta asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, hi ku landza swiyimo leswi nga vekiwa eka nawu wa tikhampani ku nga Companies Act, 1973
Asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana yi endla xikombelo hi ku tsala eka Director-General, leswaku a sula eka ku rejistara asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, loko a eneriseka leswaku xiboho xa ku seketela ku suriwa eka ku rejistara xi tekiwe eka nhlengeletano leyi a yi famberiwe hi nhlayo yo tala ya swirho swa asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana;
xiboho lexi nga tekiwa xi amukeriwe hi vunyingi bya swirho leswi a swi ri kona kumbe leswi a swi yimeriwile eka nhlengeletano; na swona timhaka hinkwato leti faneleke leti ku faneleke ku langutaniwa na tona loko ku nga si suriwa vutsarisi , ku katsa ndlela leyi mpahla na swikweletu sa asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana ku ta langutaniwa na swona, na swona timhaka ta swona ti hetisiwile.
Loko khoto yi endla xiboho xa ku pfala asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, yi ta teka xiboho hi leswaku xana mpahla ya asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana yi ta avisiwa ku yini hi ndlela yo ringanana na leyinene. Khoto yi ta langutana na swibumabumelo leswi swi nga va ku swi endliwe hi Director-General eka ku aviwa ka mpahla.
Director-General kumbe asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana, xirho xin'wana na xin'wana xa asosiyexini kumbe munhu wun'wana loyi a khumbekaku a nga endla xikombelo xa leswaku asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana yi vekiwa ehansi ka vulawuri bya Director-General kumbe yi pfariwa , Holobye a va veka fambiselo leri fanelele ku landziwa hi Director-General hi asosiyexini kumbe asosiyexini ya xinkadyana loko yi vekiwa eka vulawuri kumbe yi pfariwa. Holobye a nga veka na matimba na mintirho ya Director-General, Muofisara wa ku rejistara , asosiyexini, swirho kumbe van'wana lava va khumekaku eka swiyimo leswi.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku sula khampani, asosiyexini kumbe CC eka ku rejistara
Khampani leyi yi nga rejistariwa, asosiyexini kumbe CC yi fanele ku tsala papila ximfumo yi endla xikombelo xa ku suriwa eka ku rejistara.
Ku veka swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini khampani kumbe CC yi endla xikombelo xo suriwa eka ku rejistara.
Laha swi kotekaku, kombisa nomboro ya muthelo ya khampani kumbe ya CC.
Vadayirektara hinkwavo na swirho swa khampani kumbe CC, va fanele ku sayini papila loko ku ri ku sula ka ku rejistara ka ku tiendlela , hi dayirektara kumbe swirho.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku sula ku rejistara swi teka tin'hweti ta ntsevu.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.AdmissiontoapublicorindependentschoolgradeRto12.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku amukeriwa eka Grade 1 eka xikolo xa mfumo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Grade R i lembe ro sungula ra xiyenge xa fawundexini eka dyondzo leyi tshikilelaku mbuyelo exikolweni xa mfumo xa prayimari. Yi kongomisiwe eka vana va malembe ya mune-na-hafu ku ya eka va malembe ya ntlhanu-na-hafu. Vatswari na vahlayisi va fanele ku rejistara vana va vona exikolweni ku nga si fika siku ra makumu, leri ri nga xikarhi ka Agoste na Okthoba ya lembe ra le mahlweni ka leri a faneleke ku sungula hi rona xikolo.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo ku nga si fika siku ra makumu leri ri nga vekiwa hi swikolo exikarhi ka Agosti na Okthoba .
Rejistara n'wana exikolweni xa le kusuhani na wena.
Humesa xitifiketi xa ku velekiwa ka n'wana na karata ra ntlhavelo .
Loko u nga ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga, u fanele ku humesa na leswi landzaku:
phemiti wa ku dyondza;
phemiti ya xinkadyana kumbe ya minkarhi hinkwayo ya ku tshama leyi humaku eka va Ndzawulo ya ta le Kaya vumbhoni bya leswaku u endle xikombelo xa phemixini wo tshama eAfrika Dzonga.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Siku rin'we ku ya eka mavhiki ya ntsevu.
Mali leyi hakeriwaku
Mali ya xikolo ya hambana eka xikolo na xikolo.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta swikombelo tikumeka eswikolweni.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Admissiontooldagehome.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku amukeriwa ekaya ra vadyuhari
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vukorhokeri lebyi i bya vadyuhari lava lavaka ku hlayisa 24 wa tiawara ekaya ra vadyuhari.
I mani a nga endlaka xikombelo?
Vadyuhari lava lavaka ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo ekaya ra vadyuhari.
Vanhu lava amukelaka mpfuneto wa timali ta mudende.
Vaxisati lava nga na 60 wa malembe na ku tlula, na vaxinuna lava nga na 65 wa malembe na ku tlula.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ekaya ra vadyuhari ra le kusuhi.
Humesa pasi ya wena ya Afrika Dzonga.
U ta kamberiwa ku kumisisa loko u ringanerile ku amukeriwa no kuma mpfuneto wa timali.
Loko xikombelo xa wena xi humelerile u ta laveka ku sayina ntwanano na kaya ra vadyuhari ku amukeriwa.
Loko xikombelo xa wena xi ariwile, u nga endla xivilelo ku nga si hela 90 wa masiku eka Holobye wa Nhluvukiso wa Vaaki kumbe Xirho xa Huvo Nkulu .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Nawu wa Vanhu lavakulu, 2006
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi teka 35 wa masiku ku humelerisa xikombelo xa wena. Nkarhi wu ya hi nhlayo ya vanhu lava nga le ka nxaxamelo wa lava yimeleke ku pfuniwa.
Ehenhla
Tihakelo
Tiakelo ti ta bohiwa hi kaya ra vadyuhari.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Fomo yo kambela hi xikongmelo xo fikelela kumbe Fomo ya DQ 98 ya kumeka ekaya ra vadyuhari.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nomboro ya mahala ya Nhluvukiso wa Vaaki: 0800 60 10 11
<fn>GOV-ZA.Adoptingafosterchild.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku adopta n'wana wo hlayisiwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Adopxini yi vula ku amukela ku hlayisa n'wana hi nawu , hi ku landza fambiselo ra nawu ra ximfumo ra ku teka n'wana loyi u nga n'wi velekangiku u n'wi wundla. N'wana wo n'wi hlayisa i n'wana loyi a nga susiwa eka vatswari va yena no vekiwa hi nawu eka vuhlayisiwa bya mutswari wa muhlayisi kumbe eka kaya ro hlayisa vana .
N'wana a nga adoptiwa hi:
nuna na nsati wa yena hi ku hlanganyela;
muferiwa ;
munhu loyi a nga tekiwa/teka kumbe a nga divhosa;
munhu loyi a nga cata loyi nkata wa yena a nga mutswari wa n'wana; kumbe tatana wa n'wana hi ku veleka loko n'wana a velekiwe ehandle ka vukati .
Munhu kumbe vanhu lava va faneleke ku adopta n'wana va fanele ku hlanganyetana na swilaveko leswi landzaku:
Va fanele ku va na vuswikoti lebyi ringaneke byo hlayisa no dyondzisa n'wana
Va fanele ku va vanhu lava va xiximekaku , na swona va va vanhu lava lulameleke ku endla ntirho lowu ku va va nyiketiwa ntirho wo hlayisa n'wana
Loko a ri n'wana loyi a nga velekiwa hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga, vaendli xa xikombelo na vona va fanele ku va vaaka-tiko va Afrika Dzonga na swona va tshama eRiphabliki
Loko vaendli va xikombelo va nga ri vaaka-tiko va Afrika Dzonga, va fanele va khwalifaya ku va vaaka-tiko kumbe se vhele va endlile xikombelo xa ku va vaaka-tiko.
Tiadopxini ta xihundla, laha vatswari va n'wana va nga pfumeleriwiki ku tiva vatswari lava va lavaku ku adopta n'wana, kumbe laha n'wana a nga ta va kona endzhaku ka adopxini, leswi swi fambisiwa hi xiyenge 18 xa nawu, na swona leswi swi nga endliwa ntsena loko khoto yi eneriseka leswaku leswi swi ta pfuneta n'wana.
Kungu ra ku hlayisa n'wana ri fanele ri va leri pfunetaku n'wana na swona ri fambelana na nhlayiseko wa wana .
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa adopxini eka mabalana wa khoto ya vana eka distriki laha n'wana a tshamaku kona.
Nghenisa fomo xikan'we na leswi landzaku:
Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya ID ya muendliwa wun'wana na wun'wana wa xikombelo, xitifiketi xo sungula xa ku velekiwa ka n'wana kumbe ID yo sungula eka n'wana wun'wana na wun'wana loyi a faneleke ku adoptiwa.
Mpfumelo wa adopxini wu fanele wu kumeka eka:
Vatswari hi vambirhi wa n'wana lowu a nga velekeriwa evukatini
Mhani wa n'wana loyi a nga velekeriwa ehandle ka vukati
N'wana yi vuyena u fanele ku pfumela adopxini laha n'wana a nga le henhla ka malembe ya 10 na swona khoto yi fanele yi eneriseka leswaku n'wana wa twisisa muxaka na nkoka wa ku pfumela koloko.
Mutswari wa muhlayisi laha n'wana a nga le ka vuhlayisiwa na swona mutswari wa muhlayisi a nga endlangiku xikombelo xa adopxini hi vuyena. A ku na xilaveko xa mpfumelo wa mutswari wa muhlayisi loko a ala kumbe a tsandzeka ku kombisa, hi ku tsala, leswaku xana u nyiketa mpfumelo eka n'hweti yin'we ya ku va a komberiwe ku endla tano hi mupfuneti wa khoto ya vana.
A ku na mpfumelo lowu lavekaku ehansi ka swiyimo leswi landzaku:
Eka xiyimo laha n'wana wun'wana na wun'wana loyi vatswari va yena va nga lova na swona ku nga ri ku na muhlayisi wa nawu loyi a nga vekiwa; kumbe eka mutswari wun'wana na wun'wana loyi a nga-
loyi hikokwalaho ka vuvabyi bya nhloko a nga swi kotiku ku nyiketa mpfumelo;
loyi a nga sukela n'wana na swona a nga tiviwiku leswaku u le kwihi; kumbe loyi a nga vavisa kumbe ku xanisa n'wana kumbe ku n'wi pfumelela leswaku a vavisiwa kumbe ku xanisiwa; kumbe loyi a nga vangela kumbe ku pfuneta eka ku yenga n'wana hi swa masangu , ku tlhakisiwa kumbe ku endliwa ka n'wana ngwavavana kumbe ku endla leswaku n'wana a endla swa matikhomelo yo biha; kumbe kumbe loyi n'wana wa yena hi ku landza xiyenge 16 a nga le ka vuhlayisiwa bya mutswari wa muhlayisi kumbe a nga mudyondzi eka ndzhawu yo tshama vana kumbe xikolo xa vana xa ku dyondzela mintirho; kumbe loyi a alaku na mpfumelelo hi mhaka yo ka yi nga twali.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo leri ri tala ku va ro hela no swona ri titshege hi ku nonon'hwa ka mhaka.
Mali leyi hakeriwaku
Swivutiso makongomana na timali leti lavekaku, tihlangniseni na tiejense ta adopxini leti faneleke, khoto ya Vana kumbe tihofisi ta Nhluvuko wa Vanhu .
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.AmalgamatedBargainCouncil.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara tani hi khansele leyi hlanganeke ya mimburisano emintirhweni exikarhi ka vathori na vatirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khansele ya mburisano emintirhweni exikarhi ka vathori na vatirhi yi langutana na mintwanano leyi hlanganyeriweke ya vathori na vatirhi , ku ntlhantlha swirhalanganyi swa timholovo emintirhweni, ku sungula swikimu swo hambana-hambana no endla swibumabumelo hi tipholisi na milawu ya swa mintirho.
Tiyuniyoni ta vatirhi na minhlangano ya vathori va nga endla xikombelo xo vumba tikhansele ta mimburisano emintirhweni .
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xitifiketi xo huma eka khansele yin'wana na yin'wana xa leswaku xiboho xi fambelana na vumbiwa bya khansele yin'wana na yin'wana.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 60 ku langutana na xikombelo.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Amendcorporateinformation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku cinca vutivi bya khampani
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko khampani yi lava ku cinca vutivi eka rejistrexini ya yona , yi fanle ku kuma fomo ya xikombelo ku yi tata. I vutivi byitsongo ntsena lebyi byi nga cinciwaku handle ko tirhisa fomo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Cinca vutivi eka inthanete.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku tata fomo ya xikombelo eka inthanete ku rejistara swi nga ka swi nga ku nyijketi mfanelo hi wona nkarhi wolowo ku kota ku nghena eka fambiselo ra khompyutara ku tihlanganisa na hofisi leswi swi endlaku leswaku u kota ku cinca vutivi hi bindzu ra wena kona kwalaho. Ku amukeriwa ka vurejistari bya wena swi teka siku kumbe masiku mambirhi endzhaku ka loko mpfumelelo wu nyiketiwile, u ta kota ku cinca vutivi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Cinca vutivi eka inthanete.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Anonymousreporting.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku vika vugevenga handle ko tipaluxa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi kumeka tiawara ta 24 eka munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku vika hi riqingho hi vugevenga hi ku nyiketa vutivi lebyi byi nga pfunaku maphorisa eka ku sivela vugevenga kumbe ku lavisisa hi byona. Munhu loyi a baku riqingho a nga langa leswaku a nga tipaluxi leswaku hi yena mani.
Tsundzuka leswaku nomboro ya 08600 10111, i nomboro ya vutivi hi Vugevenga.
Nomboro ya vugevenga bya mhangu ya xihatla i 10111.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Muhlanganisi eka swa ku yimisa vugevenga u ta hlamu la riqingho, no teka vutivi lebyi nga kona. U nga langa ku va u nga tipaluxi vito ra wena.
Muhlanganisi u ta ku nyiketa nomboro ya khodi ya xihundla eka referense ya vumundzuku.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
U ta pfuniwa hi xihatla.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.AppPermImportFishRecreational.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfumelelo wo xava tihlampfi ematikweni mambe ta swa vuhungasi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku phasa tihlampfi ta swa vuhungasi swi nghenelela eka gingiriko wo phasa tihlampfi ku fana na ku xava eka tihlampfi ta le lwandle hi swikongomelo swo phasa tihlampfi ta swa vuhungasi. Ku xava tihlampfi ta le lwandle hi xikongomelo xa vuhungasi, u fanele ku endla xikombelo xa mpfumelelo wo xava hi swa vuhungasi lexi nyikiwaka hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi bohiweke. Tihlampfi leti xaviweke ti fanele ku xavisiwa, kambe ku ti tirhisa. Ku hava munhu loyi a nga xavaka tihlampfi a ri hava mpfumelelo wo xava hi swa vuhungasi. Endla xikombelo xa mpfumelelo wuntshwa wo xava hi swa vuhungasi loko lowu u na na wona wu helela hi nkarhi. Ku tsandzeka ku landzaelela swipimelo swa mpfumelelo swi nga endla leswaku mpfumelelo wu herisiwa kumbe ku khanseriwa.
NB: Mpfumelelo wo xava hi swa vuhungasi a wu katsi tihlampfi ta le matini leti welaka ehansi ka Ndzawulo ya Vurimi . Swikombelo swo xava tihlampfi eka mati yo tenga kumbe tihlampfi ta tropikali swi fanele ku endliwa no nyikiwa hi Ndzawulo ya Vurimi.
Swipimelo leswi landzelaka swo xava swa tirha:
Mimpfumelelo yo xava ematiko mambe yi nyika ku xava tihlampfi ta swa vuhungasi ku titirhisela wu ta tirha hi nkarhi wa rendzo ro ya na ro vuya eka rendzo.
Ku hava tihlampfi tale lwandle leti nga xaviwaka.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo leti fanleke kutani u ti yisa eka Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba , xikan'we na mahungu laya faneleke:
masiku yo suka no vuya eAfrika Dzonga vito ra tiko leri u ri endzeleke tiva ndzilekano wa Afrika Dzonga lowu nga ta tirhisiwa loko u vuya eAfrika Dzonga vumbhoni bya kherefu ya ndhawu, riqingho ro tihlanganisa na tinomboro ta fekisi eAfrika Dzonga hlamusela hilaha tihlampfi ti nga ta xaviwa ha kona khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya xikombelo xin'wana na xin'wana vumbhoni bya tihakelo ku hava fekisi, tikhopi na tiimeyili swi ta amukeriwa tifomo ti nga yisiwa hi voko kumbe poso.
Tiva:
Endla xikombelo kwalomu ka mavhiki mambirhi u nga si famba ku pfumeela leswaku xi humelerisiwa.
Ku hava mpfumelelo lowu lavekaka. Hambi swi ri tano, vona leswaku u na mpfumelelo wo phasa kumbe rhasiti ra khexe eka swiphasi swa tihlampfi leswi xaviweke.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endlelo ra xikombelo ri nga teka 7 wa masiku ya ntirho kumbe ku tlula kuya hi ndlela leyi xikombelo xi endliweke ha yona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ntsengo wa xikombelo wa R120 wu katsiwile
Vuxokoxoko bya bangi hi lebyi landzelaka:
Khodi ya rhavi: 204109
Nomboro ya akhawunti. 62123256382
Nomboro ya rheferense. Tihlanganisi na: Senthara ya Vukorhokeri bya Tikhasimende eka 0861 123 626
Tihakelo ti nga langutisiwa hi vuntshwa lembe na lembe kumbe ku nga tekiwa xiboho hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi vekiweke, xikan'we na Holobye wa Timali.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.AppPermitExportFishCommercial.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfumelelo wo xavisela tihlampfi ematikweni mambe hi xikongomelo xa bindzu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vuphasi bya tihlampfi to xavisiwa i ku yisa emahlweni gingiriko wo phasa ku fana no xavisela tihlampfi ematikweni mambe hi xikongomelo xa bindzu. Ku xavisela tihlampfi ematikweni mambe kumbe ehandle ka mindzelekano ya Riphabliki ra Afrika Dzonga, u fanele ku endla xikombelo xa mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe lexi nyikiwaka hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi vekiweke. Ku hava munhu loyi a nga ta xavisela tihlampfi ematikweni mambe a ri hava mpfumelelo. Loko mpfumelelo lowu nga kona wu helela hi nkarhi endzhaku ka tin'hweti tinharhu, u fanele ku endla xikombelo xn'wana. Ku tsandzeka ku landzelela swipimelo swa mpfumelelo swi nga endla leswaku wu herisiwa kumbe ku khanseriwa.
NB: Mpfumelelo lowu wo xavisela ematikweni mambe a wu katsi mati yo tenga ya tihlampfi lawa ya fambisaka hi Ndzawulo ya Vurimi. Swikombelo swa mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe swa mati yo tenga ya tihlampfi kumbe tihlampfi ta tropika xi fanele ku endliwa eka Ndzawulo ya Vurimi.
Swihadyana leswi longoloxiweke hi Nhlengeletano wa Mabindzu ya Misava eka Swihadyana leswi nga le Nghozini a swi fanelangi ku xaviwa. Ku kuma mahungu hi xitalo hi CITES endzela http://www.cites.org.
Mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe wu nyikiwa eka swihadyana swa abalone wu fanele ku ambisiwa na xitifikheti xa CITES eka nhudzu yin'wana na yin'wana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe.
Hlaya fomo ya xikombelo hi vukheta kutani u vona leswaku u enetisile swilaveko swa xikombelo na swiyimo.
Nyika mahungu laya landzelaka:
kherefu ya ndhawu ya lava rhumelaka nhndzu eka tiko ro karhi mavito ya ntolovelo na ya sayense na mavito ya swihadyana leswi nga ta rhumeriwa ntsengo wa swihadyana leswi nga ta rhumeriwa laha muyimeri a nghenelelaka, ntwanano exikarhi ka vambirhi wu lava ku namarhetiwa na tikhopi ta tipasi tikhopi ta matsalwa ya tinhlayo-nhlayo yo phasa tilava ku nyikiwa eka 'bigeye tuna, southern bluefin tuna, swordfish, Antarctic toothfish, na Patagonian toothfish leti rhumeriwaka ehansi ka mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe wa khale.
Loko mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe wu nga ri na mpfumelelo wa n'winyi, humesa masalwa laya landzelaka:
vumbhoni byo phakela na tikherefu ta ndhawu ta vahakeri va tihlampfi tale lwandle leti xaviseriwa ematikweni mambe.
mavito laya fanaka na ya sayense ya swilo leswi nga ta xaviseriwa ematikweni mambe ntsengo wa swilo leswi nga ta rhumeriwa.
Yisa tikhopi leti tiyisisiweke ta matsalwa laya landzelaka:
pasi ya wena na matsalwa na matsalwa yo rhijisitara khampani ya wena kumbe nkwama mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe lowu tirhaka kusuka eka Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki kumbe switiviso swa mpfumelelo xitifikheti xo Basisiwa xa Xibalo lexi pasisiweke no nyikiwa hi Mitirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga .
Tivisa rhavi ra le kusuhi ra Byuro ya Mimpimo ya Afrika Dzonga hi nhundzu leyi yi lavaka ku rhumela tihlampfi loko yi nga ri leyi tengeke no va yi nga tirhisiwi hi munhu. Loko tihlampfi ti nga tengangiki no va ti dyiwa hi vanhu, tivisa Xiyenge xa Rihanyo.
Ntsengo wa R225 wa laveka.
Tata, sayina no posa fomo ya xikombelo ya mpfumelelo wo xavisela ematikweni mambe na matsala laa lavekaka eka Hofisi ya Mafambiselo ya le Lwandle na le Ribuweni .
Swikombelo swidzi swi fanele ku posiwa, loko u tsandzeka mpfumelelo a wu nge nyikiwi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xi nga teka 7 wa masiku kmbe ku tlula kuya hi ndlela leyi xi nga endliwa ha yona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ntsengo wa xikombelo wa R225 wa laveka. Tihakelo ti nga langutisiwa i vunthswa hi lembe kmbe kuva na xiboho hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi vekiweke, xikan'we na Holobye wa Timali.
Vuxokoxoko bya bangi bya Xikombelo xa Mpfumelelo:
Khodi ya rhavi: 204109
Nomboro ya akhawunti. 62123256382
Nomboro ya rheferense. Tihlanganisi na: Senthara ya Vukorhokeri bya Tikhasimende eka 0861 123 626
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Appcitnat.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa vuaka-tiko hi ku va muaka-tiko loyi a nga velekeriwangiku etikweni

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na phemiti ya ku tshama eAfrika Dzonga minkarhi hinkwayo wa khwalifaya ku endla xikombelo xa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi fambiselo ra vuaka-tiko byo ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka malembe ya ntlhanu ya ku va mutshami wa minkarhi hinkwayo

Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga cata na muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa khwalifaya ku va na vuaka-tiko bya ku ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka malembe mambirhi ya loko a kumile phemiti ya ku va mutshami wa minkarhi hinkwayo leyi yi humesiwaku hi nkarhi wa ku cata.

N'wana loyi a nga le hansi ka malembe ya 21 loyi a nga na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo, wa khwalifaya ku va na vuaki-tiko byo ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka ku humesiwa ka phemiti.

Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya ta le Kaya.

Top

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya BI-63 na BI-757 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Humesa phemiti leyi tirhaku ya ku tshama minkarhi hinkwayo kumbe ku humesiwa eka xiboho .
Nghenisa xitifiketi xa maphorisa xa ku komba ku kala milandzu
Humesa na xikombelo lexi nga tatiwa eka fomo ya BI-9 na swigandlato swa tintiho ta wena leti heleleke ) na swifaniso swa sayizi ya ID swimbirhi loko u ri na malembe ya le henhla ka 15. Leswi swi endleriwa ku kuma dokumende ya vutitivisi endzhaku ka ku amukeriwa ka xiyimo xa wena xa ku va muaka-tiko wo ka a nga velekeriwangiku etikweni .
Mutsari loyi a nga na vutihlamuleri a nga endla xikombelo hi vito ra n'wana lontsongo eka nkarhi wun'wana na wun'wana, kambe loko n'wana yoloye lontsongo a tshama eAfrika Dzonga minkarhi hinkwayo na swona hi ku landza nawu.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, u ta komberiwa ku sayina Xitiviso xa nawu xa ku ku tiboha ku tshembeka etikweni lexi vuriwaku Declaration of Allegiance, na swona u ta nyiketiwa xitifiketi xa vuaka-tiko hi ku ka u nga ri munhu loyi a nga velekeriwa etikweni, na nomboro ya R.
Ku ta humesiwa dokumende ya vutitivisi kutani yi rhumeriwa eka muendli wa xikombelo.
Vaendli va swikombelo lava swikombelo swa vona swi nga amukeriwangiku va ta tivisiwa.

Top

Milawu leyi tirhisiwaku

South African Citizenship Act, 1995

Top

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swi nga teka tin'hweti ta mune ku langutana na xikombelo.

Top

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Top

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa

Application for naturalisation, BI-63
Residence questionnaire, BI-757
)

Top

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Appealingagainsttherefusalofregistration.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku endla aphili hi ku aleriwa rejistrexini tani hi n'wasayense wa ntumbuluko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
U nga endla aphili eka komiti ya South African Council for Natural Scientific Professions loko xikombelo xa wena xa ku rejistara tani hi n'wasayense wa ntumbuluko xi nga humelalangi, kumbe loko rejistrexini yi khanseriwile hi va council. Aphili yi endliwa emasikwini ya 30 na swona u fanele ku hakela mali leyi nga vekiwa leyi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va council emasikwini ya 30 ku sukela eka siku leri u amukelaku hi rona xiboho xa ku ala na swona u ta nyiketiwa xitsundzuxo hi leswaku u fanele ku endla yini.
U nga nghenisa na papila ra aphili eka council emasikwini ya 30.
Papila leri ri fanele ri fambisana na mali leyi nga vekiwa leyi faneleke ku hakeriwa leyi nga ta vekiwa hi va council.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va council va ta ku loko ku nga si hela masiku ya 60 ku sukela eka siku leri va amukeleke hi rona aphili ya wena, va endla xiboho hi aphili no ku nyiketa swivangelo swa xiboho xa vona.
Loko aphili yi ri makongomana na ku ala ka komiti ku pfuxeta rejistrexini ya munhu, rejistrexini ya wena yi nga ka yi nga khanseriwi ku fikela loko ku tekiwa xiboho hi aphili.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku nghenisa mali hi ku kongoma hi ku tirhisa bangi hi ndlela ya elektroniki: Hi kombela u tirhisa maletere yo sungula ya vito na xivongo ku hlamusela eka xitatimede xa hina xa bangi leswaku i mani a nga hakela, kutani u rhumela vumbhoni byo hakela hi fekisi xikan'we na pheji ro sungula ra fomo ya xikombelo e: 841 1057.
Vuxokoxoko bya bangi:
Nomboro ya akhawunti: 1644292289
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationforRegistrationofGroup1Fertilizer.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa rejistrexini wa swinonisi swa Ntlawa 1
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swinonisi hinkwaswo leswi swi nghenisiwaku etikweni, ku va swi ta manufakchariwa, swi endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga swi fanele ku rejistariwa na Registrar of Act 36 of 1947. Muendli wa xikombelo u fanele ku va leswi tekiwaku tani hi munhu eka nawu , xikombiso, John Peter Citizen T/A Diepsloot Stud.
Khampani ya le muxe, yi nga ka yi nga swikoti ku endla xikombelo xa ntsariso eAfrika Dzonga. I tikhampani ta laha tikweni ntsena, muaka-tiko wa Republic of South Africa , kumbe nhlangano lowu nga nawini lowu nga tsarisa eAfrika Dzonga lava va nga endlaku xikombelo xa ntsariso ya swinonisi .
Swinonisi swa Ntlawa 1 hi leswi swi nga na nayitrojini, phosphorus kumbe potassium tani hi swipfanganisi letikulu, leswi swi tlhelaku swi tiviwa tani hi swinonisi leswi swi nga ri ku swa ntumbuluko .
Rejistrexini wu ta nyiketiwa ntsena loko, kambe loko ku ri leswaku hi nkarhi wa ntsariso:
mpfanganyiso na mpfuvo wa swinonisi a swi nga hambani na ntsariso wa mpfuvo lowu wu nga tsarisiwa vuxokoxoko na marito eka lebuli ya khonteyinara, swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar swipimelo leswi nga vekiwa hi nkarhi wa ntsariso swi fanele ku landzeleriwa hi xitalo ntsariso yi nga ka yi nga hundziseriwi eka van'wana tisayizi ta nkwama kumbe khonteyinara swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xikombelo xa ntsariso ya swakudya swa swifuwo na swinonisi, swi katsa leswi landzaku papila leri fambisanaku na xikombelo leri humaku eka loyi a nga na ntsariso kumbe loyi a nga langiwa hi yena ku va muyimeri wa yena. Papila leri fambisanaku na xikombelo ri fanele ku katsa leswi landzaku:
vito ra prodakti nomboro ya ntsariso loko prodakti se yi tsarisiwile xivangelo xa ku nghenisa xikombelo mapapila ya mpfumelo loko ku laveka phemixini eka loyi a nga na ntsariso ya laveka mali leyi yi faneleke ku hakeriwa ya xikombelo ticheke leti ti rhumeriwaku toxe tifanele ku famba na papila ra nhlamuselo phephe ra nhlayelo wa mpfanganyiso .
Nghenisa tifomo ta xikombelo tifanele ku nghenisiwa makongomana na swikombelo leswintshwa na swiqhiviyelo swa ntsariso lowu nga kona, ku katsa ku cinciwa ka formulation . Tifomo ta swikombelo tifanele ku nghenisiwa ti ri timbirhi tihitiwe hi ku helela, handle ko vulavula hi xikombelo xa nkarhi lowu nga hundza, tinomboro ta mapheji kumbe tiprodakti tin'wana . Yin'wana yi nga va khophi.
Munhu loyi a nga langhiwa hi nawu, loyi Registrar a faneleke ku khumbana na yena eka khampani, u fanele ku sayina tifomo ta xikombelo.
Vito na nomboro ya ntsariso ya prodakti swi fanele ku tirhisiwa tani hi laha swi nga vekiwa eka xitifiketi xa ntsariso . Ku cinca loku nga va ku kona eka vito, hambi ku ri kutsongo njhani, swi ta tekiwa tani hi xiqhiviyelo.
Nghenisa tifomo ta xikombelo eka hofisi ya vufambisi . Ku nghenisa swikombelo eka hofisi ya vatsundzuxi va swa vuthekniki ya Technical Advisers, swi ta hlwerisa fambiselo.
swi nghenise swi famba hi swimbirhi nyiketa English na Afrikaans. A ku na xilaveko xa ku printa tilebuli hi tindzimi hi timbirhi tifanele ku tsariwa swi vonaka kahle, hi fomati leyi faneleke a ku laveki leswaku ku tsariwa swilemukiso na swileriso swa ku khomiwa hi vukheta hinkwabyo vuxokoxoko eka lebuli byi fanele ku fambisana hi ku kongoma thwi na lebyi byi nga le ka fomo ya xikombelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini wa swinonisi swi nga teka tin'hweti tinharhu ku ya eka ta mune.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforabusinesspermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti yo endla bindzu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti yo endla bindzu i phemiti leyi nyiketiwaku munhu wa le handle loyi a nga na xikongomelo xo sungula bindzu kumbe ku vekisa mali eka bindzu eAfrika Dzonga. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga, mixini kumbe hofisi ya ta le Kaya leyi nga kusuhani na laha u lavaku ku endla bindzu kona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa u fanele ku va na vutsongo bya mali ya khexe yo ringana R2,5 miliyoni kumbe ya khexe na khapitali ya vutsongo byo ringana R500 000. Ntsengo lowu nga laha henhla wu fanele wu suka entsungeni na swona wu fanele wu va kona leswaku wu ta vekisiwa eka xiyenge xa book value ya bindzu ku va na plani ya bindzu leyi hlamuselaku vukoteki na ku endleka ka bindzu , eka nkarhi wo koma na nkarhi wo leha ku va na vumbhoni bya ku tiyimisela leswaku u ta thola vutsongo bya vaaka-tiko va ntlhanu kumbe vanhu lava va nga na mpfumelelo wo tshama minkarhi hinkwayo lava va nga ta thoriwa eka ntirho wa nkarhi wo leha ku tiyimisela ku rejistara na va South African Revenue Service vaamukeli va mithelo va Afrika Dzonga ku va na xitifiketi xa maphorisa lexi kombaku leswaku a wu na milandzu lexi humaku eka maphorisa ya matiko lama wena na nkata wena mi nga tshama eka wona ku sukela loko mi ri na malembe ya 18, na le ka vana va n'wina hinkwavo lava nga na malembe ya 18 na le henhla ka wona, lava mi nga ta ta na vona ku va na xitifiketi xa leswaku mi tlhavele fivhara ya xitshopana , loko mi famba kumbe mi ri na xikongomelo xa ku famba kumbe ku hundza eka ndzhawu leyi nga na vuvabyi lebyi ku va na mali leyi nga ta va diphoziti ya ku hlongoriwa etikweni leyi yi ringanaku mali ya tikhiti ra xihahampfuka ro tlhelela eka tiko leri mi sukaku eka rona kumbe mi tshamaku eka rona minkarhi hinkwayo: Kambe mali yeleyo ya diphoziti yi ta tlheriseriwa eka loyi a nga yi nghenisa endzhaku ka ku tlhelela ra makumu ka muendli wa xiombelo kumbe endzhaku ka ku nyiketiwa phemiti eka munhu loyi a nga endla xikombelo. Nakambe, ku hakeriwa ka diphoziti swi nga endliwa hi ndlela ya cheke leyi nga garantiwa hi bangi kumbe credit card eka tindzhawu laha ku nga na tifasiliti to tano ku va na tirhipoto ta swa vutshunguri na ta radiology eka muendli wun'wana na wun'wana wa xikombelo. Vana lava va nga le hansi ka malembe ya 12 na vamanana lava va nga tika, swi nga ka swi nga laveki leswaku va va na tirhipoto ta radiology.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku tani hi laha wu nga qhiviyeriwa.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
SA ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-1738
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforachildpassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto ya n'wana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto ya n'wana i dokumende leyi lavekaku loko n'wana a endzela tiko rin'wana. Pasipoto ya n'wana yi nyiketiwa n'wana wa Afrika Dzonga loyi a nga le hansi ka malembe ya 16. Yi tirha eka ku endzela matiko hinkwawo handle ka matiko lawa ku nga hlamuseriwa swin'wana swo karhi hi wona . Yi tirha malembe ya ntlhanu ku sukela siku leri yi humesiwaku hi rona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-73 kutani u yi nghenisa eka hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Nghenisa fomo leyi eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u endla xikombelo u ri handle ka tiko.
Nghenisa xitifiketi xa ku velekiwa ka n'wana.
Nghenisa swifaniso swimbirhi swintshwa swa pasipoto.
Ku laveka mpfumelelo wa vatswari hi vambirhi kumbe vahlayisi loko n'wana a nga si nyiketiwa pasipoto.
Humesa xitifiketi xa ku lova loko mutswari wun'wana a lovile.
Loko mpfumelelo wu nyiketiwa hi muhlayisi , ku fanele ku hlamuseriwa swiyimo swa ku va muhlayisi.
Ehansi ka swiyimo swo karhi , loko swi nga koteki leswaku mutswari a nyiketa mpfumelelo eka fomo ya xikombelo, ku fanele ku kumeka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa papila eka mutswari wun'wana loyi a nga ri ku kona.
Loko mutswari a ala ku nyiketa mpfumelelo, khoto leyi nga na matimba yi fanele ku endla xiboho hi mhaka. Khopi ya xileriso xa khoto yi fanele ku fambisana na fomo ya xikombelo xa pasipoto.
Loko vatswari va divhosile, ku laveka mpfumelelo wa vatswari hi vambirhi handle ka loko xileriso xa khoto xi vula hi ndlela yin'wana
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Vutirheli lebyi byi nga teka mavhiki ya ntsevu ku ya eka .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforacrewpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti ya ntlawa wa vatirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya ntlawa wa vatirhi yi nyiketiwa eka munhu wa le handle ka tiko loyi a nga xirho xa ntlawa wa vatirhi va xikepe. Phemiti ya ntlawa wa vanhu yi nga nyiketiwa ku ringana nkarhi wa tin'hweti tinharhu hi nkarhi. Swikombelo swi nga endliwa eka ndzhawu laha ku ngheniwaku eka yona eAfrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Humesa pasipoto leyi tirhaku.
Humesa papila ra xikombelo leri humaku eka n'winyi wa xikepe, leri katsaku ku tiyimisela ku langutana na munhu yoloye leswaku u ta landzelela mafambiselo ya nawu wa Immigration Act, Nawu wa vanhu vo huma ehandle ka tiko).
Ku humesa vumbhoni bya ku va na mali leyi eneleke ya n'winyi wa xikepe ku languana na swilaveko swa siku na siku na ta vutshunguri.
Ku hakela diphoziti, loko swi laveka hi va Ndzawulo ya ta le Kaya, ku tiyisa leswaku u ta landzelela mafambiselo ya swilaveko na swipimelo swa phemiti ya ntlawa wa vatirhi. Diphoziti yi ta vuyiseriwa eka wena endzhaku ka ku famba ka wena u tlhelela endzhaku, endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa phemiti leyi nga humesiwa. Ku hakeriwa ka diphoziti swi nga endliwa hi ndlela ya cheke leyi nga garantiwa hi bangi kumbe credit card eka tindzhawu laha ku nga na tifasiliti to tano.
Humesa vumbhoni bya ku hakela ntsengo wa fayini leyi yi nga hakeriwa hi muyimeri .

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka nkarhi wo ringana masiku ya 30.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



, BI-1738 .

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforageneralquotaworkpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku tirha ka ntlawa wo karhi wa vatirhi hi ku nava
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ntlawa wo karhi wa vatirhi hi ku nava , yi nyiketiwa eka munhu wa le handle loko munhu yoloye a wela eka xiyenge lexi va Ndzawulo ya ta le Kaya va nga endla xiboho hi xona. Xiyenge lexi xi vekiwa hi lembe hi ku endla nothisi eka Gazete endzhaku ka ku buriana ka Vaholobye va ta Minxaviselano na Indastri na wa ta Mintirho. Nhlayo ya tiphemiti leti humesiwaku eka xiyenge yi nga ka yi nga tluli ntsengo lowu vekiweke lowu nga vekiwa hi nothisi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka fomo ya BI-1738 eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini.
humesa vumbhoni bya ku nyiketiwa ntirho
U nga ka u nga thoriwi ehansi ka swiyimo na swipimelo leswi nga le hansi ka leswi swi nyiketiwaku vaaka-tiko kumbe vatshami .
Nhlamuselo na swipimelo swa ntirho wa wena.
Leswaku ntirho wa wena wu le ka xiyenge lexi faneleke hi laha swi nga vekiwa hi Holobye.
Ku na xivandla xa ntirho na swona hi wena u nga ta nghena eka xona.
u na tikhwalifikhexini leti nga nawini leti lavekaku ku endla mintirho leyi nga hlamuseriwa eka nhlamuselo na swipimelo swa ntirho .
Humesa vumbhoni bya ku tiyimisela ka muthori ku hakela tiphesente timbirhi ta vuleteri..
Loyi a tiyimiseleke ku ku thola u fanele ku tata xiyenge xa 13, , na xa fomo ya xikombelo BI-1738.
Humesa vumbhoni bya ku rejistara na va nhlangano wa profexini, kumbe bodo, loko swi tirha eka xiyenge lexi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforamarriagecertificate.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa mucato
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xitifiketi xa mucato xi tirha tani hi vumbhoni bya leswaku u catile. Mucato wu fanele wu endliwa emahlweni ka vanhu lava va cataku, timbhoni timbirhi leti nga na tidokumende ta vutitivisi na muofisara wa ku catisa.
Tiyisa xiyimo xa wena xa ku cata eka website ya: online.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vanhu lava va cataku va fanele ku va na tidokumende ta vutitivisi na ku tata fomo ya BI-31.
Tata fomo ya BI-130 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Mucato wu nga endliwa ximfumo hi muofisara loyi a nga langiwa eka ntlawa wo karhi wa ta vugandzeri kumbe nhlangano kumbe muyimeri wa Ndzawulo ya ta le Kaya.
Mucato wu fanele wu endliwa ekerekeni, eka muako lowu wu tirhiseriwaku ta vugandzeri ntsena, hofisi ya mfumo, kumbe yindlu ya munhu kunene. Loko munhu wun'wana loyi a faneleke a cata a vaviseke swinene kumbe a vabya, mucato wu nga endleriwa exibedlhele.
Vanhu va matiko ya le handle lava va cataku eAfrika Dzonga, va fanele ku va na tipasipoto leti tirhaku na swona va tata fomo ya BI-31.
Vanhu vambirhi lava va cataku, timbhoni timbirhi, na muofisara wa ku catisa, va fanele ku sayina Rejistara ya Micato hi xihatla endzhaku ka mucato, leswaku wu ta va nawini ximfumo .
Ku cata ka lavatsongo hi malembe enawini :
Lavatsongo hi malembe enawini, i vanhu lava va nga na malembe lama ya nga le hansi ka 21 lava va nga si tshamaku va cata ku sungula. Hi ku landza nawu, lava va nga tshama va cata ekusunguleni na swona lava mucato wa vona wu nga hangalasiwa hi rifu kumbe ku divhosa, a va ha tekiwi va ri lavatsongo enawini.
Lavatsongo hi nawu, va fanele ku endla leswi landzaku:
Ku tisa vumbhoni lebyi tsariweke bya mpfumelelo wa vatswari hi vambirhi na/kumbe muhlayisi enawini na fomo ya xikombelo ya BI-32. Lavatsongo enawini va nga endla xikombelo xa ku pfumeleriwa hi Khomixinawa wa Vuhlayisi bya Vana loko mutswari va nga kumeki kumbe va nga switivi leswaku va nga pfumerisa ku yini mucato.
Lontsongo enawini a nga endla xikombelo eka Muavanyisi wa Khoto ya le Henhla eka ndzhawu leyi a tshamaku eka yona, loko vatswari na Khomixinara va ala ku pfumelela mucato.
Vanhu lava va nga divhosa lava va lavaku ku cata nakambe, va fanele ku humesa xileriso xa khoto xa divhoso. Ku nghenisa xitatimende lexi hlambanyeriweke eka va nawu , loko ku ri na xivangelo lexi twalaku xa leswaku hikokwalaho ka yini va nga koti ku humesa xileriso xa khoto xa divhoso, kumbe loko va divhose eka tiko ra le handle na swona va nga koti ku kuma xileriso xa khoto. Xitatimende lexi hlambanyeriweke eka va nawu xi fanele xi hlamusela leswaku muendli wa xikombelo u divhosile enawini, vito ra khoto na siku ra ku divhosa hi rona.
Vanhu lava va nga loveriwa lava va lavaku ku cata nakambe, va fanele ku humesa xitifiketi xa rifu ka nkata yena loyi a nga lova. Ku humesa afidavhiti loko xitifiketi xa ku lova xi nga kumeki. Afidavhiti yi fanele ku tiyisa vito ra munhu wa nkata loyi a nga loveriwa na siku ra ku lova.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi lexi komisiweke xa mucato: Xi kumeka hi rona siku relero.
Xitifiketi lexi heleleke: Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi komisiweke xa mucato: R11
Xitifiketi lexi heleleke: R53
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-130
BI-31
BI-32
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforamaxipassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto leyikulu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto leyikulu i dokumende leyi nga na tipheji ta 64 eka vanhu lava va vhakachaku minkarhi hinkwayo . Pasipoto leyikulu ya fana na pasipoto ya vaendzi ntsena handle ka leswaku yi na tipheti leti nga tlhandlamana kambirhi ku endlela leswaku ku va na tipheji to tala ta vhisa .
Pasipoto ya maxi yi:
nyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga na malembe ya le henhla ka 16
yi tirha eka matiko hinkwawo handle ka loko yi tsariwe swin'wana swo karhi
Yi tirha malembe ya khume ku sukela siku leri yi humesiwaku hi rona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
U fanele ku va na dokumende ya vutitivisi kumbe xitifiketi xa ku velekiwa loko u endla xikombelo.
Tata fomo ya BI-73 kutani u yi yisa hi wena n'winyi eka hofisi ya le kusuhani ya va Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
U fanele ku endla leswaku ku tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi rhekhodiwa eka Rejistara ya vanhu va tiko .
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto.
Loko u nga ri na dokumende ya vutitivisi , na swona u jahile, u nga endla xikombelo xa swona hi swimbirhi, pasipoto na dokumende ya vutitivisi hi nkarhi wun'we.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 6.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforamedicaltreatmentworkpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti ya ku ta tshunguriwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya ku ta tshunguriwa yi nyiketiwa munhu wo huma ehandla loyi a nga na xikongomelo xa ku ta tshunguriwa eAfrika Dzonga. Phemiti ya ku ta tshunguriwa yi tirha nkarhi wo ringana tin'hweti ta ntsevu hi nkarhi. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya xikombelo ya BI-1738.
Humesa pasipoto leyi tirhaku eka nkarhi lowu nga ri ku ehansi ka masiku ya 30 endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa riendzo.
Humesa vumbhoni bya vuswikoti hi swa timali ku hlanganyetana na swilavako swa siku na siku bya vanhu lava va fambaku na loyi a nga na phemiti ya ku ta tshunguriwa, hi ndlela ya switatimende, swiliphi swa miholo, kumbe ticheke ta vaendzi loko ti ri kona.
Humesa papila ra dokodela kumbe instituxini ya ta vutshunguri, leri kombisaku swivangelo kumbe xilaveko xa leswaku u ta kuma vutshuguri, nkarhi wa vutshunguri bya kona na vuxokoxoko bya makungu ya vutshunguri bya kona eAfrika Dzonga.
Nyiketa vuxokoxoko bya munhu kumbe instituxini leyi nga ta langutana na ku hakela timali ta vutshunguri na timali ta xibedlhele loko swi ri tano. Humesa vumbhoni bya vuswikoti eka swa timali ku hakelela vutshunguri loko ku ri leswaku xikimu xa medical aid, kumbe muthori va nge hakeleli vutshuguri bya kona.
Xikombelo xa wena xi fanele ku fambisana na xin'we kumbe swin'wana swa leswi landzaku:

xitifiketi xo helela xa swa vutshunguri
xitifiketi xo helela xa ku velekiwa
xitifiketi xo helela xa mucato
afidavhiti BI-1712A laha ku nga na xinakulobye lexi nga ri ku xa ku tekana tani hi vumbhoni bya leswaku mi tshama swin'we
kontraka ya muyimeri loko ku ri leswaku mi tshama swin'we
vumbhoni bya vukati bya ndhavuko, loko swi ri tano
xileriso xa divhoso, loko swi ri tano
vumbhoni bya xileriso xa khoto lexi nyiketaku mpfumelelo wo hlayisa , loko swi ri tano
xitifiketi xa rifu, makongomana na nkata munhu loyi a nga lova, loko swi ri tano
papila ra ku pfumela eka vatswari hi vambirhi, kumbe eka mutswari wun'we loko swi ri tano na vumbhoni bya leswaku u mutswari a ri wun'we
vumbhoni bya adopxini ya nawu, loko swi ri tano
xileriso xa ku hambana , loko swi ri tano
xitifiketi xa maphorisa xa ku komba leswaku u hava milandzu , loko u ri na malemb eya 21 kumbe ehenhla ka wona, makongomana na matiko lama u nga tshama eka wona nkarhi wo ringana lembe kumbe ku tlula lembe
xitifiketi xa mintlhavelo, loko swi ri tano.


Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka nkarhi wo ringana masiku ya 30.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



, BI-1738

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforanemergencypassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto ya xihatla
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto ya xihatla yi nga tirhisiwa ku endzela matiko ya va makhelwane lama ku nga lavekiku visa eka wona. Pasipoto ya xihatla yi nga tlhela yi tirhisiwa na le ka xiyimo xa xihatla ku vuya eAfrika Dzonga. Yi tirha nkarhi wa tin'hweti ta nkaye ku sukela siku leri yi humesiwaku hi rona kambe eka riendzo rin'we ku ya eka tiko ra kona na ku vuya eAfrika Dzonga.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-73 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Famba na tidokumende leti landzaku:
papila leri ri hlamuselaku leswaku hikokwalaho ka yini ku laveka pasipoto ya xihatla dokumende ya vutitivisi kumbe xitifiketi xa ku velekiwa afidavhiti loko u lahlekeriwe hi pasipoto ya wena kumbe yi yiviwile swifaniso swa mune swa pasipoto.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka masiku ya 5 ya ku tirha ku kuma pasipoto.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-73
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforanexceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti eka ku endla ntirho wa vuswikoti byo kala
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya vuswikoti byo kala yi nyiketiwa eka munhu wa le handle loyi a nga na vuswikoti byo kala kumbe tikhwalifikhexini. Yi nga nyiketiwa na le ka vandyangu va munhu yoloye. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya xikombelo ya BI-1738.
Pasipoto ya wena yi fanele ku va leyi tirhaku eka nkarhi lowu nga ri ku ehansi ka masiku ya 30 endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa riendzo.
Nghenisa curriculum vitae leyi nga na vutivi lebyi enteke xikan'we na testimonial yo huma eka vathori va wena va nkarhi lowu nga hundza.
Vumbhoni bya ku va na timali hi ku kombisa switatimende swa bangi, swilipi swa miholo, ku tiyimisela ka lava va nga ta ku amukela eAfrika Dzonga, basari, medical cover , kumbe khexe leyi nga kona, ku katsa na ti-credit card kumbe ticheke ta vuendzi ku langutana na ntirhiso-mali lowu nga ta endleka hi nkarhi wa ku tshama eAfrika Dzonga.
Xitifiketi xa mintlhavelo, loko swi ri tano.
Humesa papila ro huma eka nhlangano wa le handle wa mfumo kumbe wa Afrika Dzonga, kumbe eka instituxini ya swa akhademiki ya Afrika Dzonga, nhlangano wa mindhavuko kumbe wa bindzu, ku tiyisa leswaku u na vuswikoti byo kala kumbe tikhwalifikhexini.
Humesa vumbhoni byihi na byihi byo kombisa leswaku u na vuswikoti byo kala kumbe tikhwalifikhexini byo fana na tibuku na matsalwa lama u nga ma tsala na ti-testimonial.
Kombela loyi a tiyimiseleke ku ku thola ku tata xiyenge xa 13, , na xa fomo ya xikombelo BI-1738.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swi nga teka masiku ya 30 ku langutana na xikombelo.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



BI-1738

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforanintracompanytransferworkpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku transferiwa eka khampani eka tiko rin'wana leyi xakelanaku na leyi u tirhaku eka yona

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya ku transferiwa eka khampani eka tiko rin'wana leyi nga xakelana na leyi u tirhaku eka yona, yi nyiketiwa vanhu va le handle ka tiko lava va transferiwaku hi khampani ya vona ku ta tirha eka khampani leyi nga afiliyeti eAfrika Dzonga. Nkarhi wa phemiti ya ku transferiwa eka khampani yin'wana leyi nga xakelana na leyi u tirhaku eka yona eka tiko rin'wana, i malembe mambirhi. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya xikombelo ya BI-1738.
Humesa papila ra khampani ya matiko ya misava leri tiyisaku leswaku u ta transferiwa eka rhavi rin'wana eAfrika Dzonga kumbe eka khampani leyi nga afiliyeti ya khampani eAfrika Dzonga.
Humesa papila ro huma eka khampani ya Afrika Dzonga leri tiyisaku transfere ku suka eka khampani ya mutswari kumbe khampani leyi nga afiliyeti ya khampani ya le handle ka tiko, na ku hlamusela okhuphexini kumbe xiyimo leyi u nga ta tirha eka yona.
Humesa xitifiketi lexi nga endliwa hi chartered accountant hi vito ra muthori lexi hlamuselaku xilaveko xa ku thola wena, na ku hlamusela ntirho lowu u nga ta wu endla.
Kombela loyi a tiyimiseleke ku ku thola ku tata xiyenge xa 13, , na xa fomo ya xikombelo BI-1738.
Humesa xitifiketi xa chartered accountant lexi hlamuselaku leswaku u nga ka u nga thoriwi eka swiyimo na swipimelo leswi nga hansi ka leswi swi tirhaku eka vaaka-tiko na vatshami, na swona leswaku u na tikhwalifikhexini leti nga nawini leti lavekaku eka ntirho.
Humesa vumbhoni bya ku rejistara na va nhlangano wa profexini, kumbe bodo, loko swi tirha eka xiyenge lexi.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku

.

Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swi nga teka masiku ya 30 ku langutana na xikombelo xa wena.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



BI-1738

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforanofficialpassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto ya ximfumo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto ya ximfumoi dokumende leyi yi nyiketiwaku vatirhela-mfumo lava nga le ka tiinstituxini ta mfumo loko va lava ku endzela matiko ya le handle hi xikongomelo xa ntirho. Pasipoto ya ximfumo yi tirha malembe ya ntlhanu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku endla xikombelo, u fanele ke va na dokumende ya vutitivisi kumbe xitifiketi xa ku velekiwa.
Tata fomo ya BI-73 kutani u yi yisa hi wena n'winyi eka hofisi ya le kusuhani ya va Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka Embasi ya Afrika Dzonga kumbe Mixini loko u endla xikombelo u ri eka matiko ya le handle.
Teka swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi ta rekhodiwa eka Rejistara ya Vanhu va tiko .
Nghenisa swifaniso swimbirhi swintshwa swa pasipoto.
Xikombelo xa pasipoto ya ximfumo na dokumende ya vutitivisi xi nga endliwa hi nkarhi wun'we loko u nga koti ku rindza.
Humesa papila ra muthori wa wena na swivangelo swa leswaku hikokwalho ka yini u lava pasipoto ya ximfumo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 1 ku ya eka 6.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermanentresidencepermitspouses.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka lava va nga na xinakulobye xa vunkata - spouses)

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi kumeka eka vanhu va le handle lava va nga le ka vuxaka bya vunkata na vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe lava va nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo .

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata tifomo ta xikombelo, BI-947 na BI-29.
Vanhu lava va nga le ka vuxaka bya xinakulobyo xa minkarhi hinkwayo eka lava va rhandzanaku va ri va rimbewu rin'we kumbe va ri va rimbewu ro hambana na vona va pfumeleka, kambe hikuva va nga ri na switifiketi swa ku cata, vaphatnara vo tano, va fanele ku hlamuselo hi xitalo ku tshamisana ka vona , na tindlela ta vona ta ku seketela hi swa timali, hi ku va va humesa afidavhiti .
Leswaku va Ndzawulo ya ta le Kaya va kota ku nyika phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo eka phatnara wa vunkata wa le handle eka muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo, va Ndzawulo va fanele ku eneriseka leswaku hikunene ku na vuxaka bya vunkata.
Phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo yi nyiketiwa ehansi ka xiyimo xa leswaku yi ta hela eka malembe mambirhi ku sukela siku leri yi humesiwaku hi rona, loko vanhu lava va nga ha ri na vuxaka, handle ka loko wun'wana wa vona a lovile.
I nkata wun'we ntsena wa mucato loyi a nga endlaku xikombelo hikuva a catile na muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe loyi a nga na mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo.
U fanele ku va u cate malembe ya ntlhanu na muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe loyi a nga na mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo hi ku landza milawu ya xilungu, kumbe milawu ya mindhavuko.
Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitchildofcitizen.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka vana va vaaka-tiko va Afrika Dzonga

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi kumeka eka munhu wa le handle ka tiko loyi a nga na malembe ya le hansi ka 21 na swona loyi a nga n'wana wa muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a nga na mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo Phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo yi nyiketiwa ehansi ka xiyimo xa leswaku yi ta hela eka malembe mambirhi endzhaku ka siku ra malembe ya vu 21 ya ku velekiwa, handle ka loko ku endliwe xikombelo xa ku tiyisa xiyimo xa ku tshama ka wena.

Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Ku laveka leswaku vatswari va wena va humesa vumbhoni bya vuaka-tiko bya vona kumbe ku va na mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo eAfrika Dzonga hi ku va va humesa tidokumende ta vutitivisi, kumbe tiphemiti ta ku tshama minkarhi hinkwayo.
Leswaku u ta kota ku komba vumbhoni bya vutswari, u fanele ku humesa xitifiketi xa ku velekiwa.
Vatswari va wena va fanele va endla xiboho xa ku ku hlayisa hi swa timali.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 tani hi laha wu nga qhiviyeriwa)

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1500

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitfamilyreunionscheme.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka xikimu xo hlanganisa ndyangu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo loyi a navelaku ku endla xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwyao hikuva a ri xirho xa ndyangu wa muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe xirho xa munhu loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo loyi a nga xaka ra yena hi ndyangu. Hi xikongomelo xa ku kuma mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo, swirho swa ndyangu eka vuxaka bya ndyangu lebyi hlamuseriwaku hi ku xakelana hi ngati kumbe hi nawu ka vana lava va nga adoptiwa kumbe vatswari va ku nghenela .
Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo.
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe vatshami va minkarhi hinkwayo, va fanele ku tiboha ku seketela muendli wa xikombelo hi swa timali, vutshunguri na vuhlayiseki bya yena xiviri. Kambe, loko xaka a ri mutswari wa n'wana loyi a ha ri ku ntsongo eka nawu , a ku na xilaveko xa ku tiboha.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitownbusiness.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka bindzu ra wena
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu wa le handle loyi a nga na xikongomelo xo sungula bindzu etikweni; kumbe loyi vhele se a nga na phemiti yo endla bindzu etikweni; kumbe munhu loyi a nga na xikongomelo xo vekisa mali eka bindzu leri ri nga kona etikweni.
Swikombelo swi nga nghenisiwa eka va Ndzawulo ya ta le Kaya eka xifundzhankulu laha u nga na xikongomelo xo endla bindzu kona. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Chartered accountant loyi a tekaku goza hi vito ra munhu loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo u fanele a nghenisa vutiyisi bya nawu bya leswaku u vekise mali na mpahla leyi nga tsariwa etibukwini eka bindzu. Mali leyi nga vekiwa yi fanele ku va ntsengo wa R2,5 miliyoni na swona leswi swi nga vekeriwa ntsena etlhelo kumbe ku hungutiwa loko leswi swi voniwa swi fanerile hi xilaveko xa tiko, kumbe loko swi komberiwa tano hi va Ndzawulo ya ta Minxaviselano na Indastri.
Loko se ku kumekile mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo, munhu wa kona u fanele ku pfuxeta vutiyisi bya nawu bya chartered accountant eka malembe mambirhi endzhaku ka siku ra ku humesiwa ka phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo, na le ndzhaku ka malembe manharhu endzhaku ka sweswo. Ku tsandzeka ku landzelela leswi swi ta vangela leswaku mfanelo ya ku tshama minkarhi hinkwayo yi hela.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitretiredpersons.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka vanhu lava nga teka midende

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi kumeka eka munhu wa tiko ra le handle loyi a nga teka mudende loyi a rhandzaku ku ta eAfrika Dzonga. A ku na malembe ya xipimelo lama nga vekiwa. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

tata tifomo ta xikombelo
U fanele ku kombisa vumbhoni eka va Ndzawulo ya ta le Kaya leswaku u na mfanelo ya ku va na mpecheni, timali leti nga hlayiseriwa vudyuhari leti nga ka ku ti nga khanseriwi , kumbe akhawunti ya mpecheni , leyi yi ku nyikaku mali vutsongo bya yona ku nga R20 000 hi n'hweti.
Swin'wana u nga swi endlaku i ku kombisa vumbhoni eka va Ndzawulo ya ta le Kaya leswaku u na mpahla leyi ku nyikaku vuyelo bya mali ya R20 000 hi n'hweti yin'wana na yin'wana.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended tani hi laha wu nga qhiviyeriwa.

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitworker.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - mutirhi

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu wa tiko ra le handle loyi a lavaku ku endla xikombelo xa ku va mutshami wa minkarhi hinkwayo hikuva a kumile ntirho wa minkarhi hinkwayo eAfrika Dzonga. Xikombelo xi fanele ku wela eka xipimelo xa lembe lexi vekiwaku hi minkarhi na minkarhi.

Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya eka xifundzhankulu laha u nga na xikongomelo xa ku tirha kona, kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata tifomo ta xikombelo.
Munhu loyi a lavaku ku ku thola u fanele ku tisa vumbhoni eka va Ndzawulo ya ta le Kaya lebyi hlamuselaku leswi landzaku:

leswaku xikona xivandla xa ntirho

leswaku xivandla xa ntirho na nhlamuselo hi ntirho swi ve swi hoxeriwa eka vunavetisi hi ndlela leyi fanelaku leyi nga vekiwa

leswaku a ku nga ri na vanhu lava va nga tataku xivandla xa ntirho lowu lava va nga vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe lava va nga na mfanelo ya ku tshama hi xitalo.


Va Department of Labour Ndzawulo ya ta Mintirho va fanele ku tiyisa hi swiyimo na swipimelo swa ntirho lowu nga kona leswaku a swi le hansi ka leswi swi nga kona eka xiyenge xa makete eka vaaka-tiko na vatshami. Hi ku endla leswi, va DoL ku laveka leswaku va tekela enhlokweni mintwanano leyi nga kona eka ta mimburisano exikarhi ka vathori na vatirhi na swipimelo swin'wana leswi tirhaku eka xiyenge lexi.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit, BI-947

Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforaretiredpersonpermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti ya munhu loyi a dyaku mudende
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya munhu loyi a dyaku mudende yi nyiketiwa munhu wo huma ehandla loyi a nga na xikongomelo xa ku ta tshama eAfrika Dzonga tani hi munhu loyi a nga dyuhala .

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Humesa vumbhoni bya ku va na mali yo ringana magidi ya makume mambirhi na ntlhanu hi n'hweti leyi yi humaka eka nkwama wa mpecheni kumbe retirement annuity leyi nga ka ku yi nga khanseriwi, kumbe munhu loyi a nga na mali na mpahla yo ringana .
Loko munhu a rhandza ku tirha, u fanele ku humesa vumbhoni bya leswaku a ku na muaka-tiko kumbe mutshami wa Afrika Dzonga loyi a nga na vuswikoti byo endla ntirho lowu a endlaku xikombelo xa wona.
U fanele ku humesa kontraka ya ntirho ya nhlangano lowu a nga ta tirhela wona na vuxokoxoko bya nhlangano wa kona.
Ku va na xitifiketi xa leswaku u tlhavele fivhara ya xitshopana , loko u famba kumbe u ri na xikongomelo xa ku famba kumbe ku hundza eka ndzhawu leyi nga na vuvabyi lebyi. Xitifiketi xi nga ka xi nga laveki laha u nga famba kona kumbe ku lava ku famba kona hi ku hundza eka ndzhawu yeleyo, kumbe loko xikombelo xi endliwa eAfrika Dzonga.
Hakela mali ya diphoziti. Diphoziti yeleyo u nga ka u nga tlheriseriwi yona endzhaku ka ku famba ka wena kumbe endzhaku ka loko u nyiketiwile phemiti. Ku hakeriwa ka diphoziti swi nga endliwa hi ndlela ya cheke leyi nga garantiwa hi bangi kumbe credit card eka tindzhawu laha ku nga na tifasiliti to tano.
Humesa xitifiketi xa maphorisa xa ku komba ku kala milandzu , tirhipoto ta vutshunguri na radiology. A ku na xilaveko xa leswaku vana lava nga le hansi ka malembe ya 12 na vamanana lava va nga tika va humesa tirhipoto teleto.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka nkarhi wo ringana masiku ya 30.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



BI-1738

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforastudentexchangepermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti ya nongonoko wa ku cincana hi machudeni
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti ya nongonoko wa ku cincana hi machudeni yi nyiketiwa eka muchudeni wa le handle ka tiko loyi a faneleke ku ta teka xiavo eka projeke yo karhi kumbe nongonoko wa instituxini ya dyondzo ya le henhla ya le Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini.
Humesa papila ro huma eka Ndzawulo ya ta Dyondzo kumbe instituxini ya dyondzo ya le henhla ya mfumo ya le Afrika Dzonga leyi yi:

papila leri ri tiyisaku leswaku instituxini yi langutane na ku kondletela kumbe ku fambisa nongonoko
leri ri hlamuselaku leswi nga ta endliwa eka nkarhi wa nongonoko
leri ri tiyisaku leswaku instituxini yi na vutihlamuleri eka xichudeni loko xi ri eRiphabliki na leswaku muchudeni u amukeriwile leswaku a rejistara.

Humesa papila leri ri humaku eka nhlangano wa tiko ra le handle leri ri:

leri ri tiyisaku vuxokoxoko bya xichudeni, ku katsa rejistrexini ya xichudeni na instituxini ya dyondzo ya le henhla eka tiko ra le handle
leri ri tiyisaku siku ra ku sungula ka nongonoko eAfrika Dzonga.


Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka masiku ya 30.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



, BI-1738

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforasubsidyofachildrenshome.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuneto wa mfumo eka ndzhawu yo tshama vana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ndzhawu yo tshama i ndzhawu leyi nga tsarisiwa tani hi ndzhawu yo hlayisa vana. Ndzhawu yo tshama vana yi nga kombela mpfuneto wa n'hweti eka mfumo ku hlanganyetana na swilaveko swa ntirhiso-mali swa ndzhawu ya vona. Mpfuneto wa mali ya mfumo lowu nyiketiwaku wa hambana hi ku ya hi swilaveko swa ntirhiso-mali swa ndzhawu leyi hlayisaku vana na nhlayo ya vana lava va hlayisiwaku.
I mani lava va nga endlaku xikombelo xa mpfuneto wa mfumo?
Tindzhawu to tshama vana leti nga rejistariwa .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tatani fomo eka hofisi leyi nga kusuhani ya Nhlayiso wa vanhu .
Fomo leyi nga tatiwa yi fanele ku sayiniwa hi Mutshami-xitulu wa Komiti ya Menejimente , na Dayirektara wa xifundzha wa Ndzhawu yeleyo ya ku tshama Vana.
Fomo yi fanele ku nghenisiwa eka Ndzawulo yi fambisana na xitifiketi xa rejistrexini , na switatimende swa bangi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xipfuneto xa mfumo xi kumeka eka instituxini eka muti na muti lowu amukelaku xipfuneto xa yindlu eka instituxini.
Mpfuneto wa mfumo wu nyiketiwa instituxini ku nga ri munhu xiviri loyi a pfunetiwaku.
Fambiselo ra xikombelo ri nga teka nkarhi wo tlula tin'hweti tinharhu ku langutana na xona.
Loko xikombelo xi nghenisiwile, xi ta kamberiwa i xa ntiyiso no tshembeka.
Loko va Ndzawulo va eneriseka hi xikombelo, va ta humesa mali va mi nyiketa.
Xiboho xi endliwa hi ku landza vukona bya timali na xilaveko xa vutirheli.
Va ndzawulo va nyiketa xipfuneto xa tin'hweti tinharhu hi nkarhi, kambe endzhaku ka ku kambela mintirho ya ndzhawu ya vana.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo leti tikumeka eka tihofisi ta le kusuhani ta Nhluvuko wa Vanhu.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforasylum.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku kombela vuchavelo

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Xikombelo xa vuchavelo i xikombelo xa muendli wa xikombelo ku amukeriwa tani hi muchavela-hwahwa .

Munhu loyi a kombelaku vuchavelo i munhu loyi a nga chava etikweni ra yena laha a sukaku kona hikuva a chava ku xanisiwa , na swona loyi a kombelaku ku amukeriwa tani hi muchavela-hwahwa - eka xiyimo lexi eAfrika Dzonga. Muendli wa xikombelo u tshama a ri mukomberi wa xiyimo xa vuchavi loko xikombelo xa yena xa ha xopaxopiwa.

Mukomberi wa vuchavelo u nyiketiwa phemiti ya ku hundza leyi nga ka ku yi nga pfuxetiwi ya vachavi ya Afrika Dzonga ). Phemiti yi tirha masiku ya 14, na swona yi nyiketa mutameri wa yona mfanelo yo tivika eka hofisi ya vuamukelo bya vachavela hwahwa leyi ku nga Refugee Reception Office leswaku a ta endla xikombelo xa vuchavelo.

Muchavela-hwahwa i munhu loyi a nga nyiketiwa xiyimo xa ku va muchavi na vusirheleleki hi ku landza nawu wa Refugee Act, 1998 .

Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya ta le Kaya.

Top

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Wena tani hi mukomberi wa xiyimo xa vuchavi u fanele ku nghenisa xikombelo hi wena n'winyi eka hofisi leyi faneleke ya Refugee Reception Office , laha ku nga ta endliwa leswi landzaku:

Xiyimo xa wena xi ta xopaxopiwa
Ku ta tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena
U ta kumeriwa mutoloki

Muofisara wa Refugee Reception u vulavurisana na wena hi ku ku vutisa swivutiso na ku tata fomo ya BI-1590.
Phemiti ya mukomberi wa vuchavelo ya printiwa, yi sayiniwa na ku gandlatiwa xitempe kutani u nyiketiwa yona.
Phemiti leyi yi tirhaku masiku ya 30, yi ta ku pfumelela ku tshama xinkadyana eAfrika Dzonga. Phemiti leyi yi nga naviseriwa masiku man'wana ya 30 endzhaku ka sweswo tin'hweti tinharhu.
Loko phemiti ya vukomberi bya vuchavelo yi heleriwa hi nkarhi, u fanele ku vika eka RRO ku ta burisana na wena hi swivutiso ra vumbirhi, mburisano lowu wu endliwa hi va Refugee Status Determination Officer
Va RSDO va ya emahlweni na ku kambela xikombelo xa wena na ku teka xiboho makongomana na xikombelo xa wena xa vuchavelo.
Loko u nyiketiwa mfanelo ya vuchavelo , u fanele ku endla xikombelo xa dokumende ya ID smart card eka hofisi yin'wana na yin'wana ya RRO emasikwini ya 15.
Endzhaku ka ku nyiketiwa karata, u nga endla xikombelo eka va United Nations Convention Travel Document eka hofisi yin'wana na yin'wana ya RRO.
Xiyimo xa vuchavela-hwahwa xi tirha malembe mambirhi, kambe u fanele ku tsala papila u kombela leswaku xiyimo xa wena xi kamberiwa nakambe kumbe xi navisiwa, leswi u fanele ku swi endla tin'hweti tinharhu ku nga si hela nkarhi wa xona.

Top

Milawu leyi tirhisiwaku

Refugee Act, 1998
1951 UN Convention relating to the Status of Refugees
1969 OAU Convention Governing the Specific Aspects of Refugee Problems in Africa
1967 UN Convention relating to the Status of Refugees
1993 Basic Agreement between the Government of South Africa and the UNHCR
Immigration Act, 2002 , as amended. tani hi laha wu nga qhiviyeriwa.

Top

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka tin'hweti ta 6.

Top

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Top

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa

Application for asylum, BI-1590

Top

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforasylumseekerspermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku kombela vuchavelo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo xa vuchavelo i xikombelo xa muendli wa xikombelo ku amukeriwa tani hi muchavela-hwahwa .
Munhu loyi a kombelaku vuchavelo i munhu loyi a nga chava etikweni ra yena laha a sukaku kona hikuva a chava ku xanisiwa , na swona loyi a kombelaku ku amukeriwa tani hi muchavela-hwahwa - eka xiyimo lexi eAfrika Dzonga. Muendli wa xikombelo u tshama a ri mukomberi wa xiyimo xa vuchavi loko xikombelo xa yena xa ha xopaxopiwa.
Mukomberi wa vuchavelo u nyiketiwa phemiti ya ku hundza leyi nga ka ku yi nga pfuxetiwi ya vachavi ya Afrika Dzonga . Phemiti yi tirha masiku ya 14, na swona yi nyiketa mutameri wa yona mfanelo yo tivika eka hofisi ya vuamukelo bya vachavela hwahwa leyi ku nga Refugee Reception Office leswaku a ta endla xikombelo xa vuchavelo.
Muchavela-hwahwa i munhu loyi a nga nyiketiwa xiyimo xa ku va muchavi na vusirheleleki hi ku landza nawu wa Refugee Act, 1998 .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Wena tani hi mukomberi wa xiyimo xa vuchavi u fanele ku nghenisa xikombelo hi wena n'winyi eka hofisi leyi faneleke ya Refugee Reception Office , laha ku nga ta endliwa leswi landzaku:
xiyimo xa wena xi ta xopaxopiwa ku ta tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena u ta kumeriwa mutoloki .
Muofisara wa Refugee Reception u vulavurisana na wena hi ku ku vutisa swivutiso na ku tata fomo ya BI-1590.
Phemiti ya mukomberi wa vuchavelo ya printiwa, yi sayiniwa na ku gandlatiwa xitempe kutani u nyiketiwa yona.
Phemiti leyi yi tirhaku masiku ya 30, yi ta ku pfumelela ku tshama xinkadyana eAfrika Dzonga. Phemiti leyi yi nga naviseriwa masiku man'wana ya 30 endzhaku ka sweswo tin'hweti tinharhu.
Loko phemiti ya vukomberi bya vuchavelo yi heleriwa hi nkarhi, u fanele ku vika eka RRO ku ta burisana na wena hi swivutiso ra vumbirhi, mburisano lowu wu endliwa hi va Refugee Status Determination Officer
Va RSDO va ya emahlweni na ku kambela xikombelo xa wena na ku teka xiboho makongomana na xikombelo xa wena xa vuchavelo.
Xiyimo xa vuchavela-hwahwa xi tirha malembe mambirhi, kambe u fanele ku tsala papila u kombela leswaku xiyimo xa wena xi kamberiwa nakambe kumbe xi navisiwa, leswi u fanele ku swi endla tin'hweti tinharhu ku nga si hela nkarhi wa xona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforatemporarypassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto ya xinkadyana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto ya xinkadyana yi nyiketiwa vanhu va Afrika Dzonga lava va faneleke ku famba hi xihatla lava va nga kotiku ku yimela ku kuma pasipoto ya ntolovelo. Pasipoto ya xinkadyana yi tirha tin'hweti ta 12. Loko u endla xikombelo xa pasipoto ya xinkadyana, u fanele ku va u endla na xikombelo xa pasipoto ya minkarhi hinkwayo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-73 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya eAfrika Dzonga.
Famba na tidokumende leti landzaku:
papila leri ri hlamuselaku leswaku hikokwalaho ka yini ku laveka pasipoto ya xinkadyana dokumende ya vutitivisi kumbe xitifiketi xa ku velekiwa swifaniso swa mune swa pasipoto afidavhiti loko u lahlekeriwe hi pasipoto ya wena kumbe yi yiviwile.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka masiku ya 5 ku ya eka 10.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Pasipoto ya xinkadyana: I R85
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforatouristpassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa pasipoto ya vaendzi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Pasipoto ya muendzi yi laveka loko munhu a endzela tiko rin'wana kumbe loko a tlhela a nghena eAfrika Dzonga. Pasipoto ya muendzi yi nyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga na malembe ya 16 kumbe ehenhla ka wona. Yi tirha eka matiko hinkwawo handle ka loko yi tsariwe swin'wana swo karhi Yi tirha malembe ya khume ku sukela siku leri yi humesiwaku hi rona. U fanele ku va na dokumende ya vutitivisi ya mithalo kumbe xitifiketi xa ku velekiwa leswaku u ta kota ku endla xikombelo. Xikombelo xa pasipoto ya vaendzi na dokumende ya vutitivisi xi nga endliwa hi nkarhi wun'we loko u nga koti ku rindza.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-73 kutani u yi nghenisa eka hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u endla xikombelo u ri eka matiko ya le handle.
Teka swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi ta rekhodiwa eka Rejistara ya Vanhu va tiko .
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka mavhiki ya ntsevu ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforavisa.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa vhisa

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Visa i matsalwa lama ya namarhetiwaku kumbe ku tsariwa eka pasipoto leyi tirhaku ya munhu wa le handle, lama ya nyiketaku munhu wa le handle matimba ya ku nghena eAfrika Dzonga.

Visa yi fanele:

ku kumiwa loko muendli wa xikombelo a nga si suka etikweni ra yena ku ta eAfrika Dzonga
ku kumiwa etikweni ra le handle, na swona munhu a nga ka a nga koti ku endla xikombelo xa yona loko se ri ku ngheneni eAfrika Dzonga
yi fanele ku endliwa xikombelo xa yona eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga eka tiko leri Afrika Dzonga yi yimeriweke eka rona
yi fanele ku endliwa xikombelo xa yona eka embasi kumbe mixini ya le kusuhani loko Afrika Dzonga yi nga yimeriwangi eka tiko ra wena. Leswi swi tirha na le ka lava va nga na tipasipoto ta vudiplomati kumbe ta ximfumo eka lava va lavaku tiphemiti ta vudiplomati.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

tata fomo ya xikombelo xa visa ya BI-84
Pasipoto ya wena yi fanele ku leyi tirhaku eka nkarhi lowu nga ri ku ehansi ka masiku ya 30 endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa riendzo
Pasipoto ya wena yi fanele ku va na vutsongo bya pheji rin'we leri ri nga tirhisiwangiku loko u yi yisa ku ya kuma matsalwa ya ku amukeriwa
ku fanele ku hakeriwa mali leyi nga vekiwa, loko swi ri tano
xitifiketi xa mintlhavelo, loko swi ri tano
nghenisa xitatimende kumbe tidokumende leti tiyisaku xikongomelo na nkarhi lowu nga ta tshamiwa wa vuendzi
humesa vumbhoni lebyi eneleke bya vuswikoti hi ta timali
humesa vumbhoni bya thikiti leri tirhaku ra xihahampfhuka
ku nga komberiwa diphoziti.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swi nga teka masiku ya 10 ku langutana na xikombelo.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R 425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for a visa, BI-84

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforchangeofgender.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo cinca rimbewu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe lava va nga na mpfumelelo wo tshama minkarhi hinkwayo lava a va ri karhi va ri ku cinceni rimbewu ra vona loko ku nga si va na nawu wa Births and Deaths Registration Act, 1992 , va nga endla xikombelo xa ku cinca rimbewu ra vona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-526E eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Humesa xitifiketi xa ku velekiwa.
Eka xiyimo xa loko munhu a cince swirho swa yena swa rimbewu hi dokodela kumbe mirhi, u fanele ku tisa na swiviko swa vuyelo byelebyo bya leswi nga endliwa eka yena kumbe mirhi leyi yi nga tirhisiwa, xiviko lexi xi fanele ku endliwa hi dokodela loyi a nga endla vutshunguri byeleyo kumbe loyi a nga ku nyika mirhi yeleyo.
Eka xiyimo xin'wana na xin'wana, nyiketa xiviko lexi kombisaku xiyimo xa wena xa sweswi xa rimbewu xa muendli wa xikombelo ku fambisana na xikombelo. Xiviko lexi xi fanele ku va xi lulamisiwile hi dokodela loyi a nga kambela muendli wa xikombelo ku vona loko hikunene rimbewu ra yena ri ri leri vuriwaku.
Humesa xiviko xa dokodela wa swa byongo loyi a nga nyiketa muendli wa xikombelo switsundzuxo , vuxokoxoko hinkwabyo bya xiyimo, ngopfu-ngopfu matimu, na xiyimo xa munhu hi swa mianakanyo eka ku cinca ka rimbewu.
Loko muendli wa xikombelo a ri na malembe ya 16 kumbe ehenhla ka wona, u fanele ku endla xikombelo xa dokumende ya vutitivisi yintshwa.
Ku fanele ku tekiwa swigandlato swa tintiho ku tiyisa na ku hoxela database yintshwa eka HANIS.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforcitizenbydescent.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga eka vatukulu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu loyi a nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku va mutukulu i munhu loyi a nga velekeriwa ehandle ka Afrika Dzonga eka vatswari lava wun'wana wa vona a a ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga. Ku velekiwa ka n'wana ku fanele ku rejistariwile hi ku landza nawu wa ku velekiwa na ku lova wa Births and Deaths Registration Act, 1992.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-24.
Mutswari wa Afrika Dzonga u fanele ku tata fomo ya BI-529.
Loko ku ve na adopxini, u fanele ku nghenisa xileriso xa khoto xa adopxini.
Nghenisa khopi ya xitifiketi xa ku velekiwa xa le handle.
Nghenisa tikhopi ta muendliwa wa xikombelo na switifiketi swa ku cata swa mutswari/vatswari va muendli wa xikombelo .
Loko muendli wa xikombelo a velekiwe ehandle ka mucato, vatswari hi vumbirhi va fanele ku sayina fomo ya ntsariso wa ku velekiwa ya BI-24.
Nghenisa vumbhoni bya leswaku mutswari wa Afrika Dzonga u kume vuaka-tiko bya tiko ra le handle.
Nghenisa vumbhoni bya ku velekiwa eAfrika Dzonga ka mutswari.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationfordeterminationofSAcitizenship.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku endliwa ka xiboho xa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi teka xiboho xa leswaku xana muendli wa xikombelo i muaka-tiko wa Afrika Dzonga, loko ku nga si humesiwa dokumende ya vutitivisi . Swi tirha eka vanhu lava a va ri vaaka-tiko va Afrika Dzonga, loko va nga si famba eka tiko, na swona lava va nga na xikongomelo xa ku tlhela va va vaaka-tiko va Afrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-529.
Tata fomo ya BI-1664 ku papalata ku lahlakeriwa hi vuaka-tiko bya wena bya Afrika Dzonga.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 8 ku ya eka 12.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Papila ra eka loyi swi nga kongomisiwa: I R58
Xikombelo xa ku endliwa ka xiboho xa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga: I R128
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-529
BI-1664
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationfordocumentfortravelpurposes.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa dokumende hi xikongomelo xa ku endza
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Dokumende hi xikongomelo xa ku endza yi nyiketiwa vaendli va swikombelo lava va nga na mpfumelelo wo tshama minkarhi hinkwayo , kambe lava va nga kotiku ku kuma pasipoto eka tiko leri va humaku eka rona, vanhu lava va nga ri ku na tiko kumbe vachavi . Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-73.
Humesa vumbhoni bya mpfumelelo wo tshama minkarhi hinkwayo .
U ta tekiwa swigandlato swa tintiho leswaku swi rhekhodiwa eka Rejistara yo tsarisa vanhu va tiko .
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka vhiki rin'we ku ya eka mavhiki ya ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-73
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationfordualnationality.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa ku va na vuaka-tiko bya matiko mambirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a lavaku ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin'wana u fanele ku endla xikombelo eka va Ndzawulo ya ta le Kaya ku hlayisa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga loko a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rin'wana. Vuaka-tiko bya matiko mambirhi swi vula leswaku munhu u tekiwa a ri muaka-tiko wa matiko mambirhi.

Vuaka-tiko bya matiko mambirhi byi nyiketiwa vanhu lava va nga na malembe ya le henhla ka 21.

Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka tiko ra le handle.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata tifomo ta BI-1664 na BI-529 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Humesa dokumende ya vutitivisi leyi tirhaku.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



South African Citizenship Act, 1995

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8 ku langutana na xikombelo.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R115

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



, BI-1664
BI-529

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforexemptionfromlossofcitizenship.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku susiwa eka xiyimo xa ku lahlekeriwa hi vuaka-tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku susiwa eka ku lahlekeriwa swi endla leswaku vaaka-tiko va Afrika Dzonga va va vaaka-tiko va tiko rin'wana handle ka ku lahlekeriwa hi vuaka-tiko bya vona bya Afrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vaendli va swikombelo lava va nga na xikongomelo xo kuma vuaka-tiko bya tiko rin'wana handle ko lahlekeriwa hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga va fanele va landza fambiselo leri landzaku:
Tata tifomo ta xikombelo BI-1664 na BI-529.
Humesa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi ya wena ya Afrika Dzonga kumbe pasipoto.
Humesa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya xitifiketi xa ku velekiwa xa Afrika Dzonga na afidavhiti leyi nga hlambanyeriwa ya leswaku a wu si kuma vuaka-tiko byin'wana. Tikhopi hinkwato ta tidokumende na afidavhiti leyi nga hlambenyeriwa swi fanele swi tiyisiwa hi Notary Public , kumbe Khomixinara wa Swihlambanyiso .
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava va nga lahlekeriwa hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga endzhaku ka ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin'wana, loko va nga ha ri lavatsongo hi nawu na swona handle ko endla xikombelo xa ku hlayisa vuaka-tiko bya vona loko va nga si va vaaka-tiko va tiko rin'wana, va nga endla swikombelo swa ku susiwa eka ku lahlekeriwa hi vuaka-tiko.
Vaendli va swikombelo va fanele ku landza fambiselo leri landzaku:
Ku tata tifomo ta xikombelo, BI-1666 na BI529.
Ku nghenisa khopi leyi nga hlambanyeriwa eka va nawu ya xitifiketi xa vuaka-tiko bya tiko ra le handle.
Ku nghenisa khopi leyi nga hlambanyeriwa eka va nawu ya ID ya Afrika Dzonga kumbe pasipoto, kumbe xitifiketi xa ku velekiwa xa le Afrika Dzonga.
Tikhopi hinkwato na tidokumende swi fanele swi tiyisiwa hi Notary Public , kumbe Khomixinara wa Swihlambanyiso .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 5 ya ku tirha ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-1664
BI-529
BI-1666
BI-862
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforexemtionfromincometax.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku susiwa eka xiboho xa ku hakela muthelo wa vuyelo bya timali
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku voneleriwa hi swa mithelo swi endliwa eka minhlangano leyi nga tirheleku profiti leyi nga sunguleriwa ku pfuneta xichava. Kambe ku voneleriwa hi swa mithelo loku ku endliwa ntsena eka minhlangano leyi endlaku leswi nga vekiwa eka nawu wa Non-profit Organisations Act, 1997 , na milawu yin'wana yo fambelana na lowu.
Minhlangano leyi yi lavaku ku endla xikombelo xa ku susiwa eka xiboho yi fanele yi wela eka swiyenge leswi landzaku:
Asosiyexini ya vanhu . Asosiyexini yo tisungulela ya vanhu leyi lawuriwaku hi vumbiwa.
Loko dokumende ya vusunguri yi nga fambelani na leswi nga vekiwa eka xiyenge 30 xa nawu wa Non-profit Organisations, 1997, xikombelo xi fanele xi fambisana na xiboho lexi nga tsariwa, lexi nga sayiniwa hi muendli wa xikombelo. Ku susiwa eka xiboho ka nkarhi lowu nga hundza ku ta ya emahlweni na ku tirha ku fikela eka nkarhi lowu muendli wa xikombelo a nga ta va a nyikiwe nothisi hi South African Revenue of Service hi xiboho hi ku landza nawu lowuntshwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Minhlangano leyi nga susiwangiku ximfumo eka xiboho xa ku hakela muthelo wa vuyelo bya timali yi nga nghenisa fomo ya xikombelo lexi nga tatiwa na tidokumende leti seketelaku, xikan'we na ku tiboha hi ku tsala , laha vanhu lava va langutaneke na swa timali va tibohaku ku landza leswi nga vekiwa eka xiyenge 30 xa nawu wa Non-profit Organisations Act, 1997.
Ku ta laveka tidokumende leti landzaku ku fambisana na xikombelo:
Na le henhla ka leswi nga laha henhla, minhlangano leyi nga sunguriwa hi xikombelo xa ku pfuneta hi ti-scholarship, tibasari na tiawadi to dyondza, rhiseche no dyondzisa, yi fanele yi tlhela yi nghenisa na tidokumende to seketela no tata dokumende ya EI 3 Written Undertaking
Swikolo swa mfumo na swa prayivhete, tiinstituxini ta dyondzo ya le henhla, tiinstituxini ta dyondzo na vuleteri bya lavakulu , na tiinstituxini ta dyondzo yo ya emahlweni na vuleteri , tifanele ku nghenisa na xitifiketi xa rejistrexini lexi nga humesiwa hi va Nhlangano wa vulawuri bya dyondzo .
Fomo leyi nga tatiwa xikan'we na tidokumende leti faneleke, swi fanele ku rhumeriwa eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Hinkwaswo swikombelo leswi nga amukeriwa hi va Tax Exemption Unit na vutivi lebyi faneleke na tidokumende leti lavekaku ta ku seketela leti nga na risiti leyi nga humesiwa hi khompyutara, eka mavhiki ya mune ku sukela eka siku leri xi nga nghenisiwa hi rona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiboho xa ku tiyimisela
Xiboho xa ku tiyimisela - eka ti-scholarship na tibasari
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforextension.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa ku ngeteleriwa nkarhi wa ku nghenisa tifomo ta ku hakela mithelo

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Muhakeri wa muthelo a nga endla xikombelo xa ku nyikiwa siku ra ka ndzhaku ra ku nghenisa tifomo ta ku hakela muthelo.

Xikombelo xa ku ngeteleriwa nkarhi wa ku nghenisa tifomo ta muthelo xi ta aleriwa loko ku ri na swin'wana swa swiyimo leswi landzaku eka rhekhodo ya muhakeri wa muthelo:

Loko adrese ya muhakeri wa muthelo yi nga tiviwi hi va South African Revenue Service .
Loko rhekhodi ya muhakeri wa muthelo yi nga ri ku tirheni.
Loko Khampani kumbe Close Corporation kumbe Trust yi nga ri ku tirheni.
Loko muhakeri wa muthelo a rhurhile etikweni.
Loko rhekhodo ya muhakeri wa muthelo yi makiwe tani hi estate , loko khampani yi pfariwile .
Loko ku ve fomo ya muthelo yi ve yi amukeriwile eka lembe ro karhi ra muthelo, leri ku endleriwaku rona xikombelo.
Loko ku ve ku humesiwe dimandi kumbe samanisi ya lembe relero ra muthelo.
Loko ku ve ku kolotiwa ku nghenisiwa ka fomo ya muthelo ya Provisional handle ko lulamisa na va SARS na swona minkarhi ya ku nghenisiwa ka tifomo ta mithelo wu hundzile.
Ku kolotiwa timali ta muthelo handle ko endla malulamiselo yo hakela ka ndzhaku.
Loko ku ve a ku humesiwangi fomo ya muthelo ya nkarhi lowu kumbe ya lembe.
Loko muhakeri wa muthelo a nga koloti eka lembe leri ra muthelo.
Loko ku ve xikombelo xa ku ngeteleriwa nkarhi hi hundza nkarhi wa le henhla lowu pfumeleriweke eka xiyenge xo karhi xa muhakeri wa muthelo.
Loko ku ve rhekhodo ya muhakeri wa muthelo yi le ka xiyimo xa ku hundzisiwa ku suka eka ndzhawu yin'wana ku ya eka yin'wana.
Tifomo ta muthelo kumbe mintsengo ya VAT ya kolotiwa handle ko endla malulamiselo lama fanele - masiku ya ku nghenisa tifomo ta muthelo ya hundzile kumbe a ku endliwangi malulamiselo yo karhi ya ku hakela timali leti kolotiwaku ta muthelo.
Ku kolotiwa xitatimende xa rekhonsiliyexini ya PAYE kumbe fomo ya muthelo handle ko endla malulamiselo lama faneleke - masiku ya switatimende swo tano ya hundzile kumbe ya tifomo ta muthelo kumbe a ku endliwangi malulamiselo yo hakela mali ya muthelo leyi kolotiwaku.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Kombela ku ngeteleriwa nkarhi wa ku nghenisa tifomo ta muthelo eka muholo hi ku tirhisa website ya SARS kumbe e-mail.
Kombela ku ngeteleriwa ka xipeceli ka nkarhi wa ku nghenisa tifomo ta muthelo hi ku tsala papila u ri kongomisa eka hofisi ya rhavi ya SARS ya le kusuhani.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku

Income Tax Act, 1962

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Loko se ku langutaniwile na xikombelo, u ta tivisiwa hi email eka email leyi u nga va nyiketa yona. Loko u nga nyiketi adrese ya email, u nga khumbana na va rhavi ra SARS ya le kusuhani endzhaku ka siku rin'we ra ku tirha.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa

Tsarisa kwi inthanethe.

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforfamilyreunionscheme.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka xikimu xo hlanganisa ndyangu

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo loyi a navelaku ku endla xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwyao hikuva a ri xirho xa ndyangu wa muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe xirho xa munhu loyi a nga na mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo loyi a nga xaka ra yena hi ndyangu. Hi xikongomelo xa ku kuma mfanelo yo tshama minkarhi hinkwayo, swirho swa ndyangu eka vuxaka bya ndyangu lebyi hlamuseriwaku hi ku xakelana hi ngati kumbe hi nawu ka vana lava va nga adoptiwa kumbe vatswari va ku nghenela .

Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata tifomo ta xikombelo.

Vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe vatshami va minkarhi hinkwayo, va fanele ku tiboha ku seketela muendli wa xikombelo hi swa timali, vutshunguri na vuhlayiseki bya yena xiviri. Kambe, loko xaka a ri mutswari wa n'wana loyi a ha ri ku ntsongo eka nawu , a ku na xilaveko xa ku tiboha.


Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended tani hi laha wu nga qhiviyeriwa.

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationformaintenanceorder.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xiwundlo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xiwundlo i xiboho xa ku wundla munhu wun'wana, xikombiso, n'wana, ku n'wi wundla hi yindlu, swakudya, swambalo, dyondzo na nhlayiso wa rihanyu, kumbe hi tindlela tin'wana leti faneleke ku n'wi pfuneta hi swilo leswi swa nkoka. Ntirho lowu wo boha hi nawu wa ku hlayisa wu vuriwa 'the duty to maintain' kumbe 'the duty to support'.
I mani loyi a faneleke ku wundla?
Ntirho wa xiboho xo wundla wu suseriwa eka xiseketelo xa vuxaka bya ngati, adopxini kumbe leswaku vanhu va tekanile.
N'wana u fanele ku sapotiwa kumbe ku wundliwa hi:
hi vatswari va yena, hambi va tekanile, ku tshama swin'we, ku hambana kumbe ku divhosana, ku katsa vatswari lava va nga adopta n'wana; na/kumbe vakokwana wa yena, hambi vatswari va n'wana a va tekanile kumbe a va nga tekanangi. kambe, leswi swa hambana hi ku ya hi mhaka na mhaka.
Ntirho wa ku sapota xirho xa ndyangu a xi le ka n'wana ntsena. Xirho xin'wana na xin'wana xa ndyangu, hambi xi na malembe mangani, xi nga kombela xirho xin'wana xa ndyangu ku xi sapota kumbe ku xi hlayisa, kambe ehansi ka swiyimo leswi landzaku:
Loko xirho xa ndyangu lexi xi kleyimaku sapoto xi nga koti ku tihlayisa
Loko xirho xa ndyangu lexi ku laviwaku sapoto eka xona xi swikota hi swa timali ku wundla.
Xana hi tihi tiekspense lowu wu nga kleyimiwaku?
U nga lava ku sapotiwa loku swi fanerile na swona ku endlela ku wundla n'wana kumbe munhu wun'wana loyi a nga na mfanelo yo wundliwa hi vutshamo lebyinene na nkuriso. Leswi swi katsa ku wundla hi swilo swo fana na swakudya, swambalo, vutshamo na ku hakelela dyondzo leyi faneleke. Khoto yi nga lerisa leswaku tatana wa n'wana a va na xiavo eka ku hakela mali ya xiwundlo ku sukela eka nkarhi lowu n'wana a nga velekiwa hi wona ku fikela sweswi, laha ku nga nyiketiwa kona xileriso xa khoto xo wundla. Khoto yi nga nyiketa xileriso xa khoto xa ku hakelela nhlayiso wa rihanyu, kumbe xileriso xa leswaku n'wana a rejistariwa eka xikimu xa nhlayiso wa rihanyu eka wun'wana wa vatswari loko a ha ri ntsongo. Ku endlela leswaku khoto yi nyiketa xileriso xa xiwundlo xa kahle lexinene, vatswari hi vambirhi va fanele ku nyiketa vumbhoni bya tiekspense ta vona.
Mianakanyo ya wena hi matikhomelo ya mutswari wun'wana a yi khumbanangi na mfanelo ya n'wana ya ku hlayisiwa. Wa ha ri na xiboho xa ku wundla, hambi loko mutswari wun'wana a tekiwile/tekile nakambe a ri na vuxaka bya ku rhandzana na munhu wun'wana hambi loko mutswari wun'wana a nga ku pfumeleli ku vona vana hambi loko mutswari wun'wana a kuma vana van'wana ka ndzhaku.
Xiboho xa wena xa ku hakelela xiwundlo na mfanelo ya wena yo vona vana i swilo swimbirhi swo hambana, na swona a swi na ku xakelana. Nakambe, vana va wun'wana exikarhi ka n'wina a va na khumbi xiboho xa wena xa ku sapota. Kambe, ntsengo wa xiwundlo lowu wu faneleke ku hakeriwa wu nga cinciwa hi khoto loko wun'wana exikarhi ka n'wina a yisa xikombelo xa ku cinca ntsengo lowu
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa xiwundlo eka khoto ya majistarata eka distriki leyi u tshamaku eka yona.
Loko u kanakana, khoto ya le kusuhani yi ta ku hlamusela leswaku u nga endla xikombelo eka khoto yihi.
Na le henhla ka fomo leyi nga tatiwa, nghenisa vumbhoni bya muholo wa wena wa n'hweti na n'hweti na ntirhiso mali to fana na swilipi swa ku xava swakudya, gezi na/kumbe ku hakelela rhente.
Khoto yi ta veka siku leri wena na munhu loyi a hlamulaku mi nga ta ya hi rona ekhoto.
Muofisara wa swiwundlo na mulavisisi u ta endla ndzavisiso hi kleyimi ya wena no kambela xiyimo xa wena.
Khoto yi ta rhumela tisamanisi eka munhu loyi a hlamulaku ku humelela ekhoto hi siku ro karhi ku vulavurisana hi mhaka leyi.
Muanguri a nga pfumela ku hakela xiwundlo tani hi laha xi nga komberiwa, kumbe a kanetana na mhaka leyi ekhoto.
Loko munhu a pfumela ku hakela xiwundlo, majistarata u ta kambela tidokumende leti faneleke. Kutani u ta humesa xileriso , na swona a nga teka xiboho xo endla sweswo handle ko rhanga a lava leswaku matlhelo lama mambirhi ma ta ekhoto.
Loko munhu loyi faneleke a hekal xiwundlo a nga pfumeri ku humesiwa xileriso xa xiwundlo, u fanele ku ya ekhoto, laha ku nga ta humesiwa vumbhon hi matlhelo hi mambirhi na timbhoni ta wona.
Loko khoto yi kuma leswaku munhu u fanele ku hakela xiwundlo, xi nga humesa xileriso xa ntsengo lowu faneleke wu hakeriwa wa xiwundlo. Khoto yi ta tlhela yi veka na xana xiwundlo xi ta hakeriwa rini na swona njhani.
Ndlela ya mahakelelo
Khoto yi nga humesa xileriso xa xiwundlo xa mali leyi yi faneleke ku hakeriwa hi yin'wana ya tindlela leti landzaku:
Eka hofisi ya majistarata kumbe eka yin'wana na yin'wana ya tihofisi ta mfumo leti nga vekeriwa xikongomelo lexi.
Eka akhawunti ya bangi kumbe building society leyi yi nga vekiwa hi munhu loyi a khumbekaku.
Ku nyiketiwa kunene ka munhu loyi a faneleke ku kuma mali.
Hi ndlela leyi yi nga vekiwa hi xileriso lexi xi kombelaku muthori wa munhu loyi a faneleke ku hakela xiwundlo leswaku muthori a koka mali leyi eka muholo wa yena, hi ku landza nawu wa swiwundlo wa Maintenance Act of 1998.
Milawu leyi tirhisiwaku
Maintenance Act, 1998 na swinawana swa mafambiselo swo fambelana na wona
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
U ta khomiwa hi ndlela yo ringana, ya vumunhu na nxiximo.
Swivilelo swi ta khomiwa hi ndlela ya xihatla hi laha swi nga kotekaku hi kona.
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi. Fambiselo hinkwaro, ku sukela eka ku endla xikombelo ku fikela eka ku amukela mali ya xiwundlo, ri nga teka mavhiki yo hlayanyana, swi ta ya hi ku tirhisana ka vanhu lava va khumbekaku.
Timbhoni leti nga ta ta ku ta yingisela mhaka, ku katsa munhu loyi a koxaku ku wundliwa, va na mfanelo yo kuma mpfuneto lowu nga vekiwa na mali yo famba. Kambe, khoti yi ta teka xiboho hi ku vona ka yona xa leswaku xana mpfuneto wolowo wa alawensi wu ta hakeriwa eka munhu loyi a koxiwaku ku hakela xiwundlo.
Munhu loyi a koxaku ku hakeriwa xiwundlo u fanele ku endla xikombelo eka muofisara wa swiwundlo xa ku hakeriwa ka mali ya timbhoni .
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Act, 1998 xa nawu wa swiwundlo
Act, 1998 xa nawu wa swiwundlo xa nawu wa swiwundlo
Khumbana na Hofisi ya Majistarata ya le kusuhani, Khoto ya Swiwundlo, Khoto ya mindyangu kumbe Muchuchisi wa swa milandzu ya swiwundlo kumbe Muofisara wa vulavisisi hi timhaka ta swiwundlo.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationfornaturalisation2.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa vuaka-tiko hi ku va muaka-tiko loyi a nga velekeriwangiku etikweni
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na phemiti ya ku tshama eAfrika Dzonga minkarhi hinkwayo wa khwalifaya ku endla xikombelo xa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi fambiselo ra vuaka-tiko byo ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka malembe ya ntlhanu ya ku va mutshami wa minkarhi hinkwayo.
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga cata na muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa khwalifaya ku va na vuaka-tiko bya ku ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka malembe mambirhi ya loko a kumile phemiti ya ku va mutshami wa minkarhi hinkwayo leyi yi humesiwaku hi nkarhi wa ku cata.
N'wana loyi a nga le hansi ka malembe ya 21 loyi a nga na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo, wa khwalifaya ku va na vuaki-tiko byo ka u nga velekeriwangi etikweni endzhaku ka ku humesiwa ka phemiti.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-63 na BI-757 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Humesa phemiti leyi tirhaku ya ku tshama minkarhi hinkwayo kumbe ku humesiwa eka xiboho .
Nghenisa xitifiketi xa maphorisa xa ku komba ku kala milandzu .
Humesa na xikombelo lexi nga tatiwa eka fomo ya BI-9 na swigandlato swa tintiho ta wena leti heleleke na swifaniso swa sayizi ya ID swimbirhi loko u ri na malembe ya le henhla ka 15. Leswi swi endleriwa ku kuma dokumende ya vutitivisi endzhaku ka ku amukeriwa ka xiyimo xa wena xa ku va muaka-tiko wo ka a nga velekeriwangiku etikweni .
Mutsari loyi a nga na vutihlamuleri a nga endla xikombelo hi vito ra n'wana lontsongo eka nkarhi wun'wana na wun'wana, kambe loko n'wana yoloye lontsongo a tshama eAfrika Dzonga minkarhi hinkwayo na swona hi ku landza nawu.
Loko xikombelo xa wena xi amukeriwile, u ta komberiwa ku sayina Xitiviso xa nawu xa ku ku tiboha ku tshembeka etikweni lexi vuriwaku Declaration of Allegiance, na swona u ta nyiketiwa xitifiketi xa vuaka-tiko hi ku ka u nga ri munhu loyi a nga velekeriwa etikweni, na nomboro ya R.
Ku ta humesiwa dokumende ya vutitivisi kutani yi rhumeriwa eka muendli wa xikombelo.
Vaendli va swikombelo lava swikombelo swa vona swi nga amukeriwangiku va ta tivisiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tin'hweti ta mune ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-63
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidenceextraordinaryskill.2010-03-25.ts.txt</fn>

Phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka vuswikoti byo kala swinene
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu loyi a nga na vuswikoti byo kala swinene extraordinary skills na/kumbe tikhwalifikhexini. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko. A ku na xilaveko xa leswaku munhu a va a kume ntirho etikweni.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Ku kota ku komba leswaku vuswikoti bya wena hi lebyo kala swinene na/kumbe tikhwalifikhexini eka Ndzawulo ya ta le Kaya, u fanele ku tisa papila ro huma eka nhlangano wa mfumo wa Afrika Dzonga, kumbe eka nhlangano wa swa akhademiki wa Afrika Dzonga lowu tivekaku, nhlangano wa swa mindhavuko kumbe wa swa bindzu, lowu wu tiyisaku leswaku u na vuswikoti byo kala swinene kumbe tikhwalifikhexini.
U fanele ku tisa curriculum vitae na vumbhoni byin'wana bya vuswikoti byo kala swinene na/kumbe tikhwalifikhexini.
Ku tiyisa xikombelo xa wena, u nga nghenisa na ti-testimonial to huma eka vathori va wena va khale.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidencepermitrefugees.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka vachavela hwahwa

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu loyi a amukeriweke tani hi muchavi wa tiko rin'wana eAfrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta le Kaya eka xifundzhankulu leyi u tshamaku eka yona. U fanele ku va na malembe ya ntlhanu ya ku va u amukeriwe tani hi muchavi etikweni leswaku u kota ku endla xikombelo.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Kuma xitifiketi eka Komiti leyi langutaneke na timhaka ta vachavi, lexi xi hlamuselaku leswaku swi vonaka o nge u ta va muchavi minkarhi hinkwayo.
nghenisa afidavhiti makongomana na mavito hinkwawo lama u ma tirhisaku
tata tifomo ta xikombelo.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002 , as amended tani hi laha wu nga qhiviyeriwa)

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R1 520

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for permanent residence permit, BI-947

Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforrecognitionofavarietylisting.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku pfumeleriwa ka muxaka wo karhi wa ximila
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u nga si sungula ku byala ximila xa muxaka wihi kumbe wihi lexi xinga dikleriwa hi ku landza nawu wa Plant Improvement Act, 1976 2 ya nawu, dinominexini ya tinxaka teleto, yi fanele ku katsiwa eka variety list.
Ndzawulo wa ta Vurimi hi wona wu hlayisaku nongonoko wa tinxaka ta swimila eka swimila swa nkoka swa vurimi, miroha na mihandzu. Ku dikleriwa ka swimila hi swikongomelo swa nawu na ku katsiwa ka swona eka tinxaka ta minongonoko, swi endliwa loko ku ri na xikombelo. Lexi xi pfunaku ku endla xiboho i nkoka wa muxaka wolowo wa ximila eka ikhonomi ya Afrika Dzonga.
Munhu wun'wana na wun'wana kumbe instituxini va nga endla xikombelo xa ku pfumeleriwa ka muxaka. Muxaka wu khwalifaya ku hoxeriwa eka nongonoko wa tinxaka loko wu fambisana na swilaveko swa DUS leyi ku nga: , U = uniform, i.e. all the plants look alike na swona loko muxaka wu ri na dinominexini leyi amukelekeke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
fomo ya xikombelo leyi yi nga tatiwa hi ku helela a technical questionnaire mali leyi yi nga vekiwa ya xikombelo na mali leyi hakeleriwaku nkambelo mbewu kumbe metheriyali ya ku byala mpfumelelo lowu nga tsariwa wo huma eka n'winyi, loko u nga si tshama u byala, ku hlawula, kumbe ku hluvukiswa muxaka wolowo.
Kombisa kahle hi leswi nga rivaleni eka nongonoko wa swivutisi swa vuthekniki , leswaku xana hi tihi tinxaka tin'wana leti muxaka wa ximila lexintshwa xi faneleke ku pimanisiwaku na tona leswaku ku va voniwa ku hambana ka wona .
Ku na masiku lama ya nga vekeriwa ntirho lowu laha tidokumende na Metheriyali ya ku byala yi faneleke ku nghenisiwa eka Registrar. Masiku lawa, vunyingi bya Metheriyali ya ku byala byi nghenisiwaku na swona laha swi faneleke ku dilivhariwa, swi kumeka hi ku kombela eka Registrar.
Loko ku laveka ku sirheleriwa hi ku landza timfanelo ta vabyali va swimila, vaendli va swikombelo va tsundzuxiwa ku nghenisa swikombelo xikan'we ku endlela leswaku ku nga dyeki mali na nkarhi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo ra ku hoxeriwa eka nongonoko wa tinxaka ta swimila, ri ta teka nguva yin'we ya ku rima.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali ya ku hakelela xikombelo makongomana na ku pfumeleriwa ka muxaka: I R790
Mali ya ku hakeleriwa nkambelo wa ku pfumeleriwa ka muxaka:
Xikombelo xa ku cinca kumbe ku ngetela eka dinominexini ya tinxaka ta swimila leswi vhele swi nga katsiwa eka nongonoko wa tinxaka: I R1 500
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationasamanufacturerunderagoa.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara tani hi mumaki wa mpahla ehansi ka AGOA
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi nyiketa vutivi hi ndlela leyi landziwaku eka ku rejistara tani hi mumaki ehansi ka African Growth and Opportunity Act wa le Amerika wa na va South African Revenue Service . Nawu lowu wu khutaza matiko ya Afrika hi ndlela yo vanaku leswaku ya ta ya emahlweni na matshalatshala ya wona yo pfula tiikhonomi ta wona no aka timaraka leti ntshunxekeke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kuma tifomo eka inthanete kumbe eka hofisi ya le kusuhani ya SARS.
Fomo ya xikombelo yi fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo ku nga ri vanhu van'wana lava khumbekaku , handle ka sweswo, xikombelo xi nga ka xi nga amukeriwi.
Languta eka makombandlela ya xikombelo ku ku pfuneta eka fambiselo ra ku nyiketiwa layisense.
vito leri tirhisiwaku hi bindzu ra bindzu ra wena ndzhawu laha bindzu ri nga kona vito ra xitarata na nomboro ya bindzu surburb ya laha bindzu ri tirhelaku kona dorobankulu kumbe doroba laha bindzu ri nga kona; na khodi ya pato ya surburb laha bindzu ri nga kona.
Eka xiyenge xa Authority to Apply, xi fanele ku tatiwa hi sole proprietor, mudayirektara, phatnara, xirho, trustee kumbe munhu loyi a menejaku bindzu loko a endla xikombelo xa rejistrexini ya swa mithelo ya mpahla ya le handle eka mumanufakchara wa AGOA.
Vito ra muendli wa xikombelo kumbe vito ra rejistrexini ya nhlangano, ku nga ri vito leri bindzu ri ri tirhisiwaku swi fanele swi tsariwa eka xiyenge lexi.
laha ku nga na mfungho wa (), sula leswi swi nga tirhiku.
Eka xiyenge xa Declaration, hlamusela leswi landzaku:
tinhla to sungula ta mavito na xivongo xa munhu loyi a endlaku xikombelo xa layisense xiyimo xa munhu loyi a endlaku xikombelo, xik. Mudayirektara, Menejara, N'winyi munhu loyi a endlaku xikombelo u fanele ku sayina fomo ya xikombelo siku leri xikombelo xi nga sayiniwa hi rona ndzhawu laha xikombelo xi nga sayiniwa kona.
Nghenisa tidokumende to sungula kumbe tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu tat idokumende leti landzaku eka fomo ya xikombelo:
xiboho lexi nga tekiwa kumbe mpfumelo kumbe vufambisi byin'wana tani hi laha swi tirhaku phemiti ya va Ndzawulo wa ta Minxaviso ta Indastri loko swi tirha formulae loko ku endliwa xikombelo ehansi ka ntshovelo wa muthelo eka item 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 na 607.04.10
tidokumende ta vutitivisi loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
Pasipoto loko u ri:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationforregistrationofGroup2fertilizer.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa rejistrexini wa swinonisi swa Ntlawa 2
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwaswo swinonisi leswi swi nghenisiwaku leswaku swi ta manufakchariwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, swi fanele ku rejistariwa na Registrar : Hi nawu wa Act 36 of 1947. Muendli wa xikombelo u fanele ku va munhu loyi a nga nawini , xikombiso, John Peter Citizen T/A Diepsloot Stud.
Khampani ya le muxe, yi nga ka yi nga swikoti ku endla xikombelo xa ntsariso eAfrika Dzonga. I tikhampani ta laha tikweni ntsena, muaka-tiko wa Republic of South Africa , kumbe nhlangano lowu nga nawini lowu nga tsarisa eAfrika Dzonga lava va nga endlaku xikombelo xa ntsariso ya swakudya swa swifuwo na swinonisi.
Swinonisi swa Ntlawa 2 hi leswi swi nga na swihanyi leswikulu kumbe leswitsongo tani hi swipfanganisi letikulu, leswi swi tlhelaku swi tiviwa tani hi swinonisi swa ntumbuluko .
Rejistreximi wu ta nyiketiwa ntsena loko, kambe loko ku ri leswaku hi nkarhi wa ntsariso:
mpfanganyiso na mpfuvo wa swinonisi a swi nga hambani na ntsariso wa mpfuvo lowu wu nga tsarisiwa vuxokoxoko na marito eka lebuli ya khonteyinara, swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar swipimelo leswi nga vekiwa hi nkarhi wa ntsariso swi fanele ku landzeleriwa hi xitalo ntsariso yi nga ka yi nga hundziseriwi eka van'wana tisayizi ta nkwama kumbe khonteyinara swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xikombelo xa ntsariso ya swakudya swa swifuwo na swinonisi, swi katsa leswi landzaku papila leri fambisanaku na xikombelo leri humaku eka loyi a nga na ntsariso kumbe loyi a nga langiwa hi yena ku va muyimeri wa yena. Papila leri fambisanaku na xikombelo ri fanele ku katsa leswi landzaku:
vito ra prodakti nomboro ya ntsariso loko prodakti se yi tsarisiwile xivangelo xa ku nghenisa xikombelo hambi xikombelo xi ri lexintshwa, xikombelo xa xiqhiviyelo kumbe xikombelo xa ku navisa vutsarisi bya xinonisi lexi xi nga kona lebyi vuriwaku daughter registration mapapila ya mpfumelo loko ku laveka phemixini eka loyi a nga na ntsariso ya laveka mali leyi yi faneleke ku hakeriwa ticheke leti ti rhumeriwaku toxe tifanele ku famba na papila ra nhlamuselo xitifiketi xa nkambelo kumbe phephe ra vutivi ra data sheet.
Tifomo ta xikombelo tifanele ku nghenisiwa makongomana na swikombelo leswintshwa na swiqhiviyelo swa ntsariso lowu nga kona, ku katsa ku cinciwa ka formulation . Tifomo ta swikombelo tifanele ku nghenisiwa ti ri timbirhi; titatiwa hi xitalo, handle ko vulavula hi xikombelo xa nkarhi lowu nga hundza, tinomboro ta matluka kumbe tiprodakti tin'wana . Yin'wana yi nga va khophi.
Tifomo ta xikombelo tifanele ku sayiniwa hi munhu loyi a nga vekiwa ximfumo ku va muyimeri wa nawu, kasi na swona leswi swi fanele ku va munhu loyi Registrar a nga tihlanganisaku na yena eka khampani.
Vito na nomboro ya ntsariso ya prodakti swi fanele ku tirhisiwa tani hi laha swi nga vekiwa eka xitifiketi xa ntsariso . Ku cinca loku nga va ku kona eka vito, hambi ku ri kutsongo njhani, swi ta tekiwa tani hi xiqhiviyelo.
Tifomo ta swikombelo tifanele ku tisiwa eka hofisi ya administrexini. Ku nghenisa swikombelo eka hofisi ya vatsundzuxi va swa vuthekniki ya Technical Advisers, swi ta hlwerisa fambiselo.
swi fanele swi nghenisiwa hi swimbirhi swi fanele swi nghenisiwa hi ririmi ra English na Afrikaans. A ku na xilaveko xa ku printa tilebuli leswaku ti ta hangalasiwa na prodakti hi tindzimi timbirhi tifanele ku tsariwa swi vonaka kahle, hi fomati leyi faneleke a ku laveki leswaku ku tsariwa tinomboro eka swilemukiso hinkwabyo vuxokoxoko eka lebuli byi fanele ku fambisana hi ku kongoma thwi na lebyi byi nga le ka fomo ya xikombelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini wa swinonisi swi nga teka tin'hweti tinharhu ku ya eka ta mune.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanexporter.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo rejistara tani hi munhu wo rhumela mpahla ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi nyiketa vutivi hi leswaku u nga rejistarisa ku yini tani hi munhu wo rhumela mpahla ehandle ka tiko na va South African Revenue Service .
Fomo ya xikombelo yi fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo ku nga ri vanhu van'wana lava khumbekaku .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Hi kombela u languta eka makombandlela ya xikombelo ku ku pfuneta eka fambiselo ra ku nyiketiwa layisense.
Eka xiyenge xa Export Particulars, hlamusela vito leri tirhisiwaku hi bindzu ra bindzu ra wena vito ra xitarata xa bindzu na nomboro vito na nomboro ya floor wa muako laha bindzu ri endleriwaku kona surburb ya laha bindzu ri tirhelaku kona dorobankulu kumbe doroba laha bindzu ri nga kona khodi ya poso ya surburb laha bindzu ri nga kona i mani loyi a nga ta langutana na ku tsariwa na ku nghenisiwa ka tidokumende eka va South African Revenue Service leswaku xana u ta tsala tidokumende no tinghenisa kumbe ku ta langiwa ejenti ku endla tano ku hlamusela leswaku xana mpahla leyi yi rhumeriwaku ehandle ka tiko yi ta rhumeriwa e United States of America ehansi ka ntwanano wa AGOA.
Xiyenge xa Authority To Apply, xi fanele ku tatiwa hi munhu loyi a endlaku xikombelo xa rejistrexini tani hi murhumeri wa mpahla ehandle na/kumbe murhumeriwa wa mpahla eka AGOA.
Vito ra muendli wa xikombelo kumbe vito ra rejistrexini ya nhlangano, ku nga ri vito leri bindzu ri ri tirhisaku swi fanele swi tsariwa eka xiyenge lexi.
Laha ku nga na mfungho wa (), sula leswi swi nga tirhiku.
Eka xiyenge xa Declaration, hlamusela leswi landzaku:
tinhla to sungula ta mavito na xivongo xa munhu loyi a endlaku xikombelo xa layisense xiyimo xa munhu loyi a endlaku xikombelo, xik. Mudayirektara, Menejara, N'winyi munhu loyi a endlaku xikombelo u fanele ku sayina fomo ya xikombelo siku leri xikombelo xi nga sayiniwa hi rona ndzhawu laha xikombelo xi nga sayiniwa kona.
Nghenisa dokumende yo sungula kumbe tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta leswi landzaku:
Phemiti ya va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri loko swi tirha formulae loko ku endliwa xikombelo ehansi ka ntshovelo wa muthelo eka item 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 na 607.04.10
tidokumende ta vutitivisi loko ku ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe pasipoto loko ku ri munhu loyi a nga tshamiku etikweni:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanimporter.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo rejistara tani hi munhu wo nghenisa no amukela mpahla yo huma ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi nyiketa vutivi hi leswaku u nga rejistarisa ku yini tani hi munhu wo nghenisa no amukela mpahla yo huma ehandle ka tiko na va South African Revenue Service .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Fomo ya xikombelo yi fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo ku nga ri vanhu van'wana lava khumbekaku - handle ka sweswo, xikombelo xi nga ka xi nga amukeriwi.
Hi kombela u languta eka makombandlela ya xikombelo ku ku pfuneta eka fambiselo ra ku nyiketiwa layisense.
vito leri tirhisiwaku hi bindzu ra bindzu ra wena vito ra xitarata xa bindzu na nomboro vito na nomboro ya floor wa muako laha bindzu ri endleriwaku kona surburb ya laha bindzu ri tirhelaku kona dorobankulu kumbe doroba laha bindzu ri nga kona khodi ya pato ra surburb laha bindzu ri nga kona i mani loyi a nga ta langutana na ku tsariwa na ku nghenisiwa ka tidokumende eka va South African Revenue Service; na leswaku xana u ta tsala tidokumende no tinghenisa kumbe ku ta langiwa ejenti ku endla tano.
Xiyenge xa Authority to Apply xi fanele ku tatiwa hi munhu loyi a endlaku xikombelo xa rejistrexini tani hi munhu loyi a nghenisaku mpahla etikweni.
Vito ra muendli wa xikombelo kumbe vito ra rejistrexini ya nhlangano , ku nga ri vito leri bindzu ri ri tirhisaku swi fanele swi tsariwa eka xiyenge lexi.
laha ku nga na mfungho wa (), sula leswi swi nga tirhiku.
Eka xiyenge xa Declaration, hlamusela leswi landzaku:
tinhla to sungula ta mavito na xivongo xa munhu loyi a endlaku xikombelo xa layisense xiyimo xa munhu loyi a endlaku xikombelo, xik. Mudayirektara, Menejara, N'winyi munhu loyi a endlaku xikombelo u fanele ku sayina fomo ya xikombelo siku leri xikombelo xi nga sayiniwa hi rona ndzhawu laha xikombelo xi nga sayiniwa kona.
Nghenisa dokumende yo sungula kumbe tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta leswi landzaku:
xiboho lexi nga tekiwa kumbe mpfumelo kumbe vufambisi byin'wana tani hi laha swi tirhaku phemiti ya va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri loko swi tirha formulae loko ku endliwa xikombelo ehansi ka ntshovelo wa muthelo eka item 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 na 607.04.10
tidokumende ta vutitivisi loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga pasipoto loko u nga ri mutshami etikweni eka munhu tiphatnara eka close corporation kumbe trust - swirho hinkwaswo, tiphatnara kumbe ti-trustee loko ku ri khampani - vadayirektara hinkwavo, ku katsa managing director na mudayirektara wa swa timali.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
SARS yi sungule service standards leswi nga ta nghenisiwa katsongo hi swiyenge eka malembe mambirhi ku nga . Nhlangano wu na xikongomelo xa ku langutana na 80% wa swivutiso/swikombelo hinkwaswo ku nga si hela masiku ya 21 endzhaku ka loko swi amukeriwile.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofarebate.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara ntshovelo wa muthelo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi nyiketa vutivi hi leswaku u nga rejistarisa ku yini ntshovelo wa muthelo na va South African Revenue Service Rebate i ntshovelo eka muthelo wo nghenisa mpahla yo huma ehandle lowu wu faneleke wu hakeriwa eka mpahla leyi nga nghenisiwa etikweni.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Muendli wa xikombelo ku nga ri vanhu van'wana lava khumbekaku u fanele ku tata fomo ya xikombelo , ehandle ka sweswo xikombelo xi nga ka xi nga amukeriwi.
vito leri tirhisiwaku hi bindzu ra bindzu ra wena vito na nomboro ya ndzhawu ya vuhlayiselo ya rebate vito na nomboro ya floor ya muako laha bindzu ri endleriwaku kona surburb ya laha bindzu ri tirhelaku kona dorobankulu kumbe doroba laha bindzu ri nga kona
Khodi ya pato ya surburb laha bindzu ri nga kona.
Xiyenge xa Authority to apply, xi fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo , loko a endla xikombelo xa rejistrexini tani hi mutirhisi wa rebate.
Vito ra muendli wa xikombelo kumbe vito ra rejistrexini ya nhlangano, ku nga ri vito leri bindzu ri ri tirhisiwaku swi fanele swi tsariwa eka xiyenge lexi.
Laha ku nga na mfungho wa (), sula leswi swi nga tirhiku.
nhlamuselo ya mpahla leyi yi nghenisiwaku etikweni kumbe metheriyali.
Eka xiyenge xa Declaration, u fanele ku hlamusela:
tinhla to sungula ta mavito na xivongo xa munhu loyi a endlaku xikombelo xa layisense xiyimo xa munhu loyi a endlaku xikombelo, xik. Mudayirektara, Menejara, N'winyi munhu loyi a endlaku xikombelo u fanele ku sayina fomo ya xikombelo siku leri xikombelo xi nga sayiniwa hi rona ndzhawu laha xikombelo xi nga sayiniwa kona.
Nghenisa dokumende yo sungula kumbe tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta leswi landzaku:
xiboho lexi nga tekiwa kumbe mpfumelo kumbe vufambisi byin'wana tani hi laha swi tirhaku phemiti ya va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri loko swi tirha.
formulae loko ku endliwa xikombelo ehansi ka ntshovelo wa muthelo eka 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 na 607.04.10
tidokumende ta vutitivisi loko ku ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe Pasipoto loko ku ri munhu loyi a nga tshamiku etikweni eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationforrenunciationofSAcitizenship.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa ku lahla mfanelo ya ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Vanhu va Afrika Dzonga lava va lavaku ku endla xikombelo xa vuaka-tiko bya tiko rin'wana leri ri nga pfumeleriku vuaka-tiko bya matiko mambirhi, va fanele ku endla xikombelo xa ku lahla vuaka-tiko bya Afrika Dzonga. Leswi, swi vula leswaku muaka-tiko u ta tshika ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku sukela nkarhi lowu xikombelo xa yena xi amukeriwaku. Lavatsongo hi malembe va ta tshika ku va vaaka-tiko va Afrika Dzonga handle ka loko wun'wana wa vatswari va yena a tama a ha ya emahlweni no va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata tifomo ta xikombelo ta BI-246, BI-529 na BI-9 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Nghenisa tidokumende hinkwato ta vutitivisi ta Afrika Dzonga eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya, embasi kumbe mixini.
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya ID.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



South African Citizenship Act, 1995

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Xikombelo xi nga teka mavhiki ya ntsevu 8 ku ya eka 12.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Determination of South African citizenship status, BI-529
Renunciation of South African citizenship, BI- 246
Application for an identity document form, BI-9

Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationforreplacementoflostorstolenpassport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku teka pasipoto yin'wana loko yi lahlekile kumbe ku yiviwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mutameri wa pasipoto loyi pasipoto ya yena yi nga lahleka kumbe ku yiviwa a nga endla xikombelo xa yin'wana leyintshwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swilaveko swa ku kuma pasipoto yin'wana loko yi lahlekile kumbe ku yiviwa humesa dokumende ya vutitivisi kumbe xitifiketi xa ku velekiwa leswaku u ta kota ku endla xikombelo tata fomo ya BI-73 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle u fanele ku endla leswaku ku tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi rhekhodiwa eka Rejistara ya vanhu va tiko nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto.
Swilaveko swa ku teka pasipoto leyi nga lahleka kumbe ku yiviwa:
tata fomo ya xikombelo ya BI-73 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle vatswari kumbe muhlayisi wa nawu va fanele ku humesa khopi ya xitifiketi xa ku velekiwa ka n'wana na tidokumende ta vona ta vutitivisi nyiketa swifaniso swa n'wana swimbirhi swa sayizi ya pasipoto a ku na xilaveko xa swigandlato swa tintiho eka vana lava va nga le hansi ka malembe ya 16.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 6.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-73
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationforresumptionofSAcitizenship.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku teka nakambe vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vaaka-tiko va khale va Afrika Dzonga hi ku velekiwa kumbe hi ku va vatukulu va Ma-Afrika Dzonga , lava va nga lahla vuaka-tiko bya vona bya Afrika Dzonga, kumbe lava va nga vhela va lahlekeriwa hi byona, va nga endla xikombelo xa ku vuyiseriwa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko munhu a endla xikombelo ehandle ka tiko.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku tata tifomo ta xikombelo, BI-175 na BI529.
Tata fomo ya xikombelo ya BI-9.
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya ID.
Xitiyiso lexi nga tsariwa xa muendli wa xikombelo xa leswaku sweswi u lava ku tshama eAfrika Dzonga.
Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi .
Khopi ya xitifiketi xa mucato loko ku ri leswaku u catile kumbe a wu catile khale.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 4 ku ya eka 6.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Nakambe vuaka-tiko bya Afrika Dzonga: R128
Dokumende ya vutitivisi: R16
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationforstateagriculturalland.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa misava ya mfumo ya vurimi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Misava leyi nga vangiwiku ya mfumo ya hirhisiwa hi xikongomelo xa swa vurimi laha vanhu va nga kotaku ku yi hirha kunene kumbe ku yi xana, swi ya hi xiyimo xa misava hi misava yeleyo kumbe a wu kona. Mintwanano ya ku hirha na ku langa ku xava ya pfuxeleleka malembe manharhu.
Ndzawulo wa ta Vurimi wa tiko wu langutane na ku hatlisisa fambiselo no susa emavokweni ya mfumo misava ya vurimi ya mfumo leyi yi nga kumeka eka va Agricultural Credit Board .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko misava ya mfumo ya vurimi yi va kona leswaku yi hirhiwa, Ndzawulo wa ta Vurimi wu tivisa vanhu hi ku endla tinothisi eka tindzhawu ta nkoka eka rejini to fana na tihofisi ta majistarata, switici swa maphorisa kumbe eka tinyuziphepha.
Endla xikombelo eka munhu loyi a nga kombisiwa eka nothisi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Senior Manager : Va Farmer Settlement eka Ndzawulo wa tiko wa ta Vurimi, wu fambisa swa ku hirha hi mpahla ya FALA loko swi pfumeleriwe hi Holobye wa ta Vurimi na Timhaka ta Misava .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku hirha ku vekiwa hi ku landza fomyula leyi nga hlayeriwa hi ku landza value ya misava.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationforthereissueofanID.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nyiketiwa nakambe dokumende ya vutitivisi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Dokumende ya vutitivisi i vumbhoni bya leswaku u wena hikunene. Tidokumende ta vutitivisi tinyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe lava va nga na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo lava va nga na malembe ya 16 na le henhla ka wona.
Dokumende ya vutitivisi yi nyiketiwa nakambe eka vanhu lava landzaku:
Vanhu lava tidokumende ta vona ta vutitivisi ti nga lahleka, ku yiviwa kumbe ku onheka.
Vanhu lava va endlaku xikombelo xa ku cinca vuxokoxoko bya vona.
Vanhu lava vuaka-tiko bya vona byi nga cinciwa.
Vamanana lava va nga tekiwa kumbe lava va lavaku ku cinca swivongo swa vona va tirhisa swa khale.
Vanhu lava va tshamaku xinkadyana eka matiko ya le handle, kambe lava a va ri na dokumende ya vutitivisi.
Vanhu vo huma eka matiko ya le handle lava va nga na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-9 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka tiko ra le handle.
Nghenisa xitifiketi xa ku velekiwa kumbe buku ya referense leyi nga humesiwa ku nga si fika ti 1 ta Julayi 1986.
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya dokumende ya vutitivisi .
U fanele ku endla leswaku ku tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi rhekhodiwa eka Rejistara ya vanhu va tiko .
Humesa xitifiketi xa mucato loko u tekile/tekiwile.
Manana loyi a endlaku xikombelo xa dokumende ya vutitivisi na swona loyi a rhandzaku ku tirhisa xin'wana xa swivongo leswi a tiviwa hi swona eka nkarhi lowu nga hundza, u fanele a humesa vumbhoni bya leswaku u na mfanelo yo tirhisa xivongo xelexo.
Munhu wo huma eka tiko rin'wana loyi a nga ta etikweni leri , loyi a endlaku xikombelo xa dokumende ya vutitivisi, u fanele ku nghenisa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo , na leswi swi nga endla leswaku a amukeleka tani hi muaka-tiko loyi a nga ri ku wa ku velekiwa eka tiko kumbe xitifiketi lexi xi n'wi ntshunxaku eka xiboho .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo ta swikombelo tikumeka eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtochangesurnamesofminors.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa ku cinca swivongo eka vana

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Mutswari a nga endla xikombelo xa ku cinca swivongo swa n'wana loko:

n'wana a velekiwe ehandle ka vukati na swona manana se a tekiwile hi wun'wana munhu loyi ku nga ri ku tatana wa n'wana hi ku veleka
loko mucato na tatana wa n'wana wu herisiwile hi divhoso kumbe ku lova na swona manana a tlhela a cata nakambe
tani hi munhu loyi a nga loveriwa kumbe ku divhosa, manana a tlhela a teka xivongo xa ka rikwavo kumbe swivongo swa khale loko a nga si tekiwa
ku velekiwa ka n'wana loyi a nga velekeriwa ehandle ka mucato ku rejistariwile ehansi ka xivongo xa tatana wa yena wa ku veleka.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya xikombelo ya BI-193 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Humesa mpfumelelo lowu nga tsariwa wo huma eka nuna wa wena loyi n'wana a tekaku xivongo xa yena.
Ku laveka mpfumelelo lowu wu nga tsariwa wo huma eka vatswari hi vumbirhi, na swivangelo leswi eneleke, leswi nga tsariwa swa ku cinca .
Humesa mpfumelelo wa tatana hi ku veleka lowu wu nga tsariwa, handle ka loko wu phaheriwe etlhelo hi khoto.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Identification Act, 1997

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 4 ku ya eka 6.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R58

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Change of surname of a minor, BI-193

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applicationtogetmarriedundercustomarylaw.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo cata ehansi ka nawu wa vukati bya mindhavuko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vukati wa mindhavuko wu endliwa ehansi ka nawu va vukati bya mindhavuko. Loko wanuna a cate na nsati ehansi ka nawu wa xilungu na swona a teka xiboho xa ku teka nsati wun'wana, vasati van'wana va ta amukeriwa ehansi ka nawu wa mindhavuko .
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku fanele ku ve na mburisano hi vukati, na swona mburisano lowu wu fanele wu endliwe hi ku landza maendleo na mafambiselo ya nawu wa mindhavuko .
Vaendli va swikombelo lava va tshamaku eka tindzhawu ta le makaya, va fanele ku humesa papila ra murhangeri wa maendlelo ya mindhavuko .
Vaendli va swikombelo lava va tshamku etindzhawini ta le madorobeni va fanele ku humesa afidavhiti .
Leswaku mucato wa ta ya emahlweni, hi vambirhi lava va khumbekaku lava va tekanaku na timbhoni ta mindyangu hi mimbirhi va fanele ku va kona.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi lexi nga komisiwa: xi humesiwa hi xihatla
Xitifiketi lexi heleleke: mavhiki ya ntsevu ku ya eka ya nhungu
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi nga komisiwa: I R10
Xitifiketi lexi heleleke: I R45
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtogivenoticeofdeath.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nyiketa nothisi ya rifu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Rifu ri fanele ku vikiwa eka wun'wana wa vanhu lava landzaku:
Swirho swo karhi swa Ndzawulo ya ta le Kaya
Swirho swa va SAPS, ngopfu-ngopfu eka tindzhawu laha ku nga ri ku na tihofisi ta Ndzawulo ya ta le Kaya
Vafambisi va swilahlo lava nga vekiwa no amukeriwa hi ku landza nawu
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Dokodela loyi a nga kambela miri wa munhu loyi a nga lova u fanele ku endla leswi landzaku:
xitifiketi lexi heleleke xa xivangelo xa rifu xa BI-1663
a va a xinyiketa xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga lova, kumbe mufambisi wa swilahlo loyi a langutaneke na ku endla malulamiselo ya swilahlo.
seal ya pheji 2 ya fomo ya xikombelo BI-1663.
Loko ku nga ri na dokodela, xikombiso, loko ku ri tindzhawu ta le makaya, kutani murhangeri wa ndhavuko u fanele ku tata fomo ya xiviko xa rifu .
Xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga lova u fanele ku teka tidokumende a ti yisa eka mufambisi wa swilahlo loyi a nga ta langutana na malulamiselo ya swilahlo.
Loko mufambisi wa swilahlo a ri na mfanelo ya ximfumo yo amukela tinothisi ta rifu, ku tata rejistara ya rifu, no humesa swileriso swa swilahlo, mufambisi u ta endla leswi landzaku:
ku tata swiyenge swa fomo ya BI-1663
ku humesa xileriso xa swilahlo ku teka fomo a yi yisa eka hofisi ya va Ndzawulo ya ta le Kaya leswaku va ta tsarisa rifu no humesa xitifiketi xa rifu ku nyiketa xitifiketi xa rifu eka xirho xa ndyangu.
Loko mufambisi wa swilahlo a ri na matimba ya ximfumo yo amukela tinothisi ta rifu, a nga tata xiyenge C xa fomo ya BI-1663.
Xirho xa ndyangu kumbe mufambisi wa swilahlo u fanele ku fambisa tidokumende eka hofisi yin'wana na yin'wana ya ta Ndzawulo ya ta le Kaya , ku humesa xileriso xa xilahlo no langutana na tidokumende ta ntsariso wa rifu.
Loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mutameri wa mfanelo yo tshama a lova ehandle ka Afrika Dzonga, rifu ra munhu yoloye ri fanele ku vikiwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga. Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya xitifiketi xa ku lova leyi yi nga nyiketiwa hi tiko ra le handle, yi fanele ku tisiwa.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi lexi komisiweke xa ku lova xi humesiwa hi rona siku relero ku endliwaku xikombelo hi rona.
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi komisiweke xa rifo: I mahala
Xitifiketi lexi heleleke xa rifu: R43
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta swikombelo tikumeka eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtohavedetailsofyouraddresschanged.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo cinca vuxokoxoko bya adrese ya wena
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe vatameri va mfanelo ya vutshami bya minkarhi hinkwayo lava va lavaku ku cinca tiadrese ta vona ta ku tshama na tiadrese ta ku posa, va nga endla swikombelo eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga loko va endla swikombelo va ri eka matiko ya le handle.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tsala papila u ri fekisela eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Kumbe, u nga tata fomo ya xikombelo ya BI-4 no nghenisa khopi ya dokumende ya vutitivisi.
U fanele ku humesa dokumende ya vutitivisi ya Afrika Dzonga kumbe xitifiketi xa ku velekiwa loko u endla xikombelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 2.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtoincreasecustomsduty.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku ngetelela muthelo wa mpahla yo huma ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Customs duty i levhi lowu u wu hakerisiwaku loko u nghenisa timpahla eAfrika Dzonga Customs duty yi hakerisiwa hi South African Customs Union ku pfuneta tiindastri ku phikizana na tin'wana eka tiprodakti ta mpahla leyi nghenisiwaku ematikweni. Customs duty yi promota nhluvuko lowu ya ku emahlweni wa ikhonomi hi ku antswisa vuenti bya mphikizano wa matiko ya misava eka xiyenge xa le henhla hi ku tirhisa swihlovo swinene.
Leswi talaku ku endleka hi leswaku eka nkarhi wo leha, mithelo ya customs duty ya hungutiwa, kasi hi le tlhelo rin'wana ku ngeteleriwa mithelo ya ti-duty ta ntolovelo eka tiprodakti to karhi ehansi ka swiyimo swo ka swi nga tolovelekangiku . Ku ngeteleriwa ka ti-duty ku endoiwa ntsena loku ku ve swi ta pfuneta nhluvuko wa indastri hi ku landza swikongomelo swa nhluvuko wa ikhonomi.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo lexi xi teka tin'hweti ta mune ku ya eka ta khume-mbirhi ku langutana na xona.
Mali leyi hakeriwaku
Mali leyi lavekaku yi ya hi muxaka wa tiprodakti na timpahla ta kona.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplicationtorectifyerroneousdetailsinyourID.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku lulamisa vuxokoxoko lebyi nga hoxeka eka dokumende ya wena ya vutitivisi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vanhu va Afrika Dzonga lava tidokumende ta vona ta vutitivisi ti nga na vuxokoxoko bya swihoxo, va nga endla swikombelo swa ku lulamisa swihoxo eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga loko va endla swikombelo va ri eka matiko ya le handle.
Swihoxo leswi nga toloveleka swa tidokumende ta vutitivisi:
mavito na swivongo leswi nga hoxeka swifaniso leswi nga ri ku swona tiadrese ta swihoxo masiku ya ku velekiwa lama nga hoxeka rimbewu leri nga ri ku rona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landze leriwa
Tata tifomo ta xikombelo ta BI-9, BI-526 na BI-309 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Humesa vumbhoni bya ntiyiso, xikombiso, xitifiketi xa ku velekiwa, xitifiketi xa ku khuvuriwa, papila ra xikolo, matheniti.
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya ID.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka mavhiki ya ntsevu ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisteracustomarymarriage.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara vukati/micato ya mindhavuko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vukati wa mindhavuko yi nga rejistariwa hi ku landza nawu wa ku amukeriwa micato ya mindhavuko ku nga Recognition of Customary Marriages Act, 1998. A swi na mhaka hambi u cate rini. Eka xiyimo laha wun'wana wa vatekani a nga lova, loyi a ha hanyaku a nga rejistara vukati . Swikombelo swi fanele ku endliwa eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Ku fanele ku va na timbhoni timbirhi leti faneleke.
Tiyisa xiyimo xa wena xa ku cata ka wena eka website ya: online.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo, BI-1699 na BI-130.
Vatekani eka vukati na timbhoni va fanele ku humesa tidokumende ta vutitivisi leti tirhaku.
Humesa vumbhoni bya mucato .
Muofisara wa ku rejistara, u ta tata fomo ya xikombelo ya BI-1669 loko a eneriseka leswaku hikunene byikona vukati wa mindhavuko.
Eka xiyimo laha wanuna loyi a nga le ka mucato bya mindhavuko a lavaku ku teka nsati wun'wana, u fanele a ya e Khoto ya le Henhla ku kuma xileriso xa khoto lexi lawulaku nhundzu ya wansati loyi a nga tekiwa .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi xo koma xa mucato xi nyiketiwa hi wona nkarhi wolowo.
Xitifiketi lexi heleleke xa mucato xi nyiketiwa endzhaku ka mavhiki ya 6 ku ya eka 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi komisiweke xa mucato: R11
Xitifiketi lexi heleleke xa mucato: R55
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterforemployeetax.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara muthelo wa mutirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vathori va fanele ku koka muthelo wa Pay As You Earn kumbe muthelo wa mutirhi eka muholo wa mutirhi loyi a faneleke ku hakela hi n'hweti yin'wana na yin'wana/ hi vhiki kumbe mavhiki mambirhi.
Ku kokiwa ka muthelo ku endliwa hi ku landza thebuli leyi nga humesiwa hi va SARS. Muthelo wa mutirhi wu fanele ku avanyisiwa exikarhi ka SITE na PAYE.
Muthelo wa SITE i muthelo wa mutirhi lowu wu tirhaku eka ntsengo wa muholo wa R60 000. Muthelo wa SITE wu vekiwa ekuheleni ka lembe ra mithelo , na swona swi yimele xiyenge xa muholo lowu kokiwaku exikarhi ka lembe.
Balansi ya muthelo wa mutirhi endzhaku ka ku vekiwa ka xiyenge xa muthelo wa SITE xikan'we na muthelo wa mutirhi eka muholo lowu nga katsiwangiku eka muholo lowu ku nga kokiwa ka wona mithelo wu yimele muthelo wa PAYE.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya rejistrexini ya xikombelo leyi yi kumekaku eka tihofisi ta rhavi ra SARS.
Tikhampani na close corporation leti sweswi ti nga rejistara na va SARS eka mithelo ya vatirhi, tifanele ku hakela mithelo ya vatirhi hi nkarhi eka vatirhi lava va faneleke ku hakela.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra ku rejistara.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterpremisesasanagriculturalcentr.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku tsarisa tani hi senthara ya ta vurimi ku hlengeleta metheriyali ya swa jenetiki
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Tindzhawu laha ku hlengeletiwaku kona metheriyali ya swa jenetiki, ku kamberiwa, ku prosesiwa, ku pakiwa, ku hoxeriwa tilebuli, ku hlayisiwa no xavisiwa, tifanele ku rejistara tani hi senthara loko:
tifasiliti leti nga hlamuseriwa ti ri kona eka ndzhawu yeleyo mintirho ya vuthekniki eka ndzhawu yeleyo, leyi ku nga ku hlayisiwa ka swiharhi leswi nga kwalaho, ku hlayisiwa, ku kamberiwa, ku prosesiwa, ku pakiwa, ku hoxeriwa tilabuli, ku hlayisiwa ka metheriyali ya jenetiki, swi lawuriwa no fambisiwa hi munhu loyi a landzaku swilaveko leswi nga vekiwa ndzhawu yi fanele ku fambisana na swilaveko swin'wana leswi swi nga vekiwaku.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Nghenisa tidokumende leti landzaku eka fomo:
tikhopi timbirhi ta plani ya sayiti ya ndzhawu leyi ku vulavuriwaku hi yona na tiplani ta vuxokoxoko bya vuandlaleko mali ya xikombelo leyi yi nga vekiwa tani hi cheke leyi yi faneleke yi kongomisiwa eka: Director-General: Agriculture.
Timali ti nga hakeriwa eka akhawunti ya bangi:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi, eka swiyimo swin'wana swi sungula hi ku pfumeleriwa ka tiplani loko ku nga si akiwa miako .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applicationtoreportanoccupationaldiseasetothecompe.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku vika vuvabyi bya le ntirhweni eka va Compensation Fund
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Muthori u fanele ku rhumela xiviko eka:
Vathori va fanele ku rhumela leswi landzaku:
iviko xo sungula xa vutshunguri bya vuvabyi bya le ntirhweni lexi ku nga kleyimi ya ku riheriwa hi vuvabyi bya le ntirhweni leyi ku nga ku va eka xiyimo xa vuvabyi / matimu ya ntirho xiviko xa leswi xiyimo xa vutshunguri xi nga xiswona hi nkarhi wolowo xa ku fikela loko vuvabyi bya mutirhi byi antswa xiviko xa vutshunguri xo hetelela xa vuvabyi bya le ntirhweni lexi ku nga loko se mutirhi a antswa odiyogramu loko mutirhi a fe tindleve hikokwalaho ka pongo entirhweni xiviko xa dokodela ya vutivi hi mavabyi ya mahlo, tinhompfu na minkolo ku fambisana na Xiviko xa Adiyogramu laha swi faneleke nkambelo wa ku tirha ka mahahu loko vuvabyi byi ri emahahwini xiviko xa n'wavutivi hi ntlhohe , loko ntlhohe yi khumbekile swiviko swa nkambelo wa ngati, swikhohlola na swiviko swa x-ray na swin'wana swo tano.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 60.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplyforImportCertificateforLiquor.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku nghenisa byalwa etikweni
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xitifiketi xa ku nghenisa byalwa etikweni xa laveka leswaku u kota ku nghenisa byalwa eAfrika Dzonga. Xitifiketi xa ku nghenisa etikweni kumbe khopi swi ta laveka loko ndzhwalo wu nga si ntshunxiwa eka ndzhawu laha byi nga nghena kona .
Munghenisi etikweni u endla xikombelo xa xitifiketi xa ku nghenisa kan'we ntsena eka nkarhi wa prodakti. Endzhaku ka sweswo, ku nga tirhisiwa nomboro ya xitifiketi xelexo kambe ntsena loko mpfanganyiso vundzeni, sayizi ya mabodlhela na tilebuli ta prodakti yeleyo swi nga cinciwangi.
Xitifiketi xa ku nghenisa etikweni xi nga ka xi nga laveki eka tiprodakti leti nga na ntsengo wa xipyopyi ya phesente yin'we, lebyi nghenisiwaku etikweni hi xikongomelo xa ku byi nwa na swona swi ri xiyenge xa ndzhwalo wa munhu loyi a fikaku eAfrika Dzonga, kambe ntsena loko ku ri leswaku prodakti yeleyo a yi na mpimo wo tlula 12 wa tilitara hi vholomu na swona hi xikongomelo xa ku tinwela wena n'winyi, emutini wa yena na vayeni va yena lava va nga halekeriku byala byeleyo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo.
Xikombelo xin'wana na xin'wana xi fanele ku fambisana na sampuli leyi nga na mpimo wa 750ml eka prodakti yeleyo ku vulavuriwaku hi yona.
Loko ku nghenisiwa byala bya bodlhela, nghenisa xampuli eka bodlhele relero na lebuli ya rona leri yi nga ta xavisiwa hi rona.
Nghenisa sampuli ya byalwa lebyi nghenisiwaku byi ri byi nyingi hi bodlhele ra ntolovelo ra mpimo wa 750ml.
Nghenisa xitifiketi lexi amukeleke xa nhlahluvo lexi vuriwaku analysis certificate, lexi nyiketiwaku hi laboratori ya ximfumo eka tiko laha byi humaku kona. Loko leswi swi nga ri kona, va Division Liquor Products va ta endla nhlahluvo wa tikhemikali eka sampuli.
Eka byalwa lebyi cheriwaku emabodlheleni, labuli ya bodlhela yi ta kamberiwa ku tiyisa leswaku yi fambelana na swilaveko swa nawu wa swa mabyala wa Liquor Products Act, 1989
Hi byala lebyi nghenisiwaku byi ri byinyingi, ku ta kamberiwa vundzen . Lebuli yi ta kamberiwa loko u endla xikombelo xa mpfumelelo wa xitifiketi xa ku xavisa.
Va division va fanele ku amukela mali loko va nga si humesa xitifiketi xa ku nghenisa etikweni .
Xitifiketi xa ku nghenisa etikweni, xi ta humesiwa loko vundzeni na lebuli eka byala lebyi nghenisiwaku hi mabodlhela, byi ri byinyingi, eka prodakti byi fambelana na swilaveko swa nawu wa mabyala lowu kunga Liquor Products Act, 1989. Ndzhwalo wa prodakti wu nga nghenisiwa.
Va Division Quality Audit va nyikete nothisi ya tiawara ta 48 eka ndzhwalo wun'wana na wun'wana wa byala laha ku lavekaku xitifiketi xa ku nghenisa eAfrika Dzonga leswku xi nyiketiwa.
Loko tiprodakti ta byala tifika eAfrika Dzonga, munghenisi etikweni u fanele ku kuma mpfumelelo wa ku nghenisa eka va Division Quality Audit ku byi susa eka ndzhawu laha byi nghenisiweke kona kumbe eka depo ya khontheyinara ku byi yisa eka ndzhawu leyi a yi langaku.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi xa ku nghenisa : R125
Xitifiketi xa ku nghenisa : R220
Nhlahluvo wa sampuli leyi nghenisiwaku etikweni: R310
Mali ya nhlahluvo hi ku landza timali leti hakeriwaku ta nhlahluvo leti ti hakerisiwaku hi va Analytical Services South, leyiy i nyiketiwaku hi ku nyiketa invhoyisi kumbe xitatimende xa mali leyi yi faneleke ku hakeriwa
Munghenisi etikweni u fanele ku nyiketa va Division Liquor Products xitifiketi lexi amukeleke xa nhlahluvo lexi xi humesiwaku hi laboratori ya ximfumo eka tiko laha byi humaku kona, loko a endla tano, u ta humesiwa eka xiboho xa ku hakela R290.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplyforRegistrationofFarmFeedsandPetFood.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara swakudya swa swifuwo kumbe swakudya swa swifuwo swo swi hlayisela ku swi rhandza kunene
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwaswo swakudya swa swifuwo leswi swi nghenisiwaku etikweni leswaku swi ta, manufakchuriwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, swi fanele ku rejistariwa na Registrar : Nawu wa Act 36 of 1947. Muendli wa xikombelo u fanele ku va munhu loyi a nga nawini , xikombiso, John Peter Citizen T/A Diepsloot Stud.
Khampani ya le muxe, yi nga ka yi nga swikoti ku endla xikombelo xa ntsariso eAfrika Dzonga. I tikhampani ta laha tikweni ntsena, muaka-tiko wa Republic of South Africa , kumbe nhlangano lowu nga nawini lowu nga tsarisa eAfrika Dzonga lava va nga endlaku xikombelo xa ntsariso ya swakudya swa swifuwo na swinonisi .
Swakudya swa swifuwo a swi katsi byanyi , mungu , byanyi byo oma lebyi nga tsuvuriwa , byanyi byo hlayisiwa byi ri bya rihlaza , na mavele ya koroni kumbe swakudya swin'wana swa swifuwo leswi varimi va swi lulamiselaku ku swi tirhisa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xikombelo xa ntsariso ya swakudya swa swifuwo swi katsa leswi landzaku:
Papila leri fambisanaku na xikombelo leri humaku eka loyi a nga na ntsariso kumbe loyi a nga langiwa hi yena ku va muyimeri wa yena. Papila leri fambisanaku na xikombelo ri fanele ku katsa leswi landzaku:
vito ra prodakti nomboro ya ntsariso loko prodakti se yi tsarisiwile xivangelo xa ku nghenisa xikombelo mapapila ya mpfumelo loko ku laveka phemixini eka loyi a nga na ntsariso ya laveka mali leyi yi faneleke ku hakeriwa ya xikombelo ticheke leti ti rhumeriwaku toxe tifanele ku famba na papila ra nhlamuselo. Ticheke ta ti-postal order tifanele titsariwa tikongomisiwa eka Director-General: Agriculture.
Tifomo ta xikombelo tifanele ku nghenisiwa makongomana na swikombelo leswintshwa na swiqhiviyelo swa ntsariso lowu nga kona, ku katsa ku cinciwa ka formulation .
Tifomo ta swikombelo tifanele titatiwa hi ku helela, handle ko vulavula hi xikombelo xa nkarhi lowu nga hundza, tinomboro ta mapheji kumbe tiprodakti tin'wana . Yin'wana yi nga va khophi.
Tifomo ta xikombelo tifanele ku sayiniwa hi munhu loyi a nga vekiwa ximfumo ku va muyimeri wa nawu, kasi na swona leswi swi fanele ku va munhu loyi Registrar a nga tihlanganisaku na yena eka khampani.
Vito na nomboro ya ntsariso ya prodakti swi fanele ku tirhisiwa tani hi laha swi nga vekiwa eka xitifiketi xa ntsariso . Ku cinca loku nga va ku kona eka vito, hambi ku ri kutsongo njhani, swi ta tekiwa tani hi xiqhiviyelo.
Tifomo ta swikombelo tifanele ku tisiwa eka hofisi ya administrexini . Ku nghenisa swikombelo eka hofisi ya vatsundzuxi va swa vuthekniki ya Technical Advisers, swi ta hlwerisa fambiselo.
swi nghenise swi famba hi swimbirhi nyiketa English na Afrikaans. A ku na xilaveko xa ku printa tilebuli hi tindzimi hi timbirhi tifanele ku tsariwa swi vonaka kahle, hi fomati leyi faneleke a ku laveki leswaku ku tsariwa swilemukiso na swileriso swa ku khomiwa hi vukheta hinkwabyo vuxokoxoko eka lebuli byi fanele ku fambisana hi ku kongoma thwi na lebyi byi nga le ka fomo ya xikombelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tin'hweti tinharhu ku ya eka ta mune leswaku swakudya swa swifuwo kumbe swa swiharhi swo swihlayisela ku swi rhandza kunene ku va swi rejistariwa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyforastudypermit.2010-03-25.ts.txt</fn>

Xikombelo xa phemiti yo dyondza
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Phemiti yo dyondza i dokumende leyi yi nyiketaku vanhu va le handle ka tiko mfanelo yo ta dyondza eAfrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa hi munhu xiviri eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Tata fomo ya BI-159.
Famba na tidokumende leti landzaku:

papila ra ximfumo kumbe vumbhoni bya rejistrexini eka instituxini ya dyondzo leyi nga rejistara ya Afrika Dzonga


vuxokoxoko makongomana na ku lulamisiwa ka nzhawu ya ku tshama
vumbhoni bya leswaku ku na timali leti eneleke ku hakelela dyondzo, na ku tihlayisa na yin'wama mintirhiso-mali leyi lavekaku
xitifiketi xa maphorisa xa ku kala milandzu makongomana na matiko lama u nga tshama eka wona ku tlula lembe rin'we. Xitifiketi xi fanele ku va xi tisiwa eka nkarhi lowu nga le hansi ka tin'hweti ta khume-mbirhi wa xikobelo, loko xi nga kumeki hi xihatla hi nkarhi wolowo
khopi ya thikiti ra xihahampfhuka ra ku tlhelela endzhaku kumbe xitiyiso xa leswaku u ta tlheriseriwa endzhaku lexi nga endliwaku hi ku diphozita mali yo ringana thikithi ra xihahampfhuka ku tlhelela eka tiko leri munhu a sukaku eka rona kumbe leri a tshamaku eka rona, loko swi laveka
papila ra dokodela leri nga vumbhoni bya leswaku u na rihanu lerinene.


U nga ka u nga ngheni eAfrika Dzonga loko xikombelo xa wena xi nga si amukeriwa.

Vaendli va swikombelo lava swikombelo swa vona swi nga amukeriwa va nyiketiwa visa ya ku kota ku nghena kanyingi-nyingi.

Vana lava vatsongo hi malembe va fanele ku humesa vuxokoxoko bya munhu wa le Afrika Dzonga loyi a nga ta va muhlayisi. Vuxokoxoko byi fanele ku humesiwa na papila leri tiyisaku, vumbhoni bya ku amukeriwa eka vuendzi byo huma eka vatswari hi vambirhi, kumbe eka mutswari loyi a nga wun'we na vumbhoni bya leswaku wo va mutswari a nga wun'we.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku



Immigration Act, 2002

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

Mavhiki ya 8.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

R425

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



, BI-159

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applyforatreatypermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya mintwanano ya matiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya mintwanano ya matiko i dokumende ya ximfumo leyi yi nyiketaku vanhu va le handle ka tiko mpfumelelo yo nghena eAfrika Dzonga ku ta va na xiavo eka minongonoko leyi yi nga sayiniwa hi Afrika Dzonga na matiko yo karhi. Swikombelo swi nga endliwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga yin'wana na yin'wana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya BI-1738.
Famba na tidokumende leti landzaku:
Papila ro huma eka nhlangano wa mfumo leri hlamuselaku tiko leri nga na ntwanano ku tiyisa nongonoko na ntwanano laha ku welaku kona nongonoko lowu nga ta endliwa, xiavo xa wena eka nongonoko lowu vuriwaku, na minxaka ya mintirho ya kona leyi u rindzeriweke ku yi endla ehansi ka ntwanano lowu.
Xitifiketi xa maphorisa xa ku komba ku kala milandzu xo huma eka matiko lama wena na nkata wa wena mi nga tshama eka wona ku sukela mi ri na malemge ya 18 na swa vana lava va nga le henhla ka malembe ya 18 lava va nga ta famba na n'wina loko mi ri Afrika Dzonga.
Tirhipoto ta vutshunguri ta vadokodela na radiology. Vana lava va nga le hansi ka malembe ya 12 na vamanana lava va nga tika, swi nga ka swi nga laveki leswaku va va na tirhipoto ta radiology.
Vutiyimiseri bya muthori lebyi nga tsariwa bya ku amukela vutihlamuleri eka ntirhiso-mali makongomana na ku tlherisela munhu endzhaku, yena na vandyangu wa yena lava va wundliwaku hi yena. Loko muthori a ri ndzawulo wa mfumo na swona a nga koti ku tisa vutiyimiseri byelebyo byi nga tsariwa, tiko leri ri rhumelaku munhu ri nga endla vutiyimiseri byelebyo hi vito ra yena.
Tidokumende leti kongomaneke na ku tekana , afidavhiti xa nkata wa wena na vana lavatsongo, loko u ta famba na nkata wa wena na/kumbe vana lava wundliwaku hi wena.
Ku va na xitifiketi xa leswaku mi tlhavele fivhara ya xitshopana , loko mi famba kumbe mi ri na xikongomelo xa ku famba kumbe ku hundza eka ndzhawu leyi nga na vuvabyi lebyi.
Vumbhoni bya pasipoto leyi tirhaku eka nkarhi wa masiku ya 30 endzhaku ka ku tshama eAfrika Dzonga.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyforpermanentresidencepermitrefugees.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo - eka vachavela hwahwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi tirha eka munhu loyi a amukeriweke tani hi muchavi wa tiko rin'wana eAfrika Dzonga. Swikombelo swi nga endliwa eka hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta le Kaya eka xifundzhankulu leyi u tshamaku eka yona. U fanele ku va na malembe ya ntlhanu ya ku va u amukeriwe tani hi muchavi etikweni leswaku u kota ku endla xikombelo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kuma xitifiketi eka Komiti leyi langutaneke na timhaka ta vachavi, lexi xi hlamuselaku leswaku swi vonaka o nge u ta va muchavi minkarhi hinkwayo.
Nghenisa afidavhiti makongomana na mavito hinkwawo lama u ma tirhisaku.
Tata tifomo ta xikombelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa wa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyforplantbreedersrights.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa timfanelo ta vabyali va swimila
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Timfanelo ta vabyali va swimila tinyiketiwa eka tinxaka to hambana ta swimila leti ti nga dikleriwa hi ku landza nawu wa Plant Breeders' Rights Act, 1976. Ku lava ku va tinxaka ta 290 ta swimila ti katsiwile eka nononoko wa swimila laha ku nga nyiketiwaku kona timfanelo ta vabyari va swimila.
Loko metheriyali ya ku byala ya muxaka wolowo yi nga si tshama yi xavisiwa eAfrika Dzonga eka nkarhi lowu nga henhla ka lembe.
Eka xiyimo xa muxaka wa xihlahla kumbe vhayini, metheriyaku ya ku byala yi nga si tshama yi va kona eka tiko rin'wana, eka nxaviselano kumbe eka xichava eka malembe ya le henhla ka ntsevu, kumbe eka xiyomo laha ximila xin'wana na xin'wana, ku tlula malembe ya mune.
Metheriyali ya ku byala yi fanele yi fambisana na swilaveko swa DUS :
yi fanele yi vonaka ku hambana na muxaka wun'wana wa swipisisi swa tinxaka to fanana yi fanele yi va ya yunifomo, hi leswaku, eka swimila hinkwaswo eka swimila leswi byariwaku, swi fanele ku fanana, no va na tikharektharistiki to fana xi fanele xi dzingile , hi leswaku swimila swa muxaka wolowo swi fanele endzhaku ka ku byariwa, swi tama swa ha fana na swimila swo sungula swi fanele swi va swa dinominexini ya ku amukeleka.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Languta eka Table 1 ya nawu wa Plant Breeder's Right Act, ku tiyisa leswaku xana muxaka wa ximila xa muxaka lowu ku lavekaku ku sirheleriwa eka wona wu dikleriwile.
Loko muxaka wa ximila wu nga ri kona eka thebuli, nghenisa xikombelo xa diklarexini na nhlamuselo hi ku tsala eka Registrar for Plant Breeders' Rights.
Loko muxaka wa ximila wu ri kona eka thebuli, ku fanele ku nghenisiwa leswi landzaku:
fomo ya xikombelo leyi yi nga tatiwa hi ku helela a technical questionnaire mali leyi yi nga vekiwa ya xikombelo na mali leyi hakeleriwaku nkambelo mbewu kumbe metheriyali ya ku byala mpfumelelo lowu nga tsariwa wo huma eka n'winyi, loko u nga si tshama u byala, ku hlawula, kumbe ku hluvukiswa muxaka wolowo.
Kombisa kahle hi leswi nga rivaleni eka nongonoko wa swivutisi swa vuthekniki , leswaku xana hi tihi tinxaka tin'wana leti muxaka wa ximila lexintshwa xi faneleke ku pimanisiwaku na tona leswaku ku va voniwa ku hambana ka wona .
U nga endla xikombelo xa ku sirheleriwa ka xinkadyana xa muxaka. Leswi swi vula leswaku muxaka wu ta sirheleriwa nkarhi wa nkambelo . U fanele ku tiboha hi ku tsala leswaku a wu nga wu xavisi metheriyali ya ku byala muxaka wolowo ku vulavuriwaku hi wona, ku fikela loko thesti yi hetisiwile na swona ku nyiketiwile timfanelo ta vabyali va swimila. Ku sirheleriwa ka xinkadyana ku bumabumeriwa eka swimila laha ku thestiwa ku nga tekaku nkarhi wo tlula lembe rin'we ku hetisiwa.
Ku na masiku lama ya nga vekeriwa ntirho lowu laha tidokumende na Metheriyali ya ku byala yi faneleke ku nghenisiwa eka Registrar. Masiku lawa, vunyingi bya Metheriyali ya ku byala byi nghenisiwaku na swona laha swi faneleke ku dilivhariwa, swi kumeka hi ku kombela eka Registrar.
Loko ku ri na nongonoko ya tinxaka ta ximila xeleso lexi ku endliwa xikombelo xa timfanelo ta vabyali va xona, nghenisa swikombelo xikan'we ku endlela ku sivela ku halaka ka mali na ku dyiwa ka nkarhi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo ra nkambelo wa timfanelo ta vabyali va swimila ri teka nkarhi wo ringana nguva kumbe sizini yin'we ya ku byala .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku endla xikombelo xa ku nyiketiwa mfanelo ya vabyali va swimila: I R1 300 hi nkambelo
Mali leyi hakeleriwaku nkambelo wa mfanelo ya vabyali va swimila Category A : I R2 200 hi nkambelo
Mali leyi hakeleriwaku nkambelo wa mfanelo ya vabyali va swimila Category B : I R3 000 hi nkambelo
Mali leyi hakeleriwaku nkambelo wa mfanelo ya vabyali va swimila Category B : I R2 600 hi nkambelo
Kleyimu ya ku nyiketa xihatla hi ku landza xiyenge 8 xa nawu wa Plant Breeder's Rights Act, 1976 eka xikombelo xa ku nyiketa mfanelo ya vabyali va swimila: I R700 hi nkambelo
Ku kanetana ku pfumelela xikombelo xa ku nyiketiwa mfanelo ya vabyali va swimila: I R4 500 hi nkambelo
Mali leyi yi hakeriwaku hi lembe ya mfanelo ya vabyali va swimila: I R250 hi nkambelo
Xikombelo xa ku humesa layisense ya xiboho ya makongomana na mfanelo ya vabyali va swimila: I R3 600 hi nkambelo
Nothisi ya ku transfera mfanelo ya vabyali va swimila: I R650 hi nkambelo
Xikombelo xa ku cinca kumbe ku ngetela eka dinominexini leyi nga pfumeleriwa eka muxaka: I R1 500 hi nkambelo
Ku kanetana na xikongomelo xa ku amukeriwa ka ku cinciwa kumbe ku ngeteleriwa ka dinominexini ya muxaka wo karhi: I R650 hi nkambelo
Ku kanetana na ku pfumelela xikombelo xa ku nyiketiwa mfanelo ya vabyali va swimila: I R650 hi nkambelo
Nothisi ya ku tinyiketela hi ku rhandza mfanelo ya vabyali va swimila: I mahala
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivedirectors.2010-03-25.ts.txt</fn>


Xikombelo xa xileriso xa muthelo : miholo ya vadayirektara

Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa

Nhlamuselo

Nawu wa Income Tax Act, 1962 wu nyiketa swiyimo laha ku nga endliwaku xikombelo xa xileriso xa muthelo.

Xin'wana xa leswi, hi loko ku rindzeriwe leswaku muholo wa dayirektara eka lembe ra sweswi wu ta va ehansi ka muholo wa lembe leri nga hundza, na swona leswi swi ta vangela leswaku ku hakeriwa PAYE hi ntsengo wo tula lowu faneleke, leswi swi nga vangaku ku nonon'hweriwa.

Laha khampani a nga si ku vekaku muholo wa lembe leri nga hundza, yi fanele ku kombela hofisi ya rhavi ra South African Revenue Service ku veka ntsengo wa muholo lowu swi tekiwaku leswaku wu ta va wu amukeriwe hi dayirektara.

Ehenhla

Magoza lama faneleke ku landzeleriwa

Endla xitiyiso xa leswaku timhaka ta wena ta muthelo ti yime hi ndlela leyi faneleke loko u nga si endla xikombelo xa xileriso xa muthelo -SARS yi nga ka yi nga humesi xileriso xa muthelo loko u nga si nghenisa tifomo ta muthelo kumbe loko u nga si hakela timali ta muthelo .

Ku ta laveka leswaku ku nghenisiwa vutivi lebyi landzaku eka fomo ya xikombelo:

Muholo lowu nga amukeriwa lowu tiviwaku eka nkarhi lowu nga hundza .
Lembe ra nkambelo leri ku nga amukeriwa hi rona muholo.
Nhlayo ya tin'hweti leti nga hetiwa laha ku nga amukeriwa kona muholo lowu tivikwaku.
Xiringanyeto xa muholo kumbe muholo kunene wa lembe leri. .
Xikombelo xi fanele ku va na swivangelo swa xileriso . Seketela leswi hi tidokumende, xik. switatimende swa timali swa xinkadyana na timinete ta tinhlengeletano leti nga khomiwa hi vadayirektara, leswi swi kombisaku leswaku muholo lowu wu nga hakeriwa eka vadayirektara wu ta va ehansi ka muholo wa lembe leri nga hundza ra nkambelo.

Ehenhla

Milawu leyi tirhisiwaku

Income Tax Act, 1962

Ehenhla

Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho

A ku na nkarhi wo karhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo.

Ehenhla

Mali leyi hakeriwaku

Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi.

Ehenhla

Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa



Application for tax directive: directors' remuneration, IRP3

Ehenhla

Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa


<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedamount.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa muthelo - eka ntsengo lowu nga hundzukiku
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo lexi xa xileriso xa muthelo xi nghenisiwa eka va South African Revenue Service ku kombela leswaku ntsengo lowu nga hundzukiku wa muthelo wu kokiwa eka muholo wa muhakeri wa muthelo kumbe mpecheni .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xitiyiso xa leswaku timhaka ta wena ta muthelo ti yime hi ndlela leyi faneleke loko u nga si endla xikombelo xa xileriso xa muthelo . SARS yi nga ka yi nga humesi xileriso xa muthelo loko u nga si nghenisa tifomo ta muthelo kumbe loko ka ha ri na timali ta muthelo leti u nga si tihakelaku .
Nyiketa leswi landzaku ku pfuneta va SARS leswaku va amukela xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo:
Fomo ya xikombelo ya IRP3
Nomboro ya wena ya ID na nomboro ya referense ya muthelo
Nomboro ya referense ya vathori va wena kumbe nomboro ya referense ya PAYE ya vafambisi va nkwama
Xitatimende lexi nga na vuxokoxoko xa muholo wa wena/mali leyi nghenaku eka wena na ntirhiso-mali kumbe ekspendichara ya wena . Va hofisi ya rhavi ra SARS va nga kombela vumbhoni bya ntirhiso-mali to karhi eka wena loko va nga si amukela xikombelo xa xileriso
Fambiselo leri tirhisiwaku kumbe mahlayelelo ya ntsengo ya muthelo lowu kweletiwaku lowu faneleke wu hakeriwa .
Loko xikombelo xi amukeriwile hi va SARS ku ta humesiwa xitiyiso eka masiku yo hlayanyana kambe xileriso lexi xa ximfumo xi nga teka nkarhi wa ku fikela eka mavhiki ya mune.
Ndlela yo olova yo endla xikombelo xa xileriso xa muthelo xi endliwa hi ku tirhisa inthanete hi ku nghena eka website leyi nge: eFilling. Xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo eka vutirheli lebyi xi tala ku amukeriwa eka tiawara ta 48 loko hofisi yi nga lavi vumbhoni bya ntirhiso-mali .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka mavhiki ya mune ku langutana na xikombelo xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tata no nghenisa xikombelo eka inthanete. Kasi xin'wana u nga kuma fomo eka inthanete kutani u yi tata, , IRP 3 .
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedpercentage.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa muthelo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xileriso lexi xi nghenisiwa loko ku endliwe xikombelo xa leswaku ku kokiwa rate leyi nga hundzukiku eka muholo/mali leyi amukeriwaku hi muhakeri wa muthelo. Kambe, xiyaxiya leswaku muthori u fanele ku nghenisa xikombelo lexi hi vito ra mutirhi.
Swileriso swi nga ka swi nga hundziseriwi eka van'wana , loko mutirhi a cince xiyimo xa yena xa ntirho, ku fanele ku endliwa xikombelo lexintshwa. Loko u ri na vathori vo tlula wun'we, ku fanele ku endliwa xikombelo xo hambana xa xileriso eka muthori na muthori.
Tikhopi ta mapapila ya ntirho, tikontraka ta ntirho na tidokumende tin'wana ta laveka leswaku ti ta kamberiwa no tiyisiwa hi swiyimo na swipimelo swa ntirho .
Xileriso xa tiphesente leti nga hundzukiku ti ta nyiketiwa eka nkarhi wo fikelela eka tin'hweti ta 12 na swona ti fanele ti tlhela ti pfuxetiwa ka ndzhaku.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xitiyiso xa leswaku timhaka ta wena ta muthelo ti yime hi ndlela leyi faneleke loko u nga si endla xikombelo xa xileriso xa muthelo . SARS yi nga ka yi nga humesi xileriso xa muthelo loko u nga si nghenisa tifomo ta muthelo kumbe loko u nga si hakela timali ta muthelo .
Eka fomo ya xikombelo xa wena ya xileriso xa muthelo, nyiketa leswi landzaku:
nomboro ya wena ya ID na nomboro ya referense ya muthelo nomboro ya referense ya PAYE ya muthori wa wena.
Nghenisa tidokumende leti landzaku eka xikombelo xa wena:
Khopi ya kontraka ya ntirho
Papila leri hlamuselaku xivangelo loko nomboro ya wena ya ID kumbe ya referense ya PAYE swi nga ri kona.
Nghenisa xikombelo xa wena xa xileriso xa tiphesente leti nga hundzukiku hi ku tiyela hi wena n'winyi eka hofisi ya rhavi ra SARS, hikuva mutirhi u fanele ku hlanganisa na xitatimende xa vuxokoxoko bya mali leyi amukeriwaku na ntirhiso-mali kumbe ti-ekspense .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko xikombelo xi amukeriwile hi va SARS, xitiyiso xa leswi xi ta rhumeriwa eka masiku yo hlayanyana. Kambe, xileriso xa ximfumo xa muthelo, xi nga teka nkarhi wa ku fikela eka mavhiki ya mune.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivegratitude.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa muthelo - eka timali ta swinkhenso
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo lexi xi nghenisiwa eka va South African Revenue Service , loko ku laveka xikombelo xa xilerixo xa muthelo eka muthelo lowu kokiwaku eka timali ta tihakelo ta ntsengo lowukulu wo ka wu nga ri wa masiku eka vathori .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xitiyiso xa leswaku timhaka ta wena ta muthelo ti yime hi ndlela leyi faneleke loko u nga si endla xikombelo xa xileriso xa muthelo . SARS yi nga ka yi nga humesi xileriso xa muthelo loko u nga si nghenisa tifomo ta muthelo kumbe loko u nga si hakela timali ta muthelo .
Nyiketa leswi landzaku ku pfuneta va SARS leswaku va amukela xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo:
fomo ya xikombelo ya IRP3
nomboro ya wena ya ID na nomboro ya referense ya ya wena ya muthelo nomboro ya referense ya PAYE ya muthori wa wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko xikombelo xi amukeriwile hi va SARS ku ta humesiwa xitiyiso eka masiku yo hlayanyana kambe xileriso lexi xa ximfumo xi nga teka nkarhi wa ku fikela eka mavhiki ya mune.
Ndlela yo olova yo endla xikombelo xa xileriso xa muthelo xi endliwa hi ku tirhisa inthanete hi ku nghena eka website leyi nge: eFilling. Xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo eka vutirheli lebyi xi tala ku amukeriwa eka tiawara ta 48.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Applytoimportgoodsintothecountry.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nghenisa timpahla endzeni ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hi ku landza nawu wa minxaviselano ya matiko ya misava wa International Trade Administration Act, 2002, Holobye loko a vona swi fanerile kumbe ku hatlisisa swilo, a nga endla nothisi eka Gazete, ku hlamusela leswaku a ku na timpahla tin'wana handle ka leti ti nga hlamuseriwa eka klasi yo karhi kumbe muxaka
Leti nga nghenisiwaku eRSA; kumbe
Leti nga nghenisiwaku eRSA handle ka vulawuri bya yena na swona hi ku landzelela swiyimo leswi nga hlamuseriwa eka phemiti leyi yi nga humesiwa hi yena kumbe munhu loyi a nga nyiketiwa matimba hi yena.
Tiphemiti ta ku nghenisa mpahla etikweni timpahla leti nga hansi ka fambiselo ra vulawuri byo nghenisa mpahla ku fanele ku endliwa xikombelo xa yona eka fomo leyi nga vekeriwa leswi.
Xikongomelo xa leswi i ku tiyisa leswaku mpahla leyi nghenisiwaku etikweni ya tisekeni , a yi vavisi indastri ya Southern African Customs Union . Leswi swi pfuneta vulawuri bya nhlayiso na rihanyu ra mbango, na ku landzeleriwa ka milawu ya vuhlayiseki na khwaliti . Swi tlhela swi pfuneta na vulawuri bya ku landzeleriwa milawu ya vuhlayisi bya mbango.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tifomo ta xikombelo tifanele ku tatiwa no nghenisiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Tidokumende leti ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku manharhu ku langutana na xikombelo xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Swi nga teka masiku manharhu ku langutana na xikombelo xa wena.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ApplytoundertakeCommercialFishing.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mfanelo wo phasa tihlampfi na mpfumelelo wo tixavisa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku phasa tihlampfi hi xikongomelo xo tixavisa i ku tirhisa mfanelo wo phasa tihlampfi. Mfanelo wu fanele ku endleriwa xikombelo no pfumeleriwa, ku valanga, no phasa tihlampfi kumbe ku nghenelela eka gingiriko wo phasa tihlampfi hi xikongomelo xa bindzu. Wu tlhela wu katsa ku nghenelela eka migingiriko yo fambelana no phasa tihlampfi. Ku humelerisa mfanelo wa wena wo phasa tihlampfi endla xikombelo xa mpfumelelo wo phasa tihlampfi hi xikongomelo xo tixavisa lowu nyikiwaka hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba or vulawuri lebyi hlawuriweke. Ku phasa tihlampfi loku heleleke na ko pimiwa hi xikongomelo xa timfanelo to xavisa ku nyikiwa eka wiyenge swo hlawuleka swo phasa tihlampfi hi DEA&T kuya hi Ntsengo wa Vuphasi lowu Pfumeleriwaka kumbe Matshalatshala laya bohiwaka hi Holobye wa Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba. Ku hava munhu loyi a nga nghenelelaka eka gingiriko wo phasa tihlampfi hi xikongomelo xo tixavisa a ri hava mpfumelelo.
Xo sungula endla xikombelo xo phasa tihlampfi hi xikongomelo xa mfanelo wo xavisa ku nga si endliwa xikombelo xo phasa tihlampfi hi xikongomelo xa mpfumelelo wo xavisa. Mpfumelelo wa pfuxetiwa lembe na lembe naswona ku tsandzeka ku landzelela swipimelo swa mpfumelelo swi nga endla leswaku xi herisiwa, ku khanseriwa kumbe mfanelo wu langutiwa hi vuntshwa.
Ku engetela eka ku phasa tihlampfi hi xikongomelo xa mpfumelelo wo xavisa, u ta fanela ku kuma mpfumelelo wa ntleketlo ku fambisa tihlampfi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa mfanelo wo phasa tihlampfi ntsena loko u rhambiwile leswi nga kandziyisiwaka eka Gazette ya Mfumo.
Kuma fomo ya xikombelo kusuka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe laha yi kumekaka kona laha ku boxiweke hi DEA&T.
Hlaya hi vukheta, u twisisa no vona leswaku u enerisile swilaveko swa xikombelo na swipimelo.
Tata, sayina no yisa fomo na maphepha laya tiyisisiweke yo fanela na ntsengo lowu bohiweke lowu nga tlherisiwiki lowu bohiweke hi ndzawulo kumbe eka hofisi yale kusuhi ya DEA&T.
Endlelo ro hlela ri ta sungula endzhaku ka siku ro hetelela ro amukela swikombelo a mimbuyelo yi ta tivisiwa hi ku tirhisana na DEA&T.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa mfanelo wo phasa tihlampfi:
Ku humelerisa xikombelo si teka nh'weti yin'we kuya eka tinharhu kumbe ku tlula kuya hi ntsengo wa swikombelo na/kumbe ku ya hi nguva ya xiyenge xa ku phasa tihlampfi.
xikombelo xa mpfumelelo wo phasa tihlampfi:
Ku humelerisa xikombelo swi ta teka 7 wa masiku ya ntirho kumbe ku tula kuya hi ntsengo wa swikombelo na / kumbe kuya hi nguva ya xiyenge xo phasa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Apppermitoimportfishcommercialbasis.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfumelelo wo xava tihlampfi ematikweni mambe hi xikongomelo xa bindzu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku xava tihlampfi ematikweni mambe hi xikongmelo xa bindzu hi ku nghenelela eka migingiriko yo fana na ku xava tihlampfi ematikweni ya le handle hi swikongomelo swa bindzu. Ku xava tihlampfi ematikweni mambe. Ku xava tihlampfi ematikweni mambe, u fanele ku endla xikongomelo xa mpfumelelo wo xava ematikweni mambe lexi nyikiwaka hi Hoobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi hlawuriweke. Ku hava munu loyi a nga xavaka tihlampfi ematikweni mambe a ri hava mpfumelelo. Endla xikombelo xa mpfumelelo wuntshwa wo xava ematikweni mambe loko lowu nga kona wu helela hi nkarhi. Ku tsandzeka ku landzelela swipimelo sa mpfumelelo swi nga endla leswaku wu herisiwa kumbe ku khanseriwa.
NB: Mpfumelelo lowu wo xava ematikweni mambe a wu katsi tihlampfi ta le matini leti fambisiwaka hi Ndzawulo ya Vurimi . Swikombelo swa mpfumelelo wo xava ematikweni mambe eka mati yo tenga kumbe tihlampfi ta tropika swi fanel ku endliwa eka Ndzawulo ya Vurimi.
Swipimelo leswi landzelaka swo xava ematikweni mambe swa tirhiseka:
Mpfumelelo wo xava ematikweni mambe lowu humesiwaka eka 'abalone, lobster ya le ribyeni tanihi leswi bohiweke hi Nawu wa Switirhosiwa swo Hanya eLandle, wa 18, 1998 Appendix 4, 5 & 12 ti ta tirha eka nhundzu yin'wana na yin'wana .
I minkokotso ntsena leyi gwitsirisiweke leyi tikaka 600 g kumbe ku tlula kumbe yo tala naswona leyi nga tluriki 25 wa tithani yi nga xaviwa ematikweni mambe .
Ku hava minkokotso yo hanya leyi nga xaviwaka ematikweni mambe.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kuma fomo ya xikombelo hi ku rhumela xikombelo eka Hofisi ya Vufambisi bya le Lwandle na le Ribuweni kumbe ku suka eka rhavi ra hofisi eka Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe u swi kuma eka inthanete ku suka eka http://www.mcm-deat.gov.za.
Hlaya fomo ya xikombelo hi vukheta no vona leswaku u fikelela swilaveko swa xikombelo na swiyimo.
Nyika mahungu lawa ya landzelaka:
kherefu ya ndhawu ya lava xaviselaka ematikweni mambe ya tiko leri va humaka kona mavito yo fana ya xisayense ya swihadyana ntsengo wa swihadyana leswi xaviwaka ematikweni mambe.
Yisa xikombelo xa wena na matsalwa lawa ya landzelaka:
khopi yo tiyisisiwa ya pasi na matsalwa yo rhijisitara ya khamphani ya wena, na khamphani yo hlengela kumbe nkwama.
tikhopi to tiyisisiwa ta mpfumelelo wo xava ematikweni mambe kusuka eka Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki kumbe switiviso swa mpfumelelo.
tikhopi leti tiyisisiweke ta Xitifikheti xa Xibalo tanihi lexi pasisiweke no nyikiwa hi Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga .
Tivisa rhavi ra le kusuhi ra Byuro ya Swipimelo ya Afrika Dzonga hi nhundzu ya wena loko tihlampfi leti xaviwaka ematikweni mambe ti nga ri letinene naswona ti nga ri leti nga dyiwaka hi vanhu.
Tata, sayina no posa fomo ya xikombelo na matsalwa lawa ya lavekaka eka Hofisi ya Mafambiselo bya le Lwandle na le Ribuweni..
Swikombelo swi fanele ku posiwa, loko wo tsandzeka mpfumelelo a wu nge humesiwi.
Hakelo ya xikombelo ya R225 ya laveka.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endlelo ra xikombelo r nga teka 7 wa maiku kumbe ku tlula ku yisa xikombelo hi ndlela ya kahle.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ntsengo wa R225 wa tihakelo wu nga cinciwa hi lembe kumbe wu bohiwa hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vurhumiwa lebyi faneleke, hi ku tirhisana na Holobye wa Timali.
Vuxokoxoko bya bangi bya tihakelo ta xikombelo xa Mpfumelelo wo xava ematikweni mambe:
Nomboro ya akhawunti. 62123256382
Nomboro ya rheferense. Tihlanganisi na: Senthara ya Vukorhokeri bya Tikhasimende eka 0861 123 626
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Approveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku pfumeleriwa ka nkunzi ya homu, khumba kumbe hanci ya xinuna ku hlengeleta mbewu ya vununa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xiharhi xi nga pfumeleriwa ku va munyiketi ya metheriyali ya jenetiki loko n'anga ya rihanyu ra swiharhi a tiyise ximfumo leswaku xiharhi xo tano xa amukeleka hi:
xiyimo xa rihanyu ra xona ku ka xi nga ri na vuvabyi khwaliti ya mbewu ya vununa ya xona swin'wana leswi xiharhi xi nga va ku na xona leswi swi nga hlamuseriwaku.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesani eka inthanete no tata fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu. Fomo yi nga komberiwa na le ka Registrar of Animal Improvement .
Xikombelo xi fanele ku endliwa hi vito ra senthara leyi nga rejistariwa laha xiharhi xi nga ta tshamisiwa kona.
Xikombelo xi fanele ku nghenisiwa eka sosayati leyi faneleke ya vatswarisi va swiharhi.
Ku ta lavela tidokumende leti landzaku ku fambisana na xikombelo:
switukulwana swimbirhi swa swiharhi swa nkoka leswi nga tiyisiwa ximfumo hi va Studbook Association kumbe Vafambisi lava nga nawini va ku rejistara lava vuriwaku Registering Authority xitifiketi xa muxaka wa DNA/ngati tirhekhodo ta ku tirha ka xiharhi mali leyi yi faneleke ku hakeriwa ya xikombelo.
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Xikombelo xi fanele ku tiyisiwa ximfumo hi n'anga ya rihanyu ra swiharhi wa prayivete no amukeriwa no tiyisiwa hi n'anga ya swiharhi ya mfumo .
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko murejistara a ala ku pfumelela xikombelo, muendli wa xikombelo u ta tivisiwa hi ku tsala hi xiboho na swivangelo swa ku ala.
Loko registrar a pfumelela xikombelo xa ku pfumelela xiharhi lexi tani hi munyiketi wa mbewu , ku ta humesiwa xitifiketi xa ku pfumela.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Appsetuplearnemp.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku sungula learnership loko u ri muthori
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Learnership i ndlela yin'wana yo sungula vuleteri lebyi byi tshikilelaku ngopfu eka xipiriyoni xa ntirho.
Ti-learnership ti katsa dyondzo ya le klasini eka senthara ya vuleteri kumbe kholichi, kasi na ku leteriwa entirhweni hi ku endla ntirho wolowo u wu dyondzelaku.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vathori va nga endla xikombelo xa granti eka SETA ya vona loko se va sayinile ntwanano wa learnership. Kambe, i swa nkoka leswaku vathori va tihlanganisa na SETA loko va nga si sayina ntwanano wa learnership ku tiyisa leswaku SETA yi na mali yo ringana. Ku tihlanganisa na SETA ku kuma vutivi hi leswi va faneleke ku xiendlisa xiswona xikombelo.
Ku kuma wun'wana eka nhlangano loyi a nga ta pfunana na vadyondzi no pfunana na vona eka swirhalanganyi leswi va hlanganaku na swona eka nhlangano.
Ku kuma wun'wana wo pfuenta mudyondzi hi xiyenge xa tidyondzo eka learnership hi ku langa munyiketi va vuleteri. Munyiketi wa vuleteri u fanele a amukeriwe ximfumo hi va SETA.
Vathori va nga langa vadyondzi exikarhi ka vatirhi va vona kumbe va langa eka vanhu lava va pfumalaku mintirho ku nghena eka nongonoko wa learnership. Loko va lava ku kuma vanhu lava va pfumalaku mintirho ku nghena eka learnership, va nga khumbana na senthara ya ta mintirho leyi nga kusuhani na vona ku kuma nongonoko wa vanhu lava va nga langaku eka vona. A ku na xiboho xa leswaku vathori va nyiketa ntirho eka vadyondzi lava va pfumalaku mintirho endzhaku ka learnership.
Vathori, vanyiketi va vuleteri na vadyondzi va fanele ku sayina ntwanano wa learnership.
Vathori va fanele ku sayina kontraka na vadyondzi lava va pfumalaku ntirho, kontraki leyi fambelanaku na Sectoral Determination for Learnerships A ku na xiboho xo sayina kontraka na vatirhi lava vhele se va tirhaku eka muthori.
I swa nkoka leswaku vathori va rejistara ntwanano wa vona wa learnership na va SETA. Loko va nga endli tano, va nga ka va nga koti ku kleyima ku hunguteriwa muthelo eka va South African Revenue Service . Khumbana na va SARS ku kuma vuxokoxoko byin'wana hi ndlela yo kleyima ku hunguteriwa muthelo.
Loko hinkwawo magoza lama ya nga laha henhla ma hetisiwile, vathori va nga sungula learnership.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku sungula learnership.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Endla xikombelo eka va Ndzawulo ya ta Mintirho .
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ArchivalRetrievalSystem.2010-03-25.ts.txt</fn>
Fambiselo ra tiko ra ku hlayisa no humesa vutivi lebyi nga hlayisiwa eka michini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
National Automated Archival Information Retrieval System , i fambiselo ra sisteme leyi hlanganisiweke ya ku hlayisa no humesa vutivi lebyi hlayisiweke leyi nga na vuswikoti byo komba vutivi lebyi nga hlayisiwa , hi nhlokomhaka leyi byi nga nyiketiwa yona hambi i vutivi lebyi kongomaneke na xichava kumbe vutivi lebyi nga kongomanangiku na xichava, hambi byi hlayisiwe kwihi kumbe i bya muxaka wa njhani.
NAAIRS yi pfuneta vatirhisi va ti-archive ku vona no komba laha byi nga kona vutivi lebyi nga hlayisiwa hi ku fambelana na swilaveko swa vona.
NAAIRS yi na vutivi ntsena lebyi nga hlayisiwa kona bya khale , ku nga ri matsalwa ya tidokumende .
Vunyingi bya ti-archive i tirhekhodo ta xichava lebyi hlayisiweke hi va National Arhives Repository na va provincial archives repositories . NAAIRS yi tlhela yi katsa na tirejistara ta tiko ta tirhekhodo leti nga ri ku ta xichava leti nga le ka vahlayisi va tirhekhodo va prayivhete va le henhla ka 40 . Hambi leswi ku fikela tidokumende ta vutivi lebyi nga hlayisiwa swi nga hakeleriwiku, vanhu va hakerisiwa ku byi kopa leswaku byi ta tirhisiwa nakambe; ku nga va hi ndlela ya filimu kumbe hi phepha. Swibukwana swa xavisiwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kombela vutivi kumbe khopi hi ku:
endzela ndhawu ya vuhlayiselo ku tsalela eka va vuhlayiselo bya vutivi ku rhumela fekisi kumbe hi ku rhumela email; kumbe ku secha eka inthanete .
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya nkombo ku languta no kuma vutivi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta swikombelo tikumeka eka ndhawu ya vuhlayiselo bya vutivi na tirhekhodo.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Arrangetopayoutstandingtaxesduetosars.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku endla malulamiselo yo hakela mithelo leyi kolotiwaku eka va SARS
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mithelo leyi yi faneleke ku hakeriwa yi tala ku fanela ku hakeriwa hi siku ro karhi leri ri nga vekiwa eka nothisi ya nkambelo ya mithelo kumbe eka nothisi yin'wana na yin'wana yo hakela leyi yi humesiwaku hi va South Revenue Service African . Loko ntsengo wa muthelo wu nga hakeriwi hi siku leri nga vekiwa, u ta boheka ku hakela ntswalo na ndziho .
Loko u nga koti ku hakela ntsengo lowu nga vekiwa hi siku leri nga vekiwa, u fanela ku endla malulamiselo ya ku hakela ntsengo wolowo ka ndzhaku.
Malulamiselo ya ku hakela ka ndzhaku hi ku landza balansi leyi kolotiwaku eka akhawunti ya wena, ya nga voneleriwa eka nkarhi wa tin'hweti tinharhu, kambe swi ta ya hi swivangelo swa xikombelo xa wena.
Va SARS va ta langutana na xikombelo xa wena no endla xiboho xa makumu hi ku endla ka wena malulamiselo ya ku hakela xikweletu xa muthelo ka ndzhaku. Hi kombela u xiyaxiya leswaku va SARS va nga ala xikombelo xa wena.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa xikombelo xa ku hakela xikweletu xa muthelo ka ndzhaku eka va SARS hi tindlela leti landzaku:
Swikombelo swo hakela xikweletu xa muthelo ka ndzhaku swi nga nghenisiwa eka hofisi ya rhavi ra SARS ya le kusuhani hi ku yi nghenisa hi voko
Rhumela xikombelo hi fekisi eka Call Centre ya va SARS leyi faneleke kumbe eka hofisi ya rhavi ra SARS leri nga kusuhani.
Sayina ntwanano wa ku hakela muthelo lowu kolotiwaku ka ndzhaku loko ku nga si endliwa nothisi ya malulamiselo eka rhekhodo ya wena ya muthelo.
Loko u tsandzeka ku landzelela xiyimo xa mahakelelo ya muthelo lowu kolotiwaku lowu wu nga vekiwa eka ntwanano lowu u nga wu sayina na va SARS, ntwanano wu ta hetiwa kutani ku endliwa mafambiselo ya ku hlengeleta timali leti u tikolotaku hi tindlela tin'wana.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Cancelvat.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku khansela rejistrexini wa VAT
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
laha value ya tisaplayi leti hakerisiwaku muthelo ti va ehansi ka ntsengo wa R300 000 hi lembe loko u tshika ku endla bindzu na swona u nga ta ka u nga endli bindzu eka tin'hweti ta 12 endzhaku ka siku loko u endle xikombelo xa rejistrexini hikuva u ehleketa leswaku u ta sungula bindzu, kasi u va u nga si sunguli bindzu.
Hambi loko u suriwile eka rejistara ku hakela VAT, u ta va na xiboho xa ku ya emahlweni no hakela VAT ya nkarhi lowu a wa ha rejistarile hi ku landza nawu wa Value-Added Tax Act, 1991 , tihakelo ta nkarhi lowu a wa ha rejistarile.
U fanele ku tivisa va SARS ku nga si hela masiku ya 21 ya ku pfala ka bindzu.
SARS yi nga ka yi nga khanseli rejistrexini wa muhakeli loko ku ri na swivangelo swo kholelwa leswaku u ta sungula bindzu hambi rini eka tin'hweti ta 12 leti taku endzhaku ko pfala bindzu ra sweswi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo.
Rhumela fomo ehofisini ya SARS ya laha u nga rejistara kona.
SARS yi ta ku nyika nothisi leyi nga tsariwa ya ku khansela rejistrexini kumbe ku ala ku khansela rejistrexini .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Ccmapicketingruls.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku kombela va CCMA leswaku va kuma ntwanano wa swinawana swa vulawuri bya ku phiketa hi nkarhi wa xitereka kumbe ku khiyela vatirhi ehandle
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nawu Labour Relations Act, 1995 , wu amukela mfanelo yo phiketa. Yuniyoni leyi yi nga rejistara yi nga pfumelela leswaku swirho na vaseketeri va phiketa hi xikongomelo xo kombisa ku vilela hi ndlela ya ku rhula.
Phikete yi nga khomeriwa eka ndzhawu yin'wana na yin'wana laha vanhu va fambaku kumbe ku hundza hi kona, kambe ehandle ka ndzhawu ya n'winyi ya muthori, hi mpfumelelo wa muthori, endzeni ka ndzhawu ya muthori.
Yuniyoni leyi yi nga rejistariwa kumbe muthori a nga kombela va Commission for Conciliation, Mediation and Arbitration ku ringeta ku kuma ntwanano exikarhi ka matlhelo mambirhi eka mholovo hi ku landza swinawana swa vulawuri leswi swi faneleke ku tirhisiwa eka vuphiketi byin'wana na byin'wana makongomana na xitereka kumbe ku khiyela vatirhi ehandle. Loko ku nga ri na ntwanano, va CCMA va fanele ku sungula swinawana swa vulawuri bya vuphiketi , hi ku vonelela swiyimo leswi nga kona eka ndzhawu yeleyo ya ntirho, kumbe tindzhawu tin'wana ta ku phiketa na maendlelo man'wana ya fambiselo lerinene .
Swinawana swa vulawuri swi nga pfumelela vatirhi leswaku va phiketa eka ndzhawu ya muthori, loko va CCMA va vona leswaku muthori a a nga fanelangi ku va alela ku phiketa endzeni ka ndzhawu ya yena.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nyiketa khopi ya fomo eka tlhelo rin'wana leri khumbekaku eka mholovo.
Nyiketa vumbhoni lebyi bya khopi ya fomo ya xikombelo ku kombisa leswaku yi nyiketiwile eka tlhelo rin'wana leri khumbekaku hi ku nyiketa:
Khopi ya xilipi xa ku rejistara ePosweni;
khopi ya rasiti leyi nga sayiniwa loko fomo yi fambisiwe hi voko;
xitatimende lexi nga sayiniwa hi munhu loyi a nga dilivhara fomo.
khopi ya xilipi xa ku rhumela hi fekisi kumbe vumbhoni byin'wana lebyi enerisaku bya leswaku swi endliwile leswi.
Loko ku ri na tlhelo ro tlula rin'we leri khumbekaku eka mholovo, kumbe loko mholovo yi khumba tlhelo ro tlula rin'we, tsala ehansi mavito ya van'wana lava khumbekaku na vuxokoxoko bya vona eka phephe rin'wana no nghenisa fomo leyi na le ka vona.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Leswi swi ta titshega hi leswaku xana swi teka nkarhi wo tani hi kwihi ku ntlhantlha xirhalanganyi xa mholovo.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.CertificateOfAccreditation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku amukeriwa ximfumo ka nhlangano wa prayivhete lowu nyiketaku vutirheli bya ku ntlhantlha swirhalanganyi swa timholovo emintirhweni
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ejensi ya prayivhete I ejensi leyi nga rejistara leyi nyiketaku vutirheli bya ku ntlhantlha swirhalanganyi swa timholovo emintirhweni .
Khansele ya mimburisano kumbe ejensi ya prayivhete yi nga endla xikombelo eka ntlawa wa vulawuri ku amukeriwa ximfumo ku endla leswi landzaku:
ku ntlhantlha swirhalanganyi swa timholovo emintirhweni hi vulamuri bya ntwananiso ; na hi ku ntlhantlha xirhalanganyi xa mholovo hi ku endla vulamuri bya xiboho loko mholovo yi nga lamuleki endzhaku ka vulamuri bya ntwananiso .
Nhlangano wa vulawuri wu nga lava vutivi byin'wana bya ku seketela xikombelo, hikokwalaho ka xikongomelo xexo, va nga lava leswaku muendli wa xikombelo a ya eka nhlengeletano yin'we kumbe timbirhi ta ntlawa wa vulawuri.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Hoxela khopi ya khodi ya matikhomelo ya ejensi na nhlamuselo leyi susumetaku xikombelo ya ku lava ku amukeriwa ximfumo ku famba na fomo ya xikombelo.
Ku nghenisa fomo ya xikombelo eka ntlawa wa vulawuri wa va CCMA.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityforhandlingandtransporti.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku amukeleka ka ku tleketliwa na ku tirhana na swakudya
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku endla ndzhawu ya ku tirhana na swakudya kumbe ku tleketla swakudya, u fanele ku va na xitifiketi xa ku amukeleka. Xitifiketi lexi xi nyiketiwa endzhaku ka loko vafumi va ndzhawu va kambele ndzhawu kumbe movha lowu wu nga ta tirhisiwa.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa xitifiketi ku tleketla swakudya kumbe ku tirhana na swakudya eka hofisi ya mfumo ndzhawu.
Ku nyiketa vuxokoxoko bya ndzhawu kumbe movha lowu nga ta tirhiseriwa ku tleketla no tirhana na swakudya ntsena.
Minkarhi hinkwayo u fanele ku tshama u basise ndzhawu ku tiyisa leswaku swakudya leswi tleketliwaku kumbe leswi ku tirhiniwaku na swona a swi ngeniwi hi switsongwatsongwana swa tinhongaa, na thyaku kumbe swin'wana leswi nga vavisaku.
Vakamberi swa mfumo wa ndzhawu swi ta kambela movha kumbe ndzhawu endzhaku ka sweswo, u nga fanela ku tleketla kumbe ku tirhana na swakudya.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo ra xikombelo ra hambana eka mimfumo ya tindzhawu yo hambana
Mali leyi hakeriwaku
Vutirheli lebyi byi kumeka mahala kambe mimfumo ya tindzhawu yin'wana yi nga hakerisa malinyana yitsongo.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo a tihakeleriwi na swona tikumeke eka Ndzawulo wa Tiko wa ta Rihanyu
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityformilkhandlingnadtransp.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku amukeleka ka ku tleketliwa na ku tirhana na meleke
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Dlhadlha ra ku sengela i ndzhawu leyi yi tirhisiwaku ku senga na ku tirhana na meleke hi ndlela leyi baseke. Munhu wun'wana na wun'wana loyi a navelaku ku endla xikombelo xa xitifiketi xa ku amukeriwa ka dlhadlha ra ku sengela u fanele ku endla xikombelo hi ku tsala na ku nyiketa vutivi lebyi byi nga hlamuseriwa laha hansi.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Rhumela xikombelo lexi nga tsariwa eka mfumo wa ndzhawu ya ka n'wina na vuvabyi lebyi landzaku:
Vito ra wena, adrese na nomboro ya riqingo
Nhlamuselo ya ndzhawu leyi nga ta tirhisiwa
Nhlayo ya vatirhi lava nga thoriwa kumbe lava nga ta thoriwa, na ntsengo wa swifuwo leswi swi nga ta sengiwa.
Rhumela na tidokumende leti landzaku eka mfumo wa ndzhawu, laha ku nga na dlhadlha ra ku senga, kumbe laha ri nga ta akiwa kona:
Plani ya ndzhawu leyi kombisaku N'walungwini xikan'we na miako leyi nga tshwinelelana na leyi nga le ndzilakanweni wa dlhadlha ro sengela.
Xikeche xa vundlaleko bya ndzhawu hi xikalu xa 1:100 xa tindzhawu hinkwato ta ku sengela hi ku landza Regulation 9 . Leswi swi ta va na plani ya vundlaleko bya le hansi, ku vonaka ka xiyenge na vulehi bya ku tlakuka lebyi kongomeke ehenhla .
Mfumo wa ndzhawu wu nga kombela vutivi byin'wana loko swi fanerile.
Mukamberi xa mfumo wa ndzhawu xi ta kambela ndzhawu no rhumela xiviko na swibumabumelo eka va mfumo wa ndzhawu.
Xitifiketi xa ku amukeleka xi ta humesiwa loko ndzhawu kumbe dlhadlha ra vusengelo ri ri kahle leswaku ku nga sengiwa no tirhana na meleke hi ndlela leyi baseke.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swa hambana hi ku ya hi rijini na xifundzha
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Certificatetoremoveimportedliquor.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku susa byalwa lebyi humaku ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munghenisi wa byalwa byo huma ehandle ka tiko ku laveka a va na xitifiketi xa ku susa byalwa bya mabodlhela ku suka eka ndzhawu laha byi nga nghena hi kona ku byi xavisa eAfrika Dzonga. Munghenisi etiwkeni ku laveka a va na xitifiketi eka ndzhawulo wun'wana na wun'wana lowu nghenisiwaku wa byalwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa byalwa endzeni ka mirhwalo laha byi nga nghena kona emahlweni ka xipikitere lexi humaku eka Ndzawulo wa ta Vurimi.
Nyiketa xikombelo xa xitifiketi xa ku susa byalwa eka xipikitere.
Tata fomo ya xikombelo etlhelo eka prodakti yin'wana na yin'wana ya byalwa leyi khontheyinara ya yona, mpfanganyiso wa yona , lebuli ya yona, vito leri yi xavisiwaku hi rona , kumbe laha ku hambanaku tisayizi ta mabodlhele eka tiprodakti tin'wana ta ndzhwalo wa byalwa.
Xikombelo xi fanelek u fambisana na leswi landzaku:
sampuli ya 750mililitara leyi xipikiteri xi nga ta yi humesa eka ndzhawulo .
switifiketi swa laha byi sukaku kona , malembe, mpfanganyiso na muxaka wa ximila xa xipeceli lexi nga tirhisiwa, leswi swi nga nyiketiwa hi vafambisi va nawu eka tiko laha byi sukaku kona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
R64 na R3,20 hi hektolitara kumbe xiyenge xa yona.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Changegeographicalnames.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mavito ya tindhawu I mavito ya swilo swa muxaka wo karhi emisaveni ya ntumbuluko, leyi nga endliwa hi vanhu kumbe leyi nga cinciwa ku fambelana na xiyimo . Muxaka wa swilo leswi wu nga va lowu wu tivekaku ngopfu kumbe lowu nga tivekeku.
Mavito ya tindhawu lama ya welaku eka vufumi bya mimfumo ya tindhawu ya katsa mavito ya mapato, mavito ya miako ya masipala na swikwere , tipaki ta tindhawu, na masirha, na miako leyi nga na vinyi va prayivhete. Mavito ya tindhawu lama ya welaku ehansi ka mfumo wa tiko ya katsa mavito ya madoroba, tindhawu to tshama ta le kusuhani na madoroba ta tisababu, tindzhawu to tshama vanhu , tihofisi ta tiposo, switici swa switimele, vufikelo bya swihahampfhuka , vufikelo bya swikepe (harbours), na mapato lamakulu ya ti-highway, na tindhawu to fana na tintshava, swinkobyana, milambu, minsonga (bays), tindhawu leti vuriwaku ti-point, swihlala (islands), minhlangasi (wetlands) na tipaki ta tiko (national parks).
I va mani lava va nga endlaku xikombelo xa ku amukeriwa ka vito?
Tindzhawulo ta mfumo, mimfumo ya swifundzhankulu , mimfumo ya tindhawu, va poso , vaaki va tindhawu na tiyindlu letintshwa, kumbe minhlangano yin'wana kumbe munhu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
vito ra ririmi leri vito ri humaku eka rona xisuka na nhlamuselo ya vito, loko u swi tiva muxaka wa vito leri kunguhatiwaku, xikombiso, ri nga va ri susiwele eka poso, kumbe xitici xa xitimela distriki ya Masipala na xifundzhankulu laha ndhawu yi kumekaku kona xana yi le kule ku fikela kwihi, na swona eka dayirekixini yihi, na swona vukule byo tani hi kwihi loko ku kotlanisiwa na doroba kumbe masipala lowu nga kusuhani.
Nghenisa mepe wa sayizi ya A4.
Nyiketa vito ra munhu loyi a kunguhataku vito lerintshwa.
Nghenisa fomo ya xikombelo eka va Tribal Authority kumbe Mfumo wa Ndhawu ku sayiniwa na ku gandlatiwa xitempe xa ximfumo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku na nkarhi wo rindzela wo ringana tin'hweti tinharhu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Checknameonvotersroll.2010-03-25.ts.txt</fn>
Cheka vito ra wena eka nongonoko wa vavhoti
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vavhoti lava va nga tsarisa va nga tiyisa leswaku va tsarise kahle eka nongonoko wa vavhoti . Loko vito ra wena ri nga ri kona eka nongonoko wa vavhoti, u ta tsundzuxiwa leswaku u ya eka hofisi ya le kusuhani ya Khomixini leyi yi Tiyimeleke ya Nhlawulo leyi vuriwaku Independent Electoral Commission ku tlhela u tsarisa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na IEC hi tiawara ta ku tirha eka nomboro leyi nge:0800 11 8000 , kutani u va nyiketa nomboro ya ID ya wena.
Rhumela SMS na nomboro ya wena ya ID eka nomboro leyi nge: 32810.
Kasi xin'wana, u nga tiyisa ntsariso wa wena eka inthanete.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Vutivi byi ta tiyisiwa hi nkarhi walowo wa ha yimile.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Commercialbroadcastinglicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa Layisense ya Vutirheli bya Vuhaxi bya Nxaviso
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Layisense ya Vutirheli bya Vuhaxi bya Nxaviso yi nyiketiwa vutirheli bya vuhaxi lebyi tirhelaku ntswalo kumbe tani hi xiyenge xa nhlangano lowu tirhelaku ntswalo . Va South African Broadcasting Services hi vona ntsena lava nga na layisense ya vuhaxi bya xichava eAfrika Dzonga.
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na xikongomelo xo endla vutirheli bya vuhaxi bya nxaviso, u fanele ku va na Layisense ya Vuhaxi bya mpfumawulo bya nxaviso .
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na xikongomelo xa ku ku endla vutirheli bya vuhaxi bya nxaviso, u fanele ku landzelela tixeduli leti nga vekiwa eka xirhambo lexi vuriwaku Invitation to Apply , ku kuma Layisense ya Vuhaxi bya Nxaviso bya mpfumawulo , xirhambo lexi nga paluxiwa eka Gazete ya Mfumo. Tixeduli ti tala ku va na swiyenge swa ntsevu, leswi ku nga:
Dimandi na swilaveko swa vutirheli lebyi kunguhatiwaku
Leswi kongomaneke na timali
Swilaveko swa vuthekniki.
Fomo ya xikombelo na tindzhawu ta jiyografi leti kunguhatiwaku swi katsa xiyenge xa Gazete ya Mfumo leyi humeseriwaku xirhambo xo karhi xa ku endla xikombelo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo hi ku printa , tirhisa maletere lamakulu.
Nghenisa switifiketi leswi nga tiyisiwa hi va nawu swa 16 swa fomo ya xikombelo na mali ya xikombelo leyi nga tlheriseriwiku endzhaku, eka va .
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona a va nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutana na swikombelo swa layisense swi nga teka tin'hweti ta 6 ku ya eka ta 12.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali ya xikombelo leyi nga tlheriseriwiku endzhaku i R30 000.
Ku laveka R2 500 ya ku humesa layisense endzhaku ka loko yi humesiwile.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta xikombelo ti ta va xiyenge xa tixeduli ta Gazete ya Mfumo.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Communitysoundbroadcasting.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta vaaka-miti: theme ya malembe ya mune
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Layisense ya Vuhaxi bya ndzhawu ya vaaka-miti yi pfuneta ku langutana na swilaveko swa vuhaxi bya ndzhawu ya vaaka-miti ku fikela nkarhi wa malembe ya mune. Ya pfuxeteleka, kambe ehansi ka xiyimo xa leswaku u endla xikombelo xa mpfuxeto wa layisense ku nga si fika tin'hweti ta ntsevu na swona ku nga si hundza tin'hweti tinharhu endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa layisense ya sweswi. Yi pfuxeteleka ntsena ehansi ka xiyimo xa leswaku layisense yi tirhisiwa hi ku landza swiyimo leswi nga vekiwa hi nhlangano wa vafambisi va swa tilayisense. Layisense yi nyiketiwa vaaka-miti lava va tikondletelaku ku sungula khampani ya Section 21, Trust, kumbe asosiyexini yo tisungulela kumbe nhlangano wun'wana lowu sunguriwaku hi ku landza nawu lowu nga tirheleku ntswalo . Swikongomelo swa Layisense ya Vuhaxi bya ndzhawu ya vaaka-miti swa malembe ya mune i ku fikelela leswi landzaku:
ku promota mfanelo ya ku tihlanganisa na ntshunxeko wo humesa mianakanyo ku endlela ku amukela vukona bya swiyenge swo hambana-hambana eka indastri ku endlela leswaku vaaka-miti va va na xiavo tani hi vasunguri na vaendli va minongonoko , vamininjere , na vayingiseri eka vufambisi bya swa vuhlanganisi ku va rito ra ndzhawu ya vaaka-miti ku endla minongonoko leyi yi kombisaku leswi tsakeriwaku na swilaveko swa swipeceli swa ndzhawu ya vaaka-miti, leswi swi katsaku swa mindhavuko, tindzimi, na swa vugandzeri na swilaveko swa tinxaka-nxaka ta vanhu va ndzhawu.
Layisense ya Vuhaxi bya ndzhawu ya vaaka-miti ya malembe ya mune yi nga nyiketiwa eka swiyenge leswi landzaku:
Vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo
Layisense yi tirha malembe ya mune.
Va Ndzawulo ya ta Vuhlanganisi va seketela vinyi va tilayisense ta malembe ya mune lava va nga na ikhwipimente kumbe michini ya vuhaxi na vuendli bya minongonoko , kambe loko ku ri leswaku va hlanganyetana na swilaveko swa Ndzawulo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Va ICASA va ta humesa xirhambo xa ku endliwa ka swikombelo eka vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta tindzhawu ta vaaka-miti no avela tifrikhwensi leti nga kona eka tindzhawu to hambana-hambana. Tani hi muendli/vaendli va xikombelo xa layisense, mi fanele ku endla leswi landzaku:
Ku sungula ntlawa wa ntirho ku langutana na ntirho wa fambiselo ra xikombelo hi vito ra vaaka-miti.
Ku tiyisa leswaku ntlawa wa ntirho wu endla leswi landzaku:
ku hlengeleta tisignechara eka vaaka-miti ku tsala pulani ya bindzu ku sungula fambiselo ra ku hlawuriwa ka swirho swa bodo ku kambela ndzhawu ya laha ku faneleke ku va na xitici xa vuhaxi kona.
Ku kombela fomo ya xikombelo xa vutirheli bya mfungho wa vuhangalasi bya vuhaxi .
Tatani fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu.
Nghenisani fomo ya xikombelo yo sungula na tikhopi ta 16 leti nga tiyisiwa hi va nawu eka va xikan'we na mali ya xikombelo.
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka tin'hweti ta 3 ku ya eka ta 4.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku laveka R250 ya ku nyiketiwa layisense endzhaku ka loko yi humesiwile.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta xikombelo ti ta va xiyenge xa tixeduli ta Gazete ya Mfumo.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Companysharecapital.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara khampani leyi yi nga na tixere ta khapitali
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hikuva fambiselo ro rejistara khajpani leyi nga na tixere ta khapital ra nonon'hwa, ku bumabumeriwa leswaku vatirhisi va tirhisa magqweta eka rona.
Memorandum and Articles ya khampani yi fanele ku tatiwa no endliwa yi fambelana na khampani leyi nga na share capital , na swona swi fanele ku tiyisiwa hi muyimeri wa nawu loyi a nga profexinara ya swa nawu. Khampani ya xichava yi nga amukela ximfumo leswi nga ka Table A eka fomo ya xikombelo hi ku helela kumbe yi swi endla leswaku swi fambelana na vona, kambe swi fanele ku landzelala nawu wa tikhampani ku nga Companies Act, 1973. Khampani ya prayivhete yi nga amukela ximfumo leswi swi nga le ka Table B eka fomo ya xikombelo hi ku helela kumbe yi swi endla swi fambelana na swilaveko swa vona, kambe swi fanele ku landzelela nawu wa tikhampani ku nga Companies Act, 1973.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo leti landzaku:
Nyiketani ximfumo matimba ya vuyimeri eka nawu ku hlamusela leswaku mi nyiketa matimba eka munhu ku tirha hi vito ra n'wina.
Khampani leyi yi rejistaraku leyi yi nga na khapital yi fanele ku va na tidokumende leti landzaku:
Dokumende leyi yi sayiniwa no hoxeriwa xitempe xa Registrar of Companies loko tidokumende hinkwato leti fambisanaku na xikombelo tichekiwile no hetisiwa.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya ntlhanu ku rejistara khampani leyi nga na tixere ta khapitali.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Confirmvehicledetails.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku tiyisa ku cinca ka vuxokoxoko bya movha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi kongomisiwe eka vinyi va mimovha leyi vuxokoxoko bya mimovha ya vona byi nga cinciwa. Ku cinca loku ku nga katsa ku cinciwa ka nomboro ya njhini, kumbe nomboro ya ku tiviwa ka movha leyi vuriwaku vehicle identification number . U fanele u tivisa va Ndzawulo ya Vutleketli loko ku endliwa ku cinca ko tano.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini
Famba na tidokumende leti landzaku:
xitifiketi xa ku kala nandzu xa Maphorisa ya Afrika Dzonga kumbe xitatimende lexi hlambanyeriweke eka va nawu xitifiketi xa ntsariso wa movha.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku. Va hofisi ya swa mimovha emapatwini va ta teka vuxokoxoko bya ku cinca ka movha va byi hoxela eka National Traffic Information System .
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Consenttoadoption.2010-03-25.ts.txt</fn>
Mpfumelo na ku yimisiwa ka mpfumelo wa adopxini hi mutswari kumbe muhlayisi wa nawu wa n'wana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mpfumelo i phemixini leyi nga tsariwa leyi yi nyiketiwaku vatswari lava va lavaku ku adopta n'wana ku n'wi adopta. Mpfumelo wu nga nyiketiwa hi vatswari, muhlayisi wa nawu wa n'wana kumbe n'wana. N'wana a nga nyika mpfumelo loko a ri na malembe ya khume kumbe ehenhla ka wona. Hambi leswi ku langutaniwaku na leswi swi nga vekiwa eka nawu, mutswari wa n'wana loyi a nga nyika mpfumelo wa adopxini ya n'wana wa yena, u na mfanelo ya ku yimisa mpfumelo wo tano ku fikela eka masiku ya 60 endzhaku ka ku pfumela. Khoto ya vana yi nga ka yi nga nyiketi xileriso xa adopxini loko ku nga si hundza masiku ya 60.
Swiyimo laha ku nga lavekiku kona mpfumelo wa adopxini
Loko vatswari va n'wana va lovile na swona muhlayisi wa nawu wa n'wana a nga si ku vekiwaku.
Mutswari a nga koti ku nyiketa mpfumelo hikokwalaho ka ku va a vabya emiehleketweni;
mutswari a sukele n'wana, na swona swi nga tiveki laha a nga ya kona;
mutswari a vavise n'wana emirini, emoyeni kumbe ku n'wi xanisa hi swa masangu, a khome n'wana hi ndlela yo biha, a xanise n'wana kumbe ku pfumelela leswaku n'wana a xanisiwa, ku khomiwa ku biha kumbe ku xanisiwa;
a vangele kumbe a pfunete ku yenga hi swa masangu ku tlhakisa n'wana kumbe ku tirhisa n'wana hi swa masangu hi ndlela yo biha, kumbe a vangele kumbe ku pfuneta leswaku n'wana a endla swiendlo swo pfumala matikhomelo lamanene;
a yimisa mpfumelo wa yena hi ndlela yo ka yi nga twali;
eka n'wana loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati a ale ku pfumela ku va tatana wa n'wana, kumbe, hi xivangelo xo ka xi nga twali, a nga endli mintirho ya yena makongomana na n'wana;
a ri tatana wa n'wana loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati, na swona a velekiwe exikarhi ka maxaka yo tshwinelelana swinene na mhani wa n'wana;
a ri tatana wa n'wana loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati, na swona yena a kumiwile a ri na nandzu wa vugevenga byo pfinya kumbe ku vavisa mhani wa n'wana; kumbe a kumekile a kumekile a pfinyile kumbe ku vavisa mhani wa n'wana : Kambe loko ku ri ku kumeka ko tano a ri na nandzu, swi nga ka swi nga tekiwi ku ri ku vekiwa nandzu wa vegevenga byo pfinya kumbe ku vavisa; kumbe eka n'wana loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati a tsandzekile ku angula eka masiku ya 14 eka nothisi leyi a nga nyikiwa yona tani hi laha swi nga kombisiwa laha hansi.
Nothisi ya ku pfumela adopxini
Loko ku ri leswaku i mutswari wun'we loyi a nga pfumela, kasi mutswari wun'wana a nga kona leswaku a ta nyika mpfumelo kumbe a ku na xilaveko xa leswaku a nyika mpfumelo, khomixinara u ta pfumela mpfumelo wolowo kutani a nyiketa nothisi eka mutswari wun'wana eka masiku ya 14. Nothisi yi tivisa mutswari leswaku mpfumelo wu nyiketiwile, na swona wu n'wi nyika chansi ya ku endla leswi landzaku leswaku na yena a nyika mpfumelo kumbe ku yimisa mpfumelo; kumbe ku nyiketa swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini ku fanele ku kumeka mpfumelo wa yena kumbe ku honisiwa ka mpfumelo wa yena, kumbe ku endla xikombelo xa adopxini ya n'wana loko a ri tatana wa n'wana hi ku veleka, na swona n'wana a velekiwe ehandle ka vukati.
Loko mhani wa n'wana loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati, a pfumerile ku cinciwa ka vuxokoxoko bya ntsariso wa ku velekiwa ka n'wana, tatana wa n'wana u ta tivisiwa. U fanele ku lulamisa ku endla ku cinca koloko ku faneleke emasikwini ya 14 endzhaku ka ku amukela nothisi.
Loko mhani wa n'wana a nga pfumelangi ku cinca ka vuxokoxoko bya ntsariso wa ku velekiwa ka n'wana, munhu loyi a lavaku ku va na vutihlamuleri eka ku va tatana wa n'wana, u fanele ku endla xikombelo eka khoto ya vana leyi faneleke, leswaku khoto yi ta humesa xileriso lexi tiyisaku leswaku hi yena tatana wa n'wana, na leswaku xilaveko xa mpfumelo wa mhani a ku na xilaveko xa wona.
Nothisi yo huma eka tatana wa n'wana hi ku veleka, n'wana loyi a nga velekeriwa ehandle ka vukati, yi laveka ntsena loko tatana a pfumerile, hi ku tsala, leswaku hi yena tatana wa n'wana; na swona loko a nghenisile vuxokoxoko bya yena eka ntsariso wa ku velekiwa ka n'wana, no tiyisa leswaku vuxokoxoko bya kona hi lebyi kongomeke eka minkarhi hinkwayo; kumbe loko mhani wa n'wana, hi nkarhi wa ku nyika mpfumelo wa yena, a tiyisile, hi ku tsala, leswaku tatana wa n'wana u pfumerile ku va tatana wa n'wana; na swona u endle leswaku a tiviwa, na leswaku u le kwihi; kumbe mutirhela-nhlayiso wa vanhu a nyiketa xiviko lexi tiyisaku leswaku i mani tatana wa n'wana na swona u le kwihi, eka khomixinara loyi a nga pfumela mpfumelo wa n'wana, kumbe eka khoto ya vana laha ku nga endliwa kona xikombelo xa adopxini ya n'wana. Xiviko lexi xi fanele ku nyiketiwa eka masiku ya 60 endzhaku ka loko mhani a nyiketile mpfumelo, kumbe eka xiyimo xihi na xihi loko ku nga si nyiketiwa adopxini hi khoto ya vana.
Mutswari loyi a nga nyiketa mpfumelo na swona a lava ku khansela mpfumelo wa mutswari wun'wana, u fanele ku tivisa khomixinara eka loko ku tiyisiwa mpfumelo wa yena.
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku nyiketa mpfumelo
Mpfumelo wu fanele ku nyiketiwa hi ku tsala. EAfrika Dzonga, xiyimo xa mafambiselo na ntolovelo, hi leswaku munhu kumbe vanhu lava va nyiketaku mpfumelo va fanele ku wu sayina emahlweni ka khomixinara wa nhlayiso wa vana , loyi a nga ta tiyisa mpfumelo.
Hambi loko mpfumelo wu ri na mavito vatswari lava va kunguhataku ku adopta n'wana, khoto ya vana yi nga amukela mpfumelo wa vatswari va n'wana kumbe muhlayisi wa nawu lowu wu nga ri ku na mavito, kumbe vuxokoxoko byin'wana bya vatswari lava va kunguhataku ku adopta n'wana, loko khoto yi eneriseka leswaku swi ta pfuna n'wana ku endla tano.
Ku yimisa Mpfumelo
Loko u ri n'wana, tata Form 13A emahlweni ka khomixinara wun'wana na wun'wana loko ku nga si humesiwa xileriso xa khoto xa adopxini, xi endliwa hi khoto ya vana.
Loko mpfumelo wu yimisiwa eka distriki yin'wana handle ka leyi ku nga nyiketiwa mpfumelo eka yona, kumbe laha ku nga ta endliwa xikombelo xa adopxini eka yona, khomixinara hi xihatla u ta endla leswi landzaku u ta nyiketa nothisi eka khoto leyi faneleke na mutirhela-nhlayiso wa vanhu leswaku xikombelo xi ta yingiseriwa eka khoto yihi; kumbe tivisa khomixinara loyi a nga tiyisa mpfumelo leswaku hi yihi khoto leyi yi nga ta yingisela xikombelo xa adopxini.
Khomixinara u ta ku hi xihatla a languta khoto leyi nga ta yingisela xikombelo xa adopxini kutani a tivisa khoto na mutirhela-nhlayiso wa vanhu hi ku yimisiwa ka mpfumelo.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi lowu tekiwaku wa ku langutana na xikombelo wu titshege hi ku nonon'wa ka xikombelo.
Loko khomixinara a nga si tiyisa mpfumelo, u fanele ku tivisa munhu loyi a nyiketaku mpfumelo hi leswi landzaku hi vuyelo eka nawu bya adopxini;
na leswaku, eka xiyimo xa mpfumelo wa mutswari, mutswari wa kona a nga yimisa mpfumelo hi ku tsala eka Form12A emahlweni ka khomixinara eka nkarhi wun'wana na wun'wana loko ku nga si hela masiku ya 60 endzhaku ka ku nyiketa mpfumelo wo tano;
na leswaku, eka xiyimo xa n'wana, n'wana yoloye a nga yimisa mpfumelo hi ku tsala eka Form 13A emahlweni ka khomixinara wun'wana na wun'wana, eka nkarhi wun'wana na wun'wana loko khoto ya vana yi nga si humesa xileriso xa adopxini; na swona leswaku munhu loyi a khumbekaku , a ku na xilaveko xa leswaku a va kona loko ku langutaniwa na xikombelo xa adopxini, handle ka loko khoto, hi ku vona ka yona, yi n'wi nyiketa phemixini ya ku va kona, hikuva hi ku anakanya ka yona yi vona leswaku vukona bya yena byi ta pfuneta n'wana.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Consularandagencyservicesinsouthafricaandabroad.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vukorhokeri bya muyimeri wa matiko mambe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hofisi ya Vukorhokeri bya Muyimeri wa matiko mambe eka Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko mambe na Vayimeri va Afrika Dzonga va Swiyenge swa Vuyimeri va nyika vukorhokeri eka Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava tirhaka, tshamaka no famba-famba ematikweni mambe.
Hi byihi vukorhokeri lebyi Vaaka-tiko va Afrika Dzonga va nga byi langutelaka kusuka eka Vaofisiri vo yimela matiko mambe?
Vukorhokeri bya xihatla:
Mpfuneto eka pulani ya xihatla eka Vaaka-tiko va Afrika Dzonga ematikweni mambe hi nkarhi wa minkitsinkitsi hi nkarhi wa tipolitiki, tinghozi ta ntumbuluko na leti endliwaka hi vanhu.
Ku vulavula na ndyangu na/kube vanghana va mu-Afrika Dzonga hi ku yimela Vaaka-tiko va Afrika Dzonga ematikweni mambe hi nkarhi wa xihatla.
Xihlawulekiso xa mpfuneto lowu nga riki wa timali eka ku rivaleriwa? No lava mpfuneto wa xihatla wa swa rihanyo na wa xiphrofexini.
Tihlanganisa na vayimeri va miganga ku lavisisa no kumisisa Vaaka-tiko va Afrika Dzonga ematikweni mambe, ku nga katsiwi vaaka-tiko lava laviwaka hi milandzu yo karhi.
Mpfuneto eka mindyangu hi ku kondletela ku hundziseriwa ka timali eka swirho swa mindyangu leswi nga le ku xanisekeni.
Ku nyika nseketelo wa vukorhokeri na xitsundzuxo eka timhangu to tlhakisa .
Muxaka wa mhangu na vuhlayiseki bay vaofisiri byi nga hlohlotela vuswikoti bya hina eka ku hlamula.
Ku pfaleriwa:
Tihlanganisi na mindyangu ya vanhu lava pfaleriweke ematikweni mambe loko va komeriwa hi munhu loyi a pfaleriwile.
Kondletela ku thransfera mali emakhotsweni ya matiko mambe, loko hi le thelo ku landzelerisa milawu ya tiko leri n'wi khomeke xikan'we na milawu ya Bangi ya Tiko ya Afrika Dzonga mayelana na ku thransfera mali ematikweni mambe.
Kondletela ku rhumela mapapila na mirhi eka Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava khotsiweke ematikweni mambe. Leswi swi ta humelela ntsena kuya hi swilhlawulekisi na tihakelo ta Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko mambe no landzelela milawu na swinawana eka tiko leri a khomiweke kona. Tihakelo ti nga antswisiwa nkarhi na nkarhi.
Vukorhokeri bya swa nawu na vukorhokeri bya tihofisi:
Kondletela ku rhumeriwa ka matsalwa ya swa nawu eka vahehliwa ematikweni mambe hi tindlela ta kahle.
Kondletela swikombelo swo tlheriseriwa ematikweni ya vona, mapapila ya mpfumelelo, ntshaho wa xileso na vumbhoni eka khomixini hi ku tirhisa tindlela ta swa vululami.
Nyika mpfuneto lowu nga riki wa swa timali eka vaxanisiwa va vugevenga.
Nyika xitsundzuxo, xileriso na nseketelo eka mutswari kumbe muhlayisi, hi ku tirhisana na Hofisi ya Gqweta ra Ndyangu eka timhangu ta ku yiviwa ka vana va le Afrika Dzonga kuya eka matiko mambe. Laha ku nga na vumbhoni bya leswaku rihanyo na nhlayiseko wa vana swi le nghozini, mhaka yi langutiwa tanihi ya xihatla.
Nyika nxaxamelo wa magqweta ya muganga.
Pfuna ku siva leswi lahlekeke, yiviweke, onhakeke kumbe tiphasipoto leti hundzeleke hi nkarhi ematikweni mambe .
Nyika mpfuneto wa mali wa xihatla .
Tivisa maxaka loko ku tshika kuri na rifu, vuvabyi lebyi xungetaka vutomi kumbe ku vaviseka eka Vaaka-tiko va Afrika Dzonga. Mpfuneto lowu nga riki wa swa timali na xitsundzuxo mayelana na masalela ya ma-Afrika Dzonga lava loveke ematikweni mambe nawona wu ta nyikiwa.
Kombela valawuri va muganga ku lavisisa mafu laya ehleketeriwaka na vugevenga ehenhla ka Vaaka-tiko va Afrika Dzonga.
Nyika vuleteri na switsundzuxo eka ku wundla hi le ka Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Nyika mpfuneto na xitsundzuxo eka vayimeri va matiko mambe mayelana na vaaka-tiko laha Afrika Dzonga.
Kombela mahungu kumbe ku ringeta ku hundzisela xivutiso eka ndhawu leyi faneleke.
Hi byihi vukorhokeri lebyi nga endliwiki hi Vaofisiri vo yimela matiko mambe?
ku tshunxa emakhotsweni ku nghenelela eka mafambiselo ya le khoto ematikweni mambe ku nyika xitsundzuxo xa swa nawu ku nghenelela eka kumbe ku sungula timhaka ta khoto ku kombela valawuri va muganga ku khoma kahle ma-Afrika Dzonga ku lavisisa vugevenga na mafu ku kuma rhekhodo ya swa vugevenga hi ku yimela wena tihakelo eka ku hisa mintsumbu, ku lahla kumbe malulamiselo yo tlherisela masalela eAfrika Dzonga ku teka nhundzu ya n'wana loyi a tlhakisiwile tiyisisa ntwanano wa mubohiwa wa Afrika Dzonga kumbe ku teka xiboho eka nandzu hakela hotela, swa nawu, rihanyo kumbe swikweleti swin'wana tihakelo ta tendzo ku langutisa ntirho lowu endliweke hi vayimeri va vuendzi, swihahampfhuka, tibangi na swin'wana ku kuma vutshamo, ntirho kumbe mpfumelelo wa ntirho hi ku ku yimela hlayisa nhundzu kumbe ku lavisisa leswi lahlekeke amukela mapapila nyika mudende na nhlayiso wa vaaki eka vavuyeriwa pfuna ximfumo eka vaaka-tiko va matiko mambirhi etiweni ra vuaka-tiko bya vumbirhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganisi na vayimeri va Afrika Dzonga kumbe Hofisi Nkulu: Vukorhokeri eka Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko mambe ePitori. Ku ya hi vukorhokeri lebyi laviwaka, vutitivisi lebyinene byi nga komberiwa. Loko u kanakana, vutisa swivutiso ro sungula.
Vukorhokeri bya Muyimeri wa matiko mambe byi tirha 24 wa tiawara hi siku, nkombo wa masiku hi vhiki. Emaheleni ya vhiki, mpfuneto wu nyikiwa hi ku tirhisana na Kamara ya Matirhelo ya Ndzawulo ePitori.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
<fn>GOV-ZA.Convertaclosecorporation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swi nga endleka Close corporation yi kurile swinene na swona leswaku yi ta kota ku nava, ku laveka vinyi va tixere ku nghenisa khapitali yin'wana eka CC.
Swi nga endleka CC yi phikizana na tikhampani letikulu na swona yi lava ku va khampani leswaku yi ta kota ku endla mintirho ya yona leswaku yi tirheka kahle no kota ku phikizana na tin'wana.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko ku ta cinciwa vito ra CC, tata fomo ya CM5.
Loko ku endliwa ku cinca, ku fana na loko xirho xi suka eka vuxirho , ku va na ku cinca e ku heleni ka lembe ra timali, kumbe ku thoriwa muofisara lontshwa wa swa timali , ku fanele ku tatiwa tifomo ta CK2 na CK2A ku nga si endlia ku cinca kumbe endzhaku ko endla ku cinca. Tifomo to cinca Close corporation ti nga cinciwa eka online .
Muofisara wa ku langutana na swa timali na mukamberi wa tibuku ta timali a nga auditor va close corporation a ku na xilaveko xa leswaku a va munhu wun'we.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko ku nga ri na tidokumende ta le tlhelo leti ti nga nghenisiwa etlhelo eka tidokumende ta khampani, swi ta teka masiku mambirhi ku ya eka ya ntlhanu ku cinca close corporation leswaku yi va khampani. Loko ku nghenisiwe tidokumende ta CK etlhelo, swi ta teka mavhiki manharhu ku langutana na fambiselo.
Mali leyi hakeriwaku
I R350 ya memorandamu na ti-artile
I R50 ku hlayiseriwa vito
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Convertacompany.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swilaveko eka swa vumininjere na vufambisi bya le tihofisi bya close corporation a swi talangi na swona a swi lavi vuxokoxoko bya ximfumo no nonon'hwa ku fana na bya khampani. Hikokwalaho, vafambisi va xiyimo xa le henhla va khampani va nga teka xiboho xa ku cinca khampani leyi nga rejistariwa leswaku yi va CC.
Loko vito ri ta cinca loko khampani yi hundzuluxiwa ku va CC, ku laveka khopi leyi amukeleke ya fomo ya CK7 ku nghenisiwa na xikombelo xa ku cinca.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo ya CK7 ku hlayisa vito ra CC loko vito ri ta cinca.
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo ya CK4 na fomo CK1.
Nghenisa papila ra auditor ya khampani hi ku landza xiyenge 27 xa nawu wa Close Corporation, 1984. Papila ri fanele ku hlamusela leswaku i mani auditor lontshwa.
Nghenisa tikhopi leti nga tiyisiwa eka va nawu ta tidokumende ta vutitivisi ta swirho swa CC.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya ntlhanu ku langutana na xikombelo xa n'wina.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.CrimeStop0860010111.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Crime Stop yi hlanganisa tisenthara ta tinqingho leti langutaneke na ku hlengeleta vutivi na mahungu yo huma eka vanhu hi vugevenga na mintirho ya swigevenga.-- Vanhu eka xichava va pfunetiwa hi vatirhi va senthara ya tinqingho lava va leteriweke eka mimburisano ya vulavisisi. Leswi swi pfuneta wena leswaku u tivisa Maphorisa ya Afrika Dzonga hi mintirho ya swigevenga hi ndlela yo sirheleleka na yo ka yi nga chavisi. U nga langa leswaku u vika vugevanga handle ko titivisa leswaku u mani. Lava va langutaneke no landzelelaka leswaku tinqingho ti huma kwihi no tiva leswaku i va mani lava va belaka tinqingho a va pfumeleriwi eka Crime Stop ku endlela ku tiyisa leswaku vanhu lava va vikaka vugevenga va nga tiviwi loko va nga lavi ku tiviwa. Vutivi lebyi byi nyiketiwaka byi rhumeriwa eka mafokisi.
Tisenthara ta tinqingho ta Crime Stop titlhela tihlanganisa vaviki na mafokisi hi tinqingho. Leswi swi endla leswaku muofisara wa fokisi a kota ku vulavurisana na muviki wa vugevenga hi ku kongoma eka riqingho.
Xiyaxiya: leswi swi endliwa hi ku rhanga ku kumiwa mpfumelelo wa wena.
U nga tlhela u vika na mintirho ya vugevenga hi khompyutara na riqingho eka inthanete hi ku tirhisa website ya adrese leyi nge: South African Police Service, leyi na yona yi tiyisaka leswaku u vika handle ko tiviwa leswaku u mani, handle ka loko wena u lava ku titivisa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Mutirhi wa senthara ya tinqingho u ta ku vutisa swivutiso swo karhi, kasi loko vutivi lebyi u byi nyiketaka byi ta tirhisiwa, u ta ku nyiketa nomboro ya khodi yo karhi.
Loko leswi u swi vikaka swi nga ka swi pfuneti hi nkarhi wolowo, mutirhi wa senthara u ta ku hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini, no ku tsundzuxa hi laha u nga kumaku kona vutivi byin'wana byo enta.
Xiviko kukmbe vutivi lebyi tirhisekaka byi hlanganisiwa na nomboro ya khodi leyi u nyiketiwaka yona.
U ta komberiwa leswaku u bela riqingho eka nomboro ya Crime Stop e: 08600 10 111 eka nkarhi lowu u nga ta nyiketiwa wona ku hlamuseriwa loko vutivi lebyi u nga byi nyiketa byi pfunetile, na swona loko u fanele ku kuma sagwati .
Eka nkarhi lowu taka, mutirhi wa senthara, u ta burisana na wena hi nandzu loko khodi leyi u nga nyiketiwa yona yi ri yona hi ntiyiso, na swona leswi u tihlamuserisaka xiswona swi fambelana na 'profile' kumbe vutivi lebyi byi nga le ka rhekhodo.
Mutirhi wa senthara u ta tima riqingho hi xihatla loko a nga kholwi leswaku u yena hikunene munhu loyi a nga vika eka riqingho ekusunguleni. Leyi i ndlela yo sirhelela vanhu na swona a ku nga burisaniwi hi yona.
Loko u vika vugevenga hi khompyuta na riqingho eka inthanete, tata fomo ya mianakanyo eka website ya SAPS. Nomboro ya referense yi ta kombisiwa eka loko u nghenisa fomo.
Va Crime Stop va ta fambisa vutivi lebyi eka yuniti ya vulavisisi na vufokisi leyi faneleke, ku landzelela mhaka, no endla xikombelo xa leswaku ku vuyisiwa nhlamulo eka tiawara ta 24, na vuyelo bya ndzavisiso hi xihatla hi laha swi nga kotekaka.
Loko u fanele ku kuma sagwati na swona u ri komberile, muofisara wa fokisi u ta vona loko u fanele ku kuma sagwati, no nghenisa xikombelo xa sagwati hi ku landza fambiselo ra tiko leri vuriwaka National Information 2/2001.
Loko sagwati se ri lulamile, va Crime Stop va ta khumbana na wena ku lulamisela ku ku hakela sagwati ra wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Tani hi laha swi lavekaka hi ku landzelela fambiselo ra matiko ya misava ra Crime Stopper's international standards, a ku pfumeleriwanga leswaku va vulavisisi na ku landzelela tinqingho no tiva lava va belaka tinqingho va kota ku kuma vutivi hi wena eka Crime Stop, hikuva leswi swi nga kavanyeta vuxaka byo tshembhana exikarhi ka maphorisa ya SAPS na vaviki eka lava va vikaka vugevenga va nga laviku ku titivisa.
Va Crime Stop va ta fambisa vutivi lebyi eka yuniti ya vulavisisi na vufokisi leyi faneleke, ku landzelela mhaka, no endla xikombelo xa leswaku ku vuyisiwa nhlamulo eka tiawara ta 24, na vuyelo bya ndzavisiso hi xihatla hi laha swi nga kotekaka.
Loko u fanele ku kuma sagwati na swona u ri komberile, muofisara wa fokisi u ta vona loko u fanele ku kuma sagwati, no nghenisa xikombelo xa sagwati hi ku landza fambiselo ra tiko leri vuriwaka National Information 2/2001.
Loko sagwati se ri lulamile, va Crime Stop va ta khumbana na wena ku lulamisela ku ku hakela sagwati ra wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Tinqingho eka cellphone : Riqingho ri hakerisiwa mali leyi yi hakeriwaka hi tinqingho ta cellphone
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na xilaveko xa leswaku u tata tifomo hikuva vugevenga byi vikiwa hi riqingho. Kambe, loko u vika vugevenga hi ku tirhisa inthanete eka website ya SAPS website, tata fomo ya mianakanyo eka inthanete .
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.DeathofsouthAfricancitizensabroad.2010-03-25.ts.txt</fn>
Rifu ra vaaka-tiko va Afrika Dzonga ematikweni mambe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, hi ku tirhisana na vuyimeri matikweni mambe, yi nyika mpfuneto wa timhaka no tsundzuxa maxaka eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava loveke ematikweni mambe.
Hi tihi tindlela leti nga kona eka maxaka ya vafi va Afrika Dzonga?
Muyimeri wa Afrika Dzonga u ta pfuna maxaka ku kuma mintsengo ku endlela ku endla xiboho xo twala.
Loko u tirhisa mulahli, i swa nkoka ku tiva leswaku vukorhokeri byi ta va kona loko ku hakeriwile.
Maendlelo ya hambana kuya hi tiko kuya eka rin'wana, naswona leswi swi ta hlohlotela endlelo. Muyimeri wa Afrika Dzonga kumbe Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi ta nyika xiletelo.
Ndlela ya 1: Ku tlherisela masalelo eAfrika Dzonga
Loko ntsumbu wu vuyile, ku na swipimelo eka ku tleketla leswi vekiweke hi Ndzawulo ya Rihanyo. Malulamiselo ya masalela na tihakelo ta ntleketlo swi endla ndlela leyi yi durha swinene.
U nga si teka xiboho, maxaka va fanele ku kuma tihakelo to hambana kusuka eka valahli ematikweni mambe, handle ka loko mufi a angarheliwa eka ndzindza-khombo. Muyimeri wa Afrika Dzonga a nga pfuna.
Ndlela ya 2: Ku hisiwa no tlherisela nkuma eAfrika Dzonga
Maxaka ya nga hlawula ku hisa ntsumbu kutani ya tlherisela nkuma.
Mulahli etikweni rimbe a nga nyika vukorhokeri. Muyimeri wa Afrika Dzonga a nga ya eka ku hisa ntsumbu loko xaka ri n'wi lava kuva mbhoni ya ntirho naswona a tsandzeka ku va kona.
Nkuma wu khomiwa ku ya hi milawu ya tiko etikweni rimbe.
Ndlela ya 3: Ku laha etikweni
Maxaka ya nga hlawula ku lahla etikweni rimbe.
Mulahli etikweni rimbe a nga nyika vukorhokeri lebyi. Muyimeri wa Afrika Dzonga a nga ya eka ku hisa ntsumbu loko xaka ri n'wi lava kuva mbhoni ya ntirho naswona a tsandzeka ku va kona.
Mulahli u nyika maxaka hi ndhawu leyi faneleke ya sirha.
Ndlela ya 4: Swilahlo swa lava pfumalaka vinyi
Loko maxaka ya nga kumeki kumbe ya tsandzeka ku n'wi lahla, swilahlo swa lava pfumalaka vinyi swi nga komberiwa.
Vulawuri bya muganga va nga lahla masalelo ku ri hava mali leyi hakeriwaka. Muyimeri wa Afrika Dzonga a nga ya eka ku hisa ntsumbu loko xaka ri n'wi lava kuva mbhoni ya ntirho naswona a tsandzeka ku va kona.
Vulawuri bya muganga byi nyika maxaka hi ndhawu yinene ya masirha.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganisi na ndzindzakhombo ya mufi loko va angarheriwile hi ndzindzakhombo ya tendzo. Loko swi nga ri tano, hlawula yin'we ya tindlela to lahla tanihi leswi ti vekiweke laha henhla.
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Matsalwa yo vuyisa no rhumela masalela no tleketla masalela eAfrika Dzonga:
Xitifikheti xa rifu
Pasi kumbe phasipoto
Papila ku suka eka xirho xa ndyangu ro kombela ku vuyisa no rhumela masalela
Hundzuluko lowu tiyisisiweke loko matsalwa ya ngari ya Xinghezi
Papila ro rhanga kusuka eka Embassy kumbe mulahli leswi katsaka mahungu laya landzelaka:
Vito ra mufi
Siku ra rifu
Xivangelo xa rifu
Tiko laha a loveleke kona
Ndhawu yo lahliwa kona
Vuxokoxoko ya vutihlanganisi lebyi heleleke ku katsa na tikhodi ta ndhawu
Ku hava mpfumelelo lowu lavekaka ku vuyisa masalela ya ntsumbu lowu hisiweke.
Maphepha laya lavekaka ku pfukula no rhumela masalela:
Pasi kumbe phasipoto
Xitifikheti xa rifu
Xitifikheti xo hlayisa
Papila ro huma eka xirho xa ndyangu leri kombela ku rhumeriwa masalela
Hundzuluxo lowu tiyisisiweke wu fanele ku namarhetiwa loko matsalwa ya ngari hi Xinghezi
Papila ro rhanga kusuka eka Embassy kumbe mulahli leri katsaka mahungu laya landzelaka:
Vito ra mufi
Siku ro lova
Xivangelo xa rifu
Tiko laha a loveleke kona
Ndhawu yo lahliwa kona
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi lebyi heleleke ku katsa tikhodi ta ndhawu.
Maphepha lya lavekaka ku pfukula no rhumela masalela:
Paila ro rhanga kusuka eka Embassy kumbe mulahli, leswi swi fanele ku katsa mahungu laya landzelaka:
Vito ra mufi
Siku ro lova
Ndhawu yo lahliwa kona
Ndhawu yo lahla hi vuntshwa
Tinomboro ta vutihlanganisi leti heleleke, ku katsa riqingho leri faneleke na tikhodi ta fekisi
Xitifikheti xa rifu
Papila leri humaka eka xirho xa ndyangu leri kombelaka ku pfukula mufi
Loko masirha ya ri eka misava ya khamphani leyi nga riki ya mfumo, paila ra mpfumelelo kusuka eka n'winyi ku pfumeleriwa ku lahla kumbe ku pfukula masalela ra lavekaka. Kumbe mpfumelelo wu fanele ku nyikiwa ku suka eka vulawuri lebyi faneleke xik.mufambisi wa swirhapa, Mhasipala wa Xifundzha eka xiyenge xa Rihanyo.
Masirha lawa yanga tiviwiki:
Xikombelo kusuka eka khampani kumbe muhlayisi xi fanele ku katsa mahungu laya landzelaka:
Ndhawu ya sirha
Tikhopi ta swinavetisi swa maphepha-hungu leswi navetisaka ku kumiwa ka msirha
Ndhawu yo lahla hi vuntshwa
Loko masirha ya ngari eka misava leyi nga riki ya mfumo, papila ra mpfumeleo kusuka eka n'wini wa misava ku nyika mpfumelelo wo lahla kumbe ku pfukula ntsumbu kumbe mintsumbu xa laveka
Vuxokoxoko lebyi heleleke ku katsa tikhodi ta ndhawu
Maphepha laya lavekaka ku pfukula no hisa masalela
Pasi kumbe phasipoto
Xitifikheti xa rifu
Papila ro huma eka xirho xa ndyangu leri kombelaka ku pukula no hisa masalelo
Papila ra mpfumelelo kusuka eka n'wini wa ndhawu ku pfumeleriwa ku pfukula ntsumbu, loko sirha riri eka misava leyi nga ya munhu. Mpfumelelo wu fanele ku nyikiwa hi vulawuri lebyi faneleke, xik. mulawuri wa swirhapa, Mhasipala wa Xifundzha eka Xiyenge xa Rihanyo
Hundzuluxo lowu tiyisisiweke wu fanele ku namarhetiwa loko matsalwa ya ngari hi Xinghezi
Papila ro rhanga kusuka eka mulahli ri fanele ku katsa:
Vito ra mufi
Siku ro lova
Xivangelo xa rifu
Ndhawu yo lahliwa kona
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi lebyi heleleke ku katsa tikhodi ta ndhawu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Nawu wa R2438 wa 30 Nhlangula 1987, tindzimana ta 9 na 10.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi ta hlamula eka swivutiso hinkwaswo ku nga si hela 24 wa tiaara.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mpfuento kusuka eka ndzawulo kumbe vuyimeri ematikweni mambe i mahala, kambe vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi valahli bya hakeriwa.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ku hava tifomo leti tatiwaka.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Ndyangu wa muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a loveke wu fanele ku tihlanganisa na vuyimeri bya le kusuhi bya Afrika Dzonga. Kumbe Chief Directorate: Consular Services eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku nga tihlanganisiwa na yona hi ku ku yimela.
Vuyimeri bya le kusuhi bya Afrika Dzonga.
<fn>GOV-ZA.Deathregister.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nyiketa nothisi ya rifu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Rifu ri fanele ku vikiwa eka wun'wana wa vanhu lava landzaku:
swirho swo karhi swa Ndzawulo ya ta le Kaya swirho swa va SAPS, ngopfu-ngopfu eka tindzhawu laha ku nga ri ku na tihofisi ta Ndzawulo ya ta le Kaya vafambisi va swilahlo lava nga vekiwa no amukeriwa hi ku landza nawu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Dokodela loyi a nga kambela miri wa munhu loyi a nga lova u fanele ku endla leswi landzaku:
xitifiketi lexi heleleke xa xivangelo xa rifu xa BI-1663
a va a xinyiketa xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga lova, kumbe mufambisi wa swilahlo loyi a langutaneke na ku endla malulamiselo ya swilahlo.
seal ya pheji 2 ya fomo ya xikombelo BI-1663.
Loko ku nga ri na dokodela, xikombiso, loko ku ri tindzhawu ta le makaya, kutani murhangeri wa ndhavuko u fanele ku tata fomo ya xiviko xa rifu .
Xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga lova u fanele ku teka tidokumende a ti yisa eka mufambisi wa swilahlo loyi a nga ta langutana na malulamiselo ya swilahlo.
Loko mufambisi wa swilahlo a ri na mfanelo ya ximfumo yo amukela tinothisi ta rifu, ku tata rejistara ya rifu, no humesa swileriso swa swilahlo, mufambisi u ta endla leswi landzaku:
ku tata swiyenge swa fomo ya BI-1663
ku humesa xileriso xa swilahlo ku teka fomo a yi yisa eka hofisi ya va Ndzawulo ya ta le Kaya leswaku va ta tsarisa rifu no humesa xitifiketi xa rifu ku nyiketa xitifiketi xa rifu eka xirho xa ndyangu.
Loko mufambisi wa swilahlo a ri na matimba ya ximfumo yo amukela tinothisi ta rifu, a nga tata xiyenge C xa fomo ya BI-1663.
Xirho xa ndyangu kumbe mufambisi wa swilahlo u fanele ku fambisa tidokumende eka hofisi yin'wana na yin'wana ya ta Ndzawulo ya ta le Kaya , ku humesa xileriso xa xilahlo no langutana na tidokumende ta ntsariso wa rifu.
Loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mutameri wa mfanelo yo tshama a lova ehandle ka Afrika Dzonga, rifu ra munhu yoloye ri fanele ku vikiwa eka embasi kumbe mixini ya Afrika Dzonga. Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya xitifiketi xa ku lova leyi yi nga nyiketiwa hi tiko ra le handle, yi fanele ku tisiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi lexi komisiweke xa ku lova xi humesiwa hi rona siku relero ku endliwaku xikombelo hi rona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi komisiweke xa rifo: R11
Xitifiketi lexi heleleke xa rifu: R50
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya:Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Deregistermotorvehicle.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku sula ntsariso ya movha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Movha lowu wu nga nyikiwangiku layisense eka malembe ya mune wu ta vhela wu suriwa eka ntsariso. Va hofisi ya swa mimovha emapatwini va ta humesa xitifiketi xo sula ntsariso .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo eka hofisi yin'wana na yin'wana ya swa mimovha emapatwini .
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi khopi leyi nga tiyisiwa ya vumbhoni bya vun'winyi bya movha xitifiketi xa ntsariso wa movha.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku mambirhi ku langutana na xikombelo xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo tikumeka eka hofisi yin'wana na yin'wana ya ximfumo ya mintsariso ya mimovha.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Deregisterorliquidateaclosecorporation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku sula ku rejistara kumbe ku pfala close corporation
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
CC yi nga tshika ku tirha na swona yi lava ku sula eka ku rejistara, kumbe yi pfariwa . Swiyimo leswi, swi nga nonon'hwa na ku va nsohensohe, kasi Registrar of Companies u fanele ku nyiketiwa vutivi bya xipeceli.
Ku pfariwa swi vula leswaku CC
a yi koti ku hakela swikweletu swa yona;
yi yimile ku tirha ; kumbe swirho swi lava ku ava mpahla ya CC exikarhi ka swirho.
CC yi nga pfariwa endzhaku ka fambiselo ra nawu ra tikhoto , kumbe ku pfariwa swi nga endliwa hi ku tirhandzela . Loko swirho swa CC swi kombela ku pfariwa ka CC hi ku tirhandzela, ku laveka vusirheleri bya lebyi kumekaku eka Registrar of Companies
Ku sula eka ku rejistara swi vula leswaku CC ya suriwa eka database, na swona CC a yi nga ha vi kona. Bindzu ri nga kota ku ya emahlweni hi tindlela to hambana, xikombiso, hi ku va sole proprietor, endzhaku ka loko ku sula eka ku rejistara swi hetisiwile.
Xitatimende xo tsariwa leri nga nghenisiwa hi munhu loyi a khumbekaku xi fanele xi nghenisiwa eka Registrar of Companies.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo ya CK6.
Nghenisa tikhopi leti nga tiyisiwa eka va nawu ta tidokumende ta vutitivisi ta swirho swa CC.
Loko CC yi ti pfalela hi ku rhandza ku fanele ku nghenisiwa tifomo timbirhi ta CK6.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka siku kumbe masiku mambirhi ku hetisa fambiselo ro sula eka ku rejistara
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Drivinginstructor.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ntsariso tani hi mudyondzisi wa vuchayeri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swinawana swa tiko swa mafambiselo ya swa mimovha emapatwini leswi vuriwaku National Road Traffic Regulations swi hlamusela leswaku munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku dyondzisa vuchayeri u fanele ku tsarisa na va Ndzawulo ya ta Vutleketli. Ku va mudyondzisi wa vuchayeri, u fanele ku leteriwa na swona u pasa xikambelo xa kona. Munhu loyi a lavaku ku va mudyondzisi wa vuchayeri, u ta langutana na xiyinge xa mimovha leyi a nga na layisense ya tona. Xitifiketi xa vudyondzisi bya vuchayeri xi tirha lembe rin'we ntsena.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka senthara yin'wana na yin'wana ya vukamberi bya tilayisense ta vuchayeri xa xitifiketi xa vudyondzisi bya vuchayeri.
Famba na xitifiketi xa dokodela.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
U ta rhumeriwa exiticini xa maphorisa ku kuma rhipoto xa leswaku a wu na nandzu.
Senthara ya vukamberi yi ta rhumela xikombelo xa wena eka MEC leswaku xi amukeriwa kumbe ku aleriwa. Loko xi amukeriwa, senthara ya vukamberi yi ta humesa phemiti .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Phemiti yi nga va yi lunghile eka maviki ya ntsevu ku ya eka ya nhungu .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Electronicinterface.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tirhisa elektroniki na va SARS
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi pfumelela munhu, instituxini kumbe nhlangano ku sungula ku tirhisa elektroniki tani hi ndlela yo khumbana na va South African Revenue Service hi ku tirhisa midiya ya theknoloji leyi nga hlamuseriwa . Fambiselo lerintshwa ra mithelo ya vuyelo bya timali ri endleriwe ku hunguta ku tirhisiwa ka maphepha laha swi kotekaku kona, no endla leswaku ku tirhisiwa tindlela ta othomatiki kasi hi tlhelo rin'wana ku tiyisiwa leswaku vahakeri va mithelo hinkwavo va khomiwa hi ndlela yo fanana. Ku sunguriwe mafambiselo yo hambana ya ku khumbana hi elektroniki.
Ku na leyi kumekaku eka inthanete ya SARS , na swona yi na xikongomelo xo hlamula swivutiso swinyingi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khumbana na va SARS Interface Administrator loko ti-data file ti nga lulamangi, ti nga ri kona kumbe tiendleke hi ku phindaphinda kambirhi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
SARS yi sungule service standards leswi nga ta nghenisiwa katsongo hi swiyenge eka malembe mambirhi ku nga . Loko u rejistara kumbe u hakela, va SARS va na xikongomelo xa ku langutana na rejistrexini hi ndlela leyi faneleke eka masiku ya 10 ya ku tirha.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Employmentinthepublicservice.2010-03-25.ts.txt</fn>
Endla xikombelo xa ntirho eka vutirhela-mfumo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swivandla swa mintirho eka mindzawulo ya tiko na ya swifundzhankulu swi tatiwa hi ku kondletela lava va tirhaku ku endla swikombelo kumbe hi ku rhamba swikombelo eka lava va nga ri ku eka Vutirhela-Mfumo. Swivandla swa mintirho ya swiyimo swa le henhla, xikombiso vafambisi va swiyimo swa le henhla, swi fanele ku hoxeriwa eka vunavetisi bya tiko ku kondletela vanhu lava va nga tirhiku eka Vutirhela-mfumo ku endla swikombelo.
Minkarhi hinkwayo, swivandla swa mintirho ku hoxeriwa swinaveitisi hi swona eka matsalwa ya mahungu ya mfumo lama vuriwaku Public Service Vacancy Circular matsalwa lama ya hlengeletiwa no humesiwa vhiki rin'wana na rin'wana hi va Ndzawulo wa Vutirhela-Mfumo na Vufambisi Loko ku kondleteriwa vanhu lava va nga ri ku eka Vutirhela-Mfumo leswaku va endla swikombelo swa mintirho, mindzawulo ya tiko na ya swifundzhankulu yi ta hoxela swinavetisi swa swivandla swa mintirho eka va mahungu ya maphepha.
ya tivisa vatirhela-mfumo hi swivandla swa mintirho endzeni ka Vutirhela-Mfumo. Vanhu lava va nga tirhiku eka Vutirhela-Mfumo, kambe lava va lavaku ku endla swikombelo eka swivandla swa mintirho leyi ku nga endliwa swinavetisi hi swona, va fanele va rhanga va kuma vutivi hi leswaku xana va nga endla swikombelo eka ndzawulo leyi yi nga hoxela swinavetisi . Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa na mindzawulo leyi yi nga endla vunavetisi yi nyiketiwa eka Circular.
Mindzawulo yin'wana yo fana na Vutho ra Vusirheleri yi nga ku kombela leswaku u ya endla nkambelo wa rihanyu loko ku nga si langutaniwa na xikombelo xa wena.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa na curriculum vitae na tikhophi leti nga tiyisiwa eka va mfumo ta tidyondzo ta wena.
Nghenisa fomo eka ndzawulo laha ku nga na xivandla xa ntirho kona.
U nga kuma na papila ro amukela xikombelo xa wena, kambe leswi swi ya hi ndzawulo wa kona
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo ra ku kondletela vaendli va swikombelo swa mintirho na ku langhiwa ra hambana eka mindzawulo yo hambana, na swona ri nga hetisiwa hi xinkadyana xo koma hi laha swi nga kotekaku.
Mali leyi hakeriwaku
Fomo ya xikombelo a yi hakeleriwi.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.EssentialServices.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo eka komiti ya vutirheli bya nkoka xa leswaku vutirheli byi vekiwa tani hi vutirheli bya nkoka
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli bya nkoka byi vula vutirheli lebyi loko byo kavanyetiwa byi nga nghenisaku enghozini kumbe ku kavanyeta vutomi kumbe rihanyu ra vanhu.
Hi nkarhi wa xitereka, tlhelo leri khumbekaku eka mholovo hi xin'wana xa swilo leswi landzaku ri nga yisa mholovo hi ku tsala eka va komiti ya essential service :
ku vona leswaku xana vutirheli i bya nkoka kumbe a hi bya nkoka ku vona loko mutirhi kumbe muthori a ri eka vutirheli lebyi nga vekiwa tani hi vutirheli bya nkoka.
Tlhelo leri nghenisaku mholovo eka va komiti ya essential service ri fanele ku yisa khopi mhaka leyi eka matlhelo man'wana lama ya khumbekaku eka mholovo . Komiti ya essential services yi fanele ku teka xiboho hi mholovo hi xihatla hi laha swi nga kotekaku hi kona.
Vutirheli bya Palamende, vutirheli bya vuphorisa , vutirheli bya Rihanyu, hinkwabyo vutirheli lebyi i bya nkoka.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa na xitifiketi xa sweswi xa ku amukeriwa ximfumo xa fomo ya xikombelo.
Nyiketa khopi ya fomo eka tlhelo rin'wana leri khumbekaku eka mholovo.
Nyiketa vumbhoni bya khopi ya fomo ya xikombelo ku kombisa leswaku yi nyiketiwile eka tlhelo rin'wana leri khumbekaku hi ku nyiketa:
khopi ya xilipi xa ku rejistara ePosweni; kumbe khopi ya rasiti leyi nga sayiniwa loko fomo yi fambisiwe hi voko; kumbe xitatimende lexi nga sayiniwa hi munhu loyi a nga dilivhara fomo; kumbe khopi ya xilipi xa ku rhumela hi fekisi kumbe vumbhoni byin'wana lebyi enerisaku bya leswaku swi endliwile leswi.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi ta ya hi matlhelo lama khumbekaku ku teka xiboho hi leswaku xana vutirheli i bya nkoka xana.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.EssentialServicesCommittee.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo lexi kongomisiweke eka komiti ya vutirheli bya nkoka ku teka xiboho xa leswaku vutirheli hinkwabyo, kumbe xiyenge xa vutirheli bya bindzu ra muthori ri vekiwa tani hi vutirheli bya ku lunghisa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Muthori a nga endla xikombelo hi ku tsala eka komiti ya vutirheli bya nkoka ku teka xiboho xa leswaku bindzu kumbe vutirheli hinkwabyo kumbe xiyenge xa bindzu kumbe vutirheli bya muthori swi vekiwa tani hi vutirhelib bya ku lunghisa .
Vutirheli byi va vutirheli bya ku lunghisa loko ku kavanyetiwa ka vutirheli byelebyo ku nga vangela ku onheka ka ndzhawu leyi ku tirheriwaku eka yona, fektri kumbe michini.
Xiyenge xin'wana na xin'wana lexi khumbekaku, xi nga ku eka masiku ya 21 ko amukeriwa ka xikombelo lexi, xi rhumela nhlamulo eka va Essential Service.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khopi ya fomo leyi yi fanele yi nyiketiwa tlhelo rin'wana leri khumbekaku. Ku nyiketa vumbhoni bya leswaku fomo yi nyiketiwe na tlhelo rin'wana leri khumbekaku:
Khopi ya xilipi xa ku rejistara ePosweni khopi ya rasiti leyi nga sayiniwa loko fomo yi fambisiwe hi voko.
xitatimende lexi nga sayiniwa xa munhu loyi a nga dilivhara fomo, lexi tiyisaku leswaku fomo yi dilivhariwile.
khopi ya xilipi xa ku rhumela hi fekisi kumbe vumbhoni byin'wana lebyi enerisaku bya leswaku swi endliwile leswi.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa; swi ya hi tlhelo leri nga nghenisa xikombelo eka va essential services.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exchangeofforeignlicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku cincanisa layisense ya vuchayeri ya matiko ya le handle
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Tilayisense ta ku chayela leti nga nyiketiwa eka matiko ya le handle na swona leti amukeleke eAfrika Dzonga, ti ta hundzuluxiwa kuva muxaka wa tilayisense ta tikhadi , loko vinyi va tona va endla swikombelo eAfrika Dzonga hi ku landza nawu wa swa mimovha emapatwini wa National Road Traffic Act, 1996.
Xikombelo xa ku cincanisa phemiti ya ku chayela ya matiko ya misava, xi fanele ku fambisana na layisense ya vuchayeri leyi nga nyiketiwa ximfumo eka tiko ra le handle.
Layisense ya vuchayeri ya tiko ra le handle kumbe phemiti yo chayela ya matiko ya le handle swi cinciwa ntsena kuva layisense yo chayela ya Afrika Dzonga, loko muendli wa xikombelo a ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga, kumbe loko munhu a kuma mpfumelelo wo tshama eAfrika Dzonga ra makumu .
Layisense ya vuchayeri ya tiko ra le handle yi fanele yi va leyi tirhaku hi siku ra ku cinca, na swona yi fanele ku va yi tsariwe hi rin'wana ra tindzimu ta ximfumo ta Afrika Dzonga. Loko leswi swi nga ri tano, xikombelo xi fanele xi fambisana na translexini lebyi nga endliwa hi munhu loyi a nga na vuswikoti bya ximfumo.
Layisense ya tiko ra le handle yi nga ka yi nga tirhi loko munhu loyi a nga na layisense a sungula ku va na mpfumelelo wo tshama ra makumu , kumbe loko a kuma mpfumelelo wa ku tshama eAfrika Dzonga ra makumu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Famba na tidokumende leti landzaku:
dokumende leyi amukelekeke ya vutitivisi leyi lavekaku hi ku landza milawu ya Afrika Dzonga, papila ra ximfumo eka vafumi lava faneleke, lava va tiyisaku ku tirha ka layisense ya vuchayeri ya tiko ra le handle. Papila ra ximfumo ri fanele ku hlamusela muxaka wa layisense.
layisense ya tiko ra le handle swinepe swa mune swa muxaka wa ntima na wo basa swa ID.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ku ta endliwa nkambelo wa mahlo loko ku nga si cinciwa layisense.
Xiyaxiya: U nga ka u nga endli nkambelo wa layisense ya vuchayeri. Layisense ya vuchayeri ya xinkadyana yi tirha tin'hweti ta ntsevu, na swona yi humesiwa hi xihatla handle ko hakerisa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi wa ku cincanisa layisense wa hambana eka senthara na sentharya ya vukamberi hikokwalaho ka fambiselo ra vulavisisi na nkambelo bya vuxokoxoko
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Exchangeprogrammepermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya nongonoko wa ku cincana eka swa mindhavuko, ikhonomi na leswi khumbaku vanhu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ku cincana yi nga nyiketiwa munhu wa le handle loyi a nga na xiavo eka nongonoko wa swa mindhavuko, ikhonomi na ku cincana eka leswi khumbaku vanhu, leswi nga kondleteriwa kumbe ku fambisiwa hi nhlangano wa mfumo, instituxini ya mfumo ya dyondzo ya le henhla, hi ku tirhisana na nhlangano wa mfumo wa tiko ra le handle. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-1738.
Humesa pasipoto leyi tirhaku.
Humesa papila leri humaku eka nchumu wo karhi , nhlangano kumbe ndyangu lowu u nga na xikombelo xa ku endla nongonoko lowu eka wona eAfrika Dzonga, u tiyisa xiyimo kumbe vukona bya nongonoko lowu wa ku cincana. Papila ri fanele ri va vumbhoni bya leswaku wa khwalifaya ya ku rejistara kumbe ku va na xiavo eka nchumu wo karhi , nhlangano kumbe ndyangu lowu nga ta va na vutihlamuleri wa ku langutana na wena hi nkarhi wa ku tshama ka wena.
Humesa papila ro huma eka nhlangano wa mfumo, kumbe nhlangano lowu wu sponsaraku nhlangano wa muendli wa xikombelo eka tiko ra yena, ku tiyisa xiyimo kumbe vukona bya nongonoko wa ku cincana, na leswaku u amukeriwile ku rejistara eka nongonoko.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka nkarhi wo ringana masiku ya 30.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-1738
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exportcertificateforliquor.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa ku rhumela byalwa ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vanhu lava va lavaku ku rhumela mpahla ehandle ka tiko va fanele ku ya eka website ya: www.wineonline.co.za, laha va nga ta kuma kona programu ya inthanete ya fambiselo hinkwaro ra ku rhumela mpahla ehandle ka tiko. Varhumeli va mpahla ehandle ka tiko va fanele ku rejistara ku sungula va nga si tirhisa programu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku rejistara tani hi murhumeli wa mpahla ehandle ka tiko , rhumela email eka: rhonelb@nda.agric.za. Kutani va ta ku rhumela hi email vutivi hinkwabyo lebyi murhumeli wa mpahla ehandle ka tiko a faneleke ku va na byona ku rejistara.
U ta nyiketiwa logon name na password leswi u nga ta swi tirhisa eka programu.
Endla xikombelo hinkwaxo eka inthanete.
Ndzhwalo wa byalwa wu fanele wu vekiwa ku hambana na byalwa byin'wana Sampuli yo lava ku ringana 2.25litara yi fanele ku humesiwa eka ndzhwalo wa byalwa leswaku yi twa twiwa . Sampuli yi fanele yi fika ehofisini ya tiprodakti ta byalwa ku nga si ba awara ya mune namadyambu hi Wavumbirhi leswaku yi ta twiwa hi Wavumune, ku nga si ba awara ya mune namadyambu hi Wavumune leswaku yi ta twiwa hi Wavumbirhi lowu landzelaka.
Tivisa va Division Quality Audit ya Ndzawulo wa ta Vurimi eka nomboro ya riqingho leyi nge: 021 809 1704 ku nga si rhwaliwa ndzhwalo.
Loko ku lodiwa khontheyinara ya ndzhwalo, ku laveka sampuli ya vulawuri ya eka khontheyinara yin'wana na yin'wana. Loko ku nga ri na xipikitere eka ndzhawu hi nkarhi wa ku loda ndzhwalo, wena tani hi murhumeri wa mpahla ehandle ka tiko, u na vutihlamuleri bya ku humesa sampuli ya vulawuri no yi dilivhara eka va Division Liquor Products eStellenbosch.
U fanele ku diklera ku lodiwa ka ndzhwalo eka va division ku nga si hela tiawara ta 48.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Tani hi vatirhisi lava amukeleke, varhumeli ehandle ka tiko kumbe vayimeri va vona vo fana na ti-freight forwarding agents, va nga printa switifiketi swa ku rhumela ehandle eka website, kumbe va swi landza eka va Division Liquour Products eStellenbosch.
Ti-VI1 na switifiketi swa nhlamuselo wa nkambelo swa ha printiwa hi va Division Liquor Products.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Switifiketi swa ku rhumela ehandle na tisampuli: I R58 na R4,50 hi litara ya hektere
Xikombelo xa fambiselo : I R27 na R4,50 hi litara ya hektere
Ku humesiwa eka xiboho : I R37
Switifiketi swa VI1 na tinhlamuselo ta nkambelo tin'wana : I R27
Vukamberi bya ku rhumela ehandle mindzhawulo endzhaku ka tiawara ta ku tirha: I R520 hi awara kumbe xiyenge xa yona.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Endla xikombelo eka inthanete.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exportembryos.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku rhumela ehandle ka tiko ti-embryo matandza na mbewu ya xinuna
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ku rhumela ehandle ka tiko yo huma eka Registrar of Animal Improvement ya laveka loko u nga si humesa etikweni metheriyali ya jenetiki ya swiharhi, yo fana na ti-embryo, tandza , mbewu ya xinuna swo suka eAfrika Dzonga. Sosayati leyi kongomaneke na leswi ya vatswarisi kumbe vafambisi va ku rejistara (registering authority) va fanele va bumabumela ku rhumeriwa ehandle ka tiko (exportation).
Xikombelo xa fanele ku nghenisiwa eka Registrar ku nga si hela masiku ya 30 ya ku rhumela ehandle ka tiko .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swikombelo leswi nga hetisiwangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo.
Nghenisa nongonoko leyi kombisaku vutivi hi vanyiketi ta ti-embryo, matandza na mbewu ya xinuna kumbe swiharhi leswi nga ta nghenisiwa etikweni tani hi le ka xiyenge C xa fomo ya xikombelo.
Mali leyi kongomeke leyi yi hakeriwaku yi fanele yi fambisana na xikombelo xin'wana na xin'wana. Endla ticheke na ti-postal order u tikongomisa eka: Director-General: Agriculture. Vuxokoxoko bya bangi i:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Nghenisa swikombelo eka va sosayathi leyi faneleke ya ku tswarisa swiharhi kumbe va vufambisi bya ku rejistara ku kuma xibumabumelo .
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi ta pfumeleriwa ku nga si hela masiku ya 30.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exportmarketing.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo maketa mpahla leyi rhumeriwaku handle na mpfuneto eka swa vuvekisi bya timali
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va Export Marketing and Investment Assistance , i xikimu lexi nga na xikongomelo xo pfuneta katsongo ku vuyerisa lava rhumelaku timpahla ehandle ka tiko eka ntirhiso-mali lowu va nga va na wona hi nkarhi wa mintirho leyi nga na xikongomelo xo navisa timaraka to rhumela mpahla ehandle ka tiko eka tiprodakti ta Afrika Dzonga na vutirheli, na ku rikhruta ku kuma vuvekisi bya le handle bya timali ku nghena eAfrika Dzonga.
Va EIMA va nyiketa varhumeli va mpahla ehandle mpfuneto wa timali ku kombisa tiprodakti ta vona na vutirheli eka matiko ya le handle, na ku va pfuna eka ku vumachanisi bya fambiselo ku kota ku rhumela timpahla ehandle na ku kuma vuvekisi lebyi kongomeke bya timali bya vanhu va le handle ka tiko . Va EIMA va tlhela va pfuneta na ku hunguta ntirhiso-mali eka ku maketa timpahla leti va tirhumelaku ehandle ka tiko .
Vutirheli lebyi byi kongomisiwe eka tiklayente leti landzaku:
Timanufakchara va tiprodakti ta Afrika Dzonga, ku katsa mabindzu lamatsongo na ya le xikarhi , vanhu lava khale a va phaheriwe etlhelo na mabindzu man'wana lama vun'winyi bya wona
Mabindzu ya vutirheli ya ku tirha hi tiprojeke, hi ku landza xitiyiso lexi nyiketiwaku hi va Export Council kumbe va TISA Sector Desk, na sektara leyi projeke yeleyo yi nga ta va na vuvuyerisi eka yona.
Va vikhampani ta Afrika Dzonga leti endlaku minxaviso ya timpahla leti rhumeriwaku eka matiko ya le handle.
Tiejenti ta khomixini ya Afrika Dzonga leti yimeleke mabindzu lamatsongo ya ti-SMME kumbe mabindzu lama vinyi va wona ku nga lava a va phaheriwe etlhelo khale .
Minongonoko leyi landzaku ya kumeka eka xikimu xa EMIA:
NONGONOKO
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vutirheli na vutirheli bya EMIA byi na xibukwana xa makombandlela ya byona, lexi xi nga na vutivi hi khrayitheriya , nkarhi wa ku endliwa ka ntirho, na vuyelo lebyi byi nga kona eka xiyenge na xiyenge.
Goza 1: Tirhisa xibukwana xa makombandlela
Tifomo ta xikombelo na xibukwana xa makombandlela swi fanele ku hlayiwa swin'we. Xikombelo xi ta humelela ntsena loko ku langutiwile makombandlela hi vuxiyaxiyi swilaveko leswi swi nga le ka swibukwana swa makombandlela swa "Guidelines Booklets"
Hlaya tidokumende leti hi vuxiyaxiyi leswaku u ta kota ku tiva swinawana swa mafambiselo na tiprosija kahle.
Goza 2: Tata fomo ya xikombelo
U nyiketiwile nongonoko leyi enteke ya tidokumende leti faneleke ku nghenisiwa na xikombelo. Xibukwana xa makombandlela xi ta kombisa na tidokumende tin'wana leti lavekaku.
Loko u nyiketa vutivi byo homboloka, kumbe u tirhisa hi ndlela yo biha mpfuneto wa xikimu xa EMIA, swi nga endleka u susiwa eka mpfuneto wun'wana wa xikimu xa EMIA kumbe TISA.
Goza 3: Nghenisa xikombelo
Mabindzu ma nga nghenisa swikombelo swo fikela eka ntsevu hi lembe, hi xipimelo xa swikombelo swa mune hi xikimu xin'we. Ku suka eka fambiselo leri, swi fanele swi amukeriwa ximfumo hi Timininjere ta xiyenge xa le henhla ta EMIA.
Tifomo ta swikombelo leti nga tatiwa kahle tifanele ku nghenisiwa hi nkarhi lowu nga vekiwa eka vutirheli bya EMIA.
Swikombelo leswi tisiwaku endzhaku ka nkarhi swi nga ka swi nga tekeriwi nhlokweni.
Goza 4: Ku langutana na xikombelo
Va EMIA va ta rhumela papila ro amukela xikombelo eka tiawara ta 48 endzhaku ka ku amukela xikombelo xa wena. Papila ro amukela ri fanele ri katsiwa eka mapipila lama u tsalelanaku na va EMIA hi wona .
Loko xikombelo xi tatiwe kahle hi ku helela na ku fambisana na tidokumende leti seketelaku na ku landzelela tikhrayitheriya ta ku amukeriwa, kutani ku ta langutaniwa na xona leswaku xi ta amukeriwa.
Goza 5: Ku amukeriwa kumbe ku ariwa ka xikombelo
Va EMIA va ta ku tivisa leswaku xana xikombelo xa wena xi amukeriwile kumbe xi ariwile eka tiawara ta 48 endzhaku ka ku endla xiboho.
Swikombelo swi nga ka swi nga amukeriwi hi nomo. U fanele ku tiyisa leswaku u na papila leri kombisaku ku amukeriwa ka xikombelo loko u nga si famba.
Khopi ya nothisi ya ku amukeriwa yi fanele ku fambisana na mapapila hinkwawo hi xa mundzuku na/kumbe ku nghenisiwa ka tidokumende tin'wana eka va EMIA. Loko va EMIA va amukela mapapila na tidokumende leswi swi nga katsiku nothisi ya ku amukeriwa, va EMIA va nga ka va nga vi na vutihlamuleri bya ku lahleka ka tidokumende. Loko tidokumende tilahlekile kumbe ti nga vekiwangi laha tifaneleke ku va kona, leswi swi nga hlwerisa kumbe ku va xihingakanyi eka fambiselo ra le tihofisi.
Loko xikombelo xa mpfuneto xi amukeriwile, ku ta fanela ku tatiwa fomo ya kleyimi ya EMIA, tidokumende leti seketelaku na ku hlamula swivutiso swin'wana, na ku nghenisiwa eka va EMIA ku nga si hela tin'hweti tinharhu ku sukela eka ndzhawu ya ku amukeriwa ka bindzu.
Loko tiayithemu kumbe tidokumende makongomana na kleyimu ti nga rik ona endzhaku ka tin'hweti tinharhu, kleyimi a yi nga amukeriwi.
Va EMIA va ta ku tivisa hi ku amukela ka vona eka masiku ya 20 ya ku tirha endzhaku ka ku nghenisiwa ka kleyimi eka va EMIA.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Matirhelo na nkarhi swa hambana hi ku landza vutirheli na vutirheli.
Mali leyi hakeriwaku
Tikhampani kumbe ti-sole proprietor va fanele ku nghenisa xitifiketi lexi tirhaku xa ku komba ku hakela muthelo xa tax clearance certificate ku kota ku vuyeriwa eka xikimu. Hikokwalaho, xiyimo xa wena xa ta mithelo xi fanele ku va eka xiyimo lexinene.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Hi kombela u languta eka website ya dti. Vutirheli na vutirheli byi na fomo ya byona bya xikombelo na makombandlela . Ku na tifomo to hambana ta ku kleyima eka vutirheli byo hambana.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exportpermits.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti yo rhumela mpahla ehandle
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti yo rhumela mpahla ehandle ya laveka ku tiyisa leswaku munhu kumbe nhlangano lowu wu nga na xikongomelo xo rhumela mpahla ehandle wu landzelela swipimelo swo rhumela mpahla ehandle no landzelela leswi nga vekiwa eka mintwanano ya matiko ya misava . Tiphemiti to rhumela mpahla ehandle titlhela ti pfuna ku lawula ku nghena no huma ka mpahla ya nkoka swinene kumbe ku lawula ku ngungumerisiwa no yiviwa ka timpahla.
Pholisi leyi yi tirhaku eka timpahla to nghenisiwa na to humesiwa etikweni ya hambana eka sekthara na sekthara ya tiindastri. Nakambe, timpahla tinyingi letintshwa tihumesiwile eka xiboho xa vulawuri bya timpahla leti nghenisiwaku. Hikokwalaho, loko u lava vutivi bya pholisi makongomana na ku nghenisiwa no humesiwa etikweni ka timpahla to karhi, u fanele ku nyiketa vahofisi ya Import and Export Control leyi yi kumekaku eka va Ndzawulo ya Minxaviso na Tiindastri ku kuma vuxokoxoko bya timpahla to karhi leti nga ta nghenisiwa kumbe leti humesiwa etikweni.
A hi timpahla hinkwato kumbe tiprodakti hinkwato leti nga le hansi ka vulawuri bya mpahla leyi nghenisiwaku na/kumbe leyi humesiwaku. Kambe, mpahla hinkwayo leyi nga tirhisiwa , mpahla ya tisekeni , mathyaka na swikrepe, hinkwaswo leswi swi wela ehansi ka vulawuri bya mpahla leyi nghenisiwaku . Nongonoko wa mpahla leyi nga le hansi ka vulawuri bya mpahla leyi nghenisiwaku na leyi humesiwaku wa kumeka. Loko u nyiketa vuxokoxoko byo khumbana na wena, u ta rhumeriwa nongonoko leyi hi poso, ku fekiseriwa yona, kumbe ku rhumeriwa yona hi email.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo leti u nga tikumaku eka va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku manharhu ku langutana na xikombelo xa wena xa phemiti ya ku rhumela mpahla ehandle ka tiko.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Exportplantsandplantproducts.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku humesiwa ka xitifiketi xa ku tiyisa leswaku swimila a swi na vuvabyi hi xikongomelo xa ku rhumela swimila ehandle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Lava va rhumelaku swimila na tiprodakti ta swimila ehandle ka tiko, va fanele ku va na mpfumelelo wa ku amukeriwa ka leswaku swimila a swi na vuvabyi hi mukhuva wa phemiti yo nghenisa etikweni leyi yi humesiwaku hi va National Plant Protection Organisation va tiko leri ri rhumelaku, na xitifiketi xo tiyisa leswaku swimila a swi na vuvabyi xo huma eka va NPPO eAfrika Dzonga.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kuma vutivi eka ejenti leyi yi nghenisaku eka tiko leri ri nghenisaku leswaku xana i ncini swiyimo swa vona makongomana no tiyisa leswaku swimila a swi na vuvabyi. Va NPPO va Afrika Dzonga va nga pfuneta hi vutivi.
Ejenti kumbe va tiko leri ri rhumelaku eka tiko rhero va fanele ku endla xikombelo xa mpfumelelo wa xinawu wo fana na phemiti yo nghenisa eka tiko yo huma eka NPPO ya tiko leri ri rhumelaku. Swiyimo swa ku nghenisiwa etikweni swi vekiwe eka phemiti yo nghenisa.
Hi ku tirhisana na va NPPO ya Afrika Dzonga, kuma vutivi hi leswaku xana wa swikota ku hlanganyetana na swipimelo na swiyimo swa tiko leri ri rhumelaku.
Loko swiyimo swa ku amukela etikweni swi koteka leswaku ku hlanganyetiwana na swona, murhumeli wa mpahla leyi yaku ehandle ka tiko, a nga endla xikombelo xa xitifiketi ku tiyisa leswaku swimila a swi na vuvabyi phytosanitary certification, ku suka eka va NPPO ya Afrika Dzonga.
Murhumeri wa mpahla ehandle ka tiko, u fanele ku tisa mpahla leyi yi faneleke ku rhumeriwa ehandle eka va NPPO va Afrika Dzonga leswaku yi ta kamberiwa no nyiketiwa xitifiketi.
Va NPPO va Afrika Dzonga va humesa xitifiketi xo tiyisa leswaku mpahla a yi na vuvabyi loko mpahla yi fambelana na swilaveko swa tiko leri ri amukelaku mpahla.
Mpahla yi fanele ku rhumeriwa ehandle emasikwini ya 14 endzhaku ka ku kamberiwa ro hetelela.
Xitifiketi xo sungula xo tiyisa leswaku mpahla a yi na vuvabyi, xi fanele ku famba na mpahla.
Loko swimila na tiprodakti ta swimila swi fika eka tiko laha swi rhumeriwaku kona, swipikitere va NPPO va tiko leri amukelaku va ta khoma mpahla leswaku va yi kambela.
Ejenti kumbe muamukeri wa mpahla u fanele a ta na tidokumende hinkwato to ntshunxa mpahla na vatirhi va mfumo eka tiko leri ri amukelaku eka ndzhawu laha mpahla yi nghenaku kona loko yi amukeriwa eka tiko relero.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi lowu wu tekiwaku ku humesa xitifiketi xo tiyisa lesswaku mpahla a yi na vuvabyi wu titshege hi swiyimo swa tiko relero export protocol eka prodaktri yeleyo na tiko relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Fingerprintsclearance.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xitifiketi xa maphorisa xa swigandlato swa tintiho leswi swi kombisaku ku kala milandzu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi kumeka eka vanhu lava va lavaku ku tiyisa leswaku a va na milandzu ya vugevenga hi xikongomelo xa ku ya tshama ematikweni man'wana kumbe ku ya tirha eka matiko ya le muxe nkarhi wo leha.
Xitifiketi xi ta humesiwa xi hlamusela leswaku xana ku na milandzu ya vugevenga leyi yi nga nghenisiwa eka rhekhodo ya muendli wa xikombelo kumbe a yi kona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nyiketa swigandlato swa tintiho hinkwato, leswi nga ta tekiwa eka xitici xa maphorisa xa le kusuhani, kutani u swi yisa eka va SAPS Criminal Record Centre. Tiyisa leswaku mavito ya wena, xivongo, siku ra ku velekiwa, ndzhawu ya ku velekiwa na nomboro ya ID swa rekhodiwa eka fomo ya ku teka swigandlato swa tintiho.
Hi kombela u xiyaxiya leswaku switici swin'wana swa maphorisa swi ta amukela swikombelo leswi ntsena hi nkarhi wa tiawara ta hofisi leti ku nga: 07:30 ku fikela eka 16:00.
Famba na ID ya wena eka xitici xa maphorisa hikuva ku ta laveka vumbhoni bya ku va wena hikunene.
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava va tshamaku eka tiko ra le handle va nga endla xikombelo eka xitici xa maphorisa eka tiko relero va nga le ka rona, kumbe eka Embasi ya Afrika Dzonga . Swigandlato swa tintiho swi nga tekiwa eka tifomo xa ximfumo ta tiko relero. Fomo ya swigandlato swa tintiho yi fanele ku sayiniwa hi munhu loyi a tekaku swigandlato swa tintiho. Swigandlato swa tintiho hinkwato na khopi ya ID kumbe pasipoto swi fanele ku fambisana na xikombelo.
Xitici xa maphorisa xi ta fambisa xikombelo eka va Criminal Record Centre . Eka swiyimo swa xihatla, muendli wa xikombelo a nga rhumela xikombelo eka va:
Xikombelo xi nga dilivhariwa na le ka:
Xitifiketi xa maphorisa xa ku kala milandzu xi ta humesiwa handle ko hakela loko xi komberiwe eka tin'hweti ta ntsevu ta xikombelo xo sungula. Hikuva switifiketi swi hlayisiwa eka rhekhodo tin'hweti ta nkaye ntsena, endzhaku ka tin'hweti ta nkaye, u fanele ku endla xikombelo lexintshwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Masiku ya 28 ya ku tirha. Switifiketi leswi lavekaku swi ta rhumeriwa eka muendli wa xikombelo hi poso ya ntolovelo, handle ka loko ku lulamisiwe hi ndlela yin'wana ya leswaku tidokumende ti ta tekiwa hi n'winyi wa tona hi xiviri, kumbe hi ku tirhisa courier eka va Criminal Record Centre.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku xi humesa nakambe eka tin'hweti ta ntsevu i mahala a swi hakeleriwi.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo leti faneleke ta swigandlato swa tintiho ti tatiwa hi muofisara wa phorisa.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Firearmlicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya xibamu lexintshwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u nga si va na xibamu, u fanele ku kuma layisense eka va Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga . Ku lavela leswaku u va na layisense eka xibamu xin'wana na xin'wana lexi u nga na xona.
Lava va lavaku ku va vinyi va swibamu, va fanele ku rhanga va endla nkambelo lowu nga vekiwa, lowu wu endliwaku hi instituxini ya vuleteri leyi yi nga na mfanelo ya le nawini ximfumo , no kuma xitifiketi xa ku leteriwa xa vuswikoti . Nongonoko wa tiinstituxini bya vuleteri wu kumeka eka website ya: website ya va SAPS kumbe u nga bela riqingho eka va senthara ya SAPS National Firearms Call Centre eka nomboro ya: 012 353 6111 kumbe ku rhumela fekisi eka nomboro ya: 012 353 6036 ku kuma vutivi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
U fanele ku tata fomo kahle ya nkambelo lowu nga vekiwa ku kombisa vutivi bya wena hi nawu wa vulawuri bya swibamu lowu ku nga Firearms Control Act, 2000, eka munyiketi wa vuleteri loyi a amukelekeke ximfumo .
Endzhaku ka ku kuma xitifiketi xa vuleteri eka munyiketi wa vuleteri loyi a amukelekeke ximfumo kumbe eka va SASSETA , endla xikombelo eka va Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ku kuma xitifiketi xa vuswikoti . Tata fomo ya SAPS 517
Endzhaku ka ku kuma xitifiketi xa vuswikoti , tata swiyenge leswi faneleke swa fomo ya SAPS 271 . Nghenisa fomo ya xikombelo eka Muofisara loyi a vekiweke wa swibamu loyi ku nga Designated Firearms Officer eka xitici xa maphorisa lexi nga kusuhani na laha u tshamaku kona.
Famba na tidokumende leti landzaku eka DFO:
dokumende ya wena ya ID ku nga ri khopi xitifiketi xa Vuleteri ku nga ri khopi lexi kumekaku eka SASSETA
xitifiketi xa vuswikoti papila ra ku langa muavanyisi wa ndzhaka ya mufi loko xibamu xi kumeke tani hi ndzhaka swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto leswi vonakaku kahle, leswi swi nga ri ku ehenhla ka tin'hweti tinharhu hi vukhale.
Nyiketa nhlamuselo ya xilaveko hi xitalo no nyiketa tidokumende to seketela xikombelo.
DFO u ta teka swigandlato swa tintiho eka fomo ya SAPS 91.
DFO u ta humesa xiphephana xa ximfumo xa mali leyi faneleke ku hakeriwa xa no ku rhumela eka hofisi ya swa timali leyi nga le xiticini xa maphorisa ku ya hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa leyi nga vekiwa. U fanele ku hakela mali leyi tani hi khexe kumbe cheke leyi nga garantiwa hi bangi . U ta nyiketiwa rasiti ya tani hi vumbhoni bya ku hakela, leyi u faneleke ku yi nyiketa DFO ku endlela leswaku a kota ku ya emahlweni na ku langutana na xikombelo xa wena.
U ta nyiketiwa phepha ro tiyisa leswaku va amukerile xikombelo ra tani hi vumbhoni bya leswaku u nghenisile xikombelo xa layisense yo va na xibamu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
DFO u ta rhumela fomo ya xikombelo, xikan'we na tidokumende leti seketelaku eka va vutsarisi bya swibamu va Central Firearms Register leswaku va langutana na xona. Endzhaku ka ku langutana na xona hi ku pfumelelana na xona, DFO u ta ku byela leswaku u aka xisefo xo veka xibamu eka masiku ya 14, xisefo lexi xi faneleke ku fambelana na swiyenge leswi vekiweke hi va South African Bureau of Standards . DFO u ta kambela ndzhawu ya wena ku tiyisa leswaku u hlanganyetane na swilaveko swa xisefo xa xibamu. Endzhaku ka ku kumeka ka Xiviko xa ku kamberiwa ka xisefo , u ta rhumeriwa layisense ya wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi xa Vuswikoti: I R70
Layisense ya Xibamu: I R140
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Firearmlicencerenewal.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku pfuxeta layisense ya ku va na xibamu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nawu wa vulawuri bya swibamu lowu ku nga Firearms Control Act, 2000, wu na xikongomelo xa ku tiyisa leswaku munhu u ku lulamerile bya ku va na xibamu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
U fanele ku tata fomo kahle ya nkambelo lowu nga vekiwa ku kombisa vutivi bya wena hi nawu wa vulawuri bya swibamu lowu ku nga Firearms Control Act, 2000, eka munyiketi wa vuleteri loyi a amukelekeke ximfumo . Endzhaku ka ku kuma xitifiketi xa vuleteri eka munyiketi wa vuleteri loyi a amukelekeke ximfumo kumbe eka va SASSETA, endla xikombelo eka va Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ku kuma xitifiketi xa vuswikoti .
U nga ku hi wona nkarhi wolowo u endla xikombelo xo pfuxeta layisense ta xibamu lexi u nga na xona sweswi. Ku tirha minkarhi leyi yi nga vekiwa laha hansi ya mpfuxeto, hi ku landza masiku ya ku velekiwa ka wena:
<fn>GOV-ZA.Fireprotectionassociations.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ntsariso wa Ntsariso wa Ti-asosiyexini to Sivela Mindzilo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwato Ti-asosiyexini ta ku sivela mindzilo tifanele ku tsarisa na va Ndzawulo ya ta Mati na Swihlahla .
Vandli va swikombelo lava va navelaku ku tsarisa swi nga laveka leswaku va landza swipimelo swo karhi va nga si tsarisa kumbe endzhaku ka ku tsarisa. Leswi swi nga katsa swipimelo leswi swi nga kombisiwa eka xiqhiviyelo xa vumbiwa ra Tiasosiyexini.
Ku tsarisiwa ntsena Asosiyexini yin'we y a xisivela mindzilo eka ndzhawu yo karhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tatani fomo kutan hi yi yisa eka hofisi leyi nga kusuhani ya DWAF.
Tatani no tisa rhumela Form 2 eka va hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta Mati na Swihlahla.
Xikombelo xa n'wina xi ta kamberiwa, na swona loko xi amukeriwa, va ndzhawulo va ta humesa xitifiketi xa ntsariso.
Xikombelo xa n'wina xa ntsariso xi fanele ku va na vutivi lebyi landzaku:
vuxokoxoko bya muendli wa xikombelo xa asosiyexini ya xisivela mindzilo vuxokoxoko bya munhu loyi a sungulaku fambiselo ra ntsariso wa asosiyexini ya swisivela mindzilo xitatimende xa ximfumo xa leswaku a ku na n'winyi loyi a nga katsiwangiku eka tinnhlengeletano hi vomu kumbe eka mabulu hi vutivi bya asosiyexini ya swisivela mindzilo vuxokoxoko bya ndzhawu leyi asosiyexini leyi yi endlaku xikombelo yi nga ta va na matimba yo tirha eka yona xitatimende xa ximfumo ya leswaku a ku na asosiyexini yin'wana leyi nga na xikongomelo xo va kona kumbe ku tirha eka ndzhawu leyi ku endliwaku xikombelo xa asosiyexini ya kona xitatimende xa ximfumo hi munhu loyi a sungulaku fambiselo ro sungula asosiyexini ya swisivela mindzilo xibumabumelo lexi xi endliwaku hi muyimeri loyi a faneleke wa mfumo wa ndzhawu xibumabumelo lexi xi endliwaku hi muyimeri wa xifundza wa ndzawulo ya ta mati na swihlahla xitatimende xa ximfumo leyi endliwaku hi mudayirektara-nkulu wa Ndzawulo ya ta Mati na Swihlahla.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ya ku tirha ku kambela xikombelo xa n'wina no tsarisa asosiyexini loko vutivi hinkwabyo lebyi lavekaku byi nyiketiwile
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ForfishVessel.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya xikepe xo phasa tihlampfi ematikweni mambe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikepe xo phasa tihlampfi ematikweni mambe i xikepe lexi nga na vun'winyi hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga, xik. muhlampfa no rhijisitariwa ehansi ka Mfungho wa Mfuwo handla ka Riphabliki ra Afrika Dzonga . Ntsena ehansi ka swiyimo swo karhi xikepe xi nga lombiwa kumbe yi nghenisiwa eka kontiraka hi Vakhomi va Mfanelo va Afrika Dzonga ku nghenela eka migingiriko eka Zoni ya Ikhonomi yo Hlawuleka kumbe mati ya matiko ehansi ka mujeko wa RSA.
Ku hava xikepe xa matiko mambe xi nga nyikiwaka layisense ya Afrika Dzonga yo phasa tihlampfi ehansi ka ntirhisano na Vakhomi va Mfanelo va Afrika Dzonga. Ku nga si ngheniwa eka migingiriko yo phasa tihlampfi, Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango ku fanele ku tihlanganisiwa na yona ku kumisisa loko ku lomba xikepe xa matiko mambe swi nga pfumeleriwaka eka xiyenge xo karhi xo phasa tihlampfi na leswaku i matsalwa wahi ya lavekaka ku pasisa xikombelo xo fana na lexi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko hi ku twanana, seketelo wu nyikiwa eka ku tirhisiwa ka xikepe xa matiko mambe kutani xikombelo xa laveka ku kuma fomo ya xikombelo ya layisense ya xikepe xa matiko mambe eposwni ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba.
vito ra xikepe xo phasa tihlampfi vito na vuxokoxoko bya n'winyi wa xiepe matimba ya xikepe vulehi na vukulu bya xikepe nomboro ya ntsariso ya xikepe mujeko wa Mfumo ehansi laha xikepe xi rhijisitariweke xitifikheti xa nhlayiseko kusuka eka Mujeko wa Mfumo.
Xikepe xo phasa tihlampfi xi ta hleriwa hi Vulawuri bya Nhlayiso wale Matini wa Afrika Dzonga leswi nga ta hakeriwa hi n'winyi wa xona.
Swikepe hinkwaswo swa matiko mambe swi boheka ku va na INMARSAT C VMS leyi tirhaka endzei leyi vikaka eka Vufambisi bya le Lwandle na le Ribuweni. Leswi swi fanele ku tiyisisiwa hi Xiynge xa Matirhelo xa le Lwandle na le Ribuweni xa VMS.
Eka xikombelo xa wena, kombisa xiyenge xa vuphasi laha u xikepe xi nga ta yisiwa kona na nkarhi wo xi yisa.
Papila ra ximfumo kusuka eka Vulawuri bya Vaphasi bya Mujeko wa Mfumo ri ta laveka, ri amukeriwa leswaku:
xikepe xi pfumeleriwa ku phasa tihlampfi ematini ya Afrika Dzonga xikepe a xi khumbhekaka eka mintirho yo ka yi nga ri enawini, gingiriko wo phasa tihlampfi lowu nga Lawuriwiki no Mangariwa vulawuri byo Phasa Tihlampfi bya Afrika Dzonga byi ta teka vutihlamuleri byo fambisa xikepe vulawuri byo Phasa Tihlampfi bya Afrika Dzonga byi tava na vutihlamuleri byo vika tihlampfi leti khomiweke eka Minhlangano ya Mafambiselo ya Vuphasi bya Tihlampfi loko swi laveka ku ya hi RFMOs tinhlayo-nhlayo ta tihlampfi leti phasiweke ku nga va eka EEZ ya Afrika Dzonga kumbe eka Malwandle Lamakulu, swi ta engeeleka eka Afrika Dzonga hi nkarhi wa ntwanano wo lombisa xikepe xa tiko rimbe xi ta phasa tihlampfi ehansi ka milawu a Afrika Dzonga na swipimelo swa mpfumelelo.
Loko xikepe xi nga ri tano kuya hi timfanelo ta endlelo ro longoloxiwa kutani muendli wa xikombelo u laveka ku tata fomo ya xikombelo yo hundzisela.Ku endlela leswaku xikepe xi pasisiwa ku phasa tihlampfi muendli wa xikombelo u ta fanela ku tata fomo ya xikombelo yo phasa tihlampfi ku ya hi xiyenge xa laha xikepe xi nga ta khoma tihlampfi kona.
Xo hetelela, loko muendli wa xikombelo a langutela leswaku xikepe xi nga phasa tihlampfi eka Malwandle Lamakulu hi nkarhi lowu xi nga lombiwa kutani fomo a xikombelo ya Malwandle Lamakulu ya laveka ku tatiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xo tirhisa xikepe xa matiko mambe swi nga teka 14 wa masiku ya ntirho, ntsena loko ku endliwe xikombelo xa kahle.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
R21 200- eka layisense ya xikepe xa matiko mambe
R1 695 - eka layisense ya malwandle lamakulu
R790 - eka mpfumelelo wo phasa tihlampfi
Swikombelo swo hundzisela xikepe i mahala sweswi
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Framework_xitsonga.2010-03-25.ts.txt</fn>

Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo
RIMBA RA

PHOLISI YA RIRIMI YA

RIXAKA

Mpfapfarhuto wo hetelela

13 Hukuri 2002

LESWI NGA ENDZENI

RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI THEKINOLOJI
NONGOLOKO WA TIAKHIRONIMI
XIYENGE XA 1 MATIMU NI VUNDZENI
1.1 Manghenelo
1.2 Matimu
1.3
Mfumo wa milawu

XIYENGE XA 2 SWA NKOKA EKA PHOLISI

2.1
Swikongomelo


2.2 Milawu
2.3 Maendlele
2.4 Xikopu
XIYENGE XA 3 KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU XIYENGE XA 4 SWITIRATEJI SWO ENDLA NONGOLOKO WA TINHLAMUSELO
RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI
THEKINOLOJI, DOK. B S NGUBANE

Ririmi i nchumu wa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana la nga lamalangiki, i nchumu lowu hi wu tirhisaka ku humesela erivaleni miehleketo ya hina, ku paluxa ntokoto ni mfuwo wa hina ni ku endla milawu ya mahanyele leyi yi hi lawulaka. Hi kota ku tirha tani hi vanhu laha misaveni leyi yi cinca-cincaka hikwalaho ka ririmi. Mfanelo yo tirhisa ririmi leri munhu a ri tsakelaka ra ximfumo hikwalaho yi kumeka eka tsalwa ra Timfanelo naswona Vumbiwa na byona byi kombisa kahle leswaku tindzimi ta vanhu va ka hina i nchumu lowu wu faneleke ku hlayisiwa.
Ndza tinyungubyisa swinene hikwalaho ka ku va endzhaku ka mimbhurisano leyi veke kona, hi kota ku endla xitiviso xa rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ya Afrika-Dzonga. Leswi i mahetelelo ya maendlele lama sunguleke hi lembe ra 1995 laha ndzi tholeke Ntlawa wa Migingiriko wa LANGTAG ku nyika switsundzuxo mayelana ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ni vupulani bya swa ririmi. Leswi swi vile swa nkoka hikwalaho ka mavonele yo hambana hi tlhelo ra swa ririmi hi swiyenge swo hambana leswi khumbhekaka ni hi ku ka vanhu va nga amukeli hi vunene ku hambana loku nga kona ku ya hi tindzimi ni miehleketo ya leswaku ku tirhisa tindziminyingi swa durha leyi nga kona eka swiyenge swin'wana swa vanhu xikan'we ni ku soriwa ka mhaka ya ku tirhisiwa ka ririmi rin'we ntsena eAfrika-Dzonga hi swiyenge swo hambana.
Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka ri kotile ku humelela hikwalaho ka mimbhurisano leyi endliweke hi ndzawulo ya mina hi ku tirhisa LANGTAG ni ku tirhisana ni Phanele yo Tsundzuxa mayelana ni pholisi ya ririmi. Rimba leri ra pholisi hi rona masungulo ya malawulele ya switirho swa tindzimi leto hambana ni ku humelerisiwa ka demokhrasi hi mfumo, vululami, ndzingano ni vun'we bya rixaka. Leswi hi swona swi susumetaka ku tlakusiwa ka tindzimi ta ximfumo ta 11 tani hilaha swi kombisiweke hakona eka vumbiwa ra tiko.
Rimba leri ra pholisi ri kombisa ni ku twisisa swinene leswaku nkoka wa tindzimi ta hina wu le ka ku tirhisiwa ka tona eka swa ikhonomi, swa tipolitiki ni mbulavulo wa siku na siku. Loko ririmi ro ka ri nga koti ku humelela eka hinkwaswo leswi kombisiweke laha, ri nga fa. Rimba ra Pholisi ri langutisa nakambe mhaka ya ntirhisano wa matiko ya misava ni ku tshikelela leswaku tindzimi ta hina ta xintu ti tirhisiwa na tona eka swiyenge swa thekinoloji. Hikwalaho ke, ri tiyisisa ku tlakusiwa ka xiyimo ni ku tirhisiwa ka tindzimi-xidzi ta laha Afrika-Dzonga.
Ndzi ni ku tshembha leswaku MaAfrika-Dzonga hinkwawo ya ta amukela rimba leri ra pholisi ya ririmi tani hi nchumu lowu nga wa vona. Ndzi tshembha leswaku hi ku tirhisana swin'we, hi fanele ku vonisisa leswaku pholisi leyi ya hi tirhela ni ku tinyungubyisa hi yona tani hiloko yi humesela ehandle vuhina tani hi MaAfrika-Dzonga.
DOK. B S NGUBANE, MP

NONGOLOKO WA TIAKHRONIMI

DAC Department of Arts and Culture (Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo)
DoE Department of Education (Ndzawulo ya Dyondzo)
DoJ Department of Justice (Ndzawulo ya Vululami)
DPSA Department of Public Service and Administration (Ndzawulo ya Mintirho ya Vanhu ni Vufambisi)
HLT Human Language Technologies (Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu)
LANGTAG Language Plan Task Group (Ntlawa wa Migingiriko wa LANGTAG)
LiEP Language in Education Policy (Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo)
MTEF Medium-Term Expenditure Framework (Rimba ra Nkarhi wa le Xikarhi wa matirhisele ya timali
NGO Non-Governmental Organisation (Nhlangano lowu nga riki wa mfumo)
NLS National Language Service (Mintirho ya Ririmi ya Rixaka)
PanSALB Pan South African Language Board (Huvo yo Angarhela ya Tindzimi Ya Afrika-Dzonga)
SADC South African Development Community (Tiko ra Nhluvukiso wa Afrika-Dzonga)
SAQA South African Qualifications Authority (Vulawuri bya Vuthwasi bya Afrika-Dzonga)
SASL South African Sign Language (Ririmi ra Mavoko ra Afrika-Dzonga)
SITA State Information Technology Agency (Nhlangano wa Mfumo wa Swa Thekinoloji)
TISSA Telephone Interpreting Service for South Africa (Mintirho ya Vutoloki Bya Tiqingo ya Afrika-Dzonga)
XIYENGE XA 1: MATIMU NI VUNDZENI
1.1 Manghenelo
1.1 EAfrika-Dzonga hinkwaro ku ni kwalomu ka 25 wa tindzimi leti vulavuriwaka, laha 11 wa tona ti nga tindzimi ta ximfumo hi ku ya hi Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa,1996 (Nawu wa No. 108 wa 1996), ku ri hikwalaho ka ku va ti tirhisiwa hi kwalomu ka 98% wa vaaka-tiko hinkwavo.
1.2 Tindzimi leti ta 11 ta ximfumo i Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati (leti ti vuriwa tindzimi ta ntlawa wa Xinguni); Xisuthu, Xipedi na Xitswana ( leti ti vuriwaka tindzimi ta ntlawa wa Xisuthu); Xivhenda, Xitsonga, Xinghezi na Xibunu.
1.3 Hikwalaho ke, Afrika Dzonga i tiko ra tindziminyingi. Xikombiso xa leswaku Vundziminyingi bya tirha eAfrika-Dzonga i ku va tindzimi-xidzi to hlaya ti kumeka eka tiprovhinsi to hambana.
1.4 Enkarhini wa sweswi ku ni nsusumeto lowukulu wa xilaveko xo hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa hi ndlela leyi ku ri karhi ku tlakusiwa tindziminyingi leswaku MaAfrika-Dzonga va tshunxeka ni ku twisisa leswaku va fanele ku tirhisa tindzimi ta vona ku nga ri ku tirhisa tindzimi timbe.
1.5 Ku fikela nkarhi wa sweswi, vulawuri bya ku hambana ka tindzimi endhaku ka ntshunxeko eAfrika-Dzonga swi ni xiphiqo swinene hikwalaho ko pfumaleka ka pholisi ya ririmi leyi twisisekaka kahle, leswi swi endleke leswaku ku tirhisiwa ngopfu tindzimi ta Xinghezi ni Xibunu eka timhaka ta ikhonomi ni ta tipolitiki.
1.6 Nhungu wa malembe endzhaku ka ntshunxeko, Afrika-Dzonga ri fikile eka nkarhi wa nkoka. MaAfrika-Dzonga va fanelaka ku fikelela hi ndlela leyinene ku hambana loku nga kona hi tlhelo ra tindzimi ni mimfuwo, ni ku langutana ni mintlhontlho yo tirhisa tindziminyingi. Leswi hi swona swi susumeteke ku vumbiwa ka rimba leri ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka.
1.7 Rimba ra Pholisi leyi a ri tlakusi ntsena ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga, kambe ri khutaza ni ku tirhisiwa ka tindzimi ta laha tikweni tani hi tindzimi ta ximfumo ku tlakusa vun'we eka rixaka. Pholisi leyi yi khumbha timhaka ta ku hambana ku ya hi tindzimi, vululami, ku fikeleleka hi ku ringana ka switirho swa mfumo ni tiphurogireme ta mfumo ni ku xiximiwa ka timfanelo ta ririmi.
1.8 Tsalwa leri i rimba ra vundziminyingi leri tirhaka hi ku landzelela vumbiwa.
1.2 Matimu
1.2.1 Ku sukela ekusunguleni loko ku ta Madachi laha Afrika-Dzonga, hi nkarhi wa xihlawu-hlawu, pholisi ya ririmi ya mfumo ni mfumo wa nkarhi wolowo a swi nga tekeli enhlokweni mhaka ya ku hambana ka tindzimi leti vulavuriwaka eAfrika-Dzonga. Leswi swi vuyile swi herisiwa hi ku fika ka demokhrasi hi lembe ra 1994 ni leswi vumbiwa ri kombisaka swona mayelana ni tindziminyingi.
1.2.2 Matshamele lawa ya swilo ya vangile leswaku ku va ni nka-ndzingano ni ku tshikeleriwa ka tindzimi tin'wana laha, Xinghezi ni Xibunu swi kumekeke swi tekeriwa ehenhla swinene ku tlula tindzimi ta Xintu.
1.2.3 Hi ndlela yoleyo, tipholisi ta mfumo wa xihlawu-hlawu ta ririmi ti vumbile ndzandzelelano wa tindzimi lowo ka wu nga ringani lowu a wu kombisa kahle swiyenge swo hambana-hambana ku ya hi nghohe leswi nga kona eAfrika-Dzonga.
1.2.4 Hinkwaswo leswi swi chichile xiyimo xa tindzimi ta Xintu xikan'we ni tindzimi ta swiyenge swin'wana swa vanhu leswi naswona a swi tsan'wiwa swo fana ni mabofu ni vamadzingandeve - leswi swi endlile leswaku ku va ni ku tekeriwa ehansi ni ku va tindzimi leti ti voneriwa ebodleleni, ku nga ri ntsena hi Manghezi ni Mabunu kambe ni hi vavulavuri va tona tindzimi leti.
1.2.5 Matshamele lawa ya swilo ya nyanyisiwa hikwalaho ka ku va minhlangano ya mfumo ni le yi nga riki ya mfumo yi tala ku teka swiboho leswi nga landzeleriki vumbiwa hi mayelana ni ririmi hikwalaho ka ku koma ka miehleketo ya vona loko swi ta eka mhaka ya tindziminyingi.
1.3 Ku ya hi mfumo wa milawu
1.3.1 Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa xi vumba masungulo ya xinawu ya tindziminyingi, ku hluvukisiwa ka tindzimi ta ximfumo ni ku tlakusiwa ka nxiximo wa ku hambana hi tlhelo ra tindzimi loku nga kona laha tikweni. Ri kombisa timfanelo ta ririmi ta vanhu, leti faneleke ku xiximiwa hi ku ya hi tipholisi ta rixaka ta ririmi.
1.3.2 Vumbiwa ri tshikelela mhaka ya leswaku hinkwato tindzimi ta ximfumo ti fanele ku xiximiwa ku ringana ni ku khomiwa ku ringana, ku ri karhi ku tlakusiwa xiyimo ni matirhisele ya tindzimi ta xintu, loko mfumo hi tlhelo wu ri karhi wu tirhisa milawu ni man'wana maendlele yo lawula no rindza matirhisiwele ya tindzimi ta xintu.
1.3.3 Vumbiwa ri lerisa ku cinca ka xiyimo xa tindzimi etikweni hinkwaro, ri tlhela ri kongomisa ngopfu eka tindzimi ni rixaka leswi khale a swi tsan'wiwa ku kota ku fikelela swilaveko swa swona.
1.3.4 Xiyenge xa 6(2) xa Vumbiwa xi lava leswaku ku va ni maendlele yo karhi lama nga ta tirhisiwa ku hluvukisa tindzimi leti.
1.3.5 Xiyenge xa 6(3) na (4) swi kombisa magoza lawa mimfumo ya swifundza ni wa rixaka swi faneleke ku ma teka mayelana ni matirhisele ya ririmi, laha tindzawulo ta mfumo ti faneleke ku tirhisa tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi ta ximfumo.
1.3.6 Ku yisa emahlweni ka ku tlakusa mhaka ya ku hambana ku ya hi tindzimi, xiyenge xa 6(5) xi lerisa ku vumbiwa ka Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (PanSALB) leyi nga ta tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi ni ku vona leswaku ku hluvukisiwa no tirhisiwa ku nga ri ntsena tindzimi ta ximfumo kambe ni ta Khoi, Nama na San xikan'we ni (tindzimi) ririmi ra mavoko ra Afrika Dzonga. PanSALB yi fanele ku xixima Tindzimi ta laha Tikweni leti vulavuriwaka hi swiyenge swin'wana swa vaaki, na tindzimi leti tirhisiwaka eka swa vukhongeri.
1.3.7 Timhaka tin'wana leti khumbhaka swa ririmi ta kumeka ni kun'wana eka vumbiwa handle ka laha se ku kombisiweke. Xiyenge xa 9(3) xi sirhelela eka xihlawu-hlawu xo ya hi tindzimi, kasi swiyenge swa 30 na 31(1) xi vulavula hi timfanelo ta vanhu hi ku kongomisa eka swa mfuwo, vukhongeri ni ku nghenelela eka hinkwaswo swa ririmi ni ku tiphina. Xiyenge xa 35(3) na (4) swi kongomisa eka timfanelo ta ririmi ta vanhu lava khomiweke, lava pumbiweke ni lava gweviweke, hi ku kongomisa ngopfu eka ku tengisiwa ka vona hi ku tirhisiwa ka ririrmi leri va ri tsakelaka kumbe ku va va tolokeriwa hi tindzimi ta vona.
1.3.8 Ndzawulo ya Dyondzo yi humesile Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo (LiEP), leyi tshikelelaka ku tirhisiwa ka tindziminyingi tani hi ndlandlamuxo wa ku hambana ka mimfuwo ni ndlela yo aka Afrika-Dzonga ro kala xihlawu-hlawu. Hambiloko vadyondzi va khutaziwa ku dyondza hi tindzimi ta vona, va tlhela nakambe va khutaziwa ni ku dyondza tin'wana tindzimi to engetela eka ririmi ra manana. LiEP yi kongomisa eka timhaka ta (tindzimi) ririmi ro dyondza no dyondzisa eswikolweni swa mfumo, tikharikhulamu ta le swikolweni, ni mintirho yo fambelana ni swa ririmi ya tindzawulo ta swifundza ni minhlangano yo lawula mafambisele ya swikolo.
1.3.9 Vumbiwa ni yin'wana mimfumo ya milawu swi tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga. Hikwalaho ke, rimba leri ra pholisi ri fanele ku susumeta vun'we bya pholisi eka tilevhele hinkwato tinharhu ta mfumo ni ku humesela kahle erivaleni xiyimo ku ya hi pholisi ni matirhisiwele swa tindzimi ta xintu eka tiprovhinsi hinkwato ta kaye eAfrika-Dzonga.
XIYENGE XA 2: SWIYENGE SWA NKOKA EKA PHOLISI
2.1 Swikongomelo
Pholisi ya ririmi yi tekela enhlokweni leswi vumbiwa ri kombisaka swona hi tindziminyingi naswona yi fambelana ni swikongomelo swa mfumo swa ikhonomi, tipolitiki ta vanhu na ku kula hi tlhelo ra dyondzo. Swikongomelo swa yona i ku -
2.1.1 Tlakusa ku tirhisiwa hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta 11;
2.1.2 Kondletela ku fikeleleka ka mintirho hinkwayo ya mfumo , vutivi ni mahungu;
2.1.3 Lulamisa leswi a swi onhekile hi tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa;
2.1.4 Kondletela mimbhurisano hi mhaka ya tindziminyingi ni vaaki hinkwavo;
2.1.5 Khutaza ka ku dyondza tindzimi tin'wana ta xintu ku aka vun'we eka rixaka ni ku tiyisisa ku hambana ku ya hi tindzimi ni mimfuwo;
2.1.6 Tlakusa mafambisele lamanene ya tindzimi leswaku ku ta va ni ku tirha hi ku hetiseka emintirhweni ya mfumo ku fikelela swilaveko swa vaaki;
2.2 Milawu
Pholisi ya ririmi yi landzelela milawu leyi landzelaka:
2.2.1 Vutiyimiseri byo tlakusa ku ringana eka tindzimi hinkwato ni timfanelo ta tindzimi tani hilaha swi lavekaka hakona eka nkarhi lowu wa xidemokhrasi;
2.2.2 Twisisa leswaku tindzimi i switirho swo andzisa vutivi, vuswikoti ni ku nghenelela hi ku hetiseka eka timhaka ta swa tipolitiki ni swa ikhonomi;
2.2.3 Tirhisana ni swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi;
2.2.4 Sivela ku tirhisiwa ka ririmi rihi kumbe rihi hi ndlela yo lava ku tshikelela no tsan'wa tin'wana tindzimi;
2.2.5 Ku yisa emahlweni ni ku tlakusa mimbhurisano ni vaaki ku kota ku fikelela swilaveko swa vona hi mfanelo;
2.3 Maendlelo
Maendlelo ya tekela enhlokweni leswi landzelaka:
2.3.1 Ku tlakusa tindziminyingi eAfrika-Dzonga a swi lavi leswaku ku bakanyeriwa etlhelo vutivi lebyi rhwariweke hi vaaki lava tshamaka laha ku vulavuriwaka tindzimi ta xintu. Leswi swi ta kondleteriwa hi ku nghenelerisa vaaki hi voxe eka mhaka yo hluvukisa tindzimi.
2.3.2 Swi ta pfuna ku nghenelerisa valavisisi lava swi dyondzeleke eka ku pfuna hi ku hluvukisa tiphurogireme ta matirhisele lamanene ya tindziminyingi hi ku tirhisa mindzavisiso va tlhela va hangalasa mimbuyelo ya mindzavisiso leyi.
2.3.3 Kondletela ntirhisano ni ku avelana ka vutihlamuleri exikarhi ka matiko lama nga swirho swa SADC eku hluvukiseni ka tindzimi;
2.3.4 Swi ta va ni nkoka ku endla mimpfuxeto minkarhi hinkwayo ku kota ku vona loko pholisi yi ri eku tirheni hi mfanelo ku kota ku fikelela ntirhiso wa tindziminyingi eAfrika-Dzonga.
2.3.5 Maendlelo yo nghenelerisa vaaki eku ringeteni ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga i swa nkoka swinene loko ku langutiwa ku hambana ka tinxaka leti nga kona etikweni. Maendlele lawa yo nghenelerisa vaaki hi ku angarha eka vupulani bya tindzimi ni ku tirhisiwa ka pholisi hi wona ya hlanganisaka vuswikoti bya xithekiniki lebyi nga kona etikweni ni ku pfuna ku dyondzisana eka vaaki.
2.4 Xikopu (xa pholisi)
Xikopu kumbe leswi pholisi yi angarhaka swona hi leswi landzelaka:
2.4.1 Swiyenge hinkwaswo swa mfumo (mfumo wa rixaka, swifundza-nkulu ni mimfumo ya miganga), xikan'we ni minhlangano hinkwayo leyi tirhelaka vanhu ku ya hi mfumo wa milawu swa boheka ku tirha ku ya hi rimba leri ra pholisi ya rixaka.
2.4.2 Tani hi ndlela yo tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi-nyingi, swifundza-nkulu swi ta vumba tipholisi ta swona hi ku landzelela swiletelo leswi nga eka Rimba ra Pholisi swi ri karhi swi tekela enhlokweni swilaveko swa vaaki tani hilaha swi kombisiweke eka Vumbiwa.
2.4.3 Mimfumo ya miganga yi ta hlawula tindzimi leti nga ta tirhisiwa hi ku ya hi pholisi ya xifundza-nkulu. Endzhaku ka ku kumisisa tindzimi leti vaaki va tsakelaka ku tirhisa tona, mimfumo ya miganga yi fanele ku vumba, hangalasa no tirhisa pholisi ya tindziminyingi.
2.4.4 Tindzimi ta ximfumo ti ta tirhisiwa eka swa mfumo wa milawu hinkwaswo ni matsalwa ya Hansard kasi loko swi ta eka matirhisiwele ya tindzimi, matshamele ya swilo eka miganga yo hambana hi wona ya nga ta lawula matirhisiwele ya tindzimi.
2.4.5 Mfumo wu ta khutaza no seketela hilaha wu kotaka hakona minhlangano leyi nga riki ya mfumo eka ku vumba ka yona tipholisi leti fambelanaka ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka.
2.4.6 Ku tlakusa ku tirhiswa ka tindzimi-nyingi, pholisi leyi yi kombisa ndlela leyi tindzimi ti faneleke ku tirhisiwa hi yona eka tindzawulo ta mfumo hi ndlela leyi:
2.4.6.1 Tindzimi leti nga ta tirhisiwa eka matsalwa: Hi ku burisana, xiyenge xin'wana ni xin'wana xa mfumo xi fanele ku fikelela mpfumelelano mayelana ni (tindzimi) ririmi leri nga ta tirhisiwa eka matsalwa hinkwawo ya le ndzeni ni le handle ka ndzawulo kambe ku ri karhi ku vonisisiwa leswaku a ku arisiwi munhu ku tirhisa ririmi leri yena n'winyi a ri tsakelaka. Loko ku khomiwa tinhlengeletano, ku fanele ku ringetiwa hi tindlela hinkwato ku va ku tirhisiwa switirho swo pfuna eka matirhisele ya ririmi swo fana ni (vuhundzuluxeri ni/kumbe vutoloki bya tinxaka to hambana).
2.4.6.2. Mbulavurisano ni vaaki: Loko ku ri mbulavurisano wa ximfumo, ku fanele ku tirhisiwa ririmi leri muaki a ri tsakelaka. Mimbulavurisano hinkwayo ya nomo ni vaaki yi fanele ku va hi ririmi leri vayingiseri va tsakelaka ku tirhisa rona. Loko swi koteka, ku fanele ku tirhisiwa ni vutoloki bya tinxaka to hambana ku ya hi swilaveko swa vayingiseri.
2.4.6.2 Matsalwa lawa ya kandziyisiwaka hi mfumo: Phurogireme ya makandziyisele yi fanele ku landzeleriwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka laha minkandziyiso yi nga boheki ku va yi endliwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo.
2.4.6.3 Eka levhele ya mfumo ya ku tirha laha ku faneleke ku hundziseriwa mahungu ya nkoka eka vaaki, swa boha leswaku minkandziyiso ya matsalwa yi va hi tindzimi ta 11 ta ximfumo hnkwato kasi eka tiprovhinsi kona ku ya kandziyisiwa hi tindzimi ta ximfumo ta provhinsi leti hlawuriweke.
2.4.6.4 Laha matsalwa ya mfumo ya nga ta ka ya nga kandziyisiwi hi tindzimi ta ximfumo hinkwato, tindzawulo ta mfumo wa rixaka ti ta kandziyisa matsalwa hi ku landzelela phurogireme leyi:
â€¢
Ririmi rin'we ra ntlawa wa Xinguni (Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati);

â€¢
Ririmi rin'we eka ntlawa wa Xisuthu (Xipedi, Xisuthu, Xitswana);

â€¢
Xivhenda

â€¢
Xitsonga;

â€¢
Xinghezi; na

â€¢
Xibunu.


2.4.6.5 Ku ta tirhisiwa ku cincana eku hlawuriweni ka tindzimi ta nkandziyiso loko swi ta eka mintlawa ya tindzimi ya Xinguni na Xisuthu.
2.4.6.6 Mbulavurisano ni matiko ya le handle: Mbulavurisano wa mfumo ni matiko ya le handle wu ta endliwa hi Xinghezi kumbe hi ririmi leri tirhisiwaka etikweni leri ku endliwaka mbulavurisano na rona,
XIYENGE XA 3: KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU

3.1 Ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ku ta andzisa ntirho wa vuhundzuluxeri ni vuhleri ngopfu eka tindzimi ta xintu. Swiyenge swa vuhundzuluxeri bya xiyimo xa le henhla byi ta fanele ku ndlandlamuxiwa eka tindzawulo ta mfumo ni le ka vahundzuluxeri lavo thoriwa ehandle ni vatoloki. Xilaveko lexi xa ku andzisiwa ka nhlayo ya vatirhi va swa ririmi xi ta vanga leswaku ku va ni ndzetelo wo antswisa vuswikoti eka vatirhi.
3.2 Ku simekiwa ka tiyuniti ta ririmi eka ndzawulo yin'wana ni yin'wana ni le ka provhinsi yin'wana ni yin'wana swi ta andzisa xikopu xa migingiriko ya Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS). NLS yi ta languteriwa ku kondletela ku tirhisiwa ka pholisi hi ku kondletela mindzetelo eka vatirhi lava tirhanaka ni swa vupulani bya tindzimi ni nseketelo wa tiphurogireme ta swiyenge leswi. NLS yi ta tlhela yi kondletela mindzetelo ya vuhundzuluxeri, vutoloki ni vahleri ni ku humesa swiletelo swa timhaka ta nkoka eka vuhundzuluxeri.
3.3 Swiyenge swa theminogirafi na theminoloji naswona swi ta khumbheka swinene. Ku andza ka ntirho wa vuhundzuluxeri swi ta lava ku andzisiwa ka ku vumbiwa ka theminoloji ya tindzimi ta xintu xikan'we ni Termbank ya Rixaka leyi nga ta fikeleleka hi ku olova hi vatirhi va swa tindzimi va le handle ni tindzawulo hinkwato ta mfumo.
3.4 Ku va kona ka Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu (Human Languages Technology) (xik. vuhundzuluxeri hi ku tirhisa michini, swikamba-mapeletele, "translation memories") swa tindzimi ta xintu swi ta pfuna swinene eka ku seketela migingiriko yo hluvukisa tindzimi.
3.5 Nhlayo ya tiyuniti ta ririmi yi ta vekiwa naswona mindzetelo eka swiyenge leswi yi ta endliwa endzhaku ko langutisiwa ka nhlayo ya tindzimi ta ximfumo leti nga ta tirhisiwa. Laha tiyuniti ti nga na mune kumbe ku tlula wa vatirhi va
swa ririmi, ku ta boheka leswaku ku va na vamabalani lava nga ta pfuneta.
3.6 Ku andzisa vuswikoti eka swiyenge swo karhi swa ririmi swi ta endliwa hi ku tirhisana ni minhlangano leyi tirhaka swona yo fana ni tiyunivhesiti ni tithekinikoni leswi nyikaka tiphurogireme leti pasisiweke hi SAQA xikan'we ni tikhoso ta matirhisele ya ririmi, vuhundzuluxeri ni vuhleri, vutoloki, vupulani bya ririmi, theminografi na leksikhografi.
XIYENGE XA 4: SWITIRATHEJI SWA MAENDLELE

4.1 Maendlele yo tirhisa pholisi hi ndlela yo ava matirhisele hi minkarhi yo koma, wa le xikarhi ni nkarhi lowo leha hi wona lama amukelekaka ngopfu eka tilevhele hinkwato.
4.2 Loko ku langutiwa eka nkandziyiso wa matsalwa ya mfumo kona, matirhisele ya pholisi hi swiyenge swa mfumo swo hambana ya ta endliwa hi nkarhi wo ringana malembe manharhu. Nkoka wa maendlele ya muxaka lowu i ku va ma ta kota ku nyika mfumo nkarhi wo thola vanhu ni ku lawula kahle matirhisele ya pholisi.
4.3 Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi ta kota ku pulana kahle tibajete ta swona hi ku tlakusa mintsengo hi swintsongo-ntsongo hi nkarhi wa MTEF ni ku endla kahle vupulani leswaku ku kota ku kumeka switirho hinkwaswo leswi lavekaka leswaku pholisi yi ta kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka.
4.4 Ku ta tumbuluxiwa ndlela yo kambela mintirho ya vuhundzuluxeri ni vutoloki leswaku ntirho lowu endliwaka wu va wu ri lowu hetisekeke.
4.5 Hi ku pfunana na PanSALB, Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi ta kambela ku humelela ni swiviko endzhaku ka nkarhi wo karhi.
4.6 Mpfuxeto wa pholisi wu ta tshama wu ri karhi wu endliwa leswaku ku kota ku endliwa ku cinca ka bajete loko swi fanerile ku ri hi ndlela yo lava ku tirhisa pholisi hi ndlela leyi hetisekeke.
4.7 Miako ni switirho leswi lavekaka ku va pholisi yi kota ku tirhisiwa swi ta kumiwa. Leswi swi ta katsa ku tumbuluxiwa ka tiyuniti ta ririmi eka tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka ni le ka tiprovhinsi ku lawula -
â€¢
Mimbulavurisano ya nomo endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo hi ku

hambana ka tona

â€¢
Mbulavurisano wo tsala kunene endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo ta mfumo hi ku hambana ka tona;

â€¢
Mbulavurisano hi nomo ni vaaki;

â€¢
Mbulavurisano hi ku tsala kunene ni vaaki;

â€¢
Mbulavurisano ni matiko ya le handle laha swi faneleke.


4.8 Yin'wana migingiriko leyi nga ta endliwa ku kota ku tirhisa pholisi ya ririmi hi mfanelo i ku vumbiwa ka Matikhomele hi tlhelo ra swa matirhisele ya ririmi eka vatirhela mfumo, ku vumbiwa ka Khansele ya Vatirhi va swa Ririmi ya Afrika-Dzonga, Mintirho ya Vutoloki bya Tiqingho ya Afrika-Dzonga (TISSA), xitirateji xa mahluvukisele ya tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa ni Xitirateji xa HLT.
4.8.1 Swin'wana leswi mfumo wu faneleke ku swi endla mayelana ni ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ya rixaka hi leswi landzelaka:
â€¢
Ku seketela ku thoriwa ka vanhu lava nga ta pfuna eka ku endla leswaku pholisi yi kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka.

â€¢
Ku kondletela ku lawuriwa ka mintirho ya swa ririmi yo fana ni vuhundzuluxeri, vutoloki na nhluvukiso wa theminoloji hi ku vumbiwa ka milawu leyi faneleke.

â€¢
Ku seketela tiphurogireme leti kongomisaka eka ku hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa, tindzimi ta Khoi na San na (tindzimi) ririmi ra mavoko; ni

â€¢
Ku seketela ku dyondza no dyondzisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga eka tilevhele hinkwato ta dyondzo.


NONGOLOKO WA TINHALMUSELO

Ku tiva tindzimi timbirhi Ku kota ku tirhisa tindzimi timbirhi, (hambi munhu a nga ti koti ku fana).
Nhluvukiso wa ririmi Ku hluvukisa ririmi hi ku kongomisa eka matsalele, ndzinganiso ni ndlandlamuxo leswaku ririmi ri kota ku tirhisiwa ni le ka swihangalasa-mahungu, dyondzo, tisisiteme ta swa nawu ni mafambisele, ni swin'w. ni ku nyika xikopu xo kandziyisa mintirho ya matsalwa eka ririmi rero.
Vuhleri Ndlela yo lulamisa swihoxo eka ririmi ni/kumbe xitayili xa matsalele eka leswi tsariweke ehansi.
Ku fanana Nka-vuxisi, nka-xihlawuhlawu; mintirho yo pfumala vukungumbyani ni vululami.
Matirhisele lamanene ya tindziminyingi Swi vula ku hlawuriwa ka ririmi ro karhi eka xiyimo xo karhi, hi ku langutisa laha ririmi ri tirhisiwaka kona, hilesw. Ntirho wa ririmi, vayingiseri ni hungu.
Tindzimi ta Ndzhaka Tindzimi leti nga riki ta laha Afrika-Dzonga kambe leti teke ni vahlampfa.
Tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa EAfrika-Dzonga ku vuriwa tindzimi leti a ti languteriwa ehansi hi mfumo lowu nga hundza leti hikwalaho ka sweswo a ti nga tirhisiwi kumbe ku hluvukisiwa leswakuu ti ta tirhisiwa eka swihangalasa-mahungu, dyondzo (endzhaku ka xikolo xa le hansi), kumbe eka swa ikhonomi. A ku nga seketeriwi ku hluvukisiwa ka vuvulavuri eka tindzimi leti. Tindzimi leti ti katsa tindzimi ta laha tikweni, Tindzimi ta Ndzhaka na SASL.
Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu Ku tirhisiwa ka vutivi bya ririmi eka ku tumbuluxa tisisiteme ta khompyuta leti nga ta kota ku kumisisa, twisisa, toloka no vumba tindzimi ta vanhu hi swiyimo hinkwaswo; hilesw. Ku tumbuluxiwa ka maendlele lama nga ta endla leswaku vanhu va kota ku vulavula ni tikhompyuta.
Tindzimi ta xintu Tindzimi leti vulavuriwaka no tumbuluka etikweni rero.
Vutoloki Ku hundzuluxela hi ndlela yo vulavula leswi vuriwaka hi ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana.
Ku tivisa vanhu hi timhaka leti khumbhaka swa ririmi Vukheta bya ndlela leyi ririmi ri tirhisiwaka hi yona, loko ku ri leswaku vavulavuri va nyikiwa timfanelo ta vona ta ririmi kumbe e-e, ni ndlela leyi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku pfuna kumbe ku onha.
Ndzingano hi tlhelo ra swa ririmi Hi ku ya hi Vumbiwa, tindzimi hinkwato ti fanela ku xiximiwa. Ku khomiwa ku ringana ka tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, ngopfu-ngopfu heka timhaka ta ximfumo to fana ni mfumo wa milawu, vululami, vufambisi bya mintirho ya vanu ni dyondzo.
Ku fana ka tindzimi Ku nyikiwa ka switirho hi ndlela yo ringana eka tindzimi hinkwato. Timhaka to fana ni nhlayo ya vavulavuri ni swiyimo swa tindzimi swi nga hlohletela pholisi ku kombisa matirhisiwele ya ririmi ro karhi. Matirhisiwele lawa swi

nga endleka ya nga ringani. "(Mfumo wu nge koti ku tirhisa tindzimi leti vulavuriwaka hi vaaki hinkwavo kambe wu tirhisa ntsena tindzimi leti nga ta ximfumo kumbe tin'wana tindzimi hilaha swi lavekaka hakona" (Turi, 1993:14-15)
Vupulani bya tindzimi Vupulani bya tindzimi byi kongomisa eka ku ahlula swiphiqo swa tindzimi hi ku vumba swikongomelo swo karhi ni maendlele yo karhi. Byi katsa ku endliwa ka milawu ni ku antswisa tindzimi hi ku ti hluvukisa.
Pholisi ya ririmi Xiboho xa mfumo mayelana ni tindzimi to hambana leti vulavuriwaka hi vaaki, xikombiso, hi rihi ririmi leri nga ta va ra ximfumo, hi tihi tindzimi leti nga ta tirhisiwa eka miganga yo karhi naswona xiyimo xa tindzimi leti hi xihi.
Timfanelo ta tindzimi Milawu leyi kombisaka minkarhi laha vaaki va nga tihlawulelaka ririmi leri va lavaka ku ri tirhisa.
Tiyuniti ta ririmi Switirho swa mfumo leswi kumekaka eka tindzawulo ni tiprovhinsi ku tirhana ni timhaka ta ririmi eka ndzawulo kumbe provhinsi yoleyo, leti vangiwaka hi Pholisi ya Ririmi ya Rixaka xikan'we ni ku vulavurisana ni tin'wana tindzawulo mayelana ni timhaka ta ririmi.
Leksikografi Ntirho wo vumba tidikixinari
Tisisiteme ta vuhundzuluxeri hi michini Tisisiteme ta khompyuta leti endlaka vuhundzuluxeri bya matsalwa ku suka eka ririmi rin'we ku ya eka rin'wana.
Ririmi leri tsan'wiwaka Ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo leri nga tirhisiwiki eka swa mfumo kumbe leri aleriwaka ku tirhisiwa eka swo fana ni dyondzo, swa rihanyo ni swin'wana swa ximfumo. Ku "tsan'wiwa" swi vula ku tekeriwa ehansi ka ririmi kumbe ka vavulavuri va ririmi. Xik. Xitsonga, Xivhenda, Xindhevele na Xiswati i tindzimi leti tsan'wiwaka eAfrika-Dzonga.
Ririmi leri ku dyondzisiwaka hi rona Ririmi leri tirhisiwaka etlilasini ku dyondzisa ku ya hi leswi kharikhulamu yi vulaka swona ni pholisi ya ririmi. "Ririmi ra dyondzo" swi nga va swi vula nakambe leswaku ku ni ririmi ro tlula rin'we leri tirhisiwaka naswona vadyondzi va nga va tirhisa ririmi rin'wana ehandle ka leri tirhisiwaka ku dyondzisa ximfumo.
Tindziminyingi Ku tirhisiwa ka tindzimi tinharhu kumbe ku tlula hi munhu kumbe ntlawa wa vanhu tani hi vaaki va muganga wo karhi kumbe vaaki va tiko ro karhi.
Ririmi ra ximfumo Ririmi leri tirhisiwaka hi mfumo, etikhoto, eka dyondzo, eka swa mabindzu na swihangalasa-mahungu.
Vuhundzuluxeri Ku hundzuluxela lewswi tsariweke hi ndlela yo tsala hi ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana.
Theminoloji Matheme lama ringanisiweke ya xithekiniki lama tirhisiwaka eka xiyenge xo karhi.

(22337 - A-MB -2002-11-13)




<fn>GOV-ZA.Furthereducationandtraining.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku tsarisiwa ka institution ya dyondzo yo ya emahlweni na vuleteri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwavo lava va nyiketaku hi dyondzo yo ya emahlweni na vuleteri va fanele ku tsarisa tani hi FET ya prayivhete. Vaendli va swikombelo va fanele ku tlhela va rejistara tani hi tikhampani ehansi ka nawu wa Companies Act, 1973
Tiinstituxini leti nyiketaku hi tikhoso to koma minongonoko leyi nga ri ku ehansi ka NQF, kumbe swiyenge swa tikhwalifikhexini a tikhumbeki eka ntsariso hi ku landza nawu wa FET Act .
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisani tifomo leti nga tatiwa eka va Ndzawulo ya Tiko ya ta Dyondzo.
Katsani na mali ya ntsariso leyi nga vuyisiwiku ya ntsengo wa R500 ku fambisana na xikombelo. Mali leyi yi hakeriwa hi cheke leyi nga tiyisiwa hi bangi , kumbe posodara .
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.GiveNoticeofabirth.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tsarisa ku velekiwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nawu wa Birth and Death Registration Amendment Act, 1997 , wu vula leswaku ku velekiwa ka n'wana loyi a nga velekiwa a hanya ku fanele ku vikiwa ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka ku velekiwa.
Nothisi ya ku velekiwa yi fanele ku endliwa hi wun'wana wa vatswari kumbe muhlayisi wa nawu , kasi loko mutswari kumbe vatswari kumbe muhlayisi wa nawu va nga koti ku vika, munhu loyi a komberiwaku hi vatswari kumbe muhlayisi wa nawu a nga nyiketa nothisi hi vito ra vona. Munhu loyi u fanele a va na mpfumelelo lowu wu nga tsariwa. Loko vatswari va tekanile, n'wana u ta tsarisiwa hi xivongo xa tatana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-32 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Munhu loyi a komberiwaku ku nyiketa nothisi, u fanele ku va na mpfumelelo lowu nga tsariwa ku endla tano, mpfumelelo lowu wu katsaku swivangelo leswi endlaku leswaku vatswari va nga koti ku nyiketa nothisi hi voxe.
Loko n'wana a velekeriwa ehandle ka Afrika Dzonga kasi wun'wana wa vatswari a ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi nkarhi wa ku velekiwa ka n'wana, ku velekiwa ka n'wana ku nga vikiwa eka embasi, mixini ya Afrika Dzonga, kumbe eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya.
Eka nothisi ya ku velekiwa leyi yi endliwaku endzhaku ka masiku ya 30, kambe ku nga si hela lembe ra ku velekiwa, vatswari kumbe muhlayisi wa nawu, va fanele ku nyiketa swivangelo leswi nga endla leswaku va nga koti ku nyiketa nothisi ya ku velekiwa ku nga si hela masiku ya 30 hi laha swi nga vekiwa hi nawu.
Loko vatswari va nga tekanangi , na swona va lava ku rejistara n'wana hi xivongo xa tatana, tatana u fanele ku amukela ku va tatana eka xivandla lexi nga kona eka fomo ya xikombelo ya BI-24. Tatana u fanele ku va kona loko ku rejistariwa ku velekiwa ka n'wana.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 8 ku ya eka 12.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya:Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.GrantApplication.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mali ya mpfuneto hi ku landza nongonoko wa ku aviwa ka misava leswaku yi ta tirhiseriwa Nhluvuko wa ta vurimi ku nga nongonoko lowu vuriwaku Land Redistribution for Agricultural Development
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nongonoko wa Land Redistribution for Agricultural Development ku nga nongonoko wa ku aviwa ka misava ya nhluvuko wa ta vurimi, wu endleriwe ku pfunana na vanhu lava a va phaheriwe etlhelo lava nga Ma-Afrika, Makhaladi, na Ma-Indiya ku xava misava kumbe switirhisiwa swa ta vurimi hi swikongomelo swa ta vurimi.
Ku faneleka eka mpfuneto lowu, u fanele:
ku va xirho xa ntlawa wa vanhu lava a va phaheriwe etlhelo u fanele ku va na malembe ya 18 kumbe ehenhla ka wona u fanele u va na xikongomelo xa ku tirhisa misava leyi hi ta vurimi ntsena u fanele ku va na xikongomelo xa ku rima minkarhi hinkwayo u fanele u nga vi na xiyimo eka mfum u fanele u tiyimisela ku nghenela nongonoko wa vuleteri endzhaku ka ku kuma misava u fanele ku va eka xiyimo xo hoxela xo karhi na wena ku pfuneta u fanele u va xirho xa ntlawa lowu nga tikondletela u fanele ku va na akhawunti ya bangi.
Varimi lava humelelaku lava va navelaku ku navisa mintirho ya vona ya vurimi, va nga endla swikombelo swa timali ta mpfuneto lowu, kambe ntsengo wa mpfuneto lowu wa LRAD eka munhu wun'we wu nga ka wu nga tluli ntsengo wa R100 000. Mali yin'wana ya ku sungula ntirho kumbe ku navisa projeke ya vurimi yi fanele yi kumeka ebangi.
A ku na xilaveko xa leswaku mali ya mpfuneto wa LRAD yi tlheriseriwa endzhaku tani hi mali yo lomba. Ku tirhisiwa fomyula ku hlayela leswaku munhu wun'we u fanele ku kuma mali muni. Ku fanelaka ku kuma mpfuneto wa mali ya ntsengo wa R20 000, u fanela ku hoxa voko ku ringana ntsengo R5 000. Ku hoxa voko loku a swibohi leswaku ku va mali ya khexe - swi nga ha va switirhisiwa na michini ya vurimi, swifuwo na mpahla yin'wana ya ta vurimi. Vatirhi na ku endla ntirho leswi tirhisiwaku eka projeke leyi, na swona swa katsiwa eka ku hoxela voko.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Langa misava leyi u lavaku ku yi xava. Kumbe swi nga endleka se u ri na yona misava, yo fana na misava leyi nga ya muhlanganelwa ya vaaka-miti .
Tihlanganise na va Ndzawulo ya ta Misava kumbe murimisi wa ndzhawu ku endla xikombelo xa mali ya mpfuneto.
Nghenisa xikombelo na tidokumene leti landzaku:
kungu ra ku tirhisa misava kumbe pulani ya purasi xiringanyeto xo xava lexi fambisanaku na ntsengo wa nxavo, loko ku ri leswaku u le ku hirheni misava leyi kambe leyi u nga kotaku ku yi xava loko u swi lava nongonoko wa swirho swa ndyangu kumbe swirho swa ntlawa, loko ku ri leswaku i kungu ra ntlawa.
xitiyiso xa leswaku tayitele ya misava yi le rivaleni, a ku na ku vangisana hi misava yeleyo, na swona yi tsarisiwe hi vito ra muxavisi, na leswaku ntsengo wa nxavo lowu ku nga burisaniwa hi wona a wu le henhla ku tlula ntsengo wa nxavo wa misava etimakete.
vumbhoni bya leswaku nsalelo lowu nga kona wa mali xiviko xa nkambelo wa misava
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo leri ri nga teka vutsongo bya nkarhi byo ringana tin'hweti ta mune, kambe loko tiprojeke ti nonon'hwa no va nsohensohe, leswi swi nga teka nkarhi wo leha.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mpfuneto wa mali yo ringana R20 000 wu ta lava leswaku mi hoxa voko na n'wina ku ringana R5 000 . Loko mi lava ku kuma mali ya mpfuneto yo ringana R100 000, swi ta lava mi hoxa voko ku ringana mali ya R400 000. Exikarhi ka ntsengo wa vutsongo na vukulu , ku na mintsengo yo hambana hambana ya mpfuneto, ku ya hi leswi n'wina mi nga hoxisaku xiswona voko.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Identitydocumentforthefirsttime.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo kuma dokumende ya vutitivisi ro sungula
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Dokumende ya vutitivisi i vumbhoni bya leswaku u wena hikunene. Tidokumende ta vutitivisi tinyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga kumbe lava va nga na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo lava va nga na malembe ya 16 na le henhla ka wona. Yi nga tlhela yi nyiketiwa na le ka wun'wana na wun'wana loyi a tirhaku eka mfumo kumbe nhlangano lowu nga sunguriwa hi ku landza nawu ehandle ka Afrika Dzonga kumbe loyi a nga komberiwa ku tirha eka mfumo wa tiko rin'wana xinkadyana. Leswi swi naviseriwa na le ka nkata munhu loyi na vana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka hofisi ya le kusuhani ya Ndzawulo ya ta le Kaya kumbe mixini loko u endla xikombelo u ri ehandle ka tiko.
Tata fomo ya xikombelo ya BI-9.
Nghenisa xitifiketi xa ku velekiwa kumbe buku ya referense leyi nga humesiwa ku nga si fika ti 1 ta Julayi 1986.
Loko ku velekiwa ku nga rejistariwangi, na swona ku nga ri na xitifiketi xa ku velekiwa, tata fomo ya BI-24/15 na ku nghenisa yin'we ya tidokumende leti seketelaku, xikombiso, ku nga va xitifiketi xa ku khuvuriwa, papila ra xikolo kumbe xitifiketi xa mathenithi.
Nyiketa swifaniso swimbirhi swa sayizi ya pasipoto.
Ku ta tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena leswaku swi rhekhodiwa eka Rejistara ya vanhu va tiko .
Vaendli va swikombelo lava va nga cata, va fanele ku humesa xitifiketi xa mucato.
Manana loyi a nga endla xikombelo xa dokumende ya vutitivisi na swona loyi a rhandzaku ku tirhisa xin'wana xa swivongo leswi a tiviwa hi swona eka nkarhi lowu nga hundza, u fanele a humesa vumbhoni bya leswaku u na mfanelo yo tirhisa xivongo xelexo.
Munhu wo huma eka tiko rin'wana loyi a nga ta etikweni leri , loyi a endlaku xikombelo xa dokumende ya vutitivisi, u fanele ku nghenisa phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo, na leswi swi nga endla leswaku a amukeleka tani hi muaka-tiko loyi a nga ri ku wa ku velekiwa eka tiko kumbe xitifiketi lexi xi n'wi ntshunxaku eka xiboho , xitifiketi xa mucato na fomo ya BI-529.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka mavhiki ya 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
BI-529
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importanimalsandanimalproducts.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nghenisa swiharhi na tiprodakti ta swiharhi eAfrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku laveka phemiti ya ku nghenisa etikweni ku nghenisa etikweni swiharhi kumbe tiprodakti ta swiharhi eRiphabliki ya Afrika Dzonga.
Ku na fambiselo ra vuxokoxoko leri nga kona ra ku nghenisa etikweni swiharhi na tiprodakti ta swiharhi. Hikokwalaho ka leswaku swilaveko swa ta rihanyu swa cinca minkarhi hinkwayo, hi kombela u khumbana na va Directorate Animal Health ku kuma swilaveko swa ka ndzhakunyana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo. Khumbana na va Directorate Animal Health loko u nga tiyisekangi hi leswaku xana hi yihi fomo leyi yi faneleke yi tatiwa.
Nghenisa mali ya phemiti eka akhawunti ya bangi ya va Ndzawulo:
Nothisi ya nkoka : Referense yi fanele ku va vito na xivongo xa munhu loyi a nghenisaku etikweni
Hi kombela mi xiyaxiya: Murhumeri etikweni hi yena a faneleke ku hakela tichaji ta bangi xikan'we na tichaji ta Bangi ya le tikweni ra le handle va Ndzawulo va nga ka va nga nyiketi phemiti loko va nga si amukela mali leyi heleleke ya R110.
Cheke yi fanele yi endliwa yi kongomisiwa eka Director-General: Department of Agriculture yi nga fambisiwa na fomo ya xikombelo no poseriwa eka adrese leyi nga laha henhla.
Ku nga hakeriwa na le tihofisini ta va Ndzawulo wa ta Vurimi leti nga longoloxiwa ehansi ka nhlokomhaka ya Ku tihlanganisa na ndzhawu.
Eka swiyimo laha u endlaku xikombelo hi vito ra munhu wun'wana, hi kombela u tiyisa leswaku u hakela ehansi ka vito ra munhu yoloye kumbe vito ra khampani.
A ku na xikombelo lexi ku nga ta langutaniwa na xona handle ka vumbhoni byo hakela. Vumbhoni bya ku hakela byi fanele ku rhumeriwa hi fekisi e: +27 12 329 8292 ku kongomisiwa eka: Ina Labuschagne.
Fomo leyi nga tatiwa yi rhumeriwa eka:
South Africa kumbe u rhumela fekisi e: 012 329 8292
Hi kombela u hlamusela eka fomo leswau xana phemiti yi ta landziwa kumbe yi fanele ku rhumeriwa eka wena.
Eka swiyimo laha swiharhi swi faneleke ku vekiwa swoxe etlhelo munghenisi wa swiharhi etikweni u fanele ku khumbana na Quarantine Officer eka ndzhawu laha swiharhi swi nga ta nghena kona:
Xitici xa quarantine xa le Durban eka nkarhi wa sweswi, a swi le ku tirheni, kambe vutivi hi xitixi xelelo byi kumeka eka riqingho ra. +27 31 368 6011 kumbe hi ku rhumela fekisi e +27 31 337 7469
Quarantine Officer u ta endla malulamiselo ya ndzhawu ya ku veka swiharhi eQuarantine Station, na swona u fanele ku tata fomo leyi faneleke laha swi faneleke kona. Leswi swi ta rhumeriwa hi fekisi eka hofisi ya tiphemiti, kutani ku humesiwa phemiti leyi faneleke.
Diklarexini ya ku nga vekiwi nandzu , swi fanele swi nghenisiwa eka fomo ya xikombelo. Fomo leyi ya Diklarexini ya ku nga vekiwi nandzu yi nga kumeka na le Hofisi ya Tiphemiti.
Endzhaku ka ku amukela fomo ya xikombelo leyi yi nga tatiwa, ku ta humesiwa Veterinary Import Permit na Veterinary Health Certificate
Leswi swi fanele ku tatiwa hi English, hi vafambisi wa va swa rihanyu ra swiharhi, lava nga na matimba yo endla tano, na hi va Veterinary Administration va tiko leri ri rhumelaku swiharhi ku nga si hela masiku ya 10 ya ku fambisiwa ka swiharhi.
Loko ku laveka vutivi byin'wana eka swilaveko swo karhi eka xiharhi xo karhi kumbe prodakti ya xiharhi, tikhopi ta swipesimeni na Veterinary Import Permit na Veterinary Health Certificate swi nga kumeka ehofisi ya tiphemiti.
Loku u nghenisa etikweni madzovo yo tsakama kumbe yo oma na leswi nga winiwa , fomo ya xikombelo yi fanele ku tiyisiwa hi n'anga ya rihanyu ra swiharhi ya mfumo eka ndzhawu laha ku nga na fasiliti leyi amukelekeke. Xikombelo xa fomo xi fanele ku tlhela xi sayiniwa no hoxeriwa xitempe hi n'anga ya rihanyu ra swiharhi ya mfumo , loyi a nga ta rhumela fekisi eka hofisi ya tiphemiti. Loko leswi swi amukeriwile, va hofisi ya tiphemiti va ta humesa phemiti yo nghenisa etikweni.
Loko u nghenisa etikweni swifuwo swa purasi swo fana na tihomu, tinyimpfu, tihanci , u fanele ku kuma phemiti ya ku antswisiwa ka swiharhi leyi vuriwaku animal improvement permit loko ku nga si humesiwa phemiti ya rihanyu ra swiharhi ya ku nghenisa swiharhi etikweni.
Tiphemiti leti to sungula ti fanele ku nyiketiwa mutirhela mfumo eka ndzhawu laha ku nghenisiwaku kona swiharhi xikan'we na xitifiketi xa Veterinary Health Certificate xa tiko leri ri rhumelaku swiharhi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi teka masiku ya mune ya ku tirha ku langutana na xikombelo loko n'anga ya swiharhi ya mfumo se yi xi pfumerile xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Application to import animals or animal products into the RSA Fomo leyi yi tirha eka swilo swo fana na tinxaka to karhi madzovo na swikhumba leswi swi faneleke ku ya tlhuviwa , tinhloko na madzovo lama nyiketiwaku tani hi khapu ta ku hlota , swi fanele swi yisiwa endzhawini laha swi omisiwaku kona , na swifuwo leswi swi humaku eka matiko yo karhi ya va makhelwane hi swikongomelo swo karhi swo fana na ku dlaya xiharhi (slaghter)
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importanimalsforspecificpurposes.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya xinkadyana ya ku nghenisa swiharhi etikweni hi swikongomelo swo karhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swihari swi nga nghenisiwa etikweni hi ku tirhisa phemiti ya xinkadyana ku:
ku endla ti-show, minkombiso , mimphikizano ku tirhisiwa ka madyelo hi ta minxaviso ku phasa tinhlampfi hi swikongomelo minxaviso eka ndzhawu yo nonisela swihari kumbe ku tlhava ku mithanisa swihari swa nkoka .
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tatani fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu.
Mali leyi yi hakeriwaku yi fanele yi fambisana na xikombelo xin'wana na xin'wana. Endla ticheke na ti-postal order u tikongomisa eka: Director-General: Agriculture. Vuxokoxoko bya bangi i:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Ku kuma vutirheli bya swa rihanyu ra swifuwo xinkadyana kumbe ku tswarisa swihari swa nkoka, u fanele ku pfumeleriwa hi va sosayati leyi faneleke ya ku tswarisa swihari .
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi ta pfumeleriwa ku nga si hela masiku ya 30.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ti-show, vutirheli bya swa rihanyu ra swiharhi na ku mithanisa swiharhi swa nkoka: I R230
Ku tirhisiwa ka madyelo hi ta minxaviso: I R86
Ku phasa tinhlampfi hi swikongomelo swa minxaviso eka ndzhawu yo nonisela swihari kumbe ku tlhava: I R86
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importanimalvaccines.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku nghenisa mintlhavelo ya swiharhi eAfrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku nghenisa etikweni ntlhavelo lowu nga rejistariwa ku wu tirhisela swiharhi, u fanelek u va na phemiti ya ku nghenisa etikweni yo huma eka va Directorate Animal Health . Phemiti leyi ya ku nghenisa etikweni yi tirha nkarhi wo koma lowu pimiweke na swona eka ndzhwalo wun'we ntsena .
Eka xiyimo xa xihatla, laha ku nga va na ku hangalaka ka vuvabyi, na swona ku nga ri ku na ntlhavelo lowu nga kona etikweni, swi nga fanela leswaku ku tirhisiwa ntlhavelo lowu nga rejistariwangiku. Kutani, loyi a lavaku ku nghenisa etikweni , u fanele ku endla xikombelo eka va Medicines Control Council xa xiyenge 21, leswaku a humesiwa eka xiboho hi ku landza nawu wa Medicines and Related Substances Control Act .
Ku ta tlhela ku laveka na phemiti yo nghenisa etikweni yo huma eka va Directorate Animal Health ya leswaku ku nghenisiwa ntlhavelo etikweni. Va humesa phemiti yo nghenisa etikweni endzhaku ka loko u kume mpfumelelo eka va Medicines Control Council no kombisa vumbhoni bya mpfumelelo lowu. Eka xiyimo lexi, ntlhavelo wo ka wu nga rejistariwangiku wu nga xavisiwa nkarhi lowu pimiweke ku fikela loko wu rejistariwile.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko ntlhavelo wu nga rejistariwangi, na swona wu ta tirhiseriwa ku wu ringeta, rhumela papila leri nga sayiniwa eka letterhead ya khampani ya wena eka Registrar of Act 36 of 1947, u kombela phemiti ya ku nghenisa etikweni. Papila ra wena ri fanele ku va na vuxokoxoko bya leswi landzaku:
vunyingi vito ra prodakti xichelwa ya nkoka, lexi katsaku ku dzika ka mpfuvelo tiko ra laha wu sukaku kona manufakchara nomboro ya murhi lowu nga ta nghenisiwa etikweni papila ra data ya vuthekniki kumbe lebuli leri nga na nomboro ya rejistrexini ya nhlangano wa vulawuri wa tiko laha prodakti yi nga rejistarariwa kona ndzhawu ya ku wu nghenisa etikweni leswaku prodakti yi ta laveka rini nhlamuselo ya leswaku prodakti yi ta tirhiseriwa ku ringeta ntsena ku rejistara xitoko xa mirhi.
vuxokoxoko hi murhi lowu ringetiwaku , ku katsa masiku lama ya rindzeriweke ku sungula ndzingeto hi wona; ngopfu-ngopfu ku langutana na mhaka ya leswaku ku ta humelela yini hi swakudya sweleswo swo huma eka swiharhi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Hi kombela u endla xikombelo xa phemiti ya swa rihanyu ra swihari ka ha sela mavhiki ya ntsevu loko swi nga swi nghenisiwa etikweni. Loko va rihanyu ra swihari va mfumo va pfumelele xikombelo, swi teka masiku mambirhi ku fikela eka masiku manarhu ya ku tirha leswaku va ofisi ya tiphemiti va langutana na xikombelo no humesa phemiti.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importchemicals.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nghenisa etikweni tikhemikali
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u lava ku nghenisa etikweni ra Afrika Dzonga tikhemikali to huma ehandle, ku laveka u va ma phemixini wa xipeceli wo huma eka Hofisi ya Holobye wa Minxaviso na Tiindastri kumbe tiejenti ta ofisi leyi. Va hofisi ya Holobye va ta teka xiboho hi ku vonelela xichava makongomana na ku nghenisiwa etikweni ka tikhemikali.
Fambiselo ra vulawuri bya ku nghenisa etikweni leri nyiketiwaku hi vutirheli lebyi, ri tlakusa xiyimo xa vulawuri bya rihanyu na ku hlayiseka ka mbango, xikan'we na vusirheleleki na khwaliti ya ku landzeleriwa ka milawu. Fambiselo leri ri tlhela ri tiyisa leswaku tikhemikhali ti landzelela swilaveko swa ku hlayiseka ka mbango.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nyiketa xitifiketi xa khopi leyi nga tiyisiwa eka va nawu ya dokumende ya vutitivisi na/kumbe papila ra ku yimela loko xikombelo u xi endlela khampani.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku manharhu ku langutana na xikombelo xa wena.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importofanimalsandgeneticmaterial.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nghenisa etikweni timetheriyali ta jenetiki ya swiharhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ku nghenisa etikweni yo huma eka Registrar of Animal Improvement ya laveka loko u nga si nghenisa etikweni metheriyali ya jenetiki ya swiharhi, yo fana na ti-embryo, tandza , mbewu ya xinuna eAfrika Dzonga.
Loko muendli wa xikombelo a nga sayini xikombelo hi vuyena, ku fanele ku va na papila leri fambisanaku na xikombelo leri ri nyiketaku matimba eka loyi a sayinaku a nga ejenti ku sayina xikombelo hi vito ra muendli wa xikombelo.
Loko muendli wa xikombelo a nghenela ntwanano na musaplayi wa le handle ka tiko wa xiharhi kumbe metheriayali lowu wu nga ta nghenisiwa etikweni laha ku nga ta va na timali ta vun'winyi , timali leti hakeriwaku kumbe mimpfumelelo leti hakeriwaku na le henhla ka ntsengo wo xava, xikombelo xi fanele xi fambisana na papila leri tiyisaku hi Director-General wa Ndzawulo wa ta Minxaviselano na Tiindastri , ra leswaku Ndzawulo wa yena wu amukele ntwanano wolowo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swikombelo leswi nga hetisiwangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo.
Nghenisa tidokumende leti landzaku eka xikombelo xa wena:
vutivi hi switukulwana swimbirhi swa xiharhi xa nkoka tirhekhodo ta ku tirha ka xiharhi xitifiketi xa muxaka wa ngati.
Mali leyi kongomeke leyi yi hakeriwaku yi fanele yi fambisana na xikombelo xin'wana na xin'wana. Endla ticheke na ti-postal order u tikongomisa eka: Director-General: Agriculture.
Vuxokoxoko bya bangi i:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Nghenisa swikombelo eka va sosayathi leyi faneleke ya ku tswarisa swiharhi kumbe va vufambisi bya ku rejistara ku kuma xibumabumelo .
Nghenisa swikombelo eka:
Phemiti yo huma eka Animal Improvement yi ta rhumeriwa eka Directorate of Veterinary Services lava nga ta humesa phemiti ya ku nghenisiwa etikweni ka xiharhi A ku na fomo yin'wana ya xikombelo leyi lavekaku ku kuma phemiti ya ku nghenisa xiharhi etikweni.
Phemiti ya ku nghenisa xiharhi etikweni yi na health requirements leswi swi faneleke ku tiyisiwa hi n'anga ya ta rihanyu ra swiharhi ya mfumo eka tiko leri ri rhumelaku xiharhi loko xiharhi xi nga si rhumeriwa. Swilaveko swi nga kumeka eka Senior Manager: Animal Health permit office .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xi nga teka masiku ya 30 ku langutana na xona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importormovedairyproducts.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nghenisa tiprodakti ta ntswamba kumbe ku tifambisa hi ku hundza eAfrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ku nghenisa etikweni ya laveka ku nghenisa eAfrika Dzonga tiprodakti ta Afrika Dzonga kumbe ku tihundzisa etikweni.
Tiphemiti leti ta ku nghenisa etikweni ti tirha nkarhi wo koma lowu pimiweke na swona eka ndzhwalo wun'we ntsena .
Endla xikombelo xa phemiti ka ha sele mavhiki ya ntsevu kambe ku nga si fika eka mavhiki ya nhungu ya ku teka goza.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo.
Loko tiprodakti tihundzisiwa eAfrika Dzonga, nghenisa khopi ya phemiti ya rihanyu ra swiharhi ya ku nghenisa etikweni ku sukela eka tiko laha swi sukaku kona na xikombelo xa Afrika Dzonga xa phemiti ya rihanyu ra swiharhi ya ku hundzisa etikweni .
Nghenisa mali ya phemiti eka akhawunti ya bangi ya va Ndzawulo wa ta Vurimi:
Hi kombela mi xiyaxiya: Murhumeri etikweni hi yena a faneleke ku hakela tichaji ta bangi xikan'we na tichaji ta Bangi ya le tikweni ra le handle va Ndzawulo va nga ka va nga nyiketi phemiti loko va nga si amukela mali leyi heleleke ya R115.
Cheke yi fanele yi endliwa yi kongomisiwa eka Director-General: Agriculture, eka fomo ya xikombelo kutani u yi posela eka adrese leyi yi nga ta nyiketiwa ka ndzhaku.
Ku nga hakeriwa na le tihofisini ta va Ndzawulo wa ta Vurimi leti nga longoloxiwa ehansi ka nhlokomhaka ya Ku tihlanganisa na ndzhawu.
Loko u endla xiombelo hi vito ra munhu wun'wana, hi kombela u tiyisa leswaku u hakela ehansi ka vito ra munhu yoloye kumbe vito ra khampani.
A ku na xikombelo lexi ku nga ta langutaniwa na xona handle ka vumbhoni byo hakela. Vumbhoni bya ku hakela byi fanele ku rhumeriwa hi fekisi e: 012 329 8292, eka: Ina Labuschagne.
Rhumela fomo leyi nga tatiwa eka:
South Africa kumbe u rhumela fekisi e: +27 12 329 8292
Hlamusela eka fomo ya xikombelo leswaku xana u ta yi landza phemiti kumbe u ta lava ku rhumeriwa yona. Tiyisa na vahofisi ya tiphemiti hi riqingho leswaku phemiti yi lulamile loko u nga si ya yi landza.
Loko hi amukele fomo ya xikombelo leyi yi nga tatiwa, hi ta humesa Phemiti ya rihanyu ra swiharhi hi yi kongomisa eka wena na xipesimeni xa Xitifiketi xa rihanyu ra swiharhi
Xitifiketi xa rihanyu ra swiharhi ku nga Veterinary Health Certificate xi fanele ku tatiwa hi English, hi munhu loyi a nga langutana na rihanyu ra swiharhi loyi a nga na matimba lama faneleke, lama a ma nyiketiweke hi vafambisi va swa rihanyu ra swiharhi va tiko leri ri rhumelaku, no printiwa eka phephe ra letterhead ya nhlangano ku nga si fika masiku ya khume ya ku fambisiwa ka tiprodakti.
Phemiti yo sungula ya rihanyu ra swiharhi leswi nghenisiwaku etikweni
Xitifiketi xa rihanyu ra swiharhi leyi yi nga humesiwa hi tiko ra laha swi sukaku kona.
Tiprodakti ta deri tifanele ku kamberiwa eka yin'wana ya tindzhawu leti landzaku:
Swilaveko swa ku nghenisa etikweni swi kumeka eka hofisi ya tiphemiti kumbe eka website ya Ndzawulo wa ta Vurimi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi teka masiku mambirhi ku ya eka manharhu ya ku tirha ku langutana na xikombelo xa phemiti, loko n'anga ya rihanyu ra swiharhi ya mfumo yi xi amukela.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Importusedvehicle.2010-03-25.ts.txt</fn>
Phemiti ya ku nghenisa etikweni movha wa sekeni kumbe movha lowu nga tirhisiwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u lava ku nghenisa etikweni movha wo huma ehandle wa sekeni kumbe lowu nga tirhisiwa u wu nghenisa eAfrika Dzonga, ku laveka u va ma phemixini wa xipeceli wo huma eka Hofisi ya Holobye wa Minxaviso na Tiindastri kumbe tiejenti ta ofisi leyi. Va hofisi ya Holobye va ta teka xiboho ku vona loko swi ta pfuna xichava ku nghenisiwa etikweni ka mimovha ya sekeni kumbe mimovha leyi nga tirhisiwa.
U fanele ku nghenisa fomo ya xikombelo leyi nga vekiwa ku endla xikombelo xa tiphemiti ta ku nghenisa etikweni. Tiphemiti ta ku nghenisa etikweni ta laveka eka mpahla hinkwayo leyi nga hansi ka fambiselo ra vulawuri bya mpahla leyi nghenisiwaku etikweni .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo ya IE 462.
Nyiketa va Ndzawulo khopi ya xitifiketi lexi nga tiyisiwa eka va nawu ya dokumende ya vutitivisi .
Nyiketa va Ndzawulo khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya xitifiketi xa rejistrexini ya movha.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Tidokumende leti ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku manharhu ku langutana na xikombelo xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Individualhousing.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuneto wa munhu hi yindlu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo xa mpfuneto wa munhu hi yindlu , i granti leyi yi nyiketiwaku hi mfumo eka munhu loyi a lavaku ku va na vun'winyi bya xitandi lexi kumaku vutirheli. Xi pfumelela muvuyeriwa leswaku a nghenela kontraka ya ku aka yindlu, kumbe ku xava yindlu ya ku tshama leyi yi nga ri ku xiyenge xa projeke ya mpfuneto wa tiyindlu.
Mpfuneto wu tlhela wu pfuneta na leswaku vavuyeriwa lava va khwalifayaku lava va navelaku ku ngetela mpfuneto wa vona va kota ku kuma swikweletu , no pfuneta vavuyeriwa lava va nga khwalifayiku ku kuma swikweletu (mali yo lomba).
U nga endla nga xikombelo xa mpfuneto wa mfumo loko:
u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe u ri na phemiti ya ku tshama minkarhi hinkwayo.
u catile kumbe u tshama na munhu nkarhi wo leha.
u ri wexe, u ri na malembe ya le henhla ka 21 na swona u ri na lava u va wundlaku .
muholo wa n'hweti wa muti hinkwawo wu ri R3 500 kumbe ehansi ka wona.
u nga si tshama u va na vun'winyi bya ndzhawu yo tshama .
U munhu loyi a nga na vutsoniwa na swona u endla xikombelo xa ku cincika ka swo karhi .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Teka fomo u yisa eka va nawu lava vuriwaku convenyancer ku tata xiyenge G.
Teka fomu u yi yisa eka mulombisi wa timali kumbe instituxini ya ta timali ku tata xiyenge H loko ku ri leswaku u endla xikombelo lexi fambisanaku na mali yo lomba.
Teka fomo u yi yisa eka n'wakontraka ku tata xiyenge I eka xiyimo laha tiyindlu ti akiwaku hi vuntshwa.
Endla xihlambanyo eka Mukomixinara swa swihlambanyo.
Nghenisa tidokumende leti landzaku:
dokumende ya vutitivisi xitifiketi xa mucato xitifiketi xa ku velekiwa vumbhoni bya muholo dokumende ya vuxavisi
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Informationfromthedeedsregistry.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa vutivi eka hofisi ya ku rejistara titayitele ta vun'winyi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hofisi ya ku rejistara vun'winyi bya titayitele yi pfulekele vanhu hinkwavo ku kuma vutivi makongomana na leswi landzaku:
n'winyi loyi a nga rejistariwa wa mpahla swiyimo leswi swi khumbaku mpahla yeleyo swilo leswi nga swikavanyeti swa swisiveli swa nawu na tikontraka eka mpahla ntsengo wa nxavo ya mpahla swinawana swa vulawuri bya xikimu xa tayitele ya xiyenge khopi ya kontraka ya vukati leyi endliwaku vanhu va nga si tekana , titayitele ta mfanelo ya ku hundza eka misava yeleyo bondo ya mortgage, na swin'wana khopi ya pulani ya tayitele ya xiygene , kumbe swinawana swa vulawuri bya Sectional Title Scheme. Xiyaxiya: leswi a hi khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu kambe i khopi ya ku pfuneta hi vutivi kunene swiyimo swa ku sunguriwa ka ndzhawu vutivi lebyi byi fambelanaku na mpahla kumbe tayitele ya vun'winyi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko ku nga si humesiwa vutivi eka va hofisi ya ku rejistara titayitele, u fanele ku va na vutivi lebyi landzaku:
mavito na xivongo hi xitalo na/kumbe nomboro ya dokumende ya vutitivisi swa n'winyi wa mpahla, kumbe siku ra ku velekiwa ka yena. , vito na nomboro ya ku rejistara, loko swi ri kona, swa laveka nomboro leyi nga yona ya erf, na township kumbe vito ra purasi na nomboro, ku nga ri adrese ya pato.
famba u ya eka hofisi ya titayitele famba u ya eka desika ya vutivi laha mutirhela-mfumo a nga ta ku pfuna ku tata fomo leyi nga vekiwa no hlamusela maendlelo kombela muthayipi wa vutivi ku endla ndzavisiso hi mpahla hakela mali leyi faneleke ku hakeriwa eka muamukeri wa timali no kuma xilipi kutani u ya na xona eka muofisara eka desika ya vutivi. U ta nyiketiwa nomboro ya rasiti eka khopi ya tayitela ya wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku secha ku nga teka timinete ta 30 ku ya eka ta 60. Eka tihofisi letikulu, khopi ya tayitela u ta poseriwa yona kumbe ku ya yi landza endzhaku ka nkarhinyana.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Khopi ya swiyimo swa ku sunguriwa ka ndzhawu : R4 hi pheji
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Muofisara wa hofisi ya Titayitele u ta ku nyiketa fomo ku yi tata.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Internationalsocialservices.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa Vutirheli bya vanhu eka Matiko ya Misava
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va nhlangano wa International Social Service I nhlangano lowu nga ri ku ehansi ka mfumo wa matiko ya misava lowu nga voyamelangiku tlhelo ro karhi eka swa tipolitiki, ntlhohe, vugandzeri, kumbe hi swa matiko, wu na General Secretariat eGeneva, eSwitzerland. Vutirheli lebyi byi na netweke ya vatirhela-nhlayiso wa vanhu lava va nga leteriwa na lava va nga na vutivi hi matiko ya vona.
Va ISS va pfunana na vanhu na mindyangu lava nga na swirhalanganyi lava leswi ku lavekaku ku tirhisana ka matiko eka swona. Mpfuneto wu kumeka eka munhu wun'wana na wun'wana Riphabuliki ra Afrika Dzonga na le muxe.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swikombelo swa vanhu lava tshamaku eAfrika Dzonga:
Endla xikombelo eka hofisi ya mutirhela-nhlayiso wa vanhu
Endla nkomiso ya mhaka hi ku landza fomati leyi nga vekiwa hi va ISS. Nkomiso wa mhaka wu ta hlamusela swiyimo na xikombelo xa vutirheli lebyi lavekaku eka tiko ra le handle.
Rhumela nkomiso wa mhaka eka muyimeri wa xifundzhankulu wa ISS eHofisi Nkulu ya Ndzawulo ya Nhluvuko wa Vanhu
Swikombelo swa vanhu lava tshamaku eAfrika Dzonga:
Endla xikombelo eka Byuro leyi nga hansi ka ISS kumbe wo khumbana na yena eka tiko rin'wana.
Va byuro va ta rhumela xikombelo eka va ISS SA.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Vutirheli bya mpfuneto wa vanhu eka matiko ya misava i vutirheli lebyi byi endliwaku hi ku landza kontraka exikarhi ka va Ndzawulo ya Nhluvuko wa Vanhu na ISS: General Secretariat.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo ku languaniwa na swona loko swi amukeriwa. Hi ku kuma swikombelo swo huma kun'wana swo huma eka ndzawulo ya xifundzhankulu, va ISS SA va ta rhumela swikombelo swa vutirheli eka va byuro ya ISS na le ka vo khumbana na vona eka tiko ra le handle. Nhlamulo yi ta ya hi xiyimo eka ndzhawu yeleyo.
Loko va amukela swikombelo swo huma eka tiko rin'wana leswi tisiwaku eka vona, va ISS SA va hundzisela mhaka eka muyimeri wa xifundzhankulu loyi a nga ta lulamisa na mutirhela-nhlayiso wa vanhu ku endla ndzavisiso hi mhaka no nyiketa xiviko eka ndzawulo ya xifundzhankulu. Loko xiviko xi amukeriwile, xi hundziseriwa eka va ISS SA, lava va xi hlayaku no xi hundzisela eka lava va khumbekaku , xikan'we na xibumabumelo na swivutiso.
Khwaliti ya vutirheli, yi tiyisiwa hi va vutirhela-nhlayiso wa vanhu va ndzhawu na xifundzhankulu xikan'we na mutirhela-nhlayiso wa vanhu loyi a langutaneke na mhaka ehofisi ya ISS SA. Vatirela-mfumo va fanele ku landzela swinawana swa matirhelo leswi swi nga vekiwa hi va ISS: General Secretariat.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Vutirheli lebyi byi kumeka mahala eAfrika Dzonga kambe eka matiko man'wana, u nga komberiwa ku hakelela vutirheli lebyi. Mali leyi hakeriwaku ya hambana eka matiko yo hambana.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti ti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.IssuanceofISTAcertificates.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xitifiketi xa lamula xi humesiwa loko sampuli yi humesiwa ximfumo eka lot, na swona ku endliwa thesti ehansi ka vafambisi bya laboratori leyi nga pfumeleriwa ximfumo leyi yi nga humesa sampuli.
Xitifiketi xa rihlaza xi humesiwa loko sampuli yi humesiwa ximfumo eka lot ehansi ka vafambisi va laboratori leyi yi nga pfumeleriwa ximfumo kambe ti-test ti endliwa ehandle eka laboratori leyi amukelekeke ximfumo ya tiko rin'wana.
Xitifiketi xa blue xi humesiwa loko sampuli yi nga ri ntirho wa laboratori leyi amukelekeke ximfumo, kasi laboratori leyi yi amukeleke ximfumo yi langutana ntsena na ku thesta sampuli.
Switifiketi swa lamula na rihlaza swi tirha ku rhumela ntsengo wa mbewu laha yi nga tekiwa kona, kasi switifiketi swa blue swi tirha ntsena loko ku amukeriwe sampuli leswaku yi ta thestiwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete no tata fomo ya xikombelo xa Orange International Certificate. Hikuva i laboratori leyi nga amukeriwa ximfumo eka tiko rin'wana, leyi yi nga ta humesa Green Certificate, hi kombela u khumbana na va OSTS
Kombela ku nyiketiwa tinomboro ta ximfumo ta vuhlayiselo bya mbewu.
Rhumela swikombelo hi fekisi eka OSTS
Tinomboro ta vuhlayiselo bya mbewu ti ta nyiketiwa na swona u ta tlheriseriwa xikombelo. Swi ta rhumeriwa hi fekisi eka muofisara wa nkambelo wa ximfumo eka tihofisi laha swi sukaku kona lava va nga ta endla sampuli.
Lulamisa vuhlayiselo bya mbewu leswku ku ta endliwa sampuli. Leswi swi katsa ku maraka vuhlayiselo hi tinomboro leti nga nyiketiwa. Khonteyinara na khonteyinara yi fanele ku makiwa kumbe ku hoxeriwa lebuli leyi yi hlamuselaku nomboro ya vuhlaysielo leyi nga nyiketiwa.
Loko vuhlayiselo bya timbewu byi lunghile ku endla sampuli, vitana mukamberi ku ta koka sampuli.
Tisampuli tinyiketiwa va OSTS no thestiwa kwaliti kutani ku nyiketiwa xitifiketi lexi faneleke.
Hakela mali leyi hakeleriwaku ku thesta. Loko va amukela sampuli, va ta humesa invoice. Vuxokoxoko bya bangi i:
Khodi ra rhavi: 01-08-45
Nomboro ya akhawunti: 011244887
Ku hakela ku nga endliwa hi ndlela ya elektroniki kumbe eka khawuntara, kambe i swa nkoka ku vula nomboro ya invoice leswaku va ta kota ku vona leswaku xana i mani loyi a nga hakela mali hi ku landza invoice leyi yi nga humesiwa.
Endla xikombelo xa Blue Certificate hi papila leri tsariwaku eka letterhead ya nhlangano wa wena, hikuva ku maraka vuhlayiselo bya mbewu na sampuli ya ximfumo a swi tirhi laha.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
A ku na milawu leyi tirhisiwaku.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va Official Seed Testing Station va languta ku sungula ku thesta tisampuli ta mbewu hi xikongomelo xa ku rhumela ehandle ka tiko. Tinxaka ta swimila ti na swiyimo swo hambana swa ku thestiwa, na nkarhi wa thesti wu nga hambana ku sukela eka masiku yo hlayanyana ku ya eka mavhiki.
Va OSTS va tirhela ku mirisa tisampuli ta timbuewu eka ndzhawu yin'we ehansi ka xiyimo xo fana xa ku thesta mbewu. Kasi klayente yi nga kombela na tinxaka to hambana na ku thesta. A ku na vutivi lebyi byi nga nyiketiwaku bya matirhelo na nkarhi. Vutisa eka fasiliti hi yoxe
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Joinleanership.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku joyina nongonoko wa learnership loko u nga tirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Learnership i nongonoko wo dyondza lowu helelaku hi leswaku u kuma khwalifikhexini ya ntirho wo karhi. Ti-learnership ti katsa dyondzo ya le klasini eka senthara ya vuleteri kumbe kholichi, kasi na ku leteriwa entirhweni hi ku endla ntirho wolowo u wu dyondzelaku. Leswaku u kota ku nghenela eka learnership, muthori u fanele ku tiyimisela no swikota ku nyiketa learnership.
I mani lava va nga endlaku xikombelo?
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga heta xikolo, kholichi kumbe yunivhesiti loyi a nga tirhiku. Vanhu lava va nga tirhiku va nga tsarisa tani hi vanhu lava va lavaku mintirho eka Ndzawulo ya ta Mintirho.
A ku na mali leyi hakerisiwaku ku ya eka learnership. Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga langeriwa learnership, u fanele ku amukela alawense eka muthori wa yena.
Vulehi bya learnership bya hambana eka sekthara yin'wana na yin'wana, kambe wu nga ka wu nga komi ku tlula lembe.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ehlekete hi muxaka wa vuleteri na ntirho lowu u wu lavaku. Hi marito man'wana, loko u ri munhu loyi a rhandzaku ku tirhela ehandle, u nga endli xikombelo xa ntirho wa le hofisini.
Endla CV leyi nyiketaku vuxokoxoko byo fana na lebyi landzaku:
Vito na siku ra ku velekiwa ka wena
Dyondzo, xikolo lexi u nga nghena eka xona na tikhwalifikhexini
Xipiriyoni xa ntirho, mavito ya vathori vambirhi va nkarhi lowu nga hundza, na leswi a wu endla swona.
Vuswikoti byin'wana byo fana na vuswikoti eka swa tikhompyutara, loko u ri na layisense ya ku chayela movha, na swin'wana.
Tsarisa tani hi munhu loyi a lavaku ntirho eka senthara ya ta mintirho leyi nga ku suhani. Leswi swi ta pfuneta vathori ku ku kuma loko va lava ku sungula learnership.
Tihlanganise na ti-SETA ku kuma vutivi hi leswaku xana hi vahi vathori lava va endlaku ti-learnership.
Kombela vanghana na va ndyangu ku ku pfuneta ku ku byela loko ku ri na swivandla swa mintirho no hlaya swinavetisi eka tinyuziphepha.
Tihlanganise na senthara ya ta mintirho hi minkarhi na minkarhi ku nghenisa vuxokoxoko bya wena loko byi cinca.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Vulehi bya ti-learnership bya hambana kambe byi nge teki nkarhi lowu nga le hansi ka lembe.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Endla xikombelo eka senthara ya ta mintirho leyi nga kusuhani.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Landinvasions.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku langutana na ku ngheneriwa ka misava handle ka nawu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hi vumbirhi misava ya mfumo na misava ya prayivhete ya vanhu kunene yi nga ngheneriwa handle ka nawu.
Mfumo wu na ntirho lowu nga rhwexiwa wona hi Vumbiwa ku tiyisa leswaku - laha swi lavekaku kona na swona loko swi koteka hi swa timali - leswaku hinkwavo vaaka-tiko va kota ku va na timfanelo ta vona ta nkoka ku fikelela misava na/kumbe tiyindlu. Laha swiyimo swo karhi swo fana na ku ngheneriwa ka misava hi vunyingi bya vanhu swi endlekaku kona, mfumo wu na ntirho wo pfuneta vinyi va misava ku sirhelela misava ya vona.
Laha ku nga na vangheneleri va misava lava nga nghena handle ka nawu, na swona lava timfanelo ta vona ta nkoka ti nga ri ku enghozini, va fanele ku susiwa eka misava leyi va nga yi nghenela, xiyenge xa mfumo lexi nga na matimba ya ku langutana na misava ya mfumo kumbe misava ya vanhu va le tlhelo wu fanele, hi xihatla, wu khumbana na khoto ku kuma xileriso xo susa vanhu hi ku landza nawu wa Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, 1998 . Eka sweswi, nawu wu fambisiwa hi va Ndzawulo ya ta Tiyindlu.
Vanhu lava va nga ri ku na misava yo rima va nga khumbana na Ndzawulo ya ta Misava ku kuma mpfuneto wa ku kuma misava ya vurimi. Vanhu lava va lavaku tiyindlu va nga khumbana na masipala wa ndzawu kumbe, loko ku ri na xilaveko, va Ndzawulo ya xifundzhankulu kumbe ya tiko ya ta Tiyindlu ku kuma mpfuneto.
Va Ndzawulo ya ta Misava va ta endla leswi landzaku:
va ta khumbana na khoto ku kuma xileriso xo susa vanhu lava va nga nghena emisaveni ya mfumo handle ka nawu, na swona lowu va nga na vulawuri bya wona, ntsena mhaka loko va nga karhatani na timfanelo ta nkoka ta vanhu lava va nga nghena eka misava yeleyo handle ka nawu ku pfunetana na lava va nga nghena eka misava yeleyo handle ka nawu, misava ya mfumo kumbe misava ya vanhu kunene, na swona vanhu lava va lavaku na swona va nga ri ku na yona misava ya ta vurimi, ku kuma misava leyi faneleke ya ta vurimi ku pfunana na swiyenge swin'wana swa mfumo ku kuma misava leyi faneleke ya vanhu valavo va nga nghena eka misava handle ka nawu, lava va lavaku tiyindlu laha swi lavekaku na laha ku nga na swiyimo swo karhi swa swipeceli, ku pfunana na vinyi va misava ya vurimi lava misava ya vona yi nga ngheneleriwa handle ka nawu, ku susa vanhu valavo va nga nghena eka misava yeleyo handle ka nawu, lava va lavaku ku kuma misava ya ta vurimi ku kuma misava yin'wana leyi faneleke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Laha misava ya vanhu kunene yi nga ngheneriwa handle ka nawu, na swona ku nga ri ku na swiyimo swa swo karhi swa xipeceli, n'winyi wa misava u fanele ku khumbana na khoto handle ka ku hlwela ku kuma xileriso xa khoto xo susa vanhu valavo, hi ku landza nawu wa Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, 1988.
Laha misava ya vanhu kunene yi nga ngheneriwa handle ka nawu, na swona ku ri na swiyimo swo karhi swa xipeceli, n'winyi wa misava, a nga khumbana na va Ndzawulo ya ta Misava ku kuma mpfuneto, loko xivangelo xa ku ngheniwa eka misava yeleyo handle ka nawu, ku ri xilaveko xa misava ya ta vurimi.
Laha misava ya vanhu kunene yi nga ngheneriwa handle ka nawu, na swona ku ri na swiyimo swa xipeceli, n'winyi wa misava a nga khumbana na masipala wa ndzhawu, loko xivangelo xa ku ngheneriwa ka misava yeleyo ku ri xilaveko xa tiyindlu, loko swi fanerile, a nga khumbana na Ndzawulo ya ta tiyindlu ya xifundzhankulu, kumbe ya tiko.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ro sungula, swi nga teka va Directorate: Public Land Support Services, nkarhi wo ringana masiku ya 14 ku secha no kuma misava yin'wana leyi faneleke. Kambe, hikokwalaho ka leswaku va fanele ku tihlanganisa na van'wana lava va khumbekaku, na ku amukeriwa hi holobye, fambiselo ri nga teka exikarhi ka tin'hweti timbirhi ku ya eka tin'hweti tinharhu ku hetisiwa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ntirhiso-mali eka ku kuma misava yin'wana swi ya hi xiyimo xelexo. Swin'wana swo fana na ntsengo wa vanhu lava va laveriwaku misava, kasi na mali leyi lavekaku eka ndzhawu yo karhi swi tekeriwa enhlokweni.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Legalisingofficialdocuments.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku endla matsalwa ya va ya ximfumo kumbe ya ntiyiso i endlelo ro tiyisisa minsayino na tindlela leti matsalwa ya ximfumo ya hlanganisiwaka xiswona, pfariwa no sayiniwa hi "Tisetifikheti ta Apostille" , kumbe Xitifikheti xo Tiyisisa Vunene laha matiko ya nga swirho swa Nhlengeletano ya Hague.
Xiyenge xo humelerisa swa nawu:
xi endla matsalwa ya mfumo ya va ya ximfumo laya humesiwaka laha Afrika Dzonga ku tirhisiwa ehandle ka Riphabliki ra Afrika Dzonga hi ku tirhisa "Xitifikheti xa Apostille" kumbe Xitifikheti xo Tiyisisa Vunene xi nyika tikhasimende swiletelo ku kuma minsayino leyi faneleke kumbe matsalwa xi nyika tikhasimende mahungu hi riqingho, mapapila kumbe emeyili.
Vayimeri va Afrika Dzonga vale matikweni ya le handle va nga endla matsalwa kuva ya ximfumo ntsena loko ya sungule ya pasisiwa kuva ya ximfumo ho Vulawuri bya Matiko mambe lebyi faneleke kumbe Xiyenge xo Pasisa eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya. Vayimeri va Afrika Dzonga a va nge nyiki Tisetifikheti ta "Apostille" - ntsena Tisetifikheti to Tiyisisa Vunene.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xo sungula, kumisisa leswaku hi rihi salwa leri u lavaka ku ri endla ra ximfumo.
Xiyenge xo Pasisa xi nga nyika Xitifikheti xo Tiyisisa Vunene kumbe "Xitifikheti xa Apostille" ntsena endzhaku ko langutisa milawu leyi:
Tsalwa ri nga tluli malembe mambirhi hi vukhale.
U fanele ku tsundzuxa Xiyenge xo Pasisa hi tiko laha tsalwa ri nga ta tirhisiwa kona, ku pfumelela loko "Apostille kumbe Xitifikheti xo Tiyisisa Vunene xi laveka.
Loko Xiyenge xo Pasisa xi nga si nyika Xitifikheti xo Tiyisisa Vunene kumbe "Xitifikheti xa Apostille", tsalwa ri fanele ku pasisiwa hi:
Majisitarata, Majisitarata wo Seketela kumbe Mupfuni wa Majisitarata
Rhijisitara kumbe Mupfuni wa Rhijisitara wa Khoto Nkulu ya Afria Dzonga.
Yisa matsalwa eka Xiyenge xo Pasisa hi yin'we ya tindlela leti:
Hi xiviri - Matsalwa lawa ya yisiweke hi xiviri ya nga landziwa ntsena loko ku ri na vumbhoni bya rhasiti. U nyikiwa rhasiti yo amukela endzhaku ko yisa matsalwa ya wena.
Hi "courier" - Courier yi ta nyikiwa rhasiti yo landza nhundzu, leyi nga ta laviwa loko ku tekiwa matsalwa. U fanele ku tlhela u hakela courier leswaku yi tlherisa matsalwa.
Hi poso yo rhijisitariwa kumbe ya xihatla - Ku katsa kherefu ya wena, pre-paid mvhilopho ya A4 ku pfumelela Xiyenge xo Pasisa ku tlherisela matsalwa. Papila ro rhanga, leri hamuselaka nhlayo ya matswalwa lawa ya faneleke ku pasisiwa, tiko leri faneleke ku paisisiwa, na vutihlanganisi bya wena lebyi heleleke byi fanele ku ta na matsalwa lawa.
Hi ku tirhisa Vayimeri va Afrika Dzonga ematikweni mambe .
Matsalwa lawa ya landzelaka a ya pfumeleriwi:
Matsalwa laya komisiweke kumbe minkandziyiso ya khomphyuta
Tikhopi leti tiyisisiweke ta vukati, ku velekiwa, rifu kumbe xitifikheti xa maphorisa xo pasisa
Tikhopi leti tiyisisiweke ta Switifikheti swa Vukati ku hava xirhalanganyi kumbe Vumbhoni bya Vaaka-tiko
Tikhopi leti tiyisisiweke ta matsalwa ya tendzo kumbe tipasi
Matsalwa lawa ya tiyisisiweke hi Khomixini ya Vuhlambanyisi kuva tikhopi ta ntiyiso. Matsalana wa Mfumo u fanele ku yi tiyisisa.
Matsalwa laya landzelaa a ya boheki ku sungula ya pasisiwa hi Khoto tanihi leswi bohiweke laha henhla, ntsena loko ya sayiniwe hi vulawuri lebyi humesiweke:
Xitifikheti xo komisiwa kumbe lexi heleleke, tisetifikheti ta vukati na/ta mafu na mapapila laya tiyisisaka xiyimo xa munhu xa vuaka-tiko, lawa ya sayiniweke no biwa xitempe hi mutirhi loyi a pfumeleriweke wa Timhaka ta Xikaya.
Maphepha yo wundla lawa ya sayiniweke no biwa xitempe hi Murhijisitara wo Wundla eka Ndzawulo ya Vululami.
Matsalwa yo huma ematiko mambe lawa ya sayiniweke no biwa xitempe hi Chembara ya Mabindzu.
Tisetifikheti ta dyondzo leti sayiniweke no biwa xitempe hi mitirhi loyi a pfumeleriweke eka Ndzawulo ya Dyondzo.
Switifikheti swa maphorisa swo pasisa, sayiniwa no biwa xitempe hi Senthara ya Tirhekhodo ta Vugevenga ta Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga .
Papila ra Mpfumaleko wa Xirhalanganyi leri sayiniweke no biwa xitempe hi mutirhi loyi a pfumeleriweke wa Timhaka ta Xikaya.
Ku rhijisitariwa ka khamphani loku sayiniweke no biha xitempe hi Murhijisitara wa Khamphani yo Hlanganela.
Switifikheti swa Rihanyo leswi biweke switempe no sayiniwa hi vatirhi lava pfumeleriweke eka Huvo ya Phrofexini ya swa Rihanyo.
Matsalwa mayelana na ntleketlo wa swifuwo, ku katsa swifuwo, swi fanele ku biwa switempe no sayiniwa hi Dokodela wa swifuwo loyi a nga na mpfumelelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Tiawara ta ntirho Musumbhuluku - Ravuntlhanu, 08:30 - 12:30
Xiyenge xo Pasisa xi t humesa xitiviso xa nkombo wa masiku xo pfala lexi ku nga riki holideyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku hava tihakelo leti koxiwaka ku humelerisa matsalwa.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ku hava tifomo leti tatiwaka, kambe kombisa nkarhi hinkwawo tiko leri u lavaka ku tirhisa tsalwa kona.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Letterofauthority.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa papila ra nawu makongomana na movha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
U fanele ku kuma papila ra nawo loko u ri na xikongomelo xa leswi landzaku ku nghenisa etikweni mimovha leyintshwa kumbe leyi nga tirhisiwa, mimovha yo tleketla nhundzu kumbe treyilara kumbe ku aka kumbe ku cinca movha.
U fanele ku va na papila ra nawu hambi movha wu akiwe eAfrika Dzonga kumbe wu akiwe eka tiko ra le handle. Mixaka ya mimovha leyi ku lavekaku papila ra nawo eka yona ya laveka:
mimovha, mabazi kumbe swikuta mimovha yo tleketla nhundzu titreyilara mimovha ya xipeceli yo fana na michini leyi fambaku yo tlakula swo tika , titrekere, na mimovha ya michini yo tshovela emaswin'wini.
Mimovha hinkwayo, hambi yi makiwe eAfrika Dzonga kumbe yi huma eka matiko man'wana, yi fanele ku fambisana na swilaveko leswi nga vekiwa eka nawu wa National Road Traffic Act, 1996 . Lava va ngheniswaku etikweni, mimovha, va fanele va kombisa vumbhoni bya leswaku mpahla/nhundzu leyi yi fambelana na leswi swi nga vekiwa hi va South African Bureau of Standards .
Xiyaxiya: Munhu loyi movha yi tsarisiwaku hi vito ra yena, hi yena a faneleke ku tata fomo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo no tlhela u nghenisa tidokumende leti landzaku:
khopi ya dokumende ya vutitivisi papila ra vuyimeri loko ku ri khampani kumbe nhlangano xitatimende lexi hlambanyeriweke eka va nawu ya ku akiwa ka movha yo suka ka va South Africa Police Services Leswi swi fanele ku katsa nomboro ya njhini na chesi , vuxokoxoko lebyi teleke bya ntirho lowu nga endliwa, xisuka xa swiyenge leswikulu xitifiketi xa ku kala nandzu xa Maphorisa ya Afrika Dzonga xitifiketi xa ku faneleka ku va epatwini xitifiketi xa muchini wo kala mimovha swinepe swimbirhi swa movha.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Papila ra nawu ri ta va ri lunghile eka masiku ya mune ku ya eka ya ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.LocFishVessel.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya xikepe xa ku phasa tinhlampfi xa ndzhawu etikweni
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikepe xa ku phasa tinhlampfi i xikepe lexi nga tsarisiwa ehansi ka Fulege ya Mfumo wa Afrika Dzonga, na swona layisense leyi yi nga nyiketiwa hi va South African Maritime Safety Authority Safety Certificate na va Ndzawulo wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba ta tilayisense ta swikepe . Xikepe xi nga va n'winyi wa xona hi ku helela no lawuriw hi:
munhu wun'we kumbe ku tlula wun'we wa/va Afrika Dzonga nhlangano wa muhlanganelwa , sosayati, kumbe asosiyexeni ya vanhu lava nga khampani kumbe ku sunguriwa ehansi ka nawu wa Riphabliki ya Afrika Dzonga , na swona laha vunyingi bya lava va nga tixere lava va nga na timfanelo ta ku vhota va nga vanhu va Afrika Dzonga.
Xikepe xa ku phasa tinhlampfi xi tala ku lulamiseriwa ku va na swiphasi leswi tirhiseriwaku ku phasa tinhlampfi na mintirho yo fambelana na ku phasa. Xikepe xi katsa swilo hinkwaswo , michini , ndzhawu ya ku vekiwa kona tinhlampfi, ndzhwalo na mafurha endzeni ka xona. Xikepe xa ndzhawu xa ku phasa tinhlampfi xi nga katsa na swikepenyana swin'wana swo pfunetana na xona elwandle eku endleni ka mintirho yihi na yihi leyi yi fambelanaku na ku phasa tinhlampfi. Leswi swi nga katsa na leswi landzaku, kambe ku nga ri swona ntsena:
malulamiselo ku saplaya ku vekela tifriji swo fambisa, kumbe ku prosesa ku teka xiavo hi ku kongoma eka mintirho ya ku phasa tinhlampfi ehansi ka fambiselo leri vuriwaku Exclusive Economic Zone kumbe eka mati ya matiko ya misava ehansi ka fulege ya RSA.
A ku na munhu na wun'we loyi a nga kotaku ku tirhisa xikepe xa ku phasa tinhlampfi kumbe xikepe xin'wana ku tirhisa mfanelo ya ku fikelela handle ka loko a nyiketiwe layisense leyi yi fambisanaku na phemiti loko n'winyi wa xikepe a ri loyi a nga na mfanelo yo phasa tinhlampfi laha n'winyi wa xikepe a nga ri ku na mfanelo yo phasa tinhlampfi, ku fanele ku va na kontraki yo tirhisa xikepe lexi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla malulamiselo ya leswaku xikepe xi endliwa nkambelo wa SAMSA sea-worth endzhaku ka swona ku ta humesiwa xitifiketi xa vuhlayiseki lexi vuriwaku Safety Certificate.
Tata fomo hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena no tsala nhlamuselo ya xivangelfo laha swi faneleke
vito ra xikepe vito ra n'winyi wa xikepe muxaka wa matimba, vulehi bya xikepe matimba ya njhini ya xikepe na vutiki bya vundzeni ya xikepe sekthara ya vuphasi bya tinhlampfi laha xikepe xi lavaku ku tirha kona mfumo lowu xikepe xi nga tsarisiwa ehansi ka wona .
Nghenisa xikombelo eka va Ndzawulo wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba xikan'we na mfanelo ya ku phasa tinhlampfi kumbe kontraka leyi yi nga endliwa na n'winyi wa xikepe ku tirhisa xikepe lexi ku vulavuriwaku hi xona, loko u nga ri loyi a nga na mfanelo ya ku phasa tinhlampfi.
Kombisa vulehi bya nkarhi na xikombelo eka sekthara ya ku phasa tinhlampfi, leyi xikepe xi nga ta tirhisiwa eka yona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xi nga teka masiku manharhu yo tirha kumbe ku tlula, kambe hi ku landza leswaku xana xikombelo xi nghenisiwe hi ndlela leyi faneleke.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali leyi hakeriwaku ya hambana hi ku ya hi vulehi bya xikepe.
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonfailure.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xivilelo hi ku tsandzeka ka phorisa ku pfunetana na muxanisiwa wa madzolonga ya le kaya
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
U nga nghenisa xikombelo eka va Independent Complaints Directorate loko u vona leswaku xirho xa Maphorisa ya Afrika Dzonga a xi landzelelangi leswi nga vekiwa eka nawu wa madzolonga ya le makaya lowu ku nga Domestic Violence Act of 1998. Munhu wun'wana na wun'wana, loyi a nga xanisiwa hi madzolonga ya le kaya na minhlangano leyi yi nga ri ku ehansi ka mfumo va nga nghenisa xivilelo. Swin'wana swa ku tsandzeka ku landzelela nawu ku nga va ku tsandzeka ku endla leswi landzaku:
ku khoma munhu loyi a nga mangaleriwa ku tsandzeka ku pfunana na muvileri ku pfula nandzu, ku tsandzeka ku kuma ndzhawu leyi faneleke ya ku tshamisa muvileri, ku ongoriwa ka muvileri, ku heleketa muvileri ku ya teka mpahla ya yena eka mumangaleriwa na ku tekela muxanisi matlhari ya nghozi ku pfuneta muvileri hi switsundzuxo hi leswi a nga langaku eka swona, swo fana na ku pfula nandzu wa vugevenga kumbe ku endla xikombelo xa xileriso xa ku sirheleriwa hi khoto ku tsandzeka ku nyiketa mumangaleriwa xivito xa nawu xo n'wi vitanela ekhoto.
Madzolonga ya le kaya ya endleka loko munhu loyi a nga le ka dzolonga a nga na vuxaka na munhu yoloye a endla leswi landzaku:
a n'wi xanisa emirini kumbe hi swa masangu xikombiso, a n'wi ba kumbe a n'wi pfinya.
a n'wi xanisa hi marito, a n'wi xanisa emoyeni kumbe hi swa miehleketo xikombiso a n'wi rhuketela, a n'wi chavisa kumbe a n'wi vondzoka ku tlula mpimo.
a n'wi karhata
A nghena eka ndzhawu ya yena handle ka mpfumelelo wa yena.
a ku xanisa hi swa ikhonomi kumbe timali, xikombiso, loko nuna wa wena kumbe phatnara wa wena a ku alela mali ya swakudya, mali ya xikolo, na swin'wana swotano.
A n'wi chavisa, xikombiso loko a ku chavisa hi ku ku dlaya loko u lava ku ya emaphoriseni.
a vavisa mpahla ya wena, xikombiso, a ku hisela nhundzu ya wena, a tshova fenichara ya wena, a xeka tithayera ta movha wa wena.
A tshova xileriso xa ku ku sirhelela xa khoto lexi nga kona.
Tinxaka tin'wana to xanisa leti xungetaku vuhlayiseki bya wena kumbe rihanyu kumbe ku hanya kahle ka wena.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swivilelo swi nga endliwa hi munhu xiviri, hi riqingho, hi papila kumbe hi email eka hofisi ya le kusuhani ya ICD.
Xitatimende xa leswi swi nga endleka
Vito na vuxokoxoko bya muxanisiwa na/kumbe muvileri
Vito na xiyimo xa muofisara va maphorisa
Vito na xitici xa maphorisa
Nomboro ya kheyisi ya maphorisa, loko yi ri kona
Siku, nkarhi na muxaka wa ku tsandzeka ku landzelela nawu na DVA
Vuxokoxoko bya timbhoni, loko byi ri kona
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku nghena ka klayente: Ku amukeriwa ka klayente eka rejistara ya vaendzi
Nkarhi wa ku rindzela ku burisana - timinete ta 30
Papila ro amukela xivilelo ku nga si hela masiku ya 30
Xiviko xa leswaku xivilelo xi famba njhani - ku nga si hela masiku ya 30
Xiviko xo hetelela xa leswaku xivilelo xi famba njhani - ku nga si hela masiku ya 90
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonmisconduct.2010-03-25.ts.txt</fn>
Swivilelo hi ku va swirho swa SAPS na MPS swi nga tikhomangi kahle kumbe ku endla milandzu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nghenisa xivilelo eka va Independent Complaints Directorate . Loko u nghenisa xivilelo eka Hofisi ya Tiko, mhaka yi ta yisiwa eka Hofisi ya Xifundzhankulu leswaku ku endlwa vulavisisi.
Tinxaka ta swivilelo leswi swi nga nghenisiwaku eka va ICD:
Xivilelo xa Klasi II: I xivilelo xa ku va maphorisa ya SAPS ya nga landzeleri nawu wa Madzolonga ya le Makaya lowu ku nga Domestic Violence Act, 116 of 1998. Loko xirho xa SAPS xi tsandzeka ku landzelela leswi nga vekiwa eka nawu wa madzolonga ya le makaya lowu ku nga Domestic Violence Act.
Xivilelo xa Klasi III: I xivilelo xa leswaku ku soriwa leswaku muofisara wa phorisa u endle nandzu lowu wu nga vangela ku vaviseka ka miri wa munhu leswi nga vanga leswaku a ya ongoriwa exibedlhela. Ku ka phorisa ri nga tikhomi kahle kumbe ku endla nandzu swi fanele swi endliwe loko munhu a khomiwe hi maphorisa. Nongonoko lowu landzaku wa swivilelo swa Klasi III:
Ku tirhisiwa ka matimba hi ndlela yo biha leswi nga na vuyelo byo biha eka vaaka-miti hi ku landza ku vaviseka loku nga vangiwa; nhlayo ya vanhu lava va khumbekaku; ntsengo wa mali leyi khumbekaku; kumbe nkarhi lowu swi nga endleka hi wona.
Ku hisa nhundzu
Ku ba hi xikongomelo xa ku vavisa swinene mirhi no ringeta ku dlaya
Ku tlhakisa
Ku sivela tirhelo lerinene ra vululami
Vukungundzwana kumbe ku endla dokumende ya vukanganyisi u karhi u switiva leswaku i dokumende ya vukanganyisi leyi nga fikeleku eka ntsengo wa R50 000 kumbe ehenhla ka wona
Vukungundzwana bya vumbabva
Ku vavisa munhu hi ndlela ya vuxanisi
Ku hlambanya vunwa ekhoto
Dzolonga eka vanhu
Ku chavisa munhu
Ku tlhakisa ku endlela ku vuyeriwa swo karhi
Ku vaviseriwa mpahla
Ku va na xiavo eka vugevenga bya mintlawa
Ku va na mpahla leyi nga yiviwa eka wena
Ku pfinya
Ku amukela mpahla leyi nga yiviwa
Ku roba
Mikhuva ya ku bola
Ku pfinya wanuna wun'wana
Ku yiva
Ku xanisa emirini kumbe ebyongweni
Ku tekela munhu swa yena hi ku n'wi chavisa hi swo karhi
Ku kucetela swo biha, xikungu kumbe ku ringeta ku endla swin'wana swa milandzu leyi nga longoloxiwa laha henhla
Xivilelo xa Klasi IV: I xivilelo lexi koxaku leswi xirho xi endle yin'wana ya milandzu kambe handle ka leyi yi nga longoloxiwa ehenhla, kumbe ku ka xi nga tikhomi kahle, kambe leswi swi nga vangelangiku rifu kumbe ku vaviseka swinene eka munhu wun'wana.
Xivilelo xa Klasi V: I xivilelo lexi nga ri ku ehansi ka matimba kumbe pholisi ya ICD.
Swivilelo leswi nga ka ku swi nga vikiwi eka ICD:
Swivilelo kumbe swiendleko leswi swi nga humelela loko ku nga si sunguriwa ICD. Leswi swivula leswaku hinkwaswo swilo leswi swi nga endleka ku nga si fika Epreli ya 1997, na swona leswi nga endleka eka nkarhi wo tlula lembe loko swi nga si vikiwa eka ICD, handle ka loko ku ri na swiyimo swo karhi leswi nga ri ku swa ntolovelo.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swivilelo swi nga endliwa hi munhu xiviri, hi riqingho, hi papila kumbe hi email eka hofisi ya le kusuhani ya ICD. Swivilelo swi fanele ku endliwa hi minkarhi ya ku tirha, eka tiawara ta ku sukela eka 8h00 ku fika eka 16h30.
Va ICD va nga ku kombela leswaku u nyiketa vutivi byin'wana loko va nga si endla ndzavisiso hi xivilelo.
Loko u ta hi wena n'winyi, u ta vulavurisana na mutirheli wa milandzu kumbe muxopaxopi .
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Fambiselo ra swivilelo:
Ku amukeriwa ka klayente swi nga teka timinete ta ntlhanu
Nkarhi wa ku yimela ku burisana na mutirhela-milandzu kumbe muxopaxopi wu nga va timinete ta 30
Ku amukeriwa ka swivilelo hi ku tsala swi nga teka ku fikela eka masiku ya 30
Xiviko hi leswaku xivilelo xi famba njhani swi nga teka masiku ya 30
Xiviko xo hetelela hi leswaku xivilelo xi famba njhani swi nga teka masiku ya 90
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Lodgenotificationofdeaths.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xivilelo hi rifu evukhotsweni bya maphorisa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
U nga nghenisa xivilelo kumbe ku tivisa va Independent Complaints Directorate hi rifu leri nga endleka evukhotsweni bya maphorisa, tani hi vuyelo bya goza ra maphorisa, ku xanisiwa hi maphorisa, kumbe ku xanisiwa hi ntlhohe. Leswi swi tekiwa tani hi xivilelo xa Klasi 1
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Nhlangano lowu wu tiyimeleke wa swivilelo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vika rifu leri endlekaku evukhotsweni bya maphorisa hi riqingho kumbe hi ku tsalela eka va hofisi ya ICD leyi nga kusuhani, kumbe hi ku tata fomo ya xivilelo leyi ku nga Complaint Reporting Form na ku yi rhumela hi fekisi eka hofisi ya le kusuhani ya ICD.
Vito na vuxokoxoko bya muxanisiwa na/kumbe muvileri
Vito na xiyimo xa muofisara wa phorisa.
Vito ra xitici xa maphorisa kumbe masipala laha muofisara wa phorisa wa musoriwa a nga kona.
Nomboro ya kheyisi ya maphorisa, loko yi ri kona.
Siku, nkarhi na muxaka wa ku tsandzeka ku pfunana na muxanisiwa.
Vuxokoxoko bya timbhoni, loko ti ri kona.
Va ICD va ta lavisisa hi kheyisi hi ku ya laha ku nga endleka kona vugevenga no kuma switatimende eka timbhoni.
Va ICD va ta rhumela klayene xiviko xa ku vekiwa nandzu, xileriso xa ku ntshunxiwa eka nandzu kumbe xiviko xa ku susiwa nandzu.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Vulavisisi byi nga teka masiku ya 30 kumbe ku tlula swi ya hi ku tika ka nandzu.
Ku endliwa ka swiviko swo hetelela swa xinkadyana swi nga teka masiku ya 180.
Swi nga teka tiawara ta 48 ku hlanganisa swiviko hinkwaswo eka database.
Ku humesiwa ka swiviko swa swibumabumelo swo hetelela swi nga teka masiku ya 14 endzhaku ka ku amukela swiviko swa vutheknikali.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Lowersoundbroadcastingservice.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta ndzhawu na matimba lamatsongo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nawu wa ta vuhaxi ku nga Broadcasting Act 1999, wu hlamusela vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta ndzhawu na matimba lamatsongo tani hi vuhaxi bya tiradiyo ta vaaka-miti, bya prayivhete, kumbe bya xichava lebyi humesaku matimba lama ya nga tluliku wati yin'we . Swikongomelo swa Layisense ya Vuhaxi bya tiradiyo ta ndzhawu na matimba lamatsongo swa malembe ya mune i ku fikelela leswi landzaku:
ku navisa mhaka ya 'access' tani hi mfanelo yo amukela vutivi ku katsa ku fikelela swinene eka swa maendlelo ya swa vuhaxi .
mfanelo ya ntshunxeko ya swa tinxaka to hambana hambana ta swa mahungu , ntshunxeko wo kuma no hangalasa vutivi na mianakanyo, ntshunxeko wa vuqambi bya swa vuxongi , na ntshunxeko wa swa akhademiki, na ntshunxeko wa swa rhiseche ya swa sayense loko swi langutisiwa ku sukela eka maendlelo ya swa mianakanyo yo hambana , mhaka ya ndzinganano i ya nkoka swinene eka endlelo ra leswaku ku va na fambiselo ra ndzinganano eka swa indastri ya vuhaxi hi ku khutaza leswaku ku va na ku pfumelela minhlangano na mabindzu lamantshwa ku sunguriwa eka maraka ya ta vuhaxi.
Layisense ya vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta ndzhawu na matimba lamatsongo yi nga nyiketiwa eka swiyenge leswi landzaku:
Vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo bya nxaviso bya matimba lamatsongo - vutirheli lebyi tirhaku eka mavhengele ya ti-mall/ tisenthara ta mavhengele, eka mavala ya mintlangu, eka mavala ya minkombiso na le ka ti-drive in movie theatres, kumbe eka vutirheli byin'wana lebyi va Nhlangano va nga vonaku byi fanerile.
Vutirheli bya vuhaxi bya tiradiyo ta tindzhawu ta vaaka-miti - vutirheli lebyi tirhaku ku haxa eka tindzhawu ta vadyuhari, ku hlanganisa tindzhawu ta vugandzeri, ku hlanganisa tindzhawu ta vugandzeri na tindzhawu ta vadyuhari, kumbe vutirheli byin'wana lebyi va Nhlangano va nga vonaku byi fanerile.
Hi timbirhi tilayisense ta vuhaxi bya tindzhawu ta vaaka-miti na vuhaxi bya matimba lamatsongo byi ta tirha malembe manharhu, kasi layisense ya vuhaxi bya matimba lamatsongo yi ta tirha masiku ya makume-nharhu .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Langutani frikhwensi leyi faneleke yo tirhisiwa eka matimba lamatsongo.
Kambelani ndzhawu ya laha ku faneleke ku va na xitici xa vuhaxi kona.
Sungulani ntlawa wa ntirho ku langutana na ntirho wa fambiselo ra xikombelo hi vito ra lava kondletelaku xiendleko .
Ku tiyisa leswaku ntlawa wa ntirho wu endla leswi landzaku:
ku hlengeleta tisignechara eka vaaka-miti ku tsala pulani ya bindzu ku sungula fambiselo ra ku hlawuriwa ka swirho swa Bodo.
Ku kombela fomo ya xikombelo xa vutirheli bya mfungho wa vuhangalasi bya vuhaxi .
Tatani fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu.
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku amukeriwa ka layisense swi nga teka tin'hweti timbirhi ku ya eka tinharhu .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Layisense ya ta vuxavisi : R5 000
Mali leyi nga tlheriseriwiku endzhaku loko ku humesiwa layisense i R 500
Layisense ya vuxavisi ya xiendleko xa xipeceli: R2 000
Layisense ya vaaka-miti: R1 500
Mali leyi nga tlheriseriwiku endzhaku loko ku humesiwa layisense i R 200
Swiendleko swa xipeceli swa ndzhawu ya vaaka-miti: I R 500
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta xikombelo ti ta va xiyenge xa tixeduli ta Gazete ya Mfumo.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.MINSTANDXitsonga.2010-03-25.ts.txt</fn>




XIKONGOMELO XA SWIYIMO SWA LE HANSI
v
MANGHENELO v


XIPHEMU XA I:
TIMFANELO TA WENA TANIHI MUXANISIWA WA VUGEVENGA 1
XIPHEMU XA II:
MAENDLELO NA VUTIHLAMULERI BYA VANGHENISI VA XANDLA LAVA FANELEKE VA NDZAWULO EKA ENDLELO RA VULULAMI BYA VUGEVENGA 3
Ku ta humelela yini -3
â€¢ Loko un'wana a endlile vugevenga 3
â€¢ Loko nandzu wu hundziseriwa eka muchuchisi 3
â€¢ Loko u vitaniwa tanihi mbhoni eka vuchuchisi 4
â€¢ Loko u fanele ku va mbhoni ekhoto 5
â€¢ Eka ku tenga 6
â€¢ Endzhaku ko voniwa nandzu 7
â€¢ Loko ku humesiwa xigwevo 8
â€¢ Loko u lava ku pfuniwa 9

XIPHEMU XA III:
SWIYIMO SWA LE HANSI SWA MINTIRHO YA VAXANISIWA VA VUGEVENGA
11
1. Mfanelo yo khomiwa kahle no hloniphiwa ka xiyimo xa wena na hi xihundla 11
2. Mfanelo yo nyika mahungu 15
3. Mfanelo yo amukela mahungu 18


4. Mfanelo yo sirheleriwa 22
5. Mfanelo yo pfuniwa 25
6. Mfanelo yo rihiwa 30
7. Mfanelo yo tlheriseriwa 31
XIPHEMU XA IV:

TINDLELA TA SWIVILELO 32
MAHUNGU YO ENGETELA 36
NXAXAMELO WA TIKHEREFU LETI NGA TIRHISIWAKA 38
TINOTSI 42



XIKONGOMELO XA SWIYIMO SWA LE HANSI
Swiyimo swa le hansi swa Mintirho ya Vaxanisiwa va Vugevenga ("Swiyimo swa le hansi") i tsalwa ra mahungu, leri tumbuluxiweke ku endlela ku hlamusela timfanelo ta wena ku ya mahlweni leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ra Vaxanisiwa va Vugevenge eAfrika Dzonga. (Tsalwa ra Timfanelo) ri endla timfanelo leti ti va ta ntiyiso. Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa xikan'we na Swiyimo swa le hansi, ri kongomisiwe ku ku nyika mahungu mayelana no tinyiketela ka mfumo eku antswiseni ka mphakelo eka vaxanisiwa va vugevenga. Swiyimo swa le hansi swi kongomana no hlamusela swiyimo swa le hansi eka mphakelo lowu nyikiwaka vaxanisiwa va vugevenga. Swiyimo swa le hansi a swi hlamuseli timfanelo ntsena kambe na timfanelo ta milawu, kambe swi tlhela swi hlamusela mahungu hi xitalo no pfuna vaphakeri va vukorhokeri ku tlakusa timfanelo leti hlamuseriwaka eka Tsalwa ra Timfanelo, hi ku andlala swiyimo swa le hansi leswi u nga swi langutelaka ku suka eka muphakeri wa mintirho. Swiyimo swa le hansi swi ta ku pfuna ku va un'wana loyi a nga le ka endlelo ra vululami bya vugevenga ku va a ri na vutihlamuleri ku vona leswaku u amukela mpfuneko na vukorhokeri lebyi faneleke.

MANGHENELO
Loko u mangala vugevenga no nyika vumbhoni ekhoto, u va u endla mhaka ya nkoka ku va u endla endlelo ra vululami bya vugevenga ku va na vutihlamuleri bya swilaveko swa vaaki no vona leswaku mudyohi u na vutihlamuleri. Hi hala tlhelo endlelo ra vululami bya vugevenga ri fanele ku yingisela wena hi vukheta no ku khoma hi nhlonipho wa xindzhuti na xihundla no fikelela swilaveko swa wena. Swiyimo swa le hansi i ku ringeta ku vona leswaku leswi swa humelela, hi ku ku nyika matimba ya mahungu laya faneleke ku vona leswaku u tiyisisisa timfanelo ta wena.


Swiyimo swa le hansi swi avanyisiwile hi mune wa swiphemu. Xiphemu xa 1 xi nyika nkomiso wa mahungu ya matimu hi timfanelo ta wena no andlala loyi a nga fikelelaka timfanelo. Xiphemu xa 2 xi hlamusela hi ku komisa mafambiselo ya endlelo ra vululami bya vugevenga na leswi nga ta ku humelela loko u wela hi khombo ra vugevenga no mangala vugevenga emaphoriseni. Xiphemu xa 3 xi angarhela swiyimo swa le hansi eka vukorhokeri lebyi u nga yi langutelaka ku suka eka vanghenisi va xandla va nkoka eka endlelo ra vululami bya vugevenga, hi ku langutisa eka mfanelo wun'wana na wun'wana lowu hlamuseriweke eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa. Lexi i xiphemu xa nkoka xa Swiyimo swa le hansi, tanihi leswi xi endleriweke leswaku timfanelo leti longoloxiweke eka Tsalwa ra Timfanelo ku va ntiyiso. Xiphemu xa 4 xi andlala tindlela to endla swivilelo. Hambi leswi vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va nga ta kongomana no vona leswaku switandzhaku swa vugevenga a swi nyanyisiwi hi leswi humelelaka endzhaku, naswona va ta tiyimisela ku ku khoma hi malwandla na vukheta no ku nyika mintirho ya kahle loko swi tshika swi nga fambi kahle. U nga ti twa onge mphakelo lowu u wu amukelaka a wu fikeleli swiyimo leswi a wu swi languterile. Xiyenge lexi xi hlamusela hilaha u nga endlaka xivilelo no tlhela xi katsa nxaxamelo wa tikherefu leti nga na tinomboro ta nkoka to tihlanganisa.
Swiyimo swa le hansi swi na xikongomelo xo endla vulangutisi bya mphakelo wa mintirho wu olova tanihi loko byi andlala swiyimo swa le hansi ehenhla ka leswi mphakelo wu nga ta pimisiwa xiswona. Mavandla laya faneleke, vayimeri na tindzawulo va ta langutisisa xikombelo xa timfanelo na swiyimo swa mintirho leswi vekiweke hi Swiyimo swa le hansi na, tanihi xiphemu xa vulangutisi bya vona, vayimeri lava va nga tihlanganisa na wena. Mimbuyelo yin'wana ya vulangutisi lebyi na endlelo ra vutihlanganisi swi nga kandziyisiwa.


Loko u ke u nga va muxanisiwa wa vugevenga, u nga langutela leswaku vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta endla leswaku timfanelo ta wena, tanihi leswi ti andlariweke eka Tsalwa ra Timfanelo, ta landzeleriwa na leswaku swiyimo swa le hansi swa mintirho leswi andlariweke eka tsalwa leri swa simekiwa.
Hi xikongomelo xa tsalwa leri, no landzelela nhlamuselo leyi vekiweke hi Xitiviso xa Masungulo ya Milawu ya Vululami bya Vaxanisiwa va Vugevenga na Tlangisa Matimba swa Nhlangano wa Matiko (GA/res/40/30), laha Afrika Dzonga yi nga sayina, muxanisiwa wa vugevenga u hlamuseriwa tanihi munhu la xanisekeke, ku vaviseka emirini kumbe emiehleketweni; ku vaviseka emoyeni; ku lahlekeriwa hi swa timali; kumbe ku onheriwa timfanelo ta yena, hikwalaho ka swiendlo kumbe ku tlula loku ku nga ku onhiwa ka nawu wa swa vugevenga. Thema ra 'muxanisiwa' ri tlhela ri katsa na, laha swi faneleke, vandyangu kumbe lava hlayisiwaka hi muxanisiwa. Munhu a nga tekiwa tanihi muxanisiwa swi nga langutiwi leswaku muonhi u tivekile, khomiwile, gweviwile kumbe ku gweviwa, no va ku nga langutiwi vuxaka exikarhi ka muendli wa nandzu na muxanisiwa.
Swilaveko leswi kumekaka eka Swiyimo swa le hansi swa endleka eka vaxanisiwa hinkwavo ku nga langutisiwi rixaka, rimbewu, ku biha mirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa vuaka-tiko, muhlovo, nsusumeto wa swa masangu, vukhale, vulema, vukhongeri, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku tswariwa, tanihi leswi swi andlariweke eka Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996).


Hi nkarhi wo tihlanganisa na endlelo ra vululami bya vugevenga timfanelo leti landzelaka, tanihi leswi ti longoloxiweke hi ku landza Vumbiwa na milawu leyi faneleke, ti ta landzeleriwa:
â€¢
Mfanelo yo khomiwa kahle no hloniphiwa ka xiyimo xa wena na hi xihundla

â€¢
Mfanelo yo nyika mahungu

â€¢
Mfanelo yo amukela mahungu

â€¢
Mfanelo yo sirheleriwa

â€¢
Mfanelo yo pfuniwa

â€¢
Mfanelo yo rihiwa

â€¢
Mfanelo yo tlheriseriwa





Ku ta humelela yini?
Loko un'wana a endlile vugevenga:
1 Loko vugevenga byi endliwile, ku vika eka Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga swi ta endla leswaku endlelo ra vululami bya vugevenga byi sungula ku tirha. Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga yi na vutihlamuleri byo lavisisa vugevenga no khoma vadyohi. Loko nandzu wu pfuriwa, maphorisa ya ta pfula dokete no lavisisa nandzu. Loko maphorisa ya nga ri na ntiyiso wa leswaku vuavanyisi byi fanele ku landzela, ku voniwa nandzu a swi nge endliwi hi nkarhi wolowo. Hambi swi ri tano, maphorisa ya ha ta ya mahlweni ya lavisisa mhaka yeleyo no yisa dokete eka muavanyisi wa vaaki ku kuma xiboho.
2 Ku suka eka nkarhi lowu vugevenga byi nga endliwa ku fika eka ku vika, i swa nkoka leswaku vumbhoni hinkwabyo byi hlengeletiwa no sirheleriwa hi ndlela leyi nga pfunaka vulavisisi bya mhaka no tengiwa. Ku vaviseka kumbe ku onhekeriwa loku humeleleke wena swi nga tirhisiwa ku endla vumbhoni ehenhla ka mumangaleriwa. Xiviko xa rihanyo xi fanele ku tatiwa no yisiwa laha swi faneleke.
3 Loko munhu a voniwe nandzu, mhaka yi hundziseriwa ekhoto laha muchuchisi a va ku na vutihlamuleri byo chuchisa eka nandzu lowu.

Loko mhaka yi hundziseriwa eka muavanyisi:
4 Muchuchisi u ta langutisa timhaka ta mhaka yin'wana na yin'wana hi vukheta. Muchuchisi a nga endla xin'we xa leswi nharhu:


â€¢
Teka xiboho xa leswaku ku na vumbhoni lebyi eneleke ku chuchisa kutani a ya mahlweni no chuchisa.

â€¢
Teka xiboho xa leswaku ku laveka mahungu yo tala ku ta teka xiboho xo twala kutani a lerisa muofisiri wa ndzavisiso ku ya mahlweni no lavisisa mhaka.

â€¢
Hi swivangelo swo hambana, tanihi ku tsakela ka vaaki, a nga herisa nandzu.


Muchuchisi a nga tekela ku navela ka wena enhlokweni loko a teka xin'we xa swiboho leswi naswona a nga cinca swihehlo, ku ya hi timhaka leti faneleke ta nandzu.
5 U nga langutela endlelo ra xihatla, leri nga ta vona leswaku nandzu wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
6 U nga langutela leswaku muchuchisi u ta kombela mahungu hinkwawo laya faneleke eka mafambiselo ya beyili ku suka eka muofisiri wa ndzavisiso kutani a ya yisa ekhoto, ku vona leswaku xiboho xo nyika kumbe ku alela beyili eka mumangaleriwa hi lexi ku tsakisaka no sirhelela miehleketo ya wena.
7 Mumangaleriwa, a nga si ti vona nandzu, muchuchisi u ta tekela enhlokweni ku tsakela ka wena na ku tsakela ka ndyangu wa wena.

Loko u vitaniwa ku va mbhoni eka vuavanyisi:
8 Phorisa ri ta ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto tanihi mbhoni. Milandzu yo tala yi tengiwa ekhoto ya majisitarata naswona milandzu yo chavisa yi tengiwa eka khoto ya muganga kumbe khoto ya le henhla.


9 Ku yisa nandzu ekhoto swa tika nyana, ngopfu-ngopfu loko swi khumbha vanhu vo tala. Lava tirhanaka na nandzu va ta vona leswaku wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
10 Muofisiri wa ndzavisiso, muchuchisi-nkulu kumbe muyimeri wa Hofisi ya Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki u ta vona leswaku endzhaku ka ku xopaxopa na laha swilaveko swo karhi swi lavekaka, u vekiwa ehansi ka nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni loko u ri hansi ko chavisiwa.

Loko u fanele ku va mbhoni ekhoto:
11 Ku nyika vumbhoni ekhoto swi nga va na ntshikilelo. Lava khumbhekaka
- maphorisa, muchuchisi na mutirhi wa le khoto - va ta ku seketela, ku lulamisa no ku nyika mahungu hi xitalo ya leswi nga humelelaka.
12 U ta nyikiwa samanisi, leyi hlamuselaka nkarhi na ndhawu laha ku tengiwa swi nga ta humelela kona. xibukwana lexi hlamuselaka leswi nga ta humelela ekhoto xi ta kumeka xikan'we na samanisi eka timhaka tin'wana. Loko u ya eka khoto ya majisitarata naswona u ri na swivutiso swihi kumbe swihi hi siwtirhisiwa swa khoto, u nga tihlanganisa na muofisiri wa ndzavisiso wa nandzu kumbe, laha ku nga na mupfuni wa muxanisiwa na muofisiri wa malunghiselo, loyi a nga ta ku hundzisela eka munhu la faneleke loyi a nga ta ku hlanganisa na khoto.
13 Loko u fika ekhoto, u nga kuma mimfungho yo va rivaleni ku pfuneta ku kuma ndlela. Loko ku nga ri na mimfungho yo vonakala naswona u nga tivi laha khoto yi nga kona, u nga vutisa eka ndhawu ya swivutiso ku kuma kamara laha vumbhoni bya wena byi nga ta yingiseriwa kona kumbe hi switirhisiwa swa khoto. U nga tlhela u tihlanganisa na swirho swa vuchuchisi, leswi nga kotaka ku tirhana na swivutiso swihi kumbe swihi mayelana na mafambiselo. Muchuchisi wa nandzu wa wena u ta swi kota ku ku hlamusela hi nkarhi lowu u faneleke ku yima wona u nga si nyika vumbhoni bya wena.


14 Muchuchisi u ta endla hilaha a kotaka ha kona ku vona leswaku wa vitaniwa ku ta nyika vumbhoni. Muchuchisi la tirhanaka na nandzu wa wena, laha swi faneleke u ta tihanganisa na wena u nga si nyika vumbhoni. Hambi swi ri tano, nkarhi wun'wana swi nga hlwela. U fanele ku vona leswaku u fika ka ha ri na nkarhi. U fanele ku hlamusela muchuchisi loko u ta hlwela kumbe loko u ta hluleka ku ta ekhoto.

Laha ku tengiwaka:
15 Loko u fanele ku nyika vumbhoni, u nga kombela munghana kumbe museketeri loyi u nga ta famba na wena ekhoto. Loko u ta va u nyikile vumbhoni u ta hlamuseriwa loko u fanele ku famba. U nga yingisela milandzu yin'wana loko u swi tsakela.
16 Nawu wu pfumelela swilavelo leswi landzelaka loko u ri karhi u nyika vumbhoni:
â€¢
Eka swiyimo swo karhi, u nga nyika vumbhoni hi ku tirhisa khamera leyi tumbeleke (leswi swi vula leswaku a wu nge vi eka khoto xikan'we na mumangaleriwa, kambe eka kamara yin'wana).

â€¢
Loko u ri hansi ka 18 wa malembe naswona muofisiri wa khoto (xik. majisitarata kumbe muavanyisi) a ri na mavonelo ya leswaku loko u nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela kumbe ku ku karhata, u nga pfuniwa loko u ri karhi u nyika vumbhoni eka khamera leyi tumbetiweke.

â€¢
Loko u ta nyika vumbhoni ekhoto, eka swiyimo swin'wana ku nga tirhisiwa khamera (leyi tumbetiweke).




17 Vumbhoni bya xiyimo xa le henhla bya laveka loko munhu un'wana a nga si voniwa nandzu. Muchuchisi u fanele ku khorwisa muhehliwa leswaku u na nandzu naswona swi nga kanakanisi. Leswi swi nga vula leswaku un'wana loyi u tshembhaka leswaku u na nandzu, a kumeka a nga ri na nandzu. Leswi a hi vuavanyisi eka wena, kambe swi le henhla ka vumbhoni bya nandzu hinkwawo.
18 Muchuchisi u ta vitana timbhoni ta mfumo ku seketela mhaka ya wena eka muhehliwa wa nadzu wo karhi. Ntoloki yi ta va kona loko swi fanerile. Muhehliwa u ta nyikiwa nkarhi wo ku vutisa, ku nyika vumbhoni no vitani timbhoni. Loko khoto yi yingiserile vumbhoni hinkwabyo leswaku ku ta avanyisiwa, matlhelo hi mambirhi ya ta komberiwa ku vula swo karhi emahlweni ka khoto ku nga si avanyisiwa.

Endzhaku ko gweviwa:
19 Loko muhehliwa a voniwa nandzu, vuchichisi na vuyimeri byi nga rhangela vumbhoni no hlamusela khoto hi xigwevo lexi nyikiwaka. Leswi swi endliwa hi ndlela ya njhekanjhekisano eka xigwevo xo tika na xo vevuka. Loko njhekanjhekisano wu katsa mahungu lawa ku nga vunwa, mahungu lawa ya fanele ku fikisiwa ekhoto. Hi nkarhi wo nyika xigwevo u nga kombela ku tlheriseriwa nhundzu ya wena kumbe u kombela ku hakeriwa ku onhekeriwa ka wena. Loko khoto yi teka xiboho xo ku hakela, a swa ha tekiwi ku ri xigwevo, kutani ku hakeriwa ka wena swi nga endliwa ku engetela tanihi xivumbeko xa xigwevo. Khoto yi nga tlhela yi herisa xigwevo eka swiyimo swin'wana, ku katsa loko muhehliwa a ta ku hakela. Muchuchisi a nga yisa xitatimende xo kumisisa ntshikilelo kumbe a yisa mahlweni vumbhoni byo seketela eka xigwevo lexi faneleke laha swi kotekaka kumbe swi nga fanela.


20 Ku nga si hundzisiwa xigwevo, muofisiri, muchuchisi kumbe muyimeri a nga kombela leswaku muofisiri wo tshunxa vabohiwa xigwevo xi nga si hela kumbe mutivi un'wana a lulamisa xiviko eka wena kumbe muhehliwa. Xiviko xi nga katsa ntshikilelo lowu vangiweke hi vugevenga ehenhla ka wena. Mahungu ya nga tekiwa ku suka eka xitatimende lexi u xu nyikeke emaphoriseni, kumbe muchuchisi a nga yisa xitatimende xa muxanisiwa kumbe a yisa vumbhoni ku seketela xigwevo lexi faneleke.
21 Loko u tshembha leswaku xigwevo i xa ntwela vusiwana, u nga kanela na Muchuchisi-Nkulu loyi a nga tekaka xiboho xo hundzisela nandzu eka Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki la faneleke. Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo eka khoto leyi nga yingiselaka. Xivilelo xi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka nkarhi wo karhi.
22 Muhehliwa a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo lexi tekiweke hi khoto. Loko xivilelo xi endliwa, u nga vutisa muchuchisi wa nandzu, kumbe muavanyisi wa mfumo la tirhanaka na swivilelo, ku tshama a ri karhi a ku tivisa hi leswi humelelaka eka nandzu, xikombiso, siku leri vekiweke ku yingisela xivilelo, loko muhehliwa a nyikiwile beyili na mbuyelo wo yingisela xivilelo.
23 Loko ku ri na xivilelo hi vuhlayiseki bya wena kumbe bya mbhoni ya mfumo, maphorisa, muchuchisi kumbe muyimeri ku suka eka Yuniti ya Vusirheleli bya Timbhoni va ta ku tsundzuxa hi leswi faneleke ku endliwa. Va ta ku pfuna hilaha va nga kotaka ha kona.

Loko ku humesiwa xigwen:
24 Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso yi ta vona leswaku swigwevo swi tirheriwa hi ku landza nawu. Loko ku tshunziwa ka muhehliwa swi endliwa, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta langutisa hi vukheta ku kamberiwa ka munhu la tshunxiweke nkarhi wa xigwevo wu nga si hela.


25 U nga kombela ku ya yingisela eka Nkambelo wa Vabohiwa na Huvo yo Tshunxa vabohiwa nkarhi wu nga si fika. Loko u tsakela ku ya, u ta tivisiwa hi siku naswona Huvo yi ta tekela ku vilela ka wena enhlokweni loko yi ta teka xiboho xo tshunxa muhehliwa nkarhi wu nga si fika.
26 Eka nandzu wun'wana na wun'wana laha muhehliwa a tshunxiwaka nkarhi wu nga si fika, Huvo yo Tshunxa nkarhi wu nga si fika yi ta namarheta swipimelo, loko swi languteka swi leswi u swu tsakelaka.
27 Endzhaku ko tshunxiwa, loko muhehliwa o tikhoma hi ndlela leyi kombisaka leswaku u ta va nghozi eka vaaki, kumbe ku tlula swiyimo leswi namarhetiweke eka papila ro tshunxiwa, a nga tlhela a khomiwa leswaku a hetisa xigwevo xa yena ekhotsweni.

Loko u lara ku pfuniwa:
28 Tindzawulo to hlaya ta mfumo ti ta ku pfuna. Maphorisa ya ta ku pfuna hi ku nghenelela; ku ku hundzisela eka mpfuneko wa swa mirhi na miehleketo; ku hlamusela matirhelo ya maphorisa; ku ku nyika mahungu ya timfanelo ta wena; ku ku hundzisela eka minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo na ya miganga (ti-NGO na ti-CBO) kumbe mintirho ya nseketelo leyi kumekaka emigangeni; ku vona leswaku u na vuhlayiseki laha vugevenga byi humeleleke kona; ku hlayisa vumbhoni; na ku ku tsundzuxa hi ku sivela vugevenga.
29 Loko ku ri na ku chavisiwa endzhaku ka xigwevo, wena, muofisiri wa ndzavisiso kumbe muchuchisi u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni.


30 Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki na vaphakeri va vukorhokeri ya vaaki van'wana, loko va ri kona va nyika mintirho ya nseketelo wo va u tshoveke moya na mintirho leyo tolovelekiweke, leyi nga katsaka malulamiselo ya minongonoko ya khoto.
31 Vatirhi va nhlayiseko wa rihanyo va ta vona leswaku timfanelo ta wena, tani hi laha yi kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vavabyi, ta hlayisiwa.
32 Ndzawulo ya Dyondzo yi ta vona leswaku minongonoko yo nghenelela yo fana na ku khansela, maendlelo yo hundzisela kun'wana na ya nseketelo, yi va kona eka vaxanisiwa eka minongonoko ya swa dyondzo.



1 MFANELO YO KHOMIWA KAHLE NO HLONIPHIWA KA XIYIMO XA WENA NA HI XIHUNDLA
1.1 U nga langutela leswaku vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta ku khoma kahle, hi ku hlonipha xiyimo xa wena na hi xihundla, naswona hi ndlela yo olova.
Loko vugevenga byi mangariwile emaphoriseni, u nga langutela leswaku -
1.2 Vugevenga byi ta lavisisiwa;
1.3 loko u mangarile nandzu hi ku tihlanganisa na maphorisa, va ta hlamula hi xihatla hi laha ku kotekaka;
1.4 magoza ya ta tekiwa ku hunguta ku hlangahlanganisa swilo eka wena;
1.5 phorisa ri ta teka xitatimende no tata tifomo leti faneleke ku mangala nandzu;
1.6 u ta hundziseriwa ku ya kamberiwa kumbe ku khanseriwa loko swi laveka;
1.7 loko u ri loyi u xanisiweke hi timhaka ta masangu, u ta vutisiwa swivutiso hi xirho xa maphorisa;
1.8 u ta vutisiwa hi ririmi leri u ri twisisaka, naswona loko munhu la vulavulaka na wena a nga vulavuri ririmi leri u ri twisisaka, u nga kombela ku tolokeriwa; naswona


1.9 u nga kombela ku vutisiwa hi xirho xa maphorisa loyi a nga wa rimbewu rin'we na wena, naswona loko a ri kona xikombelo xa wena xi ta pfumeriwa.

Loko nandzu wu ya ekhoto, u nga langutela leswaku: Muofisiri la rhangeleke nandzu-
1.10 u ta vona leswaku mafambiselo ya nandzu ya famba hi ndlela leyi nga onheki timfanelo ta wena to khomiwa kahle no hlonipha xiyimo na xihundla xa wena.

muchuchisi -
1.11 u ta teka magoza, ngopfu-ngopfu eka milandzu ya timhaka ta masangu na madzholonga ya le mindyangwini, ku vona leswaku laha swi kotekaka, nandzu wu khomiwa hi muchuchisi wun'we ku fikela loko wu hela;
1.12 u ta ku vitana leswaku u ta nyika vumbhoni hi xihatla; loko ku ri na ku hlwela, muchuchisi la tirhanaka na nadzu wa wena u ta ku tivisa hi xivangelo lexi endlaka leswku ku ri na ku hlwela na hi nkarhi lowu u nga ta yima wona;
1.13 u ta ku nyika nkarhi wo vuyisa miehleketo ya wena, wo hlaya xitatimende xa wena, laha swi faneleke u ta tihlanganisa na wena;
1.14 kumbe xirho xa vatirhi va khoto xi ta ku hlamusela leswaku u na mfanelo yo hakeriwa mali ya tendzo na swin'wana eka nkarhi lowu u wu heteke ekhoto u ri karhi u nyika vumbhoni, naswona xi ta tlhela xi ku nyika mahungu no ku pfuna ku endla swikoxo.



Vatirhi va khoto -
1.15 va ta endla hilaha va kotaka ha kona ku ku sirhelela eka ku karhatiwa ku ya mahlweni hi leswi humelelaka ekhoto;
1.16 va ta rhumela vatirhi laha swi faneleke vana vanhu lava tinyikelaka ku suka eka Mintirho ya Nseketelo wa Vaxanisiwa ku pfuna wena na ndyangu wa wena ekhoto, ku nga si sungula ku tengiwa, loko ku tengiwa na loko ku tengiwa swi herile;
1.17 loko swi endleka va ta ku pfumelela ku vona kamara ra khoto nandzu wu nga si tengiwa ku tolovela switirhisiwa swa khoto, leswaku u tiva leswi u nga swi langutelaka loko u nyika vumbhoni;
1.18 pfumelela leswaku ku va na munhu loyi a ku seketelaka (munghana kumbe wa ndyangu) ku famba na wena ekhoto; no
1.19 ku pfumelela loko u kombela, naswona loko switirhisiwa swi ri kona ku tirhisa kamara rin'wana u nga vi eka ndhawu yin'we na vamangaleriwa kumbe timbhoni.

Ku suka eka vaphakeri va vukorhokeri ya vaaki u nga langutela leswi -
1.20 loko u vutisiwa swivutiso, u ta vutisiwa exihundleni, mbhurisano wu ta tekiwa tanihi xihundla naswona u ta vutisiwa hi ririmi leri u ri twisisaka;
1.21 u nge sukeriwi ku lwisana na mhaka leyi u ri wexe. Loko u nga si mangala nandzu emaphoriseni, muphakeri wa mintirho ya vaaki u ta ku pfuna leswaku u pfula nandzu; naswona


1.22 loko u ri muxanisiwa wa timhaka ta masangu, maphorisa ya nga lava
mpahla ya wena ku va vumbhoni laha u nga kombelaka mutirhi wa kwalaho ku ku nyika mpahla yo cinca.

Ku suka eka vatirhi va nhlayiso wa rihanyo u nga langutela -
1.23 ndzavisiso lowu heleleke ku endliwa ehenhla ka xiyimo xa wena, ku titwa ka wena na xiyimo xa miehleketo;
1.24 ku tatihlanganisiwa na wena eka ndhawu ya xihundla, naswona ku tihlanganisa na wena swi ta endliwa hi ririmi leri u ri twisisaka;
1.25 u ta komberiwa ku pfumela kukamberiwa, kambe u ta tivisiwa leswaku u nga ala nseketelo wa miehleketo no kamberiwa, laha swita-ndzhaku u nga ta hlamuseriwa swona;
1.26 eka ku xanisiwa ka timhaka ta masangu, laha swi kotekaka u ta kamberiwa hi mutirhi wa rimbewu leri fanaka na ra wena;
1.27 va ta vona leswaku mahungu ya swa rihanyo ya katsiwa eka rhekhodo ya nandzu lowu; naswona
1.28 u ta pfuniwa hi xihatla hi ku landza timfanelo ta wena leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta vavabyi.



Ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku -
1.29 loko u komberiwa ku va kona eku yingiseleni ko hetisa xigwevo u ri handle, Mutshama-xitulu wa Vulanguteri bya Makhotso na Huvo ya Xigwevo xa le handle, loko ku nga si yingiseriwa u ta ku tivisa hi ririmi leri u ri twisisaka hi nkarhi lowu swi nga ta endliwa ha wona na leswi languteriweke eka wena;
1.30 loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle naswona u fanele ku nyika mavonelo ya wena, u nga kombela munhu un'wana na un'wana ku famba na wena; naswona
1.31
loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle, ku ta endliwa hi tindlela hinkwato ku ku sirhelela leswaku u nga tshikileriwi emoyeni.

2.
MFANELO YO NYIKA MAHUNGU


hi nkarhi wa vulavisisi bya nandzu u nga langutela leswaku -
2.1 a. phorisa ri ta teka xitatimende no ku kombela leswaku u xi hlaya no tiyisisa vundzeni bya xona hi ku sayina;
b.
loko u nga koti ku hlaya u fanele ku tivisa phorisa, laha ri nga ta ku hlayela xitatimende kutani a ku kombela leswaku u pfumelelana na xona hi ku sayina kumbe hi ku tshikilela hi rigutsu ra wena; naswona

c.
naswona loko ku ri na ntoloki u nga kombela leswaku xitatimende xa wena si hlayiwa hi ririmi leri u ri twisisaka u nga si sayina, ntoloki yi ta tirhisiwa eka mhaka leyi.


2.2 Loko u lemuka leswaku xitatimende xa wena a xi helelangi, u ta pfumeleriwa ku engetela kumbe ku xi cinca;


2.3 U ta nyikiwa nkarhi wo hlamusela xitatimende xa wena hilaha vugevenge byi ku tshikileleke ha kona naswona laha swi faneleke ku tsakela ka wena ku ta tekeriwa enhlokweni;
2.4 U ta tivisiwa leswaku u nga kombela khopi ya xitatimende;
2.5 Maphorisa ya ta ku vutisa vuxokoxoko byo lahlekeriwa ka wena, ku onhekeriwa kumbe ku vaviseka naswona swi nga rhekhodiwa;
2.6 U ta boheka ku tshama u tivisa mulavisisi wa nandzu hi kherefu ya wena, tinomboro ta vutihlanganisi na laha u nga kona ku fikela loko nandzu wu fika emakumu; naswona
2.7 U ta komberiwa ku tivisa mulavisisi wa nandzu loko muhehliwa a nghenelela kumbe a ringeta ku nghenelela eka vulavisisi bya mhaka, loko a ta swi kota ku ya ekhoto kumbe loko u chavisiwa hi yena.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku:
Muchuchisi u ta -
2.8 exikarhi ka swin'wana, u ta tekela enhlokweni nkarhi lowu nandzu wu nga ta sungula ku tengiwa;
2.9 kombela ku boxa mahungu laya faneleke eka xiboho mayelana na ku nyikiwa ka beyili eka muhehliwa, xoikombiso, loko muhehliwa a nga ngheneleli eka vumbhoni kumbe eka timbhoni, kumbe muhehliwa a nga ku chavisi wena na ndyangu wa wena, kumbe muhehliwa a nge swi koti u ya ekhoto; naswona loko swi fanerile muchuchisi u ta ku vitana leswku u ta nyika vumbhoni eka mhak leyi loko ku yingiseriwa beyili;


2.10 nyika nkarhi wo vuyisa miehleketo hi ku tihlanganisa na wena kumbe a ku pfumelela ku hlaya xitatimende u nga si nyika vumbhoni;
2.11 tihlanganisa na wena ku nga si hungutiwa xigwevo no ku hlamusela hilaha vugevenga byi tshikileleke wena na ndyangu wa wena. Hi nkarhi lowu u ta va na nkarhi wo paluxa vuxokoxoko byo lahlekeriwa kumbe ku vavisiwa loku veke kona hi xivangelo xa vugevenga. Muchuchisi u ta tekela swiyimo leswi enhlokweni a nga si teka xiboho xo vevukisa nandzu. Ntshikilelo lowu vugevenga byi veke na wona eka wena na ndyangu wa wena swi ta paluxiwa ekhoto kumbe u ta nyikiwa nkarhi wo nyika vumbhoni ekhoto, kumbe xiviko xi ta lulamisiwa hi mutivi kutani xi yisiwa ekhoto hi nkarhi wa xiyenge xo gweviwa; naswona
2.12 hi nkarhi wo tihlanganisa na wena, u ta ku kombela ku engetela leswi u nga swi katsangiki eka xitatimende xa wena. Loko swi ri swa nkoka, muchuchisi u ta boxa mhaka leyi loko ku tengiwa swi nga si sungula.
vatirhi va mintirho ya vaaki -
2.13 loko swi ri swa nkoka, va ta ku vutisa swivutiso naswona loko ku kuma vumbhoni bya swa rihanyo swi ri swa nkoka swi ta endliwa, naswona
2.14 hilaha swi kotekaka, va ta vona leswaku ku yiwa mahlweni no ku nyika mintirho ya vaaki leyi a wu yi kuma kumbe ntirho wo tinyiketa ku suka hi nkarhi lowu u mangaleke nandzu ku fikela loko nandzu wu fika emakumu.
vatirhi va nhlayiseko wa vaaki -
2.15 loko khoto (muchuchisi kumbe majisitarata) a va kombela ku endla tano, u ta nyika khoto tirhekhodo ta swa rihanyo na mahungu man'wana laya nga ya nkoka eka mhaka leyi lawa ua va nyikeke wona.


Vaofisiri va Mintirho ya Makhotso va ta -
2.16 pfumelela ku tsala xikombelo eka Mutshama-xitulu wa Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle ku va kona naswona Mutshama-xitulu u ta ku tivisa hi nkarhi, siku na ndhawu laha ku nga ta yingiseriwa kona; naswona
2.17
loko u ta va kona eka ku yingisela eka Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle u ta pfumeleriwa ku nyika mavonelo ya wena kumbe u ya tsala kunene.

3.
MFANELO YO AMUKELA MAHUNGU


Loko vugevenge byi mangariwile u nga langutela leswaku maphorisa va ta ku tivisa -
3.1 hi muxaka na xikongomelo xa xitatimende xa wena;
3.2 hi vito na nomboro ya mulavisisi wa nandzu wa wena na nomboro ya nandzu (CAS kumbe Nomboro ya Endlelo ra mafambiselo ya Vugevenga);
3.3 hi ku koteka ko thola muchuchisi wo ka a nga ri wa mfumo loyi a nga ta hakela hi wena loko Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki a ala ku chuchisa nandzu lowu; naswona
3.4 hi ku kombela vuxokoxoko lebyi fambelanaka na leswi landzelaka:
a.
Ku khomiwa ka muehleketeriwa

b.
Loko u ta fanela ku ta eka nxaxamwlo wo komba xigevenga na siku ra kona

c.
Nomboro ya nandzu

d.
Masiku yo yingisela beyili

e.
Mbuyelo wa beyili (loko muehleketeriwa a ta humesiwa hi beyili)

f.
Magoza ya vulavisisi na ku chuchisiwa ka nandzu

g.
Xiboho xihi kumbe xihi xo herisa nandzu na swihehlo

h.
Loko u ta fanele ku va kona ekhoto na siku kumbe masiku yo tenga

i.
Siku ro tenga na mbuyelo wo hetelela

j.
Siku ra xigwevo na mbuyelo

k.
Loko muhehliwa a endle xivilelo ehenhla ka xigwevo na mbuyelo wa xivilelo

l.
Siku na ndlela leyi nhundzu yi nga ta tlherisiwa ha rona

m.
Vukorhokeri lebyi kumekaka ku pfunetana na swilaveko swa wena no tirhisiwa ka vukorhokeri lebyi




Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku: Vatirhi va khoto va ta -
3.5 endla leswaku u vona kamara ra khoto nandzu wu nga si sungula loko u ta va u komberile, leswaku u ta tiva leswi u swi languteleke; naswona
3.6 vona leswaku ku na mimfungho na swikoweto leswi kumekaka eka khoto leswi ku kongomisaka ekamareni ra khoto. Tafula ra mahungu ri nga ku pfuna hi ku ku nyika mahungu la kamara ra khoto laha u nga nyikaka vumbhoni bya wena.
Muchuchiso wa nandzu u ta -
3.7 tivisa muthori wa wena hi timhaka ta khoto leswi endleke leswaku u xwa entirhweni;


3.8 ku tivisa loko Mulawuri wa vachuchisi wa Vaaki a tekile xiboho xo chuchisa nandzu wa, na loko u nga tholaka muchuchisi wo ka a nga ri wa mfumo na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa;
3.9 u ta tirhana na swivutiso swa wena na mafambiselo, loko ku ri na ku hlwela u ta ku byela swo tala hi nkarhi lowu u nga ta yima u nga si nyika vumbhoni.
3.10 loko swi laveka ku ta va na nkarhi lowu mi nga ta hlangana nandzu wu nga si sungula;
3.11 ku tivisa hi mbuyelo wa beyili, swipimelo swo karhi leswi vekiweke, no hlamusela swita-ndzhaku swa swipimelo sweswo;
3.12 ku sirhelela eka ku vavisiwa no vutisiwa swivutiso swo chicha xiyimo; no
3.13 ku tivisa hi mbuyelo wa nandzu na loko kuri na xivilelo lexi endliweke ehenhla ka xigwevo.
Nseketelo wa muxanisiwa kumbe vaphakeri va vukorhokeri bya vaaki va ta -
3.14 ku hlamusela hi timfanelo na mafambiselo lawa u faneleke ku ya landzelela;
3.15 va ta ku pfuna eka nandzu lowu loko u lava ku pfuniwa;
3.16 loko swi koteka va ta famba na wena ekhoto leswaku u ta yi tolovela; no


3.17 ku nyika nseketelo no ku khansela kumbe u hundziseriwa eka mukhanseri wa xiphurofexini na mintirho ya nseketelo.
Loko mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo a nghenelela eka nandzu wa wena u ta -
3.18 nyika mahungu ya xikambelwana kumbe maendlelo ya vutshunguri lebyi nga ta endliwa eka wena;
3.19 ku nyika tirhekhodo ta swa rihanyo loko u komberile; naswona
3.20 tivisa loko ku ri na mintirho ya nseketelo na tinomboro ta tiqingho ta mpfuneto.
vatirhi vo suka eka mintirho ya swa dyondzo va ta -
3.21 tivisa hi mintirho ya mpfuneto leyi kumekaka eka ndhawu ya ka n'wina.
Loko mudyohi a gweviwe ku tshama ekhotsweni, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta:
3.22 ku tivisa loko mudyohi a ta va a lulamele hi ku hetisa xigwevo xa yena a ri handle;
3.23 yi ta ku tivisa loko swi fanerile hi nkarhi wo yingisela eka Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle loko ku ri na nseketelo na mintirho yo khansela;
3.24 ku tivisa hi ku ku tsalela loko ku ri na ku cinca kumbe ku hundziseriwa
mahlweni ka mbuyelo wa ku yingisela eka Huvo yo Hetisa xigwevo na swipimelo hinkwaswo leswi vekiweke;


3.25 loko u kombela ku va kona eku yingiseleni eka Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle, Mutshama-xitulu u fanele ku ku tivisa hi ririmi leri u ri twisisaka na ku ku hlamusela hi leswi swi ehleketeriwaka eka wena;
3.26
tivisa hi minongonoko leyi tumbulukaka, leyi muhehliwa a faneleke ku va eka yona ku antswisa mahanyelo ya yena.

4.
MFANELO YO SIRHELERIWA


Loko nandzu wu mangariwile emaphoriseni -
4.1 naswona u mbhoni naswona wena kumbe xirho xa ndyangu wa chavisiwa kumbe vutomi bya wena byi le nghozini, u fanele hi xihatla u tivisa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu ekhoto kutani u endla xikombelo xa nsirhelelo wa timbhoni, laha u nga langutelaka leswaku -
4.1.1 ku chavisiwa ka wena swi ta lavisisiwa;
4.1.2 loko ku chavisiwa swi tiyisisiwile, u ta fanele ku va na ntwanano na Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni u nga si nghenisiwa eka Nongonoko lowu;
4.1.3 loko u nghenisiwile eka Nongonoko lowu, u fanele ku landzelela milawu hinkwayo leti vekiweke eka ntwanano. Mahungu laya kumekaka eka ntwanano lowu ku ta va xihundla;
4.1.4 loko u nga landzeleri ntwanano lowu u tiveka enghozini naswona u nga susiwa eka Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni;


4.1.5 ku nga endliwa tihakelo loko u ri eka Nongonoko lowu, tanihi leswi vekiweke hi Nawu wa Nsirhelelo wa Timbhoni na Swinawana;
4.1.6 u fanele ku nyika mutirhi wa Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni vuxokoxoko hinkwabyo bya swa timali, leswaku ku ta kambisisiwa ntsengo lowu ku faneleke;
4.1.7 loko u amukeriwile eka Nongonoko, u ta vekiwa eka yindlo yo hlayiseka naswona hambi ku nga va xivangelo xihi kumbe xihi kherefu ya wena a yi nga nyikiwi munhu , hambi ku ri swirho swa ndyangu;
4.1.8 loko u nyikile vumbhoni, u ta nyikiwa xitiviso lexi nga ta ku hlamusela leswaku u ta susiwa eka Nongonoko hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu; naswona
4.1.9 u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena exiticini xa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu wa vaaki ku kuma mahungu hi xitalo ya Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni.
4.2 loko u nga lavi muhehliwa leswaku a tiva vuxokoxoko bya wena, u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena na/kumbe muchuchisi kutani u kombela leswaku mahungu lawa ya nga byeriwi muhehliwa;
4.3 mutirhi la nga na vutihlamuleri u ta vona leswaku nhundzu ya wena leyi khomiweke hi xikongomelo xo va vumbhoni, yi ta hlayisiwa ku va eka xiyimo xa kahle no tlheriseriwa eka wena hi xihatla loko yi nga ha laveki; naswona


4.4 loko u ri mumangari eka madzholonga ya le mindyangwini, naswona swi tikomba eka phorisa leswaku ku na swivangelo swo twala swo kombisa leswaku u nga va u xaniseka hi xivangelo xa ku tlula xileriso xa nsirhelelo -
4.4.1 u nga yisa tsalwa ro tiyisisa (affidavit) emaphoriseni u hlamusela swiyimo swo tluriwa ka ntwanano na muhehliwa; naswona
4.4.2 hi xihatla phorisa ri ta khoma mumangaleriwa ku va a tlule swipimelo leswi vekiweke ehenhla ka yena ehansi ka Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, wa nomboro ya 16 wa 1988.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku: Muchuchisi u ta -
4.5 ku tivisa loko muhehliwa a ri hansi ka malembe ya khume nhungu, u nga komberiwa ku suka eka khoto handle ka loko vukona bya wena byi ri bya nkoka kumbe byi pfumeleriwa hi khoto, kumbe mbhoni yi ri handsi ka malembe ya 18, u nga komberiwa ku huma u nga yingiseli vumbhoni bya mbhoni;
4.6 ku tivisa leswaku eka swiyimo swin'wana khoto yi nga sivela ku kandziyisiwa ka mahunu man'wana (ku katsa no tivisa mumangari kumbe mbhoni) mayelana na ku tengiwa kumbe xiphemu xihi kumbe xihi lexi khomiweke laha ku tumbetiweke; naswona
4.7 ku tivisa laha swi faneleke leswaku munhu wihi kumbe wihi la nga ta kandziyisa mahungu swi nga ri nawini a paluxa vito ra wena, u ta voniwa nandzu naswona a nga tengisiwa.


vaphakeri va vukorhokeri ya vaaki va ta -
4.8 teka magoza ku vona leswaku wena na ndyangu wa wena a mi vi enghozini.
vatirhi va nhlayiseko wa vaaki va ta -
4.9 vika kumbe ku hundzisela mhaka yin'wana na yin'wana eka maphorisa laha va ehleketaka leswaku ku na vugevenga lebyi endliwaka.
Mintirho ya Makhotso
4.10 loko u kombele ku tshama u ri karhi u tivisiwa hi xigwevo xa muhehliwa, Mintirho ya Makhotso va ta ku tivisa loko muhehliwa a balekile ekhotsweni na loko a yisiwe ekhotsweni rin'wana na vuxokoxoko bya kona; naswona
4.11 eka milandzu yo pfinya na ya timhak ta masangu, Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle yi nga katsa swipimelo eka muhehliwa loko swi tikomba swi ri swa nkoka ku n'wi sivela ku tihlanganisa na wena.
5. MFANELO YO PFUNIWA
U nga langutela maphorisa ku va ya ku pfuna hi -
5.1 Ku ku hundzisela eka vaphakeri van'wana hi ku ya hi nkoka wa nseketelo no nghenelela loko ku tshika ku ri na mhaka ya xihatla, xikombiso, timhaka ta swa rihanyo ta xihatla (medical first aid)


5.2 hi ku hlamusela matirhelo ya maphorisa;
5.3 hi ku ku tivisa timfanelo ta wena;
5.4 hi ku khoma vuhlayiseki bya wena tanihi mhaka ya nkoka;
5.5 hi ku hlayisa vumbhoni;
5.6 hi ku ku nyika xitsundzuxo eka ku sivela vugevenga; na
5.7 ku yimisa madzolonga eka ndhawu leyi ku humeleleke vugevenga.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku -
5.8 muchuchisi u ta nyika xiviko xa nandzu naswona u ta tekela ku tsakela ka wena enhlokweni;
5.9 u nga kanela nandzu na muyimeri loyi u n'wi tsakelaka, ngopfu-ngopfu loko u lava ku endla xikoxo xo rihiwa ku onheriwa kumbe u vavisiwa;
5.10 swilaveko swi ya endliwa swa vatoloki, na laha swi faneleke mahungu ya ta fikelela swilema;
5.11 swilema swi ta nyikiwa nseketelo laha swi faneleke;
5.12 eka milandzu ya timhaka ta masangu yi ta yingiseriwa eka tikhoto to hlawuleka loko ti ri kona;
5.13 muchuchisi na phorisa va ta ku tivisa loko u ri hansi ka khume nhungu wa malembe na loko ku nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela, khoto yi nga thola munhu loyi a nga ta pfuneta hi ku endla xikombelo eka muchuchisi, ku endlela ku nyika vumbhoni hi ku tirhisa munhu loyi kumbe xileriso xa leswaku u nyika vumbhoni hi ku tirhisa thelevhixini leyi tumbetiweke;


5.14 endzhaku ka loko munhu yoloye a thoriwile, muofisiri u ta ona leswaku swivutiso hinkwaswo leswi u vutisiwaka swona swi vutisiwa munhu loyi;
5.15 muofisiri u ta ku tivisa leswaku muhlanganisi loyi u ta ku hlamusela xivutiso xin'wana na xin'wana lexi vutisiwaka,handle ka loko khoto yi lerisa hi ndlela yin'wana;
5.16 loko muhlanganisi a thoriwile muofisiri u ta lerisa leswaku u nyika vumbhoni eka ndhawu yihi kumbe yihi leyi -
a.
yi lulamisiweke hi ku olova leswaku u va na ku rhula;

b.
yi kumeka eka ndhawu leyi tumbeleke leswaku munhu loyi a nga ku chuhisaka a nga vonaki;

c.
yi pfumelela khoto kumbe munhu wihi kumbe wihi la nga kona eka mafambiselo ku vona no yingisela - hi ku kongoma kumbe hi ku tirgisa xitirhisiwa xa gezi - hi nkarhi wo tenga.


5.17 milandzu leyi khumbhaka vaxanisiwa lava hlulekaka ku tilwela yi ta languteriwa hi xihatla; naswona
5.18 loko ku ri na thelevhixini leyi tumbeleke (CCTV) yi ta tirhisiwa hi nkarhi wa khoto, muchuchisi u ta hlamusela hilaha xitirhisiwa xi tirhaka ha kona, laha swi kotekaka u ta pfumelela wena kumbe vatswari va wena ku vona hilaha xitirhisiwa lexi xi tirhaka ha kona.


Vaphakeri va vukorhokeri ya vaaki, laha swi kotekaka no va kona -
5.19 va ta nyika kukhansela na nseketelo;
5.20 va ta ku pfuna ku vona leswaku ku na mintirho ya vaaki yi kona na vaofisiri va swigwevo swa le handle;
5.21 va nyika -
a.
mpfuneto hi ku tihlanganisa na ndyangu na vanghana

b.
mpfuneto loko u ri na swikombiso swa ntshikilelo

c.
nhlamuselo ya endlelo leyi nga ta landzela

d.
mpfuneto eku vulavuleni na Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga na muchuchisi

e.
ku hundzisela eka mintirho ya vukhanseri ya xiphurofexini loko u ri na ntshikilelo

f.
ku fikelela mahungu na mintirho, ngopfu eka tindhawu laha vukorhokeri lebyi kumekaka yi fikaka eka 'Nseketelo wa Khoto' ku katsa -


i. ku ku pfuna ku twisisa mafambiselo ya khoto;
ii. ku ku hlamusela leswi nga ta humlela ekhoto loko u ta vitaniwa tanihi mbhoni;
iii. ku ku hlamusela lava nga ta va ekhoto na leswi va nga ta swi endla, no ku pfuna ku kuma khoto; no
iv. ku lulamisela ku nyika vumbhoni ekhoto no tlakusa ku hlangana na muchuchisi.
ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku -
5.22 u ta tivisiwa hi ku cinca ka vulanguteri bya xigwevo loko u vutisa; mintirho ya Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle; ntirho wa wena eka Huvo leyi; na leswi u nga swi langutelaka hi nkarhi wo yingisela ku hunguteriwa xigwevo;


5.23 loko swi boha ku ta endliwa leswaku ku va na ntoloki hi nkarhi wa ntshamo wa Huvo;
5.24 va ta kondletela muahluri exikarhi ka wena na muhehliwa loko swi laveka; naswona
5.25 loko u endla xikombelo kumbe laha swi faneleke, xikombiso loko u ri muxanisiwa naswona u ri khotsweni kumbe loko swi humelela eka ntshamo wa Huvo leswaku u lava nseketelo, u ta hundziseriwa eka vaphakeri va vukorhokeri lava faneleke ku kuma ku khanseriwa kumbe nseketelo.
U ta langutela leswaku mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo u ta vona leswaku -
5.26 laha swi faneleke, xitifikheti xa rihanyo xo xwa exikolweni kumbe entirhweni u nyikiwa xona.


6. MFANELO YO RIHIWA
"Ku rihiwa" swi vula ntsengo wa mali leyi khoto yi ku nyikaka yona loko u lahlekeriwe kumbe ku onhakeriwa hi nhundzu (ku katsa mali) hi xavangelo xa vugevenga kumbe ku onheriwa hi munhu loyi a hehliweka ku va a endle vugevenga. Sagwati ro riha ri lava ku vuyisela la rikumaka eka xiyimo lexi a ri eka xona loko a nga si lahlekeriwa.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku -
6.1 muchuchisi na maphorisa va ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto hi siku leri vekiweke ra xigwevo na leswaku u nga vutisa muchuchisi ku endla xikombelo xa xileriso xo rihisiwa;
6.2 eka milandzu yin'wana, khoto yi nga herisa xigwevo loko muhehliwa a ku hakela eka ku lahlekeriwa ka wena kumbe ku onhiwa ka nhundzhu ya wena;
6.3 muchuchisi u ta ku tivisa, kutani matsalana wa khoto u ta ku lulamisela sagwati rero;
6.4 matsalana wa khoto kumbe muchuchisi u ta ku tivisa loko ku tekiwe mali ya muhehliwa loko a khomiwa, khoto yi ta nyika xileriso xa leswaku mali yeleyo yi nyikiwa wena h xihatla;
6.5 muchuchisi u ta ku tivisa loko u nga ta ka u nga rihiwi, u nga teka goza ro rihiwa ehenhla ka muhehliwa;
6.6 muchuchisi kumbe muofisiri (xik. majisitarata kumbe qweta) u ta ku tivivisa leswaku sagwati ri nga ha lweriwa ekhoto naswona u nga endla xikombelo xo nyikiwa rona ekhoto;
6.7 muofisiri u ta ku tivisa, loko sagwati ri nyikiwa wena, u na (60) makume tsevu wa masiku yo ala sagwati leri hi ku tsala kunene, loko u endla tano, u fanele ku tlherisela mali leyi u hakeriweke yona hi murhijisitara kumbe matsalana wa khoto;


6.8 muofisiri u ta ku tivisa leswaku loko wo hluleka ku ala sagwati kwalomu ka makume tsevu (60) wa masiku, u nge endli xikombelo xo rihisiwa eka muhehliwa; naswona
6.9 loko u endla xikombelo ekhoto xo rihiwa eka timali ta swa rihanyo loko u vavisekile hi xivangelo xa vugevenga lebyi, mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo loyi a ku kambeleke u ta swi kota ku seketela xikombelo xa wena hi ku nyika vumbhoni ekhoto no nyika mahungu la ya faneleke ekhoto,
ku katsa xiviko xa swa rihanyo.
7. MFANELO YO TLHERISERIWA
"Tlherisela" swi vula laha khoto, endzhaku ko nyika xigwevo yi lerisaka muhehliwa ku tlherisela nhundzu leyi a yi tekeke swi nga ri nawini kumbe leyi onhiweke swi nga ri nawini, ku endlela ku vuyiselo xiyimo laha a xi ri kona ku nga si endliwa vugevenga.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku muchuchisi u ta -
7.1 ku tivisa eka nandzu lowu faneleke, a kombela mudyohi ku vuyisela nhundzu eka wena kumbe ndyangu wa wena;
7.2 ku tivisa leswaku leswi tlherisiwaka swi ta katsa nhundzu leyi onhiweke kumbe leyi nga si ku onhiwaka; naswona
7.3 u ta tlhela a ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi ta tiyisisiwa hi khoto leswaku eka mhaka yin'wana u ta pfumeleriwa ku yisa xikombelo lexi tsariweke ekhoto.


Swivilelo
Tindzawulo hinkwato, mavandla na vayimeri lava khumbhekeka eka nandzu lowu va tiyimisele ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, kambe nkarhi wun'wana swilo a swi fambi kahle. Loko swi nga fambi kahle, tindzawulo, mavandla na vayimeri va ta lava ku tiva leswaku ku humelele yini. Xiphemu lexi xa tsalwa xi ku byela leswi u faneleke ku swi endla loko u nga enerisiwi -
a.
hi ndlela leyi u khomiweke ha yona;

b.
mahungu lawa u ya amukeleke; kumbe

c.
swiboho leswi endliweke.


Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga:
1 U nga endla xivilelo hi phorisa, pholisi ya mintirho ya maphorisa, maendlelo, hi ku tsalela Khomixinara wa Xitici xa xitici xa maphorisa lexi khumbhekaka.
2 Loko xivilelo xa wena ku ri mayelana na nhundzu leyi lahlekeke kumbe yi onhiweke loko yi ri mavokweni ya maphorisa, u nga rihiwa. Kongomisa swivutiso eka Khomoxinara wa Xitici; kumbe loko u nga enerisiwi, u nga tlhela u tihlanganisa na Khomixinara wa Ndhawu wa xitici xa maphorisa na vuxokoxoko bya wena. Loko xivilelo xi nga langutisisiwi ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Nhundzu.
3 Loko xivilelo xa wena xi nga si langutisiwa ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, kambe tiva leswaku hofisi leyi ku ga tihlanganisiwa na yona ntsena hi swivilelo swa milandzu ya matikhomelo ya vugevenga kumbe matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Metro na swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, lava hlulekaka ku endla mintirho ya vona.


Vachuchisi:
4 Khoto leyi nandzu wu tengiweke kona yi nga tirhana na swivilelo swo tala. Loko u ri na xivilelo u nga tsala kumbe u va nkarhi wo vonana na eka khoto leyi tirhaneke na nandzu wa wena. Hambi swi ri tano, loko Hofisi ya Muchuchisi wa muganga yi nga hlamuli xivilelo xa wena ku ya hi ku enerisiwa ka wena, u nga hundzisela xivilelo eka Muchuchisi-Nkulu wa ndhawu. Loko xivilelo xi nga si ololoxiwa u nga xi yisa eka Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki wa ndhawu. U ta xi langutisisa hi vuntshwa. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Mulawuri wa Tiko wa Vachuchisi va Vaaki.
5 Loko xivilelo xa wena xi va xi nga si langutisisiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki. Tiva leswaku hofisi leyi ku nga tihlanganisiwa na yona ntsena hi timhaka leti fambelanaka na mafambiselo. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki, hi ku landza nawu a yi nge lavisisi swiboho swa khoto.
Tikhoto:
6 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na matikhomelo ya muofisiri, u nga tsala ku endlela ku vonana na Nhloko ya Vululami ya xifundzha. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
7 Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo yo huma eka Nhloko ya Vululami ya Xifundzha u nga vonana na Nhloko ya Vululami ya Nhlenhgelo wa xifundzha xo karhi.


8 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya xifundzha, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente wa Khoto ya Xifundzha eka ndhawu leyi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
9 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Qweta ra khoto, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente Qweta wa Xiyenge lexi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga kumbe khoto-nkulu.
10 Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo, u nga tsalela Khomixini ya Majisitarata loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya majisitarata kumbe Khomixini ya Mintirho ya Vululami loko xivilelo xi yelana na khoto-nkulu. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki.
11 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na vatirhi va khoto, xikombiso vamatsalana kumbe vatoloki, u nga tsalela ku endlela ku hlangana na mininjhere wa khoto. Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo ya mininjhere wa khoto, u nga tsalela ku hlangana na mulawuri wa vufambisi wa mintirho ya khoto kumbe Mulawuri-Jenerali.
Vaphakeri va mintirho ya vaaki:
12 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki, u nga tsalela eka nhloko ya hofisi leyi khumbhekaka, xikan'we na Hofisi ya Tiko.
13 Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo leyi u yi kumeke ku suka eka muofisiri wa mfumo, u nga tlhela u tihlanganisa na Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki kumbe Hofsi ya Musirheleri wa Vaaki.


Vatirhi va nhlayiso wa rihanyo:
14 Loko u nga enerisiwi hi vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo eka xiyenge xa rihanyo ra vaaki, u fanele u sungula u endla xivilelo eka munhu loyi a ku pfuneke. Hambi swi ri tano, loko xivilelo xa wena xi nga ololoxiwi, u nga xi kongomisa eka nhloko kumbe mininjhere wa rihanyo ra vaaki laha u kamberiweke kona.
15 Loko u nga amukeli nhlamulo kumbe u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha yona hi nhloko kumbe mininjhere wa ndhawu yeleyo, u nga hundzisela xivilelo xa wena eka Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha. Loko u nga eneriseki hilaha Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha yi khomeke xivilelo xa wena, u nga kombela huvo ya xiphurofexini leyi faneleke, yo fana na Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga, ku lavisisa mhak ya wena.
Vatirhi vo suka eka Mintirho ya swa Dyondzo:
16 Loko xivilelo xa wena xi khumbha mutivi wa dyondzo kumbe xirho xin'wana xa vatirhi va xikolo xo karhi kumbe vandla ra swa dyondzo, u nga tihlanganisa na nhloko ya xikolo xexo kumbe vandla ra swa dyondzo. Loko xivilelo xi ri henhla ka nhloko ya xikolo, u nga tihlanganisa na Xifundzha xa Dyondzo kumbe Mininjhere wa Xifundzha.
17 Loko u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha kona, u nga tihlanganisa na Nhloko ya Ndzawulo ya Dyondzo eka xifundzha xexo.
18 Loko xivilelo xa wena xi nga si ololoxiwa ku ya hi ku tsakela ka wena, tihlanganisi na MEC wa Dyondzo kumbe Ndzawulo ya Dyondza ya Tiko.


Vatirhi va Mintirho ya Makhotso:
19 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na mutirhi wa makhotso, u nga tsalela Khomixinara wa Tiko wa Mintirho ya Makhotso kumbe Qweta ra Vulavisisi. Loko ku amukeriwa xivilelo xa wena lexi tsariweke, Khomixinara u ta rhumela hofisi leyi faneleke leswaku yi swi langutisa.
Maendlelo man'wana yo endla swivilelo -
20 Loko u nga enerisiwi hi ndlela leyi xivilelo xi khomisiweke xiswona hi vanghenisi va xandla kumbe vaphakeri va vukorhokeri eka endlelo ra vululami bya vugevenga, u nga kuma ku pfuniwa eka minhlangano yo fana na leyi:
a.
Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki

b.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga

c.
Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo

d.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu

e.
Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga

f.
Qweta leri u ri tsakelaka leri u nga ta ri hakela


MAHUNGU HI XITALO
Loko u lava mahungu hi xitalo eka mhaka yihi kumbe yihi eka tsalwa leri, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Rimbewu ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa eka tinomboro leti landzelaka:
Riq: (012) 315 1670
Fekisi: (012) 315 1960
Email: VictimCharter@justice.gov.za



Tsalwa ra Swipimelo swa le Hansi swa Mintirho ya Vaxanisiwa ri tumbuluxiwile hi Hofisi ya Rimbewu eka Ndzawulo ya vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tirhisana na Tindzawulo ta Nhluvukiso wa Vaaki, Mintirho ya Makhotso, Dyondzo na Rihanyo xikan'we na Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko ra Afrika Dzonga, Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, Khomixini yo Hundzuluxa Milawu ya Afrika Dzonga, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki, Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, swirho swa Majisitarata na Khomixini ya Mintirho ya Vululami na swirho swa Maphorisa ya Tshwane Metro
Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa yi amukela ku nghenisiwa ka xandla loku endliweke eku tumbuluxeni ka tsalwa hi minhlangno yo hambana yo ka yi nga ri ya mfumo.


â€¢ MULAWURI-JENERALI Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa Private Bag X 81 PRETORIA â€¢ MULAWURI-JENERALI Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki Private Bag X 901 PRETORIA
0001 Nomboro ya riq: (012) 315 1111 0001 Nomboro ya riq: (012) 312 7601
Nomboro ya fekisi: (012) 326 0991 Website: Nomboro ya fekisi: (012) 312 7782 Website:
www.doj.gov.za www.welfare.gov.za
â€¢ MULAWURI-JENERALI Ndzawulo ya Dyondzo Private Bag X 895 PRETORIA â€¢ KHOMIXINARI Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso Private Bag X 136
0001 Nomboro ya riq: (012) 312 5911 PRETORIA 0001 Nomboro ya riq:
Nomboro ya fekisi: (012) 321 6770 Website: (012) 307 2000 Nomboro ya fekisi: (012) 325 8080
www.education.pwv.gov.za Website: www.dcs.gov.za



â€¢ KHOMIXINARA WA TIKO Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga
Private Bag X 94
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
339 1000
Nomboro ya fekisi:


(012)
339 1530
Website:
www.saps.org.za



â€¢ MULAWURI-JENERALI Ndzawulo ya Rihanyo
Private Bag X 828
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
312 0000
Nomboro ya fekisi:


(012)
325 5706
Website:
www.doh.gov.za



â€¢ Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko
Private Bag X 752
Silverton
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012) 845 6000
Nomboro ya fekisi:
012) 845 7311
Website:
www.npa.gov.za

â€¢ MATSALANA Khomixini ya Majisitarata
PO Box 9096
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
325 3951
Nomboro ya fekisi:


(012)
325 3957




â€¢ Mulawuri wa Tiko wa Nsirhelelo wa Timbhoni
Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko Private Bag X 655 PTA 0001 Nomboro ya riq:
(012)
315 1732/33
Nomboro ya fekisi:


(012)
323 5434
Website:
www.npa.gov.za



â€¢ Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki
Private Bag X 677
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
322 2916
Nomboro ya fekisi:


(012)
322 5093 Website: www.polity.org.za/govt/pubprot


â€¢ Maqweta ya Timfanelo ta Vanhu
Senthara Xidemokrasi ya Hofisi ya Tiko 357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street PRETORIA 0002 Nomboro ya riq:
(012) 320 2943/8
Nomboro ya fekisi:
012) 320 2949
Website:
www.lhr.org.za

â€¢ Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki
Murhijisitara
Private Bag X 2
Hatfield
0028
Nomboro ya riq:

(012)
342 5437
Nomboro ya fekisi:


(012)
342 3025




â€¢ Hofisi yo Tiyimela ya Swivi-lelo
Private Bag X 941
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
320 0431
Nomboro ya fekisi:


(012)
320 3116
Website:
www.icd.gov.za



â€¢ Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Private Bag X 2700
HOUGHTON
2047
Nomboro ya riq:

(011)
484 8300
Nomboro ya fekisi:


(011)
484 1360
Website:
www.sahrc.org.za



â€¢ Nhlangano wa Maqweta wa Tiko wa Xidemokrasi (NADEL)
PO Box 15803
Vlaeberg
CAPE TOWN
8018
Nomboro ya riq:

(021)
421 0577
Nomboro ya fekisi:


(021)
421 0633 Website:www.sunsite.wits. ac.za/nadelproject/


â€¢ Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu
PO Box 32175
BRAAMFONTEIN
2017
Nomboro ya riq:

(011)
403 7182
Nomboro ya fekisi:


(011)
403 7188
Website:
www.cge.org.za





â€¢ Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga
PO Box 205
PRETORIA
0001
Nomboro ya riq:

(012)
338 9300/01
Nomboro ya fekisi:


(012)
328 5120


â€¢ Khomixini ya Mintirho ya Vululami Matsalana
PO Box x 258
BLOEMFONTEIN
9300
Nomboro ya riq:

(051)
447 2769
Nomboro ya fekisi:


(051)
447 0836










Private Bag X81 Pretoria, 0001 329 Pretorius Street, Momentum Building Pretoria, 0002

the doj &cd
Department:
Justice and Constitutional Development

REPUBLIC OF SOUTH AFRICA




<fn>GOV-ZA.Manufacturerimporterbuilder.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ntsariso tani hi mumaki, murhumeri, wa mimovha yo huma ehandle, kumbe muaki wa mimovha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a makaku, a akaku, a cincaku, kumbe a amukelaku mimovha yo huma ehandle hi xikongomelo xo bindzula, kumbe ku xavisa, u fanele ku tsarisa na va Ndzawulo ya ta Vutleketli.
Loko va amukela xikombelo, va ndzawulo ya xifundzhankulu , va ta rhumela xipikitere ku ta kambela muendli wa xikombelo makongomana na ku landzela ka yena swinawana swa mafambiselo leswi swi faneleke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Ndzawulo ya ta Vutleketli ya xifundzhankulu .
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya xitifiketi xa bindzu papila ra vuyimeri loko u yimela khampani nomboro ya khodi ya mithelo yo huma eka va South African Revenue Services loko u ri munhu loyi a amukelaku mimovha leyi humaku ehandle ka tiko xitifiketi xa ku kombisa ku kala nandzu eka va Maphorisa ya Afrika Dzonga.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo ku ta langutaniwa na xona hi rona siku relero, kasi ku ta humesiwa xitifiketi xa ntsariso hi siku leri landzaku.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.MaternityBenefitsUIF.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikongomelo xa ti-benefit ta vutswedyana i ku pfuneta munhu loyi a nghenisa mali eka nkwama loyi a faneleke hi nkarhi wa ku va na khwiri na loko se a velekeni.
Xikombelo xi fanele ku endliwa hi xihatla eka ku sungula ka livhi ya matheniti kumbe ku nga si hela tin'hweti ta ntsevu endzhaku ka loko n'wana a velekiwile.
Leswi lavekaka leswaku munhu a ta fanela no pfumeleriwa:
Munhu loyi a nghenisaka mali eka nkwama u fanele ku va a amukela muholo wa le hansi ka mpimo lowu nga vekiwa loko a ri eka matheniti.
Hi ku landza ti-credit ta masiku lama a nga wa hlengeleta, ti-benefit ti ta hakeriwa ku fikela eka nkarhi wa masiku ya 121.
Loko a kuma n'wana wo lovela endzeni kumbe ku lova loko a velekiwa , u ta hakeleriwa ku fikela eka mavhiki ya ntsevu.
Ku fanele ku nyiketiwa xitifiketi xa dokodela lexi tiyisaka leswaku u na khwiri/kumbe u velekile.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khumbana na senthara ya ta mintirho ku kuma tifomo leti faneleke.
Tata no tlherisela tifomo leti faneleke na xitifiketi xa dokodela eka senthara ya ta mintirho .
Famba na dokumende ya vutitivisi ya tinomboro ta 13 na tikhodi ta mitshalatshala.
Tsundzuka leswaku u nyiketa vuxokoxoko lebyi nga byona hi ntiyiso bya bangi tani hi laha byi nga tiyisiwa hi bangi ya wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko se u kumile tidokumende leti faneleke hinkwato, va UIF va tshembisa ku langutana na xikombelo no hetisa hi xona eka mavhiki ya ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.MininPermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti yo endla bindzu ra mayini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya ku endla ntirho wa mayini i dokumende leyi yi nyiketiwaku hi va Ndzawulo ya Timinerali na Eneji leyi yi ku pfumelelaku ku endla ntirho wa mayini. A ku na munhu loyi a pfumeleriweke ku endla ntirho wa mayini handle ko rhanga a kuma phemiti ya mayini.
Tiphemiti ta mayini a swi koteki leswaku tihundziseriwa eka wun'wana. Tiphemiti ti na xikongomelo xa ku lawula ndlela leyi ku endliwaku hi yona ntirho wa timayini, hi ku vonelela rihanyu na vuhlayiseki, ku hlayiseka ka xiyimo xa mbango na leswaku timenerali ticeriwa hi ndlela leyinene ya vutihlamuleri.
Phemiti ya mayini yi tirha nkarhi lowu nga vekiwa eka phemiti, kambe nkarhi wu nga ka wu nga hundzi malembe mambirhi. Kambe yi nga pfuxeiwa minkarhi yin'wana ka nharhu leyi yi nga tluriku lembe hi nkarhi wun'we.
Phemiti ya mayini yi nga humesiwa ntsena loko:
swi ta koteka leswaku minerali leyi yi mayiniwa hi vuenti hi xiyenge xa le henhla malembe mambirhi ndzhawu ya mayini yi nga tluli timitara ta 1.5mÂ² hi vunavi ku nga ri na munhu loyi a nga na mfanelo yo lavana na timinerali, mfanelo ya phemiti ya bindzu ra mayini kumbe ku hlayisa phemiti ya minerali yo fana na yeleyo eka misava yeleyo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka hofisi ya Regional Manager eka Ndzawulo ya Timinerali na Eneji eka rijini laha ku kumekaku misava yeleyo.
Nghenisa fomo xikan'we na mali leyi nga vekiwa leyi nga tlheriseriwiku endzhaku eka hofisi ya Regional Manager eka rijini laha ku kumekaku kona misava yeleyo.
Regional Manager u ta amukela xikombelo loko ku hlanganyetaniwe na swilaveko hinkwaswo.
Loko Regional Manager a pfumelela xikombelo, u ta kombela leswaku u tisa kungu ra swa nhlayiso wa mbango no burisana na n'winyi wa misava, kumbe loyi a tshamaku eka misava yeleyo hi mfanelo ya nawu, xikan'we na van'wana lava va khumbekaku.
U fanele ku nghenisa vuyelo bya mimburisano eka Regional Manager eka masiku ya 30.
Holobye u ta humesa phemiti ya mayini loko ku hlanganyetaniwe na swilaveko hinkwaswo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endla xikombelo eka hofisi ya Regional Manager eka Ndzawulo ya Timinerali na Eneji eka rijini laha ku kumekaku misava yeleyo.
Nghenisa fomo xikan'we na mali leyi nga vekiwa leyi nga tlheriseriwiku endzhaku eka hofisi ya Regional Manager eka rijini laha ku kumekaku kona misava yeleyo.
Regional Manager u ta amukela xikombelo loko ku hlanganyetaniwe na swilaveko hinkwaswo.
Loko Regional Manager a pfumelela xikombelo, u ta kombela leswaku u tisa kungu ra swa nhlayiso wa mbango no burisana na n'winyi wa misava, kumbe loyi a tshamaku eka misava yeleyo hi mfanelo ya nawu, xikan'we na van'wana lava va khumbekaku.
U fanele ku nghenisa vuyelo bya mimburisano eka Regional Manager eka masiku ya 30.
Holobye u ta humesa phemiti ya mayini loko ku hlanganyetaniwe na swilaveko hinkwaswo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Timali leti faneleke tihakeriwa ti ta vekiwa hi ndzawulo na swona a titlheriseriwi endzhaku.
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaku ya hambana hi ku ya hi minerali leyi yi nga ta mayiniwa.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.MiningRight.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mfanelo ya ku endla mayini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mfanelo ya mayini i phemixini leyi nyiketiwaku hi Mfumo hi voko ra Ndzawulo wa Timinerali na Eneji, leyi yi ku nyiketaku matimba ya ku endla ntirho wa mayini ya timinerali eka ndzhawu yo karhi.
Mfanelo ya mayini yi nga ka yi nga tluli malembe ya 30.
Mfanelo ya mayini yi nyiketiwa loko:
Minerali yi ta mayiniwa hi vuenti na xiyenge xa le henhla
Muendli wa xikombelo a ri na timali na vuswikoti byo endla ntirho wo lavana na timinerali hi vuenti na xiyenge xa le henhla
Kungu ya timali yi fambelana na ntirho wa mayini na swona eka nkarhi wolowo.
Ku nga ta ka ku va na ku thyakisiwa ka ndhawu na moya kumbe ku vavisiwa ka mbango hikokwalaho ka ntirho wa mayini.
Muendli wa xikombelo a endle malulamiselo ya swa timali na swin'wana eka nkarhi wolowo wu nga vekiwa na kungu ra swa ku langutana na vanhu na vatirhi.
Ntirho wa mayini wu fambelana na Chatara ya ku endla ntirho wa timayini
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka hofisi ya Regional Manager eka Ndzawulo ya Timinerali na Eneji eka rijini laha ku kumekaku misava yeleyo.
Nghenisa fomo hi voko, kumbe hi poso leyi nga rejistariwa eka Regional Manager eka rijini laha ku kumekaku misava ya kona.
Fomo yi fanele ku fambisana mali ya xikombelo leyi nga vekiwa leyi yi nga tlheriseriwiku endzhaku leyi yi nga vekiwa hi Regional Manager.
Loko Regional Manager a pfumela xikombelo, u ta ku tivisa eka masiku ya 14 ku sukela eka siku ra ku amukeriwa ka xikombelo, na ku mi kombela ku:
Ku tisa nongonoko wa nhlayiso wa mbango leswaku wu ta amukeriwa.
Ku tivisa no burisana na hinkwavo lava va khumbekaku eka masiku ya 180 ku sukela eka siku ra nothisi.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Regional Manager u ta ku tivisa hi ku tsala loko xikombelo xi amukeriwile, leswi swi vula leswaku xikombelo xa wena xi fambisana na swilaveko hinkwaswo, eka masiku ya 14 ya ku amukela xikombelo na ku ku lerisa leswaku u burisana na n'winyi wa misava, loyi a tshamaku eka misava hi mfanelo ya nawu, na van'wana lava va khumbekaku.
Loko xikombelo xi nga amukeriwi, Regional Manager u ta ku tlherisela xikombelo xa wena eka masiku ya 14.
Loko Holobye a ala ku pfumelela mfanelo ya ku endla ntirho wa mayini, u ta ku tivisa hi ku tsala eka masiku ya 30, a hlamusela swivangelo swa ku ala.
Mali leyi hakeriwaku
Timali leti faneleke tihakeriwa ti ta vekiwa hi ndzawulo na swona a titlheriseriwi endzhaku.
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaku ya hambana hi ku ya hi minerali leyi yi nga ta mayiniwa.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Missingpersons.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku vika hi munhu loyi a nyamalaleke
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi endla leswaku vanhu exichaveni va kota ku vika munhu loyi a nga nyamalala. U nga vika munhu loyi a nga nyamalala hi xihatla loko u ehleketa leswaku ku na leswi swi nga ri ku leswinene leswi swi nga humelela eka munhu yoloye.
A ku na nkarhi wa ku rindza ku vika munhu loyi a nga nyamalala. Loko mutirhela-mfumo wo phorisa a ku byela swin'wana swo hambana na leswi, u fanele ku sindzisa ku vonana na muofisara wa xiyimo xa le henhla, na swona u sindzisa mhaka leyi ku kota u kuma ku pfuniwa loku faneleke. Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya South African Centre for Missing Children
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko u ehleketa leswaku munhu wokarhi u nyamalarile, ringeta ku khumbana na yena ku sungula.
Loko u nga koti ku n'wi kuma, yana eka xitici xa maphorisa xin'wana na xin'wana kumbe eka senthara yo tirhela tiklayente hi xihatla.
Nyiketa vutivi bya nkoka hi munhu yoloye, loko swi koteka xifaniso xa yena lexi xa ha ku tekiwaka.
Tata fomo ya SAPS 55 kutani u sayina fomo na indemnity maphorisa ya Afrika Dzonga eka swiviko swa vuxisi .
Loko munhu loyi a nga nyamalala a kumeka, famba u ya eka xitici xa maphorisa laha munhu loyi a vikiwe kona tani hi munhu loyi a nga nyamalala ku tivisa phorisa kumbe muofisara loyi a endlaka ndzavisiso.
Tata fomo ya SAPP 92 ku khansela eka fambiselo ra ku hangalasiwa ka mahungu ya ku lava munhu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
U nga vika munhu loyi a nga nyamalala eka xitici xa maphorisa xin'wana na xin'wana, hambi ku nga ri eka ndhawu laha munhu a ehleketeriwaka leswaku u nyamalale kona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Motortradenumber.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti na nomboro ya ku endla bindzu ra mimovha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi kongomisiwe eka vamaki, vaaki, vaamukeri va nhundzu yo huma ehandle ka tiko, van'watikontraka va mimovha na vaxavisi va mimovha. Nomboro ya bindzu ra mimovha yi pfumelela vamaki, va nghenisi etikweni, van'watikontraka va mimovha na vaxavisi va mimovha ku chayela movha wo ka wu nga tsarisiwangi emapatwini.
Nomboro ya bindzu ra movha ya laveka eka leswi:
vamaki leswaku va dilivhara, ku xavisa, ku cincanisa kumbe ku lunghisa mimovha van'watikontraka va mimovha ku dilivhara mimovha vaxavisi va mimovha ku dilivhara mimovha, kumbe lava nghenisaku mimovha etikweni ku dilivhara mimovha.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya MTN1 ehofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Kombisa leswaku hikokwalaho ka yini u lava tinomboro ta vuxavisi, na nhlayo ya tinomboro ta vuxavisi leti lavekaku.
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi ya dokumende ya vutitivisi kumbe papila ra vuyimeri loko u yimela khampani xitifiketi xa ntsariso wa bindzu.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Mzansiaccount.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku pfula akhawunti ya bangi ya Mzansi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Akhawunti ya Mzansi i vutirheli lebyi fambisiwaku hi va South African Post Office eka vanhu. I ndlela yo olova yo amukela no humesa mali kumbe ku hakela. U nga va na xitiyiso xa leswaku mali ya wena yi hlayisekile.
A ku na mali ya vutirheli leyi hakeriwaku ya n'hweti, mali leyi u yi hlayisaku yi ta kuma ntswalo. A ku na timali leti nga vekiwa leti hakeriwaku , u hakelela ntsena leswi u swi tirhisaku. A ku laveki xilipi xa muholo ku pfula akhawunti ya Mzansi. Munhu wun'wana na wun'wana a nga pfula akhawunti, hikuva a ku na ntsengo wa mpimo lowu nga vekiwa wa mali leyi munhu a faneleke ku va a yi kuma . U nga tirhisa bangi leyi eka marhavi ya Hofisi ya Poso ya nhlayo ya 1300 na le ka michini ya 8000 ya ti-Saswitch ya Automated Teller Machines.
A ku hakeriwi nchumu eka tihofisi ta Poso loko u nghenisa mali.
Xiyaxiya: Vanhu lavatsongo lava va lavaku ku pfula tiakhawunti va fanele ku famba na vahlayisi va vona lava nga nawini kumbe vatswari.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku pfula akhawunti, u faneleke ku endla leswi landzaku:
Famba u ya eHofisini ya Poso leyi nga kusuhani ya Afrika Dzonga u kombela fomo ya xikombelo eka thelara.
Tata fomo ya xikombelo.
dokumende ya wena ya vutitivisi
Nyiketa vumbhoni bya laha u tshamaku kona. Tani hi xiyenge xa nawu wa Financial Intelligence Centre Act, hinkwavo vaendli va swikombelo va fanele ku nyiketa vumbhoni bya tiadrese ta laha va tshamaku kona. Leswi swi nga endliwa hi ku tirhisa xitatimende xa akhawunti ya ku hakelela gezi na mati . Loko u hirile , khopi ya ntwanano wa ku hira ya laveka. Loko u tshama na vatswari, ku laveka afidavhiti , lexi hlamuselaku leswi xa laveka.
Vanhu lavatsongo lava va lavaku ku pfula tiakhawunti va fanele ku famba na vahlayisi va vona lava nga nawini kumbe vatswari.
Endla diphoziti yo sungula ya ntsengo wa R10.
Xiyaxiya: U nga tirhisa bangi eka marhavi ya Hofisi ya Poso ya nhlayo ya 1300 na le ka michini ya 8000 ya ti-Saswitch ya Automated Teller Machines .
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Timinete ta 10 ku ya eka 20, swi ta ya hi leswaku rhavi ra poso ri bizi kumbe a ri bizi.
Mali leyi hakeriwaku
Ku laveka diphoziti ya R10.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta swikombelo tikumeka eka Tihofisi ta Poso eka tiko hinkwaro.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Vulavula na Mininjere wa Hofisi ya Poso kumbe u bela eka Hot-Line eka nomboro ya: 0800 53 54 55
<fn>GOV-ZA.Notificationofamendments.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nothisi ya ku cinciwa ka xitatimende xa vusunguri bya close corporation
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikongomelo xa vutirheli lebyi i ku nyiketa nothisi eka Registrar of Companies hi ku cinca loku nga kona eka bindzu ra n'wina leri nga rejistariwa. Ku cinca loku ku nga va ku ri ko sukela eka ku ngetelela swirho kumbe ku huma ka swirho, kumbe ku va na accounting officer lontshwa, ku cinca ka adrese yo posa, kumbe swin'wana.
Loko ku endliwa ku cinca makongomana na close corporation leyi yi nga rejistariwa - hambi leswi swi kongomane na swirho kumbe ku cinciwa ka accounting officer, kumbe adrese yo posa ya CC - swa fanela leswaku ku cinca loku ku rejistariwa na va hofisi ya ku rejistara ti-Close Corporation.
Ku cinca loku ku fanele ku rhekhodiwa eka xitatimende xa vusunguri lexi ku nga Amended Founding Statement CK2. Tinoti ta nkoka eka ku tata fomo ya CK2 tilongoloxiwe endzhaku ka pheji 2 na swona swi fanele swi hlayiwa hi vuxiyaxiyi loko ku nga si tatiwa tifomo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo yaCK2 no tata swiyenge leswi swi tirhaku eka xiyimo xa n'wina.
Tata xiyenge xa Part A loko ku ri na ku cinca eka vito ra CC kumbe eka muxaka wa bindzu.
Tata fomo ya CK2A loko ku cinca accounting officer kumbe adrese ya bindzu. Tata xiyenge xa Part B makongomana na ku cinca ka vuxokoxoko bya swirho.
Tata tifomo ta CK2 na CK2A hi inki ya ntima, hi ku tirhisa marito lamakulu.
Nyiketa khopi ya xitifikexi ta rejistrexini ya CC lexi nga tiyisiwa hi va nawu.
Nyiketa khopi ya tidokumende ta vutitivisi ta swirho leswi khumbekaku eka CC.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
A ku faneli ku susiwa swin'wana eka fomo. Loko ku cinciwa ku hetisiwile, ku ta humesiwa xitifiketi xo tiyisa ku rejistariwa ka ku cinciwa loku ku nga ta poseriwa Close Corporation.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya nhungu ku hetisa ku langutana na fambiselo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.NotifyNedlac.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku nghenisa Nothisi eka va Nedlac leswaku yuniyoni ya vatirhi kumbe federexini ya yuniyoni ya vatirhi yi kunguhata ku teka goza ro kombisa ku vilela
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xiyenge 77 xa Labour Relations Act, 1995 wu nyiketa vatirhi mfanelo yo nghenela eka magoza yo kombisa ku vilela ku yisa emahlweni kumbe ku sirhelela timfanelo ta vona eka swa ikhonomi na ku sirheleriwa eka ku hlongoriwa kumbe magoza man'wana ya disiplini . Xiyenge xi tlhela xi nyiketa na va National Economic Development and Labour Council - tani hi nhlangano lowu endlaku pholisi lowu wu nga na vayimeri va mfumu, mabindzu na vatirhi na vaaka-miti - ntirho wo hlanganisa matlhelo lama khumbekaku leswaku ya ringeka ku ntlhantlha swirhalanganyi leswi nga swivangelo swa magoza yo vilela.
Va Nedlac va fanele ku tivisiwa hi magoza yo kombisa ku vilela eka fomo ya . Eka fomo leyi, ku fanele ku hlamuseriwa muxaka wa magoza na magoza lama ya nga ta tekiwa. Leswi a swi katsi siku ra magoza, hikuva leswi swi nga kavanyeta fambiselo ra ku lavana na ntwanano.
Loko matshalatshala yo ntlhantlha xirhalanganyi ya tsandzeka, yuniyoi kumbe federexini ya yuniyoni, yi fanele ku nyiketa nothisi ya vumbirhi hi xikongomelo xa yona xo teka magoza yo vilela. Nothisi leyi ya vumbirhi yi fanele yi nyiketiwa va Nedlac eka masiku ya 14 loko ku nga si sungula goza ro vilela .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tivisani va Nedlac hi xikongomelo xa yuniyoni xa ku ya emahlweni na magoza yo vilela .
Matsalani wa yuniyoni ya vatirhi kumbe federexini ya tiyuniyoni ta vatirhi u fanele ku tata fomo ya xikombelo ya LRA 4.5.
Fomo leyi nga tatiwa yi rhumeriwa eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nedlac yi fanele ku amukela fomo ku nga si fika masiku ya 14 ya ku sungula ka magoza yo vilela.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Notifychangeofaddress.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Leyi i nothisi eka va Ndzawulo ya ta Vutleketli hi ku cinca adrese ya mukhomi wa tayitele kumbe n'winyi wa movha. Hinkwavo lava nga vakhomi va titayitele kumbe vinyi va mimovha va fanele ku tiyisa leswaku tiadrese ta vona ti nghenisiwe kahle eka rejistara ya mimovha.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Tata no nghenisa fomo ya nothisi.
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi vumbhoni bya adrese leyintshwa ya laha u tshamaku kona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo leti ta swikombelo tikumeka etihofisi ta swa mimovha emapatwini.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Notifyownershipchange.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Leswi i ku nyika nothisi eka vafumi va ku tsarisa swa mimovha emapatwini leswaku vun'winyi kumbe vukhomi bya tayitele ya movha byi cincile. Nothisi yi fanele yi nyiketiwa vafumi va ntsariso emasikwini ya 21 ku sukela siku leri ku nga cinciwa hi rona.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
N'winyi wa sweswi wa movha u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Famba na tidokumende leti landzaku:
xitifiketi xa ntsariso wa movha diski leyi tirhaku ya layisense dokumende ya vutitivisi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Nothisi ya ku cinca vun'winyi kumbe ku xavisa movha leyi kumekaku eka hofisi ya swa mimovha emapatwini.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Occupationaccident.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku vika nghozi ya le ntirhweni eka va Compensation Fund
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vathori va fanele ku tata xiyenge A xa fomo ya W.Cl.2.
Vathori va fanele ku handzula xiyenge B eka fomo ya W.Cl.2 kutani va xi nyiketa dokodela kumbe xibedlhela ku xi tata hi xihatla hi laha swi nga kotekaku hi kona endzhaku ka nghozi.
Vathori va fanele ku rhumela xiyenge A xa fomo eka va Compensation Fund hi xihatla hi laha swi nga kotekaku hi kona endzhaku ka nghozi.
A ku na xilaveko xa leswaku vathori va rindzela xiyenge B xa fomo ku tatiwa hi dokodela loko va nga si nghenisa kleyimi ya vona. Loko vathori va amukela xiyenge xa fomo xo huma eka dokodela, va fanele va nghenisa leswi na fomo.
Tikleyimi ti nga rhumeriwa eka:
Vathori va fanele ku hakela ndziho eka mutirhi eka tin'hweti tinharhu to sungula, endzhaku ka nghozi. Va Compensation Fund va ta vuyisema muthori mali leyi.
Vathori va fanele ku nghenisa rhipoto ya vutshunguri hi xihatla loko va yi kuma eka dokodela.
Loko mutirhi a nga koti ku vuyela entirhweni endzhaku ka nkarhi wo leha, vathori va fanele ku kuma xiviko xa vutshunguri lexi hlamusela xiyimo eka nkarhi wolowo lexi ku nga W.Cl.5 xo huma eka dokodela no xi nghenisa eka va Compensation Fund n'hweti yin'wana na yin'wana.
Loko mutirhi a sungula ku tirha nakambe, vathori va fanele ku rhumela xiviko xa mutirhi xa ku sungula ntirho nakambe lexi ku nga na xiviko xo hetelela va vutshunguri xa eka va Compensation Fund.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Leswi swi ta ya hi ku landza leswaku vutivi hinkwabyo byi tatiwe kahle hi ndlela leyi faneleke.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.OperFishProcEst.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya ku tirhisa ndzhawu ya ku prosesa tinhlampfi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ndzawu ya ku prosesa tinhlampfi leyi vuriwaku fish processing establishment ku nga va movha, xikepe, miako kumbe ndzhawu laha ku tsongiwaku kumbe ku humesiwa swo karhi eka tinhlampfi. Leswi tswongiwaku eka tinhlampfi swi nga va swi endliwa hi ndlela yo tsemelela, ku humesa endzeni ka nhlampfi, ku hambanisa swiphemu, ku basisa, ku veka hi mixaka , ku susa dzovo na ku hlayisa swi nga onhaki . Laha ku tirheriwaku kona swi katsa ndzhawu laha tinhlampfi hi pangeriwaku ematinini kumbe mabodlhela, ku pakiwa, ku omisiwa kumbe ku humesiwa ka swa le ndzeni, ku chela munyu, ku omisa hi tiayisi, ku titimeta swinene , ku omisa hi ntitimeto (frozen), kumbe ku prosesa ku endlela ku xavisa endzeni kumbe ehandle ka Riphabliki ya Afrika Dzonga.
Ku endla ntirho wa ku prosesa tinhlampfi, u fanele ku rhanga u endla xikombelo, na swona u nyiketa mfanelo ya Fish Processing Establishment kumbe mfanelo ya swa tinhlampfi. Kutani u fanele lembe na lembe u pfuxeta phemiti na va Ndzawulo wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba , leyi yi ku pfumelelaku ku tirhisa mfanelo ya swa tinhlampfi kumbe ku va na FPE. Loyi a nga na phemiti u fanele ku landzelela hinkwaswo swiyimo leswi nga vekiwa eka phemiti. Ku ka u nga landzeleri swiyimo swa phemiti swi nga endla leswaku phemiti ya wena yi yimisiwa kumbe ku khanseriwa na swona/kumbe ku tekeriwa mfanelo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa mfanelo ya swa tinhlampfi ntsena loko u kumile xirhambo lexi xi nga humesiwaku eka Gazete ya Mfumo.
Kuma fomo ya xikombelo eka tihofisi ta va Ndzawulo wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba , kumbe laha swi hangalasiwaku kona hi va ndzawulo.
Hlaya hi vuxiyaxiyi, u twisisa no tiyisa leswaku u landzelela hinkwaswo swilaveko na swiyimo swa xikombelo.
Tata, u sayini no nghenisa fomo xikan'we na tidokumende leti tiyisiweke hi va nawu leti seketelaku xikombelo, na mali leyi yi faneleke ku hakeriwa leyi yi nga tlheriseriweku endzhaku.
Fambiselo ra nkambelo ri ta sungula endzhaku ka siku leri nga vekiwa ra swikombelo kasi vuyelo byi ta tivisiwa hi ku tsaleriwa hi va DEA&T.
Vutirhelo bya tinhlampfi bya fish processing establishment byi nga humesiwa eka xiboho ehansi ka swiyimo swo ka swi nga ri swa ntolovelo , na hi ku vona ka Holobye wa DEA&T.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa mfanelo ya FPE xi teka ku sukela eka n'hweti yin'we ku ya eka tin'hweti tinharhu , kumbe ku tlula, hi ku landza vunyingi bya swikombelo leswi swi nga amukeriwa.
Xikombelo xa phemiti ya FPE xi nga teka masiku manharhu yo tirha kumbe ku tlula, kambe hi ku landza leswaku xana xikombelo xi nghenisiwe hi ndlela leyi faneleke.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
R6 000 - xikombelo xa vutirhelo bya ku prosesa tinhlampfi
Timali leti hakeriwaku ta cinciwa hi lembe na lembe tani hi laha swi nga vekiwaku hi Holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe lava nga na matimba ya vurhumiwa , xikan'we na Holobye wa ta Timali
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Operatereservedpostalservice.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense yo endla bindzu ra vutirheli bya poso lebyi nga rhizevhiwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hi kombela mi xiyaxiya: Ku nyiketiwa ka layisense ya tindzhawu leti nga rhizevhiwa, swi ta endliwa ntsena loko Holobye a paluxile xirhambo xo endliwa ka swikombelo. Eka nkarhi wa sweswi, va South African Post Office hi vona ntsena va nga na layisense. A ku na munhu loyi a nga endlaku bindzu ra vutirheli bya poso lebyi nga rhizevhiwa handle ka loko a ri na layisense yo endla tano.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tatani fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu.
Nghenisani fomo ya xikombelo na mali ya xikombelo eka va ICASA.
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku kuma layisense.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali leyi nga tlheriseriwiku endzhaku ya rejistrexini i R500
Mali ya layisense i R25 000
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xikombelo xa rejistrexini wa ku endla bindzu ra poso leyi nga rhizeviwangiku. Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Oreturnforfirstpaymentofprovisionaltax.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tifomo ta ku hakela muthelo wa xinkadyana - ku hakela ro sungula
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko munhu a kuma mali leyi faneleke ku hakerisiwa muthelo kambe leyi nga hakerisiwiku muthelo hi ku landza ku kokiwa ka muthelo wa SITE kumbe PAYE , kumbe mali yo huma eka bindzu, u fanele ku hakela muthelo wa xinkadyana eka mali leyi a yi kumaku . Tihakelo ta muthelo wa xinkadyana tiendliwa eka tin'hweti ta ntsevu tin'wana na tin'wana.
Muthelo wa xinkadyana wu na xikongomelo xo pfuneta vahakeri va muthelo ku hlanganyetana na swiboho swa vona swo hakela muthelo hi ndlela leyi yaku emahlweni ku tlula ku va va fanela ku hakela ntsengo wukulukumba kan'we hi lembe ra nkambelo. Muthelo wa xinkadyana lowu wu nga hakeriwa, wu ta susiwa eka ntsengo wo hakelela muthelo wo hetelela , lowu wu faneleke ku hakeriwa hi munhu eka lembe leri faneleke ra nkambelo.
Munhu loyi a bohekaku ku hakela muthelo wa xinkadyana, u fanele loko ku nga si hela masiku ya 30 a bohekile ku hakela muthelo, a endla xikombelo hi ku tsala xa ku rejistara na hofisi ya rhavi ra le kusuhani ra va South African Revenue Service . Ku tsandzeka ku endla tano, swi ta vangela leswaku u hakerisiwa ntswalo na ndziho eka ku hakela muthelo endzhaku ka nkarhi, na muthelo wun'wana wo ngetelela eka ku tlherisela tifomo ta muthelo endzhaku ka nkarhi.
Siku leri ku faneleke ku hakeriwa hi rona ra muthelo wa xinkadyana eka nkarhi wo sungula, I tin'hweti ta ntsevu ku sukela ekusunguleni ka lembe ra nkambelo. Tihakelo ta muthelo wa xinkadyana tifanele ku yimela hafu wa mali ya muthelo leyi faneleke ku hakeriwa ya xiboho eka lembe leri heleleke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Hlayela muthelo wa xinkadyana hi ndlela leyi landzaku eka nkarhi wo sungula:
hafu ya muthelo hinkwawo eka lembe hinkwaro u susa muthelo wa mutirhi eka nkarhi lowu u susa ti-credit ta muthelo wa le handle lowu pfumeleriweke eka nkarhi lowu .
Hakela eka fomo leyi vekiweke ya IRP6 ya xitsundzuxo xa ku hakela hi siku ra kumbe ku nga si fika siku leri faneleke ra tihakelo. Va SARS va ta rhumela tifomo leti faneleke eka muhakeri wa muthelo wa xinkadyana loyi a nga rejistara.
Ku na tindlela leti landzaku to hakela eka va SARS:
ku hakela muthelo wa xinkadyana ku nga endliwa eka hofisi ya rhavi ra SARS, hi Musumbuluko ku fikela Wavuntlhanu, exikarhi ka 08:00 na 15:30, ku nga katsiwi masiku ya tiholideyi loko ku hakeriwa ku endliwa hi poso, hi ku tirhisa ATM ya bangi, tinyike nkarhi wo ringana wa ku posa kumbe leswaku ku langutaniwa na fomo ya wena loko tihakelo tiendliwa hi ndlela ya elektroniki, tinyike nkarhi wo ringana wa ku pfariwa ka tibangi leswaku mali yi ta hundzisiwa kahle leswi swi nga tekaku masiku mambirhi ku ya eka ya ntlhanu.
Vuxokoxoko bya bangi:
Tiklayente leti ti hakelaku eka khawuntara ya rhavi rin'wana na rin'wana ra ABSA, FNB kumbe Nedbank a ku nga ha laveki ku nyiketiwa ka nomboro ya akhawunti ya bangi na khodi ya bangi loko ku endliwa tihakelo. Leswi swi tirha hi ku fanana na le ka tiklayente leti ti tirhisaka inthanete ya ABSA, FNB, Nedbank na Standard Bank.
Leswi swi nga ta laveka ntsena i:
nomboro ya klayente ya referense ya tidijiti ta 19; na
Nomboro ya ID ya loyi a hakeriwaka/ nomboro ya akhawunti leyi yi nga hlanganisiwa na muxaka wo karhi wa muthelo ku endla tihakelo.
Vuxokoxoko lebyi byi kombisiwa eka fomo ya ku xitiviso ya IRP 6.
Tihakelo leti ti nga fambisaniku na swimbirhi leswi nga laha henhla leswi ku nga nomboro ya referense na nomboro ya loyi a hakeriwaka ya ID, ti nga ka ti nga amukeriwi.
Loko siku ro hetelela ku ri siku ra holideyi, kumbe ku ri emaheleni ya vhiki , tihakelo ti fanele ku endliwa eka siku ro hetelela ra ntirho ku nga si va siku ra holideyi kumbe ku hela ka vhiki. Ku kuma vuxokoxoko yana eka website ya SARS ya adrese leyi nge: www.sars.gov.za
Xiyaxiya :
Tifomo ta IRP 6 ta nkarhi wo sungula tifanele ku nghenisiwa hambi loko hi ku hlayela ka wena u vona ku nga ri na muthelo wa xinkadyana lowu wu faneleke ku hakeleriwa.
Loko tihakelo ta muthelo wa xinkadyana tipimanyetiwa hi ku landza malil eyi faneleke ku hakerisiwa muthelo ti ri ehansi ka ntsengo wa nkoka , ku fanele ku katsiwa xikombelo xikan'we na xivangelo. Tifomo ta IRP 6 ta nkarhi wo sungula sweswi ti katsa xivandlanyana laha u faneleke ku nyiketa xivangelo xa xikombelo xo tano. Loko va SARS va nga enetiseki, u nga komberiwa ku endla mpimanyeto wun'wana.
Ku papalata ku hakerisiwa ndziho na ntswalo, tiyisa leswaku tifomo ta IRP 6 ta wena ti nghenisiwa hi nkarhi eka hofisi ya rhavi ku nga si fika siku ra tihakelo. Leswi swi ta tiyisa leswaku xikombelo xa wena xi amukeriwa no langutaniwa na xona hi nkarhi.
Xitsundzuxo xa tihakelo eka fomo ya IRP 6 sweswi xi le ka pheji ra le tlhelo. Fomo ya wena yi fanele ku nghenisiwa etlhelo na tihaelo.
Languta eka IRP 12 Guidelines loko u lava ku pfuniwa eka ku tata fomo ya wena ya IRP 6.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
SARS yi sungule service standards leswi nga ta nghenisiwa katsongo hi swiyenge eka malembe mambirhi ku nga . Loko u nghenisa tifomo ta wena eka va SARS, va na xikongomelo xa ku:
ku langutana no kambela hi ndlela leyi kongomeke 80% wa tifomo leti nga tatiwa kahle hi ndlela leyi kongomeke eka masiku ya 90 ya ku tirha ku sukela eka siku leri va amukelaku hi rona hi nkarhi wa bizi na le masikwini ya 34 ya ku tirha loko va amukerile tifomo hi nkarhi lowu ku nga ri ku bizi h I wona wa ku langutana na tifomo ta VAT na PAYE eka masiku ya 20 ya ku tirha loko va tiamukerile ku langutana na 90% wa tifomo leti nghenisiwaku hi elektroniki eka tiawarat a 4 loko va tiamukerile eka tiawara ta 24 endzhaku ka ku amukela tifomo leti nghenisiwaku hi mavoko.
Xiyaxiya:
Loko muyimeri a langutana na timhaka ta muthelo ta wena, tiyisa leswaku va SARS va swi tiva hi mhaka leyi. Leswi i ku ku sirhelela ku tiyisa leswaku va SARS a va paluxeli erivaleni xihundla xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Oreturnforsecondprovisionaltaxpayment.2010-03-25.ts.txt</fn>
Fomo ya tihakelo ta vumbirhi ta muthelo wa xinkadyana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko munhu a kuma mali leyi faneleke ku hakerisiwa muthelo kambe leyi nga hakerisiwiku muthelo hi ku landza ku kokiwa ka muthelo wa SITE kumbe PAYE , kumbe mali yo huma eka bindzu, u fanele ku hakela muthelo wa xinkadyana eka mali leyi a yi kumaku Tihakelo ta muthelo wa xinkadyana tiendliwa eka tin'hweti ta ntsevu tin'wana na tin'wana.
Muthelo wa xinkadyana wu na xikongomelo xo pfuneta vahakeri va muthelo ku hlanganyetana na swiboho swa vona swo hakela muthelo hi ndlela leyi yaku emahlweni ku tlula ku va va fanela ku hakela ntsengo wukulukumba kan'we hi lembe ra nkambelo. Muthelo wa xinkadyana lowu wu nga hakeriwa, wu ta susiwa eka ntsengo wo hakelela muthelo wo hetelela , lowu wu faneleke ku hakeriwa hi munhu eka lembe leri faneleke ra nkambelo.
Munhu loyi a bohekaku ku hakela muthelo wa xinkadyana, u fanele loko ku nga si hela masiku ya 30 a bohekile ku hakela muthelo, a endla xikombelo hi ku tsala xa ku rejistara na hofisi ya rhavi ra le kusuhani ra va South African Revenue Service . KU tsandzeka ku endla tano, swi ta vangela leswaku u hakerisiwa ntswalo na ndziho eka ku hakela muthelo endzhaku ka nkarhi, na muthelo wun'wana wo ngetelela eka ku tlherisela tifomo ta muthelo endzhaku ka nkarhi.
Siku ro fanela ku hakela hi rona ra tihakelo ta vumbirhi ta muthelo wa xinkadyana, a ri nga vi endzhaku ka siku ro hetelela ra lembe ra nkambelo kumbe siku leri nga amukeriwa ra ku hela ka lembe ra timali.
Xiyaxiya:
Loko ku hela ka lembe ra timali hi Februwari ku vangela vanhu ku nonon'hwa eka swa timali, kasi ku kumiwile ku amukeriwa hi va SARS ku nghenisa switatimende swa timali hi siku rin'wana ro ka ri nga ri ku hela ka Februwari, vanhu vo tano, va nga kombela na ku amukeriwa ka lewaku va nghenisa tifomo ta muthelo wa xinkadyana endzhaku ka nkarhi hi ku fambisana na ku nkarhi wa ku hela ka lembe ra timali lowu nga amukeriwa. Kambe timali leti nghenaku, nkarhi wa tona wa ha ta tama wa ha ri ku hela ka lembe ra nkambelo leri helaku hi ti-28/29 Februwari.
Hlayela muthelo wa xinkadyana hi ndlela leyi landzaku eka nkarhi wa vumbirhi:
mpimanyeto lowu heleleke wa lembe hinkwaro ku susiwa muthelo wa mutirhi lowu wu nga hakeriwa eka lembe hinkwaro ku susiwa ti-credit ta muthelo wa le handle lowu pfumeleriweke wa lembe hinkwaro ku susiwa ntsengo lowu nga hakeriwa eka nkari wo sungula.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Hakela eka fomo leyi vekiweke ya IRP6 ya xitsundzuxo xa ku hakela hi siku ra kumbe ku nga si fika siku leri faneleke ra tihakelo.
Ku na tindlela leti landzaku to hakela eka va SARS:
Ku hakela muthelo wa xinkadyana ku nga endliwa eka hofisi ya rhavi ra SARS, hi Musumbuluko ku fikela Wavuntlhanu, exikarhi ka 08:00 na 15:30, ku nga katsiwi masiku ya tiholideyi
Loko ku hakeriwa ku endliwa hi poso, hi ku tirhisa ATM ya bangi, tinyike nkarhi wo ringana wa ku posa kumbe leswaku ku langutaniwa na fomo ya wena.
Loko tihakelo tiendliwa hi ndlela ya elektroniki, tinyike nkarhi wo ringana wa ku pfariwa ka tibangi leswaku mali yi ta hundzisiwa kahle leswi swi nga tekaku masiku mambirhi ku ya eka ya ntlhanu.
Vuxokoxoko bya bangi:
Tiklayente leti ti hakelaku eka khawuntara ya rhavi rin'wana na rin'wana ra ABSA, FNB kumbe Nedbank a ku nga ha laveki ku nyiketiwa ka nomboro ya akhawunti ya bangi na khodi ya bangi loko ku endliwa tihakelo. Leswi swi tirha hi ku fanana na le ka tiklayente leti ti tirhisaka inthanete ya ABSA, FNB, Nedbank na Standard Bank.
Leswi swi nga ta laveka ntsena i:
nomboro ya klayente ya referense ya tidijiti ta 19
Nomboro ya ID ya loyi a hakeriwaka/ nomboro ya akhawunti leyi yi nga hlanganisiwa na muxaka wo karhi wa muthelo ku endla tihakelo.
Vuxokoxoko lebyi byi kombisiwa eka fomo ya ku xitiviso ya IRP 6.
Tihakelo leti ti nga fambisaniku na swimbirhi leswi nga laha henhla leswi ku nga nomboro ya referense na nomboro ya loyi a hakeriwaka ya ID, ti nga ka ti nga amukeriwi.
Loko siku ro hetelela ku ri siku ra holideyi, kumbe ku ri emaheleni ya vhiki , tihakelo ti fanele ku endliwa eka siku ro hetelela ra ntirho ku nga si va siku ra holideyi kumbe ku hela ka vhiki.
Xiyaxiya:
Tifomo ta IRP 6 ta nkarhi wa vumbirhi tifanele ku nghenisiwa hambi loko hi ku hlayela ka wena u vona ku nga ri na muthelo wa xinkadyana lowu wu faneleke ku hakeleriwa.
Tihakelo ta vumbirhi ta muthelo wa xinkadyana ti fanele ku endliwa hi ku landza mpimanyeto wa mali leyi nga amukeriwa leyi yi ringanaku na ntsengo wo sungula kumbe ntsengo lowu nga ta hlayeriwa hi mali leyi faneleke ku hakerisiwa muthelo ya lembe relero.
U nga boheka ku hakela muthelo wun'wana wo ngetela loko mpimanyeto wa mali leyi faneleke ku hakerisiwa muthelo yi ri hansi ka 90% ya mali leyi kongomeke leyi yi faneleke ku hakerisiwa muthelo na leyi nga le hansi ka ntsengo wo sungula.
Tiyisas leswaku tifomo ta IRP 6 ti nghenisiwa eka rhavi leri faneleke ra va SARS ku nga si fika siku leri ku faneleke ku endliwa tihakelo hi rona. Leswi swi ta tiyisa leswaku xikombelo xa wena xi amukeriwa no langutaniwa na xona hi nkarhi, na swona a wu nga faneli ku hakela ndziho na ntswalo.
Xitsundzuxo xa tihakelo eka fomo ya IRP 6 sweswi xi le ka pheji ra le tlhelo. U nga nghenisia tifomo ta wena etlhelo na tihakelo.
Languta eka IRP 12 Guidelines loko u lava ku pfuniwa eka ku tata fomo ya wena ya IRP 6.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
SARS yi sungule service standards leswi nga ta nghenisiwa katsongo hi swiyenge eka malembe mambirhi ku nga . Loko u nghenisa tifomo ta wena eka va SARS, va na xikongomelo xa ku:
ku langutana no kambela hi ndlela leyi kongomeke 80% wa tifomo leti nga tatiwa kahle hi ndlela leyi kongomeke eka masiku ya 90 ya ku tirha ku sukela eka siku leri va amukelaku hi rona hi nkarhi wa bizi na le masikwini ya 34 ya ku tirha loko va amukerile tifomo hi nkarhi lowu ku nga ri ku bizi h I wona wa ku langutana na tifomo ta VAT na PAYE eka masiku ya 20 ya ku tirha loko va tiamukerile ku langutana na 90% wa tifomo leti nghenisiwaku hi elektroniki eka tiawarat a 4 loko va tiamukerile eka tiawara ta 24 endzhaku ka ku amukela tifomo leti nghenisiwaku hi mavoko.
Xiyaxiya:
Loko muyimeri a langutana na timhaka ta mithelo ya wena, i swa nkoka ku tivisa va SARS hi leswi. Leswi i ku ku sirhelela ku tiyisa leswaku va SARS a va paluxeli erivaleni xihundla xa wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xitsundzuxo xa tihakelo xi fambisana na fomo ya IRP 6.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Policereservist.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku va phorisa ra rhizevhe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phorisa ra rhizevhe i xirho xa vaaka-miti lexi xi endlaku mintirho ya vuphorisa ku nga ri minkarhi hinkwayo kumbe mintirho yin'wana ya va South African Police Service hi ku tirhandzela handle ko hakeriwa ku endla mintirho yo tano.
U nga va phorisa ra rhizevhe eka swiyenge leswi landzaku:
ku endla mintirho hinkwayo ya vuphorisa exiticini xa maphorisa, eka ndzhawu kumbe eka xiyenge xa xifundzhankulu , kambe ku nga ri mintirho ya xipeceli ya vuphorisa.
ri nga ambala yunifomo ri ta leteriwa eka swiyenge leswi faneleke swa mintirho ya vuphorisa.
ku endla mintirho yo karhi yo seketela etihofisi eka xiyenge xa tiko, xa provhinsi, xa ndzhawu kumbe exiticini, na swona ri nga ka ri nga endli mintirho ya vuphorisa a ri ambali yunifomu laha swi faneleke, ri nga leteriwa eka swiyenge leswi faneleke swa nawu, pholisi na swileriso leswi swi tirhaku eka mintirho yo karhi leyi a yi endlaku
u fanele ku va na vuswikoti byo karhi kumbe ntokoto lebyi byi nga tirhisiwaku eka mintirho ya vuphorisa, ku fana na ku va muchayeri wa xihahampfhuka , dokodela, mudayivhi ematini, mutirhela vuhlayiseki bya vanhu , kumbe sayikholojisti.
u ta endla mintirho yo karhi eka xiyimo xa vuswikoti bya ntokoto wa yena a nga ku hi ku pfumeleriwa hi khomandara wa yena, ku ambala yunifomo laha swi faneleke, ri nga leteriwa eka swiyenge leswi faneleke swa nawu, pholisi na swileriso leswi swi tirhaku eka mintirho yo karhi leyi a yi endlaku.
ku endla mintirho eka swiyenge swa mintirho bya vuphorisa leswi swi fambelanaku na vuphorisa emadorobeni kumbe eka tindzhawu ta le makaya eka sekthara yo karhi eka xitici xelexo; kumbe u ta endla mintirho eka tindzhawu to karhi eka sekthara yo karhi tani hi laha swi nga vekiwa hi mukhomandara a nga ambala yunifomo hi ku ya hi ku tirhisiwa ka yona u fanele ku leteriwa eka sekthara yo karhi ya vuphorisa na/kumbe eka mintirho ya vuphorisa leyi yi fambelanaku na mintirho ya yena. Ku ta laveka vuleteri byin'wana lebyi kongomaneke na vuphorisa eka sekthara yeleyo ya mintirho ya vuphorisa.
Phorisa ra rhizevhe leri langiwaku ku tirha eka khathegori yo karhi, ri nga hundziseriwa eka khathegori yin'wana na yin'wana loko ri endla leswi fambelanaku na swilaveko swa khathegori yeleyo, na swona ri tiyimiserile ku kuma vuleteri lebyi lavekaku eka khathegori yeleyo.
ku va munhu loyi a tshamaku eAfrika Dzonga minkarhi hinkwayo ku va na malembe ya 18 na le hansi ka malembe ya 70
u fanele ku hlamula swivutiso eka nongonoko wa swivutiso hi swa rihanyu tani hi laha swi nga vekiwa hi Mukhomixinara wa Tiko ku ka u nga vi na ku karhateka ebyongweni, vuvabyi, kumbe ku tsana ko karhi, leswi swi nga kavanyetaku ku endla ka wena mintirho ku va munhu loyi a tikhomaku kahle, leswi ku faneleke ku vutisiwa matimu ya wena hi swona ku tata swivutiso eka nkambelo wa psychometric test kumbe nkamelo lowu wu vekiwaku hi Mukhomixinara wa Tiko wa Maphorisa ku va na xitifiketi xa matriki kumbe tikhwalifikhexini ta xiyenge xo ringana na xona no nyiketa vumbhoni bya leswi u kota ku vulavula, ku hlaya na ku tsala English tani hi rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ku pfumela leswaku ku tekiwa swigandlato swa tintiho ta wena, na swona u fanele ku va munhu loyi a nga si tshamaku a kumeka a ri na nandzu na swona u nga ri munhu loyi a nga le ku chuchisiweni eka nandzu u tiyimiserile ku leteriwa u tiyimiserile ku endla xihlambanyiso u nga vi na ti-tattoo leti vonakaku; na swona u ri na layisense ya ku chayela movha, hambi loko leswi swi nga ri xalaveko eka va vurhizevhu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khumbana na xitici xa maphorisa xa le kusuhani
Tata fomo ya xikombelo ya SAPS 93
fomo ya vuxokoxoko hi wena
Xiboho xa ku tiyimisela fomo ya xivutiso hi swa rihanyu fomo ya swivutiso hi swa vuhlayiseki Z204, loko u nga ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga fomo ya swigandlato swa tintiho
Mpfumelelo eka vatswari va wena kumbe muhlayisi loko u ri ehansi ka malembe ya 21
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi khopi leyi nga tiyisiwa hi vanawu ya layisense ya vuchayeri ya wena, loko u ri na yona khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya tikhwalifikhexini ta tidyondzo ta wena.
I mani loyi a nga ta ka a nga tekiwi tani hi rhizevhu:
munhu loyi a nga ntshunxiwa entirhweni wa yena hikuva nga tiphini kahle emirini munhu loyi a a ri xirho xa South African Police Service loyi xikombelo xa yena xa ku vuya nakambe xi nga ariwa munhu loyi a tirhelaku kumbe ku va eka xiyimo eka vandla ra tipolitiki munhu loyi a nga journalist eka va swa mahungu mudyondzi wa xikolo muofisara wa ntirho wa vurindzi bya swa vuhlayiseki xirho xa Vuphorisa bya Masipala.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko u kumeka u fanerile, xikombelo xa wena xi ta amukeriwa hi Area Commissioner na swona u ta hlambanyisiwa. Kambe a wu nga pfumeleriwi ku endla mintirho loko u nga si heta vuleteri bya wena. Endzhaku ka sweswo, u ta nyiketiwa xitifiketi xa ximfumo xa ku amukeriwa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Professionaldriverspermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti wa vuchayeri bya xiprofexini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti wa vuchayeri bya xiprofexini wu kongomisiwe eka vanhu xiviri lava va chayelaku tinxaka ta mimovha yo karhi. Phemiti yi nyikiwa ehenhla ka layisense ya vuchayeri ya ntolovelo. Phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini yi tirha eka tinxaka ta mimovha leyi landzaku:
movha wa vutleketli bya mpahla/nhundzu, mimovha leyi yi kokaku mimovha leyi nga onhaka kumbe bazi mimovha leyi nga na ntikelo lowu nga henhla ka 3 500kg na swona leyi yi endleriweke ku rhwala vanhu va 12 kumbe ku tlula .
Swihingakanyi hi vukhale bya swiyenge swa mimovha hi leswi landzaku:
movha wa vutleketli bya nhundzu - u fanele ku va na malembe ya 18
movha wa ku rhwala vanhu - u fanele ku va na malembe ya 21
movha wa vutleketli bya nhundzu ya nghozi - u fanele ku va na malembe ya 25.
U nga kuma phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini ntsena loko u ri na layisense leyi tirhaku ya ku chayela eka muxaka wa movha lowu ku endliwaku xikombelo xa wona u kamberiwe hi swa rihanyu hi dokodela na ku ku kuma u ri munhu loyi a faneleke loko u amukeriwe ximfumo hi va nhlangano wa vuleteri loko u nga si tshama u kumeka u ri na nandzu wa ku chayela u nwile, u chayela hi ndlela yo pfumala vukhetha, hi vusopfa, kumbe nandzu wa madzolonga na loko u nga si tshama u yimiseriwa layisense ya ku chayela.
Ko va ntsena milandzu leyi u nga yi endla eka malembe ya ntlhanu lama nga hundza leyi yi nga ku sivelaku ku kuma phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini. Milandzu leyi yi nga na vukhale byo tlula malembe ya ntlhanu a yi nge tekeriwe enhlokweni .
Mufambisi wa movha kumbe nwinyi va movha loyi ku komberiwaku phemiti ya xiprofexini ya wona, a nga ka a nga pfumeleli munhu ku chayela movha epatwini ra hinkwavo, handle ka loko a ri na phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini eka muxaka wa movha wolowo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya Xikombelo xa phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini, PD1 kumbe Xikombelo xa layisense ya vuchayeri, DL1 kutani u yi nghenisa eka senthara ya nkambelo.
U ta fanela ku endla nkambelo wa mahlo eka senthara ya vukamberi.
Famba na tidokumende leti landzaku:
dokumende ya vutitivisi leyi faneleke , khadi ra layisense ya ku chayela, Pasipoto ya Afrika Dzonga leyi tirhaku swifaniso swimbirhi swa ID swa muxaka wa ntima na wo basa layisense ya vuchayeri leyi tirhaku xitifiketi xa vuleteri xitifiketi xa dokodela phemiti ya vuchayeri ya xiprofexini yin'wana, kumbe phemiti ya ku chayela emapatwini lamakulu ya hinkwavo leyi u nga na yona.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Endzhaku ko hakela mali leyi faneleke, u ta rhumeriwa exiticini xa maphorisa ku ya kombela xiviko ya rekhodo ya milandzu.
U ta tivisiwa loko phemiti ya vuchayeri bya xiprofexini yi lulamile na leswaku u ta yi teka. U fanele ku ta na vutitivisi loko u ta landza khadi. Khadi yin'wana na yin'wana leyi yi nga landziwangiku emasikwini ya 120, yi ta cukumetiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Phemiti yi nga va yi lunghile eka maviki ya nhungu ku ya eka ya khume-mbirhi .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.ProspectingRight.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mfanelo ya ku lavana na timinerali eka ndhawu ku endla bindzu ra timayini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mfanelo ya ku lavana na timayini i phemiti leyi pfumelelaku khampani kumbe munhu ku valanga ndzhawu kumbe ku endla ndzavisiso eka ndhawu emisaveni yo karhi hi xikongomelo xa ku vona loko ku ri na timinerali. Munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku endla xikombelo xo lava ndhawu leyi nga na timinerali leswaku a ta endla bindzu ra timayini u fanele ku nghenisa xikombelo eka hofisi ya Mininjere wa Rijini eka rijini laha ku nga na misava ya kona.
Mfanelo yo lavana na timinerali ku endla bindzu ra timayini yi tirha malembe ya ntlhanu, kambe endzhaku ka ku hela ka nkarhi lowu, muendli wa xikombelo a nga kombela ku pfuxetiwa ka mfanelo ya ku endla ntirho wa timayini eka nkarhi wa malembe yo ka ya nga tluri manharhu.
Mfanelo ya ku endla ntirho wa timayini yi ta nyiketiwa ntsena loko ku hlanganyetaniwe na swilaveko leswi landzaku:
Muendli wa xikombelo a ri na timali na vuswikoti byo endla ntirho wo lavana na timinerali hi xiyenge xa le henhla
Kungu ya timali yi fambelana na ntirho wo lavana na timinerali na swona eka nkarhi wa kona.
Ku nga ta ka ku va na ku thyakisiwa ka ndhawu na moya kumbe ku vavisiwa ka mbango hikokwalaho ka ntirho wa ku lavana na timinerali.
Ku nga ri na munhu loyi a nga na mfanelo yo lavana na timinerali, mfanelo ya phemiti ya bindzu ra mayini kumbe ku hlayisa phemiti ya minerali yo fana na yeleyo eka misava yeleyo.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo eka hofisi ya Regional Manager eka Ndzawulo ya Timinerali na Eneji eka rijini laha ku kumekaku misava yeleyo.
Fomu yi fanele ku fambisana na mali ya xikombelo leyi yi nga vekiwa na swona leyi yi nga tlheriseriwiku endzhaku.
Loko Regional Manager a pfumelela xikombelo, u ta kombela leswaku ku tisiwa kungu ra swa nhlayiso wa mbango no burisana na n'winyi wa misava, kumbe loyi a tshamaku eka misava yeleyo hi mfanelo ya nawu, kumbe na van'wana lava va khumbekaku.
Nghenisa vuyelo bya mimburisano eka Regional Manager eka masiku ya 30.
Loko swilaveko leswi hinkwaswo swi hlanganyetiwile, Regional Manager u ta nghenisa xikombelo eka Holobye leswaku a ta langutana na xona.
Milawu leyi tirhisiwaku
Makombandlela ya Nongonoko wa ntirho wa ku lavana na timinerali wu fanele ku nghenisiwa na xikombelo xa mfanelo ya ku endla ntirho wa ku lavana na timinerali hi ku landza nawu wa Mineral and Petroleum Resources Development Act, 2002
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko Regional Manager a nga amukeli xikombelo, u ta ku tivisa hi ku tsala eka masiku ya 14 no tlherisela xikombelo xa wena eka wena.
Loko Regional Manager a pfumelela xikombelo, u ta ku tivisa eka masiku ya 14, no ku kombela leswaku u tisa kungu ra swa nhlayiso wa mbango no burisana na n'winyi wa misava, kumbe loyi a tshamaku eka misava yeleyo hi mfanelo ya nawu, kumbe na van'wana lava va khumbekaku.
U fanele ku nghenisa vuyelo bya mimburisano eka Regional Manager eka masiku ya 30.
Loko swilaveko leswi hinkwaswo swi hlanganyetiwile, Regional Manager u ta nghenisa xikombelo eka Holobye leswaku a ta langutana na xona.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Protectionorder.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa khoto xa ku sirheleriwa eka madzolonga ya le kaya
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xana i ncini madzolonga ya le kaya?
i muxaka wihi na wihi wa ku xanisiwa lowu wu katsaku ku xanisiwa emirini, hi swa masangu, emoyeni, hi mianakanyo na hi ku xanisiwa hi swa ikhonomi ku vaviseriwa mpahla ku salasariwa endzhaku ku nghena eka ndzhawu ya munhu handle ka mpfumelelo wa yena muxaka wihi na wihi wa nxaniso kumbe ku lawuriwa matikhomelo laha fambiselo ro tano ri ku vavisaku kumbe ri nga ku vavisaku eka swa rihanyu, vusirheleleki kumbe ku hanya kahle.
Loko tinxaka leti ta nxaniso tihumelelaku eka wena kumbe eka munhu wun'wana loyi u n'wi tivaku, u nga endla xikombelo xa xileriso xa ku sirheleriwa hi khoto . Xileriso xa khoto xa ku sirheleriwa eka madzolonga ya le kaya i dokumende leyi yi humesiwaku hi khoto, leyi yi sivelaku muxanisi eka leswi landzaku:
ku endla madzolonga ekaya ku tirhisa munhu wun'wana ku endla madzolonga yo tano ku nghena eka ndzhawu leyi muxanisiwa a tshamaku eka yona na munhu wun'wana ku nghena eka xiyenge xo karhi xa ndzhawu leyi muxanisiwa a tshamaku eka yona na wun'wana/van'wana ku nghena eka ndzhawu ya munhu loyi a vilelaku hi ku xanisiwa ku nghena eka ndzhawu laha muvileri hi ku xanisiwa a tirhaku eka yona ku sivela munhu loyi a vilelaku hi ku xanisiwa loyi a tshamaku eka ndzhawu kumbe a a tshama eka ndzhawu leswaku a nga ngheni eka yona kumbe ku tama a ha ri eka yona, kumbe xiyenge xa yona ku endla hambi xiendlo xihi lexi nga hlamuseriwa eka xileriso xa khoto xo sirheleriwa.
I mani lava va nga endlaku xikombelo xa xileriso xo sirheleriwa hi khoto?
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga xanisiwa
Munhu lontsongo hi malembe , loyi a nga endlaku xikombelo handle ko pfuniwa
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a khumbekaku eka vutomi bya munhu loyi a vilelaku hi ku xanisiwa. Vanhu lava landzaku va nga endla xikombelo hi mpfumelelo wa muxanisiwa lowu nga tsariwa, handle ka loko muxanisiwa a ri munhu lontsongo hi malembe , munhu loyi a nga tiphiniku kahle ebyongweni, munhu loyi a nga titivala, kumbe loko khoto yi eneriseka leswaku muxanisiwa a nga koti ku nyiketa mpfumelelo lowu nga tsariwa:
Mupfuneti hi switsundzuxo
Mutirhela-rihanyu
Phorisa
Thicara
Ku kuma vutivi byo enta, nghena eka website ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa xileriso xo sirheleriwa hi khoto eka Khoto ya Majistarata leyi nga kusuhani na laha u tshamaku kumbe ku tirha kona, eka nkarhi wun'wana na wun'wana hi minkarhi ya tiawara ta ku tirha kumbe endzhaku ka tiawara ta ku tirha, na hi masiku ya tiholideyi kumbe eka ti-weekend.
Xo sungula rhanga u endla xikombelo xa Xileriso xo sirheleriwa xa xinkadyana hi ku tata Form 6: Interim Protection Order eka Khoto ya Majistarata leyi nga kusuhani kumbe Khoto ya le Henhla .
Xikombelo xifanele xi endliwa hi afidavhiti lexi hlamuselaku leswi landzaku:
Ntiyiso wa mhaka leyi nga xivangelo xa xikombelo
Muxaka wa xileriso lexi xikomberiwaku
Vito ra xitici xa maphorisa laha muxanisiwa a nga vikaku kona hi ku tshova ka xileriso xa ku sirheleriwa lexi ku endliwaku xikombelo xa xona
Loko xikombelo xi endliwa hi vito ra muxanisiwa xi endliwa hi munhu wun'wana, afidavhiti yi fanele ku hlamusela:
Nhlamuselo ya leswaku xana munhu loyi u khumbeka njhani eka ku hanya kahle ka muxanisiwa
Ntirho wa munhu loyi na xiyimo xa yena xa ku tisa xikombelo
Mpfumelelo lowu nga tsariwa wa muxanisiwa, handle ka loko muxanisiwa:
a ri ntsongo hi malembe a nga tiphini kahle ebyongweni a titivarile munhu loyi khoto yi enerisekaku hi leswaku a nga koti ku nyiketa mpfumelelo.
Tiyisa fomo eka nawu kutani u yi nyiketa mabalana wa khoto no yi nghenisa.
Mabalana u ta rhumela xikombelo xa wena eka majistarata loyi a nga ta veka siku ra leswkau u tlhelela ekhoto leswaku ku ta yingiseriwa xikombelo xa wena.
Majistarata u ta lulamisa nothisi ya ku tivisa muxanisi hi xileriso xa khoto xo sirhelela na leswaku xana u fanele ku ta rini ekhoto.
Endzhaku ka ku ta ekhoto, majistarata a nga nyiketa xileriso xa khoto xa ku sirhelela.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Eka swiyimo swa swihatla, vutirheli byi kumeka tiawara ta 24 hi siku
Xileriso xa khoto xo sirhelela xi nga kumeka hi siku relero, kambe hi ntolovelo, leswi swi titshege hi ku tika ka mhaka ya wena.
Xileriso xi tirha ku fika loko muxanisiwa a xi khansela.
Loko muxanisi a endla aphili, xileriso xi ya emahlweni no tirha ku fikela loko Khoto ya Aphili yi xi khansela.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Publiccompany.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara khampani ya xichava
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khampani ya xichava i koporasi leyi vinyi va yona ku nga xichava, na swona leyi yi nga na vutsongo bya van'watixere va nkombo. Marito lama nge "Limited" ya ta vekeriwa emahetelelweni ya vito ra khampani. Ku rejistara khampani ya xichava swi katsa leswi landzaku:
Ku nyiketa xichava chansi ya ku xava tixere.
Hambi leswi ku nga ri ku na xipimelo eka nhlayo ya van'watixere, kambe ku fanele ku va na vutsongo bya va nkombo.
A ku na xipimelo eka ku transferiwa ka tixere ta yona.
Marito lama nge "Limited" ya ta vekeriwa emahetelelweni ya vito ra khampani.
Khampani yi fanele ku nyiketa xichava vutivi byo karhi.
Muxaka lowu wa bindzu wu tala ku tirhisa khapitali swinene.
Ku na vutsongo bya vadayirektara vambirhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise va Ndzawulo ya Minxaviso na Tiindastri .
Hlayisa vito ra khampani hi ku tata tifomo ta CM5
Tata tifomo leti landzelaka:
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku rejistara swi teka masiku ya ntlhanu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
I R5 eka tixere ta 1 000 leti humesiwaku.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Rebateonandrefundthedutyonexport.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku hunguteriwa muthelo na ku vuyiseriwa mali ya muthelo wa mpahla ya le handle eka mintirho ya timpahla leti rhumeriwaku eka matiko ya le handle
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikongomelo xa vutirhel lebyi, i ku endla xikombelo xa ku hunguteriwa muthelo na ku vuyiseriwa mali ya muthelo wa duty eka tiprodakti leti ti nga nghenisiwa etikweni eka vumaki ku manufakchara, ku prosesa, ku hetisa ku hoxela michini , kumbe ku paka tiprodakti leti nga na xikongomelo xo rhumeriwa ehandle.
Phemiti ya laveka ku nghenisa endzeni ka tiko tiprodakti na swona u fanele ku endla xikombelo xa yona hi ku tata fomo ya xikombelo leyi yi kumekaku eka va International Trade Administration Commission .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nyiketa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi
Nyiketa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka mavhiki mambirhi ku ya eka ya mune ku kuma nhlamulo makongomana na ku hunguteriwa muthelo kumbe ku vuyiseriwa mali eka va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Recognitionofcustomarymarriage.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku amukeriwa ka vukati bya mindhavuko kumbe mucato
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Leswaku vukati bya mindhavuko byi amukeriwa tani hi mucato lowu nga nawini, vukati byi fanele ku va byi endliwe ku nga si fika ti 15 ta Novhemba 2000. Kambe, loko vukati lebyi ku endleke ku sukela hi ti 15 ta Novhemba ku ya emahlweni, vukati byelebyo byi fanele byi fambelana na swilaveko leswi landzaku:
Ku fanele ku ve na mburisano hi vukati, na swona mburisano lowu wu fanele wu endliwe hi ku landza maendleo na mafambiselo ya nawu wa mindhavuko .
Vatekani va fanele ku va na malembe ya le henhla ka 18.
Vatekani va fanele ku pfumela no pfumelelana hi mucato .
Vatswari va wun'wana eka vatekani loyi a nga ntsongo hi malembe va fanele ku pfumelela vutekani. Loko u nga ri na vatswari, muhlayisi wa wena wa nawu u fanele ku pfumela. Loko mutswari kumbe muhlayisi wa nawu a nga koti ku nyika mpfumelelo, ku nga khumbaniwa na khomixinara wa nhlayiso wa vana leswaku a ta nyika mpfumelelo. Loko ku ariwa mpfumelelo hi vatswari, muhlayisi wa nawu kumbe khomixinara wa nhlayiso wa vana, i muavanyisi wa Khoto ya le Henhla loyi a nga langutanaku na ku nyiketa mpfumelelo.
Loko wun'wana wa vatekani a ri eka mucato wa xilungu , a nga ka a nga koti ku nghenela vukati bya mindhavuko hi nkarhi wa vukona bya mucato wa xilungu. Xipimelo lexi, xa tirha na le ka vukati bya mindhavuko , lebyi byi nga endliwa endzhaku ka Disemba ya lembe ra 1988.
Hambi leswi ku nga ri ku na xihingakanyo eka wanuna hi nhlayo ya vasati lava a nga va tekaku eka vukati bya mindhavuko, a ku na vukati bya ndhavuko lebyi byi nga ngheneriwaku loko ku nga si endliwa xileriso xa khoto lexi lawulaku nhundzu ya wansati loyi a nga tekiwa eka vukati bya yena bya sweswi.
Tiyisa xiyimo xa wena xa ku cata eka website ya: online.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-32 eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Ndzawulo ya ta le Kaya. Endla xikombelo eka embasi ya Afrika Dzonga kumbe mixini loko u tshama eka matiko ya le handle.
Xitifiketi lexi heleleke xa mucato kumbe ku endliwa nakambe ka rejistara leyi faneleke kumbe ku endliwa nakambe ka tidokumende tin'wana leti fambisanaku na rejistara ya kona swi humesiwile no tiyisiwa ka vutivi eka rejistara ya mucato .
Xitifiketi xo koma xa mucato xa nyiketiwa kambe a ku na timali leti hakeriwaku loko ku nyiketiwa xitifiketi lexi nga nawini hi ku rejistara mucato.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xitifiketi xo koma xa mucato xi nyiketiwa hi wona nkarhi wolowo.
Xitifiketi lexi heleleke xa mucato xi nyiketiwa endzhaku ka mavhiki ya 6 ku ya eka 8.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Xitifiketi lexi komisiweke xa mucato: I R11
Xitifiketi lexi heleleke xa mucato: I R53
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Refundlicencefees.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku vuyiseriwa mali ya layisense
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
U nga endla xikombelo xa ku vuyiseriwa mali ya layisense ya movha loko movha wa wena wu yiviwile, wu vaviseke lero wu nga ha tirhiseki, kumbe wu suriwile eka ntsariso.
Xikombelo xa ku vuyiseriwa mali ya ntsariso xi endliwa eka tin'hweti tinharhu ku sukela eka siku leri u nga endla nothisi ya ku yiviwa ka movha kumbe leri movha wu nga sungula hi rona ku ka wu nga ha tirhiseki, kumbe ku sukela eka siku leri wu nga suriwa hi rona eka ntsariso.
Xiyaxiya: Mali leyi nga hansi ka R30 yi nga ka yi nga vuyisiwi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Famba na tidokumende leti landzaku:
dokumende ya vutitivisi xitatimende lexi hlambanyeriweke eka va nawu xa leswaku movha wu yiviwile, wu vaviseke lero wu nga ha tirhiseki, kumbe xitifiketi xa ntsariso xi suriwile.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero, kambe mali yi vuyisiwa endzhaku ka masikunyana hikokwalaho ka fambiselo ra vulavisisi na nkambelo wa le ndzeni.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.RegFishVessel.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo rhijisitara xikepe xo phasa tihlampfi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikepe xo phasa tihlampfi i xikwekwetsu lexi tirhiseriwaka, kumbe lexi endleriweke mafambiselo, ntshovelo n valanga switirhisiwa swa leswi tshamaka elwandle, kumbe hi ku seketela migingiriko leyi fanaka. Lewi swi katsa xikepe xihi na xihi xa mpfuno kumbe ku pfunana elwandle eku endleni gingiriko wihi na wihi mayelana na ku phasa tihlampfi - kambe ku nga pimiwi eka - malulamiselo, mphakelo, vuhlayisi, vugwitsirisi, vutleketli, kumbe vuhumelerisi. Vulawuri bya Nhlayiseko wa le Lwandle bya Afrika Dzonga na Ndzawulo ya Timhaka ta Mbango na Vupfhumba swi fanele ku pasisa xikepe xo phasa tihlampfi.
Ku hava xikepe xo phasa tihlampfi xi ta rhijisitariwa ku ri hava mfanelo wo phasa na mpfumelelo wo nghenelela eka migingiriko yo phasa tihlampfi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Lulamisa xikepe ku ya kamberiwa eka SAMSA endzhaku ka swona SAMSA yi nga ta humesa Xitifikheti xa Vuhlayiseki. Xitifikheti lexi xi fanele ku yisiwa na xikombelo xo rhijisitara.
Tata fomo u tirhisa maletere lamakulu ntsena na nhlonhlotelo lowu tsariweke laha swi faneleke
Nyika mahungu laya landzelaka:
vito ra xikepe vito na vuxokoxoko bya n'winyi wa xikepe vulehi ba xikepe matimba na vukulu bya xikepe mfungho wa Mfumo ehansi ka ku rhijisitariwa ka xikepe xitifikheti xa vuhlayiseki xa Vulawuri bya Nhlayiseko wa le Lwandle bya Afrika Dzonga.
Yisa xikombelo xa wena na mfanelo wa wena wo phasa tihlampfi kumbe kontiraka leyi tatiweke hi n'winyi wa xikepe ku tirhisa xikepe lexi khumbekaka loko u nga ri ukhomi wa mfanelo wo phasa tihlampfi.
Kombisa karhi na xiyenge xo phasa tihlampfi laha xikepe xi nga ta yisiwa kona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikobelo xi nga teka 3 wa masiku yo tirha kumbe ku tlula, ku ya hi ndlela ya kahle leyi xikombelo xi endliweke hi yona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Tihakelo ta hambana kuya hi vulehi bya xikepe
<fn>GOV-ZA.RegisterBargainCouncil.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara tani hi khansele ya mimburisano emintirhweni exikarhi ka vathori na vatirhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khansele ya mburisano emintirhweni exikarhi ka vathori na vatirhi yi langutana na mintwanano leyi hlanganyeriweke ya vathori na vatirhi , ku ntlhantlha swirhalanganyi swa timholovo emintirhweni, ku sungula swikimu swo hambana-hambana no endla swibumabumelo hi tipholisi na milawu ya swa mintirho.
Tiyuniyoni ta vatirhi na minhlangano ya vathori va nga endla xikombelo xo vumba tikhansele ta mimburisano emintirhweni .
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Timinete ta nhlengeletano laha tiyuniyoni ta vatirhi na minhlangano ya vathori va nga pfumelelana kona ku sungula bargaining council
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 60 ku langutana na xikombelo
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.RegisterTradeUnion.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tsarisa yuniyoni ya vatirhi na minhlangano ya vathori na va Ndzawulo ya ta Mintirho
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Yuniyoni ya vatirhi I nhlangano wa vatirhi lowu yisaku emahlweni no sirhelela swilaveko swa swirho swa yona eka swilo swo fana na miholo na swiyimo leswi ku tirhiwaku ehansi ka swona, ngopfu ngopfu hi mimburisano na vathori.
Ntsariso ya tiyuniyoni ta vatirhi wu wela ehansi ka mintirho ya Registrar of Labour Relations . Loko mi lava ku rejistara yuniyoni, mi fanele ku nghenisa leswi landzaku eka Registrar:
Tikhopi tinharhu leti printiweke ta vumbiwa ra yuniyoni
Nongonoko lowu nga na vuxokoxoko bya vaofisara va yuniyoni, no hlamusela swiyimo swa vona na mintirho ya vona.
Adrese ya tihofisi leti nga rejistariwa ta yuniyoni
Khopi yin'wana na yin'wana ya vumbiwa bya yuniyoni yi fanele ku sayiniwa hi Matsalani na Mutshami-xitulu wa yuniyoni ya vatirhi tani hi tikhopi ta ntiyiso.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tatani tikhopi timbirhi ta fomo ya xikombelo.
Nghenisani tikhopi tinharhu ta vumbiwa bya yuniyoni eka xikombelo lexi faneleke ku rhumeriwa eka Registrar
Khopi yin'wana na yin'wana ya vumbiwa bya yuniyoni yi fanele ku sayiniwa hi Matsalani na Mutshami-xitulu wa yuniyoni ya vatirhi tani hi tikhopi ta ntiyiso.
Swi poseleni eka:
Rhumelani fekisi e:
Fekisi 012-309 4156
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku rejistara yuniyoni ya vatirhi.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeracopyright.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tsarisa mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Copyright i mfanelo ya ku sirhelela ntirho wa munhu, lowu wu nga va ku ku tsala na wa matsalo , minongonoko ya khompyutara , mintirho ya swa vuxongi , minongonoko ya vuhaxi, myuziki, tifilimu kumbe tivhidiyo.
Ku sirhelela swi vula ku sivela van'wana leswaku va nga kopi kumbe ku riphrodyuza mintirho yeleyo kumbe metheriyale yeleyo, no yi tirhisa ku endlela ku tivuyerisa vona vinyi. The Copyright Act, 1978 Nawu wa mfanelo ya vuqambi wu nyiketa mfanelo ya vuqambi.
Loko ku nga ri wena loyi u nga ta na mianakanyo ro sungula, u nga ka u nga vi na mfanelo ya vuqambi. U fanele ku sungula hi ku veka mianakanyo ya wena yo sungula hi ndlela leyi khomekaku yo fana na buku, karata, CD, vupendi, xifaniso, ntlango wa xikrini kumbe filimu.
Hakanyingi munhu loyi a nga tsala, a printa, a paluxa ematsalweni , a endla ntlangu, a vatla, a penda , a endla filimu kumbe a rhekhoda ntirho, u tala ku va yena n'winyi wa mfanelo ya vuqambi bya ntirho wolowo. Kambe, eka minkarhi yin'wana, loko munhu komberiwe ku endla ntirho wolowo na swona a hakeleriwe ku endla ntirho wolowo, mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi yi le ka muthori loyi a nga n'wi hakela ku endla ntirho wa kona.
Eka mintirho yo tala , a ku na xilaveo xa ku endla xikombelo xa mfanelo ya vuqambi. Mfanelo ya vuqambi yi endliwa hi ku hoxela marito lama nge: "copyright" kumbe "copyright reserved" kumbe "copyright Smith 2002" kumbe mfungho wa copyright, vito na lembe, xikombiso: .
U nga kuma mfanelo ya vuqembu eAfrika Dzonga loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe ntirho wa wena wu endliwe eAfrika Dzonga. Loko u nga ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga, u nga kuma mfanelo ya vuqambi leyi nyiketiwaku hi tiko rin'wana tani hi xiyenge xa ntwanano wa Berne Convention. Ntwanano wa Berne Convention i ntwanano wa matiko ya misava hi mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi eka matiko lama ya nga xirho xa ntwanano lowu hi ku nyiketena vusirheleleki bya mfanelo ya vuqambi.
Mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi ya tifilimu kumbe tivhidiyo leti nga endleriwa ku bindzurisa yi fanele ku endleriwa xikombelo xa yona ximfumo hi ku nghenisa tidokumende leti landzaku leti kumekaku mahala eka va hofisi ya Copyright:
Ku va na copyright swi nyiketa vun'winyi bya metheriyali yo tano na vulawuri eka swa ntirhoso wa vubindzurisi. Mfungho wa copyright wu tala ku va lowu: Â©.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata tifomo ta xikombelo leti landzaku:
Papila ro nyiketa matimba ya ximfumo ya nawu, loko ku tirhisiwa gqweta
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endzhaku ka nkarhi wa tin'hweti ta ntsevu, ku endliwa nkambelo xa ximfumo wa mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi, kutani ku nyiketiwa mfanelo ya vuqambi hi n'hweti ya vunkombo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeradesign.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara dizayini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo tin'wana tiendliwa hi ntirho wa tona na swona i ta vuxongi .
Dizayini yi tala ku va xeyipu, ku fomeka ka yona, ku vonaka ka yona, phetheni, nkhaviso na ku hleleka ka yona ka prodakti kumbe artikili . Xikombiso, dizayini ya xingwavila yi tala ku endliwa hi ku landza tifichara ta vuxongi.
Ku na tinxaka timbirhi ta tidizayini leti nga rejistariwaku, kambe loko tilandza swilaveko leswi nga vekiwa laha hansi:
Dizayini ya vuxongi yi fanele ku va yi ri yintshwa na swona yi ri yo sungula:
yi va na ku saseka eka xeyipu ya yona, configuration na vukhavisi ; na yi fanele ku va swi koteka ku yi prodyuza eka indastri.
Yi ri dizayini leyi nga na ntirho wo karhi yi fanele ku va yi ri yintshwa na swona yi nga ri yo toloveleka :
yi fanele ku va na xeyipu kumbe configuration leyi yi faneleke hi ku landza ntirho wa yona ; na yi fanele ku va swi koteka ku yi prodyuza eka indastri.
Ku sirhelela vuxongi bya dizayini byi nyiketiwa malembe yo fikela 15, kasi dizayini ya ntirho wa yona i ya malembe ya 10.
Hambi leswi swi u nga bohekik ku endla rhiseche ku cheka leswaku dizayini i yo sungula , kumbe ku tiyisa leswaku a ku na dizayini yo fana na yona leyi yi nga rejistariwa, i swa nkoka ku sungula u endla leswi loko u nga si nghenisa xikombelo xa ku rejistara dizayini. Vusechi byi nga endliwa eka va hofisi ya Design Registry Office ePitori. Swi fanele ku endliwa hi munhu kumbe hi ejenti, yo fana na gqweta ra mfanelo ya vuqambi .
Loko se dizayini yi amukeriwile ximfumo tani hi leyintshwa na ku rejistariwa, u ta nyiketiwa xitifiketi xa dizayini.
Tidizayini ta mpfuxetiwa endzhaku ka malembe manharhu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na Ndzawulo ya Minxaviso na Tiindastri .
Tata tifomo ta xikombelo leti kumekaku ntsena eka va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri .
Nghenisa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya wena ya vutitivisi
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Tidokumende leti ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endzhaku ka nkarhi wa tin'hweti ta ntsevu, ku endliwa nkambelo xa ximfumo wa mfanelo ya vun'winyi bya vuqambi, kutani ku nyiketiwa mfanelo ya vuqambi hi n'hweti ya vunkombo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeralateregistrationsbirth.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ntsariso ku velekiwa endzhaku ka nkarhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ku rejistara ku velekiwa endzhaku ka nkarhi hi loko ku velekiwa ka munhu ku tsarisiwa endzhaku ka lembe n'wana a velekiwile. Ku rejistara ku velekiwa ka ndzhaku ku nga vikiwa endzhaku ka lembe kambe ku nga si hela malembe ya 15 munhu a velekiwile.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya BI-24/1 ya ku rejistara ku velekiwa endzhaku ka lembe kambe ku nga si hela malembe ya 15.
Tata fomo ya xikombelo ya B1-24/15 ya ku rejistara ku velekiwa endzhaku ka malembe ya 15.
Tata afidavhiti leyi nga hlambanyeriwa leyi ku nga BI-288.
Nghenisa tidokumende leti landzaku:
khopi leyi yi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi ya manana loko vatswari va nga tekanangi, na swona tatana a nga amukeli ku va tatana. Swin'wana leswi u nga swiendlaku, loko tatana wa n'wana wa ku veleka a amukela ku va tatana , tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta tidokumende ta vutitivisi ta vatswari ta laveka. Loko u catile na mhani wa n'wana hi ku veleka, ku laveka tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta tidokumene ta vatswari hi vumbiri, na xitifiketi xa mucato swa laveka kumbe xitifiketi xa le xibedlhele kumbe xa ndzhawu ya matheniti laha n'wana a nga velekeriwa kona. Xitifiketi xi fanele ku va xi sayiniwe hi munhu loyi a a ri mufambisi na swona xi fanele ku va na vito ra ximfumo ra instituxini kumbe xitempe na siku.
xitiyiso xa vuxokoxoko bya n'wana tani hi laha swi nga tsariwa eka rejistara ya xikolo kumbe xitifiketi xa xikolo xo sungula laha n'wana a nga nghena kona, lexi xi nga sayiniwa hi prinsipala wa xikolo xelexo. Xitiyiso xi fanele xi va na nomboro ya prinsipala hi xiviri eka letterhead leyi yi nga na xitempe na siku.
xitifiketi xa ku khuvuriwa ka n'wana, loko xi humesiwe ku nga si hela malembe ya ntlhanu ya ku velekiwa ka n'wana loko vatswari va nga ri kona, afidavhiti xa xaka leri nga tshwinela ra n'wana, leri nga nkulu eka n'wana hi vutsongo bya malembe ya khume , xaka leri ri tivaku vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n'wana leri ri faneleke ku tiyisa vutitivisi bya n'wana na xiyimo xitatimende lexi humaku eka munhu loyi a nga na vutivi bya vatswari va muendli wa xikombelo. Munhu loyi u ta fanela ku famba na muendli wa xikombelo eka hofisi ya Ndzawulo ya ta le Kaya, laha muendli wa xikombelo na munhu yoloye va nga ta vutisiwa swivutiso eka tindzhawu to hambana .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka tin'hweti ta 3 ku ya eka ta 6.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xiyaxiya: Tifomo a tikumeki eka inthanete . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registerandlicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense ya movha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Movha lowu layisense ya wona yi nga yimisiwa, wu suriwa ntsariso, wu yiviwa, kumbe lowu wu nga akiwa vuntshwa kumbe wu cinciwa, wu fanele ku tlhela wu kuma layisense yi vuntshwa. Leswi swi endleka na loko vun'winyi byi cinca, kumbe loko movha wu kumiwa tani hi ndzhaka eka munhu loyi a nga lova.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Tata fomo ya xikombelo eka hofisi yin'wana na yin'wana ya swa mimovha emapatwini .
Nghenisa:
dokumende ya vutitivisi leyi amukelekeke xitifiketi xa ku faneleka ku va epatwini lexi kumekaku eka xitici xa nkambelo wa mimovha xitifiketi xa Maphorisa ya Afrika Dzonga xa ku komba ku kala nandzu papila ra ximfumo ra ku va nawini ro huma eka va SABS
xitifiketi xa ku lova ka munhu loyi a nga lova .
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Xiyaxiya: Timali leti ti kweletiwaku tifanelek u hakeriwa eka mimovha, loko layisense ya kona yi nga ha tirhi, na swona yi nga pfuxetiwangi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Registeranexternalcompany.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara khampani ya le handle ka tiko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nhlangano wa le handle ka Afrika Dzonga lowu wu lavaku ku endla bindzu eAfrika Dzonga wu nga endla xikombelo xa phemiti ya khampani ya le handle ka tiko. Khampani ya le hanle ka tiko i khampani leyi yi nga rejistara eka tiko ra le handle na swona yi lava ku sungula khampani eAfrika Dzonga
Hikuva ku na mafambiselo yo tala lama ya faneleke ku endliwa tani hi xiyenge xa ku rejistara, swa antswa ku tirhisa magqweta ya Afrika Dzonga.
Mi fanele ku khumbana na gqweta ra Afrika Dzonga hikuva swilaveko swin'wana swa nawu wa tikhampani ku Companies Act, 1973 swi nga endliwa ntsena hi swirho swa profexini leyi.
Hi kombela mi xiyaxiya leswaku tidokumende hinkwato ti fanele ku tatiwa hi inki ya ntima leyi nga sulekiku.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Ndzawulo ya Minxaviso na Tiindastri .
Nyiketani tikhopi ta switifiketi leswi nga tiyisiwa hi va nawu swa tidokumende ta vutitivisi kumbe tipasipoto leti tirhaku ta vanhu lava va nga na xiavo eka khampani leyi faneleke ku rejistariwa.
Tidokumende hinkwato ti fanele ku fambisana na Memorandum and Articles of Association leyi yi faneleke ku va hi buku, na ku tiyisiwa hi munhu wa nawu eka pheji na pheji leswiStepsToFollowText
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku rejistara swi teka masiku ya ntlhanu.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeraprivatecompany.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara khampani ya prayivhete
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khampani ya prayivhete i bindzu leri vinyi va rona ku nga vinyi va tixere lava tixere ta vona ti nga ka ti nga xaviseriwi xichava . Hi ku landza nawu wa Tikhampani lowu ku nga Companies Act, 1973, khampani ya prayivhete yi fanele ku va na vinyi va tixere va nhlayo yo sukela eka yin'we ku ya eka ta 50. Vinyi va tixere va tala ku va va vitaniwa vadayirektara va khampani.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Fambiselo ro rejistara eka khampani ya prayivhete na khampani ya xichava ri na vuxokoxoko byinyingi. Hi ku nonon'ha ka fambiserlo ra kona, ku fanele ku tirhisiwa magqweta eka fambiselo ro rejistara.
Tata tifomo ta xikombelo leti landzaku:
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya ntlhanu ku rejistara khampani ya prayivhete.
Mali leyi hakeriwaku
I R50 ku hlayiseriwa vito
I R5 eka tixere ta 1 000 leti humesiwaku.
Hinkwayo ka yona - R465
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registerasaciproagent.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara tani hi ejenti ya CIPRO
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwavo lava va khumbanaku kumbe lava swi lavekaku leswaku va langutana na Registrar of Companies and Close Corporations hi minkarhi hinkwayo, va fanele ku rejistara tani hi tiejenti ta CIPRO. Loko se u rejitarile, a ku na xilaveko xa leswaku u rejistara nakambe; u ta tekiwa tani hi ejeni nakambe, na swona u nge lahlekeriwi hi khodi ya wena ya vuejenti.
Ku rejistara, ku ta laveka leswaku u hakela mali ya diphoziti leyi u nga ta tlheriseriwela yona eka akhawunti ya CIPRO. Endzhaku ko amukela xitiyiso xa ku rejistara ka wena, u ta pfuleriwa akhawunti leyi u nga ta kota ku yi tirhisa. Ntirhiso-mali wa ku kambela no printa Xitifiketi xa ku rejistariwa ka khampani kumbe Close corporation, i R30 eka xitifiketi xin'we. Leswi swi ta va eka akhawunti ya diphoziti leyi yi khumbanisiwa na khodi ya wena tani hi ejenti, leyi yi nga ta tirhisiwa ku ku nghenisela bili ya wena ekuheleni ka n'hweti na n'hweti.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
A ku na milawu leyi yi tirhisiwaku eka vutirheli lebyi.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ntirhiso-mali wa ku kambela no printa Xitifiketi xa ku rejistariwa ka khampani kumbe Close corporation, i R30 eka xitifiketi xin'we.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registerasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ts.txt</fn>
Rejistara tani hi muprofexinara wa sayense ya ntumbuluko
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vanhu xiviri lava va lavaku ku tirha tani hi van'wasayense wa ntumbuluko ku laveka leswaku va rejistara na nhlangano wa South African Council for Natural Scientific Professions . Khansela yi promota leswaku vanhu va tirha tani hi vaprofexinara tani hi van'wasayense va ntumbuluko eAfrika Dzonga, yi tlhela yi langutana na vulawuri bya switandadi swa matikhomelo ya xiprofexini ya tiprofexinara ta van'wasayense va ntumbuluko , ku kambela switandadi swa dyondzo na vuleteri bya van'wasayense va ntumbuluko, na ku amukela ximfumo dyondzo na vuleteri leswi nga xilaveko xo sungula xa ku rejistara hi ku landza nawu wa Academy of Science of South Africa Act, 2001 (Nawu wa Akhademi ya Sayense ya Afrika Dzonga).
Vanhu lava va nga rejistarangiku va nga ka va nga endli ntirho lowu nga vekeriwa vanhu lava nga rejistara.
Hikokwalaho ka yini u fanele ku rejistara?
Leswaku u ta endla ntirho wa xiprofexini
Leswaku u ta tirhisa vito na title ya 'natural scientist' na leswaku u vekela marito lama landzaku endzhaku ka vito ra wena
Ku praktisa eka xiyimo xa ku va consultant.
Ku va na xiyimo xa vuprofexinara no va na xiavo eka ku vuyeriwa loku ku kumekaku eka tiinstituxini ta timali.
Ku kuma ku seketeriwa hi council na garanti leyi nga voyamelangiku tlhelo ya vuswikoti bya wena.
Ku sirhelela no tiyisa ntirho wa profexini.
Xana ku laveka yini leswaku u rejistara?
Ku rejistara tani hi muprofexinara wa sayense ya ntumbuluko - digri/diploma ya malembe ya mune na xipiriyoni xa malembe manharhu
Ku rejistara tani hi munhu loyi a ha yimeleke ku va muprofexinara wa sayense ya ntumbuluko - digri/diploma ya malembe ya mune loyi a nga ri ku na xipiriyoni.
Ku rejistara tani hi munhu loyi a nga na xitifiketi xa ku va n'wasayense wa ntumbuluko - digri/diploma ya malembe ya manharhu loyi a nga na xipiriyoni xa lembe rin'we .
Swiyenge swa rejistrexini hi leswi landzaku:
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo leyi kumekaku eka Council
Xikombelo xi fanele ku fambisana na mali ya rejistrexini leyi nga vekiwa.
Va Council va ta rejistara no nyiketa xitifiketi xa rejistrexini loko va eneriseka leswaku u hlanganyetane na swilaveko hinkwaswo swa dyondzo leyi faneleke na xipiriyoni tani hi laha swi nga vekiwa hi vona va Council
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini yi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8 swi ya hi leswaku xana ku nghenisiwe tidokumende hinkwato leti lavekaku.
Nkambelo wa swikombelo hi PAC leyi faneleke, ku amukeriwa hi Komiti ya Rejistrexini ya SACNASP na ku amukeriwa ra makumu hi Council hinkwayo ka yona.
Vuyelo bya nkambelo wu nga ka wu nga tivisiwi ku fikela loko Council yi va na nhlengeletano.
Va Council va nga ala ku rejistara muendli wa xikombelo:
Loko endzhaku ka ku sungula ka Vumbiwa ra Riphabliki ya Afrika Dzonga, 1993, , muendli wa xikombelo u voniwe nandzu ekhotsweni, leswi swi endleka eRiphabliki, kumbe kun'wana, na swona a nyikiwa xigwevo xa ku ya ejele nkarhi wo tlula tin'hweti tinharhu, kumbe fayini tani hi ndlela yin'wana ya xigwevo loko muendli wa xikombelo a voniwe hi Khoto ya le Henhla ku va a nga helelangi kahle emiehleketweni kumbe ebyongweni, kumbe a khomiwa ehansi ka nawu wa Mental Health Act, 1973
eka nkarhi wolowo laha rejistrexini ya muendli wa xikombelo yi hayekiwile hikokwalaho ka ku panichiwa/gweviwa ehansi ka Nawu lowu loko muendli wa xikombelo a susiwile eka xiyimo xa vutshembeki hikokwalaho ka leswaku a nga tikhomangi kahle loko muendli wa xikombelo a ri munhu loyi a nga voniwa hi khoto tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu , na swona leswi swi vangeriwe hi vufendze bya yena, kumbe ku tsandzeka ku endla ntirho lowu welaku ehansi ka xiyenge lexi a endlaku xikombelo xa rejistrexini eka xona.
Va Council va ta ku tivisa hi ku tsala loko xikombelo xa wena xa rejistrexini xi ariwile.
U nga endla aphili hi xiboho xa council eka masiku ya 30.
U fanele ku endla xikombelo eka Council ku pfuxeta rejistrexini ya wena, eka tin'hweti tinharhu ku nga si hela nkarhi wa rejistrexini ya wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku nghenisa mali hi ku kongoma hi ku tirhisa bangi hi ndlela ya elektroniki: Hi kombela u tirhisa maletere yo sungula ya vito na xivongo ku hlamusela eka xitatimede xa hina xa bangi leswaku i mani a nga hakela, kutani u rhumela vumbhoni byo hakela hi fekisi xikan'we na pheji ro sungula ra fomo ya xikombelo e: 012 841 1057.
Vuxokoxoko bya bangi
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeratrademark.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tsarisa mfungho wa ximfumo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mfungho wa ximfumo i vito ra brand xilogeni kumbe logo. Yi kombisa vutirheli kumbe mpahla ya munhu wun'we no endla leswaku vutirheli na mpahla ya munhu wun'wana swi hambana na swa munhu wun'wana. Xikombiso xi katsa:
Hikokwalaho, brand name i vito kumbe mpfanganyiso wa marito . Xilogeni i xivuriso xo koma kumbe xiga na logo leswi swi nga na xifaniso xo karhi na mfungho wo karhi. Swi nyiketa vutitivi byo karhi byo tiyimela eka timakete, na swona swi nga tirhisiwa eka tiprodakti na vutirheli.
Loko mfungho wa ximfumo na swi rejistariwile, a ku na munhu wun'wana loyi a nga tirhisaku trade mark kumbe wun'wana wo fana na wona. Loko leswi swi humelela, ku nga tekiwa magoza ya nawu. Ku ve na milandzu ya ndhuma etikhoto ta Afrika Dzonga yo fana na MacDonalds leyi yi nga yisa n'winyi wa bindzu ro xavisa swakudya eAfrika Dzonga loyi a a tirhisa mfungho yo fana na ya va MacDonalds ya "M".
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Kuma tifomo ta TM1 u titata hi tinharhu. Tikhopi timbirhi i ta ku tirhisiwa hi hofisi kasi ya vunharhu yi hlayisiwa hi wena tani hi vumbhoni bya xikombelo xa wena.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa loko u nghenisa xikombelo.
Ku vona kahle ku hambana ka klasi ya mpahla ya wena kumbe vutirheli, famba u ya eka: Nice Classification - 8th edition. Kasi swin'wana leswi u nga swi endlaku i ku ya etihofisini ePitori.
Tata klasi eka xiyenge xa 51 xa fomo ya TM1.
Tsala hinkwayo mpahla kumbe vutirheli leswi u nga tirhisaku mfungho wa wena eka swona, eka xiyenge 57 xa fomo ya TM1.
U fanele ku va na vuxiyaxiyi bya leswaku u nga hoxeri mpahla kumbe vutirheli eka tiklasi to hambana eka xikombelo xa mfungho. Loko u endla tano, u ta komberiwa leswaku u cinca mahlamuselelo ku katsa timpahla kumbe vutirheli lebyi byi nga le ka klasi yeleyo yo karhi. Eka swin'wana, u ta fanele ku hoxa xikombelo xintshwa xo hambana.
Loko xikombelo xa wena xi fambisana na swilaveko hinkwaswo, u ta nyiketiwa siku ra ku endla xikombelo na nomboro. Mapapila hinkwawo yo khumbana na hofisi ya ta va na nomboro ya xikombelo. Hambi leswi swi tekaku tin'hweti ta 18 ku rejistara mfungho , u fanele ku sungula ku yi tirhisa hi xihatla loko u kumile nomboro ya xikombelo.
Vanhu va xichava va pfumeleriwa ku kanetana na yona eka tin'hweti tinharhu.
Loko ku ri na ku kanetiwa loku Registrar of Trade Mark a ku kumaku, u ta veka leswaku ku va na ku yingiseriwa ka mhaka exikarhi ka muendli wa xikombelo na loyi/lava kanetaku.
Loko ku nga ri na lava kanetaku, u ta nyiketiwa xitifiketi xa ku rejistara mfungho lexi nga Trade Mark Registration Certificate.
Bela riqingho eka va dti eka nomboro leyi nge: .
Hakela mal leyi faneleke eka bangi u tirhisa khodi ya khastama.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka malembe mambirhi ku va mfungho wu rejistariwa hi ku helela.
Mali leyi hakeriwaku
R85 ya ku secha mimfungho leyi nga konaR266 eka klasi na klasi ya mfungho
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeravehicletestingcentre.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ntsariso wa xitici xo kambela mimovha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xitici xo kambela mimovha i senthara leyi thestaku mimovha na swona lexi xi nyiketaku switifiketi swa ku faneleka ku va epatwini . Ku na switici swa prayivhete na swa mfumo swo kambela mimovha. Hinkwaswo switici swa nkambelo wa mimovha swi fanele ku tsarisiwa no nyiketiwa xiyenge lexi faneleke loko swi nga si sungula ku nyiketa switifiketi swa mimovha swo faneleka ku va epatwini. Loko va amukela xikombelo, va Ndzawulo ya ta Vutleketli va xifundzhankulu va ta rhumela swipikitere ku ta kambela xitici ku vona loko xi fambelana na vuswikoti bya vuthekniki bya ntsariso tani hi laha swi nga vekiwa hi khodi ya va South African Bureau of Standards Code of Practice.
Vuswikoti hi swa vuthekniki , swi vula tifasiliti leti nga ta tirhisiwa hi xitici to kambela, na vuleteri lebyi hetisiweke hi va kamberi va mimovha.
Switici swa nkambelo leswi nga tsarisiwa swi nga kambela no thesta ntsena mimovha hi ku landza swiyenge leswi nga nyiketiwa swona .
Ku tsarisa xitici xa nkambelo xa prayivhete, tihlanganise na va hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini ku kuma vutivi byo enta.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa dokumende ya wena ya vutitivisi na ya muyimeri wa menejimente, loko u endla xikombelo xa xitici xa vukamberi hi ku yimela van'wana.
U nga komberiwa ku nghenisa na tidokumende tin'wana tani hi laha swi nga laviwaku hi MEC.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tin'hweti ta ntsevu ku langutana na xikombelo
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Registerdrivinglicencetestingcentre.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo tsarisa senthara yo thesta tilayisense ta vuchayeri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo xo tsarisa senthara yo thesta tilayisense ta vuchayeri xi fanele ku endliwa eka fomo leyi nga vekeriwela sweswo ya xikombelo. Tani hi xiyenge xa fambiselo ra xikombelo, u ta fanele ku tivisa vayimeri va menejimente na vakamberi va tilayisense to chayela.
Va MEC bya swa Vutleketli eka provhinsi xa laha ku endliwaku xikombelo, xi ta rhumela swipikitere ku ta kambela fasiliti no endla xibumabumelo hi ku vekeriwa ka xiyenge lexi faneleke eka senthara ya ku thesta tilayisense ta vuchayeri.
Loko MEC a eneriseka hi nkambelo, a nga nyiketa xiyenge lexi faneleke eka senthara ya ku thesta tilayisense ta ku chayela, a rekhoda vuxokoxoko eka rejistara bya senthara ya ku thesta, kutani a nyiketa muendli wa xikombelo xitifiketi xa ntsariso .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Ndzawulo ya ta Vutleketli ya xifundzhankulu .
Famba na tidokumende leti landzaku:
tidokumende ta vutitivisi bya vafambisi va senthara ya ku thesta tilayisense ta vuchayeri xitifiketi xa ntsariso wa bindzu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Registerimportagentanimalgeneticmaterial.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara tani hi ejenti ya ku nghenisa etikweni metheriyali ya jenetiki ya swiharhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ejenti ya phemiti ya ku nghenisa etikweni metheriyali ya tijenetiki ta swiharhi yi fanele ku rejistara na Registrar of Animal Improvement loko a nga si sungula ku nghenisa etikweni swiharhi kumbe metheriyali ya jenetiki ya swilo swo fana na ti-embryo, matandza ya ntswalo kumbe semen eAfrika Dzonga.
Ejenti yo nghenisa etikweni yi fanele ku tirha hi ku landza leswi nga vekiwa laha hansi:
fasiliti yi fanele ku va na michini hinkwato leti nga hlamuseriwa ku endlela kuk khoma metheriyali ya jenetiki ya swiharhi fasiliti ya laboratori na mafambiselo ya swilo leswi nghenisiwaku etikweni swi fanele ku fambisana na switandadi leswi nga vekiwa tani hi xiboho vathori va fanele ku va na vuswikoti hi ku khoma mbewu ya vununa .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swikombelo leswi nga hetisiwangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo.
Xikombelo xi fanele ku tiyisiwa ximfumo hi n'anga ya swiharhi loyi a nga na matimba yo endla tano hi vafambisi va South African Veterinary Authority .
Mali leyi kongomeke leyi yi hakeriwaku yi fanele yi fambisana na xikombelo xin'wana na xin'wana. Endla ticheke na ti-postal order u tikongomisa eka: Director-General: Agriculture. Vuxokoxoko bya bangi i:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xi nga teka masiku ya 30 ku langutana na xona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registeringanonprofit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara nhlangano lowu nga endleku ntswalo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Close corporation i nhlangano wa bindzu lowu vinyi va swirho swo sukela eka nga munhu wun'we ku fikela eka swirho swa 50. Tixere ta khampani ti nga ka ti nga xaviwi hi xichava eka timakete. Hambi leswi ku lavekaku leswaku CC yi va na accounting officer, a ku na xilaveko xa leswaku yi va na switatimende swa timali leswi swi nga kamberiwa .
Hambi leswi nawu wa tikhampani ku nga Companies Act, 1973 wu vekaku leswaku ku fanele ku va na tinhlengeletano ta xiboho ta tikhampani, ngopfu-ngopfu makongomana na tinhlengeletano ta xichava , a ku na xilaveko xa leswi eka ti-CC. Tinhlengeletano titala ku khomiwa exikarhi ka swirho hi minkarhi na minkarhi hi ku tirhandzela .
A ku na xilaveko xa leswaku swirho swa CC swi tlanga ndzima ya ku gingirika eka vufambisi bya bindzu. Kambe eka ti-CC totala, swirho swi tala ku va timininjere ta bindzu.
Ku na tinoti ta nkoka ku ta ku tatiwa ka fomo ya xikombelo leti ti nga longoloxiwa enchaku ka pheji 1 ra CK1.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Ndzawulo ya Minxaviso na Tiindastri .
Tata tifomo leti faneleke ta ta xikombelo ta leti kumekaku ntsena eka va Ndzawulo ya ta Minxaviso na Tiindastri ..
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya ntlhanu ku langutana na xikombelo xa n'wina.
Mali leyi hakeriwaku
I R50 ku hlayiseriwa vito
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registerlandforkeepingbuffalo.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara misava ya ku hlayisa tinyarhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku hlayisa tinyarhi u fanele ku sungula a rejistara na va Ndzawulo wa ta Vurimi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete no tata fomo ya xikombelo hi ku printa. Tifomo tikumeka na le ka hofisi ya n'anga ya rihanyu ra swiharhi ya mfumo .
Kombela va hofisi ya vun'anga bya rihanyu ra swiharhi ku kambela misava no tifense, no tiyisa xiyimo xa rihanyu ra nyarhi.
Nhloko ya vutirheli bya rihanyu ra swiharhi eka xifundzhankulu u fanele ku hlambanyela leswaku ku na swipfuneto swo ringanela ku monithara swiyimo eka purasi minkarhi hinkwayo, bya leswaku ku famba-famba ka tinyarhi hinkwato eka purasi ku ta va loku nga ta khomiwa kahle, na swona swi ta koteka leswaku ku landzeleriwa swilo loko ku va na leswi nga fambiku kahle.
Xikombelo xi fanele ku fambisana na leswi landzaku:
xitifiketi xa ximfumo xa ku biyeleriwa no pfaleka kah le ka purasi, lexi xi humesiwaku hi va vufambisi bya swa nhlayiso wa ntumbuluko khopi ya mepe leyi kombisaku kahle vunavi bya misava leyi ku endliwaku xikombelo hi yona.
Nghenisa swikombelo eka: Mufambisi lonkulu: Animal Health, nomboro ya fekisi i: 329-0499.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi lowu tekiwaku wa ku hetisa rejistrexini wa hambana eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana . Loko xikombelo xi amukeriwile, xi rhumeriwa eka Ndzawulo wa Tiko wa ta Vurimi.
Vatirhela-mfumo eka ndzawulo wa tiko va nyiketa nomboro ya ku rejistara, va hoxela vutivi eka rejistara ya tiko ya tinyarhi no printa xitifiketi xa ku rejistara va xi nyiketa n'winyi wa misava. Fambislo leri ri nga teka masiku ya khume ya ku tirha.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registertovote.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tsarisela ku vhota
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Leswaku u kota ku vhota eka nhlawulo wa tiko, wa xifundzhankulu , kumbe wa ndhawu , u fanele ku tsarisela ku vhota eka distriki ya ku vhota leyi u tshamaku eka yona. Leswi I swa nkoka ngopfu eka nhlawulo wa vamasipala hikuva u nga vhota ntsena eka xitici xa ku vhota laha u nga tsarisa kona. Loko se u tsarisile na swona vuxokoxoko bya wena byi tiyisiwile eka Rejistara ya vanhu va tiko , vito ra wena ri ta hoxeriwa eka Nongonoko wa tiko wa vavhoti lowu vuriwaku National Common Voter's Roll.
Ku va u fanela ku rejistara, u fanele ku va:
muaka-tiko wa Afrika Dzonga u va na malembe ya 16 kumbe ehenhla ka wona
U va na dokumende ya vutitivisi ya Afrika Dzonga.
Nongonoko wa vavhoti wa pfala hi siku leri ri nga vekiwa eka Gazete ya Mfumo eka nhlawulo wolowo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tsarisa hi wena n'winyi eka xitici xa ku vhota eka distriki ya ku vhota laha u tshamaku kona hi minkarhi ya ku tsarisela ku vhota.
Tsarisa hi nkarhi wun'wana na wun'wana hi tiawara ta ku tirha eka hofisi ya Khomixini leyi yi Tiyimeleke ya Nhlawulo .
Famba na ID ya wena.
Tata fomo leyi faneleke ya xikombelo.
Muofisara wa ntsariso u ta hoxela xitikara eka xibukwana xa wena xa ID na nomboro ya distriki ya ku vhota eka yona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikobmelo xa wena xa ku tsarisa ku ta langutaniwa na xona hi xihatla.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo tikumeka eka tihofisi ta ntsariso.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registerwateruse.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ntsariso wa ku tirhisa mati
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwavo vatirhisi va mati, lava va nga kumeku mati ya vona eka vaphakeri va mati, vafumi va ndzhawu, bodo ya mati, bodo ya mati ya ncheleto, xikimu xa mfumo xa mati, kumbe lava va phakelaku mati manyingi, va fanele ku tsarisa ku tirhisa ka vona mati na Ndzawulo ya Mati na Swihlahla Vatirhisi lava va fanele va tirhisa mati ku endla leswi landzaku:
ku cheleta mintirho ya timayini ku tirhisa mati eka tiindastri ku nonisa swiharhi vatirhisi van'wana lava va nga kombisiwa eka hi ku landza xiyenge 39 xaNational Water Act of 1998 .
Van'wana vatirhisi va mati lava va faneleke ku tsarisa va katsa:
lava va tirhisaku mati ku halata mathyaka lava va kavanyetaku milambu na swinambyana kumbe lava va cincaku mabuwa kumbe nkhuluko wa ntolovelo wa mati.
Vuhlayiselo - munhu wun'wana na wun'wana kumbe nhlangano lowu hlayisaku mati hi xikongomelo xihi na xihi ku sukela eka nkhuluko wa le henhla emisaveni, mati lama kumekaku ehansi ka misava, kumbe xihlovo lexi khulukaku ku tlula mpimo wa 10 000 cubic meters, kumbe laha ndzhawu ya mati loko yi kuma mati hi ku helela yi tlulaku hekthere yin'we eka misava leyi n'winyi wa yona kumbe munhu loyi a tshamaku eka yona, kumbe nhlangano lowu wu nga ri ku na phemiti kumbe mpfumelelo.
Mintirho leyi yi hungutaku nkhuluko wa nambu - Hinkwaswo swihlahla leswi swi byariwaku hi xikongomelo xa nxaviso, ku katsa swihlahla leswi swi byariwaku hi vaaka-miti hi xikongomelo xa nxaviso, leswi swi nga endleka ku sukela hi 1972, hinkwayo mintirho leyi yi fanele ku rejistariwa .Vinyi va swihlahla lava va nga na phemiti leyi yi nga humesiwa hi ku landza nawu wa swihlahla ku nga Forest Act, a ku na xilaveko xa leswaku va rejistara, hikuva hi ta va rhumela tidokumende leti nga tatiwa ta rejistrexini, ku qhiviyela loko ku ri na xilaveko, ku sayina na ku va va titlherisela eka ndzawulo.
Ku tirhisiwa hi va mimfumo ya tindzhawu , na van'wana vaphakeri va mati, lava va nga na swihlovo swa vona swa mati, na mintirho yo tengisa mati.
Mintirho leyi lawuriwaku, yo fana na ku tirhisa mati ya thyaka eka migero yo cheleta, ku endla gezi hi mati , ku cinca moya wa ndzhawu leswaku wu tsakamanyana kumbe ku chaja nakambe matamba lama ya khomaku no khulukisa mati.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Pimanyeta kahle ntirhiso wa mati.
Ku tihlanganisa na hofisi ya rijini ya le kusuhani ya va Ndzawulo ya ta Mati na Swihlahla .
Ku tata tifomo leti faneleke hi ku pfuniwa hi muofisara wa rijini .
Ku nghenisa tifomo eka hofisi ya le kusuhani ya rijini ya va DWAF hi ku fambisana na tidokumende leti landzaku:
vuxokoxoko bya muendli wa xikombelo vuxokoxoko bya mpahla laha mati ya tirhisiwaku kona vuxokoxoko bya n'winyi wa mpahla xitatimende xa ximfumo hi muendli wa xikombelo.
xitatimende xa ximfumo hi n'winyi wa mpahl vutivi hi leswaku xana switatimende swa tihakelo swi fanele ku rhumeriwa kwihi khopi ya dokumende ya vutitivisi leyi nga tiyisiwa hi va nawu khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya tayitela ya mpahla khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya ntwanano wa ku hirha ku fambisana na swilaveko hinkwaswo leswi nga kona eka vutirheli byo hambana lebyi ku nga endliwa xikombelo xa byona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta xikombelo tikumeka eka tihofisi ta va DWAF.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ts.txt</fn>
Rejistrexini tani hi muprofexinara wa n'wasayense ya ntumbuluko eka Sayense ya vulavisisi bya vugevenga ya Forensiki
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
leswaku vanhu va tirha tani hi vaprofexinara tani hi van'wasayense va ntumbuluko eAfrika Dzonga yi tlhela yi langutana na vulawuri bya switandadi swa matikhomelo ya xiprofexini ya tiprofexinara ta van'wasayense va ntumbuluko ku kambela switandadi swa dyondzo na vuleteri bya van'wasayense va ntumbuluko, na ku amukela ximfumo dyondzo na vuleteri leswi nga xilaveko xo sungula xa ku rejistara hi ku landza nawu wa Academy of Science of South Africa Act, 2001 .
Vanhu lava va nga rejistarangiku va nga ka va nga endli ntirho lowu nga vekeriwa vanhu lava nga rejistara.
Hikokwalaho ka yini u fanele ku rejistara?
leswaku u ta endla ntirho wa xiprofexini leswaku u ta tirhisa vito na title ya 'natural scientist' na leswaku u vekela marito lama landzaku endzhaku ka vito ra wena ku praktisa eka xiyimo xa ku va consultant.
ku va na xiyimo xa vuprofexinara no va na xiavo eka ku vuyeriwa loku ku kumekaku eka tiinstituxini ta timali.
ku kuma ku seketeriwa hi council na garanti leyi nga voyamelangiku tlhelo ya vuswikoti bya wena.
ku sirhelela no tiyisa ntirho wa profexini.
Swilaveko swa rejistrexini : Leswaku u ta khwalifaya ku rejistara eka xiyenge xa Forensic Science sayense ya vulavisisi bya vugevenga, u fanele ku hlanganyetana na swilaveko leswi landzaku:
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku rejistara tani hi Professional Natural Scientist eka xiyenge xa Sayense ya Forensic , u fanele ku va a endle digri ya malembe ya mune ya B.Sc, B.Sc Honours, kumbe B.Tech eka tisayense ta ntumbuluko .
leti fanele ku dyondziwa hi vuenti na vunavi eka malembe ya mune; na swona yi fanele ku endliwa hi ku landza levhele 1 ya tisabjete ta sayense ya ntumbuluko ta physics, chemistry, mathematics na/kumbe bayoloji.
Tisabjekte ta 50% eka nongonoko tifanele ku va ti ri leti nga ta sayense ya ntumbuluko .
U fanele ku kota ku nyiketa vumbhoni bya vuleteri eka Sayense ya Forensiki kumbe Investigations , xik.: ku kota ku endla vuxokoxoko eka tidokumende, Ku endla mindzavisiso ya mindzilo, ku endla Tool Mark investigation, vulavisisi bya vuchuchisi , na nawu na mafambiselo ya tikhoto, ku endla swa vumbhoni bya ntokoto kumbe tidyondzo tin'wana to koma leti nga amukeriwa ximfumo .
U fanele ku va na rhekhodo leyi nga rivaleni ya mintirho ya sayense ya forensiki na rhiseche. Swiyenge swa noleji lebyi lavekaku eka ntirho wa sayense ya forensiki, lebyi katsaku leswi landzaku: Nongonoko wo dyondza sayense etikhosweni: I swa nkoka leswaku n'wasayense wa forensiki loyi a ha leteriwaku a va na ntwisiso wa swiyenge swa noleji lebyi lavekaku eka Sayense ya Forensiki no kuma vuswikoti na xipiriyoni eka ku tirhisiwa ka mianakanyo ya nkoka eka forensiki .
noleji hi ku ntlhantlha swirhalanganyi ku nyiketiwa ka vumbhoni etikhoto dyondzo ya masungulo eka nawu ku tiyisa khwaliti
Ethics matirhelo na fambiselo ra xiprofexinara ku kota ku vona vumbhoni , ku hlengeleta vumbhoni, na ku byi prosesa.
vuswikoti bya sayense na bya laboretri bya ku ntlhantlha swirhalanganyi ku tirhisa sayense ku prosesa nawu tithekniki ta vulavisisi bya forensiki ku endla ndzavisiso laha ku nga humelela kona vugevenga mianakanyo hi vumbhoni bya laha ku nga endleka kona vugevenga khemestri ya vuxopaxopi na switirhisiwa swa maendlelo ya vuxopaxopi vuxopaxopi bya miri, madyondzelo ya swa chefu ya tikhemikali, na vuxopaxopi bya metheriyali bayoloji ya swa forensiki.
nkambelo na ku veka hi tiklasi ta kona swibalesa kumbe makulu ku hlanganisa swibalesa na vugevenga, ku langutana na ndzhawu laha ku nga endliwa kona vugevenga , ku kambela vumbhoni lebyi nga tirhaku eka vumboni bya forensiki .
Ku endla ndzavisiso hi nghozi:
ku seketela hi swa vuthekniki eka vulavisisi bya tinghozi ta mapato, ku hlenga mpimanyeto wa leswi nga va ku swi endlekile loko ku nga si chayisaniwa eka nghozi , nkambelo wa vuxokoxoko bya swiyenge swo hambana swa movha na vutivi byo karhi hi theknoloji ya mimovha.
ku endla ndzavisiso hi ndzilo ku dyondzisisa tidokumende leti ku nga na swivutiso hi tona - ku kota ku vona matsalelo ya mavoko yo hambana ku kurisa ndzhawu laha ku nga va ku ku ve na xiendleko kona no hlengeleta vumbhoni ku kombisa vukulu bya nkoka wa vumbhoni ku tsala hi ndlela ya xisayense ku endla rhiseche yo fambelana na forensiki xipiriyoni eka xiyimo xa laboratori ntirho wa vuxopaxopi bya bayoloji na khemestri ku langutana na ndzhawu laha ku nga endleka kona vugevenga no pfuneta hi switsundzuxo ntirho wo suphavayisa eka nkambelo lowu endliwaku elaboratori na metheriyali yo khumbana na swa vugevenga ku xopaxopa - bayoloji, khemestri na dyondzo na vutivi hi swa chefu ku nyiketa vumbhoni byo ka byi nga voyamangi bya xisayense etikhoto ta nawu ku seketela vachuchisi kumbe magqweta yo yimela vamangaleriwa eka vulavisisi bya vugevenga ku endla ntirho wa swifaniso .
Swiyenge swa rejistrexini hi leswi landzaku:
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xikombelo xi fanele ku fambisana na mali ya rejistrexini leyi nga vekiwa.
Va Council va ta rejistara no nyiketa xitifiketi xa rejistrexini loko va eneriseka leswaku u hlanganyetane na swilaveko hinkwaswo swa dyondzo leyi faneleke na xipiriyoni tani hi laha swi nga vekiwa hi vona va Council.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini yi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8 swi ya hi leswaku xana ku nghenisiwe tidokumende hinkwato leti lavekaku.
Nkambelo wa swikombelo hi PAC leyi faneleke, ku amukeriwa hi Komiti ya Rejistrexini ya SACNASP na ku amukeriwa ra makumu hi Council hinkwayo ka yona.
Vuyelo bya nkambelo wu nga ka wu nga tivisiwi ku fikela loko Council yi va na nhlengeletano.
Va Council va nga ala ku rejistara muendli wa xikombelo:
Loko endzhaku ka ku sungula ka Vumbiwa ra Riphabliki ya Afrika Dzonga, 1996 , muendli wa xikombelo u voniwe nandzu ekhotsweni, leswi swi endleka eRiphabliki, kumbe kun'wana, na swona a nyikiwa xigwevo xa ku ya ejele nkarhi wo tlula tin'hweti tinharhu, kumbe fayini tani hi ndlela yin'wana ya xigwevo loko muendli wa xikombelo a voniwe hi Khoto ya le Henhla ku va a nga helelangi kahle emiehleketweni kumbe ebyongweni, kumbe a khomiwa ehansi ka nawu wa Mental Health Act, 2002
eka nkarhi wolowo laha rejistrexini ya muendli wa xikombelo yi hayekiwile hikokwalaho ka ku panichiwa/gweviwa ehansi ka Nawu lowu loko muendli wa xikombelo a susiwile eka xiyimo xa vutshembeki hikokwalaho ka leswaku a nga tikhomangi kahle loko muendli wa xikombelo a ri munhu loyi a nga voniwa hi khoto tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu , na swona leswi swi vangeriwe hi vufendze bya yena, kumbe ku tsandzeka ku endla ntirho lowu welaku ehansi ka xiyenge lexi a endlaku xikombelo xa rejistrexini eka xona.
Va Council va ta ku tivisa hi ku tsala loko xikombelo xa wena xa rejistrexini xi ariwile.
U nga endla aphili hi xiboho xa council eka masiku ya 30.
U fanele ku endla xikombelo eka Council ku pfuxeta rejistrexini ya wena, eka tin'hweti tinharhu ku nga si hela nkarhi wa rejistrexini ya wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku nghenisa mali hi ku kongoma hi ku tirhisa bangi hi ndlela ya elektroniki: Hi kombela u tirhisa maletere yo sungula ya vito na xivongo ku hlamusela eka xitatimede xa hina xa bangi leswaku i mani a nga hakela, kutani u rhumela vumbhoni byo hakela hi fekisi xikan'we na pheji ro sungula ra fomo ya xikombelo e: 012 841 1057.
Vuxokoxoko bya Bangi:Leyi ku hoxeriwaku mali eka yona : SACNASP
Nomboro ya akhawunti: 1644292289
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationasasubscribertodeedsweb.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku tsarisa ku va munhu loyi a hakelelaku no amukela vutivi byo karhi minkarhi hinkwayo eka fambiselo ra Vutivi byo tsarisa eka inthanete leri vuriwaku Internet-based Registration Information System
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutivi lebyi kongomaneke na ntsariso ya mpahla leyi nga susiwiku, byo fana na:
mavito, vuxokoxoko bya munhu na xiyimo xa vukati bya vinyi lava va nga rejistara mintsengo ya swikombelo swa ku kavanyeta hi nawu hi vanhu na mpahla vuxokoxoko bya mpahla leyi nga hundziseriwa eka van'wana, ku katsa masiku ya ntsariso na mintsengo ya nxaviso vuxokoxoko bya bondo ya mortgage, ku katsa mavito ya vanhu lava nga na mortgage na mintsengo hinkwayo ya mali ya nxaviso
Tikhopi ta elektroniki ta titayitele leti ti nga endliwa hi microfilm na tidokumende
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghena eka website ya adrese leyi nge: www.deeds.gov.za. Ku na nongonoko wa magoza yo hlayanyana lama u nga langaku eka wona eka pheji ya web.
Hlawula "Register as a new user" hi ku tshikilela mouse hi ku langa sweswo. Pheji leyintshwa leyi nga na fomo ya ntsariso yi ta pfuleka eka xikrini xa wena.
Tata fomo ya ntsariso eka inthanete .
Tirhisa mouse ya wena ku langa "Submit your application" loko u eneriseka leswaku u tate fomo ya wena hi ndlela leyi faneleke.
U ta nyiketiwa user name . Leswi ku ta va nomboro ya wena ya akhawunti hi swikongomelo hinkwaswo swa timali. U ta tlhela u nyiketiwa na password , lama u faneleke ku ma cinca hi xihatla endzhaku ka sweswo.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa Swileriso hi ku tirhisa bangi na vuxokoxoko bya kona byi kona eka website.
Loko se u hakele mali ya ntsariso eka akhawunti ya bangi ya Chief Registrar wa Deeds bela riqingo eka Hofisi ya Chief Registrar ku n'wi tivisa leswaku u hakerile. Nomboro ya akhawunti yi nyiketiwa eka website.
va Office of the Chief Registrar va ta endla leswaku akhawunti ya wena yi tirha, na swona u ta kota ku kuma vutivi eka website eku heleni ka n'hweti yin'wana na yin'wana u ta amukela xitatimende. Xitatimende xa wena xi tlhela xi kumeka eka website, ku endla leswaku u kambela timali leti u hakerisiwaku tona no ku tsundzuxa ku hakelela akhawunti.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko se u rejistariwile , vutivi byi ta kumela hi xihatla.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali ya rejistrexini I R240
Mali yo fambisa ntirho etihofisi hi n'hweti: I R10
Ku secha: ya le hansi iR1, ya le henhla iR3 hi ku landza xikali lexi ya ku ehansi hi ku landza ntsengo wa vusechi loku endliwaku hi n'hweti
Vusechi lebyi nga ri ku na vuyelo: I R1
Mali ya ku tlhela u tlhomeriwa na kambe , loko a khawunti ya wena yi salela ndzhaku hi tihakelo, na swona yi yimisiwanyama endzhaku ka masiku ya 30: I R80
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationasenvironmentalservices.2010-03-25.ts.txt</fn>
Swilaveko swin'wana eka rejistrexini eka xiyenge xa Sayense ya Mbango
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Tikhwalifikhexini tinyingi to hambana eka xiyenge xa sayense ya mbango , ngopfu-ngopfu leti nyiketiwaku hi tiyunivhesiti, ti endla leswaku swi nonon'hwa ku kambela khwalifikhexini yin'we eka sayense leyi katsaku tidyondzo to hambana-hambana . Hikokwalaho, i swa nkoka ku sungula ku kumeka vutivi bya leswaku xana munhu a nga khwalifaya tani hi n'wasayense eka swiyenge swa generic swa mintirho . Leswi swi vula leswaku munhu u ta fanela ku leteriwa tani hi n'wakhemisi, geologist, botanist, kumbe swiyenge swin'wana swa sayense ya ntumbuluko no hlanganyetana na swilaveko hinkwaswo swa tikhwalifikhexini ku sungula loko a nga si rejistara eka xiyenge xa Sayense ya Mbango (Environmental Science). Leswi, a swi vuli leswaku munhu u rejistara kambirhi.
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a lavaku ku rejistara tani hi Professional Natural Scientist eka xiyenge xa Sayense ya Mbango , u fanele ku va a endle digri ya malembe ya mune ya B.Sc, B.Sc Honours, kumbe B.Tech eka tisayense ta ntumbuluko .
Khwalifikhexini:
yi ta katsa sabjekte yin'we, yo ka yi nga ri ya sayense ya mbango, eka swiyenge swa mintirho ya sayense leyi nga longoloxiwa eka Xeduli 1 ya nawu wa Natural Scientific Professions Act, 2003
yi fanele ku dyondziwa hi vuenti na vunavi eka malembe ya mune, na swona yi fanele ku endliwa hi ku landza levhele 1 ya tisabjete ta sayense ya ntumbuluko ta physics, chemistry, mathematics na/kumbe bayoloji.
Tisabjekte ta 50% eka nongonoko tifanele ku va ti ri leti nga ta sayense ya ntumbuluko .
Na le henhla ka leswi nga laha henhla, munhu loyi a lavaku ku rejistara eka xiyenge xa Sayense ya Mbango u fanele ku tlhela a kota ku nyiketa vumbhoni bya ku leteriwa eka menejimente ya swa mbango , nawu wa swa mbango , na swin'wana swo tano. Leswi swi nga endliwa tani hi xiyenge xa nongonoko wa digri ya malembe ya mune kumbe hi tidyondzo to koma leti nga amukeriwa ximfumo .
U fanele ku va na rhekhodo leyi nga rivaleni ya mintirho ya sayense ya mbango na rhiseche. U nga tlhela u endla na swin'wana swo nava leswi vatirhi va swa mbango va swi endlaku. Tifasilitheyitara ta swa Mbango lava va nga heta tidyondzo tin'wana ta menejimente ya mbango , kambe va nga ri ku na vuleteri lebyi faneleke bya sayense ya ntumbuluko, xikombiso, vakunguhati va madoroba town planners, ti-sociologist, economists, architects, ti- geographers leti nga na digri ya BA, va nga ka va nga khwalifayi ku rejistara tani hi tiprofexinara ta van'wasayense ya ntumbuluko. Ti-Environmental Facilitator to tano, ti fanele ku va na vanhu lava va nga na vuleteri bya sayense ya ntumbuluko eka tithimu ta vona.
Vaendli va swikombelo va fanele ku nyiketa vumbhoni bya ku nghenela ka vona eka tiprojeke timbirhi kumbe ku tlula. Tiprojeke leti nga hetisiwa ti ta langutisiwa, kambe loko ku kombisiwe kahle hi ndlela leyi nga rivaleni, ndzima leyi nga tlangiwa hi munhu yoloye eka projeke.
Na le henhla ka leswi, vutivi byi fanele ku nyiketiwa hi tikhonferense leti munhu a nga ya eka tona, maphepha lama munhu a nga ma tsala ya ta sayense na tibuku leti munhu a nga ti tsala no tihumesa .
Swiyenge swa rejistrexini hi leswi landzaku:
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Xikombelo xi fanele ku fambisana na mali ya rejistrexini leyi nga vekiwa.
Va Council va ta rejistara no nyiketa xitifiketi xa rejistrexini loko va eneriseka leswaku u hlanganyetane na swilaveko hinkwaswo swa dyondzo leyi faneleke na xipiriyoni tani hi laha swi nga vekiwa hi vona va Council.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini yi nga teka maviki ya 6 ku ya eka 8 swi ya hi leswaku xana ku nghenisiwe hinkwato tidokumende leti lavekaku.
Nkambelo wa swikombelo hi PAC leyi faneleke, ku amukeriwa hi Komiti ya Rejistrexini ya SACNASP na ku amukeriwa ra makumu hi Council hinkwayo ka yona.
Vuyelo bya nkambelo wu nga ka wu nga tivisiwi ku fikela loko Council yi va na nhlengeletano.
Va Council va nga ala ku rejistara muendli wa xikombelo:
loko endzhaku ka ku sungula ka Vumbiwa ra Riphabliki ya Afrika Dzonga, 1996, , muendli wa xikombelo a voniwe nandzu ekhotsweni, leswi swi endleka eRiphabliki, kumbe kun'wana, na swona a nyikiwa xigwevo xa ku ya ejele nkarhi wo tlula tin'hweti tinharhu, kumbe fayini tani hi ndlela yin'wana ya xigwevo loko muendli wa xikombelo a voniwa hi Khoto ya le Henhla ku va a nga helelangi kahle emiehleketweni kumbe ebyongweni, kumbe a khomiwa ehansi ka nawu wa Mental Health Act, 2002
eka nkarhi wolowo laha rejistrexini ya muendli wa xikombelo yi hayekiwile hikokwalaho ka ku panichiwa/gweviwa ehansi ka Nawu lowu loko muendli wa xikombelo a susiwile eka xiyimo xa vutshembeki hikokwalaho ka leswaku a nga tikhomangi kahle loko muendli wa xikombelo a ri munhu loyi a nga voniwa hi khoto tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu , na swona leswi swi vangeriwe hi vufendze bya yena, kumbe ku tsandzeka ku endla ntirho lowu welaku ehansi ka xiyenge lexi a endlaku xikombelo xa rejistrexini eka xona.
Va Council va ta ku tivisa hi ku tsala loko xikombelo xa wena xa rejistrexini xi ariwile.
U nga endla aphili hi xiboho xa council eka masiku ya 30.
U fanele ku endla xikombelo eka council ku pfuxeta rejistrexini ya wena, eka tin'hweti tinharhu ku nga si hela nkarhi wa rejistrexini ya wena.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku nghenisa mali hi ku kongoma hi ku tirhisa bangi hi ndlela ya elektroniki: Hi kombela u tirhisa maletere yo sungula ya vito na xivongo ku hlamusela eka xitatimede xa hina xa bangi leswaku i mani a nga hakela, kutani u rhumela vumbhoni byo hakela hi fekisi xikan'we na pheji ro sungula ra fomo ya xikombelo e: 012 841 1057.
Vuxokoxoko bya Bangi:
Leyi ku hoxeriwaku mali eka yona : SACNASP
Nomboro ya akhawunti: 1644292289
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara murhi wa swa vurimi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwayo mirhi ya vutshunguri bya swa vurimi leyi yi nghenisiwaku etikweni leswaku swi ta, manufakchuriwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, swi fanele ku rejistariwa na Registrar Act 36 of 1947. Murhi wa swa vurimi wu katsa ti-pesticide, ti-insecticide , ti-fungicide, ti-herbicide, na leswi swi fambisaku ta ku kula ka swimila , defoliants , ti-desiccant swidlayi swa swimila na swidlayi swa timbewu legume inoculants.
Khampani ya le muxe, yi nga ka yi nga swikoti ku endla xikombelo xa ntsariso eAfrika Dzonga. I tikhampani ta laha tikweni ntsena, muaka-tiko wa Republic of South Africa , kumbe nhlangano lowu nga nawini lowu nga tsarisa eAfrika Dzonga lava va nga endlaku xikombelo xa ntsariso ya mirhi ya swa vurimi.
Registrar Act 36 of 1947, u fanele ku tivisiwa hi ku tsala hi xikongomelo xa ku endla ndzingeto wa mirhi ku yi rejistara tani hi murhi wa swa vurimi leswaku ku ta kamberiwa ku tirha ka yona.
Registrar a nga kombela vutivi byin'wana leswaku a ta kota ku endla xiboho hi leswaku xana murhi wa pfumeleka eka xiyimo xa Afrika Dzonga hi ku vonelela xichava, ku faneleka na ku tirha kahle ka wona eka swa bayoloji.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete no tata fomo ya xikombelo hi ku helela. Laha swi faneleke, vutivi lebyi komberiweke byi nga nyiketiwa etlhelo hi tiathachimente leti nga hoxeriwa tinomboro.
Loko murhi wu fanele ku nghenisiwa wu huma ehandle ka tiko, nghenisa leswi landzaku:
Swikombelo leswi nga helelangiku swi ta tlheriseriwa eka muendli wa xikombelo na swona nhlangano a wu nga amukeli vutihlamuleri hi ku karhateka ka muendli wa xikombelo hi leswi.
Mimpfuxeto yi nga endliwa ku sukela hi ti 1 ta Januwari ku fikela hi ti 31 ta Machi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku kamberiwa nakambe ka mpfanganyiso lowu tirhaku swi nga teka nkarhi wa ku fikela eka lembe rin'we. Swikombelo swa vutirhisi lebyintshwa na byo hetelela kumbe tifomyulexini swi tala ku langutaniwa na swona ku nga si hela tin'hweti ta ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationofapatent.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku rejistara fanelo ya vun'winyi bya vuqambi bya nchumu lowuntshwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Patent i mfanelo ya wena u ri wexe leyi u nyiketiwaku yona hi vuqambi bya nchumu lowuntshwa . Vuqambi bya nchumu lowuntshwa ku fanele ku va prodaktri kumbe prosese leyi yi nyiketaku ndlela leyintshwa ya ku endla xan'wanchumu, kumbe leyi yi nyiketaku xintlhantlhi lexintshwa xa vuthekniki eka xirhalanganyi.
Patent yi nyiketa ku sirheleleka ka vuqambi bya nchumu lowuntshwa eka n'winyi wa patent . Vusirheleleki byi nyiketiwa nkarhi wa xipimelo xo ringana malembe ya 20. Ku sirheleriwa ka patent swi vula leswaku vuqambi byi nga ka byi nga endleriwi minxaviselano ya vubindzuri ku tirhiseriwa, ku hangalasiwa kumbe ku xavisiwa handle ka mpfumelelo wa n'winyi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Patents Registrar eka Ndzawulo ya Minxaviselano na Tiindastri ku cheka loko vuqambi byo fana na byelebyo byi ve se byi ri kona .
Kuma tifomo leti faneleke ta xikombelo Murejistara wa vuqambi))
Nghenisa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya wena ya vutitivisi
Endla xikombelo xa nkarhinyana eka fomo leyi faneleke - leswi swi nga endliwa hi muendli wa xikombelo hi ku pfuniwa kumbe handle ko pfuniwa hi gqweta .
Fayila xikombelo lexi nga tatiwa hi ku helela - leswi swi nga endliwa hi ku tirhisana na gqweta ra swa vuqambi .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi teka mavhiki mambirhi ku rejistara mfanelo ya xinkadyana ya vuqambi . Xikombelo lexi hetisekeke xi teka tin'hweti ta ntsevu ku xi hetisa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
I R60 ya mfanelo ya xinkadyana ya vuqambi
I R266 ya mfanelo ya vuqambi leyi heleleke
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ti nyiketiwa hi fomati ya PDF. Ku pfula tidokumende ta PDF, u fanele ku va na na Adobe Acrobat Reader 4 kumbe ya xiyenge xa le henhla eka khompyutara ya wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationofdieselfuelrefund.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku rejistara ku kuma ku vuyiseriwa mali ya dizele
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Bindzu leri ri fambisaku mintirho leyi yi amukeriweke na leri nga rejistarela VAT ehansi ka nawu wa Value-Added Tax Act, 1991 - hi ku boheka kumbe hi ku tirhandlela - va nga endla xikombelo xa ku rejistarela ku vuyiseriwa dizele hi ku tata fomo ya VAT 101D .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Lava va rejistaraku va fanele ku hoxela nomboro ya ku rejistara ya VAT. Vaendli va xikombelo lava va nga rejistarelangiku VAT va fanele ku tata fomo ya VAT101 leswaku va ta kuma nomboro ya rejistrexini ya VAT, loko va nga si rejistera eka Diesel Refund System .
Siku ra ku boheka ri nga ri nga vi emahlweni ka 4 July 2001. Siku ra ku boheka eka varejistari lavantswa laha muendli wa xikombelo a bohekaku ku rejistarela VAT.
Mali ya ku vuyiseriwa ya dizele yi ta hakeriwa eka akhawunti yo karhi ya bangi hi ku tirhisa Electronic Bank Transfer . A ku nga humesiwi ticheke. Vuxokoxoko bya bangi lebyi nga nyiketiwa eka fomo ya VAT101D byi ta nghena eka xiyimo xa vuxokoxoko bya bangi bya sweswi eka sistimu ya VAT loko byi hambana.
Tivisa va SARS loko vuxokoxoko bya bangi byi cinca.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa ku langutana na fambiselo ra xikombelo xa ku rejistara.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationofvat.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa rejistrexini wa VAT
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Wa boheka ku tsarisa muthelo wa VAT loko vuyelo bya mali leyi u yi kumaku eka minxaviso ya mpahla kumbe eka ku saplaya vutitrheli byi va ehenhla ka R300 000 hi lembe, kumbe ku ehleketeriwa leswaku byi ta va ehenhla ka ntsengo lowu.
Munhu a nga titsarisela hi ku rhandza loko vuyelo bya mali leyi nghenaku eka n'hweti ya vukhume-mbirhi byi hundza ntsengo wa R20 000 kumbe byi nga hundza ntsengo lowu wa R20 000.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa rejistrexini wo boha na wo tiendlela hi ku rhandza eka fomo ya VAT 101 , leyi u nga yi kumaku hi ku yi humesa eka inthanete (download) eka xiyenge xa tifomo laha hansi kumbe u yi kuma ehofisi ya le kusuhani ya va South African Revenue Service (SARS). Fomo yi fanele ku nghenisiwa eka hofisi ya va SARS ya le kusuhani ku nga si hela masiku ya 21 ku sukela eka siku leri swi bohaku ku tsarisa.
Tidokumende leti ti faneleke ku nghenisiwa na xikombelo hi leti landzaku:
Tidokumende leti titiyisaku vutitivisi:
Khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi ya muhakeri wa muthelo wa minxaviso na ID ya nkata loko u cate ehansi ka fambiselo ra community of property .
Eka xiyimo laha vahakeri va muthelo va nga tinhlangano leti nga nawini vo fana na tikhampani, close corporations na ti-trust, ku laveka ti-ID ta vayimeri va nhlangano.
Eka xiyimo laha ku nga mabindzu ya le handle ka tiko, ku laveka vuxokoxoko bya vanhu lava va nga langiwa tani hi vayimeri va nhlangano eAfrika Dzonga.
Khopi ya dokumende leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya masungulo ya nhlangano kumbe letterhead loko ku ri nhlangano wa mfumo. Eka xiyimo xa vuphatnara byo pfumelelana hi nomu , mi fanele ku tata fomo ya VAT 128. Ti-Articles of Association ta khampani a ta ha laveki.
Tidokumende tin'wana to nava :
Xitatimende xa bangi xa ka ndzhakunyana, cheke leyi nga khanseriwa kumbe papila ro huma ebangi leri tiyisaku vuxokoxoko bya bangi ya wena ya Afrika Dzonga. Loko akhawunti ya bangi yi nga ri hi vito ra n'winyi, tata fomo ya VAT 119i.
Khopi ya ka ndzhakunyana ya akhawunti ya masipala kumbe lease tani hi vumbhoni bya adrese.
Ku laveka pulani ya bindzu, ndzavisiso hi vulaveki bya bindzu lowu vuriwaku feability study, tikontraka leti nga sayiniwa, ntwanano wa franchise, kumbe ti-projections, kumbe vumbhoni byin'wana lebyi kombisa leswaku ntsengo wa mpahla wu nga hundza R300 000. Leswi a swi laveki loko ku ri leswaku bindzu ri ve ri hundze ntsengo wa R300 000. Eka xiyimo laha u titsariselaku hi ku rhandza, ku laveka vumbhoni bya vuyelo bya mali leyi nga henhla ka R20 000.
Layisense ya vuxavisi loko leswi swi tirha laha eka bindzu, xik. layisense ya ku xavisa byala kumbe ya vuphasi bya tinhlampfi.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Loko se ku endliwe xikombelo xa ntsariso, va Receiver of Revenue va ta ku nyiketa nomboro ya rejistrexini . U ta tlhela u nyikiwa na xitifiketi xa rejistrexini ya VAT
U ta tlhela u tivisiwa na loko xikombelo xa wena xa rejistrexini xi ariwile.
U fanele ku tinyika masiku ya 10 ya ku tirha ya leswaku hofisi ra rhavi ri kota ku languntana na fambiselo ra tidokumende. Xitifiketi xi ta poseriwa eka adrese leyi u nga nyiketa yona eka xikombelo xa rejistrexini, na swona u fanele ku xikuma ku nga si hela mavhiki mambirhi endzhaku ka ku langutiwa ka xikombelo xa wena. Vatirhi va SARS a va pfumeleriwangi ku ku nyiketa nomboro ya VAT hi nomu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Registrationofveterinaryexportfacilities.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku amukeriwa ka rejistrexini wa tifasiliti ta ku rhumela ehandle swa makongomana na swiharhi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Swiharhi kumbe tiprodakti ta swiharhi swi nga rhumeriwa ehandle ka tiko ntsena loko swi huma eka ndzhawu leyi yi tirhaku hi ku landza swipimelo swa matiko ya misava , kumbe nawu wa tiko leri swi rhumeriwaku eka rona. Ndzhawu leyi yi nga va xitlhavelo xa swiharhi leyi amukeriweke ximfumo, senthara ya ku endla mintirho ya ku mithisa swiharhi hi ku tiendlela , ndzhawu ya ku hlengeleta, purasi, ndzhawu ya ku nonisela swiharhi, fektri ya ku prosesa swakudya, ndzhawu ya ku hlayisa swakudya, na swin'wana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va Mfumo va rihanyu ra swiharhi eka Xifundzhankulu ku endla xikombelo xa ku kamberiwa ka ntsariso wa ku rhumela swilo ehandle.
Va rihanyu ra swiharhi va Xifundzhankulu va ta kambela fasiliti .
Xiviko xa nkambelo xi rhumeriwa eka Ndzawulo ya ta Vurimi ku amukeriwa hi ku fambisana na PSV motivation xikan'we na xibumabumelo xa makumu.
Loko yi amukeriwile, fasiliti yi nga rejistariwa , na swona ku nga humesiwa xitifiketi xa ntsariso .
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi lowu tekiwaku wa ku hetisa rejistrexini wa hambana eka xifundzhankulu na provhinsi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Leswi swi titshege hi maendlelo ya xifundzhankulu .
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationbyinsolvent.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku vuyiseriwa eka xiyimo lexinene endzhaku ka ku vekiwa hi nawu tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu loyi a nga vekiwa hi nawu tani hi loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu , I mukoloti loyi mpahla ya yena eka swi nga vekiwa ehansi ka vulawuri bya nawu . Loko u teke/tekiwile ehansi ka fambiselo ra vuavelani bya mpahla leri vuriwaku community of property wena na nkata wena (your spouse) mi vekiwa hi vumbirhi eka nawu tani hi vanhu lava va tsandzekaku ku hakela swikweletu hi ku landza nawu wa Insolvency Act, 1936.
Loko munhu wa ku tsandzeka ku hakela swikweletu a lava ku va a nga ha voniwi tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu eka malembe ya khume ya ku va a vekiwe hi nawu tani hi munhu wo tsandzeka ku hakela swikweletu, a nga endla xikombelo xa ku vekiwa eka xiyimo lexinene .
I mani lava va nga endlaku xikombelo xa ku vuyiseriwa eka xiyimo lexinene ?
munhu loyi a tsandzekaku ku hakela xikweletu ejenti ya munhu loyi a tsandzekaku ku hakela xikweletu, loko munhu wa ku tsandzeka ku hakela xikweletu a nga tshami eAfrika Dzonga muferiwa wa munhu loyi a tsandzekaku ku hakela xikweletu, loko a va tekane ehansi ka fambiselo ra vuavelani bya mpahla leri vuriwaku in community of property munhu loyi a a tekane na munhu loyi tsandzekaku ku hakela xikweletu, loko a va tekane ehansi ka fambiselo ra vuavelani bya mpahla leri vuriwaku in community of property muavanyisi wa ndzhaka na rifuwo ra munhu loyi a nga lova loyi a a tsandzeka ku hakela xikweletu.
Xana munhu loyi a nga vekiwa hi nawu tani hi munhu loyi a tsandzekaku ku hakela xikweletu no fanele ku vekiwa ehansi ka vulawuri bya mpahla ya yena a nga endla rini xikombelo xa ku vuyiseriwa eka xiyimo lexinene ?
Nkarhi wun'wana na wun'wana:
loko tikleyimi hinkwato ta vanhu lava va kweletiwaku ti hakeriwile na swona timali ta ku veka mpahla ehansi ka vulawuri ti hakeriwe hi xitalo loko munhu loyi a kweletaku a endle xiboho xa ku hakela swikweletu hinkwaswo leswi a swi kweletaku na vanhu lava a va kweletaku na swona xiboho lexi xi amukeriwe hi nhlayo ya nharhu xa mune ya vanhu lava a va kweletaku hi nhlayo kumbe vuenti, na swona munhu loyi a kweletaku a hakerile kumbe ku nyiketa xikhomiso xo hakela .
Endzhaku ka tin'hweti ta ntsevu loko eka tin'hweti teto ta ntsevu, ku nga va ngi na tikleyimi makongomana na mpahla ya munhu loyi a kweletaku na swona ehansi ka xiyimo xa leswaku:
leswi ku ve ro sungula leswaku munhu loyi a kweletaku a tekeriwa mpahla ku vekiwa ehansi ka vulawuri munhu loyi a kweletaku a nga si tshama a kumiwa hi khoto a ri na milandzu.
leswi ku ve ro sungula leswaku munhu loyi a kweletaku a tekeriwa mpahla ku vekiwa ehansi ka vulawuri munhu loyi a kweletaku a nga si tshama a kumiwa hi khoto a ri na milandzu yo karhi.
munhu loyi a kweletaku a nga si tshama a tekeriwa mpahla ku vekiwa ehansi ka vulawuri ku tlula kan'we kambe ehansi ka xiyimo xa leswaku munhu loyi a kweletaku a nga si tshama a kumiwa hi khoto a ri na milandzu yo karhi.
Endzhaku ka malembe ya ntlhanu:
loko munhu loyi a kweletaku loyi a nga tshama a kumiwa hi khoto a ri na milandzu yo karhi.
Endzhaku ka malembe ya khume:
munhu loyi a kweletaku u fanele ku voneleriwa loko a nga tlheriseriwa eka xiyimo lexinene - handle ka loko eka malembe ya khume munhu a vekiwe hi khoto tani hi loyi a tsandzekaku ku hakela swikweletu, munhu wun'wana loyi a khumbekaku a endla xikombelo eka khoto xa leswaku munhu loyi a kolotaku a nga pfumeleriwi ku tlheriseriwa eka xiyimo lexinene, na swona xikombelo lexi xi pfumeleriwa hi khoto.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
U nga ka u nga endli xikombelo xa ku tlheriseriwa eka xiyimo lexinene hi wena n'winyi, kambe u fanele ku kuma ku pfuniwa eka va nawu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Burisana na gqweta ya wena hi nkarhi wa ku endla xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Burisana na gqweta ya wena hi timali leti hakeriwaku.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationfordisabled.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vutirheli byo hlenga vanhu va vatsoniwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli byo hlenga byi nyiketiwa vanhu va vatsoniwa ku va pfuneta ku fikelela no kota ku ya emahlweni no kota ku tihanyela hi ku tiyimela. Ku na swiyenge swa mune swa ku hlenga vatsoniwa leswi swi langutaneke na swiyenge swo hambana swa vutsoniwa, leswi ku nga:
Vutirheli bya xiyenge xo sungula
Vutirheli bya xiyenge xa vumbirhi
Vutirheli bya xiyenge xa le henhla
Vutirheli bya xipeceli na bya le henhla-henhla
Vutirheli bya xiyenge xo sungula, i bya ku sivela lebyi akaku ku tiyimela na vuswikoti bya klayente. Leswi swi katsa switsundzuxo no hlengiwa ka rihanyu , vutirheli bya le kaya , mintlawa ya nseketelo na minongonoko yo tipfuneta, na minongonoko ya mapfhumba yo endla vanhu va twisisa no va dyondzisa.
Vutirheli bya xiyenge xa vumbirhi i bya ku pfuneta emasungulweni lebyi byi katsaku tindzhawu ta mintirho yo sirhelela , nhlayiso wa masiku na nhlikanhu, vutirheli byo lulamisa swirho swa miri , vutirheli byo pfuneta hi mintirho yo tiendlela timali eka vatsoniwa, na tiprojeke to hunguta vusweti, ku hluvukisiwa ka vana lavatsongo, na na vutirheli byo wisa eka nkarhi wo tika kumbe wo nonon'hwa .
Vutirheli bya xiyenge xa le henhla i vutirheli bya nawu lebyi yi katsaku tifasiliti na tindzhawu to tshama ta nhlayiso wa vatsoniwa, ku hlayisiwa hi van'wana vanhu lava va nga ri ku vatswari vo veleka , na vutirheli bya adopxini, na ku pfuxeta hi vuntshwa na bya nhlayiso wa le ndzhaku ka nkarhi.
Vutirheli bya xipeceli na bya le henhla-henhla, byo fana na ku dyondzisa hi ku kombisa na ku pfuneta hi matimba, pholisi na minongonoko ya nhluvuko na rhiseche.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endzela senthara ya le kusuhani ya xiyenge xo sungula xa ta rihanyu kumbe kliniki ku ya kambela, na swona u ta rhumeriwa eka ndzhawu yo hlenga exibedlhela, kumbe eka ndzhawu ya vuhlengi ya xipeceli kumbe ya xiyenge xa vumbirhi na xa le henhla-henhla.
Milawu leyi tirhisiwaku
Nawu wo promota no sivela ku khomiwa ka vatsoniwa hi xihlawuhlawu
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tin'hweti tinharhu ku langutana na xikombelo. Eka swiyimo swin'wana vanhu va nghenisiwa eka nongonoko wo rindzela tin'hweti ta ntsevu .
Mali leyi hakeriwaku
Eka swiyimo swin'wana, 75% wa mali ya mpfuneto wa vutsoniwa wu tekiwa tani hi xiyenge xa ntirhiso-mali leyi lavekaku. Timali tin'wana leti lavekaku ti vekiwa hi tifasiliti to hambana hambana. Tifasiliti tin'wana ti pima timali leti lavekaku hi ku landza leswi ndyangu wu nga kotaku swona. Timali hinkwato leti lavekaku ta hambana eka swifundzhankulu to hambana.
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Senthara ya vuhlengi kumbe senthara ya xiyenge xo sungula xa rihanyu, yi veka tifomo leti faneleke ku tatiwa.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationofdisabledpersons.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vutirheli byo hlenga vanhu va vatsoniwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli byo hlenga byi nyiketiwa vanhu va vatsoniwa ku va pfuneta ku fikelela no kota ku ya emahlweni no kota ku tihanyela hi ku tiyimela. Ku na swiyenge swa mune swa ku hlenga vatsoniwa leswi swi langutaneke na swiyenge swo hambana swa vutsoniwa, leswi ku nga:
Vutirheli bya xiyenge xo sungula
Vutirheli bya xiyenge xa vumbirhi
Vutirheli bya xiyenge xa le henhla
Vutirheli bya xipeceli na bya le henhla-henhla
Vutirheli bya xiyenge xo sungula, i bya ku sivela lebyi akaku ku tiyimela na vuswikoti bya klayente. Leswi swi katsa switsundzuxo no hlengiwa ka rihanyu , vutirheli bya le kaya , mintlawa ya nseketelo na minongonoko yo tipfuneta, na minongonoko ya mapfhumba yo endla vanhu va twisisa no va dyondzisa.
Vutirheli bya xiyenge xa vumbirhi i bya ku pfuneta emasungulweni lebyi byi katsaku tindzhawu ta mintirho yo sirhelela , nhlayiso wa masiku na nhlikanhu, vutirheli byo lulamisa swirho swa miri , vutirheli byo pfuneta hi mintirho yo tiendlela timali eka vatsoniwa, na tiprojeke to hunguta vusweti, ku hluvukisiwa ka vana lavatsongo, na na vutirheli byo wisa eka nkarhi wo tika kumbe wo nonon'hwa .
Vutirheli bya xiyenge xa le henhla i vutirheli bya nawu lebyi yi katsaku tifasiliti na tindzhawu to tshama ta nhlayiso wa vatsoniwa, ku hlayisiwa hi van'wana vanhu lava va nga ri ku vatswari vo veleka , na vutirheli bya adopxini, na ku pfuxeta hi vuntshwa na bya nhlayiso wa le ndzhaku ka nkarhi.
Vutirheli bya xipeceli na bya le henhla-henhla, byo fana na ku dyondzisa hi ku kombisa na ku pfuneta hi matimba, pholisi na minongonoko ya nhluvuko na rhiseche.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endzela senthara ya le kusuhani ya xiyenge xo sungula xa ta rihanyu kumbe kliniki ku ya kambela, na swona u ta rhumeriwa eka ndzhawu yo hlenga exibedlhela, kumbe eka ndzhawu ya vuhlengi ya xipeceli kumbe ya xiyenge xa vumbirhi na xa le henhla-henhla.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tin'hweti tinharhu ku langutana na xikombelo. Eka swiyimo swin'wana vanhu va nghenisiwa eka nongonoko wo rindzela tin'hweti ta ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Eka swiyimo swin'wana, 75% wa mali ya mpfuneto wa vutsoniwa wu tekiwa tani hi xiyenge xa ntirhiso-mali leyi lavekaku. Timali tin'wana leti lavekaku ti vekiwa hi tifasiliti to hambana hambana. Tifasiliti tin'wana ti pima timali leti lavekaku hi ku landza leswi ndyangu wu nga kotaku swona. Timali hinkwato leti lavekaku ta hambana eka swifundzhankulu to hambana.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Senthara ya vuhlengi kumbe senthara ya xiyenge xo sungula xa rihanyu, yi veka tifomo leti faneleke ku tatiwa.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Relativespermit.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya xaka
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Phemiti ya xaka yi nyiketiwa munhu wa le handle loyi a nga xirho xa ndyangu xa muaka-tiko kumbe mutshami wa Afrika Dzonga. Muaka-tiko kumbe mutshami yoloye u fanele ku nyiketa vumbhoni byo tiyisa leswaku u na timali leti faneleke ti nga vekiwa enawini. Phemiti ya xaka yi tirha malembe mambirhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa vumbhoni bya ku va xaka swinene na xirho xa muaka-tiko kumbe mutshami.
Humesa xitifiketi xa chartered accountant kumbe vumbhoni bya tidokumende lebyi seketelaku leswaku u na timali leti faneleke bya ku seketela xaka. Munhu loyi a seketelaku xaka u fanele a va na mali ya ntsengo lowu nga ri ku ehansi ka R5 000 hi n'hweti eka munhu eka nkarhi wa vuendzi .
vhisa leyi tirhaku switifiketi swa vutshunguri swa vadokudela makongomana na muendli wa xikombelo na swirho swin'wana swa ndyangu leswi fambaku na wena.
xitifiketi xo helala xa ku velekiwa ku komba vumbhoni bya ku va mutswari, loko leswi swi tirha xitifiketi xa mucato vumbhoni bya vuxaka bya vunkata loko mi catile , mi hambanile, mi divhosile kumbe u loveriwile.
vumbhoni bya adopxini xitifiketi xa maphorisa xa ku komba ku va hava nandzu loko u ri na malembe ya le hansi ka 21, makongomana na matiko hinkwawo laha u nga tshama kona lembe rin'we kumbe ku tlula lembe, swi fanele swi yisiwa ku nga si hela tin'hweti ta 12 loko swi nga koteki leswaku swi yisiwa hi nkarhi wolowo.
Ku va na tirhipoto ta swa vutshunguri na ta radiology eka muendli wun'wana na wun'wana wa xikombelo. Tirhipoto ta radiology ti nge laveki eka vana lava nga na malembe ya le hansi ka 12 na vamanana lava nga tika.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swikombelo swi nga teka nkarhi wo ringana masiku ya 30.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Renewaloflicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Mpfuxeto wa layisense ya vuchayeri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khadi ya layisense ya vuchayeri ya wena yi tirha malembe ya ntlhanu ku sukela hi siku leri yi humesiwaku hi rona, na swona yi fanele ku pfuxetiwa endzhaku ka nkarhi lowu. Hambi leswi siku ra ku hela ka ku tirha ka rona ri nga tsariwa eka layisense ya wena, u ta rhumeriwa nothisi ya ku pfuxeta.
U nga pfuxeta layisense ya wena nkarhi wun'wana na wun'wana ri nga si fika siku leri. Layisense leyintshwa yi ta tirha malembe ya ntlhanu ku sukela eka siku ra mpfuxeto.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
U nga pfuxeta layisense ya wena eka senthara yin'wana na yin'wana ya ku thesta tilayisense etikweni, kambe u ta fanela ku ya landza khadi ra wena eka xitici xelexo.
Famba na tidokumende leti landzaku:
dokumende ya vutitivisi , ID ya xinkadyana, khadi ra khale ra layisense ya vuchayeri, kumbe pasipoto leyi tirhaku ya Afrika Dzonga swifaniso swimbirhi swa ID swa muxaka wa ntima na wo basa mali ya xikombelo.
Xiyaxiya: A swi nga laveki leswaku u endla nkambelo wa layisense, kambe u ta kamberiwa mahlo. Loko mahlo ya wena ya nga ha tiyangi kahle ku sukela siku leri u nga nyiketiwa layisense hi rona, ku ta vekeriwa swipimelo leswintshwa eka layisense ya wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Layisense ya wena yo chayela yi nga va yi lunghile eka mavhiki ya mune ku ya eka mavhiki ya ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Renewalofregistrationofsterilisingplants.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuxeto wa rejistrexini ya tiplanti leti dlayaku switsongwatsongwana
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwato tiplanti ta ku dlaya switsongwatsongwana leti tirhaku eAfrika Dzonga tifanele ku rejistara na Registrar: Act 36 of 1947. Planti ya ku dlaya switsongwatsongwana yi tirhiseriwa ku dlaya switsongwatsongwana eka marhambu kumbe swilo swin'wana leswi swi humaku eka swiharhi.
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo hi manharhu. Musayino lowu faneleke wa laveka eka fomo yin'wana na yin'wana.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Renewalofvehiclelicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Mpfuxeto wa layisense ya vuchayeri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwayo mimovha ley yi tirhaku eka mapato ya ximfumo yi fanele ku va na tilayisense leti tipfuxeteriwaku lembe na lembe. I ntirho lowu nga makatleni ya n'winyi wa movha ku tiyisa leswaku layisense ya movha ya pfuxeteriwa. Ku tsandzeka ku pfuxeta layisense ya movha swi nga va na vuyelo bya ku rihisiwa na ku voniwa nandzu.
Ku na masiku ya 21 lawa munhu a nyiketiwaku wona ya tintswalo eka vanhu lava va nga si ku pfuxetaku tilayisense ta mimovha leti ti nga heleriwa hi nkarhi. Nkarhi lowu wa tintshwalo wu hlayeriwa ku sukela siku leri ku nga hela diski ya layisense ya sweswi. Ku pfuxetiwa ka layisense ku fanele ku endliwa eka vafumi va mintsariso laha movha wu nga nyiketiwa kona layisense.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Famba na dokumende ya vutitivisi na papila ra nothisi ya xitsundzuxo.
Hakela mali leyi faneleke ya layisense leyi nga hoxeriwa eka nothisi ya xitsundzuxo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Renewapproveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuxeto wa ku pfumeleriwa ka xiharhi hi xikongomelo xa ku hlengeleta mbewu ya vununa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Munhu loyi a nga na xitifiketi xa mpfumelelo wa xiharhi lexi nga ta nyiketa mbewu ya vununa , a nga endla xikombelo eka Registrar of Animal Improvement ku endla mpfuxeto wa rejistrexini .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesani eka inthanete no tata fomo ya xikombelo hi ku printa, mi tirhisa maletere lamakulu. Fomo yi nga komberiwa na le ka Registrar of Animal Improvement .
N'anga ya rihanyu ra swiharhi u fanele ku tiyisa hi nawu leswaku xihari xiamukelekile hi ku landza:
xiyimo xa rihanyu ra xona ku ka xi nga ri na vuvabyi khwaliti ya mbewu ya vununa ya xona .
Swikombelo swi fanele ku fika eka Registrar ku nga si hela masiku ya 30 ya ku hela ka siku leri a ri nyiketiwile . Loko ku amukeriwa xikombelo eka masiku ya 90 endzhaku ka ku hela ka siku leri a ri vekiwile, ku fanele ku tlhela ku hakeriwa timali tin'wana ehenhla ka leti ti nga vekiwa.
Vuxokoxoko bya bangi i:
Nomboro ya akhawunti: 011219556
Nghenisa swikombelo eka:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mpfuxeto wa rejistrexini wu nga nyiketiwa ku nga si hela masiku ya 30.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.ReneworCancelRegistrationofFertilizers.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuxeto kumbe ku khansela ntsariso wa swinonisi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwaswo swinonisi leswi swi nghenisiwaku etikweni leswaku swi ta, manufakchuriwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, swi fanele ku rejistariwa na Registrar of Act 36 of 1947.
Rejistrexini wu ta nyiketiwa ntsena loko, kambe loko ku ri leswaku hi nkarhi wa ntsariso:
mpfanganyiso na mpfuvo wa swinonisi a swi nga hambani na ntsariso wa mpfuvo lowu wu nga tsarisiwa vuxokoxoko na marito eka lebuli ya khonteyinara, swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar swipimelo leswi nga vekiwa hi nkarhi wa ntsariso swi fanele ku landzeleriwa hi xitalo ntsariso yi nga ka yi nga hundziseriwi eka van'wana tisayizi ta nkwama kumbe khonteyinara swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar .
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Mimpfuxeto:
tata fomo ya xikombelo hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa fomo ya xikombelo eka Registrar of Act 36 of 1947
nkarhi wa mpfuxeto i ti 1 ta Okthoba ku fikela eka 30 Disemba.
Ku khansela:
tata form B hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa xitifiketi xa rejistrexini yo sungula.
Vuxokoxoko bya muendli wa xikombelo:
ku fanele ku tatiwa form C na swona hi yi nghenisiwa na form A.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mimpfuxeto yi endliwa loko ku amukeriwile mali.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuxeto kumbe ku khansela rejistrexini ya murhi wa swa vurimi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwayo mirhi ya vutshunguri bya swa vurimi leyi yi nghenisiwaku etikweni leswaku yi ta, manufakchuriwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, yi fanele ku rejistariwa na Registrar : Act 36 of 1947.
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Mimpfuxeto:
tata fomo ya xikombelo hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa fomo ya xikombelo eka Registrar: Act 36 of 1947
siku ra mimpfuxeto i ti 30 ta Juni .
Ku khansela:
tata Form B hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa xitifiketi xa rejistrexini yo sungula.
Vuxokoxoko bya muendli wa xikombelo:
tata Form C ku nyiketa vutivi lebyintshwa eka rhekhodo ya murejistari hi vutivi bya ku khumbana, xikombiso, adrese, nomboro ya riqingho, na munhu loyi ku khumbaniwaku na yena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mimpfuxeto yi endliwa loko ku amukeriwile mali.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationoffarmfeedorpetfood.2010-03-25.ts.txt</fn>
Endla xikombelo xa mpfuxeto kumbe ku khansela ntsariso wa swakudya swa swifuwo kumbe swakudya swa swihadyana swo tihlayisela hi ku swi rhandza
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Hinkwaswo swakudya swa swifuwo leswi swi nghenisiwaku etikweni leswaku swi ta, manufakchuriwa, ku endliwa kumbe ku xavisiwa eAfrika Dzonga, swi fanele ku rejistariwa na Registrar of Act 36 of 1947.
Mpfuxeto wa ku rejistara wu ta nyiketiwa kambe loko ku ri leswaku hi nkarhi wa ntsariso kumbe mpfuxeto wa ntsariso:
mpfanganyiso wa swakudya swa swifuwo lowu ku vulavuriwaku hi wona a wu nga cinci eka mpfanganyiso lowu wu nga rejistariwa vuxokoxoko na marito eka lebuli ya khonteyinara, swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar swipimelo leswi nga vekiwa hi nkarhi wa ntsariso swi fanele ku landzeleriwa hi xitalo ntsariso yi nga ka yi nga hundziseriwi eka van'wana tisayizi ta nkwama kumbe khonteyinara swi nga ka swi nga cinciwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wa Registrar .
Hofisi ya Registrar lembe na lembe yi rhumela mapapila ya mpfuxeto xikan'we na tifomo ta swikombelo eka lava va nga rejistara.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Mimpfuxeto:
tata fomo ya xikombelo hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa fomo ya xikombelo eka Registrar of Act 36 of 1947
nkarhi wa mpfuxeto i ti 1 ta Julayi ku fikela eka 30 Septembere.
Ku khansela:
tata form B hi manharhu na swona hi ku printa u tirhisa maletere lamakulu ntsena nghenisa xitifiketi xa rejistrexini yo sungula.
Vuxokoxoko bya muendli wa xikombelo:
ku fanele ku tatiwa form C na swona hi yi nghenisiwa na form A.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mimpfuxeto yi endliwa loko ku amukeriwile mali.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Repayingsocialgrants.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku hakela na kambe mali ya mpfuneto eka vanhu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u amukela mpfuneto wa mfumo kumbe mali leyi u nga faneleki ku yi kuma, u ta fanela ku yi riha u yi tlherisela eka mfumo, handle ka loko Ndzawulo wa Nhlavuko wa Vanhu wu eneriseka leswaku a wu nga swi tivi leswaku a wu nga fanelangi ku yi kuma. Eka xiyimo xa leswaku a wu nga switivi, mali ya mpfuneto yi ta yimisiwa, kumbe yi khanseriwa, hikuva yi ta tekiwa tani hi vukungundzwana.
Vutirheli lebyi byi tirha eka vanhu xiviri lava va amukelaku mali ya mpfuneto wa mfumo, leyi va nga fanelangiku ku yi kuma.
Swivangelo leswikulu swa ku yimisiwa ka mali ya mpfuneto:
Rifu. Loko mali ya mpfuneto yi hakeriwile eka munhu loyi a nga lova, mali yeleyo, yi ta fanela tlheriseriwa ndzhaku.
Ku amukeriwa eka instituxini ya mfumo.
Ku tsandzeka ku kleyima mali ya mpfuneto wa mfumo eka munhu tin'hweti tinharhu.
Ku ka u nga ri kona eAfrika Dzonga nkarhi wo ringana tin'hweti ta ntsevu kumbe ku tlula.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko u kuma leswaku u amukela mali ya mpfuneto leyi u nga faneleki ku yi kuma, u fanele ku tivisa hofisi ya Vuhlayiseki bya vanhu leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va ndzawulo va ta yimisa ntsengo wa mali leyi u yi kolotaku, loko yi eneriseka leswaku a wu nga switivi leswaku a wu fanele ku kuma mali yeleyo.
Mudayirektara-Jenerala wa Ndzawulo a nga ku hi ku vona ka yena a londza mali leyi eka munhu hi ku sungula fambiselo ra nawo ro vuyisa mali eka munhu loyi a nga kuma mali hi ndlela leyi nga faneliku.
Mudayirektara-Jenerala wa Ndzawulo a nga endla leswaku ku yimisiwa mali ya mpfuneto nkarhi wo karhi hi ku landza swipimelo swo karhi leswi nga vekiwa hi munhu loyi a lavaku ku vuyiseriwa mali ya mpfuneto. Xikombelo xi fanele ku endliwa emasikwini ya 90 endzhaku ka ku yimisiwa ka mali ya mpfuneto.
Loko munhu a lava leswaku ku kamberiwa mhaka ya mali ya mpfuneto lowu nga yimisiwa, u fanele ku hlamusela mali leyi a yi kumaku hi nkarhi wa ku endla xikombelo na kambe. Leswi swi ta tirhisiwa hi Ndzwulo ku endla xiboho hi leswaku xana u fanele ku vuyiseriwa mali leyi ya mpfuneto na kumbe e-e. Muendli wa xikombelo u ta tivisiwa hi vuyelo bya xikombelo xa yena etin'hwetini tinharhu ku nga si fika siku ra ku yimisiwa, kumbe siku leri ku nga ta humesiwa hi rona xitifiketi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo leti tikumeka eka tihofisi ta le kusuhani ta Vuyimeri bya Nhlayiseko wa Va aka tiko va Afrika Dzonga.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Replacementoflost.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku nyikiwa layisense yin'wana loko layisense ya wena ya vuchayeri yi lahlekile kumbe yi yiviwile
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi kumeka eka vachayeri lava nga na vuswikoti byo chayela lava va nga lahlekeriwa hi tilayisense ta vona to chayela. Ku kuma layisense yin'wana ya vuchayeri loko ya wena yi lahlekile kumbe yi onhekile, famba u ya eka hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Famba u ya eka hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Famba na tidokumende leti landzaku:
dokumende ya vutitivisi kumbe pasipoto swinepe swa mune swa muxaka wa ntima na wo basa swa ID.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ku ta endliwa nkambelo wa mahlo, na swona ku ta tekiwa swigandlato swa tintiho.
U nga tlhela u endla na xikombelo xa layisense yo chayea ya xinkadyana. Eka leswi, ku ta laveka mali yin'wana, na swifaniso swin'wana swa muxaka wa ntima na wo basa swa ID.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Layisense ya wena yo chayela yi nga va yi lunghile eka mavhiki ya mune ku ya eka mavhiki ya ntsevu.
Layisense yo chayela ya xinkadyana yi nyiketiwa hi wona nkarhi wolowo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Reportabuseofelderly.2010-03-25.ts.txt</fn>
Mangala ku xanisiwa ka vadyuhari
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vukorhokeri lebyi byi hlamusela hilaha ku nga tekiwaka goza no sunguriwa ka ndlela yo ponisa hi ku yimisa kumbe ku sivela ku xanisiwa ka vadyuhari. Ku na tinxaka to hambana to xanisiwa ka vadyuhari leti va welaka eka tona. Leti i:
Ku xanisa emirini: Goza rihi na rihi leri vangaka ku vaviseka kumbe rifu ra mudyuhari hi tindlela to vaviseka emirini. Xikombiso, ku ba hi mpamu, ku ba, ku susumeta, ku khomiwa hi ndlela yo vava, ku tsemiwa, ku tirhisiwa ka tikhemikhali kumbe ku aleriwa, ku nyika murhi wo hoxeka kumbe murhi wo tala ku tlula mpimo kumbe goza rihi na rihi leri nga vavisaka, mpfumaleko wo tiphina emirini, ku nyikiwa murhi wo tala kumbe rifu.
Ku xanisa hi swa masangu: Goza rihi na rihi leri vangaka ku tlangisiwa ka vadyuhari hi swikongomelo swa timhaka ta swa masangu kumbe swifaniso swa timhaka ta swa masangu va nga swi tivi, ku twisisa no nyika mpfumelelo.
Ku xanisa ka miehleketo, ku phofula na ka marito: Muxaka wo langutela ehansi kumbe matikhomelo yo hlekisa eka vadyuhari, leswi endlaka leswaku ku va na ku vaviseka emiehleketweni kumbe eka ku phofula. Xikombiso, ku ariwa, ku ka u nga katsiwi kumbe ku tshikileriwa, ku tsoniwa rirhandzu ro amukeriwa na ku hlohlotela ko twala, ku vitiwa hi mavito kumbe ku hlekiwa, ku lumbetiwa na leswi languteriweke.
Ku xanisiwa hi swa timali kumbe ikhonomi kumbe ku tlanga hi wena: Matirhiselo yo ka ya nga ri enawini kumbe vukugundzwana bya mudende wa vadyuhari, miako, nhundzu kumbe mali, ku ri hava mpfumelelo kumbe ku twisisa loku heleleke kumbe vutivi bya switandzhaku, kumbe ehansi ka madzolonga.
Mpfumaleko wa nhlayiseko: Ku va ku nga nyikiwa nhlayiseko kumbe kuva nhlayiso wu nga nyikiwi na leswi faneleke eka vunne bya miri na miehleketo. Xikombiso, mpfumaleko wa swakudya, ku kufumetiwa, vutshamo, mpahla, mirhi, nseketelo wa switwi, nyanyuko na ku titshika.
Ku onha timfanelo ta ximunhu Ku aleriwa timfanelo ta masungulo to fana na nhlonipho, xichavo, xihundla xa vuwena, ntshuxeko wa miehleketo, ku tshembhela, mavonelo, xiviko, ku tihumelerisa eka miehleketo na mafamba-fambelo ya vadyuhari. Xikombiso, vuloyi , leswi nga endlaka leswaku va langutiwa tano, va nga katsiwi, va vavisiwa na rifu.
I mani a nga mangalaka ku xanisiwa?
Mani na mani loyi a vonaka leswaku a nga tekeriwi enhlokweni, ku xanisiwa kumbe ku va va nga khomiwi kahle, kumbe va ri na xivangelo xo ehleketa leswaku swi le ku humeleleni kumbe swi humelerile.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Mangala ku xanisiwa kumbe loko u ehleketa leswaku ku na ku xanisiwa eka Mutirhi nkulu wa vaaki eka hofisi ya Nhluvukiso wa Vaaki kumbe xitici xa maphorisa xa le kusuhi na laha u tshamaka kona.
Kumbe, mangala ku xanisiwa u nga tipaluxi vito eka HEAL eka 0800 003 081.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku nga si hela 48 wa tiawara endzhaku ko mangala, mutirhi wa vaaki u ta lavisisa mhangu kutani a tsala xiviko.
Loko munhu loyi a nyikaka xitiviso a ri mutirhi wa vaaki loyi a nga ta tirhana na mhaka leyi, va fanele kuya emahlweni va lavisisa no nyika xiviko lexi heleleke lexi tsariweke eka hofisi ya Nhluvukiso wa Vaaki ku nga si hela 4 wa mavhiki.
Loko munhu loyi a nyikaka xitiviso a nga ri mutirhi wa vaaki, i vutihlamuleri bya Mutirhi nkulu wa vaaki wa hofisi ya Nhluvukiso wa Vaaki ku hundzisela mhaka hi ndlela leyi faneleke no langutela xiviko ku nga si hela 4 wa mavhiki.
Loko ku xanisa swi katsa Kaya ra Vadyuhari, xitirhisiwa, nhlangano lowu nga riki wa mfumo kumbe nhlangano wa muganga, mutirhi wa vaaki ehofisini ya le xikarhi u ta tirhana na mhaka leyi.
Loko muxanisiwa a nga lavi ku susiwa, u fanele ku sayina affidaviti a kombisa leswaku swivangelo swo va a nga susiwi swi hlauseriwile hi ndlela yo twisiseka.
Loko leswi nga laha henhla swi nga endliwi, kuma ku tsakela ka munhu. Holobye wa Nhluvukiso wa Vaaki kumbe Xirho xa Huvo Nkulu xi fanele ku thola un'wana leswaku a nghenelela.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta kumeka ehofisi ya le kusuhi ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nomboro ya mahala ya Nhluvukiso wa Vaaki - 0800 60 10 11
<fn>GOV-ZA.Reportingacrime.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku vika vugevenga eka va Vutirheli bya Maphorisa ya Afrika Dzonga
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli lebyi byi nyiketiwa eka munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga va hlaseriwa hi vugevenga.
Va South African Police Service va ta pfula dokete ya nandzu no endla ndzavisiso hi vugevenga, ku khoma musoriwa no nghenisa nandzu etikhoto leswaku wu ta chuchisiwa .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko munhu a hlaseriwe hi vugevenga, a nga khumbana na maphorisa hi ku ba riqingho eka 10111 kumbe hi ku ya kunene eka xitici xa maphorisa xa lekusuhani ku vika vugevenga.
Loko muofisara wa vuphorisa a ya eka ndzhawu laha ku nga endliwa vugevenga , a nga kuma xitatimende eka muviki wa nandzu na timbhoni loko swi koteka.
Muofisara wa phorisa u ta ya exiticini xa maphorisa, a tsarisa nandzu eka fambiselo leri vuriwaku SAPS Crime Administration System , no nyiketa muviki wa nandzu nomboro ya referense leyi vuriwaku CAS number.
Muviki wa nandzu u fanele ku tiyisa leswaku u hlayisa CAS number tani hi referense ya swivutiso hi nandzu eka mundzuku makongomana na nandzu wa vugevenga.
Loko muviki a ya eka xitici xa maphorisa xa le kusuhani ku vika vugevenga, u ta pfuniwa hi muofisara wa phorisa eka senthara ya vutirheli bya vaaka-miti .
Muofisara wa phorisa u ta sungula hi ku vulavurisana na yena kutani a teka xitatimende eka muviki kutani a tsarisa vugevenga lebyi nga vikiwa eka CAS.
Muviki u ta nyiketiwa CAS number leyi yi faneleke ku tirhisiwa minkarhi hinkwayo makongomana na nandzu wa vugevenga lowu wu nga vikiwa.
Dokete leyi yi hetisekeke ya nandzu yi nyiketiwa fokisi loyi a nga ta yisa emahlweni vulavisisi. Swivutiso hinkwaswo swi nga kongomisiwa eka fokisi.
Fokisi leri ri langutaneke na nandzu wolowo ri ta hetisa vulavisisi no yisa dokete eka khoto leyi fanelele leswaku va chuchisa nandzu.
Fokisi ri ta tivisa muviki wa nandzu leswaku u fanele ku ya rini ekhoto ku ya yingisela nandzu.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
U ta pfuniwa hi xihatla.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Muofisara wa phorisa loyi a tekaku xitatimende u ta tata fomo.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Reportingestateofdeceased.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku vika hi mpahla na ndzhaka ya munhu loyi a nga lova
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ndzhaka ya munhu loyi a nga lova yi va kona loko munhu a lova a siya mpahla na/kumbe dokumende leyi yi nga wili kumbe leyi yi nga na xikongomelo xa ku va wili. Ndzhaka yi fanele ku khomiwa na ku aviwa, hi ku landza wili ya munhu loyi a nga lova, kumbe loko a nga siyangi wili, hi ku landza leswi nga vekiwa eka nawu. Nawu wa Administration of Estate Act, 1965 wu hlamusela famiselo leri faneleke ku landzeleriwa eka ku langutana na ndzhaka ya munhu loyi a nga lova.
Ndzhaka ya munhu loyi a nga lova yi fanelek u vikiwa eka Master of the High Court eka masiku ya 14 endzhaku ka loko a lovile. Rifu ri nga vikiwa hi munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na vulawuri bya mpahla leyi nga ya munhu loyi a nga lova, kumbe loyi a nga na vulawuri kumbe loyi a nga khoma dokumende ya munhu loyi a nga lova leyi yi nga wili kumbe yi tikombaku o nge i wili.
Xana rifu ri vikiwa rini eka Master?
Loko munhu a lovele eAfrika Dzonga na swona a siya mpahla na/kumbe dokumende leyi yi nga wili kumbe leyi nga na xikongomelo xa ku va wili
Loko munhu a lovele ehandle ka Afrika Dzonga kambe a siye mpahla na/kumbe dokumende leyi yi nga wili kumbe leyi nga na xikongomelo xa ku va wili
Xana ndzhaka ya munhu loyi a nga lova yi vikiwa kwihi?
Hambi leswi tihofisi ta vamajistarata ti tirhaku tani hi ti ndzhawu ta Master laha ku nga vikiwaku kona ndzhaka ya munhu loyi a nga lova, tihofisi ta vamajistarata a ti na matimba swinene na swona tihundzisela ndzhaka hinkwayo na tiwili, xikan'we na ndzhaka leyi nga le henhla ka R50 000 hi value eka hofisi ya xifundzhankulu ya Master . Loko u lava ku vika ndzhaka yo tano, swa antswa ku vika hi ku kongoma eka hofisi ya Master.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko value ya ndzhaka yi ri ehansi ka R50 000, vika ndzhaka eka majistarata. Loko value yi ri ehenhla ka R50 000, vika hi ku kongoma eka hofisi ya Master.
loko munhu loyi a nga lova a tshama eAfrika Dzonga hi nkarhi wa ku lova, vika hi ndzhaka eka Master loyi a nga na matimba eka ndzhawu laha munhu a nga lovela kona hi nkarhi wa ku lova ka yena.
loko munhu loyi a nga lova a nga tshami eAfrika Dzonga hi nkarhi wa ku lova ka yena, u nga vika ndzhaka eka Master wun'wana na wun'wana vika ndzhaka hi ku tata Form J294: Death notice na tidokumende tin'wana to vika leti nga longoloxiwa laha hansi u nga kuma nothisi ya ku lova na tidokumende tin'wana to vika hi tona eka hofisi yin'wana na yin'wana ya Master of the high court, kumbe eka hofisi yin'wana na yin'wana ya majistarata value ya ndzhaka na muxaka wa ku vekiwa ka muavanyisi wa ndzhaka swi ta veka leswaku xana hi tihi tidokumende leti u faneleke ku titata no ti nghenisa.
Loko value ya ndzhaka yi ri ehansi ka R125 000, tata tidokumende leti landzaku:
loko munhu a love a sukela mpahla handle ka ku va na wili kumbe loko wili yi nga langangi munhu wo karhi loyi a faneleke ku ava ndzhaka kumbe loko munhu loyi a nga langiwa ku ava ndzhaka a lovile kumbe a arile ku langiwa.
Nghenisa na tidokumende leti landzaku eka tifomo leti nga longoloxiwa laha henhla:
Xitifiketi xo sungula xa rifu kumbe khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu.
Xitifiketi xo sungula xa mucato kumbe khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu - loko leswi swi tirha laha
Tiwili to sungula na ti-codicil kumbe tidokumende leti nga na xikongomelo xo tirha tano-loko ti ri kona
Nongonoko wa hinkwavo lava kolotiwaku hi mufi - loko leswi swi ri tano
Loko value ya ndzhaka yi ri ehenhla ka R125 000, tata tidokumende leti landzaku:
Form J192: Affidavit: particulars of next of kin next of kin - yi fanele ku tatiwa loko munhu loyi a nga lova a nga siyangi wili leyi tirhaku. Afidavhiti leyi, yi endliwaku hi xirho xa ndyangu wa munhu wantima loyi a nga lova, loyi a nga siyangiku wili leyi tirhaku, yi fanele ku hlamusela leslwaku ndzhaku ya munhu loyi a nga lova a yi si vikiwa eka Master wun'wana kumbe eka ndzhawu leyi yi tekiwaku yi ri ya yena .
yi fanele ku tatiwa hi vadya ndzhaka va mufi ku langa muyimeri wa .
loko munhu a love a sukela mpahla handle ka ku va na wili kumbe loko wili yi nga langangi munhu wo karhi loyi a faneleke ku ava ndzhaka kumbe loko munhu loyi a nga langiwa ku ava ndzhaka a lovile kumbe a arile ku langiwa.
a susiwile eka xiboho xa ku nyiketa xisirheleleko eka wili, kumbe a ri mutswari, nkata kumbe n'wana wa munhu loyi a nga lova.
Fambisa tifomo leti nga tatiwa leti nga longoloxiwa laha henhla, xikan'we na tidokumende leti landzaku:
Xitifiketi xo sungula xa rifu kumbe khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu.
Xitifiketi xo sungula xa mucato kumbe khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu - loko leswi swi tirha laha
Tiwili to sungula na ti-codicil kumbe tidokumende leti nga na xikongomelo xo tirha tano - loko ti ri kona.
Tindzhawu ta ku kuma vutirheli ti na matimba ntsena loko munhu loyi a nga lova a a nga ri na wili leyi tirhaku na swona value hinkwayo ya ndzhaka yi ri ehansi ka R50 000. Papila ra matimba ri nyiketa muyimeri wa ku fambisa ta ndzhaka loyi a nga langiwa matimba ya ku fambisa ta ndzhaka handle ka ku landza hi ku helela leswi nga vekiwa eka nawu wa Administration of Estates Act, 1965.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Requestfortaxdeductiondirectivepension.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa ku kokiwa ka mali ya muthelo - eka timali ta mpecheni na ta provident
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Laha vafambisi va minkwama ya timpecheni va fanelekek u hakela muamukeri, ku fanele ku nghenisiwa fomo ya xikombelo xa xileriso xa muthelo . Tax directive i xileriso lexi xi humesiwaku hi va South African Revenue Service ku lerisa mufambisi wa nkwama kumbe muthori hi ntsengo wa muthelo wa mutirhi lowu wu faneleke ku kokiwa eka tihakelo ta mutirhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo kutani yi nghenisiwa eka va SARS.
Ku laveka vutivi lebyi landzaku ku langutana na xikombelo xa xileriso:
xivongo xa muhakeri wa muthelo tinhla to sungula ta mavito ya muhakeri wa muthelo siku ra ku velekiwa ka muhakeri wa muthelo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa xileriso xa muthelo lexi xi endliwaku eka inthanete xi tala ku amukeriwa ku nga si hela tiawara ta 48.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.RequesttoattendaParoleBoardhearing.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo ya yingisela mhaka eka Bodo ya Paroli
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Muvileri kumbe muxanisiwa , tani hi laha swi nga hlamuseriwa eka xiyenge 299A xa nawu wa mafambiselo ya milandzu ya vugevenga lowu ku nga Criminal Procedure Act, 1977 a nga nyikiwa nkarhi wa ku yimeriwa kumbe ku veka mianakanyo ya yena eka Bodo ya Paroli loko ku yingiseriwa mhaka ya muonhi ku vona loko a fanele ku ntshunxiwa hi paroli kumbe ku ntshunxiwa hi ku vekiwa ehansi ka tihlo ra suphavhixini .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Muvileri kumbe muxanisiwa wa vugevenga u fanele ku tivisa va Correctional Supervision and Parole Board hi ku tsala loko a lava ku ta veka mianakanyo kumbe ku yingisela mhaka eka Bodo ya Paroli hi nandzu wa muonhi .
Loko xikombelo xi pfumeleriwa, Bodo yi ta tivisa muvileri kumbe muxanisiwa hi ku tsala, yi hlamusela leswaka a nga veka mhaka rini, na swona eka mani. Siku na ndhawu ya nhlengeletano ya Bodo ya Paroli swi ta tivisiwa.
Ku tshama ku ri ntirho lowu nga makatleni ya muvileri kumbe muxanisiwa ku tivisa Mukhomixinara kumbe CSPB hi ku cinca ka adrese ya yena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Bodo ya Paroli yi ta hlamula muvileri hi ku tsala ku nga si hela masiku ya 14.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Reregisterinyournewvotingdistrict.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xo tsarisa nakambe eka distriki ya wena leyintshwa yo vhota
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vavhoti lava va nga tsarisa lava va nga rhurha va fanele va tsarisa nakambe eka distriki ya ku vhota ya vona leyintshwa. Leswi swi ta endla leswaku u kota ku vhota eka distriki ya ku vhota leyi u tshamaku eka yona. U nga tsarisela ku vhota nakambe eka hofisi ya le kusuhani ya Khomixini leyi yi Tiyimeleke leyi vuriwaku Independent Electoral Commission , kumbe hi minkarhi ya ku tsarisa ya vanhu leyi yi nga tivisiwa hi IEC.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khumbana na IEC eka nomboro ya mahala leyi nge: 0800 11 8000 no va nyiketa adrese ya wena leyintshwa.
IEC yi ta ku hlamsuela hofisi leyi u faneleke ku tsarisa eka yona.
Tata fomo ya xikombelo leyi u nyiketiwaku yona eka hofisi ya ntsariso.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
U ta tsarisiwa hi xihatla.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo tikumeka eka hofisi ya ku tsarisa.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Reserveanameforclosecsorporation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku hlayiseriwa vito ra close corporation, translexini bya rona kumbe nkomiso wa vito
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Close corporation i bindzu leri nga olovisiwa ku tlula khampani. Yi lulamele mabindzu lamatsongo. Swilaveko swa mafambiselo etihofisi na swilaveko swa CC swi olovile ku tlula swa tikhampani.
Vito leri kungahatiwaku ra CC ri fanele ku chekiwa loko ri nga si amukeriwa kumbe ku ariwa. Hofisi ya ku rejistara na Close Corporation yi ta amukela kumbe ku ala hi ku tsala papila, hi email, kumbe hi poso ku kombisa leswaku vito ri hlayisiwile kumbe ri ariwile.
Vito leri nga amukeriwa kumbe ku hlayisiwa ri tirha tin'hweti timbirhi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa eka inthanete fomo ya xikombelo ya CK7 na CM5.
Nghenisa fomo ya xikombelo eka hofisi ya CIPRO.
Ku ta endliwa vusechi ku vona loko ku ri na mavito lama ya nga amukelekiku, yo fanana, lama siveriweke kumbe lama ya nga ndzhukano.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku hlayiseriwa vito leri kungahatiwaku swi nga teka masiku manharhu kumbe ya nkombo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Restorationofcc.2010-03-25.ts.txt</fn>
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko close corporation yi suriwile eka ku rejistara , ku nga endliwa xikombelo xo yi pfula nakambe , kambe loko ku ri leswaku ku landzeleriwe mafambiselo hinkwawo.
Ku fanele ku hakeriwa R150 eka khodi ya khastama, na swona yi ta kokiwa eka khodi ya akhawunti ya khastama endzhaku ka ku nghenisiwa ka fomo.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Humesa fomo ya xikombelo, CK3.
Nghenisa afidavhiti, leyi yi nga sayiniwa no gandliwa xitempe hi Commissioner of Oaths ya munhu loyi a khumbekaku ku hlamusela swivangelo leswi swi endlaku leswaku ku pfuriwa nakambe CC.
Xikongomelo xelexo xi ta fanela ku advhetayiziwa eka tinyuziphepha ta ndzhawu ku ringeta ku vona loko vanhu va tsakela leswaku close corporation yeley yi pfuriwa nakambe.
Loko ku ri na lava kanetaku, Registrar of Companies u ta fanela ku tivisiwa ku nga si hela masiku ya 30 ya ku pfuriwa nakambe.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku pfula nakambe ka close corporation swi nga teka masiku ya 30 ku ya eka ya 40.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Returnforpaymentofprovisionaltaxthirdpayment.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tifomo ta ku hakela muthelo wa xinkadyana - tihakelo ta vunharhu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko munhu a kuma mali leyi faneleke ku hakerisiwa muthelo kambe leyi nga hakerisiwiku muthelo hi ku landza ku kokiwa ka muthelo wa SITE kumbe PAYE , kumbe mali yo huma eka bindzu, u fanele ku hakela muthelo wa xinkadyana eka mali leyi a yi kumaku . Tihakelo ta muthelo wa xinkadyana tiendliwa eka tin'hweti ta ntsevu tin'wana na tin'wana.
Muthelo wa xinkadyana wu na xikongomelo xo pfuneta vahakeri va muthelo ku hlanganyetana na swiboho swa vona swo hakela muthelo hi ndlela leyi yaku emahlweni ku tlula ku va va fanela ku hakela ntsengo wukulukumba kan'we hi lembe ra nkambelo. Muthelo wa xinkadyana lowu wu nga hakeriwa, wu ta susiwa eka ntsengo wo hakelela muthelo wo hetelela , lowu wu faneleke ku hakeriwa hi munhu eka lembe leri faneleke ra nkambelo.
Munhu loyi a bohekaku ku hakela muthelo wa xinkadyana, u fanele loko ku nga si hela masiku ya 30 a bohekile ku hakela muthelo, a endla xikombelo hi ku tsala xa ku rejistara na hofisi ya rhavi ra le kusuhani ra va South African Revenue Service . KU tsandzeka ku endla tano, swi ta vangela leswaku u hakerisiwa ntswalo na ndziho eka ku hakela muthelo endzhaku ka nkarhi, na muthelo wun'wana wo ngetelela eka ku tlherisela tifomo ta muthelo endzhaku ka nkarhi.
Tihaelo ta vunharhu ti tlhela titiviwa na hi leswaku i tihakelo ta xinkadyana to ngetelela . Loko tihakelo to tano ti endliwa, tifanele ku hakeriwa ku nga si hundza siku leri ku faneleke ku hakeriwa hi rona ra 'effective date' Siku ra 'effective date', i siku leri ku helaku hi rona lembe ra nkambelo leri ku nga 28 kumbe 29 Februwari , tin'hweti ta nkombo endzhaku ka yona eka ku hela ka lembe ra timali leri nga amukeriwa leri ri h elaku hi siku ra ti 28 kumbe 29 Februwari, eka tin'hweti ta ntsevu endzhaku ka wona.
Tihakelo ta vunharhu i tihakelo to tiendlela hi ku rhandza leti nga endliwaku hi muhakeri wa muthelo wa xinkadyana wun'wana na wun'wana. Vahakeri va muthelo lava va nga na mali leyi va yi kumaku leyi yi nga henhla ka R50 000 kumbe tikhampani leti nga na mali leyi ti yi kumaku ya R20 000 kumbe ku tlula, ti nga endla tihakelo ta vunharhu hi ku tirhandzela ku papalata ku hakerisiwa ntswalo lowu wu nyiketiwaku hi ku hakela muthelo lowu nga hansi ka mpimo wa nkambelo wa nkambelo.
Xikongomelo xa tihakelo leti i ku pfuneta vahakeri va muthelo ku hakela balansi exikarhi ka muthelo wa vatirhi xikan'we na muthelo wa xinkadyana lowu wu nga hakeriwa eka lembe, na ntsengo hinkwawo wa muthelo wa xiboho eka lembe ra nkambelo wa mithelo.
Nkarhi lowu wa vunharhu wu yimele ntsengo hinkwawo wa muthelo lowu wu faneleke wu hakeleriwa eka lembe hinkwaro, ku susiwa.
ku susiwa muthelo wa mutirhi lowu wu nga hakeriwa eka lembe hinkwaro ku susiwa ti-credit ta muthelo wa le handle lowu pfumeleriweke wa lembe hinkwaro mintsengo leyi nga hakeriwa eka xiyenge xo sungula na xa vumbirhi xa muthelo wa xinkadyana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Swi le ka muhakeri wa muthelo wa xinkadyana wun'wana na wun'wana ku tilangela leswaku u ta endla rini tihakelo ta vunharhu.
Kuma xitsundzuxo xa tihakelo letintshwa eka va SARS hi ku tikuma eka website leyi, u tata fomo kutani u yi nghenisa na tihakelo.
Hikuva xitsundzuxo xa tihakelo xi navile , na swona a xi na vuxokoxoko lebyi byi kongomaneke na muhakeri wa muthelo wo karhi, i swa nkoka swinene leswaku muhakeri wa muthelo wa xinkadyana a vekela vuxokoxoko lebyi kongomeke lebyi nga byona eka xitsundzuxo lexi. Loko vuxokoxoko lebyi nga byona byi nga nghenisiwangi, swi nga endleka tihakelo ti nga kongomanisiwi na muhakeri wa muthelo loyi a nga yena.
Vuxokoxoko bya akhawunti byi na leswi landzaku:
Nomboro ya referense ya muthelo ya muhakeri wa muthelo
P0003 - ku kombisa nkari lowu ku hakeleriwaku wona
- ku kombisa lembe ra nkambelo.
Nomboro ya referense yo hakela yi ta va hi ndlela leyi:1234567123P00032005
Ku na tindlela leti landzaku to hakela eka va SARS:
Ku hakela muthelo wa xinkadyana ku nga endliwa eka hofisi ya rhavi ra SARS, hi Musumbuluko ku fikela Wavuntlhanu, exikarhi ka 08:00 na 15:30, ku nga katsiwi masiku ya tiholideyi
Loko ku hakeriwa ku endliwa hi poso, hi ku tirhisa ATM ya bangi, tinyike nkarhi wo ringana wa ku posa kumbe leswaku ku langutaniwa na fomo ya wena.
Loko tihakelo tiendliwa hi ndlela ya elektroniki, tinyike nkarhi wo ringana wa ku pfariwa ka tibangi leswaku mali yi ta hundzisiwa kahle leswi swi nga tekaku masiku mambirhi ku ya eka ya ntlhanu.
Vuxokoxoko bya bangi:
Tiklayente leti ti hakelaku eka khawuntara ya rhavi rin'wana na rin'wana ra ABSA, FNB kumbe Nedbank a ku nga ha laveki ku nyiketiwa ka nomboro ya akhawunti ya bangi na khodi ya bangi loko ku endliwa tihakelo. Leswi swi tirha hi ku fanana na le ka tiklayente leti ti tirhisaka inthanete ya ABSA, FNB, Nedbank na Standard Bank.
Leswi swi nga ta laveka ntsena i:
nomboro ya klayente ya referense ya tidijiti ta 19
Nomboro ya ID ya loyi a hakeriwaka/ nomboro ya akhawunti leyi yi nga hlanganisiwa na muxaka wo karhi wa muthelo ku endla tihakelo.
Vuxokoxoko lebyi byi kombisiwa eka fomo ya ku xitiviso ya IRP 6.
Tihakelo leti ti nga fambisaniku na swimbirhi leswi nga laha henhla leswi ku nga nomboro ya referense na nomboro ya loyi a hakeriwaka ya ID, ti nga ka ti nga amukeriwi.
Loko siku ro hetelela ku ri siku ra holideyi, kumbe ku ri emaheleni ya vhiki , tihakelo ti fanele ku endliwa eka siku ro hetelela ra ntirho ku nga si va siku ra holideyi kumbe ku hela ka vhiki.
Xiyaxiya:
Tihakelo ta vunharhu ta xiyenge xa vunharhu tifanele ku kongomanisiwa na mali leyi nga yona leyi faneleke ku hakeleriwa muholo, hikuva xikongomelo xa tihakelo leti, i ku hakela balansi exikarhi ka muthelo wa mutirhi na muthelo wa xinkadyana lowu se wu nga hakeriwa eka lembe na xiboho hinkwaxo xa muthelo lowu faneleke ku hakeriwa eka lembe relero ra muthelo.
Languta eka IRP 12 Guidelines loko u lava ku pfuniwa eka ku tata fomo ya wena ya IRP 6.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekeriwa vutirheli lebyi.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Returnofgeneralinformation.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tifomo ta vutivi bya mithelo hi ku nava
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Tifomo ta vutivi bya mithelo hi ku nava byi pfuneta vathori ku nyiketa va South African Revenue Service vutivi hi vatirhi va vona laha ku nga si kokiwaku kona muthelo lowu nga vekiwa hi ku landza nawu wa Income Tax Act, 1962 .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Eka xiyimo laha laha muholo wa mutirhi wu nga le hansi ka R2 000 kumbe ehansi ka ntsengo lowu, na swona muthelo wa mutirhi wu nga kokiwangiku, ku lavela IT3 kumbe nongonoko hi ku landza alfabeti, lowu wu hlamuselaku vutivi lebyi landzaku makongomana na mutirhi wun'wana na wun'wana:
tinhla to sungula ta mavito na xivongo kumbe vito ro bindzula hi rona nomboro ya referense ya mali leyi nghenaku nomboro ya ID kumbe pasipoto adrese mali leyi nga amukeriwa/hakeriwa nkarhi wa ku hakeriwa kumbe accrual date ku ta humesiwa IT3 eka swiyimo leswi landzaku:
Loko muholo wa mutirhi ku nga si kokiwa swin'wana kumbe ntsengo wo ringana wa lembe wu ri R2 000 na swona wu nga tluli mpimo wa mithelo lowu nga vekiwa . ku vona loko ku fanele ku nyiketiwa IT3.
Eka ntsengo hinkwawo wa mali laha ku nga kokiwangiku muthelo kona.
Tihakelo tin'wana na tin'wana leti endliwaku eka munhu hi vutirheli lebyi a nga byi nyiketa kumbe lebyi a nga ta byi nyiketa, leti ti nga si kokiwaku muthelo eka tona.
U NGA hoxeli tifomo leti eka leswi landzaku:
Eka timali leti hakeleriwaku vutirheli leti hakeriwaku vanhu eka bya tiprofexini ta ntolovelo , xikombiso, vadokodela, tiloyara magqweta , ti-accountant na ti-auditor .
Muholo kumbe lowu ringananaku na lembe , lowu wu nga tluriku R2 000 hi lembe ra muthelo.
Nyiketa vuxokoxoko bya mintsengo leyi nga hakeriwa kumbe leyi u kolotiwaku yona makongomana na leswi landzaku:
Ntswalo eka timali to lombisa na tibondo ta ti-mortgage .
Ntswalo eka minkwama ya vuvekisi na wena.
Ntswalo wa timali ta tixere .
Mali ya ku hira leyi yi hakeriwaku hi vahiri kumbe leyi yi hlengeletiwaku hi wena tani hi ejenti.
Mali leyi yi hakeriwaku eka wena ya ku tiphina hi ku tirhisa prophati
Ti-royalty kumbe timali leti tihakeleriwaku eka ku tirhisa ti-patent , dizayini, trademark , copyright kumbe ku nyiketa noleji leyi yi khumbanaku na patent (vuqambi bya nchumu wo karhi) eAfrika Dzonga.
Nyiketa vuxokoxoko lebyi landzaku makongomana na ku hambana na tiyuniti kumbe ku hambana na tiinstrumente tin'wana hi vito ra munhu wihi kumbe wihi:
Nhlamuselo ya yuniti kumbe instrumente ya swa timali.
Nhlayo ya tiyuniti kumbe tiinstrumente leti ku hambaniwaku na tona.
Value leyi pimanyetiweke eka ku hambana .
Mali hinkwayo ku nga si susiwa nchumu eka ku hambana na mpahla.
Vuyelo endzhaku ka ku susiwa swin'wana makongomana na ku hambana na mpahla.
Nyiketa vuxokoxoko bya:
Mintshovelo hinkwayo ya purasi, timber, swifuwo, ores, timinerali na maribye ya nkoka , leswi nga kumiwa hi wena hi ku xava, ku cincisana .
Mintshovelo hinkwayo ya purasi, timber, swifuwo, ores, timineral na maribye ya nkoka lama ya xavisiwaku hi wena tani hi ejeni kumbe mumaki .
Tibonasi leti ti hakeriwaku eka swirho swa tikhampani ta ti-co-operative na tisosayati.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A swi kona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Xeduli ya tifomo ta vutivi hi ku nava . Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Returnofincomeforinvestment.2010-03-25.ts.txt</fn>
Tifomo ta mali leyi nghenaku ya vuvekisi, timfanelo ta prophati na ti-royalty
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Fomo leyi yi fanele ku tatiwa loko:
ku amukeriwa ntswalo wa tixere eka Trust ya Prophati kumbe ku hlengeletana loko ku amukeriwa ntswalo wa tixere ta le handle ka tiko kumbe ku hlengeletana loko ku amukeriwa ntswalo wa tixere ta le ndzeni ka tiko kumbe ku hlengeletana ntsengo hinkwawo ku nga si susiwa nchumu wa vuhiri tani hi vahiri kumbe lowu nga hlengeletiwa tani hi ejenti ya munhu wun'wana makongomana na prophati leyi nga hlamuseriwa mali leyi yi hakeriwaku eka wena ya ku tiphina hi ku tirhisa prophati ti-royalty kumbe timali leti tihakeleriwaku eka ku tirhisa ti-patent , dizayini, trademark , copyright kumbe ku nyiketa noleji leyi yi khumbanaku na patent (vuqambi bya nchumu wo karhi).
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa tifomo eka hofisi ya le kusuhani ya va SARS.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A ku na nkarhi lowu nga vekiwa.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.RrenewalofTVlicence.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku pfuxeta layisense
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Layisense ya thelevhixini yi nyiketa munhu matimba ya ku xava thelevhixini na ku hlalela thelevhixini . Layisense yi pfuxetiwa lembe na lembe.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Pfuxeta layisense ya wena eka Hofisi ya Poso leyi nga kusuhani.
Nghenisa tidokumende leti landzaku:
Layisense ta TV leyi nga kona
Khopi ya nothisi ya mpfuxeto wa layisense dokumende ya wena ya vutitivisi
Vumbhoni bya adrese ya laha u tshamaku kona, na adrese ya poso, na nomboro ya riqingho.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka tiawara to hlayanyana.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
R65 eka layisense ya ntshovelo .
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.SAcitizensarrestedabroad.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava khomiweke ematikweni mambe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Ehansi ka Nhlengeletano ya Vienna ya vuxaka bya Vayimeri - xiyimo lexi amukelekaka eka matiko hinkwawo, vanhu lava khomiweke ehandle ka le tikweni ra vona va fanele kuva na vayimeri va vona. Vaaka-tiko va Afrika Dzonga eka xiyimo lexi va fanele ku kombela valawuri ku va pfumelela ku tihlanganisa na Vuyimeri bya Afrika Dzonga etikweni rero. Kumbe, un'wana a nga tihlanganisa na Muyimeri wa Afrika Dzonga etikweni rero kumbe xiyenge xa Vukorhokeri bya vayimeri eka Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko Mambe ePitori, hi ku va yimela.
Vaofisiri va Vayimeri va lava ku vona leswaku Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava khomiweke ematikweni mambe va khomiwa hi vumunhu loko va khotsiwile. Eka mhaka leyi timhaka to fana na ku xanisiwa, leti nga riki ta vumunhu kumbe ku khomiwa ku biha kumbe ku xanisiwa swi ta vikiwa no yisiwa eka valawuri va muganga. Milawu ya Swiyimo swa le Hansi swa Vun'we bya Matiko eka ku Khomiwa eka Vabohiwa xi tirhisiwa tanihi xiletelo.
Hi byihi vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi Vaofisiri va Vayimeri eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava khomiweke ematikweni mambe?
Vaofisiri va Vayimeri:
tumbuluxa vutihlanganisi an mubohiwa hi xihatla ndzhaku ko tiyisisa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga. Leswi swi pfumelela ma-Afrika Dzonga lava khomiweke kumbe ku khosiwa ehansi ka milawu ya matiko mambe ku twisisa timfanelo ta vona na vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi Mfumo wa Afrika Dzonga. Kuya hi swiyimo, vutihlanganisi byi tava hi xiviri, hi ku tsalelana, hi riqingho, kumbe hi vayimeri lava faneleke.
nyika mahungu ya mani na mani hi endlelo ra swa nawu etikweni leri munhu a khomiweke kona. Mahungu ya nga katsa; vuxokoxoko bya mpfuneto wa swa nawu na vuahluri, nxaxamelo wa magqweta , ku vuyiseriwa ekhotsweni, ku tshunxiwa hi beyili na tindlela ta xivilelo leswaku mubohiwa a ta twisisa timfanelo ta yena na ndlela leyi nga kona.
tihlanganisa nkarhi na nkarhi na vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava khomiweke ematikweni ya le handle loko va landzelela milawu na swinawana swa tiko leri va khomiweke eka rona.
ku endzela vabohiwa. Nkarhi wo endza wu ya hi pholisi leyi nga kona, ndhawu, mfuwo na milawu ya tiko leri a khomiweke kona, xikan'we na xiyimo xa nsirhelelo lexi nga kona etikweni na khotso.
tihlanganisi na ndyangu kumbe vanghana - ntsena loko u komberiwe hi mbohiwa hi ku swi tsala. Ku hava vutihlanganisi lebyi nga endliwaka, kumbe mahungu handle ka loko un'wana a kumile ntwanano lowu tsariweke hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a khomiweke.
kondletlela ku hundziseriwa ka timali ku suka endyangwini kumbe eka vanghana eAfrika Dzonga kuya eka mubohiwa - hi ku landzelela nawu na swinawana swa Mfumo wa Afrika Dzonga na mfumo tiko leri n'wi khomeke. Vulawuri lebyi nga kona byi hlamusela leswaku timali leti hundziseriwaka ku suka eka Afrika Dzonga ya swo hlamba, swakudya na swilo a swi nge hundzi R2 000 hi n'hweti. Ntsengo a wu nge hundzisiwi eka n'hweti leyi landzelaka. Tihlanganisi na xiyenge xa Vukorhokeri bya Vayimer ku pfuniwa.
Vona leswaku swiphiqo swa rihanyo swi fikisiwa etindleveni ta valawuri bya makhotso.
kondletela ku rhumeriwa no fambisa mapapila, mirhi na tibuku ta dyondzo ku suka eka ndyangu a vanghana eAfrika Dzonga. Ku kondletela loku ku ta endleka loko kuri na tihakelo to karhi ta Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko Mambe na milawu na swinawana swa tiko laha u khomiweke kona. Tihakelo ti nga antswisiwa hi ku famba ka nkarhi.
Tiva:
Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko Mambe na Vayimeri va Afrika Dzonga ematikweni mambe va ta ringeta matshalatshala ku vona leswaku mali, mapapila, tibuku to dyondzo na mirhi swi hundziseriwa ku ri hava ku hlwela. Hambiswiritano, swilaveko swa matirhelo swa Embassy, Khomixini Nkulu kumbe Muako wa Bindzu swi rhanga emahlweni. Swiyimo swa ndhawu etikweni naswona swi nghenisa xandla.
Vaofisiri va Vayimeri a va nge nyiki vukorhokeri lebyi landzelaka eka vabohiwa va ma-Afrika Dzonga:
lavisisa kumbe u nghenelela eka mafambiselo ya khoto kumbe tindlela ta vululami ku kuma kumbe ku nyika xutsundzuxo xa swa nawu kondletela ku tshunxiwa ku suka ekhotsweni kumbe hi beyili endzela eka tindhawu to chavisa kumbe makhotso lavisisa vugevenga kuma vutshunguri byo antswa ekhotsweni ku nga ri lebyi nyikiwaka vanhu va muanga - handle ka loko milawu ya swiyimo swa vun'we bya matiko eka vutshunguri bya vabohiwa a swi nge tirhi lerisa maxaka kumbe vanghana ku hundzsela mali hakela mali ya swa nawu, vutshunguri kumbe swikweleti swin'wana kuma vtshamo, ntirho, visas kumbe mpfumelelo wa vutshamo landzelerisa ntirho lowu endleke hi vayimeri va tendzo, swihahampfuka, tibangi kumbe tikhamphani to lombisa timovha ku pfuna lava nga na vuaka-tiko byimbirhi etikweni ra vuaka-tiko byo sungula hi ximfumo hakela malulamiselo, ntleetlo, ku lahla kumbe ku hisa mintsumbu ya masalela ya vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava loveke.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa loko u khomiwa ematikweni mambe,tihlanganisi na Muyimeri wa Afrika Dzonga wa le kusuhi kumbe Vukorhokeri bya Vaimeri eka Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko Mambe ePitori.
Muaka-tiko loyi a nga na vuaka-tiko bya vumbirhi etikweni ra vuaka-tiko bya vumbirhi a nge kumi mpfuneto ku suka eka Vayimeri va Afrika Dzonga. Loko munhu loyi a ngana vuaka-tiko byimbirhi a khomiwa etikweni rin'wana, laha va nga riki vaaka-iko, loko va ri eka rendzo va tirhisa phasipoto ya tiko ra vumbirhi, va fanele ku tihlanganisa na vayimeri va tiko leri va tirhisaka phasipoto ya vona loko va ri erendzweni.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Xiyenge xa 36 xa Nhlengeletano ya Vienna ya vuxaka bya Vayimeri
Ku hava Mintwanano leyi nga koana yo Hundzisela vabohiwa exikarhi ka Afrika Dzonga na matiko man'wana.
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xiyimo xa vukorhokeri xi bohiwa kuya hi mhaka ya munhu un'wana na un'wana naswona swi ya hi swiyimo swa tiko leri u khomiweke kona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko Mambe yi boha tihakelo laha swi faneleke, ku ya hi vukorhokeri lebyi nyikiwaka.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Muyimeri wa Afrika Dzonga u ta nyika mubohiwa tifomo ta xiombelo leti faneleke.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.SetupLearnership.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa munyiketi wa vuleteri ku sungula learnership tani hi munyiketi wa vuleteri
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vanyiketi va vuleter va fanele ku teka xiboho hi muxaka wa vuleteri lebyi va lavaku ku byi nyiketa. Va fanele va kuma ku amukeriwa ximfumo hi va Sector Education and Training Authority loko va nga si sungula vuleteri. Vanyiketi va vuleteri na vathori va fanele ku vumba xinakulobye byo sungula ti-learnerhsip.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vanyiketi va vuleteri va fanele ku teka xiboho hi leswaku xana hi tihi ti-learnership leti va nga ta nyiketa vuleteri bya tona.
Vanyiketi va vuleteri va fanele ku amukeriwa ximfumo hi va SETA. Vanyiketi va vuleteri lava va nga kumangiku ku amukeriwa ximfumo va nga ka va nga endli ti-learnership.
Loko va vanyiketi va vuleteri va langile learnership, va fanele ku kuma vathori lava nga ta nyiketa vadyondzi xipiriyoni xa ntirho .
Vanyiketi va vuleteri na vathori lava nga ta nyiketa xipiriyoni xa ntirho va fanele ku twanana eka leswi landzaku:
leswaku xana i vadyondzi vangani lava va nga ta va letela;
tikhrayitheriya ta ku langa vadyondzi; na leswaku xana va ta va kumisa ku yini vadyondzi.
Vadyondzi va nga va va ri vatirhi lava va thoriweke hi muthori kumbe va ri vanhu lava va pfumalaku mintirho. Ku tihlanganisa na senthara ya ta mintirho ku kuma vutivi hi leswaku xana va Ndzawulo ya ta Mintirho va nga pfunanisa ku yini na vona ku kuma vadyondzi lava va pfumalaku mintirho.
Vathori, vanyiketi va vuleteri na vadyondzi va fanele ku sayina ntwanano wa learnership.
Vanyiketi va vuleteri va fanele ku sungula vuleteri hi siku leri ku nga twananiwa hi rona eka ntwanano wa learnership.
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku sungula learnership.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Endla xikombelo eka va Ndzawulo ya ta Mintirho.
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Socialrelief.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuneto eka mhangu ha xihatla eka vanhu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Mpfuneto eka mhangu ya xihatla i mpfuneto wa xinkadyana lowu kongomisiweke eka vanhu lava va nga le ka xiyimo xo swela swinene va nga koti ku hlanganyetana na swilaveko swa nkoka swa mindyangu ya vona.
Xana i mani lava va nga kumaku mpfuneto eka mhangu ya xihatla?
U nga kuma mpfuneto eka mhangu ya xihatla eka mfumo loko u ri ka xiyimo xo kayakaya swinene.
Xiyimo xo kayakaya swinene xi nga va kona hikokwalaho ka leswi landzaku:
u lava ku pfuniwa hikuva wa ha yimele mali ya mpfuneto wa xiwundlo xa vana leswaku mfumo wu langutana na xona.
xiyimo xa nkayankayo kumbe mhangu, yo fana na ku tshwa ka yindlu ya wena hikuva u nga faneleki ku kuma mpfuneto wa mali ya mfumo , na swona u ri ka xiyimo xa nkayankayo wa xihatla swinene u nga koti ku tirha hikuva u vabya, ku fana na loko u vabye tinh'weti ta ntsevu kumbe ehansi ka tona u nga koti ku kuma xiwundlo xa n'wana kumbe vana eka mutswari wun'wana muwundli na muhlayisi wa ndyangu a lovile muwundli na muhlayisi wa ndyangu e rhumeriwe khotsweni xinkadyana u khumbiwe hi xiyimo xa mhangu, kambe ndzhawu leyi u tshamaku eka yona yi nga tivisiwangi tani hi ndzhawu ya mhangu.
Mpfuneto wa xiyimo xa mhangu xi nga nyiketiwa tani hi tiphasela ta swakudya, kumbe vhawuchara yo xava swakudya. Swifundzhankulu tin'wana ti nga nyiketa mali. Mpfuneto wa xiyimo xa mhangu xi nyiketiwa nkarhi wo koma - ku tala ku va tin'hweti tinharhu, kumbe eka minkarhi yin'wana tin'hweti ta ntsevu.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa mpfuneto wa xiyimo xa mhangu eka hofisi ya le kusuhani ya Nhluvuko wa Vanhu.
Nghenisa xikombelo xa wena na tidokumende leti landzaku:
Dokumende ya wena ya vutitivisi ya tinomboro ta 13, leyi nga na bar code, na switifiketi swa ku velekiwa ka vana.
Loko u nga ri na dokumende yo titivisa , na switifiketi swa ku velekiwa ka vana, ku nga laveka afidavhiti , leri humaku eka xitici xa maphorisa, hosi, mukhanselara, kumbe murhangeri wa vugandzeri , swi nga va vumbhoni lebyi eneleke.
Kombisa vumbhoni bya leswaku:
u endle xikombelo xa mpfuneto wa mfumo bya leswaku u le ka xiyimo xa mhangu u ringetile ku kuma xiwundlo a wu na nseketelo wun'wana lowu u wu kumaku u le vukatini, u divhosile, kumbe u wexe a wu na mali leyi u yi kumaku u na vuvabyi bya xinkadyana.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa wena ku langutaniwa na xona hi xihatla.
Loko se u nghenisile xikombelo xa wena, xi ta kamberiwa ntiyiso na ku tshembeka ka xona, na xilaveko xa wena xa ku pfunetiwa.
Hambi u nga ri na tona tidokumende hinkwato, u ta kuma tiphasela ta swakudya eka n'hweti yo sungula, vhawuchara, kumbe mali.
Tsundzuka ku ya na tidokumende hinkwato eka muofisara ku nga si fika nkarhi wa ku pfunetiwa wa n'hweti ya vumbirhi. Loko u nga endli tano, u nga ka u nga kumi mpfuneto eka n'hweti ya vumbirhi na ya vunharhu wa tiphasele ta swakudya, vhawuchara kumbe mali.
Loko ku nga ri na ku cinca eka xiyimo xa wena, endzhaku ka ku kuma mpfuneto wa tin'hweti tinharhu, u nga endla xikombelo xa ku ngeteleriwa nkarhi wa mpfuneto wa xihatla wa tin'hweti tin'wana tinharhu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mpfuneto lowu a wu hakeleriwi.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Hi kombela u khumbana na hofisi ya ndzawulo leyi nga kusuhani na wena.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Specialclassification.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa klasifikhexini ya xipeceli makongomana na timali ta layisense kumbe ku humesiwa eka xiboho xa ntsariso
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Klasifikhexini ya xipeceli ya mimovha yi nyiketiwa eka minxaka yo karhi ya mimovha leyi yi nga na xikongomelo xo karhi, kambe leyi yi nga tirhiku eka mapato ya ximfumo.
Treyilara kumbe trekere a yi hakerisiwi mali ya layisense, loko n'winyi wa movha a ri n'wapurasi hikunene, na swona movha wu tirhiseriwa ntsena makongomana na murimi yoloye eka mintirho yeleyo yo rima. Leswi swi tirha na le ka movha lowu wu nga cinciwa, lowu wu nga akiwa hi vuntshwa, kumbe lowu wu nga cinciwa leswaku wu tirhiseriwa xikongomelo xa ku phikizana na/kumbe ku endla nkombiso.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ya EFL 1 eka hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Famba na tidokumende leti landzaku:
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa klasifikhexini kumbe ku humesiwa eka xiboho xa ntsariso, xi nga teka mavhiki ya ntsevu.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Specialregistrationasaprofessionalscientist.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ntsariso wa xipeceli tani hi profexinara ya n'wasayense wa sayense ya ntumbuluko - Ku amukeriwa ka dyondzo na xipiriyoni xa nkarhi lowu nga hundza
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va nhlangano wa South African Council for Natural Scientific Professions va amukela mhaka ya leswaku vanhu van'wana a va kumangi nkarhi wo kuma dyondzo ya le henhla leyi yi laviwaka hi Khansele eka ku tsarisela profexini. Vanhu lava, va nga va va ve na xiavo swinene eka swa sayense eka malembe yo tala, na swona va nga ya emahlweni no va na xiavo eka malembe yo tala lamataku.
Va Council va teka xiboho, xa leswaku, vanhu vo tano va fanele ku nyikiwa chansi ehansi ka swiyimo swo karhi, ku endla xikombelo xa rejistrexini tani hi vaprofexinara va n'wasayense ya ntumbuluko .
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga na khwalifikhexini leyi yi amukeriwaka hi Khansele a nga endla xikombelo.
Vandli va swikombelo va fanele ku:
ku xiximiwa hi tintangha ta vona eka ntirho wa swa sayense hikokwalaho ka xipiriyoni eka xiyenge lexi va xi langeke va fanele ku va va ve na xiavo swinene eka swa sayense munhu wa kona a va a ri na malembe ya 10 ku ya eka 15 a ri eka ntirho wa sayense ya ntumbuluko hi ku ya emahlweni, leswi swi fanele swi ve tano emahlweni ka xikombelo, eka xiyenge xa ntirho lowu a endlaku xikombelo eka xona.
Xiyaxiya: Loko u sukele profexini ya wena malembe ya khume, u nga ka u nga pfumeleriwi ku tsarisa ehansi ka fambiselo leri.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo xa rejistrexini .
Fambisa tifomo xikan'we na portfolio hi ku dyondza na xipiriyoni leyi yi nga na leswi landzaka:
vumbhoni lebyi faneleke bya tidyondzo ta ximfumo na tidyondzo ta le tlhelo - switifiketi leswi nga nga hlambanyeriwa eka nawu swa digri kumbe swa diploma, leswi katsaka rhekhodo ya tikhwalifikhexini leti rhekhodo leyi nga na vuenti ya xipiriyoni lexi faneleke xa profexini eka ndzhawu laha a tirheke kona tani hi laha a nga endla xikombelo xa kona nongonoko wa tibuku na matsalwa lama a nga ma endla vumbhoni bya vuswirho bya tisosayati ta vudyondzeki, xikombiso , South African Chemical Institute , Geological Society of South Africa .
Swiviko swinharhu leswi heleleke leswi u nga swi endla kumbe ku pfuneta eka ku endliwa ka swona. Loko u nga koti ku nghenisa swiviko hikokwalaho ka ku va swi ri xihundla, kambe leswi u nga swi endla swi fanele ku va na vumbhoni.
Switatimende leswi hlambanyeriweke eka va nawu , leswi hlamuselaku mintirho ya wena na/kumbe leswi hlamuselaku ndzima leyi u nga yi tlanga eka swiviko leswi swi nga nghenisiwa
Switatimende leswi hlambanyeriweke eka va nawu na tirefri timbirhi leti nga tiyisaku no hlambanyela vuswikoti bya wena eka ntirho eka xiyenge xelexo.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Rejistrexini yi nga teka mavhiki ya 6 ku ya eka 8 swi ya hi leswaku xana ku nghenisiwe tidokumende hinkwato leti lavekaku.
Vuyelo bya nkambelo wu nga ka wu nga tivisiwi ku fikela loko Council yi va na nhlengeletano.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ku nghenisa mali hi ku kongoma hi ku tirhisa bangi hi ndlela ya elektroniki: Hi kombela u tirhisa maletere yo sungula ya vito na xivongo ku hlamusela eka xitatimede xa hina xa bangi leswaku i mani a nga hakela, kutani u rhumela vumbhoni byo hakela hi fekisi xikan'we na pheji ro sungula ra fomo ya xikombelo e: 841 1057.
Vuxokoxoko bya bangi:
Nomboro ya akhawunti: 1644292289
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Subsistenceandasmallscalefishingexemption.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa mpfuneto na ku ka u nga katsiwi eka xikalo lexitsongo xo phasa tihlampfi
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vuphasi byo tihanyisa bya tihlampfi wu tirhiseka eka miganga ya le tibuweni leyi tirhisaka switirhisiwa swa ke lwandle ku hanya hi swona, hambi leswi va nga swi xavisela matiko ya le handle na laha kaya. Sweswi vaphasi va tihlampfi lava tiyiselekaka va lawuriwa hi ndlela ya kahle ku fikela nkarhi wolowo loko ku tava na pholisi. Ku endlela leswaku munhu a kota ku phasa tihlampfi ku va ntirho wo tihanyisa, mpfumelelo wu fanele ku komberiwa no nyikiwa ku phasa tihlampfi kumbe ku endla gingiriko wun'wana lowu fambelanaka na vuphasi bya tihlampfi hi swikongomelo swo tiyiseleka na le ka xikalo lexitsogo.
Ku humelerisa mfanelo wo phasa tihlampfi, endla xikombelo xa mpfumelelo lexi nyikiwaka hi holobye wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba kumbe vulawuri lebyi rhumiweke ehansi ka xiyenge xa 81 xa Nawu wa Switirhisiwa leswi Hanyaka swa le Lwandle, . Ku endlela ku nyikiwa mpfumelelo munhu u fanele ku endla xikombelo eka tikomiti to Hlanganela eka mafambiselo ta Muganga leti tumbulixiweke naswona u fanele ku fikelela swilaveko hinkwaswo. Ku ya hi nawu ku hava munhu loyi a nga phasaka tihlampfi ku tihanyisa kumbe ku phasa ku xavisa a ri hava mpfumelelo
Xikombelo xa pfuxetiwa lembe na lembe naswona loko wo tsandzeka ku landzelela swipimelo leswi vekiweke swi nga endla leswaku xi yirisiwa, ku khanseriwa kumbe mfanelo wu langutisiwa hi vuntshwa.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Endla xikombelo xa mpfumelelo eka tikomiti to Hlanganela eka mafambiselo ta Muganga loko mpfumelelo wu hela emakumu ka lembe na lembe.
Vangheni vantshwa va fanele ku fikelela swilaveko swo phasa loko mpfumelelo wu nga si nyikiwa.
Muendli wa xikombelo u fanele ku kombisa xiyenge kumbe vuphasi lebyi a byi endlaka.
Lava nga na mpfumelelo sweswi, xiyimo xa vona xi ta tiyisisiwa ku nga si humesiwa mpfumelelo wa lembe leri landzelaka, loko va nga fikeleri swilaveko leswi vekiweke va ta susiwa eka nxaxamelo.
Vatirhi va ndzawulo va vitana nhlengeletano wa muganga ku nyika mpfumelelo wa vaphasi lava rhijisitariweke.
Ku nga si humesiwa swihlawulekiso vatirhi va ndzawulo va hlamusela swiymo swa mpfumelelo na swipimelo.
Vakhomi hinkwavo va mimpfumelelo va languteriwa ku sayina eka nxaxamelo wo kombisa ku amukela eka mimpfumelelo ya vona.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Endlelo ra xikombelo ri nga teka kwalomu ka n'hweti kumbe ku tlula kuya hi ntalo wa swikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mimpfumelelo yi nyikiwaka ku ri hava hakelo.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Taxdirectiveretirementannuityrequest.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa xileriso xa ku kokiwa ka muthelo - eka mali ya nkwama wa mpecheni wa lembe
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo lexi xi fanele ku nghenisiwa hi munhu loyi a nga fikelela eka malembe ya ku teka mpecheni loyi a lavaku ku kuma tibenefit ta mali ya yena leyi nga hlengeletana hi ku landza pholisi ya timali ta mpecheni ya lembe.
Xikombelo lexi xi nga endliwa loko xirho xi lava ku transfera tibenefit ta yena leti nga hansi ka nkwama wa mpecheni lowu ku tihundzisela eka nkwama wun'wana wa mpecheni.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ku laveka vutivi lebyi landzaku ku langutana na xikombelo xa xileriso:
xivongo xa muhakeri wa muthelo xivongo xa muhakeri wa muthelo siku ra ku velekiwa ka muhakeri wa muthelo nomboro ya ID ya muhakeri wa muthelo na nomboro yin'wana leyi nga yoxe muxaka wa xiombelo xa xileriso xivangelo xa xikombelo xa xileriso adrese ya laha ku tshamaku muhakeri wa mutehlo na khodi ya poso adrese ya poso na khodi ya poso ya instituxini kumbe muthori muholo wa lembe wa muhakeri wa muthelo.
Loko ku nga nyiketiwangi nomboro ya referense ya muthelo, nyiketa xivangelo xa ku ka ku nga rejistariwangi.
Ndlela yo olova yo endla xikombelo xa xileriso xa muthelo xi endliwa hi ku tirhisa inthanete hi ku nghena eka website leyi nge: e-Filling. Xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo eka vutirheli lebyi xi tala ku amukeriwa eka tiawara ta 48.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Xikombelo xa wena xa xileriso xa muthelo eka e-Filing xi tala ku amukeriwa eka tiawara ta 48.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Temporarilycertifyvehicle.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa phemiti ya xinkadyana ya movha
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Loko u ri na movha lowu wu nga tsarisiwangiku no nyikiwa layisense, u lava ku chayela movha wolowo eka pato ra mfumo hi xikongomelo xa ku tsarisa no kuma layisense ya movha, ku dilivhara movha eka muxavisi, ku kambela movha wolowo, ku chayela movha wolowo ku suka eka ndzhawu ya ku lunghisiwa, ku fika eka mukamberi wa mimovha, kumbe ku teka movha wolowo eka munhu loyi a nga wu hakeriku, u fanele ku kuma phemiti ya movha ya xinkadyana.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Nghenisa khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi .
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutaniwa na xikombelo hi rona siku relero.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.TermsAndConditions.2010-03-25.ts.txt</fn>
Swipimelo swa maendlelo na swiyimo
Munhu wun'wana na wun'wana loyi a fikelelaku website leyi u fanele ku landza, no pfumela swipimelo swa maendleo na swiyimo leswi nga vekiwa eka nothisi leyi ya nawu. Loko mutirhisi a nga lavi ku bohiwa hi swipimelo swa maendlelo na swiyimo leswi, mutirhisi a nga ka a nga koti ku fikelela , ku kombisa, ku tirhisa kumbe ku humesa na ku/kumbe ku kopa kumbe ku hangalasa vundzeni lebyi byi kumekaku eka website leyi.
Vatirhisi va nga languta, ku kopa, ku humesela eka drive ya khompyutara ya vona, ku printa, no hangalasa vundzeni bya website leyi, kumbe xiyenge xa yona hi xikongomelo xa vutivi kumbe referense, ntsena loko va nga endli leswi hi xikongomelo xa ku bindzula.
Vatirhisi lava va lavaku ku tirhisa vundzeni lebyi bya sayiti leyi hi xikongomelo xa ku bindzula, va nga endla sweswo ntsena endzhaku ka loko va kume mpfumelelo eka Minijere wa web loyi a kumekaku eka riqingo leri nge: +27 12 314-2140 kumbe eka email leyi nge: electronic@gcis.gov.za. Ku kandziyisa nakambe na/kumbe ku kopa vundzeni lebyi kumbe xiyenge xa byona hi xikongomelo xa ku bindzula, swi fanele ku katsa nothisi leyi ya mfanelo ya vun'winyi hi ku helela: Â© GCIS2004: TIMFANELO HINKWATO TIHLAYISIWE EKA VINYI
Timfanelo hinkwato ta vunene na tin'wana ta Vuhlanganisi na Mahungu ya Mfumo kumbe minhlangano hinkwayo ya nawu vutivi hi yona byi nga le ke sayiti leyi, kambe leti ti nga nyiketeriwangiku tihlayisiwe eka vinyi .
Timfanelo ta vun'winyi bya mpahla ya swa vutlhari bya miehleketo
Vundzeni hinkwabyo, data, mimfungho ya nxaviso , leswi katsaku kambe swi nga heleri ka swona ntsena, software, theknoloji, ti-database, vuswikoti bya maendlelo, matsalwa, tigrafiki, ti-icon, ti-hyperlink, vutivi bya le tlhelo, tidizayini, progreme, nkandziyiso, product, fambiselo, kumbe muanakanyo lowu nga hlamuseriwa eka website leyi, swi nga nghenisiwa ehansi ka timfanelo tin'wana, ku katsa, timfanelo ta vun'winyi bya mpahla ya swa vutlhari bya miehleketo, lebyi byi nga mpahla ya kumbe ku nyiketiwa ka layisense eka va GCIS, kumbe nhlangano wa nawu, hikokwalaho, byi sirheleriwe hi milawu ya Afrika Dzonga leswaku byi nga onhiwi, na mintwanano na mimpfumelelano na matiko ya le handle. Hi ku landza timfanelo leti nga nyiketiwa mutirhisi laha, hinkwato timfanelo tin'wana ta mpahla ya swa miehleketo eka website leyi, byi hlayisiwe eka vinyi na swona hi ku fikelela data eka website leyi, mutirhisi a nga na layisense kumbe ku nyiketiwa matimba ya ximfumo.
Ku tilandzula eka nandzu
Vutivi lebyi byi nga laha ka website leyi, byi na xikongomelo xo nyiketa vutivi hi ku nava hi nhlokomhaka kumbe tinhlokomhaka to karhi, na swona a byi angarheli hinkwaswo leswi khumbaku nhloko/tinhlokomhaka to tano.
I vutihlamuleri bya mutirhisi ntsena ku tienerisa loko a nga si fikelela website leyi leswaku website yi ta angarhela swilaveko swa mutirhisi yoloye na ku fambelana na michini na tiprograme ta khompyutara swa mutirhisi. Vutivi, mianakanyo na mavonelo leswi swi nga hlamuseriwa eka sayiti leyi a swi faneli ku tekiwa tani hi swiletelo na switsundzuxo bya xiprofexinara, kumbe mianakanyo ya ximfumo ya GCIS, kumbe nhlangano wun'wana lowu nga nawini makongomana na vutivi, mianakanyo na mavonelo lama ya nga humesiwa eka website leyi. Vatirhisi va khutaziwa leswaku va tihlanganisa na vatsundzuxi va tiprofexinara loko va nga si teka goza makongomana na vutivi, mianakanyo, na mavonelo lama nga humesiwa eka sayiti leyi.
Va GCIS a va tshembisi kumbe ku nyiketa tiwaranti leti nyiketiwaku hi ndlela yo ka yi nga kongomangiku, kumbe hi ndlela yin'wana, ya leswaku exikarhi ka swin'wana, vundzeni na theknoloji leyi nga kona eka sayiti leyi a swi na swihoxo kumbe swin'wana leswi nga rivaleka kumbe ku tluleka kumbe leswaku vutirheli byi ta kumeka nkarhi wa 100% handle ko kavanyeteka, na leswaku a ku na xihoxo, kumbe byi ta hlanganyetana na swipimelo swo karhi swa matirhelo kumbe khwaliti. Sayiti leyi yi nyiketiwa hi ndlela "leyi yi nga xiswona". Va GCIS va tilandzula eka hinkwato tiwaranti leti nga endliwa hi ndlela yo ka yi nga kongomangiku, ku katsa kambe handle ka swipimelo, tiwaranti ta vuxavisi, nhlokomhaka, ku ringanela no kongomana na xikongomelo xo karhi, ku ka swi nga kanetani na milawu, ku fambelana, vusirheleleki, na ku kongomana thwi na swona a yi tshembisi hi ndlela leyi kongomeke na leyi nga kongomangiku kumbe tiwaranti makongomana na vundzeni bya website na leswaku website leyi yi endliwe no humesiwa ku hlanganyeta swilaveko swa mutirhisi yoloye. Vatirhisi va khutaziwa ku vika hambi swihi swihoxo, ku ka yi nga tirhi kahle, kumbe matsalwa ya ndzhukano hi ku tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu.
Ku tirhisiwa ka vundzeni bya website swi tirhisiwa hi ku veka vulemuki bya nghozi eka mutirhisi. Mutirhisi u amukela vutihlamuleri hinkwabyo na nghozi yo lahlekeriwa hikokwalaho ko tirhisa vundzeni bya sayiti leyi. Va GCIS kumbe nhlangano wun'wana lowu nga nawini makongomana na vutivi lebyi nga le ka sayiti leyi, kumbe vatirhi va GCIS kumbe nhlangano wo tano, va nga ka va nga vi na nandzu hi ku vaviseka ka xipeceli, loku nga kongomangiku, loku tiendlekelaku hi ku kotlana ka swilo kunene, loku nga vuyelo, kumbe ku vaviseka hi ku rihisiwa, kumbe ku vaviseka ka muxaka wihi na wihi loku ku nga tshukaku ku endlekile, hambi eka goza ra kontraka, nawu, nandzu wa ku rihisiwa hi munhu , kumbe hi ndlela yin'wana, leswi fambelanaku na ku tirhisiwa ka dokumende kumbe vutivi. Loko leswi swi nga hlayiwa swi nga tirhiseki hi xitalo hikokwalaho ka xivangelo xihi kumbe xihi, leswi nga sala swi ta ya emahlweni no tirha. Hi ku landza swiyenge swa 43 na 43 swa nawu wa Electronic Communications and Transactions Act 25 of 2002 , va GCIS va nga ka va nga vi na nandzu hi ku vaviseka, ku lahlekeriwa kumbe ku rihisiwa ka muxaka wihi na wihi loku ku nga va ku kona hikokwalaho ka ku tirhisiwa, kumbe ku tsandzeka ku tirhisa website leyi kumbe vutirheli kumbe vundzeni lebyi nga nyiketiwa byi suka eka kumbe hi landza website leyi.
Tilinki tin'wana eka web server byi pfuneta ku fikelela eka swihlovo na swipfuneto swa swilo leswi swi lawuriwaku hi van'wana vanhu, kasi va GCIS a va na rito kumbe vulawuri eka swona. Va GCIS a va tshembisi kumbe ku endla tiwaranti hi ku kongoma thwi kumbe swiyenge swin'wana swa swa swihlovo kumbe swipfuneto sweleswo.
Leswi nga vekiwa eka Xiyenge 2 xa Ndzima III xa nawu wa Electronic Communicatins and Transactions Act 25 of 2002 , xi humesiwile eka ku tirha eka vuhlanganisi bya elektroniki na mahungu ya ti-data messages, lama ya nga rhumeriwaku hi mutirhisi eka va GCIS hi ku tirhisa website leyi. Ku tihlanganisa kwihi na kwihi kumbe mahungu ya data message lama mutirhisi a ma rhumelaku eka va GCIS ya ta tekiwa tani hi lama ya nga amukeriwa hi GCIS loko ku amukeriwa ku kumeka ka wona hi ku tsala. Loko mutirhisi a nga kumi nhlamulo hi nkarhi lowu faneleke, mutirhisi u fanelele ku landzelela mhaka leyi na va GCIS. Va GCIS va nga ka va nga vi na nandzu wa ku tsandzeka ku hlamula.
Loko mutirhisi a lava hambi vutivi byihi byo huma eka va GCIS makongomana na vutirheli kumbe vundzeni bya website leyi, a nga tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu.
Vuhlayiseki
Vusirheleleki
Va GCIS va na theknoloji ya xiyenge xa swa vuxaxisi , na vuhlayiseki bya ntirhiso ku sirhelela vutivi lebyi byi nga nyiketiwa hi vatirhisi eka ku lahlekeriwa, ku tirhisiwa hi ndlela leyi nga fanelangiku, ku cinciwa, kumbe ku onhiwa. Ku ta tekiwa magoza hinkwawo lama faneleke ku sirhelela vutivi bya mutirhisi. Vatirhi lava va nga na mfanelo, lava va langutaneke na nhlayiso wa ku tirha kahle ka vutivi lebyi byi faneleke ku hlayisiwa tani hi xihundla , lebyi byi nga tisiwa, va languteriwa leswaku va hlayisa xihundla xa vutivi byo tano . Pholisi leyi yi tirha eka vatirhi hinkwavo va GCIS kumbe minhlangano ya mfumo leyi yi nga amukelaku vutivi byo tano eka GCIS. Swi tshimbisiwile eka munhu wun'wana na wun'wana, bindzu, kumbe nhlangano ku fikelela kumbe ku ringeta ku fikelela hi ndlela leyi nga ri ku mfanelo na nawu eka tluka rihi na rihi ra website, kumbe ku dilivhara kumbe ku ringeta ku dilivhara khodi yo ka yi nga ri nawini, ku vavisa, kumbe hi ndlela yo homboloka eka website leyi. Loko munhu a dilivhara kumbe a ringeta ku dilivhara khodi yo onha leyi yi nga ri ku nawini, leyi onhaku eka website leyi, kumbe a ringeka ku fikelela hi ndlela leyi nga ri ku nawini eka tluka rihi na rihi ra website leyi, munhu yoloye u ta vekiwa nandzu wa vugevenga, kasi loko va GCIS kumbe nhlangano wun'wana wa mfumo wu vaviseka kumbe ku lahlekeriwa, ku nga pfuriwa na nandzu wa ku rihisiwa.
Ku linka na ku freyima
Hi amukela minhlangano yin'wana leswaku yi linka na vutivi bya ti-website ta hina lebyi byi nga le ka matlula lama. Kambe swi tshimbisiwe swinene eka munhu wun'wana na wun'wana, bindzu, kumbe nhlangano, kumbe website leswaku yi freyima tluka rihi na rihi eka website leyi, ku katsa tluka ra le kaya, hambi hi mukhuva wihi na wihi, handle ko rhanga ku va na mpfumelelo lowu wu nga tsariwa wo huma eka va GCIS.
Va GCIS va nga linkisa eka ti-website tin'wana ntsena loko swi pfuneta, na swona ku katsiwa ka linki yihi na yihi, a swi vuli leswaku va GCIS va pfumelelana na sayiti yo tano. Ti-website leti ku nga linkiwa na tona kumbe matluka, a swi le hansi ka vulawuri bya GCIS. Va GCIS a va byarhi emakatleni ya vona, kumbe ku va nandzu na vutihlamuleri, hi ndlela yo kongomana kumbe yo ka yi nga kongomangi, hi vundzeni, ku tirha, kumbe ku tsandzeka ku tirha kumbe ku fikelela eka ti-website leti ti nga linkiwa, kumbe tilinki tihi na tihi leti kumekaku eka ti-website leyi nga linkiwa.
Xihundla
Masungulo
Xitatimende xa xihundla xi tirha eka va GCIS na minhlangano yin'wana leyi nga nawini, leyi yi lawulaku, yi tiyisaku, kumbe ku tirhisa vutivi lebyi byi nga hlengeletiwaku hi ku tirhisa website leyi.
Mutirhisi a nga endzela sayiti handle ko nyiketa vutivi hi makongomana na yena hi xiviri. Kambe, mutirhisi, u pfumela ku tirhisa vutivi byelebyo hi ku landza pholisi leyi ya xihundla. Hi kombela mi lemuka leswaku sayiti leyi yi nga va na tilinki eka tisayiti tin'wana leti ti nga lawuriwiku hi xitatimende lexi xa xihundla.
Loko mutirhisi a ri na swivutisi kumbe leswi n'wi karhataku makongomana na xitatimende lexi xa xihundla kumbe xihundla xa mutirhisi loko a tirhisa Website leyi, a nga tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu.
Va GCIS va nga tirhisa ti-cookies kumbe ti-web beacons ku tiyisa leswaku website yi fambisiwa kahle no endlela ku antswisa sayiti. Va GCIS kumbe vanyiketi va vutirheli va nga tirhisa ti-cookies ku hlengeleta vutivi bya le xikarhi . Va GCIS va nga tirhisa switirhisiwa swo tani hi minkarhi na minkarhi ku landzelela vutivi eka tisistimu ta vona, no vona minxak aya vatirhisi hi ku tirhisa tiayithemu to fana na IP address, domain, browser type, na u vona matluka lama nga endzeriwa. Vutivi lebyi, byi vikiwa eka administreyitara wa web loyi a tirhisaku vutivi lebyi ku kambela ntsengo wa vatirhisi eka tindzhawu to hambana ta sayiti, no tiyisa leswaku sayiti leyi yi fambelana na mintirho ya yona, na ku va xihlovo xa vutivi lebyi tirhaku kahle.
Hambi ku ri ti-cookies kumbe ti-web beacons a tihlengeleti vutivi bya munhu xiviri byo fana na vito kumbe tiadrese ta mutirhisi. Mutirhisi a nga ala ti-cookies hikuva ti-browser to tala tipfumelela munhu xiviri ku ala ku tirhisa ti-cookies. Ehansi ka swiyimo swo karhi, vatirhisi va nga aleriwa ku nghena eka swiyenge swo karhi swa website leyi loko ti-browser ta vona ti hleriwe hi ndlela yo ala ti-cookies.
Ku tirhisiwa ka Vutivi bya Munhu xiviri
Vutivi bya munhu xiviri byi tirhisiwa hi swikongomelo swo karhi ntsena, xikombiso, loko mutirhisi a tsarisa na website ku kombela ku tihlanganisa na yena hi mintrho leyi yi khumbaku va GCIS. Va GCIS va nga tirhisa vutivi lebyi byi tisiwaku hi mutirhisi ku endla profayili ya munhu xiviri ku endlela leswaku a kuma nhlamulo leyi kongomaneke na yena eka swikombelo swa yena, kumbe swivutiso, na ku antswisa website. Loko mutirhisi a langa ku tsarisa eka online makongomana na mintirho leyi yi rhurheriwaku hi va GCIS, va GCIS va ta tirhisa vutivi byelebyo byi nga tisiwa hi mutirhisi ku hlamula mutirhisi. Na le henhla ka swona, administreyitara ya web, laha swi faneleke, yi nga tirhisa vutivi bya mutirhisi eka mintirho yo hambana leyi kongomaneke na sayiti. Va GCIS va ta tiyisa leswaku mintirho ya ku maketa yi fambelana na nawu lowu faneleke, na swona leswaku yi tirhisiwa hi ku landza mafambiselo ya kona, ku kuma mpfumelelo lowu faneleke va nga si rhumela email ya mutirhisi makongomana na vutirheli bya va GCIS. Mutirhisi a nga ku hi nkarhi wun'wana na wu'nwana a kombela va GCIS ku tshika ku rhumela matsalwa yo tano eka mutirhisi hi ku tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu kumbe linki ya unsubsribe
Ku paluxa vutivi eka vanhu van'wana
Hambi leswi va GCIS va nga nyiketaku vutivi bya mutirhisi eka vaphakeri va vutirheli lava va langutanaku na vutivi hi vito ra wona, va ta tiyisa leswaku vutivi lebyi a va avelana hi vona na vanhu van'wana kumbe minhlangano yin'wana ya mfumo hi swikongomelo swo ka swi nga kongomanangi na swikongomelo swa kona, handle ka loko byi paluxiwe eka nkarhi lowu byi nga hlengeletiwa hi wona.
Vutivi bya munhu xiviri byi nga hundziseriwa eka vamatiko ya misava, kumbe van'wana hi va GCIS ntsena hi swikongomelo leswi swi nga vekiwa laha hansi. Leswi a swi nga katsi ku hundzisela vutivi eka matiko man'wana handle ko landzelela swinawana swa malawulelo , swo fana na leswi swi tirhisiwaku eka tiko ra mutirhisi. Hi ku nyiketa vutivi eka va GCIS hi ku tirhisa website leyi, mutirhisi u pfumelelana na ku hundzisiwa ka vutivi.
Laha swi faneleke, vutivi bya munhu xiviri byi nga paluxiwa eka va nawu, tiejensi ta vulawuri kumbe tin'wana ta mfumo, van'wana va vunharhu, laha swi faneleke, ku landzelela nawu, kumbe swiboho swa nawu kumbe swikombelo, hi swikongomelo leswi nga hlayiwa ehenhla.
Ku fikelela eka Vutivi bya munhu xiviri
Loko ku tisiwe vutivi bya munhu xiviri eka website leyi, vatirhisi lava va navelaku ku kambela vuviti bya munhu xiviri, va nga endla sweswo hi ku kombela nkambelo wolowo hi ku tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu. Kutani vatirhisi va ta kota ku fikelela profayili ya mutirhisi, vuxokoxoko bya yena lebyi kongomeke, na ku hoxela vuxokoxoko lebyintshwa, kunbe hi ku tirhisa unsubscribe eka nkarhi wun'wana na wun'wana. Vatirhisi lava va nga na swirhalanganyi hi ku fikelela tiprofayili ta vona, kumbe lava va rhandzaku ku kombela tikhophi ta tiprofayili ta vona, va fanele ku khumbana na administreyitara wa web hi ku tirhisa linki ya mianakanyo yo huma eka vanhu. Eka swiyimo hinkwaswo, va GCIS va ta khoma xikombelo xo fikelela vutivi kumbe ku cinca vutivi hi ku landza swilaveko swa nawu lowu tirhaku eka xiyimo lexi.
A ku na ntwanano
A ku na leswi swi nga laha leswi vangelaku kumbe ku va na xikongomelo xo vangela vukona bya kontraka kumbe ntwanano exikarhi ka va GCIS na mutirhisi wun'wana na wun'wana loyi a endzelaku website.
Ku sirhelela timfanelo ta vana ta xihundla
Va GCIS va amukela nkoka wa ku sirhelela mfanelo ya xihundla ya vana eka ku tirhisasna na tiinthanete.
Ntikelo
Swipimelo na swiyimo swa mafambiselo leswi swa ntirhiso swi vumba vuxaka bya xiprofexinara na byin'wana exikarhi va GCIS na mutirhisi wa website leyi. Ku tsandzeka kwihi na kwihi eka va GCIS ku tirhisa mfanelo leyi kumbe ku tshimbisa leswaku mfanelo leyi yi tirha kumbe swin'wana leswi nga kona eka swipimelo swa mafambiselo na swiyimo swa matirhiselo, a swi vuli leswaku kutani ku phaheriwa etlhelo mfanelo yeleyo kumbe leswi nga vekiwa eka mfanelo. Loko xipimelo kumbe xiyimo xa ntirhiso wa website leyi swi nga tshimbiseki hi xitalo kumbe swi nga tirhi hikokwalaho ka xivangelo xihi kumbe xihi, xipimelo kumbe xiyimo swi ta susiwa eka swipimelo na swiyimo leswi nga sala. Swipimelo na swiyimo leswi nga sala, swi nga ka swi nga khumbeki hi ndlela yo biha hi ku ka ku nga tirhiseki mfanelo yo karhi kumbe ku ka yi nga tirhi, na swona swi ta ya emahlweni no tirha.
Ku hoxela vutivi lebyintshwa eka Swipimelo swa mafambiselo na swiyimo
Va GCIS va tinyiketa mfanelo yo cinca, ku hundzuluxa, ku ngetela kumbe ku susa eka swiyenge kumbe hinkwaswo swipimelo swa mafambiselo na swiyimo, eka ntirhiso hi minkarhi na minkarhi. Ku cinciwa ka swipimelo swa mafambiselo na swiyimo swa ntirhiso swi ta sungula ku tirha eka nkarhi wa ku hoxiwa ka ku cinca koloko eka website. I xiboho xa mutirhisi ku tshama minkarhi hinkwayo a ri karhi a cheka swipimelo swa mafambiselo na swiyimo swa ntirhiso eka website leyi ku vona loko ku ri na ku cinca loku nga endliwa kumbe ku hoxeriwa ka vutivi lebyintshwa. Ku ya emahlweni ka mutirhisi ku tirhisa website leyi endzhaku ka ku endliwa ka vucinci kumbe ku hoxeriwa ka vutivi lebyintshwa, swi ta tekiwa tani hi nothisi ya ku amukela ka mutirhisi ku tiboha hi swipimelo swa mafambiselo na swiyimo leswi swa ntirhiso, ku katsa na ku cinca loku ku nga endliwa na ku hoxeriwa ka vutivi lebyintshwa.
Adrese ya poso:
Adrese ya Pato:
Nomboro ya Riqingo: +27 12 314 2911
Nomboro ya Fekisi: +27 12 323 3831
<fn>GOV-ZA.Testingofofficialseedsamples.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku kamberiwa ka tisampuli ta timbewu ta ximfumo
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va Ndzawulo wa ta Vurimi va kambela tisampuli ta mbewu ya ximfumo ku tiyisa leswaku timbewu hi leti tengeke, leti kotaku ku mila no ya emahlweni.
I timbewu leti titivisiwaku ximfumo hi ku landza nawu wa ku antswisiwa ka swimila wa Plant Improvement Act, 1976, hi tona ntsena leti ku tekiwaku sampuli ximfumo no kamberiwa ku vona khwaliti ya tona. Tisampuli ta ximfumo ta kamberiwa tani hi ndlela yo tiyisa leswaku ntsengo wa timbewu tifambelana na leswi nga vekiwa eka nawu wa ku antswisiwa ka swimila lowu ku nga Plant Improvement Act, 1976, na leswaku tihoxeriwa lebuli hi ndlela ya ntiyiso hi tona leti xavisiwaku.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Vakamberi eka tihofisi ta rijini va Ndzawulo wa ta Vurimi va kuma tisampuli hi ku ka va nga hlawuli-hlawuli eka va trade control na timbewu leti tinghenisiwaku etikweni eka vanhu, hi leswaku minhlangano, tiinsticuti, tikhampani, ti-co-operative na varimi lava va xavisaku timbewu.
Timbewu hinkwato leti nga kona, ta minxaviso na ku tiyisiwa hi nawu , ta kamberiwa.
Timbewu letinyingi leti tifaneleke ku tekiwaku eka tona sampuli tilangiwa hi ndlela leyi landzaku:
ku teka timbewu tin'wana na tin'wana handle ko hlawula timbewu leti tisorisaku tinxaka ta swimila swa swirhalanganyi.
Tisampuli leti kamberiwaku leswaku tifambisana na leswi swi nga vekiwa eka nawu wa ku antswisiwa ka swimila wa Plant Improvement Act ku vona ku tenga ka tona na ku mila ka tona kumbe ku ya emahlweni ka tona.
Vakamberi va tivisiwa hi vuyelo.
Loko vuyelo byi kombisa leswaku timbewu a tifambelani na Nawu, ti nga humesiwa eka nxaviso kumbe tihoxeriwa tilebuli hi vuntshwa.
Hikuva vutirheli lebyi bya ku kambela timbewu byi endliwa hi ku landza nawu wa tiko, ku na malinyana leyi yi hakerisiwaku hi ku endla leswi. Kambe, loko munhu loyi ku tekiwaku sampuli eka yena a kombela vueylo bya nkambelo hi ku kuma xiviko lexi vuriwaku Seed Analysis Report, ku na mali leyi i nga vekiwa no pfumeleriwa hi va nkwama wa tiko leyi yi faneleke ku hakeriwa. Ku ta humesiwa invoice. Vuxokoxoko bya bangi i:
Khodi ra rhavi: 01-08-45
Nomboro ya akhawunti: 011244887
Tsundzuka ku katsa nomboro ya invoice leswaku swi ta koteka ku kotlanisa na invoice leyi yi nga humesiwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va OSTS va hatlisisa ku kambela sampuli ya timbewu eka nkanetano kumbe xivilelo. Vukulu bya nkanetano kumbe xivilelo, xikombiso, nhlayo ya tisampuli, muxaka wa swimila na muxaka wa nkambelo lowu wu faneleke ku endliwa, swi ta khumba nkarhi wa ku endliwa ka nkambelo lowu wu faneleke ku endliwa. A ku na vutivi lebyi byi nga nyiketiwaku bya matirhelo na nkarhi. Vutisa eka fasiliti hi yoxe .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
A ku na tifomo leti tatiwaku.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Testingseedforcomplaintsanddisputes.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ku kambela timbewu hikuva ku ri na xivilelo na nkanetano
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va Official Seed Testing Station va endla ndzavisiso hi nkantekano na swivelelo hi landza leswi nga vekiwa eka nawu wa ku antswisiwa ka swimila wa Plant Improvement Act, 1976. U nga vika swivilelo kumbe nkanetano makongomana na khwaliti ya swimila, kambe u fanele ku sungula u khumbana na OSTS ku vona loko vuswikoti eka muxaka wa nkambelo na/kumbe muxaka wa mbewu wu ri kona. Vutirheli lebyi byi kumeka eka munhu wun'wana na wun'wana, nhlangano, insticuti, khampani kumbe murimi.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Loko u lava ku nghenisa xivilelo kumbe nkanetano makongomana na khwaliti ya mbewu, rhumela papila na sampuli no hlamusela hi ndlela leyi nga rivaleni vutivi hinkwabyo makongomana na xivilelo kumbe nkanetano. Katsa vuxokoxoko bya minkambelo leyi yi nga endliwa hi tifasiliti tin'wana ta nkambelo wa timbewu.
U nga teka sampuli hi wexe, kambe swa antswa ku va mukamberi a teka sampuli ximfumo eka hofisi ya rejini ya va Directorate SAAFQIS.
Nghenisa tisampuli ku ta kamberiwa.
Loko xivilelo xi ri lexi faneleke, xikombiso, khwaliti yi nga fambisani na leswi nga vekiwa eka nawu wa ku antswisiwa ka swimila lowu ku nga Plant Improvement Act, 1976, a ku hakeriwi nchumu. Loko xivilelo xi nga ri lexi faneleke, ku ta fanela ku hakeriwa mali leyi yi nga vekiwa hi va Nkwama wa tiko ya ku kamberiwa ka timbewu na wona a ku nga humesiwi invoice.
Ku hakela ku nga endliwa hi ndlela ya elektroniki kumbe eka khawuntara, kambe i swa nkoka ku vula nomboro ya invoice leswaku va ta kota ku vona leswaku xana i mani loyi a nga hakela mali hi ku landza invoice leyi yi nga humesiwa. Vuxokoxoko bya bangi hi lebyi landzaku:
Khodi ra rhavi: 01-08-45
Nomboro ya akhawunti: 011244887
Loko ku hakeleriwi invoice, ku ta humesiwa vuyelo bya ndzavisiso lowu a wu nga ri na xivangelo xo twala.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va OSTS va hatlisisa ku kambela sampuli ya timbewu eka nkanetano kumbe xivilelo. Vukulu bya nkanetano kumbe xivilelo, xikombiso, nhlayo ya tisampuli, muxaka wa swimila na muxaka wa nkambelo lowu wu faneleke ku endliwa, swi ta khumba nkarhi wa ku endliwa ka nkambelo lowu wu faneleke ku endliwa. A ku na vutivi lebyi byi nga nyiketiwaku bya matirhelo na nkarhi. Vutisa eka fasiliti hi yoxe .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Vutirheli lebyi i bya mahala loko xivilelo xi ri na xivangelo xo twala. Kambe, loko swi nga fanelangi, ku hakeriwa leyi pfumeleriweke eka xiyimo na xiyimo:
<fn>GOV-ZA.Trafficregisternumber.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa nomboro ya ku tsarisa swa mimovha emapatwini
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Nomboro ya ku tsarisa swa mimovha emapatwini , yi nyiketiwa vanhu vo huma ehandle ka tiko lava va nga ri ku na dokumende ya vutitivisi ya Afrika Dzonga, , na swona yi na xikongomelo xa nomboro leyi amukeleke ya vutitivisi leyi yi tirhisiwaku eka swa mimovha emapatwini. Nomboro ya ku tsarisa swa mimovha emapatwini yi laveka loko munhu wa le handle a lava ku tsarisa movha eAfrika Dzonga.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na hofisi ya le kusuhani ya swa mimovha emapatwini .
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya pasipoto kumbe phemiti ya ku tshama xinkadyana dokumende ya vutitivisi leyi yi nga humesiwa ximfumo hi vafumi lava amukelekeke.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka mavhiki ya ntsevu ku langutana na xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
<fn>GOV-ZA.Traininginseedanalysismethodsandtechniques.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vuleteri bya fambiselo na tithekniki ta ku hlahluva timbewu
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va xitici xa ximfumo xa ku kambela timbewu ku nga Official Seed Testing Station va nyiketa vuleteri bya xipeceli hi fambiselo na tithekniki ta ku kambela timbewu eka vanhu lava lavaku ku endla tano, vo fana na lava va lavaku ku va vahlahluvi va timbewu , na vanhu van'wana lava va lavaku ku kuma vutivi bya ku thesta timbewu. Vanhu vo huma eka minhlangano ya Non-Governmental Organisations, va South African Development Community na Afrika hinkwayo ka yona va nga ya eka tikhoso leti.
Khoso leyi endliwaku hi ndlela leyi nga rivaleni no kombisa kahle fambiselo na tithekniki ta nkambelo na nhlahluvo wa timbewu yi tala ku endliwa hi Epreli.
Nhlengeletano ya workshop ya ku promota maendlo yo fanana ya ku thestiwa ka timbewu yi endliwa hi Novhemba lembe na lembe. Nhlokomhaka na nhlayo ya masiku ya nhlengeletano swa hambana eka lembe na lembe swi ya hi swirhalanganyi leswi nga kona eka ku thestiwa ka timbewu na swiyenge swin'wana swa ku fananisa maendlelo leswi ku faneleke ku langutaniwa na swona.
Nhlengeletano ya Tetrazolium yi teka , yi endliwa eka malembe manharhu. Nhlengeletano yo hetelela ya TZ yi endliwe hi 2004.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Ekusunguleni ka lembe na lembe, ku humesiwa nothisi ya vuleteri, leyi katsaku na nhlokomhaka ya nhlengeletano, yi rhumeriwa eka lava va khumbekaku, eka nongonoko wa vuhangalasi wa Ndzawulo.
Lava va tekaku xiavo va amukeriwa hi ku landza nhlayo ya vanhu lava va nga kotekaku ku nghena no tekiwa eka vuleteri. Ku amukeriwa vanhu va 20 ntsena eka khoso yo kombisa maendlelo na tithekniki nhlahluvo na nkambelo wa timbewu. Nhlayo ya vanhu lava va nga va ku na xiavo eka nhlengeletano yi ta ya hi nhlokomhaka. Eka nhlengeletano ya workshop ya TZ ku tekiwa vanhu va 20 ntsena.
Lava va nga ta amukeriwa va tivisiwa hi fekisi, ka ndzhaku.
Lava va nga ta amukeriwa va fanele va tiyisa leswaku va ta ta.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Va OSTS va ringeta ku amukela hinkwavo lava va lavaku ku ta eka vuleteri lava va endlaku xikombelo xa khoso kumbe workshop. Kambe, hikuva ku nga ri na swivandla leswi eneleke eka fasiliti ya vuleteri, ku endla ndzulamiso wa vuleteri na mintirho leyi nga ta kombisiwa hi ku endla, ku amukeriwa nhlayo yitsongo ya vanhu. Ku ta rhanga ku voneleriwa vahlahluvi wa timbewu eka tilaboratori ta ku thesta timbewu, xikan'we na lava va lavaku ku va vahlahluvi va timbewu.
Eka khoso yo kombisa hi ku endla na ya fambiselo na tithekniki, na workshop, ku humesiwa papila leri tiyisaku ku ta. Papila ri nyiketa vuxokoxoko bya vundzeni bya khoso kumbe workshop.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Vutirheli lebyi a byi hakeleriwi. Ku na malinyaka ya tiya, swakudya swa nhlikanhu na swibukwana swa nhlamuselo leyi yi hakeriwaku na swona leswi swi nga hambana hi ku ya hi vuenti bya workshop, xik. ntsengo wa masiku, swibukwana leswi swi nga ta nyiketiwa na swin'wana swo tano.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ntsariso wo sungula wu endliwa hi ku tirhisa fomo leswi swi rhumeriwaku ekusunguleni ka lembe na lembe.
Hinkwavo lava va lavaku ku va vahlahluvi va timbewu va fanele ku trejistara tani hi vahlahluvi lava va ha leteriwaku. Fomo leyi ya katsiwa eka phakeji leyi yi hangalasiwaku hi lembe na lembe.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Unreservedpostalservice.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa layisense yo endla bindzu ra vutirheli bya poso lebyi nga rhizevhiwangiku
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Xikombelo xa rejistrexini na va Postal Services Regulator ku endla bindzu ra ku posa leri nga rhizevhiwangiku , xi fanele ku endliwa hi fomati, na hi ku landza fambiselo leri nga vekiwa hi Holobye eka swibumabumelo eka Regulator.
Ku dilivhara mapapila lama nga na tiadrese
Ku dilivhara tiphasele ta khilogramu yin'we kumbe ehansi ka yona
Ku humesa switempe swa ku posa
Ku veka mabokisi ya ku posa ematlhelweni ya mapatu , na mabokisi ya tiadrese.
Leswi a swi katsi mabindzu lama ya dilivharaku ti-product ta wona, yo fana na va mabindzu ya swiluva , va buchara, kumbe vhengele ra grozara.
Vanhu kunene kumbe mabindzu va ntshunxekile ku endla xikombelo xa bindzu ra ku posa leri nga rhizeviwangiku .
Mali ya xikombelo leyi nga tlheriseriwiku endzhaku ya R500 leyi hakeriwaku hi khexe, cheke leri nga garantiwa hi bangi kumbe ku endla transfere ya timali hi elektroniki
Rejistrexini wu tirha lembe rin'we ku sukela eka siku leri ku humesiwaku xitifiketi xa rejistrexini .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo hi manharhu.
Hakela mali ya xikombelo hi khexe, cheke leyi nga garantiwa hi bangi u yi kongomisa eka:
Nghenisa fomo ya xikombelo eka Ndzawulo ya ta Vuhlanganisi, xikan'we na vumbhoni bya ku hakela.
Nghenisa na tidokumende leti landzaku:
o xitifiketi xa rejistrexini wa bindzu o tikhopi leti nga tiyisiwa hi va nawu ta tidokumende hinkwato leti faneleke o vuxokoxoko bya lava nga na tixere na tiphesente ta tixere ta munhu na munhu loyi a nga na tixere o vuxokoxoko bya nhlangano lowu lawulaku o plani ya bindzu leyi nga na vuxokoxoko
Rhumela fekisi ya vumbhoni bya ku hakela e: 427 8536.
Ku tsandzeka ku hlanganyetana na swilaveko leswi, swi nga endla leswaku xikombelo xi nga humeleri.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku kuma layisense.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mali leyi nga tlheriseriwiku endzhaku ya rejistrexini i R500
Mali ya layisense i R25 000
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Vatvendorsearch.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ndlela yo endla vusechi bya muhakeri wa VAT
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Fambiselo leri ri nga tirhisiwa ku tiyisa leswaku xana vanhu lava va ku nyiketaku mpahla kumbe vutirheli va rejitarile na VAT no khutaza ku vika vanhu lava va nga hakeriku muthelo.
Mabindzu lama ma kumaku mali leyi nga le hansi ka R300 000 a ku na xilaveko xa leswaku va rejistara VAT. Mabindzu hinkwawo lama ya chajaku VAT ya fanele ku rejistara no hakela VAT eka va South African Revenue Service .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Secha muhakeri wa VAT eka inthanete hi ku tirhisa leswi landzelaka:
vito leri tirhisiwaku hi bindzu ra muhakeri wa VAT
Vito ri fanele ku fana hi ku kotlana na vito ra bindzu leri nga rejistariwa ra muhakeri wa VAT.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
A swi kona.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Secha eka inthanete.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Victimempowermentprogramme.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku katsiwa eka Nongonoko wo pfuneta hi matimba eka lava va nga xanisiwa
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Va Victim Empowerment Programme va pfuneta ku sungula no hlanganisa minongonoko na tipholisi ta tindzawulo to hambana ta mfumo ku seketela, ku sirhelela no pfuneta hi matimba eka lava va nga xanisiwa hi vugevenga na madzolonga.
Va VEP va tshikilela ngopfu eka ku pfuneta vamanana na vana. Vanhu lava va nga xanisiwa hi madzolonga ya le kaya lava va nga le ka xiyimo xa xihatla va nga tshama eka vuchavelo nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi ku ya eka tin'hweti ta ntsevu swi ya hi ku landza xiyimo lexi va nga le ka xona.
Nongonoko lowu wu kumeka aka vanhu lava va nga xanisiwa hi vugevenga na madzolonga.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tihlanganise na va senthara yo seketela lava nga xanisiwa , vuchavelo bya vamanana lava va nga xanisiwa na vana, lava va nyiketaku vutirheli eka mfumo kumbe minhlangano leyi nga ri ku ehansi ka mfumo leyi langutanaku na vuhlayisi bya vanhu lava va nga xanisiwa hi madzolonga ya le kaya.
Tihlanganise na va vuchavelo eka ndzhawu ya vaaka-miti ya ka n'wina kumbe eka nomboro ya swipfuneto ya va STOP Women Abuse leyi ku nga: 0800 150 150.
Mutsundzuxi , mutirhela-rihanyu, xirho xa Maphorisa ya Afrika Dzonga , kumbe phorisa, mutirhela-nhlayiso wa vanhu , thicara, kumbe munhu wun'wana na wun'wana loyi a tiyimiseleke ku pfunana na munhu loyi a nga xanisiwa, loyi a nga kotaku ku endla xikombelo xa xileriso xo sirheleriwa xa khoto .
Tiyisa leswaku loko ku ri munhu wun'wana loyi a tisaku xikombelo xo sirheleriwa hi khoto, munhu loyi a nga xanisiwa u fanele ku va a pfumerile hi ku sayina, leswi swi fanele ku fambisana na xikombelo.
A ku na fomo leyi nga vekeriwa ku pfumela hi ku tsala - papila kunene ra munhu loyi a nga xanisiwa ri ta va ri enerile. Kambe, ku pfumela hi ku tsala swi nga ka swi nga laveki loko:
muxanisiwa a ri n'wana;
loko muxanisiwa a nga tiphini kahle ebyongweni;
loko muxanisiwa a titivarile;
oko khoto yi eneriseka leswaku muxanisiwa a nga koti ku nyiketa mpfumelelo lowu lavekaku.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Nkarhi lowu lavekaku wa ku langutana na xikombelo xa xileriso xo sirheleriwa wa hambana hi ku ya hi tikhoto to hambana na swona swi titshege hi siku leri ku nga ta yingiseriwa mhaka hi rona, leri ri nga vekiwa hi mabalane wa khoto.
Ku nyiketiwa nongonoko wa Victim Empowerment Programme ehansi ka swilaveko swa swipimelo swa ku endla ntirho Ku na xibukwana lexi hlayekaku hi ku olova xa Minimum Standards lexi xi nga printiwa no hangalasiwa eka swifundzhankulu lexi xi nyiketaku
Mutirhela-nhlayiso wa vanhu na minhlangano leyi nga ri ku ehansi ka mfumo leswaku:
yi seketela vaxinisiwa eswiticini swa maphorisa, ekhoto, eswibedlhela na ku pfuneta vaxanisiwa hi matimba loko va lava ku pfuniwa.
ku pfuneta hi vutivi bya ku twisisa fambiselo leri nga ta landzeleriwa, timfanelo ta vaxanisiwa, na hi ndlela yo kuma xileriso xo sirheleriwa xa khoto, kumbe tindlela tin'wana leti nga kona.
I ntirho wa mutirhela-nhlayiso wa vanhu ku endla leswi landzaku:
ku rhumela vaxanisiwa eka tindzhawu tin'wana ta swipfuneto, xikombiso, xileriso xa ku sirheleriwa xa khoto, ku ongoriwa, vutirheli bya switsundzuxo na ndzhawu ya vuchavelo.
ku nyiketa vumbhoni bya va n'wavutivi tani hi munhu loyi a langutaneke na mhaka hi ku tiva swihingakanyi leswi nga kona eka ndyangu.
ku tirha tani hi muhlanganisi na mupfuneti ekhoto ya nawu laha ku nga na vumbhoni lebyi byi nyiketiwaku hi n'wana.
ku pfuneta tani hi switsundzuxo eka muxanisiwa na swirho hinkwaswo swa ndyangu.
ku endla kungu ra ku sirheleleka ka muxanisiwa .
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Form J 480E yi kumeka eka tihofisi ta le kusuhani ta Nhluvuko wa Vanhu .
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Warveteransgrant.2010-03-25.ts.txt</fn>
Midende eka masocha ya tinyimpi ta khale
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Khale ka mulwi wa nyimpi hi wun'wana loyi a ngheniseke xandla eka Nyimpi yo Sungula ya Misava kumbe Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava kumbe Nyimpi ya Khoriya .
Vavuyeriwa lava tsandzekaka ku tihlayia no lava ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo va nga endla xikombelo na vona ku kuma mpfuneto wa mali ku engetela eka mudende.
Ntsengo wa mpfuneto wa mali eka khale ka valwi va nyimpi ku sukela hi Dzivamisoko 2008 i R960 hi n'hweti.
Ku endla xikombelo xa mali u fanele:
ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mutshami wa nkarhi hinkwawo ku va mutshami wa Afrika Dzonga hi nkarhi wa xikombelo u ri na 60 wa malembe kumbe ku tlula, kumbe u lamarile u lwile eka Nyimpi yo Sungula na kumbe ya Vumbirhi, Nyimpi ya Khoriya kumbe u nghenise xandla eka nyimoi leyi sunguleke hi ti 6 Ndzati 1939
landzelela xikambelo xo karhi.
Xikambelo xo karhi xi tirhisiwa ku pima xiyimo xa timali xa muendli wa xikambelo. Ku endlela ku amukela mali ya mpfuneto, xiyimo xa timali xi fanele kuva ehansi ka ntsengo wo karhi. Hi 2008, xikambelo xo karhi xa mpfuneto wa mali eka khale ka valwi va nyimpi xa munhu loyi a nga riki evukatini leswaku u nge kumi mpfuneto wa timali loko nhundzuya wena yi tlula R451 200 loko u nga ri evukatini. Kaya leri nga ra wena a ri nge tekeriwi enhlokweni loko u tshama eka rona. Muholo wa wna wu fanele kuva ehansi ka R26 928 hi lembe loko u nga ri evukatini.
Loko u ri evukatini, a wu nge kumi mpfuneto loko nhundzu ya wena na nuna/nsati wa wena yi hundza R902 400. Yindlo leyi un'wana wa n'wina a nga na yona a yi tekeriwi enhlokweni loko mi tshama eka yona. Muholo wa wena ku katsa na na wa nuna/nsati wa wena wu fanele kuva ehensi ka R53 856 hi lembe.
a nga fanelangi ku hlayisiwa eka vandla ra Mfumo a nga fanelangi ku amukela mpfuneto wun'wana .
Mpfuneto wa mali wu hekeriwa hi yin'wana ya tindlela leti landzelaka:
khexe eka ndhawu yo kaehi yo hakela hi siku ro karhi eka bangi ya wena ya akhawunti akhawunti ya Poso vandla .
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Tata fomo ya xikombelo ku suka eka hofisi ya nhlayso wa vaaki ya le kusuhi .
Loko u dyuharile kumbe u vabya ku endzela ehofisini ku enda xikombelo xa mpfuneto, kombelo un'wana leswaku a ku kombela kuri u endzeriwa ekaya. Munhu u fanele ku tisa papila ro huma eka wena na ra dokodela leri hlamuselaka leswaku hikwalaho ka yini u tsandzeka kuya.
Tata fomo ya xikombelo emahlweni ka mutirhi wa Ndzawulo.
Yisa fomo ya wena ya xikombelo xikan'we na matsalwa laya landzelaka:
pasi ya Afrika Dzonga, naswona loko u ri na nsati/nuna, u ta na pasi ya yena vumbhoni byo va u vile socha ra nyimpi, ku nga va xitifikheti xa ntkoto wa le vusocheni kumbe timendlele loko u ri ehansi ka 60, xikambelo xa rihanyo kumbe xiviko lexi hlauselaka leswaku u nge koti ku tirha.
Mahungu hi xiyimo xa wena xa swa vukati:
loko u nga ri evukatini, affidaviti leyi hlamuselaka leswaku a wu le vukatini loko u ri evukatini, xitkheti xa wena xa vukati loko u tharile, xileriso xa wena xo thala loko nuna/nsati wa wena a lovile, xitifikheti xa rifu.
Mahungu ya muholo wa wena na nhundzu:
loko u tirha, xitifikheti xa muholo loko u nga tirhi, buku ya UIF kumbe xitifikheti xo helela hi ntirho ku suka eka khale ka muthori wa wena lok u ri na mudendo wa le tlhelo, vumbhoni bya mudende wa wena loko u ri na akhawunti ya bangi, switatimende swa wena swa bangi swa tin'hweti tinharhu hi ku landzelelan loko u ri na mimbekiso, mahungu hi mitswalo na tihakelo leti kumiwaka.
Kuma rhasiti kutani u yi hlayisa kuva vumbhoni bya xikombelo.
U ta tivisiwa hi kutsaleriwa loko xikombelo xa wena xi pasisiwile kumbe xi nga pasangi.
Loko xikombelo xa wena xi nga pasisiwangi, hofisi ya nhlayiso wa vaaki yi ta ku tivisa hi ku ku tsalela yi hlamusela swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini xikombelo xa wena xi nga pasisiwangi.
Loko u kaneta xiboho, endla xivilelo eka Holobye wa Nhluvukiso wa Vaaki kumbe Xirho xa Huvo Nkulu eka hofisi ya tiko kumbe ya xifundzha ya Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki hi ku tsala, u hlamusela leswaku hikwalaho ka yini u kanetana na xiboho.
Endla xikombelo ku nga si hela 90 wa masiku u kumile xitiviso hi mbuyelo wa xikombelo xa wena.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka 21 wa masiku ku humelerisa xikombelo xa wena.
Loko xikombelo xi pasisiwa, u ta hakeriwa ku suka hi siku leri u nga endla xikombelo.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Water.2010-03-25.ts.txt</fn>
Vutirheli bya vamasipala bya mahalai
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Vutirheli bya mahala bya masipala i vutirheli lebyi byi nyikiwaku handle ko hakela, byi nyiketiwa hi Mfumo eka vanhu va vusweti. Vutirheli lebyi byi katsa mati, gezi, swiyindlwana swa le mahosi na ku susiwa ka mathyaka. Vutirheli lebyi byi nyiketiwa hi masipala no katsa ntsengo wo karhi wa gezi, mati na swiyindlwana swa le mahosi, hi ndlela leyi ringaneke ku langutana na swilaveko swa nkoka swa miti ya vusweti. Kambe, tipholisi ta ku langutana na ku pfunetiwa hi swiyindlwana swa le mahosi na ku susuwa ka mathyaka ya ha ta hetisiwa hi mindzawulo leyi faneleke leyi ku nga Ndzawulo ya ta Mati na Swihlahla na Ndzawulo ya swa Mbango na Vupfhumba .
Mati ya mpimo wa nkoka ya mahala
Mati ya mpimo wa nkoka ya mahala ya ringana ntsengo wa 6 kl ya mati hi n'hweti eka muti. Ntsengo lowu wa mati wu nga ha hambana eka mimasipala yo hambana, na swona u fanele ku khumbana na masipala wa ka n'wina ku kuma vutivi hi vutirheli bya mati ya mahala lebyi va nyiketaku hi wona. U fanele ku hakelela mati ya mpimo wo tlula lowu wu nyiketiwaku mahala.
Gezi ra mpimo wo sungula ra mahala
Mpimo wa gezi wo sungula wa mahala i 50kWh eka muti na muti hi n'hweti eka fambiselo ra ntamu wa grid leyi yi tlhomeriwaku hi nongonoko wa national electrification programme . Nongonoko lowu wa gezi wu ringanele ku lumeka timboni, ku virisa mati hi ketlele, ku ayina na ku kota ku languta TV na ntima na yo basa na ku yingisela radiyo.
Vatirhisi lava va nga na gezi ra timitara leti tihakeleriwaku emahlweni ka ntirhiso loko ku tirhisiwe mpimo wo tlula wa gezi ra mahala. Vatirhisi va gezi hi ndlela ya ntolovelo kumbe ti-credit meters, va nga ka va nga voni hi ku olova loko va tirhise hinkwato tiyuniti ta vona. Va ta hakerisiwa mali ya le henhla ekuheleni ka n'hweti yin'wana na yin'wana
Vatirhisi lava va nga ri ku na gezi ra ntamu wa gridi va nga nyiketiwa gezi leri ri nga ri ku ra ntamu wa grid hi vamasipala va vona. U fanele ku khumbana na masipala wa wena ku kuma vutivi hi tinxaka tin'wana ta gezi leti nyiketiwaku.
Leswaku gezi na mati swi tlhomeriwa endlwini ya wena kumbe eka bindzu ra wena, u fanele ku khumbana na masipala wa ndzhawu ya ka n'wina loko u ri na yindlu leyintshwa kumbe bindzu lerintshwa.
Swiyindlwana swa le mahosi swa mahala
Mfumo a wu si singula nongonoko wa swiyindlwana swa le mahosi swa mahala. Ndzawulo wa ta Mati wu le ku endleni kungu makongomana na ku nyiketa swiyindlwana swa le mahosi swa mahala. Loko se kungu ri hetisekile, va mimfumo ya tindzhawu lava va nyiketaku vutirheli bya swiyindlwana swa le mahosi, va ta nyiketa hi vutirheli lebyi.
Ku susiwa ka mathyaka mahala
Mfumo a wu si singula nongonoko wa ku susiwa ka mathyaka mahala. Ndzawulo wa ta Mbango na Vupfhumba wu le ku endlini ka kungu makongomana na ku nyiketa vutirheli bya ku susiwa ka mathyaka mahala. Loko se kungu ri hetisekile, va mimfumo ya tindzhawu lava va nyiketaku vutirheli bya ku susa mathyaka mahala, va ta nyiketa hi vutirheli lebyi.
Ku hekelala vutirheli bya masipala
Ku na tindlela timbirhi to hakelela vutirheli bya masipala:
Tiakhawunti ta ku hakelela ku sungula u nga si byi tirhisa
Tiakhawunti ta ku sungula u hakela byi vula leswaku u xava tiyuniti hi mali ya wena, na swona u nga tirhisa ntsena ntsengo wa tiyuniti leti u nga tixava. Loko se u tirhise tiyuniti hinkwato, na swona u lava tin'wana, u fanele ku xava tin'wana.
Tiakhawunti ta ku nyiketiwa bili
Tiakhawunti ta ku nyiketiwa bili tiendla leswaku u kota ku tirhisa ntsengo wun'wana na wun'wana wa gezi kumbe mati. Masipala wa wena u ta ku rhumela xitatimende xa akhawunti hi n'hweti na n'hweti, ku kombisa gezi kumbe mati lama u nga ma tirhisa na mali leyi u faneleke ku yi hakela.
Ehenhla
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Khumbana na tihofisi ta masipala wa ka n'wina.
Famba na tidokumende leti landzaku:
khopi leyi nga tiyisiwa hi va nawu ya dokumende ya vutitivisi vumbhoni bya laha u tshamaku kona kumbe mpahla ya bindzu leri u tirhelaku eka rona
Tata fomo ya xikombelo.
Hakela mali leyi yi faneleke ku hakeriwa.
Ehenhla
Milawu leyi tirhisiwaku
Ehenhla
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Ku langutana na xikombelo xa wena swi sungula hi siku leri u nghenisaku hi rona xikombelo eka ku seketela vanhu va vusweti . Xikombelo xa wena xi ta kamberiwa no tekiwa xiboho hi xona, ku vona loko u khwalifaya ku kuma vutirheli bya mahala kumbe u nga fanelangi. Hi ku ya yi mafambiselo ya masipala, u ta tsarisiwa eka fambiselo ra vutirheli bya mahala leri vuriwaku Free Basic Services na ku nyiketiwa xikweletu kumbe nseketelo lowu faneleke hi ku ya hi laha swi faneleke.
Ehenhla
Mali leyi hakeriwaku
Mati: Mati ya mpimo wo sungula ya 6 000 wa tilitara hi muti hi n'hweti ya nyiketiwa mahala, man'wana ehnhla ka lama ya hakerisiwa hi tirheyiti ta masipala.
Ehenhla
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Tifomo ta vanhu va vussweti Vamasipala vanyingi va na tifomo ta xikombelo. Vutisa masipala wa ka n'wina hi xikombelo xa vanhu va vusweti.
Ehenhla
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>GOV-ZA.Workforum.2010-03-25.ts.txt</fn>
Xikombelo xa ku sungula foramu ya mintirho
Nhlamuselo
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
Nhlamuselo
Tiforamu ta le mintirhweni tisunguleriwa ku endla leswi landzaku:
ku yisa emahlweni swilavako swa vatirhi eka tindzhawu ta mintirho, ku nga ri ntsena swilaveko swa swirho swa tiyuniyoni;
ku yisa emahlweni tirhelo ra kahle na leri hatlisaku emintirhweni;
ku burisana na vatirhi eka swilo swo karhi; na ku katsa vatirhi eka ku tekiwa ka swiboho eka swilo swo karhi.
Foramu ya le mintirhweni yi nga sunguriwa eka ndzhawu yin'wana na yin'wana ya ntirho laha ku nga na vatirhi lava nga le henhla ka nhlayo ya 100. Nhlayo leyi a yi katsi vatirhi lava va nga timinenjara. Xikombelo xi nga endliwa ntsena, loko foramu ya le ntirhweni yi nga ri kona hi ku landza Nawu wa ntirhisano exikarhi ka vathori na vatirhi emintirhweni wa Labour Relations Act, 1995.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
Yuniyoni yi fanele yi nghenisa xitifiketi lexi nga tiyisiwa hi va nawu xa ntwanano wa mimburisano exikarhi ka vathori na vatirhi , lowu wu nga vumbhoni bya ku amukeriwa ka yuniyoni hi muthori.
Muyimeri wa yuniyoni ya vatirhi kumbe tiyuniyoni u fanele ku tata fomo ya LRA 5.1.
Khopi ya fomo leyi yi fanele yi nyiketiwa tlhelo rin'wana leri khumbekaku tani hi vumbhoni bya leswaku u nghenisile khopi ya fomo, na swona yi fanele yi nghenisiwa yi fambisana na tidokumende leti landzaku:
Khopi ya xilipi xa ku rejistara ePosweni
Khopi ya risiti leyi nga sayiniwa loko ku ri leswaku fomo yi tisiwe hi mavoko
Xitatimende lexi nga sayiniwa xa munhu loyi a nga dilivhara khopi ya fomo ku tiyisa leswaku u swi endlile leswi
Khopi ya xilipi xa ku rhumela hi fekisi kumbe vumbhoni byin'wana lebyi enerisaku bya leswaku swi endliwile leswi
Milawu leyi tirhisiwaku
Matirhelo na nkarhi wa ku endliwa ka ntirho
Swi nga teka masiku ya 30 ku sungula foramu.
Mali leyi hakeriwaku
Tifomu leti tifaneleke ku tatiwa
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa
<fn>Grievance Rules-XiTsonga.txt</fn>
XITIVISO XA MFUMO HOFISI YA KHOMIXINI YA MINTIRHO YA VAAKI Nomboro ya R. 1012 25 Mawuwana 2003
MILAWU YO TIRHANA NA SWIVILELO SWA VATIRHI EKA MINTIRHO YA VAAKI
Ku tivisiwa mahungu yo angarhela ya khomixini ya Mintirho ya Vaaki ehansi ka xiyenge xa 11 xa Nawu wa Khomixini ya Mintirho ya Vaaki, 1997 (Nawu wa 46 wa 1997), wu hlayiwa xikan'we na xiyenge xa 196 (f)
ii xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996 (Nawu wa 108 wa 1996), wu endle ntlawa wa Milawu leyi nga le ka Xedulu xa 1. Swi endliwe no sayiniwa ePitori hi siku leri ra Makume mbirhi ntlhanu ra Mawuwana 2003.
S. SANGWENI Mutshama-xitulu Khomixini ya Mintirho ya Vaaki
XEDULU 1
A. TINHLAMUSELO
Eka endlelo leri, handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin'wana--
Khomixini" swi vula khomixini ya Mintirho ya Vaaki leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 196 1 xa Vumbiwa; "Vumbiwa: swi vula vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996 Nawu wa 108 wa 1996; "masiku" swi vula masiku ya ku tirha; "vulawuri byo nyika matimba" swi vula vulawuri lebyi hlamuseriwa eka xiyenge-ntsongo xa 1 10 xa Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1994;
xivilelo" swi ku ka u nga eneriseki mayelana na xiendlo xa ximfumo kumbe ku tluriwa hi muthori leswitshikilelaka mutirhi eka vuxaka bya ntirho, ku nga katsiwi ku hlongoriwa ko ka ku nga ri enawini; "nhloko ya ndzawulo" swi vula munhu loyi poso ya yena yi boxiweke eka Xedulu xa 1, 2 na 3 xa Nawu wa
Mintirho ya Vaaki, 1994, kumbe munhu loyi a tirhaka swa nkarhinyana eka poso yeleyo; "Nawu wa Mintirho ya Vaaki" swi vula Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1994 (Xitiviso xa 103 xa 1994); "nhlangano wa vatirhi lowu amukeriwaka" swi vula minhlangano ya vatirhi hinkwayo leyi amukeriweke eka Huvo yo Kondletela ku Bindzula eka Mintirho ya Vaaki xikan'we na minhlango yin'wana leyi tiphinaka hi timfanelo leti faneleke ta nhlangano eka ndzawulo yo karhi; "ololoxa" swi vula ku eneriseka hi xitshunxo eka xivilelo xa mutirhi; "vuyimeri" swi vula mutirhi kulobye, muyimeri kumbe muofisiri wa nhlangano wa vatirhi lowu amukeriwaka
B. XIKONGOMELO NA XIKOMBELO
Xikongomelo xa endlelo ra xivilelo i ku fikelela vuxaka bya vatirhi bya kahle no lulamisa swivilelo eka mintirho ya vaaki hi ku hetisisa swikongomelo swo masungulo ya endlelo lawa ku nga--
ku sungula eka xiyenge xa 196 (f) (ii) xa Vumbiwa lebyi nyikaka Khomixini ku lavisisa swivilelo swa vatirhi eka mintirho ya vaaki mayelana na swiendlo swa vaofisiri kumbe ku tluriwa, no ringanyeta switshunxo;
ku sungula eka xiyenge xa 11 xa Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1997 (Nawu wa 46 wa 1997), lowu nyikaka matimba eka Khomixini endla Milawu ku tirhana na swivilelo;
ku tlakusa--
ku hatlisisa, ku ka u nga heli mbilu na ku ringana ka makhomelo ya swivilelo;
KU FAMBISA XIVILELO
Xivilelo xi fanele ku ololoxiwa hi muthori naswona ku fanele ku langutisisiwa masungulo ya xona.
Muthori u fanele ku vona leswaku xivilelo xi ololoxiwa hi ndlela ya kahle, yo ka yi nga voyameli tlhelo ro karhi na leswaku milawu ya vululami ya landzeleriwa.
Endlelo ku fanele ku va leri pfunaka no pfumelela muthori na mutirhi ku lulamisa ku pfumala ku eneriseka.
A ku na mutirhi la nga ta xanisiwa kumbe ku languteriwa ehansi ku ya hi nghohe, hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma hi xivangelo xo vika xivilelo.
Loko ku tshinyiwa swi endliwa ehenhla ka mutirhi, endlelo ra mutirhi ro ololoxa mhaka mayelana na ku tshinyiwa a swi nge yimisi endlelo ro tshinya.
Xivilelo xi fanele ku tsariwa naswona swiboho hinkwaswo leswi tekiwaka swi fanele ku tsariwa.
Mutirhi a nga pfuniwa hi muyimeri.
KU LANDZELELA MINKARHI LEYI PIMIWEKE
Hi ku kumisisa ku landzelela minkarhi leyi pimiweke, leswi swi fanele ku hlanganisiwa hi ku ka ku nga katsiwi siku ro sungula na ku katsa siku ro hetelela.
Mavandla ya fanele ku landzelela minkarhi leyi vekiweke eka endlelo leri, handle ka loko va twanana ku engetela nkarhi.
Xivilelo xi fanele ku vikiwa ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela siku leri mutirhi a lemukeke leswaku xiendlo kumba ku tluriwa hi muofisiri swi humelerile leswi n'wi tshikilelaka .
Mutirhi a nga koxa leswaku xivilelo xa yena xi hundziseriwa eka Khomixini ku nga si hela 10 wa masiku endzhaku ko amukela xiboho xa vulawuri byio nyika matimba.
KU NYIKA MAHUNGU
Muthori u fanele ku nyika mahungu laya faneleke mutirhi leswaku a endla xivilelo, loko a komberiwa.
Ku nyika mahungu walawo swi ya hi swipimelo leswi vekiweke hi nawu.
Mutirhi u fanele ku nyikiwa mahungu hi xiyimo xa xivilelo xa yena na ndzima leyi endliweke mayelana na siku ra mapulanelo yo hetisisa.
Muthori u fanele ku nyika mutirhi khopi ya fomo ya xivilelo ku suka eka xiyimo xa vulawuribyin'wana na byin'wana lebyi tirhaneke na xivilelo.
SWIYIMO SWA NDZAWULO SWO OLOLOXA XIVILELO
Mutirhi u fanele ku vika xivilelo xa yena eka mutirhi loyi a nyikiweke matimba yo kondletela xitshunxo xa xivilelo eka ndzawulo.
Fomo leyi vekiweke ya Annexure A yi fanele ku tirhisiwa loko xivilelo xi endliwa.
Mutirhi la nyikiweke matimba u fanele ku tihlanganisa na swiyenge leswi faneleke swa vulawuri bya ndzawulo ku ringeta ku ololoxa xivilelo.
Xivilelo xi nga ololoxiwa hi munhu un'wana na un'wana wo suka eka swiyenge leswi faneleke swa vulawuri loyi a nga na vulawuri byo lerisa ku endla tano.
Mutirhi loyi a endlaka xivilelo a nga tivisa mutirhi loyi a nyikiweke matimba hi xiyimo xa yena na ndzima leyi endliweke mayelana na xitshunxo xa xivilelo.
Loko xivilelo xi nga ololoxiwi ku enerisa mutirhi xitiyisiso xi ta tsariwa hi mutirhi la nyikiweke matimba.
Loko xivilelo xi nga ololoxiwi, vulawuri byo nyika matimba byi fanele ku tivisa munhu la endleke xivilelo ku ya hi mfanelo.
Ndzawulo (ku katsa vulawuri byo nyika matimba) yi na 30 wa masiku yo tirhana na xivileo. Nkarhi wu nga engeteriwa hi ntwanano lowu tsariweke.
Loko mutirhi la endleke xivilelo a byeriwe hi mbuyelo wa xivilelo naswona a nga eneriseki--
u fanele ku tivisa vulawuri byo nyika matimba hi ku tsala ku nga si hela 10 wa masiku;
hi ku landza xiyenge xa 35 xa Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1994, vulawuri byo nyika matimba byi fanele ku rhumela xivilelo na matsalwa laya faneleke eka Khomixini ya Mintirho ya Vaaki ku kuma xiringanyeto ku nga si hela ntlhanu wa masiku byi tivisiwe hi mutirhi la endlaka xivilelo.
Loko xivilelo xi ri na ku khomiwa entirhweni hi ndlela yo ka yi nga amukeleki tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Vuxaka bya le Mintirhweni, 1995, mutirhi a nga tivisa vulawuri byo nyika matimba hi ku tsala kunene leswaku u tsakela ku tirhisa endlelo ra xitshunxo xa dzolonga leri kumekaka eka Vumbiwa byo Kondletela ku Bindzula bya Mintirho ya Vaaki kumbe huvo ya xiyenge leyi faneleke (xihi kumbe xihi lexi faneleke) na Khomixini ya Mintirho ya Vaaki yi nge langutisi xivilelo.
Loko ku ri na ku hluleka eka xiphemu xa ndzawulo ku hlamula eka xivilelo hi nkarhi lowu boxiweke eka Nawu wa F8, muofisiri la endleke xivilelo a nga endla xivilelo na--
Khomixini; kumbe laha mhaka ya le mintirhweni yi nga fambisiwangiki kahle, u ta endla xivilelo na Huvo yo Kondletela ku Bindzula ya Mintirho ya Vaaki (xihi kumbe xihi lexi faneleke) hi ku landza endlelo ro ololoxa dzolonga.
KU HUNDZISELA EKA KHOMIXINI
Loko Khomixini yi amukele mahungu hinkwawo ku suka eka vulawuri byo nyika matimba, yi fanele ku langutisa xivilelo xexo ku nga si hela 30 wa masiku no tivisa vulawuri byo nyika matimba hi xiringanyeto na swivangelo swa xiboho swi fanele ku tsariwa ehensi.
Loko ku amukeriwa xiringanyeto xa Khomixini, vulawuri byo nyika matimba byi fanele, ku nga si hela ntlhanu wa masiku byi tivisa mutirhi na Khomixini hi xiboho xa yena lexi tsariweke.
SWIVILELO SWA NHLOKO YA NDZAWULO
Loko nhloko ya ndzawulo yi ri na xivilelo, yi nga --
tanihi nhloko ya ndzawulo ya tiko, yi rhumela xivilelo eka Presidente; kumbe tanihi nhloko ya ndzawulo ya xifundzha, yi rhumela xivilelo eka Holobyenkulu.
Presidente kumbe Holobyenkulu u na 30 wa masiku yo tirhana na xivilelo. Nkarhi wu nga engeteriwa hi ku twanana.
Nawu wa F9 na 10 wu ta hlaya ku cinca loku lavekaka ku ya hi vundzeni, wu ta tirha eka swivilelo hinkwaswo swa nhloko ya ndzawulo.
VUKAMBERI
Nhloko ya ndzawulo yi fanele ku vona leswaku xitshunxo xa xivilelo xa kamberiwa hi ku hlayisa rhekhodo ya nhlayo ya swivilelo leswi ololoxiweke ku sukela loko lembe ri sungula no nyika xiviko eka Khomixini kan'we endzhaku ka 6 wa tin'hweti.
Khomixini yi fanele ku vika eka vufambisi bya swivilelo na ku koteka ka endlelo ra swivilelo kwalomu ka kan'we hi lembe eka Palamende na hi mintirho ya yona yi fanele ku vika eka palamende ya Xifundzha.
SWIPIMELO SWA MACINCELO
Xivilelo lexi endliweke ku nga si hlanganisiwa Milawu, ku nga si fika ti 1 Mawuwana 1999, ku ta tirhaniwa na xona kutani xi hetiwa tanihi loko Milawu ya Mintirho ya Vaaki yi nga herisiwangi.
Xivilelo lexi endliweke ku nga si hlanganisiwa milawu ya swivilelo, ku ta tirhaniwa na xona kutani xi hetiwa ku ya hi Milawu ya Swivilelo leyi hlanganisiweke eka Government Gazette No. 20231 ya 1999.
SIKU RO SUNGULA KU TIRHA
Loko xivilelo xi endliwa hi ku landza endlelo leri, mutirhi la endleke xivilelo u fanele ku boxa loko a tirhisa endlelo rin'wana.
Siku ro sungula ku tirha ka Milawu leyi, swi ta ya hi ku pfumeleriwa ka Nawu wa K, 19 Ndzhati 2003.
XIPHEMU XA C: MAHUNGU YA VUWENA
Xi ta tatiwa hi mutirhi la endleke xivilelo: Mavito na Xivongo : ... Nomboro ya PERSAL : ... Ndzawulo leyi ku tholeke : ... Vulawuri : ... Rhenke : ... Siku leri u tiveke xiendlo xa Muofisiri kumbe ku tluriwa : ... Nomboro ya vutihlanganisi : Riqingho ... Fekisi ... Vito ra muyimeri (laha swi faneleke) : ... Nomboro ya vutihlanganisi ya muyimeri : Riqingho ... Fekisi ... Vito ra nhlangano wa vatirhi (laha : swi faneleke) Tinomboro ta vutihlanganisi :Riqingho ... Fekisi ...
XIPHEMU XA B: VUXOKOXOKO BYA XIVILELO
Xi ta tatiwa hi mutirhi la endleke xivilelo: Xana u vilela hi yini? (Loko ndhawu leyi nga laha hansi yi nga eneli namarheta pheji rin'wana): ... Xana u ringanyeta xitshunxo xa njhani? ... YI SAYINIWE: ... MUTIRHI SIKU
Rhasiti yo amukela fomo ya xivilelo na khopi leyi nyikiweke muthoriwa la nga na xivilelo
TINOTSI: Xiphemu lexi xa fomo xi nyika ku hambana ka swiyimo swa vulawuri ku ringeta ku ololoxa dzolonga. Hambi swi ri tano, a ku na swiyimo leswi bohiweke swo ololoxa xivilelo. Swi ta ya hi xiyimo, phepha rin'we kumbe mambirhi laha hansi ya ta lava ku tatiwa.
Loko xivilelo xinga ololoxeki ku fika eka xiyimo xa nhloko ya ndzawulo, xi fanele ku yisiwa eka vulawuri byo nyika matimba (xik. phepha leri nga laha hansi leri hlamuselaka hi vulawuri byo nyika matimba ri fanele ku tatiwa).
Xivilelo xi fanele ku ololoxiwa hi swiyimo hinkwaswo leswi faneleke (ku katsa vulawuri byo nyika matimba) ku nga si hela 30 wa masiku, handle ka loko nkarhi wu engeteriwile ku ya hi ntwanano wa muthoriwa la endleke xivilelo.
Xiphemu xa C xi ya mahlweni XIYIMO: MUTIRHI LA NGA NA MATIMBA ----------------------------------- Xi tatiwa hi mutirhi la nga na matimba
Vito : ...
Xiyimo xa ntirho : ...
Nomboro ya Riqingho :
Fekisi : ...
Xana xivilelo xi ololoxiwile? Ina . E-e . Loko ku ri ina, nyika vuxokoxoko bya ntwanano (Loko ndhawu leyi nga laha hansi yi nga eneli namarheta pheji rin'wana)
YI SAYINIWE: ... MUTIRHI LA NGA NA MATIMBA SIKU
Xi ta tatiwa hi mutirhi
Xana xivilelo xi ololoxiwile? Ina . E-e .
Xana u na swiringanyeto swin'wana?
YI SAYINIWE: ... MUTIRHI SIKU
Xiphemu xa C xi ya mahlweni XIYIMO: VULAWURI BYO NYIKA MATIMBA Xi ta tatiwa hi vulawuri byo nyika matimba
Xiboho mayelana na xivilelo na swivangelo swa xiboho (Loko ndhawu leyi nga laha hansi yi nga eneli namarheta pheji rin'wana)
YI SAYINIWE: ... VULAWURI BYO NYIKA MATIMBA SIKU
Xi ta tatiwa hi mutirhi la endlaka xivilelo
Xana xivilelo xi ololoxiwile? Ina . E-e .Loko ku ri e-e, hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini u nga enerisekangi:
YI SAYINIWE: ... MUTIRHI SIKU
Xanau lava leswaku xivilelo xi hundziseriwa eka Khomixinara wa Mintirho ya Vaaki? Ina . E-e .
<fn>Hansards.16DaysOfActivism.2009-11-11.ts.txt</fn>
U nga Honisi!

Lwisana ni Nxaniso!

Masiku ya 16 ya ku yirisa madzolonga eka Vamanana na Vana

Xana Masiku ya 16 ya ku Lwisana ni Nxaniso i yini?

I Pfhumba ra MATIKO YA MISAVA ro LWISANA ni MADZOLONGA eka VAMANANA na VANA

Xikongomelonkulu xa Pfhumba ra Masiku ya 16 ra ku Lwisana ni Nxaniso

Ku lemukisa hi nkucetelo WO BIHA lowu MADZOLONGA na NXANISO swi nga na wona eka VAMANANA na VANA...

Ku HERISELA MAKUMU NXANISO wa VAAKITIKO

Pfhumba ra Masiku ya 16 ra ku Lwisana ni Nxaniso ri khomiwa ku sukela hi ti 25 Hukuri ku fikela ti 10 N'wendzamhala lembe rin'wana na rin'wana

25 Hukuri...
Siku ra Matiko ya Misava ro Yirisa Madzolonga eka Vamanana

1 N'wendzamhala...
Siku ra Misava ra AIDS

10 N'wendzamhala...
Siku ra Matiko ya Misava ra Timfanelo ta Ximunhu

Xana i yini swi vangaka madzolonga eka vamanana?

Swi tumbuluka eka xiyimo xa le hansi xa vamanana ekaya na le tikweni
Swi humelela loko vavanuna va tirhisa MATIMBA na MPFUMELELO hi xikongomelo xo LAWULA vamanana.

Xana NXANISO i yini?


Muxaka wihi kumbe wihi wa matikhomelo lama ya vangaka:
ku chava
Ku vaviseka emirini
Ku va munhu a endla swilo a nga swi lavi

Swikombiso swa Nxaniso:


EMIRINI

EMOYENI

EKA SWA TIMALI

NXANISO HI SWA MASANGU

MPFINYO


Xana wa swi tiva ...

leswaku Palamende yi pasisile milawu leyi sirhelelaka timfanelo ta vanhu eka nxaniso?

Hi leyi:

Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini wa 1998

Nawu wa swa Vana wa 2005

Nawu wa Nhlayiso wa 1998

Nawu wo Nkondletelo wa Ndzingano na Nsivelo wa Xihlawuhlawu xo Homboloka wa 2000

Nawu wa Timhaka ta Vugevenga (Nawu wa Milandzu ya swa Masangu na Timhaka leti Yelanaka) lowu Pfuxetiweke wa 2007


Tikomiti ta Palamende leti tirhanaka ni xiyimo xa vamanana na vana eAfrika Dzonga:

Komiti ya Vuangameri ya NA eka Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa
Komiti ya Vuangameri ya NCOP eka Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa

I swa nkoka ku:

Faya ndzhendzeleko wa madzolonga
Vulavula
Tiva timfanelo ta wena
Lwisana ni NXANISO
U nga honisi!

Xana hi kwihi u nga pfunekaka kona?
Tihlanganisi na:
Maphorisa eka 10111
Hofisi ya Rixaka ya FAMSA eka Riq: (011) - 975 7107 kumbe Fekisi: (011) 975 7108
Layini ya swa Vana: Riq: 08000 55 555
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu: Riq: 011 - 403 7182


<fn>Hansards.AfricaDay.ts.txt</fn>
KU TLANGERIWA KA SIKU RA AFRIKA
Siku ra Afrika ri tlangeriwa lembe rin'wana na rin'wana hi 25 Mudyaxihi
Nhlangano wa Vun'we bya Afrika (OAU) wu vumbiwe hi 25 Mudyaxihi 1963 eAddis Ababa, Ethiopia
Ku tsundzuka ntirho lowu, Siku ra Afrika ri ta tlangeriwa ra vu48 lembe leri
OAU yi rhangele Nhlangano wa Matiko ya Afrika (AU) lowu simekiweke eDurban eAfrika Dzonga hi ti 9 Mawuwani 2002
Ku na 54 wa matiko eAfrika laha 53 ya wona ku nga swirho swa AU. Morocco a hi tiko leri nga xirho xa AU.
AU yi hlanganise tikonkulu ra Afrika ku lwisana na mitlhontlho ya rona yo fana na mikwetlembetano yo va ku hlomiwile, ku cinca ka tlilayimete na vusweti.
NKOKA WA SIKU RA AFRIKA
Siku ra Afrika i ku tlangeriwa ka Afrika, vanhu va rona na vun'we
I ku amukeriwa ka phurogirese leyi Maafrika ma nga yi endla na ku langutisa nakambe mitlhontlho yo fana leyi hi kongomaneke na yona eka mbangu wa matiko ya misava
NTIRHO WA NHLANGANO WA MATIKO YA AFRIKA (AU) EKA TIKONKULU
AU i nhlanganonkulu wo hlohlotela nkatsano wa soxiyoikhonomi ya tikonkulu hi xikongomelo xa vun'we lebyikulu na nseketelano exikarhi ka matiko na vanhu va Afrika
AU yi tirhela eka xivono xin'we xa tikonkulu leri nga na vun'we no va ri tiyile
Yi tlhela nakambe yi tirhela eka xilaveko xo aka vuxaka exikarhi ka mifumo na swiyenge hinkwaswo swa vaakatiko, ngopfungopfu vamanana, vantshwa na sekithara leyi nga riki ya mfumo
Tanihi nhlangano wa tikonkulu, yi kongomisa eka ku rhula, nhlayiseko na ntshamiseko, naswona yi le xikarhi ka mpfuxelelo wa khontinente
AU yi kongome ku hlayisa timfanelo ta xidemokirasi, timfanelo ta ximunhu na tiikhonomi leti kotaka ku tiyimela eAfrika ngopfungopfu hi ku herisa nkwetlembetano no tumbuluxa makete yo fana leyi tirhekaka.
XIVONO
Xivono xa Nhlangano wa Matiko ya Afrika i: "Afrika leri khomaneke, leri nga na ku humelela na ku rhula leri fambisiwaka hi vanhu va rona n'wini no yimela matimba yo cincacinca eka ndhawu leyi ku hlanganaka matiko ya misava".
MIGINGIRIKO YA NHLANGANELO WA NHLANGANO WA MATIKO YA AFRIKA
Maafrika ma te na migingiriko ya nhlanganyelo hi ku tirhisa AU yo:
hlayisa mbangu
lwisana na vutherorisi bya matiko ya misava
herisa ku hangalaka ka mavabyi ya HIV/AIDS, dari na rifuva
tirhana na timhaka leti khumbaka vanhu tanihi xiyimo xo biha xa vahlapfa na vanhu lava susiweke etindhawini ta vona
hlohlotela ku rhula, nhlayiseko na ntshamiseko no hlanganisa ntirhisano na nhluvukiso eAfrika
tiyisisa nseketelano eka tikonkulu hinkwayo no aka vumundzuku byo fana exikarhi ka vanhu va Afrika.
AFRIKA DZONGA NA SIKU RA AFRIKA
Ku tlangeriwa ka Siku ra Afrika ku tshikilela ntirho lowu Afrika Dzonga ri wu endleke no nghenelela eka ajenda ya tikonkulu
Siku ra Afrika ri tirha tanihi siku ro tlangela ndzhaka ya hina ya Afrika no kombisa matimu ya tikonkulu na ndhavuko hi vutshila
Ri endla leswaku ku va na vutihlamuleri eka hinkwavo, ngopfungopfu vantshwa, ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu hinkwavo lava khumbekaka eka tindhawu ta nkoka ta vutumbuluki bya vanhu leti katsaka :
Rihanyu, nhlayiseko na nsirheleleko
Mpfuxelelo wa matikhomelo lamanene
Vun'we bya vaakatiko, ndhavuko na dyondzo
Eku tlangeriweni ka Siku ra Afrika, hi va na nkarhi wo pfuxeta ku tiyimisela ka hina eka hina vini, tikonkulu ra Afrika na ndzhaka na makumu ya hina leswi fanaka.
NTIRHO WA PALAMENDE YA RHIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA
Palamende ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga yi nghenelela eka mihlangano yo tala eAfrika leyi katsaka Pan African Parliament (PAP) na Southern African Developing Community Parliamentary Forum (SADC PF)
Hi ku fambisana na pholisi ya tiko ya timhaka ta matiko mambe, Palamende ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga yi nyika ku yingisela ko hlawuleka eka Afrika eka rimba ra pholisi leri katsaka vuxaka bya matiko ya misava hinkwawo. Leswi swi katsa ku tirhisana ku nga si va na swiphiqo na tihuvo to endla milawu ta matiko lawa mfumo wa Afrika Dzonga wu ngheneleleke eka mapfhumba yo tisa ku rhula
Lembe leri Palamende ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga yi ta rhurhela African Dialogue hi ti 23 Mawuwani lowu nga ta landzeriwa hi njhekanjhekisano hi ti 25 Mawuwana hi nkongomelo "Mpfuxelelo, ntlakuso na nhluvukiso wa Afrika" eku tlangeriweni ka Siku ra Afrika.
AFRIKA NA LESWI NGA TA ENDLEKA HI 2011
Foramu ya Ikhonomi ya Misava 2011: Cape Town, Afrika Dzonga, 4-6 Mawuwana 2011
Nhlokomhaka: "Ku suka eka Xivono ku ya ka Migingiriko, Ndzimana leyi Landzelaka ya Afrika".
Foramu ya Ikhonomi ya Misava i nhlangano wa matiko ya misava lowu tiyimeleke lowu tiyimiseleke ku antswisa xiyimo xa misava hi ku vulavurisana na van'wamabindzu, van'watipolotiki, swidyondzeki na varhangeri van'wana va vaakatiko ku vumba tiajenda ta matiko ya misava, rhijini na vumaki.
Nkombiso na Ntsombano swa Africa Health 9-11 Mawuwana 2011
Nkombiso na Ntsombano swa Afrika Health swi ta simekiwa Mawuwana 2011 eJohannesburg Expo Centre, Nasrec, Afrika Dzonga. Africa Health yi ta nyika nkombiso na ntsombano lowukulu wa masiku manharhu yi hlamusela tinhlokomhaka to hambanahambana leti yelanaka na nhlayiso wa rihanyu eAfrika, naswona yi ta koka rinoko eka madzana ya vatirhi va swa nhlayiseko wa rihanyu ku suka ka rhijini na matiko ya misava eminyangweni ya yona.
NKHUVO WA SIKU LERINTSHWA RA AFRIKA 27 - 29 Mawuwana
Eku tlangeriweni ka Siku ra Afrika ku sukela hi 27-29 Mawuwana, Johannesburg ri ta tiphina hi nkhuvo wa ku hela ka vhiki lowu vuriwaka Sanaa Afrika, Moya wo Tlangela wu vukarha mbilu leyi baka hi ncino na moya wa nyanyuko hi ku rhurhela vutshila, swihungasi, vuyimbeleri swin'wana swa tikonkulu swo nyanyula swinene na swin'wana swo tala.
MASIKU MAN'WANA YA NKOKA EKA AFRIKA
16 Khotavuxika, Siku ra N'wana wa Afrika
9 Mawuwana, Siku ra Nhlangano wa Matiko ya Afrika
25 Ndzhati, Siku ra Vamanana va Pan African
<fn>Hansards.Announcements.ts.txt</fn>
SWITIVISO
MBULAVULO WA PRESIDENTE NA RIXAKA
10 NYENYANYANI 2011
Switiviso hi nandzelelano
Nkarhi
Xitiviso
17:20
Vayimeri lava pfumeriweke va vuhangalasamahungu va fanele ku va etindhawini ta vona hi 17:30
17:25
Vayimeri lava pfumeriweke va vuhangalasamahungu va fanele ku va etindhawini ta vona hi 17:30
17:27
Vayimeri hinkwavo lava pfumeriweke va vuhangalasamahungu va komberiwa ku va etindhawini ta vona sweswi
17:30
Vayimeri hinkwavo va vuhangalasamahungu sweswi va fanele ku va va ri eka tindhawu leti va nyikiweke tona eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka (Vuyelela)
17:30
Swirho na vuyeni va komberiwa ku tsemakanya khapete yo tshwuka na ku va eka vutshamo bya vona eka chembara na le tindhawini ta vona tanihileswi khapete yo tshwuka yi nga ta pfala eka timinete ta 15.
17:35
Swirho na vuyeni va komberiwa ku tsemakanya khapete yo tshwuka na ku va eka vutshamo bya vona eka chembara na le tindhawini ta vona tanihileswi khapete yo tshwuka yi nga ta pfala eka timinete ta 10.
17:40
Swirho na vuyeni va komberiwa ku tsemakanya khapeto yo tshwuka na ku va eka vutshamo bya vona eka chembara na le tindhawini ta vona tanihileswi khapete yo tshwuka yi nga ta pfala eka timinete ta 4.
17:43
Swirho na vuyeni va komberiwa ku tsemakanya hi xihatla khapeta yo tshwuka na ku va eka vutshamo bya vona eka chembara na le tindhawini ta vona tanihileswi khapete yo tshwuka yi nga ta pfala sweswi
17:45
Vamatlhari na vaswirhundzu, khapete yo tshwuka yi pfarile ximfumo sweswi. A ku na munhu loyi a pfumeleriwaka ku tsemakanya khapete yo tshwuka
17:50
Vamatlhari na vaswirhundzu, khapete yo tshwuka yi pfarile ximfumo sweswi. A ku na munhu loyi a pfumeleriwaka ku tsemakanya khapete yo tshwuka
17:53
Vamatlhari na vaswirhundzu, khapete yo tshwuka yi pfarile ximfumo sweswi. A ku na munhu loyi a pfumeleriwaka ku tsemakanya khapete yo tshwuka (Vuyelela)
Nkarhi
Xitiviso
20:10
Swirho na vuyeni va komberiwa ku khandziya mabazi ku ya eCTICC ePlein Street. U komberiwa ku humesa xirhambo xa wena evuamukelweni loko u khandziya.
20:15
Swirho na vuyeni va komberiwa ku famba va ya ePlein Street hi xihatla na ku khandziya mabazi ku ya eCTICC. U komberiwa ku humesa xirhambo xa wena evuamukelweni loko u khandziya.
20:20
Swirho na vuyeni va komberiwa ku khandziya mabazi ku ya eCTICC ePlein Street hi xihatla. U komberiwa ku humesa xirhambo xa wena evuamukelweni loko u khandziya. (Vuyelela)
<fn>Hansards.GreenLight.ts.txt</fn>
PALAMENDE YI NYIKA MPFUMELELO...
Palamende ya Afrika Dzonga yi endlile Pholisi ya Malawulelo ya Thyaka, tanihi xirho xa pulani leyi landzelerisekaka yo lawula vuhlayiseki na matirhelo lawanene emitirhweni.
Vumbiwa ri vula leswaku vanhu va Afrika Dzonga va na mfanelo yo tshama eka mbangu lowu nga vavisiki rihanyu kumbe vutomi bya vona. Leswi swi katsa ku sirhelela ka mbango hi milawu leyi twisisekaka na magoza man'wana ku sivela thyakiso na nhlakato wa mbango, ku tlakusa nhlayiso, na ku sirhelela nhluvukiso wa mbango nkarhi wo leha. Hi nga tlherisela endzhaku swinwÃ¡na swa ku onhaka loku pulanete ya hina yi veke na kona loko hinkwerhu hi nga teka goza ro endla ku hambana.
Palamende yi tibohile ku tiyisisa rihanyu na nhlayiseko wa Swirho na vatirhi va Palamende hinkwavo na vanhu hikwavo lava tirhaka kona na lava nghenaka eka muti lowu swi ri enawini. Nhlangano wu tiyimiserile ku hlayisa muti wa Palamende eka xiyimo xa kahle na ku endla vuhlayiseki na rihanyu lerinene entirhweni, na ku lawula nxungeto lowu nga tshukaka wu va kona eka mbango entirhweni.
NTIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA PALAMENDE EKA NHLAYISO WA MBANGO
Milawu, tanihi Nawu wa Rihanyu na Vuhlayiseki (OHSA) wu sindzisa Palamende ku nyika na ku hlayisa tanihilaha swi kotekaka hakona,etirhweni laha ku nga na vuhlayiseki na ku pfumala makhombo na mixungeto eka rihanyu ra vatirhi. Ku languteriwa leswaku vatirhi va tirhisana na muthori ku tiyisisa leswaku swilaveko swa nawu swa fikeleriwa. Palamende yi na vutihlamuleri ku tumbuluxa vulemukisi exikarhi ka vatirhi va yona hinkwavo hi mayelana na nkoka wo hlayisa mbango na Xiavi xa vapfuni na vutihlamuleri.
MAGOZA NA MAENDLELO
Palamende yi tumbuluxile pulani yo landzeleriseka yo lawula vuhlayiseki na matirhelo lawanene emitirhweni, ku katsa na ku tumbuluxiwa ka Pholisi ya Malawulelo ya Thyaka.
Xikongomelokulu xa pholisi leyi i ku nyika rimba ro ringananisa, ro fikeleleka, nyika vukorhokeri bya karhi wo leha eka vatirhi hikwavo, na vanhu ntsena lava nga emutini wa Palamende. Pholisi yi kongomisa eka ku tiyisisa macukumetelo yo hlayiseka ya swilo swa thaka ku hunguta tshakiso, ku ndlandlamuxa ku rhisayikila, na ku tiyisisa leswaku tshaka leri humaka Palamende ri khomiwa ku ya hi swipimelo leswi kumekaka eka yona.
KU HLAYISA ENEJI
Palamende yi kondletela ku tirhisiwa ka tindhlulupu to hlayisa eneji hi xikongomelo xo hunguta nthyakiso, hlayisa eneji no xaveka. Tibalibu to hlayisa eneji ti tirhisiwa ku lumeka eka tindhawu ta vanhu hikwato na tiphaseji ta Palamende.
MALAWULELO YA TSHYAKA
"Thyaka" swi vula nchumu wun'wana na wun'wana hambi i gasi, xihalaki kumbe xitiyi kumbe pfangano wa swona, leri hi nkarhi wo karhi lowu hlawuriweke hi Holobye wa Rixaka wa Timhaka ta Mbango na Vupfhumba hi ku tivisa eka Gazete ya Mfumo..
Malawulelo ya thyaka ra switiyi
Thyaka ro oma
Tshyaka ro Oma ri hlengeletiwa siku na ri siku hi tibege to vonikela ta pulasitiki na hi tikhontheni ku suka eka tindhwawu hikwato naswona tiyisiwa eka ndhawu leyi pfumeleriweke yo khoma thyaka.
Thyaka ra swa Vutshunguri
Tshyaka ra swa vutshunguri ri vekiwa eka tikhotheyina ta pulasitiki ta xitandadi (xitshopana) na ku susiwa hi munyiki wa vukorhokeri loyi a kontirakiwaka karhi hikwawo, kumbe loko a laveka.
Thyaka ra Gezi
Hikwato timboni ta gezi leti nga ha tirhiki ti tekiwa ti yisiwa eka nchumu wo sila ku ya herisiwa kahle.
Thyaka ro tsakama
Tshyaka ro tsakama ri vekiwa eka tikhontheni/tibini ta thyaka leti funghiweke ta xitandadi naswona ri susiwa nkarhi hinkwawo.
Thyaka ra tikhemikali
Tikhemikali ti vekiwa eka ndhawu leyi khiyiwaka yo veka tikhemikali ku sivela ku tirhisiwa handle ka mpfumelelo. Tikhemikali hinkwato ti fanele ku vekiwa eka tikhontheni leti funghiweke, naswona mpimo lowutsongo wa tikhemikali leti nga ni khombo ti fanele wu tsariwa hi mfanelo.
Tisilindara ta Gasi
Munyiki wa vukorhokeri u susa xikan'we kan'we tisilindara leti nga tirhiki ta gasi ku suka emutini na ku tiyisisa leswaku tisilindara ti cukumetiwa ku ya hi nawu lowu lavekaka, ku sivela ku tlhela ti tirhisiwa swi nga languteriwangi.
MAPFHUMBA YA NKARHI LOWU TAKA
KU CUKUMETIWA KA MAFURHA YO SWEKA
Palamende yi le tirhaneni na ku kuma tikhontheni to rhisayikila ta mafurha lama tirhisiweke yo sweka leti nga ta cinca mafurha lama nga cukumetiwa yo sweka ku ya eka dizele. Ntolovelo wo cukumeta mafurha yo sweka eka direyini ya mati ya mpfula a wu amukeleki
Ku susiwa thyaka ra maphepha na ku rhisayikila
Palamende yi le ku kumeni ka munyiki wa vukorhokeri lontshwa ku susa thyaka ra maphepha leswaku ri rhisayikiliwa. Tihofisi hinkwato ePalamende ti ta nyikiwa makhadibokisi ya thyaka ra maphepha ku hlengetelela eka wona thyaka ra maphepha. Mabokisi lawa ya ta halatiwa vhiki rin'wana na rin'wana.
Goza rin'wana na rin'wana ro hlayisa mbango, ku hlayisa eneji na ku hunguta thyaka ri na nkoka. Lebyi i vutihlamuleri bya rixaka bya vaakatiko hinkwavo va Afrika Dzonga, ku katsa na Swirho na vatirhi va Palamende hinkwavo ku hlayisa mbango ku endlelala vanhu lava ha kulaka na ku seketela ndhavuko wo hluvukisa ku yisa emahlweni.
<fn>Hansards.HowTheBudgetWorksForUs.ts.txt</fn>
MATIRHELO YA MPIMANYETO EKA HINA
Xana Mpimanyeto incini?
Mpimanyeto i kungu leri kombetaka hilaha mali yi kumisiwaka xiswona ni hilaha yi nga ta tirhisa xiswona eka karhi lowu pimanyetiweke. Munhu un'wana na un'wana u na makunguhatele ya yena eka mali leyi a yi kumaka ni le ka matirhiselo ya yona. Ku pimanyeta i swa nkoka hikuva hambi loko hi lava ku xava swilo swo tala, a hi mikarhi hinkwayo hi vaka ni mali yo ringana ku xava hinkwaswo. Hikokwalaho, leswi swi vula kuri hi na swilaveko leswi nga heriki kambe hi pfumala switirhisiwa swo ringana ku kuma leswi hi swi lavaka. Ku pimanyeta ko va ku titsona na ku hlawula hilaha hi lavaka ku tirhisa mali xiswona. Loko hi lava ku xava xo karhi, swi vula kuri hi tshika ku xava xin'wana.
Xana Tiko ri pfampfarhutisa ku yini Mpimanyeto wa rona?
Hi maendlelo lawa ya fanaka, Tiko ri langutane na ku hlawula. Swiyenge swa Tiko swi fanele swi ringanisa switirhisiwa leswi nga kona na swilaveko swa vanhu. Mpimanyeto wu veketeriwa hi ku landza swirhangana leswi bohiweke swa lembe. Mpimanyeto wa rixaka wu nyika nkumbetelo wa mbuyelo na matirhiselo ya mali lama languteriweke ya Tiko eka lembe ximali rero, ku sungula hi ti 1 Dzivamisoko ta lembe ku fika hi ti 31 Nyenyankulu ta lembe leri landzaka. Mpimanyeto wa rixaka a wu fanani ni yin'wana, hikuva wu kombeta hilaha mali yi nga ta tirhisiwa hakona, naswona wu andlala hilaha timali ti nga ta tlakusisiwa xiswona ku pfala matirhiselo ya mali ya tiko.
Xana Tiko ri tlakusisa ku yini timali?
Xihlovonkulu xa mbuyelo wa Tiko xi le ka xibalo. Swibalo i tihakelo leti bohaka ku hakeriwa eka Muamukeri wa Mali ku suka eka vanhu, mabindzu na mihlangano yihi na yihi leyi faneleke ku humesa xibalo. Vukorhokeri bya swa Timali bya Afrika Dzonga byi ni vutihlamuleri byo hlengeleta swibalo. Ku ni tinxaka to hambana ta swibalo. Tiko ri kuma mali yo tala ya xibalo ku suka eka vanhu. Munhu un'wana na un'wana laha tikweni loyi a kumaka ku tlula ntsengo wo karhi wa muholo wa fanela ku hakela xibalo eka tiko. Muxaka lowu wa xibalo wu tiviwa tanihi xibalo xa muholo. Ndlela yin'wana ya xibalo yi katsa Xibalo xa Nkoka lowu Engeteriweke (VAT) na xibalo xa switirhisiwa swin'wana. Vanhu vo tala va swi tiva kuri ku na VAT, na leswaku switirhisiwa swa nkoka a swi na xibalo. Hi tlhelo rin'wana, mikarhi yin'wana swibalo swa engetelelo swa hakeriwa eka switirhisiwa swo ka swi nga ri na nkoka. Muxaka lowu wa xibalo xa switirhisiwa swin'wana wu vuriwa "xibalo xa xidyoho" Vumbiwa ri hlamusela hilaha Presidente a faneleke ku lawula hakona mali leyi nghenaka. Mbuyelo lowu tiko ri wu amukelaka wu hoxiwa eka akhawunti ya Tiko. Nawu wa Palamende wa laveka eka ku humesa timali tin'wana na tin'wana eka akhawunti leyi. Mpimanyeto wun'wana na wun'wana wu fanele wu va na nxaxamelo wa matirhiselo na mbuyelo.
Xana Mpimanyeto wu tirhisa ku yini?
Mpimanyeto wa Tiko wu aviwile hikuya hi Mbuyelo na Matirhiselo, Nkayivelo ku nga si nghena Tiloni na Swikweleti swa Mfumo. Mbuyelo na Matirhiselo swi tlhela swi tiviwa tanihi Akhawunti ya Mali ya Tiko. Mpimanyeto wa Tiko wu sungula hi matirhiselo, kasi mipimanyeto yin'wana yi sungula hi mbuyelo. Ku hambana exikarhi ka mbuyelo na matirhiselo ku tiviwa tanihi nkayivelo kumbe nsalo. Nkayivelo wu va kona loko Tiko ri kunguhata ku tirhisa mali yo tala ku tlula leyi va yi kumaka ku suka eka swibalo swa ntolovelo. Xikweleti xa Mfumo xi va kona loko mfumo wu lomba mali kwala tikweni kumbe eka matiko mambe ku pfala laha mali yi faneleke ku tirha kona. Loko mbuyelo wu hundza matirhiselo, xikombiso, loko xibalo lexi languteriweke ku suka eka munhu un'wana na un'wana xi tlakusiwa ku tlula laha xi languteriweke kona, ku va na mali leyi salaka.
Maendlelo ya Mpimanyeto
Mpimanyeto wu teka tin'hweti ta 14 ku wu lulamisa. Leswi swi vula kuri hi nkarhi lowu ku andlariwaka Mpimanyeto ePalamende, Mpimanyeto wa lembe leri landzelaka wu va se wu sungule ku lulamisiwa eka tin'hweti timbirhi leti hundzeke. Tindzawulo to hambanahambana ta nghenelela eka nkumbetelo wa mpimanyeto. Ti rhumela mikumbetelo ya tona na swivangelo swa kona eka Tihofisinkulu ta tona. Hofisinkulu yi ta tsala nkomiso kutani yi rhumela eka Ndzawulo ya Timali. Ndzawulo ya Timali yi ta tsala nkomiso ku kombisa matirhiselo ya tindzawulo to hambanahambana. Vulawurinkulu bya Vahlengeleti va Xibalo na Vulawurinkulu bya Xibalo xa Tinhundzu leti Posiwaka laha Tikweni byi tsala mikumbetelo wa mpimanyeto leyi va wu rhumelaka eka Ndzawulo ya Timali. Holobye wa Timali na Gavhenara wa Bangi ya le Xikarhi va hlangana ku ta kanela hi mikumbetelo ya mpimanyeto. Nkanelo lowu wu kuceteriwa hi timhaka ta tipolitiki, ikhonomi na timali. Mulawurinkulu wa Timali u lulamisa mpimanyeto.
Mikarhi yo tala hi Nyenyenyani, lembe rin'wana na rin'wana, Holobye wa Timali u nyika Mbulavulo wa Mpimanyeto ePalamende. Kutani Mpimanyeto wu kaneriwa ePalamende. Vaholobye va Khabinete va fanele ku seketela matirhiselo ya mali eka tindzawulo ta vona. Mbulavulo lowu wu tala ku landzelela xivumbeko lexi nga cinciki. Wu sungula hi ku langutisisa leswi mali yi nga tirhisa xi swona n'wexemu, wu nyika hi ku katsakanya xiyimo xa ikhonomi, na ku langutisisa lembe ximali ra haxawa. Wu hlamusela hilaha mbuyelo na matirhiselo ya mali lama kumbeteriweke ya nga ta ringanisiwa hakona. I nawu wa matirhelo eka xidemokirasi xa hina eka Vumbiwa leswaku Mfumo wu fanele ku tirhisa mali loko wu pasisiwile hi Palamende. Mpimanyeto wu khomiwa tanihi nawu wun'wana na wun'wana lowu faneleke ku pasisiwa hi Palamende loko wu nga si boha. Endzhaku ka Mbulavulo wa Holobye, Swirho swa Palamende swi kanela mpimanyeto na ku wu vhotela ku seketela. Endzhaku ka loko ku kaneriwile Vhoti ya Mpimanyeto wun'wana na wun'wana, Tihuvo ta Palamende havumbirhi ka tona ti fanela ku wu vhotela ku seketela. Loko mpimanyeto wu pasisiwile, ndzawulo yaleyo yi nga nyikiwa mpfumelelo ku ya emahlweni ni phurogireme ya vona ya timali.
Mpimanyeto na Vuangameri?
Mahlangeletelo ya timali na matirhiselo swi fanele swi lawuriwa ku tiyisisa leswaku mali yi tirha hilaha yi faneleke ku ya hi hilaha Palamende yi lavaka hakona. Mukambelatinkota-angarhelo u nyika xiviko eka Palamende mayelana ni loko swileriso swa matirhiselo ya mali swi landzeleriwile. Mpimanyeto i xitirho xa nkoka xa pholisi na xitirho xa nkoka xa ku angamela, xa ku vona leswaku mfumo wu va ni vutihlamuleri hi matirhiselo ya mali.
<fn>Hansards.LabourBroking.2009-11-11.ts.txt</fn>
Palamende na ku Thoriwa ka Vatirhi hi ku Tirhisa Vayimeri

XANA KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI I YINI?

Ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri i ku kumelana vatirhi va nkarhinyana hi munhu kumbe bindzu ku ya eka munhu un'wana kumbe bindzu ku vuyeriwa hi hakelo. Muyimeri eka ku thoriwa ka vatirhi i munhu kumbe bindzu leri nyikaka vukorhokeri lebyi.

Ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri swi fana ni leswi eka nkarhi wa sweswi swi vuriwaka Vukorhokeri bya Ntirho wa Nkarhinyana (TES). Ku ve ni ku tlakuka lokukulu eka xiyenge lexi etikweni hinkwaro. Xin'wana xa swikombiso swa le ku sunguleni swa TES na ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri swi humelele eka swa vurimi hikuva van'wamapurasi a va lava vatirhi vo engetela hi nkarhi wa ntshovelo. Hikokwalaho vatirhi van'wana na van'wana a va thoriwa na ku hlongoriwa hi n'wamapurasi hi ku ya hi swilaveko swa yena swa nguva. Endzhaku, vayimeri eka ku thoriwa ka vatirhi va nghenerile ku nyika vukorhokeri bya swipano swa vakheleri, kumbe vatshoveri. Ntlakuko wa xihatla eka xiyenge xa TES endhawini ya mintirho ya maxinguvalawa wu fambisiwa hi ku laveka loku tlakukeke ka tiphathene leti cincacincaka ta ntirho, ku katsa, xikombiso:

Ku xwa ka vatirhi, swa minkarhi yo koma kumbe yo leha (leyi tiviweke ka ha ri ni nkarhi)
Ku cinca ka tinguva loku lavekaka eka swikumiwa
Ku laveka ka nkarhinyana ka vatirhi lava nga ni vuswikoti byo kala

Ku ni nawu lowu nga ni nkucetelo eka indastiri ya ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri. Hambileswi ku nga hava munhu loyi a sindzisiwaka ku thoriwa hi ku tirhisa muyimeri eka ku thoriwa, hambiswiritano, hi ntolovelo vanhu lava nga ni vuswikoti bya le hansi ku fana ni vatirhi hi tinguva va le mapurasini, swi nga va tikela ku kuma ntirho handle ko tirhisa vayimeri eka ku thoriwa.

XANA HI WIHI NAWU LOWU NGA NI NKUCETELO EKA KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI?
Nawu lowu nga ni nkucetelo ehenhla ka ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri wu katsa:
Nawu wa Timhaka ta Vatirhi
Nawu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho
Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili
Nawu wa Ndziriso wa ku Vaviseka ka le Ntirhweni na Mavabyi

Nawu wa Timhaka ta Vatirhi wa 66 wa 1995

Nawu wa Timhaka ta Vatirhi wu longoloxa swipimelo na swilaveko swa vukorhokeri bya nkarhinyana bya ntirho. Wu lulamisela ku kontirakisana ni vayimeri eka ku thoriwa. Hi ku ya hi nawu lowu, tlilayente na muyimeri eka ku thoriwa va fanele va landzelela milawu ya timhaka ta vatirhi. Tanihi le ka bindzu rin'wana na rin'wana, vayimeri eka ku thoriwa va nge papalati muxaka wihi kumbe wihi wa nawu wa vatirhi.



Nawu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho wa 75 wa 1997 (BCEA)

Nawu lowu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho (BCEA) wu veka swilaveko leswi kotekaka ku va vathori va swi fikelela loko va endla kontiraka ni vatirhi. Kontiraka yin'wana na yin'wana leyi sayiniweke exikarhi ka muthori ni mutirhi a yi fanelanga ku hambuka BCEA.

Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili wa 97 wa 1998
Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili wu lava munhu un'wana kumbe bindzu leri ri navelaka ku nyika vukorhokeri bya swa mintirho ku va ri tsarisiwile. Vanyiki va vukorhokeri bya swa mintirho, xikombiso vayimeri eka ku thoriwa ka vatirhi va nga tsarisiwa ntsena loko va fikelela swilaveko leswi vekiweke tanihilaha swi longoloxiweke hakona eka Nawu.

Nawu wa Ndziriso wa ku Vaviseka ka le Ntirhweni na Mavabyi wa 130 wa 1993
Hi ku ya hi Nawu lowu, vatirhi va fanele ku rilisiwa eka vulema / ku vaviseka kun'wana na kun'wana loku va hlanganaka na kona kumbe mavabyi man'wana na man'wana lawa va ya kumaka hikwalaho ko endla mintirho ya vona. Nawu lowu wu tlhela wu pfumela ndziriso loko ku tshuka ku va ni rifu leri vangiwaka hi ku vaviseka koloko kumbe mavabyi.

TIMHAKA TIN'WANA TA NKOKA MAYELANA NI KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI
Vayimeri eka ku thoriwa va vula leswaku vona a hi vathori, kambe i titlilayente ta vona leti va ti nyikaka vukorhokeri hi tona vathori xik. van'wamapurasi. Hi tlhelo rin'wana mabindzu lawa ya tirhisaka vukorhokeri bya vayimeri va vula leswaku vayimeri i vathori va vatirhi. Leswi swi vangile nsohensohe eka vatirhi lava tikumaka va ri eka min'on'orisano leyi.

Vatirhi lava thoriweke hi ku tirhisa vayimeri eka ku thoriwa va nga ha tikuma va ri enxungetweni loko va vaviseka entirhweni. I mani a byarhaka vutihlamuleri eka timhaka leti yelanaka ni rihanyu na nhlayiseko na timhaka leti yelanaka ni ndziriso?

Hambileswi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vuyimeri swi nyikaka swivandla na minkarhi leyi pfulekaka ya ntirho eka vatirhi va nkarhinyana, swipfuno swa ntirho wa nkarhinyana swi nga va ehansi eka swipfuno leswi nyikiwaka vatirhi va nkarhi hinkwawo ku fana ni livhi, muholo na phexeni.

Vatirhi va nkarhinyana hi minkarhi yo tala va boheka ku sayina ntwanano wa loko ku ri hava ntirho, ku hava muholo lowu nga ni swipfuno swintsongo eka swa vatirhi va nkarhi hinkwawo.

PFHUMBA RA NTIRHO WA KAHLE: XANA RI KHUMBA YINI?
Nhlangano wa Matiko ya Misava wa Vatirhi (ILO) na swirho swa wona wu vumbile khonsepe ya Ntirho wa Kahle. Swirho swi katsa mimfumo, vathori na minhlangano ya vatirhi. ILO yi seketerile Ajenda ya Ntirho wa Kahle ku sukela hi 1999. Xikongomelonkulu xa Ajenda i ku humelerisa nhluvuko na ku lwa ni vusweti.

Ntirho wa Kahle yi vulavula hileswi vanhu va langutelaka ku swi fikelela evuton'wini bya vona byo tirha. Yi simekiwile ehenhla ka ku twisisa leswaku ntirho hi wona xihlovo xa nxiximeko wa vumunhu, ku katsa ni swivandla na minkarhi yo ringana ya na makhomelo ya vavanuna hinkwavo na vavasati.

Xikongomelonkulu xa ntirho wa kahle i:
ku va mutirhi un'wana na un'wana a va ni muholo lowu n'wi pfumelelaka ku hanya vutomi bya kahle
ku va ni nkarhi wo ringanela wo tihluvukisa wena nwini
ku va minhlangano ya vatirhi yi pfumeleriwa ku va ni rito eka timhaka ta ntirho

Ajenda ya Ntirho wa Kahle yi fikeleriwa hi swikongomelo swa mune swa magoza ya nkoka:
Ku tumbuluxiwa ka mintirho
Ku tekela enhlokweni na ku sirheleriwa ka timfanelo entirhweni
Ku ndlandlamuxa nsirhelelo wa vanhu, h.l. ku va vavasati na vavanuna va va ni ntirho lowu rilisaka
Ku humelerisa mbhurisano na maololoxelo ya swiphiqo, h.l. ku nyika mihlangano ya vatirhi xiave xa nkoka xo sivela nkwetlembetano entirhweni

Hi tihi tiidastiri leti khumbekaka hi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri?

Tiindastiri leti khumbekaka swinene hi hi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri hi leti:
Vuaki
Vatirhi va le makaya
Vatirhi va le mapurasini
Vunjoveri bya tinhlampfi
Swakudya na swakunwa
Tinsimbhi na vunjhiniyere
Indastiri ya swa mimovha
Ku xavisa



Palamende na ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri
Hi ku fambisana ni ntirho wa Palamende wo fambisa njhekanjhekisano wa vanhu eka timhaka ta nkoka ta tiko, Palamende yi lava ku twa mavonelo ya vanhu lava nga ni xiave, ku katsa ni minhlangano ya vatirhi, vaakitiko na vayimeri eka ku thoriwa eka timhaka ta ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri.

Va na xiphemu xa swona!
Nghenelela eka ku twa mavonelo na wena u twiwa, kumbexana u rhumela swibumabumelo eka:
Matsalana wa Komiti, Albertina Kakaza
PO Box 15, Parliament, Cape Town 8000 kumbe riqingho (021)403 3765, fekisi: 086 694 3529 kumbe imeyili: akakaza@parliament.gov.za



XIVONO

Ku aka Palamende ya vanhu leyi tirhaka na ku fikelela swilaveko swa vanhu, naswona leyi fambisiwaka hi xikongomelo xo fikelela risima ro antswa ra vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.

Yi humelerisiwile hi Hofisi ya Dyondzo ya Vanhu, Vukorhokeri bya swa Vuhlanganisi bya Palamende
Yi hlohloteriwile hi vanhu

Endzela Webusayiti ya Palamende www.parliament.gov.za, Riq: 021 403 2911, Fekisi: 021 403 3817











<fn>Hansards.NCOPContent.2009-11-11.ts.txt</fn>
Palamende ya Afrika Dzonga


Palamande yi vumbiwa hi Tindlu timbirhi
Huvo ya Rixaka (NA), leyi nga na 400 wa swirho, na
Huyo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOP), leyi nga na 90 wa vurhumiwa.

Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Vumbiwa byi vula leswaku NCOP yi yimela swifundzhankulu ku tiyisisa leswaku ku navela ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo.

Leswi swi fikeleriwa hi ku nghenelela eka ndlela ya rixaka yo endla milawu na hi ku nyika foramu ya rixaka yo langutisisa timhaka leti khumbaka swifundzhankulu.

NCOP yi tiyisisa leswaku ku navela ka mimfumo ya miganga ka twarisiwa eka xiyimo xa le henhla xa mfumo

Xivumbeko xa NCOP

NCOP yi vumbiwa hi vurhumiwa bya kaye bya swifundzhankulu lebyi hlawuriweke hi tihuvo to endla milawu ta swifundzhankulu, na vurhumiwa bya Nhlangano wa Mimfumo ya Miganga wa Afrika Dzonga (SALGA).

Vurhumiwa byin'wana na byin'wana bya xifundzhankulu byi vumbiwa hi:

Vurhumiwa bya tsevu bya nkarhi wo leha
Vurhumiwa bya mune byo hlawuleka (bya nkarhinyana)

Vurhumiwa byi rhangeriwa hi Phirimiya wa xifundzhankulu xin'wana na xin'wana loyi a nga un'wana wa varhumiwa vo hlawuleka.

Loko swi fanela, Phirimiya yi nga hlawula munhu loyi a nga tekaka ndhawu ya yona.

Vurhumiwa bya SALGA byi hlawuriwa hi komitinkulu ku suka eka ntlawa wa vurhumiwa bya Nhlangano wa Mimfumo ya Miganga eka swifundzhankulu swa kaye.

Varhangeri va NCOP

NCOP yi hlawula Vafambisi va Ntirho ku suka eka swirho swa yona.

Mutshamaxitulu, na
Swandla swa Mutshamaxitulu swimbirhi.

Vanhu lava va fambisa ntirho wa NCOP no fambisa minjhekanjhekisano va tlhela va tiyisisa leswaku vurhumiwa bya vulavula hi ku ntshunxeka kambe va nga hambuki eka milawu ya Yindlu.

Xandla xa Mutshamaxitulo xa nkarhi wo leha xi hlawuriwa ku tshama malembe ya ntlhanu loko Tiphirimiya ta swifundzhankulu ti cincana ku va Swandla swa Mutshamaxitulu malembe ya ntlhanu.

Ntirho wa NCOP

NCOP yi langutiwa tanihi ntlawa lowu faneleke ku fikelela mfumo wa ntirhisano na xidemokirasi lexi pfumelelaka ku nghenelela ka vanhu no tlhela yi va yona ndhawu laha ku nga vekiwaka kona swivilelo swa mfumo wa miganga na swifundzhankulu eka mfumo wa rixaka.

NCOP yi nyika swifundzhankulu swa kaye swa Afrika Dzonga rito nakona yi nyika xivandla na nkarhi eka mfumo wa miganga ku nghenelela eku njhekanjhekisaneni ka milawu ka mfumo wa rixaka.


1. Ntirho wo endla milawu

Ntirho wa NCOP i ku langutisa, ku pasisa, ku pfuxeta, no endla swikombelo swo pfuxetiwa, kumbe ku aleriwa ka milawu.

Yi fanele ku langutisa Milawumbisi hinkwayo ya rixaka.

Yi nga tlhela yi sungula Milawumbisi no yi lulamisa hi ku ya hi Xedulu ya 4 ya Vumbiwa (timhaka leti tihuvo ta milawu ta swifundzhankulu na rixaka ti nga na matimba yo endla milawu eka tona) na milawumbisi yin'wana leyi khumbaka swifundzhankulu.

Vunyingi bya ntirho wo endla milawu byi endliwa etikomitini, kambe Milawumbisi yi fanele ku rhumeriwa eka ntshamo wa NCOP ku njhekanjhekisana hi wona na ku vhotela ku amukeriwa kumbe ku aleriwa ka yona.

Yi na ntirho wo endla milawu hi ku ya hi vumbiwa eka tinxaka tinharhu ta Milawumbisi:

Milawumbisi leyi nga khumbiki swifundzhankulu:

Milawumbisi leyi nga khumbiki swifundzhankulu hi leyi yelanaka na ntirho wa rixaka; wo fana na vusirheleri, timhaka ta matiko mambe, na vululami.

Loko Milawumbisi leyi yi pasisiwile hi Huvo ya Rixaka, yi yisiwa eka NCOP ku ya vhoteriwa.

Loko NCOP yo lava ku cinca swo karhi eka Nawumbisi, Nawumbisi lowu wu fanele ku vuyiseriwa eka Huvo ya Rixaka leyi nga ta amukela kumbe ku alelana na ku cinca loku.

Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu hi ku kongoma:

Swikombiso swa Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu swi katsa dyondzo, vutleketli, nhlayiseko, na rihanyu.

Vunyingi bya Milawumbisi leyi byi nga sunguriwa eka NCOP hi Yindlu yihi kumbe yihi; kambe ku na Milawumbisi yin'wana leyi faneleke ku sungula eka Huvo ya Rixaka.
Loko ku vhoteriwa Milawumbisi leyi eka NCOP, xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi na vhoti yin'we.

Loko ko va na ku hambana ka mavonelo hi Nawumbisi exikarhi ka NA na NCOP, Nawumbisi wu fanele ku rhumeriwa eka Komiti ya Vulamuri.


Milawumbisi leyi pfuxetaka Vumbiwa:

Loko Nawumbisi wo pfuxeta kumbe ku cinca vumbiwa wu khumba swifundzhankulu hi ku kongoma, eka swifundzhankulu swa kaye hinkwaswo, tsevu kumbe ku tlula swi fanele ku pfumelelana.

Loko Nawumbisi wo pfuxeta vumbiwa wu nga khumbi swifundzhankulu hi ku kongoma, vumbiwa byi vula leswaku NCOP yi fanele ku njhekanjhekisana hi Nawumbisi lowu (ku nga vhotiwi) wu nga se ya eka NA ku ya vhoteriwa.


2. Ntirho wa Vuangameri

Vuangameri i ntirho wa Palamende (ku katsa na Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu) wo kambela no landzelerisa ntirho wa mfumo lowu matimba ya wona ya sukaka eka vumbiwa.

NCOP yi angamela timhaka ta rixaka leti yelanaka na mfumo wa swifundzhankulu na miganga.

NCOP yi nga kombela xirho xa Khabinete, mutirhi wa mfumo wa rixaka kumbe mfumo wa swifundzhankulu ku va kona eka nhlengeletano ya Khansele kumbe komiti ya Khansele.

Varhumiwa va NCOP va nga vutisa vaholobye va Khabinete swivutiso leswi faneleke ku vutisiwa eka NCOP.

NCOP kumbe yin'wana ya tikomiti ta yona yi nga kuma mapapila ya swivilelo, vuyimeri kumbe mapapila yo kombisa mavonelo ku suka eka mani na mani loyi a swi tsakelaka na tindhawu.

NCOP yi tlhela yi endzela miganga ku endla vuangameri ku tiyisisa leswaku yi kuma vuxokoxoko lebyi tiyeke bya swilaveko na mintlhontlho ya vanhu.

Tikomiti ta NCOP
Tikomiti ta NCOP ti vuriwa Tikomiti ta NCOP, xikombiso, Komiti ya NCOP ya Tindlu, Mintirho ya Vanhu na Vutleketli.

Komiti yin'wana na yin'wana yi endla ntirho wa ndzawulo yo karhi ya mfumo. Komiti na yona yi njhekanjhekisana no pfuxeta Milawumbisi nakona yi lulamisa tinhlengeletano to twa mavonelo ya vanhu loko mhaka yo karhi yi ri leyi nga na nkoka eka vanhu.

Tikomiti ti nga vitana mani na mani ku ta nyika vumbhoni kumbe ku nyika vuxokoxoko bya maphepha nakona ti nga kombela munhu kumbe ndhawu yihi na yihi ku ta nyika xiviko.

Endzhaku ka njhekanjhekisano wa Nawumbisi eka komiti, Nawumbisi lowu wu nga rhumeriwa eka NCOP ku ya vhoteriwa.

Vurhumiwa byin'wana na byin'wana bya xifundzhankulu byi na vhoti yin'we leyi nhloko ya xifundzhankulu yi yi tirhiselaka xifundzhankulu xexo.


Ntirho wa Vaakitiko eka Vuangameri

Vaakitiko va nga nghenelela eka ntirho wa vuangameri ku tiyisisa leswaku mfumo wu na vutihlamuleri eka swilaveko swa vanhu. Leti hi tin'wana ta tindlela leti nga tirhisiwaka:

1. Tsala Mavonelo ya wena
Ku tsalela komiti ya Palamende hi yin'wana ya tindlela to endla leswaku rito ra wena ri twiwa ePalamende.
Hi ku tsalela komiti, u na nkateko wo kucetela mavonelo ya swirho swa komiti leswi burisanaka no njhekanjhekisana hi nawu wo karhi wu nga se hetisisiwa.
2. Papila ra Swivilelo:
Papila ra swivilelo hi yin'wana ndlela yo veka emahlweni ka Palamende nkwetlembetano kumbe mhaka leyi vilerisaka vanhu leswaku Palamede yi teka magoza hi ku ya hi matimba ya yona.
Mfanelo yo tsalela Palamende papila ra swivilelo i mfanelo ya muakitiko un'wana na un'wana etikweni nakona swa pfumeleriwa hi Vumbiwa.
Munhu un'wana na un'wana, ntlawa wa vanhu kumbe nhlangano wu na mfanelo yo tsalela Palamende papila ra swivilelo.
3. Tihlanganisi na Xirho xa Palamende
Vaakitiko va nga tihlanganisa na MP etihofisini ta xifundzha xa vakheti etikweni hinkwaro kumbe ePalamende loko va lava ku kuma ku seketeriwa eka mhaka yo karhi kumbe loko va lava ku pfuniwa hi xiphiqo xo karhi.
<fn>Hansards.NCOPProvWeek.2009-11-11.ts.txt</fn>
Vhiki ra Swifundzhankulu, 07 - 11 Ndzhati 2009

Xivumbeko xa Palamende ya hina
Palamende ya Afrika Dzonga hi vumbiwa hi Tindlu timbirhi:
Huvo ya Rixaka (NA), leyi nga ni swirho swa 400, na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOP), leyi nga ni swirho 90.

Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na ntirho wa yona

Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi vula leswaku Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOP) yi tiyisisa leswaku ku navela ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo. Leswi swi fikeleriwa hi ku nghenelela eka ndlela ya rixaka yo endla milawu na hi ku nyika foramu ya rixaka yo langutisisa timhaka timhaka leti khumbaka swifundzhankulu.
Ntirhonkulu wa NCOP i ku njhekanjhekisana, pasisa milawu na ku angamela (veka tihlo) swiendlo swa mfumo.
NCOP yi yimela swifundzhankulu ku tiyisisa leswaku ku navelo ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo.
Ntirho wa NCOP i ku endla vuangameri eka timhaka ta rixaka ta mfumo wa swifundzhankulu na miganga.


Xana incini Vhiki ra Swifundzhankulu ra NCOP?

NCOP yi tumbuluxile Vhiki ra Swifundzhankulu ku tiyisisa leswaku swifundzhankulu swi khoma xiave xa nkoka eka migingiriko ya Palamende ya rixaka.
Hi vhiki leri, vurhumiwa bya swifundzhankulu eka NCOP kun'we ni tintangha ta byona ta swifundzhankulu byi teka tendzo ta vuangameri to ya emigangeni hi xikongomelo xo tiyisisa leswaku va kuma vuxokoxoko bya ntiyiso hi swilaveko na mintlhontlho ya vanhu.
Vhiki ra Swifundzhankulu ri nyika nkucetelo eka swipimelo swa Vumbiwa, leswi bohelelaka NCOP ku tiyisisa leswaku ku navelo ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo.
Vhiki ra Swifundzhankulu ri tiyisisa leswaku vurhumiwa bya swifundzhankulu byi tshama byi karhi byi tiva leswi humelelaka, ku katsa ni mintlhontlho leyi nga langutana ni swifundzhankulu.

Ri nyika vurhumiwa xivandla ni nkarhi wo hlanganela ni swifundzhankulu na ku nyika xiviko hi migingiriko eka NCOP hi xikongomelo xo kuma mimpfumelelo yintshwa eka timhaka leti faneleke ku vekiwa eka ajenda ya rixaka.
Vhiki ra Swifundzhankulu ri nyika foramu yo cincana na ku avelana miehleketo mayelana ni timhaka ta mphakelo wa vukorhokeri, na mintlhontlho leyi nga langutana ni swifundzhankulu eku fikeleleni ka mintirho ya vona.
Ri ya emahlweni ri vumba xivandla ni nkarhi wa Palamende na swifundzhankulu ku tirha kun'we eka ku handza swintshunxo na ku huma ni tindlela tintshwa to ololoxa swilaveko swa vanhu va Afrika Dzonga.

Xana ku ta humelela yini hi Vhiki ra Swifundzhankulu?

Hi Vhiki ra Swifundzhankulu, vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo bya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana byi ta hlangana ni minhlangano yo hambanahambana eka swifundzhankulu swa yona, ku katsa ni:
Mimfumo ya swifundzhankulu - Tiphirimiya, Swirho swa Huvonkulu (tiMEC), ku katsa ni Mimfumo ya vona
Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu na Swipikara swa tona,
Swimokonkulu, Vatshamaxitulu va Tikomiti, na
Swirho swin'wana leswi nga ni xiave; swo tanihi varhangeri va ndhavuko, tiNGO, tiCBO, na Nhlangano wa Mimfumo ya Miganga wa Afrika Dzonga (SALGA).

Vurhumiwa bya swifundzhankulu, kun'we ni tintangha ta byona ta swifundzhankulu, byi ta teka tendzo ta vuangameri bya miganga.

Vurhumiwa byi ta tlhela byi endzela tindhawu ta tiphurojeke leti nga sunguriwa hi mfumo wa rixaka na swifundzhankulu eka swifundzhankulu swa vona.


Xana Vhiki ra Swifundzhankulu ri ta vuyerisa njhani xifundzhankulu xa wena?

Hi ku tirhisa tendzo ta vuangameri bya Vhiki ra Swifundzhankulu, vurhumiwa bya swifundzhankulu eka NCOP byi ta kuma vuxokoxoko bya ntiyiso mayelana ni swilaveko swa vanhu eka swifundzhankulu.

Vhiki ra Swifundzhankulu ri endla leswaku NCOP yi kota ku hoxa xandla eka mfumo lowu tisaka ku antswa hi ku tiyisisa leswaku swirilo wa swifundzhankulu na miganga swa lemukiwa eku endliweni ka pholisi ya rixaka.

Ri tlhela ri endla leswaku mimfumo ya swifundzhankulu, miganga na rixaka yi kota ku tirha kun'we hi ndlela leyi tisaka ku antswa na ku hatlisa hi xikongomelo xo tiyisisa mphakelo lowu tisaka ku antswa wa vukorhokeri.

I HUVO YA RIXAKA YA SWIFUNDZHANKULU YA WENA!
I PALAMENDE YA WENA!
NGHENELELA EKA YONA!



<fn>Hansards.Oversight.2009-12-02.ts.txt</fn>
PALAMENDE NA VUANGAMERI



Xikambelo xa ntiyiso xa xidemokirasi i ndlela leyi Palamende yi endlaka ku mfumo wu va ni vutihlamuleri eka vanhu. Leswi swi endliwa hi ku endla vuangameri bya nkarhi na nkarhi (vulanguteri) bya migingiriko ya mfumo.



Palamende na Tikomiti ta yona ti na matimba yo vitana munhu un'wana ni un'wana kumbe nhlangano ku nyika vumbhoni kumbe ku humesa tidokhumente, na ku rhipota eka vona.



Matimba ya Vumbiwa

Vumbiwa ri vula leswaku Palamende yi na matimba yo endla vuangameri eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo, ku katsa ni le ka tilevhele ta mfumo wa swifundzhankulu na wa miganga.



Xana vuangameri i yini?

Vuangameri i ntirho lowu nyikiwaka hi Vumbiwa eka Palamende ku langutela na ku angamela migingiriko ya mfumo.

Loko ku endliwa vuangameri, Palamende yi kongomisa eka tindhawu leti landzelaka:

ku tirhisiwa ka milawu

ku tirhisiwa ka mimpimanyeto

ku landzeleriwa ka milawu ya Palamende na Vumbiwa

mafambiselo lama tisaka ku antswa ya tindzawulo ta mfumo.



Hikokwalaho ka yini ntirho wa Vuangameri wa Palamende wu ri wa nkoka?

Hi ku angamela migingiriko ya mfumo, Palamende ya swi kota ku tiyisisa leswaku mphakelo wa vukorhokeri wu va kona leswaku vaakitiko hinkwavo va ta hanya vutomi byo antswa bya kahle.



Palamende yi endla vuangameri hikokwalaho ka leswi landzelaka:

ku kumisisa no sivela matirhiselo yo homboloka

ku sivela matikhomelo yo biha na yo kala ya nga fambisani ni vumbiwa eka tlhelo ra mfumo

ku sirhelela timfanelo na ntshunxeko wa vaakitiko

ku endla ku mfumo wu va na vutihlamuleri eka ndlela leyi mali ya vahakeli va swibalo yi tirhisiwaka hi yona

ku endla ku matirhelo ya mfumo ma va erivaleni swinene ni ku tlakusa ntshembo wa vaakitiko eka mfumo.



Ntirho wa Vuangameri wa Tindlu timbirhi ta Palamende

Palamende yi na tindlu timbirhi, ku nga :

Huvo ya Rixaka (NA), na

Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOP).



Yin'wana na yin'wana yi ni ntirho wa vuangameri lowu yi faneleke ku wu endla.



Vumbiwa ri vulal eswaku Huvo ya Rixaka yi hlawuleriwe ku yimela vanhu na ku tiyisisa ku mfumo wu fambisiwa hi vanhu hi ku landzelela Vumbiwa. Ri endla leswi hi ku:

tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo swa mfumo wa rixaka swi na vutihlamuleri eka byona, na

vona ku ku na vuangameri eka matimba ya matirhelo ya mfumo wa le xikarhi, ni ku tirhisiwa ka milawu.



Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku endlela leswaku ku navela ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka xiyenge xa mfumo wa rixaka.

Ntirho wa NCOP i ku endla vuangameri ehenhla ka timhaka leti khumbaka swiyenge swa mfumo wa swifundzhankulu ni wa Miganga.

NCOP yi nga lava xirho xa Khabinete, xirho xa mfumo wa rixaka kumbe MEC wa mfumo wa swifundzhankulu ku nghenela nhlengeletano ya Huvo kumbe komiti.



Ntirho wa Tikomiti ta Palamende

Tikomiti ta Palamende ti tumbuluxiwa tanihi switirho swa Tindlu hi ku ya hi Vumbiwa ku fambisa vuangameri no langutela matirhelo ya mfumo.

Tikomiti leti hi rona longo ra vuangameri na mintirho ya ku endliwa ka milawu ya Palamende.

Tikomiti ti xopaxopa milawu, angamela migingiriko ya mfumo ni ku tirhisana ni vaakitiko.

Xin'wana xa swiphemu swa nkoka swinene swa mintirho ya vuangameri i ku tekela enhlokweni tirhipoto ta ku hela ka lembe ta swiyenge swa Mfumo na tirhipoto ta Mukambatinkotankulu.

Hi ku ya hi xikongomelo xa vuangameri, Komiti yi nga kombela ku hlamuseriwa hi xiyenge xa Mfumo kumbe ku xi endzela ku ya tivonela hi yoxe.



Tindlela ta Vuangameri



a) Tivhoti ta Mpimanyeto

Holobyenkulu wa swa Timali u tivisa leswi mpimanyeto wu nga yimisa xiswona eka lembe-ximali leri landzelaka, kun'we ni tivhoti ta mpimanyeto ta ndzawulo yin'wana na yin'wana.

Palamende yi fanele ku pasisa Mpimanyeto.

Loko ku ta va ku andlariwe tivhoti ta mpimanyeto, Komiti yin'wana na yin'wana yi khoma tinhlengeletano to twa mavonelo ya vaaki ku ya hi Ndzawulo ya mfumo leyi ku endliwaka vuangameri ehenhla ka yona.

Leswi swi endlela ku vona loko Ndzawulo yi swi kotile ku fikelela makungu ya lembe leri nga hundza, naswona ku tirhisa mali ya vahakeli va xibalo hi ndlela ya kahle.



b) Swivutiso leswi nga ta hlamuriwa hi huvonkulu

Ku Vutisiwa ka Swivutiso eka mfumo hi yin'wana ya tindlela leti Palamende yi endlaka ku mfumo wu byarha vutihlamuleri.

Swivutiso swo hlamuriwa hi nomo kumbe hi ku tsala swi nga vutisiwa Presidente, Xandla xa Presidente na Vaholobyenkulu eka timhaka leti va nga ni vutihlamuleri eka tona.

Nkarhi wa swivutiso wu nyika nkarhi eka swirho swa Palamende xivandla na nkarhi wo vutisa swirho swa Mfumo hi timhaka ta swa mphakelo wa vukorhokeri hi ku yimela mavandla ya tipolitiki kumbe vavhoti.



c) Switatimende swa Swirho

Hi ku tirhisa phurosese leyi, Swirho swa Palamende swi nga vulavula eka Yindlu hi mhaka yin'wana na yin'wana.



d) Switiviso swa timoxini

Hi ku nyika Xitiviso xa Moxini, xirho xa ntlawa wun'wana na wun'wana xi nga tisa timhaka leti ku nga jekajekisaniwaka hi tona ePalamende ku ri ndlela yo hetisisa mintirho ya xona ya vuangameri.



e) Minjhekanjhekisano ya ntshamo wa Yindlu hinkwayo

Minjhekanjhekisano ya ntshamo wa Yindlu hinkwayo hi yin'wana ya tindlela to tisa vuxokoxoko bya nkoka eka mfumo mayelana ni minongonoko yo karhi ya mfumo kumbe milawu leyi lavekaka ku antswisa ku nyika vukorhokeri.



f) Ntirho wa Xifundzha xa Vakheti

Ntirho wa xifundzha xa vakheti wu nyika Swirho swa Palamende xivandla na nkarhi wa kahle wo endla vuangameri hi swoxe.

Ntirho wa xifundzha xa vakheti wu endla ndlela yo olova yo tirhisana exikarhi ka Swirho swa Palamende ni vaakitiko.

Swirho swi ni ntirho wo luma Palamende ndleve eka mhaka yin'wana ni yin'wana leyi kumiweke loko ku endliwa ku nghenelela loku ka vuangameri.



Leswi u nga tikatsisaka xiswona



a) Ku endla xikombelo

Ku endla xikombelo eka Komiti ya Palamende i ndlela yin'wana yo endla ku va rito ra wena ri twiwa ePalamende.

Hi ku endla xikombelo, u na xivandla na nkarhi wo hlohlotela mavonelo ya swirho swa Komiti leswi vulavulaka hi xiphemu xa nawumbisi wu nga si hundzuka nawu.



b) Phethixini

Muakitiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo tsalela Palamende tanihilaha swi pfumeleriweke hi Vumbiwa.

Munhu un'wana na un'wana, ntlawa wa vanhu kumbe nhlangano wu nga yisa phethixini ePalamende.

Phethixini i xikombelo xa ximfumo eka vulawuri leswaku ku endliwa xo karhi. Yi nga teka xivumbeko xa xikoxo, xikombelo xo pfuniwa hi tintswalo, kumbe xintshunxo xa xivilelo.



<fn>Hansards.PetitionsPamphlet.2009-11-11.ts.txt</fn>

PALAMENDE YA RIPHABILIKI RA AFRIKA DZONGA


A WU SWI TIVA XANA?

TIPHETHIXINI

KU NGHENISA XANDLA EPALAMENDE

Ku enghenisa xandla ka vaakatiko eka mitirho ya Palamende i mhaka ya nkoka eka xidimokirasi lexi xa ha hlukaka; I ndlela yin'we yo vona leswaku Mfumo wu na vutihlamuleri eka swiendlo swa wona eka vanhu. Palamende yi simekile tindlela to hlaya to hluvukisa ku nghenisa ka xandla ka vaakatiko eka phurosese yo endla milawu no ndlandlamuxa mfikelelo wa vanhu eka Palamende ya vanhu. Ku nghenisa xandla eka mitirho ya Palamende a swi tiki tanihileswi swi tikombisaka xiswona. Ndlela yin'we leyi vaakatiko va nga kotaka ku va va humelerisa mfanelo ya vona ya Vumbiwa, i ku tsala phethixeni.


XANA PHETHIXINI I YINI?

Phethixeni i xikombelo xa ximfumo xo ya eka Mfumo ku va wu endla swo karhi. Yi nga teka xivumbeko xa swikombelo swo lava ku endleriwa xo karhi kumbe swivilelo leswi lavaka ku lulamisiwa. Ku va phethixini yi va na ntikelo yi fanele ku paluxa loyi a nga ti yi amukela, muxaka wa xikombelo, ku katsa papilla ro seketela naswona yi fanele ku nyiketa vito ni vuxokoxoko bya (mu) vakomberi.).


TINXAKA TA TIPHETIXINI

Tiphetixini ti avanyisiwe hi swiyenge swimbirhi, ku nga tiphethixini leti hlawulekeke na tiphethixini ta vaaki kumbe ta jenerali. Phethixini leyi hlawulekekke hi loko munhu a endla xikombelo xo karhi kumbe a kombela mpfuno wo suka eka Mfumo, eka leswi swi nga pfumeleriwiki hi nawu, ku fana ni ku amukela mudende. Phethixini ya vaaki hi loko tlawa wa vaakatiko lowu nga ni ntsakelo lowu fanaka wu kombela ku oloverisiwa, leswi nga katsaka phethixini yin'wani na yin'wana..


HELEKETELO RA PHETHIXINI

I mfanelo ya xinawu ya vaakatiko eka mfumo wa xidimokirasi ku lulamisa no heleketa tiphethixini loko swi fanerile.Hi ku ya hi Xiyenge xa 17 xa Vumbiwa ra AfrikaDzonga (Nawu 108 wa 1996), tlawa un'wana na un'wana wa vaakitiko na munhu un'wana na un'wana u ni mfanelo yo endla xivilelo hi ndlela yo rhula, a nga hlomangi, ku hlengeletana , ku kombisa ku vilela, ku phikheta no heleketa phethixini. Hambiswiritano, ku ni tindlela to karhi leti fanele ku landzeleriwa hi munhu kumbe tlawa lowu lulamisaka tiphethixini.

Ko va ntsena xirho xa Palamende (MP) xi nga kotaka ku nyiketa phethixini leyi nga ta kambisisiwa hi Palamende. Muakatiko kumbe tlawa wa vanhu wu fanele ku rhumela phethixini ya vona eka swirho swa Palamende va va kombela ku xi heleketa ematshan'wini ya vona.


XIVUMBEKO XA PHETHIXINI

Yi nga si heleketiwa, phethixini yi fanele ku landzelela swilaveko leswi landzelaka:

Yi va hi xivumbeko lexi paluxeke hi Xipikara xa Huvo ya Rixaka (NA) kumbe Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundznkulu (NCOP);
Yi va hi rin'we ra tindzimi ta rixaka ta ximfumo
Yi va yi sayiniwile hi (mu) vakomberi hi voxe (handle ka loko Xipikara kumbe Mutshamaxitulu o va na movonelo yan'wana.;
Yi nga vi hi ririmi ro ka ri nga lulamanga kumbe ku langutela ehansi;
Yi paluxa timhaka kumbe xiyimo lexi faneleke ku kambisisiwa hi Palamende naswona
Yi fanele ku komba muxaka wa mpfuno lowu komberiwaka eka Palamende leswi Palamende yi nga kotaka ku xi nyika hi ku tirhisa matimba ya yona .


U HELEKETISA KU YINI PHETHIXENI EPALAMENDE

Hikokwalaho ko va phethixini yi fanele ku nyiketiwa ximfumo ePalamende, (mu) vakomberi va fanele ku kuma nseketelo wa Xirho xa Palamende (MP).

I swa nkoka ku sungula u vulavula na Xirho xa Palamende (MP) u nga si nyiketa phethixini ku vona loko a ta ku seketela na ku tiyisisa leswaku xivumbeko na vundzeni bya phethixini swi tshamisekile.

Loko ku ri na mapapila yo seketela swikombelo leswi endliweke hi (mu) vakomberi, xi khomanise swin'we na phethixini.

Xirho xa Palamende (MP) xi ta vika phethixini ya wena eka Matsalani wa Palamende ku yi kambisisa no tiyisisa leswaku xivumbeko na vundzeni swi tshamisekile yi nga si heleketiwa eka Xipikara kumbe Mutshamaxitulu.

Phethixini yi ta andlariwa ePalamende kutani yi rhumeriwa eka (ti) komiti leyi tirhaka ni/ hi timhaka leti hlamuseriweke eka phethixini.

Swivutiso hi swa tiphethixini swi nga kongomisiwa eka:
The Clerk of Papers
Tel: (021) 403 - 2224/6
<fn>Hansards.PocketGuide.2010-02-05.ts.txt</fn>
PALAMENDE YA HINA

- XILETELONYANA



VUNDZENI

Kavanyisa ka 1

Palamende eka xidemokirasi xa hina

Palamende ku sukela hi 1994

Tibeji na mimfungho



Kavanyisa ka 2

Palamende entirhweni

Matimba na ntirho wa Palamende

Huvo ya Rixaka

Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Vafambisi va Mintirho ya Palamende

Muti wa Palamende na vanhu lava tirhaka kona



Kavanyisa ka 3

Leswi milawu yi endlisiwaka xiswona



Kavanyisa ka 4

Nghenelelo wa Vaaki

Ku kuma to tala hi Palamende



Kavanyisa ka 5

Matikhomelo na Palamende



Kavanyisa ka 6

Mintshamonkulu ya lembe na lembe

Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka

Mbulavulo wa Mpimanyeto

Xitatimende xa le Xikarhi ka Lembe xa Pholisi ya Mpimanyeto



Kavanyisa ka 7

Vutihlanganisi

Swivutiso hi ku angarhela

Tikomiti ta Huvo ya Rixaka

Tikomiti ta Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Tikomiti ta Nhlanganelo

Hofisi ya Murhijisitirara eka ku Vuyeriwa ka Swirho

Tihofisi ta Palamende ta Xidemokirasi

Vukorhokeri bya Vuhlanganisi bya Palamende

Tendzombalango ta Palamende

Sisiteme ya Mfumo ya Vuhlanganisi na ya Mahungu















KAVANYISA KA 1

Palamende eka xidemokirasi xa hina



Xana i yini ku hambana exikarhi ka Palamende na mfumo?

Palamende i rhavi ro endla milawu ra mfumo wa Afrika Dzonga. Rhavi rin'wana ra mfumo i Vuavanyisi kumbe sisiteme ya swa makhotso, leyi hlahluvaka na ku tirhisa milawu. Mfumo, wu rhangeriweke hi Huvonkulu, leyi ku nga Presidente, Xandla xa Presidente na Vaholobye va Khabinete, wu tirhisa milawu na minongonoko.

PCS DIAGRAM ADAPTED COMES HERE (please translate PALAMENDE, VANHU, VUAVANYISI, HUVONKULU)



Ntirho wo kongoma wa Palamende, tanihi rhavi ro endla milawu ra mfumo, i ku pasisa milawu na ku vona leswaku Huvonkulu yi ni vutihlamuleri eka ku tirhisa milawu yoleyo, leyi nga kongomisiwa eka ku nyika mphakelo lowu faneleke na ku tisa ku antswa wa vukorhokeri eka vaaki va Afrika Dzonga.



Palamende i ndhawu ya nkoka ya vaaki ku langutisisa timhaka leti khumbaka rixaka, xikombiso vugevenga, kumbe ku tsana ka ikhonomi. Palamende yi fanele yi tlhela yi angamela hilaha mfumo wu tirhisaka hakona milawu ya tiko.





Palamende ku sukela hi 1994

Palamende yo sungula ya xidemokirasi ya Afrika Dzonga, ku sukela hi 1994 ku fikela hi 1999, a yi langutane ni xilaveko xa ku cinca loku nga si tshamaka ku va kona naswona ka nkoka. Tanihilaha swi lavekaka hakona hi Vumbiwa bya hina lebyintshwa, a yi fanele ku simeka minhlangano ya tipolitiki na ya vufambisi leyi nga ni milawu yintshwa, maendlelo, tindlela na vuswikoti ku nga ri ku korhokela ntsena vaaki va Afrika Dzonga, kambe na ku va katsa entirhweni wa yona. Nkarhi wo tala na ntamu wu ve ka ku langutisisa na ku pasisa milawu yintshwa leyi kongomisiweke eka ku nyika nkucetelo wa Vumbiwa na swilavekonene swa xidemokirasi xa hina xintshwa, tanihilaha swi boxiweke ha kona eka Tsalwa ra Timfanelo.



Hi nkarhi wa Palamende ya vumbirhi ya xidemokirasi, ku sukela hi 1999 ku fikela hi 2004, a ku ri ni ku koxa ka le hansi ka ku endliwa ka milawu, naswona Palamende a yi ta teka nkarhi wo tala ku veka tihlo eka Huvonkulu - Presidente, Xandla xa Presidente, Vaholobye va Khabinete na tindzawulo ta vona ta mfumo - na le ka ku hlahluva mphakelo wa vukorhokeri na ku tirhisiwa ka milawu.



Palamende ya vunharhu ya xidemokirasi, ku sukela hi 2004 ku fikela hi 2009, yi vone nhlangano wu tlakusa ntshikelelo wa wona eka ku entisa ntirho wa vuangameri wa wona na ku khuthaza nghenelelo wa vaaki eka migingingiriko ya Palamende.



Palamende ya vumune ya xidemokirasi, leyi simekiweke endzhaku ka nhlawulo wa 2009 wa mani na mani, yi lemukile tindhawu ta mune tintshwa leti faneleke ku langutiwa.



Leti a ti katsa ku tumbuluxa tindlela to ndlandlamuxa vuangameri bya Palamende eka Huvonkulu, ku tumbuluxa ntirho wa Palamende eku akeni ka rixaka na ku tumbuluxa hilaha Palamende yi nga vaka hakona nhlangano wa matimba na ku va wo teka rinoko. Swi vula ku vumba Palamende yo gingiriteka, leyi kongomeke eka ku engetela mphakelo wa vukorhokeri ku tiyisisa nhluvukiso wa vaaki na wa ikhonomi ya Maafrika Dzonga hinkwawo. Palamende nakambe yi le ku kambeleni hilaha yi nga engeteleka ntirho wa yona tanihi wun'we wa minhlanganonkulu ya xidemokirasi. Eka ntirho lowu Palamende a yo endla ntsena leswaku mfumo wu tihlamulela, kambe yona hi yoxe yi tlhela yi tihlamulela eka Maafrika Dzonga hinkwawo ku tiyisisa leswaku swilaveko swa vona swa hlamuseriwa na ku endliwa.



Nawu wa Maendlelo ya Mpfuxeto wa Milawumbisi ya swa Timali na Timhaka leti Fambelanaka lowu pasisiweke hi 2008 wu andlala masungulo ya Palamende yo "gingiriteka" laha eka wona Xipikara xa Huvo ya Rixaka, Nkul Max Sisulu, xi kongomiseke eka mbulavulo wa vhoti ya mpimanyeto hi 2009.



Nawu lowu wu havaxerisa Palamende matimba yo cinca mpimanyeto hinkwawo ka wona, kun'we ni le ka mimpimanyeto ya tindzawulo to kongoma ta mfumo wa rixaka. Loko Nawu wu nga si pasisiwa Palamende a yi ta pfumelela kumbe ku bakanya mpimanyeto, ku nga ri ku wu cinca. Nawu lowuntshwa wu byarhisa vutihlamuleri byikulu ehenhla ka Palamende. Vutihlamuleri byi ta sungula ku vumbisisa muxaka wa vuxaka exikarhi ka Palamende, tanihi huvo yo endla milawu, na Huvonkulu, tanihi muhlayisi wa mphakelo wa vukorhokeri.





Mhaka yin'wana i ku langutisisa ntirho wa Palamende eka mintwanano ya matiko ya misava. Ntirho lowu pfhumbakanyana eka switeji swa masungulo swa mintwanano ya matiko ya misava na ntirho wa Palamende eku antswiseni ka xidemokirasi wu fanele ku langutisisiwa. Swi ta lava nkambisiso loko Palamende hakunene yi ta kombisa ku navela ka vanhu va Afrika Dzonga eka timhaka ta matiko ya misava ta mafumelo leti khumbaka vutomi bya vona. Leswi Palamende yi endlaka xiswona vuangameri hi ndlela yo tisa ku antswa eka ku landzelela mintwanano ya matiko ya misava swi fanele ku kamberiwa.



Ntwanano wa matiko ya misava wu boha Rhiphabliki ra Afrika Dzonga ntsena endzhaku ka loko swi pfumeleriwe hi xiboho xa Tindlu hatimbirhi ta Palamende. Leswi tshikiwaka i mintwanano ya muxaka wa xithekiniki, ya vufambisi kumbe ya huvonkulu, kumbe leyi nga laviki ku pfumeleriwa. Mintwanano yo tano yi fanele ku andlariwa ntsena eka Tindlu letimbirhi ka ha ri ni nkarhi wo ringanela.





Tibeji na mimfungho ya Palamende

REPRODUCE ILLUSTRATIONS AND TEXT FROM INSIDE COVER OF FOLDER ENTITLED ESTABLISHMENT OF 4TH DEMOCRATIC PARLIAMENT.



Nhonga ya Ntima ya Vukosi

Nhonga ya Ntima ya Vukosi i mfungho wa vulawuri bya Mutshamaxitulu wa Huvo Rixaka ya Swifundzhankulu. Yi tameriwa hi Mukhomatinyangwa, eka nandzelelano wa vachaviseki wa ntirho wa ximfumo, eka Yindlu ya ntshamo kumbe nhlengeletano ya ximfumo ya Yindlu. Yi komba ntirho wa nkoka wa swifundzhankulu eka matirhelo ya Palamende. Loko yi yimisiwile yi ku dzi, etlhelo ka xitulu xa Mufambisi, yi komba leswaku Huvo Rixaka ya Swifundzankulu yi tshamile swa ximfumo.

PHOTO OF BLACK ROD



Nhonga ya Vukosi ya vanhu (Meyisi)

Meyisi i mfungho wa vulawuri bya Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Vukona bya yona byi komba ntshamo wa ximfumo wa Huvo ya Rixaka. Meyisi leyintshwa yi endleriwe ku komba matimu, ndhavuko, ku hambana, mfuwo na tindzimi ta Afrika Dzonga. Yi tlhela yi tlangela vuxongi bya ntumbuluko bya tiko, vutomi bya swimila swa rona na swiharhi na switirhisiwa swa rona swa rifuwo ra swicelwa.

PHOTO OF MACE



Mujeko wa Afrika Dzonga

Mujeko wa rixaka wu ni mpimo wo ringanana hinkwawo ka wona na xa muhlovo wun'wana na wun'wana. Mujeko wu fanele wu boheleriwa hi ndlela yo karhi eka phuphu ya mujeko. Mujeko hinkwawo i wa xirhekithengele naswona wu lehilenyana hi n'we na hafu ku tlula ku anama. I wa ntima, nsuku, rihlaza, basa, tshwuka wa xiviriviri na wasi. Wu ni bandhi ra rihlaza ra xivumbeko xa Y leri nga n'wexantlhanu hi ku anama tanihi mujeko. Tilayini ta le xikarhi ta bandhi ti sungula etikhoneni ta le henhla na le hansi etlhelo ka phuphu ya mujeko ti hlangana exikarhi ka mujeko naswona ti ya mahlweni ti latekile ku ya exikarhi ka mindzilekano yo pfumala makumu. Bandhi leri ra rihlaza ri ni ndzilekano, ehenhla na le hansi wo basa, kasi ku ya emakun'wini ya mujeko ya phuphu. Ndzilekano wun'wana na wun'wana i n'wexantlhanu hi ku anama tanihi mujeko. Yinhlanharhu etlhelo ka phuphu ya mujeko i ya ntima. Bandhi ra le henhla ro latiwa i ro tshwuka xiviriviri, kasi bandhi ra le hansi ro latiwa i ra wasi. Mabandhi lama rin'wana na rin'wana i n'wexanharhu hi ku anama tanihi mujeko.

DIAGRAM OF THE FLAG FROM THE CONSTITUTION



KAVANYISA KA 2

Palamende entirhweni



Matimba na ntirho wa Palamende

Ku ya hi Vumbiwa, lebyi nga nawunkulu wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga, Palamende yi fanele ku yimela vanhu va Afrika Dzonga, yi fanele ku tiyisisa mfumo hi vanhu naswona yi fanele yi tiyisisa leswaku ku tsakela ka swifundzhankulu ku yimeriwile eka xiyenge xa rixaka xa mfumo.



Swilaveko leswi na swipimelo swi endliwa hi ku va Palamende yi pasisa milawu, yi angamela nghingiriko wa mfumo, yi fambisa nghenelelo wa vaaki, yi fambisa mafumelo ya vutirhisani na hi nghenelelo eka matiko ya misava wa Palamende.



Palamende yi ni ntirho wo kondletela mikhuvanene ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano, ku pfumaleka ka xihlawuhlawu xa muvala, ku pfumaleka ka xihlawuhlawu xa rimbewu, vukulu bya matimba ya Vumbiwa na mfanelo ya lavakulu hinkwavo ku vhota na ku yimela ku hlawuriwa eka hofisi ya mfumo eka sisiteme ya mavandlanyingi ya mfumo.



Vumbiwa byi tlhela byi andlala hilaha Palamende yi tirhaka hakona na hilaha swirho swi hlawuriwaka hakona ku ya ePalamende.



Ku ni Tindlu timbirhi ta Palamende - Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.



Huvo ya Rixaka yi hlawuriwa ku yimela vanhu na ku tiyisisa mfumo hi vanhu. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga, hi ku nyika foramu ya rixaka ya ku langutisisa ka vaaki ka timhaka, hi ku pasisa milawu ku angamela ntirho wa vaholobye va mfumo na tindzawulo.



Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku tyisisa leswaku ku tsakela ka swifundzhankulu ku tekeriwa enhlokweni eka rhavi ra rixaka ra mfumo. Yi endla leswi hi ku nghenelela eka phurosese ya rixaka yo endla milawu na hi ku nyika foramu ya ku langutisisa ka vaaki ka timhaka leti khumbaka swifundzhankulu.



Palamende yi endla tirho wa yona hi mitshamo ya swirho hinkwaswo, laha swirho swa Yindlu swi hlanganaka eka ntlawa wun'we, na le ka tikomiti, laha mintlawa leyintsongo yi hlanganaka eka mimbhurisano ya vuenti.



Eka sisiteme ya hina ya sweswi ya nhlawulo, vavhoti a va hlawuli hi ku kongoma Swirho swa Palamende (tiMP). Maafrika Dzonga ya vhotela mavandla ya tipolitiki lama phikizanaka eka nhlawulo wa mani na mani naswona mavandla ya tipolitiki ya lulamisa nxaxamelo wa vayimelakulanghwa va Palamende. TiMP ti nghena ePalamende loko va vekiwile ehenhla ku ringanela eka minxaxamelo leyi lulamisiweke hi mavandla. Vaakitiko va Afrika Dzonga va vhotela vandla leri va ehleketaka leswaku ri ta yimela ku antswa ku navela ka vona.



Sisiteme ya vuyimeri ku ya hi nhlayo ya tivhoti yi endla swi koteka ku va mavandla lamantsongo ngopfu ku kuma swivandla ePalamende. Eka swivandla swa 400 eka Huvo ya Rixaka, vandla leri nghenelaka nhlawulo wa mani na mani ri kuma xivandla xin'we eka 0.25% yin'wana na yin'wana ya tivhoti leti ri nyikiwaka eka nhlawulo wa mani na mani.



Hi nhlawulo wa mani na mani wa Dzivamusoko 2009, mavandla ya 13 ya tipolitiki ya kumile swivandla eka Huvo ya Rixaka, tanihilaha swi andlariweke hakona laha hansi:

African National Congress (ANC) - swivandla swa 264

Democratic Alliance (DA) - swivandla swa 67

Congress of the People (COPE) - swivandla swa 30

Inkatha Freedom Party (IFP) - swivandla swa 18

Independent Democrats (ID) - swivandla swa mune

Freedom Front Plus (FF+) - swivandla swa mune

United Democratic Movement (UDM) - swivandla swa mune

African Christian Democratic Party (ACDP) - swivandla swinharhu

United Christian Democratic Party (UCDP) - swivandla swimbirhi

African People's Convention (APC) - xivandla xin'we

Azanian People's Organisation (AZAPO) - xivandla xin'we

Minority Front (MF) - xivandla xin'we

Pan Africanist Congress (PAC) - xivandla xin'we



Huvo ya Rixaka

Muavanyisinkulu u fambisa nhlawulo wa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na nhlawulo wa Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga.



Ntshamo wo sungula wa Huvo ya Rixaka i nhlengeletano ya ximfumo ya Huvo ya Rixaka ya Palamende, laha eka wona Yindlu leyi ya Palamende yi tisimekaka ximfumo.



Swirho swa 400 swa Huvo ya Rixaka swi tekiwa ku suka eka minxaxamelo ya vayimelakulanghwa va mavandla ya tipolitiki lama nga kuma tivhoti to ringanela hi nhlawulo wa mani na mani wa Dzivamusoko 2009 ku kuma swivandla eka Huvo ya Rixaka ya Palamende.



Swirho swa 400 swa Huvo ya Rixaka swi hlambanyiwa hi Muavanyisinkulu, hi mintlawa ya 10. Muavanyisinkulu endzhaku u rhamba ku boxiwa ka mavito ya vayimelakulanghwa eka xiyimo xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Loko swi kumeka ku ri ni ku boxiwa vito ku tlula kan'we eka xiyimo xa Huvo ya Rixaka, baloto ya xihundla ya endliwa.



Loko Xipikara xi hlawuriwile hi mukhuva wa kona, ku boxiwa ka mavito ka rhambiwa eka xivandla xa Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka. Xipikara lexi xa ha ku hlawuriwaka xi fambisa nhlawulo lowu. Loko swi kumeka ku ri ni ku boxiwa ka vito ku tlula kan'we eka xiyimo xa Xandla xa Xipikara, baloto ya xihundla ya endliwa.



Loko Xipikara na Xandla xa Xipikara va hlawuriwile hi mukhuva wa kona, Muavanyisinkulu u rhamba ku boxiwa ka mavito ka xiyimo xa Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga. Loko ku va ni ku boxiwa ka vito ko tlula kan'we, nhlawula wa baloto ya le xihundleni wa endliwa.



Presidente, loko a ka hlawuriwa, u yima ku va Xirho xa Palamende.



Endzhaku ka nhlawulo wa Presidente, mavandla ya tipolitiki ya nyikiwa nkarhi na xivandla ku vulavula. Presidente endzhaku u nyikiwa nkarhi na xivandla ku angula.









Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa bya 90 hinkwabyo ka byona, 54 bya byona ku nga vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo. Vurhumiwa lebyi bya 54 bya nkarhi hinkwawo byi hlambanyiwa eka ntshamo wo sungula wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu endzhaku ka nhlawulo wa mani na mani.



Vurhumiwa lebyi bya 54 bya nkarhi hinkwawo byi vumbiwa hi vurhumiwa bya tsevu bya nkarhi hinkwawo ku suka eka xin'wana na xin'wana xa swifundzhankulu swa kaye.



Muavanyisinkulu wa Afrika Dzonga u fambisa ku hlambanyiwa ka vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na nhlawulo wa Mutshamaxitulu wa Huvo.



Mutshamaxitulu loyi a hlawuriweke hi mukhuva lowu u fambisa nhlawulo wa Swandla swimbirhi swa Mutshamaxitulu.





Vafambisi va Palamende

Photos and biogs from website







Muti wa Palamende na vanhu lava tirhaka kona

Vanhu va nkoka va Palamende i Swirho swa Palamende (tiMP). Kambe ku ni minxakaxaka hinkwayo ya vanhu van'wana lava seketelaka ntirho wa tiMP.



Palamende yi thola vatirhi va nsirhelelo - vukorhokeri bya Palamende bya Nsirhelelo. Swirho swa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga na swona swi kumeka emutini wa Palamende.



Ku ni vufambisi bya vatirhi van'wana va 1 200 lava nyikaka vukorhokeri byo hambanahambana - xinawu, vuhlanganisi, ndzavisiso, vumatsalana, vukondleteri, mafambiselo, mphamelo, vuntsumi na vukorhokeri bya mbhasiso, eka byin'wana.



Presidente na Xandla xa Presidente va khoma tihofisi na vatirhi eTuynhuys. Xandla xa Presidente, eka xiyimo xa Murhangeri wa Timhaka ta Mfumo ePalamende, u tlhela a va ni hofisi na vatirhi ePalamende.



Nakambe emutini wa Palamende ku ni swirho swa Sisiteme ya Mfumo ya Vuhlanganisi na Mahungu lava na vona Vukorhokeri bya Palamende bya Vuhlanganisi byi tirhisanaka ni mintshamonkulu ya nhlanganelo leyi Palamende yi yi rhurhelaka, yo tanihi Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, Mbulavulo wa Mpimanyeto na Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka Lembe. Leyi i minkarhi leyi kokaka vamahungu rinoko naswona yi lava ntirhisano eka marhavi hinkwawo mambirhi ya mfumo ku tiyisisa mafambiselo lama faneleke. Hi siku ra Mbulavulo wa Presidente na Rixaka, xikombiso Palamende yi tala ku nyika mfikelelo eka naswona yi fambisa kwalomu ka swirho swa 500 swa vamahungu emutini.



Tikhamphani hinkwato letikulu ta laha tikweni na ta le matikweni mambe ta vamahungu ta ku tsala na ta xielekitironiki ti ni tihofisi emutini. Leswi swi nyika vamahungu mfikelelo wo olova ku veka tihlo na ku vika hi ntirho wa Palamende.



Palamende yi khuthaza vamahungu ku titsarisa ni Nhlangano wa Palamende wa Galari ya Vatekamahungu na ku endla xikombelo xa mpfumelelo wo nghena eka swivandla swa mani na mani ePalamende.



Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu havumbirhi swi ni tigalari ta vatekamahungu laha eka tona vamahungu lava pfumeleriweke va nga ni mfikelelo wo ntshunxeka eka mintshamo hinkwayo - handle ka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka loko xilaveko xi hundza vundhawu. Hi minkarhi leyi, sisiteme ya mfikelelo wo ringanana wa pfumelelaniwa ni vatekavamahungu.



Muako wa Slave Lodge

Muako lowu a wu le mutini wa Palamende kambe i xiphemu xa nandzelelano lowu vaka kona loko Presidente a nyika Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka. Muako wa Slave lodge i xiphemu xa Iziko Museums wa Cape Town naswona wu tirha tanihi ndhawu ya xitsundzuxo na ku tlangela vuhlonga eAfrika Dzonga. Muako wa Slave lodge wu ve kona hi 1679 naswona i wa vumbirhi hi vukhale eka muako wa vakoloni eCape Town. Wu tirhisiwe ro sungula tani hi hi vuwiselo bya mahlonga ya Dutch East India Company. Kambe, tanihi wun'wana wa miakonkulu ya mfumo eCape Town, eka malembexidzana wu tirhile mintirho yo tala, ku katsa ni ku tirha tanihi poso, xibedhlele, layiburari ya mani na mani na xivandla xa Khotonkulu.



Ku sukela hi 1827 ku fika 1833 a wu ri xivandla xa Huvo ya Manghezi ya Vutsundzuxi. Hi 1834 Cape yi nyikiwile vumbiwa byintshwa hi Manghezi naswona tihuvo letimbirhi ti simekiwile: Huvonkulu na Huvo yo Endla Milawu. Huvo yo Endla Milawu yi hlangane eSlave Lodge. Ro sungula swirho swa vaaki na vatekamahungu va pfumeleriwa ku ya eka mintshamo ya Huvo leyintshwa - khale timhaka hinkwato a ti endleriwa exihundleni.



Palamende yo sungula ya tindlu timbirhi ya Cape yi simekiwile hi 1853. Huvo leyintshwa yo Endla Milawu ya swirho swa 15 yi tirhe tanihi "Yindlunkulu" yo sungula ya vakoloni laha eka yona swirho hinkwaswo a swi hlawuriwa. Va ye emahlweni va hlangana ekamarini ra tirhekodo emuakwini lowu ku fikela hi 1884 loko va ta ya eka muako wuntshwa wa Palamende.





Muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Xiyenge xa khale xa miako ya Palamende, lexi namuntlha xi rhurhelaka Huvo ya Swifundzhankulu, yi hetiwile hi 1885. Maveketelelo yo sungula a ya endliwile hi Charles Freeman. Swiphiqo swo hambanahambana swa timali na vuaki ku hlanganiwe na swona ivi phurhojeke yi tlhela yi nyikiwa mudirowi wa Musikotilandi Henry Greaves, loyi a ha ku thoriwa eka Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo. Eku heteleleni muako wu teke malembe ya 10 ku hela, ku sukela 1875 ku fika hi 1885, naswona wu durhe Â£220 000 - ku tlula hi ka ntlhanu mpimanyeto wo sungula wa Â£40 000.



Muako wu tirhsiwile ku sukela hi 1885 ku fikela hi 1910 eka Tindlu letimbirhi ta Palamende ya Cape. A ku ri ni Huvo yo Endla Milawu ya Cape (Huvonkulu ku ya hi sisiteme ya Palamende ya Westminster) na Huvo ya Rixaka yo Endla milawu ya Cape kumbe Huvontsongo.



Hi ku simekiwa ka Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910, Palamende a ya ha vangi kona. Yindlu ya Huvo ya Rixaka ya khale yo Endla Milawu ya Cape yi ve Sinetara, yo sungula ya Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910 ku fikela 1961, endzhaku ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga ku fikela hi 1980, loko Sinetara yi herisiwa. Yindlu yi tlhele yi tirhisiwa ku sukela hi 1983 ku fikela hi 1994 eka mintshamo ya swirho hinkwaswo ya Yindlu ya Vayimeri, leyi vumbiwaka hi leswi va nge i swirho swa makhaladi lava a va ri xiphemu xa Palamende ya tihuvo tinharhu leti simekiweke hi ku landza Vumbiwa bya 1993.



Hi 1994 Sinetara yi tlhele yi simekiwa tanihi yin'wana ya Tindlu letimbirhi ta Palamende yo sungula ya xidemokirasi ya Afrika Dzonga. Hi 1997, Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu yi sive Sinetara.



Yindlu yi pfuxetiwe swinene hi 2001, ku cinciwa matshamelo ku suka eka xivumbeko xa rhekithengele ku ya eka xirhendzevutanahafu. Hambiswiritano, yi ni muhlovoxidzi wo tshwuka swinene ku suka hi masiku loko yi ri Huvonkulu ya Palamende ya Cape naswona ya encenyetiwile eka Huvonkulu ya Palamende ya Westminister.



Muako wa Old Assembly

Hi ku hlangana ka Afrika Dzonga hi 1910, muako wu hlanganisiwile eka muako wa masungulo wa 1885 naswona Yindlu yintshwa ya Palamende ya Union yi akiwile. A yi tirhiseriwa xikongomelo lexi ku fikela hi 1961 loko Afrika Dzonga ri ve rhiphabliki. Endzhaku ka leswi a yi tirhisiwa, ku fikela 1994, tanihi Yindlu ya Huvo ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga. Ku sukela 1994 yi tirhiseriwa tinhlengeletano ta tikomiti na tinhlengeletano ta ku tihleva ta Swirho swa Palamende swa vandla ra African National Congress. Swiendleko swa vaaki, swo tanihi Palamende ya Vamanana na Palamende ya Vantshwa na swona swi khomeriwa kona.



Endzhaku ka nhlangano hi 1910, yindlu ya vumbirhi ya Palamende ya khale ya Cape yi hundzuriwe ndhawu ya ximfumo yo dyela ya swirho na vahlonipheki, leswi ya ha riki swona ni namuntlha. A ku ri eOld Assembly leyi laha khale ka Holobyenkulu wa Britain Harold MacMillan a nga nyika mbulavulo wa yena wa ndhuma wa "Moya wa ku Cinca" hi 1960.



Africa House

Hi ku vekiwa hi xikongomelo exivindzini xa muti wa Palamende ya Afrika Dzonga, hofisi ya khale ka Mukhomixinarankulu wa Manghezi i xitsundzuxo xa minhlanganiso na vakoloni ni British Crown. Vadirowi John Perry & Lightfoot va veketele muaku lowu wa ribye ra sava hi 1937 naswona va winile sagwata ra wona.



Muako lowu wu xaviseriwe Ndzawulo ya Mintirho ya mfumo hi 2003. Wu tlhele wu tshuriwa Africa House naswona sweswi wu rhurhela Hofisi ya Phurotokholo na Komiti ya nhlanganelo eka swa Vunhlori.



Marks Building

N'wamabindzu tlhelo muhakeleri Sammy Marks u lombisile muako lowu tanihi tihofisi ta yena ta Cape Town hi 1904. Mudirowi a ri wa ndhuma yena Muchaviseki Herbert Baker. Emasungulweni, a wu ri muako wo lala, a wu anamile minsonga yinharhu ntsena, lowu nga engeteleriwa kandzhaku.



Yi xaviseriwe Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo malembenyana endzhaku ka loko yi herile.



Muako lowu wu rhurhela yindlu ya njhekanjhekisano ya Yindlu ya Vurhumiwa (swirho swa Maiindiya ya Palamende ya Tihuvo Tinharhu ya 1983) ku fikela loko yindlu ya vona eka xiengetelwa yi hetiwile hi 1987. Namuntlha yi rhurhela tiMP ta mavandla yo kaneta, vatirhi na vatekamahungu va Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika Dzonga.



National Assembly Wing

National Assembly Wing yi ve kona hi 1983. Yi akeriwe ku rhurhela swilaveko leswi ndlandlamuxiweke swa Palamende ya Tihuvo Tinharhu, naswona yi engeteleriwe hi tlhelo ra le dzongeni ra muako lowu nga kona. Yi encenyetile xitayele xa antswiso wa manguvawalawo ya vuaki. Varhangeri va phurojeke a va ri vadirowi Jack van der Lecq na Hannes Meiring.



Xihlawulekisinkulu i yindlu yikulu leyintshwa leyi akeriweke tinhlengeletano ta nhlanganelo ta Tindlu tinharhu ta Palamende ya Tihuvo Tinharhu. Namuntlha yindlu leyi yi tirhiseriwa mintshamo ya swirho hinkwaswo ya Huvo ya Rixaka, xikombiso, Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na mimbulavulo hi vafambisi va matiko ya misava va mfumo.

Ehenhla ka yindlunkulu leyintshwa i yindluntsongo, leyi akeriweke ku rhurhela mintshamo ya swirho hinkwaswo swa Yindlu ya Vurhumiwa. Hi ku landza Vumbiwa bya 1983 Yindlu leyi yi simekeriwe vayimeri va vanhu va Maiindiya. Yindlu leyi yi hetiwile hi 1987. Namuntlha yi vuriwa Kamara ya Tikomiti E249 naswona yi tirhiseriwa tinhlengeletano ta tikomiti.

Muako wa Good Hope

Muako lowu wu ni ku hlangana ni Palamende loku nga ka khale. A wu tirhiseriwa mintshamo ya Yindlu ya Cape ya Huvo ku sukela hi 1854 ku fikela hi 1884. Endzhaku ka sweswo wu tirhe tani hi holo ya mfihlulelo ya Good Hope Masonic Lodge ku fikela loko yi ta hlaseriwa hi ndzilo hi 1892. Kwalomu ka 1900, wu pfuxiwile tanihi holo ya vuyimbeleri na thiyetha naswona a wu tiveka tanihi Good Hope Theatre.



Mfumo wu wu xave eka Freemasons hi 1916 ku va tihofisi ta Gavhenara, loyi a kumeka eTuhnhuys. Khumbi ra le mahlweni rintshwa ri akiwe hi 1925 hi xitayele xa Mpfuxeto wa Cape. Endzhaku ka sweswo wu tirhe tanihi Hofisi ya Presidente wa Tiko hi va1980. Swirho swa Palamende swa Inkatha Freedom Party a swi rhurheriwe kona ku sukela 1994 ku fikela 2004. Ku sukela kwalaho wu tirhisiwile hi Swirho swa Palamende na vatirhi va African National Congress.



Tuynhuys na Stalplein

Tuynhuys, leyi rhurhelaka tihofisi ta Presidente, yi wela ehansi Hofisi ya Presidente naswona a yi fambisiwi hi Palamende.



Ku ya hi matimu Tuynhuys (kumbe Yindlu ya Mfumo tanihilaha a yi vitaniwa hakona hi Manghezi) yi nyike ndhawu laha Palamende yi akiweke kona, ni engetelo wun'wana na wun'wana lowu khokhovelaka ku ya tlhelo ra dzonga emintangeni ya Tuynhuys ku fikela, hi 1988, miako yi fike eTuynhuys. Tuynhuys ya ha ri ni nomboro yo fana ni ya Palamende naswona kun'we ti tivisiwile ximfumo ku va switsundzuxo swa rixaka hi 1984.



Rivala lerikulu exikarhi ka tigedenkulu ta Palamende na le mahlweni ka Tuynhuys ri vuriwa Stalplein. Vito leri ri tekiwa ku suka eka switala swa tihanci swa Gavhenara. Ndhawu leyi eku sunguleni a yi ri mahosi ya muako, ni nyanghwankulu hi tlhelo ra switarata swa Government Avenue na Company's Garden. Leswi swi cincile hi 1913, loko xitarata xa Government Avenue xi pfaleriwa swipandzamananga, na Stalplein yi va nyanghwankulu wo ya eTuynhuys. Stalplein yi hluvukisiwile emasungulweni ya va1980, loko ku cincacinca ku endliwa ku rhurhela Hofisi ya khale ka Presidente wa Tiko.



KAVANYISA KA 3

Leswi milawu yi endlisiwaka xiswona



Vumbiwa byi vula leswaku Palamende yi byarha vutihlamuleri byo endla milawu leyi tirhaka hinkwakonkwako eRhiphabliki. Holobye wa Khabinete, Xandla xa Holobye, Komiti ya Palamende kumbe Xirho hi vuxona xa Palamende (MP) xi nga andlala nawumpfapfarhutwa, lowu hi tlhelo wu vuriwaka Nawumbisi. Milawumbisi leyi andlariwaka hi tiMP hi vutona yi vuriwa Milawumbisi ya Swirho hi Vuswona.



Swirho swa vaaki swi nga ka swi nga tisi Milawumbisi ePalamende. Kambe swi nga gangisa tiMP kumbe Tikomiti ta Palamende ku andlala Milawumbisi leyi swi titwaka yi ri ya nkoka.



Milawumbisi yi landzelela yin'we ya tindlela ta mune to hambana na tiphurosese, ku ya hileswi yi tirhanaka na swona na hilaha yi tlawahatiwaka hakona. Tiphurosese leti ti lawuriwa hi Tisekixini 74 ku fikela 77 ta Vumbiwa ku katsa ni milawu yo hambanahambana na swinawana leswi fumaka Palamende. Ku ya hi Vumbiwa ku ni mixaka leyi landzelaka ya Milawumbisi.

Milawumbisi ya Sekixini 74 - yi tirhana ni mimpfuxeto eka Vumbiwa naswona leyi eka yona vhoti ya vunyingi bya mbirhixanharhu yi lavekaka.

Milawumbisi ya Sekixini 75 - Milawumbisintsena leyi nga khumbiki swifundzhankulu.

Milawumbisi ya Sekixini 76 - Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu.

Milawumbisi ya Sekixini 77 - Milawumbisi ya swa timali leyi nga mayelana ni mpimanyeto na mpfumelelo wa mpimanyeto.



Milawumbisi leyi khumbaka swifundzhankulu (Milawumbisi ya Sekixini 76) yi fanele yi rhanga yi pfumeleriwa hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga si langutisisiwa hi Huvo ya Rixaka.



Milawumbisi hinkwayo leyin'wana yi rhanga yi andlariwa eka Huvo ya Rixaka.



Loko Nawumbisi wu ka wu andlariwa ePalamende wu tala ku hundziseriwa eka Komiti ya Palamende leyi nga ni vuangameri ehenhla ka ndzawulo yoleyo ya mfumo leyi andlaleke nawumbisi wolowo. Tikomiti leti ti vitaniwa Tikomiti ta Vuangameri eka Huvo ya Rixaka na Komiti ya Vuangameri eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Eka Huvo ya Rixaka ku ni Komiti ya Vuangameri ya yin'wana na yin'wana ya tindzawulo ta mfumo. Eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu Tikomiti ta Vuangameri ti yimela swigava swa tindzawulo ta mfumo.



Loko Komiti yi ka yi tekela enhlokweni vonelo ra vaaki hi Nawumbisi na ku va yi vulavurisanile hi Nawumbisi wolowo, Komiti yi endla xibumabumelo eka nhlengeletano ya swirho hinkwaswo, kumbe ya mani na mani ya Huvo ya Rixaka kumbe Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu mayelana ni loko Nawumbisi wu fanele ku pfumeleriwa wu ri ni mimpfuxeto kumbe wu ri hava. Nhlengeletano ya swirho hinkwaswo swa Palamende yi ya tlherisela Nawumbisi eka Komiti ku ya langutisisiwa ku ya emahlweni.



Loko Palamende yi ka yi pfumelela Nawumbisi wu rhumeriwa eka Presidente. Presidente a nga tlherisela Nawumbisi ePalamende ku tirhiwa ku ya emahlweni loko wu nga fikeleli swilaveko swa Vumbiwa. Loko Presidente a ka a sayina mpfumelelo, Nawumbisi wu va nawu lowu faneleke ku tirhisiwa.



Tikomiti ta Palamende na ku endla milawu

Tikomiti i minkhenukhenu ya Palamende. Ti nyika ndhawu laha swirho swa vaaki swi nga humesaka mavonelo ya swona hi ku kongoma na ku ringeta ku hlohlotela mbuyelo wa swiboho swa Palamende.



Ku ni Tikomiti ta 52 hinkwato ka tona ePalamende - 34 ti le ka Huvo ya Rixaka, 12 ti le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kasi tsevu i Tikomiti ta Nhlanganelo leti katsaka Swirho swa Tindlu hatimbirhi. Komiti ya Nhlanganelo ya Nkarhi Hinkwawo eka swa Vunhlori, Komiti ya Nhlanganelo ya Nkarhi Hinkwawo eka swa Nsirhelelo na Tikomiti ta swa Mpimanyeto na Timali i tikomiti ta swinawanawana. Leswi swi vula leswaku ti simekiwa hi Vumbiwa kumbe hi Nawu wa Palamende.



Komiti yin'wana na yin'wana yi ni Mutshamaxitulu na Matsalana wa Komiti. Loko un'wana a lava ku tihlanganisa ni komiti, lava i vanhu lava a faneleke ku vulavula na vona.



Xivumbeko xa Tikomiti eka Huvo ya Rixaka xi, hi ku angarhela, yelana ni sayizi ya vuyimeri byo hambanahambana bya mavandla ya tipolitiki ePalamende. Eka Tikomiti ta le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, xin'wana na xin'wana xa swifundzhankulu swa kaye xi yimeriwile.



Mixaka yo hambana ya Tikomiti yi ni wun'we kumbe yo tala ya mintirho leyi landzelaka:

Ti veka tihlo na ku angamela ntirho wa tindzawulo ta rixaka ta mfumo na ku endla leswaku ti va ni vutihlamuleri.

Ti angamela tiakhawunti ta tindzawulo ta rixaka ta mfumo na ta minhlangano ya mfumo.

Ti langutisisa timhaka ta kwala Palamende.

Ti kambela swiyenge swo karhi swa vutomi bya vaaki kumbe timhaka leti nga ta ku navela ka vaaki.

Ti langutisisa Milawumbisi na ku yi pfuxeta naswona ti nga ha tumbuluxa Milawumbisi.

Ti langutisisa timoxini ta Swirho hi vuswona, swiringanyeto swa tihuvo to endla milawu ta swifundzhankulu na tiphethixini to hlawuleka.

Ti langutisisa mintwanano ya matiko ya misava.



Tikomiti ti ni matimba ya ku vitana munhu wihi kumbe wihi ku tivonakarisa emahlweni ka tona, ku nyika vumbhoni kumbe ku humesa matsalwa. Ti nga ha lava munhu wihi kumbe wihi kumbe nhlangano ku vika eka tona naswona ti nga ha amukela tiphethixini, miandlalo kumbe swikombelo ku suka eka vaaki. Ti tirha ntirho wa nkoka eka tiphurosese to enlda milawu.



Tikomiti to tala ti fambelana ni tindzawulo ta mfumo leti eka tona ti endlaka ntirho wa vuangameri ku endla milawu.



Hambiswiritano, Tikomiti tin'wana ti hundza ndzawulo yo karhi ya mfumo. Xikombiso i Komiti ya Tiakhwunti ta Mfumo leyi vekaka tihlo hilaha mfumo wu fambisaka timali ta vahakeri va xibalo. Komiti ya Tiakhawunti ta Mfumo yi ni ntirho wo hlawuleka ku tiyisisa leswaku timali tihi kumbe tihi leti kumekaka eka tivhoti ta mpimanyeto na ku nyikiwa tindzawulo to karhi ta mfumo ti tirhisiwa kahle.



Palamende yi tlhela yi simeka tikomiti ta nkarhinyana ku languta eka timhaka to hlawuleka, ta nkarhinyana.



Ntirho wa Komiti a wu pimeriwangi eka ku angamela matirhiselo ya mfumo ya milawu. Tikomiti ti nga lavisisa mhaka yihi kumbe yihi leyi nga ya ku navela ka vaaki leyi welaka ehansi ndhawu ya vutihlamuleri bya vona.



Swirho swa vaaki swi nga endla miandlalo eka timhaka na milawu leyi Komiti ya Palamende yi burisanaka hi yona, naswona kwalomu ka tinhlengeletano hinkwato ta Tikomiti ti amukela vaaki. Tinhlengeletano tin'wana ta Tikomiti, tanihi hi leti tirhanaka ni timhaka ta vunhlori bya rixaka, ti tala ku va ta xihundla. Kambe hi ku angarhela, tinhlengeletano ta Tikomiti ti amukela vaaki.



Tikomiti i mintlawa leyi hlawulekeke leyi tirhaka mintirho ya nkoka eka tindhawu to karhi. Ndlela ya komiti yi kotisa Palamende ku:

Engetela ntalo wa ntirho lowu nga endliwaka. Swa hatlisa eka ntlawa lowukulu ku avela ntirho eka mintlawa leyintsongo ku tlula ku ringeta ku yi endla hi ntlawa wun'we.

Tiyisisa leswaku timhaka ta njhekanjhekasaniwa hi vuenti ku tlula loko swi endliwa eka mintshamo ya swirho hinkwaswo. Leswi swi hikuva nkarhi wo tala wu kona eka Tikomiti ku langutisisa eka vuxokoxoko.

Engetela nghenelelo wa tiMP eka mimbulavurisano. Swirho swa ntlawa swi nga nghenelela swinene hi ku hetiseka loko ntlawa wu ri wyuntsongo.

Kotisa tiMP ku ndlandlamuxa vuswikoti na vutivi bya ku enta bya ndhawu ya ntirho ya tikomiti.

Nyika foramu eka vaaki ku andlala mavonelo ya vona eka tiMP, swin'wana leswi nga endlekiki eka ntshamo wa swirho hinkwaswo swa Palamende.

Nyika foramu eka Palamende ku twa vumbhoni na ku hlengeleta matsalwa lama fambelanaka ni ntirho komiti yo karhi.



Tikomiti ti fanele ku vika eka ntlawa wa swirho hinkwaswo (Yindlu) leyi va hlawuleke naswona Yindlu yi fanele ku pfumelelana ni swiboho swin'wana leswi tikomiti ti swi endlaka. Xikombiso, loko komiti yi ka langutisisa nawumbisi, nawumbisi lowu wu fanele wu njhekanjhekisaniwa na ku vhoteriwa eka Yindlu.



Nxaxamelo wa Tikomiti Huvo ya Rixaka ePalamende na Huvo ya Rixaka Swifundzhankulu na hilaha tihlanganisaka na vona wu le tipheji ... ku fika eka ...A list of Committees in Parliament's National Assembly and National Council of Provinces and how to get in touch with them is on pages ...to ...





KAVANYISA KA 4

Nghenelelo wa vaaki



Ku pasisa milawu swo va wun'we ntsena wa mintirho ya Palamende.



Palamende yi tlhela yi va ni vutihlamuleri bya ku vona leswaku mfumo - ku nga Presidente na Vaholobye va Khabinete na tindzawulo ta vona - va tihlamulela eka n'wina vanhu.



Palamende yi endla leswi hi ku angamela swiendlo swa mfumo. Leswi swi katsa ku hlahluva loko milawu, minongonoko na tipholisi swi karhi swi tirhisiwa na hilaha swi tirhaka hakona.



Leswi swi vuriwa vuangameri. Yin'we ya tindlela ta ku endla vuangameri i ku va Tikomiti ti endzela tindhawu to karhi kumbe minongonoko ku tivonela hi mahlo leswi nga ku humeleleni. Ndlela yin'wana ya ku endla vuangameri i ku khoma tinhlengeletano - leti amukelaka vaaki - laha vayimeri va mfumo va nga vutisiwaka hi ntirho wa vona.



Ku nyika nghenelelo wa vaaki

Palamende yi bohile ku fikelela vaaki hi ku simekiwa ka minongonoko yo tala ya nghenelelo wa vaaki leyi kongomisiweke eka ku ndlandlamuxa ku tikatsa ka mani na mani eka tiphurosese ta Palamende.

Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki i xin'we xa switirho leswi Palamende yi swi tirhisaka ku khuthaza na ku fambisa nghenelelo wa vaaki eka ntirho wa yona. Eka tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki, vanhu va kota ku hlohlotela mbuyelo wa timhaka leti nga emahlweni ka Palamende. Tinhlengeletano to twa miehleketo ti tlhela ti fambisa n'wangulano exikarhi ka vaaki na Swirho swa Palamende.

Swirho swa vaaki swi nga endla miandlalo eka Palamende hi milawumbisi kumbe matsalwa ya tipholisi lama Palamende yi nga ku ya languteni. Tikomiti ta Palamende ti langutisisa milawumpfapfarhutwa leyi, leyi hi tlhelo yi vuriwaka Milawumbisi. Tikomiti leti ti nga tlhela ti lavisisa timhaka tihi kumbe tihi ta matirhelo ya ndzawulo ya mfumo na ku vitana muyimeri wihi kumbe wihi wa mfumo kumbe Holobye wa Khabinete ku tivonakarisa emahlweni ka tona ku nyika vuxokoxoko.



Palamende, hi ku angarhela, yi rhamba vonelo ra vaaki eka Milawumbisi leyi yi nga ku yi languteni. Yi nyika tinhlamuselo na minkomiso ya leswi Milawumbisi leyi yi kongomaka ku swi endla. Palamende yi lulamisa swiendleko ku kongomisa tisekitara to karhi ta vaaki eka timhaka to karhi ku endla vanhu va vulavurisana hi timhaka ta nkoka.



Swirho swa vaaki na swona swi nga endla miandlalo eka timhaka na milawu leyi Komiti ya Palamende yi nga ku yi vulavurisaneni naswona tinhlengeletano to tala ta Tikomiti ti amukela vaaki. Mukhuva wa tikomiti ta Palamende wa ku khoma tinhlengeletano exihundleni wu hele hi nhlawulo wo sungula wa xidemokirasi wa Afrika Dzonga wa 1994.



Xiphemu xin'wana xa nkoka xa tshalatshala ra nghenelelo wa vaaki ra Palamende i pfhumba ra xiyanimoya leri kondletelaka ku twisisa ka vaaki ka ntirho wa nhlangano lowu na ku va ri ringeta ku khuthaza vaaki ku tikatsa eka ntirho wa Palamende. Nongonoko lowu wu haxiwa eswitchini swa 14 swa swiyanimoya swa SABC hi tindzimi hinkwato ta ximfumo.



Eka ku ringeta kun'wana ku ndlandlamuxa mfikelelo wa yona, na vunavi ku nghenelerisa vaaki hi ku kongoma, Palamende yi simekile Tihofisi ta Palamende ta Xidemokirasi eka swifundzhankulu - Limpopo, North West na Northern Cape.



Tihofisi ta Palamende ta Xidemokirasi (tiPDO) ti kongomisa eka ku engetela mfikelelo wa Palamende, nkarhi na xivandla na ndhawu, ku tihlanganisa ni ku nghenelerisa hi ku ya emahlweni vaaki. TiPDO ti kongomisa eka ku nyika ndhawu ya mbulavurisano ku kuma mavonelo ya vanhu eka timhaka nkoka ta rixaka, pholisinkulu kumbe milawumpfapfarhutwa leyi nga emahlweni ka Palamende. Phurojeke leyi yi le ku ringetiweni eLimpopo, North West na Northen Cape, naswona yi ta ndlandlamuxiwa ni swifundzhankulu hinkwaswo swa kaye kandzhaku.





Ku endla xikombelo

Xikombelo i ndlela ya ku endla rito ra wena ri twiwa loko Nawumbisi ku burisaniwa ePalamende. Swi nyika vaakitiko nkarhi wo cinca miehleketo ya tiMP nkarhi na xivandla ku cinca miehleketo ya tiMP Nawumbisi wu nga si va nawu.



Ku nga va papila ro olova ra nseketelo kumbe ku kaneta. Ku nga ha va tsalwa ro lehanyana kumbe xikombelo lexi nga ni swiringanyeto xa leswi nga cinciwaka eka Nawumbisi kumbe pholisi.



Mindzemuxo leyi landzelaka yi nga ha ku pfuna loko u karhi u lulamisa xikombelo xa wena:

Tikomiti ti amukela swikombelo swo tala hikwalaho xikombelo lexi nga koma na ku kongomisa swi ta endla ntirho wa vona wu olova.

Loko tsalwa ri lehile, katsa ni nkomiso wa tinhlokomhakankulu na swibumabumelo.

Loko u endla xikombelo wena hi vuwena, hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini u lava ku nyika vonelo eka nawumpfapfarhutwa. Boxa loko u ri ni vuleteri kumbe ntokoto lowu fambelanaka ni mhaka.

Loko mi endla xikombelo tanihi nhlangano, hlamusela nhlangano hi ku komisa. Xana i vamani swirho swa wona? Xana hikokwalaho ka yini va khumbeka ngopfungopfu hi mhaka leyi? Xana nhlangano wu ni vuswikoti byo hlawuleka kumbe ntokoto emhakeni leyi ku burisaniwaka hi yona?



Palamende, tanihi muyimeri wa vanhu, yi khuthaza ku tirhisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo naswona yi ta tsakela vaakitiko hinkwavo va titwa va ntshunxekile ku nghenelela eka ntirho wa nhlangano hi ririmi leri va lavaka rona.



Vaaki va nga tisa swikombelo swo tsariwa hi voxe, va swi posa kumbe va swi rhumela hi imeyili kumbe fekisi.





Mani na mani a nga ya eka tinhlengeletano ta Tikomiti ta Palamende na mintshamo ya Palamende.



Ku kuma to tala hi Palamende

Endzela webusayiti

Adirese ya webusayiti i http://www.parliament.gov.za naswona laha u nga, eka swin'wana:

Kuma leswi nga ku humeleleni ePalamende. Leswi swi katsa vuxokoxoko mayelana ni ku i Tikomiti tihi ti hlanganaka naswona i yini leswi ti burisanaka hi swona, i timhaka tihi Tindlu ta Palamende ti nga ku ti langutisiseni.

Buka rendzo ra Palamende.

Yingisela ku haxiwa thwi, ka minjhekanjhekisano leyi hlawuriweke na switatimende eka Huvo ya Rixaka kumbe Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Ku haxiwa thwi, ka nkarhi na karhi ku endliwa eka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, Mbulavulo wa Mpimanyeto na Xitatimende xa le Xikarhi ka Lembe xa Pholisi ya Mpimanyeto. Kambe ku ni minjhekanjhekisano yin'wana leyi hlawuriwaka ku haxiwa thwi!

Kuma vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya tiMP na Tikomiti ta Palamende.

Kuma ku i Swirho swihi swa Palamende swi nga eka Tikomiti tihi ta Palamende.

Hlaya hi ku hambanahambana ka timhaka leti yelanaka ni Palamende leti nga ku tekaka rinoko.



Buka rendzo ra Palamende

Tendzo ta Palamende i mahala, naswona ti va kona exikarhi ka vhiki ku sukela hi 9.00 ku fikela hi 12.00, handle ka tiholodeni ta mani na mani. Ku hava tendzombalango hi tiholodeni ta mani na mani. Tendzo ti heta kwalomu ka awara.





Yingisela swiphemu swa Palamende swa xiyanimoya

Swi le ku tlangeni eswitichini hinkwaswo swa SABC swa xiyanimoya, kan'we hi vhiki.





KAVANYISA KA 5

Matikhomelo na Palamende



Palamende yo sungula ya xidemokirasi yi lemukile matikhomelo tanihi xirhangana. Hikokwalaho, hi Mudyaxihi 1996 exikarhi ka ka phurosese ya ku endliwa ka vumbiwa, Palamende yi amukele Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo ya Swirho swa Palamende (tiMP).



Palamende leyintshwa ya xidemokirasi a yi lava ku nyika vamakombandlela eka mukhuva lowu tiMP ti faneleke ku tikhoma hawona eka swa mabindzu ya vona ya xihundla. Yi tlhele yi lava ku simeka tindlela to tirhana ni mintlimbo ya ku navela na ku tiyisisa leswaku tiMP ti nga rhangisi ku vuyeriwa eka swa timali ka vona vini emahlweni ka ku tsakela ka vaaki.



Nxaxamelo lowu wa milawu wu lava tiMP ti paluxa ku vuyeriwa ka tona eka swa timali naswona wu nyika vamakombandlela va ku tihumesa ka tiMP loko ku ri ni ntlimbo wa ku tsakela. Wu tlhela wu boha tiMP ku kuma mpfumelelo ku suka eka mavandla ya tona ya tipolitiki ku kuma ntirho wa le handle. A wu pfumeleli ku gangisela ku kuma muholo. TiMP ti nga tirha na ku gangisa hi ku yimela swifundzha swa tona vakheti kambe va nga hakeriwi ku endla leswi.



Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi ni vutihlamuleri byo tirhisa Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo.



Nxaxamelo lowu wa milawu wu ni swiyenge swa 10 swa mpaluxo:

minkavelo na ku vuyeriwa eka swa timali

ku ka u nga ri entirhweni

vulawuri na swinakulobye

vutsundzuxi

tinyiko na malwandla

nseketelo wa swa timali

tendzo leti hakeleriwaka hi swihlovo swa le handle

swipfuno leswi amukeriwaka

misava na nhundzu

mali ya mudende.



TiMP ti fanele ku paluxa ku vuyeriwa hinkwako ka tona eka swa timali eka rhijisitara leri Palamende yi ri hangalasaka kan'we hi lembe.



Ku vuyeriwa ka varingani na vanakuloni va tiMP na vana va tona lavantsongo ka paluxiwa eka xiyenge xa swa xihundla eka Rhijisitara ra ku Vuyeriwa ka Swirho.



Mimpaluxo hi varingani kumbe vanakuloni i swa xihundla hikuva vanhu lava a va boheki ku paluxa ku vuyeriwa ka vona eka rhijisitara ra vaaki. Hambiswiritano, leyi i mhaka leyi Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyreiwa Swirho yi nga yi lemuka tani hi mhaka leyi lavaka ku burisaniwa hi yona.



Tihakelo ta tiMP eka mintirho ya tona ya nxavelano wa mabindzu ya le xihundleni ti paluxiwa eka xiyenge xa xihundla xa rhijistara.



Tihakelo ta tiMP ta swa vutsundzuxi ti fanele ti paluxiwa ti tiviwa hi mani na mani - ku sivela ku gangisela ku hakeriwa hi ku tumbela hi swa vutsundzuxi.



Loko ku ri ni ntlimbo wa ku tsakela, tiMP ti fanele ti paluxa ntlimbo lowu kutani va tihumesa - handle ka loko foramu leyi ti tikatseke eka yona yi teka xiboho xa ku ntlimbo lowu a wo va mhaka.



Sisiteme ya Palamende yo paluxa ku vuyeriwa yi yime eka mavonelo ya leswaku tiMP ti nga tikatsa eka ku vuyeriwa hi swa timali ntsena loko swi paluxiwa swi tiviwa hi mani na mani ni ku va swi nga vangi ntlimbo wa ku tsakela hi mintirho ya tiMP tanihi vayimeri va vaaki.



Eka malembenyana lama nga hundza Mukambatinkotankulu u tlhele a langutisisa mpaluxo wa tikhamphani hi tiMP ku xiyisisa vukwatsa bya mpaluxo wa vulawuri.



Ehenhla ka tiMP ta 454, kaye ti kumiwe ti nga endlanga hilaha swi faneleke. Swo tala leswi nga boxiwangiki swi fambelana ni tikhamphani leti nga tirhiki. Hambiswiritano, Komiti yi humese minxupulo ya ku va ku nga paluxiwanga.



Swirho swa vaaki swi nga yisa swivilelo eka Hofisi ya Murhijisitirara wa swa ku Vuyeriwa ka Swirho loko va kholwa ku tiMP a ti paluxanga hi ku hetiseka ku vuyeriwa ka tona ka swa timali.



Komiti ya Nhlanganelo eka Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi ni vutihlamuleri byo tirhisa Nxaxamelo wa Milawu ya Matikhomelo na ku tekela enhlokweni swivilelo hinkwaswo leswi tisiweke. Leswi Komiti yi nga ta swi kuma swi endliwa swi tiviwa hi mani na mani.



Loko Komiti yi vona MP nandzu, yi nga tirhisa ku holovela kumbe ndziho. Nxupulo wa le henhla i ndziho lowu ringanaka na 50% ya muholo wa n'hweti wa MP.



Komiti a yi pfumeli swivilelo swa swikalavito, handle ka loko swi ta ni vumbhoni.



Komiti yi ta sirhelela ku tiviwa ka muvileri loko leswi swi laveka.



Mpaluxo wa vaaki wa ku vuyeriwa ka swa timali ka tiMP ku fambisana ni xilaveko xa Vumbiwa xa ku tekiwa ka swiboho loku nga erivaleni. I ndlela nakambe yo endla tiMP ti va ni vutihlamuleri. Hi hlohlotela vanhu ku tirhisa tindlela leti ta vutihlamuleri ku endlela leswaku Palamende yi yimela ku tsakela ka vanhu va Afrika Dzonga.



Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo na ku Vuyeriwa ka Swirho yi tiyimisele ku vona ku Nxaxamelo lowu Milawu wa tshikeleriwa naswona yi ringanyetile ku nyika langutisisiwa ka timhaka to talanyana, ku katsa ni leti longoloxiweke laha.



Ku tumbuluxa mpimo wo karhi wa le henhla wa tinyiko leti tiMP ti nga ti amukela.



Ku tekeriwa enhlokweni ka nxaxamelo wa milawu ya matikhomelo lamanene loku nga na vamakombandlela lava nga erivaleni vo herisa mintlimbo ya ku tsakela.



Loko minxupulo yi fanele yi langutisisiwa, ngopfungopfu ka matikhomelo ya vukungundzwana.



Loko vayimeri va vaaki na varingani kumbe vanakuloni va fanele va pfumeleriwa ku thendara eka mabindzu ya mfumo.



Milawu yo kongoma yo langutisa mintlimbo ya ku tsakela.



Loko ku fanele ku va ni milawu leyi sivelaka ku tirhisiwa ka mahungu ya xihundla ku tifumisa wena n'wini.



Ku tumbuluxiwa ka milawu yo sivela matirhiselo yo biha ya nkucetelo wa ku tivuyerisa hi swa timali wena n'wini.



Komiti yi lava ku twa mavonelo ya vaaki eka timhaka leti ta nkoka.





Swirho swa vaaki leswi tshembaka ku tiMP a ti paluxanga hi ku hetiseka ku tsakela ka tona eka swa timali swi nga rhumela swivilelo swa swona eka Hofisi ya Mufambisi wa ku Vuyeriwa ka Swirho.

Adirese: PO Box 15 Cape Town, 8000

Riqingho: 021-403 2476/7

Fekisi: 021-461 0090.





KAVANYISA KA 6

Mintshamonkulu ya lembe na lembe



Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka

Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka i xiendleko xa nkoka swinene eka khalendara ya swa tipolitiki naswona Palamende yi rhurhela xiendleko lexi lembe na lembe.



Eka lembe leri ku nga ni nhlawulo wa mani na mani ku ni mimbulavulo yimbirhi, wun'we ku nga si va ni nhlawulo wa mani na mani na wun'wana endzhaku ka nhlawulo.



Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu endliwa hi Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga eka ntshamo wun'we wa Tindlu hatimbirhi ta Palamende - Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Eka mbulavulo lowu, Presidente u hlamusela nghingiriko wa mfumo wa lembe leri nga hundza na ku humesela erivaleni swirhangana eka lembe leri landzelaka. Eka nkarhi wolowu, Presidente u vulavula ni rixaka tanihi Mufambisi wa Tiko ku nga ri tanihi Mufambisi wa Mfumo.



I nkhuvo wa ntolovelo wa lembe na lembe wa tiko hi Nyenyenyana lowu eka wona Huvonkulu, Vuavanyisi na Huvo yo Endla Milawu va endlaka mintirho ya vona ya swa Vumbiwa va ri karhi va voniwa hi rixaka. Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu khomiwa kambirhi hi lembe loko ku ta va ni nhlawulo wa mani na mani.



Hi ku fika ka xidemokirasi hi 1994, loko tinyanghwa ta Palamende ti pfulekela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, nkarhi lowu wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu hundzuke ku tlangela ka rixaka ra hina laha nghenelelo wa vaaki wu tatisaka eka migingiriko ya Mfumo.



Presidente wa khale Nelson Mandela u sungule nghenelelo wa vaaki eka nkhuvo lowu. Nghenelelo wa vaaki eka ku tlangela i ka nkoka hikuva Palamende yi tikarhatela ku endla nhlangano lowu wu fikeleleka eka vanhu na ku hlohlotela nghenelelo wa vaaki eka mintirho ya wona.



Xiphemu xo sungula xa maendlelo ya ku tlangela loku ku suka eSlave Lodge ku ya eka tinyanghwa ta Palamende ku katsa ku Yima ko Xixima ka Mavuthu.



Muphati u tlhela a amukela Presidente.



Ku suka eka tinyangwa ta Palamende ku va ni ku Yima ko Xixima ka Vana va Xikolo va xaxamela ni ndlela ku fikela emakumu ka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.



Ku Yima ko Xixima ka Vaaki ku kombisa Vanhu vo Hlawuleka va kaye vo xiximeka va longoloka hi ndlela endzhaku ka leswi ku fikela emakumu ka muako wa Old Assembly.



Vahungati va tlhela va endla migingiriko ya vona eka tindhawu to hambanahambana ku xaxamela hi tlhelo ra nghenelelo wa vaaki.



Ku suka eka switepisi swa muako wa Huvo ya Rixaka, mukhuva wa mafambelo ya timhaka wu tlhela nakambe wu va wa ku tlangela ka ximfumo.



Ku Yima ka Mavuthu eka Ntirho wa Ximfumo ku va emahlweni ka muako wa Huvo ya Rixaka kasi ntlawa wa masocha wo chaya wu chaya risimu ra rixaka. Ku duvuriwa ka swibamu ka 21 ni hahiso wa Vuthu ra le Moyeni ku humelela loko Presidente a ri karhi a xeweta rixaka.



Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka endzhaku ka nhlawulo wa mani na mani i wa nkoka swinene hikuva i Mbulavulo wo sungula wa Presidente ni Rixaka loyi a ha ku hlawuriwaka eka ntshamo wa nhlanganelo wa Palamende leyi ya ha ku simekiwaka.



Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka wu vitaniwa hi Presidente, hi ku tirhisa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka wa Swifundzhankulu, loko Presidente a va tsalela ku va kombela leswaku ku va ni ntshamo wa nhlanganelo wa Palamende.



I wun'wana wa minkarhi yo kala swinene loko marhavi manharhu ya mfumo - Huvonkulu, Vuavanyisi na Huvo yo Endla Milawu - yahlangana endhawini yin'we.



Ku sukela hi 1994 Mimbulavulo ya Presidente ni Rixaka yi ve ku tlangela ko hetiseka loku katsaka ku heleketiwa hi maphorisa lama fambaka hi tihanci na ku heleketiwa hi mavuthu lama fambaka hi mimovha, nongoloko eka ndlela ya Presidente hi Mavuthu yo sirhelela rixaka ya Afrika Dzonga (SANDF), ku xeweta rixaka hi ku Yima ko Xixima ka SANDF, ntlawa wo chaya wa vuthu, ku haha hi Vuthu ra le Moyeni ra Afrika Dzonga na ku xeweta hi ku duvula swibamu ka 21.



Migingiriko eka siku ra Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka hi ntolovelo yi landzelela nongoloko lowu nga laha hansi.



Swirho swa Vuavanyisi, Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu, Vaholobye va Swifundzankulu na Tidiplomati va fika eka nyangwa wa Company Gardens wa muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.



Vayeni na Swirho swa Khabinete va sungula ku fika.



Ku Yima ko Xixima ka Vana va Xikolo na Vaaki na Vanhu vo Hlawuleka ku va ematlhelo ka khapete yo tshwuka ku longoloka ni Parliament Street ku suka enyanghweni ku fika emutini wa Palamende.



Muphati u yima kahle ku va a amukela Presidente. Muphati u tlhela endzhaku a endla tano eka nyanghwa yo nghena eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka loko Presidente a nghena eka Yindlu leyi.



Tipresidente ta khale, Swandla swa Tipresidente swa khale, Vatshamaxitulu va khale ni Vaavanyisinkulu va khale va fika eka minyanghwa ya muako wa Huvo ya Rixaka.



Mafambelo yo longoloka ya Vaholobye va Swifundzhankulu, Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu, Vatshamaxitulu va khale, Vaavanyisi, Vatshamaxitulu va Palamende, Xandla xa Presidente na Presidente va nghena eka muako wa Huvo ya Rixaka.



Presidente u xeweta rixaka a ri eka phodiyamu ehandle ka muako wa Huvo ya Rixaka.

Presidente u nyika Mbulavulo wa yena ni Rixaka eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka.



Vatshamaxitulu va Palamende va hangalasa ntshamo wa nhlanganelo wa Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.



Presidente, Xandla xa Presidente na Vatshamaxitulu va Palamende va rhanga ku huma eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka ku teka swifaniso swa ximfumo.



Vayeni ni Swirho swa Palamende va huma eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka.





Mbulavulo wa Mpimanyeto

Laha hi laha Holobye wa swa Timali a andlalaka eka Palamende leswi mpimanyeto wa lembe wu nga ta va xiswona na hilaha wu nga ta aviwa hakona eka tindzawulo to hambanahambana ta mfumo na minhlangano. Mbulavulo wo nyika Mpimanyeto hi ntolovelo wu va hi Nyenyenyana endzhaku ka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka.



Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka Lembe

Leswi hi ntolovelo swi khomiwa hi Nhlangula lembe rin'wana ni rin'wana ni ku swi nyika nkarhi na xivandla eka Holobye wa swa Timali ku endla ku cinca eka mpimanyeto, lowu tivisiweke hi Nyenyenyana wa lembe rolero, loko swiyimo swi endlile leswaku ku cinca koloko ku va ku fanerile.



Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka Lembe xi letela mianeko ya swa timali ta mfumo, matirhiselo na malombelo eka lembeximali rolero. Xi tlhela xi kombisa matwisiselo man'we ya Khabinete eka mintlhontlho ya ikhonomi na ya mpimanyeto leyi ya ha taka.



Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa le Xikarhi ka lembe xi ni xiyimo xo hlawuleka eka nongonoko wa Palamende hikuva xi endla ku vaendli va milawu na vaaki, varhangeri va swa mabindzu na vaaki, vatirhi na vaakitiko va fanele ku tekela enhlokweni makungu ya mfumo ya mpimanyeto tin'hweti to hlaya ku nga si va ni Mpimanyeto hi woxe.



KAVANYISA KA 7

Vutihlanganisi ePalamende



Tikomiti

Huvo ya Rixaka

Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Vurimi, Swihlahla na swa Tihlampfi

021- 403 3844

083 709 8572



Komiti ya Nkarhi Hinkwawo Minkavelo ya Mpimanyeto

021-403 3716

083 709 8489



Komiti ya Vuangameri ya NA ya Vutshila na Mfuwo

021-403 3849

083 709 8389



Komiti ya Vuangameri ya NA ya Dyondzo ya le Swikolweni

021-403 3764

083 709 8450



Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Vuhlanganisi

021-403 3751

083 709 8520



Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Mafumelo ya Vutirhisani na Timhaka ta Ndhavuko

021-403 3769

083 709 8533



Komiti ya Vuangameri ya NA ya Vukorhokeri bya Makhotso

021-403 3667

073 158 4696



Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Nsirhelelo na Tinhenha ta Nyimpi

021-403 3673

073 123 3551



Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Nhluvukiso wa swa Ikhonomi

021-403 3662

083 709 8470



Komiti ya Vuangameri ya NA ya swa Eneji

021-403 8072

083 412 1577



Komiti ya Vuangameri ya swa Dyondzo ya le Henhla na Vuleteri

021-403 3760

083 412 1585



Komiti ya Nkarhi Hinkwawo ya swa Timali

021-403 3759

083 412 1475



Komiti ya swa Vuangameri ya swa Rihanyu

021-403 3770

083 709 8522



Komiti ya swa Vuangameri ya swa Timhaka ta Xikaya

021-403 3826

084 630 1992



Komiti ya swa Vuangameri ya swa Matshamelo ya Vanhu

021-403 3725

083 709 8495



Komiti ya Vuangameri ya swa Vuxaka bya Matiko ya Misava na Ntirhisano

021-403 3808

083 709 8463



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa

021-403 3820

083 709 8427



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Vatirhi

021-403 3765

083 354 4031



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Migodi

021-403 3671

083 574 4072



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Maphorisa

021-403 3806

076 168 2230



Komiti ya Swiringanyeto swa Milawu ya Swirho hi Vuswona na Tiphethixini to Hlawuleka

021-403 3822

083 268 8748



Komiti ya Nkarhi Hinkwawo ya swa Tiakhawunti ta Mfumo

021-403 2376

082 922 9636



Komiti ya Vuangameri ya swa Mabindzu ya Mfumo

021-403 8115

072 677 5940



Komiti ya Vuangameri ya Vukorhokeri bya Mfumo na Mafambiselo

021-403 3664

083 709 8428



Komiti ya Vuangameri ya swa Mintirho ya Mfumo

021-403 3859

083 709 8390



Komiti ya Vuangameri ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta le Makaya na Mpfuxeto wa Misava

021-403 3852

083 709 8492



Komiti ya Vuangameri ya swa Sayense na Thekinoloji

021-403 3763

083 709 8536



Komiti ya Vuangameri ya swa Nhluvukiso wa Timhaka ta Vaaki

021-403 3755

083 709 8397



Komiti ya Vuangameri ya swa Mintlangu na Vuhungasi

021-403 3761

083 707 2185



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Vupfhumba

021-403 3774

072 231 2337



Komiti ya Vuangameri ya swa Timhaka ta Mabindzu na Vumaki

021-403 3776

083 709 8482



Komiti ya Vuangameri ya swa Vutleketli

021-403 3727

083 709 8391



Komiti ya Vuangameri ya Timhaka ta Mati na Mbangu

021-403 3713

083 709 8401



Komiti ya Vuangameri ya Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa

021-403 3840

083 709 8472



Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu

Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya Mafumelo ya Vutirhisani na Timhaka ta Ndhavuko

021-403 3823

083 709 8534



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Nhluvukiso wa swa Ikhonomi

021-403 3779

083 709 8393



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Dyondzo na Vuhungasi

021-403 3838

076 918 2994



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Timali na Minkavelo ya Mpimanyeto

021-403 8071

083 707 2188



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Timhaka ta Vatirhi na Mabindzu ya Mfumo

021-403 3660

083 709 8449



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Misava na Mbangu

021-403 3762

083 709 8530



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya Phethixini na Swiringanyeto swa Milawu hi Swirho

021-403 3742

083 709 8412



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Vukorhokeri bya Mfumo

021-403 3027

083 709 8528



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Nsirhelelo na Nhluvukiso wa Vumbiwa

021-403 3771

083 709 8513



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Vukorhokeri bya Vanhu

021-403 3799

083 709 8451



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya swa Timhaka ta Mabindzu na Vuxaka bya Matiko ya Misava

021-403 8077

083 294 2067



Komiti ya Vuangameri ya NCOP ya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa

021-403 3768

083 709 8532



Tikomiti ta Nhlanganelo (ti vumbiwa hi Swirho swa Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu)

Komiti eka Mukambatinkotankulu

021-403 3774

072 231 2337



Komiti ya Nhlanganelo eka Nkambisiso wa Vumbiwa

021-403 3661

083 709 8453



Komiti ya Nhlanganelo eka swa Nsirhelelo

021-403 2223

083 709 8487



Komiti ya Nhlanganelo eka swa Matikhomelo lamanene na ku Vuyeriwa ka Swirho

021-403



Komiti ya Nhlanganelo eka swa Vunhlori

021-403 2319

083 709 8432





Hofisi ya Murhijisitirara wa ku Vuyeriwa ka Swirho

Adirese ya poso

PO Box 15 Cape Town, 8000

Riqingho

021-403 2476/7

Fekisi

021-461 0090





Tihofisi ta Xidemokirasi xa Palamende

Limpopo

Adirese ya lomu tihofisi ti kumekaka kona

One Stop Shop

Ga-Matlala

0756



Adirese ya poso

PO Box 1516

Bakone

0746



Riqingho

082 938 2023



Imeyili

msekonya@parliament.gov.za



Northern Cape

Adirese

4 Meul Singel

PO Box 754

Kakama

8870



Riqingho

054-431 0508

062 804 8591



Fekisi

054-431 1951



Imeyili

mlekwene@parliament.gov.za



North West

Adirese ya laha tihofisi ti kumekaka kona

Old Municipal Building/Old Governor's House

Phola Section



Adirese ya poso

PO Box 561

Ganyesa

8613



Riqingho

053-998 4262

082 465 6343



Fekisi

053-998 4261



Imeyili

wseoposengwe@parliament.gov.za





Vukorhokeri bya Vuhlanganisi bya Palamende

Swivutiso swo toloveleka

021-403 3635



Tendzombalango ta Palamende

021-403 3341



Mathikithi ya galari ya vaaki yo nghena eka ntshamo wa Palamende

021-403 297 kumbe 021-403 298





Sisiteme ya Mfumo ya Vuhlanganisi na Mahungu

Ku kuma mahungu mayelani ni Hofisi ya Presidente, Vaholobye va Khabinete na tindzawulo rixaka ta mfumo

021-461 8145 kumbe 021-461 8146









<fn>Hansards.ServiceDelivery.2010-02-19.ts.txt</fn>
PALAMENDE

YA RHIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA



VA NA NI RITO!



TINHLENGELETANO TO TWA MIEHLEKETO YA VAAKI



KOMITI YA NKARHINYANA EKA SWA MPHAKELO WA VUKORHOKERI



22 Nyenyenyani - 21 Dzivamisoko 2010

















VUMBIWA

RA RHIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA, 1996

























































TINHLENGELETANO TO TWA MIEHLEKETO YA VAAKI





KOMITI YA NKARHINYANA EKA SWA MPHAKELO WA VUKORHOKERI



Huvo ya Rixaka yi simekile Komiti ya Nkarhinyana ku endla vuangameri lebyi kondleteriweke eka swa mphakelo wa vukorhokeri ehansi ka nkongomelo lowu nge "Ntirhisano ku tiyisisa mphakelo wa vukorhokeri bya risima eka vaakitiko". Ntirho lowu Komiti yi rhumiweke wona i ku lavisisa eka ku ndlandlamuka mayelana ni mphakelo wa vukorhokeri, laha ku kombisa ku vilela ku humeleleke kona, hi yihi mintlhontlho leyi nga kona leswaku ku ta andlariwa xiviko eka Huvo ya Rixaka lexi nga ni swibumabumelo leswi nga erivaleni, leswi fikelelekaka na pulani leyi kunguhatiweke ku endla sweswo.



Ku fikela sweswi Komiti yi ta teka tendzo leti kondleteriweke etindhawini ta le makaya na le madorobeni na ku endla tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki ePalamende na le ka swifundzhankulu. Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki ePalamende ti ta humelela hi ti 2 - 4 Nyenyenyani 2010.



Loko Komiti yi ta endzela swifundzhankulu, yi ta famba yi vona tindhawu na ku hlangana ni swirho swa vaakitiko, swirho swa Mimfumo ya Miganga, swirho swa Tindzawulo ta Mimfumo ya Swifundzhankulu, tikomiti ta tiwadi, minhlangano ya vaakitiko na swirho swa minhlangano ya mabindzu.













VUMBIWA

RA RHIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA, 1996

























Swirho swa vaaki swa rhambiwa eka tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki



leti kunguhatiweke ku va kona eka swifundzhankulu hi ku hambanahambana ka swona hi ndlela leyi:









SWIFUNDZHANKULU NDHAWU SIKU NKARHI

MPUMALANGA

eMkondo Local Municipality

(Mkhondo Tourism

Centre)





22 Nyenyenyani

2010





16h00





Dipaleseng Local Municipality

(Siyathemba Stadium)



24 Nyenyenyani 2010



16h00



EASTERN CAPE

Buffalo City Local Municipality

(Orient Theater)



22 Nyenyenyani 2010



16h00





Great Kei Local Municipality

(Makazi Public School Sports Ground)





24 Nyenyenyani 2010





16h00



WESTERN CAPE

City of Cape Town

(O.R Tambo Hall)



22 Nyenyenyani 2010



16h00





City of Cape Town

(Dunoon Sports Ground)



24 Nyenyenyani 2010



16h00



GAUTENG

Nokeng Tsa Taemane

(Rayton Town Hall)



15 Nyenyankulu

2010



16h00





Emfuleni Local Municipality

(Saul Tsotetsi Sports Centre)



17 Nyenyankulu 2010



16h00





















XIFUNDZHANKULU NDHAWU SIKU NKARHI

FREE STATE

Kopanong Local Municipality

(Chaleb Matshabi Stadium)



15 Nyenyankulu

2010



15h00





Nala Local Municipality

(Open ground opposite Hlaboloha Public School)





17 Nyenyankulu

2010





16h00



NORTH WEST

Greater Taung Local Municipality

(Mmabana

Taung

Gymnasium)



15 Nyenyankulu

2010



16h00





Ramotshere Moiloa Local Municipality

(Lehurutshe Civic Centre)



17 Nyenyankulu 2010



16h00



LIMPOPO

Thulamela Local Municipality

(Malamulele Boxing Gym Hall)



19 Dzivamisoko 2010



10h00



NORTHERN CAPE

Dikgatlong Local Municipality

(Mataleng

Sports Ground)



19 Dzivamisoko 2010



16h00



KWA-ZULU NATAL

eThekwini Metro Municipality

(eThekwini City Hall)



19 Dzivamisoko 2010



16h00





Msunduzi Local Municipality

(Edendale Lay

Centre)



21 Dzivamisoko 2010



16h00















PALAMENDE



YA RHIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA







Ku kuma vuxokoxoko byo tala mi nga tihlanganisa na:



Swifundzhankulu: Eastern Cape, Free State na Northern cape



Zintle Ngoma



(w) 021 403 3843



(c) 072 745 3843



(f) 086 625 7056



Imeyili: zingoma@parliament.gov.za



Swifundzhankulu: Gauteng, Mpumalanga na Limpopo

Shereen Casiem



(w) 021 403 3769



(c) 083 774 4019



(f) 086 523 7591



Imeyili:scassiem@parliament.gov.za









Swifundzhankulu: Western cape, North West na Kwa-Zulu Natal



Ajabulile Mtiya



(w) 021 403 3740



(c) 073 805 5928



(f) 086 544 0628

Imeyili: amtiya@parliament.gov.za



Yi humesiwe hi: Palamende ya Rhiphabliki ra Afrika Dzonga



Yi hangalasiwe hi: Parliamentary Communication Services



Yi hlohloteriwe hi vanhu



Endzela Webusayiti ya Palamende ya hina: www.parliament.gov.za

Riq: +2721 403 2911 Fekisi: +2721 403 3784, P.O. Box 15, Cape Town, 8000

<fn>Hansards.Sona.2009-04.ts.txt</fn>
MBULAVULO WA PRESIDENTE WA AFRIKA DZONGA NA RIXAKA, KGALEMA MOTLANTHE EKA NTSHAMO

WA NHLANGANELO WA PALAMENDE

Cape Town, 6 Nyenyenyana 2009.



Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka; Nkul Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; Manana Xandla xa Presidente; Xandla xa Xipikara na Xandla xa Mutshamaxitulu xa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; Muavanyisinkulu Langa; khale ka Xandla xa Presidente wa Riphabliki ra Afrika Dzonga tlhelo Presidente wa ANC; Vaholobyenkulu va Swifundzhankulu; Swirho swa Khabinete na Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu; khale ka Muavanyisinkulu na khale ka Vafambisi va Tihuvo ta Palamende; Vahlonipheki, Tiambasadara na Tikhomixinarankulu na vuyeni byo hlonipheka ku suka eka matiko mambe; varhangeri vo hlonipheka va mavandla ya tipolitiki na Swirho swa Palamende, Varhangeri va Ndhavuko; Muchaviseki, Meyara wa Dorobankulu ra Cape Town; varhangeri va swa vukhongeri na vayimeri va vaaki-tiko; vanakulorhi na vanghana; vuyeni byo hlonipheka, ndzi katekile ku burisana na Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ya Riphabliki ra Afrika Dzonga, emasungulweni ya xiyenge lexi xo hetelela xa Palamende ya hina ya Xidemokirasi ya Vunharhu.



Ndzi yima emahlweni ka vanhu va Afrika Dzonga hi ku titsongahata eka nkarhi lowu ndzi nga va na wona wo khoma hofisinkulu etikweni hikokwalaho ka xiyimo xa muxaka wa xona ku suka eka xiboho xa vandla leri rhangeleke eka mfumo ku va ri susile khale ka Presidente.



Xa mina i vutihlamuleri, eka mhaka ya tin'hweti tingaritingani, bya ku rhangela Huvonkulu ya Rixaka eka ku hetisa mpfumelelo lowu nyikiweke vandla ra African National Congress eka nhlawulo wa 2004, na ku endla masungulo ya vufambisi bya le ndzhaku ka nhlawulo ku tirha hi matimba.



Leswaku hi swi kotile tin'hweti ta ntlhanu leti hundzeke ku tiyisisa ku cinca ko rhula na ku ya emahlweni eka tisisiteme ta mfumo i ku khensa eka vukulu bya sisiteme ya vumbiwa bya hina, leyi kombisiweke hi tlhelo ra ntirhisano wa swirho swa Huvonkulu, leswakhale na leswintshwa, na vulawuri lebyi nga tsekatsekiki bya vafambisi va swiyenge swa mfumo.



Loko hi languta endzhaku eka malembe ya 15 lama hundzeke, ndzi rhandza ku khensa vutinyiketeri na ku tirha hi matimba ka Vapresidente Nelson Mandela na Thabo Mbeki na vo tala vamanana na vavanuna lava nga va ni xiave eka ku lawula byatso bya mfumo eka xidemokirasi: eka Huvonkulu na vufambisi, tihuvo to endla milawu eka hinkwawo marhavi manharhu ya mfumo na vuavanyisi, hi ku leteriwa hi navelo wo antswisa xiyimo xa vutomi bya Maafrika Dzonga hinkwawo.



Eka hinkwaswo, ndzi yima emahlweni ka n'wina hi ku tinyungubyisa na vutitshembi bya leswaku Afrika Dzonga leri hi ri tlangelaka namuntlha - ri tumbuluka eka ku avana, ntlimbo na ku siyiwa ehandle eka swilembana swa 15 leswi hundzeke - i mbuyelo wa ku ntirha hi matimba ka vamanana na vavanuna va Afrika Dzonga ku suka eka matlhelo hinkwawo ya vutomi. Maafrika Dzonga lawa ya kombisa ntshembo na ntiyiselo lowu hlawulekisaka rixaka ra hina.



Exikarhi ka ntshungu wa Maafrika Dzonga layo hlawuleka i swirho swa Palamende ya hina ya xidemokirasi lava eka vona hi nga va ni khombo ku suka hi Nyenyeyana ya n'wexemu ku lelana ra makumu na vona. Va katsa Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.



Eka lava, ndzi ta rhandza ku engetela Manana Helen Suzman, Muafrika Dzonga wa xiviri wo hlonipheki, loyi a yimeleke maendlelo lamanene ya Palamende ya hina leyintshwa eka tindlu ta khale.



Hi vona lava na swin'wana swirhandzatiko leswi faneleke ku kuma xiphemu lexikulu xa xidlodlo lexi hi xi tivisaka namuntlha leswaku, hambi mabubutsa ya njhani ya swa ikhonomi ya nga hlasela tibuwu ta hina, hambi ku kanakana ka njhani ka swa tipolitiki wu nga khubumeta ndzemuko wa hina hinkwerhu eka ku cinca, rixaka ra hina ri le ka xiyimo lexinene.



Hambiswiritano, a hi fanelangi ku tekela ehansi mintlhontlho leyi hi langutaneke na yona. Ku tsana ka ikhonomi ya matiko ya misava ka xungeta makhombo lamakulu eka ikhonomi ya hina mayelana ni ku lahlekeriwa hi mintirho na xiyimo xa vutomi bya vanhu va ka hina.



Hi ntolovelo, ku kanakana ka ku cinca ka swa tipolitiki ku nga tisa swivutiso swo tala ku tlula leswi sweswi ku nga ni tinhlamulo.



Hikwalaho ka sweswo, van'wana va hina hi nga vutliwa hi magandlati ya karhinyana ya maxelo ya mabubutsa hi fularhela timheho ta nkavanyeto wa ikhonomi na madzolonga ya tipolitiki.



Kambe xa hina i rendzo ra ntshembo na ntiyiselo.



Hi nga ha vula leswaku, hi ku humelela ka swilo swi nga languteriwanga, swiphemu swo tala swa xileriso wa vumbiwa bya hina swi kamberiwile ku nga ri khale ngopfu, naswona xin'wana na xin'wana xa swona xi kotile ku hlula xikambelo lexi ku kombisa xidemokirasi lexi tiyiselaka hi ndlela yo hlamarisa.



Xidemokirasi xa hina xi lo nchaa! Xi kula no tiya hi swintsongontsongo, xi seketeriwe hi Vumbiwa lebyi nga ringaniki na bya kun'wana emisaveni.



Hakunene, ntikelo wa mimbhurisano ya tipolitiki eka nguva leyi ya mphikizano wa nhlawulo, lowu hinkwerhu hi pfumelaka leswaku wu fanele ku xiximeka no rhula, i xitiyisiso xa ntiyiso xa ku kondzelela Ioku yaka emahlweni na ku entisiwa ka xidemokirasi xa hina.



I vanhu va Afrika Dzonga lava nga tiyisisa ku kula ka xona, naswona hi vona lava nga ta sirhelela xidemokirasi xa hina eka malembe lama taka.



Ndzi pfumeleleni, Manana Xipikara na Mutshamaxitulu, eka mbangu lowu ku susumeta Maafrika Dzonga hinkwawo laya lulameleke ku tsarisa na ku vhota eka nhlawulo lowu taka wa rixaka na swifundzhankulu, leswaku hi ta kota ku vumba vumundzuku bya hina hi hexe.



Leswi hi fanele ku swi endla siku rin'wana na rin'wana ra ntirho eka tihofisi ta timasipala, nxaxamelo wa vavhoti wu nga si pfala. Kambe hi fanele ku tirhisa ku hela ka vhiki ka ntsariso lowo hlawuleka loku lulamisiweke hi Khomixini ya Nhlawulo leyi Tiyimelaka ya Afrika Dzonga, IEC, mundzuku na hi Sonto, 7 na 8 Nyenyenyana hi ku landzelelana.



Ndzi ta tlhela ndzi rhandza ku tirhisa nkarhi lowu ku kombisa leswaku, eka swisikwana leswi landzelaka, ndzi ta hetelela ku tihlanganisa na Khomixini ya Nhlawulo leyi Tiyimelaka na Vaholobyenkulu va Swifundzhankulu na ku tivisa siku ra nhlawulo.



Vahlonipheki; leswi hi nga swona tanihi xidemokirasi swi hikwalaho ka vanhu va Afrika Dzonga lava, hi 27 Mudyaxihi 1994, ro sungula hinkwavo ka vona va nga teka vumundzuku bya vona va byi veka emavokweni ya vona.



Hi ku tirhisa xiendlo lexo olova kambe xa nkoka lowukulu xo vhotela mfumo wa vanhu hinkwavo va tiko ra ka hina, hi fularhele nkarhi lowu hundzeke lowu a wu hi pfumata vumunhu hinkwerhu ka hina.



Hikokwalaho, swi fanerile eka nkarhi lowu ku tlangela malembe ya 20 ya ku amukeriwa ka Declaration of the Organisation of African Unity's Ad hoc Committee on Southern Africa on the question of South Africa adopted in August 1989 - commonly known as the the Harare Declaration. Pfhumba rero ri endlile masungulo ya mpfumelelano wa matiko ya misava, hi ku tirhisa Vun'we bya Tinxaka, eka maendlelo ra minkanerisano eAfrika Dzonga. Endzeni ka Afrika Dzonga, swi pfune na vundzeni bya timhaka bya Khoferense ya 1989 ya Vumundzuku bya Xidemokirasi, ku vumba nyandza ya varhandzatiko ku suka eka swiyimo hinkwaswo swa vutomi.



Leswi hinkwaswo swi yise eka phurosese ya minkanerisano leyi nga tswala nhlawulo wa xidemokirasi xa hina hi 1994.



Emhakeni leyi, hi fanele ku xixima mufi presidente wa vandla ra African National Congress, Oliver Reginald Tambo, eka ku va a sungurile no ringeta hi minhlangano ya matikonkulu na ya misava leswi nga va khompasi ya xintshunxo xo rhula xa ntlimbo etikweni ra hina.



Goza rolero ra vunhenha ku vumba rimba leri nga ta tisa ku rhula na ndzivalelano ematshan'wini ya tinyimpi na minkwetlembetano ri tlherisele endzhaku nhlupheko wa dzana ra malembe lama hundzeke - hileswaku, mahetelelo hi 1909 ya Ntwanano wa Tinxaka, lowu rhangeleke ku simekiwa ka Yuniyoni ya Afrika Dzonga.



Loko ntwanano wolowo wa ha hlamusela ndzhuti wa tiko ra Afrika Dzonga tanihi leswi wu tivekisaka swona namuntlha, a wu simekiwe ehenhla ka ntshikelelo ku ya hi muvala na xihlawuhlawu.



Kutani, eka malembe ya 15 ya xidemokirasi, hi nga vula leswaku nchavo, ku pfumaleka ka nhlayiseko, na rivengo leswi malembe ya 100 lama hundzeke swi vangeke ku rhula ko siya van'wana ehandle na vuxisi exikarhi ka vakhonzisi a swi ngo pfumala nhlamuselo ntsena kambe a swi nga fanelangi.



Minchavo yoleyo na ku pfumaleka ka nhlayiseko ku vange makume ya malembe yo landzula. Emhakeni leyi, hi xixima jaha ra nhenha ra vanhu va ka hina, Solomon Kalushi Mahlangu, loyi a nga ya ekhotsweni malembe ya 30 lama hundzeke hi ku tinyungubyisa, hi vutivi bya vutitshembi bya leswaku ngati yakwe yi ta cheleta murhi wa ntshunxeko. Hikokwalaho ndzi pfumeleleni ku amukela exikarhi ka hina Lucas Mahlangu, makwavo wa Kalushi, hi ku yimela vandyangu.



Solomon Mahlangu a a yisa emahlweni mukhuva wa tinhenha ta lembe ra tolo, lava eka vona hi hlayaka lava ngi va ri ehansi ka Hosi Cetshwayo loyi, hi 1879, a hluleke vuthu ra Manghezi eIsandlwana, hi ku sirhelela ntshunxeko wa vanhu lava tumbulukeke etikweni ra ka hina na vutifumi bya tiko ra vona.



Eka dzana na makumenharhu wa melembe lama landzeleke, hi nga hlamala ntshembo na ntiyiselo lowu nga lunga timbilu leto tshembeka.



Eka tindhawu ta dyondzo, ku landzula ko tano ku hlanganyete mpfuxelelo wa ku lwa ka vaaki hi vuxika byo titimela endzhaku ka ku yirisiwa ka nhlangano wo lwela ntshunxeko no khotsiwa ka swirho swo tala swa vurhangeri bya le henhla.



Ntlawa wa machudeni ya vurhena wu phatluke ku suka eka Nusas ku ya simeka Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga, Saso, malembe ya 40 lama hundzeke.



Eka ntlawa lowu i varhangeri va le masungulweni va Saso, lava a va katsa Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi ku boxa vantsongo. Ku pfuxelela ntshembo eka nkarhi wo hela ntamu, ha va xixima. Emhakeni leyi, hi tsakela ku amukela leswaku exikarhi ka hina namuntlha hi na Pat Tlhagwana, ntukulu wa Onkgopotse tiro, ku yimela vandyangu.



Eka vangu lowu, hi tlhela hi tsakela ku amukela mufi Ephraim Mogale, presidente wo sungula malembe ya 30 lama hundzeke wa Vandla ra Machudeni ya Afrika Dzonga, Cosas, na tintangha takwe.



Mhakankulu eku tsundzukeni ka machudeni lawa ya lembe ra tolo ku ni hungu ra nkarhi hinkwawo, leswaku torha ra ntshunxeko na vutivi ri pfurha hi matimba etimbilwini ta vantshwa va ka hina.



Hungu ra mintirho ya vona ya vunghwazi ri tihumelerisa hi ntiyiso namuntlha, tanihilaha ri endleke hakona malembe yo tala lama hundzeke, leswaku hi fanele ku ndlandlamuxa timhaka ta swivandla swa mintirho; leswaku hi fanele hakunene, ku vula ka Tsalwa ra Ntshunxeko, hi hlanganyeta "timhaka ta swa dyondzo na swa mfuwo".



Hi tsundzuka minhlangano leyi na varhangeri ku tshikelela moya wa ntshembo na ntiyiselo lowu lungeke ku lwela xidemokirasi hambiloko swilo hinkwaswo swi tikomba swi nga tiyisi nhlana; ku tiyisa vutihlamuleri lebyi hi byi byarheke emakatleni ku humelerisa swikongomelo leswi vo tala va nga tinyikela swona, va ala ku chavisiwa hi swirhalanganyi na maxangu.



Kutani, Manana Xipikara na muhlonipheki Mutshamaxitulu, hi fanele hi tivutisa: Xana mintirho ya hina yi ve na nkucetelo muni eka gondzo ra ku antswisa vaaki va Afrika Dzonga eka malembe ya 15 ku sukela loko xidemokirasi xa hina xi tumbulukile, naswona hi yi fambise njhani ndzima ya nhluvukiso wa vanhu na ndzhuti wa vanhu ku sukela eka mpfumelelo wa xidemokirasi wa 2004?





Namuntlha hi ni sisiteme ya xidemokirasi leyi tirhaka kahle, ku ya hi milawu ya matirhelo yo pfumala xihundla no va erivaleni, leyi nga ni tihuvo to tala ku va vaaki va hoxa xandla na tindhawu ta mfumo leti tilawulaka leti pfumeleriweke hi Vumbiwa ku seketela xidemokirasi.



Malembe layo tala, hi antswisile swiyenge swa mafambiselo. Hi vumbile sisiteme ya vuxaka bya mimfumo ya matiko leyi tirhaka kahle eka marhavi hinkwawo na nhlanganelo lowu antswisiweke endzeni na le xikarhi ka wona.



Hakunene, mfumo wu nga tinyungubyisa leswaku hi cincile xivumbeko xa demogirafiki ya vanhu xa Mintirho ya Mfumo, lexi hi ku languta matlhelo hinkwawo xi yelanaka na xivumbeko xa tinxaka ta vanhu va ka hina.



Hambiswiritano, loko vamanana va vumba kwalomu ka 34% ta swiyimo hinkwaswo swa le henhla eka Mintirho ya Mfumo, leswi swa ha kayivela eka mpimo wo ringananisa lowu hi tivekeleke.



Eka xiyimo xa tihuvo to endla milawu ta rixaka na swifundzhankulu, swikoweto hileswaku lembe leri rixaka ri ta hundzisa xiyimo xa vuyimeri bya vamanana xa 32% lexi fikeleriweke hi 2004, naswona hi ni ntshembo hambi yi ri 40% leyi fikeleriweke eka nhlawulo wa mfumo wa miganga hi 2006. Ha tshemba leswaku mavandla ya tipolitiki hinkwawo tanihiloko ya karhi ya hetisa minxaxamelo ya nhlawulo, ya ta hoxa xandla eka mhaka leyi ya nkoka swonghasi!



Hambileswi ku antswisa ko karhi ku endliweke, eka 0,2% xiyimo a xi tsakisi ngopfu mayelana ni vanhu lava hanyaka ni vutsoniwa lava thoriweke eka mfumo, hi ku pima hi mpimo wa 2% lowu hi tivekeleke.



Hi matlhelo hinkwawo, mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo ya salele endzhaku swinene.



Magoza yo tala ya simekiwile ku antswisa matirhelo ya Mintirho ya Mfumo, ku katsa na mafambiselo ya timali, Thusong Service Centres na man'wana maendlelo matshwa ya mphakelo wa vukorhokeri, izimbizo na, ku fana na vurhangeri byo tiya sweswi eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.



Hambiswiritano, swo tala swa ha fanele ku endliwa ku antswisa ntolovelo wa vukorhokeri na ntoloveto wa van'wana vatirhela mfumo, ngopfungopfu lava tirhaka hi ku n'wangulana ko kongoma na vaaki.



Vahlonipheki mi ta lemuka, mfumo wa hina wu endle ku lwisana ni vukungundzwana yin'wana ya tindhawu ta nkoka ta nkongomo. Leswi swi vonaka, eka swin'wana, eka milawu na mafambiselo lawa ya fambisaka vatirhela mfumo na vakhomi va swiyimo ku fana, swinakulobye swa vaaki na van'wamabindzu, ku katsa na tiqingho leti lwisanaka ni vukungundzwana.



Swi nga va swona leswaku tisisiteme leti sivelaka no xupula vukungundzwana a ti enelangi, kambe hi mavonelo ya tisisiteme ta mfumo, hi nga timbuwetela hi mhaka ya leswaku ku tlula 70% wa milandzu leyi vikiweke eka mahungu yi va ya mani na mani hikuva mfumo wu thumbile xihoxo naswona wu le ku xi tekeleni ka goza.



Mintlhontlho yo fana yi langutana na van'wamabindzu. Eku heteleleni, ntlhontlho lowu wu khumba mafambiselo tanihiloko wu khumba nsindziso wa nawu wo fanana.



Vahlonipheki, ndza tshemba leswaku ha pfumelelana hinkwerhu leswaku nhlayiseko wa vaaki va ka hina wu lawuriwa ngopfungopfu hi ku ya emahlweni loku hi ku endlaka eku ndlandlamuxeni ka rifuwo ra rixaka na ku tiyisisa leswaku mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi yi avelaniwa hi vanhu hinkwavo ka vona.



I xivangelo xa ntolovelo leswaku, endzhaku ka makulelo yo nonoka ya ikhonomi ya le mahetelelweni ya va1980 na le masungulweni ya va1990, Afrika Dzonga ri vonile nkarhi wo leha swinene wa ku kula ka ikhonomi ku sukela loko ku rhekoda

ka tinhlayo toleto ku sungurile hi 1940.



Eka malembe ya khume yo sungula ya ntshunxeko, makulelo ya ikhonomi ya fambile ku ya eka avhareji ya 3% hi lembe, naswona leswi swi antswile ku fika eka 5% hi lembe hi avhareji ku sukela 2004 ku fikela 2007.



Loko nhlayo ya vatirhisi yi tlakuka ku tlula mpimo, hi ku kuceteriwa hi ku tlakuka ka swivandla swa mintirho na timali na ku tlakuka ka minxavo ka le hansi na mimpimo ya mintswalo, yi tirhile ntirho wa yona emhakeni leyi, hi khuthaziwa hi ku tumbuluka lokukulu ka swivandla swa mintirho leswi nyanyisaka ndlandlamuko ku ya emahlweni.



Leswi swi katsa, emhakeni yo sungula, mimpimo ya le henhla ya vuvekisi hi mfumo na van'wamabindzu. Emhakeni leyi, kwalomu ka ntlhanu wa malembe lama hundzeke, a hi karhi hi kayakaya eka 16% ta ntsengo wa nhundzu leyi xavisiwaka tanihi phesente ya swikumiwa swa tiko, GDP. Sweswo swi vile ku tlakuka eka vuvekisi laha namuntlha nhlayo leyi yi nga eka 22%, ekusuhi na 25% leyi hi kunguhateke ku yi fikelela hi 2014. Leswi hi tlhelo i mbuyelo wa minongonoko ya mfumo leyi kunguhatiweke ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa vaaki.



Swi tlhela swi vangiwa hi tipholisi to antswisa tlilayimete ya vuvekisi bya mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo na ku endla pholisi ya mfumo ya malawulelo na matirhiselo ya timali ta swibalo hi ndlela leyi ndlandlamuxaka mfikelelo eka vukorhokeri na ku hunguta ndzhwalo wa ku tlakuka ka minxavo loko hi nkarhi wolowo ku tiyisisiwa ntshamiseko wa makhiroikhonomi na nhlayiso.



Nkongomo eka mimpfuxeto ya mayikhiroikhonomi eka malembe ya khume lama hundzeke, na minsusumeto, ngopfungopfu ku sukela 2004, leyi endleriweke ku susa mixakaxaka ya swirhalanganyi eka ku kula ka ikhonomi swi ve ni nkucetelo lowunene.



Hi le ka mbangu lowu laha, Pfhumba ro Hatlisisa na Avelano wa Makulelo ya Ikhonomi, Asgisa, ri nga eku tirhsiweni, ku tiyisisa leswaku swirhalanganyi hinkwaswo swa nkoka ku fana na ku pfumaleka ka switirhisiwa, tipholisi na minongonoko ya tiindastri ta nhlanganelo, mintlhontlho ya vuswikoti, swirhalanganyi swa mafambiselo, ku hatlisisa vukorhokeri bya mfumo bya ololoxiwa hi ndlela yo kongoma no tirheka.



Ikhonomi ya hina yi le rivaleni swinene, naswona ku sukela 1994 yi yile yi tiyelela eka ku katsiwa eka sisiteme ya masiva hinkwayo. Tindhawu ta hina ta swa timali i nsusumeto wa xikombiso xa kahle, lowu nga sirhelelanyana eka mabubutsa ya ikhonomi ya matiko hinkwawo.



Hi tlhelo, ndlela ya mafikelelo ya tona eka vaaki ya ha ri ehansi eka leyi languteriweke. Ikhonomi ya hina yi tama ya ha titiyisile ngopfu eka swa migodi na vurimi ku xavisela matiko ya le handle. Handle ka xiyenge xa swa vukorhokeri, a hi vonangi ku ndlandlamuka lokukulu eka mabindzu ya nkoka, ngopfungopfu ya swa vumaki.



Hikwalaho, mpimo wa makulelo eka nhundzu leyi xaviseriwaka ematikweni ya le handle a yi va ngi ehenhla hi ku yelanisa ni matiko man'wana. Hakunene i ku hluleka loku hlamuselaka nkayivelo wa ku tala ka nhundzu leyi xaviwaka ku suka ematikweni mambe ku tlula leyi nghenaka, ngopfungopfu loko ku langutiwa mimpfhuka leyikulu ya makulelo. Naswona hikuva hi ni mpimi wa le hansi wo veka timali, hi bohekile ku titiyisa hi nkhuluko wa nkarhinyana wa timali exikarhi ka matiko ku hakela nkayivelo tanihi minongonoko ya vuvekisi bya hina.



Leyi i mintlhontlho leyi tiko ra ka hina ri bohekaka ku yi ololoxa ku ya emahlweni.



Xa nkoka swinene i xivutiso: Xana hi ntiyso ku kula ka ikhonomi swi fanele ku khumba yini? Rifuwo ri endleriwa ku antswisa xiyimo xa vutomi bya vanhu. Hikwalaho, mhaka ya ku kula ka ikhonomi loko ku fanele ku avelaniwa ku ringanana yi fanele ku va phuphu leyikulu ya mavonelo hinkwawo ya swa ikhonomi.



Xa nkoka, ku avelana mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi swi fanele ku khumba ku thoriwa ka vatirhi, ku tiyisisa leswaku ku ni ntirho wa kahle. Hakunene, i mhaka yo tsakisa swinene leswaku exikarhi ka 1995 na 2003, ikhonomi yi tumbuluxile n'we na hafu wa mamiliyoni ya mintirho leyintshwa ntsena, na kwalomu ka mintirho ya 500 000 hi lembe exikarhi ka 2004 na 2007.



Eka nkarhi lowu nga landzela, i ro sungula ku sukela loko ku ve na xidemokirasi, mintirho yo tala, yi va yi tumbuluxiwile ku tlula vanhu lavantshwa lava nghenaka eka makete wa vatirhi, hikwalaho swi hungutaka nhlayo ya ku pfumaleka ka mintirho ku suka eka 31% hi 2003 ku fika eka 23% hi 2007.



Ina, leswi swi fanele ku ka swi nga hi pepetsekisi ku suka eka ntirho wa ku ya emahlweni hi tlhuvutsa mhaka ya xiyimo xa mintirho leyi ku katsa timfanelo na mimbuyelo leyi vatirhi va tiphinaka hayona.



Ku avelana mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi swi fanele ku katsa matirhiselo lama hatlisisaka endlelo ro nyika ntirho eka lava a va siyiwe ehandle, ku havaxerisa vantima hi ku angarhela hi swa ikhonomi, BBEE.



Leswi a hi ku hlongorisana na leswi va nga i ajenda ya xihlawuhlawu. Hi ntiyiso, tiko leri nga tiyisisiki ku khumbeka ka vanhu va rona hinkwavo eka swiyimo hinkwaswo swa migingiriko ya ikhonomi ri boheka ku va ni matirhela lama nga ehansi ka vuswikoti bya rona bya xiviri.



Mhaka ya ku va mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo ya salele endzhaku eku cinceni tidemogirafiki eka vufambisi na mintirho na vuswikoti, eka nhluvukiso wa mabindzu na swo kota sweswo, hi tlhelo swi endla leswaku tiko ra hina ri va xisa'ndzhaku eka mimpindzulo ya makulelo ya le henhla ya ikhonomi.



Ku avelana mimbuyelo ya kula ka ikhonomi swi tlhela swi vula ntirho wa mfumo wo hatlisisa no ringananisa eku tirhiseni ka nkwama wa timali ta mfumo tanihi xitirho xo tlherisela na ku avela ndzhwalo wa ku humesa nhundzu ya mfumo.



Vahlonipheki; mi ta va mi tiva mahungu yo tala eka timhaka mayelana ni muholo wa nhlayiso wa vaaki. Hambiswiritano, ndzi ta tshaha swikombiso swi nga ri swingani nakambe ku aneka muxaka wa antswiselo leri hi ri endleke na mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona.



Mfumo wu lemukile hi ndlela yo vava leswaku vusweti lebyikulu bya ha tele ngopfu eka vaaki va ka hina, naswona mpimo wa ku pfumaleka ka ndzingano wu le henhla swinene.



Eka malembe ya 15 lama hundzeke hi tikarhatile eka ku lwisana ni xinghunghumani lexi hi ku tirhisa muholo wa nhlayiso wa vaaki. Ku tshaha ntirho lowu endliweke hi xipano xa swidyondzeki eYunivhesiti ya Stellenbosch, lowu rhangeriweke hi Prof Servaas van der Berg:



"Firstly, money-metric poverty declined substantially since the turn of the century. The reduction is to a large extent due to a dramatic expansion in social grants expenditure from 2002 onwards. This improvement is mirrored in access to basic services - a rapid decline in asset poverty even preceded the decline in money-metric poverty. Secondly, although the reductions in poverty have been substantial, aggregate inequality increased during the 1990s. Thirdly, the dynamics underlying the poverty and inequality trends determine the broad policy outlook...[P]poverty has decreased since the transition, but ... inequality has not improved."





...Exikarhi ka mindyangu leyi katsaka vana (lava hlamuseriwaka ku va ni malembe ya 17 na le hansi), nhlayo ya mindyangu leyi vikaka leswaku n'wana u etlele ni ndlala yi enhlile swinene (ku suka ehenhlanyana ka 31 wa tiphesente ku ya eka 16 wa tiphesente) exikarhi ka 2002 na 2006. Leswi swi komba leswaku xiyimo xa vusweti xi antswile swinene, ngopfungopfu exikarhi ka vanhu lava va nga ni ku pfumaleka ka nhlayiso wa le henhla. Ku khomiwa hi ndlala exikarhi ka vana ku languteka ku hafulekile emalembeni ya mune. (Leswi swi huma eka

Poverty since the transition: What we know, p25 hi Prof van der Berg wa Stellenbosch).



Hakunene, vuxokoxoko lebyi byi tiyisisiwa hi ndzavisiso wa hina vini, lowu kombaka leswaku vusweti bya swa timali, ngopfungopfu eka miganga yin'wana ya Vantima na Makhaladi, byi enhlile, hi tlhelo hikwalaho ka tinhlayo ta le henhla ta mintirho na mfikelelo wa mpfuno wa mali ya nhlayiso wa vaaki. Loko nhlayo ya vaamukeri va mpfuno wa mali ya ha ri 2,5 wa mamiliyoni hi 1999, hi 2008 yi tlakukile ku ya eka 12,4 wa mamiliyoni.



Leswi swi ngopfungopfu hikwalaho ka ndlandlamuko lowukulu eka mfikelelo wa Mpfuno wa Mali ya Nhlayiso wa Vana, leyi nga tlakuka ku suka eka 34 000 wa vaamukeri hi 1999 ku fika eka 8,1 wa mamiliyoni hi 2008.



Tanihi xiphemu xa ku hoxa xandla eka timali vapfumari, mpimo wa 1 miliyoni wa swivandla swa mintirho hi ku tirhisa Minongonoko leyi Ndlandlamuxiweke ya Mintirho ya Mfumo wu fikeleriwile hi 2008, lembe ku nga si fika nkarhi lowu a wu kunguhatiwile eka mpfumelelo wa nhlawulo wa 2004. Leswi swi vangile ku kota ku ndlandlamuxa nongonoko lowu na ku antswisa xiyimo xa wona.



Mayelana ni vukorhokeri bya masungulo, tinhlayo ta tivulavulela. Xikombiso, mfikelelo wa mati yo nwa wu tlakukile ku suka eka 62% hi 1996 ku fika eka 88% hi 2008.



Vumbhoni bya muholo wa nhlayiso wa vaaki na byona byi voniwa byi ri ni ku antswa lokukulu eka mfikelelo wa switirhisiwa swa vutshunguri byo sungula. Makumekaye wa tiphesente ta Maafrika Dzonga sweswi va hanya eka mpfhuka lowu nga hundziki 5km ku ya eka xitirhisiwa xa swa vutshunguri, naswona hi tivisiwa leswaku titliliniki hinkwato sweswi ti ni mfikelelo wa mati yo nwa. Mfikelelo wa nsawutiso wa vana wu tlakukile ku ya emahlweni ku ya fika eka 85%, kasi timhangu ta malariya ti enhlile swinene.



Hi tlhela hi tiyisiwa nhlana hi leswaku ndzavisiso eka timhangu ta HIV wu komba ntshamiseko na ku enhlanyana ka tinhlayo ta ntlulelo.



Ku ya emahlweni, nongonoko wa xihuhwati xa xitsongwatsongwana a wo

va lowukulu ntsena emisaveni, kambe wu le ku ndlandlamukeni nkarhi hinkwawo, ni ku tlula 690 000 wa vavabyi lava se va nga sungurisiwa eka vutshunguri bya xihuhwati xa xitsongwatsongwana ku sukela emasungulweni ya nongonoko.



Ku ri ku switirhisiwa swo tala swa rihanyu a swi tshami swi ri ni mirhi leyi lavekaka, mimpimo leyi faneleke ya vatirhi, mphakelo wa nkarhi hinkwawo wa vukorhokeri bya masungulo ku fana na mati yo tenga na gezi. Eka swin'wana swa switirhisiwa leswi, vufambisi i bya le hansi na maehleketelelo ya vatirhi ya lava ku antswisiwa.



Eka swa dyondzo, hi vonile ku enhla ka rhexiyo ya mudyondzisi: mudyondzi, kwalomu ka mfikelelo wa tiko hinkwaro ku ya hi ntsariso eka xiyimo xa dyondzo ya phurayimari, na ku antswa eka nhlayo ya vana lava pasaka matematiki, ku tshaha swikombiso swingariswingani.



Eka nkarhi wun'we, matimba yo tala ya nyiketiwile eka ku antswisa switirhisiwa eka tindhawu ta vusweti.



Tanihilaha swi tivekaka hakona, ha yi tiva nhlayo ya lava tshikaka xikolo, ngopfungopfu eka swiyimo swa sekondari na le thexiyari, yi le henhla hi ndlela yo ka yi nga amukeleki, naswona sisiteme ya dyondzo ya ha fanele ku humesa mixaka ya nkoka ya vuswikoti lebyi laviwaka hi vaaki.



Tlhandlakambirhi, maendlelo eka matirhelo, havumbirhi bya ku dyondzisa na ku dyondza, byi komba nsindziso lowu vilerisaka wa maaviwele ya vaaki ya nkarhi lowu hundzeke.



Hi ntiyiso, kwala dyondzo yi lavekaka kona ngopfu ku faya ndzhendzheleko wa vusweti, hilaha switirhisiwa, vuswikoti bya mafambiselo na madyondziselo swi nga swa matsakiselo ya xiyimo xa le hansi.



Minongonoko ya nhluvukiso wa vaaki na yona yi antswisile vunyingi bya swilaveko swa vapfumari, swo fana na tindlu, hi ku nyikiwa ka 2,6 wa mamiliyoni ya tindlu leti mfumo wu nyikaka pfuno.



Hi fanele, tanihiloko swi tiveka, ku amukela Nongonoko wo Tlherisela Misava, ku katsa ni nseketelo endzhaku ka ku tshama, a swi fanele swi endliwile hi ndlela yo hatlisanyana no antswanyana.



Hi ku angarhela, ha tinyungubyisa hi mimfikelelo eka minongonoko ya nhluvukiso wa vaaki, kambe hi nga ka hi nga tienerisi hi ku cinca ka tinhlayo ntsena.



Ku nga va eka swa dyondzo, swa rihanyu, swa tindlu, swa mati kumbe swa mbhasiso, mhakankulu leyi hi langutaneke na yona masiku hinkwawo i ku hi nga antswisa njhani vukorhokeri lebyi. Eka leswi ha ha ri na mpfhuka ku wu famba.



Vahlonipheki, xinghunghumani xa vugevenga xi tama xa ha ri xivanginkulu xa ku pfumaleka ka nhlayiseko wa Maafrika Dzonga. Mhaka ya siku na siku, eka tindhawu leti ku tshamaka vapfumari na swifumi, hi yin'wana ya leswi tshamaka swi languteriwile hi ndlela yo vava leswaku ku nga tshuka ku va ni nhlaselo wa tihanyi.



Endzeni ka tindhawu ta mfumo na to ka ti nga ri ta mfumo, ku nga va ni swikimi swa vugwinyata leswi tswongaka switirhisiwa hi ndlela ya vukungundzwana i swivangi swa tshamelo swa ku vilerisa lokukulu.



Swa tiveka, mpimo wa angarhelo lowu hawona vugevenga byi nga tlakuka hi 2002, wu tshama wu ri eku enhleni. Tinxaka hinkwato ta tinhlayo ti nga tshahiwa ku tiyisisa leswi.



Kambe ha swi tiva leswaku ku hunguteka loku a ku hatlisangi hilaha swi faneleke, hambi ku ri hi mpimo wa 7% ku fika eka 10% lowu hi nga tivekela ka mintlawa yo hambanahambana ya vugevenga ehenhla ka un'wana munhu. Mhaka ya leswaku timhangu ta vugevenga bya tihanyi emitini na le mabindzwini a swi ri eku tlakukeni, naswona vugevenga ehenhla ka vamanana na vana a byi si yima hi mpimo wo vonaka, i mhaka yo vilerisa hi ndlela yo chavisa.



Leswi swi kombisa ku hluleka eka tindhawu leti hi hanyaka eka tona, ngopfungopfu eku akeni vun'we bya vaaki-tiko lebyi nga ta pfuna eku siveleni no lwisana na vugevenga. Swi kombisa ku hluleka eka sisiteme ya timhaka ta vululami ku suka eku lavisiseni ka vugevenga ku fika eku vuyiseriweni ka mahanyelo lamanene ya swigevenga. Swi kombisa ku hluleka eka matirhelo ya tikhoto hi tlhelo ra mafambiselo ya xithekiniki na switirhisiwa. Leswi hi swona swilo leswi mpfuxelelo hi ku angarhela wa sisiteme ya timhaka ta vululami yi nga ta langutana na swona.



Kambe loko hi tikambisisa hina vini, hi fanele ku tsundzuka leswaku sisiteme leyi hi yi hlelaka i sisiteme leyi teke hi ndlela leyi fanelaka ku tlula tisisiteme leti hi nga va na tona etikweni.



Leswi swi endliwa hi ku cinca loku nga va kona mayelana na madyondziselo lawa ya humaka eka ntolovelo wa timfanelo ta vanhu, xivumbeko xa demogirafiki na sisiteme ya vutihlamuleri.



Kambe hi nga tikanganyisi: tanihi vutomi bya hina, ku cinca loku ka ha ri eka xiyimo xa masungulo. Ndlela ya ha lehile.



Ndzi tshemba leswaku vahlonipheki va ta pfumelelana na mina leswaku vumunhu bya xidemokirasi xa hina byi tikomba hi ndlela leyi hi hlayisaka vanhu lava nga sirhelekangiki.



Mayelana na leswi, hi ku endla milawu, mintwanano na matiko yan'wana, swinawana na mapfhumba laya sunguriweke, hi tiyisise leswaku ku ringetiwa hi matimba ku antswisa swiyimo swa mahanyelo ya vana, vamanana, vatsoniwa na vadyuhari.



Hi ku seketela mapfhumba na hi swinakulobye leswi hi nga swi aka na minhlangano leyi yimeleka mintlawa ya vanhu lava nga riki na nsirhelelo, hi kote ku lemukisa vanhu hi swilo leswi swi va khumbaka no tlhela hi kondletela ku ololoxiwa ka swivilelo leswi.



Ha tinyungubyisa, xikombiso, hi ku va mindyangu leyi rhangeriwaka hi vamanana yi amukerile xiphemu lexikulu xa swipfuno swa vanhu, ku katsa tiyindlu na nhlayiseko wa rihanyu, naswona yo tala ya minongonoko leyi hi humeleleke eka yona i mapfhumba ya nsawutiso wa vana na tidyondzo ta swakudya leswi akaka miri.



Hambiswiritano, vamanana, vantshwa na vatsoniwa va ha ri na ku tikeriwa ku kuma mintirho. HIV yi khumba ngopfu vamanana lavantsongo. Madzolonga ehenhla ka vamanana na vana ya ha ri ehenhla.



Leswi hi leswi ha ha fanelaka ku swi endla eka nkarhi lowu taka.



Manana Xipikara na Mutshamaxitulu leswi hi swin'wana swa swikombiso swa leswi tisiweke hi xidemokirasi na leswi mfumo wu koteke ku swi fikelela ku humelerisa ku navela ka vakheti. A ku na xisolo nixintsongo leswaku ntirho lowu hi wu endleke ku suka hi 1994 ku fika sweswi wu sasekile nakona a hi na ku kanakana leswaku mintlhontlho ya hina ya ha tele.



Swa fanela ku va hi titsundzuxa hi swileriso leswi hi nyikiweke hi khale ka Presidente Nelson Mandela eka tsalwa ra yena ra Long Walk to Freedom, switsundzuxo swa ku va hi va na ntshembo, ku tiyisela, ku yisa emahlweni na ku tisa ku cinca:



I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.



Eka tin'hweti leti taka, vanhu va tiko ra hina va ta veka murhangeri loyi va rhandzaka leswaku a yisa emahlweni ntirho lowu wa mulweri wa ntshunxeko na van'wana vasunguri va xidemokirasi lexi.



Hambiloko matirhelo ya hina ya hambanile, swikongomelo swa swilo leswi hi lavaka ku swi fikelela a swi kanakanisi hikuva swi tsariwile eka Vumbiwa bya hina, ku nga ku aka vun'we bya rixaka leri humelelaka ra xidemokirasi, leri nga yiki hi nghohe kumbe rimbewu, leri nga ta pfuna eku akeni ka misava leyinene.



Malembe ya tsevu laya nga hundza, varhangeri va hina va hlanganile eka Samiti ya Ndlandlamuko na Nhluvuko laha va nga fikelela ntwanano hi mintirho leyi hinkwerhu ka hina hi faneleke ku yi endla ku antswisa vutomi bya vaaki-tiko va Afrika Dzonga, ngopfungopfu ku hafula vusweti na ku pfumaleka ka mintirho hi lembe ra 2014. Leswi swi katsa:



Ku tumbuluxela vanhu hinkwavo mintirho yo antswa hi tlakusa mpimo wa vuvekisi, minongonoko ya mintirho ya mfumo, swinakulobye na maendlelo na swiyenge swin'wana, minxavo ya nhundzu ya laha kaya, ku humelerisa mabindzu lamantsongo no seketela mabindzu ya ntirhisano;



Ku ololoxa ntlhontlho wa vuvekisi hi ku antswisa nhlayiso wa mali, ku tirhisiwa lokunene ka switirhisiwa ku suka eka phexeni ku fika eka mali ya vuhlayiseko, tiyindlu, minhlengo ya swiyenge swa timali na ku havaxerisa vantima hi swa ikhonomi;



Ku yisa emahlweni ndzinganano, ku hluvukisa vuswikoti, ku tumbuluxa swivandla swa ikhonomi no ndlandlamuxa vukorhokeri; na



Ku yisa emahlweni mintirho laha kaya no sungula nhluvukiso, ku katsa na ku nyika switirhisiwa na mfikelelo wa vukorhokeri.



Ndza tshemba leswaku, tanihi xiphemu na engetelo wa swikongomelo leswi, Maafrika Dzonga a hi na ku hambana mayelana na xilaveko xo antswisa sisiteme ya hina ya dyondzo; ku nyika nhlayiseko wa rihanyu lowu lulameke, lowu amukelekaka no ringanela; ku hluvukisa matiko-xikaya ya hina no tiyisisa nhlayiseko wa swakudya; no tiyisa ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.



A ndzi tshahi timhaka leti hikuva ti ri ta nkoka ku tlula hinkwato kumbe ku ehleketa leswaku ti ta horisa mavabyi ya rixaka ra hina. Kambe ndzi endla tano ntsena ku tshikelela mhaka ya leswaku Afrika Dzonga a yi pfumali xivono. Ntlhontlho wa hina i ku cinca xivono lexi xi va minongonoko na tiphurojeke leti nga ta sunguriwa.



Miehleketo leyi yi amukeriwa hi un'wana na un'wana wa hina, tanihilaha swi vonakaka eka Swikongomelo swa Nhluvuko wa Malembexigidi ya Vun'we bya Tinxaka. Hambiswiritano, vanhu namuntlha va langutane na nghozi ya leswaku mfikelelo wa swikongomelo leswi wu nga tlheriseriwa endzhaku hikwalaho ka xirilo xa ikhonomi lexi nga funengeta misava hinkwayo.



Leswi a swi languteka ntsena tanihi xirilo xa timali eka tindhawu tintsongo to lombisa mali swi hundzukile xirilo lexikulu xa mali xa misava hinkwayo lexi nga na mbuyelo wo biha eku tumbuluxeni ka nhundzu na vuxavisi.



Hi nga ha rila hi makwanga, mavonelo yo koma na vusopfa bya vafambisi va tikhamphani letikulu leti nga hoxa xandla eka xiyimo lexi. Hi nga ha sola tipholisi ta mfumo leti nga tsandzeka ku vona leswi ivi ti pfumelela ku nyikiwa ka mimpfumelelo eka timakete leti nga riki na vulawuri leti nga vanga mpfilumpfilu eka sisiteme ya mali. Hi nga titwa hi ri na mfanelo yo endla sweswo.



Kambe ntirho wa hina i ku twisisa mbuyelo wa swilo leswi eka ikhonomi ya hina na rhijini ya hina no tlhela hi kuma tindlela to hunguta mbuyelo lowu, ngopfungopfu eka vaaki-tiko lava nga riki na nsirhelelo.



Leswi hi swi tivaka hi leswaku xiyimo xa vulawuri eka tiko ra hina na tipholisi leti lawulaka matekelo ya xibalo ku ya hi makulelo ya ikhonomi leti hi ti amukeleke swi hi pfunile ku papalata mbuyelo wo biha wa nkarhi lowu wa xirilo.



Kambe ha swi tiva leswaku, hikuva hi ri na nhlanganelo na ikhonomi ya misava, swilaveko swa nhundzu leyi hi yi xaviselaka matiko mambe swi hungutekile; mfikelelo wa mali na ku nghena ka yona swi bihile; ku hunguteka ka swilaveko swa nhundzu leyi xaviseriwaka matiko mambe swi endla leswaku ku endliwa ka nhundzu ku hunguteka; ku tumbuluxiwa ka mintirho ku khumbekile hi ndlela yo biha nakona vanhu eka swiyenge swin'wana va heleriwa hi mintirho.



Nkarhi lowo tika wu kotlana na nkarhi lowu ntlakuko wa minxavo ya nhundzu na ntswalo wa mali leyi lombisiwaka swi nga ehenhla. Hi khensa Mufambisi wa Bangi-nkulu loyi tolo a nga hunguta mali ya ntswalo hi 1%.



Hi nkatsakanyo, leswi swi khumbe hi ndlela yo biha timali leti a hi fanele ku ti tirhisa ku ndlandlamuxa vukorhokeri na ku sungula tiphurojeke ta switirhisiwa. Hikwalaho hi bohekile ku hunguta swilo leswi a hi lava ku swi endla mayelana na ndlandlamuko na ku tumbuluxa mintirho.



Ha swi tiva nileswaku Afrika Dzonga yi khumbeke ku antswa ku ri na matiko yan'wana. Hakunene, hi nkarhi lowu matiko yan'wana ya hlanganaka kumbe ku kombisa ku tikeriwa lokukulu eka ikhonomi, Afrika Dzonga na tikonkulu hinkwaro ra ha tiyimisele ku va na ndlandlamuko hambiloko ndlandlamuko lowu wu ta nonoka.



Emhakeni leyi, vahlonipheki, ndza tsaka ku mi vikela leswaku eka mimbhurisano exikarhi ka Hofisi ya Presidente na varhangeri vo hambanahambana ya vatirhisani va vaaki hi twananile ku kuma tindlela to hunguta mbuyelo wo biha wa xirilo xa ikhonomi etikweni ra hina. Ntlawa lowu langutaneke na ntirho lowu wa ha ri eku tirheni hi matimba nakona wu langutise eka swiyenge leswi landzelaka swa tinhlamulo.



Xo sungula, mfumo wu ta ya emahlweni na phurojeke ya vuvekisi bya vanhu lebyi ntsengo wa byona wu nga tlakuka ku fika eka R690 wa mabiliyoni eka malembe yanharhu laya landzelaka. Emhakeni leyi, loko swi fanela hi ta kuma tindlela to kuma timali to endla sweswo.



Leswi swi ta katsa nseketelo hi minhlangano ya timali ya nhluvuko no timali to lomba ku suka eka minhlangano ya lombisa mali ya misava, na ku katsa na xinakulobye na mabindzu laya nga riki ya mfumo na ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi lawuriwaka hi vatirhi, swo fana na timali ya phexeni.



Xa vumbirhi, hi ta tiyisa minongonoko ya swiyenge swa mintirho ya mfumo. Hi tlhelo rin'wana, hi ta tiyisa makungu yo ndlandlamuxa mintirho eka swiyenge swo fana na swa rihanyu, ntirho wa vanhu, dyondzo na minhlangano ya swa nawu. Hi tlhelo lerin'wana hi ta hatlisisa ku sungula ka Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo.



Xa vunharhu, hi ta kuma tindlela to hunguta ku nonoka ka mbuyelo wa vuvekisi na ku pfariwa ka tifeme leti endlaka nhundzu.



Mfumo wu ta lunghisa maavele ya wona ya mali eka tifeme na tindlela tin'wana to vuyisela mali eka tifeme leswaku va ta kota ku langutana na mintlhontlho eka swiyenge swo hambanahambana no hlohlotela minhlangano ya mali ya nhluvukiso ku pfuna tifeme eku langutaneni na nkelukelu wa nkarhi wa xirilo.



Tindlela tin'wana leti nga ta siva ku lahlekeriwa ka mintirho ti ta lavisisiwa, ku katsa ku nyikiwa ka tiholodeni to leha, ku ya eka tidyondzo ta ndzetelo-vutivi nkarhi wo lehanyana, nkarhi wo koma no avelena ntirho. Leswi swi ta hlanganisiwa na pfhumba ra swinavetiso swa Poudly South African na goza ra vukarhi eka lava xavaka nhundzu ya matiko mambe swi nga ri enawini.



Xa vumune, mfumo wu ta ya emahlweni no ndlandlamuxa mali leyi tirhiseriwaka vanhu, ku katsa ku yisa emahlweni mfikelelo wa Xipfuno xa Mfumo xa Nhlayiso wa Vana ku fika eka malembe ya 18 no hunguta malembe lawa vadyuhari va ringaneleke ku kuma mudende ya vuya eka 60 eka vavanuna. Leswi ndzi nga ta khoma lembe ra vu60 lembe leri, ndzi ta va ndzi ringanele ku kuma mudende.



Ku yisa emahlweni, hi ta tirhisa Xipfuno xa Mfumo xa Nhlupheko wa Vanhu na milawu ya nhlayiseko wa swakudya ku olovisela vanhu lava nga sirheleriwangiki hi Ndzindzakhombo wa Mintirho kumbe lava nga heta mali leyi va fanelaka ku yi tirhisa.



Hi ta tlhela hi langutisa swinene eka ntlhontlho wa ku va tikhamphani tin'wana ti nga fambisani na mphikizano. Hi rhandza ku hoyozela va Khomixini ya swa Mphikizano eku tiyiseni ka vona voko ku tiyisisa leswaku vatluri va milawu va tengisiwa.



Hambiswiritano, hi na ku tshemba leswaku vanhu na vona va ta pfuneta leswaku ku enhla ka minxavo ku fikelela vanhu hinkwavo.



Magoza lawa ya ta leteriwa hi pholisi leyi lawulaka matekelo ya xibalo ku ya hi makulelo ya ikhonomi. Hambiswiritano, hi ta tiyisisa leswaku malombele ya mfumo ya timali hi lawa ya amukelekaka. Leswi swi vula nakambe leswaku mfumo wu fanele ku hunguta swikweleti leswi wu nga na swona hi ku hatlisa loko swi koteka.



Ntirho wa hina wu ta leteriwa hi ku twisisa leswaku magoza lawa hi nga ta ya teka ku sirhelela xiyimo no olovisa mbuyelo wa ku cinca ka xiyimo swi nga endla leswaku ku tumbuluxiwa mintirho.



Eka tinhlengeletano hatimbirhi ta G20 na minhlangano yo hambanahambana, mfumo wa hina wu susumete leswaku ku va na ku nghenelela loku lulameke ka xihatla ngopfungopfu eka matiko laya hluvukeke ku nga kona laha xirilo lexi xi sunguleke no tika ngopfu kona. Hi tshemba leswaku nkarhi wu fikile wa ku tiyisa milawu ya hina ya vulawuri ya laha kaya na vuangameri bya tisisiteme ta timali; kambe ehenhla ka sweswo, hi nge papalati xilaveko xa vuangameri no vona leswaku ku na leswi endliwaka emisaveni hinkwayo.



Xa nkoka hi leswaku hi fanele ku hlayisa ndzhuti wa sisiteme ya mabindzu ya misava, ku hetisa mimbhurisano na Doha Round ya sisiteme ya mabindzu ya misava no tiyisisa leswaku swipfuno swa nhluvukiso a swi hungutiwi.



Dyondzo leyi hi nga yi dyondzaka hi leswaku hi fanele ku va na swinakulobye swo tiya na van'wamabindzu van'wana eka ikhonomi ya hina kwala kaya na le matikweni mambe, ku nga ri ntsena ku herisa xirilo lexi kambe na ku teka magoza lawa ya nga ta endla leswaku xirilo lexi xi nga ha tlheli xi va kona.



Etikweni ra hina hi ta endla leswi tanihi xiphemu xa phurosese yo veka tiko ra hina endleleni ya nhluvuko na ndlandlamuko. Ku leha ka nkarhi wo fikelela swikongomelo swa hina ku nga va ku tlhelerisiwile endzhaku hi ndlela yin'wana kambe a hi kanakani leswaku siku rin'wana hi ta swi fikelela.



Emhakeni leyi, ndlela leyi hi tilulamiselaka hayona ku tirhisa swivandla leswi hi hlanganaka na swona i swa nkoka swinene. Ndzi vulavula ndzi kongomise eka FIFA World Cup hi 2010 na Confederations Cup leyi nga ta ta eka tin'hweti leti landzelaka. Tiphurojeke na tipulani hinkwato ti herile, kasi tin'wana ti le kusuhi na ku hela - ku suka eka timbala ta mintlangu, switirhisiwa swa vutleketli, magoza ya vuhlayiseki, timhaka ta byetlelo ku fika eka swa rihanyu na tipulani ta vaendzi lava nga ta fika etikweni - leswi swi tiyisisa vutitshembi bya hina eka va mintlangu ya bolo ya milenge ya misava hinkwayo leswaku mphikizano wa hina wu ta va lowunene.



Endzhaku ka ku hlula eka ntlhanu wa mintlangu leyi nga hundza, hi tshemba leswaku xipani xa rixaka xa bolo ya milenge xa karhi ku tilulamisela na ku titshemba leswaku xi ta tirha ku tlurisa!



Ku hundza kwalaho, ndzhaka ya nkombiso lowu ku ta va ku ri vuswikoti bya hina byo kombisa malwandla na vumunhu bya Afrika Dzonga na Afrika - ku cinca xikan'we miehleketo na mavonelo hinkwawo ya misava hi tiko ra hina na tikonkulu ra hina. Sweswo swi le ka hina naswona a ku na nxavo lowu hi nga wu vekaka ehenhla ka sweswo!



Hi rhandza nakambe emhakeni leyi ku hoyozela swipani hinkwaswo leswi nga tiyisa nhloto wa Afrika Dzonga wo fikelela xiyimo xo antswa eka malembe laya nga hundza. Swidlodlo swo hlawuleka swi ta nyikiwa xipani xa hina xa khirikete lexi nga fikelela maninginingi ya xikalu xa misava.



Ina, hi tinghwazi ta misava ta Rugby; Giniel de Villiers na xipani xa yena va hlurile eka Dakar Rally; xipani xa Paralympians xi ya emahlweni xi endla leswaku hi tinyungubyisa; kasi xipani xa bolo ya milenge xa le hansi ka malembe ya 20 xi tirhile hi matimba eka mphikizano wa xiyimo xa le henhla.



Manana Xipikara na Mutshamaxitulu, mavhiki mambirhi lama nga hundza, Afrika Dzonga yi gimete ntirho wo hlayisa xiphemu xa Mali xa matsalwa ya khale ya Timbuktu. Ndzhaka leyi yi kombisa Afrika tanihi xikombiso eka swa sayense na matsalwa, filosofi na khomese laha ri nga lo kavanyetiwa hi ku xavisiwa ka mahlonga na nhloto wa rifuwo ra Afrika. Pfhumba leri ri fanele ku hi veka eka xiyimo xin'we na matiko yan'wana eka tikonkulu ra hina no antswisa swiyimo swa hina swa ximunhu.



Ina, eka malembe ya 15 lama nga hundza, hi endle hinkwaswo ku tiyisisa leswaku Afrika yi kuma ku pfuxeleriwa eka leswi a swi fanele ku va Dzana ra Malembe ya Afrika. Hambiloko hi nonoka, Afrika ya karhi ya tshinelela mfuxelelo laha ku navela ka vanhu ku va ka emaninginingini ya nxaxamelo wa swilaveko swa varhangeri leswi tiyisaka ntshembo na ku tiyisela emisaveni hinkwayo.



Leswi hi swona ntsena swi nga endla leswaku hi tiyisela eku pfuneni ka vanhu va Zimbabwe ku kuma nhlamulo eka xirilo xa vona. Hi rhandza ku hoyozela mavandla hinkwawo ya tipolitiki eZimbabwe ku va ya fikisile mbulavurisano emakumu, ku va va fikelele harhi leyi ku nga khale vanhu va tiko leri na Matiko ya le Dzongeni wa Afrika a ya yi rilela: mfumo lowu nga tshamiseka nakona lowu vekiweke hi ndlela leyinene ku ta langutana na mintlhontlho leyi langutaneke na vanhu. Hi tiyisiwa nhlana hi ku vona leswaku tolo Palamende ya Zimbabwe yi pasise Mpfuxeto wa Nawu 19 wa Vumbiwa lowu vekaka masungulo ya mfumo wa nhlanganelo.



Swa fanela ndzi veka ku khensa eka mukondleteri wa SADC, khale ka Presidente Thabo Mbeki na ntlawa lowu nga tirha hi matimba no lehisa timbilu ku vona leswaku mbulavurisano wa humelela.



Sweswi ntirho wo aka hi vuntshwa wu nga sungula hi nkhinkhi nakona Afrika Dzonga ri tiyimisele ku pfuneta hilaha ri nga kotaka hakona. Emhakeni leyi, ku na xilaveko xa xihatla ku pfuna ku langutana na xirilo xa vanhu eka tiko leri. Hi na ku tshemba leswaku misava hinkwayo, hikwalaho ka rirhandzu, yi ta khomana na vanhu va Zimbabwe loko va sungula hi vuntshwa.



Hi khuthaziwa hi leswaku, hambileswi ku tsematsema ku nga hlawulekisa ku ya emahlweni ka vanhu va Democratic Republic of Congo eka rendzo ra vona ro ya eka ntshamiseko no humelela, ku ya emahlweni koloko a ku siveriwi.



Xinakulobye lexi nga akiwa ku nga ri khale exikarhi ka vurhangeri bya DRC na Rwanda xi khome switshembiso swo humelerisa timhaka ta nhlayiseko na ku langutana na xirilo xa vanhu na, hi ku tshemba, mayelana ni mbhurisano hi timhaka ta politiki. Hi ta ya emahlweni hi tirhisana na matiko yan'wana na Nhlangano wa Matiko ya Afrika ku fikelela swikongomelo leswi eBurundi, Sudan, Western Sahara, Cote d'lvoire, Somalia na tin'wana tindhawu.



Tanihiloko swi vonakile eka swilo leswi nga humelela eka tin'hweti leti nga hundza, Afrika Dzonga yi ta tirhisa nkateko wa ku va mutshamaxitulu wa SADC ku tiyisa nhlangano lowu wa nkoka wa rhijini hi ku tshikelela ku sunguriwa ka swiboho swa samiti no tiyisa ntwanano wa rhijini.



Xikan'wekan'we hi ta antswisa mbhurisano wa SADC na Nhlangano wa Makete wa Vuxa bya le Dzongeni wa Afrika, Comesa, na Nhlangano wa Vuxa bya Afrika, EAC. Mapfhumba lawa ya ta endleriwa ku ndlandlamuxa ku nga ri ku tsanisa xinakulobye lexi nga kona eka Nhlangano wa Mintolovelo ya Matiko ya le Dzongeni wa Afrika, Sacu.



Hi rhandza hi nkarhi lowu ku hoyozela vanhu na vurhangeri bya Zambia, Ghana hi nga rivali United States of America eka nhlawulo lowu nga va xikombiso lexi tsemakanyaka mindzelekano ya tiko leri. Hi ta tshama hi ri karhi hi tiyisa ntirhisano wa hina na matiko lawa na yan'wana hi ku ringeta ku fikelela swilo leswi nga lulamela vanhu.



Hi katekile hikuva lembe leri hi gimeta ku tlangela malembe ya khume yo sungula ya xinakulobye xa hina na tiko ra People's Republic of China. Eka malembe lawa, swi tikomba kahle leswaku xinakulobye lexi xi na mbuyelo lowunene eka matiko hamambirhi.



Hi rhandza ku tiyisisa ku tinyiketela ka hina eka xinakulobye lexi hi nga xi sungula na Brazil na India hi ku tirhisa Ibsa nakambe na le ka xinakulobye lexi tiko ra hina ri nga na xona na Russia na matiko ya Asia, Middle East, Latin na North America.



Hi minkahi yo tala hi kombise ku vilela ka hina hi nkwetlembetano lowu nga kona eMiddle East hi ku angarhela, na le Israel na Palestine hi ku kongoma. Xiyimo xa ku tsana ka hina hi ku tlakuka ka nkwetlembetano na ku lahlekeriwa ka vutomi bya vanhu, ngopfungopfu bya vaaki-tiko - ku katsa na vana, vamanana na vadyuhari - a xi hlamuseleki.



A ku na ku tihlamulela eka vuharhi na mpfilumpfilu lowu nga kona. Hi tshemba leswaku sweswi ku ringeta ka matiko ya misava ku tisa nhlamulo ya nkwetlembetano lowu ku ta va na mihandzu leswaku vaaki-tiko va Israel na Palestine va ta kuma ku rhula na nhlayiseko tanihi vaakelani va matiko laya tifumaka.



Hi hoyozela mfumo na vanhu va Cuba eka malembe ya 50 yo tlangela ku tifuma na ntshunxeko wo tikhetela ndlela ya vona ya nhluvuko.



Eka malembe laya nga hundza hi kotile ku gimeta mbulavurisano wa hina na Nhlangano wa Matiko ya Europe hi xinakulobye xa hina xa maendlelo, nakona hi na ku tshemba leswaku moya lowu a wu ri kona eku burisaneni wa ha ta va kona loko hi lulamisa mbulavulo wa matiko yo hlaya mayelana na Mintwanano ya Vunakulobye eka Ikhonomi na matiko ya rhijini ya hina. Hi langutele ku tiyisa xinakulobye lexi loko hi rhurhela Samiti ya Afrika Dzonga na EU eka lembe leri.



Hi ta ya emahlweni na matiko yan'wana ya le Dzongeni wa Afrika hi lwela ku cinciwa ka Vun'we bya Tinxaka, Nkwama wa Timali ta Matiko ya Misava na minhlangano yo hambanahambana leswaku ya kombisa ku cinca loku nga va kona na ku cinca loku ka ha yaka emahlweni emisaveni hinkwayo no tirha hi ndlela ya xidemokirasi, ndzinganano no endla swilo erivaleni.



Hi tlhela hi tiboha ku fikelela swikongomelo swa swiboho swa matiko ya misava hinkwayo, ku katsa Ntwanano wa Kyoto na swiboho swin'wana leswi teke endzhaku leswaku ku va na vumundzuku lebyinene bya vanhu va ka hina na vanhu va misava hinkwayo.



Manana Xipikara na Muhlonipheki Mutshamaxitulu, ku na swilo swimbirhi leswi letelaka ntirho lowu: xilaveko xa ku hetisa mpfumelelo lowu nga nyikiwa mfumo lowu hi 2004, na xilaveko xa leswaku mfumo lowu nga ta ta endzhaku ka nhlawulo wu kuma xiyimo xi lunghekile leswaku wu sungula minongonoko wu nga heti nkarhi.



Eka tin'hweti leti nga sala loko ku nga se fika nhlawulo wa rixaka na swifundzhankulu, hi ta ringeta hi matimba ku hetisa mpfumelelo wa vaaki. Tanihi xiphemu xa tiphurojeke to tala leti kumekakaka eka Pulani ya Minongonoko ya mfumo hi ta langutisa ngopfu eka leswi landzelaka:



Ku endla leswaku ku koteka ku antswisiwa ka mphakelo wa vukorhokeri na nhlanganelo lowunene exikahi ka marhavi ya mfumo ku katsa na tipulani ta maendlelo ya rixaka.



Ku yisa emahlweni pfhumba ro Lwisana na Vusweti no hetisa mpfampfarhuto wa Endlelo ra Angarhelo ro Lwisana na Vusweti hi ku tihlanganisa na vaaki-tiko loku se ku nga sunguriwa ;



Ku sungula minongonoko leyi hi nga na yona yo herisa nhlayo ya kholera eka swiyenge swo hambanahambana swa tiko;



Ku yisa emahlweni ndzavisiso no burisana na vaaki-tiko hi Sisiteme ya Angarhelo ya Nhlayiseko wa Vanhu ku katsa na mhaka ya Ndzindzakhombo wa swa Rihanyu ra Rixaka;



Ku tiyisa pfhumba ro hlayisa eneji leswaku hi kota ku lawula na ku cinca loku nga kona no cinca mahanyelo ya hina loko hi nkarhi wu ri wun'we hi hatlisisa tiphurojeke to aka vuswikoti no tirhisa tindlela tin'wana ta eneji, ku twisisa leswaku ehenhla ka mbuyelo wa ku cinca xiyimo xa tlilayimete, switirhisiwa swo fana na malahla na mati swa karhi swa hungutana hi ndlela leyi ku laveka ka swona xi tlakukaka hayona;



Ku nghenisiwa emintirhweni ya swiyenge leswi faneleke ka mbuyelo wa ndzavisiso wa Ikhonomi ya Vumbirhi wo fana na nongonoko wa mintirho ya vanhu, nseketelo wa mabindzu lamantsongo na ya le xikarhi na mapfhumba ya nhluvuko wa matiko-xikaya;



Ku tiyisisa magoza yo lulamisa sisiteme ya timhaka ta vululami ku katsa ku engetela vuswikoti bya vulavisisi bya forensiki, ku tlakusiwa ka nhlayo ya valavisisi, ku tirhisiwa hi ntalo ka thekinoloji ya mahungu na vuhlanganisi, na mafambiselo yo antswa ya tikhoto; na



Ku kondletela phurosese leyi nga ta tiyisa mafambiselo ya timhaka ta ndzinganano wa rimbewu ku fana na vuyimeri bya 50/50 eku tekeni ka swiboho, nhluvuko wa vantshwa, timfanelo ta vatsoniwa na ta vana - ku katsa ku hetisa mbulavurisano na vaaki-tiko hi Pholisi ya Rixaka ya Vantshwa loko yi pasisiwile hi Palamende, na ku sunguriwa ka Nhlangano wa Nhluvuko wa Vantshwa; ku yisa Ntwanano wa SADC wa Rimbewu na Nhluvuko ePalamende; ku tiyisa vuyimeri bya hina bya timfanelo ta vatsoniwa; na ku engetela nhlayo ya timasipala leti nga sungula Tindhawu ta Timfanelo ta Vana ku hundza eka 60% leyi nga kona sweswi.



Minongonoko leyi na yin'wana ku katsa Swirhangana swa Tinhlohlorhi eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wa Nyenyankulu ya n'wexemu, yi vumba masungulo ya ntirho wa hina wa mpfumelelo wa vaaki nakona ti veka masungulo ya vumundzuku.



Hi ta tiyisa ntirho wa hina lowu hlohloteriwaka hi vuhiseki bya hina, ku tshemba na ku tiyisela ka vanhu va Afrika Dzonga eku fikeleleni ka swilo leswi nga lulamela vanhu hinkwavo. Leswi hi swona swa nkoka naswona hi swona masungulo ya ku titshemba ka hina loko hi vula leswaku tiko ra hina i tiko lerinene. Xidemokirasi xa hina i xinene. Xa karhi xa kula no va na matimba.



Hikwalaho, hi ku landzelela marito ya khale ka Presidente Nelson Mandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".



Inkomu.







<fn>Hansards.SonaContent.ts.txt</fn>
MBULAVULO WA PRESIDENTE NA RIXAKA (SoNA)
"Ku tlangela ndzhaka ya ntshunxeko hi ku tiyisa vuxaka exikarhi ka Palamende na Vanhu"
Nyenyenyani i n'hweti ya nkoka swinene eka Palamende na Maafrika Dzonga hinkwawo. I nkarhi wa nkambisiso, ku ehleketela emahlweni na ku endla swirhangana swa swilaveko swa tiko. Lembe rin'wana na rin'wana hi Nyenyenyani Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu va kona, loko Presidente a vulavurisana na rixaka tanihi murhangeri wa tiko.
Xana Mbulavulo wa Presidente na Rixaka i yini?
Mbulavulo wa Presidente na Rixaka, eku pfuriweni ka lembe na lembe ka Palamende, i mbulavulo wa rixaka hi Presidente wa Rhiphabliki ra Afrika Dzonga. Mbulavulo wu endliwa eka Ntshamo wa Nhlanganelo wa Huvo ya Rixaka (NA) na Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu (NCOP) wa Palamende. Wu kongomisa eka xiyimo xa nkarhi wolowo xa swa tipolitiki na soxiyoikhonomi xa rixaka. Ntshamo wu vitaniwa hi Presidente naswona wu rhurheriwa hi Xipikara xa NA na Mutshamaxitulu wa NCOP. Hi yin'wana ya mikhuvo yo kala laha marhavi manharhu ya mfumo ku nga Huvonkulu, leyi yimeriwaka hi Presidente, Xandla xa Presidente na Vaholobye; Vuavanyisi, lebyi yimeriwaka hi Muavanyisinkulu wa tiko na Vaanyisikulu va Swifundzankulu; na Huvo yo Endla Milawu, leyi yimeriwaka hi Swirho swa Palamende (tiMP) ya hlengeletana endhawini yin'we. Swirho swa vaaki naswona swa yimeriwa eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka ku nghenelela eka nkhuvo lowu nga na xiphemu xa nkoka eku vumbeni ka rixaka ra hina.
Hikwalaho ka yini Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu ri na nkoka?
Eka mbulavulo, Presidente u kombisa leswi fikeleriweke na mitlhontlho leyi ku hlanganiweke na yona eka lembe leri nga hundza na ku aneka minongonoko ya lembe leri landzelaka. Mbulavulo wu khumba timhaka ta tipolitiki, ikhonomi na vanhu na ku tekela enhlokweni xiyimo hi ku angarhela xa Afrika Dzonga. Wu tlhuvutsa timhaka ta xikaya ta Afrika Dzonga kun'we ni vuxaka bya rona eAfrika na le ndzhandzheni. Mbulavulo wa Presidente na Rixaka i ndlela ya nkoka yo tihlamulela eka Palamende na vaaki va Afrika Dzonga eka leswi swi humeleleke eka lembe leri nga hundza na ku katsa vaaki eka ajenda ya swa tipolitiki ya lembe leri landzelaka. Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu tlhela wu va hi mayelana ni ku tlangela ka rixaka ra hina na ku akiwa ka tiko.
Xana wu va kona rini?
Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu tala ku va kona hi Nyenyenyani. Hambiswiritano, loko ku ri na nhlawulo wa mani na mani ku va ni mivulavulo mimbirhi, wun'we wo komba xiyenge xo hetelela xa Palamende leyi humaka, kasi lowun'wana wu le ndzhaku ka nhlawulo, loko Presidente lontshwa na Palamende va vekiwa. Eka ku hambuka eka mukhuva hi Nyenyenyani 2010, Mbulavulo wa Presidente wu andlariwile nimadyambu ro sungula, ku nyika Maafrika Dzonga yo tala nkateko wo hlalela mafambiselo na ku yingisela mbulavulo wa Presidente. Hikwalaho ka ku cinca loku, vuhlaleri bya thelevhixini byi tlakukile ku suka eka kwalomu ka vahlaleri va timiliyoni timbirhi ku ya ehansinyana ku vahlaleri va timiliyoni ta mune.
Ku nghenelela ka vaaki eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka
Ku nghenelela ka vaaki i xiphemu xa nkoka xa nkhuvo. Swirho swa vaaki swa rhambiwa ku nghenelela eka nkhuvo tanihi vuyeni lebyi rhambiweke bya Palamende. Vaakitiko va Afrika Dzonga ku suka hinkwako eAfrika Dzonga na ku suka eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana va vumba xiphemu xa Mixaxamelo ya Vana va Xikolo na ya Vaaki yo Xixima. Nxaxamelo wa Vaaki wo Xixima, lowu amukelaka Presidente ePalamende, wu vumbiwa hi Maafrika Dzonga ntsenantsena. Nxaxamelo wa Vana va Xikolo wo Xixima wu vumbiwa hi vana vo suka eswikolweni swa tiko hinkwaro naswona va yimela vantshwa, lava eka vona Afrika Dzonga ri vekeke vumundzuku bya tiko.
Maafrika Dzonga lava xiximekaka va tala ku rhambiwa ku va xiphemu xa migingiriko leyi. Va huma ku suka eka swifundzankulu naswona i vanhu lava veke ni ku hoxa xandla lokukulu swonghasi etikweni.
Mbulavulo wa Presidente na Rixaka na ntirho wa vuangameri wa Palamende
Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu vumba xiphemu xa nkoka eka vuangameri na vutihlamuleri. Xikambelo xa xiviri xa xidemokirasi i ndlela leyi hayona Palamende yi nga tiyisisaka leswaku mfumo wu tshama wu ri karhi wu tihlamulela eka vanhu. Vuangameri i ntirho lowu nyikiwaka hi Vumbiwa eka Palamende ku veka tihlo na ku angamela mitirho ya mfumo. Palamende yi nyikiwa matimba yo angamela marhavi hinkwawo ya Mfumo ku katsa na lama ya nga eka levhele ya xifundzankulu na ya miganga hi xikongomelo xo:
Endla mfumo wu tihlamulela eka mali ya vahumesi va xibalo
Endla mitirho ya mfumo yi ku tlangandla erivaleni no
Engetela ntshembo wa vaaki eka mfumo.
Loko ku endliwa vuangameri Palamende yi kongomisa eka:
Hilaha milawu yi simekiwaka hakona
Hilaha mipimanyeto yi tirhisiweke hakona na
Loko tindzawulo ta mfumo ti karhi ti fambisiwa kahle.
Ntirho wa vuangameri wu khumba mafambiselo ya kahle ya tindzawulo ta mfumo hi xikongomelo xo antswisa mphakelo wa vukorhokeri na ku fikelela risima ro antswa ra vutomi eka vaakitiko hinkwavo.
Eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka, Presidente u kambisisa mavonelo ya rixaka no andlala swikongomelo swa tipholisi na swiphakeriwa swa lembe leri landzelaka. Leswi swi fambelanisiwa ni swikongomelo leswi na swiphakeriwa leswi kunguhatiweke leswaku Holobye wa Timali a andlala Mpimanyeto wa lembe leri landzelaka, hi ntolovelo ku ya emahelweni ya Nyenyenyani. Swikongomelo swa tipholisi na swiphakeriwankulu swi vumba masungulo ya leswi mfumo wu nga ta swi endla eka lembe leri landzelaka. Lowu i mpimo lowu hawona Palamende yi endlaka mfumo wu tihlamulela eka vanhu, eka leswi wu swi phakelaka, na hilaha mali leyi nyikiweke yi tirhisiwaka hakona.
Xana ku humelela yini endzhaku ka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka?
Endzhaku ka loko Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wu andlariwile, wa njhekanjhekanisiwa hi Tindlu ta Palamende letimbirhi. Mavandla ya tipolitiki ya na xivandlanene xo nyika mavonelo ya wona na ku vutisa swivutiso hi timhaka leti boxiweke eka mbulavulo. Timhaka leti karhataka ta boxiwa naswona tindhawu leti nga ni nkoka swinene eka rixaka ta kombisiwa. Vaaki va rhambiwa ku va kona no hlalela njhekanjhekisano lowu tanihilaha swi endliwaka hakona eka mitshamo hinkwayo ya Palamende. Endzhaku, Presidente u angula timhaka leti boxiweke na swivutiso leswi humaka eka njhekanjhekisano.
Xana nkongomelo wa Palamende eka lembe leri i yini?
Nkongomelo wa Palamende eka 2011 i "Ku tlangela ndzhaka ya ntshunxeko hi ku tiyisa vuxaka exikarhi ka Palamende na Vanhu". Lembe rin'wana na rin'wana Palamende yi kuma nkongomelo lowu leteriwaka hi nkongomiso wa maqhinga ya Palamende. Tiko ra xidemokirasi xa xiviri ri lava ku humesa matimba ya rona ku suka eka vanhu, hi ku tirhisa nhlawulo wa nkarhi na nkarhi na ku nghenelela ka vaaki loku yaka emahlweni eka tiphurosese ta mafumele. Nkongomelo wu khuthaza ku humelerisiwa ka xidemokirasi xa ku nghenelela, xa vuyimeri na ku va xa vumbiwa, laha vaakitiko va tikatsaka eka timhaka ta ku endla milawu na vuangameri. Wu tiyisisa ntirho wa Palamende, lowu ku nga ku yimela vanhu na ku tiyisisa mfumo hi vanhu hi ku fambisiwa hi Vumbiwa. Ntirho wa Palamende na wa Swirho swa yona wu fanele ku kongomisa eka ku tiyisa vuxaka exikarhi ka vanhu na vayimeri va vona lava hlawuriweke. Ku humelela ka Palamende swi lawuriwa hi ku nghenelela ka nkhinkhi ka vaakitiko hinkwavo va Afrika Dzonga ku nyika ndlela eka ntirho wa Swirho swa Palamende (tiMP) swa vona leswi hlawuriweke na le ka nhlangano.
Xana vaaki va nga nghenelela njhani ePalamende?
Ku tikatsa eka mafambiselo ya nkhuvo wa Mbulavulo wa Presidente na Rixaka i ndlela yin'wana leyi hayona vaaki va nga tikatsaka eka Palamende ya vona. Ku na tindlela tin'wana ta ku nghenelela hatona ePalamende naswona leswi swi katsa ku vhota eka nhlawulo, ku joyina vandla ra tipolitiki, ku gangisa na ku joyina nhlangano wo tinyikela kumbe lowu nga riki wa mfumo, ku tihlanganisa ni tiMP, ku endla swikombelo kumbe miandlalo na ku rhumela tiphethixini ePalamende.
Palamende yi tiboha ku tiendla leswaku yi fikeleleka eka vaaki va Afrika Dzonga hi ku tumbuluxa swivandlanene swa ku tikatsa ka nkoka na ku nghenelela ka hinkwavo: vatatana na vamanana, lavo dyondza na lava nga dyondzangiki, lava tirhaka na lava nga tirhiki, lava nga riki na vutsoniwa na lava nga ni vutsoniwa, lava sweleke (ngopfungopfu lava sweleke ematikoxikaya), na mitlawa yin'wana leyi kongomisiwaka: ku hlengeleta no humesa mavonelo eka timhaka leti fambelanaka ni swilaveko swa vona swa masungulo. Minongonoko yo karhi tanihi Huvo ya Vanhu, Ku Yisa Palamende eka Vanhu, Palamende ya Vamanana na Palamende ya Vantshwa, hinkwato i tipulatifomo leti kongomisiweke eka ku vulavurisana ni vaaki ku twa mavonelo ya vona hi leswi swi nga swa nkoka swinene eka vona. Palamende yi lava ku ndlandlamuxa ku tikatsa ka vaaki na ku nghenelela swi karhi swi fambisana ni nkongomelo wa lembe leri wa "Ku tlangela ndzhaka ya ntshunxeko hi ku tiyisa vuxaka exikarhi Palamende na Vanhu".
Xana u nga tsakela ku endzela Palamende?
Hofisi ya swa Dyondzo ya Vaaki ya Palamende yi nyika tendzo ta mahala ta Palamende na nkateko eka vaaki ku hlalela mijekanjhekisano va ri eka tigalari ta Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Swi nga tlhela swi lulamisiwa ku va vaaki va hlangana ni Swirho swa Palamende na ku nghenela tinhlengeletano to Twa Mavonelo ya Vaaki kumbe ta Tikomiti. Loko u nga koti ku ta ePalamende, u nga endzela webusayiti ya hina ya www.parliament.gov.za kutani u tokota hi rendzo leri fanaka ra Palamende ya hina ku suka eka xiphemu xihi kumbe xihi xa misava.
Ku kuma vuxokoxoko byo tala tihlanganisi na:
Munhu wo Tinhlanganisa na yena: Nhlanhla Mrwerwe
Riqingho: (021) 403 2266
Fekisi: (021) 403 3817 / 403 3303
Imeyili: nmrwerwe@parliament.gov.za
TIMHAKANKULU
Mbulavulo wa Presidente na Rixaka (SONA) wu ta tlhela wu va kona nimadyambu, hi 10 Nyenyenyani 2011.
SONA yi avanyisiwile hi swiphemu swinharhu. Xo sungula i ku nghenelela ka vaaki loko Nxaxamelo wa Vaaki wo Xixima wu amukela Presidente na vuyeni byakwe loko va karhi va famba eka khapete yo tshwuka. Leswi swi landzeriwa hi nghingiriko wa ximfumo wa mfumo lowu katsaka ku xeweta hi ku balesa swibalesa ka 21 na ku haha no hundza ka Mavuthu ya le Moyeni kutani ku hetelela mbulavulo lowu languteriweke swinene wa Presidente.
Swirho swa Mavuthu ya Vusirheleri ya Rixaka ra Afrika Dzonga swi xaxamela ni ndlela leyi Presidente a fambaka hi yona ku ya ePalamende.
Nxaxamelo wa Mavuthu wo Xixima na wona wu nghenelela eka nghingiriko lowu, kasi bende ya mavuthu yi tlanga risimu ra rixaka ra Afrika Dzonga.
Ku xeweta hi ku balesela swibalesa ka 21 ka balesiwa hi ku xixima Murhangeri wa Tiko, mujeko wa rixaka, Murhangeri wa Tiko wa rixaka rimbe, xirho xa ndyangu wa vukosi lebyi nga emfun'wini na khale ka Murhangeri wa Tiko.
XIVONO
Ku aka Palamende ya vanhu leyi tirhaka kahle leyi angulaka swilaveko swa vanhu na ku va yi fambisiwa hi miehleketo yo fikelela ku antswisa risima ra vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.
<fn>Hansards.VirtualTour.2010-02-19.ts.txt</fn>
TSALWA RA RENDZO RO KOMBISIWA RA PALAMENDE

MANGHENELO (FLASH INTRO)

Ha mi amukela eka Palamende ya Afrika Dzonga, Palamende ya na eka malembexidzana ya vu21!

Palamende leyi yi vulavula hi vanhu!

Xivono xa hina i ku aka Palamende leyi tirhelaka vanhu leyi angulaka eka swilaveko swa vanhu na ku va yi fambisiwa hi xikongomelo xo fikelela risima ro antswa ra vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.

Hi tikarhatela ku tiyisisa leswaku vaakitiko lava a va tsan'wiwile va katsiwa minkarhi hinkwayo hi minongonoko ya hina.

Ntirho wa Palamende na leswi yi lavaka ku vuyeriwa hi swona emakumu i ku yimela vanhu na ku tiyisisa mfumo wa vanhu ehansi ka Vumbiwa.

Leswi swi fikeleriwa hi ku pasisa milawu, vuangameri bya mintirho ya mfumo na ku katsa vaaki eka tiphurosese ta Palamende.

Vumbiwa i nawunkulu wa Rhiphabliki, naswona ri endla masungulo ya tiko leri pfulekeke na ku va ni xidemokirasi laha eka rona mfumo lowu leteriwaka hi ku navela ka vanhu na leswaku muaki un'wana a un'wana a sirheleriweke hi nawu.

Ri longoloxa mikhuvanene na tindlela ta mafumelo ya xidemokirasi lexi fambisiwaka hi vanhu.



Palamende yi vumbiwa hi vayimeri va 400 lava hlawuriweke hi ku tshunxeka va vanhu lava vumbaka Huvo ya Rixaka.

Swifundzhankulu swi yimeriwa ePalamende hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu leyi vumbiweke hi khume ra varhumiwa hi xifundzhankulu.

Palamende ya hina ya xidemokirasi yi na matimu ya vutinyungubyisi ya vayimeri vamanana. Vamanana sweswi va endla 43% wa Swirho.

Tanihi le ka 2009, sweswi hi vekiwa eka xiyimo xa vunharhu ematikweni ya misava hi ku ya hi vuyimeri bya vamanana.

Xipakani xa vuyimeri bya vamanana ePalamende i 50%.

Hi na Palamende leyi gingiritekaka swinene!

Palamende ya hina yo sungula ya xidemokirasi hi 1994, tanihi yin'wana ya mintirho ya yona, yi hlawule Presidente Nelson Mandela tanihi murhangeri wa tiko.

Hi ti 24 Mudyaxihi 1994 Presidente Nelson Mandela u nyike Mbulavulo wa yena wo sungula ni Rixaka eka ntshamo wa nhlanganelo wa Tindlu timbirhi ta Palamende leyi hlawuriweke hi xidemokirasi.

Ku suka kwalaho Palamende yi amukele Vumbiwa ra Rhiphabliki ra Afrika Dzonga hi 1996 na ku pasisa milawu yo tlula gidi yintshwa.



Xana u tilulamiserile ku tiva leswi Palamende ya hina yo hlamarisa yi vumbisiweke xiswona?

A hi yeni emahlweni ni rendzo ra hina ra Palamende ya Afrika Dzonga!



Rendzo leri ro kombisiwa ri rhendzeleka eka tindhawu tinharhu ta Palamende leti vuriwaka Old Assembly, Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.

Teka nkarhi wa wena kutani u Valanga! ...



Parliament Street

Laha hi le Parliament Street. Tindlu, leti vuriwaka Huvo ya Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, xikan'we na Tuynhuis ti kumeka hi le tlhelo ka xitarata laha tihofisi ta mfumo xikan'we ni tihofisi ta Palamende ta Mavandla ti kumekaka kona. Presidente u famba hi Parliamentary Street ku ya eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka ku ya nyika Mbulavulo wa yena ni Rixaka wa lembe na lembe eka ntshamo wa nhlanganelo wa tindlu timbirhi ta Palamende. Eka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka lowu talaka ku vuriwa "Ku pfuriwa ka Palamende", matlhelo hi mambirhi ya Parliament Street xaxameriwa hi ku Yima ka Nxiximo ka Vaaki.

Slave Lodge

Slave Lodge i ndhawu ya switsundzuxo na ku tlangela leswi nga tshama swi humelela. Yi akiwe hi Dutch East India Company hi 1679. Yi tirhe tanihi ntshamo wa Huvo yo Tsundzuxa loko Palamende yi nga si akiwa, naswona yi tirhisiwile tanihi muako wa tihofisi ta mfumo, Khotonkulu, Poso, kutani emakumu tanihi Munyuziyamu wa swa Mfuwo wa Matimu.

Hi nkarhi wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka Presidente na minandzelelano ya ximfumo ya swirho swo xiximeka va famba ehenhla ka khapete yo tshwuka ku ya eka Huvo ya Rixaka ku ya khoma ntshamo wa nhlanganelo.





Marks Building



Marks Building yi kumeka etlhelo ka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku longoloka na Parliament Street. Yi akiwe hi 1904, Marks Building sweswi yi rhurhela mavandla yo kaneta na vatirhi va wona. Khale a yi tirhisiwa hi Yindlu ya Vurhumiwa eka Palamende ya tihuvo tinharhu, ku nga si fika 1987. Palamende ya tihuvo tinharhu (kumbe tindlu tinharhu) ya 1985 a yi ri na tindlu ta Valungu, Makhaladi na Maindiya, kambe yi nga katsi Vantima.



Africa House

Africa House yi akiwe kahle exivindzini xa muti wa Palamende etlhelo ka Huvo ya Rixaka. A yi ri hofisi ya Mukhomixinarankulu wa Nghilandi, kambe sweswi yi rhurhela Komiti ya Nhlanganelo ya swa Vunhlori na tihofisi tin'wana ta swa Palamende.



Africa House 2

Endzeni ka Africa House ku ni swilo swo endliwa hi mavoko ya vanhu swa khale ePalamende leswi endliweke kwala: khasikete leyi endliweke yi huma eka murhi wa Mimosa lowu nga na malembe ya 350 lowu wisiweke hi moya wa matimba wa dzongavuxa hi 1892. Meyisi ya Xipikara a yi hlayisiwe eka khasikete malembexikhume yo tala.( consider for a pop-up)



Stal Plein

"Stal" hi Xinghezi swi vula xitala. Nyangwankulu wo sungula wo nghena eStalplein lowu thyiweke hikokwalaho ka switala swa Gavhenara wa Cape a wu ri etlhelo ra Company Gardens ra Tuynhuys lowu eku sunguleni a yi ri ndhawu yo hlayisa switirho swa VOC leyi a yi tiveka tanihi Dutch East Indian Company, naswona endzhaku yi tirhisiwe hi Vagavhenara hinkwavo va Gavhenara. Miako leyi landzeleke ya Palamende yi tshunerile loko swiyenge swintshwa swi akiwa ku fikela hi 1988 loko xiphemu xintshwa lexi rhurheleke Huvo ya Rixaka xi fika Tuynhuys. Hi nkarhi wa mintshamo ya Palamende, Presidente u tirhisa Tuynhuys tanihi hofisi ya ximfumo. Tuynhuys yi lawuriwa ehandle ka Palamende.



Nyangwa wa Palamende loko u huma hi le Roeland Street



Palamende i khale yi vula swilo swo hambana eka vanhu vo hambana. Eka nyangwa wa Roeland Street wo nghena ePalamende, xifaniso xa ribye xa Jenerala Louis Botha xi tshamela ku tlhontlha xivutiso: Xana hi ri yini hi tinhenha tintshwa ta tiko? Hambiswiritano, xifaniso xa ribye lexi i xa doroba ra Cape Town. Mindzilekano ya Palamende yi kombisiwe hi darata ku longoloka na Plein Street. Nyangwa ya Roeland Street wu nyika mfikelelo eka swirho na leka minsonga ya le hansi ka misava ya vupakelo ya tiMP na vatirhi va Palamende.





Langavi ra Xitsundzuxo

Eka xinkhubyana xo pfula na mintlangu yin'wana ya Tiko, Langavi ra Xitsundzuxo ra hisiwa ePalamende ku ri ku xixima hinkwavo lava hundzeke emisaveni enyimpini leyi khumbaka Afrika Dzonga. Presidente wa Afrika Dzonga i Mukhomandarankulu wa mavuthu lama hlomeke.


Ndhawu ya Vaendzi

Ndhawu ya Vaendzi yi kumeka eka Poso ya khale leyi sweswi yi nga xiphemu xa muti wa Palamende. Palamende yi rhurhela vaendzi vo huma ekusuhi na le kule na vadyondzi va amukeleka swinene. Ku tlula vaendzi va 25 000 va endzela Palamende lembe na lembe. Vaendzi va languteriwa ku humesa vutitivisi bya ximfumo va nga si pfumeleriwa ku nghena ePalamende. Ku va ni migingiriko yo tala loko ku ri na Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka (lowu nakambe wu vuriwaka ku pfula ka Palamende ka lembe na lembe) kumbe loko Holobye wa swa Timali a nyika mbulavulo wa mpimanyeto.





Poorthuis, nyangwa ya vaaki yo nghena ePalamende

Poorthuis leyi tivekaka nakambe tanihi Gate House i nyangwa wo nghena eka Old Assembly Building. Munhu u fanele a hundza ndhawu yo kambela vuhlayiseki loko a nghenile. Endzeninyana ka nyangwa ku ni timitara to sungula ta 30 ta Malapi ya Nkhaviso ta Keiskamma (see Hotspot).

Vungheno lebyi kongomaka eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka

Endzhaku ka ku khandziya switepisi ku ya eka nyangwa wo saseka wa muako wa Huvo ya Rixaka, munhu u kandziya fuloro ya thayele ra ribye ro saseka ra vungheno bya muti wa Huvo ya Rixaka. Nyangwa wa vungheno wu kongoma ehansi eka nyangwa wa Swirho. Ku ni switepisi swimbirhi eka matlhelo hamambirhi ya nyangwa wa vungheno lowu kongomaka eka galari ya vaaki, galari ya vamahungu, minsonga ya Tidiplomati, na tihofisi. Hi nkarhi wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na vuendzi bya Matiko, khapete yo tshwuka ya andlariwa hinkwako eka vungheno lebyi eka nyangwa ya Swirho.



Huvo ya Rixaka

Yindlu leyi i kaya ra mintshamo ya swirho hinkwaswo swa Huvo ya Rixaka na tikomiti ta nhlanganelo. Sweswi, Swirho swa 400 swa Palamende swi hlangana laha ku pasisa milawu na ku angamela migingiriko ya mfumo. Presidente u tshama etlhelo ka Xipikara eka xitulu lexi nga ni harhi eka xona. Vandla leri fumaka ri tshama exineneni xa Xipikara naswona mavandla yo kaneta ya tshama eximatsini. A ku ri eka yindlu leyi hi nkarhi wa Xihlawuhlawu laha khale ka Presidente FW de Klerk a nga tivisa ku kala ku nga ha yirisiwi nhlangano wa ANC ni minhlangano yin'wana ya tipolitiki. Endzhaku ka masiku ya kaye hi ti 11 Nyenyenyani 1990, Nelson Mandela u humesiwile ekhotsweni endzhaku ka malembe yo tlula 27. Eka xinkhubyana xo vava hi 1994, Nkul Mandela u amukeriwe tanihi Presidente wa Afrika Dzonga loyi a hlawuriweke eka nhlawulo wo sungula wa xidemokrasi.(maybe a link to the speech)

Phodiyamu emahlweni ka xitulu xa Xipikara yi tirhisiwa hi nkarhi wa tendzo ta matiko kumbe hi Presidente kumbe hi Vaholobye lava hlamulaka swivutiso. Hi nkarhi wa minjhekanjhekisano, kumbe loko swirho swi endla switatimende swi tirhisa phodiyamu ku nyika switiviso swa timoxini kumbe ku vutisa swivutiso na ku tisa ndzulamiso lomu swi tshameke kona leswi hinkwaswo swi nga na timayikhurofoni. Ku ni tindlela to vhota ta xielekitironiki eka xitshamo xin'wana na xin'wana ku endlela ku vhota ka le xihundleni, kambe vandla rin'wana na rin'wana ra swi kota ku vona ku i swirho swingani swa rona swi nga vhota swi yima kumbe swi nga yimi ni nawu.



Xitulu xa Xipikara

Xitulu xa Xipikara xi kumeka eka ndhawu yo tlakuka hi le makumu ka Yindlu ya Huvo ya Rixaka. Laha hi laha Xipikara xi fambisaka hinkwaswo leswi endlekaka eka Yindlu.



Xipikara xo sungula xa Palamende ya xidemokirasi, Dr Frene Ginwala, u lulamise ku varhangeri va mavandla lamantsongo va tshama eka switulu swa le mahlweni, leswaku vavhoti hinkwavo va ta kota ku vona mavandla lama va ya hlawuleke. Loko ku ri na ntshamo wa nhlanganelo wa Tindlu, xikombiso loko ku nyikiwa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, vutshamo bya tatisiwa eka fuloro exikarhi ka swiyenge leswimbirhi ku rhurhela swirho leswi humaka eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.



Yindlu ya Old Assembly



Yindlu ya Old Assembly a yi tirhisiwa hi Palamende ku sukela eku vumbiweni ka Yuniyoni hi 1910, ku fikela loko mfumo wo sungula wa xidemokirasi wu hlawuriwa hi 1994. Hi 1994 Palamende ya nkarhi wolowo yi herisiwile eka Yindlu leyi: xikombiso xa ku herisiwa ka Xihlawuhlawu na milawu ya xona. Hi 1961 Afrika Dzonga yi hume eka matiko ya Commonwealth ku va Rhiphabliki. Endzhaku ka tin'hweti ta mune loko Afrika Dzonga ri hume eka Commonwealth na ku va Rhiphabliki, Dimitri Tsafenda u tlhave a dlaya Holobyenkulu Dr Hendrik Verwoerd laha a tshame kona.





Yindlu leyi sweswi yi tirhisiwa ku khomela tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki, ku pasisa milawu na ntirho wa vuangameri wa Palamende. Yi tlhela yi tirhisiwa tanihi ndhawu yo hlanganela ka yona ya tiseminara, mintlawa na tikomiti na tinhlengeletano to tihleva ta ANC na tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki.


Yindlu yo Dyela ya Old Assembly



Yindlu yo Dyela ya Old Assembly a yi ri xiphemu xa muako wo sungula wa 1885, lowu a wu tirhisiwa tanihi Yindlu ya Huvo ya Cape yo Endla Milawu. Endzhaku ka ku tumbuluxiwa ka Yuniyoni hi 1910, Yindlu ya Huvo yi engeteriwile. Yindlu ya mfumo wa Cape yi hundzuke yindlu yo dyela ya swirho ni vaendzi. Holobyenkulu wa Britain Harold MacMillan u nyike mbulavulo wa yena wa ndhuma wa "Moya wo Cinca" kona hi 1960, ku ri ku kombisa ntshunxeko wa tikoloni ta Britain eAfrika.



Vungheno bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu

Vungheno bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu a byi tiviwa tanihi Queen's Hall leyi a yi thyiwe endzhaku ka Queen Victoria naswona vito leri ri tshamise xisweswo ku fikela hi 1961. Yi thyiwile Gallery Hall hi 1962 loko Afrika Dzonga yi hundzuka Rhiphabliki.



Fuloro ya vungheno i ya mafulorele yo hlawuleka ya ribye lama a ya ri ya ndhuma swinene hi nkarhi wa Victoria.



Yindlu ya NCOP



Leyi i Yindlu ya NCOP, yin'wana ya switumbuluxiwa swa nkoka eka matimu ya Vumbiwa ya Afrika Dzonga leyi nyikaka vaakitiko va swifundzhankulu hinkwaswo vuyimeri ePalamende. Milawu leyi khumbhaka swifundzhankulu ka njhekanjhekisaniwa hi yona na ku hetisisiwa eka yindlu leyi. NCOP yi vumbiwa hi swirho swa 10 swo huma eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana - tsevu i swa nkarhi hinkwawo na varhumiwa bya mune byo hlawuleka.



Eka yindlu leyi, swirho swi tshama hi ku ya hi Swifundzhankulu swa swona na ku vhota tanihi xiphemu xa xifundzhankulu xolexo. Vavhoti va na vhoti ya le tlhelo yo hlawula swirho swa kaye swa Huvo yo Endla Milawu ya Swifundzhankulu eka malembe man'wana na man'wana ya ntlhanu, hi siku rero ra nhlawulo wa tiko hinkwaro. Xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi na mfungho wa vuhosi lowu kombisiwaka eka yindlu ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.



Tafula leri sasekisiweke hi harhi ra Presidente eka NCOP



Loko Presidente a rhambiwile ku ta eka nhlengeletano ya swirho hinkwaswo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, u tshama eka rixaxa ra le mahlweni hi le xineneni xa mutshamaxitulu, eka xitshamo lexi eka xona ku nga ni mfungho wa vuhosi.



Yindlu ya NCOP



Ndhawu ya galari ya NCOP yi tirhisiwa hi tiVIP na vaaki loko va ta tinhlengeletanweni.



Mfungho wa Vuhosi

Mfungho wa Vuhosi wa Afrika Dzonga i mfungho wa le henhla lowu voniwaka wa Tiko. Exikarhi ka beji laha ku vonakaka ku ni phurothiya leyikulu, xiluva xa rixaka lexi yimelaka ntwanano wa mimfuwo hinkwayo, na tiko ri karhi ri hlukela tanihi rixaka. Ehenhla ka phurothiya ku ni mampfani lexi tlakuseke timpapa na dyambu leri humaka. Mintshetsho ya koroni yi yimela ku nona ka misava loko timhondzo ta ndlopfu ya Xiafrika swi yimela vutlharhi, matimba na ku tiyimisela.









Mfungho wa Vuhosi 2

Exikarhi, xitlhangu xi yimela nsirhelelo wa Maafrika Dzonga, ehansi tlhari na xigiya (xigombo xo vatliwa) leswi vekeriweke ku tiyisisa mhaka ya nsirhelelo wa ku rhula ku nga ri xiyimo xa nyimpi. Endzeni ka xitlhangu ku ni swifaniso swa vanhu va Makhoyisani, vatshami vo sungula va ndhawu. Swifaniso swi ta swi huma eka swifaniso ehenhla ka Linton Stone, xikombiso xa vutshila byo dirowa eribyeni bya Xiafrika Dzonga lebyi dumeke misava hinkwayo. Xihlambanyo xa mfungho wa vuhosi xi vula "vanhu vo hambana hlanganani", kumbe "vanhu lava hambaneke va hlangana", " hi ririmi ra Xikhoisan ra vanhu va /Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?)

Nyangwa ya muako wa NCOP ya Queen

Nyangwa ya Queen yi kumeka eka muako wa masungulo wa Palamende ya Cape leyi tirhisiwa ximfumo hi 1885. A wu nyika mfikelelo eka yindlu, ekusuhi ni nyangwa yo nghena eCompany Gardens. Company Gardens yi kume vito leri eka Dutch East Indian Company leyi hi 1652 yi rhumeleke Jan na Maria Van Riebeeck ku ta eCape. Miako yintshwa yi tatisiwile eka miakonhlangano ya Palamende endzhaku ka loko tikoloni timbirhi ta Britain (Cape na Natal) na Tirhiphabliki timbirhi ta khale ka Mfumo wa Mabunu (Transvaal na Orange Free state) ti vumbe Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910.





Layiburari (ku suka eka vungheno bya muako wa NCOP)

Layiburari yi kumeka ku suka eka vungheno bya muako wa NCOP. Hi 1857 layiburari ya xiviri yi sunguriwile yi huma eka minhlengeleto ya tibuku leti a ti tirhisiwa hi Huvo ya khale ya Cape yo Endla Milawu na Huvo yo Endla Milawu. Hi 1910, hi ku vumbiwa ka Yuniyoni, minhlengeleto leyi yi hundzuke Layiburari ya Palamende. Hi 1919, tibuku to kala, swifaniso, mimepe na swifaniso swo pendiwa swi tatisiwile ku endla Swihlengeletiwa swo Hlawuleka.



Ku tlula malembe ya 150 ku ve ni ku tatisiwa loku kokaka rinoko eka Layiburari leyin'wana leswi katsaka nhlengeleto wa Sidney Mendelssohn. Hi 1917 u nyikele hi nhlengeleto wa yena wa Afrikana lowu a wu katsa tiayitheme ta 7 000 ePalamende. Ku ni kwalomu ka 200 000 wa mavito ya tibuku elayiburari leswi katsaka swirhekhodiwa swo rhanga swa Afrika Dzonga na Afrika.



Mintirho ya vutshila ya Palamende

Exikarhi ka mintirho ya vutshila leyi hayekiweke emakhumbhini ya munyuziyamu ku ni mintirho ya mutshila wa swikeche, Francois Le Valliant. A ri mufambi wa Mufurwa loyi a tekeke tendzo to leha a hundza hi le vuxeni na le n'walungu wa Cape exikarhi ka 1781 na 1784.

Mihlovo ya mati yi rhekhoda tendzo toleto.



Mintirho ya vutshila, swilo leswi endliweke hi mavoko na minhlengeleto ya ndzhaka ePalamende swi hlayisiwile, swi tsariwile na ku vona ku swa hlayiseka hi hofisi ya swa mintirho ya vutshila ya Palamende naswona ya fikeleleka hi vaaki. Minhlengeleto leyi i ya ntikelo eka swa matimu na ku va ya nkoka, kambe a yi yimeli vanhu hinkwavo na vutshila bya tiko leri. Palamende yi tikarhatela ku va na vuyimeri eku kombiseni ka vutshila lebyi yimelaka Maafrika Dzonga hinkwawo. Mixaka yintshwa na yo hambana ya mintirho ya laviwa ku ta hayekiwa ku endla vutshila bya Palamende byi va xiphemu xa rendzo, ku nga ri makumu ya rendzo.



Malapi ya Nkhaviso ya Keiskamma

Malapi ya Nkhaviso ya Keiskamma ya yimela nhlengeleto wa vatshila, ku nga ri mutshila un'we. Ku cinca loku ku langutekaka kuri ka mahlori ku tekiwile hi Malapi ya Nkhaviso ya Keiskamma emahlweni ka muako wa Old Assembly. Malapi ya Nkaviso lama kombaka matimu ya ku hlupheka ka Afrika Dzonga ya endliwile hi vamanana vo huma Eastern Cape, naswona ya katsa swifaniso ku suka eka tiburochara leti nyikaka mahungu ya nhlawulo leti nyikiwaka vavhoti va Afrika Dzonga eka nhlawulo wa xidemokirasi wo sungula.



Bokisi ro kombisa eka foyara leyi nga eka switepisi swa le hansi eka nyangwa wa vumbirhi ya GOLD CARD



Meyisi ya nsuku leyi nyikeriweke ePalamende hi 1963 hi Tindlu ta swa Migodi ta Transvaal na Free State yi siviwile hi Meyisi ya vanhu. Ku beleriwile buku leyi pfuriweke ehenhla ka Meyisi ya vanhu (swi yimela Vumbiwa) ni ngoma leyi vitanaka vayimeri va rixaka eka indaba.



Bokisi ro kombisa eka switepisi swa le henhla

Minchumu yo hlayanyana na mabokisi swi kombisiwile ephacisini leyi hlanganisaka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Nawu lowu sayiniweke ku simeka Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910 wu kombisiwile wu ri na xigandlu xo wu pasisa tanihi le ka Nawu wa 1961 wo tumbuluxa Rhiphabliki ra Afika Dzonga.





Mabokisi yo kombisa eka switepisi swa le henhla

Xitulu a xi tirhisiwa hi Swipikara swa Palamende ya Cape kutani endzhaku hi Huvo

Meyisi ya khale ebokisini ro kombisa yi yimela leyi a yi tirhisiwa hi Yindlu ya le Hansi ya Palamende ya Nghilandhi. A yi toloveriwe ku vekiwa ehenhla ka teresele ehenhla Tafula ra Huvo.



Mabokisi yo kombisa eka switepisi swa le henhla

Ku longoloka ni ndhawu leyi ku na mabokisi yo hlaya yo kombisa lawa ma nga na:

Die Stem

Risimu ra rixaka leri tsaleriweke Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi CJ Langenhoven, "Die Stem" ri hayekiwile laha ekusuhi ni nongoloko wo xixima wa lava hundzeke emisaveni eka tinyimpi timbirhi ta misava laha mavito ya masocha ya Vantima ya vekiweke emakumu ka Tibuku ta Switsundzuxo.

Mabokisi lama nga na tiwiki

Tiwiki ta vatshamaxitulu na swirho leswi nga swa khale hi ntirho ematafuleni ya Huvo na Sinetara ti herisiwile hi Sunguti 1987 endzhaku ka nhlengeletano ya nhlanganelo ya Tikomiti ta Milawu ya Nkarhi Hinkwawo na Mafambiselo ya Timhaka, hambileswi wiki yi ambariweke ro hetelela hi 1994.



MABOKISI YO HLAYANYANA YO KOMBISA

Swipetlu swa tambha ro huma en'wetini, leswi nyikiweke Afrika Dzonga hi Presidente Richard Nixon na swona swi kombisiwile.















<fn>Hansards.WomenAndParliament.2009-11-11.ts.txt</fn>
HIKOKWALAHO KA YINI SWI RI NI NKOKA KU VA VAMANANA VA FANELE KU NGHENELELA EKA KU ENDLIWA KA MILAWU?

Vamanana va vumba ku tlula hafu ya nhlayo ya vanhu va Afrika Dzonga naswona, hikokwalaho, marito ya vamanana ya fanele ku katsiwa loko swiboho swi tekiwa na loko milawu yi endliwa.


Ku katsiwa ka vamanana eka ku tekiwa ka swiboho i mfanelo ya ximunhu ya masungulo. Vamanana va fanele ku nghenelela eka ku endla swiboho hikuva ku humelerisiwa ka milawu na tipholisi ta mfumo swi ni nhlohlotelo eka vutomi bya vona bya masiku hinkwawo. Xa nkoka swinene, ndzavisiso wu kombile leswaku loko vamanana va nghenelela eka ku tekiwa ka swiboho swi vanga nkongomo lowu tlakukeke na mphakelo wa switirhisiwa leswi antswisaka risima ra vutomi bya vanhu hinkwavo. Ku tlakuka eka nghenelelo wa vamanana eka ku endliwa ka milawu ku nga vanga hi ku tlakuka eka ku antswa ka mfikelelo wa vukorhokeri bya masungulo byo tanihi tindlu, dyondzo na nhlayiseko.


XANA VAVASATI VA NGA TIKATSA NJHANI EKU ENDLENI KA MILAWU?

Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi vula leswaku vaaki va fanele ku fikelela no tikatsa ePalamende na tiphurosese ta yona. Ku ni tindlela to tala hilaha leswi swi nga endliwaka hakona.

Vamanana va nga nghenelela eka ku endliwa ka milawu hi ku vhotela vandla ra tipolitiki leri va ehleketaka leswaku ri yimela hi ku hetiseka mavonelo ya vona na swivilelo ePalamende. Va nga tlhela va tikatsa eka ku kondletela na ku tirhela vandla leri hlawuriweke na ku va va hlawuriwa eka minhlangano ya rona. Vamanana va tlakukile ku va eka swiyimo swa le henhla hi ndlela leyi.

Vaaki va ni mfanelo yo nghenela tinhlengeletano ta tikomiti na ku nghenelela eka Tinhlengeletano to Twa Mavonelo ya Vaaki. Loko mhaka yi yi ri ya ku navela lokukulu ka vaaki, Komiti eka Huvo ya Rixaka kumbe Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha boha ku khoma tinhlengeletano to twa mavonelo ya vaaki kumbe va vitana swikombelo. Vaaki va nga tivisa Komiti ya NA kumbe NCOP ya Vuangameri hi mavonelo ya vona kumbe hi mhaka leyi ku nga ku njhekanjhekisaniwaka hi yona. Swirho swa vaaki swi nga ha tihlanganisa ni Xirho xa Palamende ku boxa mavonelo hi nawu wo karhi.


XANA I YINI SWIPIMELO SWA VUMBIWA LESWI HUMELERISAKA KU NGHENELELA KA VAMANANA?

Vumbiwa bya Afrika Dzonga bya nyika rimba leri humelerisaka ndzingano wa rimbewu, naswona hikokwalaho ka ku nghenelela ka vamanana eka ku endliwa ka milawu. Vumbiwa byi ni swipimelo swo hlaya leswi humelerisaka ndzingano wa rimbewu. Tsalwa ra Timfanelo ri tiyisisa ku khomiwa ku ringana ka Maafrika Dzonga hinkwawo. Ri tshimbisa xihlawuhlawu xo biha hi ku ya hi muvala na rimbewu. Tsalwa ra Timfanelo ri tshikelela leswaku magoza ya fanele ku tekiwa ku humelerisa mfikelelo wa ndzingano eka marhavi hinkwawo ya rixaka.

Vumbiwa ri endla xipimelo xa minhlangano leyi seketelaka xidemokirasi, ku katsa ni ku nghenelela ka vamanana. Leswi swi katsa, eka swin'wana, Khomixini ya swa Ndzingano wa Rimbewu na Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga.

Ku engetela swipimelo leswi boxiweke eka Vumbiwa, Afrika Dzonga ri nyiketela eka ndzingano wa rimbewu hikwalaho ka mpfumelelano wa rona ni mintwanano ya matiko ya misava yo tanihi Ntwanano wa swa ku Herisiwa ka Xihlawuhlawu ehenhla ka Vamanana (CEDAWU) na Tsalwa ra Magoza ya Nhlangano, leri simekiweke hi Khomferense ya Beijing va Vamanana. Afrika Dzonga i xiphemu xa minongonoko yo hlaya ya Afrika na nhluvukiso wa vamanana, xik. milawu ya Matiko ya Nhluvukiso wa le Dzongeni wa Afrika (SADC) hi rimbewu na nhluvuko.


XANA I YINI MINHLANGANONKULU YA VAMANANA LEYI VA NGHENELELAKA EKA YONA EKA KU ENDLIWA KA MILAWU?

Ndlela yo sungula na nkoka swinene vamanana va nga tikatsaka ePalamende i nkarhi wa nhlawulo. Leswi vanhu va vhotisaka xiswona eka nhlawulo swi nyika xivumbeko xa havumbirhi bya Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Nhlawulo wa rixaka wu nyika vanhu hinkwavo lava nga ni malembe ya le henhla ka 18 hi vukhale mfanelo yo vhotela vandla ra ku lava ka vona. Vamanana va vumba nhlayo leyikulu ya vavhoti naswona va nga tirhisa mfanelo ya vona yo vhota hi xikongomelo xo hlohlotela hilaha Palamende yi vumbekaka hakona, na hilaha nhlangano lowu wu rhangisaka nhluvuko wa vamanana.

Palamende ya vumune yi simekile tikomiti leti landzelaka leti tirhanaka hi ku kongoma ni timhaka leti fambelanaka na vamanana:

Komiti ya NA ya Vuangameri bya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa

Komiti ya NCOP ya Vuangameri bya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa

Ndzawulo yintshwa ya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa yi tlhela yi tumbuluxeriwa ku tiyisisa migingiriko ya mfumo eku hluvukiseni na ku sirhelela vanhu lava nga enxungetweni erixakeni ra hina.


XANA I YINI MINTLHONTLHO LEYI LANGUTANEKE NA VAMANANA EKU NGHENELELENI EKA KU ENDLIWA KA MILAWU?

Handle ka ku va vamanana va vumba vunyingi bya vanhu va Afrika Dzonga, vamanana va ha ri vantsongo loko swi ta eka ku tekiwa ka swiboho. Ku ni mintlhontlho yo tala leyi sivelaka vamanana ku teka xiave hi ku hetiseka na hi ndlela leyi vonakaka, naswona lexikulu ngopfu i vusweti. Vusweti i nyimpi leyikulu leyi nga langutana na vamanana vo tala va Maafrika Dzonga, ngopfungopfu vamana va le tindhawini ta le makaya.

Mfikelelo eka vukorhokeri bya masungulo byo tanihi dyondzo, mati na nhlayiseko byi hlohloteriwa hi timhaka ta rimbewu leri nga ringananiki, muvala na tlilasi. Hi xikongomelo xo va vamanana va nghenelela hi ku hetiseka eka ku endliwa ka milawu, mfikelelo wa vamanana eka vukorhokeri bya masungulo wu fanele ku antswisiwa. Vamanana lava sweleke va ni mfikelelo lowu nga enelangiki eka minhlangano leyi endlaka milawu.

Vunyingi bya vamanana va pfumala havaxelo wa swa ikhonomi. Vamanana hi ntolovelo i ntlawa lowu sweleke eAfrika Dzonga naswona wu tele ku thoriwa eka mintirho ya nkarhinyana kumbe wu nga ri ni mintirho. Ku ya emahlweni, HIV/AIDS yi hlasela nhlayo leyikulu swinene ya vamanana, ngopfungopfu vamanana lava ha riki vantshwa emalembeni ya vubeburi.

Madzolonga ehenhla ka vamanana ya tama ya ha ri wun'we wa mintlhontlho leyikulu swinene leyi langutaneke ni Afrika Dzonga.

Xidemokirasi xa hina lexi nga eku kuleni xi antswisile mfikelelo wa vamanana wa matimba ya xipolitiki na ku tekiwa ka swiboho. Afrika Dzonga ri amukerile nawu ku va ri langutisisa hakunene eka ndzingano wa rimbewu.

Ntlhontlho i ku endla timfanelo ti fikeleleka eka vamanana hinkwavo.


XANA VAMANANA VA YIMERIWILE KAHLE NJHANI SWESWI EPALAMENDE?

Vuyimeri bya vamanana eka Huvo ya rixaka byi tlakukile ku fika eka 45%. Afrika Dzonga ri le ka xiyimo xa vunharhu emisaveni mayelana ni vuyimeri bya vamanana ePalamende.

XANA I XIAVE MUNI VATATANA VA NGA XI ENDLAKA?

Vatatana va ni xiave lexikulu ku xi endla ku fikelela ndzingano wa rimbewu erixakeni ra Maafrika Dzonga. Vunyingi na vunyingi bya vatatana va tiboha ku nyefula madzolonga ehenhla ka vamanana na vana. Vatatana va fanele ku hlohlotela vatanana van'wana ku cinca maehleketelelo, na ku xixima vamanana. Vatatana na vamanana va ni ntirho wo ringana na nkoka ku wu endla eku cinceni ka timhaka ta rimbewu erixakeni. A ku na rixaka leri nga ntshunxekaka hi ntiyiso ku fikela loko vamanana na vatatana va ntshunxekile no ringana, naswona ku ta fika sweswi, vavanuna na vamanana va byarha vutihlamuleri byo ringana.


___________________________________________________________________

Ku Hlaya ku Ya Emahlweni:

1 Molokomme, Representation of Women and Men in Politics and Decision-making Positions in SADC, 2001
___________________________________________________________________



VUXOKOXOKO BYA NKOKA BYA VUTIHLANGANISI

Komiti ya NA ya Vuangameri bya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa
Tel: (021) 403 3840

Komiti ya NCOP ya Vuangameri bya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa
Tel: (021) 403 3768

Ndzawulo ya Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vanhu lava nga ni Vutsoniwa
Tel: (012) 300 5575 / 5516 / (021) 464 2203


___________________________________________________________________


Xi humesiwile hi va Vukorhokeri bya Vuhangalasi bya Palamende
SWI HLOHLOTERIWILE HI VANHU


www.parliament.gov.za
P.O. Box 15, Cape Town, 8000
Riqingho: (021) 403 3341
Fekisi: (021) 403 3303


Xitsariwa lexi xa kumeka hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika Dzonga
<fn>Hansards.XitsongaFlyerEdDoc.2010-06-10.ts.txt</fn>


Komiti ya Nkarhinyana eka ku Nyika Vukorhokeri (KU CINCA KA SIKU)



Huvo ya Rixaka yi tumbuluxile Komiti ya Nkarhinyana ku kondletela nhlanganelo wa vuangameri eka mphakelo wa vukorhokeri ehansi ka nkongomelo lowu "Ku tirha swin'we ku endlela leswaku vukorhokeri bya risima byi fikelela vaaki". Matimba ya Komiti i ku lavisisa ku humelela loku nga kona mayelana ni ku nyikiwa ka vukorhokeri,nilaha ku nga va na ku kombisa ku vilela ni leswaku hi yihi mitlhontlho leyi nga kona leswaku ku ta andlariwa xiviko eka Huvo ya Rixaka lexi nga na swibumabumelo leswi nga erivaleni no fikeleleka na pulani leyi faneleke ku simekiwa.



Ku fikela sweswi, Komiti yi teke tendzo leti kondleteriweke etindhawini ta le matikoxikaya na le madorobeni, no vitana tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaakatiko ePalamende na le ka swifundzhankulu. Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaakatiko ePalamende ti vile kona hi ti 2 - 4 Nyenyenyani 2010.



Hi nkarhi wa riendzo eka swifundzhankulu, Komiti yi ta endzela tindzhawu nkambelo no tihlanganisa na swirho swa vaakatiko, vatirhi va hofisi ya mfumoxikaya, vatirhi va hofisi ya mfumo wa swifundzhankulu, tikomiti ta wadi, minhlangano ya vaakatiko, na swirho swa minhlangano ya mabindzu. Tinhlengeletano leti ti ta va kona hi ti 17-21 Mudyaxihi 2010 eka swifundzhankulu swinharhu.





Vaakatiko va rhambiwa eka tinhlengeletano to twa miehleketeko ya vaaki leti kunguhatiweke ku va kona eka swifundzhankulu hi ndlela leyi:



XIFUNDZHANKULU

NDHAWU

SIKU

NKARHI



LIMPOPO

Thulamela Local Municipality

(Malamulele Boxing Gym

Hall in Vhembe District)



Molemole Local Municipality (Matseke Resource Centre)



17 Mudyaxihi 2010





19 Mudyaxihi 2010

10h00





10h00



NORTHERN CAPE

Dikgatlong Local Municipality (Mataleng Sports Ground in Barkley West)



17 Mudyaxihi 2010



16h00



KWA-ZULU NATAL

eThekwini Metro Municipality

(eThekwini City Hall)

Msunduzi Local Municipality (Edendale Lay Centre in kwaMachibisa)



17 Mudyaxihi 2010



19 Mudyaxihi 2010

16h00



16h00









<fn>Hansards.Youth.2009-11-12.ts.txt</fn>
Ku Tlangela Vantshwa va Afrika Dzonga

Vuxokoxoko bya Masungulo ya Timhaka
Hi 1974, mfumo wa xihlawuhlawu wu bohe ku tlhela wu vuyisa nawu lowu Dr HF Verwoerd a nga ringeta handle ko humelela ku wu tirhisa hi 1953, nkarhi lowu a ri ka photifoliyo ya dyondzo. Mfumo wa nkarhi wolowo wu sindzise nawu wa 50/50 leswaku Xibunu xi fanele xi tirhisiwa ku va ririmi ro dyondzisa metse na ntivombangu, kasi sayense, vuvatli, na dyondzo ya vutshila a swi fanele swi dyondzisiwa hi Xinghezi. Nsihalalo wo sungula wu hume eka mathicara na vatswari.

Hi 1975, Tibodo ta Swikolo ta swikolo swa nkombo ti lerise mathicara ku ka va nga dyondzisi hi Xibunu, leswi nga endla ku vatshamaxitulu va ntlhanu va Tibodo va hlongoriwa hi Ndzawulo ya Dyondzo ya Vantima.

Hi 1976, rivengo ra sisiteme ya Dyondzo ya Vantima a ri nyanya. Loko ku nga si fika xitereka xa Khotavuxika 76, vadyondzi va le Soweto va tsale xilogene xa "Nghena u Dyondza, Huma u Tirhela" egedeni ya xin'wana xa swikolo swa tisekondari.

Hi Nyenyankulu ya lembe rolero Xibunu xi tirhisiwe hi nkanu tanihi ririmi ro dyondzisa eka swikolo swin'wana eSoweto, naswona nsihalalo wa nawu wa 50/50 wu ye wu nyanya.

Hi ti 17 Mudyaxihi, swikolo swin'wana swi kondletele swikhirho, swi koxa leswaku Xibunu xi tshikiwa ku tirhisiwa tanihi ririmi ro dyondzisa.

Hi Khotavuxika, swikolo swin'wana swi ale ku tsala swikambelo swa ntivombangu hi Xibunu swi tlhela swi chaviseta swikhirho swo hetiseka swa swikambelo swa Khotavuxika.

Hi Sonto wa ti 13 Khotavuxika, nhlengeletano yi khomiwile laha ku bohiweke ku va huma va kombisa ku vilela eSoweto hinkwayo hi ti 16 na 17 Khotavuxika, ku hetelela hi ku va na rhali ya vanhu hinkwavo hi Ravuntlhanu, Khotavuxika 18. Eka nhlengeletano ya Sonto komiti leyi vuriwaka Komiti ya Swiendlo ya Soweto (Soweto Action Committee) yi tumbuluxiwile, yi vumbiwa hi swirho swimbirhi swa xikolo xin'wana ni xin'wana xa sekondari eSoweto. Komiti a yi hlawuleriwe ku pulana ku huma va kombisa ku vilela hi ndlela yo rhula.

SAC na vanhu hinkwavo lava a va te enhlengeletanweni va hlambanyisiwe ku va na xihundla hi Khotavuxika 13, leswaku makungu yalawo ya nga onhiwi hi tipimpi. Eka masiku manharhu lama nga landzela va hangalase marito no humesa swileriso swa xihatla mayelana ni leswi swi nga ta endliwa hi siku rolero.

Hi mixo wa Ravunharhu, 16 Khotavuxika 1976, vana va xikolo Soweto hinkwayo va hlangane eka tindhawu to tlula 12 ku huma va kombisa ku vilela. Timaxali ti hangalase tipulakhadi ta makhadibodo leti a ti ri na swilogene leswi tsariweke hi voko ku fana ni "Hansi hi Xibunu" na "Xibunu i ririmi ra Rixaka ro karhi ntsena".

Nkoka wa 16 Khotavuxika
Siku leri ri kombisa makholo ya nsihalalo wa vantshwa va Afrika Dzonga wu sunguleke kona na ku tlhela wu ya emahlweni ku fikela loko ku va na xidemokirasi hi 1994. Minkitsikitsi ya Soweto,maninginingi ya nsihalalo wa vuntshwa, yi tlhontlhe minandzelelano ya ku kombisa ku vilela etikweni hinkwaro loku nga timeriwa hi vukarhi hi mfumo wa xihlawuhlawu. Vanhu vo tala va file, madzana va khomiwile na vo tala va suke laha tikweni ku ya tikatsa eka minhlangano leyi nga yirisiwa yo lwela ntshunxeko evuchavelawhawha. Nkoka wa 16 Khotavuxika 1976 wu le ka ndlela leyi wu nga xikombiso xa ku tinyiketa ka ximunhu, ku tiyimisela ko kuma ntshunxeko na nghingirikelo wa vuakitiko.

Swi tlhele swi nyika nkucetelo eka ku tumbuluxiwa ka sisiteme ya dyondzo leyi xiximaka timfanelo ta ximunhu, ku hambana ka mimfuwo, ntshunxeko wo tihlawulela no ringeta ku endla leswaku ku va na mfikelelo wo ringanana.

Swiendlo swa vanhu lavantshwa va minkarhi ya va 70 yi ve na hoxe xandla swinene eka ku vumba vumundzuku bya tiko rerhu. Tanihi varhangeri va mundzuku va swi kotile ku hlamusela makumu ya vona va kombisa ndlela leyi a va lava ku landzelela yona. Hi xivono xa vona, swiendlo na ku tinyiketa va kote ku lwa hi matimba ni mfumo wa ntshikelelo, leswi emakumu swi nga hi fikisa ka xidemokirasi.

Vanhu lavantshwa va ya emahlweni no va na xiave xa nkoka etikweni naswona mfumo wa xidemokirasi wu tiyimiserile eka nhluvukiso wa vantshwa lava nga varhangeri va mundzuku na ku va vahlayisi va ntshunxeko lowu kumekeke ku vava. Ku tsakela ka vantshwa sweswi ku seketeriwa hi ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Rixaka wa Nhluvukiso wa Vantshwa (YDA) lowu nga siva Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa na Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu, tanihi nhlangano wa mfumo wo lulamisa timhaka ta vantshwa.

Mintlhontlho ya Vantshwa
Vantshwa va namuntlha va langutane ni mintlhontlho yo tala leyi katsaka ku pfumaleka ka mintirho hi xitalo, vusweti na vugevenga. Ku pfumaleka ka mintirho ku kumeka eka vantshwa hinkwavo, ku suka eka lava nga na matiriki ku fikela eka lava nga thwasa eka swikolo swa le henhla.

Vantshwa va Afrika Dzonga va tlhela va langutana ni ntlhontlho lowu tisiwaka hi mavabyi ya swa masangu na ntlulelo-mavabyi, ku katsa ni HIV/AIDS.

Mindyangu leyi rhangeriweke hi vantshwa na vana yi le ku andzeni hikwalaho ko lova ka vatswari loku vangiwaka hi mavabyi yo tlulela hi ku olova lama yelanaka na HIV/AIDS, tanihi TB.

Ntlhontlho wa nkoka lowu langutaneke ni tiko i ku endla leswaku vanhu lavantshwa va titiva leswaku hi vona vamani, ku tiva matimu ya vona ni ku va hlohlotela ku rhandza tiko ra vona. Hi ku xiya ku tsakela loku ku kombisiwaka hi vanhu lavantshwa eka nhlawulo wa xidemokirasi wa vumune, leyi nyimpi leyi yi hluriwaka.

Swivandla na minkarhi leyi pfulekaka eka Vantshwa
Mfumo wa xidemokirasi wu simekile minhlangano yo fana na Nhlangano wa Rixaka wa Nhluvukiso wa Vantshwa (NDA) lowu nyikiweke matimba yo tirhana ni timhaka hinkwato ta vantshwa, ku suka ka pholisi ku fika ka nhluvukiso. Holobye eHofisini ya Presidente u na vutihlamuleri bya Nhlangano. NDA i nhlangano lowu tumbuluxiweke hi mfumo ku angula hi ku kongomisa eka mintlhontlho ya xiikhonomi leyi vanhu lavantshwa va langutaneke na yona, na ku tanihi Nhlangano lowu nyikaka mali ya nhluvukiso yi kongomisiwe eka ku ta ni platifomo yo tumbuluxa mintirho, ndlandlamuxo wa swikili, ku hundzisela swikili, eka vantshwa va Afrika Dzonga.

Ku veka miehleketo eka na ntshikelelo eka dyondzo ku kombisiwa hi mhaka ya ku va Dyondzo ya le Swikolweni na Dyondzo ya le Henhla ti na Vaholobye vo hambana, ku tiyisisa leswaku tikomiti ta vuangameri ti ta tekeriwa enhlokweni.

Ntirho wa Palamende eka Nhluvukiso wa Vantshwa
Palamende yi na tikomiti to fana ni Komiti ya Vuangameri ya NA eka Vamanana, Vana na Vatsoniwa, Komiti ya Vuangameri ya NCOP eka Vamanana, Vana na Vatsoniwa, leyi tirhanaka ni timhaka ta vantshwa. Tikomiti leti ti tirhana ni timhaka ta vuangameri eka timhaka ta vantshwa na ku tirhana ni milawu leyi khumbaka vanhu lavantshwa.

Palamende eka ntirho wa yona wo endla milawu, yi pasise milawu yo tala tanihi Nawu wo Angarhela wa Havaxeriso wa Vantima eka swa Ikhonomi, 2003, Nawu wa Ndlandlamuxo wa Swikili 1998, na Nawu wa Ndzingananiso wa Matholele.

Palamende eka ntirho wa yona wa vuangameri, yi angamela ku humelerisiwa ka milawu leyi pasisiweke ku katsa ni leyi kongomisiweke eka vantshwa va tiko leri.

Leswi vantshwa va tiko ra Afrika Dzonga va nga tikatsisaka xiswona eka Palamende
Ku endla ku Palamende yi fikeleleka hi ku olova, ku na nongonoko lowu vuriwaka "Nhlangano wa Xirho" laha vanhu lavantshwa va nga hlanganaka ni Xirho xo karhi xa Palamende hi timhaka leti va khumbaka. Va nga endla ku marito ya vona ma twakala hi ku endla swikombelo swa nomo kumbe leswi tsariweke.

Vantshwa va tlhela va endla xiphemu xa vaakitiko lava nga yaka eka Tinhlengeletano ta Tikomiti laha ntirho wo tala wa Palamende wu endliwaka kona, naswona va nga ya ka mintshamo ku ya hlalela, ku tifumisa na ku tihavaxerisa.

Palamende yi na mapfhumba yo hambanahambana lawa ma kongomisiweke eka swiyenge swo hambana, xikombiso, Palamende ya Vantshwa (leyi khomiwaka hi N'hweti ya Vantshwa) leyi eka yona timhaka leti khumbaka vantshwa ku buriwaka hi tona na ku nghenelela loku kongomaneke ntsena ni vanhu lavantshwa, na mafambiselo lama ya kongomisiweke eka vona.

Vumbiwa ri boha Palamende ku katsa vaakitiko eka migingiriko ya yona na tiphurosese, hikokwalaho vantshwa tanihi xiphemu xa vaaki va rhambiwa nkarhi hinkwawo ku va na xiave eka mapfhumba ya Palamende, tanihi le ka Tinhlengeletano to Twa Miehleketo ya Vaakitiko, Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na minongonoko yin'wana ya mfikelelo na ya ku nghenelela ka vaaki.

Produced by the Public Education Office
Parliamentary Communication Services
INSPIRED BY PEOPLE



www.parliament.gov.za
P.O. Box 15, Cape Town, 8000
Riqingho: (021) 403 3341
Fekisi: (021) 403 3303

Papila leri ra kumeka hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika Dzonga.





<fn>Hansards.YouthDay.ts.txt</fn>
'Ku Tlangeriwa Nhweti ya Vantshwa'
Nkongomelo: "Palamende leyi hlayisaka leyi yisaka emahlweni nhluvukiso wa vantshwa ku fikelela ntshuxeko wa swa ikhonomi."
"Matimu ya hina hi mikarhi hinkwayo ma susumete vantshwa va hina ku va na vutihlamuleri va ha ri vatsongo. Va ve valwelantshuxeko loko va fanele va tlanga kumbe va va exikolweni. Sweswi vantshwa va Afrika Dzonga va kongomane na mitlhontlho leyikulu hikokwalaho ka malembe yo dyeletiwa, madzolonga na dyondzo leyi kavanyetiweke. Xitiyanhlana na ku tiyimisela lokukulu swi ta laveka ku hlula swirhalanganyi na ku va lavantshwa va kota ku tiphina hi mivuyelo hi xitalo leyi xidemokirasi xa hina lexi xa ha riki matabyana xi va khomeleke yona." (Nelson Mandela, 15 Khotavuxika 1997)
Nkoka wa 16 Khotavuxika
16 Khotavuxika ri hlambanyiwe ku va siku ra ku wisa ra mani na mani hi mfumo wa xidemokirasi wa Afrika Dzonga endzhaku ka 1994. Leswi i ku tsundzuka xitereko xa vantshwa lexi nga humelela hi Khotavuxika 1976. Nhweti hinkwayo yi hlawuriwe ku tlangela ku xaniseka ka vantshwa va Afrika Dzonga loko va lwa na mfumo wa xihlawuhlawu.
Yi komba maninginingi ya nsihalalo hi vantshwa va Afrika Dzonga loku nga sungula hi 1976, naswona ku ye emahlweni ku fikela loko ku fike xidemokirasi hi 1994.
Ku xaniseka loku hi vantshwa ku endle leswaku ku va na nhluvukiso wa sisiteme ya dyondzo leyi xiximaka timfanelo ta ximunhu, ku hambana ka mifuwo na mfanelo yo hlawula, naswona yi tikarhatela leswaku ku va na mfikelelo wo ringana.
Vantshwa va malembe ya va70 va hoxe xandla swinene eka ku vumba vumundzuku bya tiko rerhu.
Va ya emahlweni no tlanga xiave xa nkoka, naswona mfumo wa xidemokirasi wu tiyimisele eka nhluvukiso wa vantshwa tanihi varhangeri va mundzuku na vinyi va ntshuxeko lowu kumiweke eku tikeni swinene.
Mitlhontlho leyi kongomaneke na Vantshwa
Vantshwa va namuntlha va kongomane na mitlhontlho yo tala leyi katsaka:
ku pfumaleka ka mitirho loku nga henhla
vusweti
vugevenga
mavabyi na mavabyi yo tlulela
ku pfumaleka ka swikili
ku pfumaleka ka mfikelelo eka vukorhokeri bya nkoka
Ntshikilelo wa mavabyi ya HIV/AIDS wu twiwe swinene hi vantshwa. Miti leyi rhangeriweke hi vantshwa na vana swi le ku tlakukeni hikwalaho ka ku lova ka vatswari hi mhaka ya mavabyi lama fambelaka na HIV/AIDS tanihi TB.
Mikateko leyi nga kona eka Vantshwa
Eka Mbulavulo wa yena na Rixaka, Presidente Jacob Zuma u hlambanye 2011 ku va lembe ro tumbuluxa mitirho. U vule leswaku mapfhumba ya mitirho ma fanele ku kongomisiwa eka ku antswisiwa ka nhluvukiso wa vantshwa.
Ku pfuna ku lulamisa ku pfumaleka ka mitirho, mfumo wu pfuneta hi swa timali eka ku durha ka ku thola vantshwa ku hlohlotela vatholi eka sekithara leyi nga riki ya mfumo ku thola vanhu vo kala ntokoto.
Timhaka ta dyondzo, swikili na nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo eka vantshwa swi tatiwe enon'wini swinene eka mbulavulo wa mpimanyeto wa Holobye wa swa Timali Pravin Gordan eka lembeximali ra 2011/2012.
Holobye wa swa Timali u kombise leswaku mpfuneto hi swa timali wa swichudeni wu ta tlakusiwa ku nyika vantshwa vo tala mfikelelo eka tikholichi to yisa emahlweni dyondzo na vuleteri leswaku ti ta hluvukisa swikili. Mali yo tala yi nghenisiwile eka Nkwama wa Swikili wa Rixaka lowu seketelaka valavamitirho hi swa timali.
Minongonoko yin'wana ya mfumo yi katsa:
Nongonoko wa Vun'we bya Vantshwa va le Matikoxikaya wa Vukorhokeri bya Rixaka lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta le matikoxikaya na Mpfuxeto wa Misava ku pfuna vantshwa ku hluvukisa swikili swintshwa leswi nga ta vuyerisa tindhawu leti va tshamaka eka tona.
Nongonoko wa Ndzetelo wa Vaswekinkulu wa Vantshwa wa Rixaka lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya swa Timhaka ta Vupfhumba ku nyika swikili, vutivi na ntokoto leswaku va ta kota ku kuma mitirho leyi nga ta heta nkarhi wo leha eka indasitiri ya malwandla na vupfhumba.
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vativi va Mitirho ya Mavoko lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya swa Mitirho ya Mfumo ku hluvukisa swikili swa nkoka swa vantshwa eka sekithara ya indasitiri ya swo aka.
Mfumo wa xidemokirasi wu sungule mihlangano yo fana na Ejensi ya Nhluvukiso wa Vantshwa ya Rixaka (NYDA) leyi nyikiweke matimba hi nawu ku tirhana na timhaka hinkwato ta vantshwa ku suka ka pholisi ku fika ka nhluvuko.
NYDA i nhlangano lowu tumbuluxiweke hi mfumo ku hlamula hi ku kongoma eka mitlhontlho ya swa ikhonomi leyi vantshwa va kongomaneke na yona, naswona tanihi Ejensi leyi pfuniwaka hi swa timali ya nhluvuko, yi kongomisiwe eka ku tumbuluxa pulatifomo ya ntumbuluxo wa mitirho, nhluvukiso wa swikili na ku hundziseriwa ka swikili eka vantshwa va Afrika Dzonga.
Ntirho wa Palamende eka Nhluvukiso wa Vantshwa
Eku yiseni emahlweni ka nkongomelo: "Palamende leyi hlayisaka leyi yisaka emahlweni nhluvukiso wa vantshwa ku fikelela ntshuxeko wa swa ikhonomi," Palamende yi tumbuluxe tipulatifomo to hambanahambana ku tirhana na timhaka leti khumbaka vantshwa.
Palamende yi na tikomiti leti landzelaka ku tirhana na timhaka ta vantshwa:
Komiti ya Vuangameri ya NA eka Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa
Komiti ya Vuangameri ya NCOP eka Timhaka ta Vamanana, Vantshwa, Vana na Vatsoniwa
Tikomiti leti ti na ntirho wo angamela eka timhaka ta vantshwa, naswona ti fanele ti tirhana na milawu leyi khumbaka vantshwa.
Palamende yi na mapfhumba yo hambanahambana lawa ya kongomisiweke eka tisekithara to hambana, xikombiso, Palamende ya Vantshwa (leyi khomiwaka hi Nhweti ya Vantshwa) leyi eka yona timhaka leti khumbaka vantshwa ku kaneriwaka hatona. Ku nghenelela ku pfumeleriwa vantshwa ntsena, naswona leswi ku vulavuriwaka haswona swi kongomisiwe eka vona.
Vumbiwa byi sindzisa Palamende ku nghenelerisa vaakatiko eka migingiriko ya byona na tiphurosese, hikokwalaho vantshwa tanihi xiphemu xa vaakatiko va rhambiwa mikarhi yo tala ku nghenelela eka mapfhumba ya Palamende yo fana na Tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaakatiko, Mbulavulo wa Presidente na Rixaka na minongonoko yo fikelela na ku nghenelela ka vaakatiko.
Va nga tlhela va endla marito ya vona ya twala hi ku endla swikombelo hi nomo kumbe hi ku tsala.
Vantshwa va tlhela va endla xiphemu xa vaakatiko lexi nga yaka eka Tinhlengeletano ta Tikomiti laha ntirho wo tala wa Palamende wu endliwaka kona, naswona vantshwa va nga ya eka mitshamo leswaku va ta vona, ku tifumisa no tinyika matimba.
"Palamende ya Vantshwa: Yi lawula vumundzuku"
<fn>LanguagePolicy_Tsonga.txt</fn>
Mhawuri 2007
TUMBULUXIWA KA PHOLISI YA RIRIMI
Vanhu hinkwavo va ta va na timfanelo to ringana ku tirhisa tindzimi ta vona no hluvukisa ndzhaka na mintolovelo ya vona.
Pholisi ya tindziminyingi i xiphemu xa nkoka xo cinca eAfrika Dzonga eka ku nghenelela hi xitalo eka xidemokrasi. Vanhu a va nge languteriwi ku landzelela milawu loko va nga yi twisisi.
Loko a vutisiwa leswaku hikwalaho ka yini a lave leswaku The Long Walk to Freedom yi hundzuluxiwa ku ya eka khumen'we wa tindzimi ta ximfumo hinkwato ta Afrika Dzonga, muhlonipheki khale ka Presidente Nelson Mandela u vule, naswona ndza tshaha: "Buku leyi yi hundzuluxiwe ku ya eka tindzimi hinkwato ta misava. Ndzi nga ya eka ndhawu yihi na yihi laha misaveni naswona xitori xa mina xa kumeka hi ririmi rero. Haleni yi kumeka ntsena hi Xinghezi. Ndzi lava ku va xiphemu xa tindzimi hinkwato ta tiko. Ririmi ra munhu a ri fanelangi ku va vugima musi. Hikwalaho ndzi tshembhela eka vuhundzuluxi: ku va hi kota ku hanya swin'we."
VUNDZENI
Pheji
Manghenelo na matimu 1
Tinhlamuselo 1
Vundzeni bya swa nawu 2
Swikongomelo 3
Milawu yo letela 4
Xikopu xa matirhelo 4
Mindzavisiso na vuhleri bya tinkota bya laha ndzeni na le handle swa ririmi 5
Swiringanyeto swa pholisi 6
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya laha ndzeni 6
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya le handle 7
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya le ndzeni 7
Vuhlanganisi bya mavulavulelo byo tsariwa 8
Vanhu lava nga na vulamari bya ririmi 9
Ndlela ya masimekelo 9
Ku engetela ntalo 10
Swiyenge swa ririmi 10
Vanghenisi va xandla van'wana eka ririmi 11
MANGHENELO NA MATIMU
Ku nga si fika 1994, Xinghezi na Xibunu a ku ri tindzimi ta ximfumo tiri toxe eka tindhawu ta mfumo wa muganga leti sweswi ti vumbaka xiphemu xa Mhasipala wa Doroba ra Tshwane. Mfumo lowuntshwa lowu tumbuluxiweke hi 1994 wu tise Nawu wa Matirhelo ya Mhasipala, 2000 (Nawu wa 32 wa 2000), lowu tshikilelaka ku nghenelela ka muganga eka mfumo wa muganga. Swi le rivaleni leswaku ku va Mhasipala yi ta fikelela ku nghelela ka le henhla, yi fanele ku tirhela vaaki va yona hi ririmi leri va ri twisisaka ku antswa.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xa Mhasipala xi hlamurile eka xikombelo xo hambana ka tindzimi hi ku tumbuluxa Pholisi ya Ririmi ya Tshwane, leyi kongomeke eku lulamiseni mpfumaleko wa ndzingano wa tindzimi wa nkarhi lowu hundzeke. Pholisi yi kume vutshunguri ku suka eka Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka leyi tumbuluxiweke hi Mintirho ya Tindzimi ta Rixaka ya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Rimba leri ri hlamusela, eka swin'wana, leswaku swiyimo swa swifundzha na miganga swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku tumbuluxiwa tipholisi ta tindzimi hi mimfumo ya swifundzha na ya miganga.
Kwalaho, Pholisi ya Ririmi ya Tshwane yi kongomane no nyika swiletelo swa hilaha Mhasipala yi faneleke ku simeka tindziminyingi eka endlelo ra vuhlanganisi ku vona leswaku vaaki hinkwavo va kuma mahungu na vukorhokeri bya mhasipala hi ririmi leri va ri twisisaka ku antswa.
TINHLAMUSELO
Eka pholisi leyi, handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin'wana
Vumbiwa" swi vula Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996;
Huvo" swi vula Huvo ya Mhasipala;
ku tirhiseka hi ku ringana" swi vula ku tirhisiwa ka ririmi hi ndlela ya kahle, yo ka yi nga tsakeli tlhelo ro karhi yo ringana;
tindziminyingi to tirhiseka" swi vula ku tsakela ririmi/tindzimi ro/to karhi eka xiyimo xo karhi, ku ya hi leswi ririmi rero ri tirhisiwaka xiswona, xik. ntirho, vanhu na xikongomelo xa hungu;
ntoloki" swi vula munhu loyi a tolokaka ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana;
vutoloki", swi vula hungu leri hundzisiwaka hi nomu, swi vula ku hundzisiwa ka leswi vuriwaka swa ririmi ku ya eka ririmi rin'wana na, hi mayelana na ku sayiniwa ka leswi vuriweke, swi vula ku hundzisiwa ka ririmi ra swikoweto ku ya eka leri vulavuriwaka na hi ndlela leyin'wana, na ku "toloka" swi ri na nhlamuselo yo tihlanganisa;
ririmi ro rhekhoda" swi vula ririmi ra ximfumo leri hlawuriweke ku hlayisa tirhekhodo kumbe tindlela to hlayisa mahungu ya khale na matirhelo ya Mhasipala;
timfanelo ta ririmi" swi vula milawu leyi bohaka swiyimo laha vaaki va nga hlawulaka ririmi leri va ri tsakelaka;
ku toloka" swi vula endlelo laha ntoloki yi tolokaka ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana no tlhelela endzhaku, hi xitalo eka xiyimo xa vutoloki byo koma eka swiyimo laha a mutirhi wa Mhasipala a nga twisiseki ririmi ra mutirhi un'wana kumbe vatirhi van'wana va Mhasipala ku nga khumbheka ku fikela khume wa vatirhi, xik. eka minkwetlembetano ya vatirhi kumbe eka ku tshinyiwa; kumbe b mutirhi wa Mhasipala a nga twisisi ririmi ra khasimende ya Mhasipala kumbe mutshami wa le Tshwane ku nga khumbheka ku fikela eka khume wa vaaki, xik. eka minkanerisano exikarhi ka mutirhi wa tliliniki na vavabyi, exikarhi ka tikhexiya na tikhasimende laha ku holeriwaka kona, kumbe exikarhi ka vatirhi na muganga eka tiforamu ta mahungu ta miganga;
tindziminyingi" swi vula ku tirhisiwa ka tindzimi tinharhu kumbne ku tlula hi munhu kumbe ntlawa wa vanhu;
Mhasipala" swi vula Mhasipala wa Doroba ra Tshwane lowu tumbuluxiweke hi Xitiviso xa Xifundzha xa Gauteng xa 6770 hi ti 1 Nhlangula 2000;
ririmi ra ximfumo" swi vula ririmi leri tirhisiwaka hi mfumo, eka dyondzo, mabindzu na swa vuhaxi;
PanSALB" swi vula Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga, leyi tumbuluxiweke ehansi ka Nawu wa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga, 1995 (Nawu wa 59 wa 1995);
theminoloji" swi vula mathema laya ringanisiweke laya tumbuluxiweke hi xikongomelo xa dyondzo yo karhi;
TISSA" swi vula Mintirho ya Vutoloki bya Tiqingho ya Afrika Dzonga;
vuhundzuluxi" swi vula ku hundzuluxa tsalwa ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana; laha "ku hundzuluxa" swi nga na nhlamuselo leyi fanaka; na ririmi leri tirhisiwaka" swi vula ririmi ra ximfumo leri hlawuriweke hi Mhasipala tanihi ririmi leri tirhisekaka swinene eka vuhlanganisi.
VUNDZENI BYA SWA NAWU
Leswi landzelaka swi vumba rimba ra swa nawu ra pholisi leyi:
Xiyenge xa 6 na 9 swa Vumbiwa of Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Xiyenge xa 1.2.4 xa Pulani ya Masimekelo: Rimba ra Pholisi ya Tindzimi ta Rixaka, 2003, leri vulaka leswaku mfumo wa muganga wu ta boha matirhiselo ya ririmi na ku tsakela ka miganga ya wona ku ya hi ku koteka ka rimba ra pholisi ya tindzimi ta xifundzha. Loko ku bohiwe matirhiselo ya ririmi na ku tsakela ka muganga, mimfumo ya miganga yi fanele, hi ku tihlanganisa na miganga, yi tumbuluxa, kandziyisa no simeka pholisi ya tindziminyingi.
Xiyenge xa 3 xa Rimba ra Pholisi ya Ririmi xa Mfumo wa Xifundzha xa Gauteng (Mhawuri 2005), lexi humesaka swikongomelo swa rimba ra pholisi, exikarhi ka swona ku na swikongomelo leswi landzelaka:
c Ku kondletela ku fikelela ko ringana eka vukorhokeri bya mfumo wa xifundzha na mahungu na ku nghenela eka mapfhumba ya mfumo"
d Ku seketela, ku tumbuluxa no tiyiseleka eka tindziminyingi eka tindzwulo ta mfumo wa swifundzha na wa muganga na vuvulavuri na vutihlanganisi na vaaki"
f Ku sirhelela ku hambana ka tindzimi no tlakusa nhlonipho wa tindziminyingi na vun'we"
Nawu wo Tlakusiwa ka ku Fikelela Mahungu, 2000 (Nawu wa 2 wa 2000)
SWIKONGOMELO
Pholisi leyi hi ku fambisana na swihlawulekiso swa vumbiwa, swa tindziminyingi, na swikombiso swa mintirho ya nkoka ya Mhasipala. Pholisi yi na xikongomelo xo vona leswaku vuhundzuluxi bya timfanelo ta ririmi leti kumekaka eka Vumbiwa ku va ndlela ya kahle eka tindziminyingi ta Mhasipala;
ku tlakusiwa ka ku tirhiseka hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala;
ku kondletela ka ku fikelela ko ringana ka vukorhokeri na mahungu ya mhasipala;
ku lulamisa mpfumaleko wa ndzingano wa tindzimi wa khale lowu endleke leswaku ku pfumaleka nhluvuko eka tindzimi ta Xintima;
ku sirheleriwa ka ku hambana ka tindzimi no tlakusiwa ka nhlonipho wa tindziminyingi na vun'we eka ku hambana; na ku tirhisiwa ka tindziminyingi hi mafambiselo ya kahle na tindlela ta vuhlanganisi eka Mhasipala.
MILAWU YO LETELA
Pholisi yi endliwe ku ya hi milawu leyi landzelaka:
Timfanelo ta ririmi Ku tlakusa nhlonipho eka timfanelo ta ririmi ra vaaki tanihi bohiweke eka Vumbiwa.
Ndzingano wa ririmi Ku vona ku khomiwa hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Ku lulamisa Ku antswisa xiyimo na mintirho ya tindzimi letikhael a ti languteriwa ehansi
Mpfumaleko wa xihlawuhlawu Ku sivela ku tirhisiwa ka ririmi hi xikongomelo xo hlekula, tshikilela na xihlawuhlawu.
Kongomisa eka vanhu Ku tirhana na swilaveku, ku navelo no tsakela ka miganga eka moya wa Batho Pele.
Ntirhisano Ku tirhisana na mavandla ya ririmi ya mfumo na lawa ya nga riki ya mfumo na vayimeri ku tlakusa tindziminyingi.
Mafumelo ya kahle Ku tirhisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala ku vona ku tirha ku tumberiwi, mfumo wa muganga lowu nga na vutihlamuleri lebyi ku nga nhlamulo eka swilaveko swa vaaki.
Ku nghenelela Ku pfumelela vatirhi va mhasipala, xikan'we na vaaki va Tshwane, ku nghenelela eka tindlela to teka swiboho.
XIKOPU XA MATIRHELO
Pholisi leyi yi tirha eka vatirhi va Mhasipala na vaaki va Tshwane na le ka xikombelo xihi na xihi eka Mhasipala hi matirhelo ya ririmi na mintolovelo ya rona.
Ku boha tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, Tinhlayo ta census ta 2001 na swiviko swa ndzavisiso wa le ndzeni na le handle swi tirhisiwile.
Tafula leri landzelaka, ri tekiwe eka Census 2001, ri nyika xikombiso xa vuanami bya tindzimi laha Tshwane.
Ririmi Nhlayo ya vavulavuri ku ya hi phesente
Xibunu 21,29
Xitswana 17,11
Xitsonga 9,99
Xizulu 7,61
Xinghezi 6,54
Xisuthu 3,95
Xiswazi 1,91
Xivhenda 1,77
NTSENGO 100,00
Phrofayili ya ririmi ra xikaya ra Tshwane yi kombisa leswaku ririmi leri tirhisiwaka ngopfu i Xipedi (Xisuthu xa N'walungu), ri landziwa hi Xibunu, Xitswana, Xitsonga, Xizulu na Xinghezi. Swi le rivaleni leswaku ku hava na ririmi rin'we leri tirhisiwaka ngopfu laha Tshwane, kambe xiyimo xa tindziminyingi laha tsevu wa tindzimi leti ti yimelaka kwalomu ka 84,68% wa vanhu.
Mindzavisiso na vuhleri bya tinkota bya laha ndzeni na le handle bya ririmi
Eku mpfapfarhuteni ka pholisi ya ririmi ya Mhasipala, matirhiselo ya ririmi, swilaveko no tsakela ka vaaki va Gauteng na swona swi langutisiwile. Mahungu ya Gauteng ya kumiwile eka mimbuyelo ya vuhleri bya tinkota bya 2004 bya ririmi ra xifundzha na vuhlanganisi leswi kumekaka eka Towards a Functional and Cost-effective Language Policy for Gauteng. Vuhleri byi endliwile hi Sarah Slabbert Associates a endlela Ndzawulo ya Mintlangu, Vutshila, Mfuwo na Vuhungasi ya Gauteng. Vuhleri byi kombisa leswaku vaofisiri vo tala eka tindhawu ta vukorhokeri va kota ku vulavula na vaaki hi tindzimi to tala ku nga ri Xinghezi na Xibunu ntsena. Vuhleri byi tlhela byi kombisa leswaku nhlayo yo tala ya vaaki kumbe tikhasimende yi tsakela ku tirhisa tindzimi ta xintu ku kuma vukorhokeri bya mfumo. Ku ya hi vuhleri lebyi, ku tsakela ka ririmi eka xin'wana xa swibedlhele ku vile hi ndlela leyi:
Tindzimi ta xintu: 58,5%
Xinghezi: 36,8%
Xibunu: 7,9%
Leswi kumiweke hi vuhleri swikombisa xilaveko lexikulu xa mintirho ya vuhundzuluxi na vutoloki ku vona leswaku tikhasimende ta hina ti korhokeriwa hi tindzimi ta tona.
SWIRINGANYETO SWA PHOLISI
Swiringanyeto leswi landzelaka swi endliwile mayelana na matirhiselo ya ririmi eka Mhasipala:
Hi ku tekela enhlokweni tinhlayo ta Census 2001 eka matirhiselo ya ririmi ra le kaya na ku tsakela ka vaaki va Tshwane na tindlela ta xifundzha leti ringanyetiweke hi Pholisi ya Ririmi leyi mpfapfarhutiweke ya Mfumo wa Xifundzha xa Gauteng (30 Dzivamisoko 2004), swi ringanyetiwile leswaku Mhasipala yi teka tsevu wa tindzimi leti landzelaka tanihi ta ximfumo:
Xibunu
Xinghezi
Xisuthu xa N'walungu
Xitsonga
Xitswana
Xizulu
Mhasipala wu fanele wu endla matshalatshala hinkwawo ku tirhisa tindzimi tin'wana ta ximfumo ta Riphabliki ra Afrika Dzonga, ku katsa na Ririrmi ra Afrika Dzonga ra Swikoweto, loko ku ri na xikombelo. Mhasipala yi fanele yi tlhela nyika matsalwa ya Braille (matsalelo ya mabofu) eka minkhuvo ya vutihlanganisi yo karhi loko swi koteka.
Hambiswiritano, swi fanele ku lemukiwa leswaku tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ti ta pfuxetiwa ku ya hi mimbuyelo ya vuhleri kumbe mindzavisiso ya ririmi na vuhlanganisi byo angarhela bya Tshwane lebyi nga ta endliwa nkarhi lowu taka.
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya laha ndzeni
Rin'wana na rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ri nga tirhisiwa eka mimbhurisano ya le xikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo, ntsena loko hikwavo lava khumbhekaka va twisisa ririmi/tindzimi leti vulavuriwaka.
Xinghezi xi ringanyetiwa tanihi ririmi leri tirhisiwaka eka mimbhurisano ya le xikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo. Ririmi rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala ri nga tirhisiwa, ntsena loko ri ta tiwisisiwa hi vanhu hinkwavo eka vuhlanganisi byebyo.
Rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ri nga tirhisiwa eka minkanerisano kumbe ntshamo wa Huvo. Mhasipala yi fanele ku nyika vukorhokeri bya vutoloki ku suka no ya eka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Hi ntolovelo, mintshamo yo tshinya, ku hlela vatirhi na mahlelelo ya matirhelo eka Mhasipala swi ta endliwa hi Xinghezi, ntsena loko vukorhokeri bya vuhundzuluxi na vutoloki byi ri kona eka lava nga swi kotiki ku hlaya no twisisa Xinghezi.
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya le handle
Mhasipala yi fanele, eka vuhlanganisi lebyi vulavuriweke, yi ringeta ku tirhela tikhasimende hinkwato hi ririmi leri ti ri tsakelaka.
Loko vatirhi va yona va nga ri kona eka senthara ya tikhasimende, tindhawu to hakela, tliliniki kumbe ndhawu yin'wana ya mfumo ya Mhasipala ku pfuna tikhasimende hi nomu hi ririmi leri va ri tsakelaka, ntoloki yi fanele ku tirhisiwa ku va pfuna. Laha swi faneleke, matshalatshala hinkawo ya fanele ku endliwa ku tirhisa vukorhokeri bya vutoloki (hi ku siyerisana, riqingho na ku hlevetela) laha swi kotekaka.
Mhasipala yi fanele ku nyika vatoloki loko mahungu ya nkoka ya hundzisiwa hi nomu eka mintlawa ya vaaki va tindziminyingi eka minkhuvo ya mfumo leyi kondleteriwaka hi Mhasipala, xik tiindaba kumbe tiimbizo ta rihanyo swa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Vuhlanganisi bya mavulavulelo bya le ndzeni
Ku tlakusa matirhelo ya kahle, Xinghezi xi fanele ku va ririmi leri tirhisiwaka ra Mhasipala, naswona vuhundzuluxi hi tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala byi ta va kona loko byi komberiwa.
Mhasipala yi fanele ku nyika vukorhokeri bya vuhundzuluxi loko yi komberiwa exikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo eka vuhlanganisi lebyi tsariweke.
Vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi fanele ku va kona loko byi komberiwa ku hundzuluxa swiviko leswi nyikiweke eka tinhlengetelano ta Huvo hi rin'wana na rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala.
Tipholisi ta mhasipala, maendlelo, swiyimo swa vukorhokeri, tindlela ta tisekhula, mahungu ya nkoka ya xiyenge xo thola, mahungu ya rihanyo na vuhlayiseko na matsalwa man'wana ya maendlelo ya fanele ku va kona hi tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Mhasipala wu fanele ku endla leswaku ku va na vatoloki exikarhi ka vatirhi va yona ku pfuna vatirhi lava nga dyondzangiki eku kumeni mahungu ya mhasipala. Ku toloka swi fanele ku voniwa tanihi ndlela yo seketela vuhlanganisi lebyi tsariweke.
Hambileswi mutirhi wa Mhasipala a nga aleriwaka ku tirhisa ririmi ra ximfumo leri a ri tsakelaka hi nkarhi wo karhi, matsalwa hinkwawo ya mhasipala laya faneleke ku hlayisiwa, hi swivangelo swo tshamiseka ya fanele ku va kona hi ririmi leri ya tumbuluxiweke hi rona na ra Xinghezi tanihi ririmi ro rhekhoda.
Ku tirhisiwa ka ririmi ro olova eka matsalwa ya mhasipala swi fanele ku hlohloteriwa ku kondletela ku twisiseka no antswisa vuhlanganisi.
Vuhlanganisi bya mavulavulelo byo tsariwa
Switivisohinkwaso, switatimente, tihakelo, milawu ya mhasipala, swinawana, tipholisi, vunavetisi, na swin'wana, nyikiwaka kumbe ku kandziyisiwa hi Mhasipala ku tirhisiwa hi vaaki swi fanele ku va kona hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala, laha swi koteka hi tlhelo ra timali.
Mhasipala yi fanele ku va na vatoloki va tindziminyingi ku suka eka vatirhi va yona tanihi ndlela yo seketela vuhlanganisi no pfuna tikhasimende leti nga dyondzangiki ku fikelela vukorhokeri bya mhasipala na mahungu. Vatoloki va fanele ku tirhisiwa ku toloka eka tisenthara ta tikhasimende, tindhawu to hakela, titliniki, na tindhawu tin'wana ta Mhasipala loko vatirhi vo tiva tindzimi to tala va nga ri kona ku pfuneta.
Mhasipala yi fanele ku ringeta ku tlakusa tindziminyingi eka webusayiti ya yona na vukandziyisi bya le handle hi ku tirhisa tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala.
Vuhlanganisi hinkwabyo bya le handle bya Mhasipala byi fanele ku hundzuluxiwa ku ya eka ririmi leri tsalwa a riri hi rona, ntsena loko vuhundzuluxi bya Xinghezi byi hlayisiwile eka rhekhodo ya mhasipala na ku tirhisiwa eka mintshamo ya swa nawu. Mhasipala yi fanele ku tivisa khasimende leswaku tsalwa ra Xinghezi ri ta tirhisiwa eka mintshamo ya swa nawu.
Matsalwa hinkwayo yale handle ya Mhasipala (ngopfu-ngopfu mapapila) ya fanele ku va na xivulwa ehansi ka pheji lexi vulaka leswaku tsalwa ri nga kumeka hi ririmi rin'wana na rin'wana ra ximfumo ra Afrika Dzonga naswona xibukwana xa mabindzu xa Mhasipala xi fanele ku hlamusela leswaku lexi i xilaveko.
Matsalwa hinkwawo ya mhasipala laya lavaka ku hlayisiwa ya fanele, hi swivangelo swa mafambiselo, ya va kona hi Xinghezi tanihi ririmi ro rhekhoda.
Xinghezi xi fanele ku tirhisiwa hi Mhasipala eka vuhanganisi bya matiko hinkwawo, kambe Mhasipala yi fanele ku endla vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi va kona eka vuhlanganisi bya ntolovelo hi ririmi leri tsakeriwaka.
Ku tirhisiwa ka ririmi ro lova eka matsalwa ya mhasipala ya le handle swi fanele ku hlohloteriwa ku kondletela ku twisisa no antswisa vuhlanganisi.
Mhasipala yi fanele yi tekela enhlokweni ku tsakela ka ririmi hi miganga ya vaaki loko va endla mimfungho ya le magondzweni na swikoweto. Mimfungho ya vutitivisi hinkwayo, mimfungho yo kombisa matlhelo na mimfungho ya le magondzweni leswi fambelanaka na miako ya mhasipala, vukorhokeri, switirhisiwa, miako na timovha swi fanele ku va hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala laha swi kotekaka. Laha swi nga kotekiki, hikwalaho ka ntshikilelo wa timali, pholisi yo tsariwa hi tindzimi timbirhi (Xinghezi na ririmi rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala) yi nga tirhisiwa, ntsena loko Xinghezi ku ri ririmi lerin'wana naswona lerin'wana ku ri leri tirhisiwaka swinene endhawini yeleyo.
Vanhu lava nga na vulamari bya ririmi
Mhasipala yi fanele, loko yi komberiwile naswona loko swi koteka yi nyika swilaveko swa vanhu lava nga na vulamari bya ririmi.
Ririmi leri nga ta tirhisiwa eka vuleteri bya mhasipala ku ta va Xinghezi, ntsena loko nawu wa tindziminyingi wu tirhisiwa laha swi faneleke. Munyiki wa xiviko a nga, xikombiso, tirhisa ririmi rin'wana ra Mhasipala handle ka ra ximfumo, ku ya hi matirhiselo ya ririmi na ku tsakela machudeni. Eka siwyimo hinkwaswo, ku fanele ku ehleketeriwa mbuyelo lowu languteriweke, xik. vuleteri bya kahle.
Xiyenge xa swo vulavula xa nongonoko wihi na wihi wa mhasipala kumbe pfhumba ro antswisa vunene bya vatirhi swi fanele ku endliwa hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala, xik. tivhidiyo ta chanele ya mahungu ya mhasipala.
Ku va leswi swi koteka, vatirhi va Mhasipala va fanele ku hlohloteriwa, hi ndlela ya kahle, ku dyondza tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala leti va nga ti tiviki, xikan'we na Ririmi ra Swikoweto ra Afrika Dzonga.
Mhasipala yi fanele ku kondletela minongonoko yo letela na tikhoso ta mpfuxeto eka vatirhi va yona ku va pfuna eku hluvukiseni vuswikoti bya vona eku tirhiseni tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, leswaku va ta kota ku nyika vukorhokeri bya kahle eka miganga.
Vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi fanele ku va kona ku hundzuluxa matsalwa ya vuleteri na ya tikhoso ku ya eka ririmi rihi na rihi ra ximfumo ra Mhasipala ku ya hi xikombelo xa valeteriwa.
Ku antswisa ku fikeleriwa ka vuleteri no antswisa vuhlanganisi exikarhi ka valeteriwa na valeteri, valeteri na vaendli va tikhoso va fanele ku hlohloteriwa ku tirhisa ririmi ro olova eka swibukwana swa vona swa vuleteri.
NDLELA YA MASIMEKELO
Manghenelo yo olova ya ta tirhisiwa ku endlela ku simekiwa loku humelelaka ka pholisi leyi, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni mintshikilelo ya swa timali na xiyenge xo thola. Endlelo leri ri ta vona leswaku ku na nkarhi wo ringana ku simeka endlelo leri hi ku hetiseka. Xivangelo xin'wana xa manghenelo lawa i ku pfumelela pholisi yo hlela no valanga. Leswi swi ta pfuna ku vona leswaku ku simekiwa ka pholisi swi pfuxetiwa nkarhi na nkarhi na leswaku tindlela to lulamisa ta endliwa nkarhi na nkarhi.
Tindlela leti landzelaka ti ta tirhisiwa ku vona ku humelela eku simekiweni ka pholisi leyi:
Mhasipala yi fanele ku tumbuluxa ntlawa wa vatoloki ku nyika ndlela ya tindziminyingi yo tirhiseka.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele ku tumbuluxa theminoloji leyi nga ta pfuna ku hluvukisa tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, ngopfu-ngopfu eka mune wa tindzimi ta xintu ta ximfumo.
Komiti ya Meyara na swiviko swa Huvo swi fanele ku hleriwa ku vona leswaku ririmi leri faneleke ri tirhisiwile eka matsalwa lawa.
Vuleteri hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala byi fanele ku endliwa eka vatirhi lava lavaka leswi ku endlela mphakelo wa vukorhokeri wa kahle eka miganga ya tindzimi to hambana.
Phrojeke ya makomba-ndlela ya TISSA yi ta tirhisiwa tanihi ndlela yo kondletela vuhlanganisi etitliliniki na le ka tisenthara tin'wana ta tikhasimende ta Mhasipala.
KU ENGETELA NTALO
Ku simekiwa ka pholisi leyi swi ta endla leswaku ku va na ku engeteleka ka swilaveko swa vuhundzuluxi, vuhleri, nhluvukiso wa theminoloji na vukorhokeri bya vutoloki eka mune wa Tindzimi ta xintu ta ximfumo ta Mhasipala. Ku engeteleka ka xilaveko swi ta endla leswaku ku va na xilaveko xa vuleteri byin'wana bya vuswikoti bya ririmi.
Eku ringeteni ku engetela ntalo eka vukorhokeri bya ririmi ra mhasipala, Mhasipala yi fanele, hi ku landzelela pholisi ya basari, yi nyika machudeni tibasari to dyondza rin'we ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala kumbe ku tlula eka swiyenge swa tidyondzo ta le henhla.
Ku va tindziminyingi ti tirhiseka, Mhasipala yi fanele ku endla leswaku ku va na vatoloki, naswona yi fanele ku nyika swivandla swa vuleteri eka vatoloki va tindzawulo, xik. tikhoso to koma ta vutoloki.
SWIYENGE SWA RIRIMI
Pholisi leyi yi ta simekiwa hi ku tirhisana na vanghenisi va xandla va ririmi vo hambana. Leswi landzeleka i mintirho leyi nga ta endliwa hi vanghensi va xandla lavakulu:
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi
Ku vona ku humelela ka ku simekiwa ka pholisi leyi, Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi ta kondletela ku simekiwa ka pholisi leyi hi ku nyika vuhundzuluxi, vuhleri, vutoloki, vuleteri bya ririmi na vukorhokeri bya nhluvukiso wa theminoloji;
endla mindzavisiso va vuhleri bya ririmi nkarhi na nkarhi ku kambela vunene bya pholisi leyi nga kona na mintolovelo ya Mhasipala no endla swiringanyeto ku antswisa pholisi na mintolovelo;
tlakusa vulemukisi bya pholisi ku vona loko yi landzeleriwa;
nyika xiviko lembe na lembe eka tihuvo ta vulawuri bya ririmi leti faneleke, xik. Foramu ya Tindzimi ta Rixaka (NLF) na PanSALB, eka ndzima mayelana na ku simekiwa ka pholisi; no tlakusa vulemukisi exikarhi ka vatirhi va mhasipala na vaaki eka ntirho wa PanSALB tanihi tihlo ra ximfumo na musirheleri wa timfanelo ta vona ta ririmi, na le xikarhi ka tindzawula na tinhloko ta swiyenge ta xilaveko xo papalata ku tirhisa ririmi rin'we hi ku tshikilela rin'wana ra tindzimi ta ximfumo kutani ku onhiwa timfanelo ta ririmi ta vatirhi na vaaki.
Vanghenisi va xandla van'wana eka ririmi
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi ta tirhisana na swiyenge swin'wana swa ririmi ku fana na Mintirho ya Tindzimi ta Rixaka (NLS), Ndzawulo ya Mintlangu, Vutshila, Mfuwo na Vuhungasi ya Gauteng, PanSALB, mavandla ya tidyondzo ta le henhla na Foramu ya Tindzimi ta Rixaka (NLF) ku kambela ku tirhisiwa ka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala eka tindzawulo hinkwato ta mhasipala;
kambela ku simekiwa ka pholisi;
sungula no tiyiseleka ka matirhiselo ya tindziminyingi eka miganga hinkwayo; no sungula tidyondzo na ndzavisiso eka nhluvukiso wa tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala;
mahanyelo ya vatirhi va mhasipala na vaaki va Tshwane eka tindziminyingi;
ku tlakusiwa ka tindziminyingi eTshwane; na matirhiselo ya kahle ya switirhisiwa swa ririmi swa Mhasipala.
Mhasipala yi fanele ku kambela ku tsakela na vuswikoti bya ririmi eka swiyenge swa yona na le handle ku kuma swilaveko swa tindzimi na vuswikoti bya vaofisiri va mhasipala na vaaki va Tshwane.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele ku tirhisa mimbuyelo bya vuhleri lebyi ku pfuxeta no antswisa pholisi.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele nkarhi na nkarhi xi kambela ku simekiwa ka pholisi no endla ku cinca loku faneleke.
<fn>Notice 133 of 2009 Venda and Tsonga.txt</fn>
MASIPALA WA MAKHADO
MASIPALA : KHETHO DZA HA MASIPALA 2011
MASIPALA WA MAKHADO
NONGONOKO WA TINHLENGELETANO TA KU LANGUTISISA HIVHUNTSWA KA TI WADI TA MASIPALA : BODO YA MINDZILIKANO YAMASIPALA : Nhlawulo wa Masipala wa 2011.
Laha iku humesiwa xitiviso eka swirho swa yemela vaaki hi varhangeri va ndzhavuko, Tihosi, Tinanga / Miganga / Varhangeri Vatikereke, Swiyimiswa swa vaaki, Vatirhela makaya, Vanwamabidzu, Nhlangano wa Vatsoniwa, Tindzaulo ta Mfumo, Ntlawa wa Swavatirhi, Ntlawa ya Tipolotiki, Minhlangano leyi ti yimeleke hi yoshe / yo ka yi nga ri ya Mfumo na u nwana na unwana loyi anga na kutsakela, ku vakona eka tinhlengeletano ta ti wadi / miganga ehansi ka vulawuri bya Masipala leyi yi nga na xikongomelo xo hlamusela nongonoko lowu landzeriwaka loko ku langutisiwa matsamelo ya mindzilikano ya Masipala kuya eka Minhlaulo ya xikaya ya 2011.
Tinhlengeletano ta miganga ta nongonoko wo hlanganisa na ku langutisisa eka swa miganga wuta khomeriwa eka ndzawu leyi nga exikarhi eka wadi muganga kumbe eka ndzawu leyi nga hlawuriwaka hi Mukhanselara wunwana wa Masipala eka miganga leyi tivekaka eka nkarhi wa sweswi leyi ya 37 makume nharu nkombo nongonoko wait nhlengeletano leti wu sungula hi ti 31 Nhlangula 2009 ku fika hi ti 15 Hukuri 2009, Tinhlengeletano hinkwato tit a khomiwa hi Mugivela na ti Sonto eka viki rinwana na rinwana eka wadi muganga wa Masipala.
Swirho hinkwaswo leswi yimelaka vaaka tiko leswi boxiweke laha henhla swi komberiwa ku hlohlotela vaaka tiko ku enghenela minhlangano keyi.
<fn>PAIA MANUAL - XITSONGA DPW.txt</fn>
BUKU HI KU LANDZA XIYENGE XA 14 XA NAWU WA MAKUMELE YA MAHUNGU (NAWU WA 2 WA 2000) YA NDZAWULO YA MINTIRHO YA TIKO
LESWI NGA ENDZENI
MHAKA NHLAMUSELO TIPHEJI
Vuxokoxoko ku ya hi xiyenge xa 14 2
Mintirho na Xivumbeko xa Ndzawulo ya Mintirho 2
Vuxokoxoko bya Vutihlanganisi 4
Tirhikhodo leti humesiwaka handle ko tikombela 5
Tirhikhodo leti nga komberiwaka 5
Maendlelo ya xikombelo 6
Vukorhokeri lebyi byi nga kona 7
Ku lulamisa hikokwalaho ka ku tsandzeka ku endla / tirha 8
Tihakelo leti ti vekiweke 8
Tifomo leti ti vekiweke ku kuma tirhekhodo 11
VUXOKOXOKO KU YA HI XIYENGE XA 14
A. MINTIRHO NA XIVUMBEKO SWA NDZAWULO YA MINTIRHO YA TIKO
SWIYIMO NA MINTIRHO
Swiyimo na Mintirho ya Ndzawulo ya Mintirho ya Tiko:
Ku fambisa matirhelo ya swo yisa nhluvukiso emahlweni swa mfumo
Ku nyika vukorhokeri bya ku fambisa tiphurojeke eka tindzawulo ta Xifundzankulu.
Ku lawula nhlayiso wa miako ya mfumo
Vufambisi bya swa nhundzu ya tiko.
Ku fambisa ku simekiwa ka Minongonoko yo yisa emahlweni ya Mintirho ya tiko (EPWP)
XIKECE XA DAYAGIRAMU YA XIVUMBEKO XA NDZAWULO YA MINTIRHO YA TIKO HI LEXI XI LANDZELAKA: -
NONGONOKO WA MINTIRHO YO HLUVUKISA ( EPWP)
Nhloko ya Ndzawulo eka swa tipolitiki I xirho xa huvunkulu ya Limpopo wa mintirho ya Tiko kasi nhloko ya vulawuri i (mutirhela tiko wa tinkota) i nhloko ya ndzawulo.
B. Vuxokoxoko bya vuhlanganisi Ku ya hi xiyenge xa 141b
XANDLA XA NHLOKO YA KHEREFU
Manana Ramphele M Xixakana xa Poso X9490
Foni: +27 15 284 7120
Fekisi: +27 15 284 7039
XANDLA XA NHLOKO YA VUHUMESI BYA MAHUNGU KHEREFU
C. Ku kuma tirhekhodo leti ti nga eka Ndzawulo ya Mintirho ya tiko
Leti kumekaka handle ko kombela ku ya hi xiyenge xa 141e
Tibuku
Switsalwana
Tijenali
Tibuku ta Layiburari
Leswi swa kumeka eka Ndzawulo handle ko endla xikombelo xa nawu xikanwe kanwe na le ka webisayiti.
TIRHEKHODO LETI NGA KOMBERIWAKA KU YA HI XIYENGE XA 141d
Nhlamuselo ya tinhloko-mhaka na swiyenge swa tirhikhodo ta Ndzawulo ya Mintirho ya tiko:
Mafambiselo ya xitirateji na maendlelo Ku xiyisisa na nkatsakanyo wa ku antswisa
Maendlelo ya xiyimo xa le henhla
Minongonoko yo hluvukisa
Swiviko swa minongonoko yo hluvukisa
Swiviko swa vulavisisi bya swa Ikhonomi
Ku cinca na swipfuno swa swiyenge
Ku xiyisisa mafambiselo ya
Swiviko
Tinhlokomhaka na makanelwa hinkwaswo maendlelo yo cinca swilo
Ku xiyisisa mafambiselo ya mahlayiselo ya tirhikhodo
Ku fambisa mi nongonoko yo pfuna vatirhi
Ku fambisa timhaka ta ku yisiwa ka vukorhokeri
Ku fambisa nfambelano na mahungu
Swipfuno swa xithekinoloji
Ku xiyisisa matirhelo ya vatirhi ya ti nhlengetetano to hlawula vatirhi
Mbulavulo
Maendlelo ya swa thekinoloji
Mahungu ya maphepha hungu
Ku endla mintirho yo kambisisa
Ku tisa mintirho ya swa nawu na timhaka ta vatirhi
Mitirho ya xinawu
Mitirho yo lamula
Swiboho
Mintwanano
Swiviko
Timhaka ta vatirhi Maendlelo eka: -
Ku simeka mahlayiselo ya tirhikhodo
Ku thola
Ku avela mintirho
Muholo
Ku tlakusiwa ka vatirhi
Vuxokoxoko bya vatirhi
Swa timali
Ku xava
Miholo
Maendlelo yo thendara na matsalwa yakona
Rejisitara ra nhundzu
Maendlelo yo xava
Rhijisitara ra mahakelelo
Tirhikhodo ta swikweleti
Miako, misava na vutshamo
Swipfuno swa xithekiniki
Misava
Miako
Nhundzu
Ku kuma misava na miako
Ku niketa miako na misava
Mipfapfarhuto na ku aka
Mbasiso na ku byala swimila
MAENDLELO YO KOMBELA TIRHEKHODO
Mukomberi uta niketiwa tirhekhodo ta Ndzawulo ya Mintirho loko enerisa swilaveko leswi : -
Ku enerisa maendlelo hinkwawo lawa ya boxiweke eka nawu lowu.
Naswona makombelelo ya fambelana ni ku lerisa ka nawu lowu
Muxaka wa xikombelo
Mukomberi u fanele ku tata fomo yo kombela hi yona leyi humesiweke eka Gazete ya mfumo [Ku ya hi xitiviso xa R 187-15 Nyenyanyani 2002] (Fomo A).
Mukomberi u fanele ku tivisa loko alava ku endleriwa khopi kumbe loko alava ku ta
Mukomberi uta nikiwa rhikhodo hi xivumbeko xa leswi anga yi komberisa swona handle ka loko ku endla tano swi ta va na mafambiselo yo biha ya Ndzawulo kumbe ku onha rhikhodo ya kona kumbe ku nghenelela eka milawu ya kopirhayiti. Loko maendlelo ya nwana yo humesa rhikhodo yo tshuka ya endliwa mukomberi uta hakela tihakelo ku ya hi leswi xikombelo xa yena xi nga tisa swona.xiyenge xa 293 na 4.
Loko swo endleka leswaku mukomberi a lava ku hlamuriwa hi maendlelo yo fana na foyini ehenhla ka nhlamulo yo tsariwa u fanele ku swi kombisa eka xikombelo xa yena xiyenge xa 182e.
Loko mukomberi akombela rhikhodo leyi khumbhaka munhu wun'wana xiyimo lexi n'wi pfumelelaka ku endla tano xi fanele ku kombisiwa.xiyenge xa 182f.
Loko mukomberi anga koti ku tsala no hlaya kumbe ari mutsoniwa u ta pfumeleriwa ku endla xikombelo hi ku vulavula. Mufambisi uta n'wi tatela fomo yo komela hi yona ivi an'wi nika khopi Xiyenge xa 183.
Ku na tinxaka timbirhi ta tihakelo leti faneleke ku hakeriwa, kunga hakelo yo kombela na hakelo yo niketiwa ( Xiyenge xa 22):
Mukomberi loyi akombelaka tirhikhodo ta yena n'wini anga hakeli tihakelo to kombela kasi loyi akombelaka tirhikodo leti ti nga fambelaniki na yena wa hakela.
Mufambisi uta tivisa mukomberi hi ta hakelo leyi lavekaka na ku n'wi kombela ku hakela loko xikombelo xinga si tirhiwa.
Hakelo yo kombela I R35. Vuxokoxoko bya letin'wana tihakelo byi kombisiwile laha hansi Mukomeri la nga enerisiweki hi tihakelo anga endla xikombelo xa aphili kumbe ku yisa mhaka leyi eka huvo ya nawu.
Loko mufambisi a tekile xiboho mayelano na xikombelo u fanele ku tivisa mukomberi hi ndlela leyi a kombeleke ku tivisiwa hi yona..
Loko xikombelo xi pfumeleriwile hakelo yo humesa tirhikhodo leti komberiweke yi fanele ku hakeriwa mayelano no lava, ku lulamisa na ku kopa na nkarhi lowu hundziseke eka lowu vekiweke ku lulanisa rhikhodo ya kona.
Muxaka wa vukorhokeri
VUKORHOKERI
Ku kuma vukorhokeri bya Ndzawulo ya Mintirho ya tiko swikombelo swi nga yisiwa eka Nhloko ya Ndzawulo hi laha swikombisiweke laha hansi.
Kherefu ya poso: Xisakana xa poso x9490 Polokwane 0700
E. Ku lulamisa hikokwalaho ka ku tsandzeka ku endla / tirha Xiyenge xa 141h
Loko mukomberi anga enetiwi hi xiboho lexi nga tekiwaka hi Muhumesi wa mahungu kumbe museketeri wa yena, mukomberi anga nghenisa xikombelo xa aphili eka Xirho xa huvonkulu wa Ndzawulo ya Mintirho
F. TIHAKELO LETI VEKIWEKE KU YA HI XIYENGE XA 11 XA XITIVISO XA 187 XA GAZETE YA MFUMO YA 15 NYENYANYANI 2002.
Hakelo ya khopi ya xibukwana lexi tani hilaha switivisiweke eka xiyenge xa 5(c) xa xinawana lexi fambisanaka na lawu lowu i R0, 60 khopi yin'wana na yin'wana ya A4 kumbe xiphemu xa khopi
Tihakelo to kandziyisa kumbe ku kopa leti vuriweke eka xiyenge xa 7 xa xinawana lexi fambisanaka na nawu lowu hi leti landzelaka:
b Ku pirinta kopi kumbe xiphemu xa kopi ya A4 0.40
d i Swifaniso eka mpimo wa papilla ra A4 kumbe xiphemu xa rona ii Swifaniso leswi voniwaka 22.00 60.00
e i Mahungu lama kandziyisiweke ku twiwa kunene eka mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa kona ii Mahungu lama nga eka xiyimo xa rhayikhodo yo twiwa 12.00 17.00
Tihakelo to kombela leti hakeriwaka hi mukomberi loyi a kombelaka tirhikhodo leti nga fambelaniki na yena ku ya hi xiyenge xa 7 i R35, 00.
Tihakelo to niketiwa tirhikhodo leti komberiweke ku ya hi xiyenge xa 7 xa xinawana hi leti landzelaka:
NHLAMUSELO NTSENGO R
a Kopi yin'wana na yin'wana ya mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa kona 0.60
b Ku pirinta eka khomupyuta hi mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa kona 0.40
c Rhikhodo hi swipfuno swo hlaya eka khomupyuts ku fana na -i Switifi 5.00
d i Swifaniso leswi nga voniwaka eka mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa kona ii Swifaniso leswi nga kopiwaka 22.00 60.00
e i Tirhikhodo leti nga twiwaka kunene eka mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa kona ii Mahungu hi xiyimo xa rhayikhodo yo twiwa 12.00 17.00
f Ku hangunuxa na ku lulamisa rhikhodo leyi komberiweke leswaku yi ta humesiwa swi durha R15, 00 hi awara ku nga katsiwa awara leyo sungula ku nga yona leyi languteriweke ku tirha ntirho lowu.
Ku ya hi xiyenge xa 22 xa nawu lowu leswi lanndzelaka swi fanele ku endliwa:
a Mukomberi u languteriwa ku humesa dipoziti ya tihakelo leti lavekaka ku nge se hundza ntsevu wa tiawara a nghenisile xikombelo xa yena.
b Dipoziti yi fanele kuva n'we xa nharhu xa ntsengo lowu lavekaka.
Mukomberi u fanele ku hakela tihakelo ta poso loko ku ri leswaku tirhikhodo leti komberiweke ti fanele ku posiwa.
TIFOMO LETI VEKIWEKE KU TA KUMA TIRHEKHODO
XITANDHAKU XA B XA XITIVISO XA 187 XA GAZETE YA MFUMO YA 15 NYENYANYANI2002FOMO YA A.XIKOMBELO XO NIKIWA TIRHEKHODO
Xiyenge xa 181 xa Nawu wa ku humesa mahungu wa 2000 Nawu wa 2 wa 2000
Xinawana xa 2
XIKOMBELO XO KUMA TIRHEKHODO KU TIRHISA NDZAWULO NTSENA Nomboro ya tsalwa :... Xikombelo xi amukeriwile hi : -
Mavito:...
Xiyimo:...
Siku:...
Ndhawu:...
Ntsengo wo kombela (loko swi fanerila): R ...
Dipoziti (loko swi fanarile): R ... Ntsengo wo humesa tirhikhodo: R ... I
NSAYINO YA MUHUMESI WA MAHUNG / KUMBE XANDLA XA YENA
A. Vuxokoxoko bya Ndzawulo B. Vuxokoxoko bya mukomberi wa tirhekhodo C. Vuxokoxoko bya loyi a endleriwaka xikombelo
MUHUMESI WA MAHUNGU KHEREFU
FONI.: +27 15-293 9044 / 9000
FEKISI.: +27 15-293 1520
XANDLA XA MUHUMESI WA MAHUNGU (GITO) KHEREFU
Tata ntsena loko u kombelela munhu wun'wana .
MAVITO HI XITALO:
NOMBORO YA VUTITIVISI
D. Vuxokoxoko bya tirhekhodo leti komberiwaka a Tata vuxokoxoko bya tirhikhodo leti u lavaka ku ti kuma ku katsa na tinomboro ta matsalwa ya kona loko u ya tiva ku olovisela va lavi va tona..
bLoko swi nga ringani eka fomo leyi tatisa hi kyu tsala ephepheni rinwana kambe u siyina phepha rin'wana na rin'wana leri u ri tirhiseke.
NHLAMUSELO YA TIRHEKHODO: ... NOMBORO YA TSALWA: ...(loko yi ri kona) VUXOKOXOK BYI N'WANA: ...
E. Tihakelo
Mukomberi loyi a kombelaka tirhikodo leti nga fambelaniki na yena u ta fanela ku humesa tihakelo to kombela loko xikombelo xa yena xi nge se tirhiwa.
Mukomberi uta tivisiwa ntsengo lowu lavekaka.
Tihakelo to niketiwa tirhikhodo tona ti ta ya hi xivumbeko xa rhikhodo ya kona na nkarhi lowu nga ta tirhisiwa ku lava tirhikhodo ta kona..
dMukomberi loyi a tivaka leswaku a nga languteriwi ku humesa tihakelo u fanale ku tivisa xivangelo xa kona..
Swivangelo swo ka munhu anga humesi tihakelo
Loko uri na vutsoniwa lebyi endlaka leswaku u nga swi koti ku hlaya, ku vona hambi ku ri ku yingisela leswi rhikhodo yi nga humesisiwa xiswona kombisa muxaka wa vutsoniwa bya wean na leswi rhikhodo u yi lavisaka swona.
Vutsoniwa: Leswi rhekhodo uyi lavisaka swona:
Kombisa hi xihambano "X". SWITIVISO: (a) Leswi rhikhodo u yilavisaka swona swi ta ya hi ku rhikhodo ya kumeka hi xivumbeko xexo na. (b) Xivumbeko lexi rhikhodo yi komberiweke hi xona xi nga ariwa naswona mukomberi a nga tivisiwa loko ku rianga nikiwa rhikhodo ya kona hi xivumbeko xin'wana. (c) Xivumbeko lexi rhikhodo yi komberiwaka ha xona xi ta va na nhlohletelo eka tihakelo leti nga ta koxiwa.
Loko rhekhodo yi ri hi xivumbeko xa tsalwa -
Kopi ya rhikhodo Ku ta xiyaxiya kunene
Loko yiri rhekhodo ya muxaka wa swifaniso swo kota ku voniwa -(leswi swi katsa swinepe, tivhidiyo, swifaniso swa tikhomupyuta, mimpfapfarhuto na swi n'wana )
Ku ta xiyaxiya kunene Kopi ya swifaniso Ku ta humeseriwa swona
Loko tirhekhodo tiri ta marito na mimpfumawulo -
Kuta yingisela tikhasete Ku ta humeseriwa mimpfumawulo
Loko rhekhodo yiri hi xiyimo xo hlayeka eka khomupyuta kumbe michini yin'wana -
Ku hoxeriwa eka switifi kumbe tidisiki
Loko u kombele khopi kumbe muxaka wo humesa swifaniso xana uta navela leswaku swi rhumeriwa eka wena hi poso? Ku ta laveka hakelo ya poso . INA EE
Tiva leswaku loko rhikhodo yi nga tsariwanga hi ririmi leri u kombelaka ha rona rhikhodo yi ta humesiwa hi ririmi leri yi tsariweke hi rona.
U navela leswaku rhikhodo yi va hi ririmi rihi? :...
G. Xitiviso mayelano na xiboho xa xikombelo xo kuma tirhekhodo
U ta tivisiwa hi ku tsala loko xikombelo xa wena xi pfumeriwile kumbe xi ariwile. Loko ulave ku tivisiwa hi muxaka wunwana handle ka papilla tivisa ku navela ka wena u tlhela u humesa vuxokoxioko bya mativiselo ya kona leswaku va fambisi va eneta xikombelo xa wena..
U ta lava ku tivisisiwa ku yini xiboho mayelano na xikombelo xa wena?
Nsayino hi siku leri ... ra...200...(Lembe)
NSAYINO WA MUKOMBERI / KUMBE LOYI XIKOMBELO XI ENDLIWAKA EMATSHAN'WINI YA YENA
<fn>Paja booklet A5 Tsonga-sm.txt</fn>
vundzeni vundzeni
XIPHEMU XA 1
Xana i yini Nawu wo tlakusiwa ka mafambiselo ya Vululami (PAJA)? ... 4
I yini goza ra mafambiselo? ... 4
Xana PAJA yi tirhana na yini?... 5
Hi tihi "tindlela ta kahle" vafambisi va faneleke ku ti landzelela? ... 6
Hikwalaho ka yini hi lava PAJA? ... 7
I yini lexi ndzi faneleke ku xi langutela loko ndzi endla xikombelo? ... 8
Hi rihi laha ndzi nga kombelaka swivangelo? ... 9
Hilaha u nga kombelaka swivangelo... 9
Hi swihi swivangelo swi nga ta nyikiwa? ... 10
Hi rihi laha ndzi nga langutelaka ku amukela swivangelo? ... 10
Xana swivangelo swi nga nyikiwa hi nomu?... 10
Ku humelela yini loko ndzi nga enerisiwi?... 10
Xana ku na ku lunghisa kun'wana? ... 11
XIPHEMU XA 2
Hikwalaho ka yini vanhu va fanele ku tivisiwa hi PAJA?... 14
Leswi vanhu va faneleke ku swi tiva? ... 14
Hilaha u nga tirhisaka xibukwana lexi ... 15
Ku humelela yini hi ku letela swirho swa vafambisi? ... 15
Manghenelo
Manghenelo
Hikuva swi endla vafambisi va ri na vutihlamuleri eka vanhu eka swiendlo swa byona, Nawu wo tlakusiwa ka mafambiselo ya Vululami (PAJA) i nawu wa nkoka lowu endlaka leswaku xidemokhirasi xa Afrika-Dzonga xi ya emahlweni xi kula. Xikan'we na Vumbiwa (ngopfu-ngopfu Xiyenge xa 33 - mfanelo wa swiendlo swa mafambiselo ya kahle) na Milawu ya Batho Pele, PAJA yi vumba xiphemu xa manghenelo mantshwa, lexi kongomisiweke eka ku vona leswaku ku na ku tirheka no va na mafambiselo lama langutisanaka na vanhu.
Vona leswaku ku na matirhelo ya vufambisi bya kahle;
Nyika vanhu mfanelo yo kombela swivangelo; no
Nyika vanhu mfanelo yo va swiendlo swa mafambiselo swi langutisiwa hi tikhoto.
Xiphemu xa 1 xa xibukwana lexi nyikaka mahungu ya PAJA no kombisa leswi vanhu va lavaka ku swi tiva hi Nawu.
Xiphemu xa 2 xi tirhana na hilaha nhlangano wa wena wu nga tirhisaka mahungu ku pfuneta vanhu lava u va korhokelaka na leswi u nga swi endlaka ku vona leswaku vanhu va dyondza eka Nawu.
Xiphemu xa 1
Hilaha u nga tirhisaka xiletelo lexi
Emakumu ya xiyenge xin'wana na xin'wana, u ta kuma buloko leyi kombisaka mahungu ya nkoka lama vanhu va ma lavaka. Lewi swi nga tirhisiwa ku tumbuluxa Mimbuyelo yo Dyondza kumbe swikongomelo swa mahungu wahi na wahi kumbe dyo-ndzo leyi kumekaka eka Nawu. I swiphemu swa nkoka swa mahungu leswi swirho swa vaaki swi faneleke ku swi tiva. Leswi nga tlhela swi kombisiwa i swiphemu swin'wana swa mahungu ya nkoka na swiletelo leswi u nga ta swi tirhisa loko u endla swikombelo ka ha ri nkarhi ehansi ka PAJA.
Xana i yini Nawu wo tlakusiwa ka mafambiselo ya Vululami (PAJA)?
Timfanelo ta Nawumbisi ta Afrika-Dzonga ti tiyisisa mfanelo wa "xiboho xa mafambiselo ya kahle" eka hinkwavo eAfrika-Dzonga.
mfanel;o leyi (eka Xiyenge xa 33 xa Vumbiwa) wu vula leswaku un'wana na un'wana eAfrika-Dzonga u na mfanelo.
Mafambiselo ya kahle yo twala laya pfumeleriwaka hi nawu, no nyikiwa swivangelo swa mafambiselo lama ma va khumbaka hi ndlela yoka yi nga ri kahle.
Xiyenge lexi xi tlhela xi lava leswaku mfumo ku pasisa nawu lowu hlamuselaka mfanelo lowu hi xitalo. Lowu i Nawu wo tlakusiwa ka mafambiselo ya Vululami (3 of 2000).
I yini goza ra mafambiselo?
Vufambisi byi vumbiwa hi:
Tindzawulo hinkwato ta mfumo (ta tiko, xifundzha na miganga);
Maphorisa na masocha, na
Loko vafambisi va teka xiboho lexi khumbaka timfanelo ta vanhu, byi le ku endleni ka mafambiselo.
XIKOMBISO
Loko munhu a endla xikombelo xa mpfuneto wa swa timali ta vu-lamari kumbe mudende, ndzawulo ya xifundzha ya nhlayiso wa vanhu yi faneleke ku teka xiboho xo n'wi nyika kumbe yi ala. Xi-boho lexi i xiboho xa mafambiselo.
Swikombiso swin'wana hi leswi:
Ku endla xikombelo xa Pasi kumbe xitifikheti xo velekiwa
Ku endla xikombelo xa mpfuneto wa tindlu eka vaxavi vo sungula
Ku endla xikombelo xa mpfumelelo ya ntirho kumbe vutshami
Ku endla xikombelo xa vuchavelahwahwa kumbe xiyimo xa vutumbelo
PAJA yi tirhana ntsena na mafambiselo lama ma tshikilelaka timfanelo hi ndlelo yo ka yi nga ri kahle. Hi marito man'wana, swiboho leswi yimaka na vanhu (ku fana na xiboho xo nyika un'wana mpfuneto wa timali wa vulema) a swi katsiwi eka PAJA.
Nkarhi wun'wana, xiboho lexi yimaka na munhu un'wana xi nga tshikilela mfanelo ya munhu un'wana. Xikombiso, loko un'wana a endla xikombelo xa mpfumelelo wo cinca yindlu, leswi swi nga tshikilela maakelana. Eka mhaka leyi, muakelani u ta sirheleriwa hi PAJA.
Xana PAJA yi tirhana na yini?
PAJA yi vula leswaku vafambisi va fanele ku:
Landzelela tindlela ta kahle loko va teka swiboho;
Pfumelela vanhu ku nyika mavonelo va nga si teka swiboho leswi nga tshikilelaka timfanelo ta vona;
Hlamusela swi va erivaleni swiboho leswi tekiwaka;
Hlamusela vanhu hi swivilelo swa le ndzeni swa ndzawulo.
Loko ku nga ri na swivilelo swa le ndzeni, va fanele ku byela vanhu leswaku va nga teka xiboho xo langutisa hi vuntshwa ekhoto; no
Byela vanhu leswaku va na mfanelo yo kombela swivangelo leswi tsariweke swa xiboho.
Hi tihi "tindlela ta kahle" leti vafambisi va faneleke ku ti landzelela?
Eka Swiboho swa Vafambisi ku va bya "kahle", tindlela leti landzeleri-waka loko ku tekiwa swiboho ti fanele ku va ta kahle. Hambileswi xibukwana lexi xi tirhaka ntsena na swiboho leswi khumbhaka vanhu, PAJA yi tlhela yi boxa tindlela eka swiboho leswi khumbhaka vanhu hi ku angarhela.
Swiboho leswi khumbaka vanhu
PAJA yi hlamusela tindlela leti vafambisi va faneleke ku ti landzelela va nga si teka xiboho na switandzhaku:
Ku nga si tekiwa xiboho, vafambisi va fanele ku nyika vanhu lava timfanelo ta vona ti khumbhiweke:
xitiviso ka ha ri na nkarhi xa leswi va swi kunguhateke ku swi endla endla; na
Nkarhi lowu ringaneke ku va vanhu va nyika mavonelo ya vona.
Vafambisi va fanele ku langutisa swiviko va nga si teka xiboho.
Endzhaku ko teka xiboho, vafambisi va fanele ku nyika mani na mani loyi timfanelo ta yena ti khumbhiweke;
Xitatimende xa leswi va swi boheke;
Xitiviso xa mfanelo wihi na wihi ku langutisisa kumbe ku endla xivilelo; na
Xitiviso lexi va nga kombelaka swivangelo swa xiboho.
Hambileswi va nga bohekeki ku, vafambisi va nga tlhela va:
Pfuna vanhu lava timfanelo ta vona ti nga khumbekaka;
Pfumelela ku yimeriwa hi qgweta; no
Va pfumelela ku tlhontlha minkanerisano yihi na yihi kumbe vumbho-ni lebyi va tshikilelaka ku nga va hi ku tsariwa kumbe hi ku byeriwa hi nomu.
Swiboho leswi khumbhaka vanhu hi ku angarhela
Ku na tinxaka timbirhi letikulu ta tindlela:
Xitiviso na mavonelo.
Laha, mufambisi u fanele ku kandziyisa xitiviso a vula leswi va kunguhateke ku swi endla no kombela vanhu ku nyika mavone-lo. Mufambisi u fanele ku langutisa makanelwa lama a nga si teka xiboho.
Xivutiso xa vaaki.
Eka endlelo leri, munhu kumbe ntlawa wa thoriwa ku yingisela minkanerisano ku suka eka vanhu eka ntshamo wa vaaki. Minkanerisano leyi yi fanele na yona yi tekeriwa enhlokweni xiboho xi nga si tekiwa.
Eka timhaka tin'wana, vafambisi va nga hlawula ku tirhisa xitiviso na swiviko na tindlela ta swivutiso swa vaaki.
Hikwalaho ka yini hi lava PAJA?
Khale, mfumo a wu teka swiboho leswi khumbhaka vutomi bya vanhu wu nga hlamuselangi leswi a wu swi endla. Hi ku veka timfanelo ta vanhu erivaleni, PAJA yi vona leswaku vafambisi va tirha kahle na leswaku vanhu va tiva leswaku hikwalaho ka yini swiboho swi tekiwile. Swi tlhela swi va nyika nkarhi wo hlamusela tlhelo ra vona ra xitori ku nga si tekiwa xiboho. Hi ndlela leyi, PAJA yi vona leswaku vafambisi va tirha hi ndlela yo va erivaleni leyi nga na vutihlamuleri eka swiboho swa vona. Yi tlhela yi vona leswaku swiboho swi tekiwa kahle. Xikombiso, xi-boho xa mufambisi lexi voyemelaka tlhelo ro karhi kumbe ku ya hi swiringanyeto leswi nga fanelangiki, swi nga vekiwa etlhelo.
I yini lexi ndzi faneleke ku xi langutela loko ndzi endla xikombelo?
Hikwalaho ka PAJA, sweswi vanhu vo tala va nga langutela ku:
Byeriwa ka ha ri na nkarhi hi makungu lama nga kona lama nga khumbhaka timfanelo ta vona hambileswi leswi swi nga kotekiki evuton'wini;
Pfumeleriwa ku hlamusela mavonelo ya vona leswaku ya tekeriwa enhlokweni ku nga si tekiwa xiboho na kambe, leswi swa endleka swi nga koteki;
Byeriwa xiboho na mfanelo yo endla xivilelo kumbe ku langutisiwa hi vuntshwa ka xiboho;
Byeriwa leswaku va na mfanelo yo kombela swivangelo;
Nyikiwa swivangelo swo twala swo endla xikombelo;
no
Kota ku tlhontlha xiboho xa khoto.
XIKOMBISO
Loko un'wana a endla xikombelo xa mpfuneto wa timali ta vulema, a nga langutela ku byeriwa, xiboho xo hetelela xi nga si tekiwa, ku nga langutiwi leswaku wa wu kuma kumbe u nga wu kumi. Loko swi nga ri tano, va nga endla vuyimeri (ku fana no kombisa mahungu ma nkoka lama ma nga tekeriwangiki enhlokweni). Loko xiboho xi nga fambi hi tlhelo ra vona, va nga kombela swivangelo leswi tsariweke va hlamusela leswaku hikwalaho ka yini leswi swi humelerile. Loko va ha tshembha leswaku xiboho xi hoxekile, va nga endla xivilelo eka huvo eka ndzawulo ya xifundzha. Loko va nga humeleri, va nga kombela khoto ku langutisa mhaka leyi hi vunthswa.
Hi rihi laha ndzi nga kombelaka swivangelo?
Mani na mani a nga kombela swivangelo eka swiboho leswi khumbhaka timfanelo ta vona. Nkarhi wun'wana, swivangelo leswi swi ta nyikiwa munhu a nga kombelangi. Loko swi nga ri tano, va fanele ku kombela swivangelo leswi tsariweke ku nga si hela 90 wa masiku va kumile xivangelo lexi.
Hilaha u nga kombelaka swivangelo
Ndlela yo kombela swivangelo yi kombisiwa eka swinawana swa PAJA. Xikombelo xi fanele ku:
Tsariwa;
Hlamusela xiboho xo kombela swivangelo swo tsariwa xo;
Hlamusela leswaku hikwalaho ka yini u ehleketa leswaku xiboho xi hoxekile;
Hlamusela timfanelo ta wena leti onhiweke (loko swi kote-ka);
Katsa vito ra wena, kherefu ya poso, kherefu ya imeyili, na nomboro ya fekisi na ya riqingho; no
Swi rhumela hi poso, fekisi kumbe imeyili kumbe u swi heleketa kunene.
Loko vanhu va nga koti ku tsala, va fanele ku kombela munghana, xaka, mutivi wa nawu na swin'wana ku pfuniwa. Swinawana swi tlhela swi vula leswaku vafambisi va fanele ku pfuneta vanhu lava nga kotiki ku tsala. Kutani, munhu a nga ya ehofisini leyi endleke xiboho no kombela ku pfuniwa eku tsaleni xikombelo.
Hi swihi swivangelo leswi nga ta nyikiwa?
PAJA yi vula leswaku vafambisi va fanele ku nyika swivangelo "leswi ringaneke". Ku tirhisiwa ka rito "leswi ringaneke" i swa nkoka. Va-fambisi a va nge vuli leswaku va ta ehleketa hi mhaka leyi kutani va fikelela xiboho. Va fanele ku vula leswaku va fikelele njhani xiboho. Loko munhu loyi a kombelaka swivangelo a vutise swivutiso, leswi swi fanele ku hlamuriwa hinkwaswo. Hi ku komisa, vafambisi va fanele ku nyika nhlamuselo yo enerisa eka xiboho xa vona. I ntiyiso,
Hi rihi laha ndzi nga langutelaka ku amukela swivangelo?
PAJA yi vula leswaku swivangelo swi fanele ku nyikiwa ku nga si hela 90 wa masiku mufambisi a kumile xikombelo.
Xana swivangelo swi nga nyikiwa hi nomu?
Nhlamulo yo koma i "e-e". PAJA yi swi veka erivaleni leswaku swivan-gelo swi fanele ku nyikiwa swi tsariwile. Hambiswiritano, loko munhu a nyikiwa swivangelo hi nomu naswona a enerisiwa hi leswi, kutani a ku na xiphiqo. Kutani, munhu u fanele ku kombela swivangelo swi tsariwa leswaku va ta kota ku swi langutisa loko va ehleketa ku va tlhontlha kumbe ku tlhontlha xiboho endzhaku.
Ku humelela yini loko ndzi nga enerisiwi?
Tindzawulo tin'wana ti na ndlela yo endla xivilelo. Laha ku nga na ndlela yo endla xivilelo endzeni, leswi swi fanele ku endliwa ku nga si tekiwa xiboho.
XIKOMBISO
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi na Huvo ya Swivilelo ku yingisela swivilelo hi swiboho swa Hofisi ya Swiboho swa Xiyimo xa vuchavelahwahwa. Loko un'wana a endla xikombelo xa vutumbelo kumbe xiyimo xa vuchavelahwahwa naswona xi ariwa, va nga endla xivilelo eka Huvo.
Laha ku nga na ndlela yo endla swivilelo, kumbe laha leswi swi nga tirhisiwa naswona munhu a nga si enerisiwa hi xiboho, va na mfanelo yo yisa mhaka ekhoto no kombela khoto ku langutisa xiboho hi vuntshwa.
Swipimelo swa nkarhi
Laha ku nga ri na ndlela yo endla xivilelo xa le ndzeni, mhaka yi fanele ku langutisiswa hi vuntshwa ku nga si hela 180 wa masiku (6 wa tin'hweti) xivilelo xa ku tekiwa xiboho xa le ndzeni. Laha ku nga hava xivilelo xa le ndzeni, mhaka yi fanele ku langutisiwa hi vuntshwa ku nga si hela 180 wa masiku yo va munhu a tiva hi xiboho.
Tiva
Laha tindzawulo ti nga na ndlela yo endla xivilelo xa le ndzeni, ti ta tlhela ti ri na swipimelo swa nkarhi laha xivilelo xi nga end-liwaka. Leswi swi hambana na ndzawulo ku ya eka ndzawulo, kambe xitiviso xa xiboho na mfanelo yo endla xivilelo wu fanele ku rhumeriwa xikan'we na swipimelo swa nkarhi.
Xana ku na ku lunghisa kun'wana?
Ku fana na ntshamo wa khoto wun'wana na wun'wana, ku teka mhaka leswaku yi langutisiwa hi nkarhi swa durha swinene. Hi nkateko, ku na tin'wana, tindlela to chipa to tirhana na swiboho leswi vanhu va nga tsakiki hi swona.
Xivilelo xa le ndzeni
Tindzawulo to tala na swiyenge swa mfumo swi na tihuvo ta swivilelo swa le ndzeni. Xi fanele xi tirhisiwa mhaka yi nga si hundzisiwa kumbe ku langutiwa hi vuntshwa hikuva hi xitalo a ku na tihakelo to endla xivilelo.
Xiyimo xa muganga
Vanhu va nga:
Kambela loko ku ri na muyimeri eka hofisi ya nhlangano wa tipolitiki laha va tshamaka kona loyi a nga va pfunaka;
Endla xivilelo eka mininjhere wa ndhawu kumbe wa muganga wa ndzawulo leyi khumbekaka; kumbe
Endla xivilelo eka Mukhanselara wa Wadi kumbe Xirho xa
Huvonkulu wa Xifundzha xa ndzawulo leyi khumbekaka.
Papila eka Holobye kumbe Mulawuri-Jenerali
Swi nga pfuna ku tsalela Holobye kumbe Mulawuri-Jenerali la rhageleke ndzawulo leyi khumbhekaka. Leswi swi chipile, eka timhaka tin'wana, swa tirheka. Mapapila ya fanele ku katsa mahungu laya fanaka eka xikombelo xa swivangelo.
ti-NGO, ti-CBO na Vativi na nawu
Ku na minhlangano leyi nga riki ya mfumo (ti-NGO), minhlangano ya miganga (ti-CBO) na vativi va nawu eAfrika-Dzonga lava nga pfunaka. Vo tala va ta endla leswi mahala. Vanhu va fanele ku hlo-hoteria ku kambela eka miganga ya vona loko ku ri na swin'wana swa leswi va nga kombela ku pfuniwa.
Musirheleri wa Vaaki
Loko swi tikomba leswaku ku vile na mafambiselo yo ka ya nga ri kahle (xikombiso, loko ku ri na un'wana loyi a beriweke mati ku endla xiboho kumbe a voyamela eka tlhelo ro karhi na loko ku vile na muxaka wo karhi wa vukungundzwana), vanhu va nga tihlanganisa na Musirheleri wa Vaaki ku pfuniwa. Leswi swi nyikiwa mahala.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika-Dzonga
Tanihi swiboho swi nga ha khumbaka ku onhiwa ka Xiyenge xa 33 xa Vumbiwa, vanhu va nga kombela SAHRC ku pfuniwa. Na-kambe, leswi swi nga endliwa mahala loko SAHRC yi tshembha leswaku ku vile na ku onhiwa.
Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu na Tisenthara ta Vululami
Tisenthara ta Vulawuri ti vumbiwa etikhoto etikweni hinkwaro.
Laha ku na maqgweta lama nga kona ku nyika vukorhokeri bya mahala eka swisiwana. Loko ku nga si va na Senthara ya
Vulawuri endhawini, va nga kombela muofisiri wa Huvo ya
Mpfuneto wa Nawu eka Khoto ya le kusuhi ku va yika qgweta ra mahala.
Xiphemu xa 2
Hikwalaho ka yini vanhu va fanele ku tivisiwa hi PAJA?
Afrika-Dzonga yi na matimu yo leha ya vukorhokeri bya vaaki lebyi nga tiviweki hi vaaki na leswi yi nga tirha hi tindlela to tumbela no endla leswaku ku nga ri no tshembana. Loko vanhu va endla xikombelo xa vukorhokeri, tilayisense na swin'wana a va tala ku byeriwa leswaku a va humelelangi, a va nga nyikiwi swivangelo.
Vafambisi va kona ku tirhela vaaki hikwalaho thema "vatirhelamfumo". Hambiswiritano, leswi a hi leswi a va tiviwa hi swona kumbe hilaha va tivoneke ha kona. Un'wana na un'wana u na switori swo swi hlamusela swa mintshikilelo leyi va hlanganeke na yona loko va hlanganaka na vatirhela mfumo.
Hi ku tiva leswi PAJA yi swi angarhelaka vanhu va ta kota ku:
sirhelela timfanelo ta vona;
vona leswaku va khomiwa kahle;
tiva leswaku hikwalaho ka yini swiboho swi endliwile;
pfuna ku endla vatirhela mfumo lava nga na vutihlamuleri no eka vanhu.
Leswi vanhu va faneleke ku swi tiva?
Swa nkoka vanhu va lava ku tiva leswaku ku na milawu leyi va-fambisi va faneleke ku swi tiva loko va ri endla swiboho. Tinotsi eka Xiphemu xa 1 ti ta u pfuna ku twisisa leswi milawu leyi yi vulaka swona.
Hilaha u nga tirhisaka xibukwana lexi
Hambileswi tsalwa ra Xiphemu xa 1 ri kongomisiweke eka vaaki, xibukwana lexi xi nga tirhisiwa hi ti-NGO na ti-CBO hi tindlela timbiri:
Tanihileswi minhlangano yo tala yi nyikaka mpfuneto wa swa milawu na vativi va milawu eka vanhu lava timfanelo ta vona eka mafambise-lo ya vululami ti nga onhiwa, xibukwana xi nga tirhisiwa ku antswisa ndlela leyi nhlangano wa wena wu tirhaka ha yona; naswona
Xi nga tirhisiwa ku fambisa dyondzo, vulemukisi na mahungu ya
Nawu eka miganga leyi va yi korhokelaka. Leswi swi ta pfuna ku nyika matimba eka swirho swa miganga leyi ku tiyisisa timfanelo ta vona.
Vatirhi va NGO na CBO va fanele ku hlaya xibukwana lexi ku vona hilaha
PAJA yi khumbaka ntirho wa vona. Xikombiso, Loko mutivi wa nawu nkarhi na nkarhi a tirhana na swiphiqo swa mudende kumbe vulamari, a nga tirhisa mahungu ya xibukwana ku kumisisa hilaha a nga kombelaka swivangelo swo tsariwa, hilaha a nga koxaka leswaku mavonelo ma vanhu ma tekeriwa enhlokweni swiboho swi nga si tekiwa.
Ku humelela yini hi ku letela swirho swa vafambisi?
Xibukwana lexi xi nyika mahungu ya hilaha PAJA yi khumbaka vutomi bya vanhu vanene naswona a xi lulamelangi vuleteri bya vafambisi. Leswi swi vangiwa hi leswi vuleteri bya vafambisi va faneleke ku leteriwa hi vueti byi nga langutisi ntsena eka PAJA, kambe na i ku endla swiboho, hilaha va nga tsalaka mapapila yo na switiviso leswi lavaka hi Nawu, na hilaha u nga tsalaka swivangelo.
Tanihi xiphemu xa matshalatshala ku vona leswaku xidemokhirasi xa le riva-leni eka muganga xi landzelela nawu, Ndzawulo ya Vululami, hi ku pfuniwa hi GTZ Ntirhisano wa Nhluvukiso wa Jarimani na SAMDI Vandla ra Nhlu-vukiso ra Afrika-Dzonga.
Ku seketela leswi, minkandziyiso yo landzelelana yi humesiwile:
Xibukwana xa Muleteriwa;
Buku ya ntirho;
Buku ya Mimpimo
Phositara ya vulemukisi; na
Xibukwana xo lemukisa vaaki.
Mahungu hi xitalo
Tihlanganise na Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa eka kherefu leyi kumekaka endzhaku ka xibukwana lexi loko u ta tsakela:
Mahungu mayelana na phrojeke yo letela vafambisi; kumbe
Tikhopi ta minkandziyiso yihi na yihi leyi boxiweke.
Tikhopi ta PAJA na swinawana swi nga xaviwa eka Vukandziyisi bya Mfumo. U ta tlhela u kuma tikhopi ta Nawu eka tiwebusayiti leti landzelaka:
Ku kuma nkandziyiso wa sweswi wa swinawana to Nawu, endzela:
Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki
Fekisi: 362 3473
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika-Dzonga
Fekisi: 484 1360/7146
Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu na Tisenthara ta Vululami
Riq: 401 9200
kumbe u endzela tihofisi ta vona ta khoto ya le kusuhi na wena the doj &cd
<fn>PolPardon_AppFormXitsonga_AnnexA.txt</fn>
VUXOKOXOKO BYA MUNHU LOYI A TATAKA XITIYISISO
Xivongo: ...
Mavito hi xitalo: ...
Nomboro ya pasi: ...
Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa tipolotiki:
Ntalo eka nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko:
Kherefu ya ndhawu ya hofisi nkulu ya nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko:
Kherefu ya poso:
XITIYISISO LEXI TATIWEKE HI NHLANGANO/VANDLA/HUVO/NHLANGANO WO LWELA NTSHUXEKO WA TIPOLITIKI
Nomboro ya fekisi: ( ... ) ...
Kherefu ya imeyili: ...
XITIYISISO
Mina ... (mavito hi xitalo) ndza tiyisisa hi ku yimela ... (vito ra nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko) leswaku ... (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a ri xirho xa nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko lowu boxiweke laha henhla loko nandzu/milandzu leyi ku komberiwaka ku khomeriwa eka yona tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka ndzimana ya 2 ya fomo ya xikombelo, yi endliwile, na leswaku nandzu/milandzu wu/yi endliwe ku fikelela swikongomelo leswi landzelaka swa tipolitiki swa nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko hi nkarhi lowu nandzu wu endliweke.
Ndzi tiyisisile mahungu laya nga laha henhla hi ndlela leyi landzelaka xik. ku kuma mahungu eka nhlengelo wa mahungu/ku kuma switatimende eka timbhoni leti landzelaka, ndzi na vutivi hi mhangu leyi na swin'wana mavito, tikherefu na tinomboro ta tiqingho ta timbhoni ti fanele ku nyikiwa:
Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa mina, i mavonelo laya nga ta tsakeriwa hi vaaki loko ... (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a rivaleriwa hi swivangelo leswi landzelaka:
Nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko i wa mina wu tlhela wu ri na mavonelo ya leswaku ... (mavito hi xitalo ya muendli wa xikombelo) a nge chavisi kumbe nghozi eka vaaki hi swivangelo leswi landzelaka:
Ndzi rhumiwe hi nhlangano/vandla/huvo/nhlangano wo lwela ntshuxeko wa mina ku endla xitatimente lexi no nyika ku tiyimisela hi ku yimela nhlangano.
NSAYINO NA XIHLAMBANYO KUMBE XITIYISISO
Xiphemu lexi xi fanele ku tatiwa naswona pheji rin'wana na rin'wana ri fanele ku tsariwa mapeletwa yo sungula ya mavito emahlweni ka na hi Muavanyisi wa ku Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi
Mina ...
Mavito hi xitalo na xivongo ndzi tiyisisa leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ya ntiyiso.
Kwalaho yi sayiniwe e ... hi ti ... n'hweti ya ... lembe ra ...
Nsayino (Muendli wa xitiyisiso)
Xana u tiva no twisisa vundzeni bya xitatimente lexi?
Nhlamulo: ...
Xana wa kaneta eka ku teka xihlambanyo lexi vekiweke?
Nhlamulo: ...
Xana u teka xihlambanyo lexi vekiweke xi boha eka ripfalo ra wena?
Nhlamulo: ...
A. Ndza tiyisisa leswaku swivutiso leswi laha henhla ndzi byeriwe swona na leswaku tinhlamulo ta mina leti kombisiweke laha henhla ti tsariwe ndzi ri kona.
Nsayino ya muendli wa xitiyisiso
B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi u amukerile leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi hlambanyiweke emahlweni ka mina na leswaku nsayino wa mutiyisisi wu sayiniwile emahlweni ka mina.
Muavanyisi wa ku Rhula
Maletere lamakulu
Xiyimo (rhenke) ... Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika
Kherefu ya Bindzu ...
... (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)
Siku ... Ndhawu ...
KUMBE
Xana u tiyisisa hakunene vundzeni bya xitiyisiso lexi?
Nhlamulo ...
A. Ndza tiyisisa leswaku xivutiso lexi laha henhla ndzi vutisiwe xona na leswaku nhlamulo ya mina leyi nga laha henhla yi tsariwe ndzi ri kona.
Nsayino wa Mutiyisisi
B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi wa amukela leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi tiyisisiweke emahlweni ka mina na nsayino wa mutiyisisi wu endliwe emahlweni ka mina.
Muavanyisi wa ku Rhula
Maletere lamakulu
Xiyimo (rhenke) ... Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika Dzonga
Kherefu ya Bindzu ...
... (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)
Siku ... Ndhawu ...
<fn>PolPardon_AppForm_ Xitsonga.txt</fn>
FOMO YA XIKOMBELO
NKARHI WO HLAWULEKA WA NDZIVALELANO HI PRESIDENTE EKA MILANDZU LEYI ENDLIWEKE HI SWIKONGOMELO SWA TIPOLOTIKI
SWIVUTISO HINKWASWO SWI FANELE KU KONGOMISIWA EKA: NKUL. N. GAWULA NDZAWULO YA VULULAMI NA NHLUVUKISO WA VUMBIWA RIQ: 012-357 8573 / 8626 FEKISI: 0866 193 443 SELULA: 082 466 8968
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA WENA : Xivongo: ... Mavito hi xitalo (tanihi leswi ya nga xiswona eka Pasi):
Nomboro ya Pasi: ...
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI :
Kherefu ya poso: ...
Kherefu ya ndhawu: ...
Vuxokoxoko bya khosto, loko byi ri kona: Nomboro ya khotso: ... Siku leri u nga ta fikelela ku rivaleriwa: ... Siku leri u tshunxiwaka hi rona: ... Tikhoso to Pfuxa hi vuntshwa leti endliweke ekhotsweni:
Pheji leri ri fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku
VUXOKOXOKO BYA MILANDZU LEYI KU RIVALERIWA SWI LAVIWAKA EKA YONA
NANDZU (VITO RA NANDZU XIK. KU DLAYA) (Longoloxa nandzu wun'wana na wun'wana etlhelo) SIKU RA NANDZU NDHAWU LAHA NANDZU WU ENDLIWEKE KONA SIKU RO VONIWA NANDZU KHOTO NOMBORO YA NANDZU XIGWEVO
Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi
Loko ndhawu leyi nyikiweke yi ri yitsongo namarheta mahungu yo engetela eka phepha rin'wana
VUXOKOXOKO BYA MILANDZU NO SEKETELA XIKOMBELO
Xana nandzu/milandzu yi endliwe njhani (vuxokoxoko bya leswi humeleleke hi nkarhi wo endla nandzu/milandzu leyi):
Hikwalaho ka yin nandzu/milandzu yi endliwile:
Xana munhu a vavisekile kumbe ku dlayiwa kumbe ku onhiwa ka nhundzu hikwalaho ka nandzu/milandzu leyi na ku vaviseka loku nga kona na/kumbe ku onhiwa nyika vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya vaxanisiwa, loko byi ri kona:
(a) Xana u vuyeriwile hi ndlela yin'wana eka ku endla nandzu/milandzu leyi?
Loko swi ri tano, hlamusela xivumbeko na mimbuyelo yeleyo.
A ku ri xihi xikongomelo xa tipolitiki, loko xi ri kona, a wu lava ku xi fikelela hi ku endla nandzu/milandzu leyi?
Xana nhlangano, vandla, huvo kumbe nhlangano wo lwela ntshuxeko wa wena wu vuyeriwile hi ku endla nandzu/milandzu leyi?
(a) Xana nandzu/milandzu leyi endliweke a ku ri xileriso xa, ku pasisiwa hi, kumbe ku nyika mpfumelelo kumbe kuya hi pholisi ya nhlangano, hi nhlangano wa tipolitiki kumbe nhlangano, vandla, nhlangano wo lwela ntshuxeko kumbe huvo naswona loko ku ri ina, nyika vito ra nhlangano wa tipolitiki, nhlangano, vandla, nhlangano wo lwela ntshuxeko kumbe huvo:
b Loko swi ri tano, u nga nyika vuxokoxoko bya xileriso xexo kumbe pholisi na siku na mavito, tikherefu, tinomboro ta tiqingho kumbe vuxokoxoko bya vutihlanganisi byin'wana bya vanhu lava nyikeke mpfumelelo kumbe xileriso xelexo.
(a) Xana a wu ri muofisiri/ mutirhi wa le hofisi/ xirho/ museketeri wa nhlangano wa tipolitiki/ vandla/ huvo/ nhlangano wo lwela ntshuxeko hi nkarhi wo endla nandzu/milandzu? Loko swi ri tano, xana a wu ri eka xiyimo xihi?
Nomboro ya vuxirho, loko yi ri kona: ...
Siku leri u veke xirho xa nhlangano/vandla/huvo kumbe nhlangano wo lwela ntshuxeko:
Nyika swivangelo swa leswaku swi ta tsakeriwa njhani hi vaaki loko Presidente yi ta nyika ndzivelelo.
Xana u endlile xikombelo xa ndzivalelano eka TRC?
Loko swi ri tano, nyika vuxokoxoko na nomboro ya rheferense ya TRC:
Loko u ri eku tirheleni xigwevo, hlamuselo loko u ke u nga endla xikombelo xo tshunxiwa hi pharoli:
Loko xikombelo xa wena xi ariwa, nyika swivangelo swo va xikombelo xa wena xi ariwile:
Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku
Loko u tshunxiwa hi pharoli, xana hi swihi swipimelo leswi nyikiweke eka pharoli? (Namarheta khopi ya swipimelo swa wena swa pharoli)
Matsalwa lawa ya landzelaka ya fanele ku namarhetiwa eka fomo ya xikombelo:
Ntlawa wa minkandziyiso ya tintiho.
Khopi leyi tiyisisiweke ya Pasi.
Annexure A yi tatiwile hi nhlangano wa tipolitiki/vandla/huvo kumber nhlangano wo lwela ntshuxeko loko va seketela xikombelo xa wena.
Matsalwa wahi na wahi laya kumekaka mayelana na ku lulamisiwa hi vuntshwa ekhotsweni na kumbe endzhaku ko tshunxiwa ekhotsweni.
Xiphemu lexi xi fanele ku tatiwa naswona pheji rin'wana na rin'wana ri fanele ku tsariwa mapeletwa yo sungula ya mavito emahlweni ka na hi Muavanyisi wa ku Rhula kumbe Khomixinara wa Vuhlambanyi
Mina ... (Mavito hi xitalo na xivongo) ndzi tiyisisa leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ya ntiyiso.
Kwalaho yi sayiniwe e ... hi ti ... n'hweti ya ... lembe ra ...
Nsayino (Muendli wa Xikombelo)
Xana u tiva no twisisa vundzeni bya xitatimente lexi?
Nhlamulo: ...
Xana wa kaneta eka ku teka xihlambanyo lexi vekiweke?
Nhlamulo: ...
Xana u teka xihlambanyo lexi vekiweke xi boha eka ripfalo ra wena?
Nhlamulo: ...
A. Ndza tiyisisa leswaku swivutiso leswi laha henhla ndzi byeriwe swona na leswaku tinhlamulo ta mina leti kombisiweke laha henhla ti tsariwe ndzi ri kona.
... Nsayino ya muendli wa xitiyisiso
B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi u amukerile leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi hlambanyiweke emahlweni ka mina na leswaku nsayino wa mutiyisisi wu sayiniwile emahlweni ka mina.
... Muavanyisi wa ku Rhula Mukhomixinara wa Vuhlambanyi
Mavito hi xitalo naXivongo ... (Maletere lamakulu)
Pheji leyi yi fanele ku tsariwa mapeletwana yo sungula ya mavito emahlweni ka Muavanyisi wa ku
Xiyimo (rhenke) ... Muofisiri wo pfumala xituluwa Afrika Kherefu ya Bindzu ... (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa) Siku ... Ndhawu ...
KUMBE
Xana u tiyisisa hakunene vundzeni bya xitiyisiso lexi? Nhlamulo ...
A. Ndza tiyisisa leswaku xivutiso lexi laha henhla ndzi vutisiwe xona na leswaku nhlamulo ya mina leyi nga laha henhla yi tsariwe ndzi ri kona.
... Nsayino wa Mutiyisisi
B. Ndza tiyisisa leswaku mutiyisisi wa amukela leswaku u tiva no twisisa vundzeni bya xitiyisiso lexi tiyisisiweke emahlweni ka mina na nsayino wa mutiyisisi wu endliwe emahlweni ka mina.
... Muavanyisi wa ku Rhula Mukhomixinara wa Vuhlambanyi
Mavito hi xitalo naXivongo ... (Maletere lamakulu)
Xiyimo (rhenke) ... Muofisiri wo pfumala xitulu wa Afrika Dzonga
Kherefu ya Bindzu ... (Kherefu ya xitarata yi fanele ku tsariwa)
Siku ... Ndhawu ...
<fn>Random.9780636072695TA.WP.txt</fn>
"U vhe u hundzela na le tihofisini to tsarisa ku lava ntirho," ku hlamula Zwane. "Ndzi hetile hi wena." "Hambana na moya wa mina," ku hlamula Mabasa. "Mina ndzi ya emahlweni ni vutomi bya mina. Loko ku ri na leswi u kongomeke ku swi endla, ndzi ku tivise khale leswaku u nga swi endla. Mina na wena hi helela kwala." Mabasa a nga yimelangi nhlamulo. U lo vhe a tima thelefoni. Ivi a yi tlherisela ebandini ra buruku. U sungule ku famba nakambe a kongoma emovheni wakwe. Loko a ha ku nghena, yi tlhele yi cema nakambe. U yi hlomule nakambe,a languta exifasiteranini xa yona. A vona vito ra Zwane. Machovhani u lo ntlokola, a tova kunupu yo tima thelefoni yakwe nakambe. Ivi a tlhela a xi tova xinkadyananyana. A yi pfarisa xisweswo. A a nga ha lavi ku hlamulana na munhu hi yona.
"A ndzi ku vengi," ku hlamula James. "Loko a ndzi ku venga a ndzi ta va ndzi ye eka tinyuziphepha khale. Rirhandzu leri ndzi ku kombaka rona i rirhandzu lerikulu swinene."
"A ku na lexi ndzi nga xi vulaka eka n'wina," ku hlamula Shivambu endzhaku ka nkarhinyana, a tiva no vuyisa mavoko ehansi. A swi nga ri ku pfuneni nchumu ku timiyelela.
"U nga ndzi endlela yini?"
Mihloti yi sungule ku khuluka emarhameni ya lavo tala, hambi ya Mabasa hi byakwe. A swi tika ku hambana. Yin'wana mihloti a yi ri ya tingwenya.
"Ringeta Shivambu i muyimeri wa mina wa xinawu. A wu nga swi tivi sweswo xana?" ku vutisa Holobye Mabasa.
"Ndzi ya ekaya," ku hlamula Zwane a ri karhi a tlakuka exitulwini. "U tibyela timbyana ta wena leswaku ti nga tshineli swinene ekusuhi na mina. Ti nga tshuka ti vavisekile."
"Rini?" ku vutisa Sambo.
"U nga vulavuli wonge a wu se u ndzi byerile xanchumu," ku tlherisela Zwane. "U lava yini?"
"Suka kwalaho!" ku lerisa Mabasa.
Machovhani a nga ha hlamulangi nchumu. A a nga ta pfuka a tshembe ngwenya-nkelenge xivutla-ni-mindzheko.
"Kasi u ndzi vengele yini xana?"
"Ringeta, mina ndzi ta vona hi wena," ku hlamula Zwane a ri karhi a hlekelela. "U rivala mhaka yin'we ntsena. Phela a hi vanhu hinkwavo lava va tsakisiwaka hi leswi wena u nga ta va Presidente wa tiko leri. Volavo na vona va na vanghana va matimba. Va ta ndzi pfuna. U ta wa Mabasa, u ta wa."
"Rhumani mina," ku hlamula Irene. "Ndzi rhumeni ku lunghisa timhaka ta n'wina na Zwane. Ndzi ta ti lunghisa hi ku hatlisa." U lo vhe a ba nhloko ya mhaka.
"Comrades," ku huwelela Presidente Lamela endzhaku ka nkarhinyana, "a hi se hlawula loyi a nga ta va Presidente wa Vandla leri! A hi se hlawula loyi a nga ta va Presidente wa tiko leri!"
"Wena u muyimeri wa nawu wa Machovhani Mabasa," ku yisa Zwane emahlweni. "A swi nge mi pfuni nchumu ku secha laha ndlwini ya mina. Mi ndzi langutela ehansi swinene, ndza vona. Mi ehleketa leswaku ndzi nga siya vumbhoni laha mavoko ya n'wina ya kotaka ku fikelela kona xana?"
"Ndzi tiva timfanelo ta mina ta ximfumo," ku hlamula Zwane. "Ndzi nge pfaleriwi mahala mina. Ndzi na mfanelo yo yimisiwa emahlweni ka huvo."
"Ndza tshemba leswaku mi ta kuma vavanuna ni vavasati vo fana na leswi mi swi vulaka," ku dlambadlamba Netshiozwi.
"Mhaka leyi hi lavaka ku yi tiva," ku tshikelela Lamela, "hi leyi: Xana i ntiyiso leswi swi vuriwaka eka papila leri xana? Papila leri ri hangalasiwe hinkwako-nkwako laha namuntlha. Ku hava loyi a nga swi tiviki leswi wena wa ha ku swi hlayaka sweswi. I ntiyiso xana?"
'Tshama ehansi hi vulavula ke," ku vula Mabasa nakambe.
"Ndzi ta hetisa hungu leri hi ndzexe," ku hlamula Mabasa.
"Vona laha," ku ringeta Machovhani nakambe, "swilo leswi hinkwaswo u swi vulaka, swi ta endlekisa ku yini hi xinkadyana lexintsongo hi ndlela leyi?" A fambisa rintiho ehansi ka tinhompfu takwe, ivi a ri languta. A a ehlekete leswaku se a a huma na ntongolo hikokwalaho ko phumunha, no chukucha, no rhidimba no rhikinyela tinhompfu takwe. Rintiho a ri basile.
"Swi nga ku hlamarisa sweswo," ku tsundzuxa Presidente Lamela. "Murhangeri un'wana na un'wana wa swi tiva leswaku u fanele ku tsundzuka valandzeri vakwe. Wa swi tiva leswaku u fanele ku va tirhela. Wa swi tiva ku ri loko o tshinela ekule na vona, u ta hela hi ku wela ehansi. Hambiswiritano, varhangeri va wela egojini rero rin'we minkarhi hinkwayo, lembe na lembe, siku na siku. Eka varhangeri va malembe lawa ya ha ku hundzaka, hi vonile ku wa ka varhangeri vo talanyana etikweni-nkulu ra hina, hambi emisaveni hinkwayo."
"Swi ta ndzi tikela ku endla sweswo," ku hlamula Netshiozwi. A a nga rhandzi ku miyela ku hundza kwalaho. "Ku pfaleriwa ka Ringeta swi endliwe hi ku landzelela nawu."
A a ri karhi a hangunuxela mapapila yakwe loko Irene a n'wi tivisa leswaku Ringeta Shivambu a a fikile. U lerisile leswaku a n'wi kombela ku nghena ehofisini yakwe.
Shivambu u hoxe mahlo ehansi. Mapapila ya Machovhani a ya pavalele emilengeni yakwe. A ya languta. A a nga swi tivi leswaku a ya fikise ku yini ehansi. Ivi a tlakusa mahlo a langutana na Mabasa. Va kihlanyeka hi mafenya.
"Hi swona Sambo," ku hlamula Mabasa, "hi ta tlhela hi vonana." A hatla a vutla mvhilopho emavokweni ya Sambo, a yi hoxa exikhwameni xa le ndzeni xa baji rakwe. Hambiloko a endla tano a a tivutisa loko a ri eku hoxeni vumbhoni lebyi a byi ta n'wi xungeta siku rero.
"Byi ta onheka hambi ku ri namuntlha loko ndzo tsandzeka ku ya eka nhlengeletano leyi ndzi vulavulaka hi yona," ku tlherisela Mabasa. "Swa tifanela Zwane, hambi ndza tirhisana na wena, hambi a ndzi tirhisani na wena, ndzi hava ntiyiso wa leswi u chaviselaka ku endla swona hi vito ra mina. Loko ku ri na lexi u nga xi endlaka xi endli sweswi, namuntlha, hi nomu lowu!"
"O, o," ku khohlola Mabasa, vukari a byi n'wi pfale na tindleve leti, "o, se timhaka leti hinkwato ti onhiwe hi mina? Hi mina ndzi nga endla ku ri wena na Shivambu mi tlharihisa Zwane xana?"
Ivi ku nghena Jackson Sambo emiehleketweni yakwe!
"Wena na mani?" ku nghenelela Jerminah.
"Ndzi ta ku hlamusela hi ku komisa," ku nyiketa James. "Tiko leri loko ro tiva leswi swi tiviwaka hi mina, ndhuma ya wena, vurhangeri bya wena, matimba ya wena, hambi byi ri vutomi bya wena, hinkwaswo leswi swi ta xaxa. Leswi a wu tibyele ku tiakela swona swi ta hundzuka milorho ya thyaka."
"Ndzi nge fi," ku hlamula Mabasa, kambe a a nga khorwisi.
"A wu lavi ku vulavula na James Zwane," ku lerisa Mabasa. "A swi lunghelangi moya na mbilu ya wena sweswo."
"Sweswo swi lava wena, buti, a swi lavi mina," ku konyolola Zwane. "Mi sala kahle." A hima rivanti. A famba.
"Ndzi ku navelela minkateko eku wiseni ka wena," ku korisela Lamela. "Leswi na mina ndzi yaka eku wiseni ku nga ri khale, ndzi tshemba leswaku hi ta pfa hi hlangana emudendeni. I nkomu." A hleka.
"Ndzi ta vitana Sambo," ku hlamula Lamela, loyi a a hatla ku twisisa laha timhaka ti kongomeke kona. U vule sweswo hi ku pfula rivanti, a lerisa phorisa ku vitana Sambo.
Xiyimo xa vuPresidente a xi fambelani na vaxisi vo fana na Mabasa. VuPresidente a hi bya vaxisi.
"Hi vavanuna hina hi ri vambirhi, swi nga antswa swinene loko ho twanana ku hlangana kun'wana, hi vulavula hi mhaka leyi," ku sungula Machovhani endzhakunyana.
"Ndzi ta ku thola eka xiyimo xin'wana ni xin'wana lexi u xi lavaka," ku tshembisa Machovhani.
"Sweswo hi swona leswi ndzi ringetaka ku hlamusela swona," ku nghena Sambo nakambe.
U teke xibokisana lexiya a kongoma efasitereni. A a lava ku xi kambela kahle. Kumbe a xi ri na tshaku ra xihundla. Leswi swi endle leswaku Brigadier a hatla a tlula, a tumbela hi khumbi. A a nga lavi ku thumbiwa hi Shivambu. Shivambu u yimise tindleve, a yingisela. A a tivutisa loko a nga twangi huwanyana le handle. Loko ku te whii-nyana xinkadyana, u tibyele leswaku kumbe leswi a a swi twile a ku ri swigingi swa mbilu yakwe. U fike efasitereni, a kambela xibokisana lexiya kambe a nga vonangi nchumu. A ko va xibokisana ntsena. U tlhele a ya hlometela ehansi ka mubedwa kambe a nga vonangi nchumu. U tlherisele xibokisana laha a a xi kume kona.
"Loko va suka kona, lava va SADTU va ta machela haleno," ku hlamula Irene. A a swi vona leswaku Mabasa a a nga tivi mhaka leyi hi ku hetiseka.
"U te ri yini?"
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
"Leswi ndzi swi vulaka hi leswi u swi tivaka swinene, wena a wu mukhongeri, a wu tisangi xikhongelo laha," ku hlamula Jerminah. Mina ndzi tiva timhaka timbirhi. Yo sungula, wena hi wena Zwane. Ya vumbirhi, Machovhani Mabasa i nuna wa mina. Wena u famba endzhaku kakwe masiku lawa."
Loko ku nga ri na lexi munhu a kotaka ku xi endla ku tisirhelela, u tala ku tlhelela emasungulweni.
Machovhani Mabasa u rhendzelekile na yindlu a ri karhi a xewetana ni vanhu van'wana. Ntsena mahlo a ya nga tshiki ku ya hala ni hala. A ya ri eku hloteni. Nhloto wa kona a wu pfumala nyama.
Ku tivutisa swivutiso a swi nga pfuni nchumu. A swi ngo va swi pfuna ku dya nkarhi wa nkoka ntsena. Swi tifanela ni ku gungula no n'unun'uta hikokwalaho ka leswi swi humelelaka eka munhu. A swi pfuni nchumu. Leswi a a fanele ku swi endla a ku ri ku lava ndlela yo tiponisa hi ku ba mhunti ya ha ri na mahika. A swi nga ta endleka leswaku a nga hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu. Sweswo swona a a hlambanya leswaku a swi nga ta siveriwa hi swiendlo swihi kumbe swihi swa tilo kumbe swa misava. U sungule ku hangunuxa emiehleketweni yakwe, a lava ndlela leyi a a ta chupula hi yona. Ndlela yo hatlisa no kongoma a yi chavisa. Yona yeleyo a yi ri yo herisa vutomi bya James Zwane. Loko James Zwane o suriwa exikandzeni xa misava, ku rhula a ku ta tlhela ku vuya evuton'wini bya Machovhani Mabasa. A swi nga endleka leswaku ku humelela nghozi ya movha, kumbe a hlaseriwa hi swigevenga leswi swi lavaka ku phanga nhundzu yakwe. Machovhani a a swi tiva ku ri yena a a nga ta swi kota ku dlaya munhu un'wana hi mavoko yakwe. Ku rhumela van'wana ku ya halata ngati a swi ri na swiphiqo swa swona. A swi nga endleka leswaku mudlayi loyi na yena a sungula ku koxa swin'wana, a n'wi chavisela hi ku boxa swihundla bya ku dlaya ko sungula. Ku lunghisa sweswo a a ta fanela ku kunguhata ku dlaya nakambe ku sula vuthala byo sungula. Ivi a tlhela a fanela ku kunguhata nakambe ku dlaya vuthala bya vumbirhi, bya vunharhu, ku ya emahlweni. Vuthala a byi ta suriwa hi ku vanga byin'wana. Ku dlaya a swi ta veleka ku dlaya, swi tlhela swi va ni ku dlaya tani hi vatukulu. Laha a ku tsariwe tidyondzo takwe endzhaku ka vito rakwe, a ku ta va na duba ra masirha. Mimoya yo tala a yi hlayiwa ehenhla ka nhloko yakwe. Loko a ehleketa leswaku a a ri ni swiphiqo sweswi, a swi ta tlhandlekelana ka khume loko ko halatiwa ngati yo sungula.
Loko a ri nsati wakwe yena, a a nga tivi na lexi a a fanele ku xi ehleketa hi yena. Wansati loyi a a xanisiwile hi maphorisa na masocha hi malembe yo tala. A a xaniseriwa ku va a ri nsati wa Machovhani. Leswi Machovhani a a lwa ni Mfumo wa xihlawu-hlawu lowu a wu engeteriwe timintsu hi va Verwoerd na va-Vorster, maphorisa a va n'wi hlota hi mahlo yo tshwuka juu! Loko va nga n'wi kumi a va photela mavila eka nsati wakwe. Swimoronjisi swi tshanile ehenhla ka nhloko yakwe. Matshaku ya swibamu ya cerile ethavathaveni rakwe. U chavisiwile hambi ku ri hi madyimbyana lamakulu, lawa a ya tshamela ku phoma rihlakahla wonge yo vona nyama emahlweni ka wona. Eswitokisini u etlerile, a pfa a sikisiwa, a pfa a pfaleriwa yexe. Leswi hinkwaswo ku ri ku ringeta ku n'wi tshova leswaku a ta kondza a boxa swihundla swa nuna wakwe. Leswi maphorisa a va nga swi tivi, kumbe leswi a va nga lavi ku swi kholwa, hi leswaku swin'wana swa swihundla swa kona hambi a ri yena Jerminah a a nga swi tivi. Swin'wana hambi a ri ye' Machovhani wa kona a a nga swi tivi swinene.
Le kulenyana, Zwane a a ri eku khayimiweni hi Brigadier Netshiozwi loyi a a tiva no kandziyela ehenhla.
U kale a ya nghena exibedlhele a ha lwa ni miehleketo yakwe.
"Wena u nge swi koti ku ndzi nyika mali leyi ndzi yi lavaka," ku hlamusela James. "Sweswo i khale ndzi ri karhi ndzi swi tiva. I khale ndzi ri karhi ndzi ringeta ku ku byela leswaku a ndzi lavi mali ya wena. U xisiwana wena."
"Ringeta, u ndzi tirhele nkarhi wo leha swinene," ku vula Mabasa endzhakunyana. "U nga lavi ku dlaya vuxaka bya hina hi vusopfa bya nomu wa wena lowo leha. Ndza ku rivalela, kambe u nga ha tlheli u ndzi dyohela."
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
"Sejeni Msibi na Brigadier Netshiozwi," ku hlamula Zwane.
U ehlekete na hi ta malembe ya ku lumba-lumba ka yena. U tsandzekile ku tshama emutini wakwe tani hi vavanuna van'wana. Minkarhi hinkwayo a a ri eka machangwa-changweni yo ringeta ku siya lava a va n'wi hlota vusiku ni nhlekanhi. U byale miehleketo ya ku ala ku lawuriwa exikarhi ka lavantshwa, a tlhela a byela lavakulu ku tsan'wa tihakelo ta gezi na mati. A a va vutisa leswaku a va seketelela yini Mfumo wo biha hi timali ta vona xana? Tinhlengeletano takwe a ti khomiwa ni swikhovha, ku biwa tinhloko ta timhaka ku hangalakiwa. A ku nga ri na nkarhi wo kokelana hi mahungu. Minkarhi yin'wana u khomiwile, a sengisiwa, a pfaleriwa. U tshama a nghenisiwa endzeni ka saka na ximanga, ivi a petiwa edan'wini. Loko xi twa mati na ku pfumaleka ka moya, ximanga xi n'wi n'wayetele lero a kala a ehleketa leswaku a ku ta tsariwa lexi eka xitifikheti xakwe xa rifu: 'Wanuna loyi u fe tani hi kondlo, emin'waleni ya ximanga.' eRobben Island u huma kona. U yirisiwile exikarhi ka vanhu hi ximfumo. Vurhongo a a nga tali ku byi etlela hi ku hetiseka enkarhini wa kona. Loko ku sungula ku vulavurisiwana eLusaka, a a ri kona. Codesa na yona a yi n'wi tiva.
"U nge hlambanyisiwi mundzuku," ku tsundzuxa Zwane.
"Ndzi ta yi kuma mali xana?"
"Ndzi mi xewetile," ku engeta Netshiozwi, loyi a a nga titolovetangi swinene maxewetele ya Xitsonga.
"A xi tisiwe hi wanuna," ku tsemakanya Jerminah.
"Ndzi ta ku nyika timinete ta ntlhanu ntsena," ku lerisa Zwane. "Endzhaku ka sweswo ndzi ta onha hinkwaswo."
"Leti u ti pase kahle," ku lulamisa James a nga heli mbilu.
"A ndzi tiseriwe xikhongelo namuntlha," ku sungula Jerminah loko nuna wakwe a hete ku n'wi chumbutela ta dokodela.
"Ndzi ku navelela minkateko," ku hetelela Lamela. "Loko u lava ku ndzi vutisa swin'wana, nyangwa ya mina yi ta tshama yi pfulekile. Ndzi ta ku amukela hi mandla mambirhi."
Ku ku whi!
"Hi swona," ku hlamula Netshiozwi hi xichavo lexikulu. A va sukela.
"Endzhaku ka sweswo, swi ta va eka mina leswaku u ntshunxiwa kumbe u boheriwa makumu," ku hlamusela Mabasa. "Matimba ya sungula ku vuyela eswandleni swa mina."
"Loko se u swi siverile xana va ta hlambanyisa wena na? U ta vuyeriwa hi yini?" ku konyolola Mabasa. "Hikokwalaho ka yini u lavaka ku endla swilo leswi nga ku vuyerisiki eku lahlekeriweni ka mina xana?"
"Sweswo i swa hina hi ri vambirhi," ku hlamula Ringeta.
"Kambe..."
"E, Sambo, u ta ndzi rivalelanyana," ku nghenelela Lamela loyi a va nga n'wi vonangi havambirhi loko a fika ekusuhi na vona, "ndzi lava ku hleva na ndoda leyi. Mabasa, a hi yi ehofisini. Mina na muavanyisi-nkulu hi lava ku tlhuvutsa xikhumba xin'wana na wena." Lexi a xi ri xileriso. Lamela a ha ri Presidente.
Machovhani u lo vhe a kongoma emovheni wakwe, a fika a lerisa muchayeri ku n'wi yisa exibedhlele. Loko a fika kona u kume leswaku nsati wakwe a a ha ri eka vurhongo lebyikulu lebyi byi vangiweke hi leswi a a timiwenyana loko a ha endliwa vuhandzuri. U fike a tshama nkarhi wo lehanyana, a tilangutele nsati wakwe. Lowu wu ve nkarhi lowu a nga kota ku ehleketa kahle a nga kavanyetiwi hi nchumu. Timhaka hinkwato leti a ti n'wi karhata ti vuye hi ku tlhandlamana, a ti peperha ha yin'we-yin'we. A a twa wonge a a ri karhi a tsundzuxiwa hi Jerminah. Endzhaku ka sweswo u tlakukile, a ntsontswa nghamu yakwe erhameni ivi a tifambela.
"Hi swona," ku tlakuka Irene exitulwini, "ndzi ta endla tano." A a swi tiva leswaku Machovhani a a nga ha lavi ku yisa bulu ra vona emahlweni.
"U ehleketa leswaku ndzi nga yi kuma kwihi mali yo tano xana?" ku vutisa Machovhani.
"Ndzi le ku fambeni," ku vula Shivambu hi ku hatlisa. "Tatana Mabasa va hume va ndzi siya kwala." A sungulela xihleko nakambe.
"Swa twala," ku hlamula Shivambu.
"U ta vona hi ngati, yimela sweswo wena," Zwane a tlhela a tlakuka nakambe. "U ndzi dyele nkarhi wo leha swinene. Ngopfu-ngopfu u tiendle mona lowukulu swinene. Hi mavoko ya wena, hi marito ya wena, hi vutlharinyana lebyi bya wena, se u tihayekile. Se, u ta fa."
Zwane u rhange hi ku miyelanyana, a honolele Mabasa mahlo. Endzhaku ka sweswo, Zwane u kongome xitulu lexi a a xi rahile, a vuya na xona ekusuhi na tafula. A tshama.
"Ndzi yi kumile," ku hlamula Mabasa hi ku komisa. A a nga ha tolovelangi ku lerisiwa.
"Ku na mhaka ya xihatla leyi a ndzi rhandza leswaku mina na wena hi vonisana hi yona," ku hlamusela Machovhani.
"Ndzi na norho, Presidente," Mabasa a yisa ndzima yakwe emahlweni. "Ndzi lorha siku leri vusweti lebyi byi funengeteke vanhu va ka hina byi nga ta tlakuka byi haha ku fana na mberha. Vanhu va pfumala. Va xaniseka. Va hundzuke swipuku leswi hanyaka. Ndzi lorha siku leri va nga ta huma emaxangwini lawa."
"Mina ndzi tivisiwe hi Brigadier Netshiozwi leswaku wena u kwala," ku tisirhelela Sejeni Msibi. A a nga twanani no yimisana hi marito ni vayimeri va nawu. A a tiva leswi Ringeta Shivambu a a nga swi endlaka loko ko yiwa ehubyeni.
"U nga ndzi hembeli mina," ku hlekula Mabasa. "U vula sweswo hileswi u nga nghena ehofisini ya mina. Loko mi ri ehandle mi ndzi vitana hi mavito lawa ya nga fanelangiki hambi ku ri timbyana."
"Mina ndzi ku tshamerile," ku konyolola Zwane. "A ndzi tshembi wa twisisa leswaku vumundzuku bya wena byi le mavokweni ya mina. Namuntlha ndzi lava ku ku byela ro hetisela. Loko u nga lavi ku endla leswi u nga ta lerisiwa hi mina, u fanele ku rivala swilo hinkwaswo."
"Ndzi nkhensile," ku hlamula Ringeta a ri karhi a yima hi milenge nakambe. Ivi a n'wayitela. "A ndzi nga swi vonangi sweswo. Leswo a ndzi ri eku ringetiweni a swi kalangi swi nghena emihleketweni ya mina."
"Ndzi langutele leswaku u ndzi tshemba," ku hlamula Machovhani. "Leswi ndzi swi vulaka ndzi ta swi endla."
"I mhaka yihi leyi?" ku vutisa Sambo. Sambo loyi a a tiveka a ri wanuna wo nonohwa swinene. A a rhandza ntiyiso. A a hanya hi wona. Timhaka ta vukungundzwani a a nga twanani na tona. Nhlevo a a wu venga ku tlula na mpimo. Vumbabva a a lwa na byona masiku hinkwawo. Leswi hi swona leswi swi nga endla leswaku a kala a tiveka hi ra 'The Rock'. A a nga tshukunyuki laha a a tibyale kona.
"A mi ndzi vutisi na leswaku xikhongelo xa kona a xi tisiwe hi mani?" ku hlamala Jerminah.
Ivi misisi ya Mabasa yi yima hi swikunwana ehenhla ka nhloko yakwe.
Mabasa na Mboxani va tlakuke xikan'we, wonge a vo rhithiwa hi muchini. Va tshinelela mali liya wonge a va tshinelela xilo lexi a xi nga tshuka xi bulukile, xi herisa vutomi bya vona.
"Ndzi tshembi," ku tiyisa James hi ndlela yo olova swinene, "mina ndzi wanuna wo tshembeka."
Nkulukumba Zwane."
Voko ra ntima, ro endla wonge ri khwanyanile, ri tshambulutiwile, ri rhendzelekisa kunupu yo tima rhadiyo. Ivi voko leri, na mavizweni wa rona, ya khubumeta mvhilopho yo basa ya A1. A wonge mvhilopho yi khubumetiwe hi mahaka-timba ya ngwenya.
"Ndzi ta yisa emahlweni ntirho wo timela mindzilo ya timbholovo ni tinyimpi ta xin'wana-manana ematikweni hi ku hambana-hambana ka wona," ku yisa Mboxani emahlweni. "Varhangeri va fanele ku vulavurisana na lava va lwaka na vona hi ku lava Mfumo lowu wu hlawuriweke hi vunyingi. Varhangeri va mavandla yo hambana va fanele ku vona hi tihlo rin'we. A swi fanelangi leswaku tiko rin'wana ni rin'wana ra Afrika ri fikelela ntwanano endzhaku ka loko ri rhange hi ku dlayetelana ka vanhu va rixaka rin'we. Hi karhele hi vanhu lava va tifumisaka hi timali ta tiko, loko vanhu va tiko va ri karhi va hanya hi rikoko ra xilondza. Hi karhele hi swifaniso swa vana vo kula makhwiri, va lala milenge. Hi karhele hi swifaniso swa vavasati ni vavanuna lava timbambu ta vona ti hlayekaka hambi va ri ekule. Ndzi hlawuleni. Ndzi ta swi lulamisa."
"U ta va byela leswaku ku ve ni xihoxonyana," ku tlherisela Mabasa.
"Ina, ku nga se hundza tiawara ta makume-mune-nhungu," ku tshikelela Mabasa.
"Wa tikarihela ke," ku hleka Machovhani.
Ringeta Shivambu u vone Zwane loko a huma, kambe a a nga ri na ntiyiso loko yena Zwane a ta va a n'wi vonile.
"Ku ta sungula mina," ku boxa Mboxani hi rito ra le hansi loko swihleko ni ku phokotela swi dzikile.
"Ndza famba," ku tivisa Ringeta hi ku kongoma rivanti. "Ri va siku lerinene."
Loko a ri karhi a famba Mabasa u tikhorwisile leswaku marito yo hetelela ya nsati wakwe a ya ri ya ku navela ntsena. Siku rero a ku nga tirhi ku navela, a ku tirha ntiyiso ntsena. A ku ta hlula wa vurhena. Loko a lava ku fika emovheni wakwe, thelefoni yakwe ya selula yi sungule ku cema. U hatle a yi hlomula ebandini ra buruku, a hatla a yi hlamula.
"Ndzi nga tiyisa leswaku u thoriwa ku va mutirhela-mfumo lonkulu swinene," ku tiboha Machovhani. "U ta kuma muholo lowu u nga to gema hi wexe. U ta kuma hinkwaswo leswi u swi lavaka. Mali, mimovha, tifanichara. U to vula, ivi swi wela emavokweni ya wena."
"Miehleketo ya vanhu yi tirha hi tindlela to hambana," ku hlamula Shivambu. "Eka ntirho wa mina, ndzi hangunuxa hinkwako. Emutini wakwe ku to va masungulo ntsena, ndzi ta hundzela eka tindzhawu leto tala. Ku katsa ni le ndzeni ka miehleketo yakwe."
"Lokoswiritano, wena Sejeni ndzi ku lerisa ku boha wanuna loyi hi nomu lowu, u ya n'wi pfalela," ku lerisa Netshiozwi. "Ku na mhaka leyi a yi tumbetaka. Ku na vubihi lebyi a nga le henhla ka byona. Hina, tani hi vasirheleri va nawu, hi nge tipfumeti ku tsimba mahlo loko swi te tano."
"A hi swi tivi leswaku valala va hina va hi longele yini," ku ringeta Machovhani ku tsundzuxa nsati wakwe. "Leswi hi swona leswi swi ndzi tsoneke vurhongo matolo. Va nga swi kota ku mpfumpfunyula manyala lawa a ya tumbetiwe hi malembe lawa ya hundzeke. Va nga swi kota ku onha mavito ya hina."
"U ta va byela leswaku ku na swin'wana leswi swi ku tsandzisaka ku tshama enhlengeletanweni," ku hlamusela Zwane.
"Lokoswiritano, u lava yini laha xana?" ku vutisa James. "A wu ta ta laha loko u nga lavi ku tirhisana na mina xana? Minyuku leyi yi khulukaka enghoheni ya wena i ya yini? U nga ringeti ku ndzi mamisa rintiho mina."
Matimba ya swi kota ku va ni vunene endzeni ka wona. Matimba ya swi kota ku tirhela van'wana. Matimba ya endleriwe ku tisa ntsako. Matimba lawa ya endlaka leswaku ku va ni ku rhula, na ntwanano, i matimba lamanene. Lawa hi wona matimba lawa hi ya pfumalaka minkarhi yo tala.
"A ndzi chavisi munhu mina, ndzi vulavula ntiyiso ntsena," ku tisirhelela Zwane.
Muongori a tifambela.
"Kasi u nga kali u chava, swi ta hundza leswi hinkwaswo," ku vula Lamela a yime ekusuhi swinene na Mabasa. Machovhani a a nga swi twangi leswaku a a fikise ku yini etlhelo kakwe.
"A ndzi twisisi leswi u lavaka ku swi vula," ku ta nhlamulo ya Mabasa.
"A hi rhangi hi ku lunghisa swona sweswo," ku ta nhlamulo. "Wena u nga ndzi vutisi swivutiso. Hlamula leswi u vutisiwaka swona. A ndzi na nkarhi wo huhwa na wena."
"Ndzi nga ku endlela xin'wana na xin'wana lexi u xi lavaka," ku xavelela Machovhani, "kambe tshika leswi u swi kombelaka sweswi. Kombela swin'wana."
"Yi tshineleleni mi ya yi languta hi mahlo ya n'wina, mi ta hi byela vuyelo," ku tlhontlha Lamela loko a vona leswaku a va nga tshukunyuki. "Mina a ndzi lavi ku lumbetiwa."
"Hi swona, ndzi nkhensile mhani," ku hlekelela Shivambu a ri karhi a ganyula a nghena endleleni yakwe. "Ri va siku lerinene."
Machovhani u korhamisile nhamu a languta ehansi. Leswi swi nyanyise ku chavisa Shivambu. "Mina na wena hi tirhisananile hi ndlela leyinene eka malembe lawa ya hundzeke," ku hlamula Mabasa endzhakunyana. A miyelanyana. "Swi nga ndzi tikela ku lava muyimeri un'wana. Ndzi ta ya emahlweni ndzi tirhisana na wena, loko wa ha swi lava."
"Mfanelo leyikulu yi na mina," ku hlamula Machovhani. A miyelanyana. "Ndzi langutela leswaku u va u ri laha ku nga se ba hafu endzhaku ka awara ya vumbirhi." A veka riqingho ehansi.
"Tani hilaha u tivaka hakona, timhaka ta nhlawulo ta karhi ku yisiwa emahlweni. Eka mavito ya nkaye yo huma eka swifundzha leswo hambana-hambana swa tiko leri, ku sele mavito mambirhi ntsena: Ra mina na ra Khetani Mboxani luya wa le Mpumalanga."
"Irene!" Ku huwelela Machovhani.
"U lava yini laha sweswi?" ku vutisa Mabasa.
"Timaraka ta makume-mune-nhungu ni makume-mune-kaye ti hundzuriwa hi ximfumo ti va makume-ntlhanu," ku hlamusela Sambo hi ku hatlisa. "Lexi i xiboho xa yunivhesithi xa lembe ra ngoma ya timbyana."
"Loko se a fanela ku khongela, u sungule ku ringeta ku ndzi chavisa. Hi ku vona ka mina a a lava ku endla leswaku ndzi chava leswi swi nga tshukaka swi humelerile mundzuku," ku yisa Manana Mabasa emahlweni.
"A hi na nkarhi wo leha," ku nghenelela muavanyisi-nkulu, "hatlisa u nghena eka nhloko-mhaka."
"A ku na ndlela leyi mali leyi u yi lavaka yi nga humaka hi yona ehandle ka wona maphepha yalawo u alanaka na wona," ku hlamusela Mabasa. "Ticheke ta Mfumo ti tsariwa loko se maphepha hinkwawo ya tshamisekile."
"Tshika ku vutisa swivutiso," ku hlevetela Mabasa a ri karhi a yisa emahlweni mahungu lawa a ya twisisiwa hi yena a ri yexe. "Ndzi ri hatlisa u ya kona sweswi."
"U ri vonile papila leriya xana?" ku vutisa muavanyisi-nkulu a ri karhi a kombetela papila leri a ra ha ganame ehansi.
"U ta ndzi rivalela loko ndzi ku koke hi ndlela liya," ku hlamusela Lamela loko se va ri exihundleni ehofisini, va ri na muavanyisi-nkulu "Ku nuhwa kondlo leri feke laha."
"Loko a ku lo nghena Lamela laha ke?" ku kariha Mabasa.
"Ndzi fanele ku tisirhelela minkarhi hinkwayo," ku vula James hi ku ntshunxeka lokukulu.
"Swi lo yini Irene?" ku vutisa Mabasa.
"Sweswo swa ndzi tsakisa," ku hlamula nghamu yakwe. "Swi vula leswaku hambi mo tsandzeka ku hlawuriwa ku va Presidente lontshwa wa Vandla loyi a nga ta va Presidente wa tiko hi tlhelo, mi ta hlawuriwa ku va museketeri wa Presidente."
"A ndza ha chavi nchumu, a wu na matimba ehenhla ka mina," ku hlamula Mabasa. "Loko a wu ri na wona a wu ta va se u ya tirhisile."
Siku rero u rivele no lela nsati wakwe. U lo hundzuluka a ganyula a famba, a ri karhi a vulavula hi mbilu.
"U nga tsandzeki," ku lerisa Mabasa hi ndlela yo kombela.
"Ndzi lava leswaku nandzu lowu wu nga sunguriwa ehenhla ka Ringeta Shivambu wu suriwa, wu herisiwa xikan'we," ku lerisa Mabasa. "U fanele ku vona leswaku mhangu leyi a ya ha yisiwi emahlweni."
Zwane u hundze laha a ku tshame Irene, a kongoma ehofisini ya Mabasa. A fika a pfula rivanti, a hlometela endzeni. A ku nga ri na munhu. A hundzuluka a tshwukiselana mahlo na Irene.
"Ndza swi twisisa, futhi ndza swi amukela," ku tinyiketa Mabasa, a koka xitulu a tshama ehansi. Milenge a yi nga ha ri na matimba yo n'wi rhwala. "Loko a ndzi ri eka xiyimo xa n'wina, ndza swi tiva leswaku a ndzi ta swi endlisa xisweswi na mina."
"U ta fa," ku nghenelela Zwane. Marito ya kona a ya titimela ku tlula na miri wa Shivambu. "U ta fa nya! Huma l'a ndlwini ya mina. U ya u ya byela Mabasa leswaku nkarhi wa matshopetani wu herile." Ivi a n'wi hlambanya hi nhlamba yo leha ku tlula Kilimanjaro.
"Wa n'wi tiva James Zwane xana?" ku vutisa Machovhani.
Zwane u nghene ehofisini ya Holobye Machovhani Mabasa, a ntlokola lero ku dzindza Pitori hinkwayo.
"Yi khomeriwa kwihi nhlengeletano ya kona?" ku vutisa Zwane.
"U tiva yini hi timhaka ta mina na Zwane xana?" ku vutisa Mabasa a ri karhi a tlhelela exitulwini xakwe, a a tshama nakambe. A kombisa Irene leswaku na yena a a fanele ku tshama ehansi. Machovhani a a lava ku kuma rimintsu ra mihahamu ya Irene.
"Hambi ko va namuntlha swi nga endleka sweswo," ku tiboha Shivambu. "Lowu i ntirho wa mina wa xirhangana. Mintirho leyin'wana hinkwayo yi ta yima, ku rhanga lowu. Lowu i ntirho wa Presidente Mabasa, etikweni leri ku hava ntirho wo tlula wona hi nkoka." Xihleko. Timbambu ti himeteriwa nakambe. Mapapila ya tlhela ya mbumburhukela ehansi.
"U burisana na mina?" ku hlamala Zwane. "U lava ku burisana yini na mina?"
"Hatlisa," ku hahlula Machovhani Mabasa, "ndzi fanele ku nghena endleleni sweswi. Muavanyisi-nkulu u ndzi yimerile. U lava ku tiva yini?"
"Sweswo a swi lawuriwi hi wena," ku kariha Jerminah. "Nuna wa mina u ta va Presidente wa tiko leri, hambi wa swi lava wena, hambi a wu swi lavi."
"Ndza gimeta, Presidente," ku sungulela Machovhani nakambe. Ndzi na norho wa vavasati lava va khandziyelaka ehenhla, va tlhela va kandziyela ehenhla. Ndzi va vona va khome swiyimo swa le henhla eka Mfumo, eka vulawuri bya ximfumo ni le ka vumaki bya tiko leri. Ndzi vona vavasati va rhange emahlweni, va ololoxa, va byala, va simeka, va cheleta. Va rhangela. Emakun'wini ya norho wa mina ndzi vona ku tlakusiwa ka xiyimo xa dyondzo etikweni leri. Matimu ya tiko leri ya hi kombisile leswaku dyondzo ya hina na vana va hina i ya xiyimo xa le hansi swinene. I dyondzo yo hi endla vapfuneti hilaha ku nga heriki. Ndzi lorha siku leri dyondzo yi nga ta va nchumu lowu wu nyikaka matimba ni vutivi lebyi hetisekeke. Ndzi lorha siku leri swidyondzeki swa ka hina swi nga ta yimisana na swin'wana swa matiko. Ndzi lorha siku leri na hina hi nga ta tsariwa etibukwini ta vatumbuluxi, ku nga ri tani hi vaseketeri ntsena. Ndzi lorha siku leri vana va hina va nga ta tshika ku kokelana na vafambisi va tikholichi na tiyunivhesithi hi swa hava, ngopfu hi Nyenyankulu wa lembe rin'wana ni rin'wana, va sungula ku lwela leswaku vutivi byi andza. Loko swi fanerile leswaku ku kokelaniwa, ku fanele ku kokelaniwa hi xikongomelo xo antswisiwa ka xiyimo xa swilo, ni ku ya emahlweni. Ndzi lorha siku leri dyondzo yi nga ta hetisisa xitshembiso xa 1991: Vutomi lebyinene eka hinkwerhu.
"Na le ka n'wina." Irene u yime nkarhinyana a hlalela wanuna loyi a a vulavula a ri eku fambeni. A a nga twisisi leswaku a a n'wi vula mhani hi leri nge yini. Yena a a nga ri na n'wana, naswona a a nga tsakeli swinene ku vuriwa mhani hi vavanuna lavakulu.
"Ho putana vusiwana," ku hleka Machovhani Mabasa. "Mfumo hi nge wu vutli emavokweni ya nhenha yo fana na n'wina. Ho tiputa ntsena."
Yindlu yi tlhela yi kihlanyeka hi mafenya, kambe na wona a ya ri lawaya yo vambeka swinene, ku langutela ni ku chuhwa a swi tinyike matimba.
"Sweswo hi swona leswi swi nga riki erivaleni. Van'wana va vula leswaku u xavisa swidzidzirisi loko dyambu se ri tumbele hi tintshava. Van'wana va n'wi lumbeta va ku u funengela nkumba wun'we ni swigevenga leswi swi khuthuzaka etibankini ninhlekanhi. Va ri hi yena a nga mabyongo endzhaku ka swiendlo leswi swo vutla timali emagondzweni ya tiko leri hinkwaro. Ntiyiso wo hetiseka a wu tiveki swinene. Ku ringetiwile hinkwaswo ku n'wi rhiya, swirimbana hinkwaswo a swi tirhangi nchumu," ku hlamula Netshiozwi.
"Wo tshama hi nkanu xana?" ku hlamala Mabasa.
"Ku sele timinete ta ntlhanu leswaku u ya hlambanyisiwa," ku nghena muavanyisi-nkulu nakambe. "Nkulukumba Lamela, ndzi ta landzelela swileriso hinkwaswo leswi u nga ta swi nyika eka mhaka leyi."
"I mani l'a vulavulaka xana?" ku vutisa Shivambu hi ku hlamala. Loko riqingho ri fika a a nga langutangi leswaku a ri huma kwihi. Naswona a swi nga ti emiehleketweni yakwe ku endla tano eka nkarhi wolowo.
Loko a ri Zwane yena a a ri eku n'wayiteleni, a ri karhi a chukucha na mavoko hi ntsako. Naloko a a lo swi tiva, a swi nga ta va swi n'wi karhatile ku tiva leswaku risema rakwe a ri tidamarhetile eka Machovhani.
"A ndzi na nkarhi wo hlaya mapapila sweswi," ku hlamula Machovhani. A nga hatlangi a amukela mvhilopho ya kona. "Ndzi byeli leswaku timhaka ti yime njhani. A ndza ha tikoti leswi ndzi nga te tani."
"Ndzi na ntirho wo tala swinene, naswona wa nkoka ku tlula le...," ku kariha Machovhani, kambe a nga kumangi nkarhi wo heta.
Loko va lelanile na Presidente Lamela, Mabasa u lerise muchayeri wa movha wakwe ku n'wi yisa eyunivhesithi ya Vista. A a tsundzuke ku ya hlanganisa mahlo na Sambo. Timhaka tin'wana a ti fanele ku bohiwa ti tiyisiwa eka nkarhi wolowo. Sambo a a fanele ku tshoviwa longo leri. A swi nga ta endleka leswaku yena Machovhani Mabasa a tipfumeta ku dyisiwa mbitsi hi Sambo eka voko leri, kasi Zwane na yena a ri karhi a n'wi xanisa eka lerin'wana. A a ta rhanga hi ku tshova ntshiva wa Sambo. Loko a kote sweswo, a a ta pfotlosela xilongwana xa Zwane. Sweswo a a ta swi endla. Vumundzuku byakwe a byi yime ehenhla ka swilo leswi.
Swihleko. Mavoko.
"Mi nga ndzi hleki hi ndlela yoleyo," ku hleka Netshiozwi, "ntirho lowu wu le henhla swinene ka mina."
Loko a ha langutise xisweswo, Brigadier u sukile evutumbelweni bya yena, a tshinelela yindlu. U fike a hlometela hi fasitere ra le kamareni, ivi a vona Ringeta. U yime kwalahaya, a tumbelenyana, a tibyela leswaku a a lava ku vona leswi a swi endliwa hi Ringeta Shivambu endlwini ya Zwane.
"Ndza nkhensa ndzi vuyelela loko mi kote ku fika," ku yisa James emahlweni, a vulavula wonge a va ri vanghana lavakulu.
A ndzi ku susumetelangi eka ntirho lowu. U lo pfumela hi wexe. Loko swilo swi nga fambangi kahle a wu fanelangi ku vuya laha u ta endla pongo. Wa swi twa xana?"
Loko a ri Sambo yena u fikile hi hafu ku bile awara ya mbirhi.
"A ti tiviwi hi munhu un'wana timhaka leti," ku kaneta Mabasa hi ku hatlisa. "Ndzi lo tiehleketa mina n'winyi, ivi ndzi sungula ku lava ndlela yo tilulamisa. I timhaka leti ti nga le xifuveni xa mina ntsena."
"U tshamela ku ta kwala," ku hlamula Jerminah hi ku olova.
"Ndzi n'wi kume endlwini ya mina a ri karhi a secha," ku yisa Zwane emahlweni, wonge a a hlaya mahungu lamanene. "A ndzi tivi ku ri mi ndzi tekisa ku yini loko mi ndzi langutile. Mi ehleketa leswaku ndzi ximphunta hi? Mi ehleketa leswaku ndzi nga tumbeta mapapila ya nkoka endlwini ya mina xana?"
"Leswi namuntlha ku nga Ravumune, swi le rivaleni leswaku a xi tisiwe hi vamanana va xikhongelo," ku hlamula Machovhani hi ku komisa.
"Ndza nkhensa," ku hlamula Machovhani Mabasa.
Matimba ya nkarhi lowu wu fikeke ya hlamarisa hakunene. Loko nkarhi wu fikile miehleketo ni mbilu swa lerisiwa ku yima hi milenge, swi humelerisa swilo leswi a swi ri ekulenyana no humelela. Loko ka ha ri na ku kanakana, kumbe ku chava, kumbe ku kaneta, munhu wa tilan'wa. Wa tibyela a ku: 'A xi ti lexi taka.'
"Hundzuluka kahle, u yimisele mavoko ehenhla," ku lerisa Sejeni Msibi. "U nga ringeti ku ndzi kanganyisa. Ndzi khome xibamu hi voko ra mina. Ndzi na matimba yo xi tirhisa. Loko wo endla swo huma endleleni ndzi ta xi tirhisa."
Xivutiso xa kona xi te xi nga languteriwangi. Xi fike xi hima Ringeta Shivambu exikarhi ka mahlo. Ivi byongo byi ku nthi! Timboni ti timeka hinkwato. Ku ku whi! Ivi ngulumelo wa xivutiso wu vuya nakambe, wu rhita byongo nakambe. "A swi fanelangi leswaku mina ndzi mi tsundzuxa etimhakeni to fana na leti. Xiboho xa kona xi fanele ku va xa n'wina. Leswi ndzi nga swi vulaka hi leswaku a swi ta ndzi tsakisa swinene loko munhu wa kona ko va mina."
Mhaka ya vunharhu hi yaleyi a a lava ku burisana na nghamu yakwe hi yona. Mhaka ya ku hlawuriwa ka yena ku va muyimela-ku-langhwa eka xiyimo xa vu-Presidente eka vandla rakwe, a tlhela a va muyimela-ku-langhwa ku va Presidente wa tiko.
Leswi a swi sungule ku hundzuka ntolovelo a ku ri vuendzi bya Zwane ehofisini ya Mabasa. Siku rero u tive no himana hi swifuva na Irene enyangweni wa Holobye.
"Swi ta tikomba loko se ndzi yime emahlweni ka Vandla," ku hlamula Machovhani. "Ndza swi tiva leswi ndzi nga ta swi vula. Leswi ndzi nga swi tiviki hi loko leswi swi nga ta vuriwa hi nomu wa mina swi ta veka mihandzu leyi ndzi yi navelaka hi mbilu na moya."
"Swi lo yini na?" ku vutisa Mabasa hi ku hlamala.
*************
"Xana swi nge endleki leswaku hi vonana mindzuku xana?" ku vutisa Sambo. A a nga lavi ku khunguvanyisa Holobye wa Dyondzo hi ku n'wi byela leswaku a a nga twanani no vitaniwa hi xinkadyana xintsanana.
"Se khabinete ke?" ku vutisa Modise. "Ku nghena mani, ku huma mani?"
"Ndzi te ri yana emahlweni," ku hlamula Machovhani Mabasa loko miehleketo se yi sungule ku vuyelelana nakambe, "leswi wonge swi lava ku ku tsandza ke? A ndzi ku u tibyele leswaku timhaka leti ti tiviwa hi wena ntsena xana?"
"Se mi lunghengikile xana?" Ku vutisa Jerminah.
"Wolowo i ntiyiso."
Mahlo hinkwawo ya langute mali liya loko yi wela ehenhla ka tafula lerikulu. Mpfumawulo wa yona a wu ri na matimba ya ku baleka ka tilo. Ivi yi yima hi tlhelo yi sungula ku tsutsuma ehenhla ka rona. Timbilu ta Mabasa na Mboxani a ti ri karhi ti yi susumeta leswaku yi wa. Hi rimbambu ra nhloko ya mhunti. Hi rimbambu ra mfungho wa ximfumo. Yi tsutsuma. Yi nga hatli yi yimile. Yi kongoma emakumu ka tafula. Loko yo wela ehansi ivi yi tsutsuma yi huma hi rivanti ke? Loko...
"U tiva yini hi yena xana? Loko u n'wi hlamula a swi endla wonge wa n'wi tiva swinene," ku ringetela Machovhani a ri karhi a yima hi milenge.
"Loko swi ri tano, a mi fanele ku n'wi byela ku rivala hi xiyimo xa vu-Presidente," ku hlamula Zwane. "Ku hava ntiyiso wo tlula lowu ndza ha ku wu vulaka."
"Kasi u n'wi sivela yini?" ku kariha Lamela. "A wu swi voni ku ri a nga se heta ku hlamusela xana?"
Machovhani u miyerile nkarhi wo lehanyana, a langute endzeni ka mahlo ya nsati wakwe. A a nga lavi ku yisa mavunwa emahlweni, lawa a a ya vurile a ya ringanile.
"A swi olovi ku endlela munhu xo karhi loko u nga swi tivi leswaku swi ta n'wi humesa eka khombo rihi," ku hlamusela Sambo. "Ndzi nga va ndzi tibyele ku pfuna, ivi ndzi kuma ndzi onhe ku yisa emahlweni. U ndzi kombela ku cinca matimu ni tibuku ta yunivhesithi. A wu vulavuli hi ku kongoma. Leswi hinkwaswo ndzo swi twa hi ku yingisela swinene. Leyi i mhaka leyikulu. I mhaka leyi yi nga vangaka makhombo ni swivulavulo leswo tala. Hi marito man'wana u kombela leswaku ndzi nghenisa vutomi bya mina ni vumundzuku bya mina ekhombyeni. Sweswo u swi endla hambileswi u nga le ku ndzi tumbeleleni. Swilo a swi tirhi hi ndlela leyi."
"Ku humelela yini?"
"A ri xisiwi hi wena, kumbe mana wa wena," ku kariha Mabasa a ri karhi a pfala rivanti hi matimba nakambe.
"Ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle," ku sungula Mabasa loko na yena n'winyi se a tshame ehansi nakambe. "Loko ndzi ku rhumile a ndzi ku rhume hikuva ndzi ku tshembile.
"Hambiswiritano, ndzi na xitsundzuxo xin'we ntsena," ku vula Jerminah loko se ku hundze nkarhinyana va miyerile.
"Ndzo kombela," ku tlakuka Shivambu exitulwini, a nkhinsama hi matsolo emahlweni ka Mabasa. "Ndzo kombela. Ndzi rivaleleni. Ndzi ta tirha hi ku tshembeka ku sukela sweswi."
"A ndzi tivi leswaku u ehlekete njhani hi maendlele lawa ya wena," ku vula Machovhani a lume ni meno. Se a a tiva lomu risema leriya a ri tumbuluka kona. U nambe a swi tsundzuka na leswaku fendlele yo chipa a yi pfa yi nuhwela etlhelo. "Xana a ku na ndzhawu yin'wana yo antswa leyi a hi nga hlangana eka yona edorobeni leri hinkwaro xana?" A a ha lume meno. A tiphumunha tinhompfu nakambe. Tinhompfu takwe a ti nga twanani na moya lowu pfindlusiweke hi tifendlele to xaviwa emahlanganweni ya tindlela.
"Ndzi lo ta hikuva a ndzi lava ku twa leswi u lavaka ku ndzi byela swona," ku tlherisela Mabasa. A kulula nyuku hi xibakela nakambe a nga titwi.
Nhlekanhi wolowo a nga ku twangi na ku nuhwa ka fedlele ya Zwane.
Leswi Irene a swi voneke hi leswaku Machovhani a nga hlanganisangi mahlo na yena. A swi nga se tshama swi humelela leswi. Hambiswiritano, Irene a a tiva leswaku a ku nga ri ntirho wa yena ku vutisa swivutiso.
"Se, mhaka ya mina na wena hi yihi?" ku vutisa Machovhani. "A hi nge leswi u swi vulaka i ntiyiso, hikokwalaho ka yini u ndzi byela swona xana?"
"U ta swi ehleketa leswi ndzi ku kombelaka swona xana?" ku vutisa Machovhani, xivutiso xa xikhongelo.
"Mina ndzi nhloko ya mhunti, kasi Mboxani i mpfungho wa ximfumo," ku tivisa Machovhani hi ku komisa.
"Mina a ndzi swi koti ku tirha hi ndlela leyi u yi kombelaka, kasi leswi se ndzi ve ndzi swi boxile na le kusunguleni," ku hlamula Sambo. "Loko ndzo lavisisa, ndzi ta va ndzi lavisisa ntiyiso. Ndzi nge hundzuli nchumu. Hi fanele ku twanana eka sweswo."
"A wu vulangi u boxa, kambe endzhaku ka marito ya wena a ku twala ngulumelo lowu a wu ndzi byela leswaku loko ndzi nga endli hilaha u leriseke, a ndzi ta va ndzi tiokele nhloko ethavathaveni," ku tlherisela Sambo. "Sweswi a hi nkarhi wa mahungu yo ka ya nga ri na ntikelo. Ndza ha ri na nhlengeletano tani hilaha ndzi vuleke hakona."
"Aa, kasi wena na Brigadier mi bula tihi xana?" ku nghenelela Presidente Lamela loyi a a fike eka vona va nga n'wi voni. "I khale mi yimise xisweswi. Mi kunguhata ku ndzi vutlela Mfumo hambileswi se ndzi nga lela xana?" A hleka.
"A ku na xihoxo laha," ku kaneta Zwane. A pfala rivanti. "Tshamani ehansi mhani, ndzi ta mi chumbutela leto chavisa. Ndzi ta mi hlayela leti ti nga tiviwiki hi munhu."
Eka nkarhi wolowo Netshiozwi u tibyele leswaku Shivambu a a ta n'wi dyela nkarhi mahala njhe. Hiloko a tlhelela endzhaku ka xinsinyana xa vutumbelo byakwe, a humesa thelefoni yakwe ya selula, a fonela maphorisa. U va lerise ku fika emutini wa Zwane hi xihatla.
"Loko ku ri ku ta eka n'wina, ndzi ta ta. Ana Machangana va vurile va ku rihlampfu lerintshwa ri tiya hi le'ra khale," ku tshikelela Mabasa. "Ndzi ta ta ndzi ta nwa exihlobyeni lexikulu xa vutivi."
Ndzhenga wolowo a ku endliwa ntirho wo lelana na Jenerala Kramer. A wu endleriwa eWaterkloof, erivaleni ra swihahampfhuka swa vusirheleri. Mabasa a swi boha leswaku a rhambiwa eka nkhuvo lowu. A swi nga ta endla loko Presidente-ku-langhwa a nga vi kona eka xinkhubyana xo fana na xexo. Loko Machovhani Mabasa a fika eka xinkhubyana u kume leswaku se a ku pfumaleka na vuphelo bya marha. U amukeriwile, kutani a kombiwa ndzhawu leyi a yi lunghiseriwe vachaviseki vo fana na yena. A ku vambiwe dyitende ledyikulu dyo basa leswaku va kota ku tshamiseka endzhutini. Lava a va ri ehansi ka tende leri a swi tikomba leswaku va dya maqatha ya marhole. Mabandi ya maburuku ya vona a ya tumbetiwe hi swidyelo swa vona. Tisudi leti a ti ambariwile a swi tikomba leswaku a ti dye macheleni yo nyawula swinene. A ku nga ri na vavasati vo tala. Leswi swi hlamarisile Mabasa. U tibyele leswaku ntirho wo lulamisa tiko rakwe a wa ha lehile swinene. Vavasati na vona va fanele ku averiwa ndzhawu evuthwini ra vuhlayiseki bya tiko. Vumbiwa bya tiko a byi nga pfumeleli ku hlawulana hikokwalaho ka rimbewu.
"U tiveka hi leri nge yini xana?" ku ta xivutiso xa Machovhani, xi tele ku nyanyuka.
"Mali muni?" Tinhompfu ti rhidimbiwa. Se a swi katsa no hlundzuka, ku hela mbilu, na ku nyangatseka loku nga hlamuselekiki.
"Se hlamusela hi ku komisa phela," ku nghena Zwane, "timhaka se ti yime njhani na ?" A a lava ku ba tinhloko ta timhaka ntsena.
Vanhu lava va talaka ku humelela emisaveni hi lava loko va ya eku khudzeheleni va va va swi tiva leswaku loko ri xa nakambe va fanele ku kongoma kwihi va ya endla yini. Valavo va kunguhata masiku ya vona ya ha ta. A va sunguli hi ku yimela ku ringa ka minkuku, na ku xa ka dyambu, ku va kona va sungulaka ku n'waya tinhloko ta vona. Loko van'wana va ha tivutisa leswaku siku leri nga ta tlhandlama ri ta va ri va khomele yini, lavo tlhariha va swi tiva leswi vona va nga ri khomela swona.
Daniel Machovhani Mabasa a a fikile!
"Se mati ya halake kwihi xana?" ku vutisa nsati wakwe.
"A ndzi tshembi leswaku mi lava leswaku hi tirhisana hi ndlela leyi masiku hinkwawo," ku sungula Sambo loko se a tshame eka xitulu lexi a a kombiwe xona. "Mina a ndzi twanani na ku chavisiwa. Loko lexi xi ri xikombiso xa ndlela leyi ndzi nga ta tirha na wena hi yona, swi nga antswa ndzi nkhensa ntirho."
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
Shivambu u rhange hi ku miyela nkarhinyana. A a swi tiva leswaku a a nga ri na nhlamulo eka leswi a a komberiwa ku swi endla. Loko a a ri na yona a a ta va a yi vurile. Hambiswiritano u tibohile ku lava ndlela a kondza a yi kuma.
"Ndzi fanele ku tirha hi ku hatlisa," ku hlevetela Shivambu, a tibyela ye' n'winyi. U lo vhe a sungula hi le kamarini leyi a yi tikomba yi ri ya byetlelo bya Zwane.
"A hi tlhuvutse xikhumba lexi kahle hi tshika ku kombana min'wala," ku hlamula Mabasa.
"A ndzi nge ku xisi, ndzi nge he tlheli ndzi swi tsundzukile leswi hi burisaneke laha hi swona," ku hlamula Sambo. "A swi pfuni nchumu ku swi ehleketa. Ndzi nge pfuki ndzi fambisane na miehleketo ya wena etimhakeni leti. Ndzi ta ti rivala loko ndzi huma hi rivanti ra hofisi ya wena."
"Mi hlawuriwe ku va eka xiyimo lexi hi leswi vanhu va tivaka tihlo ra n'wina leri vonaka hinkwaswo, ehandle na le phakathi," ku hlamula Brigadier Netshiozwi. "Mi ta swi kota. Mi nge swi koti ku dyisa vanhu vo tala hi ndlela ya leswiya mi nge ri i.... i...." . A tin'waya nhloko. Rito do!
"Inkomu. Mi nge vileli loko ndzo vhe ndzi kongoma kona sweswi?"
Madzana-dzana ya mahlo ya wele ehenhla ka Mboxani na Mabasa. A va tshame emahlweni ka nhlengeletano hinkwayo. Vona a va nga tshukunyuki no tshukunyuka. A va nga langutanangi no langutana. A swi ri erivaleni leswaku a ku nga ri na loyi a a lava ku rhanga a yima. Un'wana na un'wana a a tibyele leswaku a ku ta rhanga loyi un'wana, leswaku yena a ta kota ku vuya a n'wi fula hi swivuri leswo hisa swinene.
"U tiyisile xana?" ku vutisa Zwane.
"Swo tala swi le papileni leri," ku hlamula Sambo, a ri karhi a hundzisela mvhilopho yo basa eka Mabasa.
"Va ringeta ku ku pfuna," ku khongotela Machovhani.
"Ri xile," ku hlamula Shivambu endzhakunyana.
"A ndzi voni leswaku ndzi fanele ku n'wi tsundzukela yini," ku tlherisela Machovhani.
"Ka ha ri na yin'wana?" ku vutisa Machovhani. A entshemula. Xifuva a xi sungula ku hisa na xona. A a nga kholwi leswaku tindleve takwe a ti twa kahle siku rero. Loko lowu a wu ri norho, hikokwalaho ka yini a wu nga fiki emakumu xana? Leswi a a tivutisa swona a vuyelela.
Siku: Ravuntlhanu, 5 Nhlangula 1997
"Tiko ri nge swi koti ku hlayisa xifaniso xa Presidente loyi a tikombaka wonge i xihotha," ku hlamusela Jerminah. "Hambi yi ri minxavo ya mali ya tiko yi nga tshuka yi wile loko wo va Presidente na xikandza xa wena lexo taleriwa hi ku vilela."
"Ndzi rhandza ku ku tsundzuxa mhaka yin'we ntsena," ku boxa Presidente. "Matimba lawa ya ku dzenengeleke namuntlha ya ya ku veka enhlohlorhini, i matimba lawa ya nga tlhelaka ya ku rhetisela ehansi. Ku tlakusiwa ni ku chikisiwa i matlhelo mambirhi ya xigwexe xin'we eka tipolitiki. Swo hambana ntsena hileswi loko wa ha tlakusiwa, u khomiwa tani hi tandza. Loko u wisiwa u tshikiwa tani hi dyitambha ledyikulu. Laha u welaka kona a wa ha sisimuki, futhi a ka ha mili nchumu exivandleni xa kona. Vurhangeri bya ntiyiso hi lebyi byi helaka hi ku ntshunxiwa ka murhangeri, a ya eku wiseni. Ku hlongoriwa, ku huduriwa u hlomuriwa exitulwini xa wena hi nkanu, i xikombiso xa ku tsandzeka. Loko ko humelela sweswo eka wena, hambi swi ri switukulu-ndhuwa swa wena swi ta rhuketela sirha ra wena. Loko a ri mina, ndzi tiva leswaku namuntlha ku hlawuriwe murhangeri wa matimba, wa ntiyiso. Ndzi ku navelela minkateko."
"Ndzi ta sivela vuhaxi byebyo," ku chavisela Mabasa. "Ndzi na matimba yo anama, na vanghana eka swiyimo swa le henhla kwale Auckland Park."
"Timbyana ta mina ti venga vanhu lava va tshamelaka ku titshuva," ku ta nhlamulo ya Mabasa.
"Wa n'wi tiva James Zwane xana?" ku vutisa Machovhani Mabasa. Xivutiso xa kona a xi nga rhangangi hi ku andleriwa.
"E-e," ku kaneta Mabasa. "Ndza chava, swilo leswi swa chavisa."
Embilwini yakwe a a twisisa ku anama ka matimba lawa a a ta haverisiwa wona. Hambiswiritano a a twisisa leswaku a a ri murhumiwa wa tiko. A a nga ri n'winyi wa tiko. A a tiva ndzhawu ya yena.
Mhaka ya vumbirhi leyi a yi ri emiehleketweni yakwe a ku ri ya ku tsandzeka ku tikhoma ka vateki va mahungu na swifaniso swa tinyuziphepha na thelevhixini. Hambileswi a a ri eku beni riqingho ra le xihundleni a va tshamela ku n'wi sala endzhaku tani hi madongani exivandleni lexi ku kameriweke nswanyi kona. A va ri karhi va n'wi landzelela, va n'wi foda hilaha ku nga heriki. Vateki lava va swifaniso a va tiveke misava hinkwayo hi siku rin'we tani hi va-'paparazzi'. Leswi swi n'wi tsundzuxe leswi a swa ha ku humelela matolo. Matolo ya kona a ku ri Sonto ra 31 Mhawuri 1997. Hi mata-ku-xa ya siku leri nkosazana Diana wa Wales, loyi a a tiveka swinene hi ra Lady Di, a a kamiwe vutomi eka nghozi ya movha. Khombo ra kona a ri tsuvule misisi etinhlokweni ta ntsandza-vahlayi emisaveni hinkwayo. Movha lowu a a ri eka wona wu ringete ku tsutsuma vateki va swifaniso swa tinyuziphepha lava a va wu hlongorisela ku teka xifaniso xin'wana kambe xa Lady Di na xigangu xakwe Dodi. Hi ku vula ka vona van'wamahungu valavo, muchayeri wa movha u lahlekeriwe hi vulawuri bya wona ivi wu ya tihima no tifaya hi makhumbi ya thanele leyi a wu ri endzeni ka yona. Ina, hi Lady Di vateki va swifaniso a va ta fumbarherisiwa macheleni yo hisiwa hi swifaniso swa vona swa rifu. Yena Machovhani ke? I mani loyi a a lava ku xava swifaniso swa Daniel Machovhani Mabasa xana?
"Ndzi tsandzeke ku pasa," ku hetisela Mabasa. U tlakuke eka xitulu lexi a a tshame eka xona. A yima a langutana na Lamela. "Leswin'wana a ndza ha swi tivi swinene, leti i timhaka ta khale. Ndzi lumbetiwa hi ku xava nkulukumba un'wana loyi a a tirhela yunivhesithi leswaku a cinca timakisi ta mina. Ndzi vula ndzi nga tipfinyingi leswaku leswi a ndzi swi tsundzuki. A ndzo tumbela. A ndzi kholwi leswaku leswi ndzi swi endlile. Hi le ka tlhelo lerin'wana a ndzi tsundzuki ndzi tsale xikambelo xin'wana endzhaku ka lexo sungula."
"Nsati wa mina!" ku chuhwa Mabasa. A a nga swi lavi leswaku Jerminah a nghenisiwa ethyakeni ro tani. "Nsati wa mina ti n'wi khumba hi ndlela yihi?"
"Ndza swi tiva leswaku ndzi khalabyile, na leswaku minkarhi yin'wana ndzi pfa ndzi vulavula ndzi nga heti," ku vula Lamela. "Ntsena ndza tshemba u na vuswikoti byo endla wonge u ndzi yingisile."
"Ndzi fanele ku cinca hambi va ri vatirhi lava va nga le kusuhi na mina," ku yisa Mabasa emahlweni. "Ndzi fanele ku kuma vatsundzuxi vantshwa, lava va nga na mavonele mantshwa, ni mintokotoko yintshwa. Ndzi fanele ku rhendzeriwa hi vasirheleri lavantshwa. Ku to pyi, hi swikandza swintshwa. Exikarhi ka leswi ndzi fanele ku langutisisa swinene loko swa ha fanerile leswaku wena u ya emahlweni wa ha ri muyimeri wa mina."
"Vanakulorhi va mina," ku sungula Presidente Lamela loko se ku rhula ku vuyile endzeni ka yindlu nakambe, "swi wisa mbilu ya mina ku vona hilaha mi tsakelaka leswi swi humeleleke laha namuntlha. Minkarhi yo tala ku hlawuriwa ka murhangeri lontshwa swi fambisana ni ku monya, ni ku tshwukiselana mahlo. Mikwana yo leha, mabanga ni swigwagwa swi pfa swi lotiwa hi tinhlonge ta vanhu van'wana. Swa kala swinene ku vona ku amukeriwa ko fana na loku ndzi ku vonaka laha namuntlha. Ndzi na ntshembo wa leswaku mi ta n'wi seketela hi ndlela leyi Mabasa masiku hinkwawo. N'wi seketeleni tani hilaha a mi seketela mina hakona. Tsundzukani leswaku sweswo mi ta va mi nga swi endleli yena. Mi ta va mi swi endlela vandla leri ra hina. Mi ta va mi swi endlela tiko ra hina. Vandla leri ri kurisiwile hi vavasati ni vavanuna lava a va hlawula vakhomi va matewu lava vupfeke, va tlhela va va seketela. Ku hava munhu na un'we loyi a nga tshama a ringana na vandla leri hi vukulu. Ku hava loyi a nga tshama a ri tlula. Ku hava loyi a nga ta ringana na rona kumbe ku ri tlula hambi eka malembe lawa ya ha taka."
"Wolowo i ntirho lowu ndzi nga ta tsaka swinene loko wo ndzi endlela wona," ku hlamula Machovhani.
"Ndzi lo ku rhuma ntsena. Wena u pfumela hi ku rhandza ka wena."
Vona va angulangi nchumu.
"Ti ta suriwa hi mani?" ku vutisa Machovhani. "U ehleketa leswaku ndzi ta yima ndzi languta loko vito ra mina ri ri karhi ri huduriwa endzhopeni wa tinguluve hi xikangalafula xo fana na wena xana?"
"Mi nge twi nchumu xo huma endleleni," ku hlamula Shivambu. Nakambe xihleko a xi omile.
"Mhaka?" ku vutisa Jerminah a chuhwile. "U ri swi lo yini?"
"Ndzi nga ka ndzi nga pfumeleli leswaku vanhu vo fana na wena va ndzi tota thyaka," ku hlamula Machovhani. "Sweswi ndzi ta fonela magqwetha ya mina leswaku ku yimisiwa ku hangalasiwa ka mavunwa lawa u ya vulaka. Ku hava loyi a nga ta ya hlaya."
"Ndzi lava leswaku u lavisisa leswaku Zwane u fumbarhele yini emavokweni yakwe," ku hlamula Mabasa. "Ndzi na ntiyiso leswaku loko ko sechiwa endlwini yakwe ku ta kumeka swin'wana. Mina ndzi twe leswaku u pfa a kuma mali hi ku chavisa vanhu. U pfa a va chavisa hi ku boxa swihundla swa vona erivaleni."
"Loko ndzi onhe yini?" ku hlamala Ringeta Shivambu. "Xana a ndzi na mfanelo yo vutisa loko ndzi nga twisisi xana?"
"Lamela i munhu na yena," ku hlamula Zwane hi ku olova. "Mina a ndzi na mhaka na yena."
Mabasa a chuhwa, a endla no yima hi milenge. "Loko a vonaka kwihi?"
"Ndzi nge he ku landzeleli loko wo endla leswi ndzi swi lavaka," ku tiyisa James.
"Hi swona, ndzi ta swi endla sweswi," ku vula Zwane a ri karhi a yima hi milenge. A kongoma nyangwa, a wu pfula. "Mhani, ma nga ta haleno." Loku a ku ri ku lerisa Irene leswaku a nghena ehofisini ya Holobye.
"Ndza mi tshembisa, a ndzi ta va ndzi swi kotile loko a ku nga ri Ringeta Shivambu loyi...," ku ringeta Netshiozwi, kambe a nga kumangi nkarhi wo heta. Phela loko timhaka ti biha ti tala ku cheriwa ehenhla ka tinhloko ta van'wana.
"A nga nghenisiwi hi mina, u nghenisiwa hi wena," ku lulamisa Zwane a ri karhi a n'wayitela.
"Hina hi le ka mintirho leyi ku tlakusiwa ka hina ku taka hikokwalaho ka tintswalo ta van'wana," ku hlamula Brigadier. "A hi na vuswikoti byo titlakusa hi hexe. Naswona, mintirho leyi hi tlakukelaka eka yona a yi talangi."
Ku rhange ku ku whii! A ku nga ri na nomu lowu a wu lava ku hlamula ku sungula. Loko mi khomiwile na milomu yo hatimela hi mafurha ya nyama yo yiva, mi hlamurisa ku yini n'winyi wa yona xana?
"Se u ndzi xanisela yini?" ku xavelela Machovhani. A rhikinyela tinhompfu hi swandla hinkwaswo.
"Muchaviseki Holobye," ku hlamula Sambo loko Machovhani a andlarile mhaka yakwe, a tlhela a yi hetelela, "mina a ndzi se tshama ndzi tirha hi ndlela leyi yi chavaka masana ya dyambu. A ndzi se tshama ndzi nghenisa nhompfu ya mina etimhakeni to biha hi ndlela leyi. Ndzi nge sunguli namuntlha."
"Hi swona," ku hlamula Mabasa, a chava no tlakusa mahlo.
Rero a ri ve siku lero leha swinene.
Shivambu u hundzuluke khwatsi, a yimisele mavoko ehenhla. Ivi mahlo yakwe ya hlangana na ya Sejeni.
Loko ho tshama hi endla vamahonisi, vana ni vatukulu va ta rhukana masirha ya hina.
"Ntirho lowu ndzi nghenaka eka wona a wu humeleli hikokwalaho ka mina," ku hlamusela Mabasa. "Ndzi ta humelela ntsena loko ndzi rhendzeriwe hi vavanuna ni vavasati lava va khomaka va tiyisa. Swilo swi nge humeleli hikokwalaho ka munhu un'we, hambi a ri Presidente wa matimba. Minkarhi hinkwayo ku seketeriwa hi van'wana swi humelerisa swilo hi ku olova."
"Ndza tshemba na leswaku a wu swi lavi leswaku va ku handzula, ivi endzhaku ka sweswo va thumba leswaku ku na ndlela yin'wana yo antswanyana leyi a yi nga va yi tirhisiwile," ku khongotela Machovhani nakambe. "Mina ndzi kholwa leswaku hinkwerhu hi fanele hi ku rhanga hi twisisa swinene leswi humelelaka, hi nga se tiboha ku endla nchumu."
"Lava va onhaka, lava va yivaka, lava va huhwisaka swibalo swa vahakeri va mithelo," ku hlamula Mabasa, "va ta dya ntirho. Kwalaho kona a ndzi tipfinyingi. Mali yi nge pfumeleriwi ku lahleka".
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
"Ndzi nyiki," ku xavelela Machovhani, "phela ku lulamisa timhaka to fana na leti swi lava nkarhi wo leha. A ndzi fanelangi ku endla swihoxo, kumbe ku siya minkondzo erivaleni."
"A ndzi vulangi leswaku u ta thoriwa," ku tsundzuxa Mabasa a ri karhi a hlekelela, "ndzi lo vula ntsena leswaku ndzi na ku tshemba leswaku u nga swi kota. Wena wo fanele ku kambiwa, ku tiyisisiwa leswaku u nga swi kota."
"Ndzi nge tidyeli nkarhi hi ku konanisana na wena," ku hlamula Zwane a hlundzukile swinene. "Lexi ndzi nga xi vulaka eka wena hileswaku u fanele ku tihlayisa. Vutomi bya wena byi fana ni bya nhongani emahlweni ka mina. A ndzi lavi ku thyakisa mavoko ya mina hi ku halata ngati ya xilo xo fana na wena. Loko wo tlhela u ringeta ku hoxa xinhompfana xa wena etimhakeni ta mina na Mabasa, ndzi ta ku pyanya exikarhi ka tintirho ta mina. Wa swi twa na?"
"Zwane loyi," ku sungula Brigadier, "xana u mi karhata hi leri nge yini na? A swi antswi mi boxa xikan'we leswaku mi lava yini eka yena xana? Mi nga ndzi tumbeteli loko mi lava leswaku ndzi mi pfuna hi ku hetiseka."
"Kambe xana a va nga nyikani hikokwalaho ka vuswikoti xana? A swi nga hundzi hi le ka tikomiti na?" ku vutisa Machovhani.
"Mina ndza ha tsakela ku tirhisana na n'wina," ku xavelela Ringeta.
"Laha hi le ntirhweni wa mina," ku hlamusela Mabasa wonge Zwane a a ehleketa leswaku hi le kaya kakwe. "A ndzi swi lavi leswaku u ta u ta swekela matshopetani ya wena laha."
"Loko Chris Barnard a a lo ehleketa hi ndlela yoleyo a ndzi tshembi leswaku a a ta va a tiveka misava hinkwayo namuntlha," ku tlherisela Mabasa. "Wanuna u fanele ku va ni ntshembo wo kota no heta ntirho. Lexi xi lavekaka i ku tinyiketa ni ku titshemba."
"A nga ndzi xanisi Zwane," ku kaneta Mabasa. "Mina na yena hi na ntirho lowu hi wu endlaka swin'we. Hi le ku twananeni." Marito lawa a ya ringeta ku tisa ku rhula hambi leswi a ya huma etshakwini ra mbita leyi nga lo mpyi, hi thyaka.
Ndlela yin'wana a ku ta va ku rhanga yena a boxa leswi a a chavisiwa hi swona hi Zwane. A a ta vula leswaku ku na vanhu lava va kunguhateke ku onha vito rakwe hi ku hangalasa mavunwa yo chavisa. A a ta va vula valoyi lava va nga chaviki hambi ku vonakala loku tisiwaka hi dyambu. A a nga veka mhaka yakwe hi ndlela leyi tiko a ri ta yi twisisa. A a ta vula leswaku tidyondzo takwe a ti nga xaviwangi, futhi sweswo swi nga kambiwa nkarhi wun'wana ni wun'wana eyunivhesithi. A a ta vula leswaku a a thumbe leswaku valala vakwe a va langhane ku sivela ku hlambanyisiwa ka yena. Loko yena o rhangela James Zwane, a swi nga endleka leswaku ku yingisiwa yena. E-e, leswi na swona a swi nga ta tirha. A a fanela ku kuma ndlela yin'wana. A a nga ta swi kota ku hlula nala loyi hi ku landzelela matirhele ya nala. Vanhu hinkwavo a va ta hlamala leswaku a a boxela yini timhaka leti. Vanhu va swi kota ku tiehleketela. A va ta yi hlaya yi pfariwile buku yakwe. E-e.
Va hleka.
"Eku heteleleni," ku nyanyuka n'winyi wa mavoko lawa. "Eku heteleleni, Machovhani u yime eka xivandla lexi a ndzi n'wi lava eka xona malembe lawa hinkwawo." A hleka hi ku nonoka, xihleko xo titimela. "Loko a ri Presidente, u ta endla leswaku milorho ya mina hinkwayo yi humelela. Ndzi n'wi kumile." Ha kantsongo-ntsongo mavoko ya phutsanile ya hundzuka swivuri swa magwaru, swivuri swo tiya leswi a swi endla leswaku na minsiha yi kukumuka wonge yi ta baleka.
"I khale ndzi ku yimerile laha, ndzi kale ndzi tinyika ntirho leswaku ndzi nga voni ku ri nkarhi wu le ku boleni," ku hlamula James Zwane a nga karhateki. "U khunguvanyisiwa hi yini xana?"
Masiku ya mune a ya ringane na lembe hinkwaro.
"Wena," ku vula Zwane loko se a tiyisile leswaku lavan'wana a va fambile hakunene, a endla no dlhiva tinhompfu ta Ringeta Shivambu, " wena, a ndzo ku vutisa ntsena. Ndza swi tiva leswaku u lava yini laha."
Zwane na yena u humile nakambe, a nghena emovheni wakwe, a tlhelela ehofisini ya Mabasa. A a karihe lero ka ri nga ri na mpimo.
"Ndza swi tiva," ku hlamula Brigadier.
"Ndzi ta wu endla," ku hatlisela Netshiozwi a nga ha tinyikangi na nkarhi wo ehleketanyana.
"Ndza ha ya exibedlhele," ku hemba Machovhani loko Irene a tile. A ta vurisa ku yini leswaku a a lerisiwe hi rito ku ya edorobeni xana? "Ndzi ta famba ndzi ri ndzexe. Ndzi ta vuya sweswi."
"Loko ku ri timhaka ta wena ta le mutini wa Zwane, ndzi ta tilulamisa hi ndzexe," ku hlamusela Mabasa. "U nga chavi. U nge hi twi nchumu hi tona. Loko Zwane o tshuka a ku vutisile, n'wi rhumeli eka mina."
"Hi swona nkatanga," ku tlherisela nghamu yakwe. "Ndzi kombela leswaku u tiya, a ku na nchumu lexi xi nga onhaka leswi swi lulamisiweke hi Hosi."
Entiyisweni, hi kona ndzi nga kombela fayili ya n'wina namuntlha, sweswi. Mi ta swi twisisa ku ri leyi i fayili ya khale. Swi nga ha teka nkarhinyana yi nga se kumeka."
"U nga ndzi bisi xindziwandziwana mina," ku hlamula Zwane, a koka xitulu a tshama ehansi. "A ndzi na nkarhi wa magava mina."
"Matirhele ya Presidente Lamela ya ve masungulo lamanene, ndzi ta aka ehenhla ka wona," ku yisa Mboxani emahlweni. "Tiko ra mina ri tiveka matlhelo hinkwawo ya timheho hinkwato hikokwalaho ka wanuna loyi. Ndzi ta tiyisa leswaku ndhuma ya tiko leri yi ya emahlweni. E-Afrika hi fanele ku tiveka tani hi tiko leri ri rhangeke emahlweni. Hi hina hi faneleke ku yimela tiko-nkulu ra Afrika eka Khansele ya Vuhlayiseki eka Huvo ya Nhlangano wa Misava. E-Afrika a ri yimeriwangi sweswi. Mina ndzi ta endla leswaku hi yimeriwa hi tiko ra hina eka khansele leyi." A miyelanyana.
"A ndzi se va Presidente," ku hleka Mabasa. "Nkarhi wa mina wa ha ta." A miyelanyana. "Ndzi nge koti ku hlangana na vona, ndzi ta kombela Manana Mokoena leswaku a ya vulavula na vona," ku hlamula Machovhani. "Ndzi taleriwe hi ntirho."
"Nsati wa wena u njhani xana?" ku vutisa Lamela loko va ri karhi va famba.
"Yi le ka nsati wa mina xana?" ku vutisa Mabasa a ha karihile swinene. "Loko yi ri na yena hikokwalaho ka yini u nga yi tekangi xana?"
"Eka n'wina vachaviseki hinkwenu, eka n'wina vanghana va mina, eka Presidente Lamela, mina ndzi nge endli ncindzu wo kukula ekule," ku sungula Machovhani. " Ku na mhaka leyi yi faneleke ku vuriwa. Swi nge endleki leswaku loko Presidente Lamela a tshike tintambhu hi tlhela hi kuma Lamela un'wana nakambe. A hi fanelangi ku lava kumbe ku langutela Lamela un'wana. Ku laveka murhangeri un'wana lontshwa wa matimba swinene. Mina ndzi tiyimiserile ku nyika vurhangeri bya xiyimo xa le henhla. A ndzi kaneti leswaku Presidente Lamela u tirhile swinene. Ndzi tiyimiserile ku yisa tiko leri emahlweni, kambe ndzi nge vi Lamela un'wana."
Loko ho pfumelela Machovhani ku va Presidente, hi ta va hi yisa emahlweni miehleketo ya leswaku vuxisi na vugevenga swa hakela.
"Zwane u koxa leswaku ndzi n'wi sayinela tikontraka ta ku aka swikolo," ku sungula Machovhani, mhaka ya kona a yi sungula exikarhi hi vomu. "Loko ndzi ta endla leswi swi nga ta n'wi tsakisa, ndzi fanele ku sayina tikontraka letikulu hinkwato ti ya eka yena. Wonge leswi a swi ringanangi, u langutele leswaku ndzi n'wi sayinela ticheke ta mamiliyoni ntirho wa kona a nga se wu sungula."
"Phela swilo leswi swi fanele ku endliwa hi wena," ku hlamusela James, "u nga tlheli u vutisa mina. Ku ri swi ta endlekisa ku yini swi fanele ku pandzisa nhloko ya wena, hayi ya mina."
"Kopi yeleyo yi nga vokweni ra wena sweswi yi nga hlanta swo tala," ku hlamusela James. "Ndzi nga vanga leswaku ku kambisisiwa timhaka hinkwato. A ndzi na ntshembo leswaku u ta swi kota ku tiponisa eka manyala ya kona."
"Ndzi pfumelelana na n'wina kwalaho," ku hlamula Shivambu endzhakunyana. "Ku laveka nhenha." Embilwini a a tibyela leswaku Mabasa a a vulavula hi vanhu van'wana. A swi ri erivaleni ku ri ntirho lowu a wu nga lulamiseriwangi yena.
"Wena ke?" ku nghenelela muavanyisi-nkulu loko a vona leswaku nhlamulo yo kongoma a yi nga humi enon'weni wa Mabasa. "Nkarhi wa hi siya. Wena u ri yini?"
Loko ho pfumelela manyala ya Mabasa, hi ta yisa ku soriwa ka tiko-nkulu ra Afrika tani hi tiko ra varhangeri va mavunwa, lava va tilavelaka swa vona va ri voxe. Hi ta yisa emahlweni ku hlekuriwa ka tiko-nkulu leri. Hi ta thyakisa vito lero saseka leri tiko ra hina ri nga na rona.
"Yi tisiwe hi mina," ku hlamula rito.
Machovhani Mabasa u tikume a yime exikarhi ka mindzilo mimbirhi. A a fanele ku hatla a hlawula lowu a wu ta n'wi antswisela vutomi.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
"Hi ku komisa, Tatana Mabasa va tsandzekile ku pasa tidyondzo ta History ta lembe ra vunharhu ..." nakambe Sambo a kavanyetiwa.
Eka xikomba-nkarhi lexi a xi ri ekhumbini, nkarhi a ku ri makume-mbirhi-ntlhanu wa timinete ku bile awara ya vukhume-n'we.
"Yi kwala muakweni wolowu," ku ta nhlamulo ya Machovhani, "u ndzi vutisela yini sweswo?"
"Eka mbulavulo wa n'wina le Gallagher Estate," ku nghena Modise loko Mabasa a miyerile, "a mi tshikelelangi ntirhisano na matiko ya le handle. Hi mi twe kahle xana?"
Machovhani Mabasa u lave no wela ehansi hi ku chuwa. A a nga tshembi leswi tindleve takwe a ti swi twe swi huma enon'weni wa nsati wakwe. A languta nsati wakwe hi mahlo lamakulu: "Mani?"
"Loko wo endla xihoxo xin'we ntsena," ku tsundzuxa Zwane, a ri karhi a kombetela Mabasa hi rintiho, "ndzi to vhe ndzi kongoma eka thelevhixini na le ka tinyuziphepha. Ndzi nge he ku tsundzuxi nakambe."
"Machovhani Mabasa," ku hlevetela Mabasa nakambe.
"Yes, mbitsi. Mi ta yi kuma kwihi yo dyisa tiko hinkwaro?"
" Tiko-nkulu ra Afrika ri na swiceriwa swo tala swa nkoka, ku fana na nsuku, pulatinamu na tidayimani," ku yisa Mboxani ku hlamusela ka yena. "Leswi swi nyangatsaka i ku vona leswaku hambi hi ri na rifumo leri, tiko-nkulu ra hina hi rona xisiwana xo hetelela. Rifumu ra hina ra ceriwa, ivi ri rhumeriwa ematikweni ya le hase ka malwandle. Ku fuma vona. Leswi swi fanele ku hela. Hi fanele ku pfalela swicelwa swa hina kwala kaya, hi swi lulamisa, hi tiendlela swilo hi swona, ivi hi xavisela matiko ya le handle hi nxavo lowu wu bohiwaka hi hina." A hefemulanyana. "A ndzi voni leswaku Afrika Dzonga ri nga swi kota ku hanya ehandle ka Afrika. Xi ta va xihoxo lexikulu ku tilangutisa hina hi ri hexe. Hi va Afrika. Loko Afrika yi fuma, swi ta hi lunghela hinkwerhu. Swi lava ku endliwa leswi. Mina ndzi ta swi endla. Ndzi hlawuleni."
A miyelanyana wonge o nyika vayingiseri vakwe nkarhi wo phokotela mavoko va heta.
"Ndzi nhenha eka wena hi leswi u ndzi rhandzaka," ku hlamula Machovhani. "Hambiswiritano mbilu ya mina yi tala hi ku tikukumuxa loko ndzi twa marito yo fana na lawa wa ha ku ya vulaka sweswi. Endzhaku ka malembe ya makumembirhi-n'we hi tekanile, swa ndzi tiyisa ku tiva leswaku wa ha ri na rirhandzu ra mina embilwini ya wena."
"Avuxeni," ku ta rito leri a a ri tiva swinene.
"Ndza mi twa madoda," ku hlamula Lamela endzhakunyana. "Loko u nga vileli wena Brigadier, ku na xikhumba lexi ndzi rhandzaka ku xi tlhuvutsa na Tatana Mabasa laha. A yi tswaleli entlhambini."
"Ndza nkhensa loko mi ndzi xiximile hi ndlela leyi," ku hlamula Shivambu a ri karhi a amukela mapapila ya kona. A nga hlekelelangi eka nkarhi wolowo. "Ndza mi tshembisa leswaku ndzi ta ya xopa-xopela ya kala ya ku Xikovela i hosi."
"U lava yini laha?" ku vutisa Mabasa, a lume na meno lawa. "A ndzi ku hi twananile leswaku u nge he wu veki laha xana?"
Siku: Ravuntlhanu, 5 Nhlangula 1997
"Kambe a ndzi swi twisisi...," ku ta nhlamulo ya Ringeta. A nga kumangi nkarhi wo vula leswi a swi ri ehenhla ka ririmi rakwe.
"Nhlamulo ndzi yi lava ku nga se fika Ravumune nimixo," ku lerisa Mabasa.
"Swi nge endleki sweswo," ku kaneta muavanyisi-nkulu, "u vule hi wexe leswaku exikarhi ka wena na Zwane ku hava loyi a nga hi nyikaka ntiyiso lowu hetisekeke. Tshika Sambo a hetisa timhaka leti hi yexe. Hlamusela Sambo."
"Swi ringanile sweswo," ku tinyiketa Mabasa. U twe hambi ku ri huwa ya ku mbindzimuka ka tiphuphu leti a ti seketele vutomi byakwe. "Hambi wo ka u nga ha yisi emahlweni, swi twarile." A a nga ha lavi ku twa swin'wana. Loko ku ri hofisi ya Presidente a yi tlule nomu wakwe.
" Ndzi na norho. Ndzi vona switlati leswi tlhengukaka. Ndzi lorha siku leri tiko ra hina ri nga ta va na ikhonomi yin'we ntsena. Ku nga ri ikhonomi ya vantlhohe etlhelo, ni ya Vantima hi le ka tlhelo lerin'wana. Hambi ikhonomi ya switundulume etlhelo, ni ikhonomi ya swisiwana hi le ka voko lerin'wana. Leri i tiko rin'we. Rifumo ra tiko leri i ra hina hinkwerhu. Hi ku ringana." Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutwani!
"Swi hlayilenyana leswi ndzi nga swi boxangiki. Mina ndzi kholwa leswaku ntirho lowukulu wu kwala kaya," ku hlamula Mabasa. "Tindlu ta hina kwala kaya ti wile. Hi fanele ku yimisa makhumbi nakambe kwala kaya. Hi fanele ku aka mabuloho hi vuntshwa kwala kaya. Hi fanele hi ku rhanga hi aka tiko leri. Loko se hi sungule ku boxa ndzima leyi, hi kona hi ta tshinelela swinene eka matiko ya le handle. Hi lava ku ya hi tiyile, hi khome xanchumu evokweni. Mina a ndzi rhandzi leswaku hi yisa emahlweni miehleketo ya leswaku Afrika tiko ra vukomberi. Hina a hi swisiwana. Ndzi lava ku tiyisa leswaku ku tsundzuxa no kombisa misava hinkwayo leswaku hi vanhu lava va kotaka ku tiyimela."
"U endla hi leswi u nga pfuliki tindleve loko ndzi vulavula na wena," ku kariha James. "Mina a ndzi lavi mali ya wena. U xisiwana, ndzi ku byele khale sweswo. Ndzi lava leswaku u lerisa Ndzawulo ya wena ku ndzi hakela mali ya kona. Ntirho wa wena wo sungula i ku sayina leswaku ndzi kuma tikontraka leti ndzi ti lavaka."
"Mina a ndzi se tshama ndzi ehleketa ku dlaya munhu," ku hlamula Machovhani. Lowu a wu ri ntiyiso. "Ndzi nge sunguli hi wena. Mina ndzi kholwa leswaku eka xiphiqo xin'wana na xin'wana ku na xintshunxo. Mina na wena ho fanela ku vulavula."
"Swi lulamile," ku hlamula Jerminah. Wansati wo tlhariha u hatla a tsundzuka loko swi fika laha ku pfumela ka nuna wakwe ku helelaka kona. Jerminah a a swi tiva leswaku loko Machovhani a sungula ku yimelela Vandla rakwe na dimokrasi, a ku nga ri na xin'wana lexi a a ta xi endla ku n'wi susa eka miehleketo yoleyo.
"A yi lunghangi, naswona yi nge heli yi lunghile," ku tsemakanya Mabasa.
Ku tirhiwe hi xihatla ku sukela kwalaho.
"Mina ndza swi tiva ku ri u ta swi kota," ku hlamula Lamela. A khoma voko ra Manana Lamela, va hundzela emahlweni.
Ringeta u twe wonge mbilu yakwe a yi lava ku huma hi nomu yi ya ku pyakatsa le kule le. A yi bela enkolweni, yi endla no lava ku n'wi vindza. A swi tifanela ni loko se a file. Miri wakwe hinkwawo wu hlaseriwe hi gwitsi lerikulu. U tibyele leswaku Zwane a a n'wi kumile. U vone hambi ku ri vutomi byakwe hinkwabyo byi hundza hi machangwa changweni kwala mahlweni kakwe. A a swi tiva leswaku a ku nga ri na nchumu lexi a a ta xi endla leswaku a tiponisa.
Mahaka-timba ya tlhela ya khubumeta mvhilopho liya.
Brigadier Netshiozwi a a ri wanuna wo tiva ku tumbeta minkondzo yakwe. Entirhweni wakwe a ku tirhiwa hi vukheta swinene. Socha ri fanele ku tshama ri ri karhi ri cingela endzhaku leswaku ri nga tshuki ri jumiwile. Minkarhi yin'wana ku pfa ku fambiwa hi xindzhakwa-ndzhakwana ku endlela ku hlanganisa van'wana tinhloko. Entirhweni wa vona vutomi byi tshama byi khomiwe hi mavoko. Swirimbana swi tele, va fanele ku tiyisa leswaku ku kandziya kun'wana na kun'wana ka vona a ku va tshineteli rifu. Hambileswi a a vonile ku famba ka Zwane, Netshiozwi u rhange hi ku tshamanyana emovheni, a hundzisanyana nkarhi. Loko se a tikhorwisile leswaku Zwane a a fambile, u chikile emovheni. Lexi hlamarisaka hileswi a nga kongomangiki endlwini ya James, u yi fularherile. U fike eka njhiko yo sungula, a jikela exineneni, ivi a sungula ku tlakusa milenge. Eka tinjhiko timbirhi leti ti nga landzela u jikele exineneni nakambe, a kondza a vuya hi xitarata xexiya xa ka Zwane. A nga kanakanangi, u lo vhe a ya enyangweni wa le khixini. Loko a fike kona u humese chokotso ra makhiya, a sungula ku ya ringetela erivantini. U ringete nkarhi wo leha swinene. Phela loko u ringetela makhiya erivantini, leri ri nga rona ku tala ku va lero hetelela. A swi vangi hi ndlela yin'wana eka Netshiozwi. Loko a ku lero hetelela ringetiyani, ri hundzuluke hi ku hetiseka endzeni ka rivanti. Ivi a ri pfula.
"Ndzi ta endla hinkwaswo leswi u swi vulaka," ku tinyiketa Machovhani. A a swi vona leswaku ku ya emahlweni a phikizana na Zwane a swo pfuneta ku nyanyisa mhaka ntsena. "Ndzi ku tshembisile nimixo leswaku ndzi ta endla hinkwaswo leswi u swi vulaka. Ndzi nyiki nkarhi wo swi endla."
"Ndzi ya kwihi? Ndzi ya endla yini? Swona, hi wena mani loyi a ndzi lerisaka swilo leswi hinkwaswo?" ku vutisa Shivambu nakambe.
"Hina hi kume Ringeta Shivambu a ri karhi a secha-secha laha ndlwini ya wena," ku hlamula Sejeni "U lava yini wena?" ku vutisa Zwane a ri karhi a tshinelela Shivambu.
"Ndzi lava ku hundzula swilo sweswi," ku hlamusela Mabasa hi ku nonoka swinene. "Loko u huma la' hofisini ya mina u nga khomiwa nkarhi wun'wana ni wun'wana. Ndzi ta nghenisa nandzu wa leswaku u le ku ndzi chaviseni. Ndzi ta vula leswaku u kunguhate ku ndzi dlaya. U ta pfaleriwa."
Zwane a nga ha hlamulangi nchumu. U hume a tifambela. Loko a ri Mabasa yena u tibyele leswaku a a kote ku tixavela tiawara tin'wana leti a a ta lawula khombo leri a ri n'wi tshinelerile. U sungule ku tirha hi moya lowu rhuleke. A nga swi kotangi ku tirha nkarhi wo leha hikuva Irene u n'wi tivise leswaku Ringeta Shivambu a a lava ku n'wi vona. U lerise leswaku a nghena.
"Netshiozwi," ku chuhwa Mabasa. "U ri Netshiozwi i mbhoni ya wena?"
"Loko u fike kwale u fanele ku n'wi byela leswaku mina na nghamu ya mina hi n'wi navelela leswaku a hatla a hola," ku hlamula Lamela. "A swi tsakisi loko wanuna loyi a nga na nsati a tikuma a ri xisiwana hikokwalaho ka mona wa mavabyi."
"Ha mi losa Holobye," ku ta rito leri Machovhani a nga vhe a ri twa leswaku a ri ri rona leri a ri n'wi chavisile hi thelefoni. A a ri venga rito leri.
"Matwananelo ya n'wina ya hlamarisa ke," ku angula Irene. "I matwananelo ya muxaka muni lawa mi faneleke ku tshamela ku vulavulela ehenhla xana? I maendlele muni lawa ya n'wina yo chavisana, no landzelelana na le mintirhweni? Ku ta ka Zwane laha swa mi cinca. Vito ra n'wina ri ta wela endzhopeni wa tinguluve." Se a swo endla wonge Irene a a ngheniwe hi moya wo chumayela... kumbe a a chumayela hakunene.
Machovhani a nga pfulangi nomu.
"Sweswo ndzi ta swi endla hi ndlela leyinene," ku tiyisa Brigadier. A a swi tiva na yena leswaku a nge swi koti ku dyisa Mabasa mbitsi kambirhi hi vhiki rin'we.
"Ndzi ta fika," ku tinyiketa Machovhani. "Hi fanele ku lulamisa mhaka leyi hi ku hatlisa. Hi vukheta. Hi ntiyiso." A ringeta ku tiendla ntiya-nhlana.
"Hi swona leswi swi endleke leswaku ndzi tirha na wena hi wexe, naswona hi ndlela leyi," ku hlamula James nakambe. "Hi wena Holobye wa Dyondzo. Eku heleni ka vhiki u ta va u ri Presidente wa tiko. Ku hava loyi a nga na matimba yo ringana na ya wena etikweni leri sweswi. Ku hava lexi wena u nga tsandzekaka ku xi endla sweswi. Masingita hinkwawo ya le swandleni swa wena."
"A ndzi endlela ku ku tivisa ni ku ku tsundzuxa ntsena leswaku hi nga tshuka hi weriwe hi miringo namuntlha, na le ka mindzuku leyi yi landzelaka," ku hetelela Mabasa. A languta xikomba-nkarhi xakwe. "Ndza ha famba. A ndzi ta tsakela ku vuya ndzi ta ku teka, kambe nongonoko wa siku a wu ndzi pfumeleli ku endla tano. Ndzi ta ku vona loko se va ku tisile."
Mabasa u lo tshama a ku whii!
Swihleko. Mavoko.
Presidente u tlakuse nghilazi ya mati, a nwanyana. Loko a yi veka ehansi, u yise emahlweni ku vulavula. "Ndzi ta hoxela mali leyi ehenhla, loko yi wela ehansi yi ta hi byela leswaku ku ta sungula mani. N'wina vambirhi, twananani leswaku tlhelo rihi ra mali leyi i ra mani. Hina a hi ngheni eka teto. Loko a ri mina, a ndzi lavi ku lumbiwa hi ntsengele, ndzi nga wu phatangi. Tiboheni hi n'wexe."
"Namuntlha ndzi dyondze mhaka leyikulu," ku vula Presidente a ri karhi a amukela mali liya. "A ndzi tshama ndzi tibyela leswaku ma ndzi tshemba hinkwenu. A ndzi ehleketa leswaku mi ta ala ku kambela mali leyi. A ndzi ku mi ta ndzi byela leswaku ma ndzi tshemba, na leswaku ma swi tiva leswaku ndzi nge endli vumbabva. Wonge a ndzi hoxile."
"Mi ta ndzi rivalela," ku vula Shivambu, a hatla a ya rholela nakambe. "Ndzi ta ya hlayisa swinene."
*************
"Swona n'wina mi swi tivisa ku yini leswaku ndzi nghene emutini lowu, na leswaku ndzi nghene ehandle ka mpfumelelo xana?" ku vutisa Shivambu. A honolela Sejeni mahlo. A a sungula ku twa ku nuhwa ka kondlo ro bola etimhakeni leti.
"Irene," ku hlamula Mabasa endzhakunyana, "wena u fana na n'wana eka mina. A ndzi swi lavi leswaku u nghenelela etimhakeni ta mina. Ndzi ku kombela ku fambela ekule na timhaka leti. Ku na khombo lerikulu eka tona." Mabasa a a boxe hi yexe kambe a nga titwi leswaku timhaka takwe na Zwane a ti nga basangi.
Machovhani a nga ha vulangi nchumu. U lo hundzuluka a famba, a kongoma emovheni wakwe. Misava a yi ndziwuluka emahlweni kakwe. A a sungula ku twa na leswaku a ku hisa swinene, swi endla wonge dyambu ra kona a ri lo kongomisiwa eka yena a ri yexe emisaveni hinkwayo. Hinkwaswo leswi a swi nyanyisiwa hi risema leri a ri ri karhi ri n'wi landzela, ri tihambanisile ni n'winyi wa rona.
Mabasa u te phapha loko movha wakwe wu khokhomela ehansi ka tiyindlu ta vuhaxi eAuckland Park, eJoni. Loko a xikile, u hlanganisiwile hi nkulukumba Sisulu loyi a a ri yena mulawuri-nkulu wa vuhaxi. Hi rito rakwe lerikulu wonge ro dzindza u n'wi tivise leswaku a a amukeriwile, naswona a a fanele ku titwa a ri ekaya. U hatle a endleriwa tiye a nga se ya nghena eka xitudiyo xo haxa. Kona u kume leswaku a ku hlengeletane vanhu vo hlayanyana. Endzhaku ka loko ku xewetaniwile, nongonoko na wona wu sungule ku haxiwa emoyeni.
"Mina a ndzi xi voni lexi xi ku tikelaka," ku kaneta Jerminah. "Loko u lava switsundzuxo swa mina, endla leswi: Mindzuku leri xaka, byela James Zwane leswaku a nge ti kumi tikontraka leti a phyaphyarhaka hi tona. N'wi lerisi ku hambana na moya wa wena."
"Ndzi nkhensa switsundzuxo swa n'wina," ku vula Machovhani. A swi ri erivaleni ku ri marito hinkwawo lawa a ya vuriwile a ya fanele ku n'wi rhangela emahlweni.
Irene u lo vhe a n'wi tiva xikan'we. Loyi hi yena wanuna luya wo tshamela ku n'wi vula mhani. U titshembisile leswaku siku rin'wana, loko Tatana Mabasa a nga ri kona, a a ta n'wi byela swo mintiwa hi huku wanuna loyi.
Yindlu hinkwayo yi wele hi gwitsi lerikulu.
"Mabasa, nkarhi i wa wena sweswi," ku vula Presidente Lamela hi ku komisa.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
Loko wu ri ntshungu wona wu sungule ku famba-famba ku ri karhi ku xewetaniwa.
"Vandla i rikulu eka mina," ku hlamula Mabasa. "Vandla leri ri ndzi rhwarile eka malembe lawa yo tala swinene. Hi rona leri ri ndzi endleke lexi ndzi nga xona namuntlha."
"Ndza vona a wu ehleketi kahle," ku hlamula Mabasa, a tshama exitulwini xakwe. "Hi hambane nimadyambu tolo, u ehleketa leswaku cheke ya kona yi ta va yi lulamisiwe hi nkarhi muni na?"
"Ndza mi tshembisa sweswo," ku tiboha Shivambu a nga kanakani.
"Ndzi ta hlangana na wena kona," ku tiyisisa James, a twala ku veka riqingho ehansi.
"Hi ringetile nkatanga," ku hlamusela Machovhani, "kambe hi byeriwe leswaku socha ri tshama ri hlomile. Hi byeriwe leswaku tani hi varhangeri va le maninginingini hi fanele ku tshama hi vupfile emilon'weni ya hina. Hi marito ya Presidente Lamela, hi fanele ku ehleketa hi yime hi milenge. Ku hava nkarhi wo tshama ehansi, wo rhanga hi ya xokolela eka vutlhari bya switsundzuxo swa van'wana, kumbe eka vuenti bya matimu. Presidente wa tiko u pfa a languteriwa ku teka swiboho hi ku copeta ka tihlo."
"Mina na Zwane hi nge mi byeli ntiyiso," ku hlamula Mabasa endzhaku ko ehleketanyana. "Yena u ta vulavula a ri karhi a ndzi lumbeta. U ta hangalasa vuxokoxoko lebyi byi tiyisaka tlhelo rakwe."
"A ndzi na nchumu lexi ndzi lavaka ku xi bula na wena," ku hlamula Zwane. A raha xitulu xi ya ku ngalava le kule le! "Ndzi ku xiximile se ndzi fike hi la'!" A vula hi tikhoma minkolo leyi. "Loko ndzi kala ndzi huma hi nyangwa lowuya, tiva leswaku ku ta va ku rhendzeleka vhilwa ro ku tekela matimba."
"U lava mali muni?" ku vutisa Machovhani nakambe. "Ndzi ta ku hakela. Ntsena u fanele ku ndzi tshembisa leswaku u nge ndzi landzeleli."
"Swi lo yini?" ku vutisa Lamela, a honolela Mabasa mahlo.
"Ndzi yingisile," ku hlamula Shivambu hi ku honolela Mabasa mahlo. A a nga lavi ku hundziwa hambi hi rito ri ri rin'we ntsena eka leswi a swi ta landzela.
"Swi nga ku helela hinkwaswo leswi u ehleketaka leswaku u na swona. Swi nga ha endleka leswaku u thumba leswaku a wu nchumu." James a a vulavula wonge a a nga twi leswi a swi vuriwa hi Machovhani.
"Khabinete a hi ndzhawu leyi ku endliwaka huma mhiri ku nghena mamba eka yona," ku hleka Mabasa. "Loko swo tshuka swi endlekile leswaku ku nghenisiwa vaholobye vantshwa, ku ta va ku ri ku endlela leswaku va kota ku nyiketana na lava va khale. Vuholobye a hi ntirho wa mani na mani. A wu velekeriwi. I ntirho wa lava va hlawulekeke hikokwalaho ka vuswikoti ni vurhangeri. A ndzi nge hlongoli munhu ekhabineteni leyi nga kona sweswi. A hi khabinete ya mina. Leswi swi nga erivaleni hileswaku ndzi na swikongomelo leswi ndzi navelaka ku swi fikelela.
Mabasa u lo yimisa voko kan'we ntsena, ivi a ya emahlweni ni ntirho wakwe. A a ri eku hlongoriseni ka nkarhi.
"Mi ta ndzi rivalela loko ndzi mi nyumisile hi matikhomele ya mina namuntlha," ku hlamula Irene endzhakunyana. "Ndzi lo tirivala hikokwalaho ka leswi swi endliwaka hi wanuna loyi."
"Kasi matsalani wa wena u njhani na? Xana a nga swi koti ku amukela vayeni xana?" ku vutisa Zwane.
"Ku na timbhoni timbirhi leti," ku yisa Zwane emahlweni. "U nga va fonela hambi ku ri sweswi, va ta ku byela."
"Ndzi ta ku khomisa," ku chavisela Machovhani.
"Ndza swi tiva," ku hlamula Sambo. "Ndzi ta endla hinkwaswo ematimbeni ya mina ku kuma ntiyiso hinkwawo lowu wu faneleke. Loko ku fika nkarhi wa ku hlambanyisiwa ka n'wina mindzuku, ntiyiso hinkwawo wu ta tiveka kahle."
"Ku landzelela eminkondzweni ya nhenha-nkulu yo fana na Presidente Lamela a hi mhaka leyi yi nga ta pfuka yi olovile. Ku hava loyi a nga na milenge yo kula ku ringana ku kota ku rhwala tintanghu leti ti ambariweke hi nkulukumba loyi." A miyelanyana. "Loko mo ndzi hlawula leswaku ndzi va Presidente wa tiko leri, ndzi mi tshembisa Mfumo lowu wu nga taka wu nga tirhi hi xihlawu-hlawu. Xin'wana-manana xi ta fa. Lava va nga ta haverisiwa mintirho yo karhi va ta yi ambexiwa hikokwalaho ka vuswikoti ni tidyondzo ta vona. Lava va nga ta tlakuseriwa eka swiyimo swa le henhla va ta tlakusiwa hikokwalaho ka ntokoto ni vurhangeri bya vona. Lava va rintiho va ta xupuriwa, va tlhela va kombiwa khorho. Manyala ya nge vi na ndzhawu eka vufambisi bya mina. Leswi ndzi ta swi endla."
Ku ve ni ku phokotela nakambe. Presidente u sukile laha a a yime kona, a kongoma eka Jenerala Kramer. U fike a n'wi qhavula. Endzhaku ka sweswo, Jenerala Kramer u lose Presidente hi saludi leyikulu ku tlula hinkwato leti a nga tshama a ti ba. A vona leyi yi ri yona saludi yo hetelela leyi a a ta yi ba emahlweni ka wanuna un'wana. Hiloko Lamela a tlhelela exitulwini xakwe. U fike a ndondomela eka xona. Ku ku whii! Ivi a tlakuka nakambe, a sungula ku xewetana na lava a va tshame ekusuhi na yena.
Jerminah a a ri xikombiso xa leswi vunyingi bya vavasati va nga hundza eka swona etikweni leri. Longo ra leswi a swi tiviwa tani hi 'mzabalazo'.
Loko a ha yimele leswaku nsati wakwe a hlamula eka thelefoni ya selula leyi a a yi catanise na ndleve, milenge ya Machovhani a yi ri karhi yi n'wi lawula, yi n'wi yisa hala ni hala. A a famba magoza manharhu, a hundzulukela eximatsini. A famba man'wana manharhu, a hundzulukela eximatsini. Vatirhisi va tithelefoni ta selula a va tali ku tshamiseka kahle. Wonge mahungu ya vona ya velekiwa hi minkondzo leyi kufumelaka.
Mboxani na Mabasa va hundzulukile va langutana, va hlanganisa tinhloko. Leswi va nga byelana swona swi tiviwa hi vo vinyi. A swi tekangi nkarhi wo leha va nga se hlamula.
"U katekile hakunene," ku hlamula Mabasa a ri karhi a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe. A ku hundze timinete tinharhu endzhaku ka awara ya vumune.
"A wu nga fanelangi ku swi vona," ku hlamusela Mabasa. "A swi fanele ku tiviwa hi mina ndzi ri ndzexe. Loko u nga ha ri na swin'wana sweswi, u ta ndzi rivalela, ndzi tiyisile loko ndzi ku ndzi na ntirho wo tala swinene. Dyambu ra mina i manghimani namuntlha."
"Kambe a hi na ntiyiso wa leswaku ku na swo biha leswi a swi endlaka," ku tlherisela Netshiozwi. "Hinkwaswo leswi hi swi vulaka ho n'wi ehleketelela ntsena."
"Hi kavanyeta nongonoko lowu hi ku mi tisela mahungu ya xitshuketa, ya nkoka eka tiko hinkwaro. Holobye wa Ndzawulo ya Dyondzo, Machovhani Daniel Mabasa, wa ha ku hlawuriwa ku va Presidente wa vandla leri fumaka. Hi ta mi tisela mahungu lawa hi xitalo hi awara ya mbirhi."
A va bulangi nkarhi wo leha, kambe a swi ri erivaleni leswaku lava a va ri vavanuna lava a va nga chavi ku boxa miehleketo ya vona. Futhi a va swi kota ku tiyimela.
Presidente Lamela na yena u fikile endzhakunyana ka Mabasa. A nga onhangi nkarhi, u lo vhe a famba-famba exikarhi ka masocha lawa a ya lo thwi, emun'wini wa ndzhenga. U va kamberile tani hilaha swi languteriweke eka Presidente wa tiko, loyi hi tlhelo a a ri mulerisi-nkulu wa mavuthu. Loko a hetile sweswo u yile a ya khandziya eka xiteji lexi a a akeriwe xona, a fika a yima a ku whii! Bendhe yi sungurile ku yimbelela risimu ra rixaka, Nkosi Sikelel' iAfrika. Risimu leri a ku ri lerintshwa leri a ri katsa tindzimi ta mune: XiXhosa, XiSuthu, Xibunu na Xinghezi. Risimu ro huwelela vun'we. U yimise xisweswo a vekele voko ra xinene embilwini yakwe ku kondza risimu ri gimetiwa. Loko ri gimetiwile ku hundze swihaha-mpfhuka swinharhu swa nyimpi empfhukeni swi ri karhi swi bulusa musi wa mihlovo ya mujeko wa tiko. Endzhaku ku landzela swihaha-mpfhuka phatsa leswi a swi tlhomiwe mijeko ya tiko. Hinkwaswo a swi humelela hi ku landza nkarhi lowu vekiweke. Presidente Lamela u langute hinkwaswo leswi hi tihlo ro nkhensa.
I mani a lavaka Presidente wa tiko wo tano xana? Xana wanuna wo tani a nge tshameli ku hi xisetela xana? Hi nga yi tshembisa ku yini mbabva xana?
"Ndzi nga se tshama, ndzi rhandza ku mi vuyisa eka leswi mi hlawuriweke ku va Presidente lontshwa wa tiko leri," ku vula Shivambu. "Futhi a ndzi se kholwa leswaku ndzi vulavula na Presidente Mabasa sweswi." A oma hi mafenya. Phela Shivambu loyi a a tiveka swinene hi swihleko leswa swa yena. Xin'wana na xin'wana lexi a xi vulaka a xi fanele ku landzeleriwa hi ku hleka. Vo tala a va tiva no vula leswaku a ku nga ha ri xihleko, a ko va ntolovelo.
"Leyi i milorho ya mina," ku sungula Mabasa ku boha fundzu emakun'wini ya mbulavulo wakwe. "Yi ta hanya milorho leyi. Yi ta hanya hikuva ndzi ta tirhisana ni vavasati ni vavanuna lava va tivaka ntiyiso. Yi ta hanya hikuva ndzi ta rhangisa tiko ra mina ni vaaki-tiko va rona emahlweni. Yi ta hanya hikuva ndzi xixima vumbiwa bya tiko leri, ni mujeko wa rona. Yi ta hanya hikuva loko mo ndzi hlawula ku va Presidente, mi ta va mi ndzi endlile murhumiwa-nkulu etikweni. Ndzi veka milorho ya mina emavokweni ya n'wina. Sweswi."
"Kambe u fanele ku tsundzuka leswaku timhaka leti i ta xihundla lexikulu swinene," ku tsundzuxa Machovhani. "Ti fanele ku tiviwa hi hina hi ri vambirhi ntsena."
"Loko ndzo ka ndzi nga swi endli ke?" ku vutisa Machovhani. Swin'wana swivutiso swakwe a se swo tilawula, swi nga ha yimeli mabyongo yakwe.
Muavanyisi-nkulu a a ta fanela ku vonana na yena leswaku va ta burisana hi mendlele loko a ta va a ri eku hlambanyisiweni siku leri landzelaka. Hinkwaswo a swi fanele ku lulamisiwa hi ndlela leyinene. Misava hinkwayo a yi ta va yi langutile, a ku nga ri na ndlela leyi swihoxo a swi fanele ku pfumeleriwa ku humelela.
I mani a a nga ehleketa leswaku wanuna loyi a a ta va Presidente wa tiko hi siku rero, a a nga va ni ku pfumala ntsako embilwini yakwe xana?
"Wena Zwane, ndzi lava leswaku u ndzi yingisa swinene," ku vula Jerminah hi ku kariha. "Loko ku ri na lexi u lavaka ku xi endla, xi endli sweswi. Loko u nga xi endli sweswi, suka laha mahlweni ka mina, Sathana ndziwena."
"Tshika n'wana yoloye," ku hlamula Mabasa. 'A ndzi swi lavi leswaku u n'wi tlhambukisela thyaka leri."
Loko a ri Mabasa yena u byele muchayeri wakwe ku chela mafurha, va tlhelela ehofisini. Leswi Zwane a a fambile ke, se a a vuyisiwe hi yini?
Loko a suka kwalaho, Mabasa u kongome vumundzuku byakwe.
"Ndza vona wonge u lava ku vula leswaku na tona leti tin'wana ndzi lo xava," ku tlhandlekela Mabasa.
"Kasi se wo ndzi hlongola na?"
Machovhani Mabasa u tiyimisele ku endla xilo xin'we siku rero. A a ta yima a ku tserhe! A a nga ta hungiwa hi mimoya ya valala vakwe. A a ta yimisela nhloko yakwe ehenhla, a tiyisa nhamu. A a ta ya emahlweni ni vutomi byakwe. A a nga ta tikarhata hi ku tshamela ku cingela hi ku chava lava va tibyeleke ku n'wi khomisa nxivinxivi. A a ta languta emahlweni ntsena. Loko ku ri ku wisiwa, a a ta ku sivela hi matimba hinkwawo yakwe.
Machovhani u korhamile a ntsontswa nghamu yakwe erhameni ra xinene. "Ndza ku rhandza swinene. Ndza tsaka swinene loko wa ha ri kona etsheveni ra mina." A miyelanyana. "Ndza ha famba."
Mabasa na Mboxani va vonile ku tlakuka ka xinhulwana xin'we xa maphepha, loko lexin'wana xi ri karhi xi ala ku suka ehansi. Un'wana ni un'wana a a chava leswaku lexi a xi ri karhi xi kula a ku ri xa loyi un'wana.
Sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku havambirhi va nga voni Zwane loyi a a yimile erivaleni ehandle ka muako wa Magister.
"Solidarity Party yi xavise tiko leri, a hi hlamali loko ririmi ra vona ri taleriwe hi ku ndhundhuzela vandla leri fumaka.
"Ndza swi twa leswi u swi vulaka," ku hlamula Sambo a ri karhi a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe ra ximatsi, "kambe ndza tsandzeka ku endla swilo leswi swi lwaka na mbilu ya mina. U ta ndzi rivalela, ndzi na nhlengeletano leyi nga ndzi yimela. Ndzi fanele ku famba sweswi."
Mihloti ya ntsako yi tate mahlo ya Jerminah laha a a tshame kona, a hlalele ku hlambanyisiwa ka nuna wakwe. A ya tlakusa, a ya kongomisa etilweni, a ya pfala.
"Mina a ndzi lavi ku hlulana na wena hi miehleketo," ku tlherisela Zwane. "Ndzi ku tivise khale leswi ndzi swi lavaka. A ndzi tlheli kwalaho."
"Hikuva u kume Ringeta Shivambu endlwini ya wena?"
"U nga ndzi byeli hi Ringeta Shivambu," ku kariha Mabasa a ri karhi a nghena enon'weni wa Brigadier. "Mina ndzi ku rhume ku ya endla xo karhi. A ndzi ku rhumangi ku ya lavana na Shivambu. A ndzi ku rhumangi ku langhana na Shivambu wa wena ku nghenisa vito ra mina ethyakeni."
"U rhandza swivutiso swo tala," ku hleka Zwane.
"Wo tilan'wa xana?" ku vutisa Zwane a ri karhi a hleka.
Va fambe hi ku nonoka, hi goza rin'we. Goza rin'wana na rin'wana ra n'okelano a ri endla ngulumelo wa mavandla lamakulu ya tinyimpi. Wonge a va lo rhanga hi ku twanana leswaku a va nga fanelangi ku hatlisela ku fika etafuleni. Tafula ri swi vonile leswi. Hi kantsongo-ntsongo ri sungule ku va tshinelela. Ri tshinelela. Endzhaku ka nkarhi lowu wu nga ringanaka tin'hweti leti endlaka nguva yin'we yo hetiseka, va hele hi ku fika emakumu ka rendzo ra vona ra mangava. Mahlo ya vona ya wele ehenhla ka mali. 'Xi-De Klerk-ana' a xi vulavurile.
"Swi le rivaleni leswaku Zwane u na mapapila lawa a nga ya tumbeta hi xikongomelo xo ndzi tota thyaka hi wona," ku hlamula Mabasa. "Ndzi lava leswaku wena u kuma mapapila ya kona hinkwawo, u ya tisa laha eka mina."
Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutani!
"Ndzi lava ku ku tsundzuxa nakambe," ku hlamusela James. "Mahlo ya mina na tindleve ta mina swi hinkwako-nkwako. Ku hava lexi u nga ta xi endla ivi ndzi nga xi voni. Ku hava lexi u nga ta xi vula ivi ndzi nga xi twi. Laha u nga kona ndzi kona na mina. Se, u nga ringeti ku endla swa vutlhari bya mata-xihaha. Ndzi ta swi tiva u nga se heta ku swi endla kumbe ku swi vula."
Jackson Sambo a a ri yena nhloko ya Yunivhesithi ya Vista. Hi yena ntsena loyi a a ri na matimba yo kota ku n'wi pfuna emhakeni leyi. A a fanele ku hatla a tihlanganisa na yena. U pfule buku ya nongonoko wa tinomboro ta tithelefoni, a hlota hi mahlo ni tintiho. Ivi a kuma ya le yunivhesithi. A ba riqingho. U kombele ku hlanganisiwa na Sambo. Loko va pfuxelanile, Machovhani u lo vhe a nghena eka nhloko-mhaka.
A swi endlekisangi xisweswo. Loko va-SADTU va fikile, va kombise leswaku a va ta tsaka swinene loko Machovhani a a ta va ta n'wi vona hi mahlo ya nyama. Va vule leswaku a va nga soli Manana Mokoena, loyi a a ri voko ra xinene ra Machovhani. Ntsena a va lava ku kombisa ku seketela ka vona eka Machovhani hi yexe. A va nga ta n'wi dyela nkarhi. A vo kombela timinete timbirhi ntsena. Machovhani u kondze a pfumela ku ya eka vona. U kombele vatirhi-nkulu eka Ndzawulo ku n'wi heleketa. Hi ku vula ka yena, hinkwavo a va faneriwa hi ku ndhundhuzeriwa eka leswi a swi humelele eka yena. Tiko a ri fanele ku swi tiva leswaku a a nga ri yexe eku humeleleni ka yena. Hambi a ri Irene u koka-kokiwile a ri karhi a raha-raha, a ya kwale patwini.
"Ndzi nge va rivali," ku hlamula Mabasa, a qhavulana na Mbhazima. Va tlhela va vukarhana. "Tiko leri ri tiye hi nhlana wa vatirhi."
Wansati loyi a a kurisile vana minkarhi yo leha a ri yexe, tani hi wansati wa noni. A a ri tatana a tlhela a va manana hi nkarhi wun'we. U we a pfuka na vona, minkarhi yin'wana va ri emakatleni, minkarhi yin'wana va ri karhi va goba-goba etlhelo kakwe. Loko va vabya a va rhwala ni ku gomela ka vona, a va tshungurisa. U va dyondzisile hinkwaswo swa vutomi a ri yexe. U va yise eswikolweni. Ngopfu-ngopfu u va dyondzisile ku yima ni ntiyiso, ni ku pfuneta lava va endlaka tano. U va byele leswaku lexikulu evuton'wini i rirhandzu ni vutirheli bya ntiyiso. Leswin'wana hinkwaswo i mahala.
"Hi vona lava va kumeke Ringeta a ri eku secheni endlwini ya mina," ku tivisa Zwane nakambe.
"Ndzi ku byele khale leswaku ndzi nge vungunyani na wena, ngopfu-ngopfu loko swi ta emalini," ku tlherisela James.
"Ndzi nge ku siveli ku famba. Ndiz nkhensa loko u ndzi xiximile hi ndlela leyi, ivi u hatla u fika haleno," ku nkhensa Machovhani. A tlakuka, a qhavula voko ra Sambo. "U nga ndzi dyisi mbitsi." A n'wi pfulela rivanti, a n'wi ntshunxa a tifambela.
Loko a ha ya eku tshameni ehansi, a ku ri karhi ku phokoteriwa mavoko swinene. Van'wana a va ri karhi va ba makhwela.
"N'wina mi karhatiwa hi yini hi James Zwane xana?"
Daniel Machovhani Mabasa u swi tive xikan'we leswaku a a ri ekhombyeni. A a nga ha swi tsundzuki hi ku hetiseka leswaku a ku tshama ku humelela yini eyunivhesithi. Malembe yo tlula makume-mbirhi i nkarhi wo leha swinene. Munhu wa rivala. Kambe a a nga lavi ku swi kaneta. A ku nga ri na nkarhi wo swi kaneta. A a swi tiva na leswaku loko tiko ro tshuka ri twile mhaka leyi a ri nga ha ta tlhela ri lava no n'wi vona. Vito rakwe a ri ta tsemiwa nhloko hi wona nkarhi wolowo. Ri fela makumu. Vumundzuku bya vana vakwe a byi ta bola byi tlhela byi ku mvee, hi ku copeta ka tihlo! Ku tsaka loku a ku ri etimbilwini ta vona, na ku tinyungubyisa ka vona hi tata wa vona, a swi ta nyamalala tani hi ritshuri endzeni ka xihangu. Loko a ri Jerminah yena, a a nga tivi na leswaku a a fanele ku ehleketa yini hi yena. Hi yena munhu loyi a a endla leswaku nhloko yakwe wonge se yo hlangana. Leswi a swi n'wi heta matimba nakambe hi leswi James a yimeleke nkarhi lowu ku humesa timhaka leti. A swi ri erivaleni leswaku makungu lawa a ya khalabyile, ya tokotile. A ya vone malembe ni malembe. A swi ri erivaleni leswaku a a yimerile siku leri Machovhani a a ta tshinelela swinene-nene enhlohlorhini. Ivi a n'wi tlhava hi tlhari ro kariha swinene. Vu-Presidente byakwe a byi sungula ku xungetiwa. A a fanele ku tirha hi xihatla lexikulu ku lulamisa mhaka leyi.
"Mina ndzi nge lahlekeriwi hi nchumu," ku hlamula Irene. A swi twala leswaku mhaka ya kona a a yi sungule exikarhi.
"Zwane," ku engeta Manana Mabasa. "Na mina swi ndzi hlamarisile swinene sweswo."
"Muyimeri wa Presidente u fanele ku va wanuna kumbe wansati wo tiya, loyi a tshamaka a pfule tindleve ni mahlo, a nga hundziwi hi nchumu," ku yisa Machovhani Mabasa emahlweni. "Ku laveka wansati kumbe wanuna wo tshembeka swinene, loyi a nga taka a nga xaviwi hi mali kumbe hi swin'wana swo koka mahlo ni mbilu emisaveni leyi. Ku laveka wansati kumbe wanuna wa xivindzi loyi a nga taka a nga chavisiwi hi nchumu. Ku laveka munhu loyi loko a vule xexo a nga taka a nga tlheleli endzhaku. Wanuna kumbe wansati wa vukheta, loyi a nga rheteriwiki hi nchumu." A miyela.
"Wena Brigadier ke, u lava yini laha?" ku vutisa Zwane.
Xiyenge xin'wana xa ntshungu xi phokotela mavoko kanharhu.
"U tsandzeke no endla xintirhwana lexi xi nga vuliki nchumu emisaveni hinkwayo," ku sungula Machovhani Mabasa hi ku kariha lokukulu. A nga hlamulangi ku xeweta ka Netshiozwi. "Ematshan'weni yo kuma nhlamulo yo olova, u pfumpfunyule thyaka leri ri nga wela emavokweni ya mina. U ndzi tote thyaka, Brigadier."
"Ndzi nkhensa marito ya n'wina yo navelela minkateko," ku hlamula Mabasa.
"Ndzi ta ringeta," ku tinyiketa Netshiozwi.
"Sejeni," ku vula Brigadier Netshiozwi a ri karhi a nghena ekamareni, "Shivambu u kumeke a ri eku hangunuxeleni endlwini ya Zwane. Leswi mina ndzi lavaka ku swi tiva hi leswaku xana u na mpfumelelo wa Zwane xana?" A a lava ku ri mhaka leyi yi hatla yi hundzisiwa.
Machovhani yena u tinyike nkarhi wo vulavulanyana, ngopfu-ngopfu leswi landzelaka, a byela ntshungu: "Ndza nkhensa loko mi ndzi xiximile hi ndlela leyi. Ndzi nkhensa na leswi mi ndzi navelelaka minkateko. Lexi ndzi lavaka ku xi tshikelela hi leswaku mi fanela ku tivonela leswaku matimba a ya ngheni etinhlokweni ta hina, hi pyopyiwa hi wona. Matimba ya hina a ya fanelangi ku endla leswaku van'wana va tsandzeka ku ya emahlweni ni mintirho ya vona. Hikokwalaho ndzi rhandzaka ku mi kombisa leswaku ku hlengeletana ka hina laha a ku le nawini, a ku na mpfumelelo. Hi pfale patu hinkwaro sweswi. Mimovha ya karhi ya hambukisiwa yi kombiwa mapatu man'wana. Ndza wu twisisa ntsako wa n'wina, kambe hi fanele ku va na vukheta etimhakeni to fana na leti. Hi nga khunguvanyisi van'wana hi ku tsaka ka hina. Hambiswiritano, ndza mi nkhensa hinkwenu. Mi famba kahle."
"Ndzi nge vuyeriwi hi nchumu loko ko endleka sweswo," ku hlamula James. "Mina ndzi nge tshuki ndzi ve Presidente. Wena hi wena u nga ta lahlekeriwa swinene loko wo ka u nga hlambanyisiwi. A ndzi vulavuli hi mali. Mali a hi nchumu eka wena. Mali u nga tlhela u yi kuma siku rin'wana. Ndzi vulavula hi vito. Vito lerinene. Vito ra ndhuma. Vito ro tshembeka. U teke malembe yo tala ku ri aka. Ndza tshemba leswaku u nge lavi ku ri vona ri file hi ku copeta ka tihlo. Leswi hi swona ndzi nga ta ringeta ku ku kombisa swona. Vumundzuku bya wena byi le mavokweni ya mina." A hefemulanyana, hi ndlela ya munhu loyi a helaka mbilu ku hlamusela xilo xin'we hilaha ku nga heriki. "Ndzi ta ringeta ku endla leswaku xihundla lexi xi tshama xi ri xa mina. Kambe u fanele ku endla swin'wana, u endlela mina."
"U langutele leswaku ndzi ku yingisa xana?" ku vutisa James.
"Ndzi pasile," ku vula Mabasa hi ku hlamala, mahlo ya huma hinkwawo wonge ya ngo do, ehansi!
"Ndzo navela ntsena loko a ndzi ri na matimba yo horisa," ku tshikelela Lamela. "Sweswo hi swona a swi ta eneta mbilu na moya wa mina."
"Ndzi mi vutise xivutiso xo olova," ku yisa Zwane emahlweni loko a vona ku ri nhlamulo a yi nga ri eku teni.
"A wu swi lavi ku endla leswi ndzi ku rhumaka ku swi endla xana?" ku vutisa Zwane.
Mavoko ya phokoteriwa hi vunyingi.
Ndzi nge vuli leswaku Mabasa u pfukile mpundzu wolowo. A a ta pfukisa ku yini loko a nga helangi hi ku etlela xana? U lo tlakuka emubedweni wakwe. U fambe hi ku nonoka a ya yima efasitereni. U ri pfurile. A pfumelela moya lowuntshwa wo hlantsweka ku nghena wu hlongola lowu a wu n'wi yivele vurhongo. U yime a languta siku lerintshwa leri a ri ri karhi ri tsuvuka evuxeni. A ri xa hi ku nonoka ka ntolovelo, ri sasekise matilo hi muhlovo wo tshwuka. A a nga ta ri sivela. A ri tikomba ri ta va siku lerinene eka lavo tala. Yena n'winyi a a nga tivoni a ta va na siku lerinene. Siku rakwe a ri nga tshuka ri helela eka maboboma ya mihloti leyi a yi ta halatiwa hi tinhlarimbya ta mahlo yakwe, loko vanhu vo fana na Zwane vo tshuka va kote ku hetisisa leswi a va swi kunguhatile. A ri nga tshuka ri helele eku getseleni ka meno loko valala vakwe vo tiyisa leswaku vumundzuku byakwe byi thunyiwa erivaleni, exikarhi ka mintshungu leyikulu, na vamatiko va swiyimo swa le henhla. A ri nga tshuka ri helela eku nyumisiweni loku a ku ta hundzuka matimu ya xihlekiso emisaveni hinkwayo. A ku ta hlekisiwa hi yena hambi lomu swidakwa swi oxaka tinyama kona. A a nga tshuka a hundzuke xikombiso xa vumphunta lebyi nga riki ni mpimo. Leswi a swi fundziwe hi marhama ya siku leri a a ri mbhoni ya ku xa ka rona, a swi tiviwa hi rona ntsena. Kumbexana na valala vakwe a va swi tiva. A a ta vona hi swona.
"Ndzi ta endla makungu yo kota ku ya nghena endlwini ya yena, ndzi secha," ku vula Shivambu loko se a hetile ku ehleketa.
"Xana u ta helela kwihi eka ntirho lowu wa wena xana?" ku vutisa Mabasa.
Ivi ku va na Zwane. A a fanele ku hetisisa timhaka na yena..
"U nga karhateki Irene, ku lo va na xihoxonyana laha," ku hlamula Mabasa, mahlo yakwe ya nga hlangani kahle na ya Irene.
"Swi onhakile, swi onhakile," ku nyiketa Mabasa. "A ka ha ri na lexi hi nga xi endlaka ku swi lunghisa. Sweswi ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle." A miyelanyana. "Ringeta Shivambu a a rhumiwe hi mina. Tani hi wena, na yena a a ri eku ringetiweni. A ndzi lava ku vona vuenti bya ku tshembeka ka yena etimhakeni leti ndzi n'wi rhumaka tona. Ndzi swi vonile. Loko a a nga kanganyisiwangi hi wena kumbe a a ta va a endle leswi a ndzi n'wi lerise swona hi ku hetiseka."
"Loko u nga swi lavi ku endla leswi ndzi ku byelaka swona, tshika," ku lan'wa Zwane. A tlakuka exitulwini. A kombetela Mabasa hi xibakela lexikulu. "U ndzi languta kahle m'fana. Ndzi ku byele ko tala ndzi ku vutomi bya wena byi le mavokweni ya mina. Ndzi nge he ku byeli nakambe. U ndzi tlhokonyetile swi ringene. Ndza ha famba. Mindzuku u nga tshuki u rile hi mina."
Vuchavelo bya Mabasa a ku ri Jerminah. Daniel Machovhani Mabasa u humile ehofisini yakwe a karhele swinene. A ku nga ha ri na munhu lomo. A ku lo sala ntsena muchayeri wa movha wakwe. U n'wi lerisile ku teka movha wun'wana a ya ekaya. Yena a a ta tifambela hi yexe exibedlhele. Exibedlhele? Leswi swi rheti miehleketo ya Mabasa. A a tshembisa ku yini wansati loyi a latiweke exibedlhele? Xana a ku nga ri yena loyi a a fanele ku seketela muvabyi xana?
"Ndza tshemba wa swi twisisa leswaku a ho ku xanisa loko hi endla leswi," ku hlamusela muavanyisi-nkulu loko va ha yimele Sambo. "Sweswi hi rhwexiwe matimba yo tiyisa leswaku hinkwaswo leswi endliwaka i swa ntiyiso ntsena. A ndzi lavi leswaku mundzuku hi kombeteriwa hi tintiho."
"Loko u nga lavi ku endla xintirhwana lexi xintsanana, ndzi ta kuma un'wana loyi a nga ta vona nkoka wo xi endla," ku tsema Machovhani timhaka.
"A ndzi nga se heta," ku vula James, a ri karhi a tshinelela swinene eka Machovhani. Gandlati ra risema ri kukumukela ehenhla swinene. "Mhaka leyikulu hi leyi ya ha taka."
"A mi fanele mi arile, mi kombisa leswaku a mi fanele ku ya tilulamisa kahle," ku hlamula mana wa vana vakwe. "Kasi xidimokrasi lexi xa n'wina xi pfa xi mi juma xana?"
"Ndzi kombela leswaku u ta haleno sweswi," ku hlamula Machovhani. "Ndzi rhandza ku hetisisa timhaka leti sweswi."
"A ndzi tivi leswaku yi ta va yi te na mani," ku yisa Irene emahlweni.
Va hleka nakambe.
"Ku va kuma ndzi ta va kuma," ku amukela Machovhani. "Ndzo khongela ntsena leswaku ndzi va ni mahlo yo kota ku vona na vundzeni bya vona. Minkarhi yo tala hi vona vuhandle ntsena. Leswi swi nga le mbilwini swi titiva swi ri swoxe."
"Swileriso swo huma enon'weni wa n'wina a ndza ha swi landzeleri," ku hlamula Shivambu, a ala a ha yime hi milenge mimbirhi.
"Ahee," ku hlamula Mabasa nakambe. A tlharhamula voko hi xikongomelo xo qhavulana na Netshiozwi.
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
"Mundzuku," a hlevetela, wonge a a chava leswaku hambi xi ri xinyami a xi nga tshuka xi n'wi twile, "mundzuku. Mundzuku hi mina na Machovhani Mabasa. Swi boha swi nga ntshunxi sweswo!"
Wanuna wa mavoko ya mahaka-timba u nyokoverile exikarhi ka ntshungu lowu, a tlhela a kota ku manyukuta a nghena etihofisini. Ku hava loyi a nga n'wi languta kambirhi. A a ambele yunifomo ya vatirhi lava va basisaka tihofisi ta Ndzawulo. A a ri un'we na vona.
"A ndzi ta swi endlela yini sweswo?" ku vutisa Ringeta a ha karihile. "I ncini lexi mina ndzi nga xi lavaka endlwini ya Zwane?"
Yindlu hinkwayo yi rivala tinsimu ni ku hlekelela ni mabulu ni mincino yi hlamula hi nomu wun'we: "Viva!""Viva moya wa ntshunxeko, viva!""Viva!""Viva wena xitshindzi xa ntshunxeko, viva!""Viva!""Viva wena longo leri nga korhameki, viva!""Viva!""Viva wena ribye ra yinhla, wena masungulo ya mampela-mpela, viva!""Viva!""Viva wena nhenha leyi nga gadlha loko letin'wana ta ha rivele, viva!""Viva!"
"Leswi se u ngo ondza ke, u ta va wa ha hanyela yini na?" ku ta xivutiso xintshwa xa Jerminah. "Swona vandla leri u ri rhangisaka na le mahlweni ka vutomi bya wena sweswi, ri na mhaka na wena xana? Loko humba yo tshuka yi ole nkuma kwala, xana swi nge heleli eka marito yo ku themendhela enkosini wa wena xana? Ri ta fa na wena? Rona ri nga ku fela na? Ndzi byeli nkatanga, hikokwalaho ka yini u tiyimisele ku hanana hi vutomi bya wena eka swilo leswi xana?"
"Wena u fanele u tiva ntsena ku ri ndzi le khombyeni, kasi wena a wu le khombyeni, naswona ndzi nge ku nghenisi ekhombyeni," ku hlamula Machovhani.
"Loko a hi tshika ku holova a swi ta pfuna ku hlayisa nkarhi," Zwane a hundzuluxa muhlovo wa mabulele ya vona. "Eka mina, nkarhi i mali."
"Ndzi ta mi tivisa," ku hlamula Sambo hi ku komisa. A a nga tshembisi swin'wana swo tlula sweswo.
"A ndzi hlantswi mavito ya vanhu," ku hlamula Sambo hi ku kongoma. "Ndzi endla swa ntiyiso ntsena".
Shivambu u hundzuluke a langutana na Netshiozwi.
"Vanhu hinkwavo va na mfanelo yo hanya va ntshunxekile, va tsakile, va nga chavisiwi hi makhema yo fana na va-Zwane," ku hlamusela Mabasa. "A swi fanelangi leswaku munhu un'we a chavisa lavo tala. Loko munhu wo fana na Zwane o tshikiwa a ya emahlweni no endla hi ku rhandza, mundzuku ku ta va ku ri na va-Zwane van'wana vo tala. Loko vugevenga ni vumbabva byi ta herisiwa etikweni leri, hi fanele ku susa timhisi to fana na Zwane exikarhi ka tinyimpfu to fana na mina na wena."
Miehleketo ya Machovhani a yi ombiwe hi timhaka tinharhu. Leyo sungula a yi n'wi karhata ku tlulanyana letin'wana timbirhi, kambe hinkwato a ti ri ta nkoka eka yena. Leyo sungula a yi ri mhaka ya ku vabya ka nsati wakwe, Jerminah. Hi mpfhuka va tekana Jerminah a a nga se tshama a vabya lero a kondza a ya latiwa exibedlhele. Exibedhlele a lo ya ntsena loko a ya bebula xisiva-rhumbu xa vona, Matimba eka malembe ya khumetsevu lawa ya hundzeke. Sweswi a a ri exibedhlele hileswi a ku kumeke leswaku a a mile bundzu lerikulu endzeni ka khwiri. A ka ha kambisisiwa loko ri nga pyaxiwa, na loko ku pyaxa loku ku nga ta ka ku nga tisi mavabyi man'wana yo tika.
"Wena Mabasa, u ndzi yingisa kahle wa swi twa?" ku kariha Zwane. "Ndza tshemba se hi huhwile swi ringene. Ndza famba sweswi, loko ndzi tlhela ndzi vuya laha, mali ndzi yi lava laha," a tiphakata xandla. A hundzuluka a kongoma erivantini.
"Whe munhu, mina a ndzi mhani wa wena, wa swi twa?" ku kariha Irene. A tikhomelela na xisuti, a pinyulusa na milomu leyi. Mahlo yakwe ya ri karhi ya rhelela ya gonya na Zwane. "I khale ndzi ri karhi ndzi kondzelela ku vuriwa mhani hi munhu wo ka ndzi nga n'wi tivi. Nakona ndzi hava nkarhi wo lerisiwa hi wena mina. A ndzi ku tivi na ku ku tiva. Mi tolovele ku famba mi ri karhi mi xanisa vanhu etindlwini na le mintirhweni ya vona. Mina swi nge tirhi l'a ka mina. A ndza ha lavi ku hlamuriwa hi wena na siku rin'we. Loko a wu ri munhu wo antswa a wu nga ta rhanga hi ku tiva tifendlele ta kahle, u tshika ku tichela hi swinuhwetisi swa tinhongana? U ndzi languta kahle mina, wa swi twa? U delela ngopfu, hi! Ndza ha vitana maphorisa ya ta koka thyaka leri ri suka laha." A vula hi ku pfula rivanti, a huma, a ri himanisa na khumbi, a hambana na vona.
"Sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku u onha timhaka ta mina na le ku sunguleni," ku kariha Mabasa nakambe. "Wena na ku ringeta loku ka wena. I mani a ku kombelaka ku ringeta xana? A ku ringetiwi nchumu laha. Swo endliwa. Dyambu ri nga se pela."
"Xiyimo xa mina xi chichiwile emahlweni ka vanhu va tiko leri," ku gungula Ringeta nakambe. "Hinkwaswo leswi hikokwalaho ka n'wina."
"Loko swi ri tano ndzi to vhe ndzi pandza mananga, mbilu ya mina se yi ndzi rhangerile yi ya fika eka Jerminah," ku hlamula Mabasa.
"A ndzi ku lerisi, ndzo ku tsundzuxa," ku vula Lamela. "Loko u kala u hlambanyisiwa, matimba ya ta fumbana emavokweni ya wena. Mina ndzi ta va ndzi nga ha ri nchumu. Ndzi to va mukhalabye loyi a nga tshama a tivula Presidente."
Loko ku ri Mabasa na Mboxani a va swi kotangi ku landzelela hi ku hetiseka leswi a swi vuriwa hi Presidente. A va hundzele etikweni ro peperha miehleketo. Vahlaleri a va va languterile.
Presidente u qhavule Machovhani Mabasa, a tlhela a n'wi vukarha. U n'wi langute endzeni ka tindololo ta mahlo, ivi a hlevetela: "U nga ndzi dyisi mbitsi!"
"Yini?" ku vutisa Mabasa.
Machovhani Mabasa u hume ehofisini yakwe a ri karhi a ganyula, magoza yakwe ya ri karhi ya ringeta ku hlongorisa nkarhi. Goza rin'we a ri ringana na mitara hi ku leha. Netshiozwi na yena u lo hundzuluka a tifambela, a rivala no lela eka Irene. Miehleketo yakwe a yi n'wi rhangerile yi n'wi siya.
Sambo u ri rhwalerile, a ri languta kan'we ntsena. A nga ri hlayangi no ri hlaya. "Ndzi ri vonile. Ya tate rivala le handle le."
Sejeni. A a nga ri na ntiyiso wa leswi a a ta swi vula loko va fika exitichini.
"Ndzi nge pfuki ndzi cincile leswi swi nga le ka tibuku ta yunivhesithi ya mina," ku tshikelela Sambo.
"Mina a ndzi lavi nchumu laha," ku ringeta Shivambu nakambe.
Hambiswiritano, Kramer u tirhile hi vutshembeki ku kondza yena n'winyi a kombela ku ntshunxiwa entirhweni hi ku hela ka lembe ra 1997. Vo tala va te ri a a sungula ku balekela milandzu yakwe. Swidyoho swakwe a se swi sungula ku boxeka hi xin'we xin'we. Lava vo hatla ku hefemulela ehenhla va sungule no koxa leswaku ku boxiwa masirha ya Vantima lawa a ya ceriwe hikowalaho ka swileriso swakwe. Van'wana va n'wi lumbetile va ku a a tshika ntirho hikuva se a a gimetile ntirho wo tumbeta matlhari etintshaveni ni le mabakwini. Matlhari lawa a ya ta tirhisiwa siku vantlhohe va nga ta sungula ku lwisa Mfumo wa Vantima. Lava vo bvumba leswi swi nga le xinyamini va te ri Kramer na Lamela a va nga ha voni hi tihlo rin'we.
Machovhani u miyerile. A a swi tiva leswaku leswi a swi vuriwa hi James a ku ri ntiyiso lowu wu nga hundzukiki. A a nga ta kota ku n'wi pfalerisa exitokisini. A a nga ta kota ku n'wi sivela ku hangalasa mahungu yakwe yo biha. A a nga ha tsundzuki swinene-nene leswi a swi humelerile khale. A a nga kholwi leswaku a a xave ku pasisiwa hi Kota. Leswi a a swi endlile evuntshweni byakwe a a nga ha swi tivi hinkwaswo. Embilwini yakwe a a kanakana leswaku a a nga endla swo fana na leswi a swi ta na Zwane siku rero. Ku kaneta no pfumela leswi a swi vuriwa hi Zwane a swi ta helela endhawini yin'we ntsena: vito rakwe a ri ta vaviseka swinene. A ri nga ha ta lunghiseka nakambe. Mahungu ya Zwane, hambi ya ri ntiyiso hambi ya ri mavunwa, a ya ta byala ku pfumaleka ka ntshembo ehenhla ka yena. Matlhelo hinkwawo ya mhaka leyi a ya none ku ringana. A swi nga ta pfuna nchumu ku kaneta. Zwane a a ta n'wi onha vito. Loko timhaka leti a ti ta na Zwane to tiveka, a a lovile. Hambi a ri Jerminah a a ta lwa swinene na yena. Leswi a a fanele ku swi endla i ku sivela leswaku manyala lawa ya nga voni ku xa ka dyambu mundzuku, na hilaha ku nga heriki, Amen.
"Se, ndzi ku kumisa ku yini xana? Loko ndzi lava ku vulavula na wena, ndzi swi endlisa ku yini?" ku vutisa Machovhani.
"I ntirho wa mina," ku amukela Machovhani. "Hi wona lowu wu endlaka leswaku mina na wena hi tshama ha ha ri na ntsembo wa leswaku mindzuku hi ta dya nakambe."
Loko awara ya vukaye yi ba, a a ri karhi a nghena emuakweni wa tihofisi takwe. U hundzele ehofisini yakwe, a tibyele leswaku a a fanele ku sungula ku tirha hi ku hiteka. Tinhompfu takwe ti khome nuhwo lowuya wa fendlele ro ka ri nga dyi mali yo tala. A ti honisa. U tibyele leswaku tinhompfu takwe a ti sungula ku nuheta swilo swo ka swi nga ri kona. Loko a pfula rivanti, u kume leswaku Zwane a a n'wi rhangele khale. Futhi a a tshame exitulwini xakwe, Mabasa. Machovhani u hatle a pfala rivanti.
"Namuntlha u pfuke u dye ndzilo hakunene," ku hlamula Zwane a ri karhi a tlakuka exitulwini. "Ndzi sukile ke. Tana u ta tshama phela."
"A ndzi swi tivi leswaku u vula vumbhoni byihi?" ku ringetela Shivambu nakambe. A a ri eku kaya-kayeni.
"Loko se ndzi n'wi byerile, ti ta n'wi khumba," ku hlamula James Zwane. "Futhi loko ko kala ku humelela sweswo kumbe hi kona u nga ta phaphama evurhongweni."
"Xona a xi khomeki hi voko ra nyama," ku hlamula Machovhani endzhakunyana. "Leswi swi boxetelaka mabodo emoyeni ni le mbilwini ya mina a swi na xivumbeko lexi mahlo ya kotaka ku xi vona. Ndzi chavisiwa hi masiku lawa ya taka. Ndzi twa wonge ntirho lowu wu ndzi kongomeke wu kule ku ndzi tlula. Loko a swi endleka, a ndzi ta kombela leswaku xinwelo lexi xi hundza ekule na mina."
"Ana a ndzi nga swi langutelangi leswaku u ta swi twisisa hi ku hetiseka leswi ndzi nga ta ku hlayela swona," ku hlamula Mabasa, ku leha ka mbilu yakwe ku sungula ku fika emakumu. A tlakuka a ya yima efasitereni, a languta exinyamini lexi a xi sungule ku hlengeletana ehenhla ka doroba ra Pitori. "Leyi i mhaka yo tika swinene."
"A swi nga ta fika kwalaho," ku kaneta Jerminah. "Leswi ndzi swi voneke hi leswaku wena u fanele ku tivonela swinene eka Zwane loyi. I khombo eka makungu hinkwawo ya wena."
Loko a nghenile ehofisini yakwe, yena na matsalani wakwe Irene va langute leswi siku rakwe a ri ri xiswona. Machovhani u lerisile leswaku ku yimisiwa tinhlengeletano hinkwato leti a a fanele ku va na tona siku rero. U vule leswaku a a lava ku sungula ku lulamisa swingolongondzwana swakwe leswaku a ta lulamela ku rhurhela eUnion Buildings. "Ndza kholwa ma swi tiva leswaku ku na machi lowukulu namuntlha," ku tsundzuxa Irene.
"Mina a ndzi ku tivi u ri toya," ku hlamula Jerminah, ivi a gomelanyana. "Ndzi ku tiva u ri wanuna wa xivindzi lexikulu. Wo lava ku sungula ku va na vutoya loko se u fike eka xiyimo lexi xana?"
"Sweswi, famba ekaya," ku hlamula nsati wakwe, a honisa nhlamulo ya nuna wakwe, "u fika u nghena ebhavhini ra mati yo kufumela, u chela oyili na mimunyu yo tithova, u wisa endzeni ka wona. Loko u hete ku hlamba, u fanele ku lalela, ivi u ya eku wiseni. U nga ha ehleketi nchumu wun'wana. U fanele ku wisa ntsena."
Machovhani Mabasa u twe mbilu yakwe yi taleriwa hi xinkadyana lexintsongo. U lo vhe a swi tiva leswaku timhaka a ti sungula ku xupuka emavokweni yakwe nakambe. Futhi a wonge se ti xupukela makumu.
Machovhani u tlhele a hakuta marhumbu ya mvhilopho. A ku ri kopi yin'we ya buku ya xikambelo. Ehenhla ka yona a ku namarhetiwe xiphephana xa xitshopana lexi a xi tsariwe leswi: 'Langutela foni ya mina hi awara ya khume-mbirhi ehenhla ka nhloko'. A nga kalangi a kohliwa hi kopi leyi. Leswi a swi n'wi hlamarisa hi leswaku a yi huma kwihi. A a nga twisisi na leswaku a yi lava yini ehenhla ka tafula rakwe. Naswona, a a chavisiwa na hi leswi a a nga swi tivi leswaku a yi te na mani ehofisini yakwe, naswona rini.
"Kambe mina swi ndzi vitanela mahlo," ku kombisa Machovhani.
Loko a ri Ringeta yena u lo hlamala ku kuma rivanti ri pfuriwenyana. Nkateko wo tani! Ekusunguleni u tibyele leswaku kumbexani a ku ri na munhu lomo. Hiloko a sungula ku gongondza. A tlhela a ringeta nakambe. A ku vangi na nhlanga yo baleka ngati. Ringeta u hatle a nghena endlwini, a hatla a kamba emakamarini hinkwawo. Leswi a yi ri yindlu leyintsongo ya makamara ya mune ntsena, a swi n'wi tekelangi nkarhi ku tiyisa leswaku a ku rila nhlalala kwalaho. U hlamalenyana vusopfa lebyi bya Zwane byo tshika rivanti ri anhlamile.
"Kambe..."
"Mina a ndzi na ku chava," ku hlamula Jerminah. "Vito ra mina ri basile. Ndzi tiva na leswaku vito ra wena ri lo cacaa!"
"Ndzi ku byerile leswaku ku fanele ku lunghisiwa maphepha ya tikontraka leswaku..." kambe Mabasa a nga swi kotangi ku heta xivulwa lexi.
"Mi ta ndzi rivalela loko ndzi kanganyise miehleketo ya n'wina," ku tisola Netshiozwi loko a vona leswaku a a kavanyete Machovhani.
"Zwane i xigevenga, mi nge lunghi loko mi lava ku tirhisana na yena," ku tlherisela Irene.
Ndzi nge hlambanyisiwi loko wena u nga ri kona etlhelo ka mina," ku hlamula Mabasa. "Loko swi fanerile, swa antswa ndzi nga ta ndzi ta hlambanyerisiwa kwala xibedlhele, kwala tlhelo ka mubedwa lowu."
Loko a langutisisa swinene u swi vonile leswaku xiphephana lexiya xa xitshopana a xi handzuriwe ehenhla ka leswi a swi tshama kwala etafuleni rakwe. Leswi a swi vula leswaku munhu loyi a nga tisa mvhilopho a a kume na nkarhi wo tsala a ri kwala hofisini yakwe. Kumbe a a tive no tshama exitulwini xakwe. Mabasa a tlula a hlomuka exitulwini xakwe, hi ku twa wonge a a lo tshama ehenhla ka munhu.
Endleleni yo ya ekaya a a swi tiva leswaku a ku lo sala siku rin'we ntsena. Loko ku kala ku hundza ra mindzuku, kumbe a a ta va a hlurile. Kumbe a a ta va a hluriwile.
"Ndzi nkhensa loko mi ndzi tsundzuxe leswi hinkwaswo," ku amukela Netshiozwi endzhakunyana. A a nga rhandzi swinene ku kanetana ni vakulukumba.
"Vachaviseki..." ku sungula Sambo, kambe Mabasa a n'wi kavanyeta.
Loko awara ya vukhume-n'we yi ba Netshiozwi a a ri karhi a nghena ehofisini ya Machovhani Mabasa.
Nkarhi a wu kayivela siku rero.
"N'wi byeli leswaku a nga suki kwalaho," ku hlamula Mabasa endzhaku ko ehleketanyana, "ndzi le ndleleni." A tima thelefoni. A languta Sambo, ivi a yima hi milenge. "Ndzi fanele ku tsutsuma. Ndzi rhandza ku ku tsundzuxa leswaku ku lo sala mindzuku ntsena ku ri u hetisisa xikombelo xa mina. Ndzo ku kombela Sambo, u nga ndzi endli mona."
"Ku hava nkarhi," ku hlamula Mabasa, a ringeta ku tumbeta ku khunguvanyeka ka yena. "Xana wa swi tsundzuka leswaku mindzuku i sikunene xana?"
Eka voko lerin'wana, a ku ri na timhaka ta rihanyu ra nsati wakwe.
Nakona, loko a ri karhi a ringeta tshere-tshere-tshere wo ringeta ku huma lomo, misava a yi nyanya ku bodlhomela ehansi ka minkondzo yakwe. A a n'wi tshemba Sambo. A a n'wi tiva a ri wanuna loyi loko a vule xanchumu a a ta xi endla. Hambiswiritano, a a nga tivi loko a a ta swi kota ku hlayisa xihundla lexi a a ha ku n'wi byela xona exifuveni xakwe.
Xikomba-nkarhi ekhumbini a xi tivisa leswaku awara ya n'we a yi hundze hi timinete ta nkombo.
"U na mfanelo yo famba loko nkarhi wu fikile," ku hlamula Lamela.
"Kasi hi wena Shivambu?" ku hlamala Sejeni. "U endla yini laha xana?"
"Ndza mi losa hinkwenu," ku sungula Machovhani, "ndzi tlhela ndzi losa ni tiko hinkwaro. Ndzi nge lehisi. Loko ndzi heta a ndzi lavi leswaku mi ku: 'U siye nenge ehandle.' Nakona, a ndzi lavi ku andlala xikhumba ematshan'weni ka nkumba. Ndza swi tiva leswaku se mi karhele hi ku yingisela. Mi lava ku vona swilo swi ri karhi swi endliwa. Swilo swi ta endliwa. Mintirho yi ta velekiwa nakambe. Tiyindlu ti ta akiwa hi xitalo. Dyondzo yi ta yisiwa emahlweni, ni ku antswisiwa. Vugevenga ku ta lwiwa na byona. Minxavo yi ta chika. Leswi swi nge humeleli mindzuku kumbe mindlwana. Loko swo ka swi nga se sungula ku humelela swinene loko ku hela tinhweti ta khume-mbirhi, ndzi ta tshika xiyimo lexi ndzi nga vekiwa eka xona. Ku ta nghena un'wana."
"Hi swona nkatanga, nkarhi wu tshinerile," ku vula Mabasa. A languta xikomba-nkarhi xakwe. A ku sele timinete ta ntlhanu ku nga se ba awara ya khume nimixo. Siku a ri ri ro sungula ra n'hweti ya Khotavuxika. "Ndza ha handza ndlela eka va-'paparazzi' lava, ndzi tlhelela enyimpini. Vahlaleri va hina se va hlengeletanile. Van'wana se va hlavelela tinsimu ta nyimpi. U wisa kahle nkatanga. Tiva leswaku ndzi na ntshembo na ntiyiso wa leswaku u ta hanya, u tlhela u tiya swinene."
Voko ro khubumetiwa hi mahaka-timba ri tshambulukile, ri tima rivoni etlhelo ka mubedwa. Xinyami xi khubumeta ku vonakala hi nkarhi wun'we. Mahaka-timba ya tumbela. A ku nga twali nchumu ehandle ka ku hefemula ka n'winyi wa voko leriya. Endzhakunyana, u sungule ku hundzuluka-hundzuluka emubedweni, wonge a a nga koti ku boha leswaku a a fanele ku etlela hi rimbambu rihi. Endzhakunyana u bohe ku pavalala kunene, a endla wonge a a rhwele xinyami hi nhlana.
"Zwane u tiva timhaka leto chavisa hi vandla ra mina," ku hemba Machovhani Mabasa. "U tiva timhaka leti ti nga endlaka leswaku vandla ra mina ri humesiwa eka matimba ya Mfumo hi ku copeta ka tihlo. U tirhisa vutivi ku ndzi xanisa hikuva u tiva vundzeni bya mbilu ya mina loko swi fika eka vandla. Ndzi nge ri tshiki ri himeteriwa hi vanhu vo fana na yena."
*************
"Ndzi ta swi lulamisa hinkwaswo sweswo," ku kombela Shivambu. "Phela a ndza ha ri na vanhu lava ndzi tirhaka na vona. Ndzi va tivise leswaku ndze nge he swi koti ku tirha na vona hi leswi ndzi amukeleke ntirho wo tirhela Presidente wa tiko."
Endzeni ka mbilu yakwe a a karhateka swinene na hileswi a a nga ha tsundzuki leswi swi humeleleke eka minkarhi ya kona. A a nga tsundzuki a xave ku pasa. A a nga tsundzuki a humese mali. Swona, a a ta tsandzisiwa hi yini ku ya nghenela swikambelo swa ngetelelo? Leswi a a swi tiva hileswaku a a titshemba loko swi fika etibukwini. A a nga tsundzuki a tshame a chavisiwa hi ku feyila. Timhaka leti a ti nga hlangani. Machovhani a a swi tiva leswaku ku tsundzuka na ku nga tsundzuki a swi nga ta n'wi pfuna nchumu. A a tiva leswaku eka tipolitiki valala vakwe a va ta herisa vumundzuku byakwe hi mhaka yin'wana na yin'wana yo biha leyi a va nga kota ku yi sungula kumbe ku yi kuma. Leswi a swi laveka ntsena hileswaku va tisa ku sola ehenhla ka vito na matikhomele yakwe. Ntiyiso eka tipolitiki a wu na matimba yo ringana na ntiyiso eka vutomi bya ntolovelo. Eka tipolitiki ka qambiwa tinsimu to tlhontlha no herisa ku ri karhi ku tirhisiwa mavunwa. Eka tipolitiki ka vuriwa no tsariwa mahungu, kambe ku tumbetiwa vavuri va wona. Ka khembetelaniwa exinyamini, cheleni yi hundzuka rhandi hi ku olova. Vumundzuku bya Machovhani a byi kongome ehansi ka papa ra ntima. Hi rivilo lerikulu.
"Mina ndzi ku navelela ku hlula, nkatanga. Ndza swi tiva leswaku u nge tshuki u ndzi dyise mbitsi. Ndza swi tiva na leswaku wa swi tiva leswi u nga ta swi vula, na leswaku u ta twiwa."
"Ndza nkhensa," ku hlamula Mabasa, "kambe a ndzi se va Presidente wa tiko leri. Sweswo swi nga ha endleka hi Ravuntlhanu. Ku nga tshuka ku humelele swin'wana exikarhi ka sweswi na Ravuntlhanu wona wolowu ndzi vulavulaka hi wona. Swi nga ha endleka leswaku ndzi nga vi Presidente. Swi tiviwa hi Yehova leswi swi nga ta humelela hi sikunkulu."
Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutwani!
"Ku na swin'wana leswi mi nga swi twisisisiki..." ku ringeta Sambo ku yisa hungu rakwe emahlweni.
"Mina xidimokrasi lexi xa n'wina ndzi vona wonge se ma xi hundzeleta-ka," ku hlamula Jerminah. "Ku landzelela maendlele lawa ya n'wina swi dya nkarhi swi tlhela swi durha."
"Xana papila leri ri rhwele ntiyiso xana?" ku vutisa Lamela. "Ri dzenengele mavunwa xana?"
"Ndzi lava ku ya enhlengeletanweni," ku tsundzuxa Mabasa.
"Hi mina," ku hlamula Irene. "Mi fanele ku hatla mi vuya ehofisini." Timhaka ta kona a ti nga rhangi hi ku andlaleriwa.
"N'wina ke?" Irene a a nga se kolwa.
"Ndza tshemba leswaku wa swi tiva no swi twisisa ku ri leswi ha ha ku swi bulaka laha i xihundla xa le henhla swinene," ku tsundzuxa Mabasa. "Loko swo humela erivaleni ndzi ta kaneta leswaku ndzi tshama ndzi swi ehleketa, na leswaku ndzi tshama ndzi burisana na wena hi swona. U fanele ku tsundzuka na leswaku ntirho wa vulavisisi i wa maphorisa, ku nga ri masocha. U ta fanela ku tirha hi ndlela yo pfumala ku nyanyuka."
Shivambu a nga hlamulangi nchumu. Marha a ya omile endzeni ka nomu wakwe. A a sungula ku chava leswaku kumbexana xinkwa a xi sungula ku rhetela ekule na yena. U tisorile embilwini yakwe na hileswi a nga wisa mapapila ya Presidente kwala emahlweni ka Presidente hi yexe. Hayi kan'we, kambirhi loku! A a swi vona leswaku leswi a ku ta va ku ve xihoxo lexo chavisa hakunene.
"Swa antswa," ku hlamula James. "Ku nga ri khale u ta ndzi tsundzuka swinene. Futhi swi ta saseka loko wo tshama u ri karhi u tsundzuka leswaku a ndzi ri xitsutsumi xa ndhuma. U nge ndzi khomi hambi namuntlha." James a hleka hi ku nonoka.
Machovani u ringetile ku fonela nsati wakwe. Va n'wi tivise leswaku Jerminah a a etlele hi leswi a a nyikiwe maphilisi ya matimba swinene. Va kombele leswaku a ringeta ku tlhela a fowuna endzhakunyana. Leswi a swi nyanya ku n'wi tsema nhlana. A a ta endla yini loko humba yo tshuka yi olele nkuma eka Jerminah xana? A a ta swi byela mani swa misava leyi?
Tiawara tin'wana timbirhi a ti ri to endzela nghamu yakwe le xibedlhele. Entiyisweni a a ri na tiawara ta khume-mbirhi ntsena. Hi tiawara teto a a fanele ku kuma ndlela yo tiponisela makumu eka Zwane. A a fanele ku kuma na nkarhi wo tivana ni vasirheleri vakwe lavantshwa. Tani hi Presidente lontshwa a a ta kuma vasirheleri lavantshwa.
Ringeta u tlakuse matrasi a hlometela exikarhi ka wona na mubedwa. A nghenisa voko, a mbambela. A ku nga ri na nchumu. U hlometele ehansi ka mubedwa. A ku ri na xibokisana xo endliwa hi mapulangi. Mbilu yakwe yi sungule ku ba hi swigingi swa nyanyuko. U koke xibokisana lexiya, mbilu yakwe yi ri karhi yi hima hi swigingi swa mangava endzeni ka xifuva xakwe. A a tibyela leswaku kumbe ntirho lowu a wu ta olova ku tlula leswi a a swi ehleketekise xiswona ekusunguleni. Xibokisana xa kona a xi lo hliki, hi ritshuri ni thyaka ra malembe ni malembe. Shivambu u tive no tibyela leswaku ritshuri ra khale a ri ri na muhlovo wo saseka hakunene! U pfule xibokisana lexiya khwatsi, ivi a hoxa mahlo yakwe endzeni ka xona. A ku nga vonaki nchumu. U hoxe na voko rakwe, a hangunuxela moya. Nikisi! Leswi swi n'wi hlamarisile swinene.
"Kasi se u ya kwihi xana?" ku vutisa Machovhani Mabasa, na yena a ri karhi a tlakuka, a yima hi milenge. "Kasi mhaka ya kona a hi fanelangi ku yi vulavula swin'we na?"
"Futhi ndzi lava u namba u rivala na ku ri a wu ya lava yini emutini wakwe ekusunguleni," ku yisa Mabasa emahlweni. "Yoleyo a ko va ndlela ya mina yo kamba xiyimo xa ku tshembeka ka wena. Sweswo se ndzi swi vonile eka wena. Ntirho wa wena wa vuyimeri wa ha ri wa wena."
"Ndza vona u toloverile leswaku swi humelela hi ndlela yoleyo," ku hlamula Irene.
"Ndzi lava leswaku u swi tiva sweswi ku ri a hi ku chavi, wena a wu na matimba ehenhla ka hina," ku yisa Jerminah emahlweni.
E-e, ku vula na swona a swi ta ta na makhombo ya swona. Phela a swi nga tshuka swi endlekile ku ri timhaka leti ti nga humeli erivaleni. A ti nga vhela ti hela ti ri xihundla embilwini yakwe. Loko swo endlekisa xisweswo, a a ta va a tisuse ndzhuti eka nsati wakwe. A a ta va a endle vumphunta byo hetelela. Leswi a swi ri eka tlhelo rin'we. Eka tlhelo lerin'wana timhaka leti a ti nga tshuka ti phyandlekele erivaleni, ti voniwa hi tihlo rihi kumbe rihi. Loko swi ri tano, a swi ta boha Jerminah a a ta yima etlhelo kakwe, a vulavula hi nomu wun'we na yena. Nsati wakwe a a ta va ri na vuxokoxoko hinkwabyo. Machovhani a a nga tivi lexi a a fanele ku xi endla eka leswimbirhi. A a nga tivi lexi a xi ta hela xi n'wi tisele matimba mantshwa.
Yindlu yi oma hi mafenya.
Siku rero Machovhani u tive no gonyela ehofisini yakwe hi ku khandziya switepisi hi swoxe. Nkarhi wo nghena endzeni ka lifithi a wu nga ri kona. Swin'wana switepisi a a pfa a khandziya swimbirhi hi nkarhi wun'we.
"Nhwanyana loyi i munghana wa wena, u endla ku rhandza ka wena," ku hlamula Zwane endzhaku ko hefemulela ehenhla. "Vanhu van'wana va ta ndzi lomba tindleve. Futhi loyi a nga tivi nchumu hi timhaka leti ti nga le xifuveni xa mina."
"Mintsembyani na marhanga lawa u vulavulaka hi wona ya kona endzeni ka mirhi leyi hi yi kumaka hambi kwala eswibedlhele," ku tlherisela Jerminah. A hundzuluka, a languta muongori. "Swi lunghile, ndzi ta sala ndzi burisana na tatana loyi."
"Ndzi rhandza ku mi vuyisa eka nhlawulo lowu wa ha ku hundzaka," ku hlamula Netshiozwi, a tshika letiya to xewetana no qhavulana. "Ndzi na ntiyiso wa leswaku mi ta wu rhandza swinene ntirho lowu mi nyikiweke wona."
"Swilo leswi swi hlanganyetiwa hi tihofisi to tala, swi tlhela swi fambisiwa hi swihubyana swo hambana-hambana," ku hlamusela Machovhani nakambe. "Swi kambisisiwa hi tikomiti letikulu na letintsongo. Loko swi hela hi ku fika eka mina, a ndza ha lavisisi nchumu, a ndza ha engeteli nchumu, a ndza ha hunguti nchumu, ndzo sayina kunene. Swiboho swa kona a swi endliwi hi mina. Mina ndzo sayina ntsena leswaku ntirho wu ya emahlweni." A entshemula lero a twa wonge hahu rin'wana ri tsuvule timintsu exifuveni xakwe.
"Ndza swi tiva leswaku u ta ringeta ku swi onha," ku hlamula Mabasa. "Leswi u nga swi tiviki hi leswaku u nge swi onhi mundzuku. U fanele ku yingisa leswi ndzi ku byelaka swona sweswi."
"Se swa antswa ku fa n'wina, vandla rona ri sala ra ha hanya?" ku vutisa Jerminah a khunguvanyekile swinene. "Loko se u file ra ha ta tshama ri ri vandla ra wena xana?"
"A va ta vurisa ku yini va nga swi tivi leswaku a mi ta pfuka mi ri Presidente lontshwa xana?" ku vutisa Irene. "Loko ndzi twa, va ri va lava ku ta mi hoyozela."
"A ndzi ta kala ndzi n'wi vutisa sweswo ndzi ku ndzi tikarhatela yini?" ku vutisa Zwane. "Mina a ndzi mufana leswi ndzi nga te tani. Ndzi vupfile la'." A vula hi ku tigongondza nhloko hi rintiho.
U fike a vula leswaku a a navela ku vona Manana Mabasa hikuva a a lava ku n'wi endlela xikhongelo. Vaongori va rhange hi ku n'wi alela, va tsundzuka swileriso leswi a va nyikiwe swona swo sivela vayeni lava va lavaka ku vonana na yena. Zwane u va byerile leswaku xikhongelo a xi se tshama xi leha, kutani a a nga ta dya nkarhi wo leha. Vaongori va ringetile ku n'wi byela ku vuya hi awara ya vunharhu, loko nkarhi wo endzela wu ta va wu fikile. Leswi a ka ha ri awara ya vukhume-mbirhi a ka ha sele tiawara tinharhu ku nga se pfuriwa minyangwa ya vaendzi. Nkarhi lowu a va ri eka wona a wu ri wa madokodela ni mirhi. Zwane u nkhensile hinkwaswo leswi a a byeriwa swona, a tiva no boxa leswaku yena a a nga rhandzi ku tshova milawu ni mintolovelo ya maendlele. Ntsena, hi ku vula ka yena, xikhongelo xo endlela nsati wa Presidente lontshwa wa tiko a xi nga fanelangi ku endleriwa entshungwini. Ntshungu a wu ta kavanyeta, wu tirhisa xikhongelo lexi ku vona ku ri nsati wa Presidente i munhu wa muxaka muni. Vaongori va kondze va pfumela, kambe va tshikelela leswaku a va ta famba na yena.
Ku phokoteriwa mavoko.
Makumu ya tafula ya hatlisela eka mali. Rivilo ri hungutekanyana. Yi pinyuluka. Kambirhi. Kanharhu. Yi cina xincayincayi kanharhu yi khubumete tlhelo rin'we. Yi tshama. Yi rhula.
"Naswona ndzi yi lava sweswi," ku tshikelela Zwane a ri karhi a tinyika vutshamo eka xitulu xin'wana kwalaho ehofisini. "A ndzi humi laha ndzi nga yi khomangi hi mavoko lawa." A andlala mavoko ehenhla ka tafula.
Loko a hundzuluka u kume leswaku Brigadier Netshiozwi a a yime ekusuhi na yena. "Ahee," ku hlamula Mabasa.
Marito yo hetelela ya Presidente ya mintiwile hi huwa leyikulu ya ku phokotela na ku phata na makhwela. A wonge lwangu ri ta simuka ri haha empfhukeni.
"Ndza swi twa," ku hlamula Netshiozwi. "Ndzi ta swi endla."
Brigadier u swi vonile leswaku a a nga fanelangi ku hlamula nchumu. A swi nga ta vula nchumu eka Holobye Machovhani Mabasa ku n'wi tivisa leswaku a a nga pfumelelani na yena. Ku kota timhaka leti a a fanele ku tipfalela nomu.
"A ndzi tivi loko u swi tiva leswaku swi vula yini leswi u ndzi hlamulaka swona," ku tlherisela Machovhani. "Ndzi ku lerisile ku endla swo karhi. Wo ala xana?"
"Nkatanga, ndza ha ri eka swivavi leswikulu, swi nga endleka ndzi tsandzeka ku fika eka xivandla xexo," ku vula Jerminah. A a nga rhandzi ku tshembisa nuna wakwe swilo leswi a a nga tshuka a tsandzekile ku swi fikelela. "Loko yi ri mbilu ya mina yona, yi ta va yi ri na wena hambi loko miri wo alela emubedweni lowu."
"Ndza nkhensa," ku hlamula Shivambu hi mbilu yakwe hinkwayo. A tlakuka hi ku hatlisa, a tlharhamula voko a qhavulana na Mabasa. "Ndzi ta tirha hi ku tshembeka.
Loko ku ri Mabasa na Mboxani va tlakuke hi milenge, va qhavulana, va vukarhana hi ndlela ya xikhomuredi. A va ha ri vanakulobye.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
"Ndza nkhensa," ku tlherisela Mabasa. "Loko yi ri minkateko yona ndza yi lava hakunene."
"Ana wena mhaka leyi yi nge ku tsoni vurhongo," ku hahlula Machovhani Mabasa. A ku nga ri na nkarhi wo rhendzelekana. "Mavonele ya wena eka mhaka leyi ya ndzi hlamarisa. Hinkwerhu emisaveni leyi hi pfa hi tikuma hi ri endzeni ka byatso lebyi fambaka swinene, hi ku rhula. Lowu i nkarhi lowu wena u nga eka wona sweswi ndzi vulavulaka. Vanhu hinwerhu hi pfa hi tikeriwa. Byatso bya hina bya biwa hi timheho, byi xungeta no hi chela elwandle hi yimberiwa kona. Minkarhi yoleyo hi navela ku pfuniwa hi van'wana. Ku hava munhu na un'we loyi a kotaka ku tiendlela hinkwaswo leswi nga n'wi pfunaka no n'wi ponisa. Munhu u pfa a seketeriwa hi van'wana. Namuntlha..." ivi a kanganyisiwa hi ku cema ka thelefoni yakwe ya selula. A yi humesa exikhwameni xa baji. "U ta ndzi rivalela," a kongomisa marito yaolawo eka Sambo. "I nhlekanhi, i Mabasa loyi," ku vulavulela Machovhani eka thelefoni yakwe.
"Hi wena mani?" ku vutisa Machovhani, a endla no karihanyana.
"A nga kumangi nkarhi wo tala wo vulavula," ku yisa Jerminah emahlweni. "Ndzi arile ku tidyela nkarhi hi ku n'wi yingisela. Tlhandla-kambirhi, ndzi vitane na maphorisa ya xibedlhele. U lo pona kantsanana ku khomiwa namuntlha."
"U tshama u wu vona kwihi nhlengeletano wa timinete ta ntlhanu ntsena xana?" ku hlamala Mabasa.
"Hi ta va byela yini?" ku vutisa Lamela, a honisa marito ya Sambo. "Tiko leri ra xiximiwa hikokwalaho ka matimu ya hina valweri va ntshunxeko. Ra xiximiwa hikokwalaho ka dimokrasi na ndzivalelano. A ndzi nga kholwi leswaku loko ndza ha copeta tiko leri ri nga tlhela ri tiviwa hi vuxisi byo tani. Manyala lawa ya ta sula hinkwaswo leswi tinhenha ti swi lweleke. Leswi tinhenha ti swi feleke."
"Endla swa sindza ra honyololo, hi ta vona leswaku ku ta hlula mani," ku vula Zwane a ri karhi a kongome enyangweni.
"Tshika nsati wa mina ehandle etimhakeni leti," ku lerisa Machovhani Mabasa.
"Hi xihi xitsundzuxo xa kona," ku vutisa Mabasa.
"A ndzi ehleketa leswaku u swi twile leswaku u nge vekiwi ku va Presidente wa tiko," ku tsundzuxa James hi ku komisa, no kongoma. A a tiva leswi a a swi lava. A a tiva na leswi a a ta swi kumisa xiswona.
Ringeta Shivambu a nga lo tshama, u lo wela kunene exitulwini lexi a xi ri ekusuhi swinene na yena. A a nga se tshama a vona Mabasa a karihile hi ndlela liya.
Loko a fika ehandle u kume leswaku hambi patu ra Schoeman a ri khubumetiwile hi ntshungu wa vanhu lava a va yimbelela no phata. A ku ri mphensa-mphensa, ku pfumaleka na vuphelo bya marha.
"Tatana lava va kombele ku nghena va ta mi endlela xikhongelo," ku vula muongori loko se va fike eka Jerminah. "Swi lulamile sweswo xana?"
"Tatana Mabasa," ku yisa Modise emahlweni, "hi anekeleni leswi hi nga swi langutelaka eka n'wina."
"Loko a mo ndzi tshika ndzi hetisa hungu ra mina kumbe a swi ta ololoxa swin'wana," ku kombisa Sambo nakambe.
"Ha mi losa," ku dzindza rito lerikulu leri nga pfuxa Mabasa evurhongweni.
"Leswi nkwama wa macheleni wu nga boxeka ke," ku nghenelela Zwane, "u ta swi endlisa ku yini ku yimisa vumbabva xana?"
"A ri huduriwi hi xikangalafula," ku lulamisa James a rhulile. "Ri huduriwa hi ntiyiso."
Endzhaku ko vula marito lawa, Machovhani u tlhelele ehofisini yakwe. Loko a nghena hi tlhelo ra ximatsi ra nyangwa, wanuna wa mavoko ya mahaka-timba a a ri karhi a huma exineneni. A a n'wayitela hikuva yena a a vona Machovhani.
"Wa ha tshamele yini?"
Mabasa u kongome ro hetelela eka Ndzawulo ya Dyondzo. Loko a fika kona u kongome ekamarini ya tinhlengeletano, laha vatirhi va Ndzawulo a va n'wi yimele kona. U lo na nghena ku va ni ku phokoteriwa ka mavoko, swivuvutani, makhwela ni minkulungwani. Van'wana va sungule no n'wi phata, va n'wi ndhundhuzela hi marito ni mavito yo kufumela.
"U tlhambukerisiwa rona hi wena," ku hlamula Zwane.
"A ndzi nga vuli sweswo hi ku endlela ku mi khunguvanyisa," ku hlamula Netshiozwi, "kambe ntiyiso wu fanele ku kota ku hi ntshunxa minkarhi hinkwayo. Loko a ndzi lo rhumiwa ndzi ri ndzexe a ndzi ta va ndzi swi kotile ku endla leswi a ndzi kongomane na swona."
"... ndzi ta tiyisa leswaku ri voniwa emasaneni ya dyambu," ku yisa Zwane emahlweni wonge a a nga ngheniwangi enon'weni. "Nkarhi wa n'wina wu fike evugima-musi."
Va tiphina hi mafenya nakambe.
Lamela a yisa emahlweni: "Tsundzuka leswaku vutlhari ni ku ehleketa hi ku entisa miehleketo hi swona leswi nga ta ku pfuna. Tiko leri ri fanele ku va mhaka ya xirhangana eka hinkwaswo leswi u swi endlaka, no swi ehleketa. Xa nkoka a hi vito ra wena, kumbe vandla ra wena, kumbe muhlovo wa rikandza ra wena. Xa nkoka i tiko ni vaaki va rona ni ku xixima vumbiwa bya tiko. Loko wo kota ku endla sweswo, u ta etlela bya n'wantenyani. Loko wo va dyisa mbitsi, u ta navela no rhurha."
"A ndzi se tshama ndzi vungunyana na munhu hi mali yo tani," ku vula James hi ku tiyimisela lokukulu. "Ku vungunyana i ka kokwana na ntukulu. Mina a ndzi kokwa wa wena."
"Ndzi ta endla yini?" ku vutisa Machovhani.
"Kumbe wena swi nge ku karhati, kambe vana va wena va ta xaniseka," ku hlamula James. "Ku hava na xilo lexi xi nga ta va lunghela."
Irene u humile hi rivanti, a ri pfala khwatsi.
"Mina ndza swi kota ku tihlayisa," ku tshikelela Mabasa. "U nga vileli hi mina."
"Kambe ndza ha ku ku byela leswaku a ndzi na nkarhi sweswi," ku hlamusela Mabasa nakambe "Ndzi fanele ku ya enhlengeletanweni sweswi. Va ndzi yimerile."
"Mvhilopho u yi vonile xana?" ku vutisa rito hi ku kongoma.
"Ku na leswi swi nga hoxeka xana?" ku vutisa Irene hi ku chava lokukulu.
"Xi bele etindleveni," ku amukela Netshiozwi.
"Sejeni u ku hlamuserile hinkwaswo, a ku na nchumu lexi ndzi nga xi vulaka eka wena," ku hlamula Netshiozwi. "A ndzi tivi ku ri se u lava nhlamulo ya 'what kind'. Hina a hi ringeta ku ku sirhelela. Loko swi nga ku tsakisi sweswo, swi lulamile. Hina se ha famba. Sejeni, a hi fambi." Xexo a xi ri xileriso.
"Matimba ya kona ya ndzi hlamarisa mina," ku hlamula Jerminah. "Loko u ri na wona, u lava yini laha? Xana a wu tangi laha hi ku ta lava ku ringeta ku chavisa mina?"
"Ndza mi losa," ku xeweta Netshiozwi, a khome gondolo hi voko.
"Ku na leswi u nga swi vulaka hi ku lumbetiwa loku xana?" ku vutisa muavanyisi-nkulu. "A swi fanelangi leswaku u hlambanyisiwa ku va Presidente wa tiko loko timhaka ta wena ti nga basangi."
"Pulani ya wena na Ringeta Shivambu," ku boxa Zwane hi ku komisa.
"Se wo nyanya ku ndzi tisela xinyami," ku gungula Machovhani.
"Nkatanga, eka tipolitiki timhaka a ti fambi hi ndlela ya ntolovelo," ku hlamula Mabasa. A hundzuluka a fularhela xinyami, a ta a ta tshama ekusuhi na nsati wakwe nakambe. A teka voko rakwe ra ximatsi a ri funengeta hi yakwe. "Ntiyiso hi wona, wa vuriwa, kambe ku fanele ku vuriwa hi ndlela leyi yi nga ta ndzi pfuna. Eka tipolitiki a ko vulavuriwa njhe. Ku vulavuriwa ku ri karhi ku hlamuriwa swivutiso swa masiku lawa ya ha taka."
Netshiozwi a nga hlamulangi nchumu.
"Loko u tshuka u thumbe swin'wana, ndzi tivisi hi xihatla," ku yisa Mabasa emahlweni. "U nga ndzi fonela nkarhi wun'wana ni wun'wana, hambi i mpundzu, nhlekanhi, madyambu kumbe i vusiku."
"Hatlisa," ku hlevetela Mabasa hi ku hatlisa. "Hatlisa u ya kona sweswi."
"Ndzi ta swi onha swilo leswi hinkwaswo," ku tshembisa Zwane.
"Loko u sayine mpfumelelo wa tikontraka leti, u fanele ku sayina na xileriso xa leswaku ndzi fanele ku hakeriwa mamiliyoni ya mune na hafu ya tirhandi xikan'we," ku yisa James emahlweni. "Mali leyi yi fanele ku huma hi ku copeta ka tihlo."
"U lo ndzi kavanyeta ntsena," ku hlamula Sambo, "kasi sweswo swi to pfuna ntsena ku endlela leswaku hi nga hatli hi twanana eka ku vulavula ka hina. Tibuku ta yunivhesithi ti fanele ku tshama ti ri karhi ti kombisa ntiyiso ntsena. Ntirho wa mina i ku vona leswaku tibuku ni matimu ya yunivhesithi ya tiyile. A ti swekiwi tibuku ta yunivhesithi, a hi xixevo. Vito ra yunivhesithi liya ri hlayiwa ehenhla ka ra mina sweswi. Ndzi nge tipfumeti ku teka matimba lawa ndzi haverisiweke wona ndzi ya tirhisela ku yisa vumbabva emahlweni."
"Na wena wa phikelela ke," ku kariha Mabasa. "Xana se wo lava ku khembisa na? A wu swi voni leswaku se ndzi ntsumbu na? Wa ha lava ku hlamusela yini?"
"Loko a ri Zwane yena n'wi byeli ntiyiso," ku hlamula Mabasa. "N'wi byeli leswaku a wu rhumiwe hi mina. U nga siyi nchumu. Mina Zwane a nga ha ndzi tiseli vukubyakubya endzeni ka khwiri."
"Ndzi ta swi veka hi ndlela leyi," ku yisa James emahlweni. "Mundzuku ndzi nga endla leswaku u heleriwa hi matimba eka tipolitiki. Ndzi nga haxa eka tinyuziphepha hinkwato leswi ndzi swi rhandzaka."
Vusiku byebyo u etlele a hlaya tinyeleti, ku nga ri hi ndlala, kambe hi ku pfumala ku tshamiseka.
"Kambe nkarhi lowu u nga ndzi nyika wona i wuntsongo."
"N'wina vanhu mi dlawa hi ku tekela timhaka hinkwato ehenhla," ku hlamula Machovhani, a ringeta ku horisa mbilu ya Sambo. "Ndzi te ri yini mina?"
Khombo ra matimba hi leswi ya fikaka laha ya sivaka mahlo ya vinyi va wona. Loko vona va kota ku hlayisa matimba ya vona, a va chavi ku famba ehenhla ka mintsumbu hambi ku ri nhlekanhi.
"Ndza swi vona manjhe," Machovhani a tlherisela nhlamulo. "Hi wena loyi a wu tsutsuma swinene swipotso. Se ndza ku tsundzukanyana."
"Mali?" ku hlamala Machovhani.
"Wena wansati-ndzina, u ta fela emubedweni wolowo mundzuku leri xaka. U ta dlawa hi mbitsi. U ta nyuma lero na mbilu ya wena yi yima hi yoxe. Mi ehleketa leswaku thyaka leri mi ringetaka ku ri tumbeta ri nge humeli erivaleni xana? Ndzi lava ku ku tshembisa sweswi ku ri ndzi ta tiyisa...," kambe a nga hetangi.
"Mina ndzi lava ku nkhensa ku hlawuriwa ka wanuna wo fana na loyi," Sam de Lange wa Solidarity Party a amukela mahungu ya kona. "Ntirho lowu wa ha langutaneke na Mfumo lowu wa chavisa. Wanuna loyi u tikombile a ri xitirhi sweswi a nga Holobye wa Ndzawulo ya Dyondzo. Mihandzu ya mintirho yakwe ha karhi ha yi vona. Hi na ku tshemba leswaku u ta hi rhangela hi ndlela leyi yi nga ta hi vuyerisa hinkwerhu. Hi tshemba leswaku emavokweni yakwe vumundzuku bya vana na vatukulu va hina byi hlayisekile. Ndza ku vuyisa hi vito ra vandla ra mina ra Solidarity Party leyintshwa."
U tlhele a teka foni, a fonela Ringeta Shivambu. U n'wi lerisile ku ta hi hafu ku bile awara ya vunharhu. Ringeta loyi a a ri muyimeri wakwe wa nawu. A a sungula ku andlala kungu leri a ri ta n'wi xokola emenweni ya nghala.
"Wun'wana wa ha ku humelela kwala mahlweni ka wena," ku tsundzuxa Mabasa.
Presidente u sungule ku vulavula loko huwa ya mimpfumawulo hinkwayo se yi herile. U vulavule hi ku lehisanyana, a landzelela matimu ya ku simekiwa ka mavuthu ya vusirheleri bya tiko. U vulavule na hi laha tiko ri faneleke ku tinyungubyisa hakona hi vutivi bya leswaku a ri sirheleriwe hi tinhenha leti tshembekaka. Emakumu u vule marito lawa landzelaka: "Ndza swi tiva leswaku vo tala va n'wina mi langutele leswaku ndzi tivisa kwala leswaku Jenerala Kramer u ta siviwa hi mani. Ndza swi tiva leswaku swa fanela leswaku a siviwa. Lexi ndzi lavaka ku xi vula sweswi hi leswaku a swi fanelangi mina ku hlawula loyi a nga ta siva Jenerala Kramer. Hinkwenu ma swi tiva leswaku masiku ya mina eka ntirho lowu ya hlayiwile. Matomu ya ta suka emavokweni ya mina ku nga ri khale. A ndzi swi lavi ku tholela loyi a nga ta fambisa tiko leri lava va faneleke ku tirhisana na yena. Musivi wa Jenerala Kramer u ta thoriwa hi Tatana Machovhani Mabasa loko se a teke tintambhu. Ndza tshemba leswaku mi ta n'wi seketela eka leswi a nga ta swi boha."
Irene a hatla a nghena ehofisini ya Mabasa.
Loko a ri Ringeta mbuyangwana, a a nga swi tivi ku ri a a lo pyi, endzeni ka manyala ya timhaka to pfumala tlhelo. U ye emahlweni no secha, a pfula na mabokisi ya swiambalo, a hangunuxela hilaha ku nga heriki. A nga wu twangi na movha wa maphorisa loko wu fika ekhorhweni ya ka Zwane. A nga twangi hambi ku ri ku cema ka gede. A nga twangi hambi ku nghena ka Sejeni Msibi endlwini ya Zwane. Miehleketo yakwe a yi ri eku secheni na yona, yi ri karhi yi kanetana. Phela loko munhu a tinyiketele eka ntirho wo karhi, tindleve leti ta fa. Switwi hinkwaswo swa titivala, matimba ya swona ya ya fumbana emahlweni ni le mavokweni.
"Hlamula phela," ku lerisa Netshiozwi.
Mavoko! Makhwela! Minkulungwani! Swiphato!
"Hikokwalaho ndzi va tshembaka hambi ku ri hi vutomi bya wena," ku hleka Machovhani. "Va nge ndzi dyisi mbitsi hi ku tsandzeka ku hanyisa xiluva xa mbilu ya mina." A miyelanyana. "Nkatanga, nkarhi wa mina i wuntsongo, a ndzi fonela ku ku chumbutela swin'wana."
Loko ku hundze nkarhinyana a hundzulukise xisweswo, Mabasa u tlakukile a n'wi languta. Hiloko a swi vona leswaku a byi phahile. Jerminah a a karhele swinene. Machovhani u bohe ku famba, a n'wi siya a wisile.
"Nhlamulo yoleyo yi fanele ku huma exifuveni xa wena," ku hlamula Zwane, a kombisa ku sungula ku nyangatseka lokukulu.
"Ndzi hangunuxile emarhumbyini ya fayili ya n'wina," ku sungula Sambo, "Ndzi tlhele ndzi hangunuxela na le ndzeni ka tikhompuyuta, hambi ku ri eka makanelwa ya komiti leyikulu ya tidyondzo, yona Senate. Leswi ndzi swi kumeke..."
"Zwane," ku ta rihati ra nhlamulo.
"U vula mani? Dokodela?" ku vutisa Machovhani.
Ku heleketiwa koloko ku vule leswaku Zwane a a nga ta kota ku boxa timhaka takwe hi ku hetiseka. Hambiswiritano u ale a nghena, pulani yintshwa a a ta yi endla se a ri endzeni. Nkarhi a wu nga ha ri ehansi ka vulawuri byakwe.
"A ndzi n'wi tivi na ku n'wi tiva, ndzo sungula ku n'wi vona kwala," ku angula Irene. "Futhi a ndzi lavi no n'wi tiva."
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
"Mina ndzi ta kuma kwihi xitshembiso xa leswaku u nge he tlheli u vuya u ta koxa swin'wana nakambe ke?" ku vutisa Machovhani.
"Hi swona," ku hlamula Zwane, "kambe u nga endli xihoxo xo ringeta mathayi-thayi."
"Masiku yanga ya hela," ku hleka Machovhani Mabasa, a titsundzuxa marito ya risimu ra Xikreste, "ya ndzi hlamarisile. Miri a ka ha ri wona wa malembe lawa ya hundzeke, kasi mabyongo ya muhliwile."
"Wu nge engeteleleki," ku vula James. "U nga rivali leswaku wa huma eka Ndzawulo endzhaku ka nkarhinyana. Hi ku vona ka mina, nkarhi lowu wu tele ku ringana. Ntirho lowu wu fanele ku hetiseka wena u nga se hlambanyisiwa ku va Presidente wa Afrika-Dzonga hi Ravuntlhanu." A miyelanyana. "O, kumbe ndzi nga ku nyika nkarhinyana wo engeteleleka."
"Yimanyana," ku vula Machovhani, "xana u ehleketa leswaku mali yo tarisa xileswi ndzi nga yi kuma kwihi xana? Nakona, hambi loko ndzo yi kuma, swa ha ta ndzi pfuna yini ku va Presidente xana? Ndzi ta va ndzi ri xisiwana xo hetelela."
Tirhadiyo a ti sungule ku haxa mahungu ya xitshuketa, ya nkoka. Kun'wana ePitori munhu un'wana a a yingiserile:
"Eka leswi i ntirho wa wena ku va lerisa ku tirha hi xihatla," ku hlamula Zwane hi ku kongoma nakambe. "Ku fanele ku nghwetlisiwa."
"Ndzi rivaleleni," ku hlamula Mabasa. "A ndzi tivi leswaku timhaka leti hinkwato ti humelerise ku yini. A ndzi tivi na leswaku yunivhesithi yi ndzi nyikise ku yini xitifikheti loko ndzi nga pasangi."
"Leswi a swi yi hi ku hoxa," ku hlamula James. "Swa tika, naswona swi ta ku peta nhloko loko wo ka u nga langutisisi kahle."
"Vito ra mina a ri fanelangi ku nghena etimhakeni leti," ku tsundzuxa Mabasa. "Leti i timhaka leti u ti endlaka wena hi wexe, naswona hi ku rhandza na matimba ya wena. Ha twanana xana?"
"Ndzi lava cheke," ku hlamula Zwane a ri karhi a tiphumunha xikandza hi xidukwana, a tisula ku tlhambukeriwa hi marha ya Mabasa. "U nga ndzi cheleteli hi marha ya wena. U swi tiva kahle leswaku ndzi lava mali."
"Ndzi kombela leswaku u nga kali u chava nchumu," ku nghenelela Mabasa. "Hlamusela ntiyiso ntsena. U nga vileli hi nchumu. U nga vileli hi mina. Ndzi ta swi twisisa."
"A nge ndzi endli nchumu," ku hlamula Jerminah. Ivi a hundzuluxa nhloko. A ku whii!
"Wo lava ku ndzi dlaya xana?" ku vutisa Machovhani Mabasa.
"Se ndzi swi vonile leswaku Zwane u le ku mi xaniseni," ku yisa Irene emahlweni. "Ndzi swi vonile ku ri a ma ha swi tivi leswi mi nga swi endlaka hi yena. Ndzi swi vonile na leswaku a nga le ku tlheleni eka leswi a swi kunguhateke. Ndzi nyiketeni yena." Leswi a ku ri ku vulavula hi mbilu.
"A ndzi tivi leswaku u tshembe yini," ku vula Zwane.
Ntshungu wu tivisiwile leswaku mapapila lawa a ya hangalasiwile a ya fanele ku cukumetiwa hikuva a ya ri ya vuxisi. Nkulukumba Lamela hi byakwe u tshembise vanhu hinkwavo leswaku Machovhani Mabasa a a ri wanuna loyi a va fanele ku n'wi tshemba. A ku nga ri na nchumu lexi a xi hoxekile etidyondzweni takwe.
"Ndza nkhensa loko u tile haleno," ku vula Lamela loko rivanti se ri pfariwile nakambe. "Hi lava ku pfuniwa hi wena."
Ku vula ntiyiso, swo tala leswi swi nga vuriwa hi Presidente Lamela eka Machovhani Mabasa swi nghene hi ndleve yin'we, swi huma hi leyin'wana. Mianakanyo yakwe a yi nga ri kona laha miri wakwe a wu ri kona. Ku vilela a ku n'wi ombile. Minkarhi hinkwayo a a vona Zwane a ri karhi a ringeta ku tsemelela swirho swakwe hinkwaswo, a tiyisa ku ri a a nga ha ri munhu wo hetiseka. Ndlela yo tiponisa eka nhlaselo lowu a yi nga vonaki kahle.
"Hi ta vonana loko dyambu se ri mi xele kambirhi," ku vula Zwane a ri karhi a yima hi milenge. "Ndza swi vona leswaku mi ndzi langutela ebodlheleni. Mi nga rili hi mina loko swilo se swi mi onhakerile."
Ku sukela kwalaho Mabasa u fonele ehofisini yakwe, a vutisa Irene loku ku ri na swin'wana. Irene u hlamusele leswaku ehandle ka mapapila mambirhi ya xihatla, a ku nga ri na swin'wana. A ko va na muyeni loyi a a tshame ehofisini, a yimele Holobye Machovhani Mabasa. A swi nga kali swi lava leswaku Irene a boxa vito ku ri a a vulavula hi mani. Hambi eritweni rakwe vito ra kona a ri twala. Machovhani u byele Irene leswaku a a ta fika ehofisini endzhaku ka awara ya vumune. Muyeni wakwe a a fanele ku byeriwa ku yima kwalaho. Machovhani a a ri karhi a tivutisa leswaku Brigadier kasi a a swi tirhise ku yini.
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
"Ndzi voko rakwe, hi swona. Ku na swo tala leswi ndza ha faneleke ku swi dyondza," ku ta nhlamulo ya Brigadier. "Loko swi ta eka timhaka ta ku fambisa mavuthu ya tiko, ndza ha ri lontshwa swinene."
"Ndza nkhensa hosi ya mina," ku engeta Shivambu.
"Sweswo swi le rivaleni, a swi kali swi lava xivutiso," ku tlherisela Zwane. "Ndzi le ntirhweni leswi ndzi nga tshama laha."
Swi nise sweswo swivutiso. Machovhani u ringetile ku swi hlamula hinkwaswo. Kun'wana a a pfa a swi twa leswaku tinhlamulo a ti nga ti hi ku olova. Kun'wana a pfa a twa wonge a ti nga ti no ta. Lokoswiritano, a a hatla a vula leswaku nhlamulo a a nga ri na yona eka nkarhi wolowo. A a hatla a vula leswaku a a ta lavisisa ntiyiso wa kona. Machovhani a a swi tiva leswaku ku boxa leswaku a a nga tivi swin'wana a swi ta n'wi tisela xichavo. Ematshan'weni yo hemba, a a ta vulavula ntiyiso hambi wu endla leswaku a hlekuriwa xinkadyana.
"A ndzo ala, kambe swa fanela ku ri ndzi vula loko ndzi tsandzeka," ku hlamula Sambo. "Ku na mintirho yin'wana ya nkoka leyi yi nga yima emahlweni ka mina. Ndzi nge swi koti ku yi tshikisa xisweswo ndzi hlongorisana na leyi ndzi nga tiviki xivumbeko xa yona. Ndzi na mfanelo yo kombisa xiyimo lexi ndzi nga eka xona."
"Viva, Mabasa, viva!" ku huwelela Petros wa ka Mashishi. Mashishi loyi a a tiveka swinene hi va-'viva' vakwe. Vo tala a va vula leswaku hi va-'viva' vakwe a a kote ku tiboxela ndlela yo tshinelela ekusuhi na vakulukumba va vandla. A va tibyela leswaku a a ringeta ku andlalela xisaka xakwe hi tinsiva ni voya hi va-'viva' lava. A a xava mahlo ni tindleve ta vurhangeri. Siku rin'wana a a ta dya swa le henhla swinene ku fana ni nhutlwa hikokwalaho ka va-'viva' vakwe. "Viva, Mabasa, viva!"
"A ndzi swi ehleketangi leswaku mi nga rhuma vanhu vo tala hi nkarhi wun'we, mi va rhuma eka mhaka yin'we," ku tlherisela Brigadier. "Xavumbirhi, Shivambu a ndzi n'wi tivi hi ku hetiseka."
"Se u ku byele leswaku a a secha hikokwalaho ka mina xana?" ku tivutisisa Mabasa.
Ntshungu wu kihlanyeka hi mafenya. Hambi ku ri kwala ku hlekeni, vo tala a va hleka va boxa swinene leswaku xihleko xa vona xi kota ku wela emahlweni na le tindleveni ta vakulukumba.
"Heheheheeee," ku hleka Zwane, a endla wonge xihleko xa kota xo peletiwa, ivi a tiphakata na nenge. "Njhe wa swi tiva leswaku se wo tihayeka na? Wa vurisa na?"
Exikarhi ka leswi hinkwaswo leswi a swi ri karhi swi humelela evuton'wini bya Mabasa, a a fanele ku pfa a kuma nkarhi wo endla ntirho wakwe wa siku. Vhiki rero a ri taleriwe ngopfu hi ku hetisa mintirho leyi a a yi sungurile. A a nga swi rhandzi ku siya hofisi yakwe yi lo hliki, na thyaka kumbe yi tele hi swivutiso-n'ka-tinhlamulo. A a lava ku siya hinkwaswo swi basile, swi vulavula mhaka leyi twalaka. A a fanele ku vulavula ni vafambisi va tindzawulo ta dyondzo eka swifundzha hinkwaswo, a va tivisa leswi a a ta swi vula eka Holobye lontshwa wa Ndzawulo ya Dyondzo. A a fanele ku vulavula ni vaholobye va tindzawulo letin'wana hinkwato, va hetisisa makungu, va hetisa ku tsala swiviko ni swibumabumelo, ni ku twanana leswaku a ku ta yisiwa ku yini emahlweni. A a fanele a ba riqingho ro ya ematikweni ya le handle, ku va tivisa leswaku swilo a swi ta hundzukanyana. Ehenhla ka leswi hinkwaswo a a fanele ku sungula ku longa swingolongondzwana swakwe, ni mapapila yakwe, ni tibuku takwe.
"O, se ndza swi twisisa, mi lava leswaku..." ku sungula Shivambu kambe a nga swi kotangi ku heta.
"A ndzi lavi mapapila ya tikontraka mina," ku kariha Zwane. "Ndzi lava leswi," a vula hi ku swoswa-swoswa tintiho takwe.
"A swi faneli ndzi kala ndzi ku byela leswaku mapapila yalawo i ya xihundla lexikulu. A ya fanelangi ku voniwa hi mahlo man'wana ehandle ka ya wena ntsena u ri wexe. A wu fanelangi hambi ku vulavula hi wona. Ndza tshemba leswaku wa swi twisisa leswi ndzi swi vulaka," ku hlamusela Mabasa.
"Rero i khombo lerikulu," ku pfumelela Mabasa. "Ndzi swi twile na mina hilaha swi wiseke vavanuna ni vavasati lavo tala."
"U ri yini eka wena?"
"A hi kongomi exibedlhele sweswi," ku lerisa Mabasa loko se a nghene emovheni wakwe lowuntshwa wa Mercedes Benz S500 ya rihlaza, a lo mpfampfa esofeni ra le ndzhaku.
"Ndzi lava leswkau u ndzi hlamusela hi ku hatlisa leswi mapapila yalawo ya ndzi rhwaleleke swona," ku yisa Mabasa emahlweni. "U nga swi kota ku endla sweswo mindzuku xana?"
"Ndzi te ri u nga ndzi vutisi swivutiso," ku vuya nhlamulo yo titimela, "kambe ndzi ta hlamula xivutiso lexi xin'we ntsena. Hi mina James Zwane."
"Ndzi ta n'wi dlaya hi mavoko lawa ya mina loko o tshuka a ku tshinelerile," ku hlambanya Mabasa a karihile swinene.
"Irene, ndza nkhensa," ku vula Mabasa, a pfala mhaka hi ntikelo wa rito rakwe. "Sweswi ndzi lava leswaku u bela Brigadier Netshiozwi riqingho u n'wi kombela ku hatla a fika haleno. Sweswi." A n'wi languta emahlweni.
Matimba ya ta hi tindlela to tala. Vanhu van'wana va kholwa leswaku matimba ya pangiwe endzeni ka mimpfimbi leyikulu, na le swibakeleni swo ringana na makwembe. Van'wana va tiva matimba ya tshama endzeni ka swibamu leswikulu, leswi swi hlantaka makulu ya rifu hi xihatla xo hlamarisa. Man'wana matimba ya ta hikokwalaho ka tidyondzo, yan'wana hikokwalaho ka ku velekiwa emitini leyikulu. Yan'wana ya ta hi ku kota ku titshineta ekusuhi swinene na lava va nga na matimba. Van'wana va tiokela matimba hi ririmi, hi ku hundzuluxa ntiyiso wu languta le! A va talangi lava va nga hlotiki matimba.
"Swi nge endleki leswi u swi lerisaka," ku kaneta Machovhani. A tlhela a chuhwisiwa na hi leswi a swo endla wonge se a a amukela leswaku James a a ri ni matimba yo lerisa. 'Swi nge humeleli."
Vandla leri ri fumaka sweswi i vandla ra switshembiso leswi swi nga hetisisiwiki," ku nyangatseka Jenerala Jakob Venter wa Vryheids Party. "Ndzi vula ndzi nga tipfinyingi loko ndzi ku loko switshembiso leswi endliweke a swi hetisisiwile, tiko leri a ri ta va ri ri tilo hi roxe. Hambiswiritano, na hina hi na ku tshemba ehenhla ka Mabasa. Hi n'wi tiva a ri wanuna loyi a yingiselaka, a ehleketaka, a endlaka leswi faneleke. Kumbe yena u ta kala a hi nyika xifundzha xa hina Vantlhohe hi ri hexe. Hi nge wisi loko hi nga se xi kuma. Hambi ku ri ku teka matlhari hi ya enyimpini hi tiyimiserile loko leswi swi hlwela. Loko ku ri ku tirhela tiko, hi ta yima na yena masiku hinkwawo."
"Tshika nsati wa mina ehandle," ku vula Mabasa a nga titwi. Byongo byakwe a byi ri eku peperheni hinkwaswo, a vona khombo leri se a ri n'wi kongomile hi rivilo lerikulu.
"A ndzi se tshama ndzi etlela exitokisini mina," ku yisa Ringeta emahlweni. "Namuntlha ndzi tiva na le ndzeni ka xitokisi hi ku rhumiwa hi n'wina."
Irene a hleka na yena.
"Hambi ku ri swona sweswo a swi fanele swa ha ri xihundla exikarhi ka mina na wena. Se u hundzeletile, u tivise vanhu van'wana. Famba u ya va tivisa leswaku se u ta wu kuma nkarhi hikuva a wa ha tirheli Presidente wa tiko.," ku hlamula Mabasa. A miyelanyana. "Loko u nga ha ri na swin'wana leswintshwa leswi u nga ndzi byelaka swona, kumbe u nga ndzi lomba. Ndzi na ntirho wo tala swinene. Siku ra mina ri kome swinene."
"Yimanyana," ku vitana Mabasa, "ndzi lava ku ku byela swin'wana."
"A ndzi na ntiyiso wa leswi mi holovelaka swona," ku tlherisela Irene a ri karhi a tshama ehansi. "Swi le rivaleni leswaku ku na mhaka exikarhi ka n'wina. A ndzi lavi ku yi tiva. A yi lavi mina. Leswi ndzi lavaka ku mi pfuna hi swona i ku susa Zwane loyi endzhaku ka n'wina. U mi delerile swi ringene." Irene a a vulavula ntiyiso lowu a a tiva wona.
Mbulavulo wakwe, tani hi wa Mboxani, wu landzeriwe hi ku phokoteriwa lokukulu ka mavoko. Leswi swi nyanye ku n'wi hlanganisa nhloko. A a nga ta hela a swi tivile leswaku a ku phokoteleriwa yini.
"Kambe mina a ndzi kholwi leswaku Zwane a nga hlayisa mapapila lawa endlwini yakwe," ku tsundzuxa Mabasa.
Whi!
"Ndzi na matimba yo herisa milorho hinkwayo ya Mabasa," ku hlamula Zwane.
Mahlo hinkwawo a ya ri eka 'xi-De Klerk-ana' loko xi ri karhi xi hahela empfhukeni, xi ri karhi xi ndziwuluka. Tani hi mali liya, vumundzuku bya Mboxani na Mabasa, na bya van'wana vo tala, a byi ri empfhukeni. Mahlo hinkwawo ya xi langutile loko yi fika laha yi tsandzekeke ku tlakukela emahlweni. Ivi yi sungula ro ngirimela ehansi. Yi rhelela yi ri karhi yi ndziwuluka. Minkarhi yin'wana a swi endla wonge nhloko ya mhunti na mfungho wa tiko a swi n'okelanile eka mali leyi.
"A ndzi ku ntshunxeli ku ya fambisa nhlengeletano," ku lulamisa Zwane, "ndzi ku ntshunxela ku ya va tivisa leswaku u nge swi koti ku nghena na vona."
"Hi wena mani?" ku vutisa Machovhani nakambe. "Swa ndzi tikela ku vulavula na munhu loyi ndzi nga n'wi tiviki."
"A yi nga ri kona loko ndzi suka," ku hlamusela Machovhani.
Va hleka.
Ku nghena kakwe eholweni ya nhlengeletano ku landzeriwe hi ku phokotela lokukulu ka mavoko. Van'wana a va phokotela hi matimba wonge mavoko ya vona ya nga tshuka ya wachukile, ya haha empfhukeni, ya tlhela ya huma na hi mafasitere. Lava vo tiva ngopfu swivongo swa van'wana a va ri karhi va n'wi phata hi mavito ya vakokwa wakwe, na swikwembu swa ka vona.
Ku yiwe emahlweni hi ndlela yoleyo ku ri karhi ku phatiwa vandla na Mabasa. Swin'wana leswi a swi vuriwa hi Mabasa na ye' n'winyi a a sungula ku swi twa siku rero. U hundzuke Muprofeta Esaya hi xinkadyana. A hundzuka Goliyati hi kan'we. A a hundzuke Hosi Solomon hi ku copeta ka tihlo. Vunghala byi hlayiwe ehenhla ka yena. U fanisiwe ni xikundzu xa mondzo hi ku hatlisa. U teke hambi xi ri xiyimo xa ntsumi Gabariyele hi ku rhandza ka vaphati vakwe. Leswi a va n'wi phatisa xiswona a a ehleketa leswaku a a nga ta titiva hambiloko a a lo hlangana na ye' n'winyi siku rero!
"A ndzi vulangi nchumu," ku pfala Machovhani. A teka mvhilopho liya, a yi dzudza-dzudza, a yingisela wonge yi ngo n'wi hlamula. Whi! A yi handzula, a hlomula swa le marhumbyini ya yona. Ivi a chuhwa swinene. A ndzovetela marhumbu, a ya tlherisela endzeni ka mvhilopho nakambe. A hatla a tshama ehansi.
"A wa ha ri muyimeri wa mina ku sukela sweswi," ku ta rihati ro huma enon'weni wa Mabasa. "Swi herile exikarhi ka mina na wena."
"Tshika ku bebezela, u endla leswi ndzi ku lerisaka swona," ku kariha Mabasa. "Ndzi lava xiviko endzhaku ka tiawara timbirhi.
Machovhani a a fikile hi nkarhi egarajini ya Pre-Rand. Mimovha ya manyunyu leyi tirhisiweke a yi n'wi honolele mahlo. U langute matlhelo hinkwawo kambe a nga vonangi James. Naloko a a ri kona a a nga ha tshembi swinene leswaku a a ta n'wi tsundzuka. A ku ri malembe va hambanile. Futhi a va nga kalangi va va vanghana hambi eka nkarhi lowu hundzeke. A a n'wi tiva xihomu. Loko a ri karhi a famba-famba exikarhi ka mimovha Machovhani u twe a hlaseriwa hi ku nyuma na hi ku chuhwa. Ehandle ka leswaku a a nga sirhelekangi, a swo ka swi nga languteki ku kumeka emahlanganweni ya mapatu hi ndlela leyi. A swi nga fambelani na xiyimo xa yena.
"U ta tihlamula sweswo," ku vula Mabasa. "U nga endla leswi u swi rhandzaka."
A a nga tivi leswaku a a chavisiwa hi yini. U halaharile, a nga voni nchumu. Ivi a languta etafuleni rakwe. Swin'wana a swi nga ha tshamisekangi kahle. Ekusunguleni a nga swi tivangi leswaku i ncini lexi a xi nga tshamisekangi. U langutisisile swinene, a ringeta ku tsundzuka leswi a nga siyisa xiswona tafula rakwe loko a huma ehofisini. Hinkwaswo a swa ha tshamisekise xileswiya. E-e, a ku ri na mvhilopho yo basa leyikulu ehenhla ka tafula rakwe. A a ri na ntiyiso wa leswaku a yi nga ri kona loko a huma a ya ehandle. U yi langutile, a vona leswi a swi tsariwe eka yona: 'Machovhani Mabasa: Exihundleni.'
"Ndza swi lava kambe..." ku ringeta Mabasa ku hlamusela nakambe. A a ri karhi a tibyela ku ya emahlweni no xava nkarhi.
Loko movha wa Mercedes Benz wu ri karhi wu njirimuka hi patu ra pfulela-va-tshika ra Ben Schoeman, miehleketo ya Machovhani yi tlhelele eka malembe ya khale. Ngopfu-ngopfu u tele hi miehleketo ya ku simekiwa ka ndyangu wakwe. U vone ku velekiwa ka n'wana wakwe wa mativula, Nhlamulo. Nhlamulo se a a endla lembe ra vumune eka tidyondzo takwe ta vutshunguri eMedunsa, eGa-Rankuwa. A a ri na makume-mbirhi-n'we wa malembe hi vukhale. A a tinyungubyisa swinene hi madyondza lawa yakwe. Mufana loyi a a ake vunghana lebyikulu ni tibuku. Tsakani a a ri yena nhwanyana a ri yexe emutini wakwe. Hikokwalaho minkarhi hinkwayo a a n'wi vona a ri xiluva lexi a xi khavisa emutini wakwe. Tsakani a a teke vumbhuri bya mana wakwe, a tlhela a teka na mbilu yakwe ya rirhandzu ni ntwelo. Yena a a ha ku sungula lembe rero eTechnikon ya Pitori laha a a dyondzela to tumbuluxa fesheni ya swiambalo. Matimba, yena loyi wa xisiva-rhumbu, hi yena loyi a wonge tibuku a ti lava ku n'wi komba xa ncila wa bulubulu. A a ri eka ntangha nkombo exikolweni xa le henhla xa vafana, edorobeni ra Pitori. A a feyirile kambirhi hi mpfhuka a nghena xikolo, eka ntangha tsevu na ntangha nkombo. Lomu kun'wana a a pase hi leswi Xikwembu Xi nga kona. A a dedelekela swinene eku feyileni. Tintangha takwe leti ta nsele exikolweni a ti tive no n'wi thya ra 'Repeat after me'. Hambiswiritano, a a xi rhandza xikolo. A a tibyele leswaku siku rin'wana a a ta kala a boxa ndzima.
"Ku hava munhu kumbe xanchumu lexi xi nga ndzi sivelaka sweswi," ku hlambanya Zwane. "Ndzi ta herisa milorho ni mavunwa lawa mi hanyaka endzeni ka wona, swi ta hundzuka swa hava hinkwaswo."
'Ndzi twanana na wena eka sweswo," ku hlamula Presidente. "Xitsundzuxo xa mina eka wena hi lexi: u fanele ku tivonela eka vusopfa byebyo. Namarhela eka nsati wa wena. Xexo hi xona xitlhangu xa wena eka miringo leyo tala." A miyelanyana. "Ndzi lava ku ku tsundzuxa na mhaka yin'wana. Tiko leri ra hina a ri fani ni matiko laman'wana. Ku tshamiseka ka rona ku lava vutlhari lebyikulu. Ku na rivengo lerikulu ni ku chavana exikarhi ka Vantima ni Valungu. Matimu ya hina ya hi holovisa mindzuku leyi hinkwayo. I ntirho wa wena lowukulu ku sivela ku vila hi vuntshwa ka rivengo leri, hambi ku ri ku byabya ka nchavo. Vanhu va tiko leri va lava ku hlanganisiwa, va bohiwa va va nyandza yin'we. Leswi a swi olovi. Loko u ringeta ku endla sweswo, u ta kanetiwa hi lavo tala swinene. U ta xungetiwa na hi ku tekeriwa matimba ya wena. U fanele ku yima u ku tserhe! U ta hlula. Vumundzuku bya tiko leri byi le mavokweni ya wena."
Huwa ya ntsako yi fane ni ya ku baleka ka tilo. Kumbe a yi tlula ni matimba ya tilo hi roxe.
Machovhani u twe mbilu yakwe yi sungula ku ba hi ku nonoka swinene. A a twa wonge a yi nga tshuka yi yimile nkarhi wun'wana na wun'wana. A swi nga kali swi lava a yimela Lamela a heta ku vulavula ku tiva leswaku Zwane a a hetisisile switshembiso swakwe.
"Swi ta hundza," ku landzelela Mabasa, a hundzuluka a langutana na Lamela. "Swo teka nkarhi wo leha swinene na swona. Avuxeni." Ku xeweta loku a ku kongomisiwe eka Manana Lamela.
"U lava yini?" Tinhompfu ti chukuchiwa.
"Ndzi ta ku byela mindzuku loko ndzi ta swi kota ku famba na wena," ku hlamula wansati. A miyelanyana. "Loko mindzuku o tshuka a vonakile laha, ndzi ta n'wi vutisa swilo leswi u ndzi byeleke swona," ku hetisa Jerminah.
Loko byi ri vuyeni byakwe a byi ri karhi byi tshama hi swinyanyana swa tinsimbhi le rivaleni ra swihaha-mpfhuka ra Johannesburg.
"Ndzi ta ku ndzi tsandzisiwa hi yini?" ku vutisa Mabasa.
"Nsati wa mina ke?" ku vutisa Ringeta. "Vana va mina ke? Vona ndzi fanele ku va byela yini hi ku etlerisiwa ka mina exitokisini xana?"
Shivambu u hatle a huma endlwini ya Zwane. Loko a rhelela hi patu a a pfa a tiphija wonge a a famba hi milenge yo lombiwa. A yi pfa yi petseka yi nghena ehansi ka miri wakwe. A a nga ri na ntiyiso wa leswaku a yi nga hela hi ku tlhelela endzeni ka khwiri rakwe. Yi pfa yi oma, yi ala ku petseka ematsolweni. Matsolo a ya omile, kambe ya rheka-rheka a ya tatiwe hi marhimila. Endzeni ka khwiri a ku pfuke mpfilu-mpfilu lowukulukumba. A a fanele ku hatla a kuma xihambukelo mpfilu-mpfilu wu nga se tiendla nhloko-mhaka ya siku rero. A a pone ri anhlamile. Nakona se a a onhe timhaka ta Machovhani Mabasa. A ti humele erivaleni hikokwalaho ka vusopfa byakwe. U fike a nghena emovheni wakwe, a wu komba ndlela. Hambi wona movha wa kona, a wu titumbuluxele miehleketo ya wona, wu endla hi ku rhandza.
"Ina, ka ha ri na yin'wana," ku hlamula James. "Loko a wo ndzi nyika nkarhi a ndzi ta ku longoloxela yona."
"Hi sweswo ke," ku amukela Presidente. A teka mali a yi hoxela eka Mabasa, loyi a nga yi qhavulela hi mavoko mambirhi. "Mindzuku a ndzi lavi leswaku un'wana wa n'wina a rila hi mina. Ndzi lava leswaku mi kambisisa mali yoleyo, mi tiyisa leswaku a hi xilema. A ndzi lavi leswaku mindzuku mi ta ku 'Hayi, a ndzi ta hlurisa ku yini? Phela mali ya kona a yi ri na mfungho wa ximfumo matlhelo hinkwawo. Kumbe a yi ri na nhloko ya mhunti matlhelo hinkwawo.' Tiyisani hi n'wexe leswaku yi lulamile." Presidente a miyelanyana loko Mabasa na Mboxani va kambisisa mali liya. Ivi Mboxani a tlakuka a yi tlherisela eka Presidente. A a nga ta ringeta ku yi tlherisela eka Presidente hi mukhuva lowu yi nga ta eka vona hi wona!
"Leswi swi vulaka leswaku na wena u nge hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu," ku tsundzuxa James. A hundzuluka, a sungula ku famba. A swi tikomba leswaku a a tiyimiserile ku yisa miehleketo leyi emahlweni.
"Sweswo a hi ntiyiso," ku tisirhelela Machovhani.
"Loko ndzi ku endla yini?" ku vutisa Machovhani a ri karhi a ya exitulwini xakwe. A fika a ndondomela endzeni ka xona. "Hi mina ndzi faneleke ku vutisa wena. U ndzi tshikisa mintirho ya mina, ndzi endla wonge se ndzi lo dhivana nhloko leyi. Xana u kongome ku endla yini hi mina?"
"Ndzi ku byerile na le kusunguleni leswaku leyi a hi mhaka yo olova," ku sungula Machovhani Mabasa nakambe, a tiyimisele ku lehisa hambi swi nga fanelangi. "Matirhele ya Mfumo hi lawa yo nonoka swinene. Hikokwalaho van'wana va tivaka no vula leswi: 'Ntirho wa Mfumo wu dlaya xiphukuphuku.' Ku tirhiwa khwatsi, naswona hi vukheta. Vurhena a byi na ndhawu laha."
"Mi siveriwa hi yini?"
"Ha nkhensa loko mi kote ku fika hinkwenu," ku sungula Tim Modise loko nkarhi wu fikile. "Ha swi tiva leswaku hi mi vitane hi xihatla. Hambisiwiritano, leti i timhaka letikulu ta tiko leti ti faneleke ku vuriwa hi xihatla. Loko to tshikiwa, ti hlwerisiwanyana, lava va mahahu va nga hatla va ti chela munyu."
"Ndza nkhensa nkatanga," ku angula Jerminah, "a wu ve mpundzu lowunene. Minkateko a yi ku taleli, yi tlhela yi khapa."
"U tiyisile xana?" ku vutisa Zwane.
"James Zwane?" ku hlamala Machovhani. "A ndzi kholwi leswaku ndza ku tsundzuka. U ta ndzi rivalela eka sweswo."
"Zwane a tisa xikhongelo?" ku yisa Mabasa na ku chuhwa ku ya emahlweni.
"I mani loyi a nga tiviki James Zwane xana?" Ku hlamula Netshiozwi hi ku olova.
Leswi a swi nga tolovelekangi ni kantsongo. Ku vona Holobye wa Ndzawulo ya Mfumo a ri karhi a famba-famba exikarhi ka mimovha leyi xavisiwaka? Tlhandla-ka-mbirhi, ku vona loyi a a ta va Presidente wa tiko ku nga ri khale a ri karhi a valanga mimovha leyi tirhisiweke? Naswona erivaleni hi ndlela leyi? Nhlekanhi wo tani? Exikarhi ka vhiki? Hi nkarhi wa ntirho? Futhi, nsati wakwe a ri exibedlhele? Hayi!
"Ndzi hava nkarhi wo vulavula na wena sweswi," ku hlamula Mabasa a ri karhi a khoma-khoma mapapila etafuleni rakwe. Tinhompfu takwe a ti sungule ku siveka hi swinuhwetisi swa Zwane. "U swi tiva kahle leswaku nkarhi wa mina wu taleriwe hi mintirho yo hambana-hambana."
"Ndza swi tsundzuka," ku hlamula Netshiozwi, Xitsonga xi phewanyana nakambe.
Va hleka.
"Ndzi nge ku byeli vito ra loyi a vuleke leswaku wena u vonakile u ri karhi u faya emutini lowu," ku hlamula Brigadier Netshiozwi a lo ncha! Embilwini yakwe a swi ri erivaleni leswaku tinhlamulo a ti kumile.
"E-e, a ndzi kombelangi swona sweswo mina," ku ringeta Machovhani ku lulamisa. "A ndzi lavi leswaku u cinca leswi nga le tibukwini ta yunivhesithi. Hayi. Lexi ndzi xi kombelaka hileswaku u tiyisa ntsena ku ri tibuku ti tshamisekile loko swi ta eka vito ra mina."
"U lava ku ndzi bohela nandzu wihi xana?" ku vutisa Shivambu. Gwitsi a ri sungule ku n'oka. "Ndzi endle yini xana?"
"Kasi u lava na yini na?" ku vutisa Machovhani. Nyuku a wu sungula no nghena emahlweni yakwe. A wu kulula hi xibakela. Wu khulukanyana na kona, ivi wu thonela ehenhla ka ntanghu yakwe. Leswi hinkwaswo a a nga ri eku swi voneni.
"Pulani yihi?"
"Leswi ndzi lavaka ku swi tiva hi leswi swi hlamuseriwaka hi mvhilopho leyi," ku hlamusela Machovhani, a honisa ku tibumabumela ka James.
"Sweswi mina na Mboxani hi fanele ku ya konga swibakela, hi hoxana hi swivuri swo tika hi lwela mavito ya hina. Hi komberiwe ku ta boxa hi hexe leswi hi tiyimiseleke ku endla swona loko ho tshuka hi hlawuriwe ku va Presidente. Lexi karhataka hi leswi hi nga byeriwa mixo wolowu leswaku hi fanele ku tisasekisa hi marito," ku hlamusela Machovhani. "Hi languteriwe ku tibumabumela namuntlha. I xiboho lexi nga toloveriwangiki lexi, i maendlele lawa ya nga se tshamaka ya tirhisiwa, kambe hi ya emahlweni hi wona."
'Ndza swi twa sweswo," ku hlamula Netshiozwi, "kambe mina ndzi tiva na ntiyiso wa leswaku a hi mintirho hinkwayo leyi munhu a nga yi endlaka a ri karhi a tidyondzisa. Xikombiso ndzi nga nyika hi dokodela loyi a endlaka vuhandzuri. Loko loyi o pfumeleriwa ku tidyondzisa hi ku endla, u ta va a nyikiwe mpfumelelo wo cela masirha mindzuku leyi hinkwayo."
"Loko se hi onhe yini nakhale?" ku vutisa Machovhani. "Hikokwalaho ka yini va nga vulangi khale?"
"Ndzi ku hlamuserile, maphepha ya kona ya le ka xiyimo xo hetisela," ku hlamula Mabasa. "Cheke yi nga huma hambi ku ri mundzuku."
"Ndza swi twa," ku hlamula Brigadier.
"Ndzi lava leswaku u ndzi xava leswaku ndzi nga ku onhi vito," ku hlamula James hi ku olova. "Vito ra wena ri le mavokweni ya mina. Loko ndzi swi lava, ndzi nga ri pyaxa ku fana ni nsikiti exikarhi ka tintiho ta mina. Sweswo swi nga humelela hambi ku ri sweswi hi nga yima kwala."
Shivambu u ale a ha lo dziribya, mavoko wona ya ha yimiseriwe ehenhla. A wonge u khomelele matilo ku ya sivela ku wela ehenhla ka thavathava rakwe.
"Mina na wena hi vavanuna, leswi hi nga ta swi endla swi fanele ku ponisa vito ra mina," ku hlamula Mabasa a ri karhi a kongoma enyangweni. "U fanele ku tsundzuka leswi ndzi nga tshama ndzi ku byela swona. Vutomi bya mina byi le swandleni swa wena." A pfula rivanti, a hundzuluka a langutana na Sambo, ivi a huma a famba. A nga lelangi no lela.
"U nga hi hoxisi Sambo," ku tsundzuxa Lamela. "Sweswi hi ta ya emahlweni na ntirho hikokwalaho ka leswi swi vuriweke hi wena."
"A ndzi ehleketa leswaku sweswo swi le rivaleni," ku tihlamarisa James. "Leswi wonge yo na yi xa la' ka wena, ndzi ta ku hlamusela hi ku nonoka. Wena a wu pasangi nchumu. Digiri yo sungula ku na vumbhoni bya leswaku u lo xava ku fana na swiwitsi. Loko swo humela erivaleni sweswo, yi ta suriwa. Loko yi suriwile, ku ta landzela na ya BA Honours. Phela ku va munhu a nghenela no heta tidyondzo ta BA Honours u fanele ku va a pasile digiri ya BA. Wena u hava. BA Honours ya wena yi ta suriwa na yona. Ku ta endlisiwa xisweswo na le ka Master of Arts ya wena. U swi tiva kahle na wena leswaku yona yi fanele ku simekiwa ehenhla ka BA Honours. U ta sala u lo dlu!"
"Ndzi karhatiwa na hi leswi Brigadier Netshiozwi a nga yena loyi a nga ndzi vitanela maphorisa," ku hlamusela Ringeta. "Ndza swi tiva na yena a a tirha hi ku landzelela swileriso swa n'wina. Se mina ndzi fanele ku sala kwihi xana? Ndzi fanele ku n'wi byela yini Zwane xana?"
Ku hlayiwa ka tivhoti ku fikile emakumu.
"Zwane?" ku hlamula Holobye Mabasa. "U vula yini hi sweswo xana?" Ku twa mahungu lawa a ya ta hi nomu wa Irene swi endle leswaku a twa nyuku wu n'wi luma-luma exikarhi ka misisi ya nhloko yakwe. Loko ku ri nhloko hi yoxe, a wonge se yi lo lovekiwa endzeni ka galaza.
"Kumbe nsati wa wena u ta swi kota ku pfula nhloko ya wena leyo nonohwa," ku hlamula Zwane.
"Ndzi te ri tshama ehansi," ku kariha Machovhani, a tiva no yima hi milenge. Mahlo yakwe a ya hatima malangavi ya ndzilo. "Tshama sweswi."
"Ndza swi twa," ku hlamula Mabasa. Ku swi twa a a swi twa. Ku swi kota ke?
"Ka ha ri na vanhu lava va ndzi twaka loko ndzi vulavula," ku hemba Mabasa. A tshama exitulwini.
Va hleka.
"U lava ku vula yini hi sweswo?" ku vutisa Zwane.
"Loko ndzi ku hoxele hi yini?" ku vutisa Machovhani.
"Hikokwalaho ka yini?" ku vutisa Machovhani Mabasa. "Mina ndzi tiva wena u ri voko ra Kramer eka malembe yo tala."
"A ndzi ta ku tsakisela yini?" ku vutisa Zwane. "Ndzi lava ku ku vona u ri karhi u xaniseka. Sweswo swi nge humeleli loko u ri esirheni."
Hi ndlela yoleyo Brigadier Netshiozwi u kote ku vona Zwane loko a huma emutini wa yena, a sungula rendzo. Movha wa Zwane wu hundze hi kwala Netshiozwi a a pake kona, kambe na yena a nga vonangi nchumu. A nga solangi nchumu. Loko a ri Netshiozwi yena a a tibyele ku yimanyana ku kondza a tiyisa ku ri a ku nga salangi munhu endzeni ka yindlu. A a nga lavi ku tikuma a langutane na munhu un'wana etimhakeni leti ta xihundla xo tani. Leswi a a ri hava tinhlamulo ke?
"Leyi a hi yona ndlela yo tilulamisa," ku lulamisa Sambo. A tlakuka a yima hi milenge. "Loko u ndzi pfumelela Muchaviseki, ndzi kombela ku wela ndlela. Nkarhi wu na mona."
"A ndzi hlambanyisi hi wena, futhi a ndzi hlambanyisiwi hikokwalaho ka wena," ku hlamula Mabasa.
Va hleka.
Va hleka hinkwavo.
"Ana mi ta va yimelela, a ndzi ri madokodela lawa i vanghana va n'wina xana?" ku hlamula Jerminah hi ku vungunya. Hambi eswivavini leswikulu, a a nga rhandzi ku tshova moya wa mukhalabye wakwe hi ku tshamela ku gomela swi nga heli.
"Na mina ndza swi tiva, ndza swi tiva," ku hlekelela Shivambu. "Mina na Yehova ha swi tiva. Mi ta va Presidente hi Ravuntlhanu. A ku na ndlela yin'wana. Hinkwaswo swi hetisekile."
Irene a yi languta. "A ndzi yi tivi."
"Se ku sele timinete ta mune," ku nghenelela Zwane. "U ta kala u heleriwa hi nkarhi u yime ndzhawu yin'we."
"Ndzo ku lerisa," ku hlamula wansati. "U Holobye wa Dyondzo etihofisini ta wena. Eka mina u nuna wa mina, ndzi na matimba lamakulu ehenhla ka wena. Futhi loko swi ta eka rihanyo ra wena, u fanele ku twa hi mina."
"U nga kali u chava nchumu," ku hlamula Mabasa. "U ndzi pfunile. Se a ndzi ri eku lorheni dyambu ri lo hosi!"
Loko a huma hi rivanti u twe wonge tinhompfu a ti biwa hi ku nuwela ka fendlele ro chipa. U hundzulukile a languta hala ni hala, kambe a nga vonangi munhu. Hiloko a nghena endzeni ka lifiti, a yi tova leswaku yi n'wi yisa ehansi. Fendlele yo chipa a yi damarhele swinene endzeni ka lifiti. A ntlokola.
"Swa antswa u endla sweswo," ku tlherisela Mabasa, "a ndzi lavi ku twa mintsheketo mindzuku."
"Ndzi ta ku fonela loko swilo swi lulamile hinkwaswo," ku hlamula Mabasa.
Jenerala Johan Kramer a a thoriwile ku va mulawuri wa mavuthu ya tiko hi lembe ra 1986. Loko Lamela a vekiwile ku va Presidente wa tiko, vo tala va tibyele leswaku xo sungula lexi a a ta xi endla a ku ri ku susa Kramer eka xiyimo xakwe. Leswi a swi humelelangi. Presidente Lamela u tivise tiko leswaku yena a a navela ku tirha na vanhu va tinxaka ni tindzimi hinkwato.
"Emahlanganweni ya mapatu ya Du Toit na Pretorius," ku yisa James emahlweni, a honisa leswi a swa ha ku vuriwa hi Machovhani, "ku na garaji yo xavisa mimovha leyi tivekaka hi ra Pre-Rand. Ndzi ta va ndzi ku yimele kona hi awara ya n'we ndzhenga wa namuntlha. U nga hlweli. U ta u ri wexe. U nga ringeti mathayi-thayi."
Ku ku whi!
"Se u fike emakumu ya ku kondzelela ka mina," ku sungula Machovhani a ri karhi a tshinelela swinene eka Zwane. A a lumanise na meno lawa hi vukari. "Ndzi ku byerile leswaku u nga nghenisi nsati wa mina etimhakeni leti. Se, u lava yini eka mina xana? Ndzi byeli sweswi. U lava yini? A wu kolwi hi leswi ndzi vulavulaka na wena na? A wu kolwi hi leswi ndzi ku yingisaka xana?"
"Ndzi ta n'wi yimela kwala."
"Huma laha ehofisini ya mina, u nga ha tlheli u ta laha, famba sweswi," a n'wi pfulela rivanti. "Loko wo ka u nga ndzi yingisi sweswi, u ta tisola."
Mahungu, ngopfu-ngopfu ya xihundla, ya na minsusumeto yo tala. Leswi hi swona a swi chavisa Machovhani.
"Mina a ndzi na nkarhi wo tlanga magava," ku papalata Mabasa xivutiso. "Ndzi ta ku vona nindzhenga."
"A ndzi tilan'wi," ku tlherisela Mabasa. "Ndzi karhele ku tirhana na mhaka yin'we masiku hinwawo. Ndzi lava ku hundzela eka tin'wana."
"Vakulukumba," ku sungula Mabasa, kambe a a nga ri na matimba yo yisa emahlweni. Ririmi a ri tate nomu wakwe.
"Fonela Presidente Lamela na Muavanyisi-nkulu u va byela leswaku u lava ku hlambanyisiwa vhiki leri taka," ku hlekula Zwane. "Hi ndlela leyi u ta va u tiengetelele nkarhi."
"Ndzi tsakisiwa hi leswi vandla leri ri nga na vavanuna ni vavasati vo tiya," ku sungula Presidente Lamela loko se yindlu yi miyerile. "Vavanuna lavambirhi i vavanuna hakunene. A hi va beleni mavoko." Ku phokoteriwa. Ku tlhela ku yimiwa na hi milenge, ku kombisa leswaku vanhu hinkwavo a va nkhensa vutlhari bya vavanuna lava. "Sweswi ku lo sala leswaku hi vhotela loyi hi lavaka leswaku a va murhangeri wa hina. Hi ta vhota exihundleni, un'wana ni un'wana a hlawula hilaha a rhandzaka hakona. Hinkwerhu hi phakiwe phepha rin'we ro vhotela eka rona. Nkarhi hi wona lowu. A hi vhoteni."
"Vakhomuredi vambirhi hi lava," ku yisa Presidente emahlweni. "Ku hava xilo xintshwa lexi ndzi nga mi byelaka xona hi vona. Va fike laha hikokwalaho ka n'wina. Khomuredi Mabasa u huma eka Xifundza xa Gauteng, kasi Khomuredi Mboxani u huma eMpumalanga. Lomu va yaka kona ku tiviwa hi vona vinyi. Hinkwaswo swi ta hetisisiwa hi milomu ya vona. Madoda, nkarhi wu fikile. Un'wana wa n'wina u fanele ku gwaba sweswi. Hi lava ku tiva lomu mi lavaka ku rhangela tiko leri mi ri kongomisa kona. Hi lava ku tiva loko mi ri na swikongomelo leswi swi nga ta hi koka mahlo. I mani a nga ta gwaba ku sungula?"
U langute wachi evokweni rakwe. Nkarhi a ku ri timinete ta makume-mbirhi ku ya eka awara ya n'we nindzhenga. U hefemulele ehenhla. A tlakuka exitulwini. A huwelela Irene.
"Mvhilopho leyi yi huma kwihi?" ku vutisa Machovhani. A kombetela mvhilopho hi xandla hinkwaxo, wonge rintiho rin'we a ri nga ta ringana entirhweni wa kona.
"Famba kunene, ndzi nga se ku vitanela maphorisa ya xibedlhele," ku kariha Jerminah. "U suka endzhaku ka nuna wa mina ku sukela namuntlha."
Shivambu a hlekelela swinene, a heta hi ku phokotela mavoko a nga se tshama exitulwini. Ndza tshemba leswaku loko a a nga chavi vukulu bya Mabasa a a ta va a vumbuluke na le hansi, a raha-raha milenge emoyeni.
"Ndzi ku vone na le ku sunguleni ku ri a wu na moya wa ntirhisano," ku hlamula Zwane a karihile. "Ku sukela sweswi mina na wena hi ta tirhisana hi voko ra nsimbhi. A ndza ha ku kombeli nchumu. Ndzi to ku lerisa ntsena."
"Ku sukela mundlwana ndzi fanele ku tshamisekisa timhaka ta mina hi vuntshwa nakambe, ngopfu-ngopfu hileswi xiyimo xa mina xi nga ta va xi hundzukile," ku kombisa Mabasa. "Hambi ku ri muti wa mina wu ta rhurhisiwa wu ya eMahlamba-Ndlopfu, kwale ku nga na Lamela sweswi. Ndzi ta fanela ku dyondza no hanya eTuynhuis eKapa, hikuva rero i kaya rin'wana ra Presidente wa tiko."
"Ahee," ku hlamula Machovhani. A hundzuluka a langutana na wanuna wo leha loyi a a lo dzi, emahlweni kakwe. Nghohe ya wanuna loyi a yi nga vuyi emahlweni ya miehleketo yakwe. A swi nga endleka leswaku a va a ri eku xisiweni.
Shivambu u korhame a rholela mapapila lawaya. Mabasa a n'wi nyika mvhilopho ya leswaku a ya nghenisa lomo.
Va phokotela.
"Ndzi to ta kunene kwala," ku hlamula Zwane. "Mina a ndzi chavi nchumu laha. Ndzi ta ta."
"Hambi sweswi ku na tihuwa to tala," ku hlamula Mabasa. "Tin'wana ti vangiwa hi vanhu vo fana na wena. Tin'wana i tihuwa leti ti rhangelaka ku hlambanyisiwa ka Presidente ematikweni hinkwawo. Swi tifanela ntsena na ku khotsiwa ka wena, swi ta tekiwa tani hi mhaka leyi a yi languteriwa ku humelela. Swipandza-nhloko swo fana na wena swa pfaleriwa ematikweni hinkwawo. Ku hava loyi a nga ta yi teka yi ri mhaka ya nkoka."
"U na ntiyiso wa sweswo xana?"
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
"Eku heteleleni, ntiyiso hi lowu:
"O, hi wena Sambo," ku hlamula Mabasa, a twa na mbilu yi suka evutshan'weni yi ya tluntlama enkolweni. "U ndzi khomele tihi xana?" Lexi a xi ri xivutiso xa nkoka swinene. Nhlamulo ya xona a yi ta boxa leswi a swi ta humelela eka siku rero.
"Ku hlawuriwa ka murhangeri a swi vuli nchumu," ku hlamula Nkulukumba Zwane wa Isizwe Freedom Party. Wanuna loyi a a rhandza ku vulavula a pfale mahlo. Leswi a swi endla wonge u le ku lorheni. "Hina hi nghenele nhlawulo wa lembe ra 1991 hi ku tshembisiwa leswaku a ku ta vitaniwa valamuri va matiko ya le handle etimhakeni leti a hi nga twanani hi tona. Nhlawulo wu hundzile, valamuri do! Loko hi vutisa, nhlamulo ya kona a ya ha ri na nhloko kumbe ncila. Ndzi tiva nkulukumba Mabasa a ri wanuna wa ntiyiso swinene. Leswi swi ndzi karhataka hi leswi a nga xirho xa vandla leri ri fumaka. I xirho xa vandla leri ri nga pfumeriki ku vitana valamuri. A ndzi kholwi leswaku ku nghena ka Mabasa swi ta hundzula nchumu ehenhleni ka switshembiso leswi endliweke. Hi fanele ku tsundzuka leswaku matimba ya le ka vandla, a ya le ka Mabasa. Loyi o va munhu ntsena. Hambiswiritano, ha ku vuyisa ndoda. Kombisa loko hi hoxile eka leswi hi swi vuleke. Tiko ri langutele sweswo."
Mabasa a a swi tiva leswaku nkarhi wakwe a wu sungula ku n'wi xupukela. A a fanele ku tirha hi xihatla. Etimhakeni to fana na leti ku laveka xihatla lexikulu.
"Se u vulavula tihi?" ku ta xivutiso xa Machovhani Mabasa. A a nga vileli ku bula tin'wana timhaka na nsati wakwe, ntsena loko ti nga khumbi Zwane.
"Ndzi ta kaneta hinkwaswo," ku hlamula Machovhani hi ku kariha lokukulu.
"Swi ta va swi tlherisiwa hi yini xana?" ku vutisa Zwane. Nghohe yakwe a yi sungula no khwanyana hi ku vona xitimela xakwe xi ri karhi xi suka exiporweni.
"A ndzi tshembi ku ri wa titwa leswaku u vulavula yini," ku tlherisela Zwane a ri karhi a yima hi milenge. "Ndzi karhele ku tlanga na wena. Ndza yi kuma cheke kumbe a ndzi yi kumi xana?"
"Ndzi ku byerile leswaku loko u tirha u fanele ku pfula mahlo ni tindleve leti," ku hlamula Mabasa, a ri karhi a khomelela tindleve.
"Ndzi na ntiyiso wa swi vona leswaku leswi a hi ku vhaka," ku nghena Mabasa etimhakeni loko se a fikile eka Sambo. "Ndzi swi tiva kahle ku ri wa swi tiva leswi swi ndzi fikiseke laha sweswi. A ndzi lavi ku ku dyela nkarhi. Leswi ndzi ku tivisaka xiswona wena a wu dyi nkarhi hikuva a wu na xixevo."
"Ndzi ta ku hlamula hi ndlela yo kongoma," ku vula Mabasa hi ku nonoka. "Mina se ndzi karhele ku tsutsumisiwa hi wena. Loko xi ri kona lexi u nga xi endlaka, xi endli sweswi."
"Hi fanele ku hetisisa mhaka leyi sweswi," ku lerisa Machovhani. Rito rakwe a ri ri ra munhu loyi a helaka mbilu hi ku chumayila vhese yin'we.
"Ku ta hlawula mina lomu mina na wena hi nga ta hlangana kona." Ku hlamusela James hi ku komisa. "Loyi a nga na timhaka hi mina. Wena u ta endla leswi swi lerisiwaka hi mina."
Papila leriya ri lo wa hi roxe emavokweni ya Mabasa loko a heta ku ri hlaya. A a nga ri na matimba yo ringana ku ri khoma.
"I vamani timbhoni ta kona?" ku vutisa Machovhani.
"Ndzi ta vona loko hakunene ri ta ku xela mundzuku," ku chavisela Zwane a ri karhi a huma hi rivanti.
Loko a ri Lamela yena u amukerile xikombelo xa Kramer xa ku veka tintambu ehansi.
"Ndzi nga mi pfuna xana?" ku vula Irene a ri karhi a nghena ehofisini, a langute Holobye Machovhani Mabasa.
"Loko swi ri tano, hikokwalaho ka yini va nga hatli va ndzi handzula xana?" ku vutisa nghamu yakwe. "Mina a ndzi swi lavi leswaku miri wa mina wu endliwa xilo xo tidyondzisa hi xona."
"Tiko ri fanele ku tivisiwa ntiyiso hi ku hetiseka," ku pfumela muavanyisi-nkulu. "Misava hinkwayo yi fanele ku fununguleriwa manyala lawa hinkwawo."
"Ina, kambe a yi ti eka mina. Yi ya eka Union Buildings eka Presidente Lamela," ku hlamula Machovhani. A a ta rivala njhani machi leyi a yi katsa minhlangano hinkwayo ya vatirhi xana?
"A ndzi lavi leswaku ku tiveka nchumu," ku hlamula Mabasa. Se a a sungula ku hela mbilu nakambe. "Ndzi lava leswaku leswi u swi kumaka swi tiviwa hi mina."
"Mina a ndzi swi twisisi hinkwaswo leswi mi swi vulaka," ku hlamula Jerminah. "N'wina mi vilerisiwa hi yini etimhakeni leti hinkwato xana? Swi tsandza kwihi ku n'wi byela leswaku milorho yakwe yi nge voni ku vonakala ka dyambu na?"
Matimba ya rirhandzu hi wona lawa ya susumeteke Irene, ya ya n'wi chela ehofisini ya Holobye Mabasa, a nga gongondzangi no gongondza. U lo nghena njhe! U fike a yima emahlweni ka tafula, a languta Machovhani Mabasa loyi a a hlamarisiwa hi maendlele lawa yo ka ya nga ri ya ntolovelo ya Irene.
"Timhaka leti," ku hlamula Machovhani endzhakunyana, "ti ndzi heta matimba. A ndzi tivi leswaku ndzi nga hlamusela ndzi ku yini."
"Naswona, a ku nga salangi munhu laha," ku tlhandlekela marito ya Machovhani. A tshinelela mvhilopho, a hlaya nakambe leswi tsariweke ehenhla. "Exihundleni?" a tivutisa, hi rito ra le hansi swinene.
"Wa swi tiva na wena leswaku sweswo a swi nge endleki," ku hlamula Machovhani. "U swi tiva kahle leswaku swilo leswi swi tirhisa ku yini."
"Ndzi na xitsundzuxo xin'we," ku hlamula James, loyi a a tilulamisele nhlamulo yin'wana ni yin'wana leyi a yi nga tshuka yi humelerile. "Ndza swi tiva leswaku u nga ringeta tindlela tin'wana to tisirhelela. Hambi ku ri ku ndzi lovisa u nga ndzi lovisa. Ndzi rhandza leswaku u swi tiva leswaku loko wo sungula ku ehleketa hi ndlela yoleyo, u ta va se u tivangela manyala yo tlula lawa u nga peta nhloko ya wena eka wona eka nkarhi wa sweswi. Tiva leswaku hambi ku burisana loku ka hina ka namuntlha ku kandziyisiwile eka xiteka-marito. Namuntlha ndzi kote ku endla leswi swi nga ndzi pfumelelaka ku hundzela eka tirhadiyo na thelevhixini."
"Rivala leswaku u etlele exitokisini," ku lerisa Mabasa. "Mhangu yoleyo yi teki tani hi swin'wana leswi nga humelelaka loko munhu a endla ntirho wo fana na wa wena."
"Ntirho wihi?" ku hlamala Brigadier.
"Xa ha ri kona 'xi-De Klerk-ana' xana?" ku vungunya Presidente Lamela.
"Se u vulavula hi yini?" ku vutisa Machovhani. A a nga ha twisisi lomu James Zwane a a kongome kona.
Loko a hela hi ku huma eGallagher Estate a ku lo sala timinete tinharhu ku nga se ba awara ya nkombo nimadyambu. Mabasa a a fanele ku ya eAuckland Park laha a a fanele ku ya vulavula eka nongonoko wa thelevhixini. Leswi a swi lulamisiwe hi xihatla lexikulu. Tani hi murhangeri lontshwa a a fanele ku ya losa tiko hinkwaro, a ri byela leswi yena a a ri longele swona. Mabasa u nambe a swi vona leswaku vutomi byakwe a byi cince hi xihatla lexikulu. Ku sukela sweswi a a nga ha ta kuma nkarhi wo ringana wo tilulamisela swilo. A a ta fanela ku dyondza ku endla swilo hi nkarhi wolowo. A a navela wonge loko nsati wakwe a a ri kona etlhelo kakwe. Jerminah a a swi kota ku lulamisa swilo hi ndlela leyi a yi antswisela nuna wakwe vutomi byakwe. Mabasa a a tiya hi yena. Nkarhi wolowo a a n'wi navela swinene.
"A wu ndzi byeli nchumu ehandle ko ndzi chavisa hi khotso," ku hlamula Zwane.
"Ndzi nge yi ekaya namuntlha loko ndzi nga se kuma mhaka leyi hinkwayo," ku tshembisa Sambo.
"Swi endliwe hi ku rhandza ka wena," ku kariha Mabasa. "Ku sukela rini wena u ri nawu xana? Hi wena u leriseke leswaku Shivambu a khomiwa. Sweswi, u fanele ku lerisa leswaku nandzu lowu u n'wi rhwexeke wona wu suriwa etibukwini hinkwato." Lexi a xo va xileriso.
"Ndza nkhensa loko u amukele ku tirhisana na mina," ku vula Mabasa. "Mhaka yo hetelela leyi ndzi lavaka ku ku byela yona i ya xihundla lexikulu. Ndzi ta ku byela yona ntsena loko u ndzi tshembisa leswaku u ta ya na yona esirheni ra wena."
"Ndzi vulavula hi matiko ya le handle, ngopfu-ngopfu hi vamakhelwana va hina, hi xikongomelo xo karhi," ku hlamusela Mboxani. "Hi fanele ku tiyisa leswaku ku na ku rhula ematikweni lawa ya hi rhendzeleke. Leswi swi ta dya mamiliyoni yo tala ya timali leti a ti fanele ku antswisa swo tala laha tikweni. Loko ho tiyisa leswaku ku na ku rhula na ku twanana eZimbabwe, eSwaziland, eLesotho, eMozambique, eBotswana, eZambia na le Namibia, hi ta kota ku va na ku rhula na hina. Xi ta va xihoxo lexikulu loko Afrika-Dzonga o rivala leswaku i un'we na matiko ya Dzonga wa Afrika. A ndzi vuli leswaku hi fanele ku nghenelela eka timhaka ta xikaya ta matiko man'wana, e-e. Tiko rin'wana ni rin'wana ri fanele ku pfinyana ni swiphiqo swa rona. Leswi ndzi vulaka swona hileswaku loko swi kombisa leswaku swi lava ku hi onhela kumbe ku hi tikisela, hi fanele ku lava tindlela to pfuneta. Hi nge swi koti ku hlawulela vanhu va matiko man'wana loyi a faneleke ku va Presidente wa vona. Lowu i ntirho wa vanhu va tiko rero. Loko ku lwetana ka vona ku endla leswaku mindzilikano ya hina yi nga ha tshamiseki kahle, hi ta fanele ku nghenelela hi ri karhi hi xixima ku tiyimela eka tiko rihi kumbe rihi."
"Hinkwaswo se ndzi swi veke emavokweni ya wena."
"Hi swona," ku hlamula Matsalani wa Holobye wa Dyondzo. Mahlo yakwe ya wele ehenhla ka ka buku ya xikambelo leyi a ya ha bvutame kwalaho ehenhla ka tafula.
A a fikile eka xiyimo lexi n'wa-tipolitiki un'wana ni un'wana a xi khongelelaka hi mbilu ni moya. A a fikile emaninginingini. A ku nga ha ri na swin'wana ehenhla ka leswi. A swi fana na loko a yimile enhlohlorhini ya ntshava, swilo hinkwaswo swi ri ehansi ka milenge ya yena. Misava a yi andlarile emahlweni ka yena. A wonge a nga yi vunga emavokweni yakwe loko a swi rhandza. A wonge a nga yi pyanya exikarhi ka tintiho takwe timbirhi. A yi ri ya yena. Yona, ni vanhu lava a va hanya eka yona. Ku tikarhata kakwe ka malembe a ku veke mihandzu leyinene. Matimba yakwe ehenhla ka tiko a ya ri lawa ya ndlandlamukeke. A a ta xiximiwa, a hloniphiwa hambi ninhlekanhi hambi nivusiku. Hi xinkadyana a a hundzuke nghala ya mambvhele, ya vurhena lebyi byi nga tiyeriwiki hi munhu. Eka van'wana kumbe a a hundzuke Xikwembu hi ku copeta ka tihlo. A a nga ngungumelangi tani hi Nikodema ku xava tivhoti ta vanhu hi ririmi. A a nga ngwingwangi exinyamini a byala vubihi hi mavito ya van'wana. A a nga chochovelangi exikarhi ka rihlohlonya a rhwele switshembiso eka lava va nga ta n'wi hlawula. Marito yo lumbeta no hemba a ya nga tshwuteriwangi hi nomu wakwe. A a lwe nyimpi yakwe hi ndlela ya ndzhuti. A ku nga ri na xikhutu. Loko a a hela hi ku ya tilata, a byi ta va bya n'wantenyani.
"A ndzi rhandzi ku ku twisa ku vava," ku hlamula Jerminah endzhaku ka nkarhinyana, "kambe ndza swi twa embilwini ya mina ku ri ku na leswi u ndzi civelaka swona. Ndzi byeli nkatanga, xifuva xa wena hi kona xi nga ta kota ku sala xi vevukile. Endzeni ka nhloko ya mina, endzeni ka xifuva xa mina, ku na matimba lawa ya navelaka ku hambulelana na wena ku tikeriwa hinkwako."
Loko ku ri vuyeni bya Mabasa byi n'wi khomelete nkarhinyana. U kale a kuma ku ntshunxeka a huma ehodeleni loko ku ba awara ya vunharhu. Nkarhi wa siku rero a wu fanele ku hlongorisiwa wu kondza wu khomiwa, wu kokeriwa endzhaku leswaku a ta kota ku veketela swilo swakwe kahle.
"Ringeta Shivambu i muyimeri wa wena," ku tsundzuxa Zwane. "A a ri eku secheni endlwini ya mina."
"U nga chavi nchumu," ku hlamula Machovhani, a ringeta ku endla ntiya-nhlana. A miyelanyana. "Hi swona, ndzi nkhensile Irene. Ku nga ngheni munhu laha sweswi. Ndza ha languta swin'wana."
Machovhani a ri amukela hi mavoko ya ritukulu lerikulu. Papila ra kona a ri tika tani hi dyitamba ledyikulu. U rhelerise mahlo, a sungula ku hlaya marito lawa a ya mpfampfarhutiwe hi vukheta lebyikulu ehenhla ka rona:
Nkhuvu a wu fikile emakumu.
Loko nkarhi ku ri hafu ku bile awara ya nhungu nimixo Machovhani a a ri karhi a huma exibedlhele xa Louis Pasteur epatwini lerikulu ra Schoeman, ePitori. Nsati wakwe a a fanele ku ya endliwa vuhandzuri siku rero. Madokodela a ya n'wi tshembisile leswaku vuhandzuri bya kona a byi nga karhati swinene. Xikhongelo xakwe lexikulu a ku ri leswaku nsati wakwe a va a hanyile swinene hi Ravuntlhanu leswaku a ta hlambanyisiwa emahlweni ka yena. A swi nga ta hetiseka loko Jerminah o tsandzeka ku va kona hi siku-nene.
"Se ti sungule ku hisa timhaka," ku hleka Presidente, a landzeleriwa hi ntshungu hinkwawo, "na matsolo ya sungula ku dzunga." A miyelanyana. "A ndzo mi vutisa-vu ntsena, ndzi swi lulamise khale leswi swi fanele ku endlisiwa xiswona. Evokweni ra mina ndzi khome mali ya R2,00 ya nsimbi, leyi mi nga kala mi yi thya 'xi-De Klerk-ana', hileswi nkoka wa mali ya tiko leri wu nga chika hakona, wu chipa ku fana na mavandla man'wana lawa ndzi nga taka ndzi nga ya boxi hi mavito."
Loko nongonoko wu hela a ku be timinete ta makume-nharhu endzhaku ka awara ya nhungu. U lerisile muchayeri wa movha leswaku a n'wi heleketa exibedlhele xa Louis Pasteur leswaku a ta ya vona nghamu yakwe. A a nga ha lavi ku fowuna. A a to ya kunene a ya vona nsati wakwe. Loko ku ri tipolitiki ta tiko a ti fanele ku pfa ti yimele etlhelo.
"Ndzi n'wi tiva kahle," ku hlamula Jerminah hi ku hatlisa. "Vito rakwe a ndzi ri lavi ekusuhi na wena. James Zwane i vito leri ri tisaka makhombo na nhlomulo ntsena."
"Wanuna luya u kwala ehofisini ya n'wina. I khale a mi yimerile. U ri loko mi nga hatli mi vuya, u ta vitana vateki va mahungu," ku tsemakanya Irene. "A ndzi tivi leswaku u kongome yini."
A miyelanyana.
Shivambu a nga swi kotangi hambi ku pfula nomu. A a nga swi tivi leswaku a a fanele ku hlamula a ku yini. Leswi a swi n'wi tise kwalaho a ku ri xihundla xa yena na mbilu yakwe. Loko yi ri misava yona, a yi ri ekusuhi no amukela ku vuya ka Hosi Yesu.
Loko a hela hi ku fika ehofisini yakwe, a a lo tapi hi nyuku, mahahu na wona ya ri karhi ya tivika ku baleka. A a karihe ku tlula na xivatla-nkombe. Rivanti u lo ri raha kunene, a nghena ehofisini. Matimba ya ntanghu yakwe ya endle leswaku rivanti ri tlhela ri tipfala hi roxe.
"Tatana Mabasa," ku hlamula Sambo, "mi ta ndzi rivalela. A ku na leswi ndzi nga kotaka ku mi byela swona sweswi.
"Ndza ha yimele ku twa leswaku madokodela ya ri yini namuntlha," ku hlamula Jerminah. Rito rakwe a ri khwehlekile, ri kombisa ku vilela ka munhu loyi a twaka ku vava lokukulu. "A va ri kwala, va ri karhi va ndzi khoma-khoma makhwiri lawa wonge tintiho ta vona ti na switwi swa mangava. Van'wana a wonge vo lava ku ndzi pfatlanya hikuva a va tshikelela khwiri ra mina lero ndzi twa wonge marhumbu ya mina ya nga boxa hi le nhlaneni wa mina."
Mavoko! Makhwela! Minkulungwani!
Muchayeri u vulavulele eka rhadiyo yakwe, ivi movha wo basa wa BMW528i lowu a wu ri kwalaho mahlweni ka vona wu sungula ku famba. Enhlaneni a wu rhwele rivoni ra rihlaza leri ri nga sungula ku rhendzeleka. Endzhaku ka movha wa Mabasa ku nghene movha wun'wana wa Volvo, wa ntima. Enhlaneni wa wona a ku rhendzeleka rivoni ra rihlaza. Mimovha leyi yi hlongorisane hi rivilo lerikulu yi ya nghena eka patu ro ya ePitori. A yi fambela exineneni ntsena, yi lumeke timboni hambi leswi a ku ri nhlekanhi.
Ndziwi! Ndziwi! Ndziwi!
"I mani loyi a nga te ri u fanele ku yi kuma?"
"A ndzi swi tivi leswaku u vulavula tihi manuku," ku ringeta Machovhani ku tiponisa. A a ri karhi a ehleketa ndlela yo hlamula Zwane.
"Leswi swi vulaka yini?" ku vutisa Lamela. A a nga tshembi leswaku a a swi twe kahle leswi a swa ha ku boxiwa hi Sambo.
"Kasi u lava yini wena xana?" ku vutisa Jerminah. "I ncini lexi xi ku susumetaka hi ndlela leyi?" A tova kunupu yo kombisa leswaku a a lava ku pfuniwa hi xihatla. Zwane a nga swi vonangi leswi.
Loko Irene a humile ehofisini Mabasa u sale a dya marhambu ya nhloko. Mhaka ya Irene a yi nga n'wi nyiki vurhongo. A a tiva yini? A a vone yini? A swi ta tikomba hi ku famba ka nkarhi.
"I ntiyiso leswi ndzi swi vuleke, Digiri ya BA yi nyikiwile Tatana Mabasa hi ndlela leyi faneleke," ku tiyisa Sambo nakambe.
"A ndzi lavi munhu loyi swi nga ta n'wi tsakisa, ndzi lava loyi a nga ta swi kota ku tirha," ku lulamisa Mabasa.
"Ndza mi nkhensa," ku sungula Mabasa loko huwa se yi hungutekile, "ndza mi nkhensa swinene. Ndzi rhandza leswaku mi swi tiva ku ri ndzi kote ku fika laha ndzi nga kona namuntlha hikokwalaho ka vutshembeki bya n'wina. Ndzi ta suka eka Ndzawulo leyi namuntlha, ndzi suka hi mbilu leyi tshovekeke. Ndzi suka exikarhi ka vanakulobye ni vanghana va mina, lava a se va hundzuke maxaka ya mina. Ndzi huma ekhokholweni leri a ndzi swi titwa ndzi hlayisekile eka rona masiku hinkwawo. Ndzi suka eku vonakaleni loku a ku nga ha tlunyi mahlo ya mina. Ndzi huma eku kufumeleni loko a ku fambisana na eka miri wa mina. Lomu ndzi yaka kona a ndzi na ntiyiso kumbe vutivi bya xiyimo xa rirhandzu ni nkufumelo. Ndzo khongela ku kuma swilo swi fana na kwala. Xikombelo xa mina eka n'wina i xin'we. Tshamani mi rhandzana hi ndlela leyi ndzi mi tivaka hi yona. Khomanani hi mavoko, mi tirhisana. Mi ta tshamela ku hlula. Ndzi ta mi endzela. Ndza mi nkhensa swinene. Nkarhi wo vulavula swo tala a wu kona namuntlha. Rhandzanani. Inkomu."
"Mhaka yo hetisela hi leyi," ku yisa Machovhani Mabasa emahlweni a ri karhi a yima hi milenge. A languta xikomba-nkarhi ekhumbini. A ku ri hafu ku bile awara ya khume-n'we nimixo. "Ndzi lava leswaku u landzelela Zwane hi le ndzhaku vusiku ni nhlekanhi, u vona hinkwaswo leswi a swi endlaka. Ndzi lava leswaku a nga tshineleli ekusuhi na mina."
"Ndzi lava ku ku tsundzuxa hinkwaswo leswi," ku hlamula James. A a nga tlheleli endzhaku. "Ndzi lava leswaku u kala u swi vona leswaku ndzi khome vuxokoxoko hinkwabyo. Mlungisi Kota a a tirha eka ndzawulo leyi a yi nghenisa timaraka eka khompuyutha. A swi tiviwa hi vo tala leswaku loko a fumbarherisiwe xuma, a a cinca timaraka hi ku rhandza. Wena u humese R100,00. Makume-mune nhungu ya hundzuke makume-ntlhanu ya tiphesente. Laha a ku feyiriwile, ku pasiwile."
"Presidente wa tiko u fanele ku languteka," ku sungula Jerminah, "ngopfu-ngopfu hi siku leri a hlambanyisiwaka hi rona. Phela ku ta tekiwa swifaniso swa matimu hi rona siku rero."
"Timhaka leti ndzi ta tilulamisa sweswi," ku tshembisa Mabasa. "Ndza ha vhe ndzi ya tilulamisa ka ha te tani, ta ha hisa."
Hambi hileswi a a rivatiwe hi riqingho nkarhinyana, hambi hileswi se a a pfilungakanyekile emoyeni na le miehleketweni, Mabasa a a nga ri na ntiyiso lowu hetisekeke. Ntiyiso hileswaku tinhompfu takwe a ti lahlekeriwe hi risema leriya a ri n'wi hlamarisile. Moya wo tenga a wu vuyile nakambe. Risema a ri ye kwihi?
"Mina a ndzi lavi ku pimiwa hi marito ya nomu wa mina, ndzi rhandza ku pimiwa hi ndzima leyi ndzi yi hlakuleke," ku hlamula Mabasa. "Ndzi nyikeni nkarhi wo tlakusa xikomu. Loko ndzima yi nga fambi, ndzi byeleni. Loko ndzi nga se tlakusa xikomu, mi nga sunguli ku ndzi sola. Loko swi ri switshembiso swona swa karhi swa hetisisiwa. Khombo eka lava va nga swi voniki. Khombo eka lava va languteleke ku hundzuriwa ka matimu ya malembe yo tlula makume-mune hi vhiki rin'we ntsena. Volavo hi nge koti ku pfuka hi va tsakisile. Lowu i ntiyiso."
"Ndzi swi tive kahle leswaku u ta hela hi ku nghenisa maphorisa etimhakeni leti," ku tlherisela James. "Sweswo swi ta pfuneta ntsena ku endla leswaku ndhuma ya vito ra mina, na vuxisi lebyi u byi endleke, swi ya emaninginingini ya mahungu ya n'hweti. Kumbe ndzi nga pfaleriwa siku rin'we exitokisini. Endzhaku ka sweswo vanhu va ta ku lerisa ku ndzi ntshunxa. Va ta lava ku tiva leswaku mina na wena hi holovela yini."
"Hi ta vona hi swona."
"Ndzi ta n'wi dlaya hi mavoko lawa ya mina," ku kariha Machovhani Mabasa. "U nyikiwe hi mani mfanelo yo ta eka wena xana? Naswona, kwala xibedlhele va wu kuma kwihi nawu wo pfumelela vanhu ku endzela ehandle ka mpfumelelo wa wena n'winyi xana? Loko a a lo ku dlaya ke?"
"Ndza swi tiva leswi u vulaka swona," ku hlamula Mabasa endzhaku ko miyelanyana. "Hambi a ri mina se ndzi sungula ku n'wi helela mbilu. Zwane u karhata ngopfu. U tibyele leswaku hinkwaswo leswi swi ehleketiwaka hi yena swi fanele ku humelela hi ndlela yakwe."
"Yini?" ku chuhwa Machovhani.
Ivi tinhompfu ta Mabasa ti bvhanyangetiwa hi risema ra matimba swinene. A ri nga ri risema ro phomisa marha, kambe a ri tlhela ri nga vi risema ra ku vilula timbilu. A ri endla wonge a ri na tlhelo ra ntiyiso. A swi endla wonge a ka ha ku hundza mfafazelo wo karhi. U nuhwete nakambe, a ringeta ku bvumba leswaku a ri ri risema ra yini kambe nhlamulo do! Mabasa a phumunha tinhompfu takwe hi le ndzhaku ka voko, wonge a a lerisa risema ku hambana na yena. Voko rakwe ri kulule na swinyukwana leswi a swi pfempfile exikandzeni xakwe hi xinkadyana.
"U nga nghenisi xinhompfana xa wena etimhakeni leti ti nga ku ringanangiki," ku tsundzuxa Mabasa. "Tiva leswi ndzi ku leriseke swona ntsena."
Ku phokoteriwa mavoko.
"Presidente Lamela, wena Muchaviseki u nga hi velekela dimokrasi u ri emapindzini ya makhema ya xihlau-hlawu; eka n'wina tinhenha ta vandla leri ro xonga swonghasi leri ri tiseleke vanhu va ka hina ntshunxeko, ndza mi losa," ku sungula Mboxani. "Namuntlha ndzi yime la' mahlweni ka n'wina ndzi ri karhi ndzi mi kombela leswaku mi ndzi hlawula," ku boxa Mboxani hi ku kongoma. "Xikombelo xa mina hi leswaku mi rivala lomu ndzi humaka kona, mi rivala hambi ku ri leswi ndzi nga swona, mi yingisa miehleketo leyi ndzi taka na yona."
"Hello," ku ta rito ra nghamu yakwe eka thelefoni yakwe.
"Loyi a nge ri u nge swi koti ku dyondza u ri karhi u wu endla ntirho wa kona i mani xana?" ku vutisa Mabasa. "Mina ndzi pfumela ntiyiso lowu nge munhu u dyondza hi ku endla. Ku languta ku twa swa pfuna, e, kambe ku endla hi swona leswi swi dyondzisaka hi ku hetiseka."
"Mhaka leyi se yi bohanile hakunene," ku hlamula Machovhani Mabasa, a endla wonge o vulavula na ye' n'winyi. Pulani yakwe a yi rahile, yi vuya yi ta n'wi hima nghangha leyi. "Hambiswiritano, swilo leswi hinkwaswo u swi vulaka laha, mina swi ndzi khumba hi ndlela yihi?"
"Ri xile, i Mabasa loyi a vulavulaka," ku vulavulela Mabasa endzeni ka thelefoni ya mihlolo.
"Ndzi ta ku ndzi chavisiwa hi yini?" ku vutisa Mabasa.
"Hlamusela u tsemakanya," ku lerisa muavanyisi-nkulu.
"Ndzi ta hlamusela hinkwaswo hi ndzexe, a ndzi rhandzi ku mi tota thyaka ra vito ra mina," ku tinyiketa Mabasa. "Ndzi pfumeleleni sweswo ntsena." A a amukela leswaku hinkwaswo a swi herile.
"Mbitsi?" ku pfuneta Mabasa.
"Sweswo a ndzi swi tivi, futhi a ndzi lavi no swi tiva," ku tlherisela Zwane, a helanyana mbilu ro sungula hi mpfhuka a sungurile ku burisana na Mabasa. "Lexi ndzi xi tivaka hi lexi: Wena u ta humelerisa leswi ndzi ku lerisaka swona."
"Se a ndza ha twisisi hakunene," ku ta rito ro kwalala ra Machovhani. Mhaka leyi a yi sungula ku n'wi tshova matimba . "Wa ha ku vulavula hi mamiliyoni kwala. Kasi a wu ku yini?"
"Kasi mapapila ya mina u ya cukumetelela yini ehansi minkarhi hinkwayo xana?" ku vutisa Mabasa.
"E-e, hikokwalaho ka kungu ra wena na Shivambu yoloye," ku hlamula Zwane. "Loko ndzi huma laha ndzi ya etindlwini ta vuhaxi ta thelevhixini eAuckland Park. Madyambu ya namuntlha, tiko hinkwaro ri ta hlayeriwa mahungu yo tsema nhlana hi loyi va nge u ta va Presidente. Tiko hinkwaro ri ta suka misisi hikokwalaho ka mahungu ya kona."
"Mina ndzi vona ku ri na wa vunharhu etimhakeni leti," ku hlamula Sambo hi ku kongoma. "Hi ku vona ka mina ku na munhu kumbe vanhu lava va ku chavisaka hikokwalaho ka tidyondzo ta wena. Vona hi vona lava u faneleke ku tiyisa leswaku a va boxi xihundla xa timhaka leti. Mina ndzi nge vuyeriwi hi nchumu loko ndzo tshuka ndzi hundzisile mahungu lawa."
"Swileriso a swi humi ehofisini ya mina ntsena," ku hlamula Mabasa hi ku nonoka nakambe. "Eka timhaka tin'wana hofisi ya mina yi hava hambi ri ri rito rin'we ra mhamba. Hambi ndzo ringeta ku vulavula ndzi nge hatli ndzi twiwile. Minkarhi yin'wana ndzi nge heli ndzi twiwile hambi ndzo ba lexi dumaka. Kona loko ndzo ringeta ku susumeta leswaku ku hatlisiwa, ndzi ngo va ndzi endlela ku nyanyisa ku nanayila ka mampfani."
"A ndzi swi tivi," ku konyolola Irene.
Vaholobye ku fanele ku va lava va nga ta kota ku fikelerisa swikongomelo leswi. Ndzi lava leswaku ntirho wu ya emahlweni. Ku ta tirhiwa hi vuswikoti ni ku nyiketana. Ntirho wa mina lowukulu i ku aka tiko, ku nga ri ku cinca khabinete."
"Marito ya mina yo hetelela," ku yisa Presidente Lamela emahlweni, " i yo nkhensa nhenha leyi Jenerala Kramer." A hundzuluka a n'wi languta. "Loko ndzi bohe leswaku u ya emahlweni na ntirho lowu a ndzi swi tiva leswaku a swi fana na ku tshemba nyoka. Vanghana vo tala va mina va sungule ku fambela ekulenyana na mina hikokwalaho ka xiboho lexi. Ndzi ku langutile ivi ndzi vona wanuna loyi a tshembekaka. Ndzi bohe ku ku thola eka ntirho lowu hikuva vuhlayiseki bya tiko a byi hetisekile emavokweni ya wena. A ndzi nga tholi wena. A ndzi thola vutshembeki na miehleketo leyi baseke leyi yi nga tumbela endzeni ka wena. Namuntlha ndzi vula ndzi nga tipfinyingi leswaku wena u munghana loyi a tshembekaka hakunene."
"A ndzi ku chavisi," ku tshembisa Zwane. "Loko u nga kholwi, u languta mahungu ya awara ya vunkombo madyambu ya namuntlha. Vito ra wena ri ta va nhlokomhaka leyikulu ya wona."
Lavo hatlisa evuloyini a va n'wi lume ndleve khale leswaku lebyi a ku nga ri vuvabyi njhe, a ku ri xifula. A va vula na leswaku leswi a ku ri mihandzu ya mona lowu vanhu a va ri na wona ehenhla ka ku humelela ka va ka Mabasa. Madokodela a ya kanetana, va vonisana, hi ku ringeta ku hlanganisa vutlhari bya vona eka mhaka leyi a va kongomane na yona. Nsati wa Holobye wa Dyondzo u fanele ku tshunguriwa hi vukheta lebyikulu. Futhi loko Holobye wa kona ku ri Machovhani Mabasa, vukheta byi fanele ku tlhandlekeriwa byi tlhela byi khapa.
Ku tsandzeka ka Sambo ku fowuna a swi nyanyisa timhaka na swona.
Loko a humela ehandle u hlamele ku vona xinyami lexikulu. Loko a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe, u hlamele swinene ku vona leswaku awara ya vunhungu a ya ha ku hundza hi timinete timbirhi. A a tshame nkarhi wo tlula tiawara timbirhi exibedlhele. Nkarhi wa kona a wu lo haha.
"Ndzi tele mali ya mina," ku hlamula Zwane hi ku olova.
"Ehofisini ya Presidente a ku fanelangi ku tumbetiwa manyala," ku hlamusela Lamela. "Ku fanele ku tshama ku basile, ku tengile. Loko leswi swi vuriwaka laha swi ri ntiyiso, tiko leri na Mfumo lowu swi ta famba swi hoxe mincila exikarhi ka milenge tani hi magavari."
"Ndzi nge wu kumi nkarhi wo ta eka wena namuntlha, ngopfu-ngopfu hi nkarhi wa ntirho," ku sungula Mabasa loko se a tihlanganisile na Sambo. "Loko ku ri leswaku u na swin'wana leswi u lavaka ku burisana na mina hi swona, kumbe hi nga hlangana loko se ri perile."
Irene a a toloverile ku tirhisa xileswi. A a swi tiva leswaku a a fanele ku sungula kwihi, a ya heta kwihi. U vutise eka vafambisi va vusirheleri bya tihofisi, a vutisa eka valawuri, a vutisa eka vafambisi va swiyenge, a languta na le bukwini ya vuyeni. A ku nga ri na nhlanga yo baleka ngati. Leswi hinkwaswo a swi nga ta tsakisa loko swi wela etindleveni ta Mabasa.
"Mi ta ndzi rivalela mhani," ku vula Zwane. A tiva no bambetela katla ra Irene.
"Machudeni a va hlayi milawu hinkwayo leyi yi fambisaka timhaka ta tidyondzo ta vona," ku hlamusela Sambo. "Hikokwalaho va pfaka va xiseteriwa hi lava va tilavelaka mali."
"Mina hi mina ndzi nga ta tihlanganisa na wena," ku tlherisela James Zwane. "U nga kali u tikarhata hi sweswo. Swi tshikeli mina."
"Va endlisa sweswiya loko se va taleriwe hi ntirho," ku hlamula Irene. "Futhi swa antswa hikuva n'wina va mi lerile. Minkarhi yin'wana vo nyamalala njhe!"
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
"Ndzi swi twile mhani, ndzi ta endla tano," ku hlamula Machovhani.
"Ntirho wo sungula?" ku hlamala Mabasa. "Kasi ka ha ri na yin'wana na?"
Xifaniso lexi nga tekiwa eka nkarhi wolowo xi ve eka tinyuziphepha letikulu hinkwato mpundzu lowu landzelaka. A xi vuriwe: 'Vupresidente byi pfuxelana'.
"Na wena u nga ringeti mathayi-thayi," ku hlamula Mabasa. "Ku sukela sweswi, loko u kala u huma laha ehofisini ya mina, u ta va u ri karhi u landzeleriwa hinkwako laha u nga ta famba kona. Mahlo ya mina ya ta va na wena. A ku na nchumu lexi u nga ta xi endla ivi ndzi nga xi tivi. U tivonela."
Zwane u yime nkarhinyana wonge a a lo biwa hi rihati. Vutlhari a byi hahile hi xinkadyana. Hambi a ri Mabasa a a lo gabaa, a hlamale vukari lebyi bya Irene. A a tiva Irene a ri munhu wa xichavo swinene. Siku rero a a vona tlhelo rakwe lerintshwa. Va ri vambirhi a va chavisiwe na hi marito lawa a a ya vurile. A a vula yini loko a ku Zwane u tolovele ku tshamela ku xanisa vanhu van'wana xana? A a tiva yini Irene loyi?
"Xana a wu swi voni leswaku se ndzi wele esirheni xana?" ku vutisa Mabasa a ri karhi a languta Sambo endzeni ka mahlo. "A ka ha ri na xin'wana lexi xi nga lulamisiwaka laha. Tiko ri tiva leswaku ndzi feyirile, kambe ndzi khome Digiri hi mavoko. Seletelani khele leri. Ndzi yimbeleni."
Hi nkarhi wolowo ku ve ni ku gongondza erivantini. Ivi ri pfuriwa, Sambo a nghena.
Exibedlhele dokodela u rhange hi ku kanakananyana ku ntshunxa Manana Mabasa leswaku a ya nghenela nkhuvo wa ku hlambanyisiwa ka Presidente lontshwa. Jerminah a a nga se va eka xiyimo xo tsakisa swinene. Mabasa u hlamusele dokodela hilaha mbilu yakwe a yi rhandza vukona bya Jerminah eka nkhuvo lowu. Va kale va twanana leswaku Jerminah a a ta heleketiwa hi vaongori vambirhi, naswona a a ta pfumeleriwa ku va eka xinkhubyani lexi nkarhi wo ringana awara ntsena. Dokodela a a ta va ekusuhi na yena. Mabasa u nkhensile hinkwaswo leswi, kutani a hatla a ya vonana na nsati wakwe. Leswi swi tsakise Jerminah swinene, a nkhensa na nuna wakwe hi xiendlo lexi.
Daniel Machovhani Mabasa u lave ku hi xisa hinkwerhu. U tumbetele tiko hinkwaro ntiyiso. U rivele mhaka yin'we ntsena: Ntiyiso a wu tumbeteki. Ndzi na vuxokoxoko lebyi nga ta kombisa leswaku Digiri ya BA leyi a tiviwaka a ri na yona, a nga yi pasangi. U lo yi xava ku fana na malekere. U tsandzekile eka tidyondzo ta History ta lembe ra vunharhu. U xave ku pasa hi R100.00.
"Maveriveri ya mhaka leyi ya fikile eka hofisi ya mina eka masikunyana lawa ya ha ku hundzaka," ku hlamusela Sambo. A nga boxangi leswaku ya fikisiwe hi Mabasa hi byakwe. "Ndzi endle vulavisisi. Ndzi lave eka..."
"Vusiwana a bya ha tirhi laha," ku hlamula Zwane. A yima hi milenge. "Sweswi ku ta pona loyi a nga ta rhanga a gwaba. A ka ha yimelaniwi. Mina se ndzi swi amukerile leswaku mali ndzi nge yi kumi hi ku tirhisana na wena. Lokoswiritano, na wena u nge yi kumi. U nge hlambanyisiwi ndzi ku byela."
"Tatana Mabasa," ku hlekelela Shivambu loko a ri karhi a nghena, "i nkateko lowukulu evuton'wini bya mina ku tivana na Muchaviseki wo fana na n'wina." A tlharhamula voko a qhavulana na Mabasa. A a tiva leswaku vuxaka byakwe na Mabasa a byi nga ya emahlweni no endla leswaku a dya xinkwa lexi totiweke botere matlhelo hinkwawo.
"Ndzi lava ku ya eka tinyuziphepha ndzi ya boxa leswaku wena u hava mapapila ya tidyondzo leti u tivekaka hi tona," ku boxa James. A a ri na ndlela yo boxa timhaka to tika hi ndlela yo olova. "Ndzi lava ku tivisa tiko hinkwaro, hambi ku ri misava hinkwayo, leswaku u mbabva. Ndzi lava ku ku veka erivaleni, tiko hinkwaro ri ta kota ku tiva leswaku u mani. A swi fanelangi leswaku tiko ri landzelela ndzhuti wa xipuku. Ndzi lava ku ku tivisa leswaku u nge vi Presidente wa tiko leri. U nge hlambanyisiwi hi Ravuntlhanu. Ndzi nga swi sivela loko ndzi swi rhandza, naloko u nga endli leswi ndzi nga ta ku lerisa swona."
"Ndza ha famba, u ta vona hi mina loko se ndzi vuya," ku hlamula Mabasa. A ganyula a huma ehofisi yakwe.
"Mamiliyoni ya khume-mbirhi!" Ku chuhwa Machovhani. Mahlo ya kula wonge ya nga buluka ya huma enhlokweni yakwe. "Ndza kholwa leswaku se wo ndzi vungunya, hi mpela."
"Ehenhla ka leswi, u fanele ku tiyisa ku ri tikontraka leti a ti hundzuluxeki ku nga se hela ntirho wa kona. Loko to tshuka ti hundzuluxiwile, ku fanele ku va ku tsariwile leswaku ndzi ta tshama ndza ha kuma mali leyi hi yi sayineleke."
"Wolowo i ntiyiso," ku hlamula Mabasa. "Ntsena hi pfa hi tirivala, hi ndondomela endzeni ka vusiwana bya hina hi nga titwi."
Sambo u sale a tshamile kwalaho, a ri karhi a dya marhambu ya nhloko. U tikume a yime exikarhi ka timhaka timbirhi. Loko o ka a nga pfuni Mabasa, sweswo a swi ta kombisa ku seketelana ni valala va Mabasa. A a ta va a pfunetile eku wisiweni ka Mabasa. Loko o pfuna Mabasa, a a ta va a ri eku endleni ka manyala ni vumbabva, hikuva wonge a a languteriwe ku hundzula mavunwa ya va ntiyiso. Loko o ka a nga endli nchumu a a ta va a hoxile. Loko o endla xanchumu a a ta va a hoxile. A a nga ha tivi lexi a xi ri xona-xona. U tibohe ku lava ntiyiso hinkwawo. Leswi a a nga se swi tiva hi leswi a a ta endla swona loko se a kume ntiyiso hinkwawo. A a pfa a chava swinene hi ku ehleketa ku ri Mabasa a a nga ta lavana na ntiyiso wa kona.
Presidente Lamela u sungule ku hlamusela leswi a swi fanele ku endliwa hi vavanuna lavambirhi.
"Cheke leyi yi taka eka mina a yi lavi maphepha," ku konyolola Zwane. "Loko ku laveka maphepha, ya ta voniwa endzhaku. Futhi wolowo a hi ntirho wa mina."
"Hayi, ndzi vula Zwane," ku hlamula Jerminah.
Mabasa u swi vonile leswaku a a fanele ku endla swin'wana hi xihatla. U hatle a huma ehofisini, a pfala rivanti endzhaku kakwe. A nga langutangi Irene. U fambe a ya nghena ehofisini yin'wana leyi a yi nga ri na munhu. Loko a pfale rivanti u humese thelefoni yakwe ya selula, a hatla a tihlanganisa na Ringeta Shivambu.
A huwelela Irene nakambe. Se a a tibyele leswaku u fanele ku lavisisa leswaku a ku humelela yini. Loko ku nga se ba awara ya vukhume-mbirhi a a fanele ku tiva ntiyiso hinkwawo.
"Hi lembe ra 1973," ku sungula James wonge ana a a yimele marito yalawo, "a wu ri karhi u hetisa tidyondzo ta wena ta Digiri ya Arts le Yunivhesithi ya Vista. Yin'wana ya tidyondzo leti a wu ti endla a ku ri History ya lembe ra vunharhu. U kume makume-mune nhungu ya tiphesente eka yona, leti a ti vula leswaku a wu fanele ku ya tsala xikambelo xa ngetelelo. A wu yangi eku tsaleni. " A miyelanyana. "A ndzi tivi loko wa ha n'wi tsundzuka Mlungisi Kota."
"Leti a hi timhaka leti hi nga ti vulavulaka hi thelefoni," ku hlamula Machovhani. "Ti lava hi tshama ehansi, hi langutane endzeni ka tindololo ta mahlo."
Mabasa u suse thelefoni yakwe endleveni, a yi tova ku yi dlaya mbilu, endzhaku kwalaho a yi tlhoma ebandini ra buruku yakwe. A sungula ku ganyula a langutana na vuhati-hati bya tikhamera, a honisa swivutiso leswi a a haxiwa hi swona, a khoma ndlela a tlhelela endlwini leyikulu laha a ku khomeriwe kona khonferense. A va ri eGallagher Estate, eMidrand, leyi pavalaleke exikarhi ka Joni na Pitori.
Loko awara ya khume-mbirhi yi ba, riqingho rakwe ra selula ri cemile. Machovhani a u hatle a hlamula. "Inhlekanhi, i Machovhani Mabasa loyi a vulavulaka. Ndzi nga mi pfuna hi yini?"
"A ndzi rhandzi ku voniwa tani hi loyi a tisirhelelaka hi nomu," ku hlamula Mabasa. "Swa antswa ku hlamula wa vunharhu."
"Mina ndzi Wantima," ku hlamula James, wonge a vula mhaka leyi Machovhani a a nga yi voni hi mahlo yakwe. "Eka malembe lawa ya nga hundza, mina a ndzi nga swi koti ku kuma tikontraka. Leswi a swi vangiwa hi leswi Mfumo a wu ri emavokweni ya valungu. A va nyiketana tikontraka leti hi nhlonge ya vona. A va phakana xinkwa nivusiku. Sweswi matimba ya le mavokweni ya wena. Xinkwa xa ha ri kona. Vusiku bya ha ri kona. Ndzi nga tsandzekisa ku yini xana?"
"Ndza nkhensa ku twa sweswo," ku hlamula Mabasa. A miyelanyana, a languta Ringeta. "U nga lahli mapapila ya mina."
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
"A nga se tshama a ndzi tshinelela," ku tsundzuxa Jerminah nakambe. "Sweswi loko o tshuka a tshinerile, ku ta va ku ri hikokwalaho ka xirhambo xa mina."
Xikhongelo xakwe xi hlamuriwile. N'winyi wa swigingi a ku nga ri Zwane. A ku ri Ringeta Shivambu. Ringeta Shivambu? Leswi swi hlamarisile Netshiozwi swinene. Leswi a a nga swi twisisi hi leswi Ringeta a a lava swona emutini wa Zwane. A a nga tivi va ri vanghana. Mahanyelo ya vona a ya nga fambelani hambi ku ri hi siku ra mhamba.
"Ndzi nga se languta mimbuyelo leyi, ndzi rhandza ku vula leswi," ku vula Lamela. "Loyi a nga taka a nga hlawuriwi a nga lo hluriwa. A swo fanela leswaku ku hlawuriwa munhu un'we. Hi ku vona ka mina, loko a swi pfumeleleka a hi ta va hlawula havambirhi vavanuna lava. Leswi a swi endleki. Loyi a nga ta sala i wanuna wo hlonipheka na yena." A miyelanyana. A languta phepha emavokweni yakwe. "Tivhoti i 119 na 13. Daniel Machovhani Mabasa u hlawuriwile ku va..."
"U ri mapapila lawa ya hlayisekile njhe?" ku vutisa Mabasa. A a nga ha ri eku hlekeni.
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
"I mani a nga alaka xikhongelo loko a ri eka xiyimo xo fana na lexi mina ndzi nga le ka xona xana?" ku vutisa Jerminah. "Ku nyikiwa matimba mantshwa i mhaka leyi ndzi twananaka na yona swinene. Xikhongelo ndzi xi amukela hi mandla mambirhi." vevukeriwa swinene na le mbilwini. "Hina vanhu va ripfumelo lerikulu hi tiseketela eka vutivi lebyi nge: ku hava matimba kumbe vutlhari lebyi byi tlulaka xikhongelo xo huma embilwini. Lava va nga tiviki, va tshemba emintsembyaneni na marhanga yo ceriwa ehansi."
"Ndzi dyondzile namuntlha, ndzi nge he engeti ndzi ehleketa hi ndlela ya vufana," ku nkhensa Ringeta. "Ndza nkhensa hosi ya mina."
Irene u lo vhe a swi vona leswaku timhaka ta kona a ti nga ha ringani na yena. U swi vone xikan'we-kan'we leswaku a a fanele ku pfala nomu wakwe loko a nga lavi ku weriwa hi makala ehenhla ka thavathava.
"Ndzi nge yi exitichini loko ndzi nga swi tivi leswaku ndzi yela yini kona. Loko ndzi ri na nandzu, wu boxi sweswi," ku tlherisela Shivambu. "Mina ndzi tiva timfanelo ta mina hinkwato, naswona ndzi ta ti lwela."
"Vanhu va fanele ku khokhomela va huma eswithumbanini. Vanhu va fanele ku huma emikhukhwini. Vanhu va fanele ku huma etigarajini. Vanhu va fanele ku hlomuka ehansi ka malwangu ya maphepha, makhadibokisi na tipulastiki," ku yisa Mabasa emahlweni. " Ndzi na norho wa siku leri ndyangu wun'wana ni wun'wana wu nga ta va na yindlu leyi yi wu ringaneke. Ndzi na norho wa siku leri mindyangu hinkwayo yi nga ta etlela ehansi ka malwangu lawa ya nga pfutiki, lawa ya nga pfiki ya xungeta ku hirimukela ehenhla ka vona. Ndzi vona mindyangu leyi yi nga taka yi nga ha dyeriwi timpahla hi mindzilo. Ndzi lorha siku leri vanhu va nga ta tshika ku aka emilambyeni, hi ku rhandza ku tshinelela swihlovo swa mati. Mindyangu yi fanele ku hanya hi ku xiximeka, hi ku rhula, hi ku tsaka. Lowu i norho wa mina."
Loko a ri karhi a kongome exibedlhele a a ri karhi a tivutisa leswaku a swi ta helela kwihi ku tumbetela Jerminah timhaka ta Zwane xana? Kumbe a swi ta antswa a chumbutela nghamu yakwe mabibi ya mbilu yakwe. Ntiyiso hi wona a wu ta kota ku n'wi ntshunxa emahlweni ka nsati wakwe. Nsati wakwe a a ta fanela ku n'wi twisisa, hikuva timhaka leti a ti tumbuluke hi lembe ra makwangala. Jerminah a a nga ta sola nchumu. A a ta twa ku vava ntsena hileswi a ti tsona nuna wakwe vurhongo.
Minkumba a yi nga andlariwangi no andlariwa. Zwane a a lo hlomuka eka yona tani hi papila leri hlomuriwaka emvhilopheni. Ehansi, kwalaho etlhelo ka mubedwa a ku ri na masokisi yo thyaka, ya heleketana na swiambalo swa le ndzeni. Swikhegelo swa tlhelo lerin'wana a swa ha tshamisekise xisweswiya swi nga tshama swi andlarisiwa xiswona hi lembe ra ngoma ya timbyana. A ku lo etleriwa ntsena eka tlhelo rin'we ntsena ra mubedwa. Naswona hi munhu un'we ntsena. A swi ri erivaleni leswaku Zwane a a nga ri na nsati. Vavasati va swi kota ku vuyetela vutomi ni matikhomele ya vavanuna lava va tshamaka na vona.
Loko Machovhani a nghena ehofisini yakwe nakambe a ku sele timinete ta nhungu ku nga se ba awara ya vumbirhi nindzhenga. U khidlhanye rivanti ra hofisi yakwe hi matimba, a fika a ticukumetela exitulwini. A tshama a languta ehenhla wonge a a tivutisa loko hakunene ku ri na Xikwembu kun'wana kwale mapapeni. Eka yena vutomi a byi hundzuke ndzhwalo lowu a wu lava ku tshova longo rakwe hi ku copeta ka tihlo. A a byi venga. A byi n'wi nyangatsa. Swilo leswi a swi humelela hikokwalaho ka yini?
"Yaleyo a yi ri mhaka yo sungula leyi a ndzi ku vitanele yona," ku yisa Mabasa endzhakunyana. "Ku na timhaka tin'wana timbirhi."
"A ndzi le ku secheni," ku hlamusela Shivambu endzhakunyana. "Mina a ndzi tile haleno ku ta burisana na wena hi swin'wana swa nkoka swinene," ku hemba Ringeta. "Hiloko ndzi kumiwa hi Sejeni. Ndzi nghene ndzi tumbela l'a ndlwini hi ku chava yena Sejeni loyi."
Ivi ku vonaka ku basa ka meno lama cinameke.
"U nge lahlekeriwi hi nchumu?" ku vutisa Mabasa, a vuyelela leswi a ha ku swi twa. A tlakuka exitulwini, a tshinelela Irene. A a sungula no ehleketa leswaku kumbexana Irene a a nga pfukangi kahle. "U nge lahlekeriwi hi nchumu loko ku humelela yini?"
"Ndzi lava leswaku u ya endla ntirho wa wena hi nomu lowu le ndlwini ya Zwane," ku hlamula Mabasa. "Sweswi ndzi vulavulaka u le hofisini ya mina. Ndzi ta ringeta ku n'wi sivela ku famba. U hatlisa phela."
"Loyi a nga ku byela leswaku vu-Presidente lebyi ndzi byi lava hi mbilu ya mina hinkwayo u ku hemberile," ku hlamula Machovhani. "Loko ku ri leswaku byi lava ku ndzi xanisa, ni ku ndzi dyisa mbitsi, ni ku ndzi endla xiyembamugodi, a byi tsandzi xikan'we."
"Nkarhi hi wona lowu", ku yisa Lamela emahlweni. A khomanisa khudzu ni rintiho lera vumbirhi eka voko ra xinene. A tlhandleka mali ehenhla ka khudzu. A ntshunxa khudzu. Ri raha mali.
Daniel Machovhani Mabasa u nambe a swi tiva no swi vona leswaku ku huma ekhombyeni leri a a ri eka rona a swi nga ta olova. Khele ra kona a ri entile swinene.
"Mani?" ku vutisa Mabasa.
"Ivi mi ndzi tshika ndzi etlela exitokisini vusiku hinkwabyo," ku sungula Shivambu hi ku kariha loko a nghena ehofisini. A a rivele na xihleko xakwe.
"Mi ta ndzi rivalela loko ndzi ta vulavula tani hi Martin Luther King," ku yisa Mabasa emahlweni. "Tani hi yena na mina ndzi na norho. Ndzi na norho hikuva a ndzi se fikelela laha ndzi lavaka kona. Ndzi na norho. Norho wa mina i ku vona Mfumo lowu wu baseke, lowu wu nga riki na manyala, lowu wu nga hlawuliki ndluwa eka hove. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga ta tirha ku kota muchini lowuntshwa, wu veka mihandzu tani hi nsinya lowu yimeke exivandleni lexi noneke, xa ncheleto wa ntiyiso. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga ta va wa vanhu, hi vanhu, naswona wu ri lowu wu yimelaka vanhu. Ndzi na norho. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga taka wu nga heti mali hi ku tihakela wona n'winyi. Ndzi vona ku hungutiwa ka tinhlayo ta vanhu lava va tirhaka ku hundzisela maphepha eka van'wana. Ndzi vona Mfumo wa vanhu lava va nga ta tirha hi vutlhari, lava eka minete yin'wana na yin'wana Mfumo wu nga ta antswisiwa hikokwalaho ka vona. Ndzi vona Mfumo lowu wu nga ta lava ku vona mbuyelo, lowu wu nga ta lava ku vona ku tlakusiwa eka xiyimo xa tiko hinkwaro. Lowu i norho wa mina."
"Hundzuluka u tisa mavoko ya wena endzhaku," ku lerisa Sejeni. Swileriso swa vakulukumba a swi fanelangi ku vutisiwa kumbe ku honisiwa.
"Hi nghene swin'we le Yunivhesithi ya Vista," ku hlamula James.
"Namuntlha kona swi tikomba u nga tsakangi na swintsanana," ku vula Jerminah loko se va pfuxelanile ni mukhalabye wakwe.
"Xana sweswo swi vula leswaku mindzuku swa antswa ku ceriwa sirha ra wena. Ku sala vandla ehenhla ka misava xana?" Jerminah a a nga yi twisisi miehleketo leyi ya nuna wakwe. "Leswi vandla leri ri ku endleke munhu loyi u nga yena namuntlha, xana ri na mfanelo yo ku endla ntsumbu xana?"
"Se u ehleketa leswaku u endla yini?" ku vutisa Machovhani Mabasa a karihile swinene.
"Ndza karhi ndza mi twa," ku phaphama Mabasa nakambe. "Mi ta ndzi rivalela loko ndzi languteka ndzi ri munhu loyi a nga riki eku yingiseni. Ndzi endliwa hi nchavo. Ndzi sungula ku vona vukulu bya ntirho lowu ndzi rhwexiwaka wona." A swi hlweli ku kuma mahungu yo tiponisa hi wona. Machovhani a a nga ta swi kota ku chumbutela Lamela hi ta mapapila yakwe ya tidyondzo lawa a ya n'wi komba xa nkele wa mamba.
"Mabasa, Mabasa, Mabasa," ku vuyelela Zwane loko Machovhani a nghena ehofisini yakwe, a phinda-phinda vito leri wonge a a lava ku tiyisa leswaku a a ri eku ri vuleni kahle, "u ndzi endla yini na?"
"Xexo i xitsundzuxo xa nkoka swinene," ku hlamula Mabasa. "Ndza mi nkhensa swinene."
"Ndzi tsaka ntsena hileswi mapapila lawa ya nga taka ya nga vi ntirho wa mina hi masiku hinkwawo," ku hlamula Shivambu endzhakunyana. "A ndzi ta tirhisa ku yini loko ntirho wa mina wu tshamela ku wela ehansi xana? Ndza kholwa ndzi chavisiwa hi ku va ndzi ri emahlweni ka Presidente!"
"Mali leyi ya mamiliyoni ya mune na hafu ya tirhandi," ku yisa James emahlweni, "tikontraka leti ndzi ti vuleke, hinkwaswo leswi swi fambisanaka na swona, swi fanele swi ri emavokweni lawa," a andlala mavoko yakwe emahlweni ka Machovhani, "ku nga se ba awara ya nkaye nimixo hi Ravuntlhanu wolowu."
"U nga tshukunyuki," ku vula Sejeni loyi a a yime endzhaku ka Shivambu. Nomu wa xibamu a wu anhlamele nhlana wa Ringeta.
Leswi hi swona leswi a swi tsona Netshiozwi vurhongo. A a nga byi nantswangi eka vusiku lebyi byi nga hundza. A a hlaye tinyeleti, nyeleti yin'wana ni yin'wana yi ri xikombiso xa rifumu leri a ri n'wi kongomile. Endzhaku ko vumbuluka hilaha ku nga heriki emubedweni wakwe u tibohe ku pfuka a ya emutini wa Zwane ku ya vona loko ku nga ri na ndlela leyi a a ta kuma vuxokoxoko lebyi a a byi lava. Laha a a yimise movha wakwe kona a a swi kota ku vona hinkwaswo leswi a swi humelela emutini wa Zwane. Movha lowu a a famba hi wona a wu ri na mafasitere lawa a ya ntimisiwenyana leswaku ku nga vonaki swa le ndzeni. Vanhu vo tala lava va nga hundza ekusuhi na wona a va n'wi vonangi, hambi ku ri xivumbeko xakwe.
Mavoko laha ni lahaya, kambe ya phokoteriwa ku tlula kanharhu!
"Timhaka ta mina na lava ndzi tirhisanaka na vona i xihundla lexikulu exikarhi ka mina na vona," ku tshembisa Shivambu, xihleko xi sungula ku vuya nakambe. "Vanhu lava va endlaka ntirho wo fana na wa mina va hanya hi tintswalo ta lava va va tshembaka. Loko swi fika eka n'wina leswi swi tlhandlekeriwa kambirhi." A hlekelela swinene, a rivala na leswaku a a khome mapapila ya nkoka, ya rheta ya wela ehansi.
"Ku humelela yini laha xana?" ku vutisa Zwane. Hinkwavo a va nga n'wi twangi loko a fika, kumbe ku nghena. "Mi lava yini ekamareni ya mina xana? I mani a nga mi nyika mpfumelelo wo nghena laha. Mi pfuleriwe hi mani?"
"Ndzi lava mamiliyoni ya khume-mbirhi ya tirhandi," ku hlamula James, wonge a a vulavula hi mali yo ringana ku xava lofo rin'we ra xinkwa.
"A ndzi ku xanisi," ku hlamula James. "Ndzi lava ku ku pfula mahlo. Ndzi ta ku olovisela. Ndzi nghenele mphikizano wo lwela tikontraka to aka swikolo etikweni leri. Ndzi lava leswaku wena u sayina leswaku mina ndzi kuma xiavo lexikulu xa tikontraka leti. Sweswo hi swona leswi ndzi swi languteleke eka wena."
"Yena wa karhi wa antswanyana," ku hlamula Mabasa. 'Wa ha ta tshamanyana exibedlhele. Loko ndzi suka laha ndzi lava ku hundza hi le ka yena."
"Wena u muyimeri wa mina," ku sungula Mabasa loko se va tshamisekile. "Ndzi ku vitane haleno leswaku u ta ndzi langutela mapapila lawa ya ntholo wa mina. Ndzi lava leswaku u ya hlaya swinene, u tiyisa leswaku a ya ndzi bohi mavoko kumbe milenge. A ndzi lavi ku tikuma ndzi tshame ehenhla ka masweko. Ndzi fanela ku tshembela eka vanhu vo fana na wena loko swi fika etimhakeni to tani. Mapapila ya kona hi lawa."
"Wonge swi ta ndzi tsandza," ku kaneta Sambo. "A ndzi kholwi leswaku ndzi ta swi kota ku ta namuntlha."
Machovhani Mabasa u fonele exibedlhele ivi a kombela ku vulavula na dokodela loyi a a tshungulana na nsati wakwe. U kombele ku hlangana na yena ehansinyana ka hafu ya awara leyi a yi ri eku teni. Dokodela u pfumele a nga kanakani. Ku heta kwalaho, Mabasa u fonele Sambo le yunivhesithi.
"Loko ya ri matirhele ya mina ma ya tiva," ku hlamula Shivambu. A a tibyela leswaku lowu a wu ri nkarhi wo tivulavulela, a koka xinkwa xi vuya ekusuhi ni nomu wakwe. "Mi tiva ku tsandzeka ka mina, ma tiva na laha ndzi tiyeke kona."
"Kambe sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku Vandla ra mina ri hlula eka Nhlawulo wa 1991," ku hlamula Machovhani. "Loko vanhu va hlawule hina, va endle tano hi leswi a va tshemba leswaku xidimokrasi xi ta vuyerisa tiko hinkwaro."
"Mhaka ya kona hi leyi," ku sungula Machovhani ku hlamusela. U hlamusele mhaka hinkwayo ya xitifikheti xakwe lexi a xi sungula ku n'wi dyisa mbitsi ni ku n'wi tsona vurhongo. U hlamusele leswaku yena a a nga ha tsundzuki leswaku a ku humelele yini. Futhi a a nga ri na ntiyiso wa leswaku xitifikheti xakwe a xi lo swekiwa exinyamini. Xikombelo xakwe eka Sambo a xi kongomile: "Endla leswaku matimu ni tirhekodi ta yunivhesithi ti tiyisa leswaku ndzi pase kahle."
"Sweswo a swi lavi mina," ku kombisa Zwane. "Mina ndzi lava cheke ntsena, timhaka ta mina ti helela kwalaho. Leswo yi tsarisiwa ku yini swi tiviwa hi wena na Mfumo wa wena."
"Ku ta va na huwa leyikulu," ku chavisela Zwane. "U nge tiphini eku hlambanyisiweni ka wena."
"U tiva mani loyi a nga endlaka ntirho lowu xana?" ku vutisa Machovhani.
"Ndzi ta swi endlisa xisweswo," ku tiyisa Ringeta.
"Hambiloko a ndzi nga ha ri na rirhandzu ra wena embilwini ya mina, ndzi nga lan'wela mani xana?" Ku hlekula Jerminah.
"Tiawara ta makume-mune-nhungu ti ta hela hi Mugqhivela," ku hlamusela Mabasa. "U ta yisiwa ehubyeni hi Musumbhunuku. Nkarhi wolowo ndzi ta va ndzi ri Presidente khale."
Ivi Jerminah a khohlola hi ndlela yo vava. A tikhomelela nyonga.
"Nkatanga, sweswi ku tirhiwa hi xidimokrasi," ku tsundzuxa Machovhani. "U fanele ku tsundzuka leswaku machangwa-changweni lawa i yo hlawula loyi a nga ta va Presidente wa Vandla hi tlhelo, na wa tiko hinkwaro hi le ka tlhelo lerin'wana. Loko leswi swi endliwile, tibuku hinkwato ta sweswo ti ta pfariwa. Loko ku laveka museketeri wa Presidente, ku ta sunguleriwa ehansi nakambe. Swi nga endleka leswaku vanhu van'wana a va nga nghenelangi mphikizano lowo sungula hikuva va tibyele leswaku va lava ku nghenela lowu wa museketeri wa Presidente. Va na mfanelo yo endla tano. Ku tsandzeka ka mina ku haverisiwa vu-Presidente a swi vuli leswaku swa boha leswaku ndzi ta va museketeri wa Presidente. Ndzi nga ha tsandzeka eka swiyimo leswimbirhi hinkwaswo."
"Sweswi u hava mfanelo helo," ku nghenelela Brigadier, loyi a a swi tiva leswaku nkarhi a wu ri ku dyiweni hi timbyana loko a ha yingisele Shivambu. "Loko timfanelo ta wena ti katsa no famba u secha miti ya vanhu ehandle ka mpfumelelo wa ximfumo, swi vula leswaku wena u na matimba yo tlula na ya Xikwembu hi Xoxe."
"A nga se tshama a ndzi hlamula, kambe wa ndzi languta, ivi a tifambela," ku hlamula Jerminah.
"U vuyile Mabasa na?" a vutisa Irene loko se a fikile etihofisini ta Ndzawulo ya Dyondzo emuakweni wa Magister.
"Mina ndzi tiva leswi ndzi swi lavaka," ku hlamula James hi ku nonoka lokukulu. "Ndzi ta kuma leswi ndzi swi lavaka. Nakona, swa antswa u sungula ku ya tirha sweswi. Nkarhi wu fe tshiriti. A ndzi lavi leswaku mundzuku u rila hi mina."
"U rivala ntsena leswaku loko vanhu vo kala va twa mhaka yo karhi va lava ku fika emakun'wini ya yona," ku hlamula James. "Ntiyiso va ta wu lava. Va ta wu kuma. Swi herile hi wena Daniel Machovhani Mabasa."
Presidente a nga fanelanga ku endla vuhalahala wonge u lo xelwa. U fanele ku kongomisa mahlo emahlweni ntsena. Leswi swi n'wi tsandzile Mabasa mpundzu wolowo. Hambileswi a a ri ekamareni lerikulu, leri a ri lo ndzi tshiki, hi vanhu va mavito ya ntikelo, a a tshamela ku hundzuluka a lava-lava hi mahlo. A swi tikomba a nga ri ku xi kumeni lexi a a xi lava.
Sejeni na Brigadier va hume ekamareni hi ku hatlisa, Sejeni a ri karhi a susumetiwa hi Brigadier. Va siye Zwane na Shivambu va hlamele. Swi humelele hi xihatla lero a ku vangi na ndlela yo va sivela. Va fike va nghena emovheni, va famba. Loko va fike eka wakwe, Brigadier u chikile, a nghena eka wona, a ba ritshuri a nyamalala endzeni ka rona.
"Se u tsandzisiwe hi yini ku swi vona leswaku na yena a swi nga endleka leswaku a va a rhumiwe hi mina xana?" ku vutisa Mabasa. Mahlo a ya lo juuuu!
"Ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle," ku kariha Machovhani, "mina a ndzi na nkarhi wo huhwa na wena. Endla leswi u kongomeke ku swi endla, a ndzi chavi nchumu. Ku hava lexi ndzi lavaka ku xi tumbeta."
"Mi nga rivali leswaku mi fanele ku ya eka Presidente Lamela sweswi," ku vula Irene a ri karhi a nghena ehofisini ya Mabasa.
"U amukele Digiri yo xaviwa," ku yisa James emahlweni wonge leswi a swi vuriwa hi Mabasa a swi nga fikangi etindleveni ta yena. "Ina, endzhaku ka sweswo u pase tidyondzo tin'wana to tlhandlekela. U pase BA Honours na Master of Arts hi yona History leyi."
"Ndzi mi byerile na le ku sunguleni leswaku a ndzi tirhi hi ku tumbeta swilo," ku tlherisela Sambo. "Ndzi tshikeni ndzi endla leswi ndzi swi endlaka sweswi. Loko se ndzi kume ntiyiso wa kona, hi ta burisana kahle."
"Nkatanga," ku hlamula Machovhani. "Ku njhani xana?"
"Sweswo hi swona leswi ndzi vulaka swona na mina," ku hlamula Jerminah. "Ku hava xin'wana lexi u nga xi endlaka ehandle ko vulavula ntiyiso. Ehandle ka loko ku ri leswaku wa ha ndzi tumbetela swin'wana hambi ku ri sweswi."
Zwane u fambise xisweswo. Mabasa u sale a lo gabaa!
"Nkatanga, swa antswa hi ti tshika leti," ku hela hi ku ta nhlamulo enon'weni wa Mabasa. "A ndzi rhandzi leswaku hi ya emahlweni hi xaniseka hi timhaka ta ntirho wa mina, hambi loko se ndzi chayisile entirhweni."
"Timakisi ta Tatana Mabasa ti hundzuriwe hi yunivhesithi hi ku landza milawu ya yona, naswona hi ndlela leyi faneleke, ti yisiwa eka makume-ntlhanu," ku hlamusela Sambo nakambe.
A languta. A ninginisa nhloko. A tshama nakambe. A swi ri erivaleni leswaku a ku ri na xikongomelo xo biha etimhakeni leti. Leswaku a ku ri yini, a a nga ri na ntiyiso. Leswi a a swi tiva hi leswaku ku tirhisiwa ka buku liya ya xikambelo a swi ta n'wi vangela swo tala. A languta buku liya nakambe. A yi gandliwe xigandlo xa Yunivhesithi ya Vista hi lembe ra 1973. Lexi a xi ri xigandlo xa ntiyiso.
"Swi lo yini?" ku vutisa Mabasa endzhakunyana ka loko a vone ku ri Irene a a nga lavi ku va wo sungula ku pfula nomu. "U ndzi chavisela yini xana?"
"Mina se ya ndzi fikele kahle," ku hlamula Mabasa. Ivi a seketela nhloko yakwe hi mavoko yakwe mambirhi. " Zwane u ndzi dyisa mbitsi. U ndzi xevisa mbitsi leyi hi nhlomulo."
"U ta sungula namuntlha, xin'wana na xin'wana xi na masungulo ya xona."
"Mi nga tiputi ngopfu," ku hlamula Lamela a ri karhi a n'wayitela, "hikuva loko ma ha ri eku tiputeni nkarhi wona wu tlhavela emahlweni. Sekondi yin'wana na yin'wana yi fanele ku tirhiseriwa leswi swi vuyerisaka."
"Mina a ndza ha swi lavi, u ndzi delele ngopfu," ku tlherisela Mabasa. "U tsandzeke hambi ku ri ku endla xintirhwana lexintsongo lexi a ndzi ku rhume xona. Ematshan'weni yo ndzi pfuna, u nyanye ku ndzi ndondometela ethyakeni."
Loko a tshinelela emovheni wakwe, ku hundze wun'wana wu ri karhi wu famba switsanana ekusuhi na yena. U hundzulukile a wu languta. Mahlo ya hlanganile na ya Zwane, loyi a a cinamise na meno.
Loko ri hela hi ku ya nantswa tintshava nakambe, a a ta va a ri Presidente.
"U lava yini?" Lexi i xivutiso lexi xi nga lo kampfunyiwa hi nomu wa Mabasa, wu tilawula hi ku rhandza. A entshemula kambirhi.
"Ndza ku losa," ku hlamula Manana Lamela, "ndzi ku navelela minkateko eka ntirho lowu u nga ta nghena eka wona ku nga ri khale."
"Mali ya mina yi lulamile xana?" ku vutisa Zwane. A a nga ri na nkarhi wo pfuxelana na Machovhani.
"Kumbe wena u nga hi hlamusela hi ta papila leri," ku yisa Lamela emahlweni, a hundzisela papila leri kandziyisiweke eka dyiphepha ledyikulu eka Mabasa.
"Kambe u to na swi pfuketana wo ya u ya n'wi khoma na yena," ku hlamula Mabasa, "ivi u hemba u ku u lerisiwe hi mina ku endla tano. A ndzi ku lerisi ku endla nchumu wun'wana ehandle ko tiyisa leswaku wena u tiva hinkwaswo leswi a swi endlaka. U tiyisa na leswaku a nga fiki laha ndzi nga kona. Ntsena, u nga n'wi karhati."
"Mi lava leswaku ndzi mi pfuna hi ndlela yihi xana?" ku vutisa Shivambu. Mhaka leyi a yi fanele ku tirhiwa hi xihatla, yi tshamisekisiwa hi ku copeta ka tihlo. Ngopfungopfu hileswi a yi tlhela yi xungeta xinkwa xakwe nakambe.
"U nga hleki ku tlula mpimo, u nga ta tshuka u pfuxete swivavi," ku tsundzuxa Mabasa, a khoma voko ra nsati wakwe nakambe. A miyelanyana. "Hi swona, ndzi ta famba sweswi. Ntsena ndzi lava ku ku tivisa leswaku wena u fanele ku va kona loko ndzi hlambanyisiwa hi Ravuntlhanu."
"Landzelela mbilu ya wena," ku hlamula Lamela a ri karhi a kongoma xintlawana xin'wana xa lava a va ri karhi va tidyela mabulu.
"Ndzi lorha siku leri rihanyu ra vana va hina, vasati va hina, vanuna va hina na vatswari va hina, ri nga ta va ra xiyimo xa le masungulweni," ku yisa Mabasa emahlweni milorho yakwe. "Ndzi vona ku herisiwa ka mavabyi lawa ya mintaka vanhu yo fana na HIV na AIDS ya tsuvuriwe meno ya vuxungu. Ndzi vona ku herisiwa ka rifuva. Ndzi vona ku nghenisiwa ka tipompi ta mati emitini hinkwayo. Mati yo hlamba, yo hlantswa, yo nwa, yo sweka, hambi ya ri ya tithapela, ya fanele ku kumeka hi ku olova. Siku rero muti wun'wana ni wun'wana wu ta va na xihambukelo lexi gwedlhaka hi mati. Lowu i norho wa mina."
"Hahahaaaa," ku hleka Mabasa a ri karhi a tshama ehansi nakambe, "u nga ndzi hlekisi wena. Ndzi swi tiva kahle leswaku wena u lava mali laha. A wu tshama u ehleketa ku ndzi xanisa leswaku u ta kuma ntsako. Wa swi tiva na wena leswaku ntsako a ku xeviwi hi wona. Ntsako a wu na ntswalo ebankini. U lava mali. Loko ko tsandzeka mina, ku tsandzeke na wena. Loko mali yi hundza nomu wa mina, yi ta hundza na wa wena. Sweswo u nge pfumeli ku swi vona swi ri karhi swi humelela."
"Kambe mina a ndzi ta swi tivisa ku yini xana?" ku vutisa Netshiozwi a ha yime hi milenge.
Loko a nghena emovheni wakwe nakambe, a ku sele timinete timbirhi leswkau ku ba hafu endzhaku ka awara ya vumune nindzhenga. "Ehofisini," ku ta xileriso xo titimela xi pheriwe hi nomu wo hisa wa Mabasa. A a nga ri na nkarhi wo hlamusela hi ku hetiseka.
"Tsundzuka leswaku a wu hlambanyeli mina, u hlambanyela tiko," ku tsundzuxa Jerminah. "Tiko hi rona ri faneleke ku ku twa loko u tiboha ku ri tirhela no ri sirhelela."
"I ra mina rero," ku pfumela Lamela, a ri karhi a tshama ehansi. "Ndzi pfumala hambi ya ri marito yo wa vula sweswi. A ndzi ku tshembile Mabasa. Loko ndzi tsandzeke eka wena, ndza ha ta tshemba mani xana?"
"Murhangeri wa ntiyiso u hanya exikarhi ka tiko. I munghana wa vanhu hinkwavo." A miyelanyana. "Leswi u swi endla a ri karhi a tivonela ku ri a nga toloveriwi swinene, swi fika na laha a nga languteriwaka ehansi. I ntirho wa wena ku pima leswaku u fanele ku va tshinelela ku fika kwihi." A miyelanyana nakambe. "Kasi a hi tshiki teto," ku vula Lamela a ri karhi a sungula ku famba. Machovhani a n'wi landza, va famba swin'we.
Loko a nghena ehofisini yakwe, tinhompfu ta Mabasa ti bvanyangetiwe hi nuhwelo wa matimba swinene. A wu nga ri nuhwelo wo phomisa marha, kambe a wu tlhela wu nga vi nuhwelo wo vilula timbilu. A swi endla wonge a ka ha ku hundza mfafazelo wo karhi. Leswi swi hlamarise Mabasa hikuva risema leri a ri nga ri kona loko a suka ehofisini yakwe eka xinkadyana lexi hundzeke. U nuhwete nakambe, a ringeta ku bvumba leswaku a ri ri risema ra yini kambe nhlamulo do! Mabasa a phumunha tinhompfu takwe hi le ndzhaku ka voko, wonge a a lerisa risema ku hambana na yena.
"Se wo lava ku ndzi hetisa xana?" ku vutisa Mabasa. Rito rakwe a ri nga ha tiyangi. "A wu ndzi tweli vusiwana na?"
"Ndza swi twa," ku hlamula Jerminah. A a swi tiva leswaku nuna wakwe a a n'wi lerisa ku tshika mhaka leyi.
"Swikhongelo swo endliwa hi vanhu vo fana na wena a swi yi tivi nyangwa ya le tilweni," ku sungula Jerminah nakambe loko muongori se a fambile.
"Ndzi lava u vutisa leswaku a ku te mani laha ehofisini ya mina namuntlha." Ku lerisa Mabasa.
"A ndzi ku kombeli leswaku u endla vumbabva," ku tlherisela Machovhani nakambe. "Ndzo lava ku ri u ndzi hlantswa vito loko swo tshuka swi fanerile."
"Ndzi nga vutisa swin'wana xana?" ku kombela Brigadier.
Machovhani u hume a siya Shivambu ehofisini yakwe. Shivambu u sale a yimenyana, a langute khumbi. Kumbe a a langutele switsundzuxo eka rona. Khumbi a ri vulangi nchumu. Loko a hundzuluka u tikume a langutane na Irene.
"Leswi ndzi swi dyondzeke eka xiyimo lexi," ku yisa Presidente emahlweni, "na le ka vutomi bya mina hinkwabyo, i ku tsundzuka leswaku vanhu lava hi va rhangelaka va rhandza loko hi ri ekusuhi na vona. Varhangeri vo tala va wisiwa hi ku fambela ekule ni vaaki-tiko. Matimba ya swi kota ku ku siva mahlo, u nga ha tivi ku vona nkoka wa vanhu lava u va rhangeleke."
"Swa twala sweswo," ku tinyiketa Brigadier. Embilwini yakwe a a swi tiva leswaku Xikwembu a Xi nga nyiki hi voko. Loko o endla leswi swi nga ta tsakisa Mabasa tilo a ri nga xika ri ta tshama eminkondzweni yakwe.
Sikunene a ri ri ekusuhi swinene.
"Ndza tsaka loko mi swi vona sweswo," ku hlamula Sambo. "Mi nga se vula nchumu, tivani ku ri a ndzi se kuma nkarhi wo ehleketa hi leswiya hi nga burisana hi swona eka nkarhi lowu nga hundza."
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
"Eka wena Mabasa," ku yisa Presidente emahlweni, "vanhu va ku hlawurile. Va ku tshembile. Va tiveke ehansi ka vulawuri bya wena. Hikokwalaho ka rihanyu leri tseka-tsekaka, mina ndzi vone swi antswa ku suka exitulwini hambileswi ka ha seleke malembe mambirhi. Laha ndzi nyizaka kona, ku ta nghena wena. Hi Wavuntlhanu wa vhiki reri, u ta hlambanyisiwa hi ximfumo ku va Presidente lontshwa wa tiko leri ra Afrika-Dzonga lontshwa."
"Tshama ehansi u tshika ku ndzi nyangatsa," ku lerisa Mabasa.
"Swilo leswi u swi koxaka a swi endleki," ku ringeta Machovhani ku hlamusela nakambe.
"Loko u ndzi nyika matimba yo endla tano swi lulamile," ku amukela James. "Mundzuku leri xaka, tinyuziphepha hinkwato, ta laha tikweni na ta le mintsungeni ya malwandle, ti ta va ti rhwele timhaka hinkwato leti hi vulavuleke hi tona. Vahlayi va ta twa hilaha Holobye wa Dyondzo a nga tsandzeka etidyondzweni hakona. Va ta twa hilaha mali yi nga kota ku pasela Presidente lontshwa tidyondzo exinyamini. Va ta twa hilaha va tshembeke wanuna loyi a nga tshembekiki. Vumundzuku bya wena eka tipolitiki byi ta hela mundzuku."
"Dyondzo yin'wana na yin'wana yi pasiwa hi timaraka ta makume-ntlhanu kumbe ku tlula kwalaho," ku yisa Sambo emahlweni. "Tatana Mabasa va kote ku kuma timaraka ta makume-mune-nhungu ntsena. Leswi swi vule leswaku a va ..."
"Ndza swi vona leswaku se wo ndzi vungunya hi mpela," ku hlamula Machovhani. A a twa wonge a a ri eku lorheni.
"Swi hatlisile," ku vula Zwane loko Mabasa a nghena ehofisini. "A ndzi ehleketa leswaku wa ha ta khometelekanyana."
"Hi pfa hi wela endzeni ka byona ku nga ri hi ku rhandza ka hina," ku seketela Netshiozwi. Mabasa a a nga twisisi nhlamuselo ya leswi.
"U lava yini laha emutini wa Zwane xana?" ku vutisa Sejeni Msibi. A rhelerisa voko leri a ri tamele xibamu, a xi tlherisela enkwameni wa xona. A a ri na ntiyiso leswaku a ku nga ri na khombo eka Ringeta.
Mabasa u teke mhaka ya Zwane a yi andlala emahlweni ka Ringeta. U nyikile vuxokoxoko hinkwabyo, a nga siyi hambi ku ri hiko yin'we ya mhamba. Mabasa a a ri un'wana wa vanhu lava a va pfumela leswaku muyimeri u fanele ku tiva hinkwaswo leswaku a ta kota ku va xokola emenweni ya makhema. "Ndza tshemba leswaku se wa swi twisisa leswi a ndzi swi vula loko ndzi ku swi nga endleka ndzi nga hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu," ku vula Mabasa eka xiheri xa nhlamuselo yakwe.
"Tanihilaha mi vuleke hakona," ku seketela Mabasa, "matimba na mali swi va siva mahlo, va tibyela ni ku tivona va ri tinhenha leti ti nga taka ti nga hluriwiki hi nchumu. Sweswo hi swona leswi swi va rhetisaka, va wa. Mali yi va lerisa ku tilavela swa vona va ri voxe, yi ri karhi yi va xisetela hi ku va byela ku ri a ku na nchumu lexi xi nga va tsandzaka. Va ta xava vanhu, va ta xava mavuthu, va ta xava matlhari, va ta xava hambi byi ri vutumbelo."
"Ndzi ta ku tsundzuxa mhaka yin'wana wena Mabasa," ku sungula Lamela loko Brigadier a ri ekulenyana. "A wu fanelangi, tani hi murhangeri, ku tikuma u tshinelele swinene eka munhu wo karhi nkarhi wo leha. U fanele ku va laha, u va lahaya. U fanele ku va ekusuhi na vanhu hinkwavo hi nkarhi wun'we. Ndzo ku tsundzuxa ku nghena exikarhi ka ntshungu, u hlangana na vanhu hinkwavo."
Eka nkarhi wolowo u twe ku cemanyana ka gede ya kwala ka Zwane. A nga ha yimelangi ku vona leswaku a ku humelela yini. U tshike rivanti ri anhlamenyana, a teka makhiya yakwe, ivi a ya tumbela endzhaku ka swinsinyana leswi a swi ri kwalaho ejaratini. U twe swigingi swo hatlisa leswi a swi tshinela. Embilwini yakwe a a khongela ku ri ku nga vi Zwane n'winyi wa swigingi leswi. Sweswo a swi ta herisa kungu rakwe.
"Mi ri yini?" Ku vutisa Irene.
"Ndza ku tiva loko u karhele," ku lulamisa nsati wa Machovhani. "Leswi ndzi swi hlayaka sweswi exikandzeni xa wena a hi ku karhala. Ndzi vona ku pfumaleka ka ntsako. Ndzi byeli, i ncini lexi xi ku karhataka embilwini na le moyeni xana?"
"Cheke ya wena yi nga va yi lunghile nindzhenga namuntlha," ku vula Machovhani. "Loko u yi lava u nga yi kuma nindzhenga."
"Mina, Daniel Machovhani Mabasa, ndzi ri muaki wa tiko leri ra Afrika-Dzonga, ndzi hlambanya hi ku hetiseka ni ku tshembeka hinkwako, leswaku ndzi ta hlayisa ni ku xixima Vumbiwa bya tiko, ndzi byi sirhelela hambi ku ri hi vutomi bya mina. Ndzi ta rhangela tiko leri hi ku tshembeka, ehandle ka xihlawu-hlawu. Ndzi nge hlawuli ndluwa eka hove. Ndzi ta sirhelela vaaki-tiko hinkwavo hi ku ringana. Eka leswi hinkwaswo, ndzi ri Xikwembu Xi ndzi pfuna."
Ku khunguvanyisa munhu a swi sukeli helo hakunene.
"U nga ndzi lumbeti swilo swa wena mina," ku phikelela Mabasa.
"U vutisa ngopfu," ku vuya rihati nakambe. "U ta ndzi rhumela papila leri kombisaka leswaku ndzi ku kolota mali muni. Ndzi ta ku hakela xikweleti xexo hinkwaxo. Loko ya ri mapapila lawa ndzi ku nyiketeke wona, ndzi ya lava emavokweni ya mina dyambu ri nga se tumbela hi tintshava namuntlha."
Va hleka.
Hambi i mbitsi, hambi i ntshiva, a ndzi swi tivi. Lexi xi nga rhwala Zwane xi n'wi yisa exibedlhele xa Louis Pasteur a xi hanyi. Yena n'winyi u tibyele leswaku a ku nga ha ri na nchumu lexi a a nga tshuka a lahlekeriwe hi xona. Leswi a swi ri swa nkoka emiehleketweni yakwe a ku ri ku ponisa manu yakwe yo tata swikhwama swakwe hi macheleni. Ndlela yin'we ntsena leyi a ya ha sele yo susumetela Mabasa eka tlhelo leri a a n'wi lava eka rona, a ku ri ku endzela nsati wakwe exibedlhele.
Vanhu a va bohe khale leswi a va rhandza ku endla swona. A swi va karhatangi ku vhota. Hi timinete tingari tingani maphepha hinkwawo a ya hlengeletiwile. Ku hlawuriwe vavasati vambirhi na wanuna un'we ku pfunetana ku hlayela tivhoti ta kona. A va hlayela kwala emahlweni ka ntshungu. A ku nga tumbetiwi nchumu.
"Mi nga rivali timfanelo ta vatirhi," ku vula Nkulukumba Mbhazima, yena murhangeri wa nhlangano lowukulu wo yimela vatirhi. "Vatirhi hi vona longo ra ikhonomi na Mfumo lowu."
Swivuri swi hlanhlekile nakambe, ivi mavoko ya hundzuluxa mvhilopho. Ehenhla ka yona a ku tsariwile: 'Machovhani Mabasa: Exihundleni'.
A ku hundze timinete tinharhu ku bile awara ya vunkombo nimixo loko Machovhani a phaphama evurhongweni byakwe. A a etlele tani hi mufi vusiku hinkwabyo. A a landzelele swileriso hinkwaswo swa nsati wakwe, a hlambe hi ndlela leyi a a tsundzuxiwe yona. Nsati wakwe a a tiva swo tala hi vutomi. U langute nkarhi, ivi a dzungundza nhloko. A ku lo sala tiawara ta kwala ka makume-mbirhi-nkombo leswaku yena a tlakukela eka xiyimo xa Vu-Presidente. Loko a susa ta ntsevu leti a a ta etlela tona nakambe, a ku lo sala tiawara ta makume-mbirhi-n'we. A ti nga ha ringani hambi ri ri siku rin'we. Eka tona leti, ta nkombo a a ta ti hundzisa a ri eku tirheni ehofisini yakwe. Ntirho lowukulu wa siku a ku ri ku hlangana ni ku vuyisa vuyeni byo huma ematikweni yo hambana-hambana. Mabasa a a nga se tshama a tikuma a taleriwe hi vuyeni bya xiyimo xa le henhla hi ndlela yoleyo hi mpfhuka a ku nhlo! Endzhaku ka miehleketo yakwe a a swi tiva ku ri vo tala a va tile ngopfu-ngopfu hi ku xixima Lamela, hayi hi leswi yena a a vekiwa ku va Presidente.
"Ndzi nge swi koti ku vula sweswo," ku hlamula Mabasa. Rito rakwe a ri sungula ku heleriwa hi matimba.
"Loko vo kota ku ya sivela eka tinyuziphepha," ku hlamula James, "mina ndzi ta ya tsala emaphepheni yo basa, ndzi ya hangalasa etikweni hinkwaro. Loko ku ri ku humesela manyala lawa ya wena erivaleni, ndzi ta kala ndzi swi endla."
"Pulani ya wena ya thyaka yi wile," ku hlamula Zwane a honolele Mabasa mahlo. A a swi kota swinene ku honisa leswi vuriwaka hi van'wana.
"Ndzi lorha siku leri mintirho yi nga ta tlhela yi halatiwa hi masaka etikweni leri ra hina. Ndzi lorha siku leri n'wana a nga ta vona mana ni tata wakwe va pfukela entirhweni mpundzu wun'wana ni wun'wana. Ndzi lorha siku leri xichudeni xin'wana ni xin'wana lexi dyondzeke swinene, xi nga ta kuma ntirho lowu wu xi faneleke. Ndzi vona mphensa-mphensa ni migingiriko yo kongoma emitirhweni. Mphensa-mphensa wa mabindzu. Ndzi vona mphensa-mphensa wa matsima etikweni hinkwaro. Ndzi vona ku tlakuka ka ikhonomi. Ndzi vona ku hungutiwa ka swibalo. Ndzi vona ku suriwa ka xibalo xa minxavo. Ndzi vona ku chika ni ku herisiwa ka inflexeni. Ndzi vona ku chichiwa ka swibalo ehenhla ka timali leti lombisiwaka. Ndzi vona ku chichiwa ka swibalo ehenhla ka miholo. Ndzi vona ku chika ka minxavo. Ndzi lorha siku leri vanhu hinkwavo va nga ta kota ku tihlayisela mali ebankini, va yi hlayisela vumundzuku bya vona.
Zwane a nga ha hlamulangi nchumu, u lo ntlokola kunene, ivi a suka a tifambela. Loko a fika eka lifithi u kotlane na maphorisa ya xibedlhele. Va hume eka bokisi ra kona va ri karhi va hlongorisana, va endla no n'wi thuja. A swi kalangi swi nghena emiehleketweni ya vona leswaku loyi a nga va a ri yena wanuna loyi a va tsutsumela ku ya n'wi khoma. A va byeriwe ku ya ekamareni ya Manana Mabasa. A va ta ya ekamareni ya Manana Mabasa. Zwane u ponise xisweswo emavokweni ya vasirheleri exibedlhele.
<fn>Random.9780636072718TA.WP.txt</fn>
Loko hi lava ku xopaxopa kahle endlele ra ximunhuhatwa xo karhi eka novhele, hi fanela ku tihundzula kumbe ku tiendla xona, hi tivutisa hi ku "Xana ximunhuhatwa lexi xi susumetiwa hi yini ku va xi endla leswi xi swi endlaka? I ku chava? Rirhandzu? Makwanga? Kumbe yini? Xana loko mina a ndzi ri xona a ndzi ta endlisa ku yini ke?" Lemuka na ku tsana ka xona.
Kumbexana u lava ku vona vanhu loko va ta tani hilaha u vuleke ha kona eku sunguleni?"
Loko Mashimbye a ha fambile, Misaveni xo vona movha wa maphorisa. Xi wu vona se wu fikile kwala kusuhi. Xi tsundzuka leswaku a xi laviwa hi maphorisa ku ya hi xiya na-moya. Xi twa ripfalo ra xona ri ba. Movha wa maphorisa wu dya lamula. Swi tikomba leswaku wu lava ku yima.
Kambe u na malembe mangani?"
1. Xana ximunhuhatwankulu xa tsalwa leri i mani?
"Thohoyandou!"
Vambirhi vo pfumela hi xihatla. A ku ri tintangha ta Misaveni. Ti suka hi rivilo, ti ya kwale a ti vitaniwa kona. Misaveni a vona xichavo lexi swijahatana leswi a swi ri na xona ka vatswari va swona. A swi vona leswaku a swi kurisiwile kahle, hi mfanelo. Emunyameni wolowo va nghena endlwini leyiya ya byanyi. A ku ri yona ntsena a yi nga si lumekiwa. Letin'wana se timboni a ti vonaka vuketiketi eminyangweni leyi a yi pfuriwile.
Loko Misaveni xi tlhelela ekaya a xi tele nyanyuko. Na dyambu se a ri khomile tintshava. Xi kotlana na Gija na
Bilankulu a a etlele na vakhegula etendeni.
Dyambu ri pela hi ntiyiso. Ku va mpimavayeni. Xi titwa xi karhele. Matsolo ma herile matimba. Milenge ya xona a yi tika. Xi famba xi nga yimi. Na yona mimovha na mathekisi swi sungula ku kala swinene. Ku nga ha vonaki nchumu. Xi tivutisa swivutiso swo pfumala tinhlamulo. 'Xana ndzi kwihi kwala? Xana eThohoyandou ka kona i kule ku fika kwihi?',
"Mina ndzi le ka giredi ya kaye kasi yena u le ka giredi ya nhungu."
"E-e, ndzi lava ku vona manana Makwakwa."
Endzhaku ka ntirho wa le kaya, ku yiwile emasirheni. Laha hilaha Bilankulu a nga fika a khoma mbilu swinene. A a chavisiwa hi marito ya mana wa yena. A a tibyela leswaku xin'wana na xin'wana a xi ta humelela. Loko ku ehlisiwa bokisi Bilankulu a khongela hi mbilu: "Sesi, hi twele vusiwana. U nga endli masingita. Bokisi a ri rheleli kahle. Etlela hi ku rhula makwerhu. Rhelela kahle! Rhelela n'wana wa ka hina. Rhelela ndza ku kombela!" Loko bokisi ri ehla ri ya fika ri phatsama ehansi a tiyanyana! Bilankulu a a twile to tala hi mabokisi yo ala ku rhelela, na ku nghena etindlwini. A a nga lavi ku vona mihlolo. Loko ku seletela hinkwako ku herile, ku ri kona a nge entshi! Ntirho hinkwawo wu herile hi kwalomu ka awara ya khume-n'we. Vanhu va tlhelela ekaya va ya hlamba mavoko. Vo tala va kongoma emakaya ya vona.
Misaveni a xa ha tsutsuma loko xi tibyela swin'wana: Ku tsutsuma hi ku chava xi nga hlongorisiwi a swi nga ri kahle. Loko ku ta xilo a xi nga ta xi twa. Tlhandla-kambirhi, loko xi sungula ku hlongorisiwa a xi ta va xi karhele. Xi nga ha tsutsumi, xi famba hi ku kahlula. Xi famba nkarhi wo leha ku nga humeleli nchumu na swona xi nga swi voni leswaku xi ya kwihi. A ku ri makhwati ntsena laha a xi famba kona.
Misaveni xi tsutsuma xi nga yimi. Xi kongoma xinambyana wongi i mubi wa xibakele loko a nghena edadeni. Xa ha ta hi le kule xi twa machela ma rila. Mana wa xona a a tshamile a xi byela leswaku loko u kongoma nambu u twa machele ma rila, tiva leswaku a ku na munhu kumbe xigevenga tani hileswi loko machela ma vona munhu ma miyelaka. Kambe a ku nga ri munhu wa nyama loyi a xi ehleketa hi yena. A xi chava swivanhwana! Vajosefa va ku ka va nga kuli! Swijosefana! Swijosefana swo ka swi nga lorhi navusiku - tani hileswi swi nga etleliki. A xi chava swilo leswi xona, eka malembe ya xona ya vuhlangi, a xi nga si tshama xi swi vona. A xo twa leswaku swi kona. Vafana va nga vafana, va rhandza ku bula hi swilo swo chavisa. Hikwalaho vanghana va xona a va tshamele ku vula leswaku loko munhu a famba na vusiku u hlangana na swin'wana swa milenge ya tinsimbi, swi ku ka yena 'Se mi ri hina hi ya famba rini?'.
"Wena N'wa-Mathonsi u kholela maxaka ya mina wena!" Ku vula Baloyi, a hleka. A a yimerile N'wa-Mathonsi a ta endlwini ya yena. A a tibyerile leswaku loko o endzela N'wa-Mathonsi a swi ta tikomba leswaku u ya lavisisa mhaka ya ninhlikanhi. "A ndzi va kholeli wena Baloyi. Ndzi chava ku ya nyika vumbhoni ehubyeni ya ka majistarata. Kasi a wu yingiselanga xiya-na-moya matolo?'
"Hi swona. Mina na le Thohoyandou a ndzi fiki. Ndzi helela ka xitikwana lexi xi nga laha mahlweni la! A hi fambe! U ta etlela le ka mina. Ndzi ta ku heleketa mundzuku nimixo." Misaveni a xi nga swi tivi leswaku muchayeri loyi a a vula ku xi heleketa eThohoyandou kumbe eNgwenani ya Themeli. A titshuva nhloko. "U ri wexe u nga ka u nga fiki eNgwenani. Ndzi ta ku heleketa." "Ndzi ta va ndzi khensile ku tlula mpimo tatana..." "Mudau!" A xi hetisela. "Hi mina tatana Mudau." "Ndzi ta va ndzi khensile." Xi nga tivuli leswaku xona hi xona mani kambe a nga xi vutisi. Xi tsundzuka na Mbhokota. A va fambile mpfhuka wa ku leha ku suka eDivila ku fika eXitandani kambe Mbhokota a a nga xi vutisanga swivutiso swo enta mayelana na xona. A a vulavurile na xona wonge a a xi tiva hi ku hetiseka.
Vavasati a va ri ku swekeni hi mapoto ya magalaza. Mavito ya wona hi ku landza tisayizi a ma tiviwa hi vona. A ku ri xipinya-pinya. Hi nkarhi wolowo lori ya tende yo ta yi ta fika na yona. Vafana vo vamba tende va xika, va sungula ku tirha ntirho wa vona. Le masirheni na kona a ku ri ku endliweni ka yindlu yo hetelela ya mufi. Majaha ya Mambhumbhu a ma nga lavi lavakulu vo tani hi tatana Bilankulu va tikarhata. Hikwalaho Bilankulu a a swi tshikerile vona, a ya tshama ekaya. "Hi kombela ku mi vulavurisa he buti?" Mana wa Bilankulu a vitana n'wana wa yena. A a n'wi vitana 'buti' hambileswi a a ri n'wana wa yena. Bilankulu o tlakuka, vo ya yima hi le maswin'wini na mana wa yena, na hahani wa yena, va hleva. "Hi ngo vona ri rhenga loyi wa mufana a nga vonaki se swi ta endlisa ku yini?" Ku vutisa mana wa Bilankulu.
Matirhiselo ya ririmi
Mashimbye a tsondzela fole lerikulu nakambe. A tsondzela a lo whi! A fambisa ririmi. A tsondzela. A teka mencisi, a lumeka, a koka kan'we. A mbulusa musi, wu tata mpfhuka wa yindlu ya yena. "U dlayile mana wa wena?" A vutisa Misaveni. Xivutiso lexi xi komba Misaveni leswaku a xi fanele xi chavile ku tlula leswi a xi chavisile swona. "A ndzi n'wi dlayanga!" Xi vula xi rindzerile mpama. Xi yi ehleketa na loko yi tshama. Mashimbye a a ta hlundzuka ngopfu ku byeriwa leswi yena a a ta swi vona swi ri vunwa.
Xana mutsari u tirhisa marito ku vevukisa mhaka leyi yi tikaka ke? Hlamusela hi vuenti. Xana swi na nkoka wihi ku va a endlile leswi ke?
"Ina!"
Mixo a ku ri Wavuntlhanu. Makwakwa na Bilankulu a va tshamile endzeni ka yindlu le ka vaMisaveni. A va tshamile eswitulwini va langutile ehansi. Vakhegula vambirhi na vona a va lo tshama kwalaho sangweni. A ku miyerile ngopfu lero na nhongana loko yi famba ekhumbini munhu a a ta yi twa. Un'we wa vakhegula lava a a pfimbile chelele. Xikandza xa yena a xi visinganile wonge a ku ri movha loko wu tlumbile murhi. Mahlo ya yena a ma tshwukile wonge a a suka eku kandzeni ka viriviri. Miri wa yena hinkwawo a wu rhurhumela. "Misaveni ndzi n'wi lava laha! Handle ka swona nkosi wu nga ka wu nga yi mahlweni! Nkarhi wo n'wi lava ndzi mi nyikile kambe mo khoma laha mi tshika, mi khoma lahaya mi tshika! He!" "Twisisani laha manana, hi ringetile hi laha hi nga kota ha kona. Ha ha ta endla yini swin'wana ke?" "Tlheriselani nkosi wu ya ka vhiki leritaka, mi n'wi lava mi kondza mi n'wi kuma. Mufi a nga ka a nga swi amukeli leswi." Ku sindzisa mukhegula, a koka nguvu a tisula xikandza. "Swi nga ka swi nga pfuni nchumu manana. Hi tsandzekile hi tsandzekile. Ku tlherisela nkosi endzhaku swi ta endla leswaku swivavi swi tlakuka ka vanhu. Vanhu va ta hi teka hi ndlela yin'wana. Hi tlhelo hi nga ka hi nga yi kumi mali yo va mufi a tshama moxari nkarhi lowu hinkwawo. Vanhu vona va ta dya yini?" Ku vula Bilankulu. "Manana, vanani kahle. Mi nga chavi! Nkosi wu ta famba kahle." Ku vula Makwakwa. "Loko ku ri leswaku N'wa-Bilankulu loyi a nga etlela namuntlha wa vona, u ta va a swi vonile leswaku hi ringetile hi matimba ku lava Misaveni. Ku tlhandlekela kwalaho, u ta va a tiva laha Misaveni a nga kona. Loko ku ri leswaku u lava a va kona u ta n'wi vuyisa. Mi nga hlamala ku ri yena a nga n'wi susa laha ka hina. Ku tiva mani? Mi to na ku mi vuyisa Misaveni, mi kuma leswaku nkosi a wa ha fambi kahle. Ku hava loyi a tivaka!" Mukhegula a tlharamuka exikandzeni. A amukela leswi Makwakwa a a swi vula hi ku twisisa swinene. "Ndza khensa n'wananga. Ndzi swi twisisile. A ndzi langutile swilo hi tlhelo rin'we ntsena. Kunene swi nga endleka ku ri Samariya loyi a nga laveki leswaku Misaveni a va kona loko a lahliwa. Ku hava loyi a swi tivaka. A hi swi amukeleni. Mi ngo hlamala loko ha ha ku heta ku lahla Misaveni o fika." "Ma swi vona!" Ku vula Makwakwa, a nyanyukile.
"Ndzi famba na wena eNgwenani ya Themeli Misaveni!" Ku vula Humbulani, xi khomile voko ra Misaveni."Tata wa wena u ta ku hlongola ekaya. Tlhelela ekaya.U nga vileli ndzi ta kala ndzi ku kuma. Mali leyi u nga ndzi nyika yona a yi helanga. Ndzi ta fika." Misaveni a vula."Ndzi byerile tatana leswaku ndzi ta ya ka vakokwana eSibasa loko ndzi huma exikolweni. Ndzi va byerile leswaku ndzi nga ka ndzi nga vuyi namuntlha."Humbulani a veka nhloko ya yena exifuveni xa Misaveni. Misaveni a fureyifa misisi ya Humbulani. "Ndza khensa Humbu! Ndza khensa! U na rirhandzu ra ntiyiso!""Pfumela leswaku ndzi famba na wena Misaveni. Laha u nga ta va kona ndzi lava ku va kona na mina. U nga ndzi aleli. Ndzi lava ku xaniseka na wena." Va miyelanyana."Xana wa swi tiva leswaku Ruti u tshama a byela Naomi a ku yini?" Ku vutisa Humbulani."I Ruti wa kwihi?""Wa le Bibeleni!""E-e!""Eka Ruti 1 Ruti u ri eka Naomi: '...U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela; hikuva ndzi ta ya laha u nga ta ya kona, ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona; tiko ra wena ri ta va tiko ra mina,
Loko a hetile ku dya a ya endlwini. A lumeka, a teka atlilasi a pfula. A languta 'Modjadjiskloof'. A kuma ndzhawu leyi a nga tikeriwanga. Hakunene a yi tikomba yi ri kule. Kambe mudyondzisi wa yena wa Human and Social Sciences nkulukumba Hlatshwayo a a tshamile a vula leswaku 'vukule bya ndzhawu i miehleketo ya munhu'. Mufana xi tsema mepe eka atlilasi, xi chela exikhwameni. Xi tima, xi etlela na tihuku.
Swiambalo swa yena a swi ri swa ntima khwixi. Emilengeni na kona a a ambarile mabutsu. Misaveni xi tshinela ekusuhi na yena. Xi tibyela leswaku hambileswi a xa ha ri xintsongo, siku rin'wana a xi ta boheka ku teka. A xi nga ta swi kota ku hanya xoxe vutomi bya xona hinkwabyo. Hambiswiritano, sesi loyi a a ri nkulu ka xona. Kambe a xi nga ta vilela loko o kombela leswaku xi va vhalenthayini ya yena.
Hi marito man'wana, mutsari un'wana na un'wana u na 'rito' ra yena.
"Ndzi hava. Ndzo fika. Ndzi ta hi le Buxi. A ndzi tivi munhu laha."
A ku ri nkarhinyana Misaveni a tshamile emahlweni ka vhengele ra Wimpy. Miehleketo a yi teka leti na letiya. A ha tshamise sweswo ko fika Humbulani. Misaveni a nga ha vutisanga kambirhi, o tlula a vukarha Humbu! Na xona xi n'wi vukarha. Va vukarhana nkarhinyana. Misaveni xi twa mihloti yi xi tela. Xi ringeta ku tikhoma. Xi tsundzuka marito ya wanuna un'wana a nga tshama a xi chavelela exibedhlele loko mana wa xona N'wa-Bilankulu a ta va a lovile: "Miyela mufana, tingwenya a ti rili, ku rila timhisi." Xi ringeta hi matimba ku tikhoma kambe swi ala. Xi n'oka, mihloti yi hohloka. Xi rila, xi khomelerile Humbulani! Xi rila swinene. Humbulani a xi bambatela nhlana. "Swi lulamile Misaveni! Swi lulamile! Swi lulamile!" A bambatela. Va yima nkarhi wo leha va ha vukarhanile. A va nga ha voni leswaku a ku ri na vanhu endzhawini leyi a va ri ka yona. Ha vumbirhi a va khumbekile emoyeni.
Misaveni a fika a nghena endlwini. A humesa atlilasi hi ku hatlisa. A pfula ka mepe wa Limpopo. A languta Divila. A lava, a lava kambe a nga kumi nchumu. Vito leri a ri ri kusuhi na Divila a ku ri Dzumeri. Xana Divila a ku ri vito muni? A languta na switikwana. A lavetela na le ka mepe wa Mpumalanga kambe Divila a ku ri hava. 'Ku hava ndzhawu leyi yi vuriwaka Divila laha.' Misaveni xi tibyela, hi ku vilela. Xi ku whi, xi dya marhambu ya nhloko. Xi miyela nkarhi wo leha ngopfu. Emiehleketweni ya xona ku ri munyama. Loko mudyondzisi wa xona wa Human and Social Sciences nkulukumba Hlatshwayo a a tshama laha tikweni ra xona a xi ta va muendzi wa yena madyambu lawa. Kambe a a nga tshami kona. Xi dya marhambu ya nhloko. "Xana loyi a dyondzisaka Human and Social Sciences laha phurayimari ya Songeni yena a a nga ta xi pfuna?" Xi tivutisa. 'Aredzi,' xi tibyela 'kambe Phakela u ri 'ku ringeta ku pela nambu a hi ku wela'.' 'Loko wu ri ndzhwalo wona va ringeta emakatleni,' xi pfala rivanti. Xi famba.
* * *
"He Misaveni!" Ku vitana Xitsakisi. Misaveni xo n'wi languta. "A wu khandziyile xitimela na!"
Mashimbye, a langutile le henhla endzeni ka lori.
Misaveni na Mbhokota va lelana. Mbhokota a ya dilivha matamatisi, Misaveni xi nghena ndleleni. Xi vutisa vanhu hi Xitsonga patu ro ya eVenda. 'Venda i yikulu, u vula kwihi?'.
" Hayi! hi wisile," ku hlamula manana Bilankulu. Manana
"U velekiwile kona mapurasini?" "Ina!" Xi pfumela mbilu yi ri karhi yi ba. Mapurasi ya le Divila a xi nga ma tivi. Loko o xi vutisa hi mapurasi a a ta xi phasa. Vutomi bya tika. Xi tibyela. "Vatswari va wena va tshama kwale mapurasini?" "Ina!" "Se hi ko' kaya?" A vutisa wonge wo vula. "Ina! Hi kona kaya." Xi vona a hlakahla nhloko. Xi tibyela leswaku a nga va a vonile swin'wana hi vunwa bya xona. Kambe xi tsaka loko xi twa a ku: 'Wa tiva Mabunu ya mapurasi ma karhatile ngopfu. Loko u vona vatswari va wena va nga ha ri na makaya i mhaka ya vona." "Hi ndlela yihi?" Xi titwa xi ntshunxekanyana. Na kona ku miyela a swi nga ta xi pfuna nchumu. A a ta kala a xi ehleketela swin'wana. "Loko bunu leri vatswari va wena va tirhaka ka rona ri va thola, wena u nga si velekiwa, a ri va nyikanga masiku ya ku wisa. A va tirha ku sukela Musumbhunuku ku ya fika Musumbhunuku. Leswi swi endlile leswaku va nga muki ekaya. Tindlu ti hahluka. Kumbexana van'wana va ti teka." "A mi hembi! Swi nga endleka ku vile sweswo." "Xin'wana hi leswaku Mabunu a ma nga va holeli nchumu. A va ta muka njhani ma nga va holeli. Mali a yi ta helela ndleleni. Swa antswa bunu ri ku holela xisakana xa mugayo ku ri na ku ku nyika mali. Mali ri yi tiva ngopfu." Vulavulelo ra muchayeri a ri kanganyisilenyana Misaveni. A a twa wonge muchayeri loyi a a tiva vatswari va yena. Kumbexana loko o vutisa a a ta n'wi byela. A dya marhambu ya nhloko. "U nga hlamala tata wa wena na mana wa wena va hlanganile kwalahaya purasini va nga tivani. Swa endleka sweswo," ku vula muchayeri. Misaveni xi swi vona leswaku muchayeri a a nga tivi nchumu hi vatswari va xona. O, va na ntokoto wa le mapurasini.
Hlamulani swivutiso leswi swi landzelaka mayelana na tsalwa leri.
Xana hi ku vona ka wena swi pfuna yini eka tsalwa hinkwaro ku va Mbhokota a rungulela Misaveni hi siku leri a nga ta ka a nga ri rivali ke?
* * *
"Swi lulamile. A hi fambe hi ku heleketa," Ku vula Gija, a susa voko ehenhla ka makwavo.
h) Xiya marito lama landzelaka ya ku huma ka tsalwa leri.
"Mulungu loyi u xi dlele xipinichi mani!" Ku vula Mashimbye eka Misaveni. "Ina, xi sasekile ngopfu." Ku vula Misaveni. Va yima, va miyela. Wanuna loyi a ta na N'wa-Mathonsi. Va ta va ri karhi va fambela hi le tindleleni ta swimila. Nakambe Misaveni xi tibyela leswaku ku tirha emapurasini a yi ri mhaka yo saseka ngopfu. Hambiloko ku ri leswaku a va nga holi mali yo tala kambe wonge a va ri na ku rhula emoyeni. A va ta va ri karhi va vulavulela hansi. "Hi loyi loyi, a nga mi pfunaka ku antswa." Ku vula wanuna loyi. "Avuxeni vakon'wana!" Ku losa N'wa-Mathonsi hi rito ro lala swinene, ra ku dziva, a langutile hansi, a lo khinsa-khinsa hi matsolo. Laha a a khinsamile kona a ku tsakama kambe a swi tikomba a boheka. Misaveni xi languta. Xi tivutisa leswi a a xanisekela swona. Vunene bya mbilu ya yena na xichavo a swi khapela ehandle, swi vona hi vahlaleri. "Ahee!" "Ee!" "Ndzi Mashimbye mina!" "Hi swona!" "Ndzi tirha eStofkrag." "Hi swona!" Mbilu ya Misaveni yi tsandzeka ku leha yi hela. Yi tsema yi xeka xiviri xa yena yi lava ku sweka. Nxiximo hi wona kambe wu nga hundzuki maxangu na swixangu eka vaxaniseki. A tibyela. "Hi vutisa hi manana loyi a nga tshama a tirha laha purasini leri - Samariya Bilankulu." Ku vula Mashimbye. "A mi yingiselanga xiya-na-moya matolo ke?" Ku vutisa N'wa-Mathonsi hi ku tlaku-tlaku, a ku hi milenge dzi! A tshinelanyana. Rito ra yena se a ri tiyerile. A languta Mashimbye exikandzeni. Mashimbye a a nga swi langutelanga leswi. A miyelanyana sekondi yin'we. "Hi swi twile leswaku u lovile kambe hi lava ku tiva hi matimu ya yena."
"U nga tsandzeki jaha ra mina, a hi swona?"
Ku endlela leswaku tsalwa ra novhele ri tsakisa, mutsari u fanela ku hayeka vahlayi emoyeni. Leswi swi vula leswaku mutsari a nga fanelanga ku byela vahlayi hinkwaswo leswi swi humelelaka hi nkarhi wun'we. Ku hayeka vahlayi emoyeni i swa nkoka eka tsalwa ra novhele. Muhlayi u fanela ku endliwa a tsakela ku tiva leswi swi nga ta humelela, kutani a hlamarisiwa hi swilo swintshwa leswi swi humelelaka, leswi yena a a nga swi langutelanga kambe a enerisiwa hi ndlela leyi swilo leswi swintshwa swi nga na vuxaka hi yona na leswi se swi tiviwaka na ku tiveka.
Emutini lowu mufana a a hundza ka wona a ku ri na mukhegula na wansati wo tiyela.
'Xhi, swi sukela kwihi?' Ku vutisa mina. Mana wa wena o ndzi hlamula a ku 'Mina ndzi Makhanana Ntimani kasi nuna wa mina i Solani Xilaluke. Hi rhandzanile hi nga swi tivi leswaku a hi ri maxaka. Yena a a tshama eGiyani mina a ndzi tshama ePhugwana ka Malamulele. Rirhandzu ra hina a ri ri ro tumbela. Loko ndzi bihile mirini va ka hina va ndzi vutisile n'winyi wa ndzhwalo. Ndzi ku i Solani Xilaluke wa le Giyani. Hinkwavo vo ba hi ripfalo. Va ku swi nga endleka ndzi vula munhu loyi a a ri xaka ra ka hina. Va ku va ka Xilaluke va le Giyani a va ri maxaka ya ka hina. Ho tekana, hi fika eGiyani. Vo kuma leswaku hakunene a hi ri maxaka. Hi loko n'wana loyi a thyiwa Vuxaka.'
Misaveni a yingisela tihuku ti ringa ra vumbirhi. A swi vona leswaku se a ri ya ku xeni. A raha xinkumbana xa muraha-mbhongolo lexi a a xi funengerile. A tlula a yima. A tiolola. Ku twala ku thwa, thwa, ka marhambu. A a sungula ku huma tinyama. A tiyela. Siku rin'wana na yena a a ta va wanuna.
Kanela hi vonele ra vutomi ra muluthanyi loyi a nga ka novhele leyi, u ri karhi u nyika swikombiso swo twisiseka.
Vo rhwalana, va ya vona manana Makwakwa. Manana Makwakwa a a ri endlwini kasi Gija na Xaniseka a va ri hansi ka murhi, va ri ku tlangeni ka bolo. Makwakwa na Misaveni vo nghena endlwini. Manana Makwakwa a a ri karhi a ayina tinguvu."Mi na muendzi," ku vula tatana Makwakwa, yena a hundzela kamareni.Manana Makwakwa a tlakusa nhloko. "O, i Misaveni.""Ina!" Misaveni xi hlamula. Manana Makwakwa a a xi tsundzuxa mana wa xona. A va lehile ku ringana."Hi xexo xitulu jaha ra mina.""U ri u lava ku mi vutisa hi ta vuhlangi bya yena," ku vula Makwakwa, a huma ekamareni. Swi tikomba leswaku a a nga yi ku hlweleni. Kumbexana a a ya cukumeta nchumu wo karhi ehenhla ka mubedwa. "Mina ndza ha ya vona malume wa yena.""Hi swona!" Ku pfumela manana Makwakwa. Tatana Makwakwa a huma, a ya khandziya movha a famba.Manana Makwakwa a hlekanyana: "U lava ku tiva yini hi vuhlangi bya wena ka Misaveni?""Xana munhu loyi a nga lova a a ri mana wa mina?'"Ina! A a ri mana wa wena. Hikwalaho ka yini u vutisa sweswo?""Ndzo tivutisela.""U nga hlangani nhloko n'wananga. Ndza swi tiva leswaku i nkarhi wo tika lowu u nga ka wona. Ina, a a ri mana wa wena. Kumbexana a wa ha titivi leswaku hi wena mani?" "Ndza ha ti tiva." "Loko vutomi byi ku tikela ha ha ri kona hina ku ku hlayisa n'wananga. Na vamalume wa wena va ha ri kona. U nga vileli n'wananga," ku chavelela manana Makwakwa. A a ehleketa a nga kanakani leswaku xifanyetana a xi hlanganisiwa nhloko hi ku loveriwa xa ha ri xintsongo." "Ndza khensa. A ndzo lava ku tiva ntsena." "Ina, i mana wa wena." "Xana loko manana va bihile mirini, va languterile ku kuma mina, mi va vonile" ku vutisa Misaveni. "Wena u velekiwile e...A...Mana wa wena a a nga ri kona laha kaya loko u velekiwa. Mana wa wena u ku kumile le a a tirha kona le!" "A a tirha kwihi?" Manana Makwakwa a hlekanyana. "Leswi wonge namuntlha ndzi nghenile ehubyeni ka Misaveni na!" "A mi nghenanga kona. Ndzi tsakela ku tiva ntsena,." a hlekanyana. "Mana wa wena a a tirha emapurasini kun'wana hala vaDivila hala." "Hi kwihi Divila?" "Ku tiva mani? A ndzi ku tivi mina. Ndzi lo twa yena. Kambe swi tikomba ku ri kule ngopfu. Loko a kala a famba a a hlwela ngopfu ku vuya." "Mi n'wi vonile a bihile mirini a languterile ku velekiwa ka mina ke?" I Misaveni a lavaka ku tiva. "A ndza ha tsundzuki. Nkarhi wo tala a a wu heta kwale mapurasini. Swi nga endleka tata wa wena a a tshama kwale mapurasini." "Xana n'wina a a nga si tshama a mi byela nchumu hi ta tata wa mina na mavelekiwele ya mina?" "E-e! Kambe u nga vileli jaha ra mina. I mana wa wena munhu luya. Tata wa wena a nga va a sarile kwale mapurasini kumbe a yile kun'wana. A ndzi swi tivi."
Misaveni a xi amukerile ku tshunxiwa leswaku xi ta ya tilulamisela ku ya eJoni ntsena hi xikongomelo xa ku tikuma xi nga ri xikolweni. Hambiloko a ku nga nghenelelanga timhaka ta bolo a xi nga ta tshama exikolweni ku sukela nimixo ku kondza ku ya ba awara ya mbirhi. A xi ta endla kungu. Namuntlha a xi vabya. Ku twa ku vava ka mana wa xona a ku ri ku twa ku vava ka xona. Minsiha ya mana wa xona a yi ri ya xona na minsiha ya xona a yi ri ya mana wa xona. A va ri munhu un'we ka miri yimbirhi.
e) Boxa nkoka wa rito ra 'ntsena' eka ntshaho lowu.
Mashimbye a hundzuluka emubedweni ro hetelela a nga si pfuka. Misaveni a teka bikiri, a ka mati. A huma ehandle, moya wa mixo wu n'wi xeka xikandza xa yena xa ku olova. A twa a biwanyana hi xirhami. A tibyela leswaku a xi tlharamula swirho na ku swi hlantswa. A nusa misava tani hi ntolovelo, a yi fundza. A nghenisa rintiho a tichukucha meno. A chukucha swinene ivi a nwa mati, a ngulunguja ivi a tshwutela. A ka mati epompini. A tihlantswa nomo. A nghena endlwini.
Makwakwa a nghena. "Ku njhani jaha ra mina?""Ndzi kona!""Hi swona! Vanghana va wena va ha ri hala kaya. Xana hikwalaho ka yini u nga ti na mina hala kaya?""Ndzi chava leswaku vanhu va nga ta va nga ndzi kumi.""Hayi, u vurisile mufana. Teka mali hi leyi u ta xava swakudya," a n'wi nyika makume-mbirhi wa tirhandi. Misaveni xi yi amukela xi ri karhi xi khensa. Xi yi chela xikhwameni."Malume wa wena u kwihi?""Va fanele va ri le kaya ka vona.""A wu va vonanga namuntlha?""I nkarhinyana ndzi va vonile. Nkarhi lowu ndzi nga va vona hi wona a va ha ku vuya exibedhlele.""Va ri yini?""Va ri manana u yisiwile emoxari.""Hi swona. Ndzi ta ya ndzi ya va vona, ndzi twa hilaha malunghiselelo ya nkosi ma nga ta famba ha kona.""Hi swona.""Ndza ha famba. Vanghana va wena va ta ta va ta ku hungasa ku nga ri khale.""A ndzi kombela ku mi vutisa swin'wana." I Misaveni a vulaka. Makwakwa a yima, a hlamarile. A a nga ehleketi leswaku xijahatana lexi xi nga lava ku n'wi vutisa swin'wana. "Vutisa jaha ra mina.""Kasi mina tata wa mina i mani?""U vula hi yini jaha ra mina?""Mina na manana a hi tirhisa xivongo xin'we."Makwakwa a hlekanyana. "Aa, leswiya swi tolovelekile mufana wa mina. A hi xiphiqo. Swi nga endleka u kuma leswaku tata wa wena u lo ya kholwa Joni kumbe u lo kaneta, a vula leswaku wena a wu n'wana wa yena, sweswo-sweswo.
Mudau na munghana wa yena va nga ha vutisi swin'wana, va ku tlulu, va etlela kunene hi miri wa yindlu. Va tlhava thoci endzhaku ka xihahlu. Va vona Misaveni a ha tsutsuma emasin'wini kwala mahosi ya muti, a kongomile rihlampfu. Miseve ya thoci yi tlhava laha Misaveni a a tsutsuma kona. A a talelwe! A va ri endzhaku! Miseve ya thoci a yi ta hi rivilo. A haha kunene kambe va ta va tile. Munghana wa Mudau yena a a nga ha kandziyi na le hansi. Mpfhuka a wu sungula ku pfaleka exikarhi ka yena na Misaveni. Misaveni a tilulamisela ku tlula rihlampfu a ha ta. Leswi swi endla leswaku rivilo ra yena ri hunguteka. Humbulani a a pfunile ngopfu hi ku vula leswaku a ku ri na rihlampfu.
"Ngwenani ya Themeli," xi hlamula. Va xi komba ndlela leyi a xi fanela ku khoma yona. Xi fika xi yima, xi kombetela hi rintiho.
Loko Misaveni xi tsundzuka hinkwaswo leswi xi n'wayitela. Xi susa miehleketo ya xona, xi ya eka leswi Mashimbye a a xi byerile swona nanhlikani. "Ndzi nga ka ndzi nga wisi loko ndzi nga fikanga ekaya ka manana Nekhavhambe le Ngwenani ya Themeli." "Swo ku boha mfana'kithi. A ku na yin'wana ndlela." Ku vula Mashimbye, a ntluntlama, a hlanganyeta swisa. "Kambe ndzi pfumala mali sweswi, ya ku ku nyika u famba hi yona." A nghenisa voko exikhwameni, a humesa phakiti ra fole, a teka na tlhongwe, a lumeka. A koka. "Kambe ku famba kona u ta famba mfanakithi." Misaveni a tin'waya nhloko. A a lava ku famba hi mbilu ya yena hinkwayo. "Heyi, a ndzi tivi leswaku ndzi ta swi endlisa ku yini? Ndzi lava ku famba! Loko swi boha leswaku ndzi tirhisa rintiho ndzi ta endla tano. Ndzi sukile eBuxi ndzi ta fika laha hi makume-mbirhi wa tirhandi ntsena. Ndzi ta ya fika eNgwenani mina!" Misaveni a vula, na yena a tluntlamile. Musi wa ndzilo a wu hlangana na wa fole ra Mashimbye, swi n'wi nghena ematihlweni. "Mbhokota u ya eXitandani Musumbhunuku wun'wana na wun'wana. A nga ku siya eXitandani. Loko u ri eXitandani ndzi tshemba eVenda a ka ha ri kule. U nga kombetela hi rintiho u sukela kwale. Wa swi vona?" "Ina! Ndza swi amukela. Xin'wana na xin'wana lexi xi fanelaka ku pfuna mina xi na tshanga embilwini yanga." "Ndzi ta vulavula na yena. Loko a ri wanuna wa xiviri a ngo xinyata xikan'we, a ya ku lahla xikan'we eVenda. Kambe ndza kanakana loko a ta ku yisa. I wanuna ntsena leswi a nga ambala buruku. Loko o ambexiwa rhoko majaha ma ngo n'wi vulavurisa," ku hlamula Mashimbye.
Xi fika ekaya xi pfula yindlu. Xi lahlela xibegana endzeni ka yindlu. Xi tshama ehenhla ka xipombondzwana, xi dya marhambu ya nhloko. Ndlala a xi yi twa kambe a xi nga lavi swakudya. A xi ta fanela ku kuma ndlela yo ya vona mana wa xona. Xi nghena ekamareni, xi hangunuxa-hangunuxa xipilikasi. Xi lava-lava mali. Xi secha na marhoko ya mana wa xona, xi lava mali. Xi ko xi ku makume-mbirhi wa tirhandi mponomono, eka yin'wana ya tinguvu. A yi tele. A xi ta fika exibedhlele na ku vuya.
Nkongomelo wa tsalwa ra novhele i mhaka-nkulu leyi tsalwa ri lavaka kumbe ri kongomeke ku hlamusela yona. Ku va muhlayi a kota ku twisisa nkongomelo wa tsalwa, u fanela ku xiyaxiya laha vuxokoxoko hinkwabyo na swiendlo leswi swi humelelaka eka tsalwa swi kongomaka kona. Ndlela yo olova ya ku kuma kahle nkongomelo wa tsalwa i ku katsakanya hinkwaswo hi marito matsongo swinene.
Hi Wavumune wa kona n'wamapurasi wa vaMashimbye u pfukile ka ha ri mixo, a ya gongondzela Mashimbye. A gongondza wonge i phorisa. Mashimbye a suka a ya enyangweni. A a lo ambala xihakaboyi na buruku ntsena. "Ndzi le ku fambeni he," Ku lela n'wamapurasi, wonge u lava ku byeriwa leswaku a famba kahle. A a tikomba a nga rhulanga emoyeni. "Hi swona 'my vasi'!" Ku hlamula Mashimbye, a ha khomilenyana hi vurhongo. A a nga swi tivi leswaku a vula yini swin'wana. Moya wa yena a wu pfindlukile hi leswi a swi humelerile kambe a a nga lavi ku swi kombisa. "U sala u vona leswaku swilo swi famba kahle," ka ha ri Mulungu a vulaka. "Mesisa na yena u ta na n'wina?" I Mashimbye a lavaka ku tiva. "Ina! U ta na mina. A nga ka a nga sali." Mulungu a lela, a famba. Mashimbye a sala a yimile enyangweni. A a nga twisisi leswaku Valungu a va karhatiwa hi yini ku kala va nga swi koti ku hanya na Vantima. Vantima a va va endlela hinkwaswo: A va va swekela etindlwini; va va kukulela; va va hlantswela; va va tirhela eswirhapeni; va va tirhela emapurasini; va va tirhela emavhengeleni; va titsongahata eka vona kambe Valungu a va nga khensi. A va holela vanhu swimalana; a va tirhisa vanhu tiawara to leha; a va tsona vanhu masiku yo wisa; a va hlongola vanhu va nga va holelanga; a va hlongola vanhu swi nga fanelanga. Kambe hi Sonto, Valungu lava a va nga xwi ekerekeni. Mashimbye a a nga twisisi nchumu.
Misaveni a dzuka nyuku. A twa wun'wana wu xiririka emakheheleni. A languta mimovha leyi a yi yimile. Mahlo ma huma endleleni ma ya emakhwatininyana. Movha wa B.M.W. a wu bile murhi, wu hundzuka phasele. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba. Muchayeri a fika a paka movha emahlweni ka yin'wana mimovha. A ehla a ri karhi a ntlokola. Misaveni na xona xo ehla. Xi languta movha lowuya wa BMW. Wongi a xi wu vonile kun'wana. Xi ehleketa. 'Ina! A ku ri lowuya wu nga khandziyisa nhwanyana -wu siya xona." Xi yimela hi le kule. Vakhandziyi va tona a va tikomba va phasekile le ndzeni. "Ku ponile munhu kwalahaya?" Ku vutisa muchayeri wa movha wa vaMisaveni, a vutisa vinyi va mimovha leyin'wana lava a va lo yima, va langutile kwale. "Ku ta va ku nga ponanga munhu lahaya." Ku hlamula muchayeri wa movha wun'wana. Hinkwavo va languta. Va xilamulela-mhangu a va tirhisa muchini wo tsema ku tsema leswaku va ta humesa vanhu lava a va ri ndzeni. "Ma tiva vakhandziyi va movha lowu ndzi va vonile le Jockman. A ku ri wanuna na 'girlfriend' ya yena. Va fikile va xava swakudya. Va nghenile emovheni, va dya. Ndzi vuya ndzi languta movha wa vona hi ku wu navela. Hi sukile va ha ri kwale kambe va hi hundzile endleleni hi nga si ya kule." I muchayeri loyi un'wana a rungulaka. Misaveni xo timiyelela, xi nga vuli nchumu. Muchayeri wa movha wa vaMisaveni a ntlokola nakambe "Ma tiva siku ra ngati a ri tshwuki." A ntlokola nakambe. Misaveni xi vona na loko ku kokiwa mbhurhi-ku-vatlwa leyiya. Yi vekiwa ehenhla ka rihlaka. A yi titimerile. A yi nga ha ninginiki. A yi nga voni nchumu. A yi nga twi nchumu. Misaveni xi luma nomo wa le hansi. Va hundza na mburhi-ku-vatlwa hi le kusuhinyana na Misaveni, va n'wi yisa emovheni wa xilamulela-mhangu. Muchayeri wa movha wa vaMisaveni a ntlokola nakambe. "A hi fambe!" ku vula muchayeri wa movha wa vaMisaveni, a hundza kwala mahlweni ka Misaveni. Misaveni xi landzelela. Va fika va khandziya movha. Wu suka. Va fambanyana va lo whi! "Wa tiva ku fa i mhaka ya sekondi ntsena. Munhu mi na yena sweswi endzhaku ka sekondi a va a ri ka yin'wana misava." A ntlokola nakambe. Misaveni a xi twisisa kahle leswi a a swi vula. Loko a vula sweswo xi vona mana wa yena a ri emubedweni wa rifu, a ri karhi a lwa na ku xi byela leswaku a xi n'wana wa yena, rifu ri ri karhi ri n'wi jaha-jaha ku vula. Xi titwa xi ntlokola na xona. Muchayeri a nga xi holoveli. A swi vona leswaku na xona a xi khumbekile. Va famba va lo whi, nkarhi wo leha.
Eka novhele hi kuma swilo swo hlaya swinene. Exikarhi ka swin'wana, hi kuma leswi swi landzelaka:
Mashimbye a teka puleti, a nyika Misaveni. A yi ri puleti ya timbhovo-mbhovo. A swi tikomba wonge Mashimbye a a yi rholerile emasirheni. Xi vandla makamba xi chela kona. Xi kotlana na Mashimbye a hluvula xigqoko. Xi n'wi languta enhlokweni. Xi vona ku wa xikhwakhwa xa mencisi. Mashimbye a xi qhavulela xi nga si fika ehansi. Misaveni xi n'wayitela. Loko Mashimbye a vona xi n'wayitela yena a hleka. "Mintirho ya xigqoko yi tele ngopfu mfanakithi! Eka mina wa nkoka i ku fihla swikhwakhwa," a hleka nakambe. "U fanela ku titoloveta ku tirhisa xilo xin'we, u xi tirhisela mintirho yo tala. Mubedwa wu nga ha va xitulu, wu nga ha va xitepisi loko u lava ku hawula swin'wana le henhla, wu nga ha va nchumu wo endla vutiolori hi wona, wu nga ha va nchumu wo etlela hi wona, wu nga ha va nchumu wo lwa hi wona, hayi, swi tele man! Na xona xigqoko. Hambi ku ri mukwana wolowo. Nkarhi wun'wana u nga tirhisa mukwana tani hi xilotlela. Wu nga tirha tani hi xipanere, wu nga tirha tani hi xihalo xa timbita, wu nga tirha ku pfula swikotikoti, sweswo-sweswo mfanakithi. U nga xavi xo pfula mathini u ri na mukwana, i ku tlanga hi mali."
A ku ri mpimavayeni loko a fika ka malume wa yena. Malume wa yena a a ri ku vatleni ka nkombe. Misaveni a a dyondzile swivuriso swo tani hi va 'Humba yi orile nkuma' na 'Mhisi yi tlakurile tshuri' kambe a a nga ta swi tirhisa ka mana wa yena."Malume!""Ya mufana!"Mbilu ya Misaveni yi nyama. "Manana va hi siyile". Mhandzi leyi Bilankulu a a ri ku yi vatleni yi wela hansi. A ku whii, a languta mufana exikandzeni."Ndza ha famba malume!" Misaveni a lela hi ku hatlisa, a nga ha vuli swin'wana. A ku ri na mhaka yin'wana Misaveni a a nga si tshama a yi lemuka. Sweswi mana wa yena a nga vula leswaku a a nga ri n'wana wa yena a a sungula ku yi lemuka. Malume wa yena a a tirha ku n'wi vitana 'Mufana' ku nga ri 'Ntukulu'. Misaveni a a nga tsundzuki Bilankulu a tshamile a n'wi vitana 'ntukulu'. Nkarhi lowu hinkwawo a swi nga vuli nchumu kambe namuntlha a swi vula swin'wana. A ku ri na mhaka laha. Xin'wana lexi Misaveni a a sungula ku xi lemuka a ku ri xa leswaku malume loyi wa yena loyi a a nga si tshama a kombisa ntwela-vusiwana ka yena. A a nga n'wi vutisi nchumu swa ku komba leswaku i ntukulu wa yena. Xikombiso a ku ri sweswi a a ri ku mukeni. Malume wa yena a a nga vuli leswaku a nga muki, u ta etlela kwalahaya ka malume wa yena. A a nga lavi ku tiva leswaku u ya dya yini le kaya. Loko Misaveni xi ya xi ehleketa hi mhaka leyi, xi swi vona xikan'we leswaku hakunene-nene, a xi lo sala xoxe laha misaveni.
1. Xana tsalwa ra Xijahatana ri avanyisiwile hi tindzima kumbe swiyenge swingani?
* * *
Xifanyetana xi twa ripfalo ri ku mpfaa! Timbilu ti handzuka wongi i nguvu ya tempele.A ku ri movha wa moxari. Movha wo dimisiwa mafasitere! Movha wo hundza khwatsi wonge ko catiwa. Ndhi, ndhi, ndhi! Xi wu landza hi le ndzhaku. Wu tlhandluka. Wu engetela rivilo loko wu xi hundzile.
"Swakudya a mi n'wi nyika?" Ka ha ri hahani wa Bilankulu a lavaka ku tiva.
* * *
Misaveni u fikile ekaya a nghena endlwini. Moya wa yena a wu pfindlukile. Bilankulu a a bile xigandlu xa ku tiyisisa leswaku hakunene-nene a a nga ri malume wa yena na leswaku hikwalaho ka sweswo, munhu loyi a nga etlela namuntlha a a nga ri mana wa yena. Misaveni a fika a yima eka xipilikasi, a tilanguta exivonini nkarhi wo leha. A tilangutisa hi vuenti. A tivutisa swivutiso swo hlaya:
"Loko wo vona nghala u tsutsuma yi ta ku dlaya mfana'kitihi. Na mina loko ndzi vona maphorisa a ndzi tsutsumi. Vutoya bya dlayisa mfana'kithi."
* * *
Xitayili
"Wa tiva he Makwakwa ku na mhaka yin'wana ya xihundla ndzi lavaka ku ku byela yona hi nga si fika ekaya." Ku vula Bilankulu, va ha ri exikarhi ka Thulamahashe na Mambhumbhu. "Ndzi yimisa movha?" Ku vutisa Makwakwa. "Ina!" Makwakwa, a humesa movha epatwini, a wu yimisa etlhelo. "I xihundla lexi swa sweswi ku lavekaka leswaku xi tiviwa hi mina, wena na movha lowu ntsena. Ndzi ri swa sweswi hikwalaho ka leswi swi nga endlekaka leswaku vamanana va xi hangalasa. Kambe xi vile xihundla vutomi bya Misaveni hinkwabyo ku fikela na sweswi. A nga xi tivi." "Hm!" Ku pfumela Makwakwa. "Samariya a hi mana wa yena." "Yini?" "Ina! A hi mana wa yena!" "Swi tisa ku yini?" "Samariya u vuyile na n'wana loyi hi le mapurasini ya le Divila laha a a tirha kona. Manana a ku ka yena 'Ndzi lava ku phahla n'wana loyi. Ndzi byeli leswaku u n'wi kumile na mani wa ka mani'. Samariya o khoma laha a tshika, a khoma laha a tshika. Manana a ku ka yena 'Swi ta ku tikela ntombhi loko u nga hi byeli xivongo xa yena, na tata wa yena.' Kwalaho va ri Samariya o 'N'wana loyi a hi wa mina. Ndzi n'wi thumbhile a lahliwile ebyanyini le purasini'." "U ri 'va ri' kasi wena a wu nga ri kona?" Ku vutisa Makwakwa. "Ndzi hlamuseriwile hi manana. A ndzi nga ta nghenelela timhaka ta ku tani he Makwakwa. I timhaka ta vamanana teto. Kambe manana u vuyile a ndzi tivisa.""U ku tivisile rini?""Nkarhi wolowuya!""Kumbexana N'wa-Bilankulu a a nga vuli ntiyiso ku tiva mani?" Ku vula Makwakwa, a langutile le kule le mahlweni le!"Ndzi tshembile hi ku vona n'wana loyi a mamisiwa bodhlela nkarhi hinkwawo a ha ri ricece.""U ri u n'wi thumbhile emabyanyini epurasini!" Makwakwa a vula a nga titwi, o ehleketa hi ku ba huwa. "Purasi ra kona ra tiviwa?" "A ndzi ri tivi kambe hambi ho ri tiva swi nga ka swi nga pfuni nchumu." Ku vula Bilankulu. Va miyela nkarhinyana."Hi sweswo ke Makwakwa. Hi swona leswi a ndzi lava ku ku byela swona. Hi nga famba."
Mimpfumawulo ya mimovha yi ya yi twala hi ntalo. Xi famba xi tiyile nhlana.
Misaveni u tshamile nkarhi wo leha a ri yexe. A a ri karhi a thya ncuva wa miehleketo. A a fanela ku kuma hi ta matimu ya yena. A swi boha. Vanghana va yena lavantshwa a va vuyile exikolweni kambe a va ri ekaya ka vona. Misaveni a xa ha ehleketa ku ya le ka Makwakwa ku ya vutisa tatana
"Ina!" Misaveni xi hlamula, xi nga ha hetisi ku nghena ka xona endzeni ka movha. "A...a ndzi yimela sesi loyi ka mndzina, a ndzi rhen'ki'mina!" Ku vula muchayeri, a ha langutile Misaveni. Xi koka nenge wa xona wu huma emovheni. "Kumbexana mi famba swin'we?" Muchayeri a vutisa n'wambhurhi hi ku n'wi tlhandleka voko enhlaneni. "Hayi, a hi fambi swin'we. U ndzi kuma ndzi yimile kwala. A ndzi n'wi tivi." Misaveni xi pfala rivanti xi ri handle. Movha wu suka hi rivilo. Xi hlaya na nomboro ya wona ya le ndzhaku: NYAMBI T.L. 3. Xi sala xi lo nomo gabaa! 'Kasi loyi wa sesi a a vula yini loko a ku "hi ta fambisana'. Xana hi kona ku 'fambisana' loku ke? Xi tivutisa. Vutomi byi talele hi vuxisi na vukanganyisi, xi tidyondzisa. Xi tibyela leswaku mudyondzisi Phakela u fanela ku lulamisa kahle swivuriso swa yena: Ku saseka a swi tluli hi ku tiviwa. Ku tiviwa swi tlula hi ku saseka. Xi tilanguta. Kumbexana movha lowuya a wu nga ta xi fanela. A wu ri wa xiyimo xa le henhla ngopfu. Xona a wonge xi huma engomeni. Va ka BMW loko vo kuma a xi khandziyisile kumbexana a va ta n'wi lwisa. A va ta ku 'Movha wa hina a wu khandziyiwi hi swikangalafula.' A va ta wu teka, va n'wi tlherisela mali ya yena. Misaveni xi tibyela. Xi hlekanyana hi mbilu. Xi sungula ku tiyimisela mimovha hi xoxe.
Loko movha wu ehlisa Misaveni, Misaveni xi humesa mali leyi a xi ri na yona yi ri yoxe, ya makume-mbirhi wa tirhandi, xi nyika muchayeri, xi ri na ku tshemba leswaku u ta teka a va a xi cincela. Kambe yena a ku "Hayi, famba mufana wa mina. Mali ya n'wana wa xikolo a ndzi teki. A ndzi lavi ku ba hi Xikwembu. Xana wa tshemba leswaku ku na Xikwembu?"
Misaveni a swi vona leswaku Mashimbye a a khomile vumundzuku bya yena hi ndlela yin'we kumbe yin'wana. A swi n'wi boha ku n'wi byela ntiyiso ku suka eku sunguleni. Hi loko a sungula hansi, a rungulela Mashimbye leswi a swi humelerile. A rungula hinkwaswo a nga siyi nchumu. Mashimbye a yingisela a lo whi, a ri karhi a tidzahela fole ra yena.
"Wa swi twa he Misaveni? A hi yena mana wa wena loyi va n'wi vulaka?""A ndza ha swi twanga kahle." Ku vula Misaveni, a swi twile kahle."Vito ra malume wa wena i mani?" Ku vutisa Mashimbye. 'Ndza hemba kumbe a ndzi hembi na?' Misaveni xi tivutisa. Wonge Mashimbye a a nga ri munhu wo xiseka loko xi n'wi langutisile. "Malume wa mina i..."Ku twala ku gongondza enyangweni."Nghena loko u ri munhu!" Ku hlamula Mashimbye. Kwalaho ku nghena wanuna un'wana wo koma. "Mundzuku vasi u ya ekhoto Ximbayi! Hi ta kota ku koka moyanyana. U nga hi tshikeleli. Hambi u vona hi nga tirhi wo endla wonge a wu hi voni.""Kambe i mundzuku!" Ku vula Mashimbye."Ina!""A ndzi lo mphu! wa tiva. Ndza khensa loko u ndzi tsundzuxile.""A ndza ha tshami. Hi ta vonana." Ku vula wanuna loyi a va a huma.Mashimbye a ntlokola. A miyelanyana."N'winyi wa purasi u ya hubyeni mfana'kithi.""U lo endla yini?""U baleserile n'wana un'wana wa Wantima. U ri a a ku i mfenhe!" A ntlokola. "Wa tiva n'wamapurasi wa hina u na xihlawuhlawu ngopfu.""Ku sukela mi tirha na yena a nga toloveli ku hanya na n'wina?""Loyi a a nga ri kona nkarhi lowu hinkwawo. A a ri eVrystaat. U vuyile lembe leri nga hundza loko tata wa yena a ta va a lovile." A ntlokola. "Wa tiva a hi tirha kahle na tata wa yena." Va miyela. Nongonoko wa ta mafu wu hela. Muhaxi a ku: "Hi lexi xitiviso xa xihatla: Ku laviwa Misaveni Bilankulu. Misaveni Bilankulu u laviwa hi maphorisa mayelana na rifu ra mana wa yena Samariya Bilankulu le Mambhumbhu eBuxi. Lava va nga ta vona Misaveni a va tivisi maphorisa ya le kusuhi. Inkomu!"
A hleka. "Wa penga wena." Ku vula Makasela, un'wana wa lava a va n'wi yingiserile. "A ndzi mi xisi n'wina va timbilu to nonoha. Na Vafarisi a va nga tshembi loko Hosi Yesu a va dyondzisa," ku vula Xitsakisi. A hleka. Misaveni xi swi gayela khwatsi, xi swi vona leswaku kumbexana a wu ri ntiyiso. "Yimani ndzi mi byela mhaka yin'wana ya xihlangi. A ku ri na xihlangi xin'wana xa le makaya. A xi nga si tshama xi vona tithoyilete letiya ta le ndlwini to gwedhla. Xona a xi tiva ntsena letiya ta magoji kumbe mapitsi, ta le makaya. Se, mana wa xona o ya na xona elokixini laha a ku ri na nkhuvo wo tlangela ku va vanhu van'wana va ri na makume-ntlhanu wa malembe va tekanile. Hi loko xihlangi xi dyondza swiendlo swa vanhu. Xo vona vanhu va ya ka xikamarana. Xi nga voni leswaku va endla yini. Kambe xi vona ntsena loko va gwedhla, ku famba mati.
Misaveni a miyela, a langutile ayini emavokweni ya manana Makwakwa, yi ri ku tirheni. "Hi swona, ndza ha famba." Xijahatana xi lela, xi huma. Ehandle xi vona Gija na Xaniseka swi lo tshama. Se a ku ri na van'wana vafana va mune: Nsuku, Matimba, Vutlhari na Makungu. A byi vulavula swin'wana Misaveni a nga swi tiveki. Yena o languta ndlela. "Tana ka nandzuwe!" Xaniseka a huwelela Misaveni. "Ndza vuya sweswi." Misaveni xi hlamula. Vafana lava a va xi khomile kahle ku sukela ka tolo. A xi nga vonanga xihoxo. Loko va etlele le kaya ka Misaveni a ku ri hava na nkarhi na wun'we lowu ha wona va nga vulavula hi mana wa Misaveni. Kambe mahungu a ma nga heli. A swi hlamarisa Misaveni ku vona vana va munhu lava va landzelanaka, va rimbewu rin'we, va rhandzana hi ndlela leyiya.
Misaveni a xi rhurhumela. Dyambu a ri humile kahle ku ri hava xipapana. Kambe a xi twa xirhami. Ku pfumaleka ka mapapa a swi vuli leswaku a ku na xirhami. Xi tshama edesikini, ekusuhi na fasitere ra hala tlhelo ra xitupu. Xi tiswoswa swandla. Masana ya dyambu ma nghena hi fasitere. Timhaka ta matolo ti xi endzela nakambe endzeni ka miehleketo ya xona. Xi nga tivi leswi a xi ta ya swi endla loko xikolo xi huma. Xana a xi ta fika ekaya xi sweka? Kumbe xi endla njhani? Kona xana mana wa xona a a ri ka xiyimo xa njhani? Xi tivutisa.
"U lava yini laha he mufana?" Va xi vutisa hi Afrikaans. Xi tin'waya nhloko. Afrikaans a yi nga pfuki. Va va na tintswalo, va xi vutisa hi Xinghezi. Xi va byela leswaku a xi yimerile Mashimbye. Va xi vutisa loko terekere leyi yi ri ya le Stofkrag. Xi pfumela. Va yima va nga fambi.
Misaveni a nghena ekaya, a lavalava tihunyi. A swi tikomba ti ta hela. A kuma to ringana ta ku tshivela ndzilo. A sweka hi ku hatlisa. Xivambalana se a xi buba. A tsundzuka mana wa yena loko a ri karhi a sweka. A teka na mukhusu wa tinhwembe, a sweka na wona. A a nga ri na mhaka ngopfu na ku swi vupfa ku fikela kwihi, ntsena loko a khomisile ekhwirini.
Namuntlha ri hlwile. Hi ta swi vona mundzuku ri xile," ku vula wanuna loyi, a yimile emahlweni ka mufana.
"Swi boha hi xi kuma." Ku vula Mudau, a nyiketa munghana wa yena Luvhengo thoci na savula, a khandziya rihlampfu. Luvhengo yena se a a ri etlhelo lerin'wana ra rihlampfu. "Xi nga ka xi nga yi kule. Ndzhawu leyi a xi yi tivi."
"Ndzi tsakela ku twa hi vuhlangi bya mina."
Xi fika xi n'wi kuma a lo tshama exitupini xa kotasi. A nga xi haheli tani hi masiku. A a swi twile leswi a swi humelerile. Xi fika xi tshama, va xewetana. Xi bulanyana swa ku ka swi nga yi helo. A xi nga lavi ku n'wi komba leswaku a xi tela yini. Endzhaku ka nkarhinyana xi n'wi lela, xi nga si vula mhaka ya xona."Hayi, a ndzo ta mi xeweta ntsena, hi ta vonana tatana Mdlalose!""Hi swona Misaveni. U tiya he!""Hi swona! E...tatana Mdlalose!""Hullo!""Ndzi twile vafana van'wana va ku va ya tsutsuma swipotso eDivila, hi kwihi?""EDemulani?""E-e, va te Divila!""U va twile kahle?""Ina!" xi hlamula mbilu ya xona yi hela matimba. Xi swi vona leswaku a xi nga ta kuma ku pfuneka."Swi ta njhani va ku va ya tsutsuma Divila?" Ku vutisa Mdlalose hi ku hlamala."Hikwalaho ka yini mi vula sweswo?""Divila i ndzhawu ya le kule ngopfu. Hala vaZanini. Hi ntiyiso munhu u hundza Zanini ku ri kona a fikaka eDivila. Ndzi tshemba a vo tihuhela. Swipotso swa laha makaya a swi fiki le kule le!""O, ma ku tiva Divila?""Matiko lama ndzi ma tiva hinkwawo lawa. Ndzi nga ya tiva Joni ndzi tsandza hi le Divila. Sweswi a ka ha vuriwi Divila na ku vuriwa Divila."
Kungu Nkongomelo Mbangu Vumunhuhati Xitayili (Matirhiselo ya ririmi).
Misaveni xi huma xi famba.
Misaveni a xa ha ehleketa hi mhaka leyi loko xi vona movha wu xi lumeka nakambe. A wu ri ku vuyeni. A ku nga ri wun'wana. Sweswi a wu vuya hi rivilo lerikulu. A swi boha leswaku Misaveni wu nga ha n'wi kumi. Ka vamalume wa yena se a ku ri kusuhi. A xi ta ya jika hi xindledyana kwala mahlweninyana. Ko va machachanghweni ya xona na movha. Xo tsutsuma, xi fika xi jika hi xindledyana, movha wu nga si fika. Loko xi ku jiki, xi tsutsuma. Movha na wona wu ta hi rivilo lerikulu. A swi tikomba wonge muchayeri wa wona a a nga ehleketi leswaku a xi ta nghena emutini. Xo fika xi ku ka vamalume ndzi fikile. Xi gongondza hi mahika. Xi pfa xi languta le kule le, ku vona migingiriko ya movha. Xi vona na loko movha wu fika lahaya xi jikeke kona wu jika, wu voninga xindledyana lexi xi jikeke eka xona. Kambe a va nga ta n'wi vona hikuva a a nghenile emutini. Movha a wu voningile ndlela! Swi tikomba leswaku va le ku xi lava-laveni.
Manana Makwakwa hi vona va nga ta ku rungulela to tala. U fanele u beburiwile nkarhi wun'we na Xaniseka wa ka hina.
3. Hi ku landza leswi u swi hlamuseleke eka 1 na 2, xana nkoka wa ku va mutsari a tirhisile Xitsakisi eka tsalwa leri hi wihi?
Ematshan'weni ya mbilu ya yena a ku tshamile Sathana na ncila wa yena wa magegetsu. Xi tibyela. Xi va xi ntlokola hi mbilu. Loko va fika enyangweni Phakela a ku "Ndzi ku vonile u dzuka nyuku. U languta matlhelo. Xikambelo xi ku katinga. Ndzi ta ku dlaya mufana! U nga ka u nga ndzi endli nchumu. U ngo ndzi tlula hi yona bolo ntsena." Misaveni xi hundzuluxa nhloko, xi n'wi languta. Xi twa wongi xi nga n'wi tlulela, xi n'wi harambuta hi minwala na ku n'wi lumetela hi meno xi ri karhi xi n'wi rahetela hi milenge. Mahlo ya xona ma pfurha ndzilo. KAMBE XI TIKHOMA. Xi famba xi ri karhi xi ntlokola hi mbilu. 'Xikambelo i ncini ku ri na ku loveriwa hi manana?' Xi tivutisa. Xi ntlokola. 'Ematshan'weni ya ku ndzi chavelela yena u le ku hlekeni. I mutswari wa njhani kasi?" Xi ntlokola nakambe.
Ku nga si hela nkarhi malume wa Misaveni o ta a vuyile a ri na Makwakwa. Vo teka mana wa xijahatana, va n'wi tsutsumisela exibedhlele. Xijahatana xo sarisa sweswo. Endzhaku ka nkarhi xijahatana xo twa movha wa Makwakwa wu yima. Ku xika Makwakwa a ri yexe. A fika a gongondza. Xijahatana xi tsutsumela enyangweni."Mana wa wena va n'wi 'admitile' jaha ra mina. Malume wa wena u te ndzi ku tivisa.""Na malume va sale kwale xibedhlele?""E-e, ndzi vuyile na yena. Ndzi hundze ndzi n'wi siya le kaya ka yena. U te a nga ka a nga ha fiki haleno.""Hi swona!" Xi vula xi langutile ehansi, xi lumile na nomo wa le hansi. Makwakwa a xi languta. A swi vona leswaku a a fanela ku vula swin'wana. A xi vukarha. A xi bambatela nhlana."Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!"Xijahatana xi pfumela hi nhloko. Ku ku whi-nkarhinyana.Makwakwa o vona leswaku a ku nga ha ri na lexi a nga yimela xona, o kakatsuku, a famba. Mufana o sala yexe evusikwini bya munyama lowukulu swonghasi.
Misaveni xi ehleketa swinene. Kumbexana a ku ri yena Humbulani a a ringeta ku xi yenga. A sungula ku hlangana nhloko. Hinkwavo a va tikomba va ri kahle. Kambe xana a ku ri yini lexi a xi endlile leswaku vafana lava va xi nghenisa endlwini yo ka yi nga lumekiwanga? Xi tivutisa. E-e, mhaka a yi ri kona. Xi hlawula ku tshemba Humbulani. Kambe swi nga endleka na yena a ri na swikongomelo swa le tlhelo. A nga xi byela njhani leswaku xi ta fa namuntlha a lo vulavula na xona timinete leti ti nga riki henhla ka khume? E-e, a swi twali. Hambiswiritano, a tibyela leswaku a a ta yingisa Humbulani. Loko Humbulani o ringeta mathayithayi a a ta n'wi handzula khwiri, marhumbu ma sala ma lengalenga ehandle.
"U tiva mani kona?" Xi swi lemuka leswaku wanuna loyi a a lava ku tiva hinkwaswo. Nhlamulo yo ka yi nga hetisekanga a a nga ta yi amukela. "Kahle-kahle ndzi hundzela kun'wana va nge hi le Ngwenani ya Themeli. Mina a ndzi ku tivi. Ndzi famba ndzi lava munhu un'wana va nge i Lutanani Nekhavhambe." "Ngwenani ya Themeli sweswi?" Ku vutisa muchayeri hi ku hlamala. "I kule?" Misaveni xi vutisa, xi tlakusile nhloko xi n'wi languta. Mahlo ya yena na wona a ma chavisa ngopfu. A ma tlula na ya Mashimbye loko a tidyele fole ra yena. "Swinene mufana wa mina. Swinene! Ri nga xa wa ha famba. U hundza eThohoyandou, u ya eSibasa. Loko u fika eSibasa wa jika, u famba ku ri kona u nuhetelaka Ngwenani. I kule. U nge lunghi! Hikwalaho ka yini u nga khandziyanga thekisi?" "A ndzi na mali." Ku vula Misaveni, xi langutile hansi, xi ri karhi xi tlhavetela nwala wa xona hi rintiho lerin'wana. Muchayeri a xi languta nakambe. Na xona xi n'wi languta. Va ku whi, hi vumbirhi bya vona.
A hi lavi ku vona mihlolo hina hi siku ra nkosi."
Xi nghenisa voko exikhwameni ku humesa mukwana leswaku xi ta tshama xi wu khomile. Xi nga wu kumi mukwana. Xi nghenisa eka xikhwama lexin'wana, kambe mukwana a ku ri hava. Xi luma nomo wa le hansi. A ku ri kona loko xi file. Swi vula leswaku a wu wile loko xi ndziwilika ehenhla ka rihlampfu. Xi ntlokola hi mbilu. Xi twa marito ya Mashimbye ma endla ngulumelo etindleveni ta xona: 'Wanuna la'nga hlomangiki u fana na wanuna loyi a nga fa.'
Va tlhandluka, va kongomile ka va Misaveni. Ku tsemakanya mbyana emahlweni ka vona. Misaveni xi tibyela leswaku yi ya ku yiveni ka mandza kwalomo. Malume wa yena a yi hlongorisanyana hi xigombo xa yena. "Ndlela ya hina a yi kahle ntukulu, hi tsemakanya hi timbyana!"
Va famba khwatsi, va yingiserile swinene, thoci yi lumekile. Ku chokolo, kun'wana na kun'wana a ku ta va tisela nyanyuko. Kambe a ku lo whi, hinkwako. Hambi swi ri swiharhi a swi nga twali. A ku lo cowee!
3. Xana Misaveni u kulerile endhawini ya muxaka muni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Makwakwa a hleka. "Loko swi ri tani a hi fambe hala kaya.
* * *
Misaveni na Mashimbye va khoma ndlela hi terekere. Va ya epurasini ra vona ra Stofkrag. Mashimbye a a tsutsumisa terekere hi matimba. A swi tikomba leswaku a a ri rivilweni ro endla swin'wana. "Loko wanuna a rila u fanela ku dyondza ku n'wi phalala mfana'kithi. Mundzuku hi wena," ku vula Mashimbye. Va fika epurasini."Hambi wena wo sala kwala terekereni, ndzi nga ka ndzi nga hlweli." Ku vula Mashimbye, a ya nghena endlwini, a vuya na xigqoko xa yena na mali. A fika a khandziya terekere, va tlhela. Va fika endleleni terekere yi jika, yi kongoma kun'wana. Yi fika yi yima. Mashimbye a xika hi rivilo, a ya kun'wana. Misaveni xi sala xoxe na terekere etlhelo ka patu.
"Misaveni a a tiva matlulelo ya rihlampfu. Milenge a yi fanelanga ku khandziya hambi ku ri ku kandziya kumbe ku khumba rihlampfu. Munhu u khoma rihlampfu hi le henhla ka rona, mavoko ma tiya hi rona, ma teka matimba hinkwawo eka milenge, milenge yi dlamuxiwa yi ya henhla, a ndziwilika a khomelerile hi mavoko ntsena, milenge yi ya ku jaja, etlhelo lerin'wana."
Misaveni xi languta mubedo lowu. Xi kuma leswaku a wu yimisiwile hi vukheta hi switina ivi ku andlaleriwa mapulangu. A wu nga ri mubedo wo xaviwa evhengeleni. Xiponci xa kona na xona a xi endliwile hi ku hlanganisiwa ka masaka ya mugayo ivi ku cheriwa switlakati na swin'wana swo olova endzeni. Mashimbye a chaya katara nkarhi wo leha swinene. Kambe Misaveni a xi nga karhali ku yingisela vuyimbeleri bya yena.
"O, u vula loko a bihile mirini leswaku ku ta velekiwa wena?"
Va tlhela.
Ho tikhiyelela. N'wa-Mathonsi loyi u n'wi vulaka o ta hi gongondzela. A gongondza wonge o swi vona leswaku hi kona endzeni ka yindlu naswona wonge o swi vona leswaku ku na swin'wana endzeni ka yindlu. Ho byelana na N'wa-Bila leswaku epurasini a hi ta khomiwa. Ho tibyela ku tshika ntirho. Na mina ndzi ku 'Loko N'wa-Bila a tshika na mina ndza tshika.' Mina na N'wa-Bila ho pfuka loko tihuku ta ha xika emirhini. Mina ndzo vuya eVenda, N'wa-Bila o ya eBuxi." N'wa-Nekhavhambe a gimeta hungu ra yena. Misaveni a miyela a ku whi, nkarhi wo leha. "Hi ku komisa mina ndzi Vuxaka Xilaluke wa le Giyani eZone 3?" Misaveni a vutisa N'wa-Nekhavhambe. N'wa-Nekhavhambe a pfumela hi nhloko.
"Ha ha tshamise sweswo ko ta mana wa wena, a ku tlakurile kunene. 'Xhi, yi ya tala khale. I khale mi tshamile?' A hi vutisa. A a twala wonge u ehleketa leswaku hi ya Giyani. Hina ho 'Ina!' hi ku landza leswi a a vutisisile swona. A ku ri khale hi tshamile. Kambe a hi nga tshamanga endzeni ka thekisi naswona a hi nga yi eGiyani. O fika a tshama na hina.
2. Xana ximunhuhatwa lexi xi na xiphiqo muni ke? Hlamusela hi vuenti.
"Hi ta vonana mufana wa mina!" Ka ha ri Xitsakisi.
"Loko dyambu ri rhenga, vanhu vo tala vo ya tshametela ehandle. Endlwini ko sala van'wana vo ka va nga talanga ngopfu. Xihlangi na xona a xi ri le handle. Mana wa xona o xi rhuma ku ya ka mati endlwini. Loko xi fika endlwini, xi tivutisa lomu mati xi nga ma kumaka kona. Xi languta-languta. Xo tsundzuka le xi nga vona vanhu va gwedhla kona. Xo ya kwale na xona. Xo fika xi gwedhla. Mati ma nghena embiteni ya thoyilete. Xo ka ka hi ku hatlisa, ma nga si nyamalala, xo vuya na wona. O nwa! 'Heyi, ma nandziha, a ndzi omeriwile.' Un'wana na yena o xi rhuma. Xo nghena endlwini, xi ya ka. Xo vuya na wona. Na yena o nwa. O twa ma nandziha. Na lavan'wana vo xi rhumetela. Xi nghena na nkomichi yo ka yi nga ri na nchumu, xi huma na mati. Sweswo-sweswo. Loko munhu un'wana a xi rhuma. Xo nghena endlwini. Vo vona xi hlwela. Xi nga vuyi nkarhi wo lehanyana. Loko va sungula ku vutisana vo vona xi vuya. Kambe a xi nga ri na mati. Nkomichi a yi ri hava mati. 'Ma kwihi mati ka Masesi?' Ku vutisa loyi a a xi rhumile. 'Laha ndzi kaka kona ku na munhu.' 'Hawu, ku na munhu?' Xo 'Ina!' Swo n'wi tsona vurhongo. O lava ku vona leswaku hikwalaho ka yini munhu wa kona a endla leswaku xihlangi xi nga koti ku ka mati. O 'a hi fambe hi ya vona.' Xo rhanga ndlela. Xi ya n'wi komba laha a xi ka kona. Nkateko wa kona munhu wa kona a a sukile."
Kambe a hi mhaka yo kala munhu a vutisa mufana wa mina man! I mana wa wena loyi a nga lova."
Movha wa moxari!
"Ntukulu!" A huwelela hi rito ra le hansinyana, ro tala rirhandzu. A ya a pfula ngopfu rivanti. A nghena endzeni. A ku ri hava munhu! Mbilu ya yena yi tlula kan'we. A huma, a ya hala ku swekiwaka kona kambe a fika a kuma ku ri hava munhu.
Xikandza xa kona, wonge thyaka a ri nga tshami eka xona.
"A ndzi ehleketa ku ya etlela le ka malume le gangeni le," xi vula. Xaniseka na Gija va langutana. "Ko va na swin'wana?"
Minkarhi yin'wana loko mana wa xona a vona leswaku xa ha nyawuka a a nga timuli mati esambelweni. A a ma tshika ma mbuluka musi, wu hahela empfhukeni, wu ya hlangana na misi ya le ka miti yin'wana na moya wo titimela, wu vumba mapapa. Loko xijahatana xi nyawukile ku ringana a xi ya rhwala sambelo xi ya ekamareni, xi fika xi hlamba. Hi nkarhi wolowo mana wa xona a a va a ri ku xi endleleni ka tiyi. A xi ta ku xi heta ku ambala, xi kuma khapu ya tiyi yi xi yimerile na swilayi swa xinkwa. Loko xa ha nwa tiyi mana wa xona a a va a chela swin'wana swilayi eka xikhontheyinana leswaku xi ta longa exikolweni. A wu ri ntirho wa masiku hinkwawo.
Mufana xo rhanga hi ku ya xava thikithi, xi ri veka kahle exikhwameni, xi ya xava swakudya hi nkombo wa tirhandi.
Dyambu ri lo kala ri rhenga xa ha ri kwalaho xinkontirini. Kwalaho xi sungula ku ehleketa hi maendlelo man'wana. Xi ehleketa ku ya emathekisini yo ya eVenda. A xi ta fika xi va byela leswaku xi tekeriwile mali hi vamasalamusi naswona a xi nga ha ri na mali. Kumbexana a va ta xi twela. Loko swi nga ri tani, a xi ta etlela eka phevumente ya vhengele, exitichini xa maphorisa kumbe exitichini xa petirolo.
Kutani hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Hi kungu ra tsalwa ra novhele ku vuriwa ndlela leyi mutsari a kunguhateke ha kona ku hi paluxela hungu ra tsalwa ra novhele ra yena. Kungu swi vula ndlela leyi timhaka leti ti humelelaka ti nga na vuxaka ha kona. Ku humelela ka mhaka yo karhi swi va swi vangiwa hi ku va ku humelerile swo karhi. Leswi swi endla leswaku timhaka leti ti humelelaka ti va ti lukekile, ti khomanile onge i swintambhya-ntambhyana leswi swi vaka swi lukiwile hi pume.
2. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na vumunhuhati. b) Xana mutsari u munhuhata yini ke? Hlamusela hi vuenti. c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xihundzulo.d) Hlamusela hi vuenti ndlela leyi xihundzulo xi tirhisiweke hi yona eka novhele leyi.
Loko a hetile Mashimbye a n'wi tlhandleka voko ekatleni. "Ndza ku tshemba mfana'kithi! Ndza ku tshemba. Mundzuku leswi n'wamapurasi a nga ta va a nga ri kona hi ta teka terekere hi famba hi mapurasi hi vutisa tani hilaha na le ku sunguleni a ndzi ku tshembisile ha kona."
"Mi vulavurile yini?"
b) Xana mutsari u pimanisa yini na yini ke? Hlamusela hi vuenti.
7. Ehandle ka swimunhuhatwa leswimbirhi, ximunhuhatwankulu na muluthanyi, xana hi xihi xin'wana ximunhuhatwa eka tsalwa leri lexi hanyelo ra xona ri ku khumbaka hi ndlela yo karhi?
Mimovha a yi hundza hi rivilo wonge yo chava Misaveni. Xi kombetela hi rintiho kambe yi nga yimi. Mimpfumawulo ya mimovha a yi twala tani hi risimu. Wu twala movha wa ha ri kule, wu twalela hansi, wu ya wu tlakuka, wu twala kwala ivi wu twalela hansi, wu nyamalala: Vhuuu, vhuuu, vhaaa, vhuuu! A wu ri ncino wa kahle kambe a wu nga pfuni Misaveni. A xi lava ku famba.
A ku nga ri na xin'wana lexi a va ta xi endla. Endzhaku ko tshandza-tshandza va lo khoma ndlela va famba. Swo tala a va ta swi lulamisa endzhaku ka nkosi.
Baloyi a yima. A languta ndzhaku, a hundzulanyana xiyimo xa mahlo, a languta eswihlahleni. "U vurile hinkwaswo, a hi swona?" N'wa-Mathonsi xi vula xi nga suki eswihlahleni. Baloyi a swi twisisa leswaku N'wa-Mathonsi a a nga lavi ku yima na yena emun'wini. Kwalaho Baloyi a ya exihlahleni. A n'wayitela. A ehleketa hi leswi a a ta swi vula ka N'wa-Mathonsi. "U vula yini?" A titwa a vula."Vo hemba loko va ku hi hina vavasati ntsena hi nga riki na swifuva. N'wina vavanuna mi tinyoka!""Kasi u vula yini N'wa-Mathonsi?""A hi yena nuna luya wa tolo luya?""Hi yena!""A a tela mhaka yin'we ntsena laha!""N'wa-Mathonsi, Mathonsi ya mpfula! Ndzi ku byerile leswaku ndzi nga ka ndzi nga ku peti nhloko. Wena u sesi wa mina wo tswariwa hi manana un'wana. Tiva sweswo ntsena.""Mhaka yikulu sweswi i ku wena u byerile wanuna luya leswi hi swi kaneleke. A hi swona ke?"Baloyi a a nga ha ri na ndlela yin'wana handle ka ku hlamusela N'wa-Mathonsi hungu hinkwaro ra Misaveni. N'wa-Mathonsi a yingisela. A pfumelela hi nhloko. Baloyi a hlamusela a kondza a heta.
Ka vaMisaveni a ku nga ri muti wo chava mumu wu ya endzhutini. A ko va ximutana xa vanhu vambirhi ntsena, xo ka xi nga vuli leswaku "ndzi voneni". Yindlu ya makamara mambirhi a ku ri leswi xijahatana a xi swi vula kaya. Ndzilo wona a wu tshiveriwa ehandle. Hi minkarhi ya timpfula lawu ra xijahatana a ri tlhela ri hundzuka xitanga. A ku ta vilela mani? Vutomi a byi ya mahlweni. Swo tani hi swikamu na swin'wana a swi tshama ekamareni ra manana. Timpahla ta xona na tona a ti tshama endzeni ka bokisi ra swiambalo ekamareni ra manana, a ku ri sweswo ntsena leswi a va ri na swona, kambe a ku vilela mani xana - vutomi a byi ya mahlweni.
Xivutiso
Kungu ri na le masungulweni, exikarhi na le makumu kumbe mahetelelweni. Swiphemu leswinharhu swi va swi hlanganisiwile na ku lukiwa hi ku va timhaka to karhi ti humelela hikwalaho ka swivangelo swo karhi. Novhele yi tala ku sungula hi ku hlamusela ndhawu kumbe ximunhuhatwa xo karhi. Ku suka kona hungu ra ndlandlamuka ivi ku nghena na swin'wana swimunhuhatwa, ivi ku sungula ku va na mpfilumpfilu kumbe hasahasa. Hasahasa ya kona yi hi fikisa eka ntlimbo laha ximunhuhatwa xi nga na xiphiqo lexikulu. Xiphiqo lexi xi fika eka makholo. Eka makholo ximunhuhatwa xi tikuma xi nga ha tivi leswaku xi endla yini. Xi tikuma xi nga ha voni ndlela. Ku suka kwalaho ku humelela xintshunxo xa xiphiqo lexi. Swi nga endleka xintshunxo xa kona xi ri hi ndlela yo tsakisa, yo wisa mbilu kumbe xi ri hi ndlela ya gome.
Masungulo Tsalwa ra Xijahatana ri wela ka muxaka wa matsalwa wa novhele.
Xi yima! Mimovha yi hundza wonge yo phikizana. Xi nga si yima nkarhi wo leha thekisi ro ta ri tile. Xi ri komba hi rintiho. Xi nyanyuka loko ri dya lamula. Ri fika ri yima.
"Wa tiva, a ndzi si tshama ndzi byela munhu na un'we." Ku vula N'wa-Mathonsi hi rito ra le hansi, ro dziva. "Ndzi byeli, a ku na nchumu xo biha N'wa-Mathonsi. Wa swi tiva u nga ndzi tshemba mina. Timhaka to tika mina na wena ha vonisana. Ndzi nga ka ndzi nga ku peti endzhopeni, ndzi nga kota ntsena ku ku humesa endzhopeni." N'wa-Mathonsi a hefemulela henhla. "A ku ri ndzhenga wa Mugqivela. Laha purasini a ku lo whi! Vanhu vo tala a va yile emuchongolweni le Sonskyn. Mina a ndzi sarile ndzexe. A ndzi nga tsakeli ku ya emuchongolweni. A ndzi tekile xitheve xa mina ndzi ya andlala ehansi ka murhi wa nkuwa, ndzi wisa kona. Ma tiva ndza ha pavalarile ndzo vona ku ta Lutanani. Wa ha n'wi tsundzuka Lutanani Nekhavhambe?" "Luya wo huma eVenda?"
Eka novhele ririmi i ra nkoka swinene. Mutsari a nga tirhisa ririmi ku hlamusela hungu hi ndlela yo karhi, leyi yi nga ta endla leswaku muyingiseri a twisisa xiyimo.
"Heyi, u ta va u ndzi hanyisile nkulu wa munhu.""Hikwalaho ka yini hi nga byali kunene laha makhwatini he Thevu?"Baloyi a hleka. "Byi nga swi kuma. Vanhu va ka hina va tsakela ngopfu ku pimpa!""Heyi, vona va pimpa swinene. A ndzi tivi ku swi vangiwa hi yini?""I ku rhandza ku tsakisa Valungu." A ntlokola, a langutile le kule le! "Ku ri miehleketo ya vanhu yi onhakile. Va tibyela leswaku muthori hi yena wa nkoka. Va ya va ya vika xin'wana na xin'wana leswaku a ta va rhandza.""Swi bihile ngopfu."Va miyelanyana. Se a va hetile ku koka."Yima ndzi famba Thevu, ndzi ta ku kandziya mundzuku." Va tlakuka kwalaho makhwatini, ehenhla ka ribye laha a va tshamile kona. Va famba swin'we, va kongoma terekere."Se terekere leyi u ngo ya hansi na le henhla hi yona i ya mani?" Ku vutisa Baloyi."I ya Mulungu wa ka hina. Namuntlha u le hubyeni.""Oh, hi yena luya wo balesela munhu a ku a a ku i mfenhe?""Hi yena!" Ku hlamula Mashimbye, a tsanile.Baloyi a sandza hi ku endla wonge wo ntsetela. A va a ntlokola."Loko o ka a nga pfaleriwanga ndzi nga ka ndzi nga ti hi yona mundzuku." Ha vumbirhi va hleka.
"Ndza khensa. Ndzi khensa na hinkwaswo leswi mi nga ndzi endlela swona," ku angula Misaveni. Va yima va ku whi, nkarhinyana. Mashimbye a phakata Misaveni eswihlayeni.
"Ta mafu a ndzi yingiseli mina. Loko ku nghena ta mafu ndzi hundzula xitichi." Ku vula Baloyi, a khondlile mavoko, a tshamile emubedweni. N'wa-Mathonsi yena a a lo yima. Hi ntiyiso a a ri ku fambeni. O hundza a xeweta. "Yingisela ndzi ku byela ke! Eka ta mafu va vikile rifu ra N'wa-Bilankulu. Endzhaku ka sweswo ku nghenile na nongonoko wa Ndzi Laviseni. Eka nongonoko lowu ku vikiwile leswaku ku laviwa n'wana wa N'wa-Bilankulu mayelana na rifu ra mana wa yena. Loko ndzi languta mufana luya a a tile namuntlha ndzo ehleketa leswaku ku nga va ku ri munhu loyi a nga ku laviweni. A ndzi swi voni kahle Baloyi." "Kasi N'wa-Bilankulu a a ri na n'wana laha purasini?" "A a nga ri na n'wana. Hi ntiyiso wonge N'wa-Bila a a nga kumi swihlangi loko ndzi swi tsundzuka kahle." "Kutani ku nga laviwa njhani n'wana wa yena a nga kumi swihlangi?" "Hexi! i xihundla Baloyi." "Swi hundzile swi hundzile. Na kona mina ndzi ta endla yini hi swona na!"
Va nghena epurasini. Wanuna loyi a titivisa tani hi Fahlaza Mashimbye wa le ka Nhlaniki eGiyani. Misaveni na xona xi titivisa. Va famba Misaveni xi ri karhi xi languta matlhelo hinkwawo. Xi vona ku anama na ku leha ka purasi. A ri ri doroba ra swibyariwa. Laha a va famba kona a ko va na ndlela yo ringana mavhilwa mambirhi ya movha. Ematlhelo hinkwawo a ku lo hlazaa! Swo cheleta hi ku fafazela mati leswikulu a swi vonaka matlhelo hinkwawo. A swi ri ku rhendzelekiseni ka mati matlhelo hinkwawo. Swimila a swi ri ku tswongeni ka mati. Ku nuhela ka ntumbuluko a ku twala emoyeni. Moya lowotenga wo tala mati a wu nghena etinhompfini ta Misaveni. A xi tibyela leswaku kumbexana a ku ri swin'wana swa leswi a swi endla vanhu va nga ha tlheleli emakaya.
Hi le henhla ka murhi Misaveni a xi kota ku vona miseve ya thoci. A yi ri kule swinene kambe thoci ya vona a yi ri na matimba ku tlurisa. Miseve ya rona a yi tlhava. A wonge ku lo lumeka lori. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba loko xi vona miseve yi ya yi kula. Yi kula hi ku hatlisa. A va ri ku teni. Ndzhawu leyi a va yi tiva swinene. Ku vonakala ku ya ku tlakuka. Hi nkarhinyana miseve yi tlhava murhi lowu a xi khandziyile ka wona hi le hansi ka wona. Mbilu ya Misaveni yi lava ku yima. Xi sungula ku twa na vucho-cho-cho, bya vona. A va famba va ri karhi va phendlha swihlahla, va kamba loko xi nga tumbelanga helo. 'Loyi a nga ta khandziya murhi ndza n'wi tlhava hi mukwana, xi tibyela hi mahika. Xi tsundzuka Phakela loko a ku 'Ngoma yi tshama yi vambiwile.'
Nyeleti ya mixo a ya ha phatsamile. Hala handle a ka ha phumerilenyana. Xirhami na xona a xi ba tindleve leti. Hambiswiritano xijahatana a xi ehleketanga kambirhi. Xi lo ka mati hi nkomichi, xi hlamba xikandza. Ntsena ku pfula mafasitere ya miri. Xi huma ekaya na ku lotlela xi nga lotlelanga. Xi languta endzhaku hi ku twela-vusiwana. Xi vona yindlu leyi a xi etlela ka yona yi xi langutile. Byanyi lebyi yi nga byi funengela wonge i misisi ya munhu. Xi vona wonge i munhu a helerile. Xi twa wonge yi ri 'xana u ringeta ku endla yini?' Xi yi languta, xi yi vonela emunyameni. Misaveni a a tshemba leswaku munhu un'wana na un'wana u fana na yindlu ya ka vona. Loko wo famba u lava munhu, hi ku vona tindlu wa kota ku vona leswaku u tshama laha. Hi leswi a xi ehleketa swona. Kutani na xona a xi tivona hi yindlu ya ka vona.
Maphorisa lama a ma ri ya Valungu. Loko xo tsutsuma a va ta xi balesela.
Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona, ndzi ta fa, ndzi lahliwa kona. Yehova a a ndzi endle hi matimba ku tlurisa loko ndzi hambana na wena ku nga ri hi ku fa.' Na mina swi tano eka wena Misaveni".
"Siku rin'wana hi Mugqivela, van'wamapurasi va endlile mphikizano wa muchongolo epurasini ra le Sonskyn. Hikwalaho ka swona, a ku nga tirhiwi Mugqivela wa kona. Vanhu a va khitikanela kwale purasini ra Sonskyn. Mina na N'wa-Bila ho tibyela ku ya eTzaneen. Hi fika hi rhendzeleka na doroba. Loko hi karhele hi ya hi ya tshama ebencini, ekusuhi na mathekisi ya ku ya eGiyani. Mugqivela wa kona a a miyerile ngopfu. A ku nga ri na vanhu ngopfu edorobeni, Thekisi ra ku ya eGiyani a ri nga ri na munhu.
"Ina, hi mina!" Xi twa Mavundza a hlamula riqingho. A xi ehleketa leswaku u ta swi lemuka leswaku swi le ku tsaleni, a ya le kule le. Kambe a nga suki. "Ko ho va mixo, rito a ri si tlharamuka!" Xi n'wi twa a yisa mhaka emahlweni na loyi a a n'wi kuma hi magandlati ya moya. Rito ra Mavundza a ri twala kwala kusuhi. A xi pfanga na ku ehleketa leswaku mudyondzisi Phakela a a ta ya a ya n'wi kombela ku suka efasitereni kambe do! Ku nga humeleli nchumu.
Movha wa Bavaria Motor Works (BMW) wa muhlovo wa ntima wo fika wu ku tsirr, hi lahaya mahlweninyana ka vona. A wu hundzilenyana. A wu ri wa serisi leyintshwa. A swi tikomba wonge a wu nga ri na nhweti wu fikile eAfrika-Dzonga ku sukela eJarimani. Sesi loyi a tsutsumela. Misaveni na xona xi ku 'Ndzi le ndzhaku!'. "Ndzi ya Polokwane!" "Khandziya mbhurhi-ku-vatlwa! Munhu wo tani hi wena a nga siyiwi ndleleni. Hambi a ndzi nga yi kona a ndzi ta boheka ku ku heleketa," i muchayeri a vulaka. Loyi wa sesi o fika a pfula rivanti ra le mahlweni, a tirhurhela. Movha wu n'wi tshama wongi a wu xaveriwile yena. Misaveni na xona xo pfula rivanti ra le ndzhaku. Xi nghenisa nenge. Xi vona na switulu swa vhelivheti. Endzeni a ku nuhela Xilungu. Risimu leri a ri chaya a wonge ri huma endzeni ka mati ya lwandle. A ri nga beli henhla. A ri ba khwatsi, ri horile. "A...na wena u le ku fambeni ka mndzina?" Muchayeri a vutisa, a hundzuluxile nhloko a languta endzhaku eka Misaveni. A a ambarile madimasi. Misaveni xi swi vona leswaku a a ri nghamula ya mujita. A va ri vanhu lavaya vo kuma mali ya vona hi ku teka mali etibangi. Misaveni a xi nga kanakani leswaku a a ri na xibalesa.
"Wa tiva vana a va fambi ntsena-ntsena we buti." Ku vula mana wa Bilankulu. "Loko a kala a famba a nga mi lelanga ku na leswi swi nga n'wi nyangatsa. Swi nga endleka mi nga n'wi tekelanga enhlokweni loko a rila xirilo xa loyi wanhwana Samariya."
Xijahatana a xi titwile na ta vanhu va timoxara. Mudyondzisi wa xona nkulukumba Ndlovu loyi a a va dyondzisa EMS a a tshamile a vutisa vana va xikolo leswaku xitoko xa loyi a xavisaka matamatisi i ncini! Vadyondzi a va hlamurile hi ku olova va ku i matamatisi. A va twa wongi mudyondzisi o bula na vona tani hileswi nhlamulo a yi ri rivaleni. Mudyondzisi u yile emahlweni a ku 'Xana xitoko xa loyi a xavisaka tibuku xona i ncini ke?''I tibuku!' Vadyondzi a va hlamurile.'Kutani xitoko xa lava va timoxari ke?' mudyondzisi u va vutisile. Misaveni a xi tsundzuka kahle. Vadyondzi a va miyerile nkarhinyana. A ku ri mhaka leyi a va nga yi langutelanga. 'Xitoko xa lava va moxari i vafi.' A ku hlamurile Dzunisani. Misaveni xi tsundzuka kahle loko mudyondzisi a ku "Hi swona! Hikwalaho loko va nga kumi vafi vo dlaya hi voxe."
"A nga vulanga nchumu."
"I manana!"
LOKO A A RI KONA! NTSENA LOKO A A RI KONA - VUTOMI BYA XONA A BYI TA VA BYI HETISEKILE.
"Kasi n'wina na Misaveni mi swi endlise ku yini tolo?"
"A wu dyondzi na yena Xaniseka?"
6. Xana u nga tsakela ku va muluthanyi loyi ke? Hlamusela hi vuenti.
"Ku na van'wana wonge xitimela lexi vo khandziya hi basari. Nkarhi hinkwawo u va kuma kwala ndzeni," ka ha ri Xitsaksi.
"Ndzi ku byerile leswaku ntiyiso ndzi ta wu kuma Mashimbye!" Ku vula Baloyi, va tshamile ehenhla ka ribye kwale makhwatini. Va tidzahela fole ra vona. "Tana na tona Thevu!" Kwalaho Baloyi a tintshunxa hinkwato ku ya hilaha a hlamuseriweke ha kona hi N'wa-Mathonsi. A hlamusela a kondza a ku chapu! "U tirhile Thevu! U tirhile wa ngati!" "A swo ndzi boha. Vavanuna vo hanyisana. U ndzi nwaya nhlana na mina ndzi ku nwaya nhlana." A vula, a langutile nghala leyi a yi ri ka phakiti ra mencisi leri a a ri khomile. Va miyelanyana. Mashimbye a gayela mhaka hinkwayo a lo whi! Hinkwavo va langutile le kule le! "Swi vula leswaku loko Misaveni a lava ku kuma ntiyiso u fanela ku ya eVenda." Ku vula Mashimbye, a tikhomile xilebvu. "Ina! Swi ta kwalaho. Kambe a ndzi tshembi loko a ta ri kuma tiko leri ri vuriwaka - Ngwenani ya Themeli. Ri twala ri ri machokolobyanyini ngopfu. Tindhawu ta le kule laha mi fikaka mi siya movha endleleni loko mi ya ka tona, mi pandza hi milenge nhloko yi kala yi pandza." Ku hlamula Baloyi. "U ta kala a ku kuma u to swi yini? A nga na ndlela yin'wana handle ka ku famba a n'wi lava." I Mashimbye a vulaka.
Mufana loyi a nga tlangiki bolo ematiko-xikaya u tekiwa a nga ri mufana. Hi xona xihungasi xa swisiwana. Bolo a yi lavi swo tala swo xaviwa. U nga tlanga bolo u nga ri na tintangu ta yona. U nga tlanga bolo u nga ambalanga masokisi; u nga ambalanga xikipa xa kona kumbe xiburukwana; u nga ambalanga xiqghoko xo karhi; u nga ambalanga swimandla-mandla. U nga tlanga exitarateni. Tipala ta wena ku nga ha va maribye manene. U nga ha tlanga hi thenisi kumbe hi switlakati kumbe maphepha lawa mi nga ma boha kahle. Hi leswi bolo yi olovisaka xiswona. Na xona Misaveni a xi ri xitlangi xa bolo. A xi ri xihowisi. Nyongwa a yi fambela kule na xona. Kambe sweswi a xi swi twile. A hi ntiyiso leswaku vatlangi va bolo a va karhali.
"Loko ku nga tivi wena ku ta tiva mani n'wana buti?" Ku nghenelela hahani wa kona.
Xiya-ni-moya xi tivisile tolo kasi na wona maphorisa ma le ku hi laviseni. Hi vulavurile na nhloko ya xikolo xa laha phurayimari. U hi tshembisile ku rhuma vana va xikolo ku rhendzelekanyana na makhwati, va n'wi lava. Swi nga endleka a lo tisunga, ku vula ka hahani."
Misaveni. Misaveni a huma hi nyangwa. A famba, xandla xi ri exikandzeni. A nghena xitarateni a ri karhi a rila. A famba a nga tikhomi. A hundza muti wo hetelela a nga si khoma patu leri ri rhelelaka exinambyaneni xa Xihlamba-va fundzile.
"Hey, Takalani, Lufuno!" Ku huwelela manana loyi a a nghenile ka yindlu leyiya ya byanyi, se a yimile enyangweni ya yona. Misaveni xi languta ku vona leswaku a ku ta ya mani exikarhi ka vana lava vo tala swonghasi.
"Ma tiva ku a ndzi ehleketa yini?" Xi vula xa ha fika, hinkwavo va ha lo yima, va nga si nghena ekaya.
Xaniseka a hleka. "U nga heleketa vanhu vambirhi u ri un'we, endzhaku ka swona u ya le kule le? Hayi!"
"Mina a ndzi ri na malembe ya khume-nkombo loko mukhalabye a hi siya. Wa tiva mbilu ya mina yi vavile ku tlula mpimo. Mina na mukhalabye a hi ri xilo xin'we. A hi famba swin'we hinkwako-nkwako: Eku rimeni; etimhandzini; eku hloteni; hinkwako! Wa tiva. Vanhu a va pfanga na ku vula leswaku tatana a a ri munghana wa mina. A hi kumana ngopfu. Wa tiva, loko ku hundzile lembe rin'we tatana a lovile, ku hluvuriwa. Endzhaku ka sweswo, ndzi sungula ku vona wanuna un'wana a nghena a huma laha kaya. Ndzi swi vona ndzi nga byeriwanga leswaku a a ri tata wa hina lontshwa. Wa tiva, ndzi hlundzuka wonge ndzi ngo buluka." "A mi hlundzukisa hi yini?" Misaveni xi lava ku tiva. "A ndzi nga ehleketi leswaku manana a nga rhandza wanuna un'wana, endzhaku ka loko tata wa mina a lovile. A ndzi nga swi lavi na ku swi lava. Mina a ndzi ri na tatana un'we ntsena. A swi hela kwalaho," a ntlokola.
Lawa a ma ri marito ya Phakela. Misaveni a xi tsundzuka na swivuriso leswi Phakela a a va endlile leswaku va bela enhlokweni leswi swi kumbhanaka na ndzilo.
Tsalwa ra Xijahatana ri kongomisiwile eka vantshwa.
Swa fanela leswaku hi twisisa leswi novhele ku nga swona. Rito ra 'novhele' ri tumbulukile eka rito ra XiTariyani (Italian) ra 'novella'. Hi ririmi ra XiTariyani 'novella' swi vula xilo xintshwa lexintsongo. Eka hina Vatsonga namuntlha, rito ra novhele a ra ha vuli leswi loko ra ha thyiwa hi MaTariyani a ri vula swona. Rito ra 'novhele' ri tirhisiwa ku vula tinxaka to tala ta matsalwa lama ma nga na xihlawulekiso xin'we xo fana xa ku va ma ri na hungu rin'we ra ku leha, leri ri tsariweke hi ndlela ya purosi kumbe tindzimana. Hi xitalo hungu ra novhele ri mayelana na swilo leswi swi ngo anakanyiwa, leswi swi nga humelelangiki eka vutomi bya ntiyiso. Mutsari wa novhele u xiyaxiya mahanyelo ya vanhu kutani a tirhisa miehleketo ya yena ku tumbuluxa hungu ro karhi.
Mbangu eka novhele
"Vito leri ra Samariya a hi rintshwa ka mina!" Ku vula mutirhi eLoerplaas. A langutile muchini wa ku cheleta, wu ri karhi wu ntsentela swinene mati eka xipinichi. Xipinichi a xi lo hlazaa, ndhawu hinkwayo. Mulungu wa kona a a byarile swinene. Purasi ra vaMashimbye a ri nga voni nchumu ka leri. "Wonge u tirhile laha khale ka matiko." Mbilu ya Misaveni yi ba swinene. Swi nga endleka xi velekiwile eka purasi leri. Xi tibyela. Mashimbye na yena a nyanyukile. "N'wi tsundzukeni mi hi pfuna tatana. N'wi tsundzukeni!" Ku xavelela Mashimbye. "A...yena wonge hi tirhile na yena. Ina, Samariya hi tirhile na yena." "Xana a a ri na n'wana?" "Mi vula laha purasini kumbe ekaya ka yena?" "Kasi kaya ka yena a ku ri kwihi?" "A ndzi tivi! Mina a ndzi nga ri kusuhi na yena. Swi nga tiva hi vavasati va kwala purasini lava a va ri kona hi nkarhi wa kona." "Va kona kwala?" I Mashimbye a lavaka ku tiva. "He N'wa-Mathonsi! N'wa-Mathonsi! He N'wa-Mathonsi!" Ku huwelela wanuna loyi. Misaveni xi languta le kule le. A ku ri na vamanana lava a va ri ku hlakuleleni exikarhi ka swimila. Wanuna loyi a a huwelela un'wana wa vona. Vamanana lava a va nga ta swi twa tani hileswi wonge a va ri ku yimbeleleni. Misaveni xi tibyela. Nkulukumba loyi wonge a a nga swi twi leswaku a va ri ku yimbeleleni. A ntlokola. "Vavasati lava va tirha hi tindleve. Hi tona ti nga ku basiseni lahaya." A ntlokola nakambe. A ya lahaya a va ri kona. A ya vitana N'wa-Mathonsi wa kona.
"Hi swona, famba mufana wa mina."
Xijahatana xi yima kwalaho mahlweni ka xivoni xi ku dzi, xi tlhela xi ku ntsee! Evokweni xi khomile xikamu. A xi hetile ku tikama nhloko. A ku lo sala leswaku xi hundzuluka, xi ba magoza, xi pfala kamara ra mana xona, xi kongoma exikolweni. Enhlaneni a xi hakarhile nkwama wa tibuku.
Migingiriko ya le purasini ra Stofkrag a yi vonaka hambi munhu a nga si nghena epurasini, a ha yimile ehekeni. Vanhu a va nghena va huma. Va huma va nghena. Un'wana na un'wana a a tikomba a tiva lomu a a ya kona. A ku nghena na swigolonyana swo leha, swo rhwala malamula, swi ri karhi swi kokiwa hi materekere. Vachayeri va materekere lawa a va tikomba va tiphina swinene. Eswigolonyanini a ku khandziyile vanhu, va tshamile na malamula. Kumbexana a ku ri vona lava a va khile malamula lama. Misaveni xi tibyela. Xi n'wayitela swinene. Na xona a xi tsakela ku khandziya xigolonyana. Xi tsundzuka muchayeri loyi a a xi khandziyisile eKhenuhuku a ya xi siya eTzaneen. A a vurile leswaku vanhu va le mapurasini va xaniseka. Xona a xi nga voni va ri ku xanisekeni. A xi vona va tiphinile. Swikandza swa vona a swi va swi tele nyanyuko.
A va ha burisa sweswo loko mana wa xijahatana a yisa mavoko enhlaneni, a tikhoma nhlana, a miyela, a ringeta hi matimba ku fihlela xijahatana xitlhavi lexi a xi n'wi khomile. A tlakuka hi xihatla, a suka kwalaho ndzilweni a lo whi, a ya ekamarini hi xihatla. A phikizana na vuvabyi ku ya fika ekamarini, ku ri xisiya-mani! Xijahatana xi swi vona leswaku u ringeta ku tsutsuma kambe miri wa ala. U te a ha fambisa sweswo o ehansi, giligidi, hi ntamu wa ku wa ka munhu lonkulu. A wonge u susumeteriwa hansi hi mademona. A nga pfuki.
Mudau u hetile nkarhi wo leha a ri endzeni ka yona. Vavasati vanharhu va nghenile endlwini hi nkarhi wun'we endzhaku ka loko va ta va va vitananile. A swi tikomba wonge rito ra leswaku va vitanana a ri humile ka n'wini wa muti.Va hetile nkarhi wo leha va ri kwala ndlwini. A swi tikomba leswaku tatana Mudau a a ri ku beni ka nawu. Wonge lavaya vanharhu a va ri vasati va yena.
Mufana xi languta-languta. Van'wana vanhu a va ya hala van'wana va ya hala. A swi tikomba leswaku na yindlu ya vuamukeri a yi cincile. A ku ri khale xi nga si kandziya ndhawu leyi. Xi tibyela. "Va nghena hi lahaya!" Ku vula nhwanyana un'wana loyi a a ambarile nguvu ya xibedhlele. Misaveni xi swi vona leswaku a swi tikombile leswaku a xi lahlekile. Xi nyuma. Xi kongoma kwale a xi kombiwa kona, endlwini ya vuamukeri. "Ha ku pfuna mufana?" Ku vutisa un'wana wa vaamukeri. Un'wana loyi a a tshamile hansi a yima hi milenge. "I n'wana wa manana loyi a nga ta na vusiku. Avuxeni ka Misaveni!" Ku xeweta munhu loyi a ha ku yimaka. Xi swi vona xikan'we leswaku a ku ri sesi Rhulani. Sesi Rhulani a a tshama etikweni ra xona. Misaveni xi pfumela kambe hi mbilu xi ku a ka ha ri mixo mi nga ta ku 'Avuxeni'. Phakela a a holova swinene loko munhu a ku 'Avuxeni' ku ri nhlikani. A swi ri rivaleni ka Misaveni leswaku sesi Rhulani a a nga hundzanga hi le mavokweni ya nsimbi ya mudyondzisi Mulandzeleri "Manjhetse" Phakela. Loko ku ri hi leswaku a a hundzile hi kona, a a ri un'wana wa lava mbewu yi nga wela emitweni kumbe emaribyeni.
Mudyondzisi Mdlalose a a tshama emakotasini kwala Songeni. Ekaya ka yena a ku ri kule. Hi ntiyiso xona a xi nga swi tivi kahle leswaku a a tshama kwihi. Van'wana a va ku u tshama eSaselani kasi van'wana a va ku u tshama eMajembeni. Misaveni a xi nga swi tivi leswaku a a tshama kwihi kahle-kahle kambe ku n'wi tolovela kona a xi n'wi toloverile.
* * *
"Se u tiva munhu. MINA! A hi nghene, ndzi ta ku nyika ko fihla nhloko. Mana wa wena hi ta famba hi n'wi lava mundzuku."
Xijahatana xi lo na swi vonisa sweswo xo tlulu, xi tsutsumela laha a a werile kona. Xi fika xi korhama, xi n'wi languta exikandzeni. "Swi lo yini manana?" Xi vutisa hi mbilu yo vava, xi n'wi langutile exikandzeni eku vonakaleni loku ku nga riki na matimba. Ku vonakala ka vuketiketi bya ndzilo. Ko whi! "Manana, pfukani!" Xi vula xi n'wi langutile "Pfukani!" Ko whi! Xi ringeta ku n'wi tlakusa. Kambe ko whi! Manana wa xijahana a a nga ninginiki. Wonge a a ri ribye. Xifanyetana xo yima tindleve. A xi nga si tshama xi swi vona leswi. Xikan'we-kan'we xi twa xi dzuka nyuku. "Xana loko swi te tani ndzi endla yini?" Xi tivutisa. Xi yingisela loko ku ri na munhu loyi a nga xi pfunaka. A ku lo whi, hinkwako. Swincerere a swi ba huwa ku tlurisa. A byi ri vusiku. A ku ri kona xijahatana xi swi vona. Swin'wana munhu u swi lemuka loko a ri na xiphiqo. Xiphiqo xi anamisa miehleketo. Ku tlhandlekela kwalaho, n'weti a ku ri hava.
Misaveni xi pfuneta ku ehlisa mabokisi. Va khandziya nakambe. Riendzo ri ya emahlweni. "Matamatisi lama mo tala va endla yini hi wona?" Misaveni xi titwa xi vutisa Mbhokota. "Hi dilivha ka tindzhawu ta ku hambana! Kun'wana va ma lavela ku xavisa kasi kun'wana va ma lavela ku endla jamu. Exitandani ku na khampani yikulu leyi yi endlaka jamu na tamatisoso. Hi kona ndzi nga ta hetelela kona." Ku vula Mbhokota hi ku huwelela. A swi boha leswaku va hlamulana hi ku huwelela tani hileswi njhini a yi ba huwa. "Ndlela leyi mi yi famba ngopfu." "Musumbhunuku wun'wana na wun'wana. Kambe nkarhi hinkwawo loko ndzi famba eka yona mbilu ya mina a yi tsaki na swintsanana. Ndzo famba hikwalaho ka ntirho." "Hikwalaho ka yini?" Misaveni a vutisa. "Ku na khotso rin'wana va nge hi le Mataci. Ndzi tshamile nkombo wa malembe kona. Siku leri ndzi nga yisiwa kona ndzi tile hi kwala hi xibebe xa maphorisa. Kutani nkarhi hinkwawo loko ndzi ta hi kwala ndzi tsundzuka siku reriya a ndzi yisiwa endzhutini ku ya ringana malembe ya nkombo." A vula a khanyanisa xikandza, a ntlokola. "Ku katekile wena mufana wa mina. U tikomba u nga ri na swiphiqo." Misaveni xi swi vona xikan'we leswaku Mbhokota a a nga swi tivi leswaku a xi ri na swiphiqo swa xona. Mashimbye a a nga n'wi byelanga nchumu Mbhokota handle ka ku vula leswaku Misaveni a xi ya eVenda.
"I mani?""Hi mina malume!""Hi wena malume mani?""Malume, ndzi pfuleleni! Hi mina Misaveni!"Malume wa yena Bila a pfula rivanti, Misaveni xi swi vona xikan'we leswaku a a khomile xigombo."Oh, hi wena mufana!""Ina, hi mina malume!""Swi lo yini vusiku lebyi?""Manana va wile!""Va wile?""Ina! A va pfuki!""U vula ku pfuka hansi kumbe ku vabya?""A va pfuki ehansi. Va lo whi!"Malume wa xijahatana a nghena endlwini. Xi twa a vulavula na malume wa xona wa xisati. A xi nga swi twi leswi a va vulavula swona kambe a swi ri rivaleni."A hi fambe!" ku vula malume wa xijahatana.Vo rhangisana ndlela. Malume wa xona a a ba magoza. Ni leswaku xi kona endzhaku ka yena wonge a a nga swi voni. A va famba va lo whi! Va ngirimela kunene. Movha wa moxari wo ta wu tile. Wona a wu ri ku tlhandlukeni loko vona va rhelela. Kambe xijahatana a xi twa xi sirhelelekile. Malume wa xona a a ri xihontlovila. Vamoxari a va nga ta ringeta mathayithayi. Hambi endzeni ka bokisi bokisini ra vafi a a nga ta tala ku ringana. Loko Misaveni a xi hlanganile na yena le xinambyanini xi nga n'wi tivi a xi ta ehleketa leswaku a ku ri yena mphogori wa kona. Hambileswi xi nga ti tiveki kahle tinxaka ta swilo leswi va nge swi kumeka exinambyanini na vusiku, xo ringana na malume wa yena a ku nga ta va ku ri xidajana. Wonge xidajana i xintsongo. Xo ringana na malume wa yena a ku ta va ku ri daji, dyidaji kumbe madyidaji. Misaveni xi n'wayitela loko xi tsundzuka vukulu na vutsongo eka dyondzo ya ririmi. Xi tsundzuka na leswaku mundzuku a xi ta tsala xikambelo xa vuxika. Timbilu ta xona ti handzuka. Hambi mana wa xona a a ri njhani le kaya. Leswi xi nga n'wi vonisa swona a swi xi tsemile nhlana.
"Loyi wa mufana ku lo whi?" I manana Bilankulu a vutisaka.
Misaveni a ehleketa leswaku N'wa-Nekhavhambe u ta ya mahlweni kambe manana loyi o miyela. Ku ku whi, nakambe. "Xana ndzi n'wana mani?" Ku vutisa Misaveni, a lava nhlamulo yo kongoma. "Mana wa wena wa ngati i Makhanana Ntimani!" Misaveni a ku thukwa! Vito lerintshwa a ri fananisiwa na yena. A a nga swi langutelanga. "Ndzi kombela mi ndzi hlamusela hi vuenti manana!" "N'wa-Bila a a nga kumi vana. Hi vumbirhi bya hina mhaka leyi a yi hi vava hi ku hetiseka. N'wa-Bila a a navela ku va na n'wana hi mbilu ya yena hinkwayo. A a fambile hinkwako kambe n'wana a a nga ri kona. Loko a tsundzuka leswaku a a nga kumi vana a a rila mihloti." N'wa-Nekhavhambe a ya teka xidukwana ekamareni. A hundza, a ya ka mati, a vuya na wona. A fika a nwa. "Swa tika Misaveni! Swa tika!" A tisula xikandza. A luma nomo wa le hansi. Mbilu ya Misaveni yi n'wi twela mbilu ku vava. Kambe a xi lava ntiyiso, ntiyiso ntsena, ntiyiso hinkwawo.
Xana tsalwa leri ri na misavu ke? Hlamusela hi vuenti. Hlamusela na ndlela leyi misavu leyi yi tirhisiwaka ku hundzisa hungu ha kona.
"Hi swona. Mfana'kithi, u nga ndzi rivali." Ku vula
"Kutani va ri u ya etlela ekaya ra vona?" Ku vutisa Xaniseka.
"A...mi vula hi yini?"
Boxa nkongomelo wa tsalwa ra novhele leyi.
"Hi leswi swakudya," un'wana wa vanhwanyana lava a va ri ku swekeni a nyika Misaveni swakudya, a lo khinsama. Misaveni xi twa wonge a nga hamba a xi phamela masiku hinkwawo. Nhwanyana loyi a veka swakudya kwala mahlweni ka Misaveni. Misaveni a languta-languta. Loko Misaveni a ha languta-languta, nhwanyana loyi un'wana a ta na xibavhana xa mati yo kufumela, na lapi, a fika a khinsama na yena. "Hlambani mavoko mi ta dya swakudya!" a byela Misaveni. Misaveni xi twa mbilu ya xona yi ba swigingi. Nhwanyana loyi a a sasekile a a nga tlangi. Xikwembu a xi n'wi vumbile xi nga jahanga. Lexi xi nga tsakisa ngopfu Misaveni a ku ri ku vona nhwanyana loyi a nga veki xibavhana ehansi. A vula a khomelerile xibavhana. Misaveni xi swi twisisa leswaku a xi fanela ku hlamba a khomile, wonge a xi ri hosi. Xi hlamba hi vukheta, xi nga lavi ku n'wi tlhambikisela hi mati. Xi va xi teka lapi xi tisula mavoko. Xi honisa vonele ra Mashimbye ra vaxisati. "Hi wena mani vito ra wena?" Xi titwa xi vutisa nhwanyana loyi wa xibavhana. Loyi wa ku xi nyika vuswa se a a fambile. A va sarile va ri vambirhi hi lahayanyana. Hambileswi vanhu a va tele, a va nga twi hi munhu loko va vulavula. "Hi mina Humbu!" Loyi wa nhwanyana a vula, a n'wayitela, hambileswi a xi n'wi vonelanyana emunyameni, Misaveni a xi swi vona leswaku meno ya yena a ma basile ma ku paa! Nhlonge ya yena a yi tikomba yi olova, yi sasekile. "Humbu?" Ku vutisa Misaveni a langutile nhwanyana loyi. A a nga swi tivi kahle leswaku a vula yini swin'wana.
"Hi swona Ximbayi! Ndzi ta ku vona loko ndzi vuya."
A ehleketa hi marito ya Humbulani. A tivutisa loko a fanele ku n'wi tshemba. Nkarhi wun'wana Humbulani a a ri ku n'wi yengeni. A tsundzuka swivuriso swo hlaya leswi Phakela a nga tshama a va byela swona. A n'wi twa na loko a vula: "He vamanjhetse na vamanghovo, Vatsonga va ri 'Kuwa ro tshwuka ri na xivungu ndzeni.' Ma swi twa? Va byela n'wina. N'wina vafana! Loko mo famba mi rholela swikangalafula mi ku i vavasati nkhari n'wina. Mi nga voni vanhwanyana ku xonga mi va teka mi ku i vasati va n'wina mi nga rhanganga mi va dyondza mahanyelo. Mi ta famba ximatsi maja'! Hi leswi xivuriso lexi xi ringetaka ku hlamusela swona. Vamavizweni wa xona hi lava va nge 'Homu ya ntlhohe a yi na ntswamba' na lexi xi nge 'Mbhuri a xi heti'. Mi nga rhurheli swikokovi etindlwini ta n'wina vafana. Swi ta mi luma."
Misaveni a a ri ku rileni ngopfu. Hi nkarhi wolowo a hundza ka manana Bilankulu, a kongoma nyangwa. Mahlo a ma vona ku fana na leswi munhu a vonisaka swona le kule le loko mpfula yi ri karhi yi na. Manana Bilankulu a languta
"Xana loko a...a...ndzi ta ku yini?"
Vadyondzisi va Misaveni na vona a va humile hi xitalo. Exikarhi ka vona a ku ri na mudyondzisi Phakela. Mudyondzisi Phakela a a tile hi swikongomelo swo tala. Xin'wana xa kona, hambiloko xi nga ri xa nkoka ku tlula hinkwaswo, a ku ri ku yingisela matirhisele ya vanhu ya ririmi ra Xitsonga.
"Ahee!""Kantsongo u nga ndzi kumanga. Ndzi ta hi le xibedhlele. Sesi ndzi n'wi rhurhiserile emoxari.""Hi swona malume. Ndza khensa.""U nga khensa loko ndzi tirhela sesi wa mina he mufana?"Hi nkarhi lowu mbilu ya Misaveni a yi fikile hi le nkolweni. Xidzedze lexi a xi vumbana endzeni ka miri se a xi ri kusuhi na ku buluka. Loko a ku ri mahlanta a hi ta ku a ma nga ha ta tlhelela endzeni. Kwalaho a titwa a ku: "He malume!""Vulavula mufana!""Ku na mhaka yin'wana ndzi lavaka ku mi vutisa yona.""Wo 'lava' kumbe wo 'kombela'" ku vutisa Bilankulu.""A ndzi tivi.""Hi Xitsonga xa kahle u nga ku vari 'Ku na mhaka yin'wana ndzi kombelaka ku mi vutisa yona.' Hambiswiritano, vulavula ndzi twa!"Misaveni xi miyelanyana."Loko ku ri ya timali sesi u lovile a nga ri na mali mufana.""E-e, a hi swona malume.""Loko ku ri leswaku u lava ndzi ku nghenisa xikolo na swona swi ta ndzi tikela mufana.""E-e, hinkwaswo a hi swona malume.""Swona hi swihi?""Malume, hikwalaho ka yini minkarhi hinkwayo mi ndzi vula 'mufana'?"Bilankulu a hlamala, a languta mufana, a n'wi langutela ehansi."A wu lava ndzi ku vula mukhalabye?""E-e! A ndzi nga lavi swona.""U lava yini?""Kahle-kahle ndzi hlamarisa hi leswaku a mi si tshama mi ndzi vitana ntukulu.""Ndzi nga hlawula ku ku vitana sweswo kumbe 'mufana' kutani mina ndzi hlawurile ku ku vitana 'mufana'. Kutani yima sweswi ndzi wisa.""Malume, mi nga ka mi nga wisi mi nga si ndzi hlamula.
"U rungula mana wa wena N'wa-Bilankulu!"
"Mi nga vileli. Swa antswa mina ndzi heleketa n'wina ekaya," ku tlherisela Misaveni.
Nkarhi wo tiputa a ku ri hava. A ku ri mhaka ya ku fa na ku hanya. Xifanyetana xi pfuka xi dya ehansi. Xi fika emakumu ka biloho kambe xi nga yimi. Endzhaku xi nga ha languti. Loko ku ri na lexi xi nga ku xi hlongoriseni xi to twa hi loko xi khomiwa hi nhamu hi le ndzhaku. Xi tlhandluka na xiganga. Ku hefemula ka xona a ku xi bela huwa. Loko a ku ri un'wana a hefemurisa leswi a xi hefemurisa xiswona a xi ta twa a xi nyangatsa. A xi ta tala ku n'wi languta xi lo whi, xi n'wi tshinya hi mahlo. Minkarhi yin'wana a swi bohi leswaku u vulavula ku komba munhu leswaku leswi a swi endlaka a wu swi tsakeli kumbe ku swi rhandza.
* * *
"U ehleketa yini?" Ku vutisa Xaniseka.
"Mina ndzi ri n'wana loyi loko a ri na xiphiqo a a fanele a ku byerile buti. Loko a nga ku byelanga swi vula leswaku a mi n'wi khomanga kahle loko sesi wa wena a ta va a lovile." I mana wa Bilankulu a vulaka.
"Xana u na kona ka ku fihla xinhlokwana lexi?" A vula hi ku teka voko ra yena ro khwaxa a ri tlhandleka ehenhla ka nhloko ya Misaveni.
N'wa-Mathonsi a hleka, hi xihleko xo saseka. Misaveni xi swi vona leswaku a a ri manana wo saseka swinene. Ku hambana ka yena na mbhurhi-ku-vatlwa hi leswi yena a a nga ti endlanga nchumu emirini hi tlhelo ra ku tikhavisa. Xihleko xa yena a xi tsakisa Misaveni. "Matimu ya mufi?" "Ina!" Ku hlamula Mashimbye, a talele hi ku tshemba. "Mina a ndzi ma tivi. Muviki wa rifu u fanele a ma tiva, a mi swi voni?" Ku hlamula N'wa-Mathonsi, a langutile Misaveni swinene.
Va bula nkarhi wo lehanyana ivi Mashimbye a lela. Va heleketana ku ya fika ehekeni ya purasi, va qhavulana, va tshembisana ku endzelana hilaha ku nga heriki. Baloyi a vuya epurasini. A ha famba a twa rito ri huma emakhwatini kwala kusuhi, ri vula hi ndlela yo olova ri ku "U n'wi byerile hinkwaswo a hi swona?"
***
"A nga vulanga leswaku u ta ya kwihi namuntlha?" Ku vutisa hahani wa Bilankulu.
"E-e!"
* * *
* * *
A ku vile na thonamente ya swikolo. Jomo Sono na yena a a ri kona. Vatlangi va swikolo vo hambana-hambana va lo na vona Matsilela a ri kona, vo sungula ku timbeya-mbeya, va nga ha tlangisi leswi masiku va tlangisaka swona masiku. Va tlula va tinsasalata. Misaveni yena a a titlangela sweswi a a kotisa swona naswona a a nga ri na miehleketo ya leswaku Sono a nga tshuka a n'wi tekile. A a nga tlangeli ku voniwa. Leswi a swi endla leswaku a tlanga kahle ngopfu. Ku ringeta swi kahle kambe ku ringeta hi xifafa swi endla leswaku munhu a endla swihoxo. Hi leswi a swi humelerile. Loko thonamente yi herile Jomo u vutisile mudyondzisi Mavundza na vanhlangano wa bolo vuxokoxoko bya Misaveni. A a vurile leswaku tlangele ra jaha leri a ri ri ra xiyimo xa le henhla ngopfu. Hi swona leswi a swi endla leswaku namuntlha ku fika fax.
Hi masiku ya xikolo mana wa xijahatana a a ba mbhulukusa, a pfuka ka ha lo zwee, a kukula, a tshivela ndzilo exitikweni, a vandzeka mati, xijahatana xa ha etlele. Loko xi pfuka a xi fika xi tinyawusa endzilweni. Xi languta mati ma landzelela milawu ya Sayense, loko ku tlakuka mahiselo ya sungula ku kufumela, ma hetelela hi ku vila. Hi rirhandzu mana wa xona a ma chela esambelweni. A swi boha leswaku ma chela hi yena, xijahatana a xi nga ta swi kota. A swi ta endleka ma ku deku, ma xi hisa ximirana lexiya xo tsakama bya rihlanga.
Xaniseka va ha fika.
"Ndza vona. A hi fambe u ya vonana na manana Makwakwa.
Hi nkarhi wolowo Misaveni xi humesa mepe exikhwameni. Xi dyondza nakambe mpfhuka wa ku suka e-Acornhoek ku ya eModjadjiskloof. Xi languta na mpfhuka lowu a wu ri kona ku suka eTzaneen ku ya ePolokwane. Xi titoloveta ku endlela leswaku loyi a nga ta tshuka a xi vutisile swivutiso swo karhi xi kota ku hlamula.
"Kasi a mi nga tirhi na yena?" Mashimbye a vutisa. "Sweswi ndzi hlamulaka ndzi ku a ndzi tivi nchumu mina. Yanani ka muviki wa nkosi kwale Buxi, u ta va a ma tiva."
Loko Phakela a ya ku phapha, a ku chumayela mufundhisi. Mufundhisi a a endla leswaku vanhu hinkwavo va vuyisa miehleketo ya vona. A a chumayela hi siku ra makumu. A vula leswaku ku ta biwa mhalamhala, na leswaku vafi va ta pfuka. A vula leswaku ku ta humesiwa buku leyikulu. A vula leswaku ku ta hlayiwa mavito. Loyi ra yena ri nga ta va ri nga ri kona u ta ya etiheleni. Tintswalo ti ta va ti nga ha ri kona. Marito lama ma khumba vakhandli-va-nhlonge ngopfu, va miyela va ku ntsee, un'wana na un'wana a tikambela mapfalo. A tivutisa leswaku yena u ta va a ri kwihi loko ku biwa mhalamhala leyi ke!
Gija. Ripfalo ri tsemakanya exifuveni xa Misaveni. A ri ri ro sungula munhu a vhumba hi ku hetiseka leswi xi titwisaka swona. Misaveni a miyela.
"Hexi, a ndzi tivi."
Makwakwa a chayela movha hi vurhon'wana lebyikulu, lebyi a byi fambisana na ntokoto wa nkarhi wo leha. A va vuya hi le ku tiviseni ka maphorisa na va ka Rhadiyo. A chayela a ri karhi a ehleketa hi Misaveni. Yena na xona a va vumbile xinghana swinene. A a ehleketa leswaku a xi nga ta nyamalala xi nga n'wi byelanga nchumu. Kambe xona a xi vile na miehleketo ya xona xi ri xoxe. Vana va yena a xi lo va tlherisa hi xikongomelo, a xi nga endlanga xihoxo. A a nga swi tivi leswi a xi swi vulavurile na nsati wa yena. Na yena a a nga vulanga nchumu vusiku bya matolo. Loko a kuma nkarhi a a ta n'wi vutisa.
Xijahatana xi ta xi tile. Laha xinambyanini a ku ri na xibilohwana xa mimovha. A xi nga ri xinambyana xa ku 'Ndzi voneni'. A xi ri na mati lawa a ya damile matlhelo ha mambirhi ya xibilohwana. Nhlangasi a wu mirile kwalaho swimatanini. Xinambyana lexi a xi avanyisa miganga mimbirhi ya tiko rin'we - muganga wa ka vaMisaveni na wa ka vamalume wa Misaveni. Xifanyetana xi engetela rivilo loko xi ri exibilohwanini. Xi twa misisi ya xona yi tlakuka. Xi twa wonge xi tsutsuma ka ndhawu yin'we. Xi tsutsuma kambe xi vona wonge a xi fiki emakumu ka xibilohwana. Xi languta endzhaku. Xi languta xi ri na xivono xa ximunhwana kumbe munhu-lonkulu ngopfu. Xi languta emahlweni xi tlhela xi languta endzhaku, xi ri ku tsutsumeni. Xi languta mahlweni, xi languta nakambe ndzhaku. Loko xi ku xi languta emahlweni ro hetelela leswaku xi kokela makumu, xo khugu...xi ku mhe! Xi thumbha jazi ra mukon'wana! Xi twa wonge milenge ya xona a yi lo bohiwa hi ntsandze ku kala xi wa!
Hambileswi a ku ri vuxika bya xiviri, wanuna loyi a a ambarile xihakaboyi. Xihakaboyi xa kona a xi fanisiwile yingwe leyi a yi pfurile nomo, yi humesela meno ehandle, yi tiyimiserile ku luma. Yingwe leyi a yi xi chavisa ngopfu. A xi vona wonge a yi hanya. Xi susa mahlo eka yona, xi languta mavoko ya yena. A ma lo tlangandla, erivaleni. Xi vona tinyama ta yena, ti ku gebegebe, loko a tshuka a ninginikile. Minsiha yi ringeta ku handzula tinyama ta yena, yi ringeta ku humela ehandle. A a ri xitetemba. Misaveni xi tsundzuka nhlamuselo ya xivuriso xin'wana leyi yi nge 'Xihota xi hanya ku tlula tingengendza.' Xi tibyela leswaku hambiswiritano loyi wanuna a a nga ri wa ku fa sweswi. eNhan'weni ya yena a a bohile switshungulo. Mavoko ya yena na wona a ma ri na swidzobyana. 'Swi nga endleka wanuna loyi a ri n'anga!' Xi tibyela.
Swivutiso
Mixo wa namuntlha a wu nga fani na masiku man'wana. A wu hambanile tani hi vuxa na vupeladyambu. A xi swi tiva swinene leswaku a ku ri yini lexi a xi kayivela evuton'wini bya xona. Ina! LOKO A A RI KONA! NTSENA LOKO A A RI KONA - VUTOMI BYA XONA A BYI TA VA BYI HETISEKILE. Kambe a a nga ri kona...
"Kutani mi n'wi hlamurile yini?"
Loko Misaveni xi ku phapha, xitimela a xi yima eMambhumbhu. Vanhu a va ri ku ehleni. Na xona xo xika.
"A ndzo vutisa ntsena."
Swivutiso
Va famba va nga hlamulani nkarhi wo leha. Misaveni xi kondza xi teka ta xona. Va fika eMooketsi. Misaveni xi vona vamanana emakete. A va ri ku xaviseni ka swilo swo hambana-hambana swo tani hi matamatisi, xipinichi, khavichi na swo kota sweswo swa le masin'wini. Vamanana va vaValovedu. A va bohile tinguvu. Swikandza swa vona a swi tikomba swi horile. Misaveni xi tsundzuka mana wa xona. A a ta xavisa na yena loko a a tshama laha - naswona loko a ha hanya. Hambi nkosi wu fambile njhani tolweni! Xi titshuva nhloko. Xana xi nga va xi dyohile hi ku ka xi nga vi kona enkosini? Xi tivutisa! Xi nga twi xi tisola emapfalweni. A xi hlundzukile hi nkarhi wa kona. Ku va mana wa xona a nga xi byelanga leswaku a xi nga ri n'wana wa yena a ku ri swona leswi a swi xi endla xi yinga-yinga namuntlha. Hi yena muvangi wa swilo leswi hinkwaswo. Loko a a vulavurile na xona ka ha ri nkarhi na Bilankulu a a ta va a nga xi tlhavanga hi mpama. Kambe hi tlhelo na yena Bilankulu a xi n'wi vona nandzu. A ku nga ri na ndlela leyi a xi ta ka xi nga n'wi voni nandzu hi yona. Wanuna wo pfumala ku ehleketa leswaku n'wana a hi wa un'we! Hambi a swi tiva leswaku a xi nga ri n'wana wa N'wa-Bilankulu a a nga fanelanga a xi vitana 'Mufana'. Bilankulu! A tiyisela a tlangisa mpama ka munhu loyi a nga loveriwa! Xi tibyela leswaku a xi nga ta n'wi rivalela na siku na rin'we. Xi luma na meno. Loko xo swi kota a xi ta ya hisa yindlu ya yena. Kwala ku hanyeni! Loko swilo swa xona swo lungha, loko xi nga n'wi hiseli yindlu a xi ta xava movha wa manyunyu, xi ya eka yena, xi fika xi n'wi komba wona kambe xi nga n'wi khandziyisi. Xi ntlokola xi nga titwanga. Xi ku thukwa! Xi languta Mbhokota. Xi kuma leswaku na yena a a xi langutile. Mbhokota o miyela, a jikisa lori. Se a va fikile eSoekmekaar.
* * *
Loko a nghena tatana Mashimbye a n'wi hlometela kunene a ri endzeni ka xinkumbana. "Se u lulamile?" Ku vutisa Mashimbye, a twa wonge Misaveni xo n'wi dyohela ku va xi hetile. "Ina! Ndzi hetile." Mashimbye a pfuka hi ku nonoka, a ahlamula. A tlakuka, 'ghanja' yi sele handle. A lulamisa na yena. "Hay, na mina ndzi lulamile mfana'kithi," ku vula Mashimbye, a nghenile endzeni ka ovharolo. A tshinelela mufana, a tshambuluta voko. A fumbarhela xibakele, a xi yisa ka Misaveni. Na yena Misaveni a tisa xa yena. Swi tlumbana. "Ndzi ta ku pfumala mfana'kithi!" Mashimbye a vula, a va a vukarha Misaveni.
"Humbulani! Loko ri helerile i Humbulani. Loko hi ri komisa hi ri 'Humbu'!" Ku hlamula loyi wa nhwanyana. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba. A twa a rhandza nhwanyana loyi. A a n'wi rhandza ku tlula na luya a a n'wi tiserile swakudya. A a n'wi rhandza ku tlula hinkwavo vanhwana emisaveni. A a n'wi rhandza ku tlula na mbhurhi-ku-vatlwa luya wo dlayiwa hi movha wa Nyambi. Luya a a ri wa Nyambi loyi a a ri wa yena, a tibyela. 'Hambi tatana Mudau u ta ku yini loko a twa leswaku ndzi hundzukile mukon'wana.' Misaveni xi tibyela. "Wena u mani xana?" Ku vula loyi wanhwanyana, a tlakukile, a tshinerile swinene, a yimile kwala tlhelo ka Misaveni. A a vula hi ku hlevetela. Misaveni a nyanyuka ku tlurisa. Loko nhwanyana loyi a a nga n'wi vutisanga vito a a nga ha ta swi tiva leswaku a a ta vula yini swin'wana. Yena a a ta va a ha lava leswaku va bula kambe a a nga ha ta swi tiva leswaku a vula yini. "Misaveni!" A vula hi ku hlevetela. A a swi lava ku va na nhwanyana loyi kambe a a swi ehleketa leswaku tatana Mudau a a ta huma endlwini nkarhi wun'wana na wun'wana. Ku va kuma va ri vambirhi emunyameninyana a a nga ta swi amukela na kantsongo. Leswi a nga tatana wa Xintu kumbexana a a ta hlongola Misaveni kunene. "U tshama kwihi?" Ku vutisa loyi wa nhwanyana hi ku hlevetela, a n'wi languta exikandzeni hi rirhandzu. A swi nga kanakanisi ka Misaveni leswaku hinkwavo a va ri va mbilu yin'we na moya wun'we. "Vutomi bya mina byi bohanile. Sweswi a ndzi tivi na leswaku ndzi tshama kwihi. Loko ho kuma nkarhi ndzi ta ku hlamusela. A ndzi tivi leswaku ndzi nga ku hlamusela nkarhi muni." Ku vula Misaveni, a vona nkarhi wu ri wuntsongo. Loko a a nga fambi mundzuku na mixo a a ta kuma nkarhi wa ku bula na nhwanyana loyi, a n'wi phofulela mabibi hinkwawo ya mbilu ya yena. "Loko vafana lavaya va ku komba ka ku etlela, mi nghena ndlwini, loko ma ha ku etlela u huma, u ta ndzi kuma hala ndzhaku ka yindlu ndzi ku yimerile. U nga byeli munhu. Loko wo ka u nga endli sweswo, u file namuntlha." "Humbu!" Ku vitana wansati loyi a a ri endzilweni hi ku huwelela. Humbulani a pfumela. A ku tlulu, a teka xibavhana, a lava ku famba. "U swi twile ku ri ndzi te yini?" A vutisa Misaveni hi ku hlevetela. "Tana!" Ku huwelela mana wa yena. "Ndzi swi twile, famba!" Loyi wanhwanyana o tlulu, a famba, a ya endzilweni. Mbilu ya Misaveni yi tlula yi ya tlimba nkolo. A twa a dzuka nyuku. A ku ri na swin'wana a swi hoxekile laha. A swi vona xikan'we. Nhwanyana loyi a a tiva swin'wana leswi yena a a nga swi tivi. A twa a dzuka nyuku a tshamile kwala xitulwini. A ringeta ku dya kambe a twa swi nga ngheni. A twa wonge nyama leyi a a yi dya a yi ri ya munhu. A swi vona leswaku wonge a a nga fambanga kahle. A tsundzuka xivuriso xa Phakela xa leswaku "Nkondzo malahla nkondzo mahanyisa." Wonge nkondzo a wu n'wi lahlile namuntlha.
"A...a nga hlamulanga nchumu."
Va fika va yima endleleni. Va twa mpfumawulo wa xin'wana wu twala ekule. A ku ri mpfumawulo lowukulu. Mavoni ya xona na wona a ma vonaka xa ha ri kule. Va vona xi nyamalalanyana endzhawini yo rhelela, xi va xi humelela. Mbilu ya Misaveni yi ba, a tibyela leswaku nkarhi wa ku siya purasi a wu fikile. A nghena eka misava yintshwa, leyi a a nga yi tivi. Loko a ha tshinela ekusuhi na gondzo a twa Mashimbye a ntlokola: "I bazi!" A ha heta ku vula sweswo bazi ri ba moya lowukulu, ri hundza. "Ri ya Kgapane leri!" Ku vula Mashimbye, a langutile miri wa rona. "Ri suka eTzaneen hi mafayifi, ri famba ri rhwalela vanhu. I mambirhi! Ka ha ta hundza rin'wana!" Va miyelanyana hi vumbirhi bya vona. Misaveni a xi nga ha ri na mhaka na mabazi ya ku huma vaTzaneen. A xi lava ku famba.
"Ndza khensa mudyondzisi!"
Xihembhana lexi xijahana Misaveni a xi xi ambarile a xi xi titimeta loko xi n'wi khumba. A wongi a va nga tivani. Leswi a xi ri xa mavoko yo koma kona, a ku nga lunghi nchumu. Xiburukwana xona a xi ringeta ku tisa nkufumelo lowu a wu laveka kambe a swi tika. Swimenwana swa xijahatana a swi himana swi nga tsetselelani wongi swo va dadeni ra swibakele. Vutomi a byi bava.
f)Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xitikaneti ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xitikaneti, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
N'wamapurasi a a laveka ehubyeni ya ka majisarata hi hafu ku bile awara ya nhungu. U sukile a ya emaphoriseni. Hi vona va nga famba na yena ehubyeni. Loko va fika va kumile vanhu vo tala va khomile tipulakhadi, va kombisa ku vilela.
* * *
Misaveni xi fika eka bodo ya ku ya eTzaneen. Xi kuma ku yimile sesi un'wana wo ambala swiambalo swa dzovo ntsena.
"Hi swona!"
"A nga nyikanga swikombiso swa ku tsana kumbe swin'wana?"
"Xana a a etlela kwihi?" Ku vutisa hahani wa Bilankulu.
"Sesi! Sesi!" Ku huwelela Bilankulu, a korhamile. Sesi a nga pfuki. Bilankulu a tlakuka, a ololoka. "Sala kwala, ndza vuya sweswi mufana wa mina!"
Xifanyetana xi fika ekaya, xi tshama. Xi ehleketa hi ta siku hinkwaro. Xi vona wonge ku ta vuya mana wa xona, a fika a tshivela ndzilo. Xi tshamanyana, ivi xi ya tshivela. Hi nkarhi wolowo xi twa movha wu yima. Xi ya hlometela leswaku a ku ri mani. Kumbexana malume a va vuyisile miehleketo, va tsundzuka leswaku xi sarile xoxe. Ku xika Makwakwa, a ta wonge u juma nchumu wun'wana. "Ndzawini la mutini!". Misaveni xi yima, xi n'wi hlanganisa. Loko a ku ri mana wa xona a a ta ku 'Hi halenoo!" Hi ntiyiso Makwakwa a a nga ri munhu wo ta laha ka vona, a va nga n'wi tolovelanga kambe timhaka ta matolo a ti nga n'wi khomanga kahle. "Ku njhani he jaha ra mina?" "Ndzi pfukile," xi vula xi langutile hansi. "A ndzi kotanga ku vona malume wa wena namuntlha, a ndzi yisile vanhu van'wana kun'wana le tintshaveni va nge hi le Matividi. A a yile exibedhlele?" "Ina, malume a a yile." "Va ri mana wa wena u njhani?" "A nga ha ri kona!" "Yini?" Makwakwa a tsemeka nhlana. "U lovile namuntlha." Makwakwa a teka Misaveni, a xi fihla exifuveni xa yena, xi n'wi khomelela, a xi bambatela nhlana. Mihloti yi sungula ku tela Misaveni. Makwakwa a xi bambatela. " 'Sorry, jaha ra mina. 'Sorry'! Awu!". Va yima nkarhi wo lehanyana Makwakwa a ha xi mbuwetela hi ku xi bambatela nhlana. Xi mpfikulanyana. Xi ko xi miyela. "Ndza ha ya jika le kaya ndza vuya jaha ra mina." Makwakwa a vula hi ku xi namurhuta. A suka a ya movheni. Misaveni xi titwa xi antswanyana. Xifuva xa Makwakwa a xi endlile masingita. Makwakwa a a ri na swo tala swo xi vutisa kambe a a vona xiyimo xi nga pfumeli. Nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana a ku ta va ku rila ntsena.
"Ina!" Ku hlamula Misaveni.
Lori yi suka hi ku vomba ka nghala. Misaveni xi languta
* * *
Ntiyiso a a nga ta wu vula ka mana wa yena. Kumbexana a a ta xavisa hi nsati wa yena a a nga tivi. Leswi a a swi endlile tolo a swi khomisa na yena n'wini tingana lero a a nga ta swi byela un'wana munhu.
Ku hunguta rivilo swi endla leswaku munghana wa Mudau a pfala mpfhuka ngopfu. Se a a hefemula kwala ndzhaku. Xi n'wi twa a vula swin'wana hi Xivenda.
Swi ri swin'wana swa swivutiso leswi a xi tivutisa swona. Xiyimo xi ya xi bohana. Misaveni xi vona ku vonakala ku ya ku nyamalala, ku siviwa hi kantsongo-ntsongo hi munyama.
Va wisanyana kwala matafuleni, va nga ha ri ku dyeni. Misaveni xi vutisa Mbhokota xivangelo xa ku va ku nga ri na bodo leyi yi nge 'Xitandani'."Ku hava ndzhawu leyi va nge hi le Xitandani hi ntiyiso. Doroba leri a ri vuriwa Louis Trichardt khale wa khaleni. A ri ri ra Valungu. Hina Vantima a hi khotsa ncila loko hi ta laha. Valungu a va pfa va hi yimisa hi lahaya, va hi byela hi Afrikaans va ku 'Staan daar.' Vanhu vo laha hi le 'Xitandani'."
"Mana wa yena a nga ha ri kona. Hi swona swi endlaka a rila."
Mashimbye a hlomula mukwana kun'wana laha Misaveni a xi nga langutelanga ku ku nga huma nchumu. A teka na papawu leri a ri vekiwile exitofini xa mugayo lexi se a xi hundzukile na muhlovo. "Dyana papawu u tatisa geji!" "Hala ka hina hi ri vula popo," ku vula Misaveni hi ku ri amukela. Xi twisisa leswaku a swi fanela leswaku xi tikhoma xinuna loko xi lava ku hanya. Leswi swo hanya wonge i tandza a swi nga ta tirha. "Vito a hi nchumu Misaveni. Ntsena loko hinkwerhu hi twisisa nchumu lowu hi vulaka wona. Hambiloko mina na wena ho twanana hi ri vitana mfenhe ri nga ka ri nga hundzuki xiharhi." Mashimbye a vula. A tshama ehenhla ka mubedwa. Misaveni xi lava-lava xitulu xi nga xi voni. "Tshama laha mubedweni. Mubedo lowu i xitulu hi tlhelo," ku vula Mashimbye, a va a hleka. "Ndlala a yi ndzi khomile wonge ndzi lo hetelela ku dya lembe leri ri nga hundza." Ku vula Misaveni. Xi titwa xi ri kaya eka nkulukumba loyi. Xi vula hi ku vandla papawu.
"Nghena!" Ku vula muchayeri hi Xivenda. Xi swi twisisa leswaku a a vula leswaku xi nghena hi ku vona na munhu loyi a a tshamerile hi le nyangweni a xi pfulela ndzhawu yo tshama. Xi tala ntsako.
"Ina!" Ku hlamula Bilankulu.
"Kasi u fambile nkarhi muni?" Ka ha ri hahani wa kona a lavaka ku tiva.
"Ehee! Wa ha tsundzuka leswaku yena na N'wa-Bila a byi ri banti na buruku?" "Ina! A byi nga hambani. Mina ndzi kala ndzi byi vula mahahlwa." "Ehee! Ndzo vona a ta Lutanani! A ta hi ku nyandlamela. A suka ka khumbi rin'we a tsutsumela ka rin'wana. Ma tiva ndzi vona wonge u onga nchumu wun'wana. A hala-hala matlhelo hinkwawo, a nga voni nchumu. Mina a nga ndzi voni. Ndzo tlakusa nhloko swintsongo. Ndzi lava ku vona lomu a yaka kona. Ndzi pfa ndzi tela hi miehleketo ya leswaku kumbe u lava ku tshova rivanti ra yindlu yo karhi a yiva. Loko a halaharile matlhelo hinkwawo ndzi vona a khameta munhu. A n'wi vitana na hi ku hlevetelanyana. Ma tiva ndzi vona N'wa-Bila a humelela. Na yena a nga ndzi voni. Ndzi vona a tsutsuma hi ku nyandlamela, a kongoma laha a ku ri na Lutanani!" "N'wa-Nekhavhambe!" "Ina! A tsutsumela kona, na yena a a ya hi ku nyandlamela. Yena a a khomile xihlangi, xi phutseriwile kahle hi nguvu." "A wu xi vona leswaku i xihlangi?" "A swi ri rivaleni. Ndza ma tiva makhomele ya xihlangi. A a nga ta xi yimisa kunene a ndzi komba xona. Kambe ndzi vuyile ndzi tiyisisa leswaku a ku ri xihlangi." "U tiyisisile njhani?" "Ndzi ta ku byela, u nga vileli." "Na mina ndzi na hahu ngopfu," ku vula Baloyi, a swi vona leswaku N'wa-Mathonsi a a nga ha lavi ku siya nchumu exifuveni xa yena - a a lava ku chulula hinkwaswo. "Kutani?" Ku vutisa Baloyi. "Kwalaho N'wa-Nekhavhambe o fika a lotlulula rivanti ra yindlu ya N'wa-Bila. A pfula na rivanti. Hi nkarhi wolowo N'wa-Bila a a yimile hi khumbi. Lutanani a n'wi khameta nakambe. Heyi, u vone yini! N'wa-Bila a ya hi matimba lamakulu. A fika a tihoxa kunene endlwini, vo pfala. Ndzi tshama nkarhi wo leha swinene, ndzi ri ku hlamaleni ka leswi a ndzi swi vonile. Loko ku herile kwalomu ka awara ndzo vona
Maxaka ya mina i vamani? Swi te njhani ndzi tikuma ndzi tshama na munhu loyi a nga lova tolo? Hi! Hi!". Murhi lowu wu nga riki na timitsu wu biwa hi moya, wu wa. Misaveni a tibyela ku nghenelela pfhumba ra ku tiva matimu ya yena. A tibyela leswaku handle ka ku tiva matimu ya yena, a a nga ta va na vumundzuku byo vangama.
"Ina, malume va ri ku laveka hi pfuka ka ha ri mixo swinene, hi ya kun'wana."
"U fanela ku kumeka. A file kumbe a hanya. Samariya u ta lava ku vona miri wa yena ekusuhi loko a heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela." Mhaka leyi a yi vavisa mbilu ya Bilankulu swinene. A a chavisiwa hi ku hetiseka hi leswi mana wa yena a a swi vula. A a nga lavi ku vona masingita entalweni wa vanhu. A tiholovela hi mbilu. A suka exikandzeni xa mana wa yena.
"A hi fambe ndzi ya ku komba wadi leyi mana wa wena va nga ka yona." Va famba. "Ya, mana wa wena wa karhateka Misaveni. Ndzi n'wi vonile. A nga koti nchumu!" Ku vula sesi Rhulani. Misaveni xo miyela, xi landzelela Rhulani a jika ka tinhla timbirhi, va ya fika kona. "Mana wa wena u laha!" Ku vula Rhulani, va nghena swin'we. "U etlele eka yinhla hi lahaya," Ka ha vula Rhulani. Mbilu ya Misaveni a yi ba hi matimba. A xi swi twa leswaku ku hisa se a ku tlakukile. Laha Rhulani a a komba kona a ku pfariwile hi nguvu ya khetheni. Mibedwa leyin'wana yona a yi vonaka, a yi nga siviwanga hi tinguvu ta tikhetheni. "Swi vula leswaku dokodela wa ha ri na vona, u nga yimayimanyana hala handle, u ta nghena loko va hetile. Kambe a ndzi tshembi loko a ta ku tiva hambi ku ri ku ku vona." Hi xiviti Misaveni a humela handle . Misaveni a luma nomo wa le hansi, a mita marha. A twa mahlo ya yena ma tsakama. Loko a ha ri xikolweni na le kaya mbilu ya yena a yi vava kambe sweswi se xiyimo a xi fikile eka makholo. A a tivona a ri xivundzeni swinene. A yima a khigela khumbi. A ku whi!
Endzhaku ka nkarhi xi vona Mashimbye a ri ku teni. A a ta a horile swinene. A fika a va xeweta. "Terekere leyi yi lava yini laha?" Ku vutisa un'wana wa maphorisa. A swi tikomba leswaku a a ri na vuxaka na n'winyi wa purasi ra Stofkrag. "A ndzi ya kamba loko va nga ri na mirhi yo byala hala Sonskyn." A hlamula a rhurile. "U tirha kwihi?" "E-Stofkrag." "Hi swona! A ndzi ku kumbexana yo yiviwa." Phorisa leri ri vula hi ku horisa mbilu. Nkarhi hinkwawo lerin'wana a ri va ri lo miyela. Mbilu ya Misaveni yi lava ku yima loko a twa phorisa leri a ri lo miyela ri ku: "Ndzi tsakisa hi xigqoko xa wena," ri tshinelela. Mashimbye o yima a nga ninginiki, a n'wayitela. "Xa mi tsakisa?" "Ina! A hi cincani!" Ri vula hi ku khoma xa rona xa vuphorisa. Misaveni xi navela leswaku Mashimbye a khandziya terekere hi ku hatlisa a ri karhi a chinga. Kambe Mashimbye o yima. Phorisa ri susa xa rona enhlokweni. Ri languta endzeni ka xona. "Xa n'wina i xa ntirho!" Ku vula Mashimbye. A nga ri ku tlhentlheni. "A hi fambe he Koos!" Ku vitana lerin'wana, se ri ri ndzeni ka movha. Koos o ambala xa yena xigqoko, o ya emovheni. Mbilu ya Misaveni yi wa.
Movha wa moxari!
* * *
Mana wa xijahatana a a wa a pfuka, a tundzela xijahatana swakudya. Hi masiku, loko xijahatana xi ya exikolweni yena a a teka xikomu, a ya emasin'wini a ya rima leswaku xi ta kuma swakudya. A a byala miroho na mihandzu, ku ri swakudya swa laha kaya, kasi swin'wana a yi ri swo xavisa kunene. Hi minkarhi ya mavele a a nga xi xaveli xinkwa xifanyetana. A a xi longela xinkwa xa mavele. Leswi a swi endla leswaku vadyondzi van'wana va xi tekela henhla. A va xi vona xi hlawulekile. Hinkwaswo leswi a swi endleka hikokwalaho ka mana wa xona wa tinghitsi. Ina, a a hanyela xona. A xi yi vona miti leyi yi nga fuma kambe a xi nga yi naveli. A xi swi tiva leswaku hi ku va xi ri na manana wa muxaka lowu, na xona a xi fumile. Manana loyi a a vula hinkwaswo eka xona. A xi ri na hinkwaswo leswi a xi swi lava evuton'wini. HINKWASWO SWO WISISA MBILU.
A ku ri kwalomu ka awara ya n'we loko Misaveni xi nghena exibedhlele. Xibedhlele xa Tintswalo a xi sasekile ku tlula nkarhi lowu Misaveni xi nga ta, xi ri na vuvabyi bya swimungwamungwana. Muako ni xiyimo xa xibedhlele a swi tlakusiwile hi ku pfuxetiwa vuntshwa. Munhu a a ta ehleketa leswaku a a nghena ehodela. Kambe swin'wana swi endla mbilu ya Misaveni yi nyama. A vona vanhu va famba-famba erivaleni va ambarile tinguvu ta xibedhlele. Nguvu ya xibedhlele a xi yi venga ku tlurisa.
"N'wa-Bila a ku languta. A vutisa: 'A nga karhati?' 'A nga karhati!' Ku hlamula mana wa wena. N'wa-Bila a ku tlangisa-tlangisa u ri mandleni ya mana wa wena. A ku khoma hi swintihwana, a ku tlangisa. 'I mani vito ra yena?' N'wa-Bila a vutisa mana wa wena. 'I Vuxaka!' mana wa wena a hlamula, a ku langutile.
"Khume-ntlhanu!"
"A ndzi vonanga nchumu manana. A ndzi tivi leswaku ku lo humelela yini!" Bilankulu a twa a tisola swinene hi mbilu.
Vanhu lava va nyengaka ngopfu emintirhweni i varhangeri. Vona a va swi teki vo nyenga. Va swi teka wonge ku na mhaka ya xihatla leyi yi fanelaka ku lulamisiwa. Loko munhu wa xiyimo o nyenga va holova ngopfu kambe vona va famba hi ku rhandza, nkarhi wun'wana na wun'wana. Mashimbye na yena a a nga ti teki a ri ku nyengeni loko a ya ka Baloyi. A a titeka a famba hi mhaka ya xihatla hambileswi a yi nga ri na vuxaka na ntirho.
"Kahle-kahle ndzi vile na xiphiqo. Nkarhi hinkwawo a ndzi nga swi tivi leswaku a ndzi n'wana N'wa-Bilankulu. Hi minete ya yena yo hetelela, loko se a hundza emisaveni u ndzi vitanile, a ndzi tivisa leswaku a ndzi nga ri n'wana wa yena. Ku ri kona ndzi nge mahlo hahlu! Loko a heta ku vula sweswo u lo lova. Ndzi lavisisile na ku lavisisa leswaku ndzi n'wana mani, ndzi ya fika na le purasini, va ndzi rhumela laha ka n'wina. Va ku n'wina mi fanele mi swi tiva." N'wa-Nekhavhambe a languta Misaveni exikandzeni, a languta hansi. A miyela! Ku ku whi! "Ndzi kombela mi ndzi byela manana! Ndzi n'wana mani?" Ku tshikelela Misaveni. "I mani loyi a nga ku rhumela ka mina?" Ku vutisa N'wa-Nekhavhambe, a khanyanisile xikandza. A languta Misaveni exikandzeni, a tlhandlekile mavoko emilengeni, ma khoma matsolo ya yena. "Ku na manana un'wana va nge i N'wa-Mathonsi. Hi yena a nga hi byela," ku hlamula Misaveni. Va miyela nakambe. Misaveni a swi vona leswaku a va nga ta fika helo na N'wa-Nekhavhambe loko va tshamela ku miyelelana. O tirhisa marito ya N'wa-Nekhavhambe. "Mi nga ndzi chavi. Ndzi byeleni hinkwaswo. Ndzi tekeni tani hi n'wana wa n'wina." N'wa-Nekhavhambe a n'wayitela. "Kasi u na misavu ka Misaveni!" Misaveni xi hlekanyana. Xi swi vona leswaku ku endla misavu swi ta endla leswaku N'wa-Nekhavhambe a va kahle, a kota ku hlamusela. "Ndzi byeleni manana!" N'wa-Nekhavhambe a luma nomo wa le hansi. A hefemulela henhla. "Mana wa wena a nga hembi Misaveni." "Hi swona!" Ku seketela Misaveni, a ringeta ku n'wi tiyisa leswaku a hlamusela. "A wu n'wana wa yena wa ngati. U n'wana wa yena wa mpandzwa." Xikan'we-kan'we Misaveni xi tsundzuka mudyondzisi wa xona Phakela loko a ku 'Mpandzwa a wu tswali n'wana.'
A hi nchumu na nchumu sweswo jaha ra mina. U nga kali u swi tekela nhlokweni."
Hakunene endzhaku ka muti wa ka Mudau a ku nga ri na miti. A ku ri makhwati ntsena. Miseve ya thoci a yi vonaka kwale rihlampfini. Kambe Misaveni a xi titwile timhaka ta thoci. Munhu loyi a hlongorisaka un'wana a lumekile thoci emunyameni a nga khoma muhlongorisiwa hi ku olova. Kungu ra kona i ra ku veka thoci ehenhla ka xan'wanchumu xo tani hi xitshuka ivi u nyandlamela endzhutini wa thoci u ya ka munhu loyi u n'wi hlongorisaka. Yena loko a vona miseve ya thoci yi yimile ka ndzhawu yin'we u ta ehleketa leswaku n'winyi wa thoci u lo yima ka ndzhawu yin'we. Na yena u ta yima ivi a twa hi loko u ku n'wi gi! Leswi swi endlile leswaku Misaveni xi nga yimi, xi kondza xi fika ekule. Xi khandziya henhla ka murhi, wo tlhumanyana.
"Hi ta ya vutisa ka mapurasi man'wana mundzuku.
Bilankulu a vula, mbilu yi nga tsakanga, a ri ku tiholoveleni.
Misaveni xi tlakuka na xona. Xo ya ku exikontirini humelelo!
"Kambe eku sunguleni a wu te u lava ku vona vanhu loko va ta. Ngopfu-ngopfu malume wa wena. Swi nga endleka a sala a ta a nga ku kumi."
Hi Wavunharhu yoloye le kaya ka vaMisaveni vanhu a va tile hi xitalo. Rifu ra N'wa-Bilankulu a ri twarile eka tinhla ta mune ta misava kasi na yena Mugqivela siku ra nkosi se a a ri kusuhi. A swi tikomba leswaku timhaka ta nkosi se a ti pfhumba. Vakhegula a va fikile na minkumba na masangu. A va ta hi le kule na le kusuhi. Nkosi hi wona wa ku tshandzisana. Mundzuku xi wela wena. Nkosi va endla va siyerisana. Hahani na mana wa Bilankulu na vona a va tile, va suka kwale ka Kumani. Kasi na vona vakon'wana va ka Bilankulu vo suka eLudlow a va tswariwile hi ndlela. Loko Misaveni a xi lo yimanyana xi nga endli swilo hi magugu a xi ta va xi kumile vo xi chavelela na ku rila na xona.
Xi fika ehofisi ya mudyondzisi Mavundza. Xi gongondza. "Nghena!" A xi rhamba, a yimile hi milenge. Loko xi nghena a xi hlanganisa. A tshambuluta voko. "Ha tlangela mufana wa mina. Swi hetisekile. Namuntlha u le ku fambeni!" a yisa voko ra yena ka Misaveni. Xi tala hi ku hlamala. "Xana loko munhu a loveriwile ka tlangeriwa a va a qhavuriwa?" Xi buluka kunene. Mihloti yi hohloka, a xi tiyiserile a swi ringene. Mbilu ya xona yi ku 'Huma u famba!' A xi nga ha koti ku tikhoma. "Kasi u vulavula hi yini Misaveni?" Ku vutisa mudyondzisi wa xona, a hlamarile. Xifanyetana xi nga hlamuli xi languta hansi. "Ku na loyi a nga lova?" Xi ku whi, xi tisula mihloti. Xi swi vona leswaku xi hatliserile swilo. "Hi! Ku na loyi a nga lova?" "Manana wa vabya. A ndzi ku mi ndzi vitanela ku ndzi byela leswaku a nga ha ri kona." "E-e, Misaveni. A ndzi twanga nchumu hi ta mana wa wena. Mina a ndzi lava ku ku byela leswaku vanhlangano wa bolo ya laha kaya va vula leswaku namuntlha ku fikile fax ya ku huma ka Jomo ya leswaku u laveka le ka Cosmos mundzuku.
Ndyangu wa ka Mudau a wu ri wukulu ngopfu. Tindlu ta kona a ti hlayile swinene. Hinkwato a ti ri nhungu. A ti forile ti ku thwililii, ti languta tlhelo rin'we, wonge ko va varindzi va nyimpi. Handle ka yin'we leyi a yi ri ya mazinki, letin'wana hinkwato a ti ri ta byanyi. Kumbexana leyi ya mazingi a ku ri yona yindlu ya tatana Mudau. Misaveni xi ehleketa. A xi n'wi vonile a nghena ka yona loko va fika. Loko xi ri Misaveni xona a xi nga si rhurheriwa hi tlhelo ra ku kombiwa yindlu leyi a xi ta etlela ka yona. A va xi nyikile xitulu ku tshama ka xona kwala ndyangu.
f) Tsalwa leri ri thyiwile vito ra 'Xijahatana'. Xopaxopa rito ra 'xijahatana' hi vuenti, u vula xihluvi xa mbulavulo na xiyimo lexi rito leri ri nga ka xona. Hlamusela nkoka wa ku va mutsari a tirhisile xiyimo lexi.
Ndzi ku ha, leswi va nga vanhu va laha purasini ta n'wana ti ta twala. Kasi a ndzo tixisa. Loko ndzi ya va kamba hi xamundzuku ka kona ndzo kuma yindlu yi pfulekile, endzeni ku nga ri na munhu. Ko va loko va fambisile sweswo.""N'wa-Bilankulu a a nga bihanga emirini?" Ku vutisa Baloyi."E-e, a a nga bihanga emirini. Xin'wana lexi xi nga ndzi hlamarisa ku vile ku twa a vitana n'wana wa kona hi vito va ha ku fika na yena. Swi ndzi hlamarisile.""A va ku i Misaveni?""Ina! Ndzi tsundzuka kahle. Vito ra Misaveni a ri rivaleki. Ndzi hlamarile ngopfu tolo loko ndzi twa ku tivisiwa leswaku Misaveni wa laviwa mayelana na rifu ra mana wa yena.""A nga va a lo n'wi dlaya?" Ku vutisa Baloyi."Ku tiva mani?"Va miyela ha vambirhi."Mufana luya a a tile namuntlha wa ndzi kanakanisa. Loko Misaveni o va a kurile u ta va a ringana na yena. Xa vumbirhi hi leswaku mufana luya yena a hi tivisiwanga leswaku i mani. Mina a ndzi lavile ku tiva vito ra yena." Ku vula N'wa-Mathonsi."Mina va ndzi tivisile yena wena u nga si fika!""Va ri i mani?""I n'wana wa Mashimbye. Vito ra yena va ri i Nkateko." Ku sirhelela Baloyi."U ri va nga ku byela ntiyiso! Va nga ka va nga ku byeli ntiyiso Baloyi.""Se u ndzi tsundzuxile Lutanani!""Ina! Wansati wa Muvenda. Wa swi tiva leswaku na N'wa-Bilankulu se a a tiva Xivenda?""Ina, a ndzi byi twa byi ri karhi byi ku duvha-duvha kwala," ku hlamula Baloyi."Muchangana a nga hlweli ku dyondza tindzimi timbe.""Muchangana i muchini wo vulavula tindzimi.""Heyi!""Kambe N'wa-Nekhavhambe a a tshama Venda kwihi?"
Baloyi a yima, a languta ekhwatini. A vona N'wa-Mathonsi exikarhi ka swihlahla leswi swi nga lo byariwa, swo phasana hi ndlela yo saseka. Swihlahla leswi a swi akile khokholo, swi vumba ndzhuti wo saseka swinene. N'wa-Mathonsi a xi lo kotle, ka swona. A swi nga olovi ku xi vona: Ngopfu ngopfu leswi Baloyi na Mashimbye a va lo hundza va langutile mahlweni, va ri karhi va dya mabulu.
Handle ka wena se ndzi file. Vutomi bya mina byi yisiwa emahlweni hi wena. Inkomu! Inkomu Humbu!"Va miyelanyana."Xana hikwalaho ka yini u ya eNgwenani ya Themeli?" Ku vutisa Humbulani, a langutile Misaveni exikandzeni. Rirhandzu ra vuntshwa a ri tsariwile exikandzeni xa yena. A va tshamile kwala xitupini xa Wimpy. A ku nga ha ri na ku fihlela Humbulani swo karhi. Misaveni a pfula xifuva xa yena, a xi pfulela Humbulani. A hlamusela hi vuenti matimu ya yena. Loko a vula mhaka yo vava Humbulani a a khoma xandla xa yena, a xi swoswanyana, ku ri ndlela ya ku n'wi chavelela.
"A a etlela kwala," ku hlamula Bilankulu.
"Jaha ra kona kasi ri kwihi?" Ku vutisa muchayeri wa movha, a ri ku heleni ka mbilu. Mahlo ya yena ma famba ku suka eka xikomba-nkarhi ku ya ka Mavundza. Nkarhi lowu a ku twananiwile wona a wu hundzile kambe Misaveni a a nga ri kona. Na xikolo a xi nghenile. Movha wa xipano xa Cosmos a wu yimile ehekeni ya xikolo."A ndzi tivi leswaku ku humelela yini." Ku hlamula Mavundza."A ndzi na nkarhi wa ku yima mina. Ndzi nga ka ndzi nga swi koti ku yima siku hinkwaro. EJozi i kule.""Kumbexana ndzi ya n'wi kamba ekaya ka yena.""U ta hlwela, a hi fambe swin'we hi movha.""A ndzi chavela ku hi nga hambana hi tindlela.""E-e, a hi fambe swin'we."
Misaveni xi tshama kwala henhla ka murhi. Vurhongo byi nga khomi hambileswi a ku nga ha vonaki munhu. A ku ri ka ntima hinkwako. Xi tshama kwalaho ri kondza ri ta ku xeni. Xi sungula ku ehleketa leswaku va nga vuya nakambe loko ri ta ku xeni. Xi tshama xi ku whi! Xi tsundzuka Humbulani. Humbulani a a ri nyiko ya Xikwembu. A xi n'wi kolota vutomi bya xona hinkwabyo.
Vumunhuhati
Swivutiso
Va hundza-hundza vanhu vo hlaya, vo ambala tiovharolo. Mashimbye a a famba a yima, a xeweta vanhu. A a famba wonge a a ri murhangeri wa tiko. Vanhu a va lava ku n'wi xeweta matlhelo hinkwawo. Misaveni a swi n'wi tekelanga nkarhi ku lemuka ku ri a a ri munhu wo tlhariha ngopfu, wo tiva tindlela ta yena. A a famba a ri karhi a bamba wonge o va tsotsi ya khale. Vanhu a va lwetana ku n'wi xeweta. Misaveni u hatlila a dyondza leswaku a ko va na tindlela timbirhi ntsena to xeweta Mashimbye - 'Jah Man!' na 'Ximbayi' ntsena.
Kwalaho xo wela ndlela. Swinengana swi xi rhwala tani hi masiku, xi ya exikolweni.
"U lava mani?" Ku vutisa muongori hi rito ra tintswalo."Samariya Bilankulu!" Misaveni xi hlamula.Muongori a tshika thiroli ya mirhi na swin'wana swa ku teka mahiselo ya miri na ku ba ka mbilu leyi a a ri ku yi susumeteni, a ya ka mana wa Misaveni. "Tana!"Misaveni xi nghena, xi ya kwale mana wa xona a a etlerile kona."I ncini na wena?" Muongori a vutisa."I mana wa mina."Muongori a yima, a miyelanyana, swi tikomba leswaku a a ri ku ehleketeni."Hi wena Misaveni?""Ina!"Muongori a miyelanyana nakambe."Hexi, mana wa wena wa karhateka n'wananga. Ndzi ta ku pfulela yena u n'wi vona kambe u nga rili. U tikhoma a hi swona?"Misaveni xi pfumela hi nhloko.Muongori a funungula xikandza xa mana wa Misaveni. Xi n'wi languta. A a pfarile mahlo."U etlele. Dokodela u n'wi tlhavile njhekixeni ya awara na hafu." Ku vula muongori, a languta xikomba-nkarhi ivi a ku: "U ta va a pfukile hi va'Quarter to three'!"Misaveni xi n'wi languta xi ku whi, nkarhinyana. Xi hundzuluka, xi lava ku famba. Muongori a fika a xi tlhandleka voko ekatleni."U fanela ku va kona hi 'Quarter to three' Misaveni. Wo pfa u rhendzelekanyana. Loko nkarhi wu ba u va u vuyile.""Hi swona."
Xi yimile nkarhi wo leha ka ha hundza vanhu lava a xi tekela hansi vukhale bya vona. Xi yima, xi yima, xi va hlela. Va hundza hi swivumbeko na mihlovo yo hambana-hambana. Ku kondza ku ta wanuna loyi se a a ya evukhalabyini. A a ambarile baji leri wonge a ri rhangile ri ncakunya hi timpfuvu ivi ti ri hlanta. Enhlokweni a a ambarile xigqoko. Xigqoko xa kona a xi ri lexi Misaveni a a xi vona xi ri xa makhawaboyi, varisi va tihomu va le tikweni ra machokolobyanyi ra Arizona, eUnited States of America.
Loko hi vulavula hi mbangu hi vula nkarhi na ndhawu leyi hungu ra novhele ri humelelaka ka yona. Nkoka wa ku tiva mbangu i ku hi pfuna ku twisisa xiyimo xa swimunhuhatwa na swivangelo swa ku va swi endla swo karhi.
Misaveni xi hlaya phepha ra swivutiso. Eka rona xi vona na mhaka leyi a xi fanerile xi vutisile mutswari wa xona. A ku ri na xivutiso lexi xi nge "Nyika nhlamuselo ya xin'wana na xin'wana xa swivuriso leswi swi landzelaka. (a) Ku fa ka huku mandza ma borile." 'Bastat, wongi Phakela a a lo tumbelela le ndzilweni, a dyondza miehleketo ya xona.' Xi ntlokola hi mbilu. U nga va u hlayile swilo hinkwaswo u siya xin'we ntsena, mudyondzisi u ta tshika hinkwaswo, a vutisa lexiya xin'we u nga xi siya.' Misaveni xi tibyela. Xi ntlokola nakambe hi mbilu. Xi kanakana. A xi nga switivi leswaku xi ta hlamula yini. Loko a va ku hetisa xivuriso lexi: 'Ku fa ka huku____' a swi ta olovanyana. Xi tlula (a) xi ri karhi xi ku "Ku ta hlamula kokwa wa Phakela." Hi mbilu. A xi nga tivoni nandzu ku va xi vula sweswo. Na yena Phakela loko a vula vadyondzi a a ku i vamanjhetse. A xi nga swi tivi leswaku a 'Manjhetse' a ku ri yini kambe a xi swi vona leswaku a ku nga ri nchumu wo saseka. Xo ya ka xivuriso xa (b). Mahlo ya xona mo lumeka loko xi vona xivuriso lexi nge "Ku tlula ka mhala ku letela n'wana wa le ndzeni." Xo hambi xi ta hi kwihi. Xo tshunxeka, xi nyika nhlamulo. Ku va kona loko xi nghenile fon'wini ya xikambelo. Pene yi handza phepha.
Xivulwa lexi xi landzelaka xi yimile xoxe, xi vumba ndzimana:
Mbhokota loko a chayela. A a jikisa-jikisa vhilwa ro chayela hi vutitshembi swinene. Xi n'wi vona a ri karhi a cina-cina, a nyunganyungeka exitulwini xa yena. Misaveni xi n'wi langutile. A a pfulerile xiya-na-moya eka xitichi xa
Makwakwa a hlekanyana. "I mana wa wena, hikwalaho ka yini u vutisa sweswo?"
Thulani a a swi twile kambe wansati o ala a n'wi sindzisa. Thulani a nga ha teki ndzheko. Wansati o n'wi nwisa hi yexe. Loko Thulani a swi vonisa sweswo o ala na ku pfula nomo. Wansati o ala a tile na ndzheko. Loko a vona leswaku nomo wa Thulani a wu pfuleki, o pfula nkunupu ya le henhla ya hembhe ra yena a chela byalwa endzeni ka hembhe. Swi endlisa sweswo ri ko ri xa. Loko dyambu ri lava ku tlhava wansati luya o nyamalala. Thulani a kumiwa a tsakamile a lo gabu-gabu!"
A a ri wa ntlhohenyana kambe a wu nga hundzeletiwanga.
1. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xipimaniso.
2. Hlamusela xiyimo lexi Misaveni a a ri ka xona loko a hlangana na Xitsakisi.
Makwakwa: 'Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!'
Rito ra yena a ri phikizana na mpfumawulo wa njhini.
"Ndzi swi dyondzile ka lavakulu ka mina, vakokwana wa xinuna, khale matiko ma ha etlele." Ku vula Mashimbye. "Wanuna loyi a nga hlomangiki hi mukwana na fole i sirha ra le handle mfana'kithi. Wanuna la'nga hlomangiki u fana na wanuna loyi a nga fa. Se wena leswi u nga dzaheki wo teka mencisi." Misaveni xi miyela. A xi nga langutelanga ku tikuma xi lwa na munhu. Xona a xi lava mana wa xona ntsena. "A ndzi yi enyimpini tatana Mashimbye," xi titwa xi vula. A xi nga ri munhu wo kaneta-kaneta loko vanhu va ringeta ku xi pfuna. Kambe xi tihlamarisile ku titwa xi vula. Xi luma nomo wa le hansi. Mashimbye a nga hlamuli, o n'wayitela a lo whi! Misaveni xi languta xigqoko lexi a a xi ambarile. A xi ri na to tala. Misaveni xi ehleketa. "A hi fambe!" Ku vula Mashimbye, a susumeta Misaveni hi rintiho, a xi rhangisa ndlela. Va huma endlwini, Mashimbye a pfala nyangwa. Misaveni xi hlalela loko Mashimbye a ri lotlela hi malotlelelo ya Xintu - Malotlelelo lawaya ya ku koka xilo xo karhi u xi tlhoma ka xin'wana ivi u vekela ganju. Misaveni xi tiphina loko xi swi vona. Xi vona vutlhari bya Wantima. Xi n'wayitela. Loko a lotlerile va famba va korhamisile tinhloko, va ya laha handle ka purasi laha Mbhokota a a ta kuma Misaveni kona. Hambileswi Mbhokota a a ta va a sukela epurasini, a a vurile leswaku a a nga lavi ku suka na Misaveni epurasini. A a chava leswaku n'winyi wa purasi a a ta n'wi holovela kumbe ku n'wi hlongola entirhweni loko a vona Mbhokota a khandziyisa vanhu lori ya yena. Mbhokota a a ri munhu wa vukheta swinene. Vukheta bya yena a byi vuriwa 'vutoya' hi Mashimbye.
6. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xithathelo. b) Xana hi wihi nkoka wa ku va mutsari a tirhisile xithathelo ke? Hlamusela hi vuenti. c) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xisasi ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xisasi, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona. d) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xikhovolelo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xikhovolelo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona. e) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na ximonyo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na ximonyo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
Misaveni o sala a tluntlamile kwalaho, a nga twisisi leswaku ku humelela yini!
"Ndzi vurile leswaku a nga velekiwanga kona laha. Ndzi vurile leswaku loko a velekiwa mana wa yena a a tirha emapurasini kwale Divila." Ku vula manana Makwakwa."Na yini swin'wana?""A ndza ha n'wi byelanga swin'wana.""N'wina mi tiva yini swin'wana?" Ku konanisa Makwakwa."A ndzi tivi nchumu swin'wana.""Bilankulu wa ha ku ndzi byela leswaku Misaveni a hi n'wana Samariya. A mi swi tivi?""Va ri a hi n'wana Samariya?""Ina!""Ndzi nga tshemba. Leswi a a vutisisa swona a swi tikomba leswaku u tiva swin'wana. Kambe mina a ndzi tivi nchumu." Ku vula manana Makwakwa."Makwakwa a tikhoma xikandza. "Xana swi nga endleka a yile eDivila?""A ya endla yini?""A ndzi tivi""Aredzi! Mina ndzi n'wi byerile leswaku a ndzi ku tivi eDivila ni leswaku ku ta va ku ri kule ngopfu. Mi vula leswaku a nga va a lo kanya xivindzi a ya kona?""Hey, a ndzi swi tivi. Ma tiva se sweswi hi le ku bananeni hi tinhloko. Nkosi wu nga ka wu nga fambi kahle Misaveni a nga ri kona. Yena na N'wa-Bilankulu a va ri xilo xin'we." Ku hlamula Makwakwa, a langutile ekhumbini ra kwala ndlwini yo tshama."Mukhegula mana wa Bilankulu na yena u bava a khalakasa. U ri ku kumiwa Misaveni handle ka swona...""Kasi Bilankulu u ri Misaveni i n'wana wa mani?""U ri a nga swi tivi. U ri yena u twile mana wa yena khale ngopfu, loko Samariya a ha fika na n'wana loyi lomu ka hina.""A...mo ya kwale Divila. Leswi mi nga na movha swi nga ka swi nga mi tiki.""Hi ta swi vona."
"Kutani famba u ya n'wi vona sweswi. A nga ka a nga hanyi loko wena u nga si ya. A ndzi tivi leswaku u ta famba hi yini mina a ndza ha ri na mali mufana." "Mi nga vileli malume, mali ndzi na yona." "Loko swi ri tano, famba ke! Mina ndzi ta ya mundzuku nakambe." "Hi swona!" Misaveni xi hlamula. A xi nga ta tsaka hambiloko malume wa xona a a lo xi nyika mali. A xi dyondzile ku kuma swilo ka mana wa xona ntsena. Vanhu van'wana loko va ku nyika swilo u kuma va famba va vulavula ndzhawu leyi hinkwayo. Swo tala a xi swi dyondzile ka mana wa xona. Xin'wana hi leswaku Misaveni a xi nga tsakeli ku va ndzhwalo ka vanhu. Loko xi ri na xiphiqo a xi byela mana wa xona ntsena. Na yena loko xo vona wonge a ku ta va ku ri ku n'wi karhata a xo miyela.
Kungu eka tsalwa ra novhele
"Loko a ndzi ri na mali mfanakithi. A wu ta famba kahle." "Mi nga vileli tatana Mashimbye, na sweswi ndzi ta famba kahle". Mashimbye a teka mukwana wo loteka swinene, a nyika Misaveni. A teka na mencisi, a n'wi nyika. "Ndzi endla yini hi swona tatana Mashimbye?' Misaveni a vutisa hi ku hlamala. "Swi cheli exikhwameni, u nga kombi munhu mfana'kithi." Misaveni xo swi teka, xi swi khoneta exikhwameni, xi twa swi tshamile kahle. Kambe xi nga tivi xikongomelo xa kona. Xi tsundzuka mintsheketo ya khale leyi a xi runguleriwa yona. Ya loko munhu a ku nyika xilo xo karhi. Xilo xa kona xi va xi ri na migilo-gili. Loko u lava xi ku nyika swakudya xo ku nyika. Kambe mudyondzisi un'wana a a tshamile a vula leswaku mahlori a ma herile khale 'hi minkarhi ya Bibele.'
"Hi timbilu ku vaviseka hi mi tivisa ku hundza emisaveni ka Samariya Bilankulu. Mutivisi wa rifu ra Samariya Bilankulu i makwavo Tirhani Bilankulu. Mufi u ta heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela hi Mugqivela hi awara ya nkombo nimixo." Ku tivisa xiya-ni-moya. A ku nghenile nongonoko wa ta mafu va ha kanela hi vavasati.
Hi nkarhi wolowo ambulense yi hundza movha wa vaMisaveni wonge wu lo yima. Yi tsutsuma yi ri karhi yi ba nkalanga hi sayirini. Yi fika yi jika ekhonweni, yi tsutsuma swinene. "Se ku humelele yini?" Muchayeri a vula. "Ko va ku lava va tiambulense na vona va bayiza ngopfu. U nga hlamala ku nga humelelanga nchumu sweswi. Hayi!" Misaveni o pfumela hi ku n'unun'uta, movha wu ya emahlweni.
Mudyondzisi Phakela a va nyika maphepha a nga ri ku hlekeni. A endla leswaku mpfilumpfilu wa le timbilwini ta vadyondzi wu andza. Misaveni xi amukela ra xona, xi ringeta ku vuyisa miehleketo hinkwayo. Vadyondzi lavan'wana vona a va tikomba va ri na xiphiqo xin'we ntsena - xa xikambelo. Swikandza swa vona a swa ha ri switsongo ku va na swiphiqo swin'wana, handle ka swa xikolo.
Hi nkarhi wolowo ku twala ku gongondza enyangweni. Leswi rivanti a ri nga pfariwanga a xi kota ku vona xandla lexi a xi gongondza. Phakela a ya enyangweni. Mavundza a nghenanyana. Misaveni a xi n'wi vona. Va fika va yima swin'we. Misaveni xi va languta. Mavundza a hleva-hleva swin'wana eka Phakela. Xi nga swi twi leswaku va vulavula yini kambe xi ri ku vhumbeni. Xi hetelela xi twa gandlati ra xirhami ri sukela exikosini ri famba hi rhambu ra longo loko xi twa Phakela a vulavulela hansi a ku "Awu! Swi vula leswaku xi fanela ku famba sweswi?" Mavundza a hlevetela nhlamulo ya yena. 'Hakunene swi hetisekile.' Misaveni xi tibyela.
Xijahatana xo kanya xivindzi, xi wela ndlela hi rivilo ra mpfundla. Xi tsutsuma emunyameni. Xi ba swigingi. Xi tibela huwa xo n'wini. Loko xi ri karhi xi tsutsuma a xi twa wonge a ku ri na munhu loyi a a xi sarile hi le ndzhaku. Magoza ya xona a ma xi chavisa. Kambe a xi tsutsuma xi nga yimi. Xi hefemuteka! Byi ri vuhefu-hefu, kambe xi nga yimi.
Ximunhuhatwa lexi xi vona vutomi hi ndlela yin'we, ya matlilepisi, hi swona leswi swi endlaka xi tikeriwa hi ku kuma xintshunxo eka xiphiqo lexi xi nga na xona. Pfumela kumbe u kaneta. Seketela nhlamulo ya wena hi swikombiso swo huma eka tsalwa.
* * *
"Mavutiselo ma hambana nkatanga! Mavutiselo ma hambana." "Ina! Kambe ma swi vona leswaku wa ha ri xihlangi mufana luya. Xa vumbirhi, u le ku tikeriweni. U loveriwile. A mi swi tivi leswaku n'wana-ntsongo hi ndlela leyiya u titwisa ku yini. Vonani, a hi si tshambuluta xandla hi ringeta ku n'wi pfuna. Ku tshambuluta xandla xa kona i ku n'wi ba. Leswaku u dya yini a hi swi tivi? Leswaku u etlela njhani a hi na mhaka na swona. Matshan'weni ya ku n'wi ririsa hi malwandla hi n'wi ririsa hi ku n'wi ba." "U dlaya hi ku ndzi hlamulela tlhelo na yena." "Swi le miehleketweni na le mbilwini ya n'wina. Embilwini ya n'wina ma swi tiva na n'wina leswaku mufana luya mi n'wi vengile. Mi nga kaneta kumbe mi pfumela hi nomo kambe mbilu yona ya mi byela." "A ndzi n'wi vengi." "A mi n'wi vengi mo yini?" "Ndzo ka ndzi nga ri na mhaka na yena." "Ma tiva mi ta tihlekisa hi vanhu mi ri munhu-nkulu. Vanhu va ta tivutisa ku, 'Kasi nkulukumba loyi u njhani?' Hambi swo tiveka leswaku n'wina a mi malume wa yena tiko ri ta mi hlamala. Ma swi vona!" "Ndza ku twa!" "Ma swi tiva leswaku loko a mi lo vona hi un'wana mi ri ku n'wi beni a va ta mi vula noyi?" Va miyelanyana. "I vuloyi. A ma ha n'wi hloleli hikuva u loveriwile, se mi ta va mo n'wi lowa. Kulani Mhlahlandlela! Kulani Bila!" Va miyelanyana. "Hambi ku ri mina a ndzi si endla nchumu. A ndzi fanela ku va ndzi ri le ndzi ri ku gingirikeni. Loko vanhu va ta va lava ku kuma mina le!" "Hayi, swona hi swona nkatanga." "Mundzuku ndzi pfukela kwale. Na leswaku ku na yini a ndzi swi tivi. Ku ta laveka mati, tihunyi, swakudya, na ku va ku basisiwa," ka ha ri manana Bilankulu. "Wa vurisa," Bilankulu a angula "ntirho i wukulu. Swo tala hi ta swi vona mundzuku. Hi ta fanela ku avelana mintirho. Ndzi tshemba leswaku na yena Misaveni u na vanghana lava va nga pfunaka laha na lahaya." "Ina, u ta titwa a ri wa nkoka loko mo n'wi katsa-katsa ka leswi mi swi endlaka. Ma tiva n'wana i ntsumi ya Xikwembu. A xi tivi nchumu xivumbiwa xa Xikwembu. Hambi mi nga swi languti hi vukhongeri, mi swi languta hi tihlo ra Xintu, va ri 'N'wana a hi wa un'we. Na n'wina i n'wana wa n'wina." "Hayi, ndzi ku twile murhandziwa. Ndzi ta pfuka nimixo ndzi ya n'wi pfuxela na ku n'wi byela hi ta matirhelo ya siku. Ndzi ta n'wi vutisa na loko a nga ri na vanghana lava va nga hi pfunaka." "Endlani tano. Minkateko yi to mi nela kunene. Leswi mi nga n'wi endla swona swo biha swi ta suleka. Ma tiva vana a va hlweli ku rivalela. Na yena u ta swi vona leswaku a ko va xihoxo ku va mi n'wi bile." "Na xikolo hi ngo xi nghenisa loko swa nkosi swi herile. Ku tiva mani, kumbexana hi xona xi nga ta hi lahla ke? Leswi wonge vana va hina va hava tinhloko ke!" "A mi hembi. Va ri "Xiwundli, xi ta ku wundla." Ku gimeta manana Bilankulu.
Va famba va kondza va ya fika enkoponi. Misaveni xi vona tindlu to hambana-hambana ti tele, ti ri ka ndzhawu yin'we. Va nghena endzeni ka yin'wana ya tindlu. Misaveni na xona xi nghena. A ku nuha fole lerikulu. Yindlu ya kona a yi hlangana-hlanganile. A swi tikomba ku ri na tinhweti tinharhu ku nga si tshama ku kukuriwa. Misaveni xi entshemula. Xi entshemula nakambe. Xi entshemula ra vunharhu. "Makhosi!" Ku huwelela Ximbayi, a tlhela a hleka. "U ta tolovela mfana'kithi!" Xi languta-languta nkukulu. Xi kotlana na katara, xiya-ni-moya na phuramaxitofu swi ri ka ndzhawu yin'we. Hi lahaya a ku ri na xisakana xa mugayo.
Loko swimunhuhatwa swa tsalwa swi tsariwile kahle, hi hatlisa hi tiphina hi swona, hi swi twela vusiwana, hi swi venga kumbe hi swi rhandza, ivi hi minkarhi yo tala hi dyondza swo karhi eka swona, hi tibyela hi ku "Mina leswi ndzi nga ka ndzi nga endli." kumbe hi ku "Mina ndzi ta endla ku fana na ximunhuhatwa lexi".
"Kambe a a te u tshama kwihi? A a ndzi byerile xindhawana lexi xo yelana na tingwenya." A ehleketa hi matimba. "Vito ra xitikwana xa kona ri yelana na tingwenya. A a ku hi loko wa ha ku hundza eSibasa, u teka patu ro ya eNzhelele." "Ya, a ndzi ku tivi kambe ku twala ku ri kule." "Ohoo! Se ndza tsundzuka xitikwana xa kona. I Ngwenani ya Themeli! Ina, a a ta hi le Ngwenani ya Themeli." Ku vula N'wa-Mathonsi. Va miyelanyana. "Hayi, Venda a ndzi yi tivi mina." "Na mina a ndzi ku tivi. Ndzo tsundzuka vito ntsena. A va tshama va yimbelela hi kona na N'wa-Bila. Loko va ri vula a ndzi twa wonge vo vula ngwenya." Ku vula N'wa-Mathonsi. "Swi vula leswaku N'wa-Bila a a ku tiva eNgwenani ya Themeli." "A a ku tiva. Ha! A nga ku tivi njhani? A va pfa va endza swin'we kwale. Mi kuma loko va endza va endza va ambarile swiambalo swo fana." "Um! A va rhandzana hi ntiyiso." "Ina!" A miyelanyana. "Hey, yima ndza famba Baloyi. Ndzi ta ku vona." Ku lela N'wa-Mathonsi. "Hi swona N'wa-Mathonsi. Hi ta vonana!"
"A a ri na swona swakudya." Bilankulu a hlamula.
g) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na nkanetano wa timhaka na nkala-makholo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na nkanetano wa timhaka na nkala-makholo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
3. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xiyimelo. b) Hlamusela hi vuenti ndlela leyi xiyimelo xi tirhisiweke ha yona eka novhele leyi. c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na ntlangiso wa marito. d) Xana mutsari u tlangisa marito hi ndlela yihi. Hlamusela hi vuenti.
Mavundza o ya emahlweni na ku vulavula eka riqingho: "Hikwalaho ka yini mi nga hi tivisanga khale na? ...Kasi mi swi kumile rini?...O hungu ra ha ku fika sweswi!... Namuntlha!" Ka ha ri Mavundza, a hlamala hi noti. Hambi i hungu muni? Misaveni xi tivutisa. Mavundza o ya emahlweni na riqingho: "Hoo!...Exi, sweswi xijahatana xi le ku tsaleni ka xikambelo! Swi nga ka swi nga koteki sweswi!...A mi ndzi twi?...Ndzi ri Misaveni xi le ku tsaleni ka xikambelo, swi nga ka swi nga koteki sweswi...Ina! Ndzi ta xi tivisa loko xi heta ku tsala." Voko ra Misaveni ri rhurhumela. Swilo a swi nga ha tshamisekanga. Xi twa mihloti yi xi hisa endzeni ka mahlo. 'MANANA A NGA HA RI KONA!' xi tibyela. Xi twa wonge xi nga huma hi nkarhi wolowo xi landza Mavundza, xi twa wonge xi nga vitana mudyondzisi Phakela! Xi yima ku tsala. Xi korhamisa nhamu. Xana xi endla yini? Xi tivutisa. Mana wa xona...mbuya!
Le ndzeni dokodela a a ri na mana wa jaha. Tinese timbirhi a ti ri ku n'wi pfuneni. Mahlo ya mana wa xijahatana a ma pfuleka ma pfaleka kambe a swi nga pfuni nchumu ngopfu. A a tikomba a twa ku vava ngopfu.
"Wa swi vona! Swi tolovelekile. U nga kali u swi tekela nhlokweni jaha ra mina."
A ku ri makume-mbirhi wa timinete ku nga si ba awara ya kaye loko movha wu fika ka va Misaveni. "Manana u hi siyile." Misaveni a hlamusela mudyondzisi Mavundza.
Loko Misaveni xi ehleketa ndlela leyi mana wa xona a nga yisa swona exibedhlele vusiku bya matolo a xi nga twisisi nchumu. A swi humelerile hi xihatla ngopfu. A va tshamile endzilweni, va ri ku hungaseni. A xi ri karhi xi bula na mana wa xona hi ta le xikolweni. A xi n'wi byela na hi leswaku hi xamundzuku wa kona a va ta tsala xikambelo. A xi n'wi byela leswaku a xi lava ku kuma nyeleti eka Dyondzo ya Ririmi ra le kaya. Kambe ku va xi ta kuma nyeleti mana wa xona a a ta fanela ku xi pfuna hi tinhlamuselo ta swivuriso swin'wana leswi a xi nga swi tivi, swo tani hi lexi xi nge "Swa vurhena a swi na dzovo" na lexi xi nge "Ku fa ka huku mandza ma borile". Mana wa xona a a nga dyondzanga ku ya kwihi. A a tshikile le ka tigiredi ta le hansi kambe a a ri na vutivi bya ntumbuluko bya Xitsonga hi ndlela yo fana na leyi van'wana va kotaka ku lunghisa movha va nga swi dyondzelanga.
Marito lama ma huma eka tsalwa ra Xijahatana:
2. a) Xana rito ra 'xona' eka ntshaho lowu i xihluvi muni xa mbulavulo ke? b) Hlamusela leswi rito ra 'xona' ri vulaka swona eka xiyimo lexci ri tirhisiweke ka xona laha ka ntshaho lowu. c) Xana hi ku vona ka wena, ku va rito ra 'xona' ri tirhisiwile hi ndlela leyi u yi hlamuseleke eka b) laha henhla swi komba yini ke?
2. Hlamusela leswi a swi ri ku humeleleni ku kala ku vuriwa marito lawa?
Misaveni xi ku xi nga ri hlaneka, xi swi vona leswaku a xi ta va xi hlwerile.
"I nkateko wa vutomi hinkwabyo jaha ra mina, u nga pfumeli wu ku hundza."
"A ma ha hi byelanga leswaku mi mani nkulu wa munhu. Mina tani hilaha ndzi vuleke ha kona ndzi Mashimbye." Mashimbye a ya ka wanuna loyi, a tshambuluta voko, a n'wi qhavula. "O, mina ndzi Baloyi. Ndzi mthondolovhani, wa ncila a va ololi. Ndzi khalanga mina. Mina ndzi Munyayi!" A qhavula Mashimbye a tiyisa voko. Misaveni xi swi langutile hinkwaswo. Xi twa wonge xi nga ba mavoko. Wanuna loyi a a tinyungubyisa hi xivongo xa yena. Mbilu yi thona ngati loko a ehleketa leswaku yena a a nga ri na xivongo xa ku tibuma xona hikwalaho ka matimu ya yena yo ka ya nga koti ku timula mbanga ya mbilu. "Ndza khensa Thevu. Ndza khensa! Hi ku mi languta kunene a ndzi ku mi mudyi wa bangu." Ku vula Mashimbye. "A ndzi Munwanati kambe bangu rona ndza dya Mashimbye. Mi nga hi rivali loko mi khomile. Ti tlhomana mincila."
"He mfana'kithi," Ku vula Mashimbye "khale mina a ndzi famba nivusiku swinene. A wu nga ta ndzi kuma laha purasini nivusiku." "A mi famba na mapurasi?" ku vutisa Misaveni, xi n'wi languta exikandzeni emixweni lowu ku vonakala a ka ha tikanyana. "Hinkwako mfana'kithi! A ndzi famba hinkwako. Ku na ndzhawu yin'wana va nge hi le Kgapane, a ndzi fika mina." "I kule?" "I kule!" Ku hlamula Mashimbye. "Hi le ndzhaku ka ntshava liya!" A komba ntshava. Misaveni xi languta. Va miyelanyana. "Kutani hi vusiku byin'wana mfana'kithi, ndzi ri ku vuyeni. Ku ri vusiku swinene. Ndzi tlhavile byalwa bya Xintu. Ndzi famba ndzi ri karhi ndzi dedeleka. Ndzo vona swimunhwana swinharhu swi yimile emahlweni. Mina 'Hawu, vana lava va endla yini laha ndleleni vusiku byo tani!'. Ndzi twa misisi ya mina yi tlakuka. Ndzi ya ndzi tshinela. Vo yima va nga suki endleleni. 'Hi n'wina vamani?' Ndzi vutisa. Vo whi! Ndzo swi vona xikan'we leswaku a ku nga ri vana vanene. Byalwa byi hangalaka hi ku hatlisa. Ndzi twa endzhaku ka mina ku ta xikanyakanya. Xikanyakanya xa kona a xi ba huwa swinene. Wonge mavhilwa ya kona a ma lava oyili yo tala ngopfu. Xikanyakanya xi hundza hi kwala kusuhi na mina. Kantsongo xi ndzi thujile. Enhlokweni a ndzi nga ha ri na misisi mfana'kithi. Ndzi twa vana lava va hleka. Hi nkarhi wolowo a ndzi lo yima. A ndzi nga ha tivi timhaka ta mina. Kwalaho ndzo lumeka fole mfana'kithi. Ndzi dzaha! Wa tiva ndzi vona mihlolo." "Mi vona mihlolo!" "Ina, swilo leswiya swi hangalaka hinkwaswo swi ri karhi swi ku 'va hi nuheta'. Ndzi ri koka hi matimba, swo nyamalala. Ndzo vuya hi ku rhula. Ku sukela vusiku byebyo a ndza ha swi lavanga ku famba na vusiku. Wa swi vona leswaku ndzi pfuniwile hi fole?" "Ndza swi vona!" Ku hlamula Misaveni, xi lemuka leswaku Mashimbye a ha hlamula leswiyani a xi swi vurile, swa leswaku a xi nga voni ku pfuna ka mukwana na mencisi.
Mashimbye a a swi twile kahle. A languta Misaveni exikandzeni a nga copeti. Xikandza xa yena a xi bohanile wonge i tilo loko ri lava ku nisa mpfula. Xi twa a hefemulela henhla. Kambe a nga vuli nchumu. Misaveni a ku whi! Xana hikwalaho ka yini xiyimo xi ri hi ndlela leyi? A twa ripfalo ra yena ri ba hi matimba. A twa a dzuka, nyuku wu xiririka emakheheleni. Mbilu yin'wana yi ku 'huma u tsutsuma'. Yin'wana yi ku 'byela Mashimbye leswaku u nga n'wi hlamusela a swi twisisa'. Kambe Mashimbye a a nga vuli nchumu. Na xona xi n'wi languta hi ku n'wi yiva. Xi vona wonge milomo ya yena a yi ri ku tshavataneni. Endzhaku ka risimu muhaxi a engeta xitiviso. Va xi twa hi ku hetiseka. A ku nga ha ri na ku kaneta.
N'wa-Nekhavhambe a huma. A halata mati hi nsambelo hi xihatla swinene, a ri karhi a languta-languta hinkwako. A tlhela a nghena endlwini hi ku copeta ka tihlo.
Leri a ri ri kaya ra Xintu, Misaveni xi tibyela. Vavasati lavaya vanharhu a va ambarile swiambalo swa Xivenda. Kun'wana endzhaku ka yindlu a ku vonaka xihahlu xa tihuku. Kasi vafana a va ha ku nghena na tihomu. Loko ti ri timbuti na tona a ta ha ku pfaleriwa. Vana va muti lowu na vona a va tele swinene. Misaveni a a nga koti ku va hlaya. Vambirhi va vona a va ringana na yena Misaveni. A tshama kwalaho, ri sungula ku mphumela.
Vafana lavambirhi, Lufuno na Takalani, vo vuya, va fika va hungasanyana na Misaveni. Loko a ri Mudau yena a a nga ha humi ehandle. A a titshamerile kwale ndlwini. Swi nga endleka a a tilulamisela ku etlela. Se a ri perile. Munyama a wu funengetile tiko. Mavoni a ko voninga ya le na le, emakaya ya vanhu. Miti ya vanhu a yi ri kule na kule. Wa Mudau a wu ri ku sunguleni ka switandi.
Ntirho wu sungurile hi awara ya nkombo ehenhla ka nhloko. Swivulavuri swi vulavula hi ku siyerisana. Xin'wana xivulavuri xi ku: "Ndza mi xeweta hinkwerhu vakhandli va nhlonge. Munhu loyi a nga etlela laha ndzi nga vula leswaku i makwavo wa mina tani hileswi swo tala mina na yena a hi vonisana. Se sweswi ndzi titwa ndzi lo sala yexe."
"Hexi! a ndza ha tivi mina. Ku tiva mani, swi nga endleka a yile a ya tisunga n'wana ntsongo.""U nga ehleketi sweswo 'sikoni'," ku vula mana wa Bilankulu."Swi nga endleka. A a ri kusuhi swinene na n'wana buti. Rifu ra Samariya ri fanele ri n'wi tikerile ngopfu."Va miyelanyana."Wa tiva hi Xitsonga hi yena n'wini wa nkosi," ku vula mana wa Bilankulu. "Nkosi lowu wu nga ka wu nga fambi kahle a nga ri kona n'wini wa wona."Bilankulu a veka swandla ha swimbirhi exikandzeni, a kulula xikandza hi swona. A hefemulela henhla, a twala a karhele."Lexi mi nga xi endlaka sweswi i ku ya tivisa maphorisa leswaku haleno kaya ku lahlekile munhu. Kumbexana vona va ta hi pfuna. Ku suka ka maphorisa mi fonela lava va ka Rhadiyo, mi kombela ku lavisiwa," ku vula mukhegula mana wa Bilankulu."I miehleketo ya kahle manana. Loko swi ri tano yimani ndzi khoma ndlela." Ku hlamula Bilankulu, a chavile swinene."U ta famba na mani?" Ku vutisa hahani wa Bilankulu."Ndzi ehleketa ku kombela Makwakwa a ndzi heleketa, swi ta hatlisa. A va ta sungula namuntlha ku hi lavisa.""Hi swona!""Kumbe a mi lava ku ta na n'wina hahani?""Hayi, fambani! A ndzi ku kumbexana wo lava ku famba wexe hi mathekisi.""Hayi, ndzi ta famba na Makwakwa."
Hikwalaho ka yini mi nga ndzi vitani 'ntukulu'? Xana ku na swin'wana ke?" "He mufana, u nga vulavuli na mina hi ndlela yoleyo wa swi twa?" Ku vula malume wa Misaveni, a hetelela hi ku ntlokola. "Ndzi hlamuleni malume. Ndzi ntukulu wa n'wina kumbe 'e-e' ke?" Mufana a vula a virile. A swi tekile nkarhi a kanela hi mhaka leyi hi miehleketo. Rivangevange leri ra malume wa yena a a nga ha ri chavi. Malume wa Misaveni a ntlokola nakambe. A ya ekamareni. Misaveni xi n'wi landzelela. Xi n'wi siva hi le mahlweni. "Ndzi mani ka n'wina na?" "He mufana, kasi u nghala yi ngo fihla minwala na?" "Ndzi n'wana loyi a lavaka ku tiva ntiyiso." "Hikwalaho ka yini u nga vutisanga sesi leswi u ndzi vutisaka swona?" "Ndzi vutisa n'wina sweswi. Manana a a nga ndzi vitani 'mufana'. Hi n'wina mi ndzi vitanaka 'mufana'." "U nga ndzi siveli ndlela he mufana, nyiza ndzi hundza," ku huwelela Bilankulu. "Ndzi nga ka ndzi nga..." Misaveni a a nga si heta xivulwa lexi loko a twa ndlati yi n'wi vavula xikandza. Swineretana swi n'wi tlhavetela hi nkarhi wun'we. A ndziwilika a nga voni. A ya ku khumbi hi nhloko nsa, a twa wonge nhloko yi lo pandzeka. Khumbi ri n'wi susumeta, a vuyela eka Bilankulu hi matimba. A yima kahle a nga si khudlunya malume wa yena. A rila. Hi nkarhi wolowo a ku nghena manana Bilankulu. U kotlanile na loko ku tshwa mpama. Bilankulu a a virile hi la' kukulu. Xikandza xa yena a xa ha langutile xifanyetana. A a twa wonge a ngo xi tlimba nkolo. "Yoo," ku cema manana Bilankulu. "Kasi mi n'wi bela yini n'wana wa vanhu?" Bilankulu a ntlokola. "Kasi a va hembi loko va ku loko u fuwa hlolwa tsema ndleve?" A ntlokola nakambe. "Hawu, a mi nga fanelanga ku xi ba," ku vula manana
Kambe xi tibyela leswaku xipatwana xin'wana na xin'wana xi ya kun'wana. Ku nga va ku ri kule kumbe kusuhi.
Ekaya xiyimo a xi bihile. Mana wa xijahatana a ha ri kwalahaya hansi xi n'wi sukeleke kona. Xirhami a xi n'wi hundzurile ayisi. Wansati wa vanhu a a nga ninginiki.
Dyambu se a ri ba henhla ka nhloko loko va kala va kuma muti wa Lutanani Nekhavhambe eNgwenani ya Themeli. Lutanani a a nga ri kona. A ku vuriwa leswaku a a yile emasin'wini. Kambe a nga hlwelanga ku vuya."Mina ndzi Misaveni!""Misaveni wa kwihi?" Ku vutisa Lutanani, a langutisa mufana a nga copeti. A lo yima emahlweni ka Misaveni na Humbulani. Vona a va nyikiwile switulu."Xana a mi tirhanga eLoerplaas?""Ndzi tirhile khale!""Ma n'wi tiva Samariya Bilankulu?""Ee!""Ndzi n'wana loyi a nga suka na yena le purasini!"N'wa-Nekhavhambe a tlula, a vukarha Misaveni. "Misaveni, hi wena na!""Ina! Hi mina." A tsaka ku vona leswaku a a amukelekile."U kwihi mana wa wena?" A vutisa a lava ku tiva."U hi siyile," a vula a tsanile.N'wa-Nekhavhambe a tshwutela marha ehansi."N'wa-Bila u lovile?" a vula hi rito ra ntikelo, ro twalela hansi."Ina!" Ku hlamula Misaveni.N'wa-Nekhavhambe o nghena endlwini, a nga ha vulanga nchumu. Va swi ehleketa leswaku a a ya eku rileni. Ku hela kwalomu ka khume-ntlhanu wa timinete a nga humi.Endzhaku va vona a huma. Enhlokweni a a bohile duku ra ntima. A teka xitulu, a tshama hansi. "Mi ndzi tiserile mahungu yo biha vana vanga," a vula. Misaveni na Humbu va swi vona leswaku a a khomile xidukwana exandleni. A miyelanyana. Misaveni xi miyela na xona. "Mana wa wena a hi ri vanghana lavakulu mufana wa mina. Van'wana a va hi vitana mahahlwa. A hi ri munhu un'we ka miri mimbirhi. A hi ri mbilu yin'we na moya wun'we ntsena. Eka hina vambirhi a ku nga ri na munhu la' nga vula leswaku swilo leswi a nga na swona i swa yena swakwe; kambe swilo hinkwaswo a hi ku i swa hina hinkwerhu. Swiambalo swa yena a swi ri swa mina; swiambalo swa mina a swi ri swa yena. Hinkwaswo swa mina a swi ri swa hina; hinkwaswo swa yena a swi ri swa hina. A hi khomanile." Va miyela va ku whi, nakambe! N'wa-Nekhavhambe a ku tlaku, a lerisa vana va yena ku endlela Humbu na Misaveni swakudya. Misaveni xi nga vutisi nchumu. N'wa-Nekhavhambe a a va amukerile tani hi vaendzi. A swi ri rivaleni leswaku a va ta etlela kwalaho siku rero. Misaveni xi tikhoma, xi nga vutisi nchumu, ri ko' ri pela.
Mavundza a languta xikomba-nkarhi xa yena. A ku ri awara ya kaye nivusiku. Lowu a wu ri nkarhi wa nongonoko wa ta mintlangu wa MTN Soccer zone. A wu nga ta n'wi hundza Mavundza. A a wu rhandza hi mbilu ya yena hinkwayo. "Ha mi amukela hinkwako-nkwako laha mi nga kona eswibedhlele, emakaya, emakhotsweni! Mi njhani na?" Ku losa mufambisi wa nongonoko, Robert Marawa."Namuntlha hi endzeriwile exituduyo xa hina xa mintlangu hi n'winyi wa xipano xa Jomo Cosmos, nkulukumba Jomo Sono. Xewani baba!""Ahee, Robert!" Ku hlamula Sono."Nguva ya bolo ya sungula nhweti yoleyi ya Mhawuri. Xana mi pfula nguva na xipano xihi?""Hi na Bloemfontein Celtics.""Ndza vona. Xana mi nga va mi xavile vatlangi vantshwa?""Ina! Hi xavile. Ndzi rhendzelekile na Afrika hinkwayo. Kambe ma tiva laha kaya ku na vafana va kahle ngopfu, ntsena a hi va voni hikuva va le makaya le! Ku na mufana un'wana va n'wi vitanaka Misaveni Bilankulu, mufana yoloye wa raha swinene. Wa ha rintsongo. U na malembe ya khume-ntlhanu. Mufana yoloye u ta va vito ra ndhuma eka mihlovo ya Bafana Bafana ku nga si va khale.""Na yena u ta tlanga vhiki leri?""E-e, a nga si hi joyina ekhempeni. Hi n'wi languterile mundzuku".
Makwakwa swin'wana loko xi twa ku yima movha.
3. Hlamuselani hi vuenti ntlimbo lowu nga kona eka tsalwa leri, mi va mi seketela nhlamuselo ya n'wina. . Xana tsalwa leri ri hela hi ndlela yihi ke? . Xana hi ku vona ka n'wina, ntlimbo lowu wu nga eka tsalwa leri wu tshunxekile ke? Hlamuselani hi vuenti.
d) Hlamusela nkoka wa ku vuyeleriwa ka marito lama: Loko a a ri kona.
A ku ri khale Misaveni xi ri ku ehleketeni hi timhaka ta matolo. Kambe ku ehleketa a swi nga ta pfuna nchumu. A xi fanela ku tsutsumela exikolweni. Xikambelo a xi xi yimerile.
Loko xi fika le henhla ka xiganga, xi tibyela ku famba kahle. Lomu matlhelo se a ku ri na miti. Xo hunguta rivilo. Xo kahlula ntsena. Xi lwa na ku hefemula kahle. Loko xa ha fambisa sweswo xo vona mathoci ya movha ma lumeka le mahlweni xi yaka kona. Leswi a swi vula leswaku movha a wu ri ku teni hi le ndzhaku. Xi hundzuluxa nhloko. Movha a wu rhelela exinambyanini. Hambi va ku swilo swa fana, a ku nga ri xona xikirepe lexiya xa le xinambyanini. Xifanyetana xi tibyela. Xo famba ka kahle. Movha wo ta wu tile. Wu ta khwatsi: Ndhi, ndhi, ndhi! A wu famba wongi i munhu loko a horile, a nga ri na xiphiqo. Loko a wu ri munhu a wu ta ba noti.
Movha wa moxari wu va hundza. Misaveni xi swi vona leswaku va moxari a va hlambile mavoko. A va nga ta endla nchumu malume Bila va ri kona. Xi tibyela hi mbilu leswaku a va xi navela kambe a va nga ta xi kuma. 'Mi nga ndzi languta kambe mi nga ka mi nga ndzi khumbi', xi tibyela hi mbilu. Malume wa xona a a famba wonge a ko va nhlikani. A a hatlisa kambe a a tikomba a nga chavi. Misaveni a xi nga hlamali loko a nga xi vutisi ku 'A wu nga chavi loko u ta haleno?' Malume wa yena o teka wonge a ku nga ri na xilo xo chavisa laha misaveni.
Ku ta movha wo saseka, wa 'bakkie'. Misaveni xi komba Khenuhuku hi rintiho. 'Bakkie' yi fika yi ku ntsirr! Misaveni xi ya hlometela hi fasitere ra le ka tlhelo ra mukhandziyi. "Khenuhuku!" Xi huwelela. "Khandziya!" Muchayeri a huwelela hi ku hlamula. Hambileswi a a ri yexe emahlweni, xo tlulu, xi ku endzhaku kara-kara! Movha wu nga fambi. Xi twa muchayeri a xi hlamula. "Tana u ta tshama haleno mahlweni," xi ku tlulu, xi ya emahlweni xi ri karhi xi tikhensa. Swa antswa u lava swa le hansi ivi u tlakusiwa. Swi tlula ku lava swa le henhla ivi u xixiwa. A swi ta va swi bihile ngopfu loko a xi lo ringeta ku tshama emahlweni ivi muchayeri a xi komba le ndzhaku. Xi pfula rivanti, xi nghena. Xi kuma leswaku muchayeri a a pfulerile moya wo kufumela. Xi twa kahle. "Hala ndzhaku ku ba swimoyana swa xirhami. U nga fika u ri xihangu eKhenuhuku," ku vula muchayeri. Misaveni a nga hleki. A twa wongi u yisiwile hansi ngopfu. Muchayeri a yi hlaya yi pfariwile buku. "Wa xi tiva xihangu?""Ina!" Xi pfumela xi ri karhi xi vilela ku va xi vuriwile xihangu."I ncini?""I mbuti." Xi hlamula.Muchayeri a buluka hi ku hleka, a tshikanyana na ku languta ndlela a yiva xifanyetana exikandzeni. "U twile mani leswaku xihangu i mbuti?" A vula xikandza xa yena xi tele nyanyuko. Misaveni xi nga ri voni fenya ra kona. "Mudyondzisi u hi dyondzisile xivuriso lexi xi nge 'Mbuti ya xihangu a yi tswaleli entlhambeni." Muchayeri a buluka nakambe."Hey, la' ta vuya la'!" I muchayeri a vulaka."Xana mbuti-mahlanga i nchumu muni?" I muchayeri a lavaka ku tiva."I mbuti leyi yi dyaka mahlanga" muchayeri a hela nakambe hi mafenya. Endzhaku ka loko a hlekile ngopfu a ku 'Ndzi byeli laha...umm...kambe u mani?""Ndzi Misaveni!""Ndzi lava xivongo mina!""O, ndzi Bilankulu.""Wena a wu si va Bilankulu, wa ha ri Bila. Bilankulu i tata wa wena."Misaveni xi twa wonge xi nga n'wi vutisa loko a tiva tata wa xona. Kambe xi tlhela xi tibyela leswaku a wo vutisa un'wana na un'wana. Nkulukumba wa vanhu a a nga titiveli nchumu handle ko hlekelela ntsena.
"E-e, a nga vuyi."
* * *
Xi fika exitarateni lexi a xi xi vonile emurhini. A ku ri xitarata xo pfulekanyana kambe wonge a ku famba swifuwo ngopfu ku tlula vanhu. Misaveni xo tirhisa ntivo-mbangu wa xona ku tibyela leswaku loko xo ya eDzonga-Vuxa hi xitarata lexi a xi ta ya xi lahleka swinene. Xo ya eN'walungu-vupeladyambu. Xi famba hi ku hatlisa swinene. Kun'wana xi pfa xi tsutsuma. Xi nghenisa voko ka xikhwama lexintsongo. Xi humesa mali leyi N'wa-Mudau a a xi nyikile. Ro sungula xi swi vona leswaku a a xi nyikile makume-ntlhanu wa tirhandi. Xi tsutsuma xi ri karhi xi halahala matlhelo hinkwawo.
"Mi nga vileli malume. Ndzi nga ka ndzi nga hlweli ngopfu."
Thekisi leyi Misaveni xi nga ya hi yona exibedhlele a yi swi twile. A ko va mpfangano wa tinsimbi ntsena. Yona a yi fambile khale. Xijahatana a xi tshamile xi twa leswaku mfumo a wu lava ku herisa tithekisi hinkwato leti ta khale tani hileswi a ku ri mabokisi ya vafi yo va na mavhilwa. Mfumo a wu vula leswaku a wu ta nghenisa mathekisi mantshwa, ya mavayivayi. Kambe se a ku ri khale va vurile. Misaveni a xi karhele na ku langutela. Mudyondzisi wa xona wa EMS kumbexana a a vurisile loko a te "U nga tshuki u tshemba munhu wa tipolitiki. Munhu wa tipolitiki u hemba ku tlula phephahungu".
Mbhokota a ntlokola nakambe. "Siku rero ndzi nga ka ndzi nga ri rivali!" Ka ha ri yena Mbhokota. A hlakahla nhloko. Misaveni xi hatlisa xi tsundzuka mudyondzisi Phakela. Phakela a a tshamile a va tsarisa xitsalwana hi nhlokomhaka yo tani hi leyi Mbhokota a a yi vula. "A swi lo yini?" Xi vutisa hi ku chava, xi ri karhi xi tibyela leswaku a a ta xi hlamulela tlhelo loko a swi tsakela. A xi nga fanelanga ku vutisa munhu lo'nkulu xivutiso xa muxaka lowu. "Ku katekile wena mufana wa mina u nga na tatana na manana. Mina tata wa mina u hundzile emisaveni," ku hlamula Mbhokota. A swi nga xi hlamarisi ngopfu Misaveni tani hileswi a xi vona Mbhokota a kurile. A a fanela ku va a ri munhu loyi a nga ha vileliki hi ku va a nga ri na vatswari. "Tata wa mina u lovile ndza ha ringananyana na wena. Kumbe a ndzi ri nkulunyana ka wena. U na malembe mangani?" "Khume-ntlhanu!" Ku hlamula Misaveni.
Leswi a swi endlile leswaku madyambu ya kona Misaveni xi hatlisa xi lela mana wa xona, xi nghena endlwini, xi sungula ku bela enhlokweni swivuriso leswi swi nga na rito ra 'Ndzilo'. Xi yimbelela xi ku: 'U nga timi ndzilo hi ndzilo; N'wendzi a nga orhi mindzilo mimbirhi; Laha ku yaka musi, hi laha ku yaka ndzilo; Ndzilo wu tswala nkuma; Xinyamana xintsongo xa tima ndzilo hi ku nona; Ndzilo wu pfurha hi ku kondleteriwa; Ndzilo wo rhumisa a wu pfurhi; Xihandza ndzilo xo tihandzela; Munhu wa xirhami a nga kombiwi ndzilo; Murhi wa xirhami i ndzilo."
"O ka a nga vuyi kaya?"
Mbilu ya xijahatana yi handzuka!
"Misaveni!" Mavundza a xi vitana hi ku hlevetela, a xi korhamerile kwala kusuhi. Xi n'wi languta xi nga vuli nchumu. "U ta u ta ndzi vona loko u heta ku tsala mufana wa mina," a vula hi rirhandzu swinene. Xi swi vona leswaku a a xi twela vusiwana. "Hi swona!" Xi hlamula, xi luma nomo wa le hansi. A swa ha pfuna yini ku tsala? Mahlo ya xona a ma vona munyama ntsena. Kambe ku fikela sweswi a xi tikhomile xinuna. A ku nga ri na nhloti lowu se a wu thonile. A yi lo thona endzeni. A xi swi navela ku sala mudyondzisi Mavundza hi le ndzhaku. Kambe a xi swi vona leswaku a va ta swi lemuka ku xi pfilunganile miehleketo. Xi n'waya-n'waya phepha, xi yimanyana vukona bya Mavundza byi ko byi titimela. Xi yima hi milenge. Vadyondzi lavan'wana va yimisa tinhloko. Hi xitalo loko vadyondzi va nga tsali swo twala a va lavi ku va vo sungula ku kombisa ku va va hetile. Va yimanyana wa xivindzi a ko a yima. Misaveni xi ya emahlweni na phepha ro hlamulela. Xi fika xi nyika Phakela. Phakela a veka phepha etafuleni. "Se wo famba?" Phakela a vula hi ku fambisana na Misaveni enyangweni. Misaveni xi nga swi tivi leswaku xi n'wi hlamula yini. Xikandza xa Phakela a xi lo ncha! Misaveni a xi swi lemukile sweswo. A swi xi vava. Xi swi vona leswaku loko xo n'wi hlamula xi ta n'wi pitsula. Xo miyela. "Ndzi vula ku se u ya vona Mavundza na?" Ku vutisa Phakela. Misaveni xi pfumela hi nhloko ntsena, xi nga ri na ku tsakela ku vulavula na yena. Phakela a a nga ri na mbilu.
Mashimbye a nyanyuka. "I ximandla-mandla wa ngati. Kambe xikombelo xa n'wina xi ta hlamuriwa hi nomo lowu. Ndza ha yivile terekere ya Mulungu.""Ndzi ta va ndzi ri wa ka tlangelani wa ngati! Nkolo wu omeriwile.""Yimani hi tsutsuma. Mi nga hi khomi milenge Thevu!""Hi swona, hi ta vona hi n'wina. Tindlopfu a ti rivalani."
Movha wu fika wu yima. Misaveni xi ya ka muchayeri. "Ndzi ya eTzaneen kambe ndzi lo khoma makume-mbirhi wa tirhandi ntsena." "Khandziya mufana.!" Misaveni xi twala ndzeni. Na wona movha lowu a wu ri kahle. Toyota Corolla: Movha wa Majapani lowu wonge wu lo endleriwa Afrika-Dzonga. A wu na manyunyu.
"Siku rin'wana manana a ndzi vitana. Ndzi nghena endlwini. Ndzi kuma a tshamile na nuna loyi. Va tshamile kusuhi na kusuhi swinene. 'A ndzi ku vitaneli swo karhata n'wananga. Ndzi lava ku ku tivisa munhu loyi a nga ta hi hlayisa laha kaya tani hileswi u tivaka leswaku tata wa wena u hi siyile. Hi yena a nga ta hi fulelela yindlu loko yi hahlukile, a hi pfuna ku tenga milandzu loko yi ri kona, a hi tsemela timhandzi loko swi laveka - hi ku komisa u ta tirha mintirho hinkwayo leyi a yi tirhiwa hi tata wa wena laha kaya. Hi marito man'wana u sivile tata wa wena. Loko u n'wi languta vona tata wa wena eka yena. Hi yena tata wa wena.' Wa tiva, ndzi hlundzuka ngopfu. Wanuna loyi a basisa rito ra yena. A vula leswaku a a ta ndzi hlayisa swinene. A vula leswaku a ku ri nkarhinyana a xopela mahanyelo ya mina kutani a a tiva leswi a ndzi swi tsakela na leswi a ndzi nga swi tsakeli. Wa tiva, ndzi vila. Masiku ma tswala masiku. Ndzi swi vona leswaku wanuna loyi a ndzi nga n'wi rhandzi na swintsongo. A a nga ta pfuka a vile tata wa mina. Ndzi hlambanya! Ndzi n'wi vondzoka ku va a ri nuna wa mana wa mina. Ndzi n'wi venga. Minkarhi yin'wana loko ndzi twa va ri ku buleni na manana, va va va hleka, ndzi nghena endlwini ya mina ndzi rila. Ndzi phupha xikhuvi. Mihloti yi halaka. Ndzi tipfumelela ku rila. Wa tiva, loko hi tshuka hi hlanganile hi ri vambirhi, manana a nga ri kona, a ku ka mina 'Yaa, mtwana!'. Ndzi pfumelela hansi, hi rito ro vomba. Hi rin'wana siku ndzo tibyela ku va kongoma. Ndzo nghena endlwini va ri ku dyeni ka vuswa na matomani. A va phema vuswa ka ndyelo yin'we, va xeva ka ndyelo yin'we. Va dya va ri karhi va bula, va hleka. Ndzi fika ndzi tshama. Va miyela va ndzi languta. 'Hi losile mntwana!' Wanuna wa kona a ndzi xeweta. Ndzi n'wi honisa. Ndzi luma nomo. 'Tata wa wena wa ku xeweta,' ku vula manana. 'Manana, ndzi tela ku mi byela leswaku a ndzi swi lavi leswaku munhu loyi a va tata wa mina. Na laha kaya a ndza ha lavi ku n'wi vona.' Wanuna wa kona a ku thukwa. Ndzi vona a languta manana. Manana a ntlokola: 'N'wana ndzina wa delela! U mani wena u nga ta ba nawu laha kaya ka mina. Na vanhu lavakulu a wu xiximi he?' a virile. Kambe a ndzi titwa leswaku a a nga ri kona munhu loyi a a ta hlundzuka ku tlula mina hi nkarhi wa kona. Wa tiva, ndzi suka ndzi yima, milomo ya mina yi ri karhi yi tshavatana. Ndzi ku ka vona 'Ndzi hetile, ndzi nga ka ndzi nga ha vulavuli nakambe.' Ndzi huma, ndzi famba.
Endzhaku ka nkarhi Mudau a huma, a ya nghena ka yindlu yin'wana ya byanyi. A vuya a ya nghena endlwini. Vavasati lavanharhu a va ha ri kwale ndlwini. Hi lahaya kulenyana a ku ri na vana vambirhi va vanhwanyana lava a va ri ku swekeni. Wonge un'wana na un'wana a a tiva ntirho wa yena na ndzhawu ya yena laha ndyangwini.
Xi fika xi yima ekusuhi na yena. Hinkwako a ko nkhulee, hi fendlele. Misaveni xi swi vona xikan'we leswaku a va ta famba ku nga ri khale. Movha wo sungula a wu ta tala ku va teka. Mudyondzisi Phakela a a va dyondzisile leswaku 'Njunju wu hanya hi murhi lowunene' na leswaku 'Nsikiti yi hanya hi tinsinga ta vaendzi'. Na xona a xi ta va njunju kumbe nsikiti. Xi yima na yena. "Na wena u ya ePolokwane?" Sesi loyi a vutisa. Xi twa leswaku na rito ra yena a ri tsokombela ku tlurisa. A ku ri hava xo hoxeka hi yena. Xana hikwalaho ka yena a nga ngheneli mphikizano wa van'wambhurhi wa misava? Xi tivutisa.
Bilankulu hi ntwela-vusiwana.
"Kutani ndzi endla yini sweswi?" Xijahatana xi tivutisa. "Ku yima ndzi hlalela swi nga ka swi nga pfuni nchumu". Xi ehleketa. A wu ri nkarhi wa ku xi hundzuka wanuna. Wanuna wa mufana. Hambileswi engomeni a xi nga yanga!
1. Hlamusela xiyimo lexi Xitsakisi a a ri ka xona loko a hlangana na Misaveni.
"Mfenhe hi loyi a nga koteki ku hambanisa munhu na mfenhe." A ku ri yin'wana ya tipulakhadi.
"Ndza swi twisisa malume Makwakwa. Hambi vana va mudyondzisi wa hina wa xisati va tirhisa xivongo xa yena."
Xitayili swi vula ndlela kumbe mukhuva lowu mutsari a humeselaka hungu ra yena ha kona. Xitayili xi hambanisa mutsari wo karhi eka van'wana. Mutsari un'wana na un'wana u na ndlela leyi a tihlawulaka hi yona loko swi ta eka ku tsala.
Movha wu fika eKhenuhuku, wu tsemakanya xidorobana. "Mina ndzi ya eGreenvalley, wena u ya kwihi?""Ndzi ya eTzaneen!""U ya kule mufana. Ndzi ta ku siya le khonweni."Misaveni xi luma nomo wa le hansi loko movha wu hundza exibedhlele xa Tintswalo. 'Salani manana wa ku ka a nga ri mana wa mina!' xi tibyela hi mbilu.
Hambileswi Xitsakisi a a ri karhi a buluxa mafenya, Misaveni a xi nga ri ku hlekeni. Mbilu ya xona a yi mpfempfa mihloti yo hisa. Mana wa xona u lovile. Xana a xa ha ta sala na mani? Kambe mhaka yin'wana leyi a yi xi hlundzukisile ngopfu a ku ri leswi a nga xi byela swona: A wu n'wana wa mina!Xana a a ringeta ku vula yini? Xana a ko va ku tihlalela ka munhu? E-e, a a vula mhaka. Kumbexana a ku ri swona leswi a a lava ku xi vonela swona? Hi! Hayi mani! Xana wu nga va wu ri ntiyiso leswaku xona a hi n'wana wa yena. E-e, a hi ntiyiso. Munhu loyi a nga ku feni a nga vula xin'wana na xin'wana. Kambe hikwalaho ka yini a hlawurile marito lawa ka marito hinkwawo lama munhu a nga ma tirhisaka ku lela n'wana wa yena? Hexi!
"Ina, loko manana o ku vona u ta hanya. Nkarhi hinkwawo loko a phaphama u vitana vito ra wena. Hi swona leswi swi nga endla u twa ndzi tiva vito ra wena."
Mahlo ma nga ha suki eka miseve ya thoci. Xi khomelela rhavi, xi pavalarile hi rona wongi xo va yingwe. Kan'we miseve yi ku vhilu, kwalaho henhla ka murhi. A yi xi bile miseve kambe a yi hundzile hi ku hatlisa. A va ta xi kuma. Xi swi vona. Loko vo endla leswi va ha ku swi endlaka hi ku nonoka hiloko va xi kumile. Se va tshunela. Xi twa na loko va vulavula. Miseve ya thoci yi ya hala na hala.Yi tlhava murhi nakambe kambe yi wu ba hi le hansi. Xo vona THOCI YI TA YI KONGOMILE MURHI. A ri wu tlhavela hansinyana. Ku tlakusa miseve va languta emarhavini ntsena a ku ta va ku kumiwa ka xona. Vo ta! Tha, tha, tha! Va nga yi eximatsini kumbe exineneni. Vo ta va kongomile murhi. Tha, tha,, tha! Vo fika...va yima kwala hansi ka murhi. Xi twa Mudau a hefemulela henhla. "U vula leswaku xi nga va xi fambile ku fika laha?" "A ndzi tshembi, xi fanela xi hi lahlekerile kun'wana le ndzhaku," ku hlamula Luvhengo. Mudau a tlhava mirhi leyi a yi rhendzerile murhi lowu hi thoci. Ku va a thoca ehenhla ka murhi lowu i ku fa ka xona. Xi tibyela. Xi nwayela nhompfu. "E-e, xi sarile kun'wana le ndzhaku!" Ku vula Luvhengo nakambe. "Swi nga ka swi nga lunghi loko ho ka hi nga xi kumi," ku vula Mudau. Va ku whi, nkarhinyana. Xi ehleketa leswaku va ta swi twa loko xi hefemula. Xi tikhoma. Hambileswi a xi tsutsumile ngopfu a xi nga khohloli. Ku khohlola a ku yirisiwile hi nkarhi wa kona. Ku ku whi, hinkwako. "A ho tlhela!" Ku vula Luvhengo. Mudau a miyelanyana. Ku ku whi! nakambe. "A swi na mhaka, hi to tlhela!" Ku vula Mudau, a twala a nga tsakanga na swintsongo. Va suka emurhini, va fambanyana. Va yima. Mudau a ntlokola. "I ro sungula ndzi hupa nhloto. Kambe swi ndzi byela leswaku u kun'wana kwala kusuhi. Kumbe hi fambanyana hi ya emahlweni?" "Swi nga ka swi nga endleki a va a fikile haleno. U fanele a tumberile le kusuhi na rihlampfu. Hey, na mina ndzi tivavisile lahaya rihlampfini loko ndzi ringeta ku n'wi khoma." "Wa tiva se ndzi chava na leswaku swi nga endleka xi ya ndzi vitanela maphorisa loko ho ka hi nga xi kumi." "Swi nga endleka hi n'wi khoma kwala xikarhi ka makhwati loko hi tlhela."
N'wa-Mathonsi a languta Misaveni a nga chavi hambi va hlangana hi mahlo. 'Hikwalaho ka yini a ndzi languta hi ndlela leyi?' xi tivutisa hi miehleketo. 'Kumbexana wa ndzi tiva? Aredzi! Loko a ndzi tlakukilenyana hi malembe a ndzi ta ehleketa na leswaku wa ndzi rhandza.' "Hayi, loko mi nga swi tivi swi lulamile sesi N'wa-Mathonsi, a hi xidyoho n'wana wa ka hina." I Mashimbye a vulaka. "Hi swona!" Ku hlamula N'wa-Mathonsi "kutani yimani ndzi tlhela ndzi ya tirha. Ntirho wu chava mavoko." "Hi khensile manana kwala mi nga hi pfuna ku fika kona. Inkomu!" "Hi swona, mi to famba kahle." ku lela N'wa-Mathonsi. A hundzuluka a famba hi rivilo. A tlula-tlula swimila a nga fambi hi ndlela. A tsutsuma a ri karhi a ndziwilixa xisuti, xi ku ndziwii, ndziwii! Yena a ku tlulu, jaja, tlulu jaja! Misaveni xi lava ku hleka. Leswi Phakela a a va dyondzisile swona a swi ri ku humeleleni. A swi endleka leswaku vutlhokovetseri byi va byi ri ku fambeni. N'wa-Mathonsi a a ri vutlhokovetseri hi byoxe.
Tatana Makwakwa a vutisa nsati loko va kumile xinkadyana, va tlhelela ekaya.
Makhati ma nga ri mangani lori ya Mbhokota yo ta yi tile. Yi fika kwalaho yi ku tsirr! Handle ko rhambiwa Misaveni xi khandziya xitepisinyana xa le rivantini. Xi pfula rivanti hi voko ra xinene. Xi tivonela ku ka xi nga wi. "U fambisa mufana wa mina kahle." Ku vula Mashimbye hi ku huwelela.
Ku nga si va khale Makwakwa o vuya na vana va yena vambirhi va vafana, Gija na Xaniseka. Wonge a va byeriwile khale leswaku va ta endla yini. Vo tlula xikan'we emovheni va ya endzilweni laha Misaveni a xi orha kona. "Va ta etlela na wena va ku tiyisa," ku vula Makwakwa. Yena o yima hi milenge kwala ndzilweni. A yimanyana. A nga vutisi nchumu hi ta rifu. A bula na vafana ha vanharhu hi ndlela ya ku va endla va va kahle. "Hinkwenu a mi yanga engomeni vafana. Hi swona leswi swi endlaka mi tshika ndzilo lowu wu lava ku timeka.""Ngoma a yi pfuni! Mudyondzisi u ri vanhu hinkwavo lava a va yile ngomeni va ta feyila tani hileswi va nga salela ndzhaku hi tidyondzo ta vona" ku vula Gija."Mudyondzisi wa wena u fanele a nga yimbanga na yena."Vafana va hleka hi vunharhu bya vona."Ngoma i xikolo vafana.""I xikolo?""Ina, i xikolo xa ndhavuko. A hi xikolo xa ku mi nyika mintirho kambe i xikolo xa ku mi endla vavanuna.""Se ndzi nga wu kuma njhani ntirho loko ndzi lo ya ka xikolo xa muxaka lowu?""Mintirho ya ku tihanyisa ya Vantima a yi dyondzeriwi eswikolweni leswi swa Xilungu."Va hlamala hinkwavo. "Mi vula ya ku phahla?" Ku vutisa Misaveni."E-e, ku phahla a hi ntirho, i vukhongeri. Ndzi vula ya ku rima na ku hlota.""I mani a nga ha hlotaka sweswi!" ku hlamala Xaniseka."Munhu u ya engomeni a ri mufana loko a vuya kona u va a ri wanuna."Vafana va ku whi, hinkwavo."Ndza ha famba, ndzi ta mi tisela swakudya loko va phamile."
Swihlambanyo swa vona, a swi endliwa exikarhi ka ntshungu lowukulu, laha eka wona a ku ri na vakulukumba vo tani hi tatana Bilankulu wa le Buxi, tatana Mashimbye, mutirhi wa le Stofkrag tatana Baloyi, mutirhi wa le Loerplaas, tatana Mudau, tata wa mutekiwa, tatana Luvhengo, munghana wa tatana Mudau N'wa-Mathonsi, mutirhi wa le Loerplaas, N'wa-Nekhavhambe manana wa le Venda, tatana na manana Solani Xilaluke vatswari va muteki.
Loko xi tlakusa nhloko xi vona Phakela a ri ku n'wayeteleni, a hundza kwala kusuhi. Xi khoma phepha, xi endla wongi xa tsala. Miri wa xona hinkwawo wu rhurhumela. 'Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!' Xi tsundzuka marito ya Makwakwa. Xi luma nomo wa le hansi. Xi vitana xivindzi.
"Ndzi twile leswaku le mapurasini swa tika swinene loko swi ta eka ku lahla. Ndzi twile ku ri n'wini wa purasi u tala ku ala leswaku mufi a lahliwa epurasini ra yena hambiloko mufi a a nga ha ri na le kaya. Xana i ntiyiso?" Misaveni a a nga tivi nchumu hi timhaka leti. Loko a ha lava nhlamulo endzeni ka miehleketo o twa muchayeri a huwelela "Yooo!" A hunguta movha hi ku hatlisa. "Yerrr!" A ntlokola. Le mahlweni a ku vonaka rivoni ro tshwuka. A swi tikomba wonge a ku ri na khombo ro chavisa. Mimovha yo hlayanyana a yi yimile ematlhelo ka gondzo. Hi nkarhi wolowo vaMisaveni va hundza hi movha wa maphorisa. Misisi ya Misaveni yi tlakuka. Muchayeri a ntlokola nakambe. Movha wa vaMisaveni wu ya hi ku nonoka.
"Ndzi ta n'wi tlhava njhekixeni, a etlelanyana." Ku vula dokodela. O vula hi ku tlhava mana wa xijahatana njhekixeni. O ba hi ndzhuku a etlela. Endzhaku ka nkarhi wo ringana khume-ntlhanu wa timinete Misaveni xo tlhelela ku ya n'wi kamba. Loko xa ha nghena hi le nyangweni xi tlhoma mahlo ya xona kwale mana wa xona a a etlele kona. Nguvu ya khetheni a yi pfuriwile. Dokodela a a fambile. Xo nghena. Xi vona muongori ku ri yena a nga ku rhendzelekeni kwala wadini. Maendlele xi nga ma tivi. Xi nga swi tivi leswaku xi ya ka mana wa xona hi ku kongoma kumbe xi ya ka muongori. Xi kanakana. Ku ya ka muongori kumbexana a a ta xi holovela a ku 'hikwalaho ka yini u ndzi kavanyeta ndza ha pfuna vavabyi van'wana ke'? Hi tlhelo, loko xo ya ka mana wa xona kumbexana muongori a a ta ku 'I mani a nga ku pfumelela ku ya vona vavabyi va hina?'
Khotavuxika a a nghenile. Vanhu hinkwavo a va khotile vuxika va nga swi lavi. Swimoyana swa vuxika a swi nghena eswiambalweni swa munhu, swi endla a titwa wongi a nga ambalanga nchumu. A swi xeka nyama swi yi pandzelela, tisele leti yi nga endliwa hi tona ti avana, swi nghena endzeni-ndzeni ka miri, swi ya lwa na marhambu. Miri ya vanhu a yi tiyile yi ku ra! A wu ri nkarhi lowu munhu a a nga tsakeli ku raha ribye a nga ambalanga tintanghu. Vanhu a va dzaha fole hi milomo va nga dzahi naswona va nga ri xavanga helo.
Exikolweni a ku nyanyukiwile. Swikandza swa vana va xikolo a swi tlharamukile. A swi tikomba leswaku bubutsa a ri ri kusuhi na ku hlasela. Loko vana va xikolo va ba huwa va ringeta ku humesa ku chuha ka timbilu. Xikambelo a xi languteriwile hi nchavo. A xi nga ta hlwela. Pheriyodo yo sungula a ti duma xikan'we.
Tsalwa ra novhele ri tsariwa hi ndlela yo rungula. Hambiswiritano, murunguri wa swi kota ku tshaha ximunhuhatwa xo karhi loko a ri karhi a rungula. Tsalwa ra novhele ri hambana na ra xirungulwana hikwalaho ka leswi rona ri nga leha kasi xirungulwana xi komile. Ku va tsalwa ra novhele ri va ri lehile swi pfuna ku va ri va na tinxaka-nxaka ta swimunhuhatwa, ri va na kungu rin'we ro bohana kumbe ku soha-sohana kumbe ri va na minkungu yo tala, yo bohana kumbe ku soha-sohana. Ku tlhandlekela kwalaho, vulehi bya novhele byi endla leswaku mbangu (ndhawu leyi novhele yi humelelaka ka yona na nkarhi lowu yi humelelaka hi wona) wa novhele wu va wu anamile.
Loko vusiku byi sungula ku hangalaka, Misaveni xi languta hinkwako, xi ri kwala henhla ka murhi. Xi lemuka leswaku loko a xi lo famba ku hundza kwalaho, xi famba mpfhukanyana a xi ta fika eka ndlela leyi yi nga riki ya xikontiri. A swi boha leswaku xi famba hi yona. A ku ri yona tshemba ra xona. A xi nga ta tlhela hilaha xi teke hi kona. A xi nga lavi ku tikuma xi humelerile ka Mudau nakambe.
Xijahatana xi tibyela ku yima kwalaho xi kondza xi vona munhu loyi a nga wa masiku. Leswi xona a xi ri na khumentlhanu wa malembe, mana wa xona Samariya Bilankulu a nga tiva ntsena hi vanhu lava va tirheke epurasini ku tlula malembe ya khume-ntlhanu. Hikwalaho, a swi nga ta pfuna nchumu ku vutisa un'wana na un'wana. A xi fanela ku vutisa lavakulu.
Xi languta malume wa xona a fika a yima enyangweni. "Nghenani!" Xi byela malume wa xona. "A ndza ha ngheni he mufana!" Xi swi twisisa. Kumbexana u lava ku xi teka va ya swin'we exibedhlele? Xi ehleketa. "Ndzi pfukile nimixo, ndzi ya le xibedhlele! Swa ku famba a swi kala swinene. Loko a ku nga ri..." Misaveni xi hela mbilu, xi lava ku tiva leswaku mana wa xona u njhani exibedhlele. Ku kala ka swa ku famba a ku nga ri mhaka sweswi. Xi languta malume wa xona, xi lumile nomo wa le hansi. Xi swi vona leswaku lavakulu va rhandza ku lehisa ngopfu timhaka. A xi nga ha swi twi ku ri malume wa xona u ri yini. A xi yimerile ntsena a xi byela leswaku mana wa xona u njhani. Van'wana munhu o va vona ku leha a va swikoti ku hlamusela timhaka. Xi vula hi mbilu. "Ndzo fika ndzi nghena! Hey!...Mana wa wena u kona mufana!" Mbilu ya xijahatana a yi tlurile yi ya yima emahahwini. Se sweswi yi tlhelanyana. Xi twile wonge malume wa xona u fikile a hefemula loko a nga si vula rito ra 'kona'. A xi ku kumbexana a a ta tshuka a vurile swin'wana. "Na ku sisimuka u sisimukile," ku vula Bilankulu. "Hi swona malume." Xi vula, mbilu yi ri karhi yi ku daku-daku, hi ntsakonyana. Ku hanya ka mana wa xona a ku ri ku hanya ka xona. "Kambe a nga si swi kota kahle ku vona, mahlo ya yena ma pfuleka kantsongo ma tlhela ma pfaleka. Na vanhu a nga si va tiva kahle. Ku vulavula na kona a nga si swi kota. Marito lama a ma vulaka ko va vito ra wena na 'vitanani'. U tshamela ku vitana vito ra wena. 'Vitanani Misaveni! Misaveni! Misaveni! Vitanani Misaveni!' Hi leswi a tshamelaka ku vula swona." Misaveni xi hlamarisa hi swilo swimbirhi eka leswi malume wa xona a a swi vula. Xo sungula a ku ri xa leswi a xo sungula ku twa malume wa xona a xi vita hi vito. Nkarhi hinkwawo a a xi vita 'mufana'. A ku fika laha a xi nga ha tshembi loko vito ra xona a ri tiva. Mhaka ya vumbirhi ya ntikelo a ku ri ku twa leswaku mana wa xona a a huwelela vito ra xona. Xana a a karhata hi yini ke? Xi tivutisa. A swi tikomba a ha twa ku vava ngopfu. Xi miyela xi ku whi!
Vumunhu bya munhu i nhlengelo wa hinkwaswo leswi swi n'wi endlaka a hambana na van'wana vanhu. Eka tsalwa, ximunhuhatwa xi humelela hi swilo swo hambana-hambana. Xikongomelo xa mutsari xa ku tsala swimunhuhatwa swi humelela hi swilo swo hambana-hambana i ku kombisa hina vahlayi matlhelo yo hambana-hambana ya vutomi na ndlela leyi vanhu va ehleketaka na ku endla swilo ha yona.
"Swi tisa ku yini u khandziya movha u nga ri na mali yo ringana he mufana?" "Ndzi sukile tolo ndzi ku ndzi ya eTzaneen. Ndzi fikile ndzi kandziya thekisi ya ku ya Tzaneen. A ndzi ri na mali yo ringana, ndzi yi cherile exibeganini na tinguvu ta mina. Ethekisini a ku nga ri na munhu. Na ku tsarisa a ndzi nga si tsarisa. Ndzo tibyela ku ya xava swakudya. Ndzi teka makume-ntlhanu wa tirhandi. Ndzi sukerile xibegana emovheni. Loko ndzi vuya ndzi kumile leswaku xibegana a xi nga ri kona. Hinkwavo a va vula leswaku a va xi vonanga. Na thekisi a ya ha fambanga hikuva a ku nga ri na vakhandziyi. Ndzi etlele lahaya xitichini xa maphorisa." Misaveni xi nga tiphini hi ku hemba kambe xi titwa xi boheka. Mudyondzisi Mavundza a a tshamile a vula leswaku hambi wo hemba hi vutlhari byihi kumbe byihi, u ta phaseka. Kambe munghana wa xona loyi a va ku i Timothy a a tshamile a vula leswaku loko u nga lavi ku phasiwa loko u hemba u nga vulavuli ngopfu. Vula marito mantsongo u miyela. "I ri ku we' u huma kwihi?" Muchayeri a vutisa, a langutile Misaveni, mavoko ma khomelerile vhilwa ro chayela. "EMambhumbhu." "Se hala Tzaneen u ya kwihi?" "Ekaya!" Wonge a xi lo hoxa muchayeri hi nyoka yo hanya. "U tshama Tzaneen wehe?" a vutisa, a humesile na mahlo. "Hi ntiyiso ndzi tshama eModjadjiskloof." Xi lulamisa. Xi swi vona xikan'we leswaku Tzaneen a yi nga xi fanelanga. "O, u tshama Divila?" A vula. "Ina!" Xi swi twisisa leswaku yena a ha tirhisa vito leriya ra khale. "Se hala Mambhumbhu a wu yile ka mani?" "Ka malume Bilankulu." "Ohoo!" A vula. A ya mahlweni "EDivila u tshama kwihi kwalahaya?" "Emapurasini," xi hlamula mbilu ya xona yi ri karhi yi ba. Xi swi vona leswaku loko o xi tshikelela hi swivutiso a a ta kala a xi phasa.
3. Ximunhuhatwa lexi xi lo tivangela xiphiqo lexi namuntlha xi nga na xona. Pfumela kumbe u kaneta. Seketela vonele ra wena hi swikombiso swo huma eka tsalwa leri.
"Mi fikile kwihi hi malulamiselo ya nkosi?" Manana Bilankulu a vutisa nuna wa yena nivusiku, va ri ku hungaseni ekamareni ro etlela. "Ndzi n'wi yisile emoxari na ku ya le hofisi ya timhaka ta le kaya. Ndzi kumile xitifiketi xa rifu.""A mi ri na pasi ra yena?""Ina, hi mpfhuka ndzi ri teka loko ndzi n'wi yisa exibedhlele. Mundzuku ndzi ta kuma vafana hi ya cela goji.""Mali ya bokisi yi ta kumeka kwihi?""Ndzi xavisile tihomu timbirhi ka Xilungwa. U ta ta ti teka mundzuku.""Swa twala.""Swi ta lulama hinkwaswo. Ntsena loko n'wana manana a kota ku fihliwa emisaveni," a vula hi rito ra le hansi.Va miyelanyana. "A ndzi tsakisanga hi leswi mi swi endleke namuntlha. N'wana luya a nga tivi nchumu xem!""U na xikulela. U ndzi vutisa ku hikwalaho ka yini ndzi n'wi vula 'mufana' ndzi nga ri 'ntukulu'?""A nga hoxisanga. Hi leswi mi n'wi vitanisaka xiswona. A ko va xikonyololo, u byela hi ripfalo ra yena leswaku swi nga endleka mi nga ri malume wa yena na leswaku swi nga endleka Samariya ku nga ri mana wa yena.""Kumbexana u byeleterile hi munhu un'wana!" Ku vula Bilankulu."Ina!Swingaendleka.Xanalokoakurin'winayenaamitatitwa njhanivanhuvamifihlerilexihundlake?Amingatavutisa?"
Misaveni xi yima xi ehleketa. Ehandle xo twa swigingi. Xi chela mali exikhwameni. Xi kongoma enyangweni. Rivanti a ri nga pfariwanga hi ku hetiseka. Xi vona xikan'we miri lowuya wo leha wa malume wa xona. Nenge wa kona o lahlela kunene loko a kandziya. U nga ku vakhale na vasweswi a va ha fani kahle hi xiyimo. Misaveni xi tibyela.
"Hi swona Misaveni!" Ku lela Xaniseka, va tlhelela ekaya.
"Ku vuriwa yini?""Wa swi tiva leswaku vito ra Divila ri sukela kwihi?""E-e, a ndzi swi tivi.""Ka 'Duiwelskloof.' Se Machangana ma ku hi le Divila. Machangana ma na ku hundzula-hundzula mavito na ku tithyela ya vona."Misaveni xi tlhela xi tshama hansi. "O, eDivila hi le Duiwelskloof.""Ina, a va vula Duiwelskloof. Kambe se sweswi vito leri ri cincile. Leswi Mfumo lowu wa n'wina wu cincaka hinkwaswo. Na vito ra Tzaneen a wu lava ku ri cinca. Loko vanhu a va nga lo yima hi milenge i ngi ri cincile.""Sweswi i mani?""Ka ha ri Tzaneen. A wu ndzi twi ndzi nge vanhu va arile!""Ndzi vula Duiwelskloof.""O, ndzi ri u vula Tzaneen. Duiwelskloof se yi vuriwa Modjadjiskloof. Hi le ka Modjadji. Wa swi tiva ku Modjadji swi vula yini?""E-e! Kasi a hi vito ra hosi?""I vito ra hosi kambe xana swi vula yini?""A ndzi tivi.""Swi vula n'wini wa dyambu kumbe Mufumi wa siku.""Hi kona laha vafana lavaya va nge va ya tsutsuma kona," xi vula hi ku yima nakambe."Swa ndzi hlamarisa ku twa leswaku va ya tsutsuma eDivila.""Hayi, a hi tivi ku hikwalaho ka yini va ya tsutsuma kule hi ndlela leyi.""Ku nga ri hi vukule ntsena. Modjadjiskloof i ndzhawu ya mapurasi. A ku na xin'wana xi humelelaka handle ka ku rima," ku vula Mdlalose."Hawu!""Ina!"
Xi sungula ku phikizana na dyambu. A ri khoma tintshava. Mirhi leyo leha a yi ri endla ri languteka ri perile ri nga si pela. Misaveni a xi famba emindzhutini. Le mahlweni a ku nga vonaki miti kasi na le ndzhaku a ku nga vonaki nchumu. Ro sungula xi swivona leswaku ku ringeta ka xona ku endla swilo a swi nga ri kahle. Xi tibyela leswaku a ku ri na swin'wana swo hoxeka leswi a xi swi endlile. Xi famba, mbilu yi ri karhi yi vava. 'Kasi muchayeri wa lori a a vula yini loko a ku eThohoyandou a ku ri kusuhi ke?' Xi tivutisa. Mimovha na mathekisi swona a swi xi hundza kambe a swi nga yimi.
1. Hlamuselani hi ku komisa (kwalomu ka mintila ya mune ntsena), leswi swi humelelaka emasungulweni ya tsalwa leri.
"Mina ndzi vutisa mana wa wena loko se a tekanile na Solani Xilaluke, yena a ku 'Ina!' va tshama swin'we kwale Giyani a Zone 3. A ku nga ti vanhu ku ta khandziya thekisi. Mana wa wena o vula leswaku a a lava ku ya xava swin'wana endzeni ka Mall. O hi siya na hinkwaswo leswi a a xavile, xikan'we na wena. A vula leswaku a a nga yi ku hlweleni ngopfu na leswaku wena a wu nga ta hi karhata. Loko a ha ku nghena eMall, mana wa wena o, 'I khale ndzi lava n'wana. Ndzi tsendzelekile eMisaveni ndzi nga n'wi kumi. Namuntlha ndzi noneriwile hi mpfundla. Munghana, a hi ringeti ku baleka. Va ta hi kuma hi ringetile. Ndzhwalo va ringeta emakatleni. Naswona ku ringeta nambu a hi ku wela.' "Ho suka hi rihlaneka. Hi siya leswin'wana hinkwaswo swa mana wa wena. Hi kongoma emathekisini yo ya eDivila. A ma ri kulenyana na ya ku ya eGiyani. Hi kuma thekisi yi pfumala vanhu vanharhu. Hi fika hi khandziya. Ku va ku pfumala un'we ntsena. Wa tiva, thekisi yi yimanyana. Hi khomile timbilu, hi langutile le nyangweni ya Mall. Wa tiva loko munhu wa kona a ku fiki, ndzi vona mana wa wena a humelela enyangweni ya le Mall. A ri ku vuyeni. A ndzi tshembi leswaku na leswi a a ku u ya xava swona a a xavile. Ndzi vona wonge ripfalo ra yena a ri n'wi byela leswaku ku na leswi swi humelelaka. Loko a ha ya ethekisini leyiya ya ku ya Giyani, ya ku ya Divila yo huma thekisi. Yi hi nyangatsa ngopfu hi ku fika exitichini xa petirolo xa kwalahaya Tzaneen yi yima. Ku cheriwa petirolo. Xiphukuphuku lexiya xa muchayeri xi ku xi lava ku pompa na mavhilwa. Wa tiva xi endla swilo wonge i rimpfana. Ndzi twa wonge ndzi ngo xi tlhava hi mpama. Ndzi swi vona leswaku khotso a ri ri ku huweleleni. Minete yin'wana na yin'wana a yi hi yisa ka rona. Kambe hinkwaswo swi lo kala swi lulama ku nga si humelela nchumu. Thekisi yi famba hi ri karhi hi khongela leswaku yi nga humeleli hi swin'wana endleleni. Loko hi xika eDivila, hi kongoma epurasini, N'wa-Bila o sungula ku ku vitana Misaveni. Hi fika epurasini. Ndzi rhanga ndlela mana wa wena a famba hi ku tumbela, ndzi ri karhi ndzi xiyaxiya. Hi famba hi kala hi ya fika endlwini hi nga voniwanga hi munhu.
"Wa hemba mfana'kithi," a vula a nga tlangisi mpama "loko a wu nga n'wi dlayanga a wu ta lava hi maphorisa?" A vula hi ku koka nakambe. "Ndzi byeli ntiyiso mfana'kithi. Handle ka swona..."
Exikarhi ka mimovha leyi a yi tile a ku ri na wun'wana lowu a wu koka mahlo. Etimbambini ta wona a ku tsariwile Jomo Cosmos F.C. Na va le Joni a va fikile. Exikarhi ka vakhandlanhlonge a ku ri na muyimeri wa xipano xa Jomo Cosmos.
Nkongomelo
Hi kwalomu ka vaawara ya n'we ninhlikanhi Misaveni a xi nghena le gangeni ka malume wa xona. Va lo nghenisana. Malume wa kona a a ta hi kun'wana. Emakatleni a a hakarhile baji. A a tikomba a karhele ngopfu. "Ya mufana!" Ku xeweta malume wa Misaveni.
Va fikile eXitandani ninhlikani swinene. Misaveni a xi languterile ku vona bodo leyi a yi tsariwile Xitandani kambe a yi nga ri kona. A ku tsariwile Makhado hinkwako."Wonge ku na un'wana a a khwaya khwiri ra mina," Ku vula Mbhokota "a hi nghene laha hi khomisa nyoka." Ku vula Mbhokota. A lotlela lori. Va nghena ekhefini. Mbhokota a komba Misaveni ndzhawu yo tshama. Misaveni xi languta-languta matlhelo. Vanhu a va tele ekhefini ya kona. Vo tala a va vulavula XiVenda. Misaveni xi lemuka ro sungula leswaku lomu a xi ya kona a va ta xi vulavurisa hi XiVenda. Xi khindlata makatla. 'Swi ta tikomba.' Mbhokota a vuya na tipuleti timbirhi. Yin'we a yi nyika Misaveni. Xikandza xa Misaveni xi lumeka. A swi endla masiku a nga si dya nyama. Mashimbye a a nga dyi nyama kasi na le kaya a a yi pfumala. A dya, a dya, a tiphina. Mbhokota a ya va xavela na kholodirinki - un'wana na un'wana ya yena. Misaveni xi nwa, khwiri ri ku nde!
Swivutiso
2. Xana eka tsalwa ra Xijahatana ku na mahungu mangani?
Riendzo ro ya kaya Misaveni a xi nga ri twi. Miehleketo a yi ri ku valangeni. Mhaka yikulu a ku nga ri xikambelo kumbe mahungu ya Jomo Sono. Mudyondzisi Phakela na mudyondzisi Mavundza a va nga swi twisisi, mana wa yena a a ri wa nkoka ku tlula hinkwaswo. Misaveni a a nga ta ya Joni a ya raha xikhumba mana wa yena a etlele emasangweni, a ri ku tweni ka ku vava. Loko swi ta eka mana wa yena hinkwaswo a swi ta yima. Manana wa xona a a ri hinkwaswo eka xona. Swa antswa xi dya xilayi xa ku oma na mana wa xona ku ri na ku dya xilayi xo totiwa botere xa ku tisiwa hi vuswikoti bya bolo, na mana wa xona a ri ku konyeni. E-e, a swi nga ta tirha. Xana kona bolo ya kona a xi ta va xi tlangela mani loko ku nga ri mana wa xona.
"Ndzi twa leswaku u ya eNgwenani ya Themeli!" Ku vula Humbulani loko ku hele kwala ka hafu ya awara va ha tshandza hi timhaka ta tolo. Hinkwavo se a va ri kahle. "Ina! U twile mani?" "Tolo nkarhi lowu a wu tshamile exitulwini ku vulavuriwile hi wena u hela. Manana u fikile a hi byela hi wena lahaya a hi ri ku swekeni kona. A ku hi ku nyika swakudya. A vula na leswaku a wu nga ta ri vona ku xa ka rona. A ndzi swi twisisa leswi a a vula swona." Misaveni a khensa Humbulani. A tlhandleka swandla swa yena ehenhla ka swa Humbulani. "Ndza khensa Humbu! Ndza khensa! Vutomi bya mina hinkwabyo i bya wena.
Xivambalana a xi buba ka xijahatana. A swi boha leswaku xi xava swakudya. Kambe mali a yi ri yintsongo. Exikhwameni a xi ri na khume-mbirhi wa tirhandi ntsena. Nhungu wa tirhandi a ti ta ya ka thekisi. Mune wa tirhandi a ku ri tona a xi ta kota ku xava swakudya hi tona. Xana a xi ta xava yini hi mune wa tirhandi ke? Xi ehleketa, xi kongomile endzhawini ya mabindzu ya Khenuhuku. Xikan'we-kan'we xi tela hi miehleketo yin'wana. Xitimela a xi hundza Khenuhuku hi kotara ku bile awara ya mune. Thikithi ra xitimela ra ku suka eKhenuhuku xi ya eMambhumbhu a ku ri tirhandi ta ntlhanu ntsena. Leswi a swi vula leswaku a xi ta va na nkombo wa tirhandi ta ku xava swakudya.
Gija, a fika a bambatela mufana loyi enhlaneni. Gija a khoma makwavo hi voko.
c) Xana munhu loyi a a nga ri kona a a yile kwihi ke? Hlamusela na xivangelo xa ku va a nga ri kona.
"Hm! Moya wa Samariya wu nga ka wu nga rhuli loko o ka a nga ri kona loko ku lahliwa. U fanela ku kumeka mufana loyi.
Ku ta xivulavuri xin'wana. Xi ku "Ndza mi losa vakhandliva-nhlonge". Xi vulavula xi ya mahlweni. Phakela a a nga xi voni xihoxo kambe a a titwa a nga si tshama a xopaxopa rito ra 'Vakhandli-va-nhlonge' hi vuenti. Rito hi roxe a a ri tirhisa handle ko ehleketa ngopfu hi rona. Kambe namuntlha a swi n'wi tela leswaku wonge rito leri a ri tika ngopfu ku vula vanhu lava va teke enkosini. Ku vula vanhu lava va teke enkosini vakhandli-va-nhlonge a swi komba wonge va fika va teka maribye, va sungula ku khandletela nhlonge. A ehleketa swinene. A tibyela leswaku Vatsonga va vulavula na hi ku 'lahla'. Va ri mufi u ta 'lahliwa' hi Mugqivela. A tivutisa loko rito ra ku 'lahla' ri fanerile ka munhu loyi a va n'wi rhandza. A ehleketa hi rito ra Xisuthu. Hi Xisuthu va ri mufi vo n'wi 'hlayisa', loko a ri hundzuluxela ka Xitsonga. Vasuthu va tirhisa rito rin'we loko va vula ku 'hlayisa' mali na ku 'hlayisa' munhu esirheni. Phakela a nyamalala hi miehleketo. A ehleketa na hi rito ra 'sirha'. A tivutisa lomu ri tumbulukeke kona.
Endzhaku ka nkarhi wo leha xi twa mpfumawulo wa movha, wu twalela hansi, wu ya wu tlakuka, wu ya hansi ivi wu hela. Xi swi vona leswaku le mahlweni a ku ri na gondzo.
"U lo ndzi vutisa hi matimu ya yena tani hilaha na n'wina a a mi vutisile ha kona." Ku hlamula manana Makwakwa.
2. Hlamuselani leswi swi humelelaka exikarhi ka tsalwa.
Misaveni a xa ha ri misaveni ya ku hlamula swivutiso loko xi twa riqingho ra le nyongeni ri rila kun'wana. Xi vuyisa miehleketo. Hambi a ku ri ra mani? Xo twa mudyondzisi Mavundza a hlamula: "Mhlave 'hullo'!" Mudyondzisi Mavundza a ha ku yima ehandle, exitupini, kwala fasitereni leri xona a xi tsalela kusuhi na rona. Hi ntiyiso a a xi sirhelanyana masana. A ma nga ngheni kahle hi mhaka ya yena. Kambe hi tlhelo ndzhuti wa yena a wu endla leswaku xi nga tlunyiwi loko xi hlaya swivutiso na ku tsala.
"Mina ndzi ya ePolokwane, hi ta fambisana." A vula hi ku languta tlhelo leri mimovha yo ya eTzaneen yi taka hi rona. A yimisa kambe mimovha leyi a yi hundza a yi vula leswaku a yi ta jikela exineneni ku nga ri khale, yi teka patu ro ya eHoedspruit na Phalaborwa.
"Muka u ya lulamisa mufana wa mina. Mundzuku u ta u lulamile. Va ri ku na munhu loyi a nga rhumiwa ku ta ku teka hi awara ya nhungu nimixo."
Ku vutisa Gija, a teka voko a ri tlhandleka ehenhla ka makwavo.
"Ndzi vona swi fanerile. A va vulanga kambe ndzi vona swi fanerile."
* * *
1. Xana Misaveni a a dyondzile kwihi matlulelo ya rihlampfu ke?
Xi tshama hansi xi dya. 'Xana hikwalaho ka yini manana wa xona a xi vitana nkarhi hinkwawo loko a phaphama?' xi tivutisa. 'Kumbexana u ehleketa leswaku va ha ri kaya le a nga wela kona? Kumbexana a nga swi voni leswaku u tisiwile exibedhlele.'
"Hi swona!" Misaveni xi pfumela. Hakunene loko xa ha hanya, swilo swa xona swi famba kahle, xi ta tlhela xi kandziya laha purasini. Xi tibyela.
"E-e! Ndzi vula ku...loko a ndzi languterile mi n'wi vonile."
A a nga lehanga a a nga nyuhelanga. A a lo ringanela kahle.
Kutani va komberile leswaku hi ku tshunxa sweswi u ta ya tilulamisela." Misaveni a ku whi! Mbilu yi rhelela. A nga lavi ku komba mudyondzisi leswaku u le ku hefemuleleni henhla. A ringeta ku lawula mahefemulele ya yena.
Misaveni xi yingisela xi ri karhi xi dya papawu. A ri nandziha ngopfu. Xi tsundzuka Xitsakisi na hungu ra yena ra xihlangi lexiya xo ka mati ethoyilete. Mudyondzisi Phakela a a vurisile loko a ku 'Lexi xi nga nonisa nguluve a xi tiviwi'. Xi tibyela. Hi nkarhi wolowo xi vona Mashimbye a teka phepha, a pfula xikhwakhwa, a chulula leswi a swi ri ndzeni ka xona. Xi ri vona! FOLE LERIKULU! "Se ndzi lava ku dya bangu!" Ku vula Mashimbye. Misaveni xo miyela, xi ya emahlweni na ku dya papawu. "Wa swi tiva ku hikwalaho ka yini vanhu va ku hi mina Ximbayi?" Ku vutisa Mashimbye, a ri karhi a tsondzela fole ra yena hi vukheta. Misaveni xi ehleketa. "A ndzi swi tivi." "I Valungu! Loko va vona laha ku nga tsariwa 'Mashimbye' a va nga swi koti ku vitana kahle. A va ku 'Maximbayi'. Vanhu vo sungula ku ndzi vitana 'Ximbayi'. Handle ka swona hi mina Rastaman kumbe Jah man!" "Ndzi tsakisa hi misisi ya n'wina!" Ku vula Misaveni. "I ya vukhongeri bya XiRasta. Wa yi lava?" "Ina!" Mashimbye a lava mecisi. A lumeka. Misaveni xi huma xi ya halata makamba. Xi ya laha xi nga vona pompi, xi fika xi hlamba mavoko, xi hlantswa mukwana na puleti. Loko xi vuya xi kuma Mashimbye a chaya katara, a ri karhi a dzaha fole ra yena. Xi tshama emubedweni. "U nga rhendzeleka u bela hi moya loko u swi lava." Mashimbye a byela Misaveni. "Hayi, ndzi kahle kwala." Misaveni xi vula. Mashimbye a chaya a ri karhi a yimbelela na ku dzaha. A a yi vandlamula katara.
"Kambe xana munhu loyi a nga lova i mana wa mina kumbe a hi mana wa mina?"
A huma hi ku nyandlamela. A nkhunkhunsela. Hi lahaya kulenyana a vona mindzhuti mimbirhi yi ri ku teni hi ku hatlisa. A tshwimba kunene hi khumbi. A jika hi yindlu, a rhendzeleka na yona, a dya hansi. A nga swi tivi leswaku va n'wi vonile kumbe a va n'wi vonanga. "Ndzi vonile xin'wana xi ku vhilu, lahaya khumbini! I ncini?" Ku vutisa munghana wa Mudau hi ku hlevetela. "Ku fanele ku ri mbyana. Na mina ndzi xi vonile, i xintsongo," ku vula Mudau hi ku lumeka thoci, a ri komba ekhumbini hi ku copeta ka tihlo. Va nga voni nchumu. A xi hundzile, xi jika hi yindlu. Kambe va nga teki swilo ku olova. Va tsutsumela endlwini, va huwelela Takalani, va nga ha xaveleli. A va bohile xikungu. Hambi Misaveni a nga si etlela hambi u etlele a va ta huma na yena, va ya n'wi dlaya. "U humile!" Ku vula Takalani hi xihatla. Na yena a swi n'wi vilerisile loko Misaveni a lumeka na loko a huma.
* * *
Hi nkarhi wolowo ku fika Makwakwa. Bilankulu a byela Makwakwa leswaku Misaveni a nga kona. Makwakwa a vula leswaku vana va yena a va n'wi byerile leswaku a a ta ya etlela le ka Bilankulu. "A nga tanga le ka mina," ku vula Bilankulu."Xana a nga va a yile kwihi?" Ku hlamala Makwakwa.Ripfalo ra Bilankulu ri ba. A mita marha. "A nga va a yile kwihi?""U ta vuya, mi nga vileli. Ndzo ka ndzi nga twisisi ku hikwalaho ka yini a arile ku etlela na vana va mina tolo.""A mi ringanyetile leswaku a ta etlela le ka n'wina?" Ku vutisa Bilankulu."E-e, vana va mina a va etlela laha. Tolweni va etlele kwala. Ndzi ku va n'wi susa xivundza. Tolo hi loko a ta va byela leswaku u ta le ka n'wina. Mina ndzi ehleketa leswaku u le ka n'wina.""E-e, a nga tanga kona!""A hi lehiseni timbilu, hi tshemba leswaku u kwala kusuhi."
Le purasini ra Stofkrag, Mashimbye na Misaveni a va tshiverile ndzilo ehandle. A swi va kombile ku wu orhela. Loko Mashimbye a ha wu tshivela Misaveni a xi tele n'wayitelo. A ku ri n'wayitelo wa leswi mudyondzisi Phakela a a va dyondzisile swona. Misaveni a xi tsundzuka kahle marito ya Phakela. Hinkwawo a ma vuya etindleveni ta xona ma tata hinkwako. "He vamanghovo xivuriso lexi xi nge U nga orhi ndzilo wa makhamba i xivuriso kambe na le ka vutomi bya ntiyiso munhu a nga xi tirhisa xi nga ri xivuriso. Loko xi tirhisiwa xi ri xivuriso xi vula leswaku U nga tolovelani ni vayivi. Wa swi twa wena n'wana wa ka Mnisi! U nga tolovelani ni vayivi. Ndzi tala ku ku vona u famba na vanhu vo yiva, mi famba hi mimovha yo yiviwa. Hi ririmi ra masiku hinkwawo, loko hi teka xivulwa lexi xi nge U nga orhi ndzilo wa makhamba xi nga ri xivuriso, xi va xa ha vula ntiyiso. Loko u kuma makhamba ma orha ndzilo u nga fiki u orha. Ma swi twa! Bilankulu kwala ndzhaku. Hambi u ta hi kun'wana xirhami xi ku swekile u tiyile wonge u ayisi, loko u kuma makhamba ma tshiverile ndzilo hundza u ya ekaya."
Mudyondzisi Mavundza a hundza eka mudyondzisi Phakela, swi tikomba leswaku va nyikanile mpfumelelo. Misaveni xi vona na loko a ta a xi kongomile. Xi yima ku lungha. Leswi a a lava ku xi byela swona a xi swi tiva. Ntsena a xi nga swi tivi leswaku a a ta xi byelela kwalahaya tlilasini, vadyondzi hinkwavo va swi twa. A swi ta nyumisa. Xana a xi ta titwa njhani ke? Aredzi!
Xindledyana xi ya xi pfuleka ngopfu xi va xi tlakukanyana.
* * *
Xi languta swinene. Wonge tolo a xi hundzile kona laha.
A ku ri hafu ku bile awara ya mune hi Wavuntlhanu wa kona. Vanhu a va tele endyangwini wa N'wa-Bilankulu. Vo tala va vona a va ambarile tisuti ta ntima. Vamanana vona a va ambarile swiambalo swa ntima. A va bohile na maduku enhlokweni. Mimovha a yi forile le handle, yi tilulamisela ku ya emoxari, ku landza mufi.
Xitsakisi a languta Misaveni exikandzeni. "A wo tlangela etaleni u nga lo kwalala xikandza he Misaveni?" A hlekanyana. "Loyi a tlangelaka etaleni wa kwalala kasi loyi a etlelaka exihahlweni u khandziya hi madzedze." Misaveni xi n'wayitela. A ku ri hava munhu loyi a a tekela Xitsakisi enhlokweni. "Hi famba hi ntetewani he Misaveni." Ku vula Xitsakisi. Misaveni xi hlekanyana. "Xana wa swi tiva leswaku hikwalaho ka yini Vatsonga va ku i ntetewani?" "A ndzi swi tivi." Misaveni xi hlamula. Embilwini a xi teka ta xona kambe Xitsakisi a a nga swi voni. Eka Xitsakisi vutomi a byi famba hi darata. "Hi leswaku khale xitimela a xi hundza hi eMambhumbhu hi ten to one. Se vakokwana vo hamba va ku ten to one. Va ku hi famba hi ten to one. Kambe leswi van'wana a va nga swi koti kahle na ku va minkarhi yin'wana va vulavula hi ku hatlisa vo 'ntetewani'."
"Loko a lova?" Ku pfuneta Makwakwa, a langutile xijahatana.
"Swi lulamile. Hi ta tifambela. U nga hi heleketi," Ku vula
1. a) Xana i mani loyi 'loko a a ri kona vutomi a byi ta va byi hetisekile ke? b) Xana nkoka wa rito ra 'kambe' eka ntshaho lowu hi wihi ke?
Mashimbye a pfula rivanti a nghena ndlwini. A titwa a ri karhi a ntlokola. A tsundzuka munhu un'wana loyi a a ri ku xaveni evhengeleni rin'wana eXitandani. A tsundzuka hilaha munhu wa kona a nga teka na masokisi mambirhi, a ma chela exikhwameni, kasi murindzi a a n'wi vona. Murindzi o n'wi khoma, a n'wi boha hi tinsimbi, a ya byela n'wini wa vhengele. N'wini wa vhengele o lerisa leswaku munhu yoloye a hluvuriwa, a pendiwa miri hinkwawo hi pende yo basa. Kunene swi va tano. Hinkwaswo leswi a swi karhata Mashimbye ngopfu. A a lava ku tshama hi ku rhula na Valungu kambe o ka a nga twisisi lexi a xi va karhata emoyeni ku kala va endla swilo hi ndlela leyi a va swi endlisa swona.
* * *
Wanuna loyi wo cheleta a yima na yena, a hlamala. "Kasi munhu wa kona u lovile?" "Ina! Samariya u lovile. Swi tivisiwile eka xiya-na-moya tolo." Ku hlamula N'wa-Mathonsi. "Na vaendzi va swi tiva." Mahlo ya yena ma nga suki eka Misaveni. A xi languta xi kala xi nyuma kambe xi nga susi ngopfu mahlo ka yena. Vumbhurhi a byo n'wi be! 'Mbhurhi ya mbhaha ya mbulwa mbuya!' Misaveni xi tsundzuka Phakela. A a rhandza ku vula marito ya ncino. Minkarhi yin'wana a a pfa a ku: 'Vacini va cina ncino wa ncilo-ncilo va khomile mincindzu va cinisa na mincila leyi va yi tlhomeke eswisutini.' "Kutani n'wina mi lavela yini vafi eka vahanyi ke?" Mucheleti a vutisa Mashimbye. A a nga tikombi a vutisa hi mbilu ya yena hinkwayo. A a vutisa miehleketo yi ri ku cheleteni. "Tani hilaha ndzi vulaka ha kona, hi lava ku tiva ntsena matimu ya yena." "Mina a ndzi ma tivi!" Ku vula N'wa-Mathonsi. A ku na makatla tlukwa, swi va swi n'wi fanela. Xi titwa xi nga n'wi hlundzukeli hambi a nga va pfuni hi leswi a va n'wi vutisa swona.
Movha wu voninga xifanyetana, wu nga ri rivilweni ra ku xi hundza. Na xona xi famba kahle. Movha wu ya wu tshinela, wu tshinela, wu tshinela. Xijahatana xi wu nyizela. Xi yima xi wu languta. Wu hundza hi ku nonoka!
Eka muhlayi wa tsalwa ra Xijahatana
"Exi, a ndzi tivi. Ndzi hetelele ku n'wi vona tolo ninhlikani."
Hambileswi wanuna loyi a a ambarile xigqoko, Misaveni a xi kota ku vona misisi ya yena leyi a yi phohlile eka xigqoko, yi kongoma hansi. Ku ya hi Misaveni a yi ri misisi ya Xirasta. Xi n'wi languta swinene. Mukhalabye wa Rasta! Xi tivutisa. A ku ri khale na xona xi lava ku endla misisi ya Xirasta kambe ekaya a xi nga ri na loyi a a ta swi amukela. 'Munhu loyi a swi n'wi faneli ku famba hi milenge. A a fanele a va a khandziyile homu kumbe hanci,' xi tibyela.
Misisi ya yena wongi a yi lo hisiwa. A yi ri ya ntima dzwi!
"Hexi! A ndza ha tivi leswaku ndzi endla yini manana.
Misaveni a a tiva matlulelo ya rihlampfu. Milenge a yi fanelanga ku khandziya hambi ku ri ku kandziya kumbe ku khumba rihlampfu. Munhu u khoma rihlampfu hi le henhla ka rona, mavoko ma tiya hi rona, ma teka matimba hinkwawo eka milenge, milenge yi dlamuxiwa yi ya henhla, a ndziwilika a khomelerile hi mavoko ntsena, milenge yi ya ku jaja, etlhelo lerin'wana. Leswi a a swi dyondzile hi ku kula na vafana le Buxi le! Nkarhi lowu a khomaka rihlampfu, munghana wa Mudau a ku va fikile. A tlulela nenge wa Misaveni, a wu hupa, a khoma hansi. Misaveni xi ndziwilika emoyeni mavoko ma khomile rihlampfu. Xi ya ku etlhelo lerin'wana jaja, bya ximanga. Xi dya hansi. Xi tsutsuma xi nga yimi.
Va fika epurasini. Mashimbye a yimisa terekere. "Sala kwala mfana'kithi." Ndzi ta ku vona ku nga si va khale." Mashimbye a xika, a languta-languta. Baloyi a a sukile laha a va n'wi sukerile kona. Mashimbye a ya le ka vamanana lavaya. Kambe a twa khwela le ndzhaku le! A ri huma eka pulancisi leyi a yi endleriwile ndzhuti. Mashimbye a tlhela wonge a a lo byeriwa leswaku hala a a ya kona a ku ri na yingwe. A ya ka Baloyi. Va tekana na Baloyi va ya emakhwatini.
"Wa tiva, wanuna loyi a nga ha ti a famba kambe se o tshama kwala kaya. Va heleketana na le tihunyini na manana. Swi ndzi dya. Siku rin'wana ndzo lota xihloka. Ndzi xi lota hi xiviti eribyeni endzhaku ka yindlu. Ndzi lota ndzi ri karhi ndzi rila. Ndzi nga voni hi munhu. Ndzi va nghenela endlwini laha a va ri kona. Dyambu xi lo hosi! Wa tiva, ndzi sungula ku khavangela wanuna luya. Ndzi n'wi khavangela wonge ndzi dlaya nguluve. Ndzi ririsa xihloka. Kun'wana xi ba nyama yo olova, kun'wana xi ba marhambu. Nkarhi lowu ndzi nge se ndzi ba nsiha wa le nkolweni hi le xikosini a tlula, ndzi n'wi hupa, a ri vatla. Ngati yi endla ntila laha a a hundzile kona. Manana a tlhava mukhosi. Na yena a huma a tsutsuma. Wanuna wa kona a fika a wa endleleni. Ndzi twa wonge ndzi ngo tsutsuma ndzi ya n'wi hetisa kambe a swi nga ha koteki. Vanhu a va fikile hi xihatla. Un'wana wa movha o teka nuna luya, a n'wi tsutsumisela exibedhlele. Endzhaku ka awara se a ndzi ya ekhotsweni. A ndza ha vuyanga ku kondza ku hela malembe ya nkombo."
c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xigego.
"I ndzhenga lowunene!" Ku xeweta Misaveni. Ma xewetele lawa ya vukulu a a dyondzisiwile hi mudyondzisi Phakela. Lavakulu a va xewetiwi wonge i tintangha ta wena. Loko u lava ku xewetana na lavakulu va xewete hi ku landza nkarhi wa siku. Kasi loko u lava ku bula na vona nkarhi wo leha bula hi ta maxelo, masimu na swiharhi. Hinkwaswo leswi Misaveni a a swi twile hi mudyondzisi Phakela. O xi venga ntsena 'Manjhetse' a xi n'wi vumba. "Ri perile we' jaha ra mina!" Ku hlamula munhu loyi, swimahlwana swi hlometela ehansi ka xigqoko. A yima, a languta Misaveni wonge o sungula ku vona munhu. A xi langutela hansi tani hileswi a a lehile ku xi hundza. A a rindzerile leswaku Misaveni xi vula swin'wana. Ntokoto a wu n'wi dyondzisile leswaku a ku ri na swikongomelo swo hambana-hambana swa ku xeweta vanhu. Minkarhi yin'wana, tani hi sweswi, munhu a a xeweta un'wana hi xikongomelo xa ku vutisa swin'wana. "Ndzi vutisa loko mi tiva Samariya Bilankulu!" I Misaveni xolexo. Munhu loyi a yima, a langutile hansi "Samariya, Samariya, Samariya! U tirha kwala purasini?" A vutisa se a tlakusile nhloko nakambe. "Swi na ku tlula khume-ntlhanu wa malembe a tirha kwala mapurasini. A ndzi tivi loko a ha tirha kona." Wanuna a yima, a ehleketa. "Hayi, a ndzi n'wi tivi. Laha purasini ku na vaMamayila, vaNjhakanjhaka, vaXimphephana na vaMthavini. Samariya a ndzi n'wi tivi." "U ta va a sukile. Tani hilaha ndzi vulaka ha kona, a nga va a tirhile kwalomu ka khume-ntlhanu wa malembe lama ma nga hundza." Xi vula xi twa mbilu yi fehla. "Kambe hambi a lo tirha makume-mbirhi wa malembe lama ma nga hundza a ndzi ta va ndza ha n'wi tiva loko a tirhile laha ka purasi leri. A a nga ta ndzi kohlwa. Mina ndzi xibondha xa ndhawu leyi. Vanhu hinkwavo va tliloka ka mina loko va nghena na loko va chayisa. Ndzi na malembe ya makume-mbirhi nhungu ndzi tirha laha. A ndzi ta va ndzi n'wi tsundzuka." "Hey, a ndza ha tivi." Ku hlamula Misaveni, xi langutile munhu loyi. Xikandza xa yena a xi komba a tsakela ku pfuna. "U tirha kwala Stofkrag?" Wanuna a lava ku tiva. "Va te u tirha eDivila. A ndzi tivi ku eDivila ka kona va vula kwihi!" Misaveni xi vula. "Loko swi ri tani swi vula leswaku hi ta fanela ku vutisa ni le ka mapurasi laman'wana. Mapurasi ya laha Divila ma tele mufana wa mina. Ma famba ma ya fika le Mungedzi le!" Ku vula wanuna loyi. "Wena u ta hi kwihi kule?" "Hi le Buxi!" "Se Samariya loyi i yini na wena?"
"Swi le rivaleni leswaku i mana wa wena. Ku hava ku kanakana hi swona."
Xijahatana xi yima kwalaho emahlweni ka xivoni. Loko xi ya xi tsundzuka, mahlo ma sungula ku tenga-tenga mihloti, yi huma yi ri karhi yi kufumela, yi rhelela hi marhama. Loko mana wa xona a a ri kona mixo wa namuntlha ingi xirhami lexi a xi ta fambela le kule le! Kambe a a nga ri kona. Xifanyetana a xi twa wongi loko xi hundzuluxa nhloko xi ngo n'wi vona. Ku va a nga ri kona a swi xi dya mbilu ku tlurisa.
"Kumbexanaa u lava ku etlela wexe namuntlha?" ku vutisa
"Swa antswa munhu a nga ha nwi mati, a tinwela byalwa ntsena." Ku vula Xitlakati."U ta yi kuma kwihi mali ya byalwa u ri karhi u tirhela vamachonisi he Xitlakati." Ku vula Xitsakisi."Wa penga, loko wena u yi kuma ya ku xava byalwa mina ndzi nga tsandzeka njhani?" "Wa tiva mina a ndza ha nwi byalwa," ku vula Xitsakisi, a bohana exikandzeni, a languta munghana wa yena Mantengu.Mantengu a hlekanyana. "Byalwa a va tshiki vo teka livhi. Ndza tshemba na wena u lo teka livhi u ta vuyela." Ku vula Mantengu."E-e, ndzi tshikile ku tshika mchana. Lexi xi nga ndzi tshikisa xi ta ndzi arisa ku tlhela ndzi nwa nakambe.""U tshikisile hi yini?""Hi ximhakana lexi xi nga humelela Thulani.""I Thulani wa kwihi?""U nga ka u nga n'wi tivi. A hi wa laha ka hina.""U humelele hi yini?""Thulani a a rhandza ku ya ebyalweni ka ha ri mixo swinene. A a ri xilovekelo. Wa xi tiva xilovekelo?" A vutisa Misaveni."E-e!" Ku hlamula Misaveni, a tilondlile swinene."Xilovekelo i nchumu lowu byalwa byi dideriwaka ka xona."Mantengu a hleka."Yaa," Xitsakisi a ya mahlweni "se siku rin'wana Thulani o fika laha byi swekiwaka kona. O kuma wansati wo saseka a ri karhi a sweka byalwa. "Wansati o n'wi khameta. O ka a n'wi nyika. Thulani o nwa. Ko hela ndzheko. Wansati o n'wi kela nakambe. Thulani o heta ndzheko. Wansati a n'wi kela a nga wisi. Loko Thulani a lava ku wisa wansati o ala a n'wi kela.
"U mi hlamurile yini tolo?" Ku vutisa mana wa Bilankulu.
Nkarhi wa ku sweka wu fika. Mashimbye a lumeka phuramaxitofu. A pfulela na xiya-na-moya. Loko a heta ku sweka a ku nghena ntlangu wa swiphemu wa awara ya nhungu. A wu ri wa mayelana na wansati loyi a a xaverile nuna wa yena titsotsi hi xikongomelo xa ku kuma mali ya xolorense. Va yingisela va miyerile. Loko wu hela Mashimbye a ntlokola, a hlakahla na nhloko. "Wansati i Sathana mfana'kithi. Hi swona swi endlaka u ndzi vona ndzi tshama ndzi ri ndzexe." A ntlokola nakambe. "Makume-kaye nhungu wa vavanuna va dlayiwa hi vasati va vona laha misaveni. Mina ndza va chava swinene." Misaveni xi n'wi languta exikandzeni. Xi vona xikandza xa yena xi tele ku chava na ku venga na ku nyenya. Xikan'we-kan'we xi tsundzuka mbhurhi-ku-vatlwa. Xi n'wi vona loko a ha xi landzula na loko se a lovile. Xi miyela xi ku whi!
Va fika endlwini leyiya ya byanyi, leyi Misaveni a a vonile tatana Mudau a nghena ka yona swa xinkadyana. Misaveni a hlamala ku vona va nghena endlwini ku nga lumekiwanga. A ku ri munyama. "Famba u ya teka mencisi hi ta lumeka he Lufuno." ku vula Takalani. "Hi ta etlela, hi vavanuna." Ku hlamula Lufuno. A khoma Misaveni hi voko, a n'wi yisa laha a nga ta etlela kona. Ku vonakala a ku ri kuntsongo ngopfu. Misaveni o fika a ganama. Mbilu ya yena a yi pfurha ndzilo. Marito ya Humbulani a ma n'wi chavisile. A ringetela mukwana lowu a nga nyikiwa hi Mashimbye. A wu khoma hi voko. A twa na mencisi wu ri kwala xikhwameni. A khoma mukwana swi tiya. A tibyela leswaku lexi a xi ta n'wi amba-amba a a ta xi tlhava handle ko jika-jika. A ganama a ku whi! A dya marhambu ya nhloko.
Mashimbye a lumeka rivoni ra pharafini. Rivoni ra kona a a lo teka bodhlela ra botere, a boxa mbhovo eka xipfalo xa rona, a hulela ntambhu. A chela pharafini, a pfala. Loko a lumeka a ri pfurha. "Wa xi tiva xichuvambara?" Ku vutisa Mashimbye, a langutile rivoni, ri ri karhi ri pfurha. "Ina! Hala ka hina hi ri i xiphefu!" "Na rona i vito ra kahle. Hina ku kala hi ku i xichuvambara hi leswaku loko munhu a nga tlharihanga hi ri i mbara kasi ku chuva i rito ra Xisuthu leri ri vulaka ku hisa. Se, xichuvambara xa hisa ntsena xi hisa lava va nga tlharihangiki," ku gimeta Mashimbye.
"Hi laha!" Ku vula muchayeri wa movha lowu Misaveni a a khandziyile, a kombetela emahlweni ka patu. A ntlokola nakambe. Misaveni a languta laha hansi emahlweni, laha muchayeri a a komba kona. Ku suka eKhenuhuku munhu a ya eTzaneen a ku ri gondzo ra xikontiri. Kambe laha muchayeri a a komba kona a ku guvukile mpandhla ku va ku celeka. A yi ri ndzhawu yintsongo ya ku pfumala xikontiri. Kumbexana a yi lo cela hi timpfula! A swi tikomba ku ri kona ku nga vanga khombo ra movha.
Misaveni a heta ku dya. A vona pompi ekhumbini ra yindlu leyi va nga xava kona mathikithi. A fika a pfulela, a hlamba mavoko. Loko a hetile ku hlamba a kangetela mandla ha mambirhi, mati ma nghena eswandleni, a nwa. A ngulungudya nomo, a pfala pompi, hi ku nonoka a tlhelela exibedhlele.
Xitimela xa ku suka eKhenuhuku xi hundza eMambhumbhu a xi hundza hi nkarhi. Misaveni na xona a xi fikile hi nkarhi. Endzeni ka xitimela a ku ri na vanhu lava xi va tivaka. Vanhu lava a va ta hi le tindzhawini to tani hi vaHoedspruit na vaMica. Ekusuhi na xona a ku tshamile Xitsakisi. Xitsakisi a a tiveka hi misavu ya yena. A a bulusa ngopfu mafenya lero vanhu van'wana a va hleka ntsena loko va n'wi vona. Minkarhi yin'wana Xitsakisi o ku lerisa kunene a ku 'He swimanimani hleka kwalaho!" A ku languta exikandzeni a ku "Hleka!" a ri karhi a n'wayitela swinene. A wu ta hleka. A a nga karhali ku vulavula. "Nomu wa mina a wu heli betiri. Loko ndzi vona leswaku ri ya hansi ndza chajisa." A a tala ku vula sweswo.
Hi nkarhi wolowo Misaveni xo twa swigingi. Swi ta khwatsi. Xi twa misisi ya xona yi ku nyava-nyava! Xi lava ku hefemulela henhla kambe xi koka moya hi kantsongo-kantsongo. A swi ri swigingi swo twala. A swi nga ta va swi ri swa Humbulani. Misaveni a tibyela leswaku a a hlwerile ku huma. Nkarhi a wu n'wi siyile. A twa swigingi se swi twala kwala nyangweni. Ku va na ku miyelanyana. Ku ku whi, nkarhinyana. Misaveni xi khoma mbilu. XI TWA RIVANTI RI PFURIWA. Ri pfuriwa khwatsi. Mupfuri a ringeta hi matimba leswaku a nga twiwi kambe rivanti ri ba huwanyana. Xi twa swigingi swo biwa hi ku nyandlamela swi nghena. "Takalani! Takalani!" Ku vitana nkulukumba Mudau hi rito ra le hansi swinene, ro dziva. "Tatana!" Ku pfumela Takalani, na yena a pfumelela hansi. "Muendzi se u etlele ke?" Ku vutisa nkulukumba Mudau, a vutisa hi Xivenda. Hambi a vulavulela hansi rito ra yena a ri twala kahle. "A nga si etlela." Ku hlamula Takalani, na yena hi Xivenda. Hambiswiritano Misaveni xi swi twa. Xi swi vona na leswaku va ehleketa leswaku a xi twi nchumu. "Kambe wonge u ta etlela sweswi. Se ku lo whi! A a tikomba a karhele. U vurile leswaku lomu a nga ta etlela kona a nga ka a nga pfuki," ku vula Takalani. "I ntiyiso, a nga ka a nga ha pfuki!" "U ta etlela sweswi." Mudau a pfala rivanti hi ku ri xavelela. A huma. Misaveni a yimanyana ku kondza a twa wonge Mudau u ta va a nghenile ndlwini ya yena. A ku tlulu, emubedweni, a nyandlamela hi minkondzo, a nga ambalanga tintanghu, a pfula rivanti. A huma. A huma a ri karhi a tivutisa leswaku Takalani xi ta ehleketa yini loko xi twa a huma. A twa wonge loko a a lo xi lela a vula leswaku u ya exihambukelweni. Sweswi a xi ta tala ku ehleketa leswaku o famba. Hambiswiritano, a a humile a a humile. Mudyondzisi Phakela a a tala ku vula leswaku 'Loko mati ma halakile ma halakile, a ka ha ri na ku ma rholela.'
"Hi swona!"
Endzhaku ka nkarhi movha wu fika wu yima. Muchayeri a humesa nhloko. A vutisa Misaveni laha xi yaka kona, hi Xivenda. Xona xi hlamula hi Xitsonga, xi vula leswaku a xi ya eThohoyandou tani hilaha a xi byeriwile ha kona leswaku a ku laveka xi teka gondzo ra Thohoyandou. Muchayeri a xi byela hi Xitsonga leswaku a a ta lava makume-mbirhi ntlhanu wa tirhandi. Misaveni xi vula leswaku a xi nga ri na mali. Muchayeri o 'Dankie', a susa movha wa yena hi rivilo, wu famba.
Xi hundzuluka, xi wela ndlela. Riendzo ro lavisisa timintsu ta xona ri sungula. Xi famba hi magoza. Xi kongoma xinambyana xa Xihlamba-va-fundzile. A xi nga ha chavi ngopfu hikuva se a ku ri vurhonganyana hala vuxeni. Xi famba xi nga hlangani na nchumu. Xi famba, xi nga hlangani na munhu. Xi famba xi kondza xi fika epatwini lerikulu, ra xikontiri, ro suka eThulamahashe ri ya eKhenuhuku. Xi fika xi yima exikontirini. Xi tiyingisela. Xi twa xi horile. Xi tibyela swo hlayanyana. Mudyondzisi Phakela u tshama a va byela leswaku ku na xivuriso xa Vatsonga lexi xi nge "Ku seletela swa khale enkumeni". A vula leswaku xivuriso lexi xi vula ku rivala hi swa khale. Na yena Misaveni a tibyela leswaku a swi fanela ku a seletela swa khale enkumeni. A tibyela leswaku vutomi bya yena a byi ri buku. Buku leyi a yi avanyisiwile hi swiyenge. Xiyenge lexi a xi hanyeke na loyi yena a a n'wi vula mana wa yena a xi fikile emakumu. A xi vile xiyenge xa swilo swo hambana-hambana, xa vutomi bya magoji na tintshava. A ku ri xiyenge xa switsunga na timbala to andlaleka. A a nga soli nchumu eka xiyenge lexi a xi hundzile. A a kumanile na manana wa rirhandzu ra ku anama ku tlula lwandle. Manana loyi yena a a ta n'wi fela. Kambe manana loyi, tani hi munhu wa nyama a a tsanile. Misaveni xi tibyela leswaku a a tsanile hikwalaho ka leswi a nga xi byela hi minete yo hetelela leswaku a xi nga ri n'wana wa yena. Xana a ku ri wona maendlelo lamanene ke? Xana hikwalaho ka yini a nga vulanga khale ke? Kumbexana a a susumeta hi va le tilweni leswaku a nga hundzi emisaveni a nga yi vulanga mhaka leyi ke? Aredzi. Xi tibyela. Khombo ra kona a xi nga ta vona nkosi wa yena. Mpama wa malume wa xona a wu pfala xiyenge. Xiyenge a xi herile manana a nga si lahliwa.
"Loko ndzi karhele ku tshama kwalaho ndzo suka, ndzi teka sangu ra mina ndzi ya endlwini ya mina, ndzi fika ndzi ri veka. Ma tiva swo ndzi tsona vurhongo. Ndzo ya yima erivantini ndzi yingisela kahle. Hi nkarhi wolowo ndzo twa n'wana a rila. Ndzi twa na loko N'wa-Bila a xi miyeta. "Miyela Misaveni wa mina! Miyela buti! Miyela swo!" Hi nkarhi wolowo ndzi twa Lutanani a ku "Xxx! Teka bodhlela! Teka bodhlela!" N'wana o miyela. Ma tiva ndzi twa Lutanani na Samariya va vulavula hi ku hlevetela. Mbilu yin'wana yi ku gongondza yin'wana yi ku u nga va kavanyeti. Ndzi tikhoma nkarhi wo leha. Ndzo hetelela hi ku gongondza ndzi ri karhi ndzi huwelela. "N'wa-Maxalana! N'wa-Maxalana!" "A wu vula mani N'wa-Maxalana?" Baloyi a lava ku tiva. "Mina na N'wa-Bila a hi vitanana vaN'wa-Maxalana!" "A swi sukela kwihi mi vitanana vaN'wa-Maxalana?" N'wa-Mathonsi a hleka. "Mina na N'wa-Bila a hi lo ya emavhengeleni kwala Divila. Hi loko vavanuna van'wana vambirhi vo hi huwelela. Va ku 'Heyi, yimani kwalaho vaN'wa-Maxalana!' Ho ala hi famba. Ku sukela siku rero a hi vitanana vaN'wa-Maxalana." "Swi vula leswaku na wena a wu va toloverile." "Ina! Kambe a ndzi ri munhu wa vunharhu. Vona vambirhi a va ri vanghana va ntiyiso. Mina a ndzo va xiwelo." "A wu hembi. A va ri mahahlwa yo ka ya nga beburiwanga hi wansati un'we." Leswi a va rhandzanisa swona a swi hlamuseleki. Xana va ku pfulerile." "Ko whi! Ma tiva! Rito ra mina a va ri twa kahle kambe vo miyela va ku whi! Pho, na n'wana a a nga ha rili. Ku ku ti-titi-ti, wonge ko va ka Mtititi. Ndzo karhala ndzi tifambela.
Loko masana ya dyambu ra Wavunharhu ma tiyela swinene, ma hundzuka mumu, Misaveni na Humbulani a va nghena ka Xilaluke.
"E-e," xi hlamula, xi twa xi fundzhiwile ngopfu ku hlamuriwa hi yena "ndzi ya eTzaneen".
Munghana-Lonene F.M. Mbhokota a a pfa a yimbelela hi noti.
Mashimbye a khandziya terekere. Na Misaveni xi endla tano. Misaveni xi hefemulela henhla nakambe. "A ndzi ku mi ta hatlisa mi khandziya terekere." Misaveni xi byela Mashimbye. Mashimbye a swi twisisa leswi a xi vula swona. A hlekanyana. "Xana loko wo vona nghala u nga endla yini he mfana'kithi." Ku vutisa Mashimbye, terekere yi ri ku fambeni, yi kongoma eLoerplaas. "Ndzi ngo tsutsuma!" Misaveni xi hlamula, xi ri karhi xi vona leswaku a ku nga ri na ndlela yin'wana handle ka ku hlanula swirhendze. Mashimbye a hleka.
Mahlo ya xona a ma langutile xipilikasi. Miehleketo ya xona a yi ri kule ngopfu. Mixo wa namuntlha a ku pfumaleka swin'wana swa nkoka emoyeni wa xona. Swa nkoka ku ringana na vutomi. Moya wa xona a wu ri hansi ku tlurisa.
Phakela a hlakahla nhloko a ri le ndzhaku. Ku tshoviwa ka ririmi ra yena a a nga swi lavi na swintsongo. A twa wongi a ngo pfala tindleve. A teka mavoko ha mambirhi a khoma xikandza.
"Mi fanela ku tiva swivuriso hinkwaswo leswi swi khumbanaka na ndzilo, mi kota ku nyika tinhlamuselo ta swona mi tlhela mi kota ku swi tirhisa hi mfanelo eka swivulwa." A ku vurile Phakela. Phakela a a va kopisile swivuriso swa mayelana na ndzilo etibukwini ta vona to tsalela. A vula leswaku hi xa mundzuku a a ta va vutisa swivutiso. Hambileswi Phakela a a nga ha pfumeleriwi ku ba, a a ri na ndlela ya yena ya ku ba munhu loyi a nga hlayangiki. A a ba hi nomu. A a ta ku vulavulela hi nomu u nyuma, vanhu va ku hleka hinkwavo. "A wu hlayi Bilankulu u rivatiwa hi ku tlanga bolo na tinhwala." "Sibuyi! Ndza ku kombela! Namuntlha ntsena u nga fambi hi rihlelo, u ya nghena hi timbhovo ta swilotlela swa mindyangu ya vanhu, u va karhata va etlele. Hlaya!" Loko wo ringeta ku hlamula Phakela a xi ku tlhava hi xivutiso. Hikwalaho vanhu a vo nyuma, va languta hansi, xi xumana na vona Phakela.
Namadyambu loko va xuxa endzilweni, Misaveni a kombela ku vulavula na N'wa-Nekhavhambe va ri vambirhi. Vo suka va ya endlwini. Humbulani xi sala exitangeni na tintombhinyana ta N'wa-Nekhavhambe. A a swi lava na yena ku va endlwini kambe a swi nga ta va kahle.
Mufana a jika hi yindlu. A kuma Humbulani xi lo yima. Xi n'wi khoma hi swiambalo, xi n'wi hlakahla. "A wa ha hlwerisa hi yini?" Misaveni a miyela. A a nga swi tivi leswaku xikongomelo xa yena a ku ri yini. "U ta fa! Yho!" Xi vula hi Xitsonga. "Ndzi lo pona ri ahlamile!" Misaveni a titwa a vurile. A swi vona leswaku ku pona ka yena a ku ri mavokweni ya Humbulani. "A wu si pona. Rifu ri le kusuhi na wena!" Humbulani a vula hi mahika. "Teka mali leyi!" A khomisa Misaveni mali munyameni. Misaveni a a nga swi voni leswaku a ku ri mali muni. Kambe a yi ri ya phepha. "U tlula rihlampfu sweswi, u nyamalala. Le ndzhaku ka rihlampfu ku na makhwati, u famba, u ya kule swinene. U fika u khandziya murhi. U khandziya hi vukheta, u ri karhi u xiyaxiya, handle ka swona 'va ta ku kuma'. U ta xika emurhini loko ri xile, u vona ndlela. U khandziya thekisi u ya eThohoyandou, a hi kule ku suka laha. U lava vhengele ra Wimpy. Wimpy yo va yin'we eThohoyandou. U ndzi yimela kona. Ha twanana!" "Ina! Ndza khensa tintswalo ta wena!" "Tshika ku khensa u famba! Nkarhi wa ku siya!" "Ndza ha ya teka tintanghu hala ndlwini." "Iyho!" Ku vula N'wa-Mudau, a nkhunkhunsela, a tlhelela enhangeni. Misaveni a tlhelela endlwini. A fika a lumeka mencisi leswaku a ta vona tintanghu ta yena. Swin'wana swi n'wi byela ku languta yindlu hinkwayo. Yindlu yo va va etlela ku nga lumekiwanga. Loko a languta o swi vona: SWIPALAPALA SWIMBIRHI SWA VANHU. A swi ncikinya elwangwini. Misisi ya yena yi ku nyava-nyava! Mencisi wu timeka. A lumeka nakambe, a hoxa milenge endzeni ka tintanghu. A pfula nyangwa hi vukheta.
" Ku lo whi!" Ku vula Bilankulu.
Misaveni xi miyela xi ku whi! Hi mbilu xi tibyela leswaku 'Ntsako a hi wa vanyingi laha misaveni'. Va famba va lo whi, nkarhinyana. "Wa tiva majistarata loko a ndzi gweva a ku: 'Hi ku landza vumbhoni lebyi byi nga andlariwa emahlweni ka huvo leyi, ndzi fikelela mahetelelo lama ma kombaka leswaku wena Mbhokota u pfurile bucara ya nyama ya vanhu. Loko u nga yisiwi ekhotsweni, u ta hi yisa hinkwerhu ebucari ya kona. Hikwalaho, a ndzi na ndlela yin'wana handle ka ku ku yisa ekhotsweni. Kambe ndzi pfumeleli ndzi ku hlamusela xikongomelo xa ku ku yisa ekhotsweni. Vanhu vanyingi va ehleketa leswaku munhu u yisiwa ekhotsweni hi xikongomelo xa ku n'wi xupula. Vonelo rero ri le kulenyana na ntiyiso. Vanhu va yisiwa ekhotsweni hi xikongomelo xa ku va nyika nkarhi wa ku ya va voxe ekhotsweni kumbe na ku va na vanhu vo fana na vona leswaku va ya tiehleketa, a nga rhendzeleki-rhendzeleki, va tiaka vuntshwa. Vanhu vo tala loko va vuya ekhotsweni va va va hundzukile. Va hleka na vanhu, va pfuna vanhu, va na tintswalo. Hikwalaho, ndzi ku avanyisa ku ya tshama ekhotsweni ku ringana malembe ya nkombo.' Ku va loko ndzi fambile. Mufana wa mina, u nga xisiwi hi munhu, khotso ra vava. Ekhotsweni ku na vavanuna lava va endlaka vavanuna-kulobye vasati va vona. Ekhotsweni a ku dyiwi swakudya swo saseka. Kambe xin'wana xo biha hi ku tshama ekhotsweni hi leswaku loko u vuya u fika u sungula vutomi ehansi, kasi van'wana va va va ku siyile hi malembe. Loko ndzi vuya vanghana va mina se a va tekile vasati, vana va vona se a va tilulamisela ku ya exikolweni. A va akile na tindlu ta kahle."
U nga ku vantshwa va masiku lawa va sasekile ku tlula vantshwa va khale.
Le xibedhlele swilo a swi bihile. Xiyimo a xi hundzuka hi ku hatlisa. Loko Misaveni xa ha kongoma nyangwa xo vona muongori luya a ri ku languta-languteni. Loko a xi vona a ta hi ku tsutsuma, a fika a xi khoma hi voko. "Tana! Hatlisa!" A xi hudula kunene. A a ri ku hefemutekeni. Loko va nghena enyangweni hi rivilo xi vona dokodela na vaongori van'wana vambirhi va yimile, va korhamisile tinhloko, va langutile laha a ku etlerile mana wa xona. Xi kotlana na rito ra mana wa xona, ri huma hi ku tikeriwa ngopfu: "Ndzi helela hi moya. Ndzi nga ka ndzi nga hanyi! Misaveni!" "Hi loyi Misaveni manana, hi loyi!" Ku vula muongori loyi a a ri na Misaveni. A susumetela Misaveni emahlweni, a n'wi yimisa kwala xikandzeni xa mana wa yena. "Misaveni!" "Hi mina loyi manana!" "Ndza fa!" A vula. Misaveni xi miyela, xi nga tivi leswaku xi hlamula yini. "Tiva Misaveni: A wu n'wana wa mina!" "Hi mina Misaveni manana!" "A...wu...n'wana wa mina!" Miehleketo ya Misaveni yi tirha hi ku hatlisa. "Ndzi n'wana wa mani?" Manana a lava ku vulavula kambe swi tsandza, a hefemula ro hetelela, ku va makumu ya vutomi bya yena. "U miyerile!" Ku vula dokodela. Misaveni a hundzuluka, a rila swinene. Xikandza xa yena xi phutsela hi munyama. A ringeta ku tikhoma kambe swi tsandza. Muongori a huma na yena ehandle, a n'wi yisa eka yin'wana ya tihofisi ku papalata ku va vanhu hinkwavo va n'wi vona a ri karhi a rila. A fika a nghena kona. Va n'wi tshamisa exitulwini. Ehofisi leyi a ku ri na wanuna-ntiyela. Muongori a huma, Misaveni xi twa mihloti yi xi talerile. Xi ringeta hi matimba ku tikhoma kambe yi ala ya ha ta. "Miyela mufana, tingwenya a ti rili, ku rila timhisi." Ku vula loyi wanuna. Marito lamantsongo ma khutaza Misaveni. Xi tikuma xi tisula mihloti. Xi tsundzuka na marito ya
Siku ra Mugqivela ri fikile. Vanhu va pfuka nimixo, va tshirimuka va ya ka N'wa-Bilankulu. A va huma etimhehweni hinkwato ta mune ta misava - ekule na le kusuhi. Lava va xiximaka Xikwembu hi timbilu ta vona hinkwato, na moya wa vona hinkwawo, a va khomile tiBibele.
A ku tlakurile.
d) Xana mutsari wa novhele leyi u gega yini ke? Hlamusela hi vuenti.
A a rhurile emoyeni. A swi tsakisa Misaveni ku vona munhu a tiphina hi ntirho wa yena hi ndlela leyi.
A swi vona leswaku xa swi tiva leswi xi lavaka ku swi vula kambe xi pfumala marito lama ma faneleke.
* * *
"Go, go, go!" Bilankulu a gongondza hi rintiho leriya ra yena ro nyuhela endlwini ya Misaveni. Mahlo ya yena ma langutile rivanti. "Go, go, go! 'NTUKULU'!" A hlamala loko a twa ku ku whi! A languta matlhelo, swi n'wi byela leswaku Misaveni u kwala kusuhi. A huwelela hi matimba na xihluku. A tibyela leswaku a swi ta endleka Misaveni xi ri kwala ndlwini kambe xo miyela hikwalaho ka leswi a swi humelerile tolo le kaya ka yena. Sweswi a a tile hi leswi Vatsonga va swi vulaka 'ku phahlelana mariyeta'. A yima nkarhi wo lehanyana. Swi n'wi byela ku ringeta rivanti. O ri pfula kahle, hi ku nonoka.
"N'wana loyi u rilela yini?" mukhegula a vutisa loyi wa wansati.
"Kasi hi mina mani mina? Ndzi wa ka mani? Ndzi tshama kwihi? Vatswari va mina i vamani? Vamakwerhu i vamani?
Muhlovo wa swiambalo lowu a wu tele ngopfu a wu ri wa ntima na ku basa. Mhaka ya leswaku Misaveni a a nga ri kona a yi tiviwa hi mani na mani. Xivilelo xa ku nyamalala ka yena a xi hundzukile xivilelo xa mani na mani. Lexi a xi va hlamarisa a ku ri ku va na ntsumbu wa yena wu nga kumiwi. Vadyondzi-kulobye na vona a va vilela.
Lufuno na Takalani a va nga swi koti kahle ku vulavula Xitsonga. Kambe a va hoxa rito laha na lahaya ra Xitsonga. Kwalaho va kombela Misaveni leswaku a ya na vona endlwini. "Hayi, a hi fambeni. Ma tiva ndzi karhele ngopfu. Milenge ya mina ya vila. Laha ndzi nga ta etlela kona ndzi nga ka ndzi nga pfuki." Ku vula Misaveni, a tlakuka exitulwini. Takalani na Lufuno va tsayitelana hi mahlo. Va n'wayitela. Lufuno a teka xitulu, a xi yisa ka yin'wana yindlu. A vuya a va kuma va nga si fika endlwini.
A ku khandziyile vanhu vo hlaya. Xi pfula rivanti xi ku
Un'wana a vutisa Misaveni.
Mufundhisi a endla xikhongelo. Hinkwavo va khandziya va ya kwale moxari. Va fika va endla xikhongelo na kona. Ntsumbu wu rhwariwa, wu yisiwa ekaya. Na kona ku fika ku endliwa xikhongelo, N'wa-Bilankulu a vekiwa endlwini, a lulamela ku rhwariwa hi Mugqivela, a heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela.
Hi le kule le, xi vona movha wu ta. Wu ta khwatsi wu kondza wu fika laha Misaveni a xi famba kona. Muchayeri wa wona a humesa nhloko, a languta Misaveni, se a ko famba mbilu, milenge a yi swi twile. Movha wu hundza kambe muchayeri a va a ha langutile Misaveni. Wu famba. Loko wu ri lahaya kulenyana, wu yima, wu jika. Wu vuya, mbilu ya Misaveni yi wa loko wu fika wu jika nakambe. Wu fika wu yima etlhelo ka Misaveni. "U ya kwihi?" Ku vutisa muchayeri hi Xivenda. Rito ra yena a ri ri na matimba ngopfu. Loko a vulavula a xi twa wonge a ku twala ngulumelo. "Ndzi ya eThohoyandou." Xi hlamula hi Xitsonga. "U Mutsonga?" Mmuchayeri a vutisa Misaveni hi Xitsonga. A tikomba wonge u ri 'a wu nga fanelanga u ri Mutsonga.' Rito ra yena a ri xi hlamarisa. Xi tibyela leswaku loko ko va na ntirho wo karhi lowu wu lavaka leswaku munhu a vulavula hi ku huwelela, yena a a nga ta lava mayikhirofoni. "Ina!" Misaveni xi vula, xi tsundzuka mudyondzisi Phakela. Phakela a a tshamile a va byela leswaku Vatsonga va tifihla loko va ri na tinxaka timbe. "Khandziya!" Muchayeri a vula, hi rito reriya ra ngulumelo. Misaveni xi khandziya. Xi tshama xi tilondla. Xi swi vona leswaku a ku tshamile risokoti na ndlopfu. Xi langutela leswaku muchayeri a susa movha. Kambe movha wu nga fambi. Muchayeri a languta Misaveni wonge xo va xiharhi. "U ta hi kwihi?" A xi vutisa, mahlo ya yena ma nga suki ka Misaveni. "Ndzi ta hi le Buxi." Xi hlamula xi nga n'wi languti, xi languta ehansinyana. "Hala u ya kwihi?" A vutisa, a ri karhi a swi vona leswaku wonge mufana loyi a a lahlekile. "E-Thohoyandou!"
Xa ha dya marhambu ya nhloko, xo vona lori yi ta, yi humesa rivoni ra kala ro hisa, yi tsayitela, swi tikomba leswaku yi ta yima. Misaveni xi khoma mbilu. A xi nga vanga na makungu ya ku suka epurasini ra Stofkrag xi ta yima laha patwini. A xi lava ku famba. A yi chayeriwa hi munhu lonkulu. A a ri na mpandhla wonge i tandza. A a lehile a fika lahaya! Miri a wu ri kaya ka wona eka yena. A a fana na dolifini. A ehla kunene. Leswi swi hlamarisa Misaveni. "Wa famba?" A vutisa, a languta swin'wana hala ndzhaku ka lori."Ina, kambe a ndzi na mali!""Khandziya!"Misaveni xi nga ha yimeli ku rhambiwa ra vumbirhi. Xi tlula xi ku kara-kara. Muchayeri na yena a vuya. A fika a khandziya a kandziya movha wu famba."U ya eThohoyandou?" A vutisa hi ku vula ndzhawu."Ina!""Ndzi ta ku siya le Tshiridzini, a ndzi fiki eThohoyandou. Ku ta va ku ri kusuhi. A swi fani na laha."I nkarhi muni sweswi?" Misaveni xi vutisa."Kotara ku bile awara ya mune," ku hlamula muchayeri. A chayela a ya xi ehlisa eTshiridzini. Xi famba mpfhukanyana. Xi hundza xitikwana, xi famba, xi ko xi fika eka mpfhuka lowu a wu nga ri na miti. Xi sungula ku yimisa mimovha kambe yi nga yimi.
Swivutiso
"Hi swona."
Hambileswi a ku ri vuxika, dyambu a ri ba Muchangana siku ra kona. Ku hisa loku a ku tekile matimba eka Misaveni. Kambe a swi xi boha ku yima exikontirini, xi ringeta ku famba.
Vavasati va huma endlwini, va ta eka Misaveni, va fika va nkhinsama kunene emahlweni ka yena hi un'we-un'we, va n'wi xeweta, va ri karhi va ba gugu. Misaveni a titwa a xiximiwile ku tlurisa. A pfumela na yena hi ku titsongahata. Vavasati lava a va n'wi xeweta hi Xitsonga. A swi ri rivaleni leswaku Mudau a a va byerile leswaku Misaveni a a nga koti ku vulavula Xivenda. Hambileswi a a nga swi koti ku vulavula Xivenda, Misaveni a a kumbetela leswi a va vulavula swona loko va ri karhi va angulana kwala ndyangu. Loko va hetile ku xi xeweta va ku tlaku-tlaku, va hambana hi tindlela. A va tiva lomu a va ya kona. Wansati un'we u yile laha a ku swekiwa kona, un'wana u yile eka yindlu leyiya Mudau a a nghenile ka yona swa xinkadyana, loko a sukerile vasati va yena le ka yindlu ya mazinki. Loyi wa vunharhu yena u tlhelerile ka yindlu ya mazinki.
"Hikwalaho ka yini mi lava ku tiva vuxokoxoko bya N'wa-Bilankulu?" Baloyi a vutisa Mashimbye, va ri karhi va siyerisana fole. "U tile na jaha leriya eBuxi ra ha ri rintsongo. Kambe loko a fa u ri byerile leswaku a hi yena mana wa rona. Se ri lava ku tiva munhu loyi a a tolovelanile na N'wa-Bilankulu leswaku a ta ri hlamusela matimu ya rona." "VaN'wa-Mathonsi va nga va va swi tiva, " ku hlamula Baloyi, a koka fole, a humesa papa lerikulu ra musi. "O ka a nga lavi ku mi byela hi ku va a nga mi tivi." "A va tolovelanile?" "Wa va tiva vavasati! Va tivelana swinene. Ntsena swilo leswi swi na swihundla swinene eka hina vavanuna. Wanuna a nga byeriwi mhaka. Yi rhendzeleka kwala xikarhi ka vona. Tsu!" A vula hi ku nyika Mashimbye fole. "Se hi ta endla njhani ku kuma mhaka?" Ku vutisa Mashimbye. "Ndzi lava ku pfuna mufana loyi. U tikomba a ri mujita na yena." "Swi tshikele mina nkulu wa munhu. Ndzi ta swi lulamisa. Mundzuku kunene ndzi ta va ndzi khomile ntiyiso. Wo ta u ta ndzi vona." "Swi lulamile ayamani, ndzi ta ku kandziya. Ndzi ta ku kandziya na xibokisana."
Xikwetlekwetle lexi a xi va peperha kunene, va ya hala na hala, va kondza va fika exibedhlele. Misaveni xi humesa makume-mbirhi wa tirhandi xi nyika muchayeri. Yena a xi nyika cinci ya khume-mbirhi wa tirhandi.
"Kumbexana u yile a ya tisunga sweswi ku tiva mani!" Ku vula hahani wa Bilankulu.
"Mi etlerile njhani manana?" Bilankulu a vutisa mana wa yena.
Makwakwa a miyelanyana, a ehleketa. "A ndza ha... tsundzuki jaha ra mina. Manana Makwakwa va nga va va swi tiva. Mina a ndzi nga tshama-tshami laha kaya jaha ra mina.
Xana hi wihi nkoka wa ku va xivulwa lexi xi yimile xoxe xi ri ndzimana hi tlhelo ke?
* * *
"Ndzi ta va rungula." Misaveni a famba a nga ha languti ndzhaku. A ganyula. A lumile nomo wa le hansi.
Malembe ma khuluka ku sala ku hlambanya. Hi rin'wana ra malembe. Jaha ra makume-mbirhi ntlhanu wa malembe a ri yimile eAltarini ya mufundhisi eholweni ya kereke ya Evangelical Presbyterian ya Giyani-vuxa na hlomisa ra yona ro saseka. Hlomisa ra yena a ri funengetiwile hi nguvu ya pume. Mufundhisi Khosa a a ri karhi a va tlhava hi swivutiso. "Vuxaka Misaveni Xilaluke, xana wa n'wi teka Humbulani Forever Mudau ku va nsati wa wena, entsakweni na le nhlomulweni, eku khaneni na le mavabyini, ku kondza mi hambanyisa hi rifu ke?" "Ina, mufundhisi!" Ku hlamula Vuxaka. "Humbulani Forever Mudau, xana wa pfumela ku tekiwa hi Vuxaka Misaveni Xilaluke tani hi nuna wa wena. Loyi mi nga ta va swin'we, eku tsakeni na le mavabyini, eku khaneni na le nhlomulweni, ku kondza rifu ri mi hambanyisa ke?" "Ina, tatana mufundhisi!"
* * *
A xi tshemba leswaku swa vusiku a swi ri kona A xi tshama xi twa nuna un'wana a ku loko u twa vanhu vo tala va vula mhaka yin'we tshemba. 'Vanhu a va vuli mhaka va nga yi vonanga.' Wanuna wa kona a a vurile. Marito lawa a ma endla leswaku xi tshemba. A xo ka xi nga tivi leswaku swilo swa kona a swi ri vamanghimani kumbe a swi ri mavangevange. Ina, sweswo a xi nga swi tivi. Kambe swilo swimbirhi a xi swi tiva: Swilo leswi a swi ri kona a swi nga ringani na vanhu va ntolovelo.
"A ndzi tivi leswaku ndzi sungula kwihi manana!" Ku vula Misaveni. Xi twa xi nyuma ku byela manana loyi mhaka yo tika. Malwandla lama a a va kombisile wona a ma nga fani na nchumu. Ku n'wi byela timhaka to tika a swi ta lolohisa ngopfu. "Sungula eku sunguleni n'wananga, sungula eku sunguleni!" N'wa-Nekhavhambe a vula hi ku khoma nenge wa Misaveni. "U nga ndzi chavi. Ndzi byele hinkwaswo. Ndzi teke tani hi mana wa wena mufana wa mina. Hambi u lo dyoha yini kumbe yini u nga chavi ku ndzi byela."
"Hi swona!" Xi hlamula.
Kambe a a nga ha ri kona...
Tsalwa ra novhele, hikwalaho ka leswi ri nga leha, ri nyika mutsari nkarhi wa ku hlamusela leswi ximunhuhatwa xi nga xiswona na swiendlo swa xona hi vuenti ku katsa na swikongomelo swa xona.
"A mi swi tivi?" wansati a hlamula.
"Ina!" Misaveni xi ringeta ku pfumela kahle kambe rito ra xona ri twala wonge i ra nguluve loko yi ri ku titlangeleni, yi xurhile.
Eka vuhenhla bya xitulu xa yena Misaveni a a kota ku vona swa le kule hi le henhla ka mirhi. A a vona tindlu ta van'wamapurasi na tinkoponi to hambana-hambana. Ndlela a yi ya yi pfuleka. Na dyambu se a ri ri ku tlhaveni. Va fika eka mfungho wa patu lowu a wu tsariwile Kgapane. Nseve a wu komba ku jikela exineneni. Mbhokota a nga jiki. Misaveni xi tibyela leswaku loko a xi rhwarile atlilasi hinkwayo a xi ta tikomba lomu a xi ri kona. A xi twile mbulavulo wa Mashimbye tolo nivusiku loko Mashimbye a xi kombelela ndlela ro hetelela eka Mbhokota. Mbhokota a a vurile leswaku a va ta hundza hi le Soekmekaar, laha a a ta dilivha mabokisi yo karhi ya matamatisi.
Ka va malume wa xona, Bilankulu, a ku nga ri lomu. A xi ta fanela ku famba xi swi twa. Ku famba a swi ri mhaka yikulu kambe a yi nga tluli ya lomu a xi ta hundza kona. Xihlamba-va-fundzile a xi xi rindzerile. A xi ta hundza exinambyanini xa Xihlamba-Va-Fundzile. Exinambyanini lexi hi kona vutomi bya xona a byi ta kamberiwa. Ku hanya na ku ka xi nga hanyi a swi ri emandleni ya xinambyana na swa xona. Loko xo hundza kona a xi ta ku entshi! Vanhu vo tala - na lavakulu - a va vula swo tala hi xinambyana lexi. A va ku xitshikela-tihuku xa movha lexi a xi ri kwalahaya xinambyanini na vusiku a xi mila mavhilwa, xi famba tani hi movha wun'wana na wun'wana. A va ku hi nga xi voni ku yima xi ku whi, nanhlikani, navusiku a xi ri movha wa MUNHU. A ku vuriwa leswaku ndhawu leyiya ya xinambyana a yi ri Nobody. Vanhu a va nga tlangeli kona. Hambi swidakwa a swi ringeta hi matimba ku xi papalata. Kambe a swo boha! A swi boha xi hundza kona!
<fn>Random.9780636091078TA.WP.txt</fn>
2.6 Ku vuriwa yini hi leswi landzelaka:
Rhulani wa vanhu u ke a ku ndzi huma hi byebyi, a tlhelela eka rikwavo.Ku famba ka yena swi tsakise vasesi wa Magazini, na yena Magazini hi yexe a a tsakile. A va tsakile va vula leswaku moya se wu ba kahle sweswi ku nga famba mhika. Hi nkarhinyana se swihlangi a swi vuya ku ya vitana Solani leswaku a ta ta dzumba na vona. Solani a a tsake a helela ku va a nyizeriwile hi Rhulani. Loko Solani a nga si gotsa nhundzu a hlomela Magazini, u sungurile hi ku vuyela eka xingomatanda lexi a nga xi dyondzisiwa hi muhariva wakwe.Xingomatanda xi lo n'wi byela leswaku a nga kali a vilela hikuva vukati i bya yena. Loko Solani a ha ku hloma, na yena tanihi Rhulani, vuxaka bya yena na vahariva va yena a byi ri kahle. Lexi Solani a hambane na Rhulani hi xona, hi leswi yena a a ri hava tinkokola.Solani a a nga yi ngheni leyo u ta peta swihlangi hi xin'wexin'we ematini onge o khuvula vandla ra Ebeneza. Swa yena na nuna a swo bebebe! A vo tshamela ku vulana vumamamama na vudalidali.
"Ina, hi n'wi gumisile misava. U landzile swikwembu swa ka vona kwale
Siku rin'wana Rhulani u te loko a ri karhi a famba, o hlangana na jaha rin'wana leri a ri vitaniwa Magazini. Jaha leri ri ve ri kokiwa rinoko hi Rhulani,hiloko ri n'wi yimisa. Ri hetelele hi ku gangisa Rhulani, kambe Rhulani a nga pfumelangi hikwalaho ka leswi jaha leri a a nga ri tivi. Magazini u ve a titivisa eka Rhulani, kambe Rhulani mahungu ya Magazini a nga kalangi a ma amukela. Masiku hinkwawo lawa ya Hosi Magazini o kho, ku sala Rhulani endzhaku, a n'wi byela hi ndlela leyi a a titwa hayona loko a n'wi ehleketa. A n'wi byela na leswaku u sungula ku vona munhu wa mahanyelo ya kahle hi Rhulani. Magazini a a tikomba a ri munhu wa mahanyelo ya kahle. Leswi na yena Rhulani a a ri na mahanyelo lamenene, a swi to fika swi ku kotlee! Ku herile nkarhi wo leha a ri karhi a n'wi landzelela, na ku karhala, a a nga karhali hikuva a tilavela nsati. Risimu ra Magazini a ri ri hungu rin'we ra leswaku wa fa hi Rhulani.
Xivutiso xa 3
Loko ndzi huma eka hahani a ku ri loko misava yi ndzi hlanukerile, yi xungeta ku ndzi ba. A ndzi nga tivi lomu a ndzi ta ya kona. Ndzi nghena emunyameni wa misava, laha ku nga na swirilo na ku getsela ka meno. Ku sukela hi nkarhi wolowo a ndzi hundzukile mandzendze wa xihobo xa xiviri.
"Vulavula Rintiho, ndzi te yini?"
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
"O, hi Sonto!" Ka ha ri Lucas.
Loko hi fika ekaya tatana a a ha ri ku hefemuleni hi mahika. Ndzi fika enyangweni ndzi yima etlhelo. A humesa xilotlela exikhwameni xa buruku, a lotlulula rivanti. A ndzi komba hi xandla leswaku ndzi nghena. Ndzo nghena,misisi ya mina yi tlakuka. Ndzi twa onge va le xibedhlele va tisile ntsumbu wa manana kutani tatana a a lava ndzi wu vona. Ndzi vona onge kwala ndzeni ka yindlu manana a a ri kona, kambe a a miyelerile makumu. Ndzi rhurhumela.tatana o ndzi sala endzhaku. Ndzi twa a pfala rivanti hi matimba kwala ndzhaku. Ndzo fambanyana. Ndzo yima.
Siku rin'wana sesi wa Magazini u teke Solani a famba na yena eka xingomatanda leswaku xi ya n'wi nyika murhi wo rhandziwa hi nuna, na leswaku loko Magazini a vona Rhulani, a phirhweka timbilu ngi wo vona mfenhe. Solani a a tiba xifuva a vula leswaku nuna u ri yena. Se a a lava na n'wana hi ku copeta ka tihlo. Leswi a swi ta endla leswaku a vonaka leswaku hi yena nsati wa xiviri. A a tiyimiserile ku kuma n'wana wa jaha loyi a a ta va mudyandzhaka wa Magazini.
Magazini a nga ha khomakhomeki hikuva se a tikumele mulungu lowo dyondzeka.
"Kambe xi nga ndzi bambisa? Hayi, musi munhu wo fana na mina a nga sorisi. Ndzi basile. Ndzi ta xi byela ku ndza tirha, ndzi vuyela hi ku xi byela swa le mandleni ya mina. Loko xo ala, xi ta va xo lava nhloko ya Johana enkambaneni." Loko se va ri karhi va tshinelelana, Gezani u tintswinye ku miyela kambe mati ya rirhandzu lama a ya khafula egalazeni ra mbilu yakwe ya n'wi sivele vutoya.
"Ndzi hlamule ka Ritiho," i hahani.
Leswi i swivutiso leswi lavaka nxopaxopo, nghayelo kumbe mavuyetelelo ya mahungu.
1.6 Hikwalaho ka yini ntirho wa kona wu fanele ku tirhiwa?
(1) XINGHEZI
"Ina, ko va ku rhandza na ku tsakela ka Holobyenkulu wa tilo na misava,"i N'wa-Mbhedhle.
Swa tikomba leswaku Mikateko a nga kanakani leswaku tata wa yena hi yena tata wa yena wa ngati, kambe a a kanakana loko nsati wa tata wa yena a ri yena mana wa yena wa xiviri.
2.14 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa mhaka ya leswaku swi na nkoka ku va mutswari a yingisa switsundzuxo swa vana va yena. Mathebula u arile ku yingisa switsundzuxo swa n'wana wa yena Matimba swa leswaku a nga yi entirhweni hikuva a ku tirhiwi eka siku rolero ra Musumbhunuku. Matimba u kale a teka rotor emovheni wa tata wa yena ku endlela leswaku movha wu ala ku pfuma. Leswi a a swi endlela leswaku tata wakwe a ta tshama a nga yi entirhweni hi ku chava leswaku vafana vo lwela ntshuxeko va nga n'wi hlasela. Mathebula u honisile xitsundzo xa Matimba, kutani a ya hlangana na Matimba a ri na ntlawa wa vafana vo lwela ntshuxeko. Matimba u n'wi kombile rotor leyi yi nga endla leswaku movha wu ala ku pfuma. Mathebula u swi vonile leswaku loko a ku nga ri Matimba a n'wi pfuneke eka siku leri, a ta va a dlayiwile. Hambiswiritano, loko a tlhelela ekaya u kumile nsati wa yena N'wa-Mzamani a tlhaviwile hi mukwana a file.
Xivutiso xa 4
Tsala xitsalwana u kombisa ku yelana ka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona.
"E!"
"Milorho ya vufana," Ku hlamula Mathebula. A hundzuluka a langutana na nsati wakwe, va ninginisa tinhloko. "Teka tibuku leti, u hamba u nghena xikolo hi ku hetiseka, u endla na mitirho hinkwayo ya xikolo."
Ekhorhweni - enyangweni wa muti. Ti nga ri tingani - titsongo swinene. Tsheve - etlhelo ka khwiri.
5.4 Xirungulwana xa "Ndzi fikile"a) Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena.
Hiloko a tlakusa mahlo a halahala eholweni ya xikambelo. Vakamberiwa hinkwavo a va korhamise tinhamu, mahlo ya voninge maphepha ya vona.Tipeni a ti ri karhi ti totatota inki.Tinhlanga a ti vulavula.Leswi swi hlamarise Rogers. A va tsala yini? I ncini lexi a va kota ku vona vuthala bya xona xana? Xana a va nga swi voni leswaku swivutiso leswi a va vutisiwa swona a swi nga ri na nhloko na ncila xana? Xana a va tibohela yini ku hlawula nhlamulo leyinene loko va nyikiwe leto hoxeka ntsena? Leswi a swi n'wi tsundzuxe marito ya ntsumi leyi vaMariya va nga yi kuma esirheni ra Hosi Yesu: 'Xana mi lavela yini la hanyaka exikarhi ka lava feke xana?' U tibyele leswaku a va tsarisiwa hi ku chava. A va nga tsarisiwi hi ku tiva. A vo tsala-vu njhe hikuva a va tiva leswaku va ta nyikiwa timakisi hi Ndzawulo ya Dyondzo na Vuleteri.Yena a a nga ta tiyisa ehansi hi ku khinsamela Ndzawulo leyi. Loko va lava ku n'wi feyirisa a swi ta antswa va n'wi feyirisa xikan'we. A languta mufambisi wa xikambelo, va hlangana hi mahlo, Rogers a hatla a languta ehansi. Mufambisi loyi na yena a wonge va lo n'wi loyela eka yena. Wonge a a tiyimisele ku rindza yena ntsena. Rogers u swi vone xikan'we leswaku siku rero a a ta fanela ku khoma swi tiya. Loko a ko fambisa Malulami kumbe Ndhacikota a swi ta va swi antswile. Lavaya a va tirha ntirho kahle, hayi leswo endla wonge haykhona!
"Loko ho ka hi nga vonani mundzuku u rungula vatswari va wena."
1.4 Xana xivulwa lexi xi hlamusela yini? "Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva va yena a va nga ha khomi nchumu?"
Xirungulwana lexi xi vulavula hi jaha leri a va ku i Dokodela Rintiho Mboweni, jaha leri hikwalaho ka mavito ya rona a ri tiveka ngopfu hi ra DR. Jaha leri a ri ri na ku hisekela ku dyondzela vugqweta, kasi tata wa rona a lava leswaku ri dyondzela vudokodela. Loko DR a pasile Giredi ya kaye, u bohekile ku tata fomo yo hlawula tidyondzo to fambelana na ntirho lowu a a lava ku dyondzela wona. U tatile fomo handle ko rhanga hi ku burisana na tata wa yena. Siku rin'wana tata wa DR u landzile DR exikolweni kutani va rhangisana va kongoma ekaya. Leswi tata wa yena a a ri karhi a rila, DR u lo ehleketa leswaku mana wa yena u lovile hikuva a a vabya a ri exibedhlele. Loko va fika ekaya, tata wa DR u humesile fomo a konanisa DR hi ta leswi a a tsale leswaku u lava ku dyondzela vugqweta. U n'wi sindzisile ku cinca a dyondzela vudokodela. Loko DR a ala, hiloko tata wa yena a n'wi hlongola. DR u vikerile hahani wa yena loyi a nga ringeta ku vulavula na tata wa yena kambe swi tsandza. U bohekile ku suka ekaya. U ringetile ku kuma ndhawu yo tshama eka mudyondzisi wa yena Marholeni, a nga humeleli. U kumile ku pfuneka ekaya ka mufundhisi na jofurowu.
Xivutiso xa 2
"Xana mi tshembisane vukati na jaha ra kona ke?""Ina.""U ri yini?""Ndzi ri tano.""Xana mina u ndzi veka kwihi?""A ku cincangi nchumu, kambe ya to va machachangweni.""Machachangweni njhani hikuva u ndzi tshikise xikolo u ku ndzi ya emapurasini leswaku ndzi ta ku teka?" ku vutisa Khazamula.
2.7 Hi wihi ntlimbo lowu nga kona eka xirungulwana lexi, naswona xintshunxo xi vile xihi?
"I miehleketo ya kahle, yo tenga yoleyo master," ku hlamula Themba.
2.8 Kun'wana eka xirungulwana lexi Matimba u vula leswaku a nga yi lavi dyondzo ya vufocholo na leswaku a swi nge n'wi pfuni nchumu ku va xidyondzeki xa hlonga. Xana u vona a endla kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", Dokodela Rintiho Mboweni a a navela ku va a dyondzela ntirho wa vugqweta loko a pasile matriki. A a fanele ku tata fomo loko a ri eka Giredi 10, a kombisa ntirho lowu a a ta dyondzela wona leswaku a ta hlawula tidyondzo leti fambelanaka na ntirho wolowo. Ntlimbo wa yena a ku ri leswi tata wa yena a a nga swi lavi leswaku a dyondzela ntirho lowu, hikwalaho a a n'wi sindzisa ku dyondzela ntirho wa vudokodela. Loko a ala ku endla ntirho wa vudokodela, tata wa yena u n'wi hlongorile ekaya a tlhela a n'wi tsona mali yo hakelela tidyondzo. Xintshuxo xi tile loko Rintiho a ya kuma ndhawu yo tshama eka Mufundhisi, laha a nga seketeriwa na ku nyikiwa mali yo hakelela tidyondzo a kala a heta ntirho lowu a wu rhandziwa hi yena.
Eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", hi kuma leswaku timhaka ti humelela ematikoxikaya, eBulwini laha N'wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi a va tshama kona na le dorobeni ra Giyani, laha N'wa-Mbhedlhe a a tirha kona.
"A ndzi mi vungunyi," ku hlamula Rhumbuka, a tshikelela marito yakwe."Ndzi na xona xivungu xa HIV. A ndzi rhandzi leswaku mi nga tivi."
"Tana u ta vona,"ku rhamba Mathebula.N'wa-Mzamani a hatla a tshinela etsheveni ra nuna. A fika a hlamala ku vona Matimba a ha yime ekhorhweni a ri eku chumayeleni.Mathebula a bakanya kheteni,a huwelela hi ku hlundzuka:"Matimba!" Leswi a a hlundzukise xiswona u rhurhumele lero tiya yi chela hembe yakwe exifuveni, a tiva no hlambanya hi Xinghezi.
Eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", loko swi ta eka xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, ku tirhisiwile munhu wa vunharhu hikuva mutsari hi yena a rungulaka timhaka leti humelelaka. Hambiswiritano, mutsari u pfa a nyika swimunhuhatwa nkarhi wo va swi tivulavulela hi swoxe. Kwalaho ku va ku tirhisiwile munhu wo sungula naswona swa pfuna ku kuma vumunhu bya ximunhuhatwa ku tlula loko ximunhuhatwa xa kona xi hlamuseriwa kunene.
"U nga swi vuli Tatana. Ndzi wile mapa hakunene. Ku na timhaka ta Civic Association leti ndzi lavaka ku vulavula tona na yena.Ti ndzi hisa xifuva,"i Lucas yeloye. Kwalaho muchayeri a hlekanyana. "U ndzi vona ndzi te tani,ndzi ya kona na mina. A ndzi ta famba na wena kambe leswi u yaka u ya vulavula hi swona a swi fambelani na nkosi. U nge vulavuli timhaka ta Civic Association enkosini," ku hlamula muchayeri.
"A nga ka a nga swi twisisi. Ndzi lo n'wi byela leswaku Mfuwo wa hina Vatsonga wa ala. Mbuti liya Deutshe a yi ri mbyana yo vukula hu-hu-hu!"A ntlokola nakambe.
"Kunene ku yingisa swi tlula magandzelo hahani. Mbilu ya n'wina i mhakwa ya swilenge. Mi ndzi phule ta le nhlokweni. Milorho ya mina a yi ri mijamujamu vusiku hinkwabyo. Vuntshwa bya mina lebyi a byi vunile byi tlhele byi hluka. Mbilu ya mina yi phidunuriwile. Hahani Hletelo i vukosi embilwini ya mina. U ndzi pfuxe laha a ndzi lo ncucululu, bya mpfundla," ku pfala Xikhegu nguvu ya bulu ra vona.
Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nxakahato - swivutiso leswi lavaka leswaku u yelanisa hungu ra xitshuriwa na ntokoto na mavonelo ya wena.
Ku tlhela ximandlamandla - ku tlhela handle ko kuma nchumu lowu u teleke wona.
"Kasi ro va hungu muni lero chavisa ku boxa ri nga ta za ri hi petisela dyambu ke?" Ku vutisa Miyelani. Gezani u miyerilenyana, timbilu ti ri karhi ti holova; yimbe yi ku xi tshike xi famba xa delela kasi yimbe yi n'wi chavelela yi n'wi byela leswaku tanihi ndlopfu, o fanela ku lwa a basisa hinkwaswo a ta kota ku hundza.
a) Vito na vumunhu bya ximunhuhatwankulu.b) Ntlimbo lowu ximunhuhatwankulu xi hlanganeke na wona.c) Ndlela leyi ximunhutwankulu xi ahluleke ha yona ntlimbo/ xirhalanganyi. d) Ku khorwisa ka ximunhuhatwa hi ku landza leswi humelelaka evuton'wini.
1.2 Hi rihi jaha leri a ri tekanile na Rhulani?
A ndzi chava, kambe marito ya ku ndzi fanela ku va wanuna ma ndzi tiserile ntshikilelo. Ndzi tibyela leswaku ku va ndzi vonaka ndzi ri wanuna ndzi fanela ku ya hambiloko ku dya hi mukwana na foroko swi ta ndzi tikela.
e) Luyaa
"Swo yini ka buti mi nga ta hi chavisa? I ncini lexi mi nyanyulaka na swikunwana? Mi tsakisiwe hi vito kumbe hi leswi ndzi kombeleke ku famba ke?" Miyelani a vutisa.
1.9 Hi swihi swikombiso leswi munhu loyi a nga na AIDS a nga vaka na swona? Tsala mune leswi nyikiweke eka xirungulwana.
"Na wena a wu ta kuma ku tshunxeka."
"Ndzi...ndzi lava Rintiho!" Tatana a nghanghamela, a nghenisile nhloko ntsena etlilasini, miri wu sarile ehandle. U lo fika a hlometela, a vula sweswo ntsena, mudyondzisi a nga n'wi xewetangi.
1.11 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Yindlu ya ka Deutshe a yi nga ri ya laha misaveni. Khapete ya kona munhu o bodhlomela kunene. Endzeni a ko tititi, onge ko va xigwitsirisini.Tiaircon a ti ri ku tirheni. Kambe ku nga si va khale a ndzi ri kaya. Onge a ko va khale vatswari va Lynette va ndzi tiva. A va nga hlamali nchumu hi mina.A va nga ndzi vutisi swivutiso swin'wana swo ndzi lavisisa swa ku fana na ku "Vatswari va wena i vamani? U nghena kwihi kereke? Wena na Lynette mi tiyimiserile yini? Hikwalaho ka yini u dyondza lahaya u dyondzaka kona?"E-e! A va ndzi khoma onge ndzi n'wana wa vona. Onge ndzi lo velekiwa kona kwalahaya. A va tsakile hi ku hetiseka ku ndzi vona kambe a va nga ndzi khomi tanihi muendzi. A hi bulusa mafenya, yi va yi sukile ya maphepha.Loko hi ya etafuleni ndzi twa mbilu ya mina yi ku gidhli! Hi kona xikambelo xa ntiyiso a xi ta sungula.
Ku tshama u damarhele buku - ku tshama u ri ku hlayeni ka tibuku.Ku tshetsha rinatlu - ku herisa swirhalanganyi.Ku tshova nenge - ku tikisa nhwana/ ku nyika khwiri/nyimba.
"Swi tikomba onge hinkwerhu ha twanana leswaku ntirho wu ta endliwa namuntlhla. Sweswi, a hi pulaneni leswaku hi ta endlisa ku yini!" I Zukrov a vulaka.
Hi masiku loko ndzi va vona va kompfa egondzweni a swi ndzi ehleketisa siku ra mucato wa vona. Heyi, siku rero ndzi ta ri rungulela na va-Gwambe na Dzavana siku ndzi nga ta pfuleriwa na ku amukeriwa etikweni ra swikwembu.Van'waswihenahenani loko va vula va ri mucato wa Mkhekhelezi na N'wa-Mbhedlhe wu vile wo sungula na wo hetelela la Afrika wa ntima. Siku rero emahlweni a ku kompfa mufundhisi na xinyeletana xa mbilu yakwe Jafuro va ambale bya mawukuwuku ya tilo. Mufundhisi a a tamele Buku ya rito kasi Jafuro a a tamele Buku ya tinsimu ta tilo, un'wana na un'wana wa vona a ri karhi a koka nyimpfana hi ndhilima, ku landzela vana vambirhi lava a va hlove swi xonga, wa matlhari na wa xirhundzu, un'wana na un'wana a tamele tuva exandleni. Ku landzela xileyi xa tihavi lexi a xi endleriwe switulu swimbirhi,ku tshama vatekani lava hlovelo ra vona swange a vo lava ku amukeriwa ephalamende ya le tilweni, vun'wetsin'wetsi lebyi a byi n'wan'waseriwe vanhu,tihomu, makuwa, tinyimpfu, tindhilima, xileyi na hinkwaswo, a byi vuyisa na n'wana evukatini. Endzhaku a ku landza kalichi ya timbhongolo leyi a yi xinge tinxangwana hinkwato ta vatekani - ku hlamarisa ka swona, vanhwana a va swi be hi swihatimana, swibelana leswo fuwa na madeha kasi majaha a ya ambale xilungu. Nkulungwana na xivuvuna a swi tshukisa na huvo yo endla milawu ephalamende ya le tilweni. Swakudya a swi ri matutu vana va Ntavasi.A ku tlhaviwe makumembirhi wa tihomu ta xibunu, nhungu wa swiphongo swa xintu leswo ka swi nga biwangi hi michini na ntlhanu wa masekwa yo nona.
hi Basani Ngobeni
Ku khoma swi tiya - ku tikarhata/ku tirha hi matimba/ ku chava/ ku tshuka.Ku khomiwa hi gwitsi - ku chuhwa/ ku rhurhumela.
Ntiyiso ntsena
Xivutiso xa 4
Loko siku ra ku velekiwa ka mina ri fika, a ndzi tsakile ngopfu hikuva a ndzi vonile leswi Manana va nga swi xava loko ku tlangeriwa ku velekiwa ka Ntsakisi. Na mina a ndzi languterile leswaku va ta vuya va ndzi xaverile swa kahle. Kute loko Manana va nghena ndzi kuma leswaku a va khomangi nchumu. A ndzi vilelangi ngopfu hi ku ehleketa leswaku kumbe va xavile khale. Kute loko ndzi vona ku ba nkarhi wa nkombo namadyambu va nga vuli nchumu, hiloko ndzi sungula ku swi vona leswaku onge a va xavangi nchumu.
- Hi ku vona ka wena leswi endliweke hi Miyelani swa khorwisa ke?
Ku va vanhu va hlayiwa exandleni xa nhongana - ku ka vanhu va nga talangi.Ku va vutomi byi pesuka - ku va vutomi byo saseka byi cinca byi va byo biha/ ku va vutomi byi hundzuka.
"Ndzi ri 'I ntswini leswi man'?"Ndzi twa rito ra yena ri ri ku rhurhumeleni, ri taleriwe hi mahlehleleti.
Vanhu va xivindzi - vanhu lavo pfumala ripfalo/ vanhu vo tiyisela/ vanhu vo ka va nga chavi. Vanhu vambirhivanharhu - vanhu vo ka va nga talangi.
"Mi ta va mi lemukile leswaku mali leyi yi tele," ku vula Zukrov. "Laha misaveni va nga ka va nga ku nyiki mali yo tarisa leswi u nga tirhangi ntirho wo nyawula. Hi marito lawa ndzi lava ku vula leswaku i ntirho wo tika swinene. Hi swona leswi endleke leswaku hi hlawula n'wina. Hi mi hlawurile hi vutivi bya leswaku a mi vavanuna-hafu, kambe mi vavanunanuna. A hi kanakani leswaku mi ta hi endlela wona hi vutshembeki lebyi xurhisaka."
Loko a hundzela eka xiyenge xa vumbirhi xa swivutiso swa xitsalwana, u kumile leswaku ku na swivutiso swa nhungu kambe a a fanele ku hlamula mune ntsena. Swivutiso swinharhu a swi fambelana na tinhlamulo leti a a ti lulamisile eka xijumbana xa yena. Hiloko a lwa nyimpi yo humesa xijumbana na yo xi phutsunula. A swi nga olovi hikuva mufambisi wa xikambelo a a tshama a n'wi langutile onge wo rindza yena ntsena, naswona a a tshamela ku n'wi tshinya loko a kanganyisa van'wana na ku va bela huwa hi ku khomakhoma maphepha. Hambiswiritano u kale a humelela. Lexi nga n'wi heta matimba i ku kuma leswaku xijumbana lexi a teke na xona a xi nga ri xa dyondzo ya Biology, kambe a xi ri xa dyondzo ya Matimu History lexi a xi ri na timhaka ta "Peace Treaty signed in 1919" na "Germany, Allies", na "League of Nations". Rogers u sungule ku konya, a himetela tafula hi swibakele ku kala holo hinkwayo yi n'wi honolela mahlo na mufambisi wa xikambelo a n'wi tshinelela.
b) N'wana u fanele ku yingisa mutswari wa yena. c) Munhu u endla leswi rhandziwaka hi mbilu ya yena.
Xivutiso xa 2
"Kun'wana na kun'wana!" Ndzi hlamula hi ndlela yo tumbela.
1.6 Hi ku vona ka wena, xana Rhumbuka a a endlile kahle ku va a vutiserile vanghana va yena leswi a a fanele ku swi endla mayelana na ku tsana ka miri wakwe ke? Seketela nhlamulo ya wena?
1.4 Matimba u hlamule yini loko tata wa yena a n'wi byela ku tshika swa tipolitiki hikuva a swi fambisani na tibuku?
"Ndza ha famba," ku vula Mathebula endzhakunyana, a huma a ya egarajini leyi a yi vambelanile na kamara ya vuwiselo. N'wa-Mzamani u lo sala a lo khekhexwaa, wonge a a boleriwe hi mbewu. Embilwini yakwe a ku thona ngati leyo tititi, mahlo ya byongo byakwe a ya n'wi komba mitsumbu mimbirhi: wa n'wana na wa nuna. U tshamise xisweswo nkarhi wo leha. A nga wu twangi movha loko wu ala ku pfuma. A wo ncincincii, kambe a wu nga pfumeli. A nga twangi huwa ya ku fununguriwa ka nhompfu ya wona, wu kamberiwa. A nga twangi ku funengetiwa ka yona nakambe. U lo twa ntsena swigingi swa ku vuya ka Mathebula. "Movha wu ala ku pfuma."
Lucas a ri ri jaha ra le Xipilongo. Laha Allesburg a a lo ta hi ku ta lava ntirho. Se a swi endla tin'hweti ta tsevu a nga kumi ntirho. Mbilu ya yena a yi nga vaveli yena ntsena kambe a yi vavela na tata wa yena le kaya. Tata wa yena a a n'wi kurisile hi ku hlupheka swinene, hikwalaho Lucas a a lava ku n'wi endlela swo karhi ku n'wi khensa a nga si landza swikwembu. Lucas u loveriwile hi Manana a ha ri ricece. Hi ku vona leswi wansati a xanisisaka xiswona n'wana wo ka a nga ri wa yena kambe wo va wa nuna wa yena na nsati un'wana, tata wa Lucas, yena nkulukumba Manganyi u hlawurile ku ka a nga ha teki. Hikwalaho Lucas u kurisiwile hi tata wa yena ntsena. Hambiswiritano a a nga yangi kule na xikolo. A a humile hi fasitere eka ntangha nkombo.
Tsala xitsalwana u kombisa xikhovolelo lexi nga eka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka eka xona.
1.6 Vula swilo swimbirhi leswi nhwanyana loyi a pfuneke jaha leri hi swona.
1.8 Xana a swi vangiwa hi yini ku va vahariva va Rhulani va n'wi xanisa?
Namuntlha loko mudyondzisi a nga si huma u hi nyikile ntlhanu wa va matlhontlhabyongo. Vona a ku ri lava landzelaka:
Ku honolela mahlo - ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku hundzisa emisaveni - ku dlaya.Ku kanya mbilu - ku tiyisela.Ku kayelela - ku dlayetela/ ku hlasela vanhu vo tala. Ku kumeta tinhloko - ku yisa nhloko ehenhla na le hansi ku kombeta ku pfumela kumbe ku yima na mhaka.Ku landza swikwembu - ku fa/ ku lova.
Sizoyinyova, sizoyinyova,
U hundzele eka xiyenge xa vumbirhi. U hlaye swivutiso hinkwaswo swa nhungu. Eka swona a a fanele ku hlawula no hlamula swa mune. Ina-ka, laha swivutiso a swi fambelana na leswi a nga tshama a swi vona ebukwini ya ...,ya..., ya..., hay man! A ku ri na swivutiso swinharhu leswi a a swi pakanise kahle.A a tilulamiserile swona.Futhi a swi vutisisiwe xileswi ana a a swi lorhise xiswona. Swikwembu swa ka vona a swi n'wi lombe tindleve, swi tlhe swi n'wi khoma hi voko. Tinhlamulo a a ti tiva, a ti ri evuhlayisekweni bya xikhwama xakwe. A ti laveka ephepheni.
"Mhaka ya mina na yena ya olova n'wina sesi!"
Hikokwalaho ka yini mi nga tilaveli munhu loyi a nga ta mi kurisela xivongo, mi tshika ku tidyela nkarhi hi munhu wo ka a nga bebuli? Ma swi tiva leswaku loko mo fa mi ri hava n'wana, hi loko xivongo xi file ke?" A vula sweswo hi ku tswontswa Magazini. Jaha ra Xikwembu a ra ha kalangi ri swi kota ku tikhoma. Ri lo vhela ri tibyela leswaku ku nonela hi mpfundla swa singita. Ro olova, ri rivala na leswaku ri se ri na yona nghamu, ro khomelela Solani va tswontswana.Solani a a tsake ngopfu embilwini ya yena.A a tibyerile leswaku u winile. A a tibyerile na leswaku swa boha a wisa Rhulani exitulwini hikuva yena u dyondzeke ku tlula Rhulani, naswona wa bebula. Hambi leswo wa bebula a a byeriwe hi mani, ahanti! Swi tikomba Solani a vona vutomi hi tihlo rin'wana.A a vona ngi loko munhu a nga dyondzekangi a nga faneriwangi hi vukati, byi fanele yena a havaxeleke magaweni, yena a nga ta pfa a vulavula xilungu a ku 'my honey, my chocolate, my chicken licken'.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
"Mina a ndzi yi helo. Ndzi n'wana wa kwala ka mufundhisi." Ndzo vona manana a ku xi biku! A veka voko exikandzeni. A rila hi rito leri onge a ri khomiwile hi mukhuhlwana. A ri twala ri pfa ri nga humi swona. "Hambi mo rila manana, a swi nga mi pfuni nchumu. Mina a ndza ha vuyi ekaya," ndzi titwa ndzi vula.
Swi tekile nkarhi wo leha ku khorwisa kokwana ku hundzula vonele ra yena. A ri akerile. KAMBE hi rin'wana siku, endzhaku ka malembe, mina na Lynette, rivoni ra mina, a hi khinsamile emahlweni ka yena, a ri karhi a hi nyika mikateko ya yena ya leswaku hi tekana tanihi nuna na nsati.
- Xana u vona Mathebula a endlile kahle ku va a sindzisa ku ya entirhweni hi Musumbhunuku hambileswi a a tsundzuxiwile hi n'wana wa yena leswaku xiyimo xi ta va xi bihile tanihileswi nhlangano wa vona wu yiriseke vanhu ku ya entirhweni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nuna wa Rhulani u sungurile mahanyelo yo ka ya nga amukeleki. U sungurile rigombo. Siku na siku a a himetela no gembetela Rhulani, ku ri hava xivangelo xo nyawula. Ntiyiso wa kona hileswaku Rhulani a dlayisiwa hi nceka wuntshwa. Mhaka yo vava hi leswi loko Rhulani a ri karhi a cema hikwalaho ka swibakela swa Magazini, vahariva va yena a vo jika hi khona,va ba xikhiyana xo ka xi nga heli. A a va tinyika na nkarhi wo tima timboni,va pfula mafasitere leswaku va ta kota ku cingela mhangu ya kona. Ku suka kwalaho mhaka ya kona a va ti teka va ya haxa Solani hi yona. Munhu a a ta kuma Solani na vahariva va yena va ri karhi va phakatana, va tifayafaya no wela ehansi hikwalaho ko ba xikhiyana le ka vaSolani. Leswi a va kumanisa swona na Solani, munhu a ta ehleketa leswaku ntsako wa kona wu ta va hilaha ku nga heriki na loko Solani a ta va a hlomile. A a va n'wi byela na leswaku vona a va na muhariva wa mhika, muhariva va tiva yena ntsena.
Eka Xirungulwana xa "Rivoni", hi kuma leswaku timhaka ti humelela exikolweni lexi ku nghenaka vantima na valungu, laha Hasani na Lynette va nghenaka kona. Ti tlhela ti humelela edorobeni eka vaLynette na le matikoxikaya eka vaHasani.
Mina a ndzi ehleketa leswaku ku famba na nhwanyana loyi eka nkarhi wo wisa a swi ta va swa siku rin'we ntsena, leri a nga ndzi teka edesikini. Yena a a tshamela hi le ndzhaku, mina a ndzi tshamela hi le mahlweni. Kasi a ku ri loko xinghana xi sungurile. Ndzi dyondza loko a vitaniwa hi van'wana leswaku hi yena Lynette Deutshe. Na mina ndzo n'wi vitana Lynette. Ndzo twa a pfumela. Na yena o ndzi vitana Hasani, ndzo pfumela.
â€¢1988 u pasile vuthicara eHoxani College of Education.
"Ku vula ntiyiso hahani, vugqweta byi le mbilwini yanga. Ndzi nga ka ndzi nga byi cincanisi na nchumu."
(4) NDZETELO WA SWA VUTOMI (LIFE ORIENTATION)
"Elokhixini rihi?" ku vutisa Cawuke, a yiva Manganyi katsongo hi tihlo, a tlhela a ri vuyisa endleleni hi ku copeta ka rona.
"U ta huma a ya kwihi n'wana ntsongo buti?"
VahlotiGqwetaU nga riliByi le tintihweniTlhariha mufana!I VutomiI miehleketo Xijahatana N'wina!Mangwa
"N'wana wa ntshiva mina a ndzi twanani na yena sesi," Rito ra tatana ri tlakuka, a vuyela ka xiyimo xa tolo hi sekondi. "A ndzi twanani na yena nakatsongo."
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Vasesi wa Magazini a va rhandza ku kumela buti wa vona ekhon'weni va n'wi vutisa leswaku yena o ka a nga lavi n'wana ke. "Hikokwalaho ka yini mi nga tilaveli xo fa tihlo xi ta mi kumela n'wana? Mali ya n'wina yi ngo helela eka munhu wo ka a nga kumi na n'wana, mi ta swi kota ku cheleta mbvuva lowu nga ta ka wu nga pfuki wu tswarile mihandzu mi ta kha siku rin'wana ke?" Marito lawa ya tlhavile Magazini mbilu, a sungula ku ehleketa hi wona ku ri leswaku khale a a nga ri na mhaka na swona. O tibyela leswaku nkarhi a wu si fika naswona nsati wa yena u ta kuma n'wana hi nkarhi lowu laviwaka hi Xikwembu. Leswi hinkwaswo vasesi wakwe a va swi endla hikwalaho ka leswi munghana wa vona Solani, a a fa hi Magazini. A va phendlela Solani mindzhuva leswaku a ta byi kandza eka Magazini.
Migingiriko
Hi siku leri tlhandlamaka - ra Mugqivela - Lucas u yile evhengeleni ra tibuku ku ya xava phepha ra Mugqivela. A nga lavangi ku ri hlaya a nga si fika ekaya. U fikile ekaya a ku gaa, ehenhla ka mubedo, a sungula ku hlaya.
1.7 Hlamusela leswi Xikhegu a swi endleke endzhaku ko amukela xitsundzuxo xa Hletelo.
Ku wa mukapa - ku cina u tlhela u tlhava ehansi hi nhloko u yimisa milenge. Mahlo yakwe a ya vulavula - a n'wi languta hi ndlela yo kombisa leswo ku na ntwanano. Laha ri tirhile ku kombisa ku kotlana ka swilo kumbe swikongomelo swimbirhi hinkarhi wun'we kumbe swin'wana swi nga ri ki kahle.
Lexi a xi tsakisa hi leswi Rhulani a nga cincangi vutomi bya yena loko a fika eJoni. Vutomi lebyi a a byi hanya ekaya, hi byona lebyi a a byi hanya na kwale Joni. Hambileswi vutomi bya le Joni byi ngo va mphensamphensa, yena a a ha tikhome kahle. Vutomi bya yena kwale Joni a a byi naveriwa hi vanhu vo tala hikuva a a ri hava vutlukwa-chola. Lava a a va ri na vasati vo karhata, a va navela ngi Rhulani a ngo va nsati wa vona. Rhulani u fike a tinyiketa eka kereke ya Ebeneza kwale Joni, a tlhela a va musumi wa tinsimu. Leswi na yena a a ri munhu wo rhandza Xikwembu, u joyinile kereke hi mbilu yo basa paa!
"Vona a va tivi nchumu n'wina buti. Hi yo yini leyi ndzi yi kombaka hi Nsovo. Loko a a lo ndzi yingisa a a nga ta va a kumile n'wana a ha ri ricece. Ndzi ku: "Nsovo, u nga fambi vusiku. Nsovo, xin'wana na xin'wana xi na hakelo." A ndzi twiwa hi mani? Namuntlha ndzi mana wa ricece.
Vusiku sala ndlwini - ku hubuta/vindzuka.
Ku hlaya buku yi pfariwile - ku vona ntiyiso wa mhaka hambi u nga byeriwangi. Ku humesa mavala ya ntiyiso - ku komba hanyelo/kumbe endlelo ra xiviri.
1. Pimanyisa mpaluxo lowu nga eka xirungulawana xa "Rivoni" na mpaluxo lowu nga eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", u ri karhi u nyika swikombiso leswi humaka eka xirungulwana. Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Xivutiso xa 3
1.4 I yini lexi a xi endla leswaku jaha ri nga tshunxeki loko ri vona nhwanyana loyi wa mulungu a yimile emahlweni ka rona?
Rhulani u hetile malembe mambirhi hinkwawo a nga si kuma n'wana.U lo na heta lembe ro sungula, hiloko vahariva va yena va n'wi pfuka tshuri.Leswi se a va endla swona a swi chavisa. A va n'wi vula hikwaswo leswi va swi lavaka. Mikarhi yin'wana a va vula leswaku makwavo wa vona u lo teka wanunakulobye hikuva i mhika. Un'wana na un'wana o vula leswi a a swi tsakelaka. Leswi a va tele, a ku huma to tala hi nkarhinyana. A va sungula ni ku n'wi tongela hi lava va ka vona vana. Loko Rhulani a vitana n'wana un'wana leswaku a ta n'wi rhuma, a a byeriwa leswaku hikokwalaho ka yini a nga tswali wa yena n'wana leswaku a ta n'wi rhuma, a tshika ku rhuma vana va vasatikulobye hambiloko dyambu ri hisa. Mikarhi yin'wana a va byeletela vana va vona leswaku loko a va vitana a lava ku va rhuma, va nga pfumeli loko a nga si va nyika mali hikuva u na mali yo tala tanihileswi a nga riki na n'wana.
- Loko ngi a ku ri wena Rhumbuka, xana ingi u tivisile vanhu hi ta xiyimo xa wena xa HIV/AIDS ke? Seketela nhlamulo ya wena.
1.3 I yini lexi hlundzukiseke tata wa Matimba?
Matimba a nga hlamulangi xivutiso xa tata wakwe. U lo n'wi languta, ivi a nghenisa voko exikhwameni. "Tatana, ndzi mi hlwerisile ku ya entirhweni wa n'wina." A humesa xilo exikhwameni. "Lexi," a vula hi ku komba tata wakwe, "hi xona xi tsandziseke movha wa n'wina ku pfuma. I rotor, tekani mi ya pfumisa movha wa n'wina." Mathebula a xi amukela. Matimba a hundzuluka a tlhelela enghomeni.
2.6 Hikwalaho ka yini Solani a tsandzekile ku tswalela Magazini swihlangi?
Ku ya hi Mimpimo ya Makambelelo ya mbuyelo wa matsalwa, hi languteriwa ku va hi kota ku:
Malwa-a-te-whii - munhu loyi a ngo tirha kunene ku hlula nala handle ko vulavula. Laha ku vuriwa ndlala leswaku yi karhata vanhu yi karhi yi nga vulavuli.
XIKOLO XA LE HENHLA XA VUTIVI
a) A va hlahlavuveli
"Lexi nga kona, nghena ehansi u dya buku. Giredi 12 wa yi minya lembe leri. Ndzi ta thola mutirhi a sala na Springbok. Nghotsa ya dyondzo hi yona yi nga ta ku pfhurheta swilavi.Vutomi bya kecela loko u nga dyondzangi.Humesa Manyunyu embilwini ya wena u nghenisa xisana xa dyondzo u nyawuka eka xona. Hambi hina hi huma ekule. Hi lo luma meno n'wana wa makwerhu. Mavala ya mangwa i mavala man'we.Vavanuna i ntirho wa vona wo tihundzula ndlopfu va dya makamba hinkwawo. Futhi wena u katekile u nga eka ntila wa Science hikuva yi fumbarhele vulombe byo nona. Byongo bya Manyunyu byi na tinhwala. Va n'wi hungurile ku kholela vana va vanhu. Misava leyi yi na mona wa xiloyi, yi ta n'wi lata esangwini a hundzuka xifofoloti. Hina hi korwile hi swa misava, wa swi vona na wena leswaku ti dya ti kongome kwale va Thayela na N'wa-Mixeke va vundzeke kona. U nga tivangeli vuvabyi bya mbilu wa ha ri matabyana. Hi langutele xibasa xa dyondzo eka tshuri ra wena. Ndzi gimeta kwala. Loko u lo teka mhula u lema tindleve, khari wena u nga ta hlohlonyiwa hi vuleda," ku gimeta Hletelo a yimise na nhompfu leya rhonge.
5.1 Xirungulwana xa "Rivoni"
"Yini!" A tlakusa buku a yi veka etlhelo, a hlalela mahlori: 'Germany' na va-'Allies' na va-'League of Nations'. "Yerrrr," ku konya Rogers, a hima tafula hi swibakele swakwe hinkwaswo. A nga lo hima kan'we kumbe kambirhi, u lo himetela ko tala. Holo hinkwayo yi hundzuluka yi n'wi honolela mahlo. Mufambisi wa xikambelo yena a a ri karhi a tshinelela Rogers na maphepha yakwe yo tala".
1.3 Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku swivutiso leswi a swi ri swo hlangana nhloko?
Eka xirungulwana xa "Luyaa", ntlimbo lowu ximunhuhatwa Miyelani a hlanganeke na wona a wu ri wa le ndzeni hikuva a a fanele ku hlawula leswaku eka Gezani na Khazamula, u fanele ku tekana na mani. A a rhandza Khazamula naswona a va tshembisanile leswaku va ta tekana hi ku famba ka nkarhi. Loko Gezani a n'wi gangisa, Miyelani u vurile leswaku u rhandzana na Khazamula kambe endzhaku u hetelele a pfumela a tlhela a byela Khazamula leswaku u ta tekiwa hi loyi a nga ta rhanga ku lovola exikarhi ka Gezani na Khazamula.
6. Pimanyisa xitayili xa matsalelo xa mutsari xa xirungulwana xa "Swi tsandze koti" na xa mutsari wa xirungulwana xa "Ndzi fikile".Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Ndzi languta tatana hi ku rindzela leswi a a ta swi vula. Mahlo ya hina ma kotlana. Ndzi hatla ndzi susa ya mina. Ndzi twa onge ndzi ngo rila. Mahlo ya tatana a ma lo juu! Swi ndzi khorwisa leswaku a a rilile ngopfu loko a nga si ndzi landza exikolweni. A rilela nsati wa yena - mana wa mina! A ndzi hundza hi ku hatlisa. A kongoma eka yinhla yin'we ya tafula. A teka phepha,a ri lahlela emahlweni ka mina onge u cukumeta nyoka yo hanya leyi a yi n'wi khandziyile miri a nga yi voni.
Siku leri tlhandlameke a ku ri Sonto. Rhumbuka u tilunghisele ku ya ekerekeni. Loko a famba epatwini u xiye leswaku a ku humelela swilo leswi a a nga si tshama a swi vona. Vanhu a va pfala minyangwa ya tindlu ta vona loko va ku n'wi kelu! Van'wana a va hambukela emitini hi ku chava ku hlangana na yena. Lavo tsandzeka ku tikhoma a va n'wi hlometela hi mafasitere. Vana a va huweleriwa, va khahliwa ku hatla va suka epatwini. Van'wana, kumbe hi lava va xivindzi, a va honolela Rhumbuka mahlo, va nga n'wi hlamuli hambi a va ndzawuta. Hambi timbyana a ti pfale milomu ya tona. Ekerekeni, Rhumbuka u tikume a tshame a ri yexe exitulwini xo leha. Mahlo hinkwawo a ya ri ehenhla kakwe. Loko a va languta, hinkwavo a va hatla va languta etlhelo.Loko a languta ehansi, mahlo hinkwawo a ya vuya ehenhla kakwe naswona hi ku copeta ka tihlo. Mahlo lawa ya sungule no n'wi badlhisa nyuku. Vambirhi-vanharhu va kanye timbilu va n'wi xeweta loko kereke yi huma. Valavo a va ringeta ku endla Xikreste. Hambiswiritano, na vona lava a va nga ri na mabulu na yena. Hinkwavo a va nga qhavulani na yena. U tlhelele ekaya a pfimbe nhloko, a twa a sungula no chava vanhu hinkwavo. Sonto liya hinkwayo, loko vanhu va hundza emahlweni ka yindlu yakwe,a va ntsetela marha,va tshwutela na swikhohlola. Loko a ku ri na xikontiri ndza tshemba siku rero a ku ta va ku boxeke nambu wuntshwa wa marha na swikhohlola.
"A ndzi ali leswaku u lovile kambe loko a mi lan'wela n'wana a nga si fa, se yena a a tsandza hi yini ku tihlayisela n'wana wa yena?" I Manana a vutiselaka Tatana swivutiso swo huma endleleni.
Mimbuyelo yo dyondza ya matsalwa, ku katsa na swirungulwana, i ku va mudyondzi a kota ku hlaya na ku langutisa, leswaku a ta twisisa na ku hlela hi vuxoperi na ku angula eka tinxakaxaka to tala ta switshuriwa.
Nkomiso
Kunene rhumbu ra Thayele na n'wa-Mixeke ri dzimile timitsu eka dyondzo ya Mine Engineering hi ntamu. Ku tinyiketela ka yena ku endlile leswaku timbilu ta va ka Sasol lava nga n'wi phemela basari ti tshamela lero ba mikulungwana. N'wana wa xihlangi a a bohe nkhamu swi tiya. Hambileswi a a ri exikarhi ka ntlhambi wa lava ntlhohe, a a nga tsemekangi rhumbu. O monya ntsena futa leri nga humelela eyunivhesiti ya Free State loko rimenyo ri thyakisile swakudya leswi dyeke hi va ka ntimeni. Xikhegu u chayeriwe malembe manharhu a thwasa. Xikan'wekan'we a kuma ntirho wu lo n'wi yimela.
2.5 Hi ku vona ka wena i yini lexi a xi endla leswaku Rintiho a chuhwa?
Ndzi n'wayitela.
2.2 I yini lexi endleke leswaku Lucas a weriwa hi nyuziphepha leyi ngi a yi khomile?
Eka xirungulwana xa "Xa dyisa", ximunhuhatwankulu i Rodgers hikuva hungu hinkwaro ri rhendzeleka eka yena. Hi ku landza leswi humelelaka eka xirungulwana lexi, Rodgers a a ri munhu wo loloha,
1.15 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
"Marito ya wena ya tiyisa nhlana Miyelani, ndza tlangela," i khazamula yeloye.
2.5 Loko ngi a wu ri wena Lucas la endleke mhaka leyi nga eka 2, 4, a wu ta titwa njhani?
Ku khinsamela van'wana - ku tirhela van'wana/ ku va hlonga/ mutirhi.Ku kholeriwa - ku ka va nga ri na mhaka na wena/ ku tongeriwa/ ku bomberiwa.
"Ndzi hlamule ndzi lava ku famba."
"Tatana, a mi ndzi twisisi," ku phikelela Matimba.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
"Mi ndzi landzile leswaku ndzi ya endla vudokodela?" Mina ndzi vutisa.
tatana a nga swi koti ku hlayisa vana ku fana na
"A ndzi yimi na wena leswaku loko vana va Perlman va helerile i makume-mbirhi," a vula, xikandza xi lo nchaa, ndzi twa a tele nyanyuko eka rito ra yena.
1.7 I yini lexi Matimba na Vandla ra Reformist a va lwela xona?
Ku tsimba mahlo - ku tsipa/ ku pfala mahlo.Ku tsona vurhongo - ku endla leswaku munhu a nga vi na ku rhula.
Xirungulwana xa "A ku te ku fuma ka wena" hi WR Chauke
"He wena xinsohelana ndziwena a wu hlamuli swona mani, ndzi ri u mani nandzuwe?"
Rogers u sungule ku hlaya swivutiso swa xiyenge lexo sungula. Xikan'we-kan'we u hlamarisiwile hi mavutisele ya kona. A ya nga lungiwangi na switsanana.A ya tumberile swinene.Loko munhu a hlaya swivutiso swa kona a a twa wonge a a ri eka mujombo wa tinhlanyi.Nsululwani a wu vuya hinkwawo.Mahlo wona a ya hundzuke swipelupelu, ya endla leswaku mapeletwana ya wa mukapa ehenhla ka phepha. Marito a ya dansa 'vastrap' liya ya nkarhi wa va-Paul Kruger. Loko a langutisisa swinene u vonile leswaku leswi a ku nga ri swivutiso, a ku ri swirimbana. A swi ri swivutiso swo phasa, ku nga ri ku 'pasa' ku ya emahlweni na tidyondzo, kambe ku 'phasa' ko lovisa, ku feyirisa. A a swi tiva leswi a ku fanele ku vutisiwe swona. Leswi a a swi vona a ku ri ku kholeriwa na ku hlekuriwa. Valulamisi va swivutiso leswi a va tibohe ku endla swihlekiso hi vadyondzi. Rogers u bvungiwe hi ku nyangatseka lokukulu, a twa a hlamba na timbilu leti, a hima tafula hi xibakele.
Eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", na kona mutsari u vumbile swimunhuhatwa leswi hanyaka hikuva timhaka leti swi ti endlaka na ku ti vula hi leti ti humelelaka eka vutomi bya vanhu bya siku na siku. Swiendlo swa swimunhuhatwa swa khorwisa naswona swi endleka hikwalaho ka nsusumeto wo karhi, xikombiso, tata wa Rintiho u vuyile hi le xilungwini ku ta pfuxela nsati loyi ngi a a vabya, kutani a hatlana na xihundla xa leswaku Rintiho u lava ku dyondzela vugqweta, kasi yena a a lava leswaku a dyondzela vudokodela. Leswi swi n'wi hlundzukisile kutani a lerisa Rintiho ku endla vudokodela, ivi loko Rintiho a ala, a n'wi hlongola ekaya na ku tshika ku n'wi hakelela mali ya tidyondzo. Rintiho yena u yile mahlweni na ku dyondzela vugqweta a ri karhi a tshama ekaya ka mufundhisi a kondza a heta tidyondzo ta yena.
1.4 Xana swivutiso swa kona a ku ri swa dyondzo yihi naswona swa Xiyenge xihi?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
b) Wansati i ku tswala vana.c) Vukati va kandza hi mbilu.
2.3 Xana a a ta ta lava yini eka va Hasani?
Tatana a a twala a karihile ngopfu. "Hikwalaho ka yini vana lava u nga va khomi ku fana?"Tatana a vutisa manana.
Leswi i swivutiso leswi swi tirhisaka ku hlahluva nkoka ni ntikelo wa mhaka/ nchumu. Swi katsa nhlahluvo mayelana na ntiyiso, nkoka, mavonelo ya munhu ya timhaka, vutshembeki bya nchumu, maehleketele yo hluteka na timhaka tin'wana leti faneleke na ku amukeleka mayelana na swiboho ni swiendlo swo karhi.
Siku ri fikile, Mkhekhelezi a tikhomela ndlela yakwe a ya ePitori. Loko a fambile N'wa-Mbhedlhe a sala a rhamba nhlengeletano ya n'wayexe a ku:"Leswi a dyi fambangi leswi! Loko a dyo ya lan'wisiwa vudyangwana hi tintayitayi ta doroba munhu a xi ta sala xi tidlondla edzundzini ra vutomi.Kambe hambiswiritano hi ..."A vula hi ku pfala nhlengeletano hi xikhongelo xo koma.
"O, njhe va kona laha mutini?" Ku vutisa Lucas a yimile ehekeni."Ko va na Manana Ntuli ntsena, Bra Moss a nga kona," ku hlamula muchayeri."Hi yena ndzi lavaka yena. Ndzi lava ku bula na yena hi timhaka ta Civic Association." "A nga kona, va ri u yile exikhongelweni xa nkosi eLalani," ku vula muchayeri loyi a a tikomba a nga ehleketeleli Lucas swo biha."Hawu, i mani loyi a nga lova eLalani?" Ku vutisa Lucas."Va ri u yile exikhongelweni xa nkosi wa nkulukumba un'wana va nge i Mulamula," muchayeri a vula hi ku pfula rivanti, a pfumisa movha. "U languteka u herile matimba swinene." I muchayeri a vulaka eka Lucas.
Ku langutela ehansi - ku nyadza/ ku vona munhu a ri wa xiyimo xa le hansi.
" Ina, hahani!" Ku hlamula mina.
Xivutiso xa 4
"Ndzi ku vutise xivutiso," ku kariha Tatana Mathebula loko a vona nhlamulo yi nga mili."
2.4 Xana i machachanghweni ya yini lama Miyelani a ya vulaka?
Xirungulwana lexi xi sungula laha Mikateko a lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a n'wi langutile a ri karhi a n'wayitela. Loko a ha lorhisa xisweswo hiloko mana wa yena a n'wi pfuxa hi mpama wa xihahati. Nandzu wa yena a ku ri ku etlela hambiloko dyambu ri xile, a nga pfuki a tirha mintirho ya ndyangu. Leswi a swi vilerisa Mikateko hileswi Ntsakisi, ndzisana ya yena, a a khomiwa kahle loko yena a ri karhi a xanisiwa. Mhaka leyi yi endlile leswaku a kala a ehleketa leswaku a ku nga ri mana wa yena wa ngati. Ku xanisiwa ka Mikateko swi endle leswaku matirhelo ya yena exikolweni ya nga tsakisi, loko Ntsakisi xona xi tirha kahle. Siku ra ku tswariwa ka Mikateko loko ri fika, Mikateko a a langutele tinyiko eka mana wa yena, kambe mbilu ya yena yi vava loko a kuma leswaku mana wa yena u rivele leswaku i siku ra yena ra ku velekiwa, ku ri hileswaku hi siku ra ku velekiwa ka Ntsakisi mana wa yena a xavile tinyiko to hlaya. Loko tata wa yena a twa mhaka leyi, u nyikile Mikateko mali yo xava leswi a a swi lava. Leswi swi endle leswaku tata wa yena na mana wa yena va holova hikuva tata wa yena a a vilela loko nsati wa yena a nga khomi vana va yena ku fana. Mikateko a a ri karhi a swi twa loko vatswari va yena va holova, hiloko a rila swi nga heli. Ku fike laha a nga twa xihundla eku holoveni ka vona. A kuma mhaka ya leswaku mana wa yena wa ngati u lovile, mana wa Ntsakisi a hi mana wa yena. Tata wa yena u bohekile ku n'wi hlamusela leswi humeleleke ku kala Mikateko a ta ta tshama na mana wa Ntsakisi leswaku a n'wi kurisa. Ntsakisi u vilerile swinene a vula leswaku loko a lo byeriwa xihundla lexi a kula a ri karhi a tiva ntiyiso.
Dyondzo i vukosi
2.8 Xana hi ku vona ka wena Rintiho u endlile kahle loko a ala ku tlhelela ekaya na vatswari va yena ke? Seketela nhlamulo ya wena.
1.1 Vuxaka bya Xikhegu na Hletelo hi byihi?
A ku hundzangi nkarhi wo leha xikongomelo xa majaha lawa xi nga si hetiseka. Moses a swi nga kanakanisi leswaku u hundzile emisaveni. U hundzile na vanhu vo tala lava a va tile enkosini. Loko ya ri majaha lawa ya tlhavile khiya, movha wu handza ehansi, wu suka hi rivilo ra rihati wu ticopela emahlweni, ku va kona loko wu fambile.
"Vinyi va yona va kwihi?" Ku vutisa Mathebula, a heleriwe hi matimba.
Swi tsandze koti hi SS Maluleke 50
2.10 Xana nxupulo lowu Mkhekhelezi a wu nyikeke N'wa-Mbhedlhe, N'wa-Mbhedlhe wu n'wi fikise kwihi?
Eka swivutiso leswi vutisiwaka hi nga kuma swivutiso swo koma/swa ntshaho kumbe swa xikambelantwisiso hi leswi:
Hi ku nonoka a ku: "Swa olova mufana...swa olova. Loko wa ha lava ku hanya ehansi ka lwangu ra mina, na le hansi ka nawu wa mina tanihi mutswari wa wena, yana exikolweni sweswi, u ya va byela leswaku u lava ku cinca tidyondzo, u dyondza tidyondzo leti ti nga ta ku nghenisa eka gondzo ra ntirho wa vudokodela, va ku nyika na fomo yintshwa ya vutitsarisi. U vuya na yona u ta ndzi komba.
"A a vula yini?"Ndzi twa hahani Meslinah a vutisa.Ndzi swi vona xikan'we leswaku kokwana a a vulavula na Tatanantsongo na mutirhi wa laha kaya.
2.1 Solani a a ri mani?
Ndzi ku tindleve pari! A ndzi nga vulangi nchumu hi ku teka. Mina na Lynette a ha ha ri vatsongo. Kambe ntiyiso hi leswaku a hi rhandzana naswona a swi ta kala swi fika kwalaho. Xana a ndzi ta n'wi hlamula yini kokwana sweswi ke? Ndzi tivutisa. A ndzi nga swi langutelangi leswi a nga swi vula.Swa antswa ndzi miyela, ndzi tibyela. Hi ntiyiso, swi kahle ku miyela loko ku vuriwa mhaka leyi u nga yi langutelangiki.
Ntshiva - mona/nkanu.Pongo - huwa. Xijumbana - phepha leri nga na tinhlamulo ta swivutiso swa xikambelo leri mukamberiwa a nghenaka na rona exikambelweni swi nga ri enawini.
vi) Matirhiselo ya mutsari ya ririmi : Xihlawulekisi xin'wana xa matsalwa i ndlela leyi mutsari a tirhisaka ha yona ririmi. Matirhiselo ya ririmi ra mafenya kumbe misavu, swikhavisaririmi swo tanihi swivulavulelo, swigego, swihlambanyiso na swivuriso, hi swin'wana leswi swi nandzihisaka xitori. Dlilosari leyi katsiweke laha yi nyika tinhlamuselo ta swikhavisaririmi leswi kumekaka eka xirungulwana xin'wana na xin'wana.
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
- Hi ku vona ka wena hikwalaho ka yini Manyunyu a kanetile leswaku hi yena a nga tikisa Xikhegu?
"Kasi Allesburg a hi lokhixi?"
Nkuku a wu hleteli swikukwana swa wona -
5.2 Xirungulwana xa "A ku te ku fuma ka wena"
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
"Loko mhani wa wena va ku vitana a wu swi twangi xana?" ku ta xivutiso xo hlundzuka xa Mathebula, a veka na khapu ehenhla ka xitafulana.
1.8 Hikwalaho ka yini Rogers swi nga n'wi olovelangi ku humesa xijumbana xa yena?
Xirungulwana lexi xi vulavula hi nhwana loyi va nge i Xikhegu loyi a tikisiweke hi jaha leri va nge i Manyunyu. Manyunyu u landzurile leswaku hi yena a tikiseke Xikhegu kutani Xikhegu a twa a herile matimba. A a twa swi antswa loko o fa na ku navela leswaku ndzhwalo wa yena wu onhaka. Hahani wa yena Hletelo u n'wi khongoterile a tlhela a n'wi hlohlotela ku dyondza xikolo lexi xi nga ta n'wi pfuna ku hanya vutomi lebyinene. Xikhegu u ve a kuma n'wana wa mufana kutani a n'wi thya vito ra Springbok. Xikhegu u yingisile xitsundzuxo xa hahani wa yena kutani a sungula ku hlaya tibuku swi nyawula. U kotile ku pasa Giredi ya 12 hi exemption, a va un'wana wa lava rhambiweke ePolokwane hi Xirho xa Huvonkulu (MEC) xa Ndzawulo ya Dyondzo ya Xifundzankulu xa Limpopo a ya khensiwa hi khapu. Ko va loko ndlela yo dyondza yi pfulekile. Xiphiqo xa yena a ku ri ku kuma mali yo yisa tidyondzo emahlweni. U vuye a nyikiwa basari yo ya endla Mine Engeneering hi khampani ya Sasol eyunivhesiti ya Free State.
"Hi yena buti a vulaka sweswo?"Hahani a vutisa,a ri ku dyiseni ka Nkateko mukapu. Nkateko a ku ri n'wana wa Nsovo. Nsovo a a ri n'wana wa hahani wa nhwanyana. Nkateko a xo va na lembe rin'we ntsena. Nsovo yena a a tlhelerile exikolweni. Tanihi mina, na yena a a ri ka Giredi ya khume.
Ku hlangana hi tihlo - ku langutana hi mahlo xikan'we. Ku lava nhloko ya Johana enkambaneni - ku koxa leswi karhataka ku swi endla/ leswi nga kotekiki.
"Heyi! tatana a vula, a languta ehansi.
Ku pfimba nhloko - ku tikeriwa/ ku karhateka.Ku qhavulana - ku xewetana hi swandla.Ku tihlayisa - ku hanya vutomi lebyinene/ byo tenga.
Lexi a xi hlamarisa hi leswi loko ku fika khisimusi a va lava Rhulani a xavela vana va vona swiambalo. Hambiswiritano, Rhulani a a nga ali, a a swi kota ku va xavela, kambe a va nga eneli hikwalaho ka leswi a va nga n'wi rhandzi. A a va nga ha n'wi khomi ku fana na le kusunguleni. Swilo leswi hinkwaswo a va swi endla loko Magazini a nga ri kona, kambe Rhulani a a nga swi koti ku byela nuna wakwe leswi a endliwa swona. Vahariva va Rhulani va sungule ku gingirika va gingirikela Magazini ku endlela leswaku Magazini a ta ku nsati wa yena a nga tirhi, wa loloha. Loko n'hweti yi hela, Magazini a a nyika nsati mali hinkwayo.
"Ndzi vula leswaku mi ndzi pfumelela ku boxa tshumba leri vupfeke embilwini ya mina, kumbe a ndzi ta pfukela eVuxeni tanihi nhloko ya xinhombedyana."
Swivutiso swo koma (swa ntshaho) - swivutiso swa tinhlamulo to koma no kongoma mayelana na ntshaho wo karhi.
Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a a nga tiphini kahle emirini. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshama a karhele hambi a nga tirhangi nchumu. Mahlangano ya miri wakwe a ya tshama ya hambanile, a venga hambi ku ri ku famba kunene loku.Lexi a xi n'wi hlamarisa ku hundzisisa hi leswi a a twa a karhele hambi a lo titshamela dyambu hinkwaro. U vutisele vanghana vakwe. Van'wana va n'wi byele ku dya maphilisi ya tivhitamini.Van'wana va ku a a fanele ku nghenela nongonoko wa vutiolori. Rhumbuka u ringetile leswi hinkwaswo kambe a swi pfunangi nchumu. A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza, hambileswi a a ringeta ku dya swinene. U cince na swakudya a ringeta swin'wana kambe do! Hiloko a tsundzuka xirha lexikulu xa vanhu masiku lawa: AIDS. A nga ha langutangi endzhaku, u lo vhe a kongoma exibedhlele. U fike a kombela ku kamberiwa. Leswi ana a a ri munhu wo rhandza ku kongoma ntiyiso, u boxe xikan'we leswaku a a navela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya AIDS.
"I vanghana va mina," ku hlamula Matimba, a nga hlamuli xivutiso hi ku hetiseka.
Xirungulwana xa "A ku te ku fuma ka wena" hi WR Chauke
"Papa, a ku lo humelela yini?" Ku vutisa mina ndzi langutile Tatana exikandzeni. Yena u lo tshunela a ndzi vukarha nkarhi wo leha ndzi ri karhi ndzi rila. Vusiku bya siku rero a ndzi byi nuhangi vurhongo. Vutomi bya mina hinkwabyo a byi ri mavunwa. Ndzi hetile vhiki ndzi ri karhi ndzi endla onge ndzo vabya. Ntsakisi na yena a yi n'wi olovelangi mhaka leyi. Manana yena a a nga koti no ndzi languta kambe u tile a ta ndzi byela leswaku wa tisola eka leswi a nga swi vula. Ku hava lexi hinkwavo a va ta xi vula a xi ta susa ku vaviseka loku a ndzi ri na kona. Hi siku rin'we ndzi tive leswaku Manana loyi a ndzi ehleketa leswaku i mhani wa mina a nga ri yena, mana wa mina u ndzi lan'wile naswona u lovile.
hi Willie Richard Chauke
Nkomiso
Yini!A tlakusa buku a yi veka etlhelo, a hlalela mahlori: Germany na vaAllies na vaLeague of Nations. "Yerrrr!" ku konya Rogers, a hima tafula hi swibakele swakwe hinkwaswo.
"Swa hlamarisa ku twa leswaku Machangana ya dyile munhu. Hi xitalo ku dyiwa vona," havumbirhi va hleka, muchayeri a susa movha wu handzula lokhixi ri sala ri hlangana.
"Mhani mi lo rivala leswaku i birthday ya mina namuntlha?" Ku vutisa mina ndzi ri karhi ndzi tshwukisile na mahlo ya lo juu, hikwalaho ka leswi a ndzi lwa na ku tlherisa mihloti. Lexi nga ndzi vavisa ngopfu hi loko ndzi vona Manana a ku thukwa, ku komba leswaku a a rivele.
"Loko a nghena ekamareni yo khudzehela eka yona u vone N'wa-Mzamani a lo lakahla, emubedweni. Xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe ra ximatsi leri a ri lo juu, hi ngati leyintshwa."
"U mani fungulwana ndziwena u ndzi hahlulelaka muti?" I Mkhekhelezi a vula hi ku lunghisa nenge-wa-huku. Xikan'wekan'we Xihahluli a tsemeka nhlana, tibiriki hinkwato ti nyanya ku tshunxeka.
1.2 Xana loko va ku "a yo na yi xa" va vula yini?
"Tanihi dokodela la endlaka vuhandzuri bya mbilu, Rogers u sungule ku tsavula nhlamulo exikhwameni. A a tive no luma meno. A koka, a hlomula timitsu ta xona. Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe. Nhlamulo a yi n'wi endlangi mona, yi pfumerile ku tsuvuka yi kondza yi huma".
2.5 Xana mhaka leyi Mkhekhelezi a yi endleke eka nsati wa yena eka Xivutiso xa 2.4 ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
A ndzi nga ri na xiphiqo ku tshama na Lynette. A a ri nhwanyana wo tlhariha ngopfu eka tidyondzo. Hi tlhelo a a swi kota ku hlaya miehleketo ya mina. Loko ndzi twa ndlala a a hatlisa a swi vona ndzi nga si vula. Loko ndzi nga pfukangi enyameni kumbe emoyeni a a hatlisa a swi vona ndzi nga si vula.Loko ndzi tsakile ngopfu na kona a a hatlisa a swi vona. Hinkwaswo a a swi vona hi ku hatlisa. Kambe a a nga swi voni ntsena, a a va a endla swin'wana ku lulamisa xiyimo xa mina. Loko ndzi twa ndlala a a ndzi xavela swakudya.Loko ndzi tsanile emoyeni a a ndzi chavelela na ku vula marito lama faneleke,lama a ma endla leswaku moya wa mina wu tlakuka hi xihatla. Lynette a a ri nhwanyana wo hlamarisa.
Nxopanxopo wa swirungulwana
Xiya xivuriso lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka xona:"Ritiho a ri tikombi".Seketela xivuriso lexi hi ku tsala xitsalwana u hlamusela hilaha mhaka leyi yi humeleleke hakona eka Magazini.
"Loko Rhulani a ha ku hloma, a swi tikomba vahariva va yena va n'wi tsakela ngopfu, ngopfungopfu hi mhaka ya leswi na yena a nga fika a va khoma kahle. A a nga ri na n'wana, hikwalaho a nga fikangi a venga vana va vahariva va yena. Loko dyambu ri pela, a a swi kota ku hlambisa vana lavatsongo a a tlhela a va lulamisela na swakudya swo lalela. Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva vakwe a va nga ha khomi nchumu."
Nkomiso
Dyambu a ri khomile tintshava.Vusiku a byi fikile.Malokhixi na madoroba a ya lo nghee, hi timboni. VaLucas va landzile movha wa Zukrov edorobeni.Va wu tekile, va vuya hi wona. Loko va nghena elokhixini ra Phaphamani se a ku ri kwalomu ka awara ya nhungu namadyambu.
Luyaa!
"Va lava yini?" Ku cela N'wa-Mzamani. "I khale va yime kwalahaya na wena. Wena u le ku bebeseleni, u phyaphyara vhangeli yihi na?"
Vhilwa ra nkarhi ri ndziwilikile ri hundza swilo swi ri karhi swi nga ndlhali le ka Mawelewele. Hanyelo ro tani a ri naveta vanhu vo tala ku tlula na xigon'wana xa lembe ra ngoma ya timbyana lero lavo ka va nga si teka na ku tekiwa va swi navela hi mbilu. Van'waswihenahenani va ringetile ku lava ku va holovisa kambe ko fana na kwala! Hi masiku Mkhekhelezi a a tirha navusiku kwale vuphoriseni eGiyani. Mutshiveri wakwe a swi nga n'wi khomi kahle hikuva a sungula ku n'wi ehleketelela leswi na leswiya swa vutomi.
1.7 Hi yihi nhlengeletano leyi ku vuriwaka leswaku Mkhekhelezi u yi pfarile?
iii) Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nxakahato(inference)
TIDYONDZO LETI A TITSARISELEKE TONA:
5.2 Xirungulwana xa "A ku te ku fuma ka wena"a) Munhu u fanele ku yimela timhaka ta yena.
Dyondzo i vukosi hi Basani Ngobeni 117
Xivutiso xa 1
"Ndzi n'wi vukarha, mihloti yi ri karhi yi tshona. "U rivoni ra mina Lyn. Handle ka wena ndzi nga ka ndzi nga voni ndlela ya vutomi." Hi vukarhana nkarhi wa ku leha. Hi boha fundzu leri nga ta ka ri nga bohunuriwi."
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha marito lawa ya dokodela ya yelanaka hakona na leswi swi humeleleke Rhumbuka.
Xivutiso xa 1
Ku miyeta nyoka - ku dya switsanana/ ku dya u miyeta ndlala.Ku phofula - ku vula mhaka leyi karhataka mbilu/ ku humesa xihundla.
"Ina!"
Gezani a a famba a pfa a yima a hlakahla nhloko ngi i Bantomu loko a twa joko - xikeyi; a n'wayitelanyana, miehleketo yimbe yi vuya yi tsuvula n'wayitelo, a ntlokola a bukutela swigingi hi ku tsuva.
Ndzi miyela.
"Xiii! Pfala lexa nomu wa wena xo nun'hwa!"Ku khahla Mkhekhelezi loyi xikandza xakwe a wu nga ta xi languta - ku xi languta a wu ta khomiwa hi nyoka yo senga.
Miyelani na Gezani va byelanile ko hlangana kona hi xamundzuku.Vanghana va Miyelani va n'wi tiyise nhlana hi ku n'wi byela leswaku exikarhi ka vumbirhi lebyi se a a byi rhandza, a a fanele ku tekiwa hi loyi a a ta rhanga ku basisa mandla.
"Vula swikombelo swa wena,loko swi koteka ndzi ta ku pfuna!"Ndzi vula ndzi hlamarile na ku chavanyana.
A ku te ku fuma ka wena hi Willie Richard Chauke 37
Nkongomelo lowu wu tikombisa ngopfu eka swimunhuhatwa swinharhu eka xirungulwana lexi. Rhulani loko a tekana na Magazini, a a ehleketa leswaku u ta hlayiseka evukatini hikuva yena na Magazini a a va rhandzana. Loko Rhulani a ha ku tekiwa, a swi tikomba onge u byi kandzile kambe hi ku famba ka nkarhi loko vahariva va yena va vona leswaku a nga kumi swihlangi, va sungurile ku n'wi xanisa. Va kuceterile na Magazini ku n'wi tshika. Magazini u tekanile na Solani loyi ngi a ri mudyondzisi. Na yena Solani a a ehleketa leswaku u ta byi kandza, kambe u fane na Rhulani. A a nga kumi swihlangi. Eku heteleleni swi kumeke leswaku kahlekahle Magazini hi yena a nga tswaliki. Loko ngi Magazini a a swi tivile leswaku a nga tswali, ingi a nga hlomisangi ra vumbirhi naswona vamakwavo ingi va nga xanisangi Rhulani na Solani.
"Mi ta va mi lemukile leswaku mali leyi yi tele," Ku vula Zukrov. "Laha misaveni va nga ka va nga ku nyiki mali yo tarisa leswi u nga tirhangi ntirho wo nyawula. Hi marito lawa, ndzi lava ku vula leswaku i ntirho wo tika swinene.Hi swona swi endlaka leswaku hi hlawula n'wina. Hi mi hlawurile hi vutivi bya leswaku a mi vavanunahafu, kambe mi vavanunanuna. A hi kanakani leswaku mi ta hi tirhela wona hi vutshembeki lebyi xurhisaka." I Zukrov a yisaka emahlweni.
2.8 Hi ku vona ka wena ku ta va ku humelele yini endzhaku ka loko Zoro a byerile Lucas marito lama: "A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlayiwa tata wa mani?"
Hi nkarhi wolowo Matimba u nghenile ekhixini, a lelana na vatswari vakwe. Loko a hetile u kongome nyangwa, a wu pfula, a hundzuluka a languta tata wakwe. "Mi nga rivali leswaku vhiki leri a ku tirhiwi." A xi nga ri xivutiso,futhi a xi nga twali xi ri xileriso. A huma a famba.
"Leswaku mina na wena hi vanghana ngopfu."
"Mmhh...mhh...ndzi miyerile papoo! Ndzi khomeleni nkatangooo...ooo...ooo!" A tinsansanhela esemendeni hi xikosi a vona tinyeleti ta ntsandzavahlayi kambe swi nga titivaleki.
Leswi swi khwaye mbilu,mianakanyo,moya na nyama ya N'wa-Mbhedlhe lero a kondza a ondza a ringana ni nkuzi ya nhwala ya xixika.Loko a vona nuna nhloti wakwe na rhimila ra vusiwana bya mbilu a swi khafula hi swoxe hikuva a swi boha swi nga chuchi ku a kombiwa xikhindhi - xikhindhi lexi a xi n'wi anakanyisa siku leri a nga jumiwa a pfalele xihoyi lexiya xa le Bambeni lexi sweswi moya wakwe a wu nga ha lavi no twa hambi risema ra xona. Navusiku vurhongo o nuheta kunene hikuva xikhindhi lexi a xi lo ntuu, efasitereni a xi n'wi tsona vurhongo. Hi mikarhi nuna a pfa a teka xikhindhi a n'wi khigerisa ku n'wi pfuxela mahlomulo ya vuphuphula byakwe.
Xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena" hi WR Chauke
Hambi va ha hlamusela, Rhumbuka a a swi twa emirini wakwe leswaku a a ri na vuvabyi lebyi byo chela munhu esirheni. Va teke ngati yakwe va yi kambela, va kuma leswaku a a ri na byona hakunene.
Loko a ri Mathebula yena a a tibohe ku ya entirhweni hambi ko biwa lexi dumaka. Hi ku vula ka ye n'winyi, a a nga ta tipfumeta ku lawuriwa hi vanhu lava a nga riki na ku tshemba eka vona. A a nga ta lerisiwa hi marito ya vanhu lava a nga tiviki tinghohe ta vona.
"Loko swi ri tano ,ndza tlangela my boerewors.Phela mina ndzi tiyimisele ku hi tekana, hambileswi mapeni eka ZZ2 ya tsotsombaka," ku vula Khazamula.
"Swa boha leswaku vuvabyi lebyi u nga va u byi kume kun'wana, na wena u tlhele u byi hundzisela eka van'wana," ku pimanyeta dokodela. "U ri yini hi valavo xana? Phela na vona va ha ri makhombo eka van'wana."
"Yooo...mhanee...mina...va...lo...ndzi...vitanooo...yooo!" i Xihahluli.
Ndzi tsaka ku twa leswaku hahani u le ka tlhelo ra mina.
A ndzi ri mativula na rikotse emutini wa ka Mboweni. N'wana wa tuva a ku vuriwa mina. Ndzi na mavito mambirhi: Dokodela na Rintiho. Hikwalaho, exikolweni a va toloverile ku ndzi vitana 'DR' - Dokodela Rintiho. A swi ndzi khoma kahle loko va ndzi vitana tano. Vito leri ra 'Rintiho' a ri nga yelani helo na ku yiva. Loko Vatsonga va vula leswi, munhu loyi a tekaka swilo swa van'wana handle ka mpfumelelo, vinyi va swona va nga n'wi voni, va ri 'u na ritiho'. Kambe e-e, mina a ndzi nga thyiwangi vito leri hi mhaka ya swona. Hi ntiyiso, mina a ndzi ri Mutsonga wa ku chava ku tsongola xa munhu. Mina a ndzi thyiwile vito leri hikwalaho ka leswi a ndzi ri n'wana un'we - loyi a nga tswariwa a ri swakwe - ekaya.Vito leri ndzi thyiwile hi kokwana.Kokwana a a tala ku vula leswaku ndzi rintiho rin'we leri nga ta ka ri nga nusi hove. A ndzi tivi swinene leswaku a a ringeta ku vula yini kambe hi leswi a a vula swona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:"Xana mina u ndzi veka kwihi?""A ku cincangi nchumu.""Xana tinkuzi timbirhi ta tshamisana etshangeni ke?"
"Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a a nga tiphini kahle emirini wa yena. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshame a karhele hambi a nga tirhangi nchumu."
Loko mufambisi a n'wi komba nhlana,u hatle a nghenisa voko exikhwameni.Phepha ri endle vukhwaxakhwaxa, wonge hiloko ku phutsunuriwa maphepha lawaya yo ba huwa yo phutsela tihembe letintshwa. Khwaxa! Khwaxaa! Mufambisi a hatla a hundzuluka a honolela Rogers. Mahlo yakwe a ya vulavula: "Wena futhi?" Voko ra ximatsi ra Rogers a ri khomiwe hi gwitsi. La katleni a ri pandza wonge a ku lo himiwa hi nyundzu. A ro we, we, we! La xikokoleni a ri omile, ngati yi hundzuke swiribyana swa ayisi emisiheni yakwe.Wonge a ri nga ta ololoka. Tintiho tona, Khudzu na lera Sasankambani, a ti lo ma, ehenhla ka nhlamulo leyi Rogers a a yi lava hi mbilu na moya. Ku khumbanyana kolokuya ku vuyise ku tshemba exifuveni xa Rogers. A swi nga si biha ngopfu. A a fanele ku tirha hi vukheta. A a nga ha lavi ku tivitanela mahlo ya mufambisi wa xikambelo. Futhi, mahlo yalawo a ya nga ha laveki ekusuhi na yena. Mpela!
"Ndza swi tiva mina. Mi nga vileli!"
"Un'wana na un'wana wa n'wina u ta kuma R100 000 loko mo hi tirhela ntirho lowu. Movha na swibalesa swi kona mi nga kali mi vilela," i Zukrov yeloye a lavaka ku herisa ku kanakana loku a ku tsariwile exikandzeni xa un'wana na un'wana wa vona.
"Hanyelo ra n'wina a ra ha ndzi tsakisi. Hi masiku mi famba mi chava miti ya vanhu mi vuya mi ndzi mamisa tintiho mi ku mi tirha vusiku kasi hoo", i N'wa-Mbhedlhe.
Ku ntshunxa xiphiqo - ku ahlula xirhalanganyi.Ku tsona vurhongo - ku endla leswaku vurhongo byi nga khomi/ ku endla leswaku vanhu va ehleketa hi wena swi nga heli.
1.13 Hi yihi mintirho leyi Rhumbuka a vulaka leswaku wa yi tirha etikweni?
"Yini?" Ku hlamala N'wa-Mzamani. A tshinelela sofa, a hlawula tibuku ti nga ri tingani. "Leyi i mihlolo hakunene!" A hundzuluka, a phabela erivantini.
"Hi ndlela yihi Zoro?" I Zukrov a vutisaka.
"Ma tiva loko Mabunu ma lava ku hlawula murhangeri, Deutshe a a yima ehenhla ka tafula. A vutisa Mabunu a ku, 'Xana ndzi yimile kwihi?'
"Hi sweswo gents. Va ri u le nkosini wa Mulamula le Lalani. Se hi endla njhani?" Lucas a byela no vutisa Themba na Zoro."Swi le rivaleni. Ha n'wi landza," ku hlamula Zoro. Handle ko jikajika majaha lamanharhu ya chayerile movha ya kongoma eLalani. A va nga wu tivi muti wa ka Mulamula kambe a swi va tikelangi ku wu kuma. A wu tihlawula hi ku va ku tele vanhu hala handle. A va ri ku khongeleni na le ku yimbeleleni.
b) Mbangu laha timhaka ti humelelaka eka wona.
"Hayi,u hlamurile nkatanga,kambe mihizo ya nhlamulo yaku a yi endlangi.Ku enetisa mihizo yoyoleyo ndzi nga vula leswaku ximilana xa rirhandzu xi kurisiwa hi ku hanya hi ku tshembana. Hi wolowo murhi wa kona".
Xikombo 139
Hi Musumbunuku exikolweni Lynette a a tsakile ku tlula mpimo. A a tinyungubyisa hi leswi a swi humelerile. Ku fika kunene exikolweni a sungula ku ndzi vutisa hi mukhalabye loko a pfukile na hahani Meslinah. A vula leswaku ndzi n'wi longela timongo a ta ya vandza ekaya ka vona. A a tsakile ngopfu.
"Hambi mo rila manana, swi nga ka swi nga mi pfuni nchumu."
Ku tshova nenge - ku tikisa nhwanyana/ ntombhi. Ku va na timbilu - ku navela swilo.Loko a ha copeta - loko a ha hanya. Vinyi va nhloko - vatswari va munhu/ntombhi/ nsati.Wa fa hi yena - wa n'wi rhandza swinene. Xo fa tihlo - wanhwana wo tekana na yena.
"Yoooo...mhanee...mina..ndzi...lo...vitaniwa...a ku...mi...ye edorobeni bavoo! Yooo...hi...ko...ndzi...file...mhanee!" Ku tirilela Xihahluli loyi a a jamisane na nyimpi yo hlahliwa nhloko hi nenge-wa-huku.
1.4 Xana mali ya kona a yi ri mali muni?
"Hi landzile n'wana wa hina." Ku vula manana hi rito ro terisa vusiwana. Tatana yena a a tikhomile xikandza, a lo whi!
2.1 Xana ku vungunya i ku endla yini?
"Mi ri swi nga endleka mbilu ya yena yi va kahle mundzuku hahani?"Ndzi vutisa, ndzi swi vona leswaku vutomi bya mina a byi ri emahandzeni ya tindlela.
"Rirhandzu ra hina i ra tinyenyana murhandziwa, vanhu va misava va nge pfuki va ri thumbile - hayi va laha Bulwini, va misava hinkwayo," ku vuyeta N'wa-Mbhedlhe a file chakala hi ntsako.
"Yoooo-ooo-ooo...Yoooo...ooo...ooo hi file mhanee! Yoooo-ooo...u... lo...ndzi...nghenela....oo...ooo!" I N'wa-Mbhedlhe miri wakwe wu ri karhi wu suluka ngati ya rifu hikuva a vone ku pela ka rona ku xa a nga ta ri vona.A engeta: "Xana u mani hosi yanga?"
"U swi vona yini Ritiho, u munhu wa ku tsendzeleka wena u ri na kaya?"
1.6 Xana Rhulani u hete malembe mangani evukatini a nga si va na xihlangi?
"Mkhekhelezi hambi o ndzi cinisa chambati ndzi nge pfuki ndzi n'wi tshikile Xihahluli wa mina.Mina na yena hi ta aviwa hi ku tlhibuka ka ndhilima ya vutomi. Loko Mkhekhelezi a famba a hlota leswaku mina ndzi hungasa na mani loko a nga ri kona ye n'wini, u ta tshwa chuku hi ku badama. Leswi yena a pfaka a famba a ku u tirha vusiku switiviwa hi mani ku hakunenenene u le ntirhweni? Swona i mani wansati loyi a nga hungasiki masiku lawa? Wansati i wa vavanuna na wanuna i wa vavasati - I chelenicheleni," i N'wa-Mbhedlhe ehubyeni ya n'wayexe.
Leswi ndzi nga swi dya siku rero a swi nga ri swa laha misaveni.Nhwanyana a ndzi xavela juzi ya lamula ya 100%, bega leyikulu, timanga na maapula.
Vanhu va tala ku vula leswaku wansati un'wana a nga tali ku swi kota ku hlayisa n'wana wa un'wana wansati. A ndzi nga ta tala ku xaniseka ngopfu loko tatana o teka un'wana wansati. Kambe a ndzi ta hlantsweriwa hi mani? A ndzi ta ayineriwa hi mani? A ndzi ta swekeriwa hi mani loko ndzi yile exikolweni? Aredzi!
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi xirungulwana lexi xi vulavulaka hi dyondzo leyi nga pfuna na ku hluvukisa Xikhegu, wanhwana loyi a a tikeriwa evuton'wini hikwalaho ka leswi a nga kuma n'wana a nga si heta xikolo, naswona jaha leri ri n'wi nyikeke n'wana ri landzurile. Xikhegu u vhele a tinyiketela ku dyondza xikolo ku kala a ya heta tidyondzo ta yena ta vuinjhiniyara eyunivhesiti. Hahani wa yena Hletelo a a ri karhi a n'wi tiyisa hi ku n'wi byela leswaku vukati bya masiku lawa i dyondzo. Loko se Xikhegu a hetile tidyondzo ta yena, u sungurile ku tirha a tihluvukisa a kurisa na n'wana wa yena. U tlhela a sungula ku tiphina hi vutomi a rivala maxangu ya yena yo tsan'wiwa hi jaha. Leswi swi vula leswaku loko munhu a dyondzekile, u kume vukosi. Wa tiphina hi vutomi.
1.1 Xana Zukrov u vulavula na vamani?
1.11 Xana ku hele masiku mangani ntirho wa kona wu nga si tirhiwa?
Ndzi huma ndzi famba, a nga si ndzi hlamula nchumu.
N'wa-Mbhedlhe a hlantswa xikhindhi a tamele mbilu hi mavoko lama chuchutiweke riyada hikuva dyambu a ri hume hi le vupeladyambu ri ya pela evuhumadyambu. Endzhaku u vuyile ni xikhindhi lexiya a fika a lerisiwa ku xi aneka efesitereni leri a a kombiwa hi nenge-wa-huku swange a ko la ku tlhotlhoriwa khatsanga ra munhu. Manuku Xihahluli a nyikiwa byalwa byo tiviwa hi n'anga ku nwa a titimeta mbilu - tanihileswi a a tsemeke nhlana, byalwa a byi nghenangi hikuva nchavo a wu n'wi khame nkolo hi nkhamo wa meno ya xivandza xa vukari.
Swivutiso swa tinhlamulo to kongoma - swivutiso leswi nhlamulo ya swona yi nga erivaleni hikwalaho ka ku va yi kumeka eka xitshuriwa.
"Ku tshunxeka mi nga vuli swona sesi," tatana a vula, hi rito ra le henhla,ro basa, kambe ndza ha ta fanela ku n'wi ongola laha a nga handzuriwa kona ku ko ku hlangana."
1.10 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
1.16 Hi xihi xivangelo lexi endleke leswaku tata wa munhu loyi a vuya ekaya ku suka eJoni?
Xa dyisa
Masungulo yakwe ya vutsari ya ve swiphato swi nga ri swingani leswi swi nga nghenisiwa eka nhlengelo wa vatsari vo hambanahambana. Hambiswiritano, leswi swi yiveke mbilu yakwe swinene i tinovhele na swirungulwana. Tinovhele ta mune, tibuku tinharhu ta swirungulwana, na yin'we yo katsa switori na swirungulwana swi hlantiwile hi pene yakwe. Novhele yakwe ya Vito ra Mina, yi kandziyisiwile hi va Maskew Miller Longman hi 2007.
Loko ndzi heta ku hlaya ndzi ku whi, nkarhi wo leha, ndzi tikhomile rihlaya. Kokwana a a twile ku vava hakunene. A a nga tiendlisi. Hakunene Deutshe u xanisile ngopfu vakokwana. Swi fanele swi tele leswi nga humelela kokwana emikarhini ya kona. Swo vavisa ngopfu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku va nhongana na xilondza - ku rhandzana ngopfu/ ku tshama mi ri swin'we. Ku boha nkhamu swi tiya - ku tirha hi matimba/ ku tikarhata.
hi Conny Masocha Lubisi
a) Xitayili xa mapaluxelo
Miyelani na Khazamula i khale va tshembisane ku tekana, kasi hi tlhelo Gezani a xi tikhonete ekheheleni ra Miyelani. Leswi swi endlile Miyelani a hamba a tlela a nga tleli hi ku pimanyisapimanyisa Gezani na Khazamula kun'we ni swa vona.
N'wa-Willy a a dyondzisa vana va yena leswaku va fanele va tshika swilo hinkwaswo emandleni ya Xikwembu.Masocha u kale a lova a nga tivi ku vitana maxaka ya yena a ku ve ri ka phahliwa. Hikwalaho vandyangu wa Masocha a va boheka ku landza nkondzo wa yena, va endla leswi yena n'winyi a a endla swona loko a ha copeta. Na vona a va swi vona leswaku swa tirha leswi mufi a nga suka a va dyondzise swona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Miehleketo yakwe yi sungule ku taleriwa hi swivutiso na ku kanakana.Xana yena a ri yexe a a nga kota ku hundzula nambu lowu khulukelaka evuxeni a wu komba en'walungwini xana? Xana vukona byakwe a byi vula yini etikweni xana? Xana ntiyiso wakwe a ri yexe a wu nga ta kota ku hlula ntiyiso wa ntshungu lowukulu xana? Swona, ntiyiso a wu vula yini emikarhini yo tano xana? A a nga ha twisisi loko a fanele ku tshika ku tiehleketelela, a landzelela miehleketo ya van'wana, kumbe ya vunyingi. A a nga ha twisisi loko ku honisa kakwe ku ta va na mbuyelo.
Na kona eka xirungulwana xa "A ku humelele yini", ntlimbo lowu kumekaka i wa le handle hambileswi ximunhuhatwankulu hi xoxe a xi lava ku hanya xi ri na ntiyiso wa leswaku mana wa xona wa xiviri i mani. Leswi swi vangiwa hi leswi a xi nga hanyisiwi kahle emutini. Nsusumete wu tile ntsena endzhaku ka loko vutomi byi nga nandzihi. Loko ngi a xi lo khomiwa kahle, ntlimbo lowu ingi wu nga vangi kona.
Hi tlhelo, eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", mutsari u tirhisa xitayali laha mpaluxo wa swimunhuhatwa swa yena wu nga eka munhu wa vunharhu. Hileswaku mutsari yena hi yexe hi yena a hlamuselaka xitori ku sukela ekusunguleni ka xona ku ya fika emakumu. Hambiswiritano, na kona eka xirungulwana lexi mutsari u pfa a nyika swimunhuhatwa nkarhi wo tivulavulela hi swoxe eka n'wangulano wo karhi.
1.9 Xana jaha leri ri xi tivise ku yini xivangelo xa ntiyiso lexi endleke leswaku kokwa wa rona a nga pfumeli leswaku ri tekana na nhwanyana loyi?
Miyelani a a hamba a tata mapatu siku na siku hi ku bombela switiko swimbirhi - Khazamula na Gezani. Vusiku byimbe loko mana wa Miyelani,N'wa-Makhosana a ya n'wi kamba le nhangeni yakwe, u kumile maxuka ya lo nswii, ehenhla ka vuhiri byakwe bya manguvalawa, yena a ye kwalomo.
"Wa ndzi dyohela ndzo va Xikwembu mina?" Ku hlamula Miyelani hi ku konyolola.
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku ku rivalelana i swa nkoka hikuva rirhandzu ra Hasani na Lynette na vukati bya vona swi lavile ku onhiwa hi kokwa wa Hasini hikwalaho ko tsandzeka ku rivalela vandyangu wa ka Deutshe. Mhaka ya tihanyi leyi Nkulukumba Deutse a yi endleke vantima loko ka ha fuma valungu hi yona yi ngheniseke rivengo eka kokwa wa Hasani. Swa tikomba leswaku rivengo ra kona a ri ri rikulu hikuva mukhalabye se a venga na vatukulu lava ngi a va nga ri na nandzu. Hi tlhelo loko kokwa wa Hasani a nga lo n'wi rivalela
Hikwalaho ko tsandzeka ku yisa tidyondzo ta yena emahlweni, Percynah u kumile ntirho eSalema, ekaya ka Tatana Thomas Hasani Chauke, yin'wana ya tinqambi ta ndhuma swinene ta vuyimbeleri bya Xitsonga. Hi lembe ra 2002, u thoriwile egaraji ya Shell eJabulani tanihi mubasisi, loko hi tlhelo a tirha exitichini xa maphorisa (SAPS) xa Protea Glen tanihi phorisa ro tatisela (Police Reservist). Hi lembe ra 2008 Percynah u tirhile egaraji ya Shell eJabulani tanihi mucheli wa petiroli (petrol attendant) na mubi wa muchini (cashier).
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
"I wa ka Deutshe!" Ndzi hlamula. A ndzi tsakile ku vona leswaku Lynette a a hi amukerile na hina hambiloko muti wa ka hina wu ri wa swisiwana.
Hi ku famba ka nkarhi Xikhegu u vuyile a titshunxa hi xijahatana lexi a nga xi thya vito ra Springbok. Ri thyiwe hi nkarhi lowu a nga tswariwa loko xipano xa Afrika Dzonga xa Rugby xi rhwala xidlodlo xa misava le France hi 2007. Vumpohlo bya xona a byi tlunya na dyambu. A xo va nsuku wa xiviri.Kambe sweswo a swa ha hoxe mbilu ya Xikhegu ephiriveni. A yi ri na tingana ku ba xivuvutana. Kambe siku rin'wana Hletelo, hahani wa Xikhegu, a a dzumbe na yena ekamareni ro dzumbela kona.
"Ndzi lo ku vutisa ndlela xana?" Ku vuyeta Miyelani.
1.2 Eka ntshaho lowu, hi swi tivisa ku yini leswaku Rogers a swi nga n'wi oloveli?
Hi ku nyenga ka nkarhi dovana ra vutomi ri sungule ku pesuka eka Mawelele. Loko Mkhekhelezi a ri ekaya u vone ku hundzuka ka vutomi.Loko a hlamula N'wa-Mbhedlhe, N'wa-Mbhedlhe a kokela le! Leswi swi hokonyole mbilu yakwe ku kondza a vutisa a ku: "N'wa-Mbhedlhe nkatanga,xana u tselengurisiwa hi yini emoyeni ke?"
â€¢ 1994 u kumile digiri ya BED (honors) eUNISA.
A hi dyondza na Valungu. Xikolo xa hina a xi ri xa rixaka ra Nkwangulatilo.Kambe a hi nga tolovelanangi na vafana va Valungu. Hi nkarhi wo wisa vona a va endla mitlawa ya vona, va bula hi ntlangu wa rugby. Hina na hina a hi vumba ya hina mitlawa, hi bula hi ntlangu wa bolo ya milenge. Hi bula hi vaKaizer Chiefs, vaOrlando Pirates na vaPhunya Selesele. Vafana va Valungu a hi nga va tolovelangi. Vafana va Valungu a swi antswa hikuva a hi va xeweta na vona va hi xeweta. Lava va xisati vona e-e.
i) Swivutiso swa tinhlamulo to kongoma(literal questions)
a) Demokhirasi yi endla leswaku Valungu na Vantima va tekana.b) Ku rivalelana swi na nkoka.c ) Mali a yi xavi rirhandzu.
Ku va dyambu ri vondzoka - ku va nkarhi wu ri ku heleni/ dyambu ri ya eku peleni.
"Loko ndzo ri tlula ke?" I Mathebula a vutisaka.
Xivutiso xa 3
Swivutiso swo engetela
1.8 Xana vuthala byo tirha ntirho lowu a byi ta lahlekisiwa ku yini?
Van'waswihenahenani - vanhu vo hleva ngopfu. Wa matlhari - waxinuna.
Lynette, Hasani ingi a nga n'wi tekangi. Lynette u kombisile leswaku loko Nelson Mandela a swi kotile ku rivalela va ka Deutse, kokwa wa Hasani na yena a nga swi kota. Leswi swi endle kokwa wa Hasani a vona nkoka wa ku rivalelana kutani a pfumelela Hasani na Lynette leswaku va tekana.
c) Rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa.
1. Nkulukumba Perlman u na vana va majaha va khume. Un'wana na un'wana wa vona u na sesi un'we. Xana vana va Perlman hinkwavo loko va helerile i vangani?
"Mfuwo wa hina ntukulu a wu pfumeli leswaku u teka Mulungu. Ha twanana?"
2.9 Hi ku vona ka wena leswi humeleleke muvulavuri endzhaku ko paluxa xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS swa khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Loko ri xa u pfukile a ya exikolweni. U fambile hi ku nonoka wonge a a ri eku hlayeleni magoza yakwe. Mahlo yakwe a ya halahala hikuva a a sungule ku biwa hi ripfalo. A a sungula ku swi vona leswaku a a nga ha rhandziwi hi munhu. Hi masiku mambirhi ntsena, tiko hinkwaro a ri pomeriwile hi valala vakwe. A a twisisa leswaku a va nga ta n'wi hlasela va n'wi dlaya hi mavoko ya vona, a va chava ku tluleriwa hi xivungu lexi a xi n'wi nghenerile. A ku ri hava na n'wana na un'we wa mhamba epatwini. U fambise xisweswo a mbekuka tanihi risiva exidzedzeni lexikulu. Loko a fika exikolweni u kume leswaku gede a yi lotleriwile hi dyiganji dyintshwa dyo tani! Darata a yi funengetiwe hi maphepha lamakulu. A ku tsariwe mahungu yo tala eka wona: 'Famba na AIDS ya wena!''U lava ku ta tluleta vana va mani?''HIV-carrier go to hell!''Your death or ours?' 'Famba u ya fela le kule le!'
Loko ku hlahluviwa/ ku xopaxopiwa/ku hleriwa buku ya swirungulwana, ku langutiwa swihlawulekisi/swiphemu/swikhedzakhedze leswi landzelaka:
a) "Swi ta ku khela wena matluka?" b) "Loko wo rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini."
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi xi kombisaka leswaku ku navela ka wansati un'wana na un'wana i ku kuma vukati lebyinene naswona u tibyela leswaku laha a tekiwaka kona swilo swi ta famba kahle. Leswi a swi ri tano na le ka vutomi bya Rhulani loyi a nga tekana na Magazini. Rhulani a langutele ku kuma vana na ku va na vukati lebyinene, kambe tanihileswi va nge vukati a va hlahluveli, a a ta va a nga tekiwangi eka ndyangu lowu loko a lo swi tiva leswaku swilo a swi nge n'wi fambeli kahle. Solani na yena u tekerile Rhulani vukati a ehleketa leswaku vukati byi ta va lebyinene, kasi o tixisa hikuva na yena a a nga kumi swihlangi naswona vaharivo va yena a va n'wi tikisela vutomi.
4.
"Ma vurisa, ndzi ta n'wi vona mundzuku.""Kambe ndzi ta ku u mani?" Ku vutisa muchayeri."Hina a hi vulavula Xichangana. Hi lo dyiwa," ku vula Lucas. Muchayeri a hleka.
"A ndzi voni kahle le ndzhaku.Ndzi na xiphiqo xa mahlo,"ku vula Lynette,a ri karhi a n'wayitela.
"Ina! Wa vona. Lalani i lokhixi. A ri le kule ngopfu na Phaphamani.Doroba ra rona i Osfontein." Ku hlamusela Cawuke.
"He sesi, mi ya kwihi?" Gezani a vutisa.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku va mbilu yi vava - ku karhateka/ ku vilela.Ku va na nomo wa ganunu - ku vulavula ngopfu.Ku wa mapa - ku karhala ku endla nchumu wo karhi.
(2) XITSONGA
"Kutani ke ndzi xiphukuphuku?" A vutisa hi ku ndzi tlhava mombo hi ritiho ra yena ro bumbula, ri tata ximombyana xa mina.
1.5 Hikwalaho ka yini Mikateko a kala a ehleketa leswaku Manana loyi a a n'wi hlayisa a a nga ri mana wa yena wa ngati?
1.3 Xana Mkhekhelezi u vula yini loko a ku: "Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi"?
Ku gungula - ku vulavula u vilela kambe swi nga twali/ ku n'unun'uta.Ku khahliwa - ku holoveriwa/ ku byeriwa mhaka hi ku kariha.
"Hahani!"
A ri yexe Conny u tsarile matsalwa lama landzelaka:
Hi rin'wana siku, loko ndza ha titshamerile na tatana na manana Mufundhisi, ko humelela mhaka yo ka yi nga tolovelekangi. Ko nghena manana na tatana.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
1.17 Hi ku vona ka wena, ndlela leyi Rhumbuka a heriseke ntlimbo wa yena hayona ya khorwisa, naswona yi fanerile ke?
2.1 Xana Xikhegu loko a layiwa hi Hletelo a a ya kwihi?
d) Tlhari ri tlhavile ekaya
Endzhaku ka tsalwa leri, ku hundzile nhungu wa malembe Conny a nga ha tsali nchumu. Kutani a tsala ntlangu wa swiphemu wa "Ndzi ta swi byela mani?" kun'we na Tatana M.B. Mpenyana. Ku humelela ka ntlangu lowu swi endlile leswaku Conny na Tatana Mpenyana va tsala ntlangu wa swiphemu wa "Mi ndzi dlele!" na tibuku ta vuvulavuri ta Hi Timula Torha Giredi ya 8, 9, 10, 11 na 12. Hi tlhelo ku na tsalwa ra nhlengelo wa swirungulwana laha vatsari vo hambana-hambana va nga hoxa xandla. Tsalwa leri ri vuriwa "Ngula ya swirungulwana." Muhleri wa tsalwa leri i M.B. Mpenyana. Conny hi un'wana wa lava va nga tsala swirungulwana, va swi tsalela na ku hlengela tsalwa leri. Matsalwa ya ntlangu wa "Ndzi ta swi byela mani?" na "Mi ndzi dlele!" ya hundzuriwile tibuku.
Xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena" hi WR Chauke
- Hlawula nhlamulo yin'we leyi nga yona eka leti landzelaka. (Lucas/Zoro/ Themba) u dlayile tata wakwe hi xibalesa enkosini elokhixini ra Lalani.
"Loko mo ya entirhweni mi ta va mi ri eku lweni na xiboho xa Reformist. Vandla leri ri tiveka ri ri rona leri yimelaka Vantima hinkwavo.'A ndzi rhandzi leswaku mi ku a hi mi lumangi ndleve. Endlani swa mahonisi n'wina, muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena." Matimba a huma a famba.
2.3 Xana nhlamulo ya N'wa-Mbhedlhe eka xivutiso lexi xa Mkhekhelezi yi vile yihi?
Ntirhovutomi - ntirho wa vutomi hinkwabyo/ nkarhi hinkwawo/ntirho lowu dyondzeriweke.Ricece - xihlangi/n'wana ntsanana.Vunsulavoya - vugevenga/ vukhamba.Xiphiqo - xirhalanganyi.
A yima endzhaku ka xitulu onge u lava ku ndzi tsuvula exitulwini.
Xivutiso xa 1
"Ndzi ta kombela endzhaku ka loko u ta va u ndzi endzerile le kaya."
"Ndzi khomele, mhaka ndzo lava ku tekiwa hikuva tintangha tanga hinkwato ti tekiwile, futhi no tlhandlameta se ti tlhandlametile; kambe a swi vuli leswaku ndza ku tshika. U ta va wa mina na le ndzhaku ka rifu. Hambi nala xo ndzi kiringakiringa, xi ndzi kowetakoweta hi vukhavakhavana bya swiluva swa misava leyi, ndzi ta yima ndzi ku rhandza," ku andlala Miyelani.
Kute kwala ndza ha lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a ndzi langutile a ri karhi a n'wayitela, hiloko ndzi phaphamisiwa hi ku cheriwa hi mati yo titimela enhlokweni. Loko ndza ha lava ku pfula nomo, se a ndzi miyetiwile khale hi xihahati. "A wu swi voni leswaku i khale dyambu ri xile? U tshama u vona nhwanyana wa ka mani a pfuka hi nkarhi lowu?" Ku vula Manana loyi a a ndzi honolerile na mahlo onge o vona nyoka.
2.8 Xana loko wena ngi u ri Mkhekhelezi a wu ta va u tshunxile Xihahluli a famba handle ko n'wi xupula ke? Seketela nhlamulo ya wena.
iv) Swivutiso leswi lavaka u hlela hungu/xiyimo xo karhi(evaluation)
â€¢ 1992 u kumile digiri ya BA eyunivhesiti ya Afrika Dzonga (UNISA).
"E-e i doroba. Lokhixi ra rona i Phaphamani. Loko ndzi ku vutisa vito ra lokhixi a ndzi lava ku twa loko u tiva vito leri ra Phaphamani."
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona.
"Hi swona, ndzi ta lulamisa, kambe ku na mhaka yin'we leyi yi ndzi nkwepfaka embilwini. Xana ndzi nga yi phofula ke?"
SIKU RA KU VELEKIWA: 26 NYENYANKULU 1994
Ku pfula nomu - ku vulavula.Ku phendla matluka ya tibuku - ku pfulapfula maphepha ya tibuku.
Do - rihlamari leri kombisaka ku kaneta/ku ala.
iv) Xitshunxo: Leyi i ndlela leyi ntlimbo wu ahluriwaka ha yona. Hileswaku leswi ximunhuhatwankulu xi swi endlaka ku lwisana na swirhalanganyi leswi xi sivelaka ku fikelela swikongomelo swa xona kumbe ku kala ntlimbo wu herisiwa. Eka swirungulwana swin'wana hi kuma leswaku ku hava xitshunxo. Mutsari u siya vahlayi va nga swi tivi leswaku ntlimbo wa kona wu hele njhani. Vahlayi va siyiwa empfhukeni kutani va boheka ku bvumba leswi swi nga humelela hi ku leteriwa hi ndlela leyi xirungulwana xi helaka ha yona. Vuswikoti byo hlawuleka bya mutsari i bya ku tirhisa xikhovolelo ku vumba xitshunxo xa xirungulwana xa yena.
3. Ku pimanyisa xintshuxo lexi nga eka xirungulawana xa "A va hlahlauveli"na xintshuxo lexi nga eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", u ri karhi u tirhisa swikombiso leswi humaka eka swirungulwana.
2.6 Swi vula yini ku: "Nhlamulo a yi n'wi endlangi mona?"
Xivutiso xa 1
Eka xirungulwana xa "A ku humelele yini?", ntlimbo lowu kumekaka i ku va Mikateko a lava ku tiva ntiyiso wa loko nsati wa tata wa yena loyi a n'wi hlayisaka, a ri mana wa yena wa ngati kumbe wa xiviri. Mhaka leyi yi va kona eka Mikateko hikwalaho ka leswi nsati wa tata wa yena a a n'wi khoma hi ndlela ya tihanyi, loko Ntsakisi makwavo yena a khomiwa kahle swinene. Mikateko a a lava ku tiva leswaku kahlekahle mana wa yena wa ngati hi wihi.
"Ku fa kumbe ku hanya," ku engeta N'wa-Mzamani, a ri karhi a tshama ehansi, wonge a a nga twangi leswi vuriweke. A a vulavula hi mbilu.
2.4 Lynette na Hasani va hlanganile kwihi?
Ina, kokwana a a twala onge u lo tlangela enkumeni. Loko Lynette a ya hala a a n'wi landzelela hi mahlo onge u ehleketa leswaku loko o languta etlhelo Lynette u ta n'wi onga a n'wi tlimba nkolo. Lynette yena u tikhomile kahle. U dyondzile na ku vandza timongo eka mutirhi Meslinah. Loko swi ri swakudya u dyile sweswi a hi dya swona a nga vileli. Hi Mugqivela wa kona a hi xeva hi miroho ya tin'hwembe, yi cheriwile na timanga. Swi tikomba Lynette a tiphinile swinene.
"Ee!" Hahani a pfumela, a tswontswa Nkateko, a xi langutile exikandzeni, xona xi hlekelela. "Ritiho a a endle leswi hi n'wi lerisaka swona kumbe a ya aka xa yena ximutana."
"Loko ho tirhisa movha wa mina ivi un'wana o tshuka a hlometerile, u ta wu lemuka loko se wu dya hansi. Va wu tiva ngopfu le Phaphamani," Ku vula Zoro.
2.7 I yini lexi poniseke vutomi bya Xihahluli eka siku leri?
1.1 I mani loyi a cheleke Mikateko hi mati naswona xivangelo xa kona a xi ri xihi?
Hakunene Rhumbuka u ye enhlengeletanweni leyi a a yi vurile.Vaakamuti a va tile hi xitalo. A ku lo sala valava va tivekaka, lava rhandzaka ku sola swiboho swa van'wana kambe va nga rhandziki ku ya burisana na van'wana.A ku sele na lava vo nyefula no sandza no langutela ehansi. Nhlengeletano yi fambe kahle. Loko nongonoko wu fikile emakumu, Rhumbuka u kombele ku vulavula na ntshungu. U hlamuserile hi ta vuvabyi bya AIDS na leswi byi haxekisaka xiswona. Marito man'wana yakwe ya ve lawa: "Vamakwerhu, ndzi pfumeleleni ndzi boxa mhaka yin'wana, ngopfungopfu ya xihundla xa hina Vatsonga/Machangana. Xihundla hi xi tiva swinene. Hi xi rhandza ngopfu.Ririmi ra hina ri taleriwe hi masivi lawa kun'wana se ya hundzukeke maviti.Swa fanela leswaku hi tirhisa masivi, kambe loko hi nga xiyaxiyi, masivi lawa ya ta hi tirhisa na hina. Vana va hina, tiko ra mundzuku, ri ta lova loko xihundla xo ala xi ya emahlweni hambi swi nga fanelangi. AIDS i ntiyiso, yi kona, ya dlaya. Ina, ha vulavula hi yona. Ha hlambanyisa hi yona. Ntsena, loko hi byela vana va hina, hi tirhisa masivi. Hi ri yi vangiwa na ku haxiwa hi ku va na vanghana vo tala. Vanghana? Vana va hina va hlamala. A hi boxi leswaku hi vula yini loko hi ku 'vanghana'. AIDS a yi vangiwi hi vanghana. A yi haxiwi hi vunghana. AIDS yi vangiwa no haxiwa hi ku ya emasangwini na lava nga na xitsongwatsongwana xa HIV, ku ri karhi ku nga tirhisiwi vutisirheleri bya tikhondomu.Ngopfungopfu,yi vangiwa no hangalasiwa hi ku ya emasangwini na vavasati kumbe vavanuna vo tala. Yi vangiwa na ku hangalasiwa na hi loko hi nga tivi xiyimo xa hina loko swi fika eka xitsongwatsongwana xa HIV.Lawa hi wona maendlelo lamakulu yo haxa xitsongwatsongwana lexi. A hi tshikeni ku chava ku languta vana va hina emahlweni, hi va byela ntiyiso hi mavito ya wona. Loko hi chava, hi va celela masirha hi masivi lama yo sasekisa ririmi ra hina."
Ndzi ku thukwa!
Hi lembe ra 2008, Percynah u tlhele a nghenela mphikizano wolowu. U tsarile buku ya ntlangu leyi thyiweke "Ti laveli bokisi" leyi kumeke xiyimo xo sungula.
2.10 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ndzi miyela. Xivutiso lexikulu xi ndzi fikela. A xi nga ha papalateki.Ndzi twa na loko xi huma. "Xana u va byerile leswaku..." marito ma hakeka enon'weni.
Nxopanxopo wa swirungulwana iv
- Xana hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
Elokhixini ra Tlharihani vutomi a byi sungule ku bavela Xikhegu loyi a nga biha emirini a ha ri mphyandlana. A a ri na khumenhungu wa malembe loko Manyunyu a n'wi tshova nenge a tlhela a lakatsa tilo. Leswi Xikhegu a a ri xisiwana hileswi vatswari va yena havambirhi a va yile eswikwembyini hikwalaho ka khombo ra xipandzamananga, swi nyanyise xivhezana xa mbilu ya yena. Xikhegu a a kurisiwa hi hahani wa yena Hletelo loyi a a ri muongori exibedhlele. Ntombi leyi a yi twa yi koka exilogweni hikuva a swi fana na loko yi rhwale ntshava ya Everest hi makatla. Mi ta tsundzuka leswaku xivuriso xa Xitsonga xi ri: Mhisi ya mikoka mimbirhi yin'we yi tshwa nkanga.Xikhegu a a twa wonge vumundzuku bya yena byi taleriwe hi mahlwehlwe na mindzhenga.
"Kutani hi swona swi hi tisaka laha na Nkateko." Hahani a vula, a tlanga-tlangisa Nkateko, a xi tshamisile ehenhla ka tafula.
"A ku na nchumu bavooo-ooo...ooo!"
Ndzi pfala buku ya mina ndzi va ndzi yi khigela hi xilebvu leswaku ku nga ha vi na un'we loyi a nga ta yi teka.
5.1 Xirungulwana xa "Rivoni"
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
c) Vumunhu/mahanyelo ya swimunhuhatwa
Risimu ro hlomula mbilu. U hete ku rholela tibuku ivi a sungula ku kongoma nyangwa. Hiloko a yima, a kanakana, a languta tata wakwe.
5. Masingita u nghena ekamarini leri ri nga na munyama. Eka xikhwakhwa xa yena xa mencisi u lo saleriwa hi tlhongwe rin'we ntsena ra mencisi.Laha ndlwini ku na rivoni ra pharafini, khandlhela na xihisi. Xana u fanele a rhanga hi ku lumeka yini?
"A ndzi ri karhi ndzi ta,"ku hlamula Matimba a ri karhi a hlamba mavoko hi moya.
"Sweswo swi nga karhatanyana eka wena," ku hlamula dokodela. "Matwisiselo ya vanhu a ya fani ngopfu na leswi hina hi tshamaka hi ri karhi hi swi langutela eka vona. Mikarhi yin'wana vanhu va twa leswi swi nga vuriwangiki. Matikhomele ya vona endzhaku ka leswi va swi tweke ya nga va hi ndlela leyi yi nga languteriwangiki. Swa fanela leswaku u twisisa leswaku ntiyiso lowu wu nga endzeni ka xifuva xa wena a va nge koti ku wu vona."
"DR!" Ku vula mudyondzisi Marholeni, a rhurile.
1.5 I mani loyi a tikiseke Xikhegu?
1.4 Hlamusela leswi nga humelela loko munhu loyi na tata wa yena va fika ekaya va huma hi le xikolweni.
Loko awara ya kaye yi ba, mufambisi wa xikambelo u nyikile vakamberiwa mpfumelelo wo sungula ku tsala. A ku tsariwa dyondzo ya Biology ya matiriki eka xikambelo xa ku hela ka lembe ra 1991. Papila ra kona ra swivutiso a ri ri na swiyenge swimbirhi: xo sungula a xi ri xa tinhlamulo leto koma. Laha a ku nyikiwile tinhlamulo ta mune,ti thyiwe a,b,c na d.Vakamberiwa a va fanele ku hlawula yin'we leyi nga yona. Xiyenge xa vumbirhi hi lexi xa switsalwana, laha vakamberiwa a va fanele ku hlamula hi ku lehisanyana. Leswi, vakamberiwa hinkwavo a va te va ri karhi va swi tiva. A va swi vone eka maphepha ya khale ya swikambelo, na ku tsundzuxiwa hi vadyondzisi va vona. Hinkwavo a va tivisiwile leswaku a va ta ku khodzakhodza tiawara tinharhu leti. A va tivisiwile khale hi ta swinawana leswi lawulaka matsalelo ya xikambelo. Loko a va tive na swivutiso leswi hlawuriweke, ndza tshemba leswaku vadyondzisi a va ta va va tivise vadyondzi.
"Loko Mikateko o ku twa u ri karhi u vulavula mijamujamu yoleyo a nge he ku hloniphi na siku na rin'we. U swi tiva kahle leswaku mana wa yena u lovile kambe wena u le ku jamukeni", ku vula tatana.
a) Xitayili xa mapaluxelo. b) Mbangu kumbe ndhawu laha timhaka ti humelelaka kona.c) Vumunhu/mahanyelo ya swimunhuhatwa.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala Lynette a vula marito lawa.
Ku tsona vurhongo - ku nga nyiki ku rhula/ku endla leswaku vurhongo byi nga khomi. Ku va etsheveni ra munhu - ku va ekusuhi na munhu.Ku va timbilu ti holova - ku kanakana.Mandla ya munhu a ya mili byanyi - Loko munhu a ha hanya, u ta swi kota ku tirha a siva leswi n'wi lahlekeleke.
1.8 Xikhegu u endlile yini ku khensa Hletelo endzhaku ka loko a ta va a humelerile evuton'wini?
2.2 Hi wihi n'wana loyi ku vuriwaka leswaku a nga tlhandlametiwi?
"Tsundzuka leswaku vafana lava i vana va munhu un'we. Loko un'we wa vona a ri na sesi un'we swi vula leswaku hinkwavo va vula sesi yoluya un'we 'sesi'.
Mandzendze - mukanganyisi/muxisi munhu wo rhandza ku voniwa a endla leswinene. Evuchavelawhawha - laha munhu a balekelaka kona endzhaku ko hlongoriwa/kumbe ko chava ku xupuriwa hi mfumo etikweni ra ka vona.
"Ndzi kombela ku endzela ka n'wina!"
"Tatana," ku hlamula Matimba, a hatla a vula swin'wana eka vayingiseri vakwe a tlhela a kowetela hi mavoko leswaku va nga nyamalali. Yena a hatla a tsutsumela enyangweni wa le khixini. Hi ku copeta ka tihlo a a nghenile ekamareni leyi vatswari va yena a va ri eka yona. "Tatana."
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi xirungulwana lexi xi vulavulaka hi gondzo ro leha ra vutomi, ra swiganga na mikova, leri Rintiho a ri fambeke. Leswi swi vangiwa hileswi Rintiho a a tiyimiserile ku dyondzela ntirho wa vugqweta hambiloko tata wa yena a n'wi hlongola ekaya na ku tshika ku n'wi hakelela mali ya tidyondzo hikuva yena a a lava leswaku Rintiho a dyondzela vudokodela. Leswi Rintiho a a lava ntirho wa vugqweta hi mbilu na moya, u kanyile mbilu a wu dyondzela hambiloko swa vutomi swi ri karhi swi n'wi tikela. Ku fikile laha a nga kala a heta tidyondzo ta yena ta vugqweta kutani a ya ambala phuraphura eyunivhesiti. Leswi a swi vula leswaku Rintiho se a fikile emakumu ka gondzo ra yena ro dyondzela ntirho lowu a a tinyiketele ku dyondzela wona evuton'wini.
2.9 Xana hi ku vona ka wena leswi Rogers a swi endleke eka xirungulwana lexi swi lulamile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xivutiso xa 2
"Vatswari va wena va pfukile?" Ku vutisa mana wa Mufana.
2.9. Xana vito ra Xihahluli ri yelana njhani na leswi swi humelelaka eka xirungulwana lexi?
2.9 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
v) Swivutiso swa mbhumambhumelo(appreciation)
Ku xopaxopela - ku xiyisisa hi vukheta.
Vadyondzi va susumeta switulunyana leswi va tshamaka ka swona, swi tlhentlhela endzhaku, va ku vhuthu-vhuthu, ku twala huwa ya vanhu na ya switulu. A ku ri nkarhi wa ku wisa. A swi tikomba va tsakela nkarhi lowu. A ku ri khale va tshamile. Va huma hi ku hatlisa onge vo va na torha ra byalwa.
Siku rin'wana Solani u vone mihlolo. A ku nga ri mihlolo yin'wana loko ku nga ri ku vona vahariva va yena va n'wi jikela bya xikuta.A va hundzuke mavala ku fana na rimpfani. Va n'wi nghenerile va mukisana na yena hi timholovo lero na yena n'winyi a nga ha swi twisisi ku ri vo cinca kumbe murhi wa n'anga se wu lo xaxa. A sungula ku khoma la, a tshika la. Xingomatanda na xona hi lexi xi n'wi hemberile xi ku swa yena i swinene kasi i mavunwa ya rihlaza. A xo tilavela yo mali ndlala yi nga boka laha tikweni. Leswi se a va n'wi endla swona a va swi nyanyisa. A a va boxa na swihundla swa leswaku u fambela eka swingomatanda, ku ri hileswaku a va hamba va famba na yena. Lexi se a xi hlamarisa vanhu va muganga hi leswi Solani na yena malembe ya nga lo tlhandlamana ya tlhandlamanile, ku ri hava nhlanga leyi balekaka. A a nga si kuma n'wana kumbe ku twa leswaku u bihe emirini. Leswi hi swona swi nga paluxa xihundla. Se a swi tiveka leswaku Rhulani wa vanhu a a nga ri na nandzu. Phela Magazini hi mpfhuka a ri yena, a a nga si tshama a tshova nhwana na un'we nenge. Solani yena na tidyondzo ta yena, a a dya mbitsi a xeva hi nhlomulo. A a ehleketa leswaku loko a ri na tidigiri u to fika u ku phu,nakanaka,swihlangi khoma kwala,kasi do! N'wana u huma eka Yehovha.Loko vukati a va hlahluvela a ku ta va ku ri hava na un'we wo hlupheka evukatini.Kunene vukati a va hlahluveli.
1.1 Xana Rhulani a a ri wa ka mani?
E-e! Deutshe u hi hlakatile."
5. Eka swirungulwana leswi landzelaka, hlawula nkongomelo lowu faneleke u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini u vona wu fanerile. Nhlamulo ya wena a yi tate hafu ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
"Hayi, Lyn, ku nga ri Sonto lowu."
1.4 Hi yihi ndzisana ya Mikateko leyi a yi khomiwa kahle ku tlula yena hi mana wa vona?
2.15 Hi ku vona ka wena AIDS yi kona ke? Seketela nhlamulo ya wena.
"Tshama hansi," ku lerisa tata wakwe.
Loko a nga ri eku tirheni no tsala, Richard u titsakisa na vandyangu wakwe, no hlaya, na ku languta mavonakule. Loko a ku u tiolorile, hi loko a gwirimile nimixo kumbe nindzhenga loko dyambu ri nantswa tintshava.
"Pfala nomu wa wena!" Mkhekhelezi a hundzuluka a languta Xihahluli loyi a a lo rhibya, a tshamile ehenhla ka mubedo a sale hi xikhindhi xo boxeka hala ndzhaku swange a xi lo dyiwa hi makondlo - ina, u lo sala a lo tshama.
Rhumbuka u swi twisisile leswaku xikolo xa Phatluka a xi nga ta nghena loko yena na xivungu xakwe va nga si famba. U tlakuse mahlo a languta muako wa xikolo. A tsundzuka malembe ya khumen'we lawa a ya tirheke eka xona. A tsundzuka masiku lawa khwayere yakwe a yi hlula etikweni hinkwaro.A tsundzuka mbuyelo lowo saseka wa swikambelo. Nhloti wu thona. A hundzuluka, a koka-koka milenge, a kongoma endlwini yakwe. A khuluka a titivarile endzeni ka vutomi lebyi a byi n'wi hundzukerile. A a khuluka hi ku lawuriwa hi magandlati ya vutomi bya vanhu van'wana. Yena a a nga ha ri na rito ehenhla ka makhulukelo lawa.
"Mina ndzi lava ku va gqweta hahani."
Goza leri a a ri tekeke ri tsakisile hahani wa yena Hletelo. Hala tlhelo Hletelo na yena a a ri na ntokoto wa vutomi hileswi na yena a nga hundza hi kona laha Xikhegu a a ri kona. Nuna wa yena Hanyani u n'wi hundzukele mavala a ri na mavondlo manharhu. U lo nghena ehansi a va hletela ku kondza va mila timpapa va ya tihandzela hi voxe. Hikwalaho, ku tshivela xitiko xa dyondzo a hlanganyeta a swi tswale switshongo eka vana va yena hi vanharhu ka vona.
"Sweswo a swi endli leswaku na mina ndzi navela ku va noni,"ku tshikelela N'wa-Mzamani.
Ku sula mihloti - ku hakela/ku nyika munhu mali endzhaku ko tirha ntirho wo karhi. Ku tala vanhu ehenhla - ku hlasela vanhu.Ku tiboha - ku tinyikela/ku hlambanya. Ku tinantswetela milomo - ku navela.
Percynah u tsakela ngopfu ku hlaya tibuku ta Xitsonga. U katekisiwile hi vana vambirhi, wa nhwana, ku nga Tsakani Persevearance, na wa jaha ku nga Masingita Will.
"Yimani ndzi tsutsuma hahani. Ndzi ta mi vona."
Migingiriko
"Yima kwala, ndzi ya vonisana na Manana Marholeni."
"Hi nga ka hi nga ha kumi nkarhi wun'wana wo hlasela wo tlula lowu,"ku vula Zoro. "A hi va taleni ehenhla Moses a ha yimile!"
Ndzi ko ndzi twa hilaha hi siku ra 16 Dzivamisoko 1960 David Pratt a baleseleke V Deutshe kambirhi emombyeni hakona loko a ri ku pfuleni ka nkombiso wa Rand Easter eMilner Park eJoni kambe Deutshe a nga fi.
Xirungulwana lexi xi vulavula hi wanuna loyi a a ri mudyondzisi exikolweni xa Phatluka. Vito ra yena a a ri Rhumbuka. Wanuna loyi a a tiyimiserile ku yimela ntiyiso evuton'wini. Xirungulwana xi sungula laha wanuna loyi a twaka miri wa yena wu tsanile, kambe a nga tivi xivangelo xa kona. Loko a ta va a byerile vanghana vakwe hi mhaka leyi, van'wana va n'wi tsundzuxile ku nwa maphilisi ya tivhitamini, loko van'wana va n'wi tsundzuxile ku endla vutiolori. Lexi karhateke hi leswi vuvabyi a byi nyanya hambiloko a ringetile ku endla hilaha a tsundzuxiweke hakona. U hetelele hi ku ya exibedhlele a ya kombela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya AIDS. Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele va rhange hi ku n'wi nyika switsundzuxo loko a nga si kamberiwa. Va n'wi byerile leswaku AIDS i yini, yi vangiwa hi yini naswona yi tlulela njhani eka van'wana. Dokodela u n'wi tekile ngati a ya yi kambela kutani mbuyelo wu komba leswaku Rhumbuka u na yona AIDS.
Leswi Rhulani a a ri munhu wo landzelela nawu wa kereke,a nga pfumelangi ku ya tshama eka vaMagazini ti nga si dya mavele. Vatswari va Magazini va swi twisisile ku ya tivonakarisa eka Masocha, va ya titivisa leswaku hi vona vamani eka vinyi va nhloko. Va tamerisile tintsumi swimalana swo huma eka Magazini, va va rhuma eka Masocha. Va lo na heta ku titivisa, vo vhela va kombela mati leswaku Rhulani a ta vhela a tshama swin'we na Magazini.Xivangelo hi leswi Magazini a a ri munhu wa malembe yo hlayanyana kasi a ku ri khale a nga si tlhela a teka nsati. Rhulani a a nga ri nsati wo sungula. Va ka Masocha swi vuye swi va khoma kahle ku tiva laha nhwana wa vona a yaka a ya kandza kona.
a) Rivoni
Xivutiso xa 1
Hi ku copeta ka tihlo - hi ku hatlisa swinene.Ku ba mandla - ku khensa/ ku chava. Ku ba/biwa hi ripfalo - ku tshuka/chuhwa.Ku chululela rirhandzu - ku rhandza ngopfu.Ku dyiwa - ku sukela muti wa wena u ya tshama na wun'wana u tirhela wona. Ku gayela mhaka - ku ehleketa hi mhaka.Ku gumisa misava - ku dlaya.Ku hayekiwa emoyeni - ku tumbeteriwa mhaka/ ku nga byeriwi swo karhi. Ku hela matimba - ku karhateka.Ku hela mbilu - ku hluleka ku tiyisela/ ku hatla ku vilela.Ku hlanta vunwa - ku hemba ngopfu.Ku hlomula - ku humesa swilo swo karhi exikarhi ka swin'wana.
1.13 Hikwalaho ka yini Rogers a konyile ku kondza holo hinkwayo yi languta yena?
Richard Chauke u kholwela swinene eku tsaleni hi mikarhi leyi a hanyaka eka yona, hikokwalaho u langutisa swinene eka leswi humelelaka masiku lawa. U kholwa leswaku u ta pfuneta ku antswisa matsalwa ya Xitsonga hi ndlela leyi.
1.11 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Ku phikelela - ku tshamela ku endla mhaka yo karhi.Ku phyaphyarha - ku vila ka bilila. Laha ri tirhiseriwe ku vula leswaku munhu u vulavula ngopfu.
Hi rin'wana ra masiku, n'hweti ya ha ku raha bakiti, N'wa-Mbhedhle o na Xihahluli Mboweni le Bambeni kwale Giyani nqwaa, erhenkeni ya mathekisi,enyongeni ya rin'wana ra mathekisi leri a ri tsariwile marito lama: Blue Train. Nyimpi ya Gog na Magog yo gangisana yi suka yi yima hi milenge yi ku mpoo! Va tshwimbirisanile hi marito ku kondza N'wa-Mbhedlhe a sungula ku dirowa munhu wa xinuna hi xikunwana hambileswi a a ambale ntangu, hi tlhelo a ri karhi a dya min'wala. Loko munhu luyani a hela ku dirowiwa, na min'wala yi herile ku dyiwa, N'wa-Mbhedlhe o angula a ku: "Swi tiviwa hi n'wina," a file nya, hi ku nyuma.
"Dyondzo ya vufocholo a ndzi yi lavi," ku hlamula Matimba. "A swi nge ndzi pfuni nchumu ku va xidyondzeki xa hlonga."
Rogers u tikhongotele hi ku tibyela leswaku swivutiso leswi swo hlangana nhloko a swi ta olovisiwa hi tinhlamulo leti a ti nyikiwile ehansi ka xivutiso xin'wana na xin'wana. Xihlamariso xin'wana a xi n'wi yimerile. Xo sungula,Rogers u thumbe leswaku tinhlamulo leti a a fanele ku hlawula eka tona a ti fana. A ti nga hambaniseki. A ti nga hambanangi. A a fanele ku yi hlawurisa ku yini nhlamulo ya kona loko swi te tano? Tinhlamulo ta kona a ku ri yin'we leyi ku nga lo longoloxiwa marito hi tindlela to hambana. Xa vumbirhi,mikarhi yin'wana a swi endleka leswaku tinhlamulo hinkwato ti va ti hoxekile.Hi matwisiselo yakwe a ku ri hava na yin'we leyi nga yona. Se, nhlamulo ya kona a a ta yi kuma kwihi? Phela a a fanele ku hlawula leyi nga yona. Se a a ta swi endlisa ku yini eka leti nga riki tona xana? Tin'wana a ti nga ri tona hinkwato. Xa vunharhu, tin'wana tinhlamulo a ti nga zi ti yelana na swivutiso leswi vutisiweke. A ti vhe ti chochovela na nhova, hi letiyaa! A ti fana no pana mbhongolo na nguluve. Xa vumune, kun'wana a a kota ku vona nhlamulo leyi nga yona. Eka Xivutiso xa vunkombo nhlamulo ya 'c' hi yona leyi a yi lulamile.Hambiswiritano, a a fanele ku hlawula eka nkatsakanyo wa 'a + c' kumbe 'b + c' kumbe 'c + d'. A ku nga ri na 'c' yi ri yoxe. Se, leswi hi swona leswi Rogers a swi vhe swi n'wi virisela makumu. Lexi a xi nga ha ri xikambelo, a wo va ndzingo. Rogers u twisise leswaku a a nga ta kota ku hlamula swivutiso leswi.Futhi swo tala swa swona a swi nga ri kona eka buku leyi a va yi tirhisa ya Van Jaarsveld. Van Jaarsveld? E-e, Van Jaarsveld a a tsale buku ya History. Ya Biology yi tsariwe hi... hi... hi..., ha, swa fana man. Swona i mani a a n'wi vutise sweswo? Hambiloko a a swi tiva a swi ta pfuna yini? Mhaka leyikulu hi leswi a ku nga vutisiwangi leswi a swi ri ebukwini.
"Ku nga ri hi ndlela yoleyo ya ku kangatela mudyondzisi."
1.14 I yini lexi endleke leswaku Rogers a tsandzeka ku jumbela?
2.6 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
4. Ku pimanyisa ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulawana xa "Xa dyisa" na ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa "Luyaa". Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
"Yooo-bavooo...mi-nga...ndzi...dla...yeee..." Xihahluli a hokomula swange i xifanyana lexi lumaka hi ngoma.
A va hlahluveli
v) Nkongomelo: Nkongomelo i hungunkulu leri xitori xi ri tisaka eka muhlayi. Hileswaku xitori hinkwaxo xa xirungulwana xi rhendzeleka eka hungu rolero. Nkongomelo wu fanele ku va lowu akaka hi mikarhi hinkwayo. Eka swirungulwana leswi ku na mikongomelo yo tanihi HIV/AIDS eka xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena"; ku kopisa exikambelweni swa dlayisa/vukanganyisi bya dlayisa eka xirungulwana xa "Xa dyisa"; nkoka wo rivalelana eka xirungulwana xa "Rivoni"; na yin'wana mikongomelo.
1.7 Hlamusela tindlela leti vahariva va Rhulani va n'wi xaniseke ha tona.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
"Rero i rhambu na mongo wa rona nkatanga. Vatekani lava rhandzanaka hi moya na ntiyiso va hlayiwa exandleni xa nhongana. Heyi, hina hi lo phameriwa hi thomo ku suka ephalamende ya le tilweni. Xana u nga vhumba leswaku hikwalaho ka yini ximilana xa rirhandzu rerhu xi ndlandlamuka bya ximuwu, xi kula bya ndlopfu ya mavone, xi nava bya matshimbu ya min'wema,xi nuhela bya swiluva siku na siku ke?" Ku andlala Mkhekhelezi.
Ndzo famba hi ku nonoka, ndzi kongoma nyangwa. Goza rin'wana na rin'wana ri ndzi teka ri ndzi yisa lomu ndzi nga ku tiviki. Ndzi twa goza rin'wana na rin'wana loko ndzi tlakusa nenge na loko ndzi wu veka ehansi.Ndzi fika enyangweni. Ndzi khoma rivanti. Ndzi ku kumbexana ndzi ta twa tatana a ndzi vitana, a ku o huhwa. Ndzo twa ku lo whi! Ndzi hundzuluxa nhloko ndzi n'wi languta. A a lo yima. A a ha bohanisile sweswiya a a ri xiswona. A a ri ku tiololeni ka tintiho. Ndzo pfula rivanti. Ndzo humela ehandle.
hi SS Maluleke
1.5 Vula swilo swinharhu leswi ku vuriwaka leswaku swi nga va swi hoxile xandla eka ku va Matimba a feyila ntangha khume.
Ndzo yima kwala ndzhaku ka rivanti, ndzi yingisela, ndzi nga voniwi.
Kwalaho ndzi kuma vuxokoxoko bya Deutshe hi vuenti: Ndzi dyondza leswaku Hendrik Frensch Deutshe u velekiwile eAmsterdam eNetherlands hi siku ra 8 Ndzati 1901. Vatswari va yena va tile eAfrika Dzonga a ri na malembe mambirhi ntsena. Ndzi dyondza leswaku a a tlharihile swinene.U sungurile ku fuma hi 1958. Ndzi twa leswaku hi yena a nga aka swinene xihlawuhlawu etikweni leri. U tirhile ngopfu eka ku hambanyisa Vantima ku ya hi tindzimi. A va endlela matikoxikaya. A ku Vatsonga yanani hala, Vapedi hala, sweswo-sweswo. A endla onge i tihomu loko ti yisiwa tikampeni. U akile na tiyunivhesiti leti a ku ta dyondza Vantima ntsena. Ndzi hlaya swo tala swo yimisa misisi hi yena. Ndzi twa leswaku hikokwalaho ka milawu ya yena ya ntshikelelo,vanhu va sungurile ku pfukela Mfumo matimba.Ndzi twa leswaku hi siku ra 21 Nyenyankulu 1960 maphorisa ma baleserile vanhu lava a va ri ku kombiseni ka ku vilela hi ndlela yo rhula, ma dlaya 83 ma vavisa 235. Ndzi twa leswaku a a lemuka nkoka wa ku va Vantima va tirhela Valungu kambe a a lava va ya emadorobeni ku ya tirha ntsena ku nga ri ku ku endla kaya. Ndzi twa leswaku hi yena a nga yirisa mihlangano yo lwela ntshunxeko yo tanihi ANC na PAC laha tikweni. Ndzi twa leswaku Deutshe na vanhu vo fana na kulukumba Mandela na va Walter Sisulu va karhatanile ngopfu. Ndzi hlaya swo tala swinene.
KAMBE loko u nga lavi ku yingisa ya mina marito, u lava ku dyondza masense yo tiva hi nhloko ya wena, ndzi lombe muti namuntlha hi nomo lowu. Yana u ya endla wa wena muti, laha u nga ta ba xa wena xintangu."
"Ku na swan'wanchumu swi nga ku humeleleni exikarhi ka n'wina vambirhi." Ka ha ri Kepler. Lynette o n'wayitela a ku whi! Mina ndzo languta ndzi ku whi!
"Ndzi ta tiboha ku endla ku rhandza ka wena."
"Wa karhi wa ta," Ku vula N'wa-Mzamani a ri karhi a nghena ekamareni ya vuwiselo.
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Matimba u lo na vona Mathebula, o hatla a miyela, a hundzuluka a hoxa mahlo hala ndlwini, a vula swin'wana, a tlhela a hundzuluka a langutana na khwayere yakwe, a ya emahlweni na risimu rakwe. Lexi a xi hlamarisa hi leswi a ku yimbelela mufambisi wa khwayere ematshan'weni ya khwayere hi yoxe.
Mhaka ya ku dlayiwa ka vanhu va makumembirhinharhu enkosini wa Mulamula na ku vavisiwa ka van'wana va makumembirhinkombo yi vile yin'wana ya timhakankulu eka nyuziphepha leyi. Mavito ya vanhu lava a va hundzile emisaveni a ya tsariwile. A ku tsariwile na lomu a va huma kona.Lucas u tikumile a hlaya mavito lawa. Vito leri ri nga n'wi hlamarisa ku vile ra "Samson Cawuke (Spelonken)," kwalaho a sungula ku biwa hi ripfalo.Samson Cawuke wa le Xipilongo? Xana a ku nga ri yena loyi a a tiva yena - wa munghana wa tata wa yena? Lucas a tivutisa. Lucas u yile emahlweni no hlaya mavito ya vafi. O fika ka ra tata wa yena! Xikan'wekan'we nyuziphepha leyi a a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu.
"I yini lexi N'wa-Mbhedlhe, naswona endlwini ya mani? Heyi, namuntlha mi fambilee!" ku kariha Mkhekhelezi bya xibejana.
Matimu ya vatsari vi
Hi ku hatlisa Lucas u avanyisile mali leyi a va tshembisiwa yona hi Zukrov hi nhlayo ya vona. A va ri vanharhu kutani un'wana na un'wana wa vona a a ta kuma dzana ra magidi wa tirhandi. A yi ri mali yo tala ku tlula mpimo. Eka hinkwaswo Lucas a a rhangisa tata wa yena, hikwalaho u ringetile ku ehleketa leswi a a ta swi endlela tata wa yena hi dzana ra magidi wa tirhandi.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala N'wa-Mbhedlhe a fikela hi kungu leri.
"Ndzi lava ntirho, ndzi ta tirha loko xikolo xi huma leswaku na mina ndzi ta dya swa nyuku wa mina. Ndzi nga etlela lahaya zozweni!" A ku ri na xiyindlwana xa mapulanga lexi a va veka ka xona switirho. Hi kona laha a ndzi ehleketa ku tirha ndzi etlela kona. Mudyondzisi a ndzi languta nkarhi wo leha a lo whii!
"Ndzi hlamala swona na mina hahani," Ndzi vula. Ndzi miyelanyana.Ndzi languta n'wana a ri karhi a dya.
Mkhekhelezi u kale a ya swi kuma leswaku nsati wa yena u twanana na Xihahluli Mboweni. U lukile rhengu a vula leswaku vhiki leri landzelaka u ya ePitori ku ya dyondza swin'wana swa ntirho, ku ri ndlela yo lava ku phasa nsati wa yena. N'wa-Mbhedlhe u swi amukerile. Loko nuna a ta va a fambile, u landzile Xihahluli eBambeni, a n'wi rhamba ku ta dzumba na yena ekaya ka yena. Mkhekhelezi u vuyile navusiku hi nkarhi wa n'we a kuma leswaku nsati wa yena u na Xihahluli endlwini. U humesile xibalesa a balesela a ri karhi a sindzisa leswaku N'wa-Mbhedlhe a pfula rivanti. Loko va pfurile rivanti Mkhekhelezi u komberile Xihahluli ku hluvula xikhindhi lexi a a sale hi xona a n'wi nyika loko a lava ku pona. U tekile xikhindhi a xi nyika N'wa-Mbhedlhe ku xi hlantswa. Namixo Mkhekhelezi u nyikile Xihahluli mali yo khandziya bazi a famba, kutani yena na N'wa-Mbhedlhe va n'wi heleketa a ya khandziya bazi. Minkarhi hinkwayo loko Mkhekhelezi a tshamile na N'wa-Mbhedlhe, Mkhekhelezi a a teka xikhindhi a xi badamisa hi hala ndzhaku xi nga boxeka, a xi hayeka efasitereni. Loko nsati a n'wi tisela mati na swakudya, a a teka xikhindhi efasitereni a xi badamisa a tiputa vusiwana. Leswi swi karhatile N'wa-Mbhedlhe a kala a ondza ku tlurisa. U hetelele hi ku ya eka N'wamarhanga, a fika a tshama ekusuhi na xikolo xa Zava a rila, kutani a tihoxa exidziveni xa timpfuvu na tingwenya.
2.7 I mani ximumnhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Conny u tshemba leswaku munhu un'wana na un'wana u nyikiwile talenta ya yena hi Xikwembu. A nga kona munhu loyi a nga nyikiwangiki nyiko yo karhi hi Xikwembu. Hambiswiritano, Xikwembu xi va xi yi tumbetile talenta kumbe nyiko leyi munhu xi nga n'wi nyika yona. Swi va swi ri ka yena munhu wa kona ku kuma laha yi tumbetiweke kona, a yi tirhisa. Van'wana va kota ku hatlisa va swi kuma leswaku va nyikiwile ka swihi swilo kasi van'wana vo kala va vitaniwa ekaya tilweni va nga si thumba laha nyiko ya vona yi tumbetiweke kona.
"Kutani va ku yini?"
Hambileswi ku xi phutsaphutsa a a swi endle hi ku olova, ku phutsunula a ya ha vangi mhaka ya matlangwana. Xijumbana lexi a xi ri na nkanu ya Marahani. Ndzi ri a xi ri na ntshiva xi tlhe xi dzidzivala ku tlula na mondzo. A xi ala ku ololoka. Loko a ku se u xi kotile, se xi phutsunukile, a xo tlhela xi hatla xi khondla xitseve lexi a xi dyondzisiwe xona. Nsele wa kona! Loko a ku u ringeta ku xi manya hi le xikarhi ka milenge a xi tshembisa ku tlhelela ehansi.Loko a ku u xi ringeta hi tintiho hinkwato, a xi hlekahleka xi ri karhi xi komba ku navela ku kalakala. U ze a tinyiketela ku xi olola hi ku nonoka, naswona hi vukheta byo tlula na bya ximanga, a olola mpetso wun'we hi nkarhi. Loko a endle leswi a a wu ayina hi rintiho wu kondza wu fa. Ivi a sungula mpetso wa vumbirhi. Nkarhi wona wu ri njhani? Wo phikelela ro: 'Wa sala, wa sala...'
"E-e, Rintiho n'wananga. Hi ku landzile tanihileswi u nga n'wana wa hina.Leswiya swa ku dyondza u nga dyondza swin'wana na swin'wana leswi wena u swi tsakelaka." I manana a vulaka. Ndzi fambisa mahlo ma ya ka tatana. Hi kotlana hi mahlo. Ndzi vona a nyumanyuma. A kumeta nhloko ku komba ku pfumela.
Eka xirungulwana xa "Xa dyisa", ximunhuhatwankulu, Rodgers u hlanganile na ntlimbo wa le ndzeni hikuva a a lava ku pasa xikambelo hi ku tirhisa vukanganyisi bya xijumbana ku ri hileswaku a a swi tiva leswaku ku tirhisa xijumbana a swi le nawini. U ringetile tindlela hinkwato a kala a kota ku humesa xijumbana kambe u kume leswaku tinosti ta xijumbana a ti nga ri ta yona dyondzo leyi a yi tsariwa siku rero ya Biology, kambe a ti ri ta dyondzo ya History.
"Mi fambe njhani?" Ku vutisa Zukrov.
"Ndza ha n'wi vitana, ku hlamula N'wa-Mzamani."
Ku lava mali hi mahlongati - ku lava mali hi ku hatlisa swinene. Ku phofula leswi swi nga exifuveni - ku vula mhaka leyi ku karhataka.
1.11 Xana u vona ndlela leyi Matimba na Vandla rakwe ra tipolitiki va yi tirhiseke ku lwa na xihlawuhlawu yi lulamile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
"Wolowo a hi ntiyiso," ku kaneta Rhumbuka. "Xivungu xa HIV a xi koti ku tlulela eka van'wana loko ku nga ri hi tindlela leti ndzi mi boxeleke tona ekusunguleni. AIDS a yi tluleteki hi tindlela leti: ku tswontswana hi milomu,marha kumbe mihloti, swiambalo, ku longoloka na munhu la nga na AIDS, swihambukelo, tinsuna, ku xewetana hi mavoko kumbe ku tshinelela vanhu van'wana. Khombo ra kona i ku etlelana, kumbe ku tirhisa tinereta tin'we ta swidzidziharisi."
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
2.5 Mutsari u vula yini loko a ku: "Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe?"
Handle ko vula nchumu,a ndzi khayima hi voko.Ndzi rhanga emahlweni,a ri kwala ndzhaku. Hi famba, ku lo whi, handle ka ku hefemula ka matimba loku a ku huma kwala ndzhaku.
Hi huma ehekeni ya xikolo hi nga si hlamulana. Murindzi wa le hekeni ya xikolo o hi languta a ku whi, na yena-vu. Tatana a nga n'wi leli na ku n'wi lela. Loko hi ri karhi hi famba ndzo sungula ku ehleketa hi vutomi ehandle ka Manana - Vutomi bya ku hanya na tatana ntsena. Tatana a a tirha eJoni. Ku va sweswi a kumeka a ri ekaya a a lo kombela masikunyana eka nkarhi lowu manana a a ya endliwa vuhandzuri. Hi ku ehleketa ka mina, loko manana a ta va a lahliwile, nkosi wu herile, tatana a a ta tlhelela eXilungwini. Mina a ndzi ta sala ndzexe ekaya. A ndzi tivi makungu ya tatana. Vatsonga va vula leswaku nkuku a wu hleteli swikukwana swa wona.
Ku rila hi xiviti - ku rila hi xihluku/ xikhami/ ku rila ku tlula mpimo.Ku seletela vuthala - ku endla ndlela ya leswaku swi nga tiveki leswaku munhu wo karhi u endlile mhaka/ vubihi byo karhi.
Vito ra xirungulwana lexi i "Xa dyisa".
"He sesi, ndzi khomeleni, ndzi kombela ku mi hlupha," ku vula Gezani.
"Heyi, ndzi kona Gezani, wa tiva u ndzi chuhwisile hikuva a ndzi nga tiyimiselangi ku ku vona. Ndzi kona, wena u njhani?" Ku vuyeta Miyelani.
"Ndzi tiyimiserile hahani. Khamphani ya Sasol yi rhume hi Xikwembu leswaku yi ta ndzi phalala. Ndzi lava ku ya hlongola mataya evuton'wini bya mina. Endzhaku a ndza ha cingeli ndzi nga hundzuka tshuka ra munyu. A ka ha ri na nkwahle lowu ndzi nga ta wu andlalela sangu wu ta ndzi borisa" ku tiyimisela Xikhegu.
"Ndzi twa leswaku vanhu vo tala va file hi mhaka ya yena!" Ku pfurhetela
"Kambe vito mi mani sesi?" Ku vutisa Gezani.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ku va vanhu vambirhi va hundzuka munhu un'we - ku va vanhu vambirhi va va varhandzani/vatekani.
"Wona wu ta endliwa namuntlha wu hela. Hi Xitsonga va ri xinamu xi dlele nkwahle," ku hlamula Themba.
"Kambe mufana wa wena u tshama kwihi?" Ku vutisa Cawuke.
Mikarhi hinkwayo loko N'wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi va dzumbile,Mkhekhelezi a a hamba a teka xikhindhi lexiyani a xi dzudza, a xi languta hala ndzhaku hala xi nga dyeka kona, manuku a xi badamisa emahlweni kakwe a xi xondzolota hi tihlo leri a ri tshona ngati. Loko a hetile a tlhela a xi tlherisela efasitereni. Loko N'wa-Mbhedlhe a nyika nuna swakudya ku miyeta nyoka, a n'wi ha mati ku tima torha kumbe mati yo tikhuvula, Mkhekhelezi o milenge mimbirhi a ya teka xikhindhi le fasitereni a fika a xi dzudza, a xi badamisa emahlweni kakwe a xi xondzolota hi tihlo leri a ri pfurha ndzilo wa tihele, a ku ntsee, a tiputa vusiwana.
Xivutiso xa 2
2.4 Hikwalaho ka yini mutsari a yelanisa ku tsavuriwa ka nhlamulo na vuhandzuri lebyi endliwaka hi dokodela?
Mkhekhelezi Mawelewele na mutshiveri wakwe N'wa-Mbhedlhe a va tshama eBulwini. Hi masiku a va tikhenya hi ku tihulela endzeni ka tibokati leta manguva lawa, va kompfa, nuna a hoxe voko rakwe ra ximatsi endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa nsati N'wa-Mbhedlhe, kasi nsati yena a a hoxe voko ra xinene endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nuna. Loko va ri karhi va kompfa, a va pfa va langutana, ivi va nyumanyana swa rirhandzu.Mkhekhelezi a a pfa a hoxa tihlo eka xivumbeko xa nsati lexa bodlhela ra khodiringi ya Coca-cola a mitela marhi.Kambe eka hinkwaswo a a nyanyuriwa ngopfu hi xisutinyana xa nsati lexa ntshwamakhura ya mavone. Loko a ku xi cinge, nhloko yakwe a yi ba timbila kasi timbilu ti ba mancomana, ivi xiviri xakwe xi kufumela kufumelani leya xikhale. Ina, N'wa-Mbhedlhe a a yimeke tanihi phalamende ya le matilweni lero na tinyenyana ta tilo a ti n'wi navela.Malangavi ya ndzilo wa rirhandzu ra vona a ya ri ntsandzavatimi.
Ko va loko swi ndzi tsandzile ku tshama ekaya. Ndzi huma na hahani.Hi nghena exitarateni.
Xivutiso xa 1
Vantima vatsongo swinene.Ku vona hi mahlo ya miehleketo - ku tiva leswi munhu un'wana a ehleketaka swona kumbe ku endla swona.
2.6 Xana Khazamula u endle kahle loko a tshikile xikolo a ya tirhela ku teka nsati ke? Seketela nhlamulo ya wena.
"Mkhekhelezi i vito ra mina!"A vula hi ku wachuta nenge-wa-huku lowu tlhelo a wu nkekela bya matsemanhlana, ritshuri ri ku tangarii! Ina, ri endle papa ri kondza ri ya ncikinya emugiveni wa phalamennde ya le tilweni.
d)Ku khorwisa ka ximunhuhatwa hi ku landza leswi humelelaka evuton'wini.
"Kun'wana na kun'wana u vula yini?"
Ndzi ku tlaku, ndzi kongoma enyangweni.
Kute siku rin'wana ndzi etlele, wansati luya wo ambala swiambalo swo basa o vuya. Hi siku leri u lo fika a ndzi languta kambe a nga n'wayiteli. Loko ndzi n'wi languta hiloko a tshambuluta voko a ndzi khoma a ndzi vukarha. A ndzi twa ku kufumela ka leswi a ndzi ehleketa leswaku rirhandzu ra Manana a a ri fanele ri va xiswona. Nkarhi lowu ndza ha tiphinaka hi ku vukarhiwa,ndzi lo hlamala ndzi tikuma ndzi phaphamile na munhu luya a nyamalarile.Swi sungurile ku ndzi karhata leswaku kasi wansati loyi a ngo tshamela ro ndzi endzela emilorhweni a nga va a ri mani. A ndzi ta vula leswaku kumbe hi un'wana wa vakokwa wa mina kambe hinkwavo a va ha hanya, naswona vona a va dyuharile ku hundza wansati loyi ndzi vulavulaka hi yena.
2.2 Rintiho u vula yini loko a ku mbilu ya yena yi bile hi matimba naswona leswi a swi vangiwa hi yini?
'Bhasobha Bunu
"Matimba, ndzi ku byerile hambi n'wexemu leswaku dyondzo na tipolitiki a swi dzahisani fole," ku tlherisela Mathebula. "Tipolitiki a hi ta vana na swichudeni, a mi tivi nchumu hi tona."
"Nhlamulo ya xivutiso xa vumbirhi na yona yi hoxekile."A vula hi ku koka xitulu a tshama kusuhi na mina. Ku twala na ngulumelo loko a xi koka. A hi lo sala hi ri vambirhi ntsena laha tlilasini.
1.4 Loko Mkhekhelezi a vulavula marito lawa, vukati bya yena na N'wa-Mbhedlhe se a a byi sungula ku tsekatseka. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi kutani u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
"Swa fanela, phela wena na yena mi khomanile kahle ngopfu. Rirhandzu leri a a ta ri nyika mana wa yena loko a ha hanya u ri chululerile eka wena hinkwaro."
"Mavoko na tiforoko ku rhange ku endliwa mavoko Hasi, jaha ra mina.Hambi munhu u dya hi foroko, hambi u dya hi mavoko hinkwaswo swi ya khwirini." "Dyana hi foroko wena loko u swi lava kambe hina hi tidyela hi mavoko."Ku vula Manana Deutshe.Na mina ndzo dya hi mavoko! Ekerekeni na kona a ku ri kahle. A ku ri na Vantima laha na lahaya. A ndzi swi twanga leswi a va chumayela hi swona. Miehleketo ya mina a yi ri ka Lynette. Loko hi xika emovheni Tatana na Manana Deutshe va khomanile hi mavoko, va nghena etempeleni. Lynette u tile a ta nghenisa voko ra yena eka ra mina, na hina hi nghena ekerekeni tanihi nuna na nsati.Leswi swi khumbile miehleketo ya mina ngopfu. Vunghana bya mina na Lynette a byi nga ha ri vunghana ntsena.A byi hundzukile vuxaka.Tolweni wa haseni a hi nga tivani; tolweni a hi nga tolovelanangi; tolo a hi ri vanghana; namuntlha hi maxaka.
Xirungulwana xa "Ndzi Fikile" hi CM Lubisi
Ndzo yimanyana kwala ka kokwana.Mukhalabye o miyela a ku whi! A swi tikomba leswaku a ku ri na ntlimbo. A ndzi nga swi twisisi leswaku kokwana a a vulavula hi yini. Mhaka ya mina na yena a yi nga helangi.
"He Miyelani murhandziwa, se u ri yini hi rirhandzu ra hina ke?" I Khazamula.
"Wa hemba, ku sala swimbirhi." Ndzi kaneta hi mbitsi. Xinhwanyetana lexi a xi ri ku ndzi kombiseni ka leswaku a ndzi tlharihangi. A ndzi nga ta swi yimela xi tlanga hi mina.
Hi xamundzuku ka kona a hi gongondza ekaya. Tatana a hi pfulela, hi tshama etafuleni.
1.9 I yini lexi xi nga endla leswaku Rhulani a suka evukatini a tlhelela eka rikwavo?
Swin'wana leswi hi nga swi langutaka loko ku hlahluviwa/ ku xopaxopiwa kumbe ku hleriwa swirungulwana i muxaka wa swivutiso leswi nga languteriwaka eka matsalwa hi ku angarhela ku nga leswi landzelaka:
Mayibuye, mayibuy' I-Afrika.'
2. Xana hikwalaho ka yini vanhu lava va hanyaka eLimpopo va nga lahliwi eFree State ke?
131
â€¢ hlela hilaha xindzhaku/nsimeko na mbangu eka xitshuriwa swi nga na vuxaka na ximunhuhatwa hakona;
Eka xirungulwana xa "Xa dyisa", Rodgers u kanyile mbilu a humesa xijumbana, a tlhela a xi phurumula kambe u kume leswaku i xa dyondzo ya History, ku nga ri ya Biology. Mutsari u vula ntsena leswaku Rogers u sungule ku konya a tlhela himetela tafula hi swibakele, holo hinkwayo yi kala yi n'wi honolela mahlo. Xintshunxo a xi vangi kona, hikuva a a nga ha ta tlhelela ekaya alandza xijumabana lexiyani xa Biology.
"Kasi swi lo yini he jaha?"Ku vutisa mufambisi wa xikambelo,a vulavulela ehenhla.
"Tolo ndzi hlwerile ku etlela hikwalaho ka ku hlaya, hi Musumbunuku hi sungula ku tsala xikambelo xa hafu ya lembe. Leyi a ku ri nhlamulo leyi ndzi nga yi nyika Manana ndzi ri karhi ndzi rhurhumela hikuva a ndzi swi tiva leswaku loko ndzo ka ndzi nga hlamuli kahle, mpama wun'wana a wu ta landzela. Lexi a xi ndzi karhata hi leswi mina na Ntsakisi a hi hundzana hi lembe ntsena kambe mina a ndzi khomiwa onge ndzo va ntswatsi. Loko swi ta eka ku teka swiboho swa ndyangu, Ntsakisi hi yena a a rhanga emahlweni,kambe loko swi ta eka mitirho, mina a ndzi tshama ndzi lo yima. Hambi ku ri nkarhi wa xikambelo a ndzi boheka ku endla mitirho hinkwayo tanihi ntolovelo hi kona ndzi nga ta hlaya tibuku. Mhaka yin'wana leyi a yi ndzi karhata hi leswaku loko Tatana a ri kona mina na Ntsakisi a hi khomiwa ku fana, kambe loko a tlhelerile entirhweni na loko a jikajikile, a ndzi tikiseriwa hi marito.
"Loko tatana a nga swi lavi leswaku ndzi endla vugqweta ndzi ri laha kaya ka vona ndzi to tsendzeleka hahani. A ku na xiphiqo."
"Loko u lava ku ponisa vutomi bya wena ndzi nyike lexi nga ta rheleta vukari bya mbilu yanga!"
Mathebula u ye a ya yima efasitereni ra le kamareni ya vuwiselo, a fika a ku duu! Loko a ri kona a a kota ku vona erhenkeni ya mathekisi na mabazi. A ku lo nkwee, ku nga vonaki hambi ku ri nhongana yinene. Leswi a swi nga fani na swa masiku laman'wana. Eka mpundzu wolowo masirha a ya vuye exikarhi ka muti. Mathebula a a nga ri na ntiyiso wo hetiseka leswaku vanhu a va nga tangi hikokwalaho ko chava kumbe hikokwalaho ko seketela swikongomelo swa siku. Leswi a a swi tiva hi leswaku yena a a nga yimi na swona leswi. Futhi loko a tlhe a swi ehleketa a swi n'wi virisa hi vuntshwa.
1.15 Hlamusela leswaku vuxaka bya jaha leri na ntombhi leyi byi helele kwihi.
"Hm! Kasi u vula Sonto loyi hi yaka ka yena?"
Loko va ri karhi va huma, hi le kulenyana na kereke ehansi ka murhi Miyelani u yiviwile hi xikandzagome xa xirhandzwa xa yena Khazamula loyi a a lo dzoo, ngi a a lo boleriwa hi mbewu ya ndlala. Xikan'wekan'we wanhwana a nghena hi xivungu xa nhlampfurha, a thamukela ehenhla wonge i mhala loko yi fohla darata, a hluvula leswi a a swi haverile, a tsutsumela emahlweni na le ndzhaku. Va te va n'wi khoma, a hokomula: "Luyaa, luya hi loyi ndzi n'wi rhandzaka!" A fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n'wi tswontswa.
"A, u ri hi le Allesburg," Ku hlamula Manganyi.
1.12 Hi wahi masiku lawa Rogers a lulamiseke swijumbana ha wona, naswona a ku ri swijumbana swa tidyondzo tihi timbirhi?
Ku miyelanyana.
"Xana mi lava ku dlayiwa Moses ntsena kumbe mi lava ku dlayiwa xirho xin'wana na xin'wana xa Nhlangano wo yimela lokhixi ra Phaphamani ke?" I Zoro a vutisaka.
Ku va munhu a hi siyile - ku va munhu a lovile/ a file. Ku va na rintiho - ku yiva ngopfu. Ku va nchumu wo karhi wu vitanisa - ku va nchumu wo karhi wu sasekile swinene.
2.5 Hi ku vona ka wena, ku humelele yini endzhaku ka loko munhu loyi a tivile mhaka leyi?
- Xana xikongomelo/xivangelo/nsusumeto wo va Rhumbuka a paluxile xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS a wu ri wihi?
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Endzhaku ka nkarhi lo nge i malembe manharhu na hafu u hele hi ku xi olola. Se nhlamulo a yi tshame emilengeni yakwe. A ko sala ku yi hundzisela ebukwini.A a kunguhatile leswaku a a ta hoxa xijumbana ehansi ka buku yakwe yo hlamulela. Loko a endle tano, a a tibyele leswaku a swi ta n'wi olovela ku hundzisela tinhlamulo ebukwini. Maendlelo hinkwawo a a ya pfuxete ko tala enhlokweni yakwe. A a nga ta tsandzeka na kan'we. Mbuyangwana Rogers a a nga tsundzukangi ku pfuxeta na hi mavoko. Phela byongo byi nga ku susumetisa tintshava hi mavoko loko ti nga dibangi ti heta. U tlakuse mahlo hi vukheta a languta ehandle hi fasitere kambe tihlo lerin'wana ri ri ehenhla ka mufambisi wa xikambelo. Mufambisi a a langute ehandle na yena. Hiloko Rogers a ku xijumbana a ku xi bvu, a hatla a ku ehansi ka buku a ku xi swee! U swi twile hambi a ri yena n'winyi leswaku a a be huwanyana. U lo vhe a tinyika ntirho wo phendlaphendla maphepha ya swivutiso wonge a a lo lahlekeriwa hi layisense yo nghena etilweni. Lawa a ya ri manu yo humba mufambisi. Ya tirhilenyana hikuva mufambisi a nga tshinelelangi laha a ku ri na Rogers.Se ndzi swi kotile, ku tindhundhuzela Rogers embilwini yakwe. Swiyenge leswo chavisa swa kungu rakwe a swi ri matimu. Ivi a hefemulela ehenhla hi matimba, ku kanakana hinkwako a ku lovile. A ku sele ku tshemba.
Ku bohana - ku visingarisa xikandza u komba ku hlundzuka.Ku fa ka huku mandza ma borile - ku lova ka mutswari ku endla leswaku vana va yena va sala va xaniseka.Ku gayela mhaka - ku ehleketisisa hi mhaka.Ku halata ngati - ku dlaya.
"Tanihilaha mi vulaka hakona,"N'wa-Mbhedlhe a pfala ntirho,manuku va qhavulana, mahlo ya timekile hi ntsako, tindleve ti file nya, miri wu kufumela swange a wu dlaya na risokoti.
Xivutiso xa 2
Phepha leri a ri ri ra mina. Loko munhu a suka ka Giredi ya kaye a ya ka ya khume a a titsarisa nakambe. A ku vuriwa leswaku ku suka ka Giredi ya khume munhu a a sungula ku dyondza hi ku landza ntirho lowu a a ta tirha wona evuton'wini. Loko u titsarisa a va ku nyika kopi ya fomo leyi u titsariseke hi yona, u tshama na yona. Leswi a swi vula leswaku tatana a a thumbile khopi ya fomo ya mina ya vutitsarisi bya mina ndza ha yile exikolweni. A ndzi nga si tshama ndzi n'wi komba yona.
"Mina ndza ha yime kwalahaya ka leswaku ndzi ta ku rhandza na le ndzhaku ka rifu," ku vuyeta Miyelani.
"A wu ndzi twi ndzi nge u onhile ngopfu!" Ku vula kokwana hi huwa nakambe. A ntlokola nakambe. "Wa hemba Hasani! A nga ka a nga n'wi teki nhwanyana luya. E-E! Hambiloko o ringeta ku n'wi teka ndzi file mina ndzi ta pfuka esirheni."
Nkomiso
Ndzo vona manana a ku xi biku! A veka swandla exikandzeni. A rila hi rito leri onge a ri khomiwile hi mukhuhlwana. A ri twala ri pfa ri nga humi swona.
2.6 Hi swihi leswi swi kombaka leswaku N'wa-Mzamani a a nga tshunxekangi loko nuna wa yena a ya entirhweni eka siku leri?
Xirungulwana xa "Dyondzo i vukosi" hi B Ngobeni
Ndzi twisisa ntshava leyi tatana a a yi beburile. Ndzi twa ku tika ka yona mina ndzi nga yi bebulangi. Ndzi getserisa meno ndzi ri kwala ndzhaku ka yena. Loko a ndzi ri nkulu a ndzi ta ku ka yena, 'mi nga rili tatana, swi ta hela.Hosi yi tiva hinkwaswo'. Lawa a ma ri marito lawa a ndzi tala ku twa lavakulu va chavelelana hi wona. Mikarhi yin'wana a ndzi twa lavakulu va chavelelana hi ku ri:"Xikwembu a hi n'wana,Xa swi tiva leswi Xi swi endlaka.Tindlela ta Xikwembu a ti tiviwi hi munhu."
"N'wa-Mbhedlhe nkatanga, xana rirhandzu ra hina u ri ringanisa na ra vamani laha Bulwini ke?" I Mkhekhelezi hi ku hlekelela ka rirhandzu.
"Va vula loko va fa," hi mina ndzi nonohisaka nhloko.
"Kutani a wu lava ndzi ku pfuna njhani?"Hi miyelanyana hi vumbirhi bya hina.
"Va n'wi endlile vuhandzuri. U horile."
2.7 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ndzi n'wi rhandza hambi a nga ri kona etsheveni."
A a hanya a file - a a hanya kambe a nga titwi leswi a swi endlaka.Hambi ko ba lexi dumaka - hambi ko humelala yini kumbe yini.
"Vanhu lava va hanyaka eLimpopo a va lahliwi eFree State hikuva va hanya. Hi lahla ntsena munhu loyi a nga fa," ku vula loyi wanhwanyana, a ri ku n'wayiteleni.
1.9 I yini lexi susumeteke vanhu lava ku tirha ntirho wa kona?
a) Ntlimbo lowu kumekakab) Muvangi wa ntlimbo c) Muxaka wa ntlimbo
hi Peggy Ndleve
"Ndzi te ndza ha govile hi vurhena, ndzo twa munhu a yima kwala mahlweni ka xitafulana xa mina, a languta leswi ndzi swi tsalaka. Ndzo tlakusa nhloko: MUDYONDZI WA NHWANYANA WA MULUNGU! A yima kwala mahlweni ka mina a nga fambi".
"Sula mihloti ntombi ya buti. I misava yi nga hundzuka rimpfana.Evuton'wini ha khudlunyeka.Tindzimi ta vafana i vulombe,kasi hoo! Va chava ku hundzuka madulu yo kurisa vana. Xa nkoka wena Xikhegu wa Thayele,dyondzo hi yona rivoni ra vutomi. Nkuku a wu hleteli, ku hletela mbhaha.Tshika Manyunyu a lekuka na tiko a hundzuka xiphongo xa mahlanga. Miti yinyingi laha ka lokhixi ra Tlharihani yo rila yi oma hi mhaka ya ndhavitavi leyi Manyunyu. Dyondzo hi yona yi nga ta tshunxa mafundzu ya vutomi.Mina Hletelo a ndzi ku loti leswaku u tlhela u ya biha emirini nakambe.Kambe dyondzo i rifuwo n'wana buti,"ku ya emahlweni Hletelo a tshunxekile exikandzeni.
U tsundzukile hilaha eka Mugqivela na Sonto leyi a ya ha ku hundza, a a tikarhatile hakona ku lulamisa swijumbana swimbirhi: xa Biology na xa History. A a swi tsale hi vukheta,a longoloxela tinhlokomhaka na vuxokoxoko byin'wana lebyihikuvonakayenaabyiribyankoka.Swijumbanaswakweaswirimikomiso ya tibuku. A swi hetisekile. A swi ri swijumbana swa xiyimo xa le henhla lero,hambiloko a a lo lava ku sungula bindzu hi swona, a a ta va a humelerile. A swi ta xaviwa swa ha hisa. Hi vukheta lebyikulu a a hlayisile swijumbana leswi ndhawu yin'we. Hi mpundzu wa siku rero a a nga ha karhatekangi. U lo teka xijumbana xin'we, a wela endleleni. Loko a tshamise xisweswo eholweni a a ri karhi a tibyela leswaku a a nga tikarhatelangi mahala. Hambileswi va nge xivindzi xa dlaya nkarhi wun'wana, yena a xi n'wi hanyisile.
6. Ku pimanyisa xitayili xa matsalelo xa mutsari wa xirungulwana xa "Swi tsandze koti" na xa mutsari wa xirungulwana xa "Ndzi fikile".
Loko a nga si ya eyunivhesiti, hahani wa yena u n'wi layile no n'wi navelela ku dyondza lokunene. Xikhegu u tikarhatile etidyondzweni ta yena eyunivhesiti. Leswi swi tsakisile vanyiki va yena va basari. U kale a heta tidyondzo ta yena endzhaku ka malembe manharhu. U sungurile ku titirhela kutani a kunguhata ku endlela hahani wa yena xinkhubyana xo n'wi khensa. U sungurile ku hanya vutomi byo tsakisa, a swi vona leswaku kunene dyondzo i vukosi.
hi Conny Masocha Lubisi
Miyelani.
Magazini u te ku vuya hi le ntirhweni o kuma ku ri na mupfhumba. U fike a xeweta vanhu hinkwavo a tlhela a hundza a tiyela ekamareni yakwe. Leswi a a ku ri na le xa mavonelakule, vasesi wakwe va komberile ku nghena kwale kamareni rakwe va hlalela na munghana wa vona Solani. Magazini a nga alangi kumbe ku va vutisa leswaku hikwalaho ka yini va nga voni leyi a nga va xavela yona. Va tshame nkarhi wo leha va ri karhi va huma hi un'weun'we.Un'wana a a ta ku ndza vuya ndza ha ya hlamba, un'wana a ku ndza ha ya andlalela vana, kambe va nga ha vuyi. Va endlise sweswo va kondza va helela ku sala Solani ntsena. Endzhaku hiloko Solani a ku kakatsuku, exitulwini lexi a tshame eka xona, o ehenhla ka mubedwa wa Magazini mpfapfa! "Kambe mi na vana vangani ka buti Magazini?" ku vutisa Solani hi ku yisa voko ra yena ra xinene ehenhla ka nhamu ya Magazini. "Mina a ndzi na n'wana, vana lava u va vonaka laha mutini i vatukulu va mina, kambe nsati yena ndzi na yena," ku hlamula Magazini." "Se hikokwalaho ka yini a nga ri na vana ke? Mo ka mi nga va lavi xana?" I Solani yoloye a yisaka hungu emahlweni. Hi nkarhinyana Solani u susile voko enhan'wini ya Magazini a ri yisa exifuveni xa yena, a n'wi languta, kutani a ku: "Shem, ma tiva ndza mi twela buti Magazini.
Ndzi tikuma ndzi huma ekaya, ndzi nghena exitarateni, ndzi famba ndzi nga tivi lomu a ndzi ya kona. Munhu la nga tiviki lomu a yaka kona ndlela yin'wana na yin'wana yi ta n'wi fikisa kona.
"Kutani mi n'wi byerile yena Hasani?" Ku vutisa Tatanantsongo.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Lynette o hleka, xikandza xa yena xi tele rirhandzu.
Eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", mutsari u vumbile swimunhuhatwa leswi hanyaka hikuva timhaka leti swi ti endlaka na ku ti vula hi leti ti humelelaka eka vutomi bya vanhu bya siku na siku. Swiendlo swa swimunhuhatwa swa khorwisa naswona swi endleka hikwalaho ka nsusumeto wo karhi, xikombiso, ekusunguleni ka xirungulwana loko mutsari a kombisa hi ta rirhandzu ra Mkhekhelezi na N'wa-Mbhedlhe leri a ra ha vuvumela hikwalaho ka leswi a va ha ku cata, u hlamusela leswaku nuna a hoxe voko rakwe ra ximatsi endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nsati, loko nsati na yena ti yena a a hoxe voko ra xinene endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nuna. Emakumu ka xirungulwana mutsari u kombisa leswi Mkhekhelezi a khomisaka xiswona nsati endzhaku ko n'wi kumta na xigangu xa yena Xihahluli endlwini ku fikela laha N'wa-Mbhedlhe a vonaka swi antswa ku ya tihoxa exidziveni xa timpfuvu a hambana na mangava ya misava.
"Rirhandzu ra hina i ra tinyenyana murhandziwa, vanhu va misava va nge pfuki va ri thumbile - hayi va la Bulwini ntsena, va misava hinkwayo," ku vuyeta N'wa-Mbhedlhe a file chakala hi ntsako.
"Kokwana, loyi i munghana wa mina Lynette!" Ndzi tivisa Lynette eka kokwana.
"Entiyisweni,"ku hlamusela dokodela loko se va hetile ku n'wi byela vuyelo bya ku kamberiwa ka yena, "wena u nga va khombo eka vanhu van'wana.Khombo lerikulu hi leswaku u nga fafazela vuvabyi lebyi eka van'wana."
Ndzi sugurile ku twisisa ku enta ka rivengo ra kokwana eka va ka Deutshe.A ku humelerile swin'wana khale koloko. Mina na Lynette a hi nga swi tivi.Hi xamundzuku wa kona exikolweni ndzi nyenga ndzi ya ekamareni ra tikhomphyuta kwala xikolweni. Ndzi fika ndzi pfula ka inthanete. A ndzi lava ku tiva to tala hi Deutshe. Ndzi thayipa www.google.co.za. Ndzi nghenisa vito ra Deutshe.
Ku boxa tshumba - ku ahlula xiphiqo/ ku ahlula xirhalanganyi.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xona.
"Shhh!" ku miyeta mufambisi wa xikambelo, ivi a ya eka Rogers."Tshamiseka nandzuwe, u le ku vangeni pongo. U ta kanganyisa van'wana."Rogers u pfumele hi nhloko.
"U lava ndzi ku nyika mali ya ku nghena xikolo?"
Tata wa DR u nghenisile xikombelo ehubyeni ya nawu xa leswaku DR a n'wi tlherisela mali leyi a nga n'wi hakelela tidyondzo ku sukela eka Giredi ya 1 ku fikela eka Giredi ya khume, kambe xikombelo xi ve landzuriwa hi mufundhisi, kutani huvo yi yima na mufundhisi. Siku rin'wana vatswari va DR va nghenile ekaya ka mufundhisi ku ta kombela DR leswaku a tlhela a vuya ekaya. DR u arile ku vuyela ekaya hambileswi a a byeriwile leswaku a nge he sindzisiwi ku dyondzela vudokodela, hambiloko mana wa yena a rila hi xihluku. Hi ku famba ka nkarhi DR u ve a hetisa dyondzo ya yena ya nawu eyunivhesiti yin'wana kutani a havaxela gaweni. Ku va loko a fikile emakumu ka gondzo ra yena ro dyondzela vugqweta.
- Boxa vito ra n'wana wa Xikhegu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.8 Hi ku landza xirungulwana lexi, hlamusela leswaku AIDS i yini, yi vangiwa hi yini naswona yi tlulela njhani vanhu van'wana.
Machachanghweni - ku phikizana ku vona leswaku i mani a rhangaka ku endla swo karhi. Phyembye - nhwana wo saseka ngopfu.
Mavonelakule - thelevhixini. Mupfhumba - muendzi/muvhakachi.
Ku kombetela swilo swo karhi hi rintiho - ku ka u nga kumi swilo swo karhi. Ku n'wayitela - ku hleka handle ko humesa rito.
"Mina ndzi hlawurile ku va gqweta hahani."
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha mhaka leyi tshahiweke laha henhla yi nga hundzuka xikhovolelo hakona eka xirungulwana lexi.
Migingiriko
Ku hundza emisaveni - ku lova/ku fa. Ku jika munhu hi bolo - ku xanda/ku tlangisa bolo hi milenge ivi munhu un'wana a hluleka ku yi teka/Ku tlangisa bolo hi milenge u yisa munhu hala na hala.
Mudyondzisi a ya endlwini, mina ndzi sala ndzi yimile kwalaho makhavichini.
A nga hi nyiki ku rhula - wa hi xanisa/ u endla leswaku hi vilela kumbe hi nga kumi ku rhula. Bolo yi le ka khoto ya n'wina - hi n'wina mi faneleke ku teka xiboho.
Ku tsemeka nhlana - ku chuhwa/ tshuka/ chava.Ku tsendzeleka - ku jikajika na tindhawu u nga tivi laha u yaka kona.
"U ehleketa ku ya tshama kwihi?" Hahani a vutisa, a hlamarile.
2. Ku pimanyisa ntlimbo lowu nga eka xirungulawana xa "Ntiyiso ntsena" na ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa "A ku humelele yini?"
Xihahati - mpama wa matimba swinene.Mahahlwa - vana lava tswariweke hi Manana un'we hi siku rin'we.Mijamujamu - mavulavulelo yo ka ya nga twisiseki/ku fana na ya munhu loyi a jamukaka. Xihundla - mhaka leyi yi nga fanelangiki ku byeriwa van'wana.
2.6 Hi ku vona ka wena i yini lexi endleke leswaku Hasani a nga hlamuli nchumu eka xivutiso xa kokwa wa yena?
"Tshika swicele, loko ndzi ku khomisa pala ndzo lava ku vona ku wa ndzi rhandza ke. Se swin'wana swa karhi swa tikomba."
"Yooo-ooo...nkata minoo...ooo...mina a ndzi tivi nchumu u lo ndzi nghenelooo...mmmhhfffmhf..."I N'wa-Mbhedlhe loyi manuku a a pyopyiwa hi rifu.
Ndzi tshamile eka mufundhisi ndzi tirha eka mudyondzisi ku hundza lembe. Hi rin'wana siku mufundhisi o ndzi vitana endlwini. O ndzi komba papila ro huma ehubyeni ya ka majisitarata. A a ri vula leswaku tatana a a komberile huvo leswaku yi ndzi lerisa ku tlherisela mali hinkwayo leyi a nga ndzi dyondzisa hi yona ku sukela ka Giredi ya R ku fika ka Giredi ya khume,laha ndzi tshikeke kona. Kwalaho ndzo na to ntlevenene! Xana ndzi ta yi kuma kwihi mali mina? Hi!
Ku n'wayitela - ku hleka handle ko humesa mpfumawulo. Ku tivitanela mahlo - ku endla leswaku vanhu va languta wena.
"Ritiho," A huwelela ngopfu, a ri kwala xikandzeni xa mina. Ndzi swi vona leswaku ku miyela kan'we a a nga ha ta ndzi vitana nakambe. A a ta tlanga mpama.
wona:"Yindlu yakwe a yi ri eku pfurheni. Edarateni a ku hayekiwile phepha rin'we ntsena: 'ku ta landza wena.'"
"U ta? U ta? U mpfula ya dyandza wena u ngo ta u nga fiki na?" Ku vutisa Mathebula a ri karhi a tshama ehansi. "Swona, i huvo ya yini leyi u yi hlengeleteke le khorhweni xana?"
Eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", mutsari u tirhisile ririmi ro olova na ku twisiseka. U tirhisile na swikhavisaririmi swo fana na swigaririmi. Loko hi twa marito ya N'wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi ekusunguleni ka xirungulwana ya leswaku rirhandzu ra vona i ra malangivi, hi tlhela hi vona loko N'wa-Mbhedlhe a rhandzana na Xihahluli, hi kota ku vona xikhovolelo lexi kumekaka eka xirungulwana lexi.
Ina! Hahani hi yena makombandlela a ri yexe eka xiyimo xa muxaka lowu.
"Mfuwo wa hina ntukulu a wu pfumeli leswaku u teka Mulungu. Ha twanana?"
ka wona."Xikhegu n'wana makwerhu, u ndzi twisa ku vava loko u xipile na mihloti," ku vula Hletelo. "Xirha lexi ku weleke i gwembe leri welaka vantshwa hinkwavo. Loko wo hlaya tintangha ta wena kwala lokhixini ra Tlharihani i vuwalawala bya tincece," ku khongotela Hletelo.
Xirungulwana lexi xi vulavula hi mhaka ya leswaku loko munhu a teka kumbe ku tekiwa, a nga swi koti ku tiva loko vukati bya yena byi ta va lebyinene kumbe byo biha. Xi sungula hi ku hlamusela vutomi bya Rhulani, n'wana wa N'wa-Willy na Masocha, loyi a nga tiyisela ku dyondza xikolo a kala a pasa ntangha khume (Giredi ya 12), hambileswi tata wa yena se a a lovile. Ku vuriwa leswaku Rhulani a a ri na mahanyelo lamanene na leswaku vanhu vo tala a va navela vutomi bya yena. Rhulani u lo na pasa matiriki, a vhakela malume wa yena eZuurbekom ku ya lava ntirho hikuva a a ri hava mali yo yisa tidyondzo ta yena emahlweni. Hi kona laha Rhulani a nga rhandzana na Magazini, kutani va tekana.
"Se i mihlolo ya yini leyi xana?"Ku vutisa N'wa-Mzamani a ri karhi a veka tikhapu timbirhi ta tiya ehenhla ka xitafulana.
"Hm, hi yeleyo Rintiho," Hahani a vula. "Kutani u ri yini?"
1.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
FOMO YA KU TITSARISELA GONDZO RA DYONDZO NA VULETERI BYO YISA EMAHLWENI (DVYE) (TIGIREDI TA 10 - 12)
Ku va tlhelo ra munhu - ku pfumelelana na vonelo ra munhu.Ku yimela mhaka - ku vulavula u sirhelela/vhikela tlhelo ra mhaka leri u yimaka na rona.Ku yisa esirheni - ku dlaya/ ku vangela rifu.Ku yiva mbilu - ku koka rinoko/ ku endla leswaku u rhandziwa.Kwembe ro hiwa a ri na murhu - nchumu wo nyikiwa a wu tinyungubyisi ha wona/nchumu wo nyikiwa wu tlula hi lowu u nga lo tixavela.Makombandlela - munhu loyi a nyikaka switsundzuxo leswinene. Mpandzwa a wu tswali n'wana - n'wana a nga ka a nga hundzuki wa wena wa nyama hikuva u n'wi hlayisa.
Mbilu ya mina yi ku thukwa! Ekaya ka hina a hi ri swisiwana. Tatana na Manana a va hundzile emisaveni malembe mambirhi hi ku landzelelana. A ndzi lo sala na kokwana wa xinuna ntsena. Ndzisana ya Tatana a yi ri na kaya ra yona. Hina a hi hanya hi mudende lowu kokwana a a wu hola, na matshuri na mikombe leswi a a vatla a xavisa. Hambiswiritano, ekaya ka hina a ku ri na mutirhi. Vito ra yena a ku ri Meslinah. Hi yena a a hi swekela swakudya. A a ta namixo a famba hi ndzhenga. Kokwana a a swi kota ku ndzi hakelela exikolweni na ku xava swakudya kambe a swo helela kwalaho. A hi nga fumangi, a hi ri swisiwana.
Tatana Mathebula a a tshamile ekamareni ya vuwiselo. Ehenhla ka xitafulana emahlweni kakwe a ku ri na nkwama wa tibuku. Etlhelo kakwe, kwala henhla ka sofa, a ku ri na tibuku to hlayanyana. Mathebula u hlomule buku yin'wana, a phendla matluka ya yona hi ku copeta ka tihlo, ivi a yi hoxa ehenhla ka leti a ti ri ehenhla ka sofa. A teka nkwama lowuya a wu yimisa hi nhloko, wu hlantela tibuku emilengeni yakwe. Loko ti tshanile hinkwato u teke nkwama a ku wu cukucuku, ekulenyana na yena. A handzahandza exikarhi ka tibuku wonge u twe leswaku a ku ri na dayimani emarhumbyini ya tona. A rholela tibuku hi yin'weyin'we, a ti kambela, a ti hoxa ehenhla ka sofa.Loko a ha kayakayisa xisweswo ku nghena N'wa-Mzamani, nsati wakwe.
N'wa-Mbhedlhe a ku hwii, ku komba ku twa ku vaviseka kasi hoo, a a anakanya siku leri a nga hetelela ku hlangana na Xihahluli hi rona, a ku:"Sweswi ndzi tshikeni ndzi tirhunga nomo, a ndzi lavi ku vulavula, moya wanga wu tshoveke nyonga pfitla!" ku chaputa N'wa-Mbhedlhe loyi nghohe yakwe a yi rhungane ku rhungana.
2.9 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
"Hasi," ku vula Lyn loko a vona ndzi lo miyela, "U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela hikuva ndzi ta ya laha u yaka kona. Ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona. Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona ndzi ta fa ndzi lahliwa kona."
"Ina, mundzuku ku ta va ku ri kahle."
"Kambe xana hi..." I Lucas kambe a miyela loko a twa un'wana le ntshungwini a ku: "Sweswi hi ta nyiketa nkarhi eka nkulukumba Moses Ntuli a phofula leswi swi nga exifuveni xa yena hi mayelana na mufi". Kwalaho Moses a yima, a vulavula.
Loko ndzi hlamusela kokwana hi mhaka ya tikhokho, xikipa na masokisi,a nga ndzi karhatangi mukhalabye wa vanhu. U lo ndzi byela leswaku mali ya madzananharhu leyi a nga na yona ko va ya ku va ndzi dya exikolweni tin'hweti timbirhi hinkwato. A ku ndzi hlawula ku xava swiambalo swa bolo ndzi nga dyi nchumu tin'hweti timbirhi kumbe ndzi kombetela swiambalo swa bolo hi ritiho ndzi ri karhi ndzi xurha exikolweni.Vakhalabye va tlharihile hambiloko va nga yangi exikolweni. A ndzi swi twisisa tanihileswi a ndzi ri mudyondzi wa dyondzo ya Economics. Kokwana a a vulavula hi leswi swi vuriwaka Opportunity cost. Mali yin'we yi nga ka yi nga ndzi endleli ha swimbirhi. A ndzo boheka ku hlawula xin'we: swiambalo swa bolo kumbe swakudya swa le xikolweni.
â€¢ xopaxopa malukelo ya kungu, kunguntsongo, ntlimbo, ximunhuhatwa na xiave xa murunguri laha swi faneleke;
Xivutiso xa 3
Ku ba swinyanyana swimbirhi hi ribye rin'we - ku endla mintirho mimbirhi/ku fikelela swilo/ swikongomelo swimbirhi hi nkarhi wun'we
Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin'we na hafu eka buku ya ku hlamulela eka yona.
"Ku phuntisiwa hi jaha swa vava hahani, ndzi twa ndzi tole ndzhope miri wa mina hinkwawo. Hambi tshanga ra tinguluve ra antswa ku tlula vutomi bya mina. Xana Springbok ndzi ta n'wi hletela njhani na mina ndza ha titshege hi n'wina? Xana mirhwalo mimbirhi mi ta yi tiyela N'wa-Mabukula? Vakhale va te mupfuxi wa mpfundla wo hlongorisa," ku tlherisela Xikhegu.
1.7 Hlamusela leswaku mbulavurisano wa ntombhi leyi na jaha leri a ri byeriwa marito lama, wu va fikise kwihi lavambirhi?
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Ntwanano wu endliwile hi ndlela yoleyo.Un'wana na un'wana u tibohile ku tirha ntirho lowu, a wu amukerile hi miri, mbilu na moya. Majaha lamanharhu a ma tiva Moses Ntuli a ri murhangeri wa xiviri, wa ku va a tinyiketerile ku hlulela tiko swiphiqo swa rona. A a ri phuphu eka nhlangano wa tiko. VaZoro a va nga ri na xidyoho na Moses kambe a a ta fanela ku fa hikuva a va lava mali hi mahlo-ngati.
Conny Masocha Lubisi i n'wana wa vumbirhi wa Tatana Paul Lubisi. Conny u velekiwile exitikwanini xa Dingleydale eBushbuckridge. Tidyondzo ta yena ta phurayimari u ti sungurile exikolweni xa le hansi lexi a xi vuriwa N'wa-Mbilu. Tindlu ta ku dyondzela ta xikolo xa kona a ku ri mukhukhu. Ku nga si hela lembe Conny a sungurile ku dyondza, xikolo lexi xi herisiwile, tindlu ta xona ti rhurhiseriwa e Songeni.
handle ko kavanyetiwa.Ku noneriwa hi mpfundla swa hlola - ku kuma swilo leswinene u nga ehleketangi swi sasekile.
A koka moya hi matimba, onge i lori leyikulu loko yi rhelela, yi ri karhi yi boha tibiriki. Ku ku whi, nakambe!
Gezani a nga ha yingisangi xivulwa xa makumu, u lo hundza na swa mavito a nyanyuka miri hinkwawo, a sungula ku pulutela. A halahala timheho ta mune ta misava, a titwa a ri karhi a hlekelela.
Migingiriko
2.13 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
"A ka ha sali nchumu." Xi vula. "Leswi swimbirhi swo haha swi baleka loko ku dlayiwa xin'we."
1.10 Nhlokomhaka ya xirungulwana lexi i "Xa dyisa". Xana swi vula yini naswona i yini lexi ku vuriwaka leswaku xa dyisa?
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku leswi munhu a lavaka leswaku vanhu van'wana va n'wi endla swona, na yena hi swona leswi a faneleke ku swi endla eka vona. Mhaka leyi yi vonaka loko Lucas na vanghana va yena va ta va va rhumiwile ku ya dlaya Tatana Moses Ntuli na hinkwavo lava a nga ta kumeka a ri na vona. Va n'wi kumile eLalani enkosini wa Nkulukumba Mulamula a ri karhi a vulavula. Va n'wi baleserile va tlhela va balesela vanhu lava ngi a va ri nkosini. Vo tala va vona va lovile, loko van'wana va lo vaviseka kunene. Siku leri landzelaka Lucas u xavile phephahungu kutani a fika ekaya a ganama a ri hlaya. Loko a ri karhi a hlaya, u hlanganile na mavito ya vanhu lava dlayiweke enkosini. Exikarhi ka mavito wolawo, a ku ri na vito ra Cawuke, munghana wa tata wa yena na vito ra tata wa yena. U sungurile ku rila hi xiviti. Loko munghana wa yena Zoro a nghena endlwini u vutisile Lucas leswaku u rilela yini. Lucas u n'wi hlamule leswaku exikarhi ka vanhu lava dlayiweke enkosini, ku na tata wa yena. A a vilerisiwa hi leswi a nga dlaya tata wa yena. Nhlamulo ya Zoro a yi komba swona leswaku leswi munhu a lavaka leswaku vanhu van'wana va n'wi endla swona, na yena a a swi endle eka vona. Zoro u byela Lucas leswaku u endlile a nga dlaya tata wa yena na ku n'wi vutisa leswaku kasi a a lava ku dlaya tata wa mani.
2.1 Xana i mani loyi a vulaka marito lama?
"Ndza ku twa DR! A a ndzi nga lemuki leswaku u endliwile hi tinsimbi ta Majarimani."
Ku dya buku - ku hlaya ngopfu tibuku.Ku gimeta - ku heta/ ku fika emakumu.Ku hundzukela mavala - ku cinca u nga ha endli leswinene.Ku khela matluka - ku tikeriwa evuton'wini.Ku khojeta - ku mita hi ku hatlisa.Ku khudlunyeka evuton'wini - ku kanganyiseka/ ku endla xihoxo.
Eka xirungulwana xa "Luyaa", Miyelani u hetelele hi ku teka xiboho xa leswaku loyi a nga ta rhanga a n'wi lovola exikarhi ka Gezani na Khazamula, hi yena loyi a nga ta va nuna wa yena. Gezani u rhangile kutani va tekana. Hambiswiritano, hi siku ra nkhuvo wa vukati, Miyelani loko a vona Khazamula a ri karhi a va hlalela a ri etlhelo ka ndlela, u sukela Gezani a tsutsumela Khazamula, a fika a n'wi tswontswa. Swa tikomba leswaku Miyelani u swi vonile leswaku ku va a tekana na Gezani a ku nga ri xintshuxo.
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala ku humelela mhaka leyi tshahiweke laha henhla.
Xivutiso xa 3
"Kutani u lava ku ya tshama kwihi?"
Vusiwana byi na xilandzo - vana va swisiwana va tala ku va swisiwana na vona/xisiwana xi tala ku nga humeleli evuton'wini.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Miyelani a a rhandzana na Khazamula swinene. Ku fike laha Khazamula a nga tshikisiwa xikolo a ya tirha epurasini leswaku a ta kuma mali yo lovola Miyelani. Miyelani u tlhele a gangisiwa hi Gezani kutani a pfumela hikwalaho ka leswi a nga n'wi kucetela hileswi a a ri mutirhelamfumo naswona a a ri na movha. U hetelela hi ku byela Khazamula leswaku loyi a nga ta hatla a humesa xuma a n'wi lovola exikarhi ka Khazamula na Gezani hi yena a nga ta va nsati wa yena. Gezani u vuye a hatlisa kutani yena na Miyelani va nghena eka nkhuvo wa vukati. Hi siku ra nkhuvo Miyelani u lo na vona Khazamula a va hlalerile, o sukela Gezani endzeni ka tinguvu ta nkhuvo, a fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n'wi vukarha, a n'wi tswontswa. Loko a ri karhi a sukela Gezani a ri karhi a huwelela a ku: "Luyaa, luyaa, hi loyi ndzi n'wi rhandzaka.
5. Ku hlawula mikongomelo
"Exikarhi ka vanhu lava hi nga va dlaya, a ku ri na Tatana. Leswi vulaka leswaku ndzi dlaye tata wa mina" ku angula Lucas."A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlayiwa tata wa mani?"
1.5 Hi wihi ntirho lowu munhu loyi a a tsakela ku dyondzela wona?
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi loko mhaka leyi yi kala yi humelela.
"Deutshe a a bihile mbilu. Namuntlha vusiwana ho nuha hi mhaka ya yena. U hi onherile ngopfu hina Vantima." Kokwana a ya emahlweni.
Handle ko dya nkarhi nenge-wa-huku wu sungule ku nkekela kambirhi-kanharhu, ku haha ritshuri endyangwini lowu ngi wu biwe xiphaswana hi semende. Xikan'we-kan'we vumbirhi lebyiyani le ndlwini byi tsemeka nhlana.
"Hm!" Ku vula hahani. Ku miyelanyana. "Mo n'wi twela vusiwana buti.Mbilu ya yena yi le ka vugqweta."
Tanihi dokodela la endlaka vuhandzuri bya mbilu, Rogers u sungule ku tsavula nhlamulo exikhwameni. A a tive no luma meno. A koka, a hlomula timitsu ta yona. Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe. Nhlamulo a yi n'wi endlangi mona, yi pfumerile ku tsuvuka yi kondza yi huma. Loko a tlakusa mahlo, Rogers u kume mufambisi a lo n'wi nhwii! Ripfalo ri bokoxela ri ku: 'Basopa!' Nhlamulo pyakatsa, emilengeni yakwe! Loko a ku mahlo a ya vuyisa ehansi, o kuma ya lo jamelana na vumbhoni. Mbilu yi thamuka, yi lava ku huma hi nomu wolowu wo dya vuswa. Loko a ku ya hahlu, nakambe o kuma leswaku Sathana luya wa mufambisi wa xikambelo a a ri eku teni. Nenge wo vhe wu tlakula ntanghu, yi fika yi tikirhetiwa ehenhla ka khombo leri a ri n'wi onga. Hi ku chava leswaku kumbe mufambisi a a ta vona mihlolo leyi, Rogers u tshikelele nenge swinene.A tshikelela wu ka wu rhurhumela.
"Rivala hi ku teka nhwanyana luya ntukulu wa mina. Mfuwo wa hina wa ala."
"Wa tiva, u nge kholwi," ku hlamula Mathebula a ri karhi a raha tibuku leti a ta ha sele ehansi. "Mufana loyi a nga si tshama a tsala hambi peletwana rin'we ra mhamba endzeni ka tibuku leti hinkwato."Rito rakwe a ri pfanganise ku hlundzuka no hela matimba.
Swi fikile laha mina na Lynette hi nga hundzuka munhu un'we. Loko Lynette a nga ri na mina a ndzi titwa ndzi nga hetisekangi kasi Lynette na yena a a vula tano. A hi nga ha voni vanghana van'wana handle ka hina vambirhi.A ndzi sungula ku tivutisa leswi a ndzi hanyisa xiswona khale, ku nga ri na Lynette etlhelo ka mina.
"Ntirho wa ku hlayisa xirhapa ndza ku nyika DR,"a miyelanyana,"kambe hi na xiphiqo hi hala ko etlela. Tata wa wena a nga hi khomisa nxivixivi loko o twa leswaku hi ku rhurherile laha." "Kambe a nga ha ndzi lavi.""Hi swona leswi nga endlaka a hi khomisa nghavitla DR! Wena tirha laha ka hina kambe kuma kun'wana ko etlela kona."
1.2 Hi ku landza xitori hinkwaxo, u nga vula leswaku wansati wo ambala mpahla yo basa loyi a lorhiweke hi Mikateko a nga va a ri mani?
- Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
"Ku hisa,"ku hlamula Rogers hi ku komisa,a ri karhi a kulula nyuku lowu hakunene a wo dzwurrr, emombyeni wakwe! "Ku hisa." Ivi xitsalo xakwe xi wela ehansi, kumbe na xona a xi vuvumela evokweni rakwe.
Matimba u sungule ku rholela tibuku takwe. Loko a ri karhi a endla tano a a ri karhi a yimbelelela ehansi risimu:
"Rogers u tikhongotele hi ku tibyela leswaku swivutiso leswi swo hlangana nhloko a swi ta olovisiwa hi tinhlamulo leti a ti nyikiwile ehansi ka xivutiso xin'wana na xin'wana."
2.11 Hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana lexi na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
"Sweswo a hi swona na kantsongo," ku kaneta Mathebula. "Loko mi hi komba ndzilo a hi ko ku hi chavisa xana? Loko hi lerisiwa hi marito lama humaka hi milomu ya mabaku ya ntima a hi ko ku chavisiwa xana? Ina,kumbe a hi koti ku vona nyama na ntsumbu wa loyi a hi chavisaka, kambe ye u kona. Futhi sweswo hi swo swi nyanyisaka ku ngundla-ngundla ka matsolo."A miyelanyana. "Ehenhla ka leswi, hi chavisiwa na hi swidajana swin'wana:ku tsemeriwa miholo, ku lahlekeriwa hi mitirho ya hina, ku lahlekeriwa hi tiphenxeni ta hina,ku xupukeriwa hi tindlu na swingolongondzwana swin'wana swa hina. Eka leswi, na swin'wana leswi ndzi nga swi hlayangiki, ku hava loyi a hi tiyisaka, loyi a hi tshembisaka leswaku hi nge lahlekeriwi. Ho tshembisiwa ntsena ku huma evukhumbini byo fumiwa hi nhlayo ya lavatsongo."
2.6 A swi sukela kwihi ku kala vaLucas va dlaya tata wa Lucas? Hlamusela hi ku komisa.
"E-e, kambe ya to va machachanghweni.""Machachanghweni njhani hikuva u ndzi tshikise xikolo u ku ndzi ya emapurasini leswaku ndzi ta ku teka?" Ku vutisa Khazamula.
1.10 Tsala tindhawu timbirhi laha munhu loyi a nga kombela ku pfuniwa kona endzhaku ka nxupulo lowu kambe a tsandzeka ku kuma ku pfuneka.
"Nkatanga,u nga chavi,a ku nge humeleli nchumu,"ku hlamula Mathebula.A a tiva felangati embilwini ya nghamu yakwe.
1.7 Hi byihi vuxaka lebyi sunguleke eka vanhu lavambirhi?
Xivutiso xa 4
Vusiku byo sungula ndzi byi minyile ka va Mufana. Mufana a a ri munghana wa mina. A a tsakile ngopfu ku vona ndzi n'wi endzerile. Muendzi a nga heti swakudya. Hikwalaho vatswari va Mufana va ndzi nyikile swakudya swo xawula.
Ndzo miyela.
2.12 Hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana lexi na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
"Hm. Swi ta tika Lynette," ndzi vula ndzi nga tsakangi.
"Ha swi twa Mr Zukrov, kambe hi na torha ro tiva ntirho wa kona. Hi hayekekile emoyeni," I Zoro yeloye. "Ma swi tiva leswaku vanhu va khirile mavhengele ya hina laha dorobeni. Ma swi tiva leswaku laha dorobeni a ku xaviwi. Leswi a swi hi khomi kahle hina varhangeri na van'wamabindzu.Lembe rin'wana na rin'wana hi lahlekeriwa hi timiliyoni na timiliyoni ta tirhandi hikwalaho ka swikhiri swa vanhu lava. Hi endlile vulavisisi ku ringeta ku kuma xivangelo xo va vanhu va tshamela ku khira doroba leri. Endzhaku ka ndzavisiso wo enta swinene hi kumile leswaku Nhlangano wo yimela vaaki va lokhixi ra Phaphamani hi wona wu nga na vutihlamuleri. Wu byeletela vanhu vunwa. Wa hi hembela hina vafambisi va doroba leri. Loyi a nga na vutihlamuleri lebyikulu ku tlula hinkwavo i mutshamaxitulu wa vona loyi va nge i Moses Ntuli. A ndzi kanakani leswaku ma n'wi tiva hikuva u na nomo wa ganuni lowu wu tshamelaka ku hlanta vunwa ntsena. Ma n'wi tiva a hi swona? Ku hlamula Zukrov. "Hi n'wi tiva swinene," ku hlamula Lucas loyi a a lava ku tiva ntirho wa kona ku tlula ku twa hi vunwa bya loyi vanhu va le Phaphamani a va ku i The people's leader.
A ku famba swo tala emiehleketweni ya mina. Ku cinca tidyondzo a swi nga ta endleka. A ndzi lava ku va gqweta hi mbilu ya mina hinkwayo.Phuraphura leri a ndzi tshamile ndzi vona ri ambariwile hi gqweta a ri ndzi yivile mbilu. Na wona madokodela a ndzi ma vona exibedhlele ma ambarile ya wona magaweni yo basa kambe a ndzi vona onge a ma hanya eka misava yo ka yi nga ri ya mina. Ku handzula munhu a ri karhi a hanya, ku n'wi tlhava hi jekiseni a ri karhi a kalakala, ku n'wi vona a ku fela kwala mahlweni ka wena; e-e, a swi nga ri swa mina. Vudokodela a byi ri ntirho wa kahle kambe ku nga ri ka mina. Mina a ndzi tsakela ku ya tirhisa vutlhari ehubyeni, ndzi humesa munhu loyi vanhu a va ku a nga ka a nga humi enandzwini. Ndzi lwa na tintlhari. Hi lwa hi ku tirhisa mabyongo, ku nga ri tinereta. Ndzi hlula hi byongo. Ku nga halatiwi ngati. Ndzi tirhisa marito yo fana na My learned friend! na va Your worship kumbe Your honour. Hi leswi a ndzi lava swona.
Vanhu lavambirhi a va ri na riendzo ro leha swinene ro ya eLalani laha a ku ri na nkosi wa nkulukumba Mulamula, malume wa Cawuke. Nkulukumba Manganyi - tata wa Lucas - a a nga si tshama a ya e-Allesburg kumbe e-Osfontein hambi ku ri emalokhixini ya kona ya Phaphamani na Lalani.Yena na mufi Mulamula a va nga tivani. Mulamula u lo kala a lova a nga si hlangana na munghana wa le xifuveni wa Cawuke. Hambileswi Manganyi na Mulamula a va nga tivani, a swi fanela leswaku Manganyi a famba na munghana wa yena Cawuke ku ya lahla malume wa yena.
"Tolo ndzi te ndza ha tshamile ko ta fika loyi Rintiho," hahani a sungula.
"Loko mo wu tirha namuntlha, swi nga va swi sasekile ku tlula mpimo.Swi ta pfuna hinkwerhu. Hina timbilu ta hina ti ta hatla ti wa kasi n'wina mi ta hatla mi kuma mali ya n'wina," i Zukrov yeloye.
"U lava ku ya tshama kwihi?"
Leswi swi vula leswaku hinkwavo va na sesi un'we. Loko a va nga ri vamakwavo a va ta va na vasesi vo hlaya kambe leswi va nga vamakwavo un'wana na un'wana wa vona loko a ku u na sesi un'we u vula sesi loyi na lavaya van'wana va vulaka yena."
1.8 Nyika swivangelo swimbirhi leswi Mathebula a nga vula leswaku hi swona swi endlaka a sindzisa ku ya entirhweni hi Musumbunuku hambileswi a swi yirisiwile?
Leswi swi endlile leswaku Conny a ya sungula hi vuntshwa tidyondzo ta phurayimari exikolweni xa Songeni. Hambi wu ri muti wa ka Lubisi na wona wu rhurhile eDingleydale wu ya eSongeni. Vanhu vo tala emikarhini ya kona a va famba mipfhuka yo leha ku ya eswikolweni kambe xikolo xa Songeni a xo va kwala nyongeni ya muti wa ka va Conny. Hambi ku ri mahelo ya vhiki kumbe loko xikolo xi humile o tikuma a ri ku titlangeleni kwalahaya ndzeni ka xikolo. Tidyondzo ta sekondari u ti dyondzile eswikolweni swa Mafemani na Orhovelani. Swikolo leswi swona a swi ri kulenyana na le kaya ka va Conny.
Ku pfala munhu nomo - ku endla leswaku munhu a nga vuli nchumu.Ku tivutisa hi mbilu - ku vutisa swivutiso emiehleketweni handle ko swi vula swi twiwa.
Xirungulwana xa "A va hlahluveli" hi P Ndlovu
Ku hlamba hi timbilu - ku nyangatseka/ siringeka.Ku hloma - ku ya evukatini/ku tekiwa.Ku hlometela - ku languta hi ndhawu leyitsongo.Ku honolela mahlo - ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku humba mano - ku kanganyisa/ku xisa.Ku jamelana - ku langutana kunene mi nga ha vulavurisani/ ku hluleka ku fikelela ntwanano
1.1 Nyika vito ra jaha leri ri vulaka marito lama.
"Ndzi mi navelela basikiti leri nga tala hi vana, vatukulu va mina." A vula hi ku nyanyuka. Rhambu ra khale ri va ri suka ri yima, ri giya, vatatanantsongo na vona va nghena va cina, vahahani Meslinah na vona va chanchula na ku nkenkela.
A ku humelele yini?
ii) Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nhluto wa mhaka kumbe ku veka mhaka hi mfanelo(reorganization)
Hi rin'wana siku Lynette o ka mina,"Hasi,ndzi na swikombelo swimbirhi eka wena." Ndzi hlamala leswi a a lava ku kombela swona. A ri ta va ro sungula Lynette a ndzi kombela xan'wanchumu. A ndzi dya swakudya swa yena masiku hinkwawo naswona a a tikomba a nga ri na xiphiqo hi swona. A a ri na selulafoni yo saseka swinene. Vatswari va yena a va n'wi tisa hi movha exikolweni nimixo. Tata wa yena a a ri muavanyisi kasi mana wa yena a a ri dokodela wa vutshunguri. Xana a a pfumala yini xo va a nga kombela ka mina? Kambe a ndzi tiyimiserile ku n'wi endlela leswi a ndzi ta swi kota. A ndzi nga si tshama ndzi n'wi pfuna hi nchumu. Etidyondzweni na kona a ndzi pfuniwa hi yena. Tibutsu ta bolo a ndzi xaveriwa hi yena. A a ndzi endlela hinkwaswo.
Ku boha fundzu - ku hlambanya.Ku dlayiwa hi mbitsi - ku vilela/karhateka swinene.
" I mahungu yo tsakisa Mbungele! Ha khensa!"
1.5 "Ku tikhongotela ka Rogers a ku n'wi pfunangi nchumu." Seketela mhaka leyi hi ku nyika timhaka tinharhu leti hlamariseke Rogers mayelana na swivutiso swa kona.
Vumunhuhati - Mavumbelo ya mutsari ya swimunhuhatwa.Vuxokoxoko bya mutsari: Matimu ya mutsari, lama katsaka mavito na ndhawu laha a tswariweke kona.
Ku tsemeka rhumbu - ku chuhwa/tshuka/ chava.
"Mifuwo ya hina a yi fambelani."
2.3 Xana "ku luma meno" swi vula yini naswona hikwalaho ka yini Rogers a endle tano?
"Leswaku a wu Mulungu?" Lynette a ndzi rhula ndzhwalo.
Nkomiso
2.9 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Ndzi miyelanyana. A ndzi ri na swa ku swi vula emiehleketweni kambe a ndzi nga tivi leswaku ndzi ta vutisisa ku yini.
b) Ku tshembeka swa dlayisa.c) Rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa.
Nhlamulo ya wena a yi tate pheji yin'we na hafu eka buku yo hlamulela eka yona.
Siku leri tlhandlamaka - siku leri landzelaka.
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
"Loko ndzi ku a a endle vudokodela hi kona ku n'wi twela vusiwana ka kona sesi. Ndzi le ku n'wi kombeni ndlela. Ndzi n'wi vumbela vumundzuku. Wa ha ri ricece n'wana loyi. A nga tivi nchumu hi vutomi. Ma tiva vana va hina a va swi tivi ku tsundzuxiwa. Va na xikulela."
Ku va mbilu yi ba hi matimba - ku chuhwa swinene.Ku va mbilu yi thamuka - ku chuhwa swinene.Ku vulavulela ehenhla - ku vulavula u twala swinene/ hi ntlakuso wa le henhla wa rito.
"Hi swona!"
1.3 Xana a ku ri siku rihi ra vhiki loko timhaka leti ti vulavuriwa? Seketela nhlamulo ya wena.
2.16 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
- Vito ra jaha leri ri tikiseke Xikhegu i ______________
2.6 Xana muvulavuri a a tirha ntirho wihi naswona a a tirha kwihi?
2.5 Kombisa leswaku kokwa wa Hasani a a ringeta hi matimba ku hlayisa Hasani.
"Miyela mijamujamu yoleyo u yi vulavulaka. A ndzi lavi leswaku n'wana wa mina a twa swilo sweswo u swi vulavulaka na siku na rin'we", ku vula Tatana hi ku pfula rivanti.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
"A hi phule byi hola, hi nga holovi hikuva a ku na xo holovisa naswona wena ndza ku rhandza. Ahehee, malume hi valava, wo ndzi chavuka," ku vula
"Kutani xikombelo xa wena xa vumbirhi hi xihi?" Ndzi vutisa, ndzi nga ri na ku rhula emoyeni.
- Hlamusela leswaku swi sukela kwihi ku kala N'wa-Mbhedlhe a ya tihoxa exidziveni xa tingwenya na timpfuvu.
"Ritiho," tatana a vula hi ku ndzi tshinelela, mahlo ya yena ma pfurha ndzilo.
Lynette Deutshe u nghenile etlilasini a pfuna Hasani hi tinhlamulo ta swivutiso na hi swakudya. Ku va loko lavambirhi va sungurile vunghana lebyi heleke byi endla vuxaka. A va hamba va endzelana emakaya. Vatswari va Lynette a va amukela Hasani kambe kokwa wa Hasani a a sola loko a vona vuxaka bya vona. A a vula leswaku a swi nge endleki Hasani a teka Lynette hikuva kokwa wa yena Deutshe u xanisile ngopfu Vantima, kambe loko a byela Hasani a a vula leswaku mfumo a wu pfumeli Wantima na Mulungu va tekana. Siku rin'wana Hasani u kumile xivangelo lexi a xi endla leswaku kokwa wa yena a n'wi sivela ku tekana na murhandziwa wa yena Lynette. Leswi swi endle leswaku a hisekela ku twa to tala hi Deutshe. Hiloko a ya lava vuxokoxoko eka inthanete hi ta vutomi bya Deutshe. U twisisile xivangelo xa kokwa wakwe loko a ta va a kumile leswaku hakunene byi tele vubihi lebyi Deutshe a byi endleke Vantima.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u kombisa gondzo leri Rintiho a ri fambeke.
Hi ku copeta ka tihlo Xihahluli u hluvurile xikhindi lexiyani a khoma,a nga tivi ku hambi a ngo tlakusa n'wini wa dzundze kumbe a nga endla njhani.
Swivutiso leswi lavaka u hlela hungu/xiyimo xo karhi - swivutiso leswi swi lavaka u hlahluva nkoka na ntikelo wa mhaka/nchumu.
Rogers u tlakuse mahlo a languta mufambisi wa xikambelo. A a ha langute etlhelo. U ringetile ku hoxa voko exikhwameni kambe leswi a a tshamise xiswona swi n'wi siverile.A a fanele ku nava nenge wa ximatsi.Mm! U wu olole hi ku hatlisa, ivi a raha hlakala ra loyi a a tshame emahlweni kakwe. Khombo ra kona! Luya un'wana a gungulela ehansi kambe swi twala hinkwako.
Hi rin'wana ra masiku, hikwalaho ka mbilu yo pfempfa ngati N'wa-Mbhedlhe u khome bazi ra Gazankulu ri ya n'wi cukumeta le ka N'wamarhanga hi ndzhenga. U fike a tshamanyana ekusuhi na xikolo xa Zava a ri karhi a rila.A suka hi rivilo ro tsema nhlana a fika a ku tlukwa, a wela endzeni ka xidziva xa timpfuvu na tingwenya. Ku vava ka mbilu ku tsemeka.
Xirungulwana xa "Dyondzo i vukosi" hi B. Ngobeni
"Exikarhi ka vanhu lava hi nga va dlaya a ku ri na Tatana. Leswi vulaka leswaku ndzi dlaye tata wa mina." Ku angula Lucas.
"Se u ya kwihi?" Ku vutisa Mathebula.
Moses a a ha vulavula loko vatsotsi lavanharhu va sungula ku hlasela.Qulu ri pfurha, ri n'wi ba xifuva a ya ku ehansi mhe! Kwalaho ku sungula ku na xihangu xa maqulu. Ku twala vuyoyoyo hinkwako, mpfumawulo wa mukhosi na mpfumawulo wa maqulu yi hlangana emoyeni yi hahela etinhleni ta mune ta misava.
2.8 Hlamusela leswi humeleleke muvulavuri endzhaku ko paluxa xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS.
Loko a huma ekamareni u lo dliti, hi mina ndzi yimile ephasejini ndzi ri karhi ndzi xiririka mihloti.
1.3 Handle ka ntirho lowu jaha leri a ri ri ku wu endleni, nyika xivangelo xin'wana lexi endleke leswaku jaha ri nga yi eku wiseni hi nkarhi wo wisa.
Swikombiso:
Xana Xihahluli a a ta rileriwa hi mani hikuva a a lo famba a swi lava?
"A a vula leswaku u ta hi tshama etinhan'wini." Ndzi twa kokwana a gimeta hi ku ntlokola.
Xivutiso xa 4
"Swa twala DR, kutani ndzi ku pfuna hi ndlela yihi?"
Ku tirhisa masivi - ku sasa/ ku gega/ ku nga kongomi mhaka.Ku veka vutomi ekhombyeni - ku xungeta vutomi/ ku va eka xiyimo lexi nga ku vangelaka rifu.
"Yena ha kumana swinene."
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ku lo humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
b) Ntiyiso ntsena
2.7 Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini kokwa wa Hasani a nga byeli Hasani ntiyiso wa xivangelo lexi xi endlaka leswaku a n'wi arisa ku teka Mulungu loyi?
'Xu, kasi munhu wa langheriwa ku a dyondzela yini?" Hahani a ya emahlweni.
"Emurhini ku na swinyenyana swinharhu. U ba xin'we, a ka ha sali nchumu."
"Ndzi ta swi vona hahani."
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ko humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
"Ndzi ya ka hahani?" Ndzi tivutisa.
2.4 Hi swi tivisa ku yini leswaku u dlayile tata wa yena a nga tiyimiselangi?
1.11 Kombisa xikhovolelo lexi nga eka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka eka xona.
Khazamula swi kale swi n'wi fikela leswaku Miyelani u rhandzana na Gezani, hiloko a konanisa Miyelani hi mhaka leyi. Miyelani a nga kanetangi, kambe u kombisile leswaku wa ha rhandza Khazamula loyi a nga ta n'wi rhandza hambi endzhaku ka rifu. U kombise leswaku ku kala a rhandzana na Gezani hi leswi a lavaka vukati hi ku hatlisa hikuva tintangha ta yena ti n'wi siyile. U hetelele hi ku byela Khazamula leswaku yena na Gezani va fanele ku tlanga machachanghweni, loyi a nga ta rhanga a lovola, hi yena a nga ta n'wi teka. Gezani u vuye a lovola kutani va endla nkhuvo wa vukati wa xiyimo xa le henhla, va tlhela va ambexana tirhingi. Va te loko va ri karhi va huma ekerekeni endzhaku ka ntirho va kongoma eka Mathebula, Miyelani u kokiwile rinoko hi Khazamula, a tlula, a hluvula swiambalo swa nkhuvo, a tsutsuma. Va te va n'wi khoma a huwelela a ku: "Luyaa, luya, hi loyi ndzi n'wi rhandzaka!" Hiloko a wela ehenhla ka Khazamula a n'wi vukarha a tlhela a n'wi tswontswa.
GIREDI: 10
1.12 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
"Xi...Xiha...ha...hluli..."
2.13 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
"Shhhh,"ku miyeta mufambisi wa xikambelo.Phela exikambelweni huwa yi yila ku fana na xikalo xa mbhambha hi nkarhi wa xilalelo.
"Matimba," ku hlamula N'wa-Mzamani.
Mindzhenga - mitwa yo tlhuma leyi tlhavaka no haka. Phiriva - swikampfu swa byalwa bya xintu loko byi nga si hlutiwa.
1.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
"Hikwalaho ka yini mi nga dyi hi foroko kumbe lepula?" Ndzi titwa ndzi vutisa.
â€¢ kuma nhlamuselo ya moya, nkarhi lowu timhaka ti humelelaka hi wona hi ku landzelana, ku hundzuka ka xikhovolelo na ndlela leyi mahungu ma helaka ha yona.
Asisabi thina, asisabi lutho.
"Hi swona swi nga kahle. Mina ndzi lava ku dyondza Mfuwo wa wena.Ndza ku rhandza Hasi. Hikwalaho ndzi fanela ku rhandza na Mfuwo wa wena."
Hlakala - ehenhla ka xirhendze.Mbhambha - byalwa byo endliwa hi xinkwa.Mpetso - ndhawu laha phepha ri petsiweke ha kona. Nhwii! - ku languta handle ko cingela etlhelo.
Ku tiyisa nhlana - ku khutaza/ ku hlohletela/ ku endla leswaku munhu a nga ha chavisiwi/ku khongotela/ku chavelela.
"Hlukana na mbyelambyela ya van'waswihenahenani N'wa-Mbhedlhe nkatanga, yi nga ta ku fayela muti".
Xivutiso xa 2
"Hina va Khomanani, loko hi vulavula hi ntshunxeko, hi vulavula hi ntshunxeko wo hetiseka,"ku yisa Mathebula emahlweni."Eka hina ntshunxeko a hi ku teka Mfumo wu vuya evulawurini bya hina. Ntshunxeko i ku kota ku vulavula u nga chavi, ku famba u nga chavi, ku hanya laha u lavaka kona u nga chavi. A hi na mhaka no phikizanela hari ya ku fuma, hi lava ku rhula. Loko ku tisiwa hi hina, swi lulamile. Loko ku tisiwa hi vaReformist, swi lunghile."
2.8 Hi ku vona ka wena ku nga va ku humelele yini endzhaku ka loko mufambisi wa xikambelo a tshinelerile Rogers na maphepha ya yena yo tala loko a twa Rogers a konya?
2.5 Xana u twisisa yini hi xiyimo xa ku vaviseka ka N'wa-Mzamani loko u twa leswaku xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe?
"Munhu loyi i khombo na le ka vana va n'wina,"ku hlamula un'wana."Vana va n'wina,lava a va dyondzisaka,va ta tluleriwa hi xivungu lexi."Xivulavuri lexi a xi ri na vana vanharhu exikolweni xa Phatluka kambe a xi vulavula hi ku tisiya ehandle.
Leswi i swivutiso leswi lavaka leswaku u yelanisa hungu ra xitshuriwa ni ntokoto na mavonelo ya wena.
"Giredi 12 ndzi yi hlurile, nyimpi ya mina a yi hisa. Leswi swi komba leswaku ndzi tshetshile rinatlu. Ndlela ya ha lehile. Kambe hahani wa mina wa ha ta swi kota ku tlhela a ndzi bebula a ndzi yisa ehenhla ke? Ku hlamula xivutiso lexi swi nga ndzi khwankhwisa. Ndzi chachile eka giredi 12. A ndzi nga tshembi,"ku tsake Xikhegu a tshamile na jaha ra yena Springbok.Nkateko wa kona xikhegu u nyikiwile mpandzwa wa basari ku suka eka khamphani ya Sasol a ya endla dyondzo ya Mine Engineering. Leswi swi nyanye ku tsakisa mbilu ya Xikhegu xikan'we na Hletelo. Hi hala tlhelo siku a nga famba hi rona hahani wa yena Hletelo u n'wi tshwete murhi wa tindleve.
Nkomiso
Vuyada - futa/vufendze.Xipandzamananga - movha.Xisiwana - munhu wo hava vatswari/ loyi a loveriweke hi vatswari. Xitsutsu - xigwili/xifumi.
"Tatana,mi nge twisisi leswi swi endleke leswaku ndzi nga tsali exikolweni,"ku hlamula Matimba." A a vulavula a lo nchaa!
Ndzo miyela, ndzi languta hansi.
1.4 Xana ricece ra Xikhegu vito ra rona a ku ri mani naswona hikwalaho ka yini a thyiwile tano?
1. Ku pimanyisa mpaluxo lowu nga eka xirungulawana xa "Rivoni" na mpaluxo lowu nga eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti".
Evukatini, Rhulani a a tsakeriwa hi vavukati, ku katsa na vahariva va yena. Leswi a a ri hava xihlangi, a a hlayisa swihlangi swa vahariva va yena. A a chivirika evukatini. Eku heleni ka lembe ra vumbirhi Rhulani a a nga si va na xihlangi, hiloko vahariva va yena va sungula ku n'wi hlekula na ku n'wi xanisa. A va navela leswaku buti wa vona Magazini a tekana na munghana wa vona Solani. Loko Rhulani a ha vhakacherile hahani wa yena eka nkarhi wo ringana vhiki, vahariva va yena va sale va tisa Solani, va kucetela buti wa vona leswaku a tekana na yena leswaku a ta n'wi velekela swihlangi. Rhulani loko a vuya u kume leswaku nuna a nga ha n'wi tsakeli na ku va a sungula ku n'wi bukutela. U kale a famba ivi Magazini a tekana na Solani. Solani na yena u tsandzekile ku kuma swihlangi. Swi kale swi tikomba leswaku Magazini hi yena la nga tswaliki hikuva a a nga si tshama a tikisa ntombhi.
Kutani xana loyi a a lava yini laha mahlweni ka mina?
- Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Leswi Rhumbuka a a nga swi langutelangi. A a ehlekete leswaku a a ta themendheriwa hikokwalaho ka ntiyiso wakwe. Vanhu lava a va n'wi hundzukerile. A va n'wi kombe muhlovo lowu a a nga wu tivi. A va ala ku yingisa marito ya wanuna loyi a lavaka ku hanyisa tiko ra vona. Nhlengeletano ya siku rero a yi helangi hi nawu. Vanhu va sungule ku huma va tifambela, va ri karhi va gungula no rhuketela. Rhumbuka u sele a yimise xisweswo a ri yexe, a honolele switulu leswi a swi nga ri na ngati. Loko na swona a swi ri na ngati a swi ta va swi balekile kumbexana. Hi nkarhi wolowo Rhumbuka u vone tlhelo lerin'wana ro biha, ra ntiyiso.
"Hahani! Hahani!" A ndzi lavi ku twa nchumu hi lexi nga na Deutshe endzeni.
Humba yi olerile nkuma - u lovile/ u file. Ku ba xintangu - ku lawula/ ku endla ku rhandza. Ku bebula ntshava emakatleni - ku tikeriwa hi xiyimo/ ku va na ntirho wo nonoha.
"A ndzi ndzexe, hi mavandla," ku lulamisa Matimba. "Lexi hi xi lwelaka swinene sweswi i ku khinsamisa Mfumo wa Vandla ra National. Hi ta wu wisa hi ku nwisa ikhonomi ya wona matimagodya."
Ku tshama u lo yima - ku tshama u ri karhi u gingiriteka/ u tirha mitirho. Ku khonyanisa xikandza - ku visinganisa xikandza/ku hlundzukela munhu. Ku hlundzuka - ku kwata.
"Ku twisisa yini?" Ku vutisa Mathebula.
Swivutiso swa mbhumambhumelo - swivutiso leswi lavaka u nyika mavonelo ya wena mayelana na swendlo/maahlulelo ya mhaka yo karhi/loko ku ri leswaku ndlela leyi ximunhuhatwa xi ahluleke hayona xiphiqo/ xi endleke hayona mhaka yo karhi u vona yi lulamile/bihile.
Ku ba tsolo emahlweni ka Mulungu - ku xavelela Mulungu.Ku boleriwa hi mbewu - ku va xiphukuphuku.Ku boxa milomu - ku tswala swihlangi.Ku fundza nhlamba - ku ehleketa nhlamba kambe u nga yi vuli.Ku funyisa buwa - ku dlaya/ ku vangela rifu.Ku hela matimba - ku vilela/ ku karhateka. Ku hlanta tibuku - ku halata/ chulula tibuku.Ku hlomula - ku humesa xilo kumbe swilo swo karhi exikarhi ka swin'wana. Ku hlomula mbilu - ku vilerisa/ku karhateka.Ku hlundzuka - ku kwata/ ku khunguvanyeka. Ku honolela mahlo - ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku hoxa mahlo -ku languta.Ku jamelana - ku langutana kunene mi nga ha vulavurisani.
"Ndza swi tiva leswaku hikwalaho ka yini u chava. U nga chavi n'weti, wu nga ka wu nga ku weli. Hi vona vatswari va mina va nge va tsakela ku ku vona.Ndzi va byerile hi wena."
1.7 I yini lexi xi nga endla leswaku Rogers a twa swi antswa loko se a vona swivutiso swa xiyenge xa vumbirhi?
(3) LITHERESI YA METSE (MATHEMATICAL LITERACY)
"I fomo ya vutitsarisi," Ndzi vula ndzi ri ku rhurhumeleni, ndzi langutile miri wa yena. Mpama a wu ta rila nkarhi wun'wana na wun'wana.
"Tibuku leti a ti tsariwangi nchumu endzeni ka tona," ku sungula tata wakwe, muchuchisi wa siku rero. "Mi dyondzisa ku yini masiku lawa?"
5.3 Xirungulwana xa "A va hlahluveli"a) Nhopfu a xi nuheti.
Nhlamulo ya wena a yi tate pheji yin'we na hafu eka buku yo hlamulela eka yona.
Ndzi hlamala ku tlurisa ku vona Tatana Deutshe a dya hi mavoko.
2.10 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Ku bambisa - ku va nhwana a nga pfumeli loko a gangisiwa. Ku boleriwa hi mbewu ya ndlala - ku va xiphukuphuku.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u kombisa leswaku rirhandzu ra Hasani na Lynette a ri ri rirhandzu ra ntiyiso no tiya.
Vo tlhela ximandlamandla.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
"Ndzi lava ku va gqweta," ndzi vula hi ku n'unun'uta.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
VUKHALE: 16 WA MALEMBE
Hi nkarhinyana Solani u susile voko enhan'wini ya Magazini a ri yisa exifuveni xa yena, a n'wi languta kutani a ku: "Shem, ma tiva ndza mi twela buti Magazini. Hikwalaho ka yini mi nga tilaveli munhu loyi a nga ta mi kurisela xivongo, mi tshika ku tidyela nkarhi hi munhu wo ka a nga bebuli. Ma swi tiva leswaku loko mo fa mi ri hava n'wana hi loko xivongo xi file," a vula sweswo hi ku tswontswa Magazini."
Themendheriwa - ndhundhuzeriwa/dzunisiwa/ bumabumeriwa.Vufendze - futa/vuyada/ku ka munhu a nga tirhandzi/ku tshama na thyaka. Laha ri tirhisiwe ku vula mhaka yo hanya vutomi byo ka byi nga tengangi.
c) Matirhiselo ya ririmi. Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin'we na hafu ya buku yo hlamulela eka yona.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Ku ntshuxa fundzu - ku ahlula xiphiqo kumbe xirhalanganyi.Ku tshweta murhi wa tindleve - ku laya.Ku va matabyana - ku va xihlangi.Ku va misava yi hundzuka rimpfani - ku va swilo swi cinca evuton'wini/ a swi ri swinene se swi bihile. Ku va vutomi byi bava - ku nga tiphini hi vutomi. Ku va vutomi byi kecela - ku tikeriwa hi vutomi. Ku yingisa swi tlula magandzelo - ku yingisa swa pfuna.
2.4 Hi ku vona ka wena loko a ku nga ri Matimba, vutomi bya Mathebula a byi ta va byi hlayisekile eka siku leri ke? Seketela nhlamulo ya wena.
A nga lo hima kan'we kumbe kambirhi, u lo himetela ko tala.Holo hinkwayo hi hundzuluka yi n'wi honolela mahlo. Mufambisi wa xikambelo yena a a ri karhi a tshinelela Rogers na maphepha yakwe yo tala.
Emakumu ka xirungulwana xin'wana na xin'wana ku andlariwile nkomiso wa xirungulwana lowu endlaka leswaku muhlayi a kuma xifaniso xo hetiseka xa leswi a nga swi hlaya. Nkomiso a wu fanelangi ku hlayiwa wu ri woxe hikuva wo va nkatsakanyo wa hungu. Emakumu ka xirungulwana xin'wana na xin'wana kona ku na migingiriko leyi pfunaka mudyondzi ku tikambela hi ku hlamula swivutiso mayelana na xirungulwana xolexo. Hi tlhelo ku nyikiwile dlilosari ya minongoti ya matsalwa na tinhlamuselo ta marito yo nonoha na ya swivulavulelo na swivuriso leswi tirhisiweke.
5.4 Xirungulwana xa "Ndzi fikile"
Tatanantsongo.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
"U nga vileli Khazamula wa mina, mandla ya munhu a ya mili byanyi, swi ta lulama hi ku famba ka nkarhi," ku hlamula Miyelani.
"Hayi, a nga na ko ya kona buti."
Tinhlamulo
"Kokwana a nga ka a nga pfumeli ndzi teka ntukulu wa Deutshe. U ri va xanisiwile ngopfu hi Deutshe."
1.14 Hi ku vona ka wena ku yimela ntiyiso i mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
"Ku sele mhaka yin'wana," ku vula dokodela, a tlakuka a yima na hi milenge.
"Ina, u horile!"
Hi nkarhi wa awara ya n'we navusiku, xuka ri ri karhi ri nandziha ro vuyisa na n'wana evukatini, endzeni ka ntsuvi wa swifetsefetse swa kahle, lava lateke rivambu hinkwavo va ri karhi va tikhenya etikweni ra milorho, ko twala:"Gogoo! Pfuka!" I rito leri a ri karihe ku tlula na guwela leyi tlhotlhiweke.Loko rito ri twa ku nga twali nchumu ro vuya ri vandlamula bya ndlati ya ndlala ya machona ri ku:"Pfulani!"Xikan'wekan'we Xihahluli a swi twelanyana evurhongweni,manuku a hlamula a ri karhi a ncakunya mahlanhla ya vurhongo lama a ya khwekele emenweni a ri karhi a konyelanyana a ku: "Iii...iii...mani...vusiku..lebyi? Heyi...mani...hlonipha...vurhongo..byerhu...mani!" Hi rito rakwe lero 'ngi i ra Mthondolovhani. Rito ri vuya hi ku tikisa xihloka:"Mkhekhelezi Mawelele hi mina! Pfulaa!"
Leswi i swivutiso leswi lavaka u nyika mavonelo ya wena mayelana na swiendlo/maahlulelo ya mhaka yo karhi/loko ku ri leswaku ndlela leyi ximunhuhatwa xi ahluleke ha yona xiphiqo/xi endleke ha yona mhaka yo karhi u vona yi lulamile/bihile.
1.8 Hi swihi leswi endleke leswaku kokwa wa jaha a nga byi tsakeli vuxaka bya vanhu lavambirhi?
"Vito na xivongo xa wena swi va kombile leswaku a wu Mulungu Hasi. U nga chavi. Vatswari va mina a va voni munhu ku ya hi nhlonge ya yena. Na le ka mina swi tano Hasi. Ndzi ku vona u ri munhu ntsena."
"Ndzi ri u lava ku va gqweta na?"
2.4 Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini tata wa Rintiho a miyerile no tikhoma xikandza?
"N'wa-Hatlani mbuya!" Ku tshandza mana wa Mufana, "Ndza swi tiva leswaku a a nga pfuki. Nhlana lowuya wa yena wa n'wi karhata."
Ku nga dzahisani fole - ku nga twanani/ rhandzani.
Peggy Ndleve u velekiwile eka Mhinga (Maphophe) hi lembe ra 1967. U sungurile tidyondzo ta yena ta phurayimari eMaphophe School hi lembe ra 1975. Hi lembe ra 1981 u yisile tidyondzo ta yena ta sekondari emahlweni eRipambeta High School laha a nga pasa ntangha khume hi 1985. U kumile tidyondzo leti landzelaka hi malembe lawa:
2.1 Hi yihi mhaka leyi Rintiho a nge a yi nga tolovelekangi naswona hikwalaho ka yini a vula leswaku a yi nga tolovelekangi?
"Rhumbuka,hinkwaswo leswi u swi vulaka ha swi twa,"ku hlamula wansati un'wana wa xidyondzeki. "Ndzi lava ku ku tsundzuxa timhaka timbirhi. Yo sungula hi leswaku munhu wa xiyimo xo fana na xa wena, u languteriwa ku va a tihlayisa hi masiku hinkwawo. Vana va hina va tekelela eka vanhu va swiyimo swo fana na xa wena. Xa vumbirhi, tsundzuka leswaku vana va hina i nsuku emahlweni ya hina. Hi va rhandza ku tlurisa swilo hinkwaswo. Ha swi tiva leswaku wena u nga va u tiyisile loko u ku u nge haxi xivungu lexi hanyaka emirini wa wena sweswi. Sweswo ha kholwa. Mhaka hi leswaku vana va hina ha va rhandza. A hi lavi leswaku va tshinelela murhwali wa xivungu xa HIV. A hi rhandzi leswaku va dyondzisiwa hi thicara loyi a faka, a dlawaka masiku hinkwawo, a dlawa hi vufendze."
"U va byerile yini?"
"Heyi, buti, marito ya n'wina ya na vulombe, ya nghenile emakorweni ya mbilu yanga ya pfukula swivuri swa vumunhuxidzi byanga, byona byi humesa nhlamuloxidzi yo nandzihela un'wana. Kasi na hambi a mi lo vhela mi yi boxa le masungulweni yi nga si hi dyela nkarhi a yi nga chavisi hikuva i ntirho wa vavanuna ku khedza swikhago swo tani. Tanihi nhwana wo tshembeka ndzi ta boxa leswi, ndzi na jaha ra mina ro ndzi ringana leri ndzi ri hlambanyeleke ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Yena hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo na xidzedze, ndzi nge pfuki ndzi n'wi fularherile. Ndzi n'wi rhandza hambi a nga ri kona etsheveni ranga," ku vula Miyelani.
1.1 Marito lawa a ya vuriwa hi mani naswona a swi sukela kwihi ku kala a ma vula?
Ku themendhela - ku ndhundhuzela/ku bumabumela/ku dzunisa.
Ndzi miyela. Kunene Lynette a a vurisile. Leswi swi nga humelela khale swi fanela ku seleteriwa etaleni.
a) Xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, hileswaku, xana ku tirhisiwa munhu wo sungula/wa vunharhu ke? Seketela hi timhaka leti humelelaka eka xirungulwana.
"Tatana ndzi mi hlwerisile ku ya entirhweni wa n'wina," a humesa xilo exikhwameni. "Lexi," a vula hi ku komba tata wakwe, "hi xona xi tsandziseke movha wa n'wina ku pfuma. I rotor. Tekani mi ya pfumisa movha wa n'wina." Mathebula a xi amukela. Matimba a hundzuluka a tlhelela enghomeni.
"Hasani a nga ka a nga teki ntukulu wa Deutshe ndzi hanya kumbe ndzi file mina!" Ndzi twa kokwana a vula hi ku huwelela. "Kokwa wa nhwanyana luya u hi cinisile hangayivona hi va 1960!"
-Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xirungulwana lexi.
"Ku hava leswi nga ta tika. Vatswari va mina va ta ta ndzi siya ehekeni ya ka n'wina hi Mugqivela," Lynette a vula hi matimba, ndzi swi twisisa leswaku a a nga lavi ku aleriwa. Onge a a ri kusuhi na ku vula leswaku u ta ta hi nkanu.Ndzi hefemulela ehenhla. A ndzi nga ri na kona ko tumbela kona.
Gezani katsongo a wile a titivala loko a twa nhlamulo leyo lotlunula na ku lotlela ntsako; u miyerilenyana a ku ntsee, kambe a nga kholwi - a twa ngi i norho', a titova, a titwa a ri yena wa tolo na tolweni.
"Lucas u yile emahlweni no hlaya mavito ya vafi. Mbilu ya yena yi lavile ku yima loko a fika eka vito ra tata wa yena. Xikan'wekan'we nyuziphepha leyi a a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu."
Hi lembe ra 2006, Percynnah u nghenerile mphikizano wa vutsari bya tibuku ta matsalwa ya Tindzimi ta Xintima ntsena, lowu a wu tiveka hi vito ra "Motswedi Literacy Writing." Mphikizano a wu kondleteriwile hi SAPS, UNISA, Juta Publishing Company & Book Sellers na Shoprite & Checkers, kasi a wu ngheneriwa ntsena hi maphorisa ya Afrika-Dzonga. Eka mphikizano wa swirungulwana buku ya yena ya "Va fa na byo", yi kumile xiyimo xa vunharhu.
"Kambe hina hi ya eLalani?" Ku vutisa Manganyi.
Ku khwikhwisela - ku hleka swinene nkarhi wo leha.Ku koka exilogweni - ku tikeriwa hi vutomi.Ku luma meno - ku tiyisela/ ku tilulamisela ku endla ntirho wo nonon'hwa.Ku nghena ehansi - ku tirha swinene.Ku nyika i ku hayeka - loko u nyika van'wana, na wena u ta nyikiwa siku u pfumalaka.Ku phalala - ku pfuna hi nkarhi wa khombo.Ku phewa - ku vevuka/ ku twa u nga ri na matimba.Ku phula ta le nhlokweni - ku pfuna eka ku nonon'heriwa kumbe xiphiqo/ ku pfuniwa hi miehleketoKu rhwala ntshava hi makatla - ku tikeriwa/ nonohweriwa hi vutomi/ ku endla ntirho wo tika swinene.
Hi rin'wana ra masiku, loko ndzi lo tshama na tatana na manana mufundhisi ko humelela mhaka yo ka yi nga tolovelekangi. Ko nghena manana na tatana. Vo fika va rhurheriwa. Mbilu ya mina yi ba hi matimba. Xana a va lava yini?
Manghenelo
Willie Richard
1.9 Xana hi ku vona ka wena nxupulo wa kona a wu fanerile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xirungulwana xa "Tlhari ri tlhavile ekaya" hi CM Lubisi
Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nhluto wa mhaka - swivutiso leswi lavaka nxopaxopo, nghayelo kumbe mavuyetelelo ya mahungu.
"Mina ndzi fela yini? Hambi mana wa yena a nga ku lan'wela yena a ha ri na mavhiki mambirhi u n'wi endle yini? Loko mana wa yena a n'wi lan'wile mina ndzi n'wi kurisa se ndzi lo dyoha? Kasi mi lava yini?" Ku vutisa Manana.
b) Mavumbelo ya swimunhuhatwa (Characterization).
1.3 I yini lexi endleke leswaku a kala a ehleketa leswaku mana wa yena u lovile?
Hahani a ku pfhotopfhoto! Ndzi va ndzi n'wi pfarile nomo.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Rhumbuka a a ti byerile ku yimela na ku vulavula ntiyiso ntsena. Rhumbuka u lo na kamberiwa hi dokodela a kuma leswaku u na HIV/AIDS, o vhela a tiyimisela ku vulavula ntiyiso leswaku a ta pfuna rixaka. U byerile ntshungu wa vaakatiko leswaku loko va vulavula hi HIV/AIDS a va fanelangi va tirhisa swisasi va ku yi vangiwa hi ku va na vanghana vo tala, kambe va fanele ku vula leswaku yi vangiwa hi ku va munhu a endla swa masangu na vanhu vo tala. U hetelele hi ku yimela ntiyiso a tivisa ntshungu hi ta xiyimo xa yena xa HIV/AIDS. U va byerile leswaku yena u na xona xivungu xa AIDS, hambileswi ku endla tano ku nga endla leswaku a tsan'wiwa.
"Ku fa kumbe ku hanya," ku hlevetela N'wa-Mzamani loko a ri karhi a lulamisa tafula ro fihluta nuna hi Musumbhunuku namixo.
2.4 Xana Xikhegu a a ya dyondzela ntirho wihi eyunivhesiti?
"U nga vileli n'wananga," ku vula mufundhisi, "tata wa wena a nga ka a nga yi kumi na sente yo tshwuka leyi. Kasi hi wena u nga te a ku dyondzisa? Kona loko a ku dyondzisa a a byele mani leswaku u le ku ku lombeni ka mali? A mi sayinile? U nga vileli, ndzi ta yi yimela mhaka leyi."
Ku yila - ku ka swi nga pfumeleriwi.
1.3 I mani vito ra jaha leri ntombhi leyi yi vulaka leswaku ri yi ringanile?
"Salani hahani lonene, phyembye ra Mabukula na N'wa-Magoveni. Mi basa nhloko valoyi va mi ceceleta.Mi ntsumi ya Xikwembu leyi nga rhumeriwa ku ta ndzi vukarha. Handle ka n'wina ingi sweswi timbyana ti mukisane na matandza ya mina ku sala swiphambati," ku khensa Xikhegu a a karhi a longa nhundzu.
Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele a va lo tekelela ku n'wi kambela.Va rhange hi ku n'wi hlamusela leswi AIDS yi nga swona. Va n'wi byele leswaku AIDS i vuvabyi lebyi switsongwatsongwana swa byona swi lwaka na masocha ya miri.Masocha ya miri ya tirha ku sirhelela miri eka mavabyi yo hambanahambana.Se, switsongwatsongwana swa AIDS swi lwa na masocha lawa, swi ya tswonga matimba, swi ma dlaya. Loko swi hetisekile, miri wu sala wu nga ha ri na vutisirheleri. Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza, ya hlakata miri wa munhu hi ku rhandza, ya n'wi chela esirheni. Hikokwalaho ku pfaka ku vuriwa leswaku AIDS hi yoxe a yi dlayi, yo pfulela mavabyi man'wana ndlela yo dlaya.Va n'wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwa tsongwana lexi tivekaka hi ra HIV. Xitsongwatsongwana lexi xi hanya endzeni ka ngati na le ka swihalaki leswi kumekaka eka swirho swa xihundla swa vavanuna na vavasati. Byi nga hlasela wanuna, wansati kumbe n'wana. Vavanuna na vavasati va nga hundziselana byona loko va ya emasangwini, va nga tirhisi vusirheleri lebyi faneleke, kumbe loko va nga tivi xiyimo xa lava va yaka na vona emasangwini.Wansati loyi a nga na xitsongwatsongwana lexi a nga tshuka a xi hundziserile eka n'wana loyi a nga ta n'wi bebula. Van'wana va khombo va byi kuma loko va cheriwa ngati exibedhlele loko va vabya. Swi nga endleka leswaku ngati yoleyo, loko yi nga kambisisiwangi kahle, yi va yi ri na xitsongwatsongwana lexi. Nkateko hi leswi leswi swi nga humeleriki swinene eswibedhlele swo tala.Hinkwaswo leswi Rhumbuka u swi yingiserile hi tindleve timbirhi.
"Yini?" Ndzi vutisa ndzi hlamarile.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona.
Matimba u tshame esofeni leri a ri langutane na tata wakwe.Tibuku leti a a ti vona ti lo vhe ti n'wi hlevela vuloyi lebyi a a ta pumbiwa hi byona.
"Tindlela ti ku basela, mbewu ya wena yi wela emisaveni yo nona yi tswala mihandzu leyinene. Mfava ndza wu venga. Ku humelela ka wena i ku kula ka mina. Sirha tata wa wena na mana wa wena ndzi ta va vikela leswaku va hanyanya, wena u nga xungeti hi makhema ya nhova. Vito ra wena a ri kule,loko u dyondzile u ta londzoriwa. Ku nyika i ku hayeka, ku vula vatolo," i Hletelo yaloye.
"Mina a ndzi na xiphiqo loko mi lava ku wu tirha namuntllha," ku vula Zukrov, a bunyisa papa lerikulu ra musi wa fole.
Xivutiso xa 5
Xivutiso xa 4
Ku khayima hi voko - ku khameta/ ku kombisa hi voko leswaku u vitana munhu.Ku khomisa nxivixivi /nghavitla - ku karhata swinene. Ku lomba muti - ku famba hi ku va u hlongoriwile.Ku lwa hi mabyongo - ku phikizana hi ku ehleketa swintshunxo.Ku nghanghamela - ku vulavula u pfa u tsema marito kumbe ku teka nkarhi wo leha rito ri nga humi hi mfanelo.
Xivutiso xa 2
Swikombiso:
Luyaa! hi SS Maluleke 90
2.3 N'wa-Mzamani i mani?
A nga tipfinyingi - a nga kanakani.Ku n'wayitela - ku hleka handle ko humesa mpfumawulo.
Migingiriko
"N'wa-Mbhedlhe nkatanga, xana rirhandzu ra hina u ri ringanisa na ra vamani laha Bulwini ke?" I Mkhekhelezi hi ku hlekelela ka rirhandzu.
7. Ndlela leyi vito ra ximunhuhatwa xo karhi ri yelanaka hakona na swiendlo swa xona.
c) Matirhiselo ya ririmi
2.7 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Masocha ya miri - swisirheleli swa miri leswi endlaka nsawutiso.
Mahlangano - ndhawu laha swirho swi petsekaka kona, xik. Ematsolweni. Mbangu - ndhawu na nkarhi lowu timhaka ti humelelaka ha wona. Mpaluxo - ndlela leyi mutsari a hlamuselaka timhaka to karhi hi swimunhuhatwa ku paluxa swiendlo, vumunhu na ndhawu laha swi humaka kona/ ku paluxa swiendlo, vumunhu na ndhawu laha swi humaka kona. Mpfilungano - ku songanasongana ka timhaka loku vangiwaka hi swimunhuhatwa leswi mutsari a nga swi vumba kumbe ntumbuluko eka xitori. Ntlimbo - nsohano wa timhaka.
Ku te ku ya fika Sonto rito a se ri enete miti hinkwayo. 'A ku nga ta yiwa emitirhweni. Vanyiki va mitirho na vona a va humesile ra vona: A ku nge horiwi loko ku nga tirhiwangi.' Van'wana a va bohe ku hlongola vatirhi lava nga ta tsandzeka ku vonaka emitirhweni. Van'wana a va lunghisele vatirhi va vona ndhawu yo etlela kwale ntirhweni. Van'wana a va twanane na vatirhi va vona ku tirha hambi ku ri hi Mugqivela na Sonto ku pfala nkarhi lowu lahlekeke. Van'wana a va lo timiyelela ntsena, va yimele ku vona leswi a swi ta humelela. Van'wana vatirhi va tikume va yime exikarhi ka ndzilo na yingwe.Ku lahlekeriwa hi ntirho a hi matlangwana loko munhu a boxe milomu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
2.3 Hi wihi munhu loyi ku vuriwaka leswaku a nga bebuli?
Nkomiso
Xivutiso xa 1
"Ka n'wina a ndzi ku tivi."
1.9 Hi ku vona ka wena, Mathebula a a endla kahle loko a tekile xiboho xo ya entirhweni hambiloko vhiki rolero swi yirisiwile hi vandla ra Reformist ke?
1.12 Hlamusela vumunhu bya mana wa Ntsakisi.
Tlhari ri tlhavile ekaya hi Conny Masocha Lubisi 71
Ngoma yi tshama yi vambiwile - munhu u tshama a ti lulamisile.Nkuku a wu hleteli ku hletela mbhaha - wanuna a nga swi koti ku hlayisa/ku kurisa vana ku fana na wansati endyangwini.
1.1 Vuxaka bya Mkhekhelezi na N'wa-Mbhedlhe hi byihi?
(7) DYONDZO YA VUKHONGERI (RELIGION STUDIES) XIVANGELO XA KU HLAWULA TIDYONDZO LETI: Ndzi lava ku va gqweta NSAYINO WA MUDYONDZI: DR Mboweni
b)Muvangi wa ntlimbo Eka xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena", ntlimbo lowu kumekaka wu vangiwa hi vaaki va muganga lowu Rhumbuka a tshama eka wona, vatswari va vana lava a va dyondzisiwa hi Rhumbuka, vana va xikolo xa Phatluka, vanhu lava Rhumbuka a a nghena na vona kereke na vadyondzisikulobye va Rhumbuka. Hinkwavo vanhu lava, a va tsan'wa Rhumbuka. A ka ha ri hava munhu na un'we loyi a a lava ku dzumba na yena. Ku fike laha va nga lotlela tinyangwa exikolweni leswaku Rhumbuka a nga koti ku nghena.
Hi rin'wana siku, endzhaku ka malembe yo hlaya tatana a ndzi hlongorile ekaya, a ndzi yimile exiluvelweni, endzeni ka holo leyi a yi lo mpha, hi vanhu vo ambala maphuraphura. Khanselara wa yin'wana ya tiyunivhesiti ta ndhuma ta laha tikweni a a ri karhi a ndzi hungelahungela hi xihuku, a hlambanyisa leswaku ndzi pasile tidyondzo ta mina ta nawu. Loko a ri karhi a endla tano, mbilu ya mina a yi ku "Rintiho, u fambile gondzo ro leha, ra swiganga na swiehlo, namuntlha u fikile emakumu ka rona."
Ku biha mbilu - ku va na mona/tihanyi/ku endla van'wana vubihi.
2.2 Mkhekhelezi a a lo ya kwihi loko mhaka leyi yi sala yi humelela?
8 Swirungulwana leswi mavito ya swona ya yelanaka na timhaka leti humelelaka eka swona na ndlela leyi swi yelanaka hakona.
Xivutiso xa 3
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
Lynette o kombela muakelani wa mina hi ku tshama etlilasini leswaku va cincana tindzhawu. A kombela leswaku muakelani wa mina a ya tshamela le ndzhaku yena a ta tshama emahlweni.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona: "Heyi, buti, marito ya n'wina ya na vulombe, ya nghenile emakorhweni ya mbilu yanga ya pfukula swivuri swa vumunhuxidzi byanga, byona byi humesa nhlamuloxidzi yo nandzihela un'wana. Kasi na hambi a mi lo vhela mi yi boxa le masungulweni yi nga si hi dyela nkarhi, a yi nga chavisi hikuva i ntirho wa vavanuna ku khedza swikhago swo tani. Tanihi nhwana wo tshembeka ndzi ta boxa leswi, ndzi na jaha ra mina ro ndzi ringana leri ndzi ri hlambanyeleke ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Yena hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo na xidzedze, ndzi nge pfuki ndzi n'wi fularherile.
Ku vungunya - ku endla mhaka ya misavu/ ku bula/ ku xisa hi ndlela yo tlanga.Ku yingisa hi tindleve timbirhi - ku yingisa u tlhela u swi twisisa swinene.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
E-e, a swi nga ta pfuna nchumu. Manana a a ri ku vabyeni kutani a ndzi ta va ndzo n'wi engetelela mavabyi.
"I yini lexi N'wa-Mbhedlhe, naswona endlwini ya mani? Heyi, namuntlha mi fambilee!" Ku kariha Mkhekhelezi bya xibejana.
a) Xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana.
Eka xirungulwana xa "Luyaa", ximunhuhatwa Miyelani, na xona xa khorwisa. Hambiloko swi nga talangi na ku ka swi nga tolovelekangi ku va wanhwana a ganga vavanuna vambirhi, swa humelela. Hi tlhelo, ndlela leyi Gezani a nga kanganyisa Miyelani ha yona, a n'wi yenga hi xiyimo xa ntirho, mali na movha yi nga endla leswaku nhwana wo ka a nga tiyangi wo fana na Miyelani a welawela. Yin'wana mhaka leyi yi nga tolovelekangiki, kambe yi khorwisaka i ya ku va Miyelani a sukela Gezani a ha ambarile tinguvu ta nkhuvo wa vukati, a tsutsumela Khazamula. Swa tikomba leswaku mbilu ya yena a yi ri eka Khazamula, eka Gezani u lo yisiwa hi rifuwo.
Xisiwana - munhu wo hava/ pfumala vatswari kumbe wo loveriwa hi vatswari.
Eka xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena", ntlimbo lowu kumekaka i wa le handle hikuva ximunhuhatwankulu a xi lava ku fikelela xikongomelo xo hanya handle ko tumbeta ntiyiso, kambe loko xi endla tano, hiloko vanhu hinkwavo va xi tsan'wa. Ku fikile laha ximunhuhatwankulu a xi vona onge a xa ha hanyeli nchumu loko xi tsan'wiwa hi vanhu hinkwavo Leswi hi swi vona hi loko xi tihoxa endziweni lowu a wu ri karhi wu hisa yindlu ya xona leswaku xi vhela xi fa xikan'we.
a) Nhopfu a xi nuheti.
Dyambu a xi hisa ku nyuma loko ku hlangana Gezani Marhaba na phyembye Miyelani Mathebula. Va hlanganile xikule, va hlangana hi tihlo ntsena. Timbilu ta Gezani ti sungule ku chaya mancomana hi kambirhi hi kanharhu. "Hee, i mati hinkwaswo leswi? Manuku ndzi ya pela hi kwihi? Ndzi ya perisa ku yini? Hee, khulukelo ya wona ya ndzi vangela ndlala na torha. Heyi, a ya ndzi fanelangi man!" Ndza ha tshinela, ndzi ta twa hi xona. Phela ku chingha a swi dlayi, hambi xo chingha. Musi ku chingha i swa vona vanhu lava va rixaka ro hlula hi nyoka. Heyi, phela xi vumbekile swinene, loko xi famba ingi xo hlometela epalamende ya le tilweni, swivokwana ngi a xi dyi vuswa. Lexi a xi fanelanga hi ku tshama kona la ka Mdavula, xi fanele hi matiko ya va North-umberland-Ducharm-Ara le Japan. Xa hemba loko ..."i Gezani yeloye.
Matimba u lo khotsa nhamu, mahlo ya languta ehansi. A nga ha pfulangi nomu. Leswi a swi vilelana enhlokweni yakwe a swi tiviwa hi yona yi ri yoxe.Loko munhu a miyerise xileswiya a nga va a ri eku pfumaleni nhlamulo kumbe a lo tibyela leswaku a nge boxi. A nga va a miyele hikuva a chava kumbe a nga lavi ku nkampfunya xikonyololo. A nga va a fundze nhlambha emarhameni, a chava ku yi phyandlasa ku kota mpfumawulo wa ganunu ya Hitler. Hinkwaswo leswi, na swin'wana swo tala, a swi tiviwa hi Matimba ntsena loko a te whi! Vatswari a vo vona n'wana loyi a a yime a nga va hlamuli.U sungule ku komba vutominyana loko mahlo yakwe ya wele ehenhla ka tibuku leti a ti lo n'walalalaa, hinkwakonkwako.
Vusiku byebyo a nga byi nun'hwangi vurhongo. A a ri karhi a ehleketa leswaku kumbe a a fanele a nga vulangi leswaku a a vabya. U tibyele leswaku kumbe a swi ta va swi antswile loko a a lo timiyelela, ntsena loko a tiyisile leswaku a a nge hundziseli xivungu xa HIV eka vanhu van'wana. Ku sirhelela loku a a ku ringetile a ku hundzuke dyibodo ledyi vanhu a va kota ku n'wi vona no n'wi yenga hi dyona. Ku fike laha a nga teriwa na hi miehleketo yo pfuka a sula marito lawa a a ya vurile. A swi ta olova ku hlamusela vanhu leswaku a a lo tivulavulela ntsena tolo ka siku. A va ta n'wi kholwa. Hambiloko a ha ehleketa hi ndlela leyi, a a swi tiva leswaku a a nga ta kota ku hemba hi ndlela leyi.Vusiku byebyo u twile matimbanyana lawa a ya sele ya sungula ku dzudzeka na wona. Loko a ringeta ku ehleketa swin'wana, a ko va xinyami ntsena.
Tlhari ri tlhavile ekaya
Pomeriwa - phatsamiwa hi xitalo (tanihi tinyoxi loko ti phatsama murhi).
1.7 I vamani lava hlamuseleke Rhumbuka leswi AIDS yi nga swona loko a nga si hlahluviwa hi dokodela ku vona loko a ri hava AIDS naswona hikwalaho ka yini va fanele ku nyika switsundzuxo?
Ku vumbuluke masiku ya hundza ya ya tichela lomo Mkhekhelezi a ri karhi a tisecha swidyoho swakwe kambe ko fana na kwala! Hi rin'wana ra masiku Mkhekhelezi a a ri karhi a a tifambela ku olola milenge eGiyani, o twa nsuna yi ri karhi yi endla man'inin'ini endleveni yakwe ku n'wi byela vuphuphula hinkwabyo bya mutshiveri wakwe. Mhaka leyi yi n'wi tseme nhlana a ku hukuhuku, tsari, hi ku hlamala a tlhela a nga kholwi.
"Kasi mina ndzi onhe yini? Hi mina ndzi nga endla yini? Phela Mikateko i n'wana wa n'wina, hayi mina. Loko ndzi mi hlayisela n'wana a mi khensi mi tlhela mi ndzi tengisa," ku vula Manana hi rito ro hlundzuka.
Xirungulwana xa "Luyaa!" hi SS Maluleke
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Rogers, mudyondzi loyi a a nga tilulamiselangi kahle ku tsala xikambelo xa ka ntangha 10 (Giredi ya 12) leyi tivekaka hi ra matiriki xa ku hela ka lembe ra 1991. Ematshan'weni yo hlaya, u lulamisile xijumbana xa dyondzo ya History na xa dyondzo ya Biology. Eka siku leri a ku tsariwa dyondzo ya Biology hi awara ya kaye, Rogers u tile na xijumbana. U sungurile hi ku languta phepha ra swivutiso, a sungula hi swivutiso swa xiyenge xo sungula, ku nga xa swivutiso swa tinhlamulo to koma. A a ehleketa leswaku swi ta olova ku hlamula xivutiso xa xiyenge xolexo hikuva a va fanele ku hlawula nhlamulo yin'we leyi yi nga yona eka leti a va nyikiwile tona ta mune. U kume leswaku xivutiso lexi a xi nga olovi hikuva kun'wana a a twa onge tinhlamulo hinkwato ta fana, kasi kun'wana a a twa onge ku hava nhlamulo na yin'we leyi yi nga yona. Leswi swi n'wi hlamariseke i ku vona machudeni laman'wana ya ri karhi ya tsala handle ko kombisa ku tikeriwa.
Ndzi fikile!
Xivutiso xa 4
"Lyn, ndzi vona onge hi fanela ku hambana," ndzi vula hi nkarhi wo wisa."Wena teka ndlela ya n'walungu, mina ndzi ta teka ya dzonga."
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Hasani, loyi a a nga xisiwana hikwalaho ka leswi a loveriweke hi vatswari a a ha ri ntsongo. Hasani a hlayisiwa hi kokwa wa yena wa xinuna loyi a a hola mudende. A a nghena xikolo lexi a xi ri na machudeni ya tinxaka to hambana ku katsa na valungu. Xirungulwana xi sungula laha Hasani a salaka yexe ekamareni ro dyondzela loko vadyondzi lavan'wana va ya eku wiseni. Xivangelo hi leswi a a ri hava mali yo xava swakudya. Leswi a swi vangiwa hi leswi a hlawurile ku xava tintangu na swiambalo swa bolo ya milenge hi R300-00 leyi kokwa wa yena a n'wi nyikile yona. Xivangelo xin'wana hi leswi a a ri karhi a lwisana na ku kuma tinhlamulo ta swivutiso swo tlhontlha byongo leswi a va nyikiwile hi mudyondzisi loyi a va ku i Viljoen.
Hi ku landza marito lawa, tsala xitsalwana u kombisa mhaka ya leswaku masasana u fela enhoveni, u kongomisa eka leswi humeleleke Rhumbuka.
Swikombiso: (Hi ku angarhela)
Ku ka u nga pfukangi emoyeni/ Ku ka u nga ri na ku rhula emoyeni - ku ka u nga ri na ku rhula/ ku ka u nga tiphini/tsakangi/ku khunguvanyeka.
Eka xirungulwana xa "Xa dyisa", ximunhuhatwankulu Rodgers, xa khorwisa hikuva va kona vanhu lava lolohaka ku hlaya tibuku, ivi va lulamisa xijumbana leswaku xi va pfuna ku pasa xikambelo. Va endla tano hambiloko va swi tiva leswaku loko vo kumeka, va ta xupuriwa swinene. Leswi humeleleke Rogers, swo dzuka nyuku hikwalaho ko chuhwa, swi nga humelela munhu wihi na wihi. Ku kanganyiseka munhu a teka tinotsi to hoxeka na swona swa endleka, hambi ku himetela tafula loko se u hlangahlanganile swa endleka.
Nxopaxopo - ku languta mhaka hi vuxiyaxiya. Nyenya - bundzu leri humaka emirini hikwalaho ka xilondza.
Mathebula u tlhelele ekaya, a teka rotor liya a yi hoxa emvhilopheni leyikulu, yona a yi hoxa enkwameni wa tibuku ta Matimba.
Hi vusiku byebyo ndzo tibyela leswaku a ndzi nga ta etlela nakambe kwalaho.
Riendzo ra mina na tatana ra ku ya ekaya a ri lehile ku tlula leswi ndlela leyi a ndzi yi fambisa xiswona hi masiku loko ndzi ya kumbe ku vuya exikolweni.Moya wo oma, wo xeka, a wu hunga hi rivilo na ku pfumala ntsetselelo. Wu tlakusa ritshuri na swiribyana. Swi hi ba swikandza. Hi tlunyiwa mahlo. Hi ahlamisa milomo hi nga swi lavi. Moya wa ritshuri wu pfala mpfhuka exikarhi ka hina na dyambu. Ku vonakala ka dyambu a ku nga ha basangi. Empfhukeni a ku omile onge kun'wana ematikweni ya le kule a ko tshwa nhova. Hi nkarhi wa kona a ku nga fambi munhu exitarateni. A ko va hina vambirhi ntsena. Na hina a hi famba hi nga ri ku hlamulaneni. Mbilu ya mina yi vavela tatana na ku tlurisa. Emahlomulweni ya yena ya ku siyiwa hi nsati, ntumbuluko a wa ha ya mahlweni wu n'wi ba hi swiribyana na ritshuri.
1.6 Hi ku vona ka wena, phepha leri vakamberiwa a va ri tsala eka siku leri a ri va nonon'hwela ke? Seketela nhlamulo ya wena?
Xinhwanyetana xo hleka. "A hi fambe eku dyeni yi nga kala yi ba sayirini."
"U lava ku hlamusela yini hi sweswo? Loko buku yi nga tsariwangi nchumu,a yi tsariwangi nchumu. U lava ku tlhela u feyila na?" ku vutisa Mathebula,marha ya ri karhi ya ntlurhuka enon'weni wakwe.
Rivoni hi Conny Masocha Lubisi 1
2.3 Rito ro terisa vusiwana hi lera njhani?
"Huma laha," ku huwelela tatana, "huma!" a tshinela laha a ndzi tshamile kona.
Ku wa mbilu - ku ntshunxeka/ ku kuma ku rhula/ku katsa.Movha wu dya ehansi - movha wu tsutsuma hi rivilo lerikulu.Ngalava ya ntirho - ntirho lowukulu/ wo nonohwa. Rivilo ra rihati - rivilo lerikulu swinene.Timhaka ti ndzi hisa xifuva - timhaka ta ndzi karhata/ a ndzi swi koti ku tshama na tona.Xo veketela xa bola - ku teka nkarhi ku endla swo karhi swi endla leswaku u nga humeleli.
"Ndzi vurile khale leswaku movha wu kona mi nga vileli. Mi ta tirhisa lowu wa ka mina,"ku hlamula Zukrov.Mi ta wu landza namadyambu leswaku va ta ka va nga wu toloveli le lokhixini. Mi ta hi lowu mi teke ha wona, mi fika mi wu siya mi teka lowu wa ka mina. Kutaku loko mi hetile ku tirha mi wu vuyisa mi ta teka wenu."
â€¢ 1998 u kumile diploma ya vutsari byo tumbuluxa (creative writing) na The writing school leyi nga ehansi ka The Leisure Study Group.
1.10 Xana vito ra xirungulwana lexi ri fambelana njhani na timhaka leti humelelaka eka xona?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
2.3 Xana marito lama muvulavuri a a ma vula a ri kwihi?
Matimba u lo ya emahlweni no honokela xitafulana. A nga hlamulangi nchumu.A a ri eka Ntangha khume ra vumbirhi.Hi ku vula ka yena na vanghana vakwe a va endla 'course 2' ya Ntangha khume. Lembe leri nga hundza a a lo pasa tindzimi letinharhu na Biblical Studies. Tidyondzo letin'wana ta History na Geography a a ti tsandzeke ku ringana, a kume "G". Ku sukela eka Ntangha A ku fikela eka ya vukaye Matimba a a nga si tshama a tsandzeka ku pasa.A a tshama a ri eka nongonoko wa lava khume vo sungula. Ku feyila kakwe Ntangha khume ku ve xihlamariso eka vatswari vakwe na tintangha takwe. Va sungule ku xopaxopela hi xikongomelo xo kuma ndzhombo wa ku tsandzeka loku ka mihlolo. Van'wana va vule leswaku a a ta pasisa ku yini mbilu yi ri eka tipolitiki. Lembe rero a a hlawuriwe ku va matsalani wa vandla ra lavantshwa eka ntlawa wa tipolitiki wa Reformist. Yin'wana ya migingiriko yakwe yi ve ku pfuneta lava a va lave ku hlongola thicara un'wana wa Xibunu exikolweni xa le henhla xa Phungula. Thicara loyi a a pumbiwa ku feyirisa swichudeni, no dyondzisa ririmi ra vatshikeleri va Vantima. A ku vuriwa leswaku thicara loyi a a pfuneta Mabunu ku hlayisa Vantima evuhlongeni. Emahlweni ya vona na yena loyi a a ri mutshikeleri. Ku dlidlimbetaniwile hi miehleketo na nhloko ya xikolo, ku khiriwa na tidyondzo, ku endliwa 'toyi-toyi' ya mangava. Ndzilo wa kona wu vuye wu timiwa hi mpfula ya ximbhembhe leyi nga canganyeka masiku manharhu. Endzhaku ka yona ku tlheleriwe exikolweni. Thicara luya u ye emahlweni no dyondzisa Xibunu. Van'wana va te ri Matimba u feyirisiwe hi rivengo leri a a vengiwa hi rona hi mathicara, vakamberi na Ndzawulo ya Dyondzo. Van'wana va tote tata wakwe, va ku u kariha swa xivatlankombe.Van'wana va tote Joyce, luya wa ka Macevele, loyi a va ku u yive mbilu yakwe.Van'wana va hlaya leti, van'wana letiya. Hinkwaswo leswi a swi cincangi ku feyila ka Matimba.
"Lucas u ta tsaka ngopfu ku hi vona," ku vula Manganyi.
"Hikwalaho ka yini u lava ku suka endzhaku?" Ku vutisa muakelani wa mina Kepler de Beer.
Mpimavayeni a a ri kusuhi na ku fika. Varisi a va ri ku khayimeni ka swifuwo swi vuya ekaya. A ku lo mpoti, hi ritshuri hinkwako. Van'wana vona a va vuya emasin'wini kasi van'wana vona a va vuya etihunyini.
2.6 Mkhekhelezi u vula yini loko a ku: "Namuntlha mi fambilee?"
1.16 Xana nsati wa Rhumbuka a ri mani?
Swikombiso: (Hi ku angarhela)
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Mupfuxi wa mpfundla wa hlongorisa - Munhu la sungulaka mhaka yo tika u fanele ku yi yimela/ hetisa.
"Leswi ndzi nga n'wi vonisa xiswona a swi chavisa hahani. O nge a a ta ndzi luma hi meno, a ndzi phorha ndzi nga swekiwangi," hi mina la vulaka sweswo.
Matimu ya vatsari
"Hi ba mandla loko mi tshikile mitirho ya n'wina mi tile vakulukumba,"ku vula Zukrov, a honolerile Themba, Lucas na Zoro mahlo. Vona vo kumeta tinhloko ku komba ku amukela leswi a swi vulavuriwa. "Handle ko jikajika,ndzi rhandza ku mi tivisa leswaku ku na xiphiqo lexi hi karhataka vusiku na nhlikanhi. Endzhaku ko kanela swinene, hina varhangeri va doroba ra Allesburg hi fikerile ntwanano wa leswaku vanhu lava nga hi pfunaka ku ntshunxa xiphiqo lexi hi nga va sula mihloti hi mali yo ringana R300 000."I Zukrov yeloye, a languta vakulukumba lava eswikandzeni ku vona leswi xiringanyeto lexi xa mali leyi ya magidi madzananharhu a xi endla swona eka vona. Kunene a va tinantswela milomo.
'U yimile ehenhla ka tafula,' ku vula Mabunu. Yena a ku 'E-e, ndzi yimile ehenhla ka nhamu ya Wantima.'"
A ndzi tekeriwi enhlokweni - a va na mhaka na mina.Ku honolela mahlo - ku swondzolota/ ku languta u nga copeti.
"Hi ro hungu ra kona leri ndzi petiselaka dyambu rero? Yhi,mi ndzi tsema na nhlana ka! Hikwalaho ka yini mi nga ndzi vutisangi vito le masungulweni ya timhaka?" Ku vutisa Miyelani.
Kumbexana a a ta teka nsati un'wana ku ndzi hlayisa. Kambe mudyondzisi a a tala ku hi byela leswaku 'mpandzwa a wu tswali n'wana' na leswaku 'ku fa ka huku matandza ma borile'.
"Hi Xitsonga va ri ambani ku nona hikuva ku fa ka yona hi yi twile," ku vula Themba. Hinkwavo va hleka.
2.1 Xana swi sukela kwihi ku kala ku vuriwa marito lama: "O fika eka ra tata wa yena?"
"Nkatanga, hi Ravumune vhiki leri taka ndzi ta tsutsumelanyana le Pitori ku ya dyondzanyana swin'wana swa ntirho. Kona swi ta ya ndzi koxa mavhiki mambirhimanharhu. U ta sala swa hombe!" ku thya Mkhekhelezi."Swikwembu a swi mi vundlate hi dzovo ra mhala n'wina holobyenkulu wa ndyangu wa mina. Tindlela a ti pfumale mitwa na mahlwehlwe! Kambe mina hi vumina a ndzi nga swi lavi leswaku mi famba mi ndzi siya hikuva loko mi nga ri kona xivundza a xi ndzi bi a xi ndzi bi! Tanihileswi mi bohiwaka hi ntirho, tifambeleni, kambe mi titiva leswo mi nuna wa mina kwalomu mi yaka kona, hayi ku ya dyiwa hi makhatlwa ya doroba," i N'wa-Mbhedlhe hi xikhiyana lexi a xi siya maguvaxala ya lo tlangandla erivaleni.
"Swi bohiwe hi Huvonkulu ya Vandla ra Reformist", ku hlamusela Matimba.
1.3 I yini lexi a xi endla leswaku miri wa Rhumbuka wu tshama wu tsanile?
2.1 Xana nhlamulo leyi ku vulavuriwaka hi yona i yini?
1.8 I yini lexi xi nga endla leswaku vukati bya N'wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi byi sungula ku tsekatseka?
Xirungulwana xa "Tlhari ri tlhavile ekaya" hi CM Lubisi
2.5 I yini lexi endleke leswaku Solani a va na ku tshemba leswaku u ta tswalela Magazini swihlangi?
"Mina ndzi kombela hi rhanga hi hundzisana laha ka timhaka ta macheleni.Xana hi ta ma kuma rini loko ho tirha ntirho lowu namunthla ke?" I Lucas a lavaka ku tiva.
"Sweswo swi nga karhatanyana eka wena," ku hlamula dokodela. "Matwisiselo ya vanhu a ya fani ngopfu na leswi hina hi tshamaka hi ri karhi hi swi langutela eka vona. Mikarhi yin'wana vanhu va twa leswi swi nga vuriwangiki. Matikhomelo ya vona endzhaku ka leswi va swi tweke ya nga va hi ndlela leyi nga languteriwangiki. Swa fanela leswaku u twisisa leswaku ntiyiso lowu nga le ndzeni ka xifuva xa wena a va nge koti ku wu vona. Hi ndlela leyi va boheka ku pfumela, va pfumelela exinyamini. A hi vanhu vo tala lava va nga lavaka ku veka vutomi bya vona ekhombyeni hi ndlela leyi."
"Ndza swi vona sweswo," ku tlherisela Rhumbuka, "ntsena loko swi nga peti tinhloko tin'wana to tala, ndzi ta tsaka. Ndzi boheka ku tivisa vanhu lava,ndzi va dyondzisa hi ta khombo leri. Ndza va tiva vanhu lava, ndzi hanye na vona malembe yo tala. Va ta ndzi yingisa."
Xikanwekan'we Xihahluli a sungula ku titova a titwa leswaku a a nga khudzehelangi elawini rakwe, hiloko yi pfuxana na N'wa-Mbhedlhe hi ku hlevetela. Tanihileswi N'wa-Mbhedlhe a a ha phimpheriwe hi mahlampfu ya vurhongo u lo pfuka swange o hahama a humesa rito a ku: "Xihahluli murhandziwa u ndzi pfuxela yini, ndzi tshike ndzi humulanyana hi ta..."
Ku nyizeriwa - ku kendlukeriwa/ ku kuma ndhawu yo nghena laha ku sukeke un'wana.Ku tekela enhlokweni - ku yingisa un'wana/ ku vona nkoka lowu un'wana a nga na wona.
1.5 I vamani vo sungula lava Rhumbuka a nga va byela hi ta ku tsana ka miri wa yena naswona va n'wi pfunise ku yini?
1.15 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
2.4 Xana Solani a a khomiwe njhani hi vasesi wa Magazini?
Laha hi laha nhlamulo ya kona yi nga erivaleni hikwalaho ka ku va yi kumeka eka xitshuriwa. Nhlamulo ya kona yi tsavuriwa kunene eka xitshuriwa.
1.11 Hi swihi switsundzuxo leswi dokodela a swi nyikeke Rhumbuka loko Rhumbuka a ta va a n'wi byerile leswaku u ta tivisa vaakatiko leswaku u na vuvabyi bya AIDS.
1.2 A swi sukela kwihi ku kala a vula marito lama?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
A ku ri hava nhlanga yo baleka ngati - a ku ri hava mihandzu/ntshovelo/ swilo a swi endlekangi. Ku byeriwa xo mitiwa hi huku - ku holoveriwa/ ku byeriwa mhaka yo karhata.
"Famba hi nomo lowu," ku lerisa tatana "loko wo ka u nga vuyi na vumbhoni bya leswaku u hlawurile tidyondzo leti ti nga ta endla leswaku eku heteleleni u va dokodela, u nga ngheni laha mutini wa mina mufana. Handle ka swona, u ta xi vona xa ncila wa bulubulu ja! Ndzi hetile! Famba!"
- Nyika swivangelo swimbirhi leswi endleke leswaku Hasani a nga yi eku wiseni loko vadyondzi lavan'wana hinkwavo va ya eku wiseni hi nkarhi wo wisa.
Ndzi fika eka tatana, ndzi yima ndzi n'wi languta. Ndzi vona nhloti wu khuluka, wu rhelela hi rihlaya ra yena. A ndzi nga si tshama ndzi vona tatana a thonisa nhloti. Ndzi languta etlhelo loko a sula mihloti erihlayeni ra yena hi xandla.
Hi rin'wana ra masiku Miyelani u hlanganile na Khazamula.
a)Kungu: I ndlela leyi mahungu ya andlarisiweke xiswona eka xitori naswona ri katsa swiyenge swa mpaluxo, mpfilungano na xitshunxo.
hi Willie Richard Chauke
Masiku yo tala Khazamula na Gezani a va hamba va ba hansi loko va lava phyembye ro vatlwa, Miyelani. Loko Gezani a fika, a a kuma leswaku i khale Khazamula xi rhwe hi poto, swi va tano na le ka Khazamula. Endlelo ro tani ri sungula ku kanakanisa Gezani, hi tlhelo na Khazamula a kanakana kambe kutilumula do!
"Hi tiyimiserile ku hambana na R300 000," ku vuyelela Zukrov. "Hina hi tiyimiserile ku tirha ntirho wa kona loko wu ri lowu nga kotekaka,"ku hlamula Lucas, a languta Zoro a vuya a languta Themba. "Kunene hi tiyimiserile. Ho kombela ku tivisiwa ntirho wa kona," I Themba yeloye.
1.15 Emakumu ka xirungulwana lexi ku na marito lama: "A hlawula ndzilo ematshan'weni ya xivungu." Hlamusela leswi ya vulaka swona.
1.11 Nyika timhaka ta mune leti jaha leri ri ti kumeke leti endleke leswaku ri tshemba leswaku kokwa wa rona a ri tiyisile eka xivangelo xa yena.
Ntirho a wu lo n'wi yimela - a nga hlwelangi ku kuma ntirho.Tindlela ti mi basela - vutomi byi va lebyinene endleleni/ mi kateka endleleni.
Va lo n'wi loyela eka yena -karhata yena ntsena. Xikambelo a xo va ndzingo - xikambelo a xi tika swinene.
"Loko swi ri tano a a endle leswi hi n'wi byelaka swona. Laha mutini lowu ku rila xa mina xintangu."
Ku va tintanghu ku ri tinyoka - ku va tintanghu ti herile mindzhati swinene ehansi ka tona.
"N'wa-Mbhedlhe ndzi n'wi tshembe ku tlula na swo miyeta nyoka. Ina u tshembeke ku tlula na tiserafimi ta matilo. Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi, u ta mitiwa hi ndzilo na xivavula kun'we na maheche wa kona. Hayi, ku dyiwa swirhendze swona, e-e, suka!" A vula hi ku pfala nhlengeletano."
Ku ka u nga pfukangi enyameni - ku vabya. Ku ka xivutiso xi nga papalateki - ku ka swi nga koteki ku tshika xivutiso xi nga hlamuriwi/ku boheka ku hlamula xivutiso.Ku kandzeka mapfalo - ku khongoteleka/ku humesiwa ekhombyeni.Ku kanya mbilu - ku tiyisela/ku teka xiboho xo tika.
1.11 Munhu loyi u hetelele a ku kuma kwihi ku pfuneka naswona u pfuneke njhani?
Manghenelo iv
Ku phaphamisiwa - ku pfuxiwa.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ku kalakala - ku rila hi xihluku na hi ku huwelela.Ku hoxana hi marito - ku holova.
c) Munhu u endle leswi rhandziwaka hi mbilu ya yena.
Kokwana onge a a lo biwa hi tilo. A a wachukile. Lynette a tshambuluta voko, a n'wi xeweta. Kokwana a a kota ngopfu Xibunu na Xinghezi - ngopfungopfu Xibunu. A ku nga ri ririmi leri a ri n'wi sivela ku bula na Lynette. A ndzi nga tivi leswaku a a karhatiwa hi yini. Kambe a a languteka a nga tshunxekanga onge o va xihlangi loko xi ngheneriwe hi ximanga endlwini kumbe munhu lonkulu loko a etlele eka kamara leri a tivaka hi ku hetiseka leswaku a ku ri na nyoka leyi loko va ringetile ku yi dlaya yi nga nghena kun'wana eka makhalibodo kwala ndlwini kutani va yi tshika, va ku yi ta dlayiwa mundzuku.
"U njhani mana wa Rintiho?" Hahani a vutisa tatana. Ndzi tsaka ku twa xivutiso lexi na mina a ndzi ri karhi ndzi tivutisa xona hi mbilu.
"Mikateko, swi lo yini? Vona Ntsakisi leswaku u pase njhani? Kasi wena a wu na mhaka na xikolo u lo yini? Mina ndzi tikarhata hi ku tirha ndzi ku ndzi tirhela leswaku n'wina mi nghena kahle xikolo kasi wena u le ku tlangeni?"Ku vula tatana loyi a hlundzukile swinene.Hi ntiyiso wa kona mina a ndzi nga kumi nkarhi wo ringanela wa ku hlaya, kambe leswi Manana a a karihisa xiswona swi endle leswaku ndzi chava no pfula nomo ndzi hlamusela. Tatana u lo ya emahlweni a themendhela leswi Manana a hi kurisisaka xiswona na leswaku i mhani wa kahle. Leswi swi endlile leswaku ndzi nga kali ndzi ringeta ku hlamusela leswi a ndzi hlangana na swona. Ndzi ringetile ku tikamba leswaku hikwalaho ka yini mina ndzi vona swilo swo hambana na leswi van'wana a va vona swona kambe a ndzi yi kumangi nhlamulo. Loko ndzi ringeta ku vulavula na Ntsakisi hi mhaka leyi, u lo buluka a hleka a hlamala leswaku ndzi vulavula yini.
Hikwalaho ka leswi Rhumbuka a a ri wanuna wa ntiyiso, u byele dokodela leswaku yena u ta byela tiko hinkwaro ntiyiso mayelana na AIDS eka nhlengeletano ya vaakandhawu siku leri landzelaka. Kunene u vuye a endla tano. A va tsundzuxa ku ka va nga tirhisi masivi kumbe ku gega loko va vulavula hi ta AIDS. U va tivise hi ta swivangelo, khombo na ndlela leyi AIDS yi tlulelaka ha yona. U hetelele hi ku va tivisa leswaku yena u na yona AIDS. Ku suka kwalaho vanhu hinkwavo va sungurile ku n'wi venga, vaakandhawu, vadyondzisi, machudeni, vakereki na vanghana. Va hetelele hi ku n'wi pfalela gede leswaku a nga ngheni exikolweni va tlhela va hisa yindlu ya yena, va vula leswaku ku ta landzela yena. Rhumbuka u tsandzekile ku tiyisela mhaka leyi, hiloko a tihoxa endzilweni lowu a wu ri karhi wu hisa yindlu ya yena.
"Ku nga humelela leswo tala," ku hlamula Matimba. "Mi nga pela na ro,mi kapekiwe thayere. Yindlu yoleyi yi nga pfurha loro! Mina na Manana hi nga khomisiwa nxivixivi hikokwalaho ka n'wina."
Ndzo miyela.
Hi Khisimusi munhu a xi makanyeka bya njiya, vo pfa etindhawini hi ku hambanahambana ka tona: va ka Malamulele hi ta va rivalanyana, va Giyani na vona-vu a hi va rivaleninyana, hi endla tano na va Mhala, Ritavi na Hlanganani, ho khoma Seshego le Xitlhelavasati, hi khoma Maphiphirosi,hi khoma va muti wa Pitori lomu tindhivilichi ti tumbuluxiwaka kona, a hi khomeni va muti wa nsuku kaya ka xigalana xa milenge mimbirhi; hee, ku hlaya hi tindhawu hi mpela i ku twa khwiri. Siku ra kona a ri khavisiwe hi Holobye wa Vurimi, swiphandze na tiphuphu takwe, nhlayo ya vamatsalana a yi nga hlayeki hi nhloko, vadyondzisi - pho vamani varhandzi va swilo, na khakhuleta a yi ta lutla, vafundhisi - lava makhwiri yo xinga ngi i vayimani a va tshama hi ku tshama ka vona kambe hee, wena, vakamberi lava swilebvu a swi tlhela emakhwirini ngi i swiphongo a va teke switulu swa le mahlweni,vampheheleni lava nga tshameliki ku twa nsimbi loko ku ri ntlangu a va tima na dyambu. Lavo tolovela mati a va hlambe va tlhela va fefa, va hojomela eka tisudu ta manyunyu. Varisi a va nuha vulongo, kasi swindzendzele a swi nuha majomela. Siku rero n'wana wa movha a xi ri n'wana wa movha, xi ri karhi xi tlhukuta-tlhukuta lava marito, kambe we wo tanihi nkata swikwembu a a, lomu matsheveni ya n'wana wa movha a ku ganyulaganyula munhu hi ntsako, ngati yakwe yi ri karhi yi byisiwa swichayachayana - n'wana wa haripa,n'wana pisaleteri, n'wana na wa thamborini, n'wana wa xigubu, n'wana wa mbilamanguva, heyi, swimbe swi vuriwa hi Xinghezi, we wo tanihi n'wana sirha u ngo rhukana ku vula swona.
"Xikhegu n'wana makwerhu,u ndzi twisa ku vava loko u xipile na mihloti,"ku vula Hletelo."Xirha lexi ku weleke i gwembe leri welaka vantshwa hinkwavo.Loko wo hlaya tintangha ta wena kwala lokhixini ra Tlharihani i vuwalawala bya tincece." Ku khongotela Hletelo.
U hlamuseriwile na leswaku munhu la nga na AIDS a nga va na swikombiso (symptoms) leswi landzelaka:tinhlarimbya ti sungula ku pfimba,ngopfu ngopfu etinyenyeni na lomu makheheleni; a nga tshamela ku titwa a nga tsakangi emirini; a nga tshamela ku chuluka wonge endzeni ku lo boxeka; a nga ondza swi nyawula; kumbe a nga badlha nyuku navusiku hambi ku nga hisi. Mikarhi yin'wana a nga tikuma a sungula ku rivala ngopfu, kumbe a nga ha twisisi hi ku hetiseka.Van'wana va huma na swibundzwani emilon'weni.Va hatle va n'wi byela na leswaku mavabyi man'wana na wona ya nga va na swikombiso leswi,kutani a swo boha leswaku vanhu va tsutsumela eku ehleketeleleni AIDS.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
Ku titshunxa - ku kuma/veleka/tswala xihlangi.Ku tlhavula xisiwana xifulana- ku pfuna eka ku nonoheriwa kumbe xiphiqo.
a) A va hlahlavuveli.b) Swi tsandze koti.c) Dyondzo i vukosi.
Mudyondzisi a pfala phayiphi ya mati.
Xivutiso xa 2
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Miyelani Mathebula, loyi a a tshembisane vukati na Khazamula. U tshikisile Khazamula xikolo leswaku a ya tirha eka ZZ2 a ta kuma mali yo n'wi lovola. Xirungulwana xi sungula laha Gezani a gangisaka Miyelani, kutani Miyelani a n'wi byela leswaku yena u na jaha leri a twanaka na rona leri a nga ri hlambayela ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Gezani u kuceterile Miyelani hi ku n'wi byela leswaku yena hi yena matsalanankulu eka Ndzawulo ya Vurimi na leswaku u famba hi movha wa mfumo, naswona u na mali yo n'wi lovola. Miyelani u kale a pfumela ku rhandzana na Gezani, kambe a vula leswaku Gezani u ta va wa yena wa le kheheleni.
"Wena, wena mbya' ndziwena N'wa-Mbhedlhe wa kona, teka xikhindhi xexa nuna wa wena u xi hlantswa u xi vuyisa laha hi ku copeta ka tihlo. Endla tano ndzi nga si ku hlanhla xinhlokwana lexa mhandzela hi nenge-wa-huku sweswi!" I Mkhekhelezi tihlo ra mbilu yakwe ri chuchutiwe meleda.
- Rungula leswi humeleleke ku kala Rintiho a ya hlayisiwa ekaya ka mufundhisi na jofurowu.
Mufambisi u lo n'wayitela, kumbe a a tiva leswi a swi vangela mufana loyi ku hisa. A tifambela. Rogers o vhe a ku: A ndzi nga lavi teti? O korhama a rholela xitsalo xakwe na xijumbana xakwe xikan'we. Xijumbana u hatle a xi tlhandleka ehenhla ka milenge yakwe. Phela a xi phutsa-phutsiwile, ma swi twa! Se xiyenge lexo sungula xa ntirho wakwe a xi hundzile. A a fanele ku sungula lexa vumbirhi: ku phutsunula xijumbana.
"Kutani u ta ya tshama kwihi?"
Mhisi ya mikoka mimbirhi yin'we yi tshwa nkanga - loko munhu a tirha mitirho mimbirhi ku tala ku humelela wun'we kutani lowun'wana wu hluleka.
"I ntswini leswi?" A vutisa hi rito ra le henhla, ra matimba. Ndzi ninginikanyana. Ndzi teka phepha, ndzi ri languta kan'we.
129 hikuva ematshwan'weni yo hlaya tibuku loko ku tsariwa xikambelo, u lo endla tinotsi leti a a ta ti tirhisa ku jumbela hi tona eka dyondzo ya Biology na ya History. Hi tlhelo Rodgers a a ri munhu wa xivindzi hikuva hambiloko ku ri na mufambisi wa xikambelo, u lwile nyimpi yo humesa xijumbana laha a a xi fihlile kona xi kala xi huma. Ku vuriwa leswaku maphepha a a ya ba huwa, naswona xijumbana xi werile ehansi kutani a xi kandziya hi nenge. Swa tikomba leswaku Rogers a a swi tiva leswaku loko o kumeka na xijumbana a a ta xupuriwa swinene kambe hambiswiritano, a nga tshikangi ku humesa xijumbana, hambileswi mufambisi wa xikambelo o tshamela ku hundza hi le ka yena na ku n'wi languta swi nga heli.
Ko fana na kwala - swi tsandza.Ku amukeriwa etikweni ra swikwembu - ku fa. Ku cinisa chambati - ku karhata/ xanisa.Ku dyiwa swirhendze - ku kanganyisiwa/ku tekeriwa nsati u nga swi tivi.
Mbilu ya mina yi ku thukwa! Xana nhwanyana loyi a a swi vonisa ku yini leswaku ndzo pfumala swa le mandleni ke?
2.4 Hlamusela leswaku swi tise ku yini ku kala munhu loyi a tiva mhaka leyi a a fihleriwile yona.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
"Hi mina loyi ndzi nga hundzuka xitsutsu hi mhaka ya dyondzo.Manyunyu u nyume na nkava. Loko a ri Springbok a nge ndzi tsandzi. Hahani wa mina Hletelo a nga na vuciva, ndzi n'wi bela rikofu. Ndzi ta n'wi endlela xinkhubyana hi tsaka swin'we. Hakunene dyondzo i tlhari ro lwa na vusweti,dyondzo i vukosi," ku gimeta Xikhegu a ri karhi a khwinkhwinsela.
Nkomiso
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Xivutiso xa 1
Siyeza, sikhathele ngawe.
Muya-a-nga-ha-vuyi."
Xivutiso xa 1
Ndzi ku thukwa!
Xivutiso xa 4
A a nga ta jumiwa, naswona, a a ta kota ku hlometela ivi ntirho wu kota ku ya emahlweni. U sungule ku koka xijumbana, xi sungula ku hlometela. Akoka nakambe. Nakambe. Hawu, leswi wonge a ku tsariwangi nchumu ke? He! Mbilu yi sungula ku ba hi matimba, na xitulu xi sungula ku n'wi hisa. Swi ta va swi endlise ku yini sweswo? A koka nakambe. O, e, a, se ku vonakanyana ku tsala. A kokanyana. Ahaa! Se swi ya kona. A koka nakambe, ivi a vona leswi: ...in 1919'. Njhani na? A kokanyana nakambe ivi a vona: "Peace Treaty signed in 1919".
"Ka hina ku hava nchumu xo xi vona Lynette. Ko va mina na mukhalabye ntsena." Ndzi vula ndzi nyumile - ngopfungopfu loko ndzi ehleketa leswi ndzi swi voneke le ka vona. A a ta dya yini n'wana wa vanhu! Swakudya swa tinguluve! E-e!
"Va tshembisa ku n'wi humesa mundzuku."
2.4 A ri ri siku rihi ra vhiki? Seketela nhlamulo ya wena?
Ku ya emahlweni hi xindzhakundzhaku - ku ehleketa hi swo biha leswi humeleleke khale ematshan'weni yo swi rivala ku langutiwa swa namuntlha na leswi swa ha taka.
b)Mavumbelo ya swimunhuhatwa (Characterization).
Ku kanya mbilu - ku tiyisela.
Rirhandzu ra ntsandzavatimi - rirhandzu leri ri nga ta ka ri nga herisiwi hi munhu. Tinxangwana - vanhu lava salaka endzhaku ka vacati enkhubyeni.
Ku tivitanela makhombo - ku tivangela makhombo/ swo biha.Ku va mbilu yi ri eka tipolitiki - ku rhandza ngopfu tipolitiki.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
A ku te ku fuma ka wena
2.11 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
1.12 Hi ku vona ka wena, N'wa-Mzamani a nga va a humeleriwile hi yini ku kala a tala na ngati emirini?
"Xihahluli, ndzi khense ku va hi tivanile wanuna wa rikwerhu. Dyana u nwa u tsaka. Loko mundzuku u tifambela, u nga chavi ku tlhela u vuya ku ta hi pfuxela - ngopfungopfu N'wa-Mbhedlhe. Kambe eka hinkwaswo ndzi khensa xikhindhi. Loko ingi a wu nga vangi na xona, inge ndzi ku khehle xifoko hi nenge-wa-huku hikuva loko ndzi ku vona mahlo yanga ya pfempfa ngati yo bola kambe..." I Mkhekhelezi a vula hi ku hundzuluxa tihlo ra nsuna a tlhava N'wa-Mbedlhe hi rona a ku: "Wena phuphula ndziwena, tinconge ta wena ti ku pyisile. Tiva leswi: swi tsandze koti ri hahaka ehenhla kambe ri dyiwa hi tinsumba."
Nkomiso
Le kaya eXipolongo hi kuma tata wa Lucas a yimile ehekeni ya muti wa yena. Mahlo a ma langutile eVuxeni laha a a langutela ku fika ka Cawuke xa humba.
Migingiriko
Eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", loko swi ta eka xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, ku tirhisiwile munhu wo sungula, hikuva mutsari u nyika ximunhuhatwankulu nkarhi wo rungula timhaka leti humelelaka eka xirungulwana. Na kona kwala ximunhuhatwa lexi rungulaka xi pfa xi tshaha swimunhuhatwa leswin'wana loko swi ri eka n'wangulano na swimunhuhatwa swin'wana.
2.2 Munhu loyi a a lo ya kwihi ku kala N'wa-Mzamani a humeleriwa hi mhaka leyi?
* * *
RIMBEWU: WAXINUNA
Ku hele nkarhinyana Mkhekhelezi a lo hwii, a tswinye na mahlo yakwe lamo enta swange ya lo celeriwa hi noyi wa Mswaname, a phendlaphendla mapapila ya mianakanyo a ku lwii, a gimeta nhonga na musi hi ku vula leswi: "N'wa-Mbhedlhe ndzi n'wi tshembe ku tlula na swo miyetanyoka. Ina u tshembeke ku tlula na tiserafimi ta matilo. Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi, u ta mitiwa hi ndzilo na xivavula kun'we na maheche wa kona. Hyii, ku dyiwa swirhendze swona, ntli, suka!" A vula hi ku pfala nhlengeletano.
A swi ri rivaleni, humba a yi olerile nkuma ekaya. Manana a a hi siyile. A a nga vabyi leswiya swa ku yisa esirheni. A a lo huma lundza enhlaneni. A a vula leswaku a ri nga vavi mikarhi hinkwayo kambe madokodela a ma vurile leswaku a a fanerile ku endliwa vuhandzuri leswaku ku ta susiwa furha leri a ri ri enhlaneni.Himpfhuka a ya exibedhlele tolweni a a nga si vuya.Tatana a a yile ku ya n'wi kamba tolo na namuntlha. Tolo a a vuyile a fika a vika leswaku vuhandzuri a byi fambile khwatsi na leswaku manana a a sisimukile. Hi ku languta tatana sweswi, onge swilo a swi hundzukile evusikwini. Ku vuriwa leswaku vuvabyi byi tshikelela munhu navusiku.
Mhaka yo yimisa misisi - mhaka yo chavisa swinene. Ndlala yi tumbela endzeni ka munhu - munhu loko a twa ndlala a swi tikombi/vonaki. Rixaka ra Nkwangulatilo - laha ku kumekaka vanhu va mivala yo hambana.
Xivhezana xa mbilu - ku vilela. Yindlu ya un'wana a yi na vurhongo - munhu u tiphina ngopfu loko a tshama ekaya ka yena. Loko munhu a tshama ekaya ka un'wana, a nga tiphini ku fana na loko a tshama ekaya ka yena.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
A koka moya hi matimba ngopfu. A ya efasitereni. A fika a yima, a languta le kule le, etintshaveni ta Muhuluhulu. Ku ku whi! Ndza ha yimile kwala ka khale ndzi tlakusa mahlo ndzi languta efasitereni. Miri wa tatana a wu tatile fasitere hinkwaro. A a lehile, a ri na ntimanyana. Xihontlovila a va vula yena.
1.6 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Siku rin'wana Rhulani u kale a hlavelela risimu ra Magazini. Ku phikelela ka jaha swi kale swi copa mbilu ya yena. Swi endle leswaku a vona onge jaha ra vanhu ri tiyimiserile naswona ri le ntiyisweni. Hiloko a vona swi fanerile ku pfumela leswaku Magazini a va tata wa vana vakwe va mundzuku. Magazini u lo na twa mhaka leyi,mbilu yi wa.Hi ri a a tsake a tsaka na swinkunwana.Leswi a a tirha ntirho wa kahle, u lo vhela a sungula ku n'wi komba leswaku u n'wi tekela enhlokweni hi ku n'wi xavela tifendlele na hinkwaswo leswi wanhwana a nga swi tirhisaka leswaku a tikuma a sasekile. Xin'wana na xin'wana lexi a xi laviwa hi Rhulani, Magazini a a vona leswaku wa xi fikelela. Leswi swi endle leswaku Rhulani a tsundzuka leswaku Xikwembu a xi nyiki hi voko.
Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena - munhu loyi a sungulaka nyimpi u tala ku hluriwa.Sindza ra honyololo - munhu wo ka a nga twisisi/ wo sindzisa ku endla swo karhi.Xipandzanhloko - munhu wo ka a nga yingisi/ wo karhata.
Ndzhenga wolowo ndzi ya ekaya. A ndzi titwa ndzi karhele. Ndzo tibyela ku nghena hi le xihekanini xa le mahosi.Ndzi kongoma nyangwa wa le khixini.Ndzi fika ndzi pfula rivanti. Le ndlwini yo tshamela a ku lo mpoti! Kokwana a a ri ku vulavuleni hi rito ro tlakuka, ra matimba swinene. A swi twala onge a a ri ku holoveni na munhu. A ndzi nga si tshama ndzi twa kokwana a huwelela hi ndlela ya kona. Xana a ku lo humelela yini? Ndzi tivutisa. Vanhu va ta dlaya mukhalabye hi mbitsi, ndzi tibyela! Xana loyi ka ha ri mukhalabye wa ku holova na yena ke?
Eka madyambu wolawo ya Ravuntlhanu, majaha lawa ya tekile movha ekaya ka Zukrov kutani ya ya ekaya ka Moses Ntuli ePhaphamani. Va kumile Moses a yile enkosini wa Tatana Mulamula elokhixini ra Lalani ekusuhi na doroba ra Osfontein, hiloko va kongoma kona. Le Xipilongo Tatana Manganyi, tata wa Lucas, u heleketile munghana wa yena Cawuke enkosini wa malume wa yena Mulamula, kona kwale Lalani a ku ri na Ntuli.
Ematshan'weni ya ku va vanhu va amukela mhaka ya Rhumbuka, va sungurile ku n'wi tsan'wa. U tsan'wiwile na hi vanhu lava a a nghena na vona kereke, vatswari, machudeni na vadyondzisikulobye. Ku kale ku fika laha va n'wi pfalelaka nyangwa ya xikolo leswaku a nga ha ngheni hikuva u na HIV/AIDS. Va heletele hi ku n'wi hisela yindlu ekaya ka yena va tlhela va n'wi tsalela khadi leyi a yi ri na hungu ra leswaku na yena u ta landzela.
Kunene Xikhegu u vuye a nghena ehansi a jekula ndzima ya yena ya xikolo hi mahika.A a tshama a damarhele buku nanhlikanhi.Hahani wa yena Hletelo u n'wi lavele wo sala na n'wana, yena a ya orhovela dyondzo. Xikhegu a a swi vona leswaku ri n'wi xele kambirhi. A a rhwale mihupana ya mathumbana a ya yi lahla etaleni. A a nga ha ri na mhaka ya mikuku ya lokhixi ra Tlharihani. A swi tikomba a lumukile eka miharihari. A a sungule ku tirisa hi yexe.
2.2 Khazamula yena u vula yini loko a ku: "Xana tinkuzi timbirhi ta tshamisana etshangeni ke?"
Xivutiso xa 3
2.7 Hlamusela leswaku Rintiho a a ri munhu wa njhani.
Rivoni
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
"O fika eka ra tata wa yena! Xikan'wekan'we nyuziphepha leyi a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu." Zoro u gongondze no gongondza kambe a nga hlamuriwi. Kwalaho a ringeta rivanti a kuma leswaku a ri nga lotleriwanga. A nghena. Lucas a ha ri eku rileni loko Zoro a fika.
"Xi, xana hi swihi sweswo buti?"
"Hi wo ntshunxeko wa kona wolowo?"Ku vutisa Mathebula."Ntshunxeko wo chavisiwa hi lava va vurhena.Ntshunxeko wo hlaseriwa no funyisiwa buwa.Ntshunxeko wo khungiwa hi vamakwenu. I ntshunxeko muni wolowo na?"
1.5 "Kunene ntombhi leyi a yi tshembekile." Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
"Xin'wana lexi ndzi lavaka ku mi kombela xona i ku dlaya un'wana na un'wana loyi a nga ta kumeka a ri na Moses loko mi n'wi dlaya kumbe loyi mi nga ta n'wi ehleketelela ku va a mi vonile. Leswi swi ta pfuna. Mi ta va mi seleterile vuthala hinkwabyo na mahungu hinkwawo lawa ya nga tshukaka ya paluxile swihundla swa n'wina," ka ha ri Zukrov.
Xirungulwana xa "Dyondzo i vukosi" hi Basani Ngobeni
Buku leyi i nhlengelo wa swirungulwana leswi tsariweke hi vatsari vo hambana. Mavito hinkwawo ya swirungulwana leswi ya sasekile no koka rinoko ra muhlayi. Ya tlhela ya fambelana na timhaka leti xirungulwana xi ti rungulaka hi ndlela yo kongoma kumbe yo gega. Mahungu ya xirungulwana xin'wana na xin'wana ya na dyondzo yo karhi naswona ya nyanyula muhlayi, laha a pfaka a fa hi mafenya. Lexi hi xin'wana xa swihlawulekisinkulu swa matsalwa, ku hungasa.
1.2 Hi byihi vuloyi lebyi ku vuriwaka leswaku Matimba a a ta pumbiwa hi byona naswona a a pumbiwa hi mani?
Ndzo miyela.
1.5 Hi xihi xivungu xa mihupana lexi ngheneke N'wa-Mbhedlhe?
1.5 I mani nhwanyana loyi jaha leri ri vulavulaka hi yena naswona vuxaka bya vona a byi ri byihi eka nkarhi lowu?
"Kunene wona wu nga tirhiwa," ku hlamula Lucas a tikanyile mbilu."Futhi hi nga wu tirha namuntlha." A a tibyerile leswaku xo veketela xa bola.Lucas a a lava ku endla ntirho lowu wu hela namuntlha, a kuma mali a tlhelela ekaya eXipilongo ku ya pfuna tata wa yena. A a tibyerile hi ku hatlisa leswaku mhaka ya vunsulavoya a yi ta hela na ku hela ka ntirho lowu wo dlaya Ntuli.A a nga lavi wu hundzuka ntirhovutomi eka yena.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka
"Loko mo ka mi nga yingisi xileriso lexi, mi ta tivitanela makhombo," ku hlamusela Matimba. Rito ra Reformist a ri tluriwi. Ximintantsengele ...", a nga hetisi, wonge a a nyika tata wakwe nkarhi wo hetisa.
"He Sesi, kasi ndzo mi dyohela?" I Gezani a vutisaka.
Mintsumbu leyi vaLucas va yi siyeke le ka Mulamula a yi chavisa hi nhlayo ya yona. A va kayelerile vafana a va nga tlangangi. Va yile edorobeni eka Zukrov.
Ku khanisa timhunti - ku rila.
- Hlamusela leswaku tata wa Rintiho a a ri munhu wa njhani.
b) Ntlimbo lowu ximunhuhatwankulu xi hlanganeke na wona.
Ku hlangana nhloko - ku penga/ ku nyanya ku nga twisisi.Ku lwa na ku tlherisa mihloti - ku lwisa leswaku swi nga vonaki leswaku u lava ku rila.
"Swi sukela kwihi sweswo ke?" Ku vutisa Lynette.
"Ndza famba," a vula hi ku hundzuluka a kongoma nyangwa.
"U khombo exikarhi ka hina,"ku hlamula wanuna un'wana.A a vulavulela lavo tala.
Tsalwa ro sungula leri Conny a nga ri tsala ku vile ntlangu wo koma lowu a a wu tsalela xiya-ni-moya. Ntlangu wa kona a wu ri wa makumenharhu wa timinete. Conny a a nyuma ku twa vito ra yena ri haxiwa emoyeni, hikwalaho u tirhisile vito ra n'wana wa ka vona loyi a a ri ntsongo swinene.
2.2 Lynette loyi ku vulavuriwaka hi yena laha i mani?
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
1.1 Hi xihi xikambelo lexi Rodgers a a tsala xona?
"Mina ndzi xurhile."
"He mufana, u ri nhwanyana luya i wa ka mani?" Ku vutisa kokwana, a tlharamukile, loko vatswari va Lynette va n'wi landzile, va fambile na yena.
"Ku njhani my darling?" I Gezani.
Mimoya ya vaaki vo tala a yi rhurile. Ra namuntlha siku a va ri vonile.Vunyingi loko byi hlangana a byi ku: "Vaxumi!" Loyi a xumisiwaka a ku:"A hi va voni!"
1.3 Hikwalaho ka yini Xikhegu a ri ku rileni?
1.13 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
"Gqweta!"
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala Xikhegu a vula marito lawa.
Vaaki a va ya emakaya, tinyenyana ti ya eswisakeni kambe mina a ndzi ri hava ko ya kona. U nga voni loko vanhu va ku hlekela, loko xiyimo xi bihile a va ha ri na mhaka na wena. Ndzi swi dyondza hi nkarhi wolowo, hi ndlela yo vava. Vatsonga a va vurisile loko va ku: " Hlanta byalwa, u ta vona vanghana,hlanta ngati, u ta vona maxaka". Mina a ndzi ri hava xaka.
(5) MATIMU (HISTORY)
"Hi ta ku landza laha xikolweni. Wena pfuka hi Sonto u ta laha. Hi ta ta hi ta ku teka."
Xirungulwana lexi xi vulavula hi vanhu vambirhi lava va tekaneke, ku nga Mkhekhelezi Mawelele na N'wa-Mbhedlhe, lava loko va tekana mucato wa vona a wu ri wa xiyimo xa le henhla swinene. Rirhandzu ra vanhu lava a ra ha ya emahlweni ri pfurha endzhaku ka mucato. Eku sunguleni ka xirungulwana lexi, hi hlangana na nuna na nsati va ri karhi va kombisana rirhandzu na ku bula hi rona. Timhaka ti tile ti ta biha loko N'wa-Mbhedlhe a gangana na Xihahluli Mboweni wa le Bambeni, loyi a a tirha ku risa na ku dibisa tihomu. N'wa-Mbhedlhe u sungule ku ka a nga ha hlamuli kahle na nuna wa yena, na ku pfa a n'wi ehleketelela na ku n'wi lumbeta ku va a sungurile vugangu tanihileswi a a tirha navusiku evuphoriseni eGiyani. Leyi a yi ri ndlela yo tumbeta vubihi lebyi yena N'wa-Mbhedlhe a a byi sungurile.
Endzhakunyana N'wa-Mbhedlhe na Xihahluli va humesile tibuku hinkwato ta swifuva na swihundla swa vona va kombana. Xihahluli Mboweni a a tirha ku risa na ku dibisa tihomu, kasi hi mikarhi a a tirha ku tsema tihunyi na ku hlota. A swi tsemi nhlana ku vula leswaku Xihahluli a a nun'hwa vulongo na dibi kun'we na khwati. Hi masiku N'wa-Mbhedlhe a a hamba a teka bazi a suka eBulwini a ya le Bambeni ku ya vona xinyeletana xa mbilu yakwe. Kasi hi mikarhi a a hamba a chucha nkhamu a ba Xihahluli hi tindhivilichi ta bazi ro ya le Bulwini, ta xikalu xa mbvarula kun'we na "BB", fole ra vavanuna va xiyimo xa le henhlahenhla.
1.18 Xana matikhomelo na maendlelo ya vaakatiko, vanghana, va kereke na va xikolo eka Rhumbuka endzhaku ka loko a ta va a paluxile mhaka ya leswaku u na AIDS ya khorwisa, naswona ya fanerile ke?
"I vhiki ro rila ntshunxeko," ku hlamula Matimba.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
- Katsakanya hungu ra xitori xa xirungulwana lexi, sweswosweswo.
1.12 Xana ntirho wa kona wu tirhiwe njhani? Hlamusela.
U tirhe swinene eka tihofisi leti fambisaka dyondzo, etikholichini na le tiyunivhesiti ta mfumo na ta phurayivhete.
"Ritiho!"
"Dokodela, xexo i xivutiso xo tika hakunene," ku hlamula Rhumbuka. "Etikweni leri ndzi na xiyimo xo karhi. Ndzi mudyondzisi exikolweni xa le henhla. Ndzi le ka tihuvo to hlayanyana ta mafambiselo ya tiko na vanhu.Ndzi rhandza ku tiveka tanihi munhu wa ntiyiso. Malembe lamo tala ndzi lwele ku sirhelela vanhu va ka hina eka mafambiselo yo biha na makhombo.Namuntlha khombo hi mina." A miyelanyana. A mita na marha. "Loko ndzi suka laha ndzi ya byela tiko hinkwaro ta vuvabyi lebyi. Ndzi nge he byi hundziseli eka munhu un'wana. Mundzuku ku na nhlengeletano ya lembe ya vaakatiko, ndzi ta va byela ntiyiso."
Yindlu ya ka hina a yi ri yintsongo. Kamara ro dyela na ro tshama a ri ri rin'we. A ku ri hava masofa. A ko va na tafula na switulu swa tsevu ntsena. Sayibodo a ku ri hava. A ku ri hava na thelevhixini. Swo tanihi switori a hi yingisela eka xiya-ni-moya. Xiya-ni-moya xa kona a xi chaya hi tibateri.Manana a va xi pfulela ntsena hi nkarhi wa mahungu, xitori na tamafu.
2.5 Hi rihi purasi leri Khazamula a a tirha eka rona?
Migingiriko
"Kambe nhwanyana luya u tikomba a lulamile na ku va a ri na rirhandzu eka hinkwerhu."
"Hi yeloyi, a a tihlamulele!" Mufundhisi a angula, a languta etlhelo.
Xirungulwana lexi xi sungula laha Zukrov a khensaka Themba, Lucas na Zoro ku va va tile eka yena. U va tivisile leswaku u ta va nyika R300 000 loko vo dlaya Moses Ntuli, phuphu ya nhlangano wo yimela vaaki va lokhixi ra Phaphamani. A a fanele ku dlayiwa tanihileswi a ku ri yena a a endla leswaku vaaki va khira mavhengele ya vaZukrov edorobeni ra Allesburg. Majaha lamanharhu va amukerile ku endla ntirho lowu, kambe a va fanele na ku dlaya mani na mani loyi a a ta va a kumeka a ri na Moses Ntuli leswaku va lahlisa vuthala. Lucas, jaha ra ka Manganyi ro huma eXipilongo, a lava mali yo khensa tata wa yena leswi a n'wi kuriseke a ri yexe hikwalaho ka leswi mana wa yena a nga lova a ha ri ntsongo. Hi tlhelo, se a a karhele ku tirha ntirho wa vunsulavoya, a ehleketa leswaku R100 000 leyi a ta yi kuma yi ta n'wi pfuna.
"Hi ta boheka ku va balesela hinkwavo loko hi swi kota," ku hlamula Zoro.
Eka xirungulwana xa "Rivoni", mutsari u tirhisa xitayili laha mpaluxo wa swimunhuhatwa swa yena wu nga eka munhu wo sungula. Hileswaku Hasani, ximunhutwankulu, hi yena a hlamuselaka xitori ku sukela ekusunguleni ka xona ku ya fika emakumu. Hi tlhelo, swimunhuhatwa swi pfa swi tivulavulela hi swoxe eka n'wangulano wo karhi.
Hahani a vutisa hi rito ro tiya.
Xirungulwana xa "Swi tsandze koti" hi SS Maluleke
Ku hahlula muti - ku rhandzana na nsati wa un'wana.Ku hlova swi xonga - ku bomba swi saseka.Ku hoxa tihlo - ku nga tiphini hi vutomi. Ku khwaya mbilu - ku vilerisa/ku endla leswaku munhu a nga vi na ku rhula.Ku lan'wa vudyangwana - ku fa.Ku mita marhi - ku navela.Ku miyeta nyoka - ku dya switsanana.Ku phameriwa hi thomo - ku kuma nkateko.Ku swi twela evurhongweni - ku twa mhaka u etlele u ehleketa onge wo lorha.Ku tamela mbilu hi mavoko - ku chuha/ ku chava.Ku tsema nhlana - ku chavisa/chuhwisa.Ku tsemeka nhlana - ku chava/ ku tshuka/ ku chuhwa.
a)Ntlimbo lowu kumekaka Eka xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena", ntlimbo lowu kumekaka i ku tsan'wiwa ka ximunhuhwatwankulu, ku nga Rhumbuka endzhaku ka loko a tivisile tiko leswaku u na HIV/AIDS. Leswi Rhumbuka a a swi endla hi ku va a yimela ntiyiso na ku endlela leswaku vanhu va dyondza ku paluxa xiyimo xa vona mayelana na HIV/AIDS.
1.14 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
"Mina swilo swo nyikiwa ndzi nga swi tirhelangi a ndzi swi lavi. Mina ndzi dyondzisiwile leswaku kwembe ro hiwa a ri na murhu."
"Dokodela, valavo va tika," ku amukela Rhumbuka. "A ndzi ta ku ndzi ta boxa mavito ya vona hinkwavo kambe sweswo swa chavisa. Van'wana va tsakela xihundla. Ko va na ndlela yin'we ntsena. Ndzo tshemba leswaku loko va twe leswi ndzi nga ta swi paluxa mundzuku, va ta hatla va lunghisa timhaka ta vona."
Ku vona ku pela ka rona, ku xa ka rona u nga ku voni - ku fa.
Manganyi a a sungula ku hela mbilu loko Cawuke a ta ku hi movha wa yena ndzi fikile. Ko va kona loko riendzo lero leha ri sungurile handle ko tlhelela endzhaku. Hambileswi ndlela a yi lehile, vanghana lava va ku wa na ku pfuka a va nga heleriwi hi mabulu. Laha ku hlanganeke vanghana lava, a ku ri hava minete leyi ku nga lo whi! Kumbexana a va ta suka eKapa va ya fika eEgipta hi milenge va nga si heleriwa hi mabulu. A ku to karhala yona milenge ntsena.
"Xi, hakunene a wu na tindleve kasi!" I hahani a vulaka.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
1.2 A swi sukela kwihi ku kala Mkhekhelezi a vula leswaku N'wa-Mbhedlhe u n'wi tshembe ku tlula na swo miyeta nyoka?
c) Muxaka wa ntlimbo
Ku ku whi! Ndzi twa moya wu hunga hala handle.
"Swi lo yini?" Ku vutisa Mathebula.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xirungulwana.
A va hlahluveli hi Percynah Ndlovu 28
"Ina! U ta va a ri kahle mundzuku," ku hlamula hahani.
"Ina," tatana a pfumela. Ndzi ringeta ku pima loko a hlundzukile hi ku yingisela rito ra yena. A ri twala ri basile na ku tenga.
ka wona:"He mufana, u ri nhwanyana luya i wa ka mani?" Ku vutisa kokwana, a tlharamukile, loko vatswari va Lynette va n'wi landzile, va fambile na yena.
1.12 A ku ri siku rihi ra vhiki loko Rhumbuka a ya hlahluviwa hi dokodela? Seketela nhlamulo ya wena.
"Hi tlhelo ra movha onge swi ta tikanyana," i Zoro yeloye.
"Hikwalaho ka yini birthday ya Ntsakisi u yi tsundzukile? Phela na mina u ndzi fonerile u ndzi tsundzuxa ndzi ri ePolokwane entirhweni. Mina a ndzi ehleketa leswaku u endlela vana hinkwavo", ku vula Tatana hi rito ro tikisa.
"Tanihileswi swi tiviwaka hi mina, ndzi vula tano ndzi ri rirhandzu ra sungula, ha kumana?" ku vuyeta Xihahluli.
Kunene xikombelo xa tatana xi tsandzekile ehubyeni ya milawu.
Migingiriko
manana. Rintiho rin'we a ri nusi hove - munhu la nga yexe a nga tirhi ntirho wo nyawula.
"Tanihileswi u sindzisaka, ndzi ngo vula leswaku wena u ta va wa mina wa le kheheleni. Yima ndzi famba hi ta vonana mundzuku," ku lela Miyelani.
2.2 Xana a swi sukela kwihi ku kala Solani a tikuma a ri na Magazini? Hlamusela.
Ku komba nhlana - ku fularhela.
Tsala xitsalwana u kombisa leswaku mhaka ya leswaku rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa yi tikombisa ku yini eka xihungwana lexi.
Mhaka leyi yi ndzi vavisile ngopfu, a ndzi hlamarisiwa hi leswi a ndzi nga tekeriwi enhlokweni eka swilo hinkwaswo hambileswi a ndzi ri n'wana wa mativula. Kute kwalaho ndza ha mpfikulaka, hiloko ku nghena tata wa mina na yena a nga khomangi nchumu. Loko a fika, xikan'wekan'we u vhele a swi vona leswaku a ndzi ri eku rileni. Loko a vutisa ndzi tsandzekile ku n'wi hlamusela ku kondza Ntsakisi a hlamusela leswi a swi ndzi khunguvanyisile.Tatana u humesile mali a ndzi nyika leswaku ndzi ya xava leswi ndzi swi lavaka. Hambiswiritano, a swi nga ndzi tsakisangi ngopfu hikuva mina a ndzi nyikiwile endzhaku ka loko ndzi kalakalarile kasi Ntsakisi yena va n'wi endlerile a nga kombelangi. Ntsakisi u tshunerile ekusuhi na mina a ndzi khongotela.Kute xamundzuku wa kona nanhlikanhi ndzi tshamile ekamareni ra mina ndzi ri karhi ndzi tihlayela buku ya xikolo, ndzo twa Manana na Tatana va ri karhi va hoxana hi marito. Hinkwavo a va nga swi vonangi leswaku ndzi vuyile exikolweni. Hi siku leri a ndzi vuyile nkarhi wu nga si fika hikwalaho ka leswi exikolweni xa hina va hi tshunxeke hi ku hatlisa hikuva vadyondzisi va hina a va ya eka nhlengeletano ya yuniyoni.
Movha wa vaLucas wu fikile wu yima kun'wana, ekulenyana na muti wa Ntuli, va langutalanguta leswi a swi humelela kwale mutini. A ku lo whi! A ku nga humi munhu naswona a ku nga ngheni munhu. Va yimile kwalaho nkarhi wo leha swinene. Phela loko u tirha ntirho wo tika u fanele u dyondza ku tiyisela kumbe ku lehisa mbilu swinene.
"Mhaka?"
Hi Sonto wa kona a ndzi ri le ka Deutshe. Ndzi tekiwile hi movha wa manyunyu onge ndzo va Phuresidente ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga loko yi pfula palamente. Ndzi tlutiwa kunene mina n'wana wa xisiwana.
"Vonani leswaku Mikateko u tlanga njhani exikolweni, u lo kota ku pasa tidyondzo tinharhu ntsena, letin'wana u ti feyirile", ku vula Manana loyi a ri karhi a teka papila ra vumbhoni bya mapaselo ya mina a ri nyika Tatana.Tatana u langutile rhipoto ya mina nkarhi wo leha a khwanyanisile na xikandza kutani a hundzuluka a ndzi languta. Nkarhi wolowo a ndzi rhurhumela hi ku chava.
1.12 Kun'wana eka xirungulwana lexi, murunguri u vula leswaku a a ri n'wana wa tuva. Xana u vula yini?
a) Vito na vumunhu bya ximunhuhatwankulu.
1.10 Kombisa leswaku munhu loyi a vulavulaka laha wa swi kota ku kucetela vanhu ku endla leswi a va kombelaka ku endla swona.
2.4 Xana Mkhekhelezi u endle yini eka nsati wa yena loko a kuma mhaka leyi?
Xitayili xa mutsari xa mapaluxelo ya swimunhuhatwa eka xirungulwana xa "Swi tsandze koti", xi endla leswaku hi kota ku vona leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, lava humaka kwihi naswona lava hanyaka vutomi bya njhani, ngopfungopfu laha swimunhuhatwa swi nyikiwaka nkarhi wo tivulavulela eka n'wangulano. Hi tiva leswaku Mkhekhelezi na "N'wa-Mbhedlhe a va ri nuna na nsati lava a va ha ku endla nkhuvo wa vukati naswona rirhandzu ra vona a ri vuvuma ekusunguleni. Hi vona na hilaha rirhandzu ra vona ri nga vuna hakona ku fikela laha "N'wa-Mbhedlhe se a rhandzanaka na Xihahluli. Hi vona hilaha N'wa-Mbhedlhe a fihlaka vukanganyisi bya yena byo rhandzana na Xihahluli hi ku lumbeta Mkhekhelezi leswaku se u rhandzana na vasati van'wana.
2.11 Va vula yini loko va ku: "tlhari ri tlhavile ekaya"
Hambileswi matsalwa ya Conny ma nga humelela swinene, Conny u hlawula matsalwa ya I Vutomi na Xijahatana tanihi matsalwa lawa ya nga humelela ngopfu. Handle ka ku humelela eka mphikizano wa Maskew Miller Longman eka xiyenge xa Xitsonga, matsalwa lawa ya humelerile na le ka mphikizano wa M-net, eka xiyenge xa Xitsonga.
"Ndza swi vona leswaku u lava ku va gqweta hi mbilu ya wena hinkwayo Ritiho, kambe loko mutswari a ku tsundzuxa u fanele ku amukela leswi a ku tsundzuxaka swona. Ku yingisa swi tlula magandzelo n'wana buti. Rito ra mutswari a ri tluriwi. Vatswari va wena i swikwembu swa wena. Endla leswi va ku byelaka swona."
1.6 Xana tata wa yena a a lava leswaku munhu loyi a dyondzela ntirho wihi naswona hikwalaho ka yini?
"Mina ndzi lava ku va gqweta hahani."
Ku va mpama wu rila - ku biwa hi mpama.
Xa dyisa hi Willie Richard Chauke 62
"Se leswi mi feyilaka ke?" ku vutisa Mathebula, a tiva no n'wayitela. "A hi ko ku sala ndzhaku eka swin'wana xana? A hi ko ku tsandzeka ku hanya hinkwaswo xikan'we ke?"
Swivutiso a swi nga ri na nhloko na ncila - swivutiso a swi nga twisiseki.
"He ka!"
Siku rin'wana Rhulani o ehleketa ku vhakachela hahani wa yena. U ve a famba ku ringana vhiki hinkwaro. Leswi kungahatiweke hi vahariva va yena a a nga swi tivi mbuyangwana. Exikarhi ka vhiki loko Magazini a nga si vuya entirhweni, vahariva va Rhulani va vitane Solani leswaku a va endzela, ku ri rhengu ra leswaku a ta ta vonana na Magazini, Rhulani xa ha ye kwalomo. Solani a a tsake ngopfu hi hungu leri. Riendzo ra kona a a ri lomberile na buruku leri va nge i xitireche. Phela a a byeriwe leswaku u fanele ku titshunetatshuneta eka Magazini leswaku a ta kala a n'wi phasa. Buruku leri a a ri lombile, hambileswi va nge ra tsanyuka loko u ri ambala, tsanyukele ra kona a a ri nyumisa. A swi lo tlangandla, erivaleni leswaku a ku nga ri sayizi ya yena. Leswo tsanyuka ri helela ri kala ri sala hi tinjara leti ri nga rhungiwa hi tona. Leswi a ri n'wi manyise xiswona, loko a lo kumana na mpfula ku hluvula rona a wu ta va ntirho lowukulu. A a nga ta swi kota ku tihluvula hi yexe, a a ta ka a vitana mana wakwe a ta n'wi hluvula.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
2.3 Xana marito lama nge dyondzo hi yona vukati namuntlha u yima na wona ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi rin'wana ra masiku, hikwalaho ka mbilu yo pfempfa ngati N'wa-Mbhedlhe u khome bazi ra Gazankulu ri ya n'wi cukumeta le ka N'wamarhanga hi ndzhenga. U fike a tshamanyana ekusuhi na xikolo xa Zava a ri karhi a rila. A suka hi rivilo ro tsema nhlana a fika a ku tlukwa, a wela endzeni ka xidziva xa timpfuvu na tingwenya. Ku vava ka mbilu ku tsemeka.
5.3 Xirungulwana xa "A va hlahluveli"
Xivutiso xa 2
"Ina!" Ndzi hlamula ndzi ri ku nwayanwayeni ka tintiho.
Xivutiso xa 1
2.10 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
"Ndzi ri a mi nga ndzi hanyeli hahani. Mi kala ku fana na timhondzo ta mpfundla. Hungu ra n'wina ra mbita ya dyondzo ra ndzi nyanyula. Ndzi ri moya wa dyondzo a wu dukile emirini wa mina wu pepetseka wu ya evurilamhisi. Rifu hi rona a ndzi twa wonge ri nga ndzi khubumeta ndzi etlela bya n'wantenyana ndzi rivala hi vuyada bya mhisi liya ya vusiku Manyunyu."Ku tshunxeka Xikhegu.
Siku leri Rhulani a a fanele ku vuya hi rona loko ri fika, Rhulani u tile a ta ku ga, hi bazi ra madyambu. Loko a fika ekhorhweni ya muti, mbilu ya yena yi sungurile ku ba hi matimba. U te loko a ndzawuta, ku va hava na un'we wo n'wi susa nurhu. U ve a hundzela ekamareni ya yena. U fike a kuma nuna wa yena a lo gaa, ehenhla ka mubedwa, hiloko a n'wi xeweta. Pfumelele ra nuna ri vhele ri n'wi komba leswaku ku na mhaka yo karhi leyi yena a nga yi tiviki.Timbuva hinkwato leti a nga vuya na tona ku pfumale na un'we wo ti dya,handle ka swihlangi swe swa timbilu, leswi na swona swi nga lo ti yiva kunene swi ya dyela exihundleni. Phela vatswari va swona a va swi byerile leswaku loko swo dya, swi ta landza swikwembu swa ka vona. Hambiswiritano, vhiki ri kale ri hela ku ri hava xihlangi na xin'we lexi nga tivika ku karhatiwa hi swakudya swa Rhulani.
"Ina, loyi a a nga pfuki a ku ri manana. Kambe wa antswa swinene."
"Se hi endla njhani?" ku vutisa Themba, a langutile ntshungu lowu a wu ri ku yimbeleleni.
2.7 I yini lexi a xi endla leswaku vayingiseri va ehleketa leswaku muvulavuri wa va vungunya?
"Xikhongelo xa mina xi hlamuriwile," ku hlevetela N'wa-Mzamani.
"A mi twisisi," ku hefemula Matimba, a hele matimba.
U byerile Lynette leswaku va fanele ku hambana hikwalaho ka leswi mifuwo ya vona yi hambaneke. Lynette u kombisile leswaku swoleswo swi ta endla leswaku a dyondza mfuwo wa ka va Hasani. Hasani u kale a boxa leswaku kokwa wakwe hi yena a nga swi laviki leswaku a tekana na Lynette tanihileswi a nga ntukulu wa Deutshe la nga xanisa Vantima swinene. Lynette u kombisile nkoka wo rivalela van'wana, a vula leswaku loko swi za swi kotiwa hi Nelson Mandela ku rivalela Deutshe, kokwa wa Hasani a nga swi kota na yena. Kunene kokwa wa Hasani u swi kotile, hiloko a tshunxa ntukulu ku tekana ni murhandziwa wa yena, loyi yena n'wini loko a n'wi ndhundhuzela, a a n'wi vula 'rivoni'.
2.6 I yini lexi xi nga endla leswaku Rintiho a tikuma a ri eka muti lowu a landziweke eka wona?
"Mina a ndza ha yi helo. Ndzi n'wana wa kwala ka mufundhisi:"
Ku ninginisa nhloko - ku hlakahla nhloko/ ku alana na mhaka yo karhi. Ku nyamalala - ku ka xilo xi nga ha vonaki.Ku pela na ro - ku fa.
Swikombiso:
3.
"Xikhegu n'wana makwerhu. Famba u ya dyondzeka u vuya na gaweni,a ndzi ri u ya tlhandlameta n'wana. Dyondzo hi yona vukati bya namutlha.Loko wo ya rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini swi ta khela wena matluka. Loko a ri Springbok wa ha ta sala emavokweni ya mutirhi. U nga tivangeli mabibi ya mbilu, Xikwembu xi ta ku hlamula," ku tshinya Hletelo hi marito ya vutswatsi.
"Ha, u hanyile," ku hlamula tatana.
"Deutshe! E-e!" Ka ha ri kokwana a vulaka hi huwa.
1.10 Hi kwihi laha jaha ri kumeke kona vuxokoxoko loko ri lava ntiyiso wa xivangelo xo va kokwa wa rona a nga pfumeli leswaku ri tekana na nhwanyana loyi?
"Yima ndzi tsutsumela etibazini, Risaba a nga ta ndzi siya."
"Mi n'wi dlele?"
"Hi mina loyi a hundzukaka hi mhaka ya dyondzo. Manyunyu u nyume na nkava. Loko a ri Springbok a nge ndzi tsandzi. Hahani wa mina Hletelo a nga na vuciva, ndzi n'wi bela rikofu. Ndzi ta n'wi endlela xinkhubyana hi tsaka swin'we."
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.9 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
â€¢ 2008 u yimerile mbuyelo wa digiri ya MED (masters) eUNISA. U sungurile ku tirha tanihi mudyondzisi eMaphophe Primary School hi lembe ra 1989. Hi Mawuwani 1990 a ya tirha eMhlanganisweni Primary School ku ta fika sweswi. I mutsari na mutlangi wa switori swa le ka Munghana Lonene.
1.1 Xana i mani a vulaka marito lama, naswona u ya kongomise eka mani?
GONDZO RA NTIRHO (CAREER PATH): VUGQWETA
Ndzi te ndza ha govile hi vurhena,ndzo twa munhu a yima kwala mahlweni ka xitafulana xa mina, a languta leswi ndzi swi tsalaka. Ndzo tlakusa nhloko:Mudyondzi wa nhwanyana wa mulungu! A yima kwala mahlweni ka mina, a nga fambi.
"A ndzi tivi."
Ani ndza karhi ndza vula leswaku a ndzi lo rivala ku ri i birthdayya Mikateko, phela ku rivala a hi ku tiendlisa," ku vula Manana na yena a karihile.
"Tatana,na n'wina Manana,"ku hlamula Matimba,"hi hanya etikweni leri ku pasa no feyila swi ringanaka hi matimba. Hambi wa pasa, hambi wa feyila,loko u nga bi tsolo emahlweni ka Mulungu, u nge humeleli. Ku pasa kumbe ku feyila Ntangha Khume swi vula xilo xin'we ntsena: ku hundzuka xitirho emavokweni ya Mulungu. Ku hambana hi leswi lava paseke va vaka switirho leswi paseke, lavo feyila va va switirho leswi feyileke. Kambe hinkwerhu hi switirho ensin'wini yin'we."
Endzhaku ko rungurisana, Manana Ntuli u nghenile endlwini, kasi muchayeri yena u kongomile movha wa yena. Enkarhini wolowo, Lucas u sukile etlhelo ka movha a endla onge a a ta hi kwalomo. Lucas u endlile onge a a nghena emutini wa Ntuli. U hlanganile na muchayeri ehekeni ya muti wa Ntuli. Lawa a ku ri makungu ya yena.
"Kasi u kona na?" Mathebula a ya emahlweni na ku vutisa.
2.2 Xana i mani la vuleke marito lama naswona a a byela vamani?
Ku chingha - ku kariha/ ku dzerha.Ku dya swirhendze - ku kanganyisa /ku teka/ twana na nsati un'wana.
Ku va Vantima va ri laha na lahaya - ku kumeka
8 Eka swirungulwana leswi swa khumen'we, xana hi swihi leswi mavito ya swona ya yelanaka na timhaka leti humelelaka eka swona? Tsala swirungulwana swa kona u tlhela u hlamusela ku yelana ka kona. Nhlamulo ya wena eka xirungulwana xin'wana na xin'wana yi fanele ku tata kotara ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
"Mi te ndzi endla vudokodela."
Hi xamundzuku xa kona exikolweni hiloko Lynette a ta na xikombelo xa yena xa vumbirhi.
Mina ndzo sala ndzi lo ntu,kwala xitulwini,ndzi langutile ehansi.Ndzi nga ninginiki,ndzi tiendla lava kokwana a nga ndzi hlamusela hi vona.Vamasiya yi govile hi vurhena. A ku ri na swivangelo swimbirhi leswi a swi endla leswaku ndzi nga ninginiki. Xo sungula naswona lexikulu, a ku ri leswaku a ndzi ri hava mali. Wa vona loko u ri hava mali, u nga yi ntalweni wa vanhu. U nga navela swilo swa vona.
Ntlakula-va-xurhe wa masagwadi - masagwadi ya xiyimo xa le henhla ngopfu.Xisiwana - munhu loyi a nga hava vatswari/loyi a loveriweke hi vatswari.
A ku humelele yini? hi Peggy Ndleve 83
Ku vula kokwana hi ku nonoka, onge miehleketo ya yena a yi nga ri kona eka leswi a a swi vula.
f) Ndzi fikile
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
2.7 Hambileswi ku vuriwaka leswaku nhlamulo a yi n'wi endlangi mona, hi nga vula leswaku hi tlhelo rin'wana yi n'wi endle mona. Hlamusela.
Migingiriko
"Mbilu i hosi wena Ritiho. U fanele ku endla leswi yi vulaka swona. Loko a ri buti u nga vileli hi yena. Swi nga endleka a lo thuka. Ndza tshemba a a nga swi langutelangi leswaku u nga teka goza ro hambana na leri yena a nga ku kunguhatela rona." A miyelanyana, a yisa mukapu enon'weni wa ricece ra Nsovo. Nkateko xi pfumelela mukapu ku va wu huma enon'weni. Xi nga swi lavi ku wu mita. "Ha, dyana wena!" Hahani a xi huwelela.
"Loko mo n'wi dlaya namuntlha, mundzuku swi ta twala, kutanihi Sonto mi nga kuma nchumu wo xava," ku hlamula Zukrov.
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ko humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
Wansati un'wana na un'wana wa swi lava ku va na ndyangu wa kahle.Vavasati vo tala va tshamela ku rila hi vavanuna va vona. A ndzi si tshama ndzi twa wansati loyi a nge lo' wa ka yena i mbulwa. Hinkwavo vavasati vo rila hi xirilo xin'we.
"E-e,a ndzi yi tivi munghana,"ku hlamula Manganyi."Loko swi ri tano hi nga ka hi nga yi namuntlha hikuva hi ta fika namadyambu hi karhele naswona hi ta fanela ku nghena xikhongelo. Lokhixi i ndhawu leyikulu ngopfu lero a swi olovi ngopfu ku kuma munhu loyi u n'wi lavaka."
Kunene tintsumi ti vuye na nhlomi leswaku yi ta titshamela na xirhandzwa xa yona, yena Magazini. Loko Rhulani a fika eka vaMagazini, u kume ku ri na vahariva va mune lava a va nga tekiwangi, naswona un'wana na un'wana wa vona a a ri na vana vambirhi. Loko Rhulani a ha ku hloma, a swi tikomba onge vahariva va yena va n'wi tsakela ngopfu, ngopfungopfu hi mhaka ya leswi na yena a nga fika a va khoma kahle. A a nga ri na n'wana, hikwalaho a nga fikangi a venga vana va vahariva va yena. Loko dyambu ri ku swelee, a a swi kota ku hlambisa vana lavatsongo a tlhela a va lulamisela na swakudya swo lalela. Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva vakwe a a va nga ha khomi nchumu.Xa vona a ku ri ku pfuka hi nkarhi lowu va wu rhandzaka, kutani va yimela Rhulani a va lulamisela swakudya, vona na vana va vona. Hambiswiritano leswi anakeni na vito ri nga Rhulani, n'wana wa vanhu a endla ntirho a lo whii!
2.3 Swi sukela kwihi ku kala Khazamula a vutisa Miyelani xivutiso lexi xi nga laha henhla eka 2.2?
1.2 Xana u vula yini loko a ku humba a yi olele nkuma?
Hi nkarhi wolowo ndzo tela hi miehleketo yo ya eka mufundhisi.Ndzi fika kona ndzi n'wi byela ntiyiso hinkwawo.Na yena a ku ndzi yima a ya vulavula na jofurowu. Ndzi sungula ku dyondza mhaka ya leswaku endyangwini nuna na nsati va hanya hi ku vonisana. Mufundhisi a vuya ka mina. Ndzi twa a ku: "U amukeriwile ekaya ka hina n'wananga!"
2.2 Hi yihi mhaka leyi a vulaka leswaku va n'wi fihlerile yona?
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Rhulani. Ku vuriwa leswaku nhwana loyi a a ri n'wana wo yingisa swinene naswona vutomi bya yena a a byi naveriwa hi mutswari un'wana na un'wana loyi a nga na n'wana wa nhwanyana. Hi tlhelo ku vuriwa leswaku loko Rhulani a fika eJoni, vutomi bya yena a byi cincangi, a nga ri na vutlukwachola. Loko Rhulani a ta va a tekiwile hi Magazini, u hanyisanile na vaharivo va yena kahle, a hamba a va swekela swakudya na ku hlambisa vana va vona. Hambiloko vaharivo va yena na nuna wa yena va n'wi jikerile, Rhulani a nga kalangi a lwa na vona. Leswi Rhulani a ri munhu wo rhula, loko a vona swa vukati swi nga ha nyawuli, u lo khoma ndlela a kongoma eka rikwavo handle ko lwisana na munhu.
1.5 Hi wihi ntirho wo tika lowu a wu fanele ku tirhiwa?
Leswi swi katsa mavumbelo ya mutsari ya swimunhuhatwa. Eka xirungulwana xitayili xin'wana i xa ku rungula mhaka, kasi hi tlhelo swimunhuhatwa hi swoxe swi pfa swi tivulavulela. Eka mpaluxo hi kona laha hi vonaka loko mutsari a swi kota ku vumba swimunhuhatwa leswi hanyaka, hileswaku, leswi khorwisaka leswaku swi kona evuton'wini.
Eka xirungulwana xa "Luyaa", ximunhuhatwa i Miyelani hikuva hungu ra xirungulwana lexi ri rhendzeleka eka yena. Hi ku landza leswi humelelaka eka xirungulwana lexi, Miyelani a a ri nhwana wo ka a nga tshembekangi hikuva u pfumerile ku ganga Gezani hambileswi a tshembisile Khazamula leswaku va ta tekana. Hi tlhelo Miyelani u hetelele a sukela Gezani loko va ri karhi va cata,a a tsutsumela eka Khazamula. Miyelani a a rhandza ngopfu rifuwo hikuva ku kala a rhandzana na Gezani hi leswi Gezani ava ri mutirhelamfumo, naswona a a ri na movha. Miyelani a a nga swi koti ku lehisa mbilu hikuva u twa Khazamula a hlwela ku hlengeleta xuma xo n'wi lovola, a vona swi anstwa ku tekanana na Gezani loyi a nga ta hatlisa a lovola.
"Hlamulelo raku ra ndzi eneta a ri ndzi eneti we sesi, ri ndzi siyela swilondza emoyeni. Ku ndza ku rhandza i ntiyiso lowu pfaka le mpfungwe ka mbilu yanga, hambileswi u nge ku na lowo antswa u tshembisaneke na yena tilo na misava, ndzi rhandza ku ku boxela leswi: Mina a ndzi lavi ku ku mamisa tintiho kambe ndzo lava ku ku lovola. Mina ndzi matsalanankulu eka Ndzawulo ya Vurimi. Ndzi famba hi movha wa mfumo handle ka xibalo. U nga kuma ku munhu la ku tshembiseke u pfumala na fadeni exikhwameni;se u vula leswaku u ta tshama u ko u dzindzeriwa? Vumbhurhi bya wena byi ndzi bohelela ku ndzi ku twela vusiwana hikuva a ndzi lavi ku ku vona u mile rilambyana ra timbyatsu ta ndlala ya vusiwana. Loko u ala, ala kambe ku ta ba nkarhi lowu u nga ta va na ndlala na torha ro va wa mina kambe swi nga ha endleki. Miyelani, tshika ku sula vulombe enon'weni waku hikuva u lo phameriwa hi thomo. Xana u rhandza mabvana ku tlula vulombe ke? Miyelani, songa rigogo ra ha tsakama i Gezani yoloye."
"Moses u hi tsona vurhongo. A nga hi nyiki ku rhula. Ndzavisiso wu hi kombile leswaku handle ka yena, Nhlangano wo yimela vaaki va Phaphamani wu nga hundzuka, wu va Nhlangano lowunene, wo yimela vaaki hi ntiyiso lowu wu nga ta tirhasana na hina. Hikwalaho hi tiyimiserile ku mi nyika R300 000 loko mi nga hi hundzisela yena emisaveni," ku vula Zukrov, a va languta eswikandzeni.
U fike a jika ekhoneni, ivi a vona lomu ku yimbelela a ku sukela kona.Lahaya kulenyana a ku ri na ntlawa lowukulu wa vanhu lava a va ri karhi va yimbelela no khankhakhankha. A va ri karhi va khankhisa xisweswo va cinela mimovha mimbirhi leyi a yi pfurha ku fana na maphepha. Hiloko milenge ya Mathebula yi hlamala, yi tsandzeka ku ya emahlweni. A yima, a honokela mihlolo. A fambisa mahlo, a valanga hinkwaswo. A vona ku hiteka. A vona minyuku. A vona matimba etinghoheni leti a ti ri maboboma ya nyuku. A twa ku fundziwa ka ntamu emaritweni lama yimbelelaka. A vona vanhu lava mitiweke hi xikongomelo xin'we. Vanhu lava tiyimiseleke. Ivi mahlo yakwe ya hlangana na ya Matimba. Nkarhi wu yima. Whi! Endzhakunyana, Matimba a hlomuka entshungwini lowuya, a kongoma tata wakwe. A fika a n'wi languta.Tatana na n'wana va jamelana epuweni ra misava leyi anameke. Vuxaka bya nyama na ngati a byi hikiwile. A va lo hundzuka vanhu ntsena. Havambirhi a va twa nyuku wu rhelela eswikandzeni swa vona: wa Matimba wu ri wa ku tirhisiwa ka miri;wa Mathebula wu ri wa ku tirhisiwa ka miehleketo.Matimba a hundzuluka a kombetela mimovha leyi pfurhaka.
"A ndzi mi vungunyi," ku hlamula Rhumbuka, a tshikelela marito yakwe. "Ndzi na xona xivungu xa HIV. A ndzi rhandzi leswaku mi nga tivi."
Xitayili xa mutsari xa mapaluxelo ya swimunhutwa eka xirungulwana xa "Rivoni", xi endla leswaku hi kota ku vona leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, lava humaka kwihi naswona lava hanyaka vutomi bya njhani, ngopfungopfu laha swimunhuhatwa swi nyikiwaka nkarhi wo tivulavulela eka n'wangulano. Xikombiso, hi tiva leswaku Hasani u huma ematikoxikaya, endyangwini wa vusweti naswona wa vantima, loko murhandziwa wa yena Lynette, a huma edorobeni, eka ndyangu wa swigwili naswona wa valungu. Hi tlhela hi twa leswaku kokwa wa Hasani a a nga lavi ku twa nchumu hi mulungu loyi Hasani a a rhandzana na yena hikwalaho ka leswi mulungu wa kona a a ri ntukulu wa Deutshe, murhangeri wa mulungu loyi a nga tshama a xanisa vantima, kasi vatswari va Lynette vona a a va tsakela Hasani, hambileswi a a ri munhu wa ntima.
"A hi fambe!"A vula hi ku ndzi khoma hi voko,a ndzi koka khwatsi.Ndzi titwa na loko ndzi ku tlaku, ndzi huma edesikini, ndzi famba na yena a ha ndzi khomile hi voko.
"U tiyisile. Ndza swi vona leswaku u wanuna wa ntiyiso," ku hlamula dokodela. "Lexi ndzi nga xi tiviki hi lexi: u ta endla yini ku sukela laha namuntlha?"
Dyondzo i vumundzuku!
Zoro u gongondze no gongodza kambe a nga hlamuriwi. Kwalaho a ringeta rivanti a kuma leswaku a ri nga lotleriwangi. A nghena. Lucas a a ha ri ku rileni loko Zoro a fika.
Endzhakunyana ka loko majaha lawa ya fikile enkosini, Moses Ntuli u nyikiwile nkarhi wo vulavula, hiloko majaha ya sungula ku n'wi hlasela hi xibalesa a lovela kwalaho. Va yile emahlweni va yayarhela ntshungu, ku lova vanhu va makumembirhi nharhu, ivi ku vaviseka vanhu va makumembirhi nkombo. Siku leri landzelaka Lucas u xavile phephahungu a ri hlaya a ganamile emubedweni ekaya. U hlayile eka phephahungu a kuma leswaku Cawuke na tata wa yena hi van'wana lava va dlayiweke le nkosini eka Mulamula. Hiloko a rila hi xihluku. Loko Zoro a fika u kumile Lucas a ha ri ku rileni. Loko a vutisa xivangelo hiloko Lucas a vula leswaku u dlayile tata wa yena loyi a ri xikarhi ka ntshungu le nkosini eka Mulamula. Lucas u nyanye ku rila loko Zoro a vula leswaku Lucas u endle kahle loko a dlayile tata wa yena, handle ka swona a a lava ku dlayiwa tata wa mani.
Ku va tibiriki hinkwato ti nyanya ku tshunxeka - ku titsakamisela na ku tihumela.
Hi nomo lowu - hi nkarhi lowu/ sweswi/ hi xihatla.Hlanta byalwa, u ta vona vanghana; hlanta ngati u ta vona maxaka - vanghana va ku rhandza ntsena loko u tsakile, kasi maxaka va ku pfuna loko u ri ekhombyeni.
N'wa-Mbhedlhe a tikoka a famba hi ntsumba tanihi xivimbiri xa phongwe na mbuti a ya pfula rivanti a ri karhi a rila. Loko Mkhekhelezi a ku endlwini ngoloo, nyankhuwana wa Xihahluli wu sungula ku yimelela, tibiriki letikulu ti chucheka, yindlu hinkwayo yi ku mbveeee!
1.2 Hi xihi xirha lexi weleke Xikhegu?
2.9 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ku nyuma - ku twa u ri xihlekiso/ ku va na tingana.Ku pambulela - ku teka swilo swo karhi u nyika un'wana kutani u sala na swin'wana.
1.4 Hlamusela leswaku Rhumbuka a a ri munhu wa njhani?
"Tshika swicele Miyeli mani, vito ra wena ra ku tshama, swange wena na rona mi mahahlwa. Nakambe a ri faneli hi ku mbyindliwa xikhudza xa swicele. Heyi, ndza ku rhandza Miyeli. U ri yini ke?"
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xirungulwana.
Sayirini ya ku vika ku ya eku wiseni ka xikolo yi huwelela. A swange ku lo humelela mhangu emigodini. Kokwana a a ndzi rungulerile leswaku khale loko a ha tirha emigodini, loko ku vile na khombo a ku rila sayirini.
"Yihi?" Ku vutisa Rhumbuka.
"Xana swi nga ka swi nga koteki ku va hi n'wi endzela kwale Phaphamani?"Ku vutisa Manganyi.
Hi ku tlhekuta ka xitlhekutana xa dovana ra tihlo, N'wa-Mbhedlhe o khoma bazi ku ya rhwala xirhandzwa xakwe xa le kheheleni, yena Xihahluli,kwale Bambeni.Loko dyambu ri sungula ku va vondzoka manuku a va nghena eka Mawelele le Bulwini - a ku nghena N'wa-Mbhendlhe na Xihahluli.Siku rero ntsako a wu phamula na maganga ya lwandle. Endzhakunyana va rhangisana va ya khoma mabazi ya va heleketa ku ya va cukumeta etikweni ra vurhongo, va fika va byi tundza hi masaka va vuya na byona va fika va byi tirhisa. Loko Xihahluli a ri karhi a tikhenya hi swingoro swa ximanga o tikuma a ri karhi a lorha leswi: "Loko u nga voni nchumu u nge tivi nchumu lowu nga riki na nchumu wu nge vuli nchumu hi nchumu lowu u nga riki nchumu. Loko nhloko ya wena yi tele mafi u ta vulavula mafi, loko yi tele ridaka u ta vulavula ridaka kasi loko yi tele musi u ta vulavula musi lowo wu nga ta tlunya mianakanyo ya vanhu." A tlhandlameta hi ku lorha a ri karhi a chukana na berhe ku kondza a yi xupukela a ku pfoyoo, a nga ha cingeli na le ndzhaku swange o huma engomeni leyi tshwaka.
Ku hefemulela ehenhla - ku koka moya wu ya endzeni wu tlhela wu humesiwa hi nomu; swi kombisa ku chuhwa/tshuka/ku chava/ ku twa se u humile ekhombyeni.
Nkomiso
Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.2 Hi wihi ntirho lowu jaha leri a ri ri ku wu endleni naswona a va wu nyikiwile hi mani?
A nga byi nun'hwangi vurhongo - a a nga khudzehelangi/a nga vangi na vurhongo.Hi ku copeta ka tihlo - hi ku hatlisa swinene.Ku boxeka endzeni - ku chuluka ngopfu.Ku celela sirha - ku dlaya/ ku vangela rifu.
"A ku tatana u ndzi hlongorile". Mina ndzo: "va ku hlongorile?" Yena o "Ee!" Ndzo: "hayi, buti a nga pengi a nga ku hlongolaka u nga dyohangi nchumu, u lo dyoha yini?" O: "Va lava ndzi va dokodela kasi mina ndzi lava ku va gqweta hi mbilu ya mina hinkwayo." Mina ndzo: "heyi, swa tika wena wajaha. Hi to ya twa hi yena buti mundzuku."
2.3 Hi ku vona ka wena, vutomi bya munhu loyi ingi byi ri njhani loko a va lo n'wi tivisa mhaka leyi a ha ri ntsongo?
1.6 Munyu wa ka Madonsi lowu N'wa-Mbhedlhe a tweke wona hi wihi?
EkuheteleleniGezanixichanghwile,xibatihomu xi ya lovola phyembye ro vatlwa - yena Miyelani.Siku ra nkhuvo ri vekiwile hi timbilu leti dyadyamelaka malangavi ya ndzilo wa rirhandzu.A wu ri hi siku ra Khisimusi eka vaMiyelani kasi hi siku ro kukulela Khisimusi a wu ya tshwa le ka vaGezani.
2.1 Xana Miyelani u vula yini loko a byela Khazamula leswaku a ku cincangi nchumu?
N'wa-Mzamani u lo vhe a swi vona leswaku Sathana a xo n'wi hlekula nkarhi lowuya a a ehlekete leswaku xikhongelo xakwe a xi hlamuriwile.Matimba ya n'wi lan'wile hinkwawo,a tsandzeka hambi ku pfula nomu wunene lowu. A a twa wonge marhambu yakwe hinkwawo emirini wakwe a ya hlakele,ya hlakatiwa hi maxangu yo vangiwa hi nuna wa sindza ra honyololo na n'wana wa xipandzanhloko. A a nga ha hefemuli, moya a wo nghena wu huma hi ku rhandza. Yena a a nga ha ri na vulawuri ehenhla ka wona. A a hanya a file.Hi ndlela yoleyo N'wa-Mzamani a nga hlamulangi nchumu hi nomu wakwe kambe mbilu a yi pfimbelanile hi marito na tinhlamulo.
Tata wa mina a a ehleketa leswaku ntirho wa nkoka emisaveni hinkwayo naswona nkarhi hinkwawo - lowu nga hundza, wa sweswi na lowu taka - a ku ri vudokodela. Miehleketo ya yena a a nga yi veki embilwini. A a ehleketa swi twiwa hi un'wana na un'wana. Loko a kala a vulavula hi vudokodela na marha a a nga miti naswona a mi ta fanela ku kuma ndlela yo n'wi balekela kahle hikuva a a nga ta miyela. A a fananisa vudokodela na movha wa Mercedes Benz. A a vula leswaku mimovha yi nga ta yi va yi hundza, yi nghena efexinini yi va yi huma kambe Mercedes Benz yi ta tshama yi ri movha wa xiyimo xa le henhla, wo xiximeka, wa ndzhuti. Ku ya hi tatana, a swi ri tano na le ka vudokodela. Dokodela a a ri hinkwaswo eka tatana. Hi yena a a vutla vanhu emenweni ya rifu ri ri kusuhi na ku va cakunya. Eka tatana, munhu loyi a nga riki dokodela a a nga ri nchumu. N'wana wa tatana a a nga fanelangi ku dyondzela swin'wana, handle ka vudokodela. Ku ndzi lulamisela ku tirha ntirho lowu, tatana a a ndzi thyile vito ra Dokodela.
"Ku te kwala ndza ha lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a ndzi langutile a ri karhi a n'wayitela, hiloko ndzi phaphamisiwa hi ku cheriwa hi mati yo titimela enhlokweni. Loko ndza ha lava ku pfula nomo se a ndzi miyetiwile hi xihahati."
"Xana hi nga ya mundzuku endzhaku ka nkosi?" Ku vutisa Manganyi.
Ku nga pfuli nomu - ku miyela.Ku nghena emhakeni - ku vulavula mhaka leyi faneleke.
2.2 Hikwalaho ka yini yi fanele ku tekiwa exikhwameni?
"Ndzi ta tsandzisiwa hi yini?" Ku vutisa Mathebula.
"Ina, hi Sonto."
2.7 Mali yo ya dyondza eyunivhesiti Xikhegu a a yi kuma kwihi?
Endzhaku ka nkarhi wo leha, va vonile movha wu fika wu yima kwalahaya mahlweni ka muti. Ku ehlile munhu a nghena, kwalaho Lucas, loyi a a nga tiviwi ngopfu hi vaakatiko va Phaphamani a ya emahlweni, a fika a yima ekusuhi na movha wa munhu loyi a a nghenile emutini wa Ntuli. Ku nga si hela ntlhanu wa timinete, muchayeri wa movha u vonakile a huma endlwini ya Ntuli. Enyangweni wa yindlu a ku yimile Manana Ntuli. A a rungurisana na muchayeri.
1.6 Hi ku vona ka wena, Matimba a a vulavula yini na vafana lava ngi a ri na vona ekhorhweni ya muti wa ka vona?
Ku lomba tindleve - ku yingisa/ ku endla hilaha u komberiweke hakona. Ku luma meno - ku endla mhaka yo tika/ ku tiyisela/ ku tirhisa matimba hinkwawo.
"Ndza ku twa DR," ku vula mudyondzisi Marholeni, a ri karhi a cheleta xirhapa xa yena hi phayiphi, hi ndzhenga wa siku leri landzelaka. Hambileswi a xi ri kwala jarateni ra muti wa yena, xirhapa xa yena a a xi vitanisa. A ku lo hlazaa, hinkwako. Makhavichi, tinyala na matamatisi a swi kumeka exirhapeni xa yena. Mihandzu na yona a yi lo vuya hi xitalo. Laha ku taka n'wana wa avhokhado, laha ku taka n'wana wa mango, laha ku taka n'wana wa miyombva,ha, ku hlaya i ku xurha.
"Hluvula xikhindi xolexo u ndzi nyika, u ambala buruku u tshamiseka!"Ku pfala Mkhekhelezi.
Xikhegu a a swi vona leswaku yindlu ya un'wana a yi na vurhongo. A handza xihlovo xa dyondzo xi pfelela. A nga ha ri na munghana. Loko nguva ya xikambelo xo hela ka lembe yi ta ku ga,yi n'wi kume a hlome a helela hikuva ngoma va tshama va vambile. Ku tiyimisela ka yena swi endle leswaku a raha xikambelo xi ya ku pfindzi, a huma hi exemption. Loko mbuyelo wu huma u rhambiwile hi MEC wa Ndzawulo ya Dyondzo ePolokwane a ta khensiwa hi khapu.
"Ina!"
Nkarhi wolowo mahlo ya mina a ya tele hi mihloti. A ndzi twa onge ndzo lorha. Munhu loyi ndzi nga hanya vutomi bya mina hinkwabyo ndzi tiva leswaku i mana wa mina a ku nga ri mana wa mina. Mhaka leyi yi ndzi hlamarisile ndzi tlhela ndzi sungula ku twisisa leswi a swi endla leswaku Manana a ndzi khoma hi ndlela yo hambana na leyi a a khoma Ntsakisi hi yona. Ndzi humile ndzi fika ndzi yima ephasejini ndzi nga tivi leswaku ndzi nga endla yini.
Ndzi ku whi!
Ndzo miyela.
Xivutiso xa 4
Ku dya mbitsi - ku hlupheka/ ku xaniseka.Ku hloma - ku tekiwa/ ku ya tshama evukatini.Ku kokiwa rinoko - ku tsakisiwa.Ku kuma munhu ekhoneni - ku kuma nkarhi wo byela munhu timhaka to karhi a ri yexe kumbe
1.3 Hi ku vona ka wena, i yini lexi a xi endla leswaku Mikateko a nga tirhi kahle exikolweni?
"Ka Mikateko, swi lo yini u ngo vulavula hi mhani ku biha hi ndlela leyi? Mhani i munhu wa kahle a wu swi voni? Wena hi wena u nga na swicele, phela wena loko mhani va ku hlamula u tshama u ri karhi u kwatakwata", ku vula Ntsakisi a nga tipfinyingi. Leswi swi endlile leswaku ndzi ya ndzi hlangana nhloko. A ndzi kala mikarhi yin'wana ndzi tela hi miehleketo ya leswaku mhani loyi a hi mhani wa mina, kambe loko ndzi tilanguta a a ndzi fana na Ntsakisi hi swilo hinkwaswo. Vanhu vo tala a a va vula leswaku hi mahahlwa hikuva mina a ndzo n'wi siya hi lembe rin'we ntsena.
Mathebula a tlakuka, a teka khapu ya tiya, a famba khwatsi a ya yima efasitereni,a nwa.Ina,Matimba a a yimile ekhorhweni na xintlawana xa vafana.A a ri eku vulavuleni. A a vulavula a ri karhi a hangalasa no bakanya mavoko wonge o yimbelerisa khwayere. Vafana lavan'wana a va n'wi honolele mahlo yo ringana na tindhulwani, a va nga voni kumbe ku twa swin'wana ehandle ka Matimba. "Hambi o va byela tihi?" Ku tivutisa Mathebula embilwini yakwe.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Mugqivela a fika, Lynette a fika.
2.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xirungulwana lexi?
2.14 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Loko va ri karhi va huma, hi le kulenyana na kereke ehansi ka murhi Miyelani u yiviwile hi xikandzagome xa xirhandzwa xa yena Khazamula loyi a a lo dzooo, ngi a a lo boleriwa hi mbewu ya ndlala. Xikan'wekan'we wanhwana a ngheneriwa hi xivungu xa nhlampfurha, a thamukela ehenhla wonge i mhala loko yi fohla darata, a hluvula leswi a a haverile, a tsutsumela emahlweni na le ndzhaku. Va te va n'wi khoma, a hokomula ku: "Luyaa, luya hi loyi ndzi n'wi rhandzaka!" A fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n'wi vukarha, a n'wi tswontswa.
"O, ndza yi vona mhaka ya kona. Xana loko Nelson Mandela a kota ku rivalela, kokwana va nga tsandziwa hi yini ke? Xana hi vanhu va njhani vo ka hi nga rivalelani ke? Xana hi vanhu va njhani vo ya emahlweni hi xindzhakundzhaku ke? Munhu loyi a rivalelaka a nga lahlekeriwi hi nchumu hambi wu ri ndzhuti wa yena."
"Vhiki leri taka a ku tirhiwi," ku boxa Matimba.
"Ntiyiso wa wena wu ta ku katekisa," ku vula dokodela.
A ndzi lo tivangela ku pfumala mali. Ndzi komberile madzananharhu ya tirhandi ka kokwana. Ndzi n'wi byerile leswaku ndzi lava ku xava tikhokho na xikipa xa bolo ku katsa na masokisi. A swi boha leswaku ndzi n'wi byela ntiyiso. Vakokwana va masiku lawa a va ha ri vona lavaya va ku u ta va xisa u ku u lava mali ya ku xava Theorem kumbe Photosynthesis. Byi xile ngopfu lebyi bya masiku lawa. Byi to ku byela ku ya exikolweni, byi ku byi ta sala byi lava mali. Loko u nga ehleketangi nchumu wa ha lo mba, exitulwini, u to vona byi fika, byi gongondza byi nyika mudyondzisi mali, byi ku byi twile wena u ku ku laveka buku ya Remarema. Mudyondzisi u ta ku yimisa kwala mahlweni ka tlilasi u hlamusela kahle. Tingana ta kona!
Swi tsandze koti
1.7 Hi ku vona ka wena munhu loyi u endlile kahle ku ala ku teka xileriso xa tata wa yena xo dyondzela ntirho lowu a wu rhandziwa hi tata wa yena ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku va rirhandzu ri ndlandlamuka bya ximuwu - ku va rirhandzu ri kula ngopfu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
"Yini?" A huwelela, rito ra yena ri lava ku kwamula lwangu.
"Ndzi kona. Kambe eka hinkwaswo ndzi khensa ku ku vona. Se u ri yini hi ku tekana ka hina ke?"
Loko a vone leswaku ku chavisa hinkwako a ku sukile, Rogers u tilunghiserile ku sungula ntirho wakwe. U hundzulukilenyana, a tshama hi tlhelo. Lawa i matshamelo ya munhu loyi a nga chaviki nchumu, loyi a nga tumbetiki nchumu, futhi loyi a tivaka lexi a xi endlaka. I matshamelo ya muhluri. Ivi a rhendzelexa na buku yakwe yi hingakanya tafula. Loko a endlise xisweswo a a ta ba swinyenyana swimbirhi hi ribye rin'we. A a ta tshama a ri karhi a kota ku vona Javulosi loyi wa mufambisi wa xikambelo, loyi a wonge va lo n'wi loyela eka yena.
"Hasi," ku vula Lyn loko a vona ndzi lo miyela. "U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela; hikuva ndzi ta ya laha u yaka kona. Ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona. Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona ndzi ta fa ndzi lahliwa kona."
Vayingiseri va Munghana Lonene FM va tiva vutsari byakwe hi mitlangu leyi yi haxiweke kona.
"U vula mina leswaku ndza ku tengisa? Mina loko ndzi ku teka ndzi ku byerile kahle leswaku ndzi na n'wana loyi na leswaku a ndzi lavi ku twa nchumu, wena u te yini? A ni u te wena u ta n'wi hlayisa ku fana na loko a ri wa wena?" Ku vutisa Tatana na yena a hlundzukile ngopfu.
A hundzuluka, a halahala emisaveni hinkwayo, a ku nga ri na munhu na un'we. A hlawula ndzilo ematshan'weni ya xivungu.
Eka mina xivutiso xa vumune onge a xi nga yimangi kahle. Vambirhi va tlanga ntlhanu wa mitlangu kutani va hlula ku ringana! E-e, a swi endleki.Ndzi tibyela, ndzi ehleketa swinene. Ndzi dya xitsalo hi le ndzhaku ka xona ndzi nga si tsala leswaku a swi endleki.
ka wona:"Matimba u tshame esofeni leri a ri langutane na tata wakwe. Tibuku leti a a ti vona ti lo vhe ti n'wi hlevela vuloyi lebyi a a ta pumbiwa hi byona."
1.14 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Rhulani u ve a pasa ntangha khume. Hambileswi a a nga pasangiki hi nyeleti, ku pasa kona a a pasile kahle n'wana wa vanhu. Yo biha hi leswi a a nga ri na mali yo hundzela emahlweni. Siku rin'wana u ve a tibyela ku vhakela malume wa yena exilungwini eZuurbekom, laha vanhu va ka hina va nge hi le Zimbankomo. Xikongomelo xa yena a ku ri ku ya lava ntirho. Endzhaku ka n'hweti u ve a kuma ntirho wo xavisa exitolo xa tibeke. Leswi a wu nga ri ntirho wo leha, wu ve wu hela.
Miyelani u miyerile a ku ntsee, marito ya Gezani ya ri karhi ya n'wi pandzelela mbilu. A ehleketa jaha rakwe Khazamula, a languta Gezani a ku ntsee! A ehleketa vumundzuku byakwe a ku ntsee! A ehleketa leswaku vanghana vakwe va ta ku yini, a ku ntsee!
"A va hi byelangi helo. Va ri vanhu lava va hanyaka."
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
"Ina, xexo i xidludla xa mhaka,handle ko hanya hi ku tikhoma,u tshembeka a ku na vutomi. Mo ndzi nyenganyana ndzi ya vona swa magalaza, a nyenga a kongoma exitangeni ku ya khomakhoma swa timbita hi ku pulutela ncila wa mbilu ya ntsako.
g) Dyondzo i vukosi
"Ku hava loyi a mi chavisaka. Loko ku ri ku chava mi ta va mo tichavela ntsena," ku hlamula Matimba. "Swi nga endleka mi ri eku chavisiweni hi ntiyiso lowu baka eswifuveni swa n'wina. Ntiyiso wo lava ku lwela ntshunxeko.Ntiyiso lowu wu gembetelana na makhumbi ya timbilu ta n'wina mi ko mi chuhwa, mi chava."
Xana a ndzi ya kwihi ke? Ndzi tivutisa ndzi ri exitarateni. Ndzi tlakusa mahlo ndzi languta evupeladyambu. Dyambu a ri ri ehenhla ka ntshava.
"Etlela laha ka mina namuntlha.Mundzuku hi ta pfuka hi ya n'wi hlamula.Mbilu yi ta va yi tlhelerile ematshan'weni ya yona," ku vula hahani.
"Ah, kasi u kona Mikateko? Why u hatlise ku vuya namuntlha?" ku vutisa Tatana a chuhwile a humesile na mahlo.
Ku hanya ehansi ka lwangu - ku tshama endlwini.Ku heleketa mbilu - ku navela ku endla swo karhi kambe u ri hava matimba/kumbe vuswikoti byo swi endla.
Vutomi bya mina a bya ha fanangi nakambe. Ntsakisi u ringetile ku ndzi khongotela kambe a ndzi tsandzeka ku swi amukela. Lexi nga ndzi khunguvanyisa ngopfu hi leswi va nga ndzi fihlela mhaka ya nkoka yo fana na leyi. Loko ndzi vona swin'wana mina a ndzo tshamela ku hlamala leswaku hikwalaho ka yini swi ri hi ndlela yoleyo. Loko a va lo ndzi byela a ndzi ta va ndzi kurile ndzi ri karhi ndzi swi tiva ndzi tlhela ndzi swi amukela. Ku sukela kwalaho hiloko ndzi sungula ku twisisa leswaku a ku humelele yini.
"Laha ka mina u nga ka u nga tshami Ritiho. A ndzi lavi leswaku buti a ehleketa leswaku hi mina ndzi ku khutazaka ku endla leswi a nga swi laviki. A ndzi swi lavi ku lwa na makwerhu. Wa ndzi xixima na mina ndza n'wi xixima. Tata wa Nsovo na yena a nga ka a nga swi twisisi ku va u tshama laha u ri na kaya. Mina laha a hi le ka hina. Hi le ka Nkhwaxu. Ndzi lo ta hi vukati. A ndzi wa ka Nkhwaxu mina. Ndzi wa ka Mboweni. Kutani ..." Ndzi swi vona leswaku hahani a nga ka a nga heti ku tlhokovetsela, ndzo n'wi kavanyeta. "A ndzi ehleketangi ku tshama laha ka n'wina hahani."
"Xikhegu n'wana makwerhu. Famba u ya dyondza u vuya na gaweni, a ndzi ri u ya tlhandlameta n'wana. Dyondzo hi yona vukati bya namuntlha. Loko wo rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini swi ta ku khela wena matluka."
1.1 Xana Rhumbuka a a ri mani?
Ku tshova muti - ku rhandzana na nsati/ nuna wa un'wana.
"Tatana," ndzi pfumela.
* * *
"Hi nga wu tirha master. Hi nga wu tirha," ku pfumela Zoro, a languta lavan'wana eswikandzeni.
Pimanyisa ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa "Xa dyisa"na ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa "Luyaa". Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
1.5 Hlamusela vumunhu bya Rhulani.
Ambalelo ra Gezani na Miyelani a ri nga hlayeki, n'wetsimelo ra vona a ri tlunya na nyeleti ya dyambu. Mfafazelo lowu a wu nuhela eka vona onge a wu lo endleriwa vona ntsena. Ndzi kale ndzi tshinela ndzi suka ndzi yima lahaya ndzi ku: "Hexx, loko o va mina." Loko ndza ha yime kwalaho ndzi vuye ndzi titwa ndzi ri muteki wa kona, ndzi n'wayitela ndzi tsaka. Movha lowu a wu xinge vatekani a wu hlovisiwile bya yindlu ya Van der Merwe, titimelelo wa rona wonge a wo kasela ku nghena epalamende ya le Jerusalem wa mavandla.Ku ngheniwile ekerekeni ya Bethesda laha mfundhisi M.M. Maphalakatsa a pfuleke ntirho hi xikhongelo hi tindzimi ta matilo leti khomiseke ntshungu xilebvu lero wu tsandzeka hambi ku ri ku goga nomu. Maxaka na vanghana va vatekani va nyikiwile nkarhi wo tikhorisa hi ku chumbuta switsongo hi vatekani.Ivi mufundhisi a hlaya Rito emahlweni ka vatekani lava a va khinsame xintsumi emahlweni kakwe. A hetelela hi ku va khongelela hi tindzimi ta vaGabriel, Mikael, Rafael - tintsumi ta tilo, a va katekisa, a va hlanganisa ku va nyama yin'we. Va layiwa na ku layiwa, kutani va yimisiwa ha un'weun'we,va hlambanya hi voxe leswaku va ta fa swin'we, va gimeta hi ku tswontswana emahlweni ka ntshungu. Nkarhi lowu a va tswontswana, makhwela, tinanga,timpepe, maboma, swivuvutana na swimbe a swi hahlula lwangu ra kereke.Swi va tano na loko va tlhomana tirhingi. Van'watikhamera va titlonyile hi swifaniso swa siku. Lavo n'wayan'waya mahungu va rhwale va ya thathela.Mufundhisi u komberile un'wana ku tlherisela makhiya ya ntirho eka vinyi va wona, kutani munghana wa Miyelani, yena Ramasa Lungu u ma tlheriserile hi ntsako. Va humeterile va kongoma le ka Mathebula ku ya miyeta nyoka,hi nkarhi wolowo xivuvutana, n'wana wa nkulungwana na hinkwaswo a swi handzula matilo.
Hi ku copeta ka tihlo - hi ku hatlisa swinene.
1.3 Hikwalaho ka yini Rhulani a nga yisangi tidyondzo ta yena emahlweni loko a pasile ntangha khume?
Ku va swilo swi ri matutu vana va Ntavasi - ku va swilo swi tale ngopfu.
Tatana u bohekile ku ndzi nyika vuxokoxoko bya leswi nga humelerisa xiswona. Tata wa mina u hlanganile na mana wa mina loko a ha tirhela eJoni.Endzhaku ka loko ndzi velekiwile tata wa mina na mana wa mina va holovile kutani manana a ndzi lan'wela tata wa mina ndza ha ri na mavhiki mambirhi. Ku nga si hela vhiki manana u hlanganile na nghozi ya movha kutani a vhela a lova. Leswi swi endlile leswaku tatana a ndzi teka ndzi ya tshama emaxakeni ya yena kwale Joni. Loko a ya hlangana na manana mina a ndzi ri na tin'hweti ta tsevu ntsena lero va twananile leswaku mhaka leyi yi fanele yi va xihundla,mina ndzi nga yi tivi.
Ndzi korhamisa nhloko ndzi tsala. Eka xivutiso xo sungula ndzi tsala makume-mbirhi, ka xa vumbirhi ndzi tsala leswaku a va velekiwanga kona eFree State. Munhu u lahliwa laha a nga velekiwa kona leswaku va ka vona va ta hlayisa sirha ra yena. Eka xivutiso xa vunharhu ndzi hlekelela kunene ndzi ri karhi ndzi tsala mbirhi. Xana i mani loyi a nga tiviki leswaku loko u susa n'we eka nharhu ku sala mbirhi ke?
Hambi hileswi a a famba a langute ehansi, hambi hileswi ana nhloko a yi dungekile, Rhumbuka u vone musi na ndzilo ro sungula loko a khoma gede ekaya kakwe, yindlu yakwe a yi ri eku pfurheni. Edarateni a ku hayekiwe phepha rin'we ntsena: 'Ku ta landza wena.'
Kwalaho majaha lamanharhu ya miyelanyana, ya langutana.
A swi ri erivaleni, humba a yi olerile nkuma ekaya. Manana a a hi siyile. A a nga vabyi leswiya swa ku yisa esirheni. A a lo huma lundza enhlaneni. A a vula leswaku a ri nga vavi mikarhi yo tala kambe madokodela a ma vula leswaku a a fanela ku endliwa vuhandzuri leswaku ku ta susiwa furha enhlaneni.
1.6 Hi swihi leswi Hletelo a nga tsundzuxa Xikhegu loko a ri eka xiphiqo lexi ku vulavuriwaka hi xona eka ntshaho lowu?
Tibuku leti tirhisiweke 141
Gezani a miyelanyana, nhloko yi ri karhi yi ba timbila, a tlakule mahlo a languta ximuwu hi tlhelo ra Vupela-dyambu, mbilu yakwe yi ri karhi yi ku:"Swi ta ka swi suka swi ya dya rihlaza entshaveni phela!"Miyelani xi hundza xi famba, xi nga ha cingeli na le ndzhaku kambe n'we-xa-nharhu xa mbilu yakwe a yi sele ejaheni. Ku sala a yimile Gezani swi n'wi tsone vurhongo, hiloko a ku milenge mimbirhi a ya fika ekusuhi na nhwana.
VaLucas a va yimisile movha kwala kusuhi. Va tipfarile swikandza hi swigqoko swa tiwulu swa ntima.
2.5 Hikwalaho ka yini muvulavuri a byela vayingiseri marito lama?
"Yaa! Afrika Dzonga u ndzi hlanukerile. Manyunyu u ndzi vangele munyama egondzweni ra mina ra vutomi. Ndzo phewa elokhixini ra Tlharihani loko ndzi famba. Hakunene vusiwana byi na xilandzu, byi ndzi engetela mbanga ya ku lova ka vatswari va mina Thayele na N'wa-Mixeke.A ndzi swi tivangi leswaku Manyunyu o ndzi ringa, a nga ndzi rhandzi swi huma etshakweni ra mbilu ya yena. Tolo mina na yena a hi ri nhongana na xilondza. Namutlha u ndzi fularherile. Ndzi titwa wonge ndzo va eBaghdad laha ku halakaka ngati vusiku nanhlikanhi. Xana yena hahani Hletela u ta pona ku dzenengela galaza ra mina xikan'we na xitsori lexi ndzi n'wi vangelaka xona? Ha yini misava yi nga pfuleki yi ndzi mita? Loko gandlati ra Tsunami a ri lo khojeta mina le Indonesia hi siku ra 26 N'wendzamhala 2004. Ndzi ri vutomi bya mina byi dyiwe hi tinsumba. Ndzhwalo wa mina loko a wo onhaka xikan'we. A swi pfuni nchumu!" Ku vilela Xikhegu mahlo ya yena ya ri karhi ya tengatenga mihloti bya muferiwa.
b) Leswi u lavaka vanhu va ku endla swona, na wena swi endle eka vona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Solani u tshame vhiki hinkwaro eka Magazini vasesi wa Magazini va ri karhi va n'wi lomba swiambalo. Leswi rirhandzu ra yena na vona a ri ente ku tlula xidziva xa lwandle, a swi va nonohelangi ku n'wi lomba swiambalo.Xilungu lexi Solani a a xi bulusela a xi ri xa Munghezi wa xiviri. A a twala onge u lo sungula hi ku tisiva nhompfu loko a nga si pfula nomu.
Xivutiso xa 3
2.1 Xana i mani la vulaka marito lama naswona swi sukela kwihi ku kala a ma vula?
2.1 Xana a ko humelela yini endlwini ya Mkhekhelezi? Hlamusela.
1.10 Xana hi swihi leswi Rhumbuka a a tiyimiserile ku swi endla endzhaku ko kuma leswaku u na xivungu xa HIV?
hi Percynah Ndlovu
"Mina ndzi wa Vandla ra Khomanani, swiboho swa Reformist a swi ndzi khumbi helo," ku tikirheta Mathebula. "Swiboho swa Reformist swi khumba swirho swa Vandla rero ntsena."
Xivutiso xa 2
3. Emurhini ku na swinyenyana swinharhu, ndzi ba xin'we ndzi dlaya. Xana ku sele swinyenyana swingani emurhini ke?
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Hletelo. Hletelo a a ri hahani wa Xikhegu. Ku vuriwa leswaku Hletelo u tshikiwile hi nuna wa yena Hanyani a ri na vana vanharhu, hiloko a sala a va kurisa a ri swake. Hi nga vula leswaku u swikotile ku va hletela va kala va kula. U tlhele a khutaza no khongotela Xikhegu loyi a a twa vutomi byi bava hikwalaho ko tsan'wiwa hi jaha leri ri n'wi kumiseke n'wana. U hleterile Xikhegu hi ku n'wi yisa exikolweni a kala a heta tidyondzo ta yena. U tlhele a kurisa na n'wana wa Xikhegu, yena Springbok.
hi SS Maluleke
- Xana u ehleketa leswaku ku va ku humelele yini eka nsati wa Mathebula leswi a kumekeke a lo lakahla, emubedweni ekamareni ro khudzehela eka rona?
"A ndzi ti ku ta vona nchumu Hasi! Ndzi endzela wena na mukhalabye!"
VITO RA MUDYONDZI: DOKODELA RINTIHO MBOWENI
"Ina."
"E, ndzi n'wi vone a yime le khorhweni na ntlawanyana wa vafana," ku hlamula N'wa-Mzamani. U hlamurisa xisweswo a nga yimangi, hi luyaa!
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Endzhaku ka kereke hi yile ka va Lynette hi ya dya swakudya swa nhlikani.Ku suka kona va ndzi heleketile ekaya. A va nghenangi. Va lo fika va yimisa movha, ndzi xika, ndzi nghena ekaya. Vona va va va tlherile.
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Xihahluli Mboweni. Xihahluli u gangile N'wa-Mbhedlhe, nsati wa Mkhekhelezi a ri karhi a swi tiva leswaku u na nuna. A a hamba a hlangana na N'wa-Mbhedlhe eGiyani. Siku rin'wana loko Mkhekhelezi a ha fambile hi ta ntirho N'wa-Mbhedlhe u rhambile Xihahluli va ta dzumba swin'we ekaya. Va hetelele hi ku etlela vurhongo kasi exikarhi ka vusiku Mkhekhelezi u ta ta va kuma. Vukati bya Mkhekhelezi na N'wa-Mbhedlhe a bya ha nyawulangi endzhaku ka loko Xihahluli a ganganile na N'wa-Mbhedlhe. Ku fike laha Mkhekhelezi a nga tikisela nsati wa yena vutomi hi ku n'wi komba xikhindhi xa Xihahluli nkarhi na nkarhi. Ku xaniseka koloko ku endle leswaku N'wa-Mbhedlhe a ya tihoxa exidziveni xa timpfuvu a hambana na mangava. Xihahluli kunene a a ri xihaluli hikuva u hahlurile muti wa vanhu. U nghenile eka vanhu lava a va rhandzana swinene a fika a va hahlula.
Gezani a khunguvanyeka wonge a ngo phamuka hi ku twa tiganunu leti a ti hoxeteriwa hi phyembye Miyelani, kutani a nyuma ku tlhela hi ku chava ku rhwala saka ra tingana, a miyela a ku ntsee!
Chauke u velekiwe eAlexandra Township, a nghena xikolo xa phurayimari xa Bovet a nga si hundzela eswikolweni swa le henhla swa Alexandra na Tembisa. Exikarhi ka swin'wana, u pase tidyondzo ta Digiri ya BA na Diploma ya Dyondzo eUNISA, Digiri ya BEd eYunivhesithi ya Wits, na Digiri ya Masters ya Dyondzo eYunivhesiti ya Johannesburg.
Ku khinsamisa mfumo - ku endla leswaku mfumo wu nga ha tirhi/ ku hlula mfumo.Ku kowetela - ku tirhisa mavoko u kombisa mhaka yo karhi.Ku lomba ndleve - ku yingisa.Ku n'wayitela - ku hleka handle ko humesa mpfumawulo.
Ku phula byi hola - ku tshika ku endla swo karhi/ ku lan'wa/ ku karhala ku endla swo karhi. Ku songa rigogo ra ha tsakama - ku endla swilo ka ha ri na nkarhi/ xiyimo xi nga si biha.
4. Vafana vambirhi va tlanga ntlangu wa chese. Va tlanga ntlhanu wa mitlangu. Kutani va hlula mitlangu yo ringana. Xana swi tisa ku yini?
Eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", na kona mutsari u tirhisile ririmi ro olova na ku twisiseka. U tlhele a tirhisa swikhavisaririmi swo tanihi swigaririmi na swivuriso. Hi twa Rintiho endzhaku ka ku vona tata wa yena a ri karhi a rila, a vula leswaku a swi ri erivaleni leswaku humba a yi olele nkuma ekaya. A a vula leswaku tata wa yena a a rila hikwalaho ka leswi mana wa yena a nga lova.
"Ku tlhela hi nga n'wi vonangi ku ta va ku ri xihoxo lexikulu, xo ka xi nga rivaleleki. Xana wa yi tiva nomboro ya yena ya yindlu ke?" Ku vula Cawuke a hetelela hi xivutiso.
Hambi o ba lexi dumaka - hambi o endla yini kumbe yini.
"A va ya entirhweni,"a vula hi ku nonoka,a ri karhi a tshikelela peletwana rin'wana na rin'wana.
"Tanihileswi tshumba ri nga ra n'wina, a ndzi tshembi leswaku a nga va kona la nga mi arisaka entirhweni wa n'wina hikuva i wa n'wina," i Miyelani yoloye. "Tinhlamulo ta n'wina i tibomo leti celacelaka mpandla ebyongweni bya mina, hambiswiritano ndza boxa, ndzi na hungu..." Ku hlamula Gezani.
Hambileswi a hi dyondza swin'we, vito na xivongo xa yena a ndzi nga swi tivi naswona a ndzi nga ri na mhaka na swona.
"Ndzi vilerisa hikuva masiku yo tala u ndzi khomisa pala."
1.8 Xana tata wa munhu loyi u n'wi xupule njhani hikwalaho ko ala ku teka xileriso xa yena ke?
"Kutani ke?"
"Hi swona."
Xivutiso xa 2
"Hala ka mina swi nga ka swi nga endleki sesi! Loyi a nga laviki ku kombiwa ndlela a a ndzi lombe," tatana a vula hi ku yima hi milenge, a fambafamba. "A a ndzi lombe!"
Ku chela munhu esirheni - ku dlaya.Ku fafazela - ku chela swihalaki swi haha no hangalaka emoyeni.
"Va ku ndzi ku rhamba u hi endzela. Hi ta ya na le kerekeni."
1.9 Hi ku vona ka wena ku humelele yini hi nhwanyana loyi ku sukela laha xirungulwana xi helelaka kona?
Xa vumbirhi lexi a xi endla leswaku ndzi nga yi eku wiseni a ku ri mudyondzisi Viljoen. Ma tiva mudyondzisi Viljoen a a tlanga hi miehleketo ya hina ngopfu onge ho va tincece. A a ri na swin'wana leswi a a tala ku hi vutisa swona. A a swi vula "Matlhontlhabyongo." Swivutiso leswi a a hi vutisa swona a swi nga ri swa yin'wana ya tidyondzo ta xikolo. A swo va swivutiso swo tlhontlha miehleketo ntsena. Mina a swi ndzi vava ngopfu loko a hi vutisa tanihileswi a ndzi nga kumi tona tinhlamulo leti ti lavekaka. Leswi a swi ndzi komba leswaku a ndzi nga tlharihangi. Van'wana etlilasini ya hina a va pfa va swi kuma. Na mina a ndzi navela ku va ntlhari, ndzi kuma tinhlamulo tanihi van'wana.
Wa xirhundzu - waxisati.Xidludla xa mhaka - mhaka ya nkoka/leyikulu.Xisuti xa nthwamakhura - xisuti xo vumbeka tanihi hi xa nthwamakhura/ xo endla onge i xa xirhendzevutana kasi enyongeni ku larile.
"Wa hemba Lyn! U vula leswaku a ndzi voni hi mahlo ya miehleketo leswaku u lava ku va kusuhi na wanuna loyi?"Ku vula Kepler hi ku longalonga tibuku ta yena.
"Swi lo yini u ngo rila?" ku vutisa Zoro.
2.12 Hi ku vona ka wena, i yini lexi a xi endla leswaku mufambisi wa xikambelo a tshamela ku xiyaxiya Rogers loko a ri karhi a tsala xikambelo?
Rhulani a a ri n'wana wa vumbirhi eka N'wa-Willy na Masocha. Nhwana loyi a a ri n'wana wo yingisa swinene. Leswi a a hanyisa xiswona a swi naveriwa hi mutswari un'wana na un'wana loyi a nga na n'wana wa nhwanyana.Masocha u ve a lova endzhaku ka ku vabya nkarhi wo leha. Rifu ra Masocha ri ve mahlomulambilu hikuva ndyangu wa yena a wu tshembele eka yena tanihileswi N'wa-Willy a a nga tirhi. Hambiswiritano, Rhulani na Basambilu va sele va tiyisela ku ya exikolweni, a va kalangi va tshika hikwalaho ka ku lova ka tata wa vona.
Hi rin'wana siku, endzhaku ka malembe yo hlaya tatana a ndzi hlongorile ekaya, a ndzi yimile exiluvelweni, endzeni ka holo leyi a yi lo mpha, hi vanhu vo ambala tiphuraphura. Khanselara wa yin'wana ya tiyunivhesiti ta ndhuma ta laha tikweni a a ri karhi a ndzi hungelahungela hi xihuku, a hlambanyisa leswaku ndzi pasile tidyondzo ta mina ta nawu. Loko a ri karhi a endla tano,mbilu ya mina a yi ku, "Rintiho, u fambile gondzo ro leha, ra swiganga na swiehlo, namuntlha u fikile emakumu ka rona."
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku munhu loko o kala a heta na mbilu ya yena leswaku u lava ku endla mhaka yo karhi, u ta yi endla, hambiloko ko va na swirhalanganyi. Rintiho a a tibyerile ku dyondzela ntirho wa vugqweta loko a hetile ntangha khume. Hambiloko tata wa yena a sindzisile leswaku a endla ntirho wa vudokodela, Rintiho a nga pfumelangi. Tata wa yena u kale a n'wi hlongola ekaya na ku tshika ku n'wi hakelela mali ya tidyondzo, kambe swoleswo a swi endlangi leswaku Rintiho a cinca miehleketo. U hlayisiwile no dyondzisiwa xikolo hi Mufundhisi na Jofurowu a kala a heta tidyondzo ta ntirho lowu a wu rhandza hi mbilu na moya.
â€¢ 1998 u kumile diploma ya Educational Management eyunivhesithi ya Rand Afrikaans (RAU).
Endzhaku ka nkarhi u tivisile tata wa yena leswaku vandla ra vona ra tipolitiki ra Reformist ri bohe leswaku ku nga yiwi entirhweni vhiki leri landzelaka hikuva i vhiki ro rila ntshunxeko. Tata wa yena u vule leswaku yena u fambisiwa hi swiboho swa Vandla ra vona ra Khomanani, hikwalaho u ta ya entirhweni. Loko Musumbunuku wu fika, Mathebula u ringetile ku ba khiya movha wu ala ku pfuma, a kala a famba hi milenge. Loko a ri endleleni u twile huwa ya vanhu vo yimbelela tinsimu ta ntshunxeko. U fambe a kala a ya humelela laha a va ri kona. U vone mimovha mimbirhi yi ri ku tshweni. Xikan'wekan'we ku humile Matimba entshungwini a nyika tata wa yena rotor. Tata wa yena u swi vonile leswaku xiyimo xi bihile. Hiloko a teka rotor ya yena a tlhelela ekaya. U fikile a yi nghenisa eka nkwama wa tibuku wa Matimba. Loko a nghena ekamareni ro khudzehela u kumile nsati wa yena a tale hi ngati eveleni ra yena ra ximatsi, mukwana wu dzimiwile eka rona ku vonaka xikhomo xa wona ntsena.
"N'wina vatswari va hina ma ala kumbe ku tsandzeka ku vona leswi hi swi vonaka, kumbe ku twa leswi hina hi swi twaka," ku angula Matimba. A a nghene emhakeni.
Ndzi hlaya ndzi ko ndzi ya gimeta loko ndzi twa hilaha Dimitri Tsafendas,matsalana wa le Palamente a n'wi dlayeke hakona hi mukwana eHouse of Assembly hi siku ra 6 Ndzati lembe ra 1966.
"U tiyimisele yini sweswi?" Ku vutisa mana wakwe.
"I wa ka Deutshe!" Ndzi hlamula. A ndzi tsakile ku vona leswaku Lynette a a hi amukerile na hina hambiloko muti wa ka hina wu ri wa swisiwana."
1.2 Timhaka leti ti vulavuriwa vanhu lava va ri kwihi?
Ndzi n'wi vukarha, mihloti yi ri karhi yi tshona. "U rivoni ra mina Lyn.Handle ka wena ndzi nga ka ndzi nga voni ndlela ya vutomi." Hi vukarhana nkarhi wa ku leha. Hi boha fundzu leri nga ta ka ri nga ha bohunuriwi.
2.8 Hi swi tivisa ku yini leswaku Xikhegu a nga hlwelangi ku kuma ntirho endzhaku ko heta tidyondzo ta yena eyunivhesiti?
c) A va hlahluveli
Ndzo languta hansi.
Loko a ha miyerise xisweswo, u vuyisiwile hi marito lama a ma tweke xinorho. "Vito ndzi Miyelani, hambileswi xivongo mi nga vutisangiki ndzi wa ka Mathebula. Ndza tshemba se mi tsakile, hikwalaho mi ta ndzi tshunxa ndzi tifambela," ku vula Miyelani.
"Loko swi ri tano ndza tlangela."
2.5 Xana ntirho wa kona u wu dyondzele malembe mangani?
Mbilu ya mina yi ba hi matimba. "Xana a va lava yini?" Ndzi tivutisa.
c) Ndlela leyi ximunhutwankulu xi ahluleke ha yona ntlimbo/ xirhalanganyi.
2.9 Kun'wana eka xirungulwana lexi Hasani u vula leswaku Lynette a a ri nhwanyana wo hlamarisa. Vula swilo swimbirhi leswi Hasani a hlamarisiweke hi swona hi Lynette.
Xitshunxo - Ndlela leyi ntlimbo wu ahluriwaka hayona.
i) Mpaluxo: I ndlela leyi mutsari a hlamuselaka timhaka to karhi hi swimunhuhatwa leswi a swi vumbeke leswaku vaamukeri va mahungu va tiva leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, va ka mani naswona lava humaka kwihi kun'we na vumunhu bya vona.
â€¢ kuma mongo na ku hlela mahungu na mikongomelo ku kombisa vuxaka bya swona na swiyenge swo karhi eka xitshuriwa hinkwaxo;
Mahlwehlwe - madinda/ mitwa yo languta ehenhla.
Ku bvunga - ku teka hi xihatla hi ndlela yo yiva. Ku chochovela na nhova - ku famba endhawini leyi tlhumeke.
Mhaka ya ku twanana ka Gezani na Miyelani yi phendlile magungu na swigungwana yi tsuvula swikundzu na swikundzwana, yi peletela mawa na marindzi yi ya ku endleveni ya Khazamula hojomu! Leswi swi endle leswaku Khazamula a nga ha tiphini; ku va Khazamula a nga ha tiphini swi endlile leswaku vatirhi va nga ha tiphini - va biwa hi matamatisi na tinhlamba. Mikarhi yo tala Khazamula a a vonaka a ri karhi a ntlokola na ku wachuta mavoko, swi engeteleriwa hi ku vulavula yexe ngi a a lo nghena hi xivungu xa nhlampfurha. Ku hlomuka ka mbilu ya Khazamula ku endle leswaku hi rimbe ra masiku Khazamula a famba a hlotana na Miyelani. Ku hlangana kakwe na Miyelani u vutisile a ku: "Xana hi swona leswaku ku na jaha rimbe leri ndzi dyaka swirhendze ke?"
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
ii) Mpfilungano: I ku songasongana ka timhaka loku vangiwaka hi swimunhuhatwa leswi mutsari a nga swi vumba eka xitori loko swi tikuma swi ri eka tindhawu to hambanahambana, swi ri karhi swi endla migingiriko yo karhi. Ximunhuhatwankulu xi va xi ri karhi xi lava ku fikelela mhaka yo karhi kambe xi tsandzeka. Xi nga tsandzekisiwa hi vanhu vo karhi, kumbe hikokwalaho ka xiyimo lexi xi tikumaka xi ri eka xona. Mpfilungano wu vanga ntlimbo, lowu nga ku bohana ka swilo loku sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela xikongomelo xa xona. Ku na ntlimbo wa le ndzeni, laha ximunhuhatwankulu hi xoxe xi lwisanaka na mavonelo kumbe ripfumelo ra xona, kasi ku tlhela ku va ni ntlimbo wa le handle, laha ximunhuhatwankulu xi siveriwaka ku fikelela leswi xi swi lavaka hi ntumbuluko kumbe swimunhuhatwa swin'wana leswi vuriwaka swisihalali. Ntimbo wa kula wu fika eka makholo, ku nga xiyimo laha timhaka se ti nga bohana lero ku laveka xitshunxo.
Rhumbuka u vulavule hi ku lehisa, a tlhantlha mhaka yakwe yi ku tlangandla, erivaleni. Van'wana va tiva no chava ku twa marito na mavito lama a a ma tirhisa. Timhaka ti fike ti jika loko a boxa leswaku na yena u na AIDS. U hlamuserile leswaku a a kamberiwile hi madokodela. A a ri na xitsongwa-tsongwana xa HIV. Ntshungu hinkwawo wu sungule ku tlhuvatlhuveka, huwa yi ku mpoti! A ku nga ri na loyi a a langutele timhaka to tano eka Rhumbuka.Hambileswi a a nga si teka nsati, a va rhandza mahanyelo yakwe lawa yo tenga. A va nga n'wi tivi a ri munhu wo rhandza vugangugangu. Se, a a furiwe hi mani hi AIDS ya kona? Van'wana va tive no vula leswaku a a va vungunya.Leswi swi boxiwe hi un'wana a ku: "Hee Rhumbuka, ha khensa loko u hi tsundzuxile hi ta AIDS. A hi swi twile no swi twisisa loko wa ha hlamusela, a swi nga fanelangi leswaku u nghenisa na vito ra wena leswaku hi ta ku kholwa.U nga hi vungunyi,a hi vatukulu va wena."Vanhu van'wana va hlekile,van'wana va phokotela mavoko, ku ri ku komba ku yima na xivulavuri.
Kokwana a ndzi languta. Ndzo whi!
Ndzi fikile! hi Conny Masocha Lubisi 100
c) Dyondzo i vukosi
1.7 Hi kwihi laha ntirho lowu wu tirhiweke kona?
1.9 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
"Hi landzile n'wana wa hina," ku vula Manana, hi rito ro terisa vusiwana. Tatana yena a a tikhomile xikandza, a lo whii!
"Ndzi khomeleni, ku hluphiwa a ndzi tolovelangi," ku vuyeta Miyelani.
"Leswi yena a nge a nga tsakeli ku va dokodela xana mi to n'wi sindzisa ke?"
Pimanyisa xintshuxo lexi nga eka xirungulwana xa "A va hlahluveli" na xitshunxo lexi nga eka xirungulwana xa "Ndzi fikile", u ri karhi u tirhisa swikombiso leswi humaka eka swirungulwana. Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin'we ntsena ya buku yo hlamulela eka yona.
Siku rin'wana Miyelani a a titsakerile a ri karhi a tiphina hi ku famba a vona swiambalo swo hambanahambana emafasitereni ya mavhengele eGiyani,hiloko a ku thukwa, hi Gezani.
A swi ndzi tikelangi ku hlawula mina mufana.Bolo a yi famba emahlweni.Un'wana na un'wana loyi a twisisaka bolo ku fana na mina a a ta va a hlawurile leswi ndzi swi hlawuleke. Ma tiva tintanghu ta mina ta bolo leti a ndzi sele na tona loko ndzi nga si teka xiboho lexi, se a ko va tinyoka ntsena. Loko ndzi ku ndzi luma ehansi hi tona a ndzo rheta. Valala va mina a swi va olovela ngopfu ku ndzi jika. Loko va ndzi komba hala va nga kona, loko ndzi ku ndzi yima ndzi ku tserhe, a ndzo rheta, ndzi ku tshwirr, ivi vahlaleri va ba huwa.Vaseketeri va xipano xa mina va ku ndzi 'mbuti'. Ku nga ri ku swi vula khwatsi hi ndlela leyi.A va huwelela hi xiviri va ku,"Humesani mbuti leyi ya hi dyisa!".A ndzo tikuma ndzi ri nala wa va ka hina na lava hi tlangaka na vona. A swi tika. Hikwalaho ndzi lo kanya mbilu ndzi xava tikhokho na leswin'wana. Loko yi ri ndlala a yi nga ta vona hi munhu. A yi ta ndzi kenya swi nga voniwi. A ndzi ta ya dya ekaya namadyambu. Vusweti bya swiambalo bya vonaka kambe ndlala yi tumbela endzeni ka munhu. Hi swona leswi endlaka Vatsonga va ku ndlala i 'malwa-a-te-whi!"
Ku juma - ku kumeleta munhu a endla swo karhi kumbe a nga ehleketangi.Ku ka ti nga dibangi ti heta - ku penga/ ku va xiphukuphuku.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana Hasani a a hisekela ku tekana na xirhandzwa xa yena Lynette, loyi yena a n'wi vitana Rivoni. A a vula leswaku Lynette i rivoni leri ri n'wi voningelaka ndlela ya vutomi. Hi nga vula leswaku ku sukela siku leri Lynette a voneke Hasani ha rona etlilasini, a tshama a ri karhi a n'wi voningela ndlela ya vutomi. U n'wi pfunile eka ku hlamula vamatlhontlhabyongo lava a va ya nyikiwile hi mudyondzisi Viljoen. U n'wi yisile ekaya ka vona leswaku a ya vona vatswari va yena, a tlhela a n'wi endzela ekaya ka vona. Mhaka leyi tsakisaka i ku vona lavambirhi se va nyikiwile mpfumelelo wo tekana hi kokwa wa Hasani loyi a nga lavi ku twa nchumu hi Lynette. Lynette u kotile ku pfuna Hasani ku kucetela kokwa wa yena leswaku a n'wi rivalela, kutani va kota ku va va tekana.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ntiyiso ntsena hi Willie Richard Chauke 18
Xivutiso xa 1
Ku yimisa hi nhloko - ku hundzuluxa xilo nomu wu va ehenhla. Ku yiva mbilu - ku koka rinoko/ ku endla leswaku munhu a ku rhandza.
7. Eka swirungulwana leswi landzelaka, kuma vito ra ximunhuhatwa lexi swiendlo swa xona swi yelanaka na vito ra xona. Kombisa ku yelana koloko. Nhlamulo ya wena a yi tate kotara ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
1.16 Nyika ntlimbo na xitshunxo leswi kumekaka eka xirungulwana lexi.
a) "Marito ya n'wina ya na vulombe." b) "Ku khedza swikhago".c) "Hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo".d) "Ndzi nge pfuki ndzi n'wi fularherile".
1.13 Hlamusela leswi humeleleke endzhaku ka loko ntirho lowu wu tirhiwile.
"Swi lo yini u ngo rila?" Ku vutisa Zoro.
Xivutiso xa 3
Ku mamisa tintiho - ku xisa/ ku kanganyisa.
Ku ku whii, hi ndlela ya ku hambi hele leri ri nga ku fambeni munhu a a ta ri twa.
5.5 Xirungulwana xa "Tlhari ri tlhavile ekaya"a) Rintiho a ri tikombi. b) Leswi u lavaka vanhu va ku endla swona, na wena swi endle eka vona.c) Xandla famba, xandla vuya.
2.10 Xana hi ku vona ka wena muvulavuri u endle kahle ku va a paluxile xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku pfumala swa le mandleni - ku pfumala mali.Ku rhuriwa ndzhwalo - ku wisisiwa/ku pfuniwa eka xiphiqo xo karhi.
"U lava ku va gqweta wena?" A vula hi ku hatlisa, hi huwa, a hoxile mahlo eka mina.
"A ndzi ri xikolokolo a a endle vudokodela sesi. Kambe loko a lava ku endla swa ku tiva hi nhloko ya yena a nga swi endli a ri laha hansi ka lwangu ra mina. A a hume xa yena xitandi."
Swivutiso swo engetela 125
(6) NTIVOMBANGU (GEOGRAPHY)
Migingiriko
"Leswi u swi twaka ku ri tata wa wena u ri yini ke? Kutani u lava ku swi endlisa ku yini?"
"Vatswari va mina va ri va naverile ngopfu ku ku vona. Va nga ka va nga ha tiyiseli ku yimela Sonto wun'wana. U nga chavi, vana wanuna."
1.1 Xana a swi sukela kwihi ku kala Matimba a tikuma a ri eka ndhawu leyi?
Doroba ra Allesburg a ri ri ekusuhi swinene na lokhixi ra Phaphamani.Vaxavi vo tala a va huma elokhixini leri. Etlhelo lerin'wana ra Phaphamani a ku ri na lokhixi ra Lalani. Doroba leri a ri ri kusuhi na lokhixi ra Lalani a ku ri ra Osfontein. Vaakatiko va Lalani a va xava e-Osfontein. E-Allesburg a ku ri kulenyana.
b) Swi tsandze koti
hi Willie Richard Chauke
"Kasi ndzi te yini ka wena?" Ku yisa tatana emahlweni.
Xirungulwana lexi xi sungula laha Mathebula a pfulapfulaka tibuku ta jaha ra yena Matimba, loyi a a ri eka Ntangha Khume (Giredi ya 12), leyi a ya yi endla ra vumbirhi tanihileswi a feyileke naswona hi mpfhuka a sungula ku nghena a ri ri ro sungula ku va a feyila. Swivangelo swo feyila ka yena a swi nga tiveki kambe a va kumbetela swo tala. Mathebula a a tshamile ekamarini ra vuwiselo kutani loko nsati wa yena N'wa-Mzamani a n'wi tisela tiya, hiloko a n'wi byela leswaku a nga voni ntirho wa xikolo na wun'we lowu Matimba a nga wu tsala. N'wa-Mzamani u lo vhela a vitana Matimba, loyi a nga hlwela ku ta hikwalaho ka leswi a a ri karhi a tibulela na vanghana va yena egedeni ya muti. Loko Matimba a vutisiwa leswaku hikwalaho ka yini a nga tsali ntirho wa xikolo, u hlamule leswaku dyondzo ya vuchofolo a nga yi lavi, na leswaku a swi nge n'wi pfuni ku va xidyondzeki xa hlonga. Loko tata wa yena a n'wi byela ku tshika ku tinghenisa eka tipolitiki, yena u vule leswaku u lava ku hanya vutomi hi ku hetiseka.
"He wena ndzumulo ndziwena, u tlhontlha mimpfi hi rhavarhava, namuntlha u landza swikwembu!" ku vula Mkhekhelezi.
SIKU RA KU TITSARISA: 09 SUNGUTI 2010
Nkomiso
1.6 Hlamusela xikhovolelo lexi nga kona eka xirungulwana lexi loko u xiya marito lama landzelaka ya ntombhi leyi lama nge: "Ndzi nge pfuki ndzi n'wi fularherile."
- Xana mhaka leyi runguriwaka eka xirungulwana lexi ya leswaku vafana lavanharhu, Lucas, Themba na Zoro va baleserile vanhu hinkwavo lava ngi va ri enkosini wa Nkulukumba Mulamula eLalani ya khomeka/khorwisa/koteka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
"Sweswo a hi swona leswi swi nga swa nkoka," ku hlamusela Mathebula."Mhaka ya nkoka i ntshunxeko,ntshunxeko wo hlawula leswi tsakisaka timbilu ta hina. A swi hi pfuni nchumu ku tshunxeka ku va tinconge emavokweni ya vanhu van'wana eka ncuva wa rifu. Tiko leri ri vone mitsumbu yo tala leyi yi ngo va tinhlayo to phikizana hi tona. Varhangeri ematlhelo hinkwawo ya ndzilikano wa vumunhu va tirhisa mitsumbu ya valandzeri na vakaneti va vona ku antswisa ku vulavula ka vona ka xipolitiki. Mitsumbu yi hundzuke tihunyi, ku tshiveriwa mindzilo hi yona."
"Vutomi bya mina a bya ha fanangi nakambe. Ntsakisi u ringetile ku ndzi khongotela kambe a ndzi tsandzeka ku swi amukela. Lexi nga ndzi khunguvanyisa ngopfu hi leswi va nga ndzi fihlela mhaka ya nkoka yo fana na leyi."
Mphyaa!
"Hi fambile kahle master, wa hina ntirho hi wu hetile. Sweswi bolo yi le ka khoto ya n'wina," I Zoro a hlamulaka.
Mathebula u humile emutini wakwe a nghena epatweni. A ku nga vonaki hambi yi ri mbyana. Ekulenyana a ku twala mpfumawulo wa ku yimbelela loko hlomula mbilu. Loko a ri karhi a famba Mathebula u sungule ku twa gwitsi ri endzela marhumbu yakwe. U twe milenge yi sungula ku tika wonge a a lo yi nghenisa endzeni ka mabutsu ya nsimbhi. Loko mpfumawulo wa ku yimbelela wu ya wu ri karhi wu kula, milenge a yo ya yi nyanya ku tika.
"Mani?" ku vutisa Mathebula a ha yime kwale fasitereni.
1.9 I mani loyi a a hahlula muti wa Mkhekhelezi?
Leswi nga endzeni
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Eka xirungulwana xa "A va hlahluveli", Magazini a a navela ku va na nsati loyi a nga ta n'wi kumela vana. Ku navela ka yena a ku humelelangi hikwalaho ka leswi a a tekile nsati wo ka a nga veleki. U ringetile ku tiyisela a tshama na yena malembenyana a ehleketa leswaku lembe rin'wana u ta kuma n'wana kambe swi tsandza. Ku ahlula xirhalanganyi lexi, u rhandzanile na nsati un'wana, loyi a nga hetelela a tekanile na yena endzhaku ka loko nsati wo sungula a tlhelerile eka rikwavo. Lexi hi xintshuxo eka ntlimbo wa xirungulana lexi, hambileswi xi nga pfunangiki hikwalaho ka leswi nsati wa vumbirhi na yena a nga tswali swihlangi.
Migingiriko
2.3 Vuxaka bya Lucas na Zoro a byi ri byihi?
Xirungulwana xa "Rivoni" hi CM Lubisi
hi Conny Masocha Lubisi
Loko a nghena ekamareni yo khudzehela eka yona u vone N'wa-Mzamani a lo lakahla, emubedweni. Xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe ra ximatsi leri a ri lo juu, hi ngati leyintshwa.
1.4 Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka:
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku tsema nhlana - ku chavisa/chuhwisa.
1.14 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Vumbirhi lebyiyani byi ku xibyaa, swange i valoyi lava xweleke engomeni.Dyambu ri xile va lo ri nhwii, vumbirhi lebyiyani byi funengele tlosi ra nchavo.Namixo Mkhekhelezi u nyikile Xihahluli mali ya bazi, a tlhela a teka N'wa-Mbhedlhe va heleketa Xihahluli a ya khoma bazi a nyenga. Loko bazi ri suka Mkhekhelezi u yimisile voko ku n'wi navelela rendzo ro saseka ro tlhelela eka rikwavo le Bambeni. Leswi swi tsundzuxe Xihahluli mahetelelo ya norho wakwe.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka eka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Lucas na vanghana va yena va nga pfumela ku xaviwa hi Zukrov leswaku va ya dlaya Moses Ntuli na lava a nga ta va a ri na vona ku lahlisa vuthala. Loko vaLucas va hetile ku dlaya Moses na vanhu vo tala enkosini wa Nkulukumba Mulamula eLalani, swi kumeke leswaku na yena tata wa Lucas u dlayiwile. Loko va endla ntirho lowu, Lucas a nga kalangi a ehleketa leswaku tata wa yena u kona exikarhi ka vanhu lava a va va dlayetela. U lemukile mhaka leyi loko a ri karhi a hlaya mavito ya vanhu lava dlayiweke eka phephahungu, kutani a rila hi xiviti ku kuma leswaku tlhari ri tlhavile ekaya. Hileswaku xibamu lexi a lava ku dlaya nala hi xona, xi dlayile na tata wa yena.
"I vangani?" Ndzi vutisa ndzi ri karhi ndzi tibyela leswaku ku hava nhlamulo yin'wana handle ka makumembirhi."I khumen'we," a vula hi rito ro huma kahle, ro xonga."Khumen'we!" Ndzi vutisa hi ku hlamala. "Ina!" "Njhani?"
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
2. Pimanyisa ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa "Ntiyiso ntsena" na ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa "A ku humelele yini?" u ri karhi u nyika swikombiso na ku seketela hi timhaka leti humelelaka eka swirungulwana.
"Ndza swi twisisa leswi u swi vulaka," ku amukela Rhumbuka. "Vanhu lava va fanaka na mina va nga herisa makume na madzana ya vanhu hi ku va pambulela xitsongwatsongwana lexi xa HIV."
Xivutiso xa 3
Ku hlaya miehleketo ya munhu - ku tiva leswi munhu un'wana a ehleketaka swona kumbe ku endla swona.
Loko ku ri ku yimbelela a ku twala ku ri karhi ku tshinela. A ku nga ti eka yena, hi yena a a ya kona. Hi yena a a ri karhi a tshinelela emahandzeni. A a nga ha fambi,a a khuluka kunene.A a swi lava ku yima a tlhela kambe milenge yakwe a yi bohe, tanihi va Reformist, ku ya emahlweni ntsena. Milenge yakwe a yo tilawula hi ntiyiso wa yona-vu.
Namuntlha tatana a a lo vusiku sala endlwini,a ya pfuxela Manana.A ndzi nga kanakani leswaku leswi a a swi kumile exibedhlele a swi bihile. A ndzi n'wi vona ro sungula himpfhuka a vuya exibedhlele. A a nga si vula nchumu eka mina kambe leyi buku munhu a a ta yi hlaya yi pfariwile.
"Tatana,hi xichavo lexikulu,ndzi kombela leswaku mi ndzi lomba ndleve," ku vuya Matimba."Dyondzo na tipolitiki,ha vumbirhi ka swona,swi lovekiwe endzeni ka mina. A ku na ndlela leyi ndzi nga kotaka ku huma eka tipolitiki hi yona. Na n'wina swi tano, a ku na ndlela leyi mi nga tidamurhutaka hi yona etimhakeni ta dyondzo, hambileswi mi nga riki swichudeni. Munhu u hanya hi ku hetiseka etikweni, a nga hanyi xikolo, ivi a ta hanya ntirho, ivi a ta hanya tipolitiki. U hanya hinkwaswo xikan'we."
"Yena va ri u karhatile ngopfu!"Ndzi twa ndzisana ya Tatana a vula hi rito ra le hansi.
"A hi ta tsaka ngopfu ku va ku hundzisiwa xirho xin'wana na xin'wana xa Nhlangano wo yimela muti wa Phaphamani kambe Moses a nga sali. Swa antswa mi dlaya yena ntsena ku sala lavan'wana ku ri na ku dlaya lavan'wana ku sala yena. Moses i mpfangano wa nyoka ya tinhloko timbirhi na nghala.Wa luma swinene," i Zukrov yeloye, a gungudzela fole eka xichelankuma loko majaha lawa ya ha gayela ngalava leyi ya ntirho.
"A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlaya tata wa mani?"
"Swi huma kwihi sweswo?" Ku vutisa Mathebula.
1.10 I yini lexi xi nga endla leswaku movha wa Mathebula wu ala ku pfuma?
A ndzi nga ta cinca hambi tatana o ba lexi dumaka. Kambe sweswi a ndzi fanela ku endla yini?
b) Ku rivalelana swi na nkoka.
5.5 Xirungulwana xa "Tlhari ri tlhavile ekaya"
1.8 Xana leswi endliweke hi ntombhi leyi eka xirungulwana lexi swa tshembisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Percynah Ndlovu u velekiwe etikweni ra ka Makuleke eka Hosi Mhinga hi siku ra 26 Khotavuxika 1971. I n'wana wa Risimati Thomas Ndlovu na N'wa-Nhlengani Mhlaba Zondheka, ntombi ya ka Mashele. U kulerile etikweni ra ka Magomani eka vamalume wa yena lava se va hundzeke emisaveni, ku nga Daniel Hasani Mashele. U sungurile xikolo eMagomani Primary School hi lembe ra 1980 ku kondza a fika eka ntangha ntlhanu (Giredi ya 7). Hi lembe ra 1987 u hundzerile exikolweni xa le henhla xa N'wanati laha a dyondzeke kona ku fikela lembe ra 1989. Hi lembe ra 1992 u yile a ya dyondza ntangha kaye (Giredi ya 11), exikolweni xa le henhla xa Majeje eLulekani. Hi lembe ra 1995 u yile ku ya antswisa ntangha khume (Giredi ya 12) exikolweni xa le henhla xa Jim Chavane. Hi kona laha a nga hetisa kona ku tsala buku leyi.
Endzhaku ka nkarhi lowu tikombaka ku va wu vile ntlhanu wa timinete, tatana a hundzuluka hi ku nonoka. A ndzi tshinelela. A fika a yima kwala mahlweni ka mina. Mina ndzi languta ehansi.
Ku ku whi!
2.1 Xana i mani loyi ku vuriwaka leswaku u nghene endlwini?
Xivutiso xa 4
2.8 I yini xi endleke leswaku eku heteleleni Hasani na Lynette va tekana?
Ndzi ya exibedhlele ka manana?
"Sweswo a hi nchumu buti, ntsena loko yena a hanyile."
Ndzi swi twisisa. Ndzi swi vona leswaku nhwanyana loyi a a tlharihile.
"Xa ku sungula, ndzi kombela leswaku u hi endzela eka hina hi Sonto."
"A ndzi teki 'e-e' tanihi nhlamulo." Nhwanyana a vula. "U nga vileli, a hi fambe ndzi ta ya xava."
<fn>SAPS.Framework.2009-02-26.ts.txt</fn>


















Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo



























RIMBA RA PHOLISI YA RIRIMI YA RIXAKA

















Mpfapfarhuto wo hetelela







































13 Hukuri 2002



2









LESWI NGA ENDZENI





















RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI THEKINOLOJI



NONGOLOKO WA TIAKHIRONIMI



XIYENGE XA 1 MATIMU NI VUNDZENI



Manghenelo



Matimu



Mfumo wa milawu



XIYENGE XA 2

SWA NKOKA EKA PHOLISI



2.1

Swikongomelo



2.2

Milawu





2.3

Maendlele





2.4

Xikopu







XIYENGE XA 3 KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU XIYENGE XA 4 SWITIRATEJI SWO ENDLA NONGOLOKO WA TINHLAMUSELO





























































National Language Policy Framework - 2002



3







RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI THEKINOLOJI, DOK. B S NGUBANE



Ririmi i nchumu wa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana la nga lamalangiki, i nchumu lowu hi wu tirhisaka ku humesela erivaleni miehleketo ya hina, ku paluxa ntokoto ni mfuwo wa hina ni ku endla milawu ya mahanyele leyi yi hi lawulaka. Hi kota ku tirha tani hi vanhu laha misaveni leyi yi cinca- cincaka hikwalaho ka ririmi. Mfanelo yo tirhisa ririmi leri munhu a ri tsakelaka ra ximfumo hikwalaho yi kumeka eka tsalwa ra Timfanelo naswona Vumbiwa na byona byi kombisa kahle leswaku tindzimi ta vanhu va ka hina i nchumu lowu wu faneleke ku hlayisiwa.



Ndza tinyungubyisa swinene hikwalaho ka ku va endzhaku ka mimbhurisano leyi veke kona, hi kota ku endla xitiviso xa rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ya Afrika-Dzonga. Leswi i mahetelelo ya maendlele lama sunguleke hi lembe ra 1995 laha ndzi tholeke Ntlawa wa Migingiriko wa LANGTAG ku nyika switsundzuxo mayelana ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ni vupulani bya swa ririmi. Leswi swi vile swa nkoka hikwalaho ka mavonele yo hambana hi tlhelo ra swa ririmi hi swiyenge swo hambana leswi khumbhekaka ni hi ku ka vanhu va nga amukeli hi vunene ku hambana loku nga kona ku ya hi tindzimi ni miehleketo ya leswaku ku tirhisa tindziminyingi swa durha leyi nga kona eka swiyenge swin'wana swa vanhu xikan'we ni ku soriwa ka mhaka ya ku tirhisiwa ka ririmi rin'we ntsena eAfrika-Dzonga hi swiyenge swo hambana.



Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka ri kotile ku humelela hikwalaho ka mimbhurisano leyi endliweke hi ndzawulo ya mina hi ku tirhisa LANGTAG ni ku tirhisana ni Phanele yo Tsundzuxa mayelana ni pholisi ya ririmi. Rimba leri ra pholisi hi rona masungulo ya malawulele ya switirho swa tindzimi leto hambana ni ku humelerisiwa ka demokhrasi hi mfumo, vululami, ndzingano ni vun'we bya rixaka. Leswi hi swona swi susumetaka ku tlakusiwa ka tindzimi ta ximfumo ta 11 tani hilaha swi kombisiweke hakona eka vumbiwa ra tiko.



Rimba leri ra pholisi ri kombisa ni ku twisisa swinene leswaku nkoka wa tindzimi ta hina wu le ka ku tirhisiwa ka tona eka swa ikhonomi, swa tipolitiki ni mbulavulo wa siku na siku. Loko ririmi ro ka ri nga koti ku humelela eka hinkwaswo leswi kombisiweke laha, ri nga fa. Rimba ra Pholisi ri langutisa nakambe mhaka ya ntirhisano wa matiko ya misava ni ku tshikelela leswaku tindzimi ta hina ta xintu ti tirhisiwa na tona eka swiyenge swa thekinoloji. Hikwalaho ke, ri tiyisisa ku tlakusiwa ka xiyimo ni ku tirhisiwa ka tindzimi-xidzi ta laha Afrika-Dzonga.



Ndzi ni ku tshembha leswaku MaAfrika-Dzonga hinkwawo ya ta amukela rimba leri ra pholisi ya ririmi tani hi nchumu lowu nga wa vona. Ndzi tshembha leswaku hi ku tirhisana swin'we, hi fanele ku vonisisa leswaku pholisi leyi ya hi tirhela ni ku tinyungubyisa hi yona tani hiloko yi humesela ehandle vuhina tani hi MaAfrika-Dzonga.













National Language Policy Framework - 2002



4









DOK. B S NGUBANE, MP

































































































































National Language Policy Framework - 2002



5















NONGOLOKO WA TIAKHRONIMI













DAC Department of Arts and Culture (Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo)



DoE Department of Education (Ndzawulo ya Dyondzo)



DoJ Department of Justice (Ndzawulo ya Vululami)



DPSA Department of Public Service and Administration (Ndzawulo ya



Mintirho ya Vanhu ni Vufambisi)



HLT Human Language Technologies (Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu)



LANGTAG Language Plan Task Group (Ntlawa wa Migingiriko



wa LANGTAG)



LiEP Language in Education Policy (Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo)



MTEF Medium-Term Expenditure Framework (Rimba ra Nkarhi wa le



Xikarhi wa matirhisele ya timali



NGO Non-Governmental Organisation (Nhlangano lowu nga riki wa



mfumo)



NLS National Language Service (Mintirho ya Ririmi ya Rixaka)



PanSALB Pan South African Language Board (Huvo yo Angarhela ya Tindzimi



Ya Afrika-Dzonga)



SADC South African Development Community (Tiko ra Nhluvukiso wa



Afrika-Dzonga)



SAQA South African Qualifications Authority (Vulawuri bya Vuthwasi bya



Afrika-Dzonga)



SASL South African Sign Language (Ririmi ra Mavoko ra Afrika-Dzonga)



SITA State Information Technology Agency (Nhlangano wa Mfumo wa



Swa Thekinoloji)



TISSA Telephone Interpreting Service for South Africa (Mintirho ya Vutoloki



Bya Tiqingo ya Afrika-Dzonga)























































National Language Policy Framework - 2002



6







XIYENGE XA 1: MATIMU NI VUNDZENI







1.1 Manghenelo





EAfrika-Dzonga hinkwaro ku ni kwalomu ka 25 wa tindzimi leti vulavuriwaka, laha 11 wa tona ti nga tindzimi ta ximfumo hi ku ya hi Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa,1996 (Nawu wa No. 108 wa 1996), ku ri hikwalaho ka ku va ti tirhisiwa hi kwalomu ka 98% wa vaaka-tiko hinkwavo.



Tindzimi leti ta 11 ta ximfumo i Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati (leti ti vuriwa tindzimi ta ntlawa wa Xinguni); Xisuthu, Xipedi na Xitswana ( leti ti vuriwaka tindzimi ta ntlawa wa Xisuthu); Xivhenda, Xitsonga, Xinghezi na Xibunu.



Hikwalaho ke, Afrika Dzonga i tiko ra tindziminyingi. Xikombiso xa leswaku Vundziminyingi bya tirha eAfrika-Dzonga i ku va tindzimi-xidzi to hlaya ti kumeka eka tiprovhinsi to hambana.



Enkarhini wa sweswi ku ni nsusumeto lowukulu wa xilaveko xo hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa hi ndlela leyi ku ri karhi ku tlakusiwa tindziminyingi leswaku MaAfrika-Dzonga va tshunxeka ni ku twisisa leswaku va fanele ku tirhisa tindzimi ta vona ku nga ri ku tirhisa tindzimi timbe.



Ku fikela nkarhi wa sweswi, vulawuri bya ku hambana ka tindzimi endhaku ka ntshunxeko eAfrika-Dzonga swi ni xiphiqo swinene hikwalaho ko pfumaleka ka pholisi ya ririmi leyi twisisekaka kahle, leswi swi endleke leswaku ku tirhisiwa ngopfu tindzimi ta Xinghezi ni Xibunu eka timhaka ta ikhonomi ni ta tipolitiki.







Nhungu wa malembe endzhaku ka ntshunxeko, Afrika-Dzonga ri fikile eka nkarhi wa nkoka. MaAfrika-Dzonga va fanelaka ku fikelela hi ndlela leyinene ku hambana loku nga kona hi tlhelo ra tindzimi ni mimfuwo, ni ku langutana ni





National Language Policy Framework - 2002



7







mintlhontlho yo tirhisa tindziminyingi. Leswi hi swona swi susumeteke ku vumbiwa ka rimba leri ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka.



Rimba ra Pholisi leyi a ri tlakusi ntsena ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika- Dzonga, kambe ri khutaza ni ku tirhisiwa ka tindzimi ta laha tikweni tani hi tindzimi ta ximfumo ku tlakusa vun'we eka rixaka. Pholisi leyi yi khumbha timhaka ta ku hambana ku ya hi tindzimi, vululami, ku fikeleleka hi ku ringana ka switirho swa mfumo ni tiphurogireme ta mfumo ni ku xiximiwa ka timfanelo ta ririmi.



Tsalwa leri i rimba ra vundziminyingi leri tirhaka hi ku landzelela vumbiwa.









Matimu





Ku sukela ekusunguleni loko ku ta Madachi laha Afrika-Dzonga, hi nkarhi wa xihlawu-hlawu, pholisi ya ririmi ya mfumo ni mfumo wa nkarhi wolowo a swi nga tekeli enhlokweni mhaka ya ku hambana ka tindzimi leti vulavuriwaka eAfrika-Dzonga. Leswi swi vuyile swi herisiwa hi ku fika ka demokhrasi hi lembe ra 1994 ni leswi vumbiwa ri kombisaka swona mayelana ni tindziminyingi.







Matshamele lawa ya swilo ya vangile leswaku ku va ni nka-ndzingano ni ku tshikeleriwa ka tindzimi tin'wana laha, Xinghezi ni Xibunu swi kumekeke swi tekeriwa ehenhla swinene ku tlula tindzimi ta Xintu.



Hi ndlela yoleyo, tipholisi ta mfumo wa xihlawu-hlawu ta ririmi ti vumbile ndzandzelelano wa tindzimi lowo ka wu nga ringani lowu a wu kombisa kahle swiyenge swo hambana-hambana ku ya hi nghohe leswi nga kona eAfrika- Dzonga.



Hinkwaswo leswi swi chichile xiyimo xa tindzimi ta Xintu xikan'we ni tindzimi ta swiyenge swin'wana swa vanhu leswi naswona a swi tsan'wiwa swo fana ni





National Language Policy Framework - 2002



8







mabofu ni vamadzingandeve - leswi swi endlile leswaku ku va ni ku tekeriwa ehansi ni ku va tindzimi leti ti voneriwa ebodleleni, ku nga ri ntsena hi Manghezi ni Mabunu kambe ni hi vavulavuri va tona tindzimi leti.



Matshamele lawa ya swilo ya nyanyisiwa hikwalaho ka ku va minhlangano ya mfumo ni le yi nga riki ya mfumo yi tala ku teka swiboho leswi nga landzeleriki vumbiwa hi mayelana ni ririmi hikwalaho ka ku koma ka miehleketo ya vona loko swi ta eka mhaka ya tindziminyingi.







1.3 Ku ya hi mfumo wa milawu





Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa xi vumba masungulo ya xinawu ya tindziminyingi, ku hluvukisiwa ka tindzimi ta ximfumo ni ku tlakusiwa ka nxiximo wa ku hambana hi tlhelo ra tindzimi loku nga kona laha tikweni. Ri kombisa timfanelo ta ririmi ta vanhu, leti faneleke ku xiximiwa hi ku ya hi tipholisi ta rixaka ta ririmi.







Vumbiwa ri tshikelela mhaka ya leswaku hinkwato tindzimi ta ximfumo ti fanele ku xiximiwa ku ringana ni ku khomiwa ku ringana, ku ri karhi ku tlakusiwa xiyimo ni matirhisele ya tindzimi ta xintu, loko mfumo hi tlhelo wu ri karhi wu tirhisa milawu ni man'wana maendlele yo lawula no rindza matirhisiwele ya tindzimi ta xintu.



Vumbiwa ri lerisa ku cinca ka xiyimo xa tindzimi etikweni hinkwaro, ri tlhela ri kongomisa ngopfu eka tindzimi ni rixaka leswi khale a swi tsan'wiwa ku kota ku fikelela swilaveko swa swona.



Xiyenge xa 6(2) xa Vumbiwa xi lava leswaku ku va ni maendlele yo karhi lama nga ta tirhisiwa ku hluvukisa tindzimi leti.



Xiyenge xa 6(3) na (4) swi kombisa magoza lawa mimfumo ya swifundza ni wa rixaka swi faneleke ku ma teka mayelana ni matirhisele ya ririmi, laha





National Language Policy Framework - 2002



9







tindzawulo ta mfumo ti faneleke ku tirhisa tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi ta ximfumo.



Ku yisa emahlweni ka ku tlakusa mhaka ya ku hambana ku ya hi tindzimi, xiyenge xa 6(5) xi lerisa ku vumbiwa ka Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (PanSALB) leyi nga ta tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi ni ku vona leswaku ku hluvukisiwa no tirhisiwa ku nga ri ntsena tindzimi ta ximfumo kambe ni ta Khoi, Nama na San xikan'we ni (tindzimi) ririmi ra mavoko ra Afrika Dzonga. PanSALB yi fanele ku xixima Tindzimi ta laha Tikweni leti vulavuriwaka hi swiyenge swin'wana swa vaaki, na tindzimi leti tirhisiwaka eka swa vukhongeri.



Timhaka tin'wana leti khumbhaka swa ririmi ta kumeka ni kun'wana eka vumbiwa handle ka laha se ku kombisiweke. Xiyenge xa 9(3) xi sirhelela eka xihlawu-hlawu xo ya hi tindzimi, kasi swiyenge swa 30 na 31(1) xi vulavula hi timfanelo ta vanhu hi ku kongomisa eka swa mfuwo, vukhongeri ni ku nghenelela eka hinkwaswo swa ririmi ni ku tiphina. Xiyenge xa 35(3) na (4) swi kongomisa eka timfanelo ta ririmi ta vanhu lava khomiweke, lava pumbiweke ni lava gweviweke, hi ku kongomisa ngopfu eka ku tengisiwa ka vona hi ku tirhisiwa ka ririrmi leri va ri tsakelaka kumbe ku va va tolokeriwa hi tindzimi ta vona.



Ndzawulo ya Dyondzo yi humesile Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo (LiEP), leyi tshikelelaka ku tirhisiwa ka tindziminyingi tani hi ndlandlamuxo wa ku hambana ka mimfuwo ni ndlela yo aka Afrika-Dzonga ro kala xihlawu-hlawu. Hambiloko vadyondzi va khutaziwa ku dyondza hi tindzimi ta vona, va tlhela nakambe va khutaziwa ni ku dyondza tin'wana tindzimi to engetela eka ririmi ra manana. LiEP yi kongomisa eka timhaka ta (tindzimi) ririmi ro dyondza no dyondzisa eswikolweni swa mfumo, tikharikhulamu ta le swikolweni, ni mintirho yo fambelana ni swa ririmi ya tindzawulo ta swifundza ni minhlangano yo lawula mafambisele ya swikolo.













National Language Policy Framework - 2002



10







Vumbiwa ni yin'wana mimfumo ya milawu swi tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga. Hikwalaho ke, rimba leri ra pholisi ri fanele ku susumeta vun'we bya pholisi eka tilevhele hinkwato tinharhu ta mfumo ni ku humesela kahle erivaleni xiyimo ku ya hi pholisi ni matirhisiwele swa tindzimi ta xintu eka tiprovhinsi hinkwato ta kaye eAfrika-Dzonga.



















































































































National Language Policy Framework - 2002



11







XIYENGE XA 2: SWIYENGE SWA NKOKA EKA PHOLISI







2.1 Swikongomelo





Pholisi ya ririmi yi tekela enhlokweni leswi vumbiwa ri kombisaka swona hi tindziminyingi naswona yi fambelana ni swikongomelo swa mfumo swa ikhonomi, tipolitiki ta vanhu na ku kula hi tlhelo ra dyondzo. Swikongomelo swa yona i ku -



Tlakusa ku tirhisiwa hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta 11;





Kondletela ku fikeleleka ka mintirho hinkwayo ya mfumo , vutivi ni mahungu;





Lulamisa leswi a swi onhekile hi tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa;





Kondletela mimbhurisano hi mhaka ya tindziminyingi ni vaaki hinkwavo;





Khutaza ka ku dyondza tindzimi tin'wana ta xintu ku aka vun'we eka rixaka ni ku tiyisisa ku hambana ku ya hi tindzimi ni mimfuwo;



Tlakusa mafambisele lamanene ya tindzimi leswaku ku ta va ni ku tirha hi ku hetiseka emintirhweni ya mfumo ku fikelela swilaveko swa vaaki;







2.2 Milawu





Pholisi ya ririmi yi landzelela milawu leyi landzelaka:





Vutiyimiseri byo tlakusa ku ringana eka tindzimi hinkwato ni timfanelo ta tindzimi tani hilaha swi lavekaka hakona eka nkarhi lowu wa xidemokhrasi;













National Language Policy Framework - 2002



12







Twisisa leswaku tindzimi i switirho swo andzisa vutivi, vuswikoti ni ku nghenelela hi ku hetiseka eka timhaka ta swa tipolitiki ni swa ikhonomi;



Tirhisana ni swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi;



Sivela ku tirhisiwa ka ririmi rihi kumbe rihi hi ndlela yo lava ku tshikelela no tsan'wa tin'wana tindzimi;



Ku yisa emahlweni ni ku tlakusa mimbhurisano ni vaaki ku kota ku fikelela swilaveko swa vona hi mfanelo;







2.3 Maendlelo





Maendlelo ya tekela enhlokweni leswi landzelaka:





Ku tlakusa tindziminyingi eAfrika-Dzonga a swi lavi leswaku ku bakanyeriwa etlhelo vutivi lebyi rhwariweke hi vaaki lava tshamaka laha ku vulavuriwaka tindzimi ta xintu. Leswi swi ta kondleteriwa hi ku nghenelerisa vaaki hi voxe eka mhaka yo hluvukisa tindzimi.



Swi ta pfuna ku nghenelerisa valavisisi lava swi dyondzeleke eka ku pfuna hi ku hluvukisa tiphurogireme ta matirhisele lamanene ya tindziminyingi hi ku tirhisa mindzavisiso va tlhela va hangalasa mimbuyelo ya mindzavisiso leyi.



Kondletela ntirhisano ni ku avelana ka vutihlamuleri exikarhi ka matiko lama nga swirho swa SADC eku hluvukiseni ka tindzimi;



Swi ta va ni nkoka ku endla mimpfuxeto minkarhi hinkwayo ku kota ku vona loko pholisi yi ri eku tirheni hi mfanelo ku kota ku fikelela ntirhiso wa tindziminyingi eAfrika-Dzonga.









National Language Policy Framework - 2002



13







Maendlelo yo nghenelerisa vaaki eku ringeteni ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga i swa nkoka swinene loko ku langutiwa ku hambana ka tinxaka leti nga kona etikweni. Maendlele lawa yo nghenelerisa vaaki hi ku angarha eka vupulani bya tindzimi ni ku tirhisiwa ka pholisi hi wona ya hlanganisaka vuswikoti bya xithekiniki lebyi nga kona etikweni ni ku pfuna ku dyondzisana eka vaaki.







2.4 Xikopu (xa pholisi)





Xikopu kumbe leswi pholisi yi angarhaka swona hi leswi landzelaka:





Swiyenge hinkwaswo swa mfumo (mfumo wa rixaka, swifundza-nkulu ni mimfumo ya miganga), xikan'we ni minhlangano hinkwayo leyi tirhelaka vanhu ku ya hi mfumo wa milawu swa boheka ku tirha ku ya hi rimba leri ra pholisi ya rixaka.



Tani hi ndlela yo tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi-nyingi, swifundza-nkulu swi ta vumba tipholisi ta swona hi ku landzelela swiletelo leswi nga eka Rimba ra Pholisi swi ri karhi swi tekela enhlokweni swilaveko swa vaaki tani hilaha swi kombisiweke eka Vumbiwa.



Mimfumo ya miganga yi ta hlawula tindzimi leti nga ta tirhisiwa hi ku ya hi pholisi ya xifundza-nkulu. Endzhaku ka ku kumisisa tindzimi leti vaaki va tsakelaka ku tirhisa tona, mimfumo ya miganga yi fanele ku vumba, hangalasa no tirhisa pholisi ya tindziminyingi.



Tindzimi ta ximfumo ti ta tirhisiwa eka swa mfumo wa milawu hinkwaswo ni matsalwa ya Hansard kasi loko swi ta eka matirhisiwele ya tindzimi, matshamele ya swilo eka miganga yo hambana hi wona ya nga ta lawula matirhisiwele ya tindzimi.













National Language Policy Framework - 2002



14







Mfumo wu ta khutaza no seketela hilaha wu kotaka hakona minhlangano leyi nga riki ya mfumo eka ku vumba ka yona tipholisi leti fambelanaka ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka.



Ku tlakusa ku tirhiswa ka tindzimi-nyingi, pholisi leyi yi kombisa ndlela leyi tindzimi ti faneleke ku tirhisiwa hi yona eka tindzawulo ta mfumo hi ndlela leyi:



Tindzimi leti nga ta tirhisiwa eka matsalwa: Hi ku burisana, xiyenge xin'wana ni xin'wana xa mfumo xi fanele ku fikelela mpfumelelano mayelana ni (tindzimi) ririmi leri nga ta tirhisiwa eka matsalwa hinkwawo ya le ndzeni ni le handle ka ndzawulo kambe ku ri karhi ku vonisisiwa leswaku a ku arisiwi munhu ku tirhisa ririmi leri yena n'winyi a ri tsakelaka. Loko ku khomiwa tinhlengeletano, ku fanele ku ringetiwa hi tindlela



hinkwato ku va ku tirhisiwa switirho swo pfuna eka matirhisele ya ririmi swo fana ni (vuhundzuluxeri ni/kumbe vutoloki bya tinxaka to hambana).



Mbulavurisano ni vaaki: Loko ku ri mbulavurisano wa ximfumo, ku fanele ku tirhisiwa ririmi leri muaki a ri tsakelaka. Mimbulavurisano hinkwayo ya nomo ni vaaki yi fanele ku va hi ririmi leri vayingiseri va tsakelaka ku tirhisa rona. Loko swi koteka, ku fanele ku tirhisiwa ni vutoloki bya tinxaka to hambana ku ya hi swilaveko swa vayingiseri.



Matsalwa lawa ya kandziyisiwaka hi mfumo: Phurogireme ya makandziyisele yi fanele ku landzeleriwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka laha minkandziyiso yi nga boheki ku va yi endliwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo.



Eka levhele ya mfumo ya ku tirha laha ku faneleke ku hundziseriwa mahungu ya nkoka eka vaaki, swa boha leswaku minkandziyiso ya matsalwa yi va hi tindzimi ta 11 ta ximfumo hnkwato kasi eka tiprovhinsi kona ku ya kandziyisiwa hi tindzimi ta ximfumo ta provhinsi leti hlawuriweke.

















National Language Policy Framework - 2002



15







Laha matsalwa ya mfumo ya nga ta ka ya nga kandziyisiwi hi tindzimi ta ximfumo hinkwato, tindzawulo ta mfumo wa rixaka ti ta kandziyisa matsalwa hi ku landzelela phurogireme leyi:



Ririmi rin'we ra ntlawa wa Xinguni (Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati);



Ririmi rin'we eka ntlawa wa Xisuthu (Xipedi, Xisuthu, Xitswana);



Xivhenda



Xitsonga;



Xinghezi; na



Xibunu.





Ku ta tirhisiwa ku cincana eku hlawuriweni ka tindzimi ta nkandziyiso loko swi ta eka mintlawa ya tindzimi ya Xinguni na Xisuthu.



Mbulavurisano ni matiko ya le handle: Mbulavurisano wa mfumo ni matiko ya le handle wu ta endliwa hi Xinghezi kumbe hi ririmi leri tirhisiwaka etikweni leri ku endliwaka mbulavurisano na rona,































































National Language Policy Framework - 2002



16











XIYENGE XA 3: KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU







Ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ku ta andzisa ntirho wa vuhundzuluxeri ni vuhleri ngopfu eka tindzimi ta xintu. Swiyenge swa vuhundzuluxeri bya xiyimo xa le henhla byi ta fanele ku ndlandlamuxiwa eka tindzawulo ta mfumo ni le ka vahundzuluxeri lavo thoriwa ehandle ni vatoloki. Xilaveko lexi xa ku andzisiwa ka nhlayo ya vatirhi va swa ririmi xi ta vanga leswaku ku va ni ndzetelo wo antswisa vuswikoti eka vatirhi.



Ku simekiwa ka tiyuniti ta ririmi eka ndzawulo yin'wana ni yin'wana ni le ka provhinsi yin'wana ni yin'wana swi ta andzisa xikopu xa migingiriko ya Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS). NLS yi ta languteriwa ku kondletela ku tirhisiwa ka pholisi hi ku kondletela mindzetelo eka vatirhi lava tirhanaka ni swa vupulani bya tindzimi ni nseketelo wa tiphurogireme ta swiyenge leswi. NLS yi ta tlhela yi kondletela mindzetelo ya vuhundzuluxeri, vutoloki ni vahleri ni ku humesa swiletelo swa timhaka ta nkoka eka vuhundzuluxeri.



Swiyenge swa theminogirafi na theminoloji naswona swi ta khumbheka swinene. Ku andza ka ntirho wa vuhundzuluxeri swi ta lava ku andzisiwa ka ku vumbiwa ka theminoloji ya tindzimi ta xintu xikan'we ni Termbank ya Rixaka leyi nga ta fikeleleka hi ku olova hi vatirhi va swa tindzimi va le handle ni tindzawulo hinkwato ta mfumo.



Ku va kona ka Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu (Human Languages Technology) (xik. vuhundzuluxeri hi ku tirhisa michini, swikamba-mapeletele, "translation memories") swa tindzimi ta xintu swi ta pfuna swinene eka ku seketela migingiriko yo hluvukisa tindzimi.



Nhlayo ya tiyuniti ta ririmi yi ta vekiwa naswona mindzetelo eka swiyenge leswi yi ta endliwa endzhaku ko langutisiwa ka nhlayo ya tindzimi ta ximfumo leti nga ta tirhisiwa. Laha tiyuniti ti nga na mune kumbe ku tlula wa vatirhi va







National Language Policy Framework - 2002



17







swa ririmi, ku ta boheka leswaku ku va na vamabalani lava nga ta pfuneta.





Ku andzisa vuswikoti eka swiyenge swo karhi swa ririmi swi ta endliwa hi ku tirhisana ni minhlangano leyi tirhaka swona yo fana ni tiyunivhesiti ni tithekinikoni leswi nyikaka tiphurogireme leti pasisiweke hi SAQA xikan'we ni tikhoso ta matirhisele ya ririmi, vuhundzuluxeri ni vuhleri, vutoloki, vupulani bya ririmi, theminografi na leksikhografi.











































































































National Language Policy Framework - 2002



18











XIYENGE XA 4: SWITIRATHEJI SWA MAENDLELE







Maendlele yo tirhisa pholisi hi ndlela yo ava matirhisele hi minkarhi yo koma, wa le xikarhi ni nkarhi lowo leha hi wona lama amukelekaka ngopfu eka tilevhele hinkwato.



Loko ku langutiwa eka nkandziyiso wa matsalwa ya mfumo kona, matirhisele ya pholisi hi swiyenge swa mfumo swo hambana ya ta endliwa hi nkarhi wo ringana malembe manharhu. Nkoka wa maendlele ya muxaka lowu i ku va ma ta kota ku nyika mfumo nkarhi wo thola vanhu ni ku lawula kahle matirhisele ya pholisi.



Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi ta kota ku pulana kahle tibajete ta swona hi ku tlakusa mintsengo hi swintsongo-ntsongo hi nkarhi wa MTEF ni ku endla kahle vupulani leswaku ku kota ku kumeka switirho hinkwaswo leswi lavekaka leswaku pholisi yi ta kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka.



Ku ta tumbuluxiwa ndlela yo kambela mintirho ya vuhundzuluxeri ni vutoloki leswaku ntirho lowu endliwaka wu va wu ri lowu hetisekeke.



Hi ku pfunana na PanSALB, Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi ta kambela ku humelela ni swiviko endzhaku ka nkarhi wo karhi.



Mpfuxeto wa pholisi wu ta tshama wu ri karhi wu endliwa leswaku ku kota ku endliwa ku cinca ka bajete loko swi fanerile ku ri hi ndlela yo lava ku tirhisa pholisi hi ndlela leyi hetisekeke.



Miako ni switirho leswi lavekaka ku va pholisi yi kota ku tirhisiwa swi ta kumiwa. Leswi swi ta katsa ku tumbuluxiwa ka tiyuniti ta ririmi eka tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka ni le ka tiprovhinsi ku lawula - â€¢ Mimbulavurisano ya nomo endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo hi ku





National Language Policy Framework - 2002



19







hambana ka tona



Mbulavurisano wo tsala kunene endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo ta mfumo hi ku hambana ka tona;

Mbulavurisano hi nomo ni vaaki;



Mbulavurisano hi ku tsala kunene ni vaaki;



Mbulavurisano ni matiko ya le handle laha swi faneleke.



Yin'wana migingiriko leyi nga ta endliwa ku kota ku tirhisa pholisi ya ririmi hi mfanelo i ku vumbiwa ka Matikhomele hi tlhelo ra swa matirhisele ya ririmi eka vatirhela mfumo, ku vumbiwa ka Khansele ya Vatirhi va swa Ririmi ya Afrika-Dzonga, Mintirho ya Vutoloki bya Tiqingho ya Afrika-Dzonga (TISSA), xitirateji xa mahluvukisele ya tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa ni Xitirateji xa HLT.







Swin'wana leswi mfumo wu faneleke ku swi endla mayelana ni ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ya rixaka hi leswi landzelaka:



Ku seketela ku thoriwa ka vanhu lava nga ta pfuna eka ku endla leswaku pholisi yi kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka.



Ku kondletela ku lawuriwa ka mintirho ya swa ririmi yo fana ni vuhundzuluxeri, vutoloki na nhluvukiso wa theminoloji hi ku vumbiwa ka milawu leyi faneleke.



Ku seketela tiphurogireme leti kongomisaka eka ku hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa, tindzimi ta Khoi na San na (tindzimi) ririmi ra mavoko; ni



Ku seketela ku dyondza no dyondzisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga eka tilevhele hinkwato ta dyondzo.







































National Language Policy Framework - 2002



20











NONGOLOKO WA TINHALMUSELO



Ku tiva tindzimi timbirhi

Ku kota ku tirhisa tindzimi timbirhi, (hambi munhu a nga ti koti ku fana).









Nhluvukiso wa ririmi

Ku hluvukisa ririmi hi ku kongomisa eka matsalele, ndzinganiso ni





ndlandlamuxo leswaku ririmi ri kota ku tirhisiwa ni le ka swihangalasa-





mahungu, dyondzo, tisisiteme ta swa nawu ni mafambisele, ni swin'w. ni





ku nyika xikopu xo kandziyisa mintirho ya matsalwa eka ririmi rero.









Vuhleri

Ndlela yo lulamisa swihoxo eka ririmi ni/kumbe xitayili xa matsalele eka





leswi tsariweke ehansi.













Ku fanana

Nka-vuxisi, nka-xihlawuhlawu; mintirho yo pfumala vukungumbyani ni





vululami.













Matirhisele lamanene

Swi vula ku hlawuriwa ka ririmi ro karhi eka xiyimo xo karhi, hi ku langutisa



ya tindziminyingi

laha ririmi ri tirhisiwaka kona, hilesw. Ntirho wa ririmi, vayingiseri ni hungu.









Tindzimi ta Ndzhaka

Tindzimi leti nga riki ta laha Afrika-Dzonga kambe leti teke ni vahlampfa.









Tindzimi leti khale a ti

EAfrika-Dzonga ku vuriwa tindzimi leti a ti languteriwa ehansi hi mfumo



tsan'wiwa

lowu nga hundza leti hikwalaho ka sweswo a ti nga tirhisiwi kumbe ku





hluvukisiwa leswakuu ti ta tirhisiwa eka swihangalasa-mahungu, dyondzo





(endzhaku ka xikolo xa le hansi), kumbe eka swa ikhonomi.

A ku nga





seketeriwi ku hluvukisiwa ka vuvulavuri eka tindzimi leti.

Tindzimi leti ti





katsa tindzimi ta laha tikweni, Tindzimi ta Ndzhaka na SASL.













Thekinoloji ya Tindzimi

Ku tirhisiwa ka vutivi bya ririmi eka ku tumbuluxa tisisiteme ta khompyuta



ta Vanhu

leti nga ta kota ku kumisisa, twisisa, toloka no vumba tindzimi ta vanhu hi





swiyimo hinkwaswo; hilesw. Ku tumbuluxiwa ka maendlele lama nga ta





endla leswaku vanhu va kota ku vulavula ni tikhompyuta.

















Tindzimi ta xintu

Tindzimi leti vulavuriwaka no tumbuluka etikweni rero.













Vutoloki

Ku hundzuluxela hi ndlela yo vulavula leswi vuriwaka hi ririmi ro karhi ku ya





eka rin'wana.













Ku tivisa vanhu hi

Vukheta bya ndlela leyi ririmi ri tirhisiwaka hi yona, loko ku ri leswaku



timhaka leti khumbhaka

vavulavuri va nyikiwa timfanelo ta vona ta ririmi kumbe e-e, ni ndlela leyi



swa ririmi

ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku pfuna kumbe ku onha.













Ndzingano hi tlhelo ra

Hi ku ya hi Vumbiwa, tindzimi hinkwato ti fanela ku xiximiwa. Ku khomiwa



swa ririmi

ku ringana ka tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, ngopfu-ngopfu heka timhaka





ta ximfumo to fana ni mfumo wa milawu, vululami, vufambisi bya mintirho





ya vanu ni dyondzo.













Ku fana ka tindzimi

Ku nyikiwa ka switirho hi ndlela yo ringana eka tindzimi hinkwato. Timhaka





to fana ni nhlayo ya vavulavuri ni swiyimo swa tindzimi swi nga hlohletela





pholisi ku kombisa matirhisiwele ya ririmi ro karhi. Matirhisiwele lawa swi





















National Language Policy Framework - 2002



21









nga endleka ya nga ringani. "(Mfumo wu nge koti ku tirhisa tindzimi leti





vulavuriwaka hi vaaki hinkwavo kambe wu tirhisa ntsena tindzimi leti nga ta





ximfumo kumbe tin'wana tindzimi hilaha swi lavekaka hakona" (Turi,





1993:14-15)











Vupulani bya tindzimi

Vupulani bya tindzimi byi kongomisa eka ku ahlula swiphiqo swa tindzimi hi





ku vumba swikongomelo swo karhi ni maendlele yo karhi.

Byi katsa ku





endliwa ka milawu ni ku antswisa tindzimi hi ku ti hluvukisa.











Pholisi ya ririmi

Xiboho xa mfumo mayelana ni tindzimi to hambana leti vulavuriwaka hi





vaaki, xikombiso, hi rihi ririmi leri nga ta va ra ximfumo, hi tihi tindzimi leti





nga ta tirhisiwa eka miganga yo karhi naswona xiyimo xa tindzimi leti hi





xihi.











Timfanelo ta tindzimi

Milawu leyi kombisaka minkarhi laha vaaki va nga tihlawulelaka ririmi leri





va lavaka ku ri tirhisa.











Tiyuniti ta ririmi

Switirho swa mfumo leswi kumekaka eka tindzawulo ni tiprovhinsi ku





tirhana ni timhaka ta ririmi eka ndzawulo kumbe provhinsi yoleyo, leti





vangiwaka hi Pholisi ya Ririmi ya Rixaka xikan'we ni ku vulavurisana ni





tin'wana tindzawulo mayelana ni timhaka ta ririmi.













Leksikografi

Ntirho wo vumba tidikixinari











Tisisiteme ta

Tisisiteme ta khompyuta leti endlaka vuhundzuluxeri bya matsalwa ku suka



vuhundzuluxeri hi

eka ririmi rin'we ku ya eka rin'wana.





michini













Ririmi leri tsan'wiwaka

Ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo leri nga tirhisiwiki eka swa mfumo kumbe





leri aleriwaka ku tirhisiwa eka swo fana ni dyondzo, swa rihanyo ni





swin'wana swa ximfumo. Ku "tsan'wiwa" swi vula ku tekeriwa ehansi ka





ririmi kumbe ka vavulavuri va ririmi. Xik. Xitsonga, Xivhenda, Xindhevele





na Xiswati i tindzimi leti tsan'wiwaka eAfrika-Dzonga.











Ririmi leri ku

Ririmi leri tirhisiwaka etlilasini ku dyondzisa ku ya hi leswi kharikhulamu yi



dyondzisiwaka hi rona

vulaka swona ni pholisi ya ririmi. "Ririmi ra dyondzo" swi nga va swi vula





nakambe leswaku ku ni ririmi ro tlula rin'we leri tirhisiwaka naswona





vadyondzi va nga va tirhisa ririmi rin'wana ehandle ka leri tirhisiwaka ku





dyondzisa ximfumo.











Tindziminyingi

Ku tirhisiwa ka tindzimi tinharhu kumbe ku tlula hi munhu kumbe ntlawa wa





vanhu tani hi vaaki va muganga wo karhi kumbe vaaki va tiko ro karhi.









Ririmi ra ximfumo

Ririmi leri tirhisiwaka hi mfumo, etikhoto, eka dyondzo, eka swa mabindzu





na swihangalasa-mahungu.











Vuhundzuluxeri

Ku hundzuluxela lewswi tsariweke hi ndlela yo tsala hi ririmi ro karhi ku ya





eka rin'wana.











Theminoloji

Matheme lama ringanisiweke ya xithekiniki lama tirhisiwaka eka xiyenge xo





karhi.



















National Language Policy Framework - 2002



22









(22337 - A-MB - 2002-11-13)



































































































































National Language Policy Framework - 2002

<fn>STATS.MultilingualWordList.2010-11-09.ts.txt</fn>
Swinonisi
Swimilanguva
Ndhawu ya ntshovelo wa rimbewundzhoho
Ndhawu yo byala rimbewundzoho
Xirimiwanxaviso
Mavelendzoho
Purasi ra bindzu
Murimimufuwi wa bindzu
Nkumbetelontshovelo
Mvhumbontshovelo
Murimisi
Yuniti ya purasi
Xirimiwa xo dyiwa
Ndzoho
Ntshovelorivelendzoho
Hekitara/mogeni
Xirimiwa exikarhi ka xin'wana
Ncheleto
Swifuwo
Murhikhwati
Mbalangontshoveloxikwatsa
Xirimiwa xa oyili
Timbewu ta oyili
Swihanyamalembe
Mirhi leyi byariweke
nyawa
Mbalangontshoveloxintokoto
Murimela-ku-dya
Ntshovelo
Ntshovelo ku ya hi ndhawu leyi tshoveriweke
Ntshovelo ku ya hi ndhawu leyi rimiweke
Nghena (xikolo)
Dyondzo yo boha
Mpimoxiave wa ntsarisombisi
Mpimo wa lava tshikeke xikolo
Vuhumeleri eka tidyondzo
Vuhumeleri eka tidyondzo
Ndhawu yo dyondzela
Mpimoxiave wa ntsariso
Muxaka wa tidyondzo
Dyondzo ya ximfumo
Giredi
Mpimoxiave wa ntsariso wa giredi yo karhi
Mpimoxiave wa ntsariso hinkwawo (MNH)
Mfikelelo wa le henhla wa tidyondzo
Mpimo wo amukela
Mpimo wa lava hundzeriweke hi nkarhi wo sungula xikolo
Mpimoxiave wa vadyondzi eka mudyondzisi
Vuswikoti byo hlaya no tsala/literesi
Mpimo wa vuswikoti byo hlaya no tsala/mpimo wa literesi
Mpimoxiave wa vuswikoti byo hlaya no tsala/mpimo xiave wa literesi
Mpimo wo hundzisela emahlweni
Mpimoxiave wa vadyondzi eka mudyondzisi
tidyondzo leti ti pasiweke
Mpimombuyelelo
Mudyondzi
Xichudeni
Mpimompaso/mpimo wo humelela (dyondzo)
Mukhomelanhloko ya muti
Malembe
Malembe lama u ma hanyeke
Muhirhi (muti)
Swivangelo swa rifu
N'wana (hi nawu)
N'wana (hi vuxaka)
Vana va wansati
Kereke
Vutsoniwa
Muthariwa
Rimbewu
Nxopaxopo wa rimbewu
Ku tsoniwa
Ricece
Ririmi leri vulavuriwaka ngopfu ekaya
Rikotse
Ku tshama swin'we tanihi vatekani
Xiyimo xa vukati
Vukati
Tekile/tekiwile
Muringani
Rixaka
Rixaka
Vukhongeri/vugandzeri
Hambanile
Hambanile, hi xinawu
Rimbewu
Mpimoxiave wa rimbewu
Ku nga tekiwangi /ku nga tekangi (hi ntolovelo)
Ku nga si tshama u tekiwa/teka (xinawu)
Muendzi (wa muti)
Noni
Muferiwa
Nguluve
Muntshwa
Buku ya 09 (ntivomisava)
Adirese /kherefu ya ndhawu
Ndhawu ya vulawuri
Ndhawu ya vulawuri (khale ka Transkei)
Ndhawu ya nhlayelo wa vanhu
Muavo, nhlayelo wa vanhu
Ntalo, vanhu
Ndhawu ya vufambisi bya masipala
DMA
EA
Nhlayelo wa vanhu
Ndhawu ya nhlayelo wa vanhu (NNV)
Nomboro ya ndhawu ya nhlayelo wa vanhu
Muxaka wa ndhawu ya vuhlayelavanhu
Muhlayelavanhu
Buku ya nkatsakanyo ya muhlayelavanhu (ntivomisava)
Xitandi
Nomboro ya xitandi
Switandi
Ntirhiso wa xihlawulekisi (ku lulamisa nakambe)
Sisiteme ya mahungu ya swa ntivomisava (SMN)
Muxaka wa ntivomisava
Vutalavanhu bya le henhla
Tiyindlu ta vutshamo (ndzelekano)
Nxaxameto
Vutalavanhu bya le hansi
Xifundza xa majisitarata
Ndhawunkulu
Masipalankulu
Masipala (ntivomisava)
Ndhawu ya xikaya
Adirese /kherefu ya ndhawu
Ito ra ndhawu
Adirese /kherefu ya poso
Adiresenkulu/kherefunkulu ya ndhawu
Xikaya
Adiresetsongo/kherefutsongo
Muxaka wa ndhawu
Vutalavanhu bya ndhawu
Ndhawutsongo
Mutixidoroba/sababu
Lokixi (xihlawuhlawu)
Lokixi (mbalango)
Ndhawu ya mfumoxivongo
Ndhawu ya mfumoxivongo
Yuniti ya ID
Xikombayuniti
Xidoroba
Muganga
Hositele ya vatirhi (ntivomisava)
Mbeleko wa vukhalenkongomo
Ntiko wa ku velekiwa
Nhlayo ya ku fa ka vana
Leswi nga na xiave eka swivangelo swa rifu
Mpimontswalombisi
Mpimorifumbisi
Ntswalo wa lava hanyaka wa sweswi
Rifu
Mbeleko
XNN
Xitsongwatsongwanankansawuto (XNN)
Xivangelo xo hetelela xa rifu
Mipimo ya mafu ya ticece na vana
Mafu ya ticece
Ntsarisondzhaku wo velekiwa
Xivangelonkulu xa rifu
Rihanyo /vutomi lebyi languteriweke
Mbelekiwa a hanya
Mpimo wa ku fa ka vayimani
Mpimoxiave wa rifu ra vayimani
Swivangelonyingi swa rifu
Mafu ya ticece
Rifu endzhakunyana ka vucece
Rifu ra vuyimani
Ntsariso wa vana lava tswariweke
Mbelekiwa a file
Mpimo wo hanya
Vuhanyi
Mpimo wa mbeleko hinkwawo
Ku fa ehansi ka ntlhanu wa malembe
Xivangelonkulu xa rifu
Ntirhiso wa nhundzu
Nhundzu ya nkarhi wo leha
Tinhundzu ta muti
Bindzu ra muti
Ntirhiso wa mali ya muti
Mbuyelo wa muti
Nkantirhiso wa nhundzu
Nhundzu ya nkarhi wo koma
Nhundzu ya nkarhi wo lehanyana
Buloko ya tifulete
Muako
Nxaxa
Ntlawa wa tiyindlu ta vutshamo
Hositele leyi cinciweke
Vutshamo bya mutirhi wa le kaya
YV
Vutshamo
Vutshamo, byo ka byi nga ri bya ximfumo
Vutshamo, bya ndhavuko/ xintu
Yuniti ya vutshamo (YV)
Vutshamo, vinyi va nga ri kona
Vutshamo, byo ka byi nga tshamiwi hi munhu
Gezi ro sweka, ro hisisa na/ kumbe ku lumeka
Xiboho xa gezi
Fulete
Vutshamo bya ximfumo
Gezi ra mahala
Mati ya mahala
Hositele
Hodela
Yindlu
Yuniti xa vutshamo
Xihambukelo xa ntivorihanyu
Xikombo xa vholumumbonakalo ya andziso wa gezi (tinhlayohlayo ta vanhu)
Vutshamo byo ka byi nga ri bya ximfumo
Ndhawu ya mikhukhu
Ndhawu (nhlayelo)
Xitanga
Vutshamo
Muako lowu nga endleriwangiki ku tshama vanhu
Mati ya pompi eka vutshamo kumbe ndhawu
Rhente
Hodela ya vutshamo
Kamara
Mbhasiso
Yindlu yo tiyimela yoxenyana
Mukhukhu
Ndhawu ya mikhukhu
Xitandi
Muhirhi
Milawu ya vutshamo
xihambukelo/xindlwana
xitirhisiwa xa xihambukelo/xindlwana
Hodela ya vupfhumba
Yindluxidoroba
Vutshamo bya xintu/ndhavuko
Yuniti ya gezi
Xitandi xo pfumala muako
Hositele ya vatirhi
Ku amukela xikweleti
Swiengetelwa na micinco
Bili
Vuavanyisi bya mfumo
Masamanisi ya mfumo
Vukorhokeri byo basisa
Heriso wo boha wa khamphani hi nawu/ khoto
Vuavanyisi hi ku pfumela
Vuavanyisi munhu a nga ri kona
Ku rhumela ematikweni ya le handle
Nhundzu yo pfumala tihakelo etikweni hi lwandle
Nhundzu yo pfumala tihakelo etikweni hi xitimela
Awara ya Gigawati (gWh)
Ku tundza
Xikombo xa vholumu ya mbonakalo ya andziso wa gezi (tinhlayohlayo ta vumaki na mabindzu)
Xikombo xa vholumu ya mbonakalo na andziso wa vumaki
Xikombo xa vholumu ya mbonakalo ya andziso wa migodi
Ntsandzekokuhakela
Nxaviselano hi xitolomendhe
Heriso wa khamphani
Vamangalelani
Vamangalelani lava rhumeriweke kun'wana
Mbuyeloxiheri kumbe ndzahlekelo ku nga si tekiwa xibalo
Nxaviselano hi nkota yo pfuleka
Swikweleti swin'wana
Swivangelo swin'wana swa matirhiselo ya le hansi
Miako yin'wana ya vutshamo
Vukorhokeri byin'wana

Ntirhiso wa le hansi wa vundzeni bya andziso hi tiphesente (vumaki byo endla)
ti-PGM
Mumangari
Ntlawa wa timethali wa pulatinamu
Vukorhokeri bya ntirhodyondzelwa
Papila ra xitshembiso
Ticheke leti bampeke
Swirhumelwa nakambe
N'hwetinkongomiso
Cheke yo tlheriseriwa eka n'winyi
Bindzu ro xavisela vanhu
Muxavisi
Xitarathamu/ swilofanana
Heriso wa khamphani hi ku tinyiketela
Ntiko (ntlawankulu wa vumaki)
Ntiko (ntlawa wa swicelwa)
Muholiselara
Nxaviso wa xiholiseli
Magoza yo gingirikela ku lava ntirho
Mpimoxikarhi wa miholo ya n'hweti eka mixavo leyi nga cinciki ya 2000
Avhareji ya miholo ya n'hweti eka minxavo ya sweswi
Vatirhi va nkarhinyana
Munhu la nyameke ku lava ntirho
Mutirhi wa le kaya
Nghingiriko wa xiikhonomi (vuthori na mixavo)
Xiyenge xa ikhonomi
Xiyimo xa ikhonomi
Munhu loyi a gingirikelaka ku tirha
Xiyimo xa swa tidyondzo
Loyi a thoriweke
Munhu loyi a thoriweke
Muthoriwa (vuthori na mixavo)
Mpimo wa vanhu lava ringaneleke ku tirha hi ndziriso lowu nga cinciki
Muthori
Ntirho
Ntirho, lowu nga riki wa ximfumo
Mbuyelo wa ndyangu
Xiyenge xa ximfumo
Ntirho wa nkarhi hinkwawo
Mutirhi wa nkarhi hinkwawo
Miholo hinkwayo
Tiawara leti tirhiweke
Mbuyelo (khamphani)
Mbuyelo (munhu)
Xiyenge xo kala xi nga ri xa ximfumo (vuthoriwa na mixavo)
Ntirho
Mpimo wa matholelo ya vatirhi
Tinkota ta vatirhi
Tihakelo ta vatirhi
Vanhu lava ringaneleke ku tirha
Mpimo wo hoxa xandla xa vanhu lava ringaneleke ku tirha
Vanhu lava ringaneleke ku tirha
Ku cinca ka swiyimo swa timakete ta vatirhi
Swiyimo swa timakete ta vatirhi
Mpimo wa ku hoxa xandla wa vanhu lava ringaneleke ku tirha
Malembe yo tirha ya xinawu
Vanhu lava nga kumekiki ku tirha
Ntirho
Mitlawa ya vatirhi
Nhlamuselo ya ximfumo na yo ndlandlamuxiwa ya ku nga tirhi
Vanhu lava nga kumekiki ku tirha
Nkarhi wo engetela
Tiawara to engetela to hakeriwa
Tihakelo ta nkarhi wo engetela
Mutitirhi
Vatirhi va xinkarhana
Muholi wa mudende/mudendi
Tibonasi ta matirhelo na tin'wana
Mutirhi wa nkarhi hinkwawo
Munhu loyi a nga weliki ehansi ka vanhu lava ringaneleke ku tirha
Xivandla xa ntirho
Muholo
Muholo wa vatirhi
Mudendi
Miholo
Mutitirhi
Mutirhi loyi a nga na xikilinyana
Tihakelo to tshika, na ku nga pfuni nchumu entirhweni
Mutirhi loyi a nga na xikili
Ku nga vi kona xinkarhana (entirhweni)
Mutirhi wa xinkarhana
Ku nga tirhi (nhlamuselo yo ndlandlamuxiwa)
Munhu loyi a nga tirhiki (ximfumo kumbe nhlamuselo yo boha)
Vupfumalantirho
Mpimo wa vupfumalantirho
Vatirhi vo pfumala swikili
Swivandla swa ntirho
Xivandla xa ntirho
Ntirho
Vatirhi
Malembe yo ringanela ku tirha
Malembe yo sungula ku tirha (xinawu)
Vanhu lava nga na malembe lawa ya ringaneleke ku tirha
Nkota
Nghingiriko wo seketela (tinkota ta rixaka)
Xiringanisi
Mixavoxisungusungu
Malembe yo pima
Bayota
Ndzhurhiso hi vunene
Hundziso wa mali
Nhlengelweni wa mati
Endlelo ro landzelerisa xixavisiwa
Ndziriso wa vatirhi
Mixavo leyi nga cinciki (SHT)
Ntirhiso
Tihakelo ta ndhurho, ndzindzakhombo na ta ntiko (tnnm)
Oyilimbisi
Mixavo ya sweswi (SHT)
Hundziso ya sweswi
Bindzunyingi (tinkota ta rixaka)
Vunkota bya mbangu (rimba ra SVMI)
Xitumbuluxiwa xa bindzu (tinkota ta rixaka)
Vuhahinjhuluko
Ndhurho wa andziso
Xivandla lexi siviweke
Nkoxo wo hetelela
Vukorhokeri bya timali lebyi pimiweke hi ku nga kongomi
Tihakelo leti hakeriwaka hi mutundzi (thm)
Miringano ya nkarhi hinkwawo
SHT
SHT hi mixavo leyi nga cinciki
SHT eka mixavo ya sweswi
SHT hi nxavo/ndhurho wa xivangi
SHT hi mixavo ya makete
SHT ya ikhonomi
SHT ku ya hi rhijini
Ntumbuluxo wa tinkota ta mbuyelo
Nkota ya tinhundzu na vukorhokeri
Swimakiwa hinkwaswo swa tiko (SHT)
Nsalo wa mbuyelo hinkwawo/wo pfangana lowu tirhisiwaka
Nkoka hinkwawo lowu engeteriweke ku ya hi mixavo xa xisungusungu
Nkoka hinkwawo lowu engeteriweke ku ya hi mixavo ya vumaki
Mati ya le hansi
Andziso wa swo fana
Ntirhiso wo hetelela wa xiheri wa ndyangu
Ntirhiso wa nhundzu wo hetelela wa ndyangu
Xikombo xa mixavo leyi hungutiweke
Muholo
Vumaki (tinkota ta rixaka)
Mpimoxikarhi wa mali ya lembe
Mbuyelopfangano
Tinkota ta rixaka
Gasi/hhasi ya ntumbuluko
Vunkota bya switirhisiwa swa ntumbuluko (VSN)
Switirhisiwa swa ntumbuluko
Swibaloxiheri swin'wana eka andziso
Ndhawu ya nkambhindzulo
Tindhawu ta nkambhindzulo to korhokela mindyangu (TNKM)
Switirhisiwa swa ntumbuluko leswi nga pfuxetiwiki
Mipfuneto yin'wana eka andziso
Swibalo swin'wana eka andziso
Swihumelerisiwa
Xikweleti
Xiave lexi hakeriweke
SHT hi munhu
Mbuyelo hi nhloko
Vunkota bya swa ntumbuluko na mbangu
Vumaki bya masungulo
Nghingirikonkulu (xitumbuluxiwa)
Nxavo wa vamaki
Andziso
Nkota ya andziso ya ikhonomi hinkwayo
Ndzelekano wa andziso
Nxavo wa muxavi
Ntirhiso wa mali wa siku na siku
Rhijini
SHT ya rhijini
Swihlayisiwa leswi vekiweke
Nkambelankoka
Mpfuxeto wa miringanyeto
MVV
Ndzulamiso hi nguva
Nghingirikotsongo (tinkota ta rixaka)
Vumakitsongo
SVMI
Matirikisi ya vunkota bya vanhu
Matirikisi ya xikwere
Mpfuneto eka swimakiwa
Matafula ya mphakelo na ntirhiso
Tafula ra mphakelo
Matafula ya MN
Swiphemundzingano
Sisiteme ya vunkota bya mbangu na bya ikhonomi (SVMI)
Sisiteme ya tinkota ta rixaka
Swibalo eka mbuyelo
Swibalo eka andziso na switundziwa
Swibalo eka swimakiwa
Vumakinkulu
Hundziso
Hundzisonkalamali
Bili ya swa timali
Tafula ra ntirhiso ra swa vupfhumba
Nkoka lowu engeteriweke (tinkota ta rixaka)
Nkoka lowu engeteriweke hi vumaki
Swiphemu leswi engeteriweke nkoka
Ndhawu ya vulawuri bya mati
Mpimoxiave wa xikambelwana xa asidi
Nkumo wa nhundzu ya nkarhi wo leha
Xitatimendhe xa nhundzu lexi katsakanyiweke
Papila ra ndzingano leri katsakanyiweke
Tihakeriso ta nhundzu
Ntirhiso wa nhundzu
Ntirhiso wa nhundzu eka rifuwo lerintshwa
Mihundziso ya nhundzu
Vukorhokeri bya nhlanganelo
Ndziriso wa vatirhi
Ndziriso wa vatirhi na swiengetelo
Rifuwo ra sweswi (tinhlayohlayo ta swa timali)
Mpimoxiave wa sweswi
Xikweleti xa nkarhi wo leha
Nhlakalo
Masipala wa xifundza
Vutshamo, yindlu
Ntlawahato wa xiikhonomi
Ntirhiso
Tinkota ta mpimanyeto wo engetela
Ndhawu ya timali
Ntlawahato ku ya hi ntirho
Ntirhisoangarhelo
Mfumoangarhelo
Vukorhokeri bya tiyindlu
Vukorhokeri bya munhu
Vuandlalelo
Pulani ya nhluvukiso leyi hlanganisiweke
Swikweleti swa xiyenge xexo
Vuvekisi eka timakete leti hlayisekeke
Xikweleti
Nhluvukiso wa ikhonomi ya ndhawu
Mfumo wa muganga/ndhawu
Swiyenge swa mifumo ya muganga/ndhawu
Masipalaxikaya
Xikweleti xa nkarhi wo leha
Michini na switirhisiwa
Swiyimo swa vufambisi
Xikweleti lexi lombekaka
Timhaka eka memorandamu
Masipalankulu
Switirhisiwa swa makete ya mali
Masipala (tinhlayohlayo ta ximali)
Mabindzunyingi ya mfumo ya vukorhokeri bya vanhu
Ntirhiso wun'wana
Michini na switirhisiwa swin'wana
Ncinco wa tiphesente
Mali leyi vekiweke etlhelo
Tindhawu ta timali ta tiko
Ncinco wa tiphesente hi kotara exikarhi ka kotara yo karhi ya lembe leri hundzeke na kotara yoleyo ya lembe leri
Ncinco wa tiphesente hi kotara exikarhi ka lembe leri hundzeke na lembe leri eka kotara yo fana
Ncinco wa tiphesente hi kotara (muholo)
Tihakelo ta ndhawu na vukorkokeri byo angarhela
Kotara leyi kongomisiweke (mbalango)
Ndzunghiso na nhlayiso
Rhizevhe/swihlayisiwa
Miako ya vutshamo
Miholo na swiengetelo
Mixaviso (vumaki)
Mixaviso (migodi)
Swikweleti swa nkarhi wo koma
Mikavelo leyi tiyimelaka
Mikavelo ku ya hi nawu
Mipfuno
Mipfuno eka andziso
Mipfuno eka swimakiwa
Vakoloti va swin'wana na swin'wana
Vukorhokeri bya bindzu
Mali ya thirasiti (mfumo wa muganga/ndhawu)
Ntirhiso lowu nga avekiki
Vhoti
Pulani ya nhluvukiso wa vukorhokeri bya mati
Buku ya 09 (nhlayelo wa vanhu)
Xirho xa muti lexi nga riki kona (inthavhiyu)
Xirho xa muti lexi nga riki kona (vusiku lebyi kongomisiweke)
Siku ra nhlayelo wa vanhu
Siku ra nhlayelo wa vanhu
Vusiku bya nhlayelo wa vanhu
Swiphemu swa nhlayelo wa vanhu
Nhlayelo wa vanhu ku ya hi laha va kumekaka kona
Nhlayelo wa vanhu ku ya hi laha vanhu va tshamaka kona
Mutirhi wa le kaya, loyi a tshamaka entirhweni
Nhlayelo
Nkarhi wa nhlayelo
Xiphemu xa nhlayelo
Muhlayeri
Buku ya nkatsakanyo wa muhlayeri wa vanhu (nhlayelo wa vanhu)
Xitichi xo tirhela
Ndyangu
Nhloko ya ndyangu
Nhloko ya ndyangu, mukhomeri
Mbuyelo wa ndyangu (nhlayelo wa vanhu)
Vutsoniwa
Mutandzhaku
Mutirhi wa le kaya loyi a tshamaka entirhweni
Mfambelaniso
Ku nga tihlanganisangi na ndyangu
Mutshamandhawuyin'we
Loyi a fambeke
Nhlayelontluriso
MENV
Ndhawu ya ku velekiwa
Ndhawu ya nhlayelo
Ndhawu laha munhu a talaka ku tshama kona
Nhlayelo wa vanhu
Nkarhi endzhaku ka nhlayelo wa vanhu
Mbalango endzhaku ka nhlayelo wa vanhu
Nkarhi wo rhangela nhlayelo wa vanhu
Vuxaka exikarhi ka muhlayiwa na nhloko ya ndyangu kumbe mukhomeri wa nhloko ya ndyangu
Mhaka leyi lulamisiweke
Nhlayelohansi
Mhaka leyi nga lulamisiwangiki
Mpimo wa vusweti wa xiheri
Xikombo xa vusweti xa nkandzingano
Mpimoxiave wa vangwa ra ntirhiso (MVN)
Xikombo xa Gini
Mpimoxiave wo hlayela hi nhloko
Mahanyelo ya vutomi lama amukelekaka ya le hansi
Vangwa ra vusweti
Xikombo xa vangwa ra vusweti
Mpimo wa vusweti
Xiyimo xa vusweti
Swikombiso swa vusweti swa xirhangana
Vusweti hi yelaniso
Mpimo wa vusweti wa xiheri
Mixavo leyi lawuriwaka
Mpimo wa inifulexini wa lembe
Ncinco wa tiphesente hi lembe (xikombo)
Mpimo wa inifulexini wa lembe wa mpimoxikarhi
Ncinco wa tiphesente ta lembe wa mpimoxikarhi
Xikombo xa nxavo wa vatirhisi (XNV)
Xikombo xa nxavo wa vatirhisi lexi nga katsiki mpimo wa ntswalo wa tihakelo eka tibondo (XNVK)
Ku hoxa xandla ka swimakiwa swo kongoma eka PPI hinkwayo
Xikombonkulu
Inifulexininkulu
XNV
XNVK
Bindzu (vuthori na nxavo)
Swimakiwa swa xikombo
Inifulexini
Mpimo wa inifulexini
Ncinco wa tiphesente wa n'hweti
Ncinco wa tiphesente wa lembe wa mpimoxikarhi hinkwawo
Mixavo leyi lawuriwaka
Mitiko
Rifuwo
Rifuwo ra sweswi (xiyenge xa phurayivhete)
Xikweleti xa sweswi
Swiave
Bindzunyingi (tinhlayohlayo ta xiyenge xa phurayivhete)
Rifuwo ra nkarhi wo leha
Rifuwoxianakanyiwa
Rifuwo ra nkarhi wo leha
Nongonoko wa nhundzu
Mbhindzuloxiheri kumbe ndzahlekelo
Mbhidzuloxiheri kumbe ndzahlekelo endzhaku ka xibalo
Swixaviwa
Xibalo xa vukorhokeri bya rhijini
Vukorhokeri bya vuhlayiseki
Xibalo na xibalo xa khamphani leswi nghenisiweke eka nkota
Mbuyelo (tinhlayohlayo ta swa mali)
Tinhlayohlayo leti amukelekaka
Metadatara ya nghingiriko
Ndzulamiso hi xikongomelo xa swa tinhlayohlayo
Nhlayelo wa vanhu
Ntlawahato
Ntlawahato, wo ringanerisiwa
Ku sampula hi xikatsa
Ngheniso wa switiviwa/datara / hi vutivi bya khale
Switiviwa/datara
Vuhundla bya switiviwa/datara
Nhlelo wa switiviwa/datara
Xiphemu xa switiviwa/datara
Xiringanisi xa switiviwa/ datara
Nhlamuselo
Ngheniso wa switiviwa/ datara ku ya hi vutivi byintshwa
Ngheniso wa switiviwa/datara ku ya hi vutivi byintshwa
Ngheniso wa switiviwa/datara
Inthavhiyu, yo kongoma
Ngheniso wa switiviwa/datara wo fanela
Switiviwankulu / datara leyikulu
Metadatara
Vuhlayiselo bya metadatara
Maendlelo
Datara leyitsongo / switiviwatsongo
Ku sampula hi swiyimonyingi
Tinhlayohlayo ta rixaka
Xihoxo xo kala xi nga ri xa ku sampula
Tinhlayohlayo ta ximfumo
Metadatara yo pfumala nghingiriko
Tinhlayohlayo to tsana
Yuniti yo sampula ya masungulo (YSM)
Muyimeri
Xivutiso
Tinhlayohlayo/khwexinere yo kanakanisa
Nongonoko wa swivutiso/khwexinere
Mavumbelo ya nongonoko wa swivutiso/khwexinere
Mpimo
Mpimo wa ncinco
Nkarhi lowu kongomiweke
Nkaneto
Papila / fomo yo kaneta
Muhlamuri
Sampula
Mbalango wa sampula
Ku sampula
Xihoxo xa ku sampula
Furemi ya ku sampula (maendlelo na ndzinganeriso)
Maendlelo ya ku sampula
Ku tihlaya
Sampulantlovatlovo wo olova (SNO)
Ndzinganeriso wa swa tinhlayohlayo
Yuniti ya swa tinhlayohlayo
Ku sampula hi mitlawa
Mbalango
Ku sampula hi sisiteme
Bindzunyingi ra vukorhokeri bya vutshamo
Bindzunyingi leri tirhaka
Nghingiriko
Nghingiriko wo seketela (sisiteme ya tirhejisitara)
Khamphaniyelano
Sikundzinganiso
Avano
Tswariweke (vona ndzhendzhelekovutomi)
Rhavi ra bindzunyingi
Rhavi ra bindzurimbe
Fureme ya sampula ya mabindzu (FSM)
Pfariwile (vona ndzhendzheleko vutomi)
Bindzuvuxirhompfaleko (BVM)
Tlilabu, nhlangano wo pfuna vanhu, asosiyexini ya nkambhindzulo
Yuniti ya bindzunyingi yo phasaphasana
Nawu wo yisa emahlweni
Bindzuntwanano wa xikontiraka
Bindzuntirhisano
Bindzuntwanano wa xikontiraka
Nkatsiwo
Bindzunyingi leri nga tirhiki
Nkavanyiso
Xivangelo xa ncinco wa xiyimo ya yuniti ya tinhlayohlayo
Xitichi
#NAME?
Bindzulekitironiki
Miavanyiso leyikulu ya xiikhonomi
Andziso wa xiikhonomi
Nkoka wa xiikhonomi
Mutirhi/muthoriwa (sisiteme ya tirhejisitara)
Mbalango wa bindzunyingi
Mbhindzulo wa bindzunyingi
Yuniti ya bindzunyingi
Xitumbuluxiwa (sisiteme ya tirhejisitara)
Yuniti ya vurimivufuwi (sisiteme ya tirhejisitara)
Lembeximali
Chati ya nkhuluko
Mpimo wa sayizi ya furemi
Andziso wa xiikhonomi
Yuniti ya swa ntivomisava
AAX
Swiyenge swa mfumo
Miholo hinkwayo
Bindzunkulu ra ntlawa
Hekitara/mogeni ya nsimu
Milawu ya matimu ya ntlawahato wa vumaki
Bindzulawulo
Nhlanganiso wo nava wa migingiriko ya xiikhonomi
Nhlanganiso wo nava wa yuniti ya bindzunyingi
Mabindzunyingi ya xindyangu yo tihanyisa
Mabindzunyingi ya xindyangu ya mbhindzulo
Bindzulawulo
Mbuyelo wa xibalo
Vun'winyi hi un'we
Nghingiriko wa vumaki
Vumaki (sisiteme ya tirhejisitara)
Xiyenge xo kala xi nga ri xa ximfumo (sisiteme ya tirhejisitara)
Xiyenge xa tindhawu
Ntlawahato wa vumaki wa ndzinganeriso wa misava hinkwayo wa migingiriko ya xiikhonomi
Ndzavisiso
Papila ro hetisa ra ndzavisiso
Yuniti ya muxaka wa nghingiriko
Xivandla xa nhlamuselo xa yuniti ya muxaka wa nghingiriko
Yuniti ya muxaka wa bindzunyingi
Mpfuxeto wo hetelela eka BSF
Bindzuxinawu
Yuniti ya xinawu
Ndzhendzheleko wa vutomi (yuniti ya tinhlayohlayo)
Ndhawu (yuniti ya tinhlayohlayo)
Adirese/kherefu ya poso
Nghingirikonkulu
Maendlelo ya mahlayiselo
Nhlanganiso
Migingirikonyingi
Yuniti ya tinhlayohlayo ta xivumbekonyingi
Khodi ya masipala
Mihlangano ya nkambhindzulo
Nhlayo ya tikamara ta vutshamo
Ntlawahato wa masungulo
Muxaka wa vun'winyi (wa bindzu)
Vutirhisani
Adirise/kherefu ya ndhawu (sisiteme ya tirhejisitara)
Nghingirikonkulu
Nawuxirhangana
Khamphani ya phurayivhete
Andziso hi mitlawa ya vunharhu eka xihakelwana kumbe hi endlelo ra xikontiraka
Mininjhere wa phurofayili
Ku phurofayila
Khamphani ya vaakatiko
Vandla ra vanhu
Vandlanyana
Nomborontlovatlovo
Mpfuxeto
Fureme ya sampula (sisiteme ya tirhejisitara)
Nghingirikotsongo (sisiteme ya tirhejisitara)
NNV
Yuniti ya tinhlayohlayo ya xivumbekon'we
Yuniti ya tinhlayohlayo ya mpimo wa sayizi
Bindzu ra munhu un'we
Xihlovo xa mpfuxeto eka BSF
Hambanyiso
Khodi ya ntlawahato ya ndzinganeriso ya vumaki
Ntlawahato wa ndzinganeriso ya vumaki bya migingiriko hinkwayo ya ikhonomi
Yuniti ya tinhlayohlayo
Xivumbeko xa yuniti ya tinhlayohlayo
Khamphani hansi ka yin'wana
Ku teka vulawuri
Nhlanganiso wa xibalo
Vufambisi bya nkoka hinkwabyo
Vitoxibindzu
Mbhindzulo
Khamphaninkulu leyi lawulaka tin'wana
Bindzunyingi ra xindyangu ro tihanyisa
Tipfuxeto eka swa VAT
Mbhindzulo wa VAT
Nhlanganisothwi wa migingiriko ya ikhonomi
Nhlanganisothwi wa yuniti ya bindzunyingi
Mpimo wa ntirhiso wa mibedwa (vupfhumba)
Tiko ra vutshamo
Muhlapfa loyi a tsarisiweke
Vupfhumba bya le tikweni
Ntirhiso wa vupfhumba bya le tikweni
Mupfhumba wa le tikweni
Muendzi wa le tikweni
Mufambimumbe
Muendzimumbe
Vupfhumba byo nghena etikweni
Ntirhiso wa vupfhumba byo nghena etikweni

Muendzimumbe wo nghena etikweni
Mbuyelo wa vutshamo
Mbuyelo wa mavhengele na tibara (vutshamo bya vupfhumba)
Mbuyelo wa yuniti ya vutshamo hi vusiku byin'we lebyi xavisiweke
Yuniti ya bindzu
Ntirhiso wa le xikarhi
Vupfhumba bya le tikweni
Ntirhiso wa vupfhumba bya le tikweni
Ndzhurho wa misava hinkwayo
Vupfhumba bya misava hinkwayo
Ntirhiso wa vupfhumba bya misava hinkwayo
Mupfhumba wa misava hinkwayo
Mufambi wa misava hinkwayo
Muendzi wa misava hinkwayo
Murhurhelamakumu
Ndzhurho
Vupfhumba bya rixaka
Ntirhiso wa vupfhumba bya rixaka
Mpimo wa ntirhiso, mibedwa
Mpimo wa ntirhiso, vutshamo
Mimbuyelo yin'wana (vutshamo bya vupfhumba)
Vupfhumba byo huma etikweni
Ntirhiso wa vupfhumba byo huma etikweni
Mupfhumba wo huma etikweni
Muyeni wo huma etikweni
Muendzi/mupfhumba wa vusiku byin'we
Mufambi wa le ndzhandzheni wa malwandle (vupfhumba na ndzhurho)
Xikongomelo xa rendzo
Vutshamo
Murhurhi wa xinkarhana
Mpimo wa ntirhiso wa kamara
Muendzi wa siku
Murhurhelahandle wo titivisa
Yuniti ya vutshamo
Vusiku bya yuniti ya vutshamo lebyi xavisiweke
Mpimo wa ntirhiso wa yuniti ya vutshamo (vupfhumba)
Mbuyelo hinkwawo (vutshamo bya vupfhumba)
Mbuyelo hinkwawo wo huma eka vutshamo (vutshamo bya vupfhumba)
Vupfhumba
Nghingiriko wa swihlawulekisi swa vupfhumba
Vumaki bya swihlawulekisi swa vupfhumba
Swimakiwa swa swihlawulekisi swa vupfhumba
Ntirhiso wa nhlengelo wa vupfhumba
Migingiriko leyi hlanganeke ya vupfhumba
Swimakiwa leswi hlanganeke swa vupfhumba
Ntirhiso wa vupfhumba
Ndzaveko wa vupfhumba
Swimakiwa hinkwaswo swa tiko swa vupfhumba
Nhlengeleto hinkwawo wa nhundzu ya nkarhi wo leha ya vupfhumba
Vumaki bya vupfhumba
Ntirhiso wa le tikweni wa vupfhumba
Swimakiwa swo kala swi nga kongomisiwangi eka vupfhumba
Xiyenge xa vupfhumba
Rifuwo ra nkarhi wo leha leri endliweke ri kongomile vupfhumba
Swimakiwa swo kongoma vupfhumba
Nkoka lowu engeteriweke wa vupfhumba
Mupfhumba
Vutshamo bya vupfhumba
Mufambi
Mufambi, etikweni
Mufambi, mumbe
Mufambi, misava hinkwayo
Mufambi, endzhandzheni wa malwandle
Riendzo
Mbangu wa ntolovelo
Nkoka lowu engeteriweke (tinhlayohlayo ta rihanyu na swa nkoka)
Nkoka lowu engeteriweke wa vumaki bya vupfhumba
Ntirhiso wa muendzi
Muendzi, etikweni
Muendzi, misava hinkwayo
Mitirhiso ya vaendzi
Muendzi (vupfhumba)
Vurimi
Dyondzo
Ncincocinco wa xiyimo
Ntivomisava
Tinhlayohlayo ta nkoka na rihanyu
Mbuyelo wa ndyangu na ntirhiso
Tiyindlu na vukorhokeri
vumaki na mabindzu
Mitirho
Tinkota ta rixaka
Mfumo wa rixaka, wa xifundzankulu na wa miganga
Nhlayelo wa vanhu
Vusweti
Mixavo
Xiyenge xa phurayivhete
Maendlelo/matirhelo/metadatara
Sisiteme ya tirhejisitara ta mabindzu
Vupfhumba na ndzhurho
<fn>Service charter Xitsonga.txt</fn>
RITO RO RHANGA HI HOLOBYE
MANGHENELO
Ku tshembhela 6
Ku lemuka 6
Ku tiva 6
Ku tiva xo karhI 7
TIMFANELO TA WENA TANIHI MUXANISIWA WA VUGEVENGA 8
Mfanelo yo khomiwa hi ku ringana na hi nhlonipho wa vumunhu bya wena na hi xihundla 8
Mfanelo yo nyika mahungu 9
Mfanelo ya nsirhelelo 11
Mfanelo yo rihiwa 13
Mfanelo yo tlheriseriwa 14
SWIVILELO
SWIKHENSO
RITO RO RHANGA HI
HOLOBYE WA VULULAMI
NA NHLUVUKISO WA
VUMBIWA
Tsalwa ra Timfanelo ra Vaanisiwa va Vugevenga laha Afrika Dzonga (Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa) i xitirhisiwa xa nkoka eku tlakuseni ka vululami bya hinkwerhu. Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa ri landzelela moya wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga, 1996 (Nawu wa 108 wa 1996) na Xitiyisiso xa Masungulo ya Milawu ya Vululami bya Vaxanisiwa va Vugevenga na ku Tlangisa ka Matimba, 1985 (GA/RES/40/34).
Ku sukela hi 1994, no landzelela ku tiyisisa ka mfuwo wa timfanelo ta ximunhu, ku langutisiwa ku cincile ku suka eka endlelo ra vululami byo tshinya kuya eka vululami byo vuyisela. Exivindzini xa mhaka ya vululami byo vuyise-la ku amukela vugevenga ku va lebyi tlulaka vudyohi ehenhla ka mfumo, kambe ku va ku vaviseka kumbe vudyohi lebyi endliweke ehenhla ka munhu un'wana.
Leswi i ku fambelana na xivono xa le xikarhi xa Endlelo ro Sivela Vugevenga ra Rixaka eka endlelo ra vululami bya vugevenga. Xikongomelo nkulu i ku nyika matimba eka vaxanisiwa hi ku fikelela swilaveko swa vaxanisiwa, ku nga va swilo kumbe switwi.
Tsalwa ra Timfanelo na tsalwa ra swiyimo swa le hansi leri namarhetiweke i switirho swa nkoka leswi kombisaka no tiyisisa timfanelo na swiboho mayelana na vukorhokeri le-byi tirhisekaka eka vaxanisiwa na lava poneke vugevenga laha Afrika Dzonga. Tsalwa ra Timfanelo ri fambelana na swihlawulekisi swa xiyenge xa 234 xa Vumbiwa.
Ndzi na ntshembho leswaku hi ku tiyimisela ka vanghe va xandla hinkwavo eka endlelo ra vuluami bya vugevenga, Tsalwa leri ra Timfanelo ri ta pfuna eku simekiweni ka milawu leyi faneleke hi ndlela yo fikelela ntirho - ku endla vululami byi va lebyinene eka hinkwerhu!
MANGHENELO
Mfumo wa Afrika Dzonga hi ku angarhela na vayimeri va nghenelela ngopfu-ngopfu eka endlelo ra vululami:
Mfumo wu tiyimiserile ku simeka swipimelo leswi kongomaneke no ya emahlweni no cinca endlelo ra vululami ku sirhelela no tlakusa timfanelo ta vaxanisiwa, hi ku landzelela swiboho swa matiko ehansi ka switirhisiwa swa timfanelo ta vanhu ta matiko to fana na Milawu ya Masungulo yo Paluxa ya UN ya Vululami bya Vaxanisiwa va Vugevenga no Tirhisa Matimba hi ndlela yo ka yi nga ri yona na ku Sivela no Herisa Vugevenga ehenhla ka Vavasati na Vana eka Xitiyisiso xa SADC xa 1997 xa Rimbewu na Nhluvukiso.
Ku tshembhela
Leswi i xiphemu xa vutihlamuleri bya mfumo eku tlakusiweni ka ku tiphina ko ringana ka timfanelo hinkwato na tshunxeko leswi tiyisisiwaka hi Vumbiwa; na leswaku. Vululami bya ntiyiso byi nga fikeleriwa ntsena loko timfanelo ta vaxanisiwa na vaehleketeriwa swi tekeriwa enhlokweni, va sirheleriwa na ndzingano;
Ku lemuka
Ntshikilelo wa vugevenga eka vaxanisiwa, na vuswikoti byo langutela ehansi timfanelo ta vaxanisiwa ta ximunhu;
Ku tiva
Endlelo ra nkoka leri fikeleriweke loko ku sungula xidemokrasi, mayelana no cinciwa ka endlelo ra vululami bya vugevenga ku vona leswaku ku na ku fikelela ka vululami na ku hlamula eka maendlelo eka hinkwerhu, ku nga langutisiwi rixaka, rimbewu, mfuwo, ntlawa na swiyimo swo hambana. Leswaku tindlela to hambana ti simekiwile tanihi xiphemu xa ku cinca ka endlelo ra vululami, hi xikongomelo xo vona leswaku ku hlanganisa vaxanisiwa, ku ringananisa timfanelo ta vona na ta vanhu lava hehliwaka no hunguta ku xanisiwa hi kambirhi eka swiyenge swo hambana swa endlelo ra vululami bya vugevenga.
Ku tiva xo karhi
Swipimelo swo hambana leswi simekiweke tanihi xiphemu xo cinca endlelo ra vululami, hi xikongomelo xo vona leswaku ku langutiwa ngopfu muxanisiwa, ku ringanisiwa timfanelo ta vona na ta vanhu lava ehleketeri-waka no hunguta ku xanisiwa ku nga ri hi ku kongoma eka swiyenge swo hambana swa endlelo ra vululami;
Laha ku amukeriwa Tsalwa leri ra Timfanelo,
Ku nyika ku tiyisisa eka rimba ra swa nawu ra sweswi laha Afrika Dzonga eka timfanelo na vukorhokeri lebyi nyikiwaka eka vaxanisiwa va vugevenga na ku:
susa vugevenga bya xiyenge xa vumbirhi eka endlelo ra vululami bya vugevenga;
ku vona leswaku vaxanisiwa va tshama va ri eka khokho ra endlelo ra vululami bya vugevenga;
hlamusela swipimelo swa vukorhokeri leswi nga languteriwaka hi naswona swi nyikiwa vaxanisiwa loko va hlanghana na endlelo ra vululami bya vugenga; na ku nyika swihlawulekiso swa switandzhaku swa vaxanisiwa loko swipimelo swi nga fikeleriwi.
TIMFANELO TA WENA TANIHI MUXANISIWA WA VUGEVENGA.
Loko u tshame u va muxanisiwa wa swa vugevenga, timfanelo leti landzeleka, tanihi leswi ti kumekaka eka Vumbiwa na milawu leyi faneleke, ti fanele ku hloniphiwa hi nkarhi wo hlangana na endlelo ra vululami ra vugevenga:
Mfanelo yo khomiwa hi ku ringana na hi nhlonipho wa vumunhu bya wena na hi xihundla.
U na mfanelo yo pfuniwa hi malwandla na hi xichavo, ku khomiwa hi nhlonipho wa vumunhu bya wena na hi xihundla hi swirho hinkwaswo swa ndzawulo yihi na yihi, vandla vayimeri kumbe nhlangano lowu tirhanaka na kumbe ku nyika vukorhokeri eka wena (leswi vuriwaka muphakeri wa vukorhokeri).
Maphorisa (hi nkarhi wa vulavisisi), vaahluri na vaofisiri va tikhoto (hi nkarhi wo lulamisa ya ku tengiwa ka nandzu), xikan'we na ntirho wa mphakelo wun'wana, va fanele ku teka swipimelo swo hunguta ku ka ku nga twananiwi na wena tanihi muxanisiwa, eka swin'wana, ku vutisiwa swivutiso hi ririmi ra wena na xihundla laha swi faneleke.
Swipimelo leswi swi ta sivela muxanisiwa ku va a tshikileriwa hi nxaniseko wo ka wu nga kongomi.
Mfanelo yo nyika mahungu
U na mfanelo yo nyika mahungu hi nkarhi wa ndzavisiso wa vugevenga na ku tengiwa ka nandzu.
Maphorisa, vaahluri na vaofisiri va mintirho ya makhotso va ta teka swipimelo swo vona leswaku ku nghenelela kwihi kumbe kwihi loku u lavaka ku ku endla eka ndzavisiso, vuahluri no yingisela ku kombela ku rivaleriwa, kumbe ku ahluriwa kumbe ku yingisela Huvo yo Kombela ku Rivaleriwa.
Mfanelo swi vula leswaku u nga nghenelela (laha swi faneleke na laha swi kotekaka) eka mafambiselo ya vululami bya vugevenga, hi ku va kona loko ku yingiseriwa xikombelo xa beyili, nandzu hi woxe, xigwevo na/kumbe ku yingisela huvo yo rivalela.
Swi vula leswaku u ta va na nkarhi wo endla xitatimende xin'wana eka maphorisa loko u lemuka leswaku xitatimende xo sungula a xi nga helelangi; u nga tlhela u endla xitatimende ekhoto ku tisa ntshikilelo wa nandzu ekhoto.
Ku ya emahlweni u nga tsala xikombelo eka Mutshamaxitulu wa Huvo yo Rivalela ku ya yingisela xikombelo xo rivaleriwa no yisa swiringanyeto leswi tsariweke.
Mfanelo yo amukela mahungu.
U na mfanelo yo byeriwa hi timfanelo ta wena na hilaha u nga ti tirhisaka ha kona.
Tanihi xiphemu xa mfanelo lowu, u nga kombela nhlamuselo hi ririmi ra wena eka xin'wana na xin'wana lexi u nga xi twisiseki.
U na mfanelo wo kuma mahungu no byeriwa hi vukorhokeri hinkwabyo lebyi nga kona hi munyika wa vuphakeri.
U ta byeriwa hi ntirho wa wena eka nandzu na hi nkarhi wa nandzu. U nga kombela mahungu mayelana na masiku ya khoto, tihakelo ta timbhoni na nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni.
U nga kombela ku byeriwa hi xiyimo xa nandzu, loko mudyohi a khomiwile kumbe a nga khomiwangi, hehliwa, a nyikiwa beyili, hehliwa hi nandzu, ku pfaleriwa kumbe ku gweviwa.
U nga kombela swivangelo swa xiboho leswi tekiweke hi mhaka leyi, ku tengisiwa kumbe ku nga ri na ku tenga.
U tlhela u na mfanelo yo amukela matsalwa lawa ku ya hi nawu u faneleke ku va na wona.
U nga kombela ku amukela xitiviso xa ku tengiwa loku u lavaka ku va xiphemu xa kona.
U nga tlhela u kombela muchuchisi ku tivisa muthori wa wena hi leswi humelelaka leswi endlaka leswaku u xwa entirhweni.
Mfanelo ya nsirhelelo.
U na mfanelo yo va u nga chavisiwi, ku xanisiwa, ku kavanyeta, ku ba mati, vukungundzwana na ku xanisa. Loko u ri mbhoni u fanele ku mangala ku chavisiwa koloko emaphoriseni kumbe muchuchisi nkulu wa mfumo.
Loko u landzelela swilaveko, maphorisa yva ta kombela leswaku u vekiwa hansi ka vuhlayiseki bya timbhoni.
Loko xikombelo xexo xi humelela u ta vekiwa ehansi ka nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni, u ta sirheleriwa hilaha swi kotekaka ha kona, eka tinxaka hinkwato ta ntshikilelo, ku xanisiwa kumbe ku chavisiwa.
Leswi swi ta tiyisisa vuhlayiseki bya wena tanihi mbhoni ku endlela leswaku vumbhoni bya wena byi nga ri na nhlohlotelo kumbe ku tisusa eka ku nyika vumbhoni hi xivangelo xo hlohloteriwa.
Mfanelo lowu wu vula leswaku eka swiyimo swin'wana khoto yi nga sivela kui humelerisa mahungu wahi kumbe wahi (ku katsa vutitivisi bya wena), kumbe yi nga nyika xileriso xa leswaku mhaka yi tengiwa laha ku nga ri ki na tikhamera.
U nga kombela mintirho ya swa Makhotso ku ku byela loko mudyohi a balekile kumbe a rhurhisiwile.
U na mfanelo yo kombela ku pfuniwa, no fikelela loko swi fanerile ku kuma mintirho ya swa vaaki, rihanyo na ku khanseriwa leswi nga kona xikan'we na mpfuneto wa swa nawu leswi faneleke swilaveko swa wena.
Maphorisa ya ta ku pfuna ku ku hlamusela maendlelo, va ku hlamusela timfanelo ta wena no endla leswi faneleke eka vaphakeri van'wana va mintirho.
Mininjhere wa hofisi kumbe wa hofisi ya le khoto u ta endla leswaku u kuma toloki.
Vachuchisi va ta vona leswaku swilaveko swo hlawuleka swa tirhisiwa eka mhaka ya milandzu ya swa masangu, madzolonga ya le mindyangwini na nseketelo wa vana na leswaku timhaka ti yingiseriwa eka tikhoto to hlawuleka, laha swi nga kotekaka, milandzu leyi yi yingiseriwa eka tikhoto to hlawuleka.
Loko u ri na swilaveko swo hlawuleka, vaphakeri hinkwavo, kuya hi mintirho ya vona, va ta teka magoza laya twalaka ku va u pfuneka no vona leswaku u khomiwa hi ndlela ya kahle.
Mfanelo yo rihiwa
U na mfanelo yo rihiwa eka ku lahlekeriwa no onhekeriwa ka nhundzu hi nkarhi wa vugevenga lebyi endliweke ehenhla ka wena.
U nga kombela ku va kona hi siku ro humesiwa ro gweviwa ka muhehliwa no kombela eka muchuchisi ku endla xikombelo xa xileriso xo rihiwa hi ku landza swiyenge swa 297 na 300 swa Nawu wa Endlelo ra Vugevenga wa 51 wa 1977.
Ku rihisiwa" swi vula ntsengo wa mali leyi khoto ya timhaka ta vugevenga yi nyikaka muxanisiwa loyi a lahlekeriweke hi nhundzu, ku katsa na mali hikwalaho ka vugevenga kumbe ku tluriwa ka munhu loyi a khotsiweke hi ku endla vugevenga.
Muchuchisi u ta ku tivisa hi xileriso xo rihiwa xi pasisiwile, a hlamuela vundzeni bya xona nahilaha xi na ta tirha ha kona. U nga nghenisa xikoxo ehenhla ka muehleketeriwa laha khoto yi nga nyikangiki xileriso xo rihisiwa. Leswi swi nga humelela laha ku onhiwa ku nga pimiweki ku ya hi timali, xikombio, laha munhu a xanisiweke emiehleketweni kumbe ku twisiwa ku vava no xanisiwa.
Matsalana wa khoto u ta ku pfuna hi ku tirhisiwa ka xileriso xo rihisiwa lexi nyikiweke hi khoto.
Mfanelo yo tlheriseriwa
U na mfanelo yo tlheriseriwa nhundzu leyi u tekeriweke yona swi nga ri nawini, kumbe laha nhundzu ya wena yi nga onhiwa swi nga ri enawini.
ku tlheriseriwa" swi vula laha khoto yi lerisaka muhehliwa leswaku a ku vuyisela nhundzu leyi a yi tekeke swi nga ri nawini, leswaku u vuyela eka xiyimo lexi a wu ri eka xona ku nga si humelela vugevenga.
Muchuchisi u ta ku tivisa hi laha pfhumba ro tlherisela ri nga ta va xiswona naswona matsalana wa khoto u ta ku pfuna ku fikelela mfanelo leyi.
SWIVILELO
U ri karhi u tekela enhlokweni mfanelo yo endla xivilelo, u nga tihlanganisa na ndzawulo ya mfumo yo karhi kumbe muphakeri wa ntirho loko u ri na swivilelo mayelana na mphakelo lowu u wu amukelaka kumbe loko timfanelo ti nga tekeriwi nhlokweni. Loko u nga enerisiwi hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi nga khomisiwa xiswona, u nga tlhela u tihlanganisa na minhlangano yo fana na leyi:
a Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki b Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga c Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu d Hofisi ya Vuchuchisi bya Tiko e Tihofisi ta Maphorisa ya Mhasipala f Huvo ya Phurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga g Qweta leri u ti hlawulelaka rona hi mali ya wena.
Ku kuma vuxokoxoko hi xitalo hi maendlelo ya swivilelo, langutisa Mintirho ya Swiyimo swa le Hansi swa Vaxanisiwa va Vugevenga. Tsalwa leri ra kumeka eka hofisi yin'wana na yin'wana ya mfumo.
Vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vuge-venga va ta vona leswaku tikhopi ta Tsalwa ra Timfanelo ta kumeka eka tihofisi leti landzelaka:
Tikhoto
Tihofisi ta Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso
Tihofisi ta Valawuri va Vuchuchisi bya Vaaki
Makhotso
Switici swa Maphorisa na Tiyuniti ta Vulavisisi
Tihofisi ta Mintirho ya Maphorisa ya Mhasipala
Switirhisiwa swa Rihanyo ra Vaaki
Loko u lava mahungu man'wana mayelana na timhaka tin'wana leti nga le ka tsalwa, u nga tihlanganisa na Hofi-si ya Rimbewu ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa eka tinomboro leti landzelaka:
NOMBORO YA MAHALA:
SWIKHENSO
Tsalwa ra Timfanelo ra Vaxanisiwa ra Afrika Dzonga ri tumbuluxiwile hi Hofisi ya Rimbewu eka Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tirhisana na Tindzawulo ta Nhluvukiso wa Vaaki, Mintirho ya Makhotso, Dyondzo na Rihanyo, xikan'we na Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko, Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, Khomixini yo Cinca Milawu ya Afrika Dzonga, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki, Hofisi ya Swivilelo yo Tiyimela, swirho swa Khomixini ya Mintirho ya Majisitarata na Vuavanyisi na swirho swa Maphorisa ya Mhasipala wa Tshwane.
Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa yi tlhela yi khensa ku nghenisiwa ka xandla loku endliweke hi minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo yo hambana na swiyenge swa dyondzo eku endliweni ka Tsalwa ra Timfanelo
<fn>StateoftheNation.2007.2009-04.Ts.txt</fn>
Mbulavulo wo Pfula Palamende lowu endliweke hi Phuresidente wa Afrika Dzonga, Thabo Mbeki: Eka Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende

9 Nyenyenyani 2007

Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka
Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Xandla xa Mutshami wa xitulu wa NCOP;
Xandla xa Phuresidente wa Riphabuliki;
Vachaviseki lava rhangelaka mavandla ya tipolitiki na Vachaviseki va Swirho swa Palamende;
Vaholobye na Swandla swa Vaholobye;
Muchavseki Muavanyisinkulu na swirho swa Vuavanyisi;
Tinhloko ta Mintirho ya Vuhlayiseki;
Mugavhunara wa Bangi ya le Xikarhi;
Phuresidente Nelson Mandela na Manana Graca Machel;
Phuresidente F.W. de Klerk na Manana Elita de Klerk;
Vaholobyenkulu vo hlawuleka na Swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Vameyara na varhangeri va mimfumo ya miganga;
Varhangeri va ndhavuko;
Varhangeri va mavandla ya mfumo lama seketelaka xidemokirasi xa vumbiwa;
Valawuri-Jenerali na varhangeri van'wana va vutirhela-mfumo;
Vachaviseki, Varhumiwa na Vayimeri
Vaendzi vo hlawuleka, vanghana na vatirhikulorhi;
Vanhu va Afrika Dzonga:

Loko a lova a hi swi tiva leswaku Manana Adelaide Tambo a ha ku humesiwa exibedhlele. Kambe hikuva hi tiva leswaku a ri munhu loyi a ri na matimba yo gingirika a tirhela tiko ra yena, a hi tiyimiserile ku n'wi amukela swin'we na swirho swin'wana swa ndyangu wa yena tanihi vaendzi va hina eka siku leri ro hlawuleka. Kambe a swa ha vangi tano.
Mundzuku leri xaku hi tava hi lelana na yena ro hetelela loko hi n'wi heleketa endlwini ya yena ya makumu. Hikwalaho u ta va na hina hi moya hi Nhlangula lembe leri loko hi tlangela malembe ya 90 ya ku velekiwa ka nuna wa yena, tata wa vana va yena, munghana wa yena, nakulorhi wa yena na jaha ra tiko ra hina, Oliver Reginald Tambo. Hi tlhela nakambe hi rila na vandyangu wa ka Tambo.

Kambe hambi swi ri tano, ndzi titwa ndzi tsakile swinene ku amukela exikarhi ka hina Muchaviseki Albertina Luthuli, ntombhi ya Muwini wosungula wa Nobel Peace Laureate, Inkosi Albert Luthuli, loyi rifu ra yena ra xitshuketa malembe ya 40 lama hundzeke hi ri tlangelaka esikwini ra namuntlha, loko hi tsundzuka siku ro chavisa loko ku tivisiwa leswaku u tlumbiwile chayisiwile hi xitimela lexi a xi tsutsuma hi rivilo lerikulu swinene emasin'wini ya mova ya le KwaDukuza. Rifu ra yena ri hi hlamarisile no hi chavisa hikuva vutomi bya yena a byi ri xikombiso lexi kombisaka ntshunxeko lowu hi tiphinaka hi wona namuntlha.

Ndzi titwa ndzi tinyungubyisa swinene hikuva xidemokirasi xa Afrika Dzonga xi kotile ku twisisa no amukela leswi Albert Luthuli na Oliver Tambo va vulaka swona eka rixaka ra hina hi ku thya ti-National Order hi mavito ya vona - the Order of Luthuli, na the Order of the Companions of O.R. Tambo. Nakambe ndzi tlhela ndzi tinyungubyisa swinene hi vanhu lava amukeriweke ku va va nyikiwa ti-National Order leti ta nkoka swinene. I ntsako eka mina ku amukela Yindlu ya valwela-ntshunxeko va Ku Macha ka Vamanana ka 1956 na Mdzolonga ya le Soweto ya 1976 lava tshameke ebokisini ra Phuresidente, xikan'we na varhandza-tiko vo huma eswifundzeninkulu hinkwaswo swa hina, tanihi laha swi bumabumeriweke hakona hi Swipikara swa le Swifundzeninkulu swa hina leswaku va katsiwa eka vuendzi bya nkoka bya hina lebyi hi endzeleke namuntlha.

Mfumo wa vanhu va Afrika Dzonga lowu ndzi wu yimelaka namuntlha, tanihi laha swi nga va xiswona ni le malembeni lama hundzeke wu sunguriwile hi 2004 endzhaku ka Minhlawulo ya Mani na mani ya lembe rero. Khabinete ya Rixaka eka Lekgotla kumbe Bosberaad ya lembe na lembe ya Sunguti n'hweti leyi nga hundza leyi nga yona leyi rhangelaka sisiteme ya mafumele leyi hi nga na nkateko wo tirha eka yona yi kombisile mhaka ya leswaku nhlengeletano ya yona i xiphemu xa le xikarhi xa ntirho wa mfumo lowu sunguleke eka minhlawulo yo hetelela ya hina ya lembe ra 2004. Hikwalaho ko twisisa leswi, swi fanerile leswaku hi tivutisa xivutiso xa leswaku - xana hi kwihi ku humelela loku hi veke na kona eku ringeteni ku fikelela swikongomelo leswi hi tshembiseke rixaka ra hina leswaku hi lava ku swi fikelela, leswi hikwalaho ka swona vanhu va hina va hi nyikeke matimba yo fuma tiko ra hina ku sukela hi 2004 ku fikela minhlawulo leyi nga ta landzela hi 2009!

Ndzi pfumeleleni ku vulavula hi leswi hi swi vuleke hi 2004, tanihi vayimeri va vanhu va hina, laha ku nga na vanghana va hina vo huma emisaveni hinkwayo, eka ntshamo wa ntsindza wa hina wa mfumo wa Miako ya Mimfumo eTshwane hi Siku ra Ntshunxeko, leri a ku ri ro Tlangela Khume ra malembe ra ntshunxeko wa hina, na ku nghenelela eka ku Tivisiwa Ximfumo ka phuresidente wa Riphabuliki, loyi a hlawuriweke hi Palamende ya hina, hi ku xixima ku tsakela ka vanhu va hina leswi kombisiweke hi ku hlawula ka vona eka minhlawulo ya 2004.

Hi siku leri hi vule leswaku:
"Ku ringana nkarhi wo leha tiko ra hina a ri ri na swilo swo chavisa no yimela swilo leswi nga tsakisiki no kala swi nga pfuni rixaka ra hina.
"A ku ri ndhawu leyi loko u velekiwa u ri muntima a ku ri ndzhukano wa vutomi hinkwabyo. A ku ri ndhawu leyi loko u velekiwa u ri mulungu a wu ri na ndzhwalo wo tshama u ri ku chaveni no va ni rivengo leri tumbetiweke.
"A ku ri ndhawu leyi a yi taleriwe hi swilo swo homboloka, vusiwana lebyikulu, vudlayi, mintlawa leyi a yi borile, swikombiso leswi swa ndhawu leyi taleriweke hi thyaka leri nga cukumetiweki, leswi a swi lava leswaku ku va ni xilaveko xo antswisa vuxongi bya misava yin'wana leyi nga na switarata leswi baseke, tindlela leti funengetiweke na swiluva leswi balekaka matluka ya rihlaza na byanyi lebyi tsakeke, na swinyenyana na tindlu leti ku faneleke ku tshama tihosi na tihosikazi, vuyimebeleri byo tsokombela na rirhandzu.

"A ku ri ndhawu leyi loko u tshama etindhawini tin'wana a wu tivitanela valala kumbe ku tisola ku va u ri nala wa vanhu van'wana, vaakelani lava a va ri mahlonga ya swidzidziharisi na byalwa leswi a va ringeta ku rivala vusiwana bya vona hi swona, lava a va tiva leswaku vutomi bya vona a byi nge vi kahle handle ko dlayana, va pfinyana no tshama va ri na madzolonga ehandle ka swivangelo.

"A ku ri ndhawu leyi loko u lava ku tshama etindhawini tin'wana a wu ta tiphina hi vuhlayiseki na vusirheleri hikuva ku va u hlayisekile a swi tekiwa swi ri tano loko u sirheleriwile hi makhumbi yo leha, tidarata leti nga na gezi, timbyana to rindza, maphorisa lama rhendzelekaka na masocha lama a ma lulamerile ku sirhelela lava a va ri varhangeri va hina, va hlome hi swibamu na mimovha ya nyimpi na swihahampfhuka leswi a swi ta yayarhela lava ringetaka ku kavanyeta ku rhula ka varhangeri va hina.

"Hi hlanganile laha namuntlha hi Siku ra Ntshunxeko hikuva hi ku famba ka nkarhi vanhu va hina, xikan'we na mabiliyoni wa vanhu lava kumekaka emisaveni hinkwayo, lava nga vanghana va hina no va va yimeriwa hi vaendzi va hina vo hlawuleka va ti bohile ku vula leswaku - hinkwaswo leswi a swi fike emakumu!.
"Hi khutaziwa ngopfu hikuva Minhlawulo ya Mani na mani ya hina leyi veke kona mavhiki mambirhi lama hundzeke yi tiyisisile ku tiyimisela ka vanhu va hina hinkwavo, handle ko ya hi rimbewu, muvala na rixaka leswaku hi fanele ku tirhisana ku aka Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we ntsena.

"A ku na swiphiqo leswikulu swa mahanyelo swa hina leswi hi nga swi ololoxaka ehandle ko languta xiyimo xo tumbuluxiwa ka mintirho na ku herisiwa ka vusiwana. Swilo leswi hinkwaswo swa fambelana, ku sukela eka ku antswisiwa ka rihanyu ra vanhu va hina, ku hungutiwa ka vugevenga, ku tlakusiwa ka swiyimo swa literesi na tinhlayo, no amukela vanhu hinkwavo leswaku va dyondza no tiva mimfuwo.

"Hi tshembisa tinghwazi ta hina hinkwato na tinghwazikazi leti titsoneke swotala leswaku hi kuma ntshunxeko, xikan'we na n'wina vanghana va hina, vanghana va hina emisaveni hinkwayo, leswaku a hi nge pfuki hi xenge ku tshemba loku mi veke na kona eka hina loko mi ta va mi hi pfunile ku va hi kota ku hundzuluxa Afrika Dzonga leswaku ri va ni xidemokirasi, ri va ro rhula, leri nga riki na xihlawuhlawu, leri nga yeki hi rimbewu no va tiko leri humelelaka, leri tiyimiseleke eka xivono xa rona xa vun'we bya rixaka.

"Ntirho wo tumbuluxa Afrika Dzonga se wu sungurile. Ntirho lowu wu ta ya emahlweni eka Khume ra le Malembe ya Ntshunxeko ya Vumbirhi." Emalembeni ya makumentlhanu lama hundzeke loko va ri karhi va tilulamisela ku vitana Nhengeletano ya Vanhu, leyi nga yona leyi amukeleke Ntwanano wa Ntshunxeko, varhandza-tiko va siku leri va vule leswaku, "A hi vulavuleni hi rito rin'we, hinkwerhu ka hina hi hlanganile - Vantima na Valungu, Maindiya na Makhaladi. vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga .A hi vulavuleni hi ntshunxeko hinkwerhu. Na hi ntsako lowu nga va ka kona eka vavasati na vavanuna loko va tshama etikweni leri tshunxekeke".

Namuntlha hi fanele ku pfuxeta xitshembiso xa hina, hi vulavula hi ntshunxeko hinkwerhu, hi tirhisana ku fikelela ntsako wa vanhu hinkwavo lowu vaka kona hikwalaho ka ntshunxeko, ku tirhisana ku aka Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we, hi ku vula leswaku hinkwerhu hi - lava ku herisa hinkwaswo leswi endleke tiko ra hina ri va ni vubihi no yimela swilo swo homboloka leswi a swi nga pfuni rixaka ra hina! Hi fanele ku ya emahlweni hi hlamula mavonelo lama hi vulavuleke hi wona loko mfumo lowu nga kona wu sungula ku tirha ehofisini, hi ku amukela hi ku hetiseka leswaku "a ku na swiphiqo leswikulu swa mahanyelo leswi hi nga swi ololoxaka ehandle ko languta xiyimo xo tumbuluxiwa ka mintirho na ku antswisiwa no herisiwa ka vusiwana", hikwalaho ka leswi "nghingiriko wo herisa vusiwana a wu ri mhaka ya nkoka na swona wu ta tshama wu ri tano eka matshalatshala ya rixaka yo aka Afrika Dzonga lerintshwa".

Loko hi lava ku endla leswi hi xihatla eku akeni Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we, mfumo wa hina wu tibohile leswaku wu ta tirhisana na vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ku tirhisa minongonoko leyi nga na vuxokoxoko leyi nga na xikongomelo xo:
* tlakusa mpimo wa vuvekisi eka Ikhonomi ya Masungulo;
* hunguta tihakelo to va ni bindzu etikweni;
* tlakusa nkulo wa xiyenge xa mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi;
* hatlisisa endlelo ro hluvukisiwa ka swikili;
* antswisa vuswikoti bya hina byo tundza swimakiwa hi ku pakanisa eka mintirho na ku endliwa ka tinhundzu;
* engetela mali leyi tirhisiwaka eka ndzavisiso wa swa sayense na nhluvukiso;
* tirhisa minongonoko leyi nga na vuxokoxoko ku hlamulana na mintlhontlho ya Ikhonomi ya Vumbirhi;
* tirhisa minongonoko ku tiyisisa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi leyi anameke ya vantima;
* yisa emahlweni minongonoko ku aka vuhlayiseki bya mahanyelo ku kota ku fikelela swikongomelo swo herisa vusiwana;
* ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka vukorhokeri bya mati, gezi na mbhasiso;
* antswisa xihlaya xa rihanyu xa rixaka hinkwaro;
* tiyisa nongonoko wo aka tindlu;
* tirhisa tindlela tin'wana to va vanhu va dyondza no tiva mimfuwo;
* antswisa vuhlayiseki na vusirheleri bya vaakatiko hinkwavo swin'we na vaaki;
* tiyisisa leswaku xiyenge xa mfumo xi endla mintirho ya xona tanihi mutirhi wa nkoka eka nhluvukiso, ku akiwa hi vuntshwa na nhluvukiso wa tiko ra hina;
* hatlisisa endlelo ro pfuxetiwa ka tikonkulu ra Afrika; no
* ya emahlweni ku pfunetiwa eku heriseni swivutiso swa nkoka leswi vutisiwaka hi vanhu va misava.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;
I ntsako eka mina ku mi vikela leswaku hi mayelana na ku tiyimisela kun'wana na kun'wana loku ndzi ku boxeke, mfumo tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku swikongomelo swa tiko swa fikeleriwa.

Hi ku tirhisa avhareji yo tlula 4,5%, mpimo wo kula ka ikhonomi ya hina emalembeni mambirhi na hafu lama hundzeke a wu ri ehenhla ngopfu ku sukela loko hi ve ni xidemokirasi hi 1994. Vuvekisi bya le ka ikhonomi bya swiyenge swa mfumo na phurayivhete a byi engeteleka hi ku lava ku ringana 11%, laha ku engeteleka hinkwako ka swimakiwa swa xiyenge xa mfumo ku nga va kona hi avhareji ya 15,8% hi lembe. Namuntlha vuvekisi lebyi nga hundzukeki tanihi xidzana xa Swikumiwa swa laha Tikweni - byi lava ku endla ku ringana 18,4% - leswi kombisaka leswaku byi le henhla swinene ku sukela hi lembe ra 1991.

Nhlayo ya vanhu lava thoriweke yi engetelekile hi ku lava ku ringana hafu ya miliyoni hi lembe emalembeni manharhu lama hundzeke. Hi vone ku ya emahlweni loku tiyeke eku yisiweni mahlweni ka Vantima eka ikhonomi. Laha a va ri vinyi lava nga na ku tlula 3% wa makete eka makete ya timali ya JSE hi 2004, leswi swi engetelekile ku lava ku ringana 5%; laha nhlayo ya Vantima eka mafambiselo ya le henhla yi kuleke ku suka eka 24% ku fika eka ntsengonkulu wa 27%. Kambe swa laveka ku va hi khumbeka hikwalaho ko va tinhlayo leti ta ha ri ehansi swinene. Ku humelela eka ikhonomi swi sungule mintlhontlho leyikulu eka hina hinkwerhu. Ku engeteleka lokukulu no hlayiseka ka swilaveko swa mutirhisi swi kombisa ku kula ka kahle eka swiyimo swo humelela exikarhi ka vaaki; naswona swimakiwa leswikulu swa tiphurojeke leti hi nga ku tiendleni swi lava leswaku ku va ni mahungu ya mphakelo na michini.

Kambe hambi swi ri tano nsalo wa mabindzu ya matiko ya misava wa hina wu kombisa leswaku a si fikelela eku tumbuluxeni vuswikoti byo endla tinhundzu ta vatirhisi na rifuwo-pfuneta leti lavekaka etikweni ra hina. Hikwalaho ko va swikweleti swa mindyangu swi engetelekile swinene hi nkarhi wo fana no engeteleka ka miholo, mhaka yo va vanhu va Afrika Dzonga va hlayisa mali yitsongo swi vula leswaku hi ta fanela ku tshembela eka minhlayiso yo huma ematikweni man'wana. Ku ya emahlweni ka minkarhi hinkwayo ka ku pfumala ku tshamiseka ka mali ya tiko ra hina swi khumbe vumaki bya swixavisela-vambe hi ndlela yo kala yi nga ri kahle. Emalembeni ya ntlhanu lama hundzeke, ikhonomi yi tumbuluxile mintirho yo lava ku ringana n'we na hafu wa miliyoni. Swa tsakisa ku vona leswaku ku sukela hi Nyenyankulu 2005 ku fikela Nyenyankulu 2006, ku ringana 300 000 wa mintirho leyi tumbuluxiweke a yi ri mintirho ya xiyenge xa ximfumo ehandle ka vurimi, leswi yimelaka nkulo lowu lavaka ku endla 4%.

Nhlayo yitsongo ya mintirho leyi i mintirho ya nkarhi hinkwawo leyi tumbuluxiweke hi ku tirhisa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Mintirho ya Mfumo. A swi kali swi lava ku vutisiwa leswaku nongonoko lowu xana wu fanele ku yisiwa emahlweni hi ndlela ya nkoka. Nakambe swi le rivaleni leswaku hi fanele hi ya emahlweni hi endla swo tala ku tumbuluxa mintirho yo va vanhu va titirha hi ku tumbuluxa mabindzu lamatsongo ni lama ha hluvukaka. Nakambe hi ku tiva leswaku nhlayo leyikulu ya vanhu lava nga riki na mintirho i vantshwa, hi nga endla swo antswa hi ku tirhisa ku nghenelela ko fana ni ka Vukorhokeri bya Lavantshwa wa Rixaka na nhluvukiso wa van'wamabindzu lavantshwa.

Hi fanele ku tinyungubyisa hi mhaka yo va hi fambisana no tiyimisela ka hina ko aka rixala leri hlayisekeke, hi sungule ku antswisa ku endliwa ka vukorhokeri ku sukela hi 2004 na timhaka tin'wana ta swipfuno swa nhlayiso. Vavuyeriwa va tigiranti ta nhlayiso a va lava ku ringana mamiliyoni ya 8 hi 2004, namuntlha vanhu lava pfumalaka va mamiliyoni ya 11 va Afrika Dzonga va kota ku fikelela tigiranti leti. Swa tsakisa ku vona leswaku ku engeteleka ka mimpimo ya lava amukeriwaka enkarhini lowu ha ku hundzaka a yi lawuleka loko minongonoko yi fika emakumu. Leswi swi ta tiyisisa leswaku ku va ni nhlayiseko, na ku tirhisiwa ka rifuwo-pfuneta ro tala ra mfumo ku nyika mintirho ya ikhonomi leswaku ku tumbuluxiwa mintirho yo tala na ku sunguriwa ka mabindzu.

Nongonoko wa tindlu wu nyiketile ku ringana 300 000 wa swipfuno swintshwa emalembeni mambirhi lama hundzeke. Kambe hambi swi ri tano tanihi loko hi ringeta ku antswisa nkoka no hluvukisa tipulani ta vanhu lava nga si kotaka ku va xiphemu xa minongonoko ya mfumo na minongonoko ya xiyenge xa phurayivhete leyi nga ku endliweni enkarhini wa sweswi, goza ro endliwa ka minongonoko a ri nonoka ku tlula hilaha a swi languteriwe hakona. Hi fanele ku tirha hi matimba ku cinca xiyimo lexi.

Tanihi laha Vachaviseki va tivaka hakona leswaku emalembeni ma nga ri mangani lama hundzeke hi hluvukisile no sungula ku tirhisa minongonoko yo hambana leyi kongomisiweke eku antswiseni swofamba swa vakhandziyi. Leswi swi katsa nongonoko wo pfuxetiwa ka bindzu ra mathekisi na matshalatshala ya swifundzankulu yo tanihi Moloto Rail Corridor eMpumalanga laha se ku sunguriweke ntirho lowu vonakaka, Klipfontein Corridor eCape Town na phurojeke ya Gautrain na ku hlanganisiwa ka yona na tisisiteme hinkwato ta swofamba swa vaaki.

Matshalatshala lama ni man'wana lama nga ku endliweni ya vumba xiphemu xa qhingha ra swofamba swa vakhandziyi leri hetisekeke, leri katsaka magondzo na xiporo. Hi ta languta hi xihatla ku sungula ku tirhisiwa hi xihatla ka minongonoko leyi ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu lava tirhaka. Mfikelelo wa mati na mbhasiso se wa antswa. Afrika Dzonga hi 2005, se a ri kotile ku fikelela Xikongomelo xa Nhluvukiso xa Mileniyamu hi mayelana no va ni mphakelo wosungula wa mati, laha ku nga va ni ku antswisiwa ko sukela ka 59% hi 1994 ku fika eka 83% hi 2006.

Hi ku ya hi Nongonoko wa Nhluvukiso wa Matiko ya Misava (UNDP), Afrika Dzonga i rin'wana ra matiko ma nga ri mangani lama tirhisaka bajete ya le hansi eka matlhari loko yi pimanisiwa na bajete ya mati na mbhasiso. Hi marito man'wana ya Xiviko xa Nhluvukiso wa Vanhu xa 2006:
"...Afrika Dzonga ri kombisile ndlela leyi mfanelo ya vanhu ya mati yi nga tirhaka tanihi ndlela yo nyika matimba no va xiletelo xa pholisi. Ku hundzuka ka Timfanelo leti simekiweke eka mati swi pfunetile ku va yi ndlandlamuxa mfikelelo no hlula matimu ya xihlawuhlawu xo pfumala ku ringana lexi tekeleriweke eka xihlawuhlawu, hi ku tirhisa timfanelo leti simekiweke eka swilo swokarhi". (pp62/63)

Hi fanele ku tlangela ku humelela lokukulu. Kambe ka ha ri na vanhu vo ringana mamiliyoni ya 8 lava ha pfumalaka matiyo nwa. Kasi vo tala va vona va hava gezi na mbhasiso. Ha tinyungubyisa hikuva elembeni rin'we ntsena hi kotile ku hunguta ku salela endzhaku ko herisiwa ka sisiteme ya mabakiti etindhawini ta vaaki hi ringana hafu. Hi le ku humeleleni eku heriseni sisiteme leyi yo nyumisa etindhawini leti eku heleni ka lembe leri. Hi ta ya emahlweni hi langutana na mintlhontlho leyi tanihi ndlela yo herisa swilo swo biha no kala swi nga pfuni vaaki va hina leswaku hinkwerhu hi kota ku vulavula hi ntshunxeko na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko.

Nkambelo wa dyondzo na ku dyondziwa ka swikili swi kombisa ku antswa ka xiyimo xa henhla ku sukela hi 2004, kambe leswi swi humelerile hi ndlela leyi nonokaka. Leswi swi khumba swiyimo swa literesi, ku tsarisa eswikolweni na mimpimo ya manghenelo ya swikolo swa dyondzo ya le henhla. Ku cinca-cinca ka mimpimo yo humelela ka Matiriki ku kombisa leswaku ka ha ri na swo tala leswi faneleke ku endliwa ku endlela leswaku sisiteme yi va kahle no tiyisisa ku antswa loku tiyeke. Hi ndlela yo fana, nhlayo ya vadyondzi va Matiriki lava pasaka Matematiki hi giredi ya le henhla ya antswanyana loko yi pimanisiwa ni leswi a yi ri xiswona hi 1995. Nakambe hi ya emahlweni hi kombisa ku tsandzeka eku tirhiseni nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo ya Lavakulu.

Hambileswi nongonoko wo tlheriseriwa misava wu endleke leswaku vanhu vo tala va kuma tindlu to tshama eka tona enkarhini lowu wa ha ku hundzaka, kambe swa ha lava hi tirha hi matimba eku tirhaneni na minondzo leyi ya ha saleleke endzhaku, leyi yo tala ya yona yi tikaka swinene. Kasi eka tlhelo lerin'wana ku ve ni ku humelela lokutsongo hi mayelana no tlhela ku aviwa misava. Hi ta ringeta hi matimba ku kambela kahle swirhalanganyi leswi nga kona leswaku nongonoko wu kota ku hatlisisiwa.

Minongonoko leyi hinkwayo ya ikhonomi na mahanyelo yi vumba xiphemu xa maqhingha ya hina yo ringeta ku hunguta no herisa vusiwana lebyi yaka emahlweni byi xanisa vanhu va hina vo tala. Ntirho lowu endliweke elembeni leri hundzeke hi vavasati hi ku tirhisa Mbulavulo wa Vavasati va Afrika Dzonga lava tirhaka na tindzawulo ta mfumo to hambana, ku katsa no endzela matiko yo tanihi Tunisia na Chile laha ku nga va ni ku humelela lokukulu eku heriseni vusiwana swi kombisa swihoxo leswi nga kona eka tisisiteme ta hina emhakeni leyi. Hi ku ya hi ntokoto wa vurhumiwa lebyi swi le rivaleni leswaku hi fanele exikarhi ka swin'wana hi:
* Hlamusela kahle xiyimo xa vusiwana xa tiko ra hina;
* Hluvukisa databesi ya kahle ya mindyangu leyi nga vusiwaneni;
* Tivisa no tirhisa ku nghenelela ko karhi loku fambelanaka na mindyangu leyi;
* Langutela ku humelela ka mindyangu leyi loko minongonoko yi sungula ku tirha leswaku va suka evusiwanini;
* Eka xiyimo lexi, hi herisa vusiwana hinkwabyo, ngopfu-ngopfu nhlayo ya vavasati lava khumbekaka;
* Kondletela no fambelanisa minongonoko hinkwayo leyi lwaka ni vusiwana ku tlakusa nkhumbo no papalata ku tirhisiwa hi ndlela yo biha na k uendliwa ka swilo swo fana; no,
* Hatlisisa ku leteriwa ka Vatirhi va Nhlayiso va Mindyangu eka swiyimo swa phurofexinali na swiyimo swa vulawuri swo pfuneta ku tiyisisa leswaku mindyangu leyi tivisiweke yi seketeriwa hi ndlela ya kahle no languteriwa.
Leswi swi ta tiyisisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme leyi hlanganisiweke ya vavuyeriwa va mpfuneto wa nhlayiso eka mintirho ya vamasipala na mintirho, ku ya emahlweni ku pakanisiwa eka ntirho wo tiyisisiwa ka leswaku vanhu va hina vo tala va kota ku tiyimela laha va nga tiseketeleki h itigiranti ta nhlayiso no sungula ku tirha. Enkarhini wa sweswi hi ta ya emahlweni hi lavisisa matshalatshala mantshwa lama nga ta ya emahlweni ya antswisa swipfuno swa nhlayiso.
Xiphemu xa nkoka xa ku nghenelela ka nhlayiso i ku tiyisiwa ka matshalatshala ya ntirhisano exikarhi ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga ku antswisa vun'we bya rixaka.

Elembeni leri ro tlangela malembe ya 60 ya Ntwanano wa Madokodela ya varhangeri va Vantima na Vaaki va Maindiya (AB Xuma, GM Naicker na Yusuf Dadoo), tku tlangela malembe ya 30 ya ku dlayiwa ka Steve Biko na ku tlangela malembe ya 20 ya rendzo ro ya eDakar hi tintlhari ta Mabunu ku ya hlangana na ANC, mhaka yo hambana ka vutitivisi bya hina na mhaka yo va hi ri vaaki va Afrika Dzonga swi fanele ku byeriwa vaaki hinkwavo hi ndlela leyi tiyisaka vun'we bya rixaka ra hina. Ku yisa emahlweni eku tlangeleni malembe ya 30 ya ku yirisiwa ka Tinyuziphepha ta The World na The Weekend World, hi fanele ku tivutisa xivutiso xa leswaku - xana hinkwerhu hi twisisa vutihlamuleri bya hina byo aka vun'we bya rixaka no tlakusa vutwisisi byo fana byo va vaaki va tiko no tiyisa ku hlangana loku hlanganisaka tiko ra hina!
Hi marito man'wana, magoza lama faneleke ku tekiwa ku antswisa vun'we bya rixaka a ya fanelanga ku tekiwa hi mfumo ntsena. Hinkwerhu tanihi vaaki va Afrika Dzonga hi fanele hi vulavula hi ntshunxeko ku suka eka leswi hi swi lavaka na ku suka eka manyala, no tirha hi matimba ku fikelela ntsako lowu fambisanaka na swona.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;

Ndza tshemba leswaku hinwkerhu hi ta pfumelelana leswaku loko hi tirhisana ku fikelela ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko swi ringana na ntlhontlho wo lwa na vugevenga. Eka White Paper ya RDP ya 1994 hi vule leswaku:
"Ku tumbuluxa ku rhula na vuhlayiseki swi ta khumba vanhu hinkwavo. Swi aka no ndlandlamuxa nghingiriko wa rixaka wa ku rhula no herisa madzolonga lama vaaki va langutaneke na wona hi ku languta tindlela to hambana ta madzolonga leti khumbaka vavasati.

"Ku rhula na ntshamiseko wa swa tipolitiki na swona i swa nkoka eka migingiriko ya mfumo yo tumbuluxa mbangu lowu nga ta tirhisiwa ku khutaza vuvekisi.Ku ta tekiwa goza ra matimba ro herisa ku tlula nawu, ku ngungumerisa swidzidziharisi, ku tirhisiwa ka swibamu, vugevenga na ku xanisiwa ka vavasati na vana." Entiyiswei a hi nge swikoti ku herisa swilo swo biha no kala swi pfuni no vula leswaku hi na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko loko vaaki va ri ku chaveni, va tshama va sirheleriwile hi makhumbi na madarata, va ri ku hisekeni lokukulu emindyangwini ya vona, eswitarateni ni le magondzweni ya hina, va nga koti ku tiphina hi tindhawu ta vaaki ta hina. Hikwalaho hi fanele ku ya emahlweni hi lwa na vugevenga.

Hambileswi se hi hundzeke nhlayo leyi a yi pakanisiwile ya maphorisa ya 152 000 lama thoriwaka eka Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga, na hambileswi hi koteke ku antswisa nongonoko wa vuleteri, hi amukela mhaka ya leswaku nkhumbo wa leswi a wu si ringanela ku va vanhu hinkwavo va titwa va sirhelelekile no hlayiseka. Hambileswi hi koteke ku hunguta tindhawu ta vugevenga, mpimo wo hunguteka hi lembe hi mayelana na swiyimo swo tanihi vukhamba, ku hlasela na vudlayi wa ha ri ehansi ka 7-10% leyi hi yi pakaniseke. Na swona ku xanisiwa ka vavasati na vana ka ha ya emahlweni hi ndlela yo kala yi nga amukeleki.

Ku engeteleka ka vugevenga byokarhi enkarhini wa xitereka xa vatirhi va vuhlayiseki a swi fanele swi hi lemukise leswaku ntirho wa vuhlayiseki a wu fanelanga ku va mhaka ya xiyenge xa phurayivhete ntsena. Leswi swi kombisa leswaku sisiteme ya milawu leyi hi nga na yona a yi ringanelanga. Leswi swi khumba timhaka to tanihi hi swiyimo swa miholo, tisisiteme to kambela vatirhi, ku tirhisiwa ka swiletelo eka mimovha yo rhwala mali ni swin'wana. Leyi i mhaka leyi hi nga ta yi languta elembeni leri leswaku hi ta kota ku antswisa ntirho wa maphorisa, hinkwerhu xikan'we na vatirhi va vusirheleri bya phurayivhete hi tumbuluxa mbangu lowu eka wona swilo swa vusirheleri leswi languteriweke hi vaaki laha ku nga na ku tirhisiwa ka rifuwo-pfuneta rot ala swi faneleke ku fikeleriwa.

Nakambe hi ta tlhela hi ya emahlweni hi tirha hi matimba ku ringeta ku antswisa matirhelo ya tikhoto ta hina ku tlakusa ntirho wa Vukorhokeri bya Makhotso, ku antswisa mafambiselo ya Vulawuri bya Mindzilekano xikan'we na mintirho ya vuhlapfa na matsalwa, na ku swi tirhisa exikarhi ka swin'wana. Ku tsandzeka lokukulu ko antswisa mintirho ya vaaki va hina swi tano hikwalaho ko pfumaleka ka vuswikoti na tisisiteme to kambela ku tirhisiwa loku. Hikwalaho enkarhini lowu nga ta landzela ku fikela 2009, mhaka ya minhlangano na vuswikoti bya mfumo swi ta tshama swi ri eka ajenda ya hina.

Mhaka yin'wana leyi humeleleke exikarhi ka tin'wana, tanihi mhaka ya nkoka yak u nghenelela ka maqhingha i vuleteri bya le ndzeni lebyi kumiwaka hi vatirhela-mfumo eka minhlangano yo hambana na nkoka wa Vandla ra Nhluvukiso wa Mafambiselo wa SA (SAMDI) lowu wu faneleke ku va munyiki wa ntirho wa nkoka ku katsa na ku leteriwa ka vatirhela-mfumo.

Swiyimo swo landzelela swa tindzawulo loko swi pimanisiwa na ntirho wa mfumo na milawu ya mafambiselo ya timali swi hlanganisiwile. Leswi a swi fanelanga ku pfumeleriwa ku ya emahlweni hambiloko hi tekela enhlokweni vukamberi bya kahle leswaku swilaveko swa vukamberi bya tinkonta eka xiyimo xa rixaka na swifundzankulu xi tikisiwile. Hikwalaho ku tirhisiwa ka sisiteme ya ntwanano wa matirhelo ngopfu-ngopfu eka vafambisinkulu i ka nkoka. Minongonoko yo antswisa vuswikoti bya sisiteme ya mfumo wa muganga wa hina yi famba kahle. Ku sunguriwile minongonoko ya vuleteri hi xihatla endzhaku ka minhlawulo ya mfumo wa miganga hi Nyenyankulu 2006, hi ku tekela enhlokweni mhaka ya leswaku ku ringana 62% wa vameyara a va ha ri vantshwa.

Mhaka leyi vilerisaka i ya leswaku eka vamasipala lava vo tala va vona ku na swivandla swa mintirho swa le ka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla na xiyimo xa xiphurofexinali. Xikombiso hi Ndzati lembe leri hundzeke vamasipala vo ringana 27% a va ri hava vafambisi; Exifundzeninkulu xa Northwest, mpimo wa swivandla swa mintirho eka xiyimo xa mafambiselonkulu wu tlula 50%; kasi eMpumalanga ku ringana 1% wa vafambisinkulu va sayinile Mintwanano ya Ntirho wa Nkoka.

Hi ya emahlweni hi langutana na mintlhontlho leyi na swona hi ta endla mintirho leyi lavekaka hi ku leteriwa hi Ajenda ya Maqhingha ya Mfumo wa Muganga ya Malembe ya Ntlhanu, leyi katsaka mpfuneto wa vamasipala wo huma eka swivumbeko swa rixaka na swifundzankulu, ku thoriwa ka vatirhi lava nga ni vuswikoti ku katsa na vatirhi lava dyondzeleke mintirho lava tinyikelaka, na ku nyika matimba Tikomiti ta Miganga - Leti ku ringana 80% wa tona se ti tumbuluxiweke etikwei hinkwaro.

Nghingiriko wo fambelanisa switirho swa vupulani eka swiyimo hinkwaswo swa mfumo (hi leswaku Mavonelo ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta Rixaka, Maqhingha ya Nhluvukiso na Nkulo wa Swifundzankulu na Tipulani ta Nhluvukiso leti Hlanganisiweke) swi ya emahlweni, laha ku nga na tiphurojeke ta ndzingeto to fambelanisiwa hi ku hetiseka leti nga ku tirhisiweni eka swifundza swa 13 na madoroba ya hina. Tiphurojeke ta ndzingeto ti fanele ku va ti herile eku heleni ka lembe leri. Ha tinyungubyisa hikuva ku ringana hafu ya swifundza na madoroba lama va vile na Tinhlengeletano ta Nhluvukiso na Nkulo, kasi leswi saleke swi na makungu yo hetisa endlelo leri eku heleni ka Nyenyenyani.

Leswi swi ta tumbuluxa masungulo ya ntirhisano exikarhi ka vatirhisani va vaaki hinkwavo ku hatlisisa nhluvukiso wa ikhonomi ya vaaki. Vachaviseki; Ndzi rhandza ku tirhisa nkarhi lowu, ku khensa Xandla Xa Phuresidente Phumzile Mlambo-Ngcuka hikwalaho ka vurhangeri bya yena lebyi a byi kombiseke eku tirhiseni Nghingiriko wo Hatlisisa no Nhluvukiso (AsgiSA), laha a tirhaka na Vaholobye na Vaholobyenkulu lava vumbaka Xipanu xa Ntirho, ku lulamisa timhaka ta xiviri leti faneleke ku endliwa ku tiyisisa mimpimo ya le henhla ya vuvekisi na ku thoriwa ka vatirhi, xikan'we na timhaka leti fambelanaka na ku hluvukisiwa ka swikili na vuswikoti bya sisiteme ya mfumo.

Hi rhandza ku amukela mpfuneto wa Swirho swa Huvonkulu hinkwaswo na vafambisi va ntirho wa mfumo eka swiyimo swinharhu hinkwaswo swa mfumo, eku rhangeleni endlelo leri no tirhisa nongonoko wa mfumo hinkwawo. Leswi i swa nkoka eka migingiriko ya hina yo herisa swilo swo biha ni leswi nga pfuneki eka vaaki va hina leswaku hi ta kota ku vulavula hi ntshunxeko na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko.

Hikwalaho ku kota ku hatlisisa ku tirhisiwa ka AsgiSA, ku engetela eka minongonoko ya malembe yo tala leyi tivisiweke enkarhini lowu wa ha ku hundzaka, lembe leri mfumo wu ta:
* hetisa endlelo ro kambela ntokoto wa tiko eku tirhiseni swikombiso swa swiyimo swa le henhla swa ikhonomi swo fana na Mimpimo ya Cincelano, ku tlakuka ka nxavo na mpimo wa ntswalo ku kota ku tumbuluxa magoza lama nga ta kondletela nhluvukiso wa vumaki lebyi endlaka swimakiwa swa timakete ta matiko-mambe, no va ni vuswikoti byo amukela nhlayo ya le henhla ya vatirhi lava nga na swikili swa le xikarhi;
* hi ku fambisana na Rimba ra Pholisi ya Vumaki ya Rixaka leyi se yi heleke, hi ta:
- tiyisa ku tirhisiwa ka magoza ya xiyenge xo yelana ku kondletela vuvekisi eku Nyiketiweni ka Endlelo ra Mabindzu, vuendzi, switshivelwa swa ntumbuluko na tikhemikali no hetisisa minongonoko leyi kotekaka ya swihlahla na maphepha, swiambalo na swilukiwa, tinsimbhi na vuinjhiniyere;
- hluvukisa qhingha leri tsemakanyaka ku rhangisa emahlweni ku nghenelela ka nkoka eka migodi na swipfuno swa timinerali, vurimi na swimakiwa swa vurimi, xiyenge xa tinhundzu ta valungu, vumaki bya vutumbuluxi, mintirho ya vaaki na mahanyelo na vuendli bya mirhi. Leswi swi fanele ku katsa nghingiriko wo tiyimisela ka vuswikoti bya hina bya rixaka byo endla tinhundzu leti nga nghenisaka xuma. Hi ta simeka Muxavisi wa Tidayimani ta Rixaka eka xiyimo xa swipfuno swa timinerali, loyi a nga ta xava ku ringana 10% wa tidayimani to huma eka vaendlii va le kusuhi no ti tixavisela vatsemi va le kusuhi na vanedli. Swa tsakisa ku vona leswaku DeBeers yi pfumerile ku pfuneta mahala hi mafambiselo, swikili swa xitheminiki na ku nyikiwa ka tinhundzu ku ringana malembe manharhu;
- hluvukisa minongonoko yo kondletela vuvekisi eka swiyenge swin'we na mphakelo wa tinhundzu ta minongonoko ya switirhisiwa swa hina, ku katsa na tinhundzu leti xavisiwaka ta ICT, vutleketli na matimba: hi mayelana na matimba, hi ta tlhela nakambe hi antswisa ntirho wa hina ku tiyisisa ku tshembeka ka kahle ka matimba ya nyutliya, gasi ya ntumbuluko na swivumbeko swo hambana swa rifuwo-pfuneta ra matimba leri pfuxetekaka. Hi mayelana na vuhlanganisi, i ntsako eka mina ku tivisa leswaku Ndzawulo ya Vuhlanganisi swin'we na tikhamphani ta tinqingho na Telkom ti le ku hetiseni ka tipulani to lulamisa tihakelo to pfariwa ka tiqingho lembe leri ku pfuna vatirhisi hinkwavo. Ku engetela eka leswi Telkom yi ta endla xikombelo xa mpimo wa tihakelo wa le hansi wo hlawuleka eka mpimo-hungu (bandwith) wa matiko ya misava ku simeka tisenthara ta tiqingho ta 10 leti yin'wana na yin'wana ya tona yi nga ta thola vanhu vo ringana 1000 tanihi xiphemu xo ndlandlamuxa xiyenge xa BPO. Tisenthara leti ti ta tumbuluxiwa etindhawini leti tivisiwaka hi mfumo. Hakelo yo hlawuleka yi ta pimanisiwa xikan'we na tihakelo ta ntirho wo fana na vuswikoti hi n'hweti leswi endliwaka ematikweni lama nga na ntirho wo fana.
* Nakambe hi ta teka magoza yo hambana ku antswisa mphikizano eka ikhonomi, exikarhi ka swin'wana ku hunguta hakelo yo endla ntirho no tlakusa vuvekisi, ku katsa na ku tivisiwa loku kotekaka ka sisiteme ya Nkhumbo wa Mpimaniso wa Milawu (RIA), ku hluvukisiwa ka vuswikoti bya mpimo-hungunyingi (broadband) wa misava hinkwayo na rixaka, ku hetisa pulani yo antswisa vuswikoti bya vatirhisi va swiporo na mahlaluko, ku nyikiwa matimba ka vuswikoti bya valawuri va mimphikizano va hina.

Ku humelela loku hi veke na kona eka ku pfuxetiwa ka Vuleteri byo Yisiwa Emahlweni ka Dyondzo (FET) eTikholichini swi tumbuluxile ndlela yo va ku ndlandlamuxiwa nhlayo ya vatshila. Ku sukela lembe leri, rifuwo-pfuneta ri ta aviwa ku nyika mpfuneto wa timali eka valeteriwa lava pfumalaka lava nghenaka eka mavandla lama. Hi ndlela yo fana, hi ta herisa hi xihatla mhaka ya vutihlamuleri exikarhi ka swiyimo swa rixaka na swifundzankulu eka mafambiselo ya sisiteme ya FET. Hi tshemba leswaku migingiriko ya hina yo ringeta ku tlakusa ntirho eka xivandla lexi swi ta pfuneta ku dyondzisa ngopfu lavantshwa leswaku swikili swa vatshila i swa nkoka eka nhluvukiso wa ikhonomi tanihi swiyimo swin'wana swa tidyondzo.

Endzhaku ka ku hlangana exikarhi ka mfumo na varhangeri va tiyunivhesiti, ku fikeleriwile ntwanano na swiboho hi mayelana na rifuwo-pfuneta leri lavekaka ku tiyisisa leswaku swikili leswi pfumalekaka swa dyondzisiwa.

Hikwalaho ka leswi, hi rhandza ku tlangela ntirho wa nkoka lowu endliweke hi Nghingiriko wa Nhlanganelo wo Kumeka ka Swikili (JIPSA), lowu hlanganisaka mfumo, mabindzu, vatirhi, mavandla ya vuleteri na mavandla man'wana.

Tanihi laha swirho swo hlawuleka swi tivaka hakona, hi ta tlhela hi engetela nhlayo ya swikolo leswi nga hakeleki tihakelo ta xikolo.

Ku yisa emahlweni ntirho lowu na migingiriko yin'wana hi ta tivisiwa hi ku tiyimisela ka hina ku tiyisisa leswaku Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 yi va leyi nga ta famba kahle swinene. Hikwalaho hi rhandza ku tlangela Komiti yo Kondletela ya le Kusuhi (LOC) ya hina na vatirhisani van'wana eka ntirho wa vona wo xonga lowu va nga ku wu endleni.

Ku endlela leswaku vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va tiphina hi ntsako lowu va ka kona hikwalaho ka ku kula ka ikhonomi, magoza lama na man'wana ya ta lava ku seketeriwa hi nongonoko lowu tiyeke ku lulamisa mintlhontlho leyi nga kona eka Ikhonomi Yavumbirhi. Hikwalaho ka leswi, elembeni leri hi ta:

* teka magoza yo engetela ku antswisa ku fikeleriwa ka timali letitsongo ku katsa na ku fikelelela Nkwama wa Apex (SAMAF) na nkwama wa swikweleti leswitsongo swa vurimi (MAFISA);
* tiyisisa ku tirha kahle ka Hofisi ya Vuyimeri ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo, SEDA;
* hetisa Nawumbisi wa Tikhamphani, lowu amukeriweke leswaku ku kaneriwa hi wona hi Khabinete hi Ravunharhu la hundzeke, tanihi xiphemu xa magoza yo ringeta ku herisa xiphiqo xa mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi ni lama ha hluvukaka no nyika matimba vini va tixere lavanyingi na vatirhi;
* hikwalaho ko va hi hundzile thagete ya 10 000 leyi a hi yi vekile, hi ta engetela nhlayo ya vanhu lavantshwa lava nghenelelaka eka Ntirho wa Lavantshwa wa Rixaka hi ku ringana 20 000 hi ku tirhisa tindzawulo ta hina ta 18 leti se ti tumbuluxeke tipulani ta muxaka lowu, laha ku nga tsarisiwa ku ringana 30 000 wa vantshwa lava tinyikelaka eka migingiriko ya nhluvukiso wa vaaki, no thola 5 000 wa lavantshwa tanihi xiphemu xa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Ntirho wa Mfumo eku hlayisiweni ka miako ya mfumo;
* tiyisa matshalatshala yo ringeta ku hlanganisa nhluvukiso wa lavantshwa eka ntirho wa nkoka wa mfumo, ku katsa na nongonoko wa minhlangano ya lavantshwa, na matshalatshala lama yaka emahlweni yo ringeta ku hlanganisa swidyondzeki leswi nga riki na mintirho leswaku swi kuma mintirho - kutani hi ndlela leyi hi rhandza ku khensa tikhamphani to tala, ta mfumo ni ta phurayivhete, letikulu ni letitsongo leti ngheneleleke hi ndlela ya kahle ni leyi kotekaka eka nghingiriko lowu; no,
* sungula ku tirhisa Nawu wa Timfanelo ta Misava ya Mintlawa ku kota ku antswisa ku tirhisiwa ka ikhonomi ya misava ya mintlawa, loko hi le tlhelo lerin'wana ku ndlandlamuxiwa mpfuneto wo tanihi ncheleto, timbewu na switirho eka varimi lavatsongo ni varimi va mabindzu.

Vachaviseki;

Minongonoko ya ikhonomi leyi hi hlamuseleke hi yona yi vumba xiphemu xa nghingiriko lowu vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va faneleke ku nghenelela eka wona ku hunguta swiyimo swa vusiwana na ku pfumala ku ringana ka vaaki va hina. Eka hina a swi ringananga ku vula leswaku ku humelela ka xidemokirasi xa hina swi fanele no tlhela swi pimanisiwa ni magoza ya xiviri lama hi ma tekaka ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu vo tala lava pfumalaka eka vaaki va hina.

Ku kota ku antswisa minongonoko ya mahanyelo leyi hi yi tirhiseke emalembeni yo tala, lembe leri hi na xikongomelo xo hetisa ntirho lowu wu sunguleke ku hundzuluxa sisiteme ya hina ya nhlayiso wa vaaki leswaku ku tirhisiwa loku landzelaka ku ta sungula hi xihatla hilaha swi nga kotekaka hakona. Xiphemu xa nkoka xa ku hundzuluxiwa loku ku tava ku lulamisa swihoxo leswi tivisiweke eka Xiviko xa 2002 xa Komiti ya Vulavisisi eka Sisiteme leyi Hetisekeke ya Nhlayiso wa Vaaki va Afrika Dzonga. Leswi swi vula leswaku xiyimo xa xipfuno lexi yelanaka na muholo xa sisiteme ya nhlayiso wa vaaki ya hina xa kayivela kumbe a xi tshembekanga eka vanhu vo tala lava tirhaka. Nawu lowu lawulaka endlelo leri wa leswku ehenhla ka mpfuneto wa vaaki lowu nyikiwaka hi ku tirhisa bajete ya mfumo, hi fanele ku lavisisa ku sunguriwa ka sisiteme ya nhlayiso wa vaaki leyi simekiweke eka muholo, leyi leteriwaka hi nawu wa nhlayiso wa vaaki.

Leswi swi ta vula leswaku vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va ta va swirho leswi ringanaka eka sisiteme ya tigiranti ta nhlayiso laha swipfuno swi hakeleriwaka hi ku tirhisa sisiteme ya vulawuri ya ximanguva lawa, laha lava holaka miholo ya le henhla ngopfu va nga ta ya emahlweni va pfuneta eka ku wisa ku tirha ka phurayivhete na sikimu swa ndzindza-khombo. Eka minkanerisano leyi endliweke ku fikela sweswi endzeni ka mfumo, ku na ku twanana ka leswaku swiphemu swa sisiteme leyi swi ta lava ku katsiwa:
* ku ya emahlweni ka swipfuno swa minimamu leswi nga ta kona eka sisiteme ya tigiranti ta nhlayiso leyi nga na swipfuno leswi hakeriwaka hi ku tirhisa sisiteme ya vulawuri ya ximanguva-lawa;
* xipfuno xa muholo xa vanhu lava holka mali yale hansi lexi pfunaka lava ha sungulaka ku tirha, ngopfu-ngopfu vantshwa; na
* xibalo xa nhlayiso wa vaaki ku hakelela minhlayiso ya masungulo ya ku wisa ku tirha, rifu, ku lamala na swipfuno swo kala u nga tirhi.
Holobye wa Timali u ta ya emahlweni a hlamusela hi timhaka leti eka Mbulavulo wa Bajete. Leswi hi faneleke ku swi twisisa eku hetiseni mafambiselo mantshwa ya nhlayiso wa vaaki, mfumo wu ta sungula endlelo leri hetisekeke ro tsundzuxana hi ku tirhisana swin'we na vatirhisani va nhlayiso hinkwavo hi un'we un'we na hi ku tirhisa NEDLAC.
Ku engetela eka leswi hi tlhela hi sungula magoza yo kambela ku fikelelela vana lava pfumalaka lava nga na malembe yo hundza 14 hi vukhale.

Nongonoko wa hina eka xiyenge xa vaaki wu ta tlhela wu katsa:
* ku hatlisisiwa ka ku akiwa ka tindlu ta nxavo wa le hansi leswi nga ta lava ku tumbuluxiwa hi xihatla ka Xitirho xa Xikongomelo xo Hlawuleka ku kota ku tirhisa timali, ku ringeta ku tirhisiwa ka Nawumbisi wa Mafambiselo ya Matirhiselo ya Misava no tiyisisa leswaku swilo leswi salaka swa ntwanano lowu saleleke endzhaku ngopfu swin'we na xiyenge xa phurayivhete eka xiyimo xa tindlu ta nxavo wa le hansi swa hetisiwa;
* ku hatlisisa ku tirhisiwa ka phurojeke yo pfuxetiwa ka mathekisi, ku tirhisiwa ka tipulani leti nga na vuxokoxoko ta vakhandziyi va switimela na swofamba swa le magondzweni ku katsa na Sisiteme ya Mabazi eMadorobeni na ku pfuxetiwa ka Metrorail: laha eka xiyimo lexi ndzi rhandzaka ku tshikelela leswaku mfumo na vatirhisani va hina va SANTACO a hi nge pfumeli ku chavisiwa leswaku hi tshika phurojeke yo pfuxetiwa ka bindzu ra mathekisi, naswona magoza hinkwawo lama nga ta ringeta ku onha ku rhula ka vaaki hikwalaho ka mintsakelo ya vanhu vokarhi ya ta siveriwa;
* ku ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka Dyondzo ya Tindzumulo tanihi xiphemu xa nongonoko wo antswisa sisiteme ya dyondzo yo angarhela no va xiphemu xa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Ntirho wa Mfumo;
* ku ndlandlamuxa vuleteri na ku thoriwa ka vaongori na vatirhi va nhlayiso xikan'we na vapfuneti ku tlakusa nhlayo ya vuleteri bya dyondzo ya le henhla, ku antswisa nkoka wa vuleteri, na ku sungula sisitene ya bazari;
* ku ya emahlweni ku tirhisiwa endlelo ra muholo ra vatirhi va swa vutshunguri, no nyika rifuwo-pfuneta ro engetela ku ya emahlweni ku antswisiwa swiyimo swa miholo ya vadyondzisi;
* ku tiyisisa ku tirhisiwa, handle ko dya nkarhi ka magoza yo hunguta tihakelo ta mirhi; no
* ya emahlweni ku endliwa ntirho wa ku lulamisiwa ka swivangelo swo hambana swa rifu swo kala swi nga ri swa ntumbuluko eka vaaki va hina xikan'we na mavabyi lama vangiwaka hi mahanyelo yokarhi, malariya, mavabyi yo hambana ya TB, tinghozi ta le magondzweni na madzolonga ya vugevenga.

Hikwalaho ka leswi, mfumo wu tiboha ku tiyisa pfhumba ro lwa na HIV na AIDS no antswisa ku tirhisiwa ka swilo hinkwaswo swa endlelo leri hetisekeke tanihi ku sivela, nhlayiso wa le kaya na vutshunguri. Hi ta tiyisisa leswaku mintirhisano leyi sunguriweke emalembeni lama hundzeke yi yisiwa emahlweni, na leswaku qhingha leri hetisekeke ra rixaka leri antswisiweke ro lwa na AIDS na mintlulelo ya vuvabyi bya le masangwini ra hetisiwa hi xihatla.

Elembeni leri hi ta hetisa tipulani ta xiviri to tirhisiwa ka magoza yo hetelela ya minongonoko ya hina ku fikelela tithagete ta mfikelelo wa misava hinkwayo wa mati hi 2008, mbahisiso hi 2010 na gezi hi 2012. Hi ta tlhela hi hetisa qhingha na minongonoko yo lulamisa timhaka ta vun'we bya rixaka, ku katsa na qhingha leri hlanganeke no hetiseka leri hi ri boxeke, no tlhela hi vulavula hi timhaka ta vun'we bya rixaka, tisisteme ta minkoka na vutitivisi.

Migingiriko leyi hinkwayo, Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu yi fanele ku fambisana swin'we na nghingiriko wo antswisiwa ka vusirheleri na vuhlayiseki bya vaaki. Eka xiyimo lexi mfumo wu ta tiyisisa leswaku swiboho leswi se swi tekiweke hi mayelana no yisa emahlweni magoza ya hina yo lwa na vugevenga swi tirhisiwa kahle. Ntlhontlho lowu hi langutaneke na wona wo lulamisa mhaka leyi a wu khumbi tipholisi. Kambe leswi lavekaka i mafambiselo ya kahle, ku tirhisana na vurhangeri bya vatirhi vo tala va swa nawu, vunhlorhi na vatirhi va swa makhotso, na lava tirhaka eka sisiteme ya swa vululami. Vo tala va vatirhela-mfumo va kombisile eminkarhini yo tala na hi ndlela leyi kotekaka leswaku va tiyimiserile ku nyikela hi vutomi bya vona no titsona swo tala na tirhisa nkarhi wa vona wa nkoka lowu a va fanele ku va ni mindyangu ya vona ku sirhelela ntshunxeko na vusirheleri bya hina.

Ku engetela eka minongonoko yo tala leyi yaka emahlweni leyi hi nga ku yi tirhiseni, mfumo elembeni leri wu ta:
* ya emahlweni wu antswisa miholo na swiyimo swa ntirho swa maphorisa, no sungula endlelo ro ya emahlweni ku engeteriwa vatirhi va Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ku fika eka 180 000 ku nga si hela malembe manharhu no tiyisisa leswaku ku tirhisiwa ka kahle ka vulanguteri bya xielekitironiki na sisiteme ya nkambelo leyi ya ha ku tivisiwaka;
* ku tirhisa hi ku hetiseka tilaboratori ta vulavisisi leti nga na thekinoloji ya xiyimo xa le henhla no tiyisisa ku tirhisiwa ka kahle ka databesi ya vukandziyisi bya tintiho - leswi tiyisisaka mhaka ya ku humelela loko ka ha ku va ka kona ka swintshunxo swa vugevenga bya xiyimo xa le henhla loku veke kona hikwalaho ka tisisiteme leti;
* tirhisa mintirho ya Ndzawulo ya Xikaya hi vuswikoti lebyikulu, hi ku tata swivandla swa mintirho, ku antswisa tisisiteme no tirhisa swibumabumelo swa Xipanu xa Ntirho lexi a xi tirhisana na Holobye ku antswisa ntirho wa vandla leri ra nkoka;
* tirhisa swibumabumelo swa Khomixini ya Khampepe eka ku nyikiwa matimba na mintirho ya Hofisi ya Vulavisisi byo Hlawuleka (Scorpions);
* sungula endlelo ro ya emahlweni ku antswisiwa tisisiteme ta Vukorhokeri bya Swibalo bya Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu hi mayelana na vulawuri bya le mindzelakanini no antswisa ntirho wa swivumbeko swa vukondleteri bya tindzawulo eka xiyimo lexi;
* tiyisa ntirho wa vunhlorhi hi mayelana na vugevenga bya xiyimo xa le henhla, ku yisa emahlweni ku humelela loku veke kona etinh'wetini leti hundzeke eku lweni na ku hlaseriwa ka mimovha yo rhwala mali, ku ngungumerisa swidzidziharisi na ku dlayiwa ka swiharhi na tinhlampfi-xihumba (abalone);
* tirhisa nkhumbo wo hetiseka wa thekinoloji yintshwa leyi nyiketiweke eka sisiteme ya vululami no antswisa mafambiselo ya tikhoto na ntirho wa vuchuchisi, ku kota ku hunguta ku salela endzhaku ka milandzu;
* hetisa swilo leswi saleleke endzhaku swa magoza yo hundzuluxa vuavanyisi no antswisa ntirho wa byona, hi ku tirhisana swin'we na xidemokirasi xa hina;
* tirhisa minongonoko leyi bohiweke ku tumbuluxa switirhisiwa swo lulamisa no fikelela swikongomelo swa White Paper ya swa Makhotso;
* ya emahlweni na maendlelo yo yisa emahlweni magoza yo nyika matimba tihofisi ta vuyimeri bya vunhlorhi bya hina, no tiyisisa leswaku hi minkarhi hinkwayo ya tirha ehansi ka rimba ra Vumbiwa bya hina na milawu; no
* antswisa vulavisisi bya hina bya mintolovelo ya vugevenga ku antswisa matirhelo ya hina hi mayelana no sivela no lwa ni vugevenga. Eka xiyimo lexi hi fanele tanihi le ka matiko man'wana hi langutana na ntiyiso wa mhaka ya leswaku madzolonga ya vugevenga ya tala ku humelela etindhawini leti nga ni nhluvukiso wa swa ikhonomi wa xiyimo xa le hansi wa le tikweni ra hina no lava ku nghenelela ka matimba na loku hlayisekeke ka vaaki loku pakanisiweke eka ku sivela vugevenga.

Tanihi laha hi vuleke hakona, swilo leswi na magoza man'wana swi ta humelela ntsena loko hi yisa emahlweni mintirhisano ya nkarhi lowu hundzeke emahlweni leyi nga kona exikarhi ka vaaki va hina ni le xikarhi ka vaaki na maphorisa leswaku swigevenga swi ta kala swi nga koti ku endla mintirho ya swona hi ku olova. Eka xiyimo lexi hi ba mandla eka xiboho lexi endliweke hi varhangeri va mabindzu na vaaki va swa vukhongeri ku yisa emahlweni mintirhisano leyi nga kona, no nyikela hi nkarhi na rifuwo-pfuneta ra vona ku tiyisa ku lwa ni vugevenga. Mfumo wu ta endla ntirho wa wona ku tiyisisa leswaku mintirhisano leyi ya tirha, na leswaku ha tirhisana hinkwerhu ku endla vutihlamuleri bya hina byo sirhelela vaaki va hina.
Ndzi rhandza ku vula leswaku Hofisi ya Vuhlayiseki na Maphorisa va le ku endleni ka makungu yo antswisa ku tirha na ku va kahle ka Tiforamu ta Vuphorisa ta nkoka ta Vaaki.

Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;
Ku ya emahlweni wu antswisa ntirho wa wona eka vanhu, mfumo wu fanele ku tirhisa vuswikoti bya wona na mafambiselo ya kahle. Ku fikelela swikongomelo leswi elembeni leri hi ta:
* tiyisa vulanguteri na vuswikoti byo kambela eka swiyimo hinkwaswo, ku katsa na vuleteri bya vafambisi lava nga na vutihlamuleri byo tirhisa sisiteme leyi;
* hetisa ku nga si hela tin'hweti ta 18 milawu ya ku tumbuluxiwa ka vukorhokeri bya mfumo byin'we na milawu na mimpimo leyi faneleke, pholisi ya miholo na timhaka leti fambelanaka na swipfuno swa vutshunguri na tiphenxini;
* tiyisa minongonoko na mapfhumba etimhakeni ta nhluvukiso wa tindhawu ta rixaka, loko ku ri karhi ku tlakusiwa nhlayo ya vamasipala lava khumbekaka eku twananiseni switirho swa vupulani eka swiyimo swinharhu hinkwaswo;
* endla minkambelo ya vuswikoti no tirhisa ku nghenelela eka Tindzawulo ta Swifundzankulu leti nga na vutihlamuleri bya mfumo wa muganga, xikan'we na Tihofisi ta Vaholobyenkulu, loko ku karhi ku yiwa emahlweni ku antswisiwa vuswikoti bya tindzawulo ta rixaka ta hina;
* loko ku karhi ku tiyisiwa xiyenge xa mfumo na pfhumba ro lwa na manyala ra rixaka, ku hetisa endlelo ro ya emahlweni ku antswisiwa maqhignha yo lwa ni manyala ya hina eka swiyimo hinkwaswo swa mfumo eku heleni ka lembe;
* tirhisa pfhumba ra Batho Pele eka xiyimo xa mfumo wa muganga, ku tiyisa migingiriko ya tidyondzo ku katsa na ti-izimbizo no sungula Tisenthara ta Vaaki ta Swikongomelo swo Tala ku engetela eka ta 90 leti nga ku tirheni enkarhini wa sweswi; no,
* ya emahlweni ku nyikiwa matimba no seketela ngopfu-ngopfu nhlangano wa vurhangeri bya ndhavuko.

Ku antswisa mafumele nakambe swi vula ku va ni databesi leyi nga na tinhlayo leti twisisekaka leti vulavulaka hi ku hambana ka vutomi exikarhi ka vaaki va hina. Hikwalaho ka leswi, ku ta endliwa mimbalango mimbirhi ya nkoka hi 2007. Emasikwini mambirhi lama hundzeke ku ringana 6 000 wa vatirhi va le handle vo huma eka Statistics South Africa va le ku tirheni etikweni hinkwaro ku hlengeleta mahungu ya mindyangu ya 280 000 leyi hlawuriweke leswaku yi nghenelela eka Mbalango wa Vaaki, lowu nga ta nyika mfumo mahungu lama nga hava swihoxo ya swiyimo swa vaakatiko eka swiphemu hinkwaswo swa tiko ra hina.

Hi Nhlangula ku ta hlawuriwa vanhu van'wana vo ringana 30 000 vo huma eka mindyangu yo ringana 8 000 eAfrika Dzonga leswaku va nghenelela eka ndzavisiso wa Phanele Yosungula ya Afrika Dzonga ya rixaka, lowu ku nga Ndzavisiso wa ku Hambana ka Miholo ya Rixaka. Vanhu lava va 30 000 va ta landzeleriwa hi ku famba ka nkarhi ku ya emahlweni ku twisisiwa timhaka to tanihi ku rhurha, ku cinca ka timakete ta mintirho, ku famba-famba ka tinxaka to tala na ku vumbiwa na ku herisiwa ka mindyangu. Ndzi rhandza ku kombela hinkwavo lava hlawuriweke leswaku va va ni ntirhisano eka migingiriko leyi ya nkoka.

Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu:
Ku humelela lokukulu ka vanhu va Afrika emalembeni mambirhi na hafu lama hundzeke ku ve ku pfuxetiwa ka ku rhula eXifundzeni xa Mativa Lamakulu. Ha tinyungubyisa tanihi vanhu va Afrika Dzonga, hi ntirho wa vanhu va hina lowu va wu endleke ku endla leswaku leswi swi va tano - ku suka eka majaha na vanhwana lava nga kona eka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ku fika eka vatirhela-mfumo na vatirhi va mavandla ya phurayivhete lava nyikeleke hi nkarhi wa vona ku tiyisisa leswaku norho wa Afrika wa humelela etiko-xikaya ra Patrice Lumumba.

Hi ta ya emahlweni hi tirhisana na vanhu va le DRC, xikan'we na Burundi, Comoros na Sudan ku tiyisisa leswaku xiyimo xa ku rhula na ntshamiseko lexi fikeleriweke ku fikela sweswi xa tirhisiwa ku va goza ra kahle leri nga ta hetelela hi ku fikeleriwa ka ku pfuxetiwa ka ikhonomi na nhluvukiso. Kambe hambi swi ri tano, swa fanela leswaku hi tlangela ku humelela loku Afrika ri veke na kona eka migingiriko ya rona yo fikelela ku rhula na nhluvukiso, a hi fanelanga ku langutela ehansi mintlhontlho leyi hi langutaneke na yona loko hi ri karhi hi tirhana na swivandla swa minkwetlembetano leswi swa ha saleke, ngopfu-ngopfu eka endlelo ra ku rhula ro angarhela ra le Sudan, ku katsa na xiyimo xa le Darfur, CÃ´te d'Ivoire na le Somalia.

Mfumo wa hina wu ta tirhana kahle na hi ku tirhisa vuswikoti bya hina, eka xirhambo xo huma eka Nhlangano wa Afrika xo va hi pfuneta vanhu na mfumo wa le Somalia. Xa nkoka eka leswi i migingiriko leyi nga ku endliweni yo ringeta ku tiyisisa leswaku valuthanyi lava kumekaka eSomalia va tirhisana swin'we ku kuma xintshunxo lexi nga ta koteka no katsa vanhu hinkwavo, lexi simekiweke eka xilaveko xo fikelela ndzivalelano wa rixaka.Lembe leri Foramu ya Vukamberi bya Xinghana ya Afrika yi ta hetisa vukamberi bya yona bya tiko ra hina. Ndzi rhandza ku khensa vaendli va milawu va hina, Vaholobye va mfumo na tindzawulo, minhlangano ya vaaki hinkwavo eka ku pfuneta loku va ku endleke eka goza leri a ri ri ntlhontlho wa xiviri eka xidemokirasi xa hina lexintshwa. Nakambe hi ta ya emahlweni hi teka magoza lama faneleke ku tirhisa nongonoko wa nghingiriko lowu faneleke lowu nga ta va kona hikwalaho ka endlelo ra vukamberi bya xinghana.

Hi ndlela yo fana hi ta ya emahlweni hi tirhisana na tikonkulu ra hina na vatirhisani va hina va nhluvukiso ku hatlisisa ku tirhisiwa ka minongonoko ya NEPAD. Enkarhini lowu lavaka ku endla n'hweti Afrika Dzonga ra ha ku sungula ntirho wa rona tanihi xirho xa nkarhi hinkwawo xa Huvo ya Vuhlayiseki ya Nhlangano wa Matiko. Hi tshembisa leswaku hi ku yimela vanhu va Afrika Dzonga, hi ta endla hinkwaswo leswi hi nga swi kotaka eka nhlangano lowu wa mavandlanyingi ku pfuneta hilaha hi nga ta kota hakona ku tisa ku rhula na vuhlayiseki ematikweni ya misava. Hikwalaho ka leswi hi ta ya emahlweni hi tihlanganisa na varhangeri va vanhu va le Palestina, Isirayele, Iraq, Iran na matiko man'wana ya le Vuxa-Xikarhi na Nsongankulu wa le Persia. Hi ta ya emahlweni hi kurisa vuxaka bya hina na matiko man'wana etikweninkulu, vatirhisani va hina eIndia, eBrazil na Riphabuliki ra Vanhu va China, matiko man'wana ya le Dzongeni xikan'we na matiko ya Japan, Yuropa na N'walungu wa le Amerika.

Xin'wana xa swivutiso swa nkoka leswi hi faneleke ku tivutisa swona emhakeni leyi i ku ya emahlweni hi xihatla ka minkanerisano ya WTO ya Rhengu ra Nhluvukiso wa Doha. Hi na ku tshemba ka leswaku ku ta va ni swintshunxo eka mintlimbo leyi nga kona enkarhini wa sweswi, na leswaku swi ta pfuna havumbirhi matiko lama hluvukeke ni lama ha hluvukaka ku va minkanerisano leyi yi tisa mihandzu leyinene.

Manana Xipikara, Mutshami wa xitulu na Swirho swo Hlawuleka;

Ku sukela loko hi nyikiwile matimba hi 2004, hi veni ku humelela ka kahle eku cinceni Afrika Dzonga leswaku ri va tiko ro antswa. Kambe a hi fanelanga ku langutela ehansi swiphiqo swo tala leswi ha ha langutaneke na swona.
Hungu ra ntokoto wa hina hinkwerhu i ra leswaku loko hi tirhisana, hi nga swi kota ku fikelela xikongomelo xa hina lexi hi xi vekeke tanihi rixaka - lexi ku nga ku va ni vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo, etikweni leri nga ha riki na vubihi no va ni swilo leswi nga pfuneki rixaka.

Namuntlha hi fanele hi ku titshemba lokukulu hi vulavula hi ntshunxeko. Hi fanele ku hitekela ku fikelela "ntsako lowu vaka kona eka vavanuna na vavasati loko va tshama emisaveni leyi tshunxekeke".
A hi si fikelela. Kambe a ku na munhu un'wana ehandle ka hina, loyi a nga tiyisisaka leswaku norho lowu wa humelela. Kutani a hi kwinyeni mahembe hi tirha hi matimba, hi ri karhi hi twisisa leswaku ntirho wo aka Afrika Dzonga leri hi ri languteleke i vutihlamuleri bya hina hinkwerhu.

Ndza khensa.

Wu humesiwile hi: Hofisi ya Phuresidente
9 Nyenyana 2007



<fn>StateoftheNation.2008.2009-04.Ts.txt</fn>
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Puresidente wa Afrika Dzonga, Thabo Mbeki: Ntshamo wo Hlanganela wa Palamende

8 Nyenyenyani 2008

Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka;
Mutshama-xitulu wa Huvo Nkulu ya Rixaka ya Swifundzha;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Xandla xa Mutshama-xitulu wa NCOP;
Xandla xa Puresidente wa Riphabliki;
Vahlonipheki va varhangeri va minhlangano ya tipolitiki na Swirho swa Vachaviseki swa Palamende;
Vaholobye na Swandla swa Vaholobye;
Nkul. Jacob Zuma, Khale ka Xandla xa Puresidente wa Riphabliki na Puresidente wa African National Congress;
Muchaviseki wa hina Muavanyisi Nkulu na swirho swa vululami;
Tinhloko ta Vukorhokeri bya Vusirheleri;
Gavhenara wa Bangi nkulu ya Tiko;
Vachaviseki Vaholobye nkulu na Swipikara swa Swifundzha;
Mutshama-xitulu wa SALGA, vameyara na varhangeri eka mfumo wa muganga;
Mutshama-xitulu wa Yindlo ya varhangeri va xintu na vachaviseki varhangeri va xintu;
Tinhloko ta swiyenge swa tiko leswi seketelaka xidemokrasi xa hina xa vumbiwa;
Valawuri-Jenerali na varhangeri van'wana va mintirho ya mfumo;
Vahlonipheki, Vayimeri va matiko na Vakhomixinari Nkulu;
Vaendzi vo hlonipheka, vanghana ni makhomureti;
Vanhu va Afrika Dzonga:

Ndzi pfumeleleni hi nkarhi lowu wo hetelela wa Ntshamo wa Palamende eka njhekanjhekisano wa lembe hi xiyimo xa tiko ra hina, ku navelela hinkwaswo Swirho swa Vachaviseki swa Palamende lembe lerintshwa ra ntalo.

Ndzi na ntshembho leswaku 2008 ku tava lembe rin'wana ra nkoka eka xidemokrasi xa hina, tanihi leswi hinkwerhu hi lemukaka ntlhontlho wa vanhu va hina ku fikelela vutomi byo antswa bya hinkwerhu. Ndzi vula leswi hikuva, eka mpimanyeto wa hina, a swi talangi leswaku tiko ri va na ntshikilelo eka matimba yan'wana na yin'wana kusuka eka tihuvo hinkwato ku fikelela norho. Naswona swi le rivaleni leswaku matimu ya ve ntshikilelo eka hina namuntlha.

Ndzi vulavula namuntlha eka vukona bya manana wa mina, Epainette Mbeki, MaMofokeng, loyi a teke ku vulavula hungu ra nkoka kusuka eka ntshungu wa le matiko-xikaya eTranskei, laha a tshameke malembe yo tala. U vula leswaku ntshungu lowu vu koxa eka hinkwerhu lava hi koxaka kuva varhangeri va vona, leswaku hi va byela no byela van'wana vo fana na vona laha tikweni, loko hiya emahlweni hi tiyimiserile eka ku tshembhisa loku hi ku endleke ka leswaku vumundzuku byi antswa ku tlula namuntlha. Eka nkarhi wa nhungu wa masiku, hi Nyenyenyani 16, u tava na 92 wa malembe. Leswi a swi languteleke eka nyiko ya yena ya siku ro velekiwa i ntiyiso. Ndza n'wi khensa kuva a tikarhatile kuva na hina namuntlha, no tshembha leswaku a hi nge n'wi nyumisi.

Ndzi ta tlhela ndzi tsakela ku teka nkarhi lowu ndzi hluvulela Puresidente Nelson Mandela xidlhoko, un'wana wa vatswari va xidemokrasi, loyi a nga ta fungha lembe ra yena ro velekiwa ra 90 wa malembe hi ti 18 Mawuwana lembe leri.

Hi amukela Nkul. Arthur Margeman, loyi a yimelaka vadyuharhi va le Alexandra lava nga tshama va khirha tibazi eka makume ntlhanu wa malembe laya nga hundza, lava ava katsa Nelson Mandela. Hi thela hi va na nkateko exikarhi ka hina ku va na Manana Jann Turner, n'wana wa Rick Turner loyi a dlayiweke hi vayimeri va xihlawuhlawu 30 wa malembe laya hundzeke.

Hi tlhela hi tsaka kuva exikarhi ka hina hi ri na Nkul. Dinilesizwe Sobukwe, n'wana wa xirhandzwa na murhangeri, Robert Sobukwe, loyi a loveke 30 wa malembe laya hundzeke endzhaku ko tshama malembe yo tala ekhotsweni, yo yirisiwa na tindlela tin'wana ta ntshikilelo. Hi tekela enhlokweni, exikarhi ka hina Swirho swa Vachaviseki na vayeni va hina, vasunguri vo tala va nhlangano wa United Democratic Front, 25 wa malembe laya hundzeke.

Vayeni hinkwavo lavo chaviseka, vo yimela miehleketo na ntshembho, laha hi tsundzuxiwaka hi vukona bya vona leswaku wa hina ntirho i ku tsutsumisa ku tswariwa hi vuntshwa ku endlela leswaku norho wa hina wa vutomi byo antswa wu hundzuka ntiyiso eka MaAfrika Dzonga hinkwavo. I ntiyiso, va yimela ku tlangela ka moya wa vurhena bya vanhu va hina, no veka ntlhontlho eka hinkwerhu ku endla hi tindlela leti nga xengiki kumbe ku nyumisa leswi languteriweke hi vanhu.

Sweswi hi lava ku sungula makumu ya lembe ximali leri na xidemokrasi xa vunharhu xa palamende na mfumo ku nga ri kahle endzhaku laha ku nga tava na Nhlawulo wa Tiko hinkwaro. Kwalaho Mfumo wu langutise hi vuntshwa mpfhuka lowu hi wu fambeke kuya hi ku simekiwa ka vurhumiwa lebyi hi nyikiweke hi vanhu hi 2004.

Ndzi tsakile ku vula leswaku i ntiyiso leswaku hi simekile ku tinyiketela eka xitshembhiso eka vanhu hi 2004. Hambiswiritano, swi nga languteriwangi, swi le rivaleni leswaku hi salele hi ntirho wo tala ku wu endla mayelana na leswi.

Loko ku langutiwa leswaku hi tshinerile eka nguva wa hina yo hetelela, Mfumo wu bohe leswaku wu ta kumisisa Swilaveko swa Nkoka laha wu nga ta kongoma hi ndlela yo hlawuleka, hi ku tirhisa leswi tanihi xihatlisisi eka endlelo ro hatlisisa ku fikelela swikongomelo leswi vanhu va hi kombeleke ku swi landzelela.

Hi ntsako, Xiviko lexi xa tiko xo pfula palamende xi ndzi nyike nkateko wo vika ePalamende na Tiko hinkwaro eka 24 wa Swilaveko swa Nkoka leswi, Swirho swa Vachaviseki swi nga kumisisaka eka webusayiti ya Mfumo eka vhiki leri taka.

Ku tiva Swilaveko swa Nkoka swi vula leswaku swiyenge swinharhu hinkwaswo swa mfumo, mfumo wa le xikarhi, wa swifundzha na wa muganga, eka vurhangeri na mafambiselo, va tiyisisa leswaku hi ta tirhisa nkarhi lowutsongo lowu saleke ku yisa emahlweni ku fikelela xikongomelo nkulu xo antswisa vutomi bya vanhu va hina hinkwavo.

Endlelo hinkwaro ra mfumo wa hina ra tinyiketela leswaku eka nkarhi lowu saleke, ri ta endla hi vunkwabyo hilaha swi bohaka - ri hetisisa swiboho - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki! Hi vulavula hi Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki (Business Unusual) ku nga vuriwi ku cinca kwihi na kwihi eka tipholisi ta hina leyi nga kona kambe ku vuriwa ku hatlisisa, matirhelo ya kahle na masimekelo ya kahle ya tipholisi leti na minongonoko, leswaku vutomi bya vanhu va hina byi cinca ku va byo antswa, hi xihatla ku ngari eka nkarhi wo leha.

Ku vona leswaku leswi swa humelela; hi teke magoza laya faneleke ku vona leswaku Mpimanyeto wa Lembe lowu Holobye wa Timali a nga ta wu nyika eku heleni ka n'hweti leyi wu ava hi ndlela leyi faneleke ku hi nyika xivangelo xo simeka Swilaveko swa Nkoka. Swiyenge nkulu swa swilaveko leswi i ku:

* yisa emahlweni ku hatlisisiwa ku kula ka ikhonomi na nhluvukiso;
* hatlisisa tindlela to aka miako leyi lavekaka ku fikelela ikhonomi ya hina na
swikongomelo swa vaaki;
* antswisa matirhelo eka ku nghenelela loku kongomisiweke eka Ikhonomi ya
Vumbirhi, no herisa vusiwana;
* antswisa ntshikilelo wa minongooko ya hina leyi kongomaneke na tindhawu ta nkoka
ta dyondzo na vuleteri;
* hatlisisa vuswikoti bya hina eku fikeleleni xikongomelo xa rihanyo eka hinkwerhu;
* lulamisa ndlela ya vululami ku tiyisisa ku lwisana na vugevenga;
* yisa emahlweni ku tiyisisiwa matirhelo ya mfumo ku vona leswaku yi na ntalo ku
hlamula eka swiboho swa nhluvukiso wa hina; no,
* antswisa ku langutisa eka timhaka ta nkoka kuya hi endlelo ra hina ra vuxaka bya
matiko, ku langutisiwa ngopfu eka timhaka tin'wana ta Afrika na vuxaka bya le
Dzongeni.

Ku tlula minkarhi yo tala, xiyimo xi tlhontlha tiko ra hina, na mintirho leyi hi tivekeleke yona, xikoxo lexi hi susumetaka no kondletela vanhu hinkwavo va hina ku tirha swin'we, ku endla swilo hinkwaswo leswi faneleke ku endliwa, ku twisisa hi tindlela hinkwato, hinkwerhu ka hina, xikan'we, hi khome vumundzuku bya hina emavokweni ya hina!

Tanihi leswi hi tirhaka swin'we hinkwako laha tikweni ra hina, leswi swi fanele ku twisisiwa leswaku swi fanele kuva hi hina - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki!

Loko ndza ha lulamisa Mbulavulo lowu, un'wana exikarhi ka hina u ringanyete leswaku tiko ra hina ri le ku susumetiweni hi moya lowu hungaka hi matimba lowu endlaka swi tika ku vona laha tiko ra hina ri yaka kona mundzuku.

U ringanyete leswaku, ku khoma leswi a swi vulaka nkoka wa ntiyiso mixo lowu, ndzi fanele ku tsundzuka marito laya tivekaka swinene lawa Charles Dickens a pfulaka novhele ya yena, A Tale of Two Cities. Kutani ndzi tshaka marito lawa ya landlelaka:

"A ku ri minkarhi ya kahle, a ku ri minkarhi yo tika, a ku ri malembe ya vutlharhi, a ku ri malembe ya vuphukuphuku, ku vile masungulo ya ku tshembha, ku vile masungulo ya ku pfumaleka ka ku tshembha, a ku ri nguva ya ku Vonakala, a ku ri nguva ya Munyama, a ku ri ximun'wana xa ntshembho, a ku ri xixika xo tika, a ki ri na hinkwaswo leswi hi swi lavaka, a hi pfumala swilo, hinkwerhu ka hina hi taya eMatilweni, hinkwerhu ka hina hi taya eka leyin'wana ndlela - hi ku komisa, nkarhi a wu ri kule ku fana na nkarhi wa sweswi, leswaku vulawuri byin'wana byo ba pongo byi sindzisile eku amukeriweni, eka swa kahle na swo biha, hi ndlela ya le henhla yo fananisiwa ntsena."

U ta vutisa loko ndzi pfumelelana na vuhleri lebyi, loko na mina ndzi tshemba loko hi nghene eka nkarhi wo hlangana nhloko, laha hinkwerhu ka hina hi nga fanelangiki ku lahleka endlelani, hi nga riki na ntiyiso eka magoza ya hina, hi nga tiyelelangi emilengeni ya hina, hi chava vumundzuku bya hina!
Nhlamulo ya mina eka xivutiso lexi hi leswaku E-e! Ku fana na Mfumo wa hina ndzi na ntshembho leswaku masungulo lawa ya endliweke ya swi kotile ku hi yisa emahlweni eka 14 wa malembe laya hundzeke ku va swilo swi tshamisekile. Swi yisa emahlweni ku hi nyika masungulo ya kahle laha hi ngata kota ku hundzela emahlweni hi pfule mahlo ku fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa eka vanhu va hina hinkwavo. Kwalaho hinkwerhu hi fanele ku tiyisisa leswaku hi tshama hi tiyimiserile tanihi loko hi yisa emahlweni ku vona leswaku tiko ra hina hi leri hlulaka.

Hambiswiritano, ku fana na Swirho swa Vachaviseki hinkwaswo, ndza swi tiva leswaku vo tala va hina emigangeni va karhatiwa hi mpfumaleko wa ntshamiseko wa laha tiko ra hina ri nga tava kona mundzuku.

Va vilela hi mhaka ya xihatla leyi tiko ri nga le ka yona hi nkavanyeto lowu a wu nga languteriwangiki wa mphakelo wa gezi.

Va vilela hi swilo swin'wana eka ikhonomi ya hina, ngopfu-ngopfu ku tlakuka ka xihatla ka ntswalo, swakudya na minxavo ya mafurha leswi tshikilelaka swisiwana. Swin'wana swa swivilelo leswi i ntshikilelo lowu nga vaka kona eka ikhonomi ya hina na nchaviso eka ku cinca ka ikhonomi ya Amerika.

Va vilela hi loko hi ri na ntalo wo sirhelela timfanelo ta xidemokrasi na Vumbiwa bya xidemokrasi leswi veke kona endzhaku ko tinyiketela ka matimba. Leswi swi susumetiwa hi swilo swo fana na ku avanyisiwa ka Khomixinara wa Tiko wa Maphorisa, ku yimisiwa entirhweni ka Mulawuri-Nkulu wa Tiko wa Vuavanyisi bya Mfumo (NPA), ku chava eka nchaviso wo tiyimela wa vuavanyisi na nawu, na ku tlangisiwa ka matimba ya mfumo hi xikongomelo xa swa tipolitiki.

Va vilela hi loko tiko ra hina riri na timhangu leti ngana vugevenga laha ku hisiweke tsevu wa matorokisi eTshwane n'hweti leyi hundzeke.

Tanihi loko va tiva no hlonipha nhlangano lowu fumaka ku lawula timhaka ta wona, vavilela leswaku wu fanele kuya emahlweni wu nghenisa xandla eka mavumbelo ya xidemokrasi, mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rixaka, mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rimbewu na Afrika Dzonga yo fuwa.

Leswi nga le rivaleni swi nge vi leswinene ku ka ku nga tekeriwi enhlokweni leswi na swivilelo swin'wana kumbe ku swi bakanyela etlhelo tanihi vajeremiya va vunwa. Ntlhontlho wunene i ku hlamula eka swona hi ndlela leyi hundzisaka hungu eka mani na mani etikweni ra hina na mamiliyoni laha Afrika na kun'wana emisaveni lava langutaka tiko ra hina hi ku tsakela, leswaku hi tshama hi tiyile eka kuyisa emahlweni hi aka muxaka wa Afrika Dzonga leyi hi nyikeke ntshembho ku nga ri ntsena eka vanhu va hina, kambe na le ka van'wana ehandle ka mindzilekano ya hina.

Yimani ndzi vula leswaku nkarhi lowu wa matimu wu koxa leswaku tiko ra hina ri va nyandza yin'we ku tlula khale no tshikilela ntirhisano wun'wana na wun'wana wa minhlangano ku ololoxa mintlhontlho ya hina leyi fanaka no hlayisa norho wu tshama wu hanya lowu tiyiselekeke eka hinkwerhu ka hina tanihi loko hi famba egondzweni ro kongoma eka ku tumbuluxa xivono xa Afrika Dzonga eka Vumbiwa bya hina.

Mhaka ya xihatla ya tiko leyi yimeriweke hi ku kavanyetiwa ka gezi loku nga kona yi tlhontlha no yimela xivandla xa tiko hinkwaro ku nyika mavonelo yo tiya eka xikombelo lexi hi xi endleke hinkwerhu ku va nyandza yin'we eka swiendlo ku hlayisa tiko ra hina. Leswi swi fanele ku vula eka hina leswaku i ntiyiso hi le ka nkarhi wa mintlhontlho, kambe mintlhontlho leyi fikelelekaka. Hakunene hikuva i nkarhi wa mintlhontlho, wu tlhela wu ri nkarhi wa swivandla!

Mayelana na leswi, ndzi tsakela ku khensa no pfumela hilaha ku heleleke na mavonelo lawa ya vuriweke hi Mulawuri Nkulu wa Anglo American, Cynthia Carroll, loko a vulavula eka Nhlengeletano ya Migodi laha Cape Town eku sunguleni ka vhiki leri, hi Ravumbirhi, Nyenyenyana 5.

Tanihi laha Swirho swa Vachaviseki swi tivaka, u vule leswaku: "A ndzi teki swiphiqo swa mphakelo wa gezi tanihi mhangu yo chavisa. Naswona Afrika Dzonga a yi yoxe: kuna mintshikilelo eka mphakelo mayelana na tiphrojeke leti ndlandlamukaka eChile na Brazil.

"I ntiyiso, swiphiwo swi tikile; ku swi hlula swi ta lava ku tiyimisela, ngopfu-ngopfu eka ku tirhisa gezi hi vukheta, xikan'we na ku tumbuluxa mimphakelo yin'wana ya gezi. Kambe loko hinkwerhu ka hina hi vumba ntirhisano ku lwa na xiyimo lexi, hinkwerhu hi ta hlula - ndzi na ntshembho ndzi nga chuhangi... Nkarhi lowu a hi wo kombana hi tintiho, kambe wo tirha swin'we ku kuma switshunxo."

Leswi swi vuriwile, hambiswiritano swa ha ri swa nkoka leswaku hi teka nkarhi lowu ku hundzisela eka tiko ku komberiwa kukhomeriwa kusuka eka Mfumo na Eskom eka swiphiqo leswi endleke leswaku hi hlangana na switandzhaku swo kavanyetiwa hi gezi. Ndzi tlhela ndzi tsakela ku khensa vaaka toko hinkwavo ku tiyisela eka ku tika loku va hlanganaka na kona sweswi.

Eka mavhiki mambirhi laya hundzeke, Vaholobye va Swicelwa na wa Mabindzu ya Mfumo va andlarile xivumbeko xa xihatla lexi hi hlanganaka na xona na leswi un'wana na un'wana wa hina a fanele ku swi endla eka ku vuyisela xiyimo. Vhiki leri hundzeke Swirho swa Vachaviseki swi ve na nkateko wo langutisa eka timhaka leti.

Hi ntiyiso ku tlakuka lokukulu ka xilaveko xa gezi eka malembe mambirhi laya hundzeke swi hundze ntalo wuntshwa lowu hi wu tiseke. Xiyimo lexi humeleleke xa mbuyelo wa mphakelo lowu tlimbaneke wu endla leswaku endlelo hinkwaro ri khumbheka no va enghozini eka vukona bya gezi. Eka xiyimo lexi, hi fanele ku hunguta nkavanyeto lowu a wu nga languteriwangi naswona ndlela yin'we ntsena yo endla leswi hi xihatla i ku hunguta xikoxo no vona leswaku kuna nsalo lowu ringaneleke.

Tanihi mfumo ntirho wa hina i ku rhangela no hlanganisa tiko ehenhla ka pfhumba ro hlayisa gezi leswaku hi lulamisa ntlhontlho lowu. Eka swin'wana, hi tirhisa xiyimo lexi ku vona leswaku makaya ya hina ya hundzuka swihlayisi swa gezi.

Ku na magozo yo tiya eka mani na mani, ndyangu wihi na wihi na mabindzu laya nga endliwaka. Leswi swi hangalasiwa hi Ndzawulo ya Swicelwa naswona hi kona ku amukela swiringanyeto leswi wena, vaaka tiko va hina, va nga hi nyikaka swona kutani hi avelana swona.

Mfumo wu ta sungula ku simeka pfhumba ku vona leswaku ku na timboni to ringanela, ku hisa mati hi solara na mafambiselo ya kahle ya gizara emindyangwini, ku katsa swiyimo swa tindlu eka tindlu hinkwato letintshwa na miako. Hi hlohlotela mindyangu leyi nga kotaka ku swi endla hi xihatla ku tekela enhlokweni ku simeka swipimelo leswi swo hlayisa gezi.

Xileriso xi nyikiwile eka miako hinkwayo ya mfumo ku hunguta matirhiselo ya gezi naswona u nga nyumi ku boxa mavito ya lava va nga swi endliki.

Vuxokoxoko bya magoza man'wana yo tinyiketela eka Nongonoko wo Hlayisa Gezi byi vekiwile hi Vaholobye naswona leswi swi ta langutisisiwa hi ku tihlanganisa na vanghenisi va xandla endzhaku swi kandziyisiwa.

Eka tlhelo ra mphakelo Eskom yi tirha hi matimba ku vona leswaku ku sunguriwa tiphrojeke ta ntirhisano ta xihatla. Hi teka magoza ku vona leswaku ku tiyisisiwa ntalo eka ku lunghisa hi Eskom. Hi na swipanu swa ntirho ya xihatla leswi tirhanaka na mintlhontlho ya nkoka wa malahla namphakelo wa vumaki bya migodi ya malahla naswona hi tirha ku hatlisisa ku pasisiwa ka ku akiwa ka tiphrojeke to nyika matimba ya gasi. Hinkwawo magoza lawa, ya endliwa xikan'we na swipimelo swo hlayisa gezi, swi ta antswisa ntiyisiso no tlakusa ntalo wa gezi leri hlayisiwaka.

Nongonoko wa matimba wa Eskom wo aka eka tijenareti tintshwa na ntalo wa mphakelo swi taya emahlweni; naswona laha swi faneleke, tiphrojeke tin'wana ti ta hatlisisiwa. Eka mhaka leyi, ndzi ta tsakela ku khensa swiyenge leswi nga riki swa mfumo kuva swi tilulamiserile ku pfuna hi ndlela yihi na yihi laha swi koteke ha kona. Eka nhlengeletano na Mutshama-xitulu wa General Electric vhiki leri nga hundza, General Electric yi tinyiketerile ku pfuna ku hi xavela michini yo endla gezi. eAfrika Dzonga tikhamphani letikulu ta laha tikweni to fana na Sasol, Anglo na BHP Billiton ti le ku kaneleni swin'we na Tindzawulo ta Swicelwa na Mabindzu ya Mfumo ku kumisisa madurhelo na switshunxo swo koteka ku nyika mphakelo eka ntshikilelo. Manghenelo hi xin'wana xa goza leri fanaka handle ko lumbetana.

Ndzi lava ku khensa migodi eka ndlela leyi va hi pfuneke ha yona na ikhonomi ku ololoxa mhangu leyi hi fikeleke hi ti 24 Sunguti. Hinkwerhu hi ta tirha ku hunguta ntshikilelo wa leswi eka vumaki.

Matshalatshala yo hlanganela na vutihlanganisi ya le xivindzini xo tihlamulela eka timhangu ta xihatla. Swipanu swa xihatla swi le ku tirheni eka tindhawu to tala. Vhiki leri taka Vaholobyenkulu va Swifundzha va ta hlangana na Vameyara ku pulana no simeka swipimelo swo hlayisa gezi eka Vamhasipala hinkwavo laha tikweni. Leswi swi ta seketeriwa hi swianu swa xithekiniki kusuka eka EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Ndzawulo ya Mimfumo ya Swifundzha na Miganga yi ta kondletela gingiriko lowu seketelaka hi Tindzawulo ta Swicelwa na Mabindzu ya Mfumo.

Ndzi ta rhamba nhlengeletano ya Mintlawa yo Hlanganela ya Puresidente ku kondletela magoza ya hina hinkwawo naswona hi ta tivisa ku nga ri khale xipanu xo 'Rhangela Gezi' lexi vumbiwaka hi MaAfrika Dzonga ya ndhuma no va na vutivi lava nga ta pfuna mfumo hi pfhumba ro hlayisa gezi no tivisa vavekisi na miganga hi xiyimo lexi nga xona na hilaha va nga pfunaka ku ololoxa mintlhontlho ya hina ya sweswi.

Holobye wa Timali u ta nyika mahungu yo tala eka xiviko xa Mpimanyeto eka nseketelo lowu nga ta nyikiwa hi Mfumo eka pfhumba ro hlayisa gezi na le ka Eskom eka minongonoko yo aka.

Hi langutana na mhangu kambe hi nga hlula swiphiqo hi nkarhi wutsongo. Xiyimo lexi xi rhangele ntiyiso lowu a wu nga papalateki wa leswaku gezi ro chipa ri vile kona no fika emakumu. Hambiswiritano loko ku langutiwa vuswikoti bya tijenareti leti nghenisiweke, eka nkarhi wo leha lowu taka gezi ra hina ri ta tshama ku ri leri kotekaka.

Hi tiko leri nga na swicelwa swa ikhonomi. Kutani hi fanele ku seketela vumaki bya migodi. A swi papalateki leswaku loko hi ya emahlweni eka ndlela leyi kuleke ya vumaki laha tikweni, hi ta tlhela hi yisa emahlweni nseketelo wo humelerisa vumaki. Hambiswiritano swa boha leswaku mabindzu hinkwawo ya hlayisa gezi. I ntiyiso leswaku ku hlayisa gezi swi nyika nkarhi eka ikhonomi.

Kutani a hi tirhiseni nkarhi lowu wa xihatla ku veka swilo kahle, magoza yo sungula ya nkoka wo hayisa gezi eka vumundzuku lawa hi nga fanelangiki ku ya papalata. A hi voneni leswaku mavoko hinkwawo ya hlangana ku ololoxa nghozi leyi hi fikeleke, swi susumetiwa hi manghenelo ya swiyimo swa hina leswi lavaka Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki!

Lawa i manghenelo yo fana lawa hi faneleke ku ya teka tanihi loko hi ya emahlweni ku tilulamisela ku rhurhela Ntlangu wa Bolo ya Milenge wa Nhlangano wa FIFA hi 2009 na Mphikizano wa Ntlangu wa Bolo ya Misava wa 2010 wa FIFA lowu nga ta sungula etikweni ra hina eka 854 wa masiku ku sukela namunttlha. Ndzi vula mhaka leyi ya nkoka laha hikuva mintlhontlho ya sweswi leyi hi hlanganaka na yona yi endle leswaku kun'wana laha misaveni ku vutisiwa xivutiso xa loko hi ta kota ku rhurhela mphikizano lowu hi ndlela yo humelela.

I ntiyiso, ndzi hava ku kanakana leswaku hi ta fikelela ku rhurhela leswi hi tiboheke eka FIFA na miganga ya misava ya vatlangi va bolo na varhandzi ku tumbuluxa swipimelo hinkwaswo leswi faneleke eku rhurheleni mphikizano wo antswa wa Bolo ya Misava wa FIFA.

Mhaka leyi hi yi kumaka, eka swiyenge hinkwaswo swa muganga wa Afrika Dzonga na le kule, leswi yimeriweke hi ndzima ya siku na siku leyi hi yi endlaka eka malulamiselo ya hina hinkwawo, hi xin'wana xa - Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki: mavoko hinkwawo eka ntirho wa 2010! Naswona hi fanele ku vona leswaku hi tiyisisa manghenelelo lawa.

A hi swi tiva leswaku mhaka ya nkoka eka malulamiselo ya hina ku fanele kuva ku aka xipanu xa Afrika Dzonga xo tiya lexi nga ta hi nyungubyisa no nyungubyisa misava hinkwayo. Ndzi na ntsembho leswaku Nhlangano wa Bolo ya Milenge wa Afrika Dzonga, vadzaberi va hina lava rhangeriweke hi Carlos Alberto Parreira, na vatlangi hi voxe va tiva vutihlamuleri byo tika lebyi va nga na byona ku lulamisa xipanu xa rixaka lexi hina na Afrika hi nga ta tinyungubyisa.

Nakambe hi khensa Springboks kuva makomba ndlela loko va hlurile Mphikizano wa Misava wa Rugby eka lembe leri nga hundza. Leswi swi fanele ku hlohlotela Bafana Bafana, tanihi leswi vatsutsumi va hina va nga ta nghenela eka Mintlangu ya Olimpiki eBeijing kwala ku fambeni ka lembe leri.

Sweswi ndzi lava ku vulavula hi Swilaveko swa Nkoka leswi ndzi swi boxeke.

Ku yisa emahlweni ku hatlisisiwa ku kula ka ikhonomi ya hina na nhluvukiso hi ta simeka Pulani ya Maendlelo ya Pholisi ya Vumaki. Mfumo wu taya emahlweni na minongonoko yo tirhana na tifeme no yisa emahlweni wu tumbuluxa swivandla swo kurisa no tumbuluxa mintirho. Mayelana na leswi, R2,3 wa mabiliyoni ya pimanyetiwile eka matshalatshala ya pholisi ya tifeme na R5 wa mabiliyoni yan'wana ya mimbuyelo ya xibalo eka malembe manharhu swi ta seketela pholisi ya tifeme.

Ku tirha swin'we na mabindzu na vatirhi, hi ta tlhela hi tumbuuxa hi xihatla hilaha swi kotekaka hi kona, tipulani ta nkoka eka swiyenge laha tipulani teto ti nga tirheki, ku fana na migodi na mimbuyelo ya swicelwa, vukoteki bya vatirhisi, mabindzu lawa yanga xikongomelo xo antswisa nseketelo eka mabindzu lamatsongo, vumaki, tifeme ta vutumbuluxi, vurimi na vuhumelerisi bya swa vurimi.

Ku engetela ndzi tsakela ku tiyisisa leswaku hi tshama hi tinyiketerile ku seketela xiyenge xa mimovha kutani hi vona leswaku nseketelo lowu nyikiwaka xiyenge hi ku tirhisa Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuaki bya Timovha (Motor Industry Development Programme) swa hlayisiwa.

Eka xiyenge xa ikhonomi yitsongo, hi taya emahlweni hi hlayisa xiyimo xa swibalo lexi seketelaka ku kula ka ikhonomi leyi yaka emahlweni na nhluvukiso no hungutiwa eka ku hlangana na tinghozi ta le handle.

Ku hatlisisa endlelo ro aka miako hi ta hetisisa nhluvukiso wa pulani yo hlanganisa miako, kuri na ntshikilelo eka gezi ro koteka. Leswi swi katsa ku kondletela minongonokoya Mabindzu ya Mfumo no ndlandlamuxa tipulani ta miako, ku katsa ntleketlo na malulamiselo man'wana, mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi, miako ya magondzo, mati na gezi, hinkwaswo kuya hi minkarhi na tindhawu.

Ku nghenelela eka tipulani, kutani haka ya nkoka leyi fambaka emahlweni i mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi tanihi mukondleteri na xiyenge eka vunene bya yona. Hi laha swi faneleke, lembe leri hi ta hetisa timhaka ta layisense na mafambiselo. Sweswi, mali yi vekiwile ya Sentech kuva holiseli ya inthanete yo pfumala tiwayere xikan'we na timali eka swa mahungu. Ku tirhisana na mimfumo yin'wana etiko xikaya na xiyenge lexi nga riki xa mfumo, hi ta hetisisa ku simeka tintambu ya le hansi ka misava.

Hi nkarhi wun'we, hi kongome ku nyika vuhaxi bya dijitali eka 50% ya ntalo emakumu ka lembe. Leswi fambaka na leswi ku tava endlelo ra vumaki eka nhluvukiso eAfrika Dzonga eka Ntlawa wa leswi nga le Henhla, leswi faneleke ku hetisiwa exikarhi ka lembe.

Kuva ku tiviwa leswaku ku hlwela loku swikombelo swo humelerisa eka vuvekisi mayelana na timhaka to fana na ku vuyiseriwa misava, miako na vuhleri bya ntshikilelo wa mbango leswaku hinkwaswo leswi swi nga endla swilo swi humelela kumbe swi onha swiboho swa vuvekisi, hi tekile xiboho, hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, ntirho wuya emahlweni hi xihatla ku sungula senthara ya tiqingho laha vavekisi na mfumo va nga landzelerisaka tindlela leti. Ntirho wu sungurile.

Mhaka ya Swilaveko swa Nkoka swa mfumo yi ta kongomisiwa eka timhaka ta nhluvukiso wa vuswikoti. Ntirho wo langutisa hi vuntshwa Endlelo ra Nhuvukiso wa Xiyenge xo Thola ra Mfumo wu ta hetisiwa lembe leri, naswoan tiphrojeke leti xipanu xa mfumo, vatirhi, mabindzu na mavandla ya swa dyondzo leswi kondleteriweke ehansi ka Maendlelo yo Hlanganela eka ku Kuma Vuswikoti bya Nkoka (JIPSA) swi ta tiyisisiwa.

I ntiyiso, hi hlohloteriwa kahle hi mimbuyelo ya kahle kusuka eka swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo leswi kombisiweke hi ku tiyimisela ka ti-CEO ta 70 wa tikhamphani leti nga xaxametiwa eka Johannesburg Securities Exchange ku tirha na mfumo eku lulamiseni ntlhontlho wa vuswikoti lebyi pfumalaka.

Ku engetela eka ntirho lowu eka nkarhi lowu taka, hi ta rhangisa ku nghenelela hi tikholichi ta FET, ti-SETA, switirhisiwa swa swikolo eka swiyenge swinharhu swa le hansi swi suka eka vutihlamuleri byo koxa tihakelo, no hatlisisa ku leteriwa entirhweni eka vathwasi va xiphrofexini.

Ku yisa emahlweni, endhaku ko lulamisa ku tsana eka nongonoko wa Dyondzo ya Lavakulu, lowu tiviweke lembe leri nga hundza, n'hweti leyi hi ta simeka pfhumba ro hlaya ra Kha Ri Gude (a hi dyondzeni). Leswi swi ta katsa vuleteri bya valeteri va xiyimo xa le henhla lava nga ta nyika tidyondzo ta vuhlayi eka vanhu lavakulu va 300 000 na vantshwa hi 2008.

Manana Xipikara na Mutshama-xitulu;

Exikarhi ka minongonoko ya ikhonomi, naswona swi faneke kuva, i mhaka leyi tekeriwaka enhlokweni eka ku humelela swi pfuna ku antswisa nkoka wa vutomi bya MaAfrika Dzonga hinkwavo, ku tirha tanihi xitlhavana xa nkoka eNyimpini ya hina ya Vuswetini no hatlisisa eka ku hatlisisa ku fikelela swikongomelo sweswo swo fana na ku hunguta mpfumaleko wa ntirho no ku fikelela xikongomelo xa rihanyo eka hinkwavo.

Eka nongonoko wo nyika ntshamiseko wa vanhu, sweswi hi kota ku nyika 260 000 ya tiyuniti ta tundlu hi lembe, na ntwanano lowu fikeleriweke na SALGA ku vekela xiboho eka ku xavisiwa ka misava swi nga kumeka eka nongonoko wa tindlu.

Xikan'we na ndzima leyi hi yi endlaka eka tindlela to hambana to nghenelela leti languteke eka ku hunguta vusweti, hi ya emahlweni ku ololoxa nhlayo ya leswi saleleke endzhaku, ku katsa ku humelerisa ka Nawumbisi wa Mafambiselo ya Matirhiselo ya Misava, ku hetisisa timhaka to vuyisela misava, nongonoko wa nseketelo eka lava kumaka misava, na nhluvukiso na masimekelo ya nongonoko wa nhluvukiso wa matiko xikaya lowu ku nga na ku tiyimisela.

Leswi hi swin'wana swa timhaka leti hi faneleke ku ti tekela enhlokweni lembe leri, no vona leswaku hi fikelela swikongomelo leswi hi tivekeleke swona.

Mhaka yin'wana ya Nkoka i ku hlamusela ku hlanganisa no twisiseka ka endlelo ro lwisa vusweti ngopfu-ngopfu swiyenge swa ntalo wa vanhu leswi khumbhiweke hi xiphiqo lexi. Leswi swi katsa vana, vavasati, vantshwa, vanhu lava tshamaka ematiko xikaya na vutshamo bya le madorobeni lebyi nga riki enawini, vanhu lava nga na vuleme kumbe vuvabyi byo tika na vadyuharhi.

Exikarhi ka tindlela leti ringanyetiweke i: ku ndlandlamuxa nongonoko wa mintirho ya mfumo, mimpfuno ya le mintirhweni eka ku tumbuluxa mintirho eka mintlawa leyi ku kongomiweke eka yona, ku tiyisisa ntalo wo lavisisa mintirho, ku antswisa dyondzo na vuleteri, ku antswisa vukorhokeri na nhundzu exikarhi ka miganga ya vusweti, ku nghenelela ko karhi eka mindyangu leyi nga le vuswetini, no vona leswaku kuna ntirhiseko eka mavandla lya seketelaka vamanana na swiyenge swin'wana. Exikarhi ka swin'wana, hi ta endla nhlelo eka michini ya rimbewu ku endlela ku antswisa swilo hinkwaswo mayelana na ku nyika matimba eka vamanana.

Mayelana na masungulo lawa iphrojeke yo hlawuleka ku kambela manghenelo laya lavekaka ku tirhana na vana lava nga le nghozini ehenhla ka 14 wa malembe.

Kambe hinkwerhu ha pfumela leswaku muganga na swisiwana ngopfu-ngopfu, a va nge yieli tindlela na minkanelo na tidyondzo - swi ngava swi ri swa nkoka. Eka mhaka yin'wana, ku nghenelela ko tala i swilo leswi mfumo wu nga tiyimisela ku swi endla hambi leswi swi nga hlanganisiwangiki kahle. Kwalaho, ku ya hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, mfumo wu tiyimiserile ku tiyisisa pfhumba ro tiva mindyangu yo karhi na vanhu leyi pfumalaka no veka kahle tindlela ta manghenelelo laya nga ta pfuna, eka nkarhi wo nghenelela, ku tlakusa xirilo xa vanhu lava nga le mindyangwini.

Eka leswi, hi ta lava Kamara ya Rixaka eka nyimpi yo Lwisana na Vusweti leyi nga ta hlanganisa tindzawulo to fana na Nhluvukiso wa Vaaki, Mfumo wa Xifundzha na Miganga, Mabindzu na Vumaki, Vurimi na Timhaka ta Misava, Mintirho ya Mfumo na Rihanyo xikan'we namafambiselo ya xifundza na miganga, leti nga ta tirha na ti-NGO na mabindzu ku tiva manghenelelo laya faneleke eka mindyangu yo karhi no yi simeka tanihi mhaka ya xihatla.

Lembe leri hi ta langutisa swilaveko swo karhi leswi nga swa nkoka eka ku lwisana na vusweti laha tikweni, hi ku susumeta ku katsiwa ka ikhonomi ya vaaki. Leswi i:

* ku hatlisisa ku lulamisa misava na swa vurimi na tipulani to enela eka ku xava misava, masimekelo ya kahle ya vukorhokeri bya nseketelo wa vurimi na nseketelo wa swakudya swa ndyangu, no antswisa xiyimo xa mali no fikelela eka MAFISA ku nyika xikweleti xitsongo eka xiyenge lexi: kuta langutisiwa swinene eka tindhawu leti langutisaka swinene eka vatshami va le mapurasini na lava kumekaka eka tindhawu leti va susiwaka hi xitalo, naswona hi nga engetela van'wamabindzu va vantima eka ntshovelo wa vurimi hi 5% hi lembe, na tinkota eka vun'winyi bya misava swi ta pfuna ku hatlisisa;

* mpimanyeto wu ta nyika ku engeteleka eka ndlela ya mudende hi ku ringananisa malembe ya lava faneleke hi mudende wa vadyuharhi ku va 60, kutani swi vuyerisa kwalomu ka hafu ya miliyoni wa vavanuna;

* ku tiyisisa matshalatshala laya sunguriweke ku tlakusa mpfuneto eka mintirhisano na mabindzu lamatsongo ngopfu-ngopfu lawa ya khumbhaka vamanana, na ntshikilelo eku nyikeni vuleteri na vumaketi, ku katsa ku va hlanganisa na mabindzu lawa ya sunguriweke;

* ku tlakusa nongonoko wa Vukorhokeri bya Vantswa va Tiko ku katsa na ku tlakuka ka lava thwaseke lava tekiwaka eka nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuswikoti bya Masocha eka Vuthu ra Vusirheleri ra Tiko ra Afrika Dzonga kusuka eka nhlayo ya sweswi ya 4 000 kuya eka 10 000. R700 wa mamiliyoni ya nyikiwile SANDF ku sungula minongonoko ya yona;

* ku tiyisisa the Nongonoko wo Ndlandlamuxa Mintirho ya Mfumo leyi, nga le henhla ka leswi a swi vekiwile, swi kombise vuswikoti byo tsonga vanhu vo tala: leswi swi ta katsa nhlayo leyi engeteleleke ya vantshwa eka nongonoko ku hlayisa miako ya mfumo, ku engeteriwa nhlayo ya vana lava tekiwaka eka Nhluvukiso wa Vutsongwana wa Masungulo ku tlula 600 000 hi 1 000 wa tindhawu tintswa laha ku ga na ku tlula 3 500 wa vatirhi lava leteriweke no thoriwa, no engetela nhlayo ya vahlayisi. Kwalomu ka R1 wa mabiliyoni yi ta averiwa eka minongonoko leyi welaka eka EPWP; naswona, xo hetelela,

* ku nghenisa ndlelo ra swixavisiwa leswi tsakeriwaka ku xaviwa hi mfumo eka mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi na lamakulu; na le ka Mayimeri va Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo ku tumbuluxa ndlela ya matimba ku vona leswaku nkarhi wa 30 wa masiku wo hakela wa landzeleriwa.

Hi ta tlhela hi hlanganisa nongonoko wo hatlisisa nhluvukiso wo rhurhisa vanhu hi ndlela ya kahle, na matshalathala yo tiyisiwa, tanihi mhaka ya xihatla, ku hatlisisa ku fikelela mati, mbhasiso na gezi, leswaku hi 2014, hi fanele kuva na tindhawu ta kahle ta vutshamo na ku fikelela mindyangu hinkwayo eka vukorhokeri lebyi.

Ku hatlisisa ku antswisa ku fikelela ka xikongomelo xa rihanyo eka hinkwerhu swi katsa ku tiyisisa masimekelo ya Pulani ya Ndlela ya Rixaka ya HIV na AIDS. Hi tela hi ri na xikongomelo xa leswaku kwala lembeni ku hungutiwa vanhu lava nga tekiki mirhi ya TB hi 10% kuya eka 7%, letela ku tlula 3 000 wa vatirhi va rihanyo eka vufambisi bya vuvabyi lebyi no vona leswaku mirhi ya matimba na vavabyi lava lavaka vutshunguri bya matimba va kuma vutshunguri.

Hina xikongomelo xo hetisa ntirho eka ndlela ya vusirheleri bya vaaki byo twisiseka, swi vuyerisa ku suka eka vutihlanganisi lebyi sunguriweke hi vatirhisani va vaaki. Tanihi loko hi hlanganisa mavoko no tilulamisela eka Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki hi fanele ku tlhela hi tiyisisa nkanerisano wa tiko eka timhaka leti hi hlamuselaka tanihi tiko.

Timhaka timbirhi ti lava ku boxiwa hi ku komisa.

Xo sungula xa leswi i xiringanyeto xa leswaku hi fanele ku hlambanya leswaku hi ta va hi yingiserile vadyondzi nampundzu eswikhongeleni, xikan'we na ku Tinyiketela ka Vantshwa va hoyozela hi ku kombisa matikholo ya ximunhu na vun'we bya MaAfrika Dzonga hinkwawo. Holobye wa Dyondzo u ta hlamusela eka njhekanjhekisano ya tiko eka timhaka leti vhiki leri taka.

Mhaka ya vumbirhi i ya tindhawu na mavito ya tona, leswi lavaka endlelo ro landzelela eka swifundhzankulu hinkwaswo ku endlela leswaku hi ta tumbuluxa masungulo ya ku cinca loku hi ku ringanyetaka. Hi ta simeka endlelo leriku nga ri khale, hi ku leteriwa hi Huvo ya Mavito ya Tindhawu ta Afrika na Tikomiti ta Swifundzha.

Manana Xipikara na Mutshama-xitulu,

Loko hi langutisa eka mhaka ya vugevenga eka Ntshamo wo hlanganela wa palamende eka lembe leri hundzeke, hinkwerhu ha vilela ku nga ri ntsena hi vugevenga bya le henhla, kambe na xikombiso xa leswaku swilo swi hume endleleni loko swi ta eka ku dlaya - swi onha ntolovelo wo antswisa leswi kumiweke eka xidemokrasi.

Hi ndlela leyi faneleke, lembe leri nga hundza hi nghenelela eka mabindzu na swiyenge swin'wana swa vanhu, ku sungula manghenelo ya kahle eku pfuxeteni endlelo ra vululami hinkwaro.

Mayelana na leswi, hi moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, Khabinete yi pfumerile eka ntlawa wo cinca loku lavekaka ku tumbuluxa endlelo ra vululami rintshwa, ra masiku lawa no ri hundzuluxa. Exikarhi ka swilo swin'wana, leswi swi ta katsa ku vumba xivumbeko xo kondletela na mafambiselo eka endlelo eka xiyimo xin'wana na xin'wana, kusuka eka mfumo wa le xikarhi na wa muganga, ku hlangansa vululami na vamajisitarata, maphorisa, vaahluri, mintirho ya makhotso na Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu, xikan'we na minghenelelo yin'wana, ku katsa na ku nyika matimba eka Tiforamu ta Maphorisa ta Miganga.

Tanihi loko Swirho swa Vachaviseki swi nga na vutivi, swin'wana swa masungulo lawa swi sunguriwile; kambe hi na ntshembho wa leswaku, loko swi humelerisiwa hinkwaswo hi ndlela yo hlanganisiwa ya kahle no pfunetana, ntshikilelo wu tava wo tala eku lweni na vugevenga. Vaholobye va Vululami, ku Sivela Vugevenga na Ntlawa wa Vusirheleri va ta hlamusela hi vuenti eka vuxokoxoko bya leswi na masungulo man'wana eka vhiki leri taka.

Eku fambeni ka lembe leri, hi ta tlhela hi humelerisa Milawumbisi eka ku hundzuluka ka vululami hi ku tihlanganisa na vaahluri na vamajisitarata, ku hetisisa endlelo leri kongomaneke no tiyisisa vulawuri bya mindzilekano na vuhlayiseki, ku tlhela ku nyikiwa rihanyo eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa, ngopfu-ngopfu ku langutisiwa mhaka ya vadyohi lava dyohaka nakambe, no yisa emahlweni ku simekiwa swipimelo swo engetela leswi sukaka eka Khomixini ya Ntiyiso na Ndzivalelano.

Leswi swi susumetiwaka hi xiboho xo tiyisisa ku ku lwa na vugevenga, xikan'we na swiringanyeto swa Khomixini ya Vululami ya Khampepe eka matirhelo na ndhawu ya Vulawuri bya Matirhelo yo Hlawuleka (Directorate of Special Operations) xikan'we no yisa emahlweni eka mhaka leyi, ku katsa no lulamisa Endlelo ra Vululami bya Vugevenga, emakumu ka Nyenyankulu lembe leri, hi ta tihlanganisa na Palamende na tipalamende ta swifundzha na swipimelo swin'wana leswi lavaka ku antswisa ntalo wa hina wo lwisana na vugenga.

Leswi nga taya emahlweni swi hi tivisa tanihi loko hi teka goza leri ku tava ku tiyimisela ka mfumo ku lwisana na vugevenga byo kondleteriwa no antswisa mafambiselo, vukoteki na vukondleteri bya vayimeri va nawu.

Xa nkoka, ku humelela ka hina eku lweni na vugevenga swi ya hi ntirhisano exikarhi ka hina tanihi hi vaaka-tiko vo landzelela nawu, leswi hlohlotelaka hi milawu ya nawu, nhlonipho wa vululami na nsusumeto wa timfanelo ta ndzingano wa vanhu, laha Vumbiwa bya hina byi hi lerisaka ku landzelela vutomi bya hina bya siku na siku na swiviko.

Swirho swa Vachaviseki;

Lembe leri hi taya emahlweni na matshalatshala ku antswisa mafambiselo ya mfumo leswaku hi ta fikelela swiboho swa vaaka-tiko. Loko ku ri na swin'wana, moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki wu fanele ku tirha eka vanhu lava rhwalaka nkateko wo va vatirhela mfumo.

Kuna swilo swo olova kambe swi ri swa xihatla na swa nkoka hi faneleke ku swi endla, tanihi xiphemu xa matshalatshala hinkwawo ku antswisa nhlangano na ntalo wa mfumo.

Xo sungula, ku twananiwile eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo leswaku, ngopfu-ngopfu swivandla swa mintirho swa nkoka swi tatiwa eka tsevu wa tin'hweti swi nga ri na vanhu. Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo na Mafambiselo yi ta vumba endlelo ro valanga ku landzelerisa masimekelo ya swiboho leswi.

Xa vumbirhi, hi Mudyaxihi lembe na lembe (na le ka tin'hweti timbirhi eku sunguleni ka lembe ximali eka mfumo wa muganga) timininjhere nkulu hinkwato ti fanele ku yisa Mintwanano ya Matirhelo eka varhangeri lava faneleke. Hofisi ya Khomixini ya Mintirho ya Mfumo yi ta vumba endlelo ro valanga ku landzelerisa leswi.

Xa vunharhu, ku tiva leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i khokho ra vutomi bya muaka-tiko un'wana na un'wana, lembe na lembe hi ta tiyisisa ku simekiwa ka endlelo ro cinca swilo leri pasisiweke hi Khabinete. Leswi swi katsa ku antswisa endlelo ra IT, ku letela vatirhi eka tindlela tintshwa, ku susa swilo swa vugevenga no rhangela endlelo rintshwa ra Pasi ya khadi.

Ku antswisa matirhelo eka mfumo swi tlhela swi ya hi nkoka wa vurhangeri lowu nyikiwaka hi vulawuri na vufambisi nkulu. Ku engetela, i swa nkoka ku antswisa ku tinyiketela ka vatirhela mfumo emintirhweni ya vona - ntirho lowu nga le makatleni ya vurhangeri, vatirhelo mfumo hi voxe na minhlangano ya vatirhi.

Eka mhaka leyi, lembe leri, hi ku tirhisana na minhlangano yo yimela vatirhi, hi ta vitana Nhlengeletano ya Xiyenge xa Mfumo ku tlhuvutsa timhaka leti leswaku moya wa Batho Pele wu kuma mavonelo yo tiya laha vukorhokeri bya mfumo byi nyikiwaka kona.

Ku tirhisana na vatirhisani van'wana va vaaki, hi ta vona leswaku, eku heleni ka lembe leri, Nongonoko wa vumbirhi wa ku Lwisana na Vumbabva wa Tiko wa pasisiwa, na leswaku pulani ya matirhelo leyi ku twananiweke hi yona na mabindzu ya simekiwa. Eka mfumo wa muganga, hi ta pfuna 150 wa vamhasipala vo sungula ku tumbuluxa tindlela ta vona to lwisana na vumbabva.

Lebe leri hi ta yisa emahlweni ku tiyisisa matshalatshala na ntalo eka mfumo wa muganga ku fambelana na Ajenda ya Tindlela ta Mfumo wa Muganga ya 5 wa malembe. Ku vona leswaku ku na ndlela yo valanga eka mhaka leyi, SALGA yi pfumerile ku nyika swiviko swa kotara eka ntirho lowu endliwaka.

Ku endlela ku yisa emahlweni ku antswisiwa vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi swiyenge swo fana na valwela-ntshuxeko, vamanana na vantshwa, hi ta langutisa hi vuntshwa swiyenge leswi bohiweke ku endla mintirho leyi no kambisisa malulamiselo ya kahle, ku katsa ku hlela ka swiyenge swa Mfumo ngopfu-ngopfu leswi tumbuluxiweke ku langutisa eka nhluvukiso wa vantshwa no nyika matimba.

Mintlhontlho yo tala entirhweni wa hina leyi hi yi kumeke yi suka eka ku tsana eka mapulanelo. Kwalaho, tanihi xiphemu xa Swilaveko swa hina swa Nkoka eka nguva leyi taka hi ta hetisisa tindlela leti nga ta endla leswaku hi antswisa ntalo wa mfumo ku swi veka kahle na tipulani to hlanganisa, ku angarhela swiyenge hinkwaswo swa mfumo.

Swirho swa Vachaviseki;

Nongonoko lowu hi nga wu andlala wu katsa ku tinyiketela loku tiko ra hina ri pfumalaneke na vurhangeri bya tiko nkulu hi ku tirhisa Ndlela yo Langutisa hi Vuntshwa eka Afrika.

Mhaka ya nkoka, eku tlakuseni Ajenda ya Afrika lembe leri, ku tava ku tiyisisa mavandla ya Afrika, ku katsa Nhlangano wa Afrika na nongonoko wa nhluvukiso, NEPAD.

Leswi hi ta swi endla, leswi hlohleteriwaka hi ku navela loku fanaka ka vanhu va tiko nkulu eka ku hlangana lokukulu ku fikelela ntwanano wa tiko nkulu eka swiyenge hinkwaswo. Goza ra nkoka eka mhaka leyi i ku hlengeleta mavandla ya tindhawu na migingiriko leyi kongomeke eku fikeleleni ku hlanganisiwa ka tindhawu.

Hi yisa emahlweni ku tiyimisela eka ndhawu yo tshunxeka ya mabindzu eka Muganga wa Nhluvuko wa le Dzongeni wa Afrika, no tshembha leswaku ku tirhisiwa ka xiyimo xa Vutshamaxitulu bya SADC hi 2008/2009 swi ta nyika ntikelo eka ku tinyiketela ka swifundhza eka mhaka leyi.

Kuya hi mhaka leyi, hi ta yisa emahlweni ku hlangana ka mintwanano na vaakelana va hina na Nhlangano wa Yuropa, eka mhaka leyi rhangeriweke hi Nhlangano wa Afrika, ku vona leswaku minkanerisano eka Mintwanano ya Ntirhisano wa Ikhonomi ya hetisisiwa hi xihatla, yi sungula hi ku hatlisisa nhluvukiso wa ndhawu ya hina.

Eka lembe leri hundzeke, hi hundzisele vurhumiwa bya hina bya SADC ku pfuna eka vurhangeri bya tipolitiki ta Zimbabwe ku kuma xitshunxo eka mintlhontlho ya tipolitiki leyi va hlanganaka na yona. Hi vile na nkateko, eka Nhlengeletano ya AU eAddis Ababa ku nyika xiviko xo twisiseka xa ximfumo eka vurhangeri bya SADC eka mhaka leyi.

Hi ku komisa, matlhelo laya khumbhekaka eka minkanerisano yi fikelele ntwanano eka timhaka hinkwato mayelana na timhaka leti matlhelo hi mambirhi a ya fanele ku ti lulamisa. Leswi swi katsa timhaka leti fambelanaka na Vumbiwa, vusirheleri, vuhaxi na milawu ya nhlawulo, na timhaka tin'wana leti tsakeriweke eka malembe yo tala. Milawu leyi faneleke eka mhaka leyi yi pasisiwile hi palamende, ku katsa na ku cinca loku faneleke ku vumbiwa. Hambiswiritano, leswi saleke, i mhaka ya maendlelo yo yelana na ndlela yo nghenisiwa ka Mpfapfarhuto wa Vumbiwa byintshwa lowu ku twananiweke hi wona.

Hi ndlela leyi faneleke, hi ta tlangela swin'we na Varhangeri va Matiko ya SADC na Mfumo eku hoyozeleni matlhelo hi mambirhi eka Minkanerisano ya Zimbabwe eka leswi va swi fikeleleke no va hlohlotela ku tirha swin'we ku ololoxa mhaka leyi saleke. Tanihi leswi hi komberiweke hi Varhangeri va Matiko ya SADC na Mfumo hi tshama hi lunghile ku yisa emahlweni hikondletela minkanerisano ya Zimbabwe. Hi le tlhelo, hi navelela vanhu va Zimbabwe ku humelela eka nhlawulo lowu nga ta va kona hi ti 29 Nyenyankulu.

Vuxaka bya hina na Democratic Republic of Congo byi ta ya emahlweni, tanihi loko hi lava ku nghenelela eka matshalatshala yopfuna vanhu va tiko ku fikelela ku rhula ka nkarhi hinkwawo no simekiwa ka nongonoko wa vona ku aka hi vuntshwa na nhluvukiso.

Naswona mfumo wa hina wu ta tshama wu langutisa leswi humelelaka eKenya, Chad, Burundi, Darfur eSudan, Sahara Vupeladyambu, CÅte d'Ivoire, Somalia, Comoros na Central African Republic ku kuma ku rhula loku nga heriki na ntshamiseko.

Ha vilerisiwa hi madzolonga na ku dlayana eKenya na Chad, leswi vuyerisaka endzhaku ndzima leyi hi yi endleke eka malembe mangari-mangani mayelana na ku pfuxa tiko nkulu ra Afrika. Hi rhambha MaAfrika hinkwavo ku endla swihi na swihi leswi va nga swi kotaka, hinkwerhu hi pfuna ku yimisa swilo leswi swo biha swi humelelaka.

I ntiyiso, hi ta ya emahlweni ku endla mintirho ya hina eka Huvo ya Vusirheleri ya Matiko ya Tinxaka. Xa nkoka eka mhaka leyi, i ku tiyisisa ntirhisano exikarhi ka Huvo ya Vuhlayiseki ya UN na Huvo ya ku Rhula na Vuhlayiseki ya Nhlangano wa Afrika.

Ku susumetiwa hi xilaveko xo tlakusa ku antswisiwa ka nkoka wa vutomi eka vanhu hinkwavo, ngopfu-ngopfu eka matiko lawa ya ha hluvukaka, hi ta langutisa ngopfu eku tiyisiseni ku nghenelela ka hina eka tiforamu ta Indiya-Brazil-Afrika Dzonga, Ntirhisano wa Tindlela wa Afrika Yintshwa-Asia, Nhlangano wa Non-Aligned, Ntlawa wa 77 na minkanelo ku hetisisa ntwanano wa mabindzu wa SACU-Mercusor.

Eka leswi fanaka, hi ta yisa emahlweni ku nghenisa xandla eka ku fikelela swikongomelo swa Kyoto Protocol eka ku Cinca ka Maxelo na ku antswisa loku yaka emahlweni eka mhaka leyi, no nyika mavonelo eka minkanelo ya Minhluvukiso ya WTO Doha.

Lembe leri hi tlangela lembe ra vukhume ku tumbuluxiwe vuxaka bya xidiplomati exikarhi ka Afrika Dzonga na People's Republic of China. Ku kula ka vuxaka eka tindhawu to tala exikarhi ka mimfumo ya hina na vanhu swi tiyisisa leswaku Ntirhisano wa China-Afrika Dzonga eka ku Kula na Nhluvukiso i ndlela ya vuxaka yo vuyerisa hinkwerhu, leswi nga kulaka swi tiya swinene.

Lembe leri taka, hi ta rhurhela Nhlengeletano yo Langutisa hi vuntshwa ku hlela masimekelo ya swiboho swa Nhlengeletani ya Misava yo Lwisana na Xihlawuhlawu leyi a yi khomeriwe laha tikweni hi 2001. Hi na ntshembho leswaku, kuya hi xihlawuhlawu lexi yaka emahlweni na mimbuyelo yo chavisa swi ya emahlweni ku tshikilela vanhu, Mimfumo na vanhu va misava va ta tirhisana swin'we na hina ku vona leswaku Nhlengeletano yo Langutisa hi vuntshwa yi fikelela swikongomelo swa yona.

Vutihlamuleri lebyi bya misava, ku katsa no rhurhela Mphikizano wa Ntlangu wa Bolo ya Misava wa 2010 wa FIFA , wu ta tisa ku vevukeriwa eka ntshembho wa vumunhu lebyi hi nga na byona laha tikweni tanihi ndlela eka magoza ya kahle eka vanhu hinkwavo. Kambe a hi fanelangi ku tekela leswi ehansi.

Ndzi na ntshembho wa leswaku, ehansi ka vurhangeri bya Huvo ya Vumaketi ya Misava, mabindzu na Vuvekisi ya Afrika Dzonga (TISA), Vupfhumba bya Afrika Dzonga na vayimeri van'wana hi ta khomana xikatla eku hangalaseni emisaveni hinkwayo moya wa Matirhelo hi ndlela yo ka yi nga Tolovelekangiki, na ku yisa emahlweni ku tumbuluxiwa ka muganga lowu hlayisaka na swiyimo eka misava ku hlengeletana etikweni ra hina ku tlangela vumunhu bya Afrika hi 2010.

Manana Xipikara, Mutshama-xitulu na Swirho swa Vachaviseki;

Tanihi leswi ndzi vuleke leswi ndzi swi vuleke, ndzi vuya eka xivutiso: hi xihi xiyimo xa tiko ra hina loko hi sungula 2008!

Leswi ndzi swi tivaka no swi vula hi leswaku: mintlhontlho yihi na yihi leyi hi nga na yona sweswi, hi le ku lweni na yona!

Ndzi vula leswi ndzi nga tipfinyingi hikuva ndzi na ntshembho wa leswaku MaAfrika Dzonga va na vuswikoti no tiyimisela ku fikelela ntlhontlho wa matimu - ku tshikilela ntirhisano wun'wana na wun'wana wa vuhina - ku tihlamulela eka mintlhontlho ya siku na siku ya tiko, ku katsa leswi fambelanaka na ikhonomi ya hina, xiyimo xa tipolitiki na xa ikhonomi eAfrika na kun'wana laha misaveni, no teka minkateko ya ndzima ya tiko ra hina leyi endliweke eka khume mune wa malembe laya hundzeke.

Loko hi khomana xikatla, no tinyiketela eka ku fambisa mabindzu ya hina hi ndlela yoka yi nga tolovelekangiki, hi ta tiyisisa ndlela ya hina yo aka hi vuntshwa na nhluvukiso no swi yisa eka swiyimo swa le henhla swinene.

Ndza khensa.

Issued by: The Presidency
8 February 2008



<fn>StateoftheNation.2009.2009-04.Ts.txt</fn>
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Puresidente ya Afrika Dzonga, Kgalema Motlanthe, eka Ntshamo wo Hlangana wa Palamende, Cape Town

6 Nyenyenyani 2009

Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka;
Tatana Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Manana Xandla xa Puresidente;
Xandla xa Xipikara na Xandla xa Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu Langa;
Voko ra khale ra Puresidente ya Riphabliki ya Afrika Dzonga na Puresidente ya ANC;
Vaholobye-nkulu va Swifundzha-nkulu;
Swirho swa Khabinete na Xipikara xa Tihuvo ta Mulawu ta Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu wa khale na Khale ka Vafambisi va voo Rhengela va Palamende;
Vahlonipheki, Vayimeri va Matiko ya le Handle na vayeni vo hlonipheka va matiko ya le handle;
Varhangeri vo Hlonipheka va Minhlangano ya Tipolitiki na Swirho swa Palamende, Varhangeri va Ndhavuko;
Muhlonipheki Meyara wa Doroba-nkulu ra Cape Town;
Varhangeri va swa vukhongeri na vuyimeri bya vaaki-tiko;
Makhomuredi na vanghana;
Vaendzi vo hlawuleka:

I ntsako eka mina ku vulavula emahlweni ka Ntshamo wo Hlangana wa Palamende ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, emasungulweni ya xiphemu xo hetelela xa Palamende ya hina ya Vunharhu ya Xidemokrasi.

Ndzi yima emahlweni ka vanhu va Afrika Dzonga hi ku titsongahata eka nkarhi lowu ndzi nga va na wona wa ku khoma xiyimo xa le henhla swinene laha tikweni hikwalaho ka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi lexi nga suka eka xiboho lexi nga tekiwa hi nhlangano lowu nga rhangela eka mfumo ku yimisa entirhweni Puresidente wa khale.

Xa mina i vutihlamuleri, eka mhaka ya tinhweti nyana, ku rhangela Huvo-nkulu ya Rixaka ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa African National Congress eka nhlawulo wa 2004, na ku veka masungulo eka vufambisi bya le ndzhaku ka nhlawulo ku sungula ntirho.

Leswaku eka tinhweti ta ntlhanu leti nga hundza, hi kotile ku tiyisisa leswaku ku va na ku cinca loku nga vonakiki na ku yisa emahlweni eka mafambiselo ya mfumo hikokwalaho ka nhluvuko wa mafambiselo ya hina ta xidemokrasi, loku ku vonakaka eka ntirhisano wa swirho swa Huvo-nkulu - swa khale na le swintshwa - na voko ro tiya ra vafambisi va swiyenge swa mfumo.

Loko hi languta endzhaku eka malembe ya khume-ntlhanu lawa ya nga hundza, ndzi tsakela ku khensa ku tinyiketela na ku tikarhata ka ti Puresidente Nelson Mandela na Thabo Mbeki na vavasati ni vavanuna vo tala lava va nga tlanga xiave xa vona eka ku rhangela xikepe xa mfumo ehansi ka xidemokrasi: eka Huvo-nkulu na vufambisi, tihuvo-nkulu ta swifundza-nkulu swa swiphemu swinharhu swa mfumo na Vululami; ku rhangeriwile hi ku navela ku antswisa xiyimo xa vutomi bya ma Afrika Dzonga hinkwavo.

Ehenhla ka hinkwaswo leswi, ndzi yima emahlweni ka n'wina hi ku tinyungubyisa na vutitshembhi leswaku Afrika Dzonga leyi hi yi tlangelaka namuntlha - misava leyi a yi avanile, swiphiqo na ku papalatiwa ka malembe ya 15 lawa ya nga hundza - I mbuyelo wa mintirho na minyuku ya vavasati ni vavanuna va Afrika Dzonga vo huma eka matlhelo yo hambana-hambana ya vutomi.

MaAfrika Dzonga lawa ya yimela ku tshemba na ku alela loku nga swihlawulekisi swa tiko ra hina.

Eka ntalo wa maAfrika Dzonga wo hlamarisa ku na Swirho swa Palamende ya hina ya xidemokrasi lava hi nga va na khombo ro lelana na vona ku sukela eka Nyenyenyani leyi nga hundza. Va katsa Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.

Eka vona, ndzi tsakela ku engetela Manana Helen Suzman, muAfrika Dzonga wo hlawuleka, loyi a yimela minkoka ya Palamende ya hina leyintshwa eka tichembara ta nkarhi lowu nga hundza.

Hi vona lava na van'wana varandza-tiko lava va nga avelanaka ku beriwa mavoko loko hi tivisa leswaku - hambi xidzedze xa ikhonomi xi nga ha hi nela njhani, hambi ku kanakanisa ka swa xipolitiki ku nga hi endzela eka ku cinca loku hi nga eka kona hi katsanile - tiko ra hina ri le eka xiyimo xa kahle.

Hambiswiritano, a hi fanelanga ku tekela ehansi mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona. Ku n'woka ka xiyimo xa ikhonomi ya misava ku tisa makhombo ya le henhla swinene eka swa ku lahlekeriwa hi mintirho na ndzingano wa vutomi eka vanhu va ka hina.

Hi ntumbuluko, ku pfumaleka ka ndlela eka ku cinca ka swa xipolitiki ku nga tisa swivutiso swo tala leswi nga riki na tinhlamulo eka nkarhi wa sweswi.

Hi xivangelo xexo, van'wana va hina va nga hlamarisiwa hi magandlati ya nkarhi-nyana ya maxelo yo biha naswona ya gova makatla ya hina eka swidzedze leswi nga kona eka ntshikelelo wa ikhonomi na mpfilumpfilu wa swa tipolitiki.

Kambe ra hina i rendzo ta ntshembho na ku tiyisela.

Hi nga ha vula leswaku, eka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi, swilo swo tala swa Vumbiwa ra hina swi ringekile eka nkarhi wa sweswi nyana; naswona hinkwaswo ka swona swi hundze xikambelo lexi humelerisaka erivaleni xidemokrasi lexi kombaka ku tiyisela.

Xidemokrasi xa hina xi hanye kahle. Xa karhi xa kula xi tiya hi nkarhi, xi simekiwe ehansi ka Vumbiwa leri nga talangiki ku ringanisiwa laha misaveni.

I ntiyiso, ku tirha hi matimba eka mimburisano ya hina eka nguva leyi ya ku phikizana ka nhlawulo - leswi hinkwerhu hi pfumelaka leswaku ku fanele ku va na xindzhuti na ntshuxeko - i xitshembiso xo tiyisisa ku ya emahlweni na ku antswisa xidemokrasi xa hina.

I vanhu va Afrika Dzonga lava nga tiyisisa ku ya emahlweni; naswona hi vona lava nga ta sirhelela xidemokrasi xa hina ema malembe lawa ya taka.

Ndzi pfumelele, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu, hi xikongomelo xo kombela ma Afrika Dzonga hinkwawo lava nga fikelela ku tsarisa na ku vhota eka minhlawulo leyi yi taka ya tiko hinkwaro na wa swifundza-nkulu, leswaku hi ta vumba vumundzuku bya hina hina hexe.

Leswi hi fanele ku swi endla siku rin'wana na rin'wana ro tirha eka tihofisi ta masipala, ku nga si pfariwa nxaxamelo wa vavhoti. Kambe hi fanele ku tirhisa nkarhi wo hlawuleka wo tsarisa wa mahelo ya vhiki lowu nga lulamisiwa hi va Khomixini ya Nhlawulo ya Afrika Dzonga (va IEC) mundzuku na hi Sonto, ti 7 na ti 8 ta Nyenyenyani.

Ndzi lava ku teka nkarhi Iowu ndzi kombisa leswaku eka masiku nyana lawa ya taka, ndzi ta hetisa ku tihlanganisa na Khomixini ya Nhlawulo na Vaholobyenkulu va Swifundza-nkulu na ku tivisa siku ra minhlawulo.

Swirho swo Hlonipheka;

Hi kolota vuhina tani hi xidemokrasi eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava, hi ti 27 Dzivamisoko 1994, ro sungula hinkwerhu ka hina hi teka vumundzuku bya vona hi byi veka emavokweni ya hina.

Hi ntirho lowu wo olova kambe wa nkoka wa ku hlawula mfumo wa vanhu va tiko ra hina, hi kombile swikosi eka leswa khale leswi a swi teke vumunhu bya hina hinkwerhu.

Hikwalaho swa fanela eka ntirho lowu ku tlangela ku tsundzuka ka vu 20 ka ku amukeriwa ka Xiboho xa Komiti ya Nkarhinyana ya OAU ya le Dzongeni wa Afrika eka Xivutiso xa Afrika Dzonga loku nga amukeriwa hi Mhawuri, 1989 - lexi tivekaka tani hi Xiboho xa Harare.

Matshalatshala lawo ya endle masungulo ya ntwanano wa misava hinkwayo, hi va Nhlangano wa Misava, eka ku kongoma minkanerisano eAfrika Dzonga.

Laha Afrika Dzonga, xi tlhele xi endla mpfumelelano wa Khonferense ya 1989 ya Vumundzuku bya Xidemokrasi - ku hlanganisa varandza-tiko vo huma eka swiyenge swo hambana-hambana swa vutomi.

Hinkwaswo leswi swi yise eka minkanerisano leyi nga eka masungulo ya nhlawulo wa hina wo sungula wa xidemokrasi hi 1994.

Eka leswi, hi fanele ku komba xichavo eka mufi Puresidente wa African National Congress, Oliver Reginald Tambo, ku va a sungule leswi etikweni hinkwaro ra Afrika na minhlangano ya misava hinkwayo, leswi nga va makomba-ndlela ya swintshunxo swo rhula eka nkwetlembetano etikweni ra hina.

Goza rero ra vunhenha ro endla rimba leswaku hi ta lava ku rhula na ndzivalelano, eka nyimpi na nkwetlembetano, leswi a swi vekeriwe masungulo ya kahle na yo biha eka malembe ya dzhana lawa ya nga hundza, xiboho xa 1909 xa Khonvhenxini ya Rixaka (National Convention) lexi nga rhangela ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika Dzonga.

Loko Khonvhenxini yi hlamusele mindzelekano ya minkoka ya Afrika Dzonga leyi hi yi tivaka namuntlha, a yi vekiwe ehansi ka ntshikelelo wa xihlawuhlawu na ku hambanisa.

Kutani ke, 15 wa malembe eka xidemokrasi xa hina, hi nga sungula ku langutisisa nchavo, ku nga sirhelelekangi na ku kanakana loku nga endliwa eka ku tlula 100 wa malembe ka ku hambanisa na ku rhula ka nxisetelo eka van'wana va varhangeri va xikholoni, loku a ku nga fanelangi ntsena; kambe a ku lahlekile.

Minchavo leyi na ku pfumaleka ka nsirheleleko swi nyikile ku tlakuka ka malembe ya alelo. Eka leswi, hi komba xichavo eka jaha ra xivindzi ra vanhu va hina, Solomon Kalushi Mahlangu loyi a nga hayekiwa malembe ya 30 lawa ya nga hundza hi ku tinyungubyisa, hi ku amukela leswaku ngati ya yena yi ta byala nsinya wa ntshuxeko.

Ndzi pfumeleleni ku amukela Lucas Mahlangu, buti wa Kalushi, loyi a nga yimela ndyangu wa ka Mahlangu.

Solomon Mahlangu a a yisa emahlweni ntolovelo wa tinhenha ta malembe lawa ya nga hundza, lava eka vona hi hlayaka na lava nga le hansi ka Hosi Cetshwayo loyi hi 1879 a nga hlula nyimpi ya maBrithani eSandlwana, hi ku sirhelela ntshuxeko wa vanhu vo sungula va tiko ra hina na vulawuri bya misava ya vona.

Malembe ya dzhana na makume nharhu (130) ku ya emahlweni, hi nga hlamula ku tshemba na ku alela loku nga va kona eka timbilu teto.

Exikarhi ka dyondzo, ku alela loku fanaka ku nyanyisile ntsakelo eka vanhu vo tala ka ku alela hi nkarhi wa ku titimela ka xixika endzaku ka ku yirisiwa ka minhlangano ya ntshuxeko na ku khomiwa ka varhangeri lavakulu.

Ntlawa wa machudeni ya xivindzi lava nga suka eka NUSAS ku sungula Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Saso) malembe ya 40 lawa ya nga hundza.

Eka vanhu lava a ku ri na varhangeri vo sungula va Saso, lava a va katsa: Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi. Ku tisa ntshembo eka nkarhi wa ku hela matimba, hi va komba xichavo. Eka leswi, hi tsakela ku amukela khazi wa Onkgopotse Tiro, Pat Tlhagwana.

Eka mhaka leyi hi tlhela hi hlonipha mufi Ephraim Mogale, Puresidente wo sungula malembe ya 30 lawa ya nga hundza ya Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Cosas), na tintangha ta yena.

Hi ku tsundzuka machudeni ya malembe ya tolo ku na hungu leri landzeriwaka, leswaku torha ra ntshuxeko na vutivi swa hisa hambi ku tiyela ka vantshwa va hina.

Hungu eka swendlo swa vona swa vunhenha swa ha fana namuntlha tani hi leswi a swi ri xiswona malembe yo hlaya lawa ya nga hundza, leswaku hi fanele ku engetela swin'we ku rhangela nkarhi lowu nga kona; leswaku hi marito ya Ntwanano wa Ntshuxeko (Freedom Charter), pfula swinene "minyangwa yo dyondza na ya mfuwo"!

Hi rhamba minhlangano leyi na varhangeri va yona ku tshikelela moya wa ku tshemba na ku tiyisela leswi nga nghenelela eka ku lwela ntshuxeko hambi loko swilo hinkwaswo swi kanakanisa; ku langutela ehansi vutihlamuleri lebyi nga emakatleni ya hina ku yisa emahlweni mavonelo lawa vo tala va nga titsona swo tala ku ya humelela, ku alela ku tlheriseriwa endzhaku hi swirhalanganyi na ku tikeriwa.

Naswona ke, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka, hi fanele ku tivutisa hi hexe: leswaku xana magoza ya hina ya hlamuseriweke hi ntila wa ku cinca ka swa vaaki laha Afrika Dzonga eka malembe ya khume ntlhanu ya ku tswariwa ka ntshuxeko wa hina; naleswaku hi rhangele xivangelo xa nhluvukiso wa vanhu na xindzhuti xa vanhu ku sukela hi xileriso xa xidemokrasi xa 2004!

Namuntlha hi na mafambiselo ya xidemokrasi lawa ya tirhaka kahle, lawa nga vekiwa eka minsinya ya ku humesela swilo erivaleni, na tipulatifomo to hlaya ta ku tihlanganisa na vaaki na minhlangano yo tiyimela leyi swileriso swa yona swa Vumbiwa ku nga ku seketela demokrasi.

Eka malembe lawa ya nga hundza, hi antswisile swiyenge swa mfumo swa mafambiselo hi kantsongo ka ntsongo. Hi akile fambiselo ra matirhisanelo ya kahle ya mfumo eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo, na ku antswisa ntirhisano na yona na le xikarhi ka yona.

Hakunene, mfumo wu nga tinyungubyisa leswaku hi cincile xivumbeko xa matirhelo xa mintirho ya mfumo, leswi swi fambelanaka na xihlawulekisi xa tiko ra hina.

Hambiswiritano, loko vavasati va endla kwalomu ka 34% ya swiyimo swa le henhla eka mintirho ya mfumo, leswi swi le hansi ka ndzinganiso lowu a hi ti vekele wona.

Eka levhele ya rixaka na tihuvo ta milawu ta swifundzha-nkulu, swikombiso hileswaku lembe leri rixaka ri ta hundza 32% ya vuyimeri bya vavasati eka ku fikela levhele leyi nga fikeleriwa hi 2004 na ku tshemba leswaku, hambi 40% leyi nga fikeleriwa eka minhlawulo ya 2006 ya mfumo wa miganga.

Hi tshemba leswaku minhlangano hinkwayo ya tipolotiki, loko yi ri karhi yi hetisa minxaxamelo ya yona ya nhlawulo, yi ta nghenelela eka matshalatshala lawa lamanene!

Hi ku humelela loku nga va kona, eka 0,2%, xiyimo a xi tsakisi ngopfu hi ku ya hi vatsoniwa ku va va thoriwa eka mfumo, hi ku pimanisa na 2% leyi a hi tivekele yona.

Ku hlayela ka hina hinkwerhu, xiyenge xa phurayivhete xa ha salele endzhaku.

Mimpimanyeto yo karhi yi vekiwile ku antswisa matirhelo ya kahle eka mintirho ya mfumo, ku katsa na mafambiselo ya swa timali, Tisenthara ta Mintirho ta Thusong na yan'wana matshalatshala ya ku antswisa matirhelo ya mfumo, izimbizo, hi leswi swi nga xiswona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, vurhangeri byo tiya.

Hambiswiritano, ka ha ri na swo tala leswi lavaka ku endliwa ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku dyondzisa matirhelo eka van'wana va vatirhela mfumo, ngopfu-ngopfu lava nga hlanganaka hi swikandza na vaaki-tiko eka mintirho ya vona ya mfumo.

Tani hi laha Swirho swo Hlonipheka swi tivaka ha kona, mfumo wa hina wu rhangise ku lwisana na vukungundzwana tanihi xikongomelo-nkulu xo xi langutisa.

Leswi swi vonakile eka milawu na vulawuri lebyi lawulaka vatirhela mfumo na van'watipolitiki lava nga khoma swiyimo swa ofisi kombiwile, vuxaka exikarhi ka vaaki na van'wamabindzu va miganga, xikan'we na tilayini ta riqingho to vika vukungundzwana.

Swi nga va leswaku mafambiselo yo sivela na ku xupula vukungundzwana ya ha kayivela; kambe ku suka eka vonelo ra mafambiselo ya mfumo, hi nga vula leswaku ehenhla ka 70% wa swiendlo swa vukungundzwana leswi nga vikiwa eka vamahungu swi tiviwile hi vaaki-tiko hikuva mfumo wu kumile maendlelo yo biha na ku tirhana na swona.

Minthlontlho yo fana na leyi yi kona eka swiyenge swa phurayivhete.Emakumu, ntlhontlho wu le ka vulawuri; na ku va ku ri mhaka yo landzelela vulawuri.

Swirho swo Hlonipheka;

Ndza swi tiva leswaku hinkwerhu ha pfumela leswaku ku hanya kahle ka vaaki-tiko va hina ku ya hi,ngopfu-ngopfu, eka ku humelela loku hi nga ku endla ko ndlandlamuxa rifuwo ra rixaka na ku tiyisisa leswaku mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi ku averiwa vanhu hinkwavo.

I swa ntolovelo leswaku, endzhaku ka ku yima ka ikhonomi eka malembe ya va 1980 na va 1990, Afrika Dzonga yi tokotile nkarhi wo leha wa ku tiyisela ka ikhonomi ku sukela loko ku tsarisiwile tinhlayo ta ku sukela hi 1940.

Eka Malembe ya Khume yo Sungula ya Ntshuxeko, ku kula ka ikhonomi ku le ka nhlayo-xikarhi ya 3% hi lembe, naswona ku antswa loku ka ku fika ka 5% hi lembe eka nhlayo-xikarhi ya ku suka hi 2004 ku fika hi 2007.

Loko ka ha tlakuka swa vatirhisi, leswi nga khutaziwa hi ku thoriwa na miholo na ntlakuko wa minxavo wa le hansi na mpimo wa ntswalo, swi teke xiave eka leswi, swa hi khutaza kuva minkarhi leyi nga ta tisa ku kula ku ya emahlweni.

Leswi swi katsa, emasungulweni, mpimo wa ntswalo wa le henhla wa vuvekisi bya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na swa phurayivhete. Eka leswi, malembe ya ntlhanu lawa ya nga hundza, a hi ri eka 16% wa ntsengo lowu nga vekiwa wa Gross Domestic Product (GDP). Sweswo swi tlakusile eka vuvekisi lebyi namuntlha byi nga yima eka 22%, kusuhi na 25% loku nga vekeriwa eka 2014.
Leswi i xiyenge xa mimbuyelo ya minongonoko ya mfumo ya ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa mfumo.

I xivangelo xa tipholisi to antswisa xiyimo eka vuvekisi bya xiyenge xa phurayivhete; na ku endla pholisi ya swa timali hi ndlela yo ndlandlamuxa ku fikeleleka ka mintirho na ku hunguta ntshikelelo wa ntlakuko wa minxavo loko hi nkarhi wun'we ku tiyisisiwa ntshamiseko wa swa xi ikhonomi leyikulu na ku fikeleleka.

Xikongomelo xa ku cinca ka ikhonomi leyikulu eka malembe ya khume lawa ya nga hundza, na matshalatshala, ngopfu-ngopfu ku sukela hi 2004 ku susiwile swirhalanganyi eka ku kula loku nga va na ku nghenelela ka kahle.

Eka mhaka leyi ya matshalatshala ya ku Kula ko Hatlisisa no Avelana (AsgiSA) lawa ya simekiwaka, ku tiyisisa hinkwaswo leswi nga sivelaka ku fana na switirhisiwa swo pfalela, i pholisi yo katsa ya mintirho na minongonoko, ntlhontlho wa vuswikoti, vulawuri na minongonoko ya pholisi yo hlanganisa, mintlhontlho ya vuswikoti, ntlimbo wa vulawuri na matirhelo ya kahle ya mintirho ya mfumo leyi nga kongoma na hi ndlela yo landzelerisa.

Ikhonomi ya hina yi pfulekile, naswona ku sukela hi 1994 yi tshamisekile eka fambiselo ra misava hinkwayo. Minhlangano ya hina ya swa timali i swikombiso swa khale leswi nga hi sirhelela eka swidzedze swa ikhonomi eka misava hinkwayo.

Kambe, ku fikeleleka ka yona eka vaaki-tiko va hina va ha ri ehansi ka leswi nga languteriwa. Ikhonomi ya hina ya ha yimele eka migodi na nxaviselano wana matiko ya le handle. Handle ka xiyenge xa mintirho, a hi se vona ku ndlandlamuka lokukulu eka xiyenge xa nkoka, ngopfu-ngopfu swa vutumbuluxi.

Hikokwalaho ka leswi, mpimo wa makulelo eka nxaviselano na matiko ya le handle a ku se ya ehehla ku fananisiwa na matiko yan'wana. I ku hluleka loku kahle-kahle loku nga na nhlamulo ya ku ya ehansi ka Akhawunti ya Sweswi (Current Account) ngopfu-ngopfu loko hi nghena eka xiphemu xa le henhla xa ku kula.

Naswona hikokwalaho ka mpimo wa ku hlayisa loku nga ehansi, hi vile na ku kayivela eka nkhuluko wa swa timali eka ku ya ehansi ka minongonoko ya vuvekisi bya hina.

Leyi i mintlhontlho leyi tiko ra hina ri nga ta langutana na wona ku ya emahlweni.

Xa nkoka ngopfu i xivutiso xa leswaku: xana i yini leswi ku kula ka ikhonomi ku faneleke ku va swona? Rifuwo ri endliwa leswaku ku ta antswisiwa xiyimo xa vutomi bya vanhu.

Hikokwalaho, xivutiso xa loko ku kula loku kun'wana ku avelana hi ku ringanisiwa na ku kula loku nga exikarhi ka hinkwaswo leswi nga langutana na ikhonomi.

Xa nkoka, ku avelana mimbuyelo ya ku kula ku fanele ku katsa xiyenge xa mintirho, ku tiyisisa leswaku ku na mintirho ya kahle.

I ntiyiso, i mhaka ya rhekhodo ya manyunyu leswaku exikarhi ka 1995 na 2003, ikhonomi yi tumbuluxe kwalomu ka miliyoni-na-hafu ya mintirho yintshwa; naswona yo vonaka swinene, kwalomu ka 500 000 wa mintirho hi lembe exikarhi ka 2004 na 2007.

Eka nkarhi lowo hetelela, i ro sungula ku sukela loko ku fikeleriwile demokrasi, ku tumbuluxiwa mintirho yo tala ku tlula nhlayo ya lava sungulaka ku nghena emintirhweni, leswi nga hunguta ku pfumaleka ka mintirho hi mpimo wa ku suka eka 31% hi 2003 ku fika eka 23% hi 2007.

I ntiyiso, leswi a swi fanelanga ku hi susa eka switshembiso swa hina swa ku ya emahlweni hi langutisisa mhaka leyi ya ndzingano eka mintirho leyi, ku katsa timfanelo na mimbuyelo leyi vatirhi va nga tiphinaka hi yona.

Ku avelana mimbuyelo ka ku kula ku katsa ku simekiwa ka mhaka ya ku lulamisa matholelo yo langutisisa lava a va tsan'wiwile, ku katsa na ku Nyika Matimba ko Ndlandlamuka ka Ikhonomi eka Vantima.

Leswi a hi landzelela leswi vuriwaka ajenda ya xihlawuhlawu. Hi ntiyiso, tiko leri nga tiyisisiki ku nghenelela ka vaaki-tiko hinkwavo eka tilevhele hinkwato ta migingiriko ya ikhonomi loku nga ta tirha kahle ku fika ehenhla.

Mhaka ya leswaku xiyenge xo tiyimela xa ha ri endzhaku hi ku cinca xiyimo xa vulawuri na mintirho ya vuswikoti, eka nhluvukiso wa mabindzu na swin'wana eka xiphemu lexi endlaka tiko ra hina ri kula.

Ku avelana mimbuyelo ya ku kula swi vula mintirho yo koteka na ku ringana eka mfumo hi ku tirhisa switirhisiwa swo hangalasa na ku avelana ndwalo wa ku nyikela mintirho ya mfumo.

Swirho swo Hlonipheka va ta swi tiva leswaku switiviwa swo tala eka mhaka yo fambelana na miholo ya vaaki-tiko. Hambiswiritano ndzi ta boxa swikombiso nyana ku komba ntumbuluko wa ku humelela loku hi nga va na kona na mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona.

Mfumo wa swi tiva leswaku ku na vusweti lebyi nga hangalaka eka tiko ra hina; na levhele ya ku pfumaleka ka ndzingano yi le henhla swinene.

Eka malembe ya 15 lawa nga hundza hi endlile ku antswa hi laha hi nga kota ha kona ku hlasela leswi hi ku nyika mali yo pfuneta vaaki-tiko. Ku tshaha mintirho leyi nga endliwa hi ntlawa wa swidyondzeki swa le Yunivhesiti ya Stellenbosch, lowu nga rhangeriwa hi Professor Servaas van der Berg:

Xo sungula, ku ya ehansi ka mpimo wa swa mali eka vusiwana ku sukela hi loko ku ve na ku cinca ka nguva ya malembe-xidzhana. Ku hunguteka loku vangiwaka hi mali yo pfuneta vaaki-tiko leyi nga tirhisiwa ku suka hi 2002 ku ya emahlweni. Ku antswa loku ku vonaka eka ku fikelela mintirho ya masungulo - ku ya ehansi ka vusweti bya switirhisiwa hambi loko ku rhangeriwa hi vusweti bya mpimo wa mali ya vusweti. Xa vumbirhi, hambi loko ku hunguteka ka vusweti ku nga vonaka, ku pfumaleka ka ndzingano ku engetelekile ku sukela hi nkarhi wa va 1990. Xa vunharhu, ku hambana loku nga tshikeleriwa hi vusweti na mintolovelo yo pfumaleka ka ndzingano ku humesa mavonelo ya pholisi yo angarhela...[V]pVusweti byi yile ehansi ku sukela loko ku ve na ku cinca, kambe... ku pfumaleka ka ndzingano a ku antswangi.
(Poverty since the transition: What we know, p8: van der Berg et al, August 2007)

Eka vuxokoxoko byo langutisisa, valavisisi va kume leswaku:

...Eka midyangu leyi katsaka na vana (leyi hlamuseriwaka tanihi lava va nga na malembe ya 17 na le hansi), nhlayo ya mindyangu leyi vikaka leswaku vana va etlela va nga dyangi yi le ku yeni ehansi (ku suka eka ku tlula 31 wa tiphesente ku ya eka 16 wa tiphesente) exikarhi ka 2002 na 2006. Leswi swi vula leswaku xiyimo xa vusweti xi antswile swinene, ngopfu-ngopfu eka vanhu lava tokotaka rihanyo ro tika. Ku tala ka ndlala eka vana ku yile ehansi eka mune wa malembe lawa ya nga hundza.
(Poverty since the transition: What we know, p25: van der Berg et al, August 2007)

I ntiyiso, mavonelo lawa ya tiyisisiwa hi ndzavisiso wa hina, lowu kombaka leswaku vusweti eka vaaki-tiko va ma Afrika na Makhaladi ku yile ehansi, ku nga va hikokwalaho ka mbuyelo wa mpimo wa lava nga kuma mintirho na ku fikelela mali ya mpfuneto. Loko nhlayo ya mali ya mpfuneto a yi ri eka 2,5-wa mamiliyoni ya vavuyeriwa hi 1999, hi 2008 nhlayo leyi yi engetelekile ku fika eka 12,4-wa mamiliyoni.

Leswi swi humelela hikokwalaho ka ntlakuko wa ku fikelela Mali yo Pfuneta Vana, loku tlakuka ku suka eka 34 wa magidi wa vavuyeriwa hi 1999 ku fika eka 8,1 wa mamiliyoni hi 2008.

Tanihi xiphemu xa ku nyikela eka miholo ya lava nga vuswetini, mpimo lowu vekiweke wa ku vanga mintirho hi Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke wu fikeleriwile hi 2008, lembe emahlweni ka nkarhi lowu a wu vekiwile hi xileriso xa nhlawulo wa 2004. Leswi swi endle leswaku ku va na ku ndlandlamuka ka nongonoko lowu na ku antswisa nkoka wa wona.

Eka mhaka ya ku fikelela vukorhokeri bya masungula hi mindyangu, nhlayo ya tivulavulela hi yoxe. Xikombiso, ku fikelela mati swi antswile ku suka eka 62% hi 1996 ku fika eka 88% hi 2008; gezi (58% ku fika eka 72%); na nkululo (52% ku fika eka 73%).

Vumbhoni bya miholo ya vaaki-tiko na byona bya vonaka eka ku antswa hi matimba ka ku fikelela switirhisiwa swa rihanyo. 95% wa ma Afrika Dzonga va tshama eka 5 wa tikhilomitara na miako ya swa rihanyo; naswona hi tivisiwile leswaku titliniki hinkwato ti na mati yo nweka. Nsawutiso wa vana na wona wu engetelekile hi kwalomu ka 85%; na swiviko swa malariya swi yile ehansi.

Swi hi nyika matimba nakambe leswaku ndzavisiso wa swa HIV wu komba ku ya ehansi na ku ya ehansi ka mpimo wa ntluletano.

Ku engetela, vutshunguri bya nongonoko wa xihuhwati xa xitsongwatsongwana (antiretroviral) a hi bya le henhla ntsena laha misaveni hinkwayo, kambe byi ndlandlamukile hi ku ya hi nkarhi, hi ku tlula 690 000 wa vavabyi lava tirhisaka vutshunguri hi xihuhwati xa xitsongwatsongwana ku suka loko nongonoko lowu wu sungurile.

Kambe switirhisiwa swa rihanyo a swi na mirhi minkarhi hinkwayo, na vatirhi lava nga ringana, na ku phakeriwa ka mati na gezi. Eka swin'wana switirhisiwa leswi, vufambisi a byi tshamisekangi na mavonelo ya vatirhi ya lava ku antswisiwa.

Eka dyondzo, hi vona ku ya ehansi ka mpimo wa mudyondzisi na mudyondzi; ku fikeleleka loku nga hetiseka hi ku ya hi ntsariso wa levhele ya le ka xikolo xa le hansi; na ku antswa ka nhlayo ya vana lava pasaka metse, ku tshaha swikombiso nyana.

Hi nkarhi wun'we, ku ringetiwe ku antswisa switirhisiwa eka tindhawu leti nga evuswetini.

Hakunene ha swi tiva leswaku ku na lava tshikaka xikolo etisekendari na le ka swikolo swa le henhla, leswi swi nga amukelekiki, na fambiselo ra dyondzo a ri se humesa vuswikoti lebyi lavekaka erixakeni.

Ku engetela kwalaho, maendlelo ya matirhelo, hinkwaswo hi ku ya hi madyondziselo na madyondzelo, ku kombisa mhaka yo vilerisa ya ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza.

Xo hlamarisa, laha dyondzo yi lavekaka ngopfu ku pfuna ku herisa vusweti, hi laha ku nga riki na switirhisiwa, vufambisi na nhlayo ya vadyondzisi.

Minongonoko yo hlawuleka ya mfumo eka vaaki-tiko na yona yi natswile ku pfuna lava nga evuswetini, eka swa tiyindlu ku nyikeriwile hi 2,6 wa mamiliyoni.

Hi fanele ku amukela leswaku mhaka ya nongonoko wo vuyelerisa misava xikan'we na ku tshamiseka endzhaku ko rhurhela eka ndhawu yintshwa a ku fanele ku endliwa hi xihatla na ku antswa.

Hi ku angarhela, ha tinyungubyisa hi ku ya emahlweni ka minongonoko ya vaaki-tiko. Kambe a hi enelangi hi ku cinca loku ka xitalo.

Eka swa dyondzo, rihanyo, tiyindlu, mati na nkululo, xivutiso xa nkoka lexi hi hlanganaka na xona masiku hinkwawo i hi laha hi nga antswisa ha kona xiyimo xa mintirho leyi! Eka leswi, ha ha ri na rendzo lerikulu.

Swirho swo Hlonipheka;

Vubihi bya vugevenga ka ha ri xihlovo xo pfumala nsirheleleko eka maAfrika Dzonga. Ntokoto wa siku na siku, eka tindhawu ta vusweti na to fana na teto, hi swin'wana swo tika eka nhlaselo wo biha.

Eka minhlangano ya mfumo na ya phurayivhete, swikimi swo biha leswi yivaka swilo hi vukungundzwana i mhaka leyi vilerisaka swinene.

I ntiyiso, mpimo hinkwawo wa vugevenga, lowu nga ya ehenhla hi 2002, wu yile ehansi. Tinhlayo hinkwato ti nga tshahiwa eka leswi.

Kambe ha swi tiva leswaku ku hunguteka loku a ku tangi hi xihatla, na hambi mpimo wa 7-10% lowu a hi tivekerile wona eka swiyenge swa vugevenga. Mhaka hileswaku ku yiva hi ku tirhisa dzolonga emindyangwini na le ka mabindzu ku tlakukile; na vugevenga eka vavasati na vana a byi hungutekanga hi mpimo wo vonaka, leyi i mhaka yo vilerisa swinene.

Leswi swi komba ku pfumaleka ka matimba eka tindhawu ta hina, ngopfu-ngopfu eka ku aka ku vukarhana ka vaaki-tiko leswi nga ta hi pfuna eka ku sivela no herisa vugevenga. Swi komba ku pfumala matimba ka fambiselo ra vululami eka swa vugevenga, ku suka eka ku lavisisa vugevenga ku ya eka ku pfuna vaonhi. Leswi swi komba ku hluleka ka ku tirha kahle ka mafambiselo ya tihuvo ta hina, hinkwaswo hi ku ya hi xithekinikali, switirhisiwa swin'wana na vufambisi.

Leti i timhaka leti fambiselo ra vululami eka swa vugevenga ri nga sungula ku tirhana na yona na ku yi lulamisa.

Kambe, loko hi ti xopa-xopa, a hi fanelanga ku lahlekeriwa hi mhaka ya leswaku hi langutisisa mafambiselo lawa ku fikela sweswi, lawa nga enawini lawa nga tokotiwa hi tiko ra hina.

Leswi i mhaka ya leswaku ku cinca loku nga va kona eka minhlangano leyi, hi ku ya hi matirhelo ya yona ya na masungulo ya yona eka ntolovelo wa timfanelo ta vanhu, xivumbeko xa yona, na mafambiselo ya yona ya vutihlamuleri.

Kambe hi nga tixisi: tani hi vutomi bya hina hinkwabyo, ku cinca koloko ka ha ri eka xiyimo xa le masungulweni. Ha ha ri na rendzo lerikulu ku ri famba.

Ndza swi tiva leswaku Swirho swo Hlonipheka swi ta pfumelelana na mina leswaku eka nkarhi wa hina wa xidemokrasi hi fanele ku kuma nhlamuselo ya hi laha hi nga langutelaka lava nga ekhombyeni erixakeni.

Eka mhaka leyi, hi milawu, mintwanano ya matiko ya misava, vulawuri na mapfhumba hi tiyisisile leswaku matshalatshala ya ku antswisa swiyimo swa vana, vavasati, vatsoniwa na vadyuhari.

Hi mapfhumba yo dyondzisa na hi mbuyelo wa mintirhisano hi akile vutirhisani na minhlangano leyi yimelaka mintlawa leyi nga emakhombyeni, hi antswisile swilemuxo eka mhaka leyi va khumbhaka; na ku humelela ku hlohlotela ku rhangisiwa ka mhaka leyi.

I mhaka ya rhekhodo ya ku tinyungubyisa, xikombiso, mindyangu leyi nga rhangeriwa hi vavasati yi kumile nhlayo ya le henhla wa mpfuneto wa vaaki-tiko ku katsa na tiyindlu na nhlayiso wa swa rihanyu; naswona eka minongonoko leyi nga humelela ku na mapfhumba ya ku sawutisiwa ka vana na swakudya swo aka miri.

Kambe ku fikelela ku thoriwa ka xiyimo xa le henhla eka vavasati va le matiko-xikaya, vantshwa na vatsoniwa. HIV yi nghenelela ngopfu eka vavasati lavatsongo. Dzolonga eka vavasati na vana ri le henhla swinene.

Mintirho leyi hinkwayo yi vekeriwe nkarhi lowu taka.

Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;

Leswi hi swin'wana swa swikombiso leswi nga tisiwa hi demokrasi; na ku humelela loku mfumo wu nga va na kona ku fikelela xileriso xa nhlawulo.

A ku na ku kaneta leswaku, hi ku pima, ku humelela loku nga va kona ku sukela hi 1994 a ku hlamarisa. Kambe a ku na ku kanakana leswaku mintlhontlho ya ha tele swinene.

Swa fanela ke ku va hi titsundzuxa leswaku mavonelo yo pfuna eka ku tshemba na ku tiyisela, ku ya emahlweni na ku cinca, Puresidente wa khale Nelson Mandela, eka buku ya vutomi bya yena ya, Long Walk to Freedom:

Ndzi fambile rendzo ro leha ra ntshuxeko. A ndzi nonokangi; ndzi teke magoza yo ka ya nga ri ku wona eka rendzo leri ro leha. Kambe ndzi kume xihundla xa leswaku endzhaku ko khandziya ntshava leyo leha, munhu u kuma leswaku ku na tintshava to tala ku tikhandziya.Ndzi teke nkarhi ndzi wisa, ndzi yivisa mahlo ku vonato vuxongi lebyi a byi ndzi rhendzerile na ku languta laha ndzi humaka kona na laha ndzi nga fika kona. Kambe ndzi nga wisa ntsena nkarhi nyana, hikuva ntshuxeko wu ta na vutihlamuleri,naswonaa swi lavi ndzi nonoka, hikuva rendzo ra mina ro leha a ri se fika emakumu.

Eka tinhweti nyana ku suka sweswi vanhu va ta tivisa vurhangeri lebyi va byi tsakelaka ku va byi yisa emahlweni ntirho lowu wa kahle wa mulweri loyi wa ntshuxeko na van'wana va sunguri va demokrasi ya hina.

Loko mavonelo ya hina ya ha ha hambana, swikongomelo leswi hi nga swi languta swi le rivaleni hi laha swi nga xaxametiwa ha kona eka Vumbiwa ra hina: ku tumbuluxa rixaka ra xidemokrasi ro humelela leri nga na ntwanano, ro pfumala xihlawu-hlawu xa swa mbala, xihlawu-hlawi xa rimbewu leri nghenelelaka kahle eka ku aka misava yo antswa.

Malembe ya ntsevu lawa nga hundza, varhangeri va vanhu va hina va hlanganile eka Samiti ya ku Kula na Nhluvukiso naswona va twananile eka ntirho lowu hinkwerhu hi faneleke ku wu endla ku antswisa vutomi bya ma Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu ku hunguta ku pfumaleka ka mintirho na vusweti hi hafu hi 2014. Leswi swi katsa:

* ku tumbuluxa mintirho yo tala, mintirho yo antswa na mintirho ya xiyimo xa le henhla eka hinkwavo hi vuvekisi bya mpimo wa le henhla, minongonoko ya mintirho ya mfumo, vutirhisano na maqhingha, ku kuma swilo laha kaya, ntlakuso na nseketelo eka mabindzu lamantsongo;

* ku lulamisisa mintlhontlho ya vuvekisi hi ku antswisa ku hlayisa, ku hundzisela switirhisiwa laha ku nga fanela ku suka eka midende ku ya eka minkwama ya tiphenxeni, tiyindlu, ku nghenisa xandla ka xiyenge xa swa timali na ku nyika matimba ya swa ikhonomi eka vantima;

* ku yisa emahlweni ndzinganiso, nhluvukiso wa vuswikoti, ku tumbuluxa ikhonomi na ku ndlandlamuxa vukorhokeri; na

* goza ra le kaya na ku simeka nhluvukiso, ku katsa na swipimelo swa switirhisiwa na ku fikelela vukorhokeri bya masungulo.

Ndza tshemba leswaku, tani hi xiphemu xo engetela eka leswi, swikongomelo leswi ma Afrika Dzonga va hambanaka eka swona i swa ku antswisiwa ka fambiselo ra dyondzo; ku nyikela ko ringanela, nhlayiso wa swa rihanyo wa xiyimo xa kahle; ku hluvukisa tindhawu ta le matiko-xikaya na ku tiyisisa nsirhelelo wa swakudya; na ku tiyisisa ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.

Ndzi tshaha timhaka leti ku nga ri hikuva ti ri to tshikelela kumbe ku ti tiva swi ta endla leswaku hi horisa hinkwaswo swa mintungu ya rixaka. Kambe, ndzi hlawurile ku endla tano ku tshikelela mhaka ya leswaku maAfrika Dzonga ya nga karhatiwi hi mavonelo eka swa vusweti. Mintlhontlho ya hina i ku hundzuluxa mavonelo lawa ya va minongonoko na tiprojeke leti nga simekiwaka kahle.

Mavonelo lawa ya fambisana na hinkwaswo swa ximunhu, hi laha swi nga kombisiwa ha kona eka Swikongomelo swa Nhluvukiso wa Mileniyamu swa Nhlangano wa Matiko ya Misava.

Nakambe ximunhu namuntlha xi langutane na nghozi ya leswaku swikongomelo leswi vekiweke swi nga hundziseriwa eka malembe yo hlaya lawa ya ha taka, loko ku nga ri makume ya malembe, hi xivangelo xa xirilo xa ikhonomi loku nga hlasela misava hinkwayo.

I yini, lexi nga sungula xirilo xa swa timali eka minhlangano yo rhangela leyi nga buluka yi nghena eka swikweleti, na mimbuyelo yo biha ya swikumiwa na nxaviselano.

Hi nga rhukana vumbavha, ku tirha ku nga ri na vukheta ka varhangeri va tikhamphani letikulu leswi nga nyanyisa xirilo. Hi nga rhukana tipholisi ta mfumo leti nga teka mahlo ya tona ti ya hoxa ebolweni na ku pfumelela tilayisense ta timakete leti nga riki na mpfumelelo ku vanga hansa-hansa eka mafambiselo ya swa timali. Hi nga endla leswi hinkwaswo; naswona hi ta va hi endla swa kahle.

Kambe ntirho wa hina wa le xikarhi naswona wa nkarhi wa sweswi i ku amukela mimbuyelo ya minhluvukiso leyi eka ikhonomi ya hina na le ka tiko ra hina, na ku ta na tinhlamulo to kombisa ntshikelelo wa swona eka swiyenge leswi nga enghozini swa rixaka ra hina.

Lexi hi xi tivaka hi leswaku mbangu wa swa vulawuri etikweni ra hina na tipholisi ta bajete yo rhendzeleka leswi hi nga swi amukela ku pfuna ku herisa xirilo lexi xi nga na ntshikelelo lowo biha.

Kambe hinkwerhu ha swi tiva leswaku, hikwalaho ka ku hlangana ka ikhonomi ya misava, na xilaveko xa nxaviselano na matiko ya le handle loku nga ya ehansi; ku fikelela timali na mafambelo ya timali leswi swi nga cinca swi va ka xiyimo xo biha; ku ya ehansi ka vutumbuluxi; ku tumbuluxiwa ka mintirho loku nga nghenelela hi ndlela yo biha na le ka swiyenge swin'wana ku vile na ku khensisa vanhu mintirho.

Ku tikeriwa loku ku fambisana na nkarhi lowu ntlakuko wa minxavo na ntswalo swa ha ri ehenhla swinene.

Swi katsana na nhluvukiso wa swa timali lowu hi wu lavaka ku ndlandlamuxa ku nyikela ka mintirho na ku simeka tiprojeke ta switirhisiwa swa hina. Hikokwalaho ka leswi, hi bohelerile ku ya ehansi ka mavonelo-mahlweni ya hina hi ku ya hi ku kula na ku tumbuluxa mintirho.

Ha swi tiva na hina leswaku Afrika Dzonga yi ngheneriwile kantsongo loko ku fananisiwa na matiko yan'wana. I ntiyiso, eka nkarhi lowu van'wana va tokotaka ntshikelelo wa ikhonomi, Afrika Dzonga na tiko hinkwaro ra Afrika ya ha langutane na ku kula, hambi loko ku ri ka mpimo wa le hansi.

Eka mhaka leyi, Swirho swo Hlonipheka, ndza tsaka ku vika leswaku eka ku tihlanganisa na hofisi ya Puresidente na varhangeri va mintirhisano ya swiyenge swo hambana-hambana, hi twananile ku hlanganisa maqhingha lawa ya nga ta hunguta ntshikelelo eka rixaka ra hina. Xipano xo tirhana na mhaka leyi xa ha ri ku tirheni swinene; naswona swiphemu swa nhlamulo leswi landzelaka swa ha ri ku kaneriweni:

Xo sungula, mfumo wu ta ya emahlweni na tiprojeke ta vuvekisi bya mfumo, nkoka wa leswi wu ta engeteriwa ku ya eka R690 wa mabiliyoni eka malembe manharhu lawa ya taka. Eka mhaka leyi, laha swi nga fanela, hi ta kuma tindlela ta vutlhari ta ku kuma mali.

Leswi swi ta katsa nseketelo hi minhlangano ya swa timali na timali ta swikeleti ku huma eka tiejensi ta matiko ya misava, xinan'we na vutirhisani na swiyenge swa phurayivhete na ku tirhisa switirhisiwa leswi lawulaka hi vatirhi ku fana na nkwama wa phenxeni.

Xa vumbirhi, hi ta tiyisisa minongonoko ya matholelo eka swiyenge swa mfumo. Hi tlhelo rin'wana, hi kunguhata ku ndlandlamuxa matholelo eka swiyenge swo fana na swa rihanyo, vatirheli va vanhu, dyondzo na tiejensi ta vulawuri ku ya emahlweni. Hi tlhelo rin'wana, hi ta hatlisisa ku tivisa xiphemu lexi landzelaka xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke.

Xa vunharhu, magoza ya swa nawu ya nga tirhisiwa eka xiyenge xa phurayivhete ku kanetana na vuvekisi bya le henhla lebyi nga ya ehansi na ku pfariwa ka vumaki kumbe tindhawu ta vumaki.

Eka tlhelo ra wona, mfumo wu ta tirhisa swa timali ta vumaki na xitirhisiwa xo hakela ku pfuna ku tirhana na mintlhontlho eka swiyenge swo hambana-hambana, na ku hlohlotela minhlangano ya nhluvukiso wa swa timali ku pfuna tifeme leti tikeriwaka hikokwalaho ka xirilo.

Swin'wana swi nga pfunaka, i ku sungula tiholideyi to leha, ku engetela vuleteri, ku avelana mintirho ka nkarhi nyana. Leswi swi ta katsiwa na ku tlakusa pfhumba ra ku Tinyungubyisa hi Afrika Dzonga na goza ro tiya ehenhla ka nxaviselano na matiko ya le handle loku nga riki enawini.

Xa vumune, mfumo wu ta khomelela na ku ndlandlamuxa matirhiselo ya mali eka rixaka, ku katsa ku engetela mfikelelo wa mali yo pfuna ya vana ku ya eka 18 wa malembe na ku hunguta malembe yo kuma mudende ku ya eka malembe ya 60 eka vavanuna.

Ku engetela kwalaho, hi ta tirhisa hi ku hetiseka Mali yo Pfuneta eka Makhombo (Social Distress Relief Grant) na mpimo wa nsirhelelo wa swakudya ngopfu-ngopfu ku kongoma eka lava va nga sirhelelekangiki hi Ndzindza-khombo ya Nkwama wa ku Lahlekela hi Ntirho (Unemployment Insurance Fund) kumbe lava va nga tirhisa mimbuyelo ya vona hinkwayo.

Hi ta ya emahlweni hi langutisisa eka mintlhontlho ya mintolovelo ya mimphikizano yo biha eka mabindzu yan'wana. Hi ndlela leyi, hi tsakela ku khensa Khomixini ya Mphikizano ku va na voko ro tiya leri va ri kombaka ku tiyisisa leswaku vaonhi va khomiwa.

Ha tshemba leswaku nhlangano wa vaaki-tiko wu ta ya emahlweni ku lwela leswi na ku tiyisisa, eka swin'wana, leswaku minxavo yi ya ehansi, mimbuyelo yi twa hi rixaka.

Mimpimo leyi yi ta landzelela pholisi yo hlamula ya swa timali ya ndzendzeleko. Hambiswiritano, hi ta tiyisisa leswaku tilevhele to lomba hi mfumo i ta vukheta na ku khomeleleka. Leswi swi vula nakambe leswaku ku va na ku hunguteka ka tilevhele ta xikweleti ta mfumo loko swiyimo swi antswa.

Ku tikarhata ka hina ku ta landzelela ku amukela loku pimaka ku sirhelela na ku antswisa ntshikelelo wa ku cinca ka maxelo loku nghenenelaka eka ku vangiwa ka mintirho.

Minhlangano hinkwayo ya G20 na ku tihlanganisa na minhlangano ya ku tirhisana-nyingi, mfumo wa hina wu lave ku nghenelela ka xihatla ka matiko lawa ya nga hluvuka loko ntshikelelo wu sungula ku tika. Hi tshemba leswaku nkarhi wu fikile wa ku tiyisisa vulawuri bya laha kaya na ku languta matirhelo ya sisteme ya swa timali; kambe ku tlula leswi, ku fanele ku va na vulangutisisi byo tiya na ku teka goza eka xikalo xa misava hinkwayo lexi nga koteki ku siveriwa naswona swi fanela.

Xa nkoka, hi fanele ku sirhelela minkoka ya hina eka mafambiselo ya nxaviselano ya matiko ya misava, hetisa mimburisano ya Doha Round ya nxaviselano wa matiko ya misava, na ku tiyisisa leswaku mpfuneto wa nhluvukiso a wu yisiwi ehansi.

Dyondzo leyi nga kumiwaka eka ntokoto lowu hi leswaku hi lava ntirhisano wo tiya eka lava nga na xiave eka ikhonomi ya laha kaya na xikalo xa matiko ya misava, ku nga ri ntsena ntshikelelo wa xirilo; kambe na ku veka mimpimo leyi yi nga ta sivela ku humelela nakambe.

Eka tiko ra hina, hi ta sungula leswi tani hi xiphemu xa mintirho yo tshamisisa rixaka eka ku kula ka le henhla na ntila wa nhluvukiso. Vulehi bya nkarhi lowu nga ta fambiwa ku fikelela xiyimo xa le henhla wu nga ha engeteriwa hi ndlela yo karhi. Kambe a hi kanakani leswaku nkarhi wolowo wu ta fika ku nga ri kahle.

Eka mhaka leyi, leswi hi ri vekisaka xiswona tiko ra hina swi ta hi veka kahle hi minkarhi yo hlawuleka leyi nga ta hi fikela, yi ta va ya nkoka swinene. Ndzi vulavula hi Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 xikan'we na Khapu ya Nhlangano eka tinhweni nyana ku suka sweswi. Tiprojeke hinkwato na makungu swi herile kumbe swi ya eku heleni - ku suka eka switediyamu, switirhisiwa swa swifambo, swa vusirheleri, timhaka ta vutshamo, rihanyo na makungu ya mintirho ya ku nghena no huma laha tikweni - leswi tiyisisaka ku titshemba ka minhlangano ya swa bolo ya misava hinkwayo leswaku ra hina tiko ri ta khoma thonamente leyi nga ta humelela.

Naswona ha tshemba leswaku, endzhaku ka malembe ya ntlhanu ya ku hlula, xipano xa rixaka xa bolo ya milenge se xi tilulamisa hi ku titshemba ku tirha ku tlula hi laha swi nga languteriwa!

Kambe ku hundza kwalaho, leswi swi ta tisa mhaka yo saseka ku yi hlalela na ku hi nyika nkarhi ku kombisa Afrika Dzonga na ku rhurhela na ximunhu xa xi Afrika - ku cinca mavonelo hinkwawo ya tiko ra hina na tiko hinkwaro ra Afrika eka vanhu va misava. Leswi swi ya hi hina hinkwerhu; naswona eka leswi a hi nga veki nxavo!

Hi navela nakambe leswaklu hi tlangela hinkwaswo swipano swa mintlangu leswi nga komba ku tikarhata ka Afrika Dzonga eka malembe lawa ya nga hundza. Ku hoyozela ka fanela eka xipano xa khirikhete lexi nga khandziya ehenhla eka xiyimo xa misava.

Nakambe hi Tinghwazi ta Rugbi ya Misava; Giniel de Villiers na xipano xa yena va hlule Dakar Rally; Van'watiolimpiki va vatsoniwa va ya emahlweni va hi endla hi tinyungubyisa; na xipanu xa bolo ya milenge xa lava va le hansi ka malembe ya 20 va tirhe kahle swinene eka swa mimphikizano.

Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;

Mavhiki mambirhi lawa nga hundza, Afrika Dzonga yi hetile na Mali xiphemu xa madulu yo hlayisa matsalwa ya khale ya Timbuktu.

Ndzawuko lowu wo fuwa wu komba vurhangeri bya Afrika eka sayense na matsalwa, filosofi na swa bindzu, leswi nga ngheneleriwa hi nxaviselano wa mahlonga na ku teka rifuwo ra Afrika.

Pfhumbha leri ra hi hlohlotela ku tirha kahle na matiko yan'wana eka tiko-nkulu ra hina na ya le kule ku antswisa xiyimo xa vanhu.

I ntiyiso, eka malembe ya 15 lawa ya nga hundza hi tikarhatile ku tiyisisa leswaku ntokoto wa Afrika lowu vuyelerisaka leswi tiko ra Afrika ri faneleke ku va xiswona eka Senchari ya Afrika. Kantsongo-tsongo, tiko-nkulu ra hina ra humelela ku ya eka ku vuyelela ka vurona, na ntsakelo wa vanhu lava kulaka vaya ehenhla hi tiajenda ta varhangeri, leti tiyisisaka ku tshemba eka ronana ku tiyisela ka rona eka xiyimo xa matiko ya misava.

Hi swona leswi, naswona swona ntsena, leswi nga endla leswaku hi tiyisela eka ku pfuna vanhu va Zimbabwe va kuma xintshuxo eka xirilo xa tiko leriya. Hi tsakela ku tlangela minhlangano hinkwayo ya Zimbabwe ku hetisisa minkanerisano, ku humesa mbuyelo lowu a wu ri wa vanhu va tiko leriya na tiko-nkulu hikwaro: leswaku ku va na ku rhula na mfumo wa xinawu lowu nga ta lulamisa mintlhontlho leyi nga langutana na vanhu. Ha tsaka swinene, leswaku tolo, Palamende ya Zimbabwe yi pasisile ku Antswisiwa ka 19 ka Vumbiwa, loku vekaka masungulo ya mfumo wa nkatsano.

Swi fanela ku boxa vahlanganisi va SADC, Puresidente wa khale Thabo Mbeki na ntlawa lowu a wu nga karhali na ku tiyisela maendlelo lawa ya nga fikisa emakumu swiboho swo fikeleleka.

Sweswi ntirho wa ku akisisa i wa nkoka swinene; naswona Afrika Dzonga yi ta pfuna laha swi kotekaka. Eka leswi, ku na ku laveka hi xihatla ku pfuna eka xirilo lexi nga kona xa vanhu va tiko leriya. Ha tshemba leswaku, hikuva hi ri na rirhandzu, vaaki va matiko ya misava va ta pfuna vanhu va Zimbabwe loko va sungula gondzo lerintshwa.

Na hina swa hi khutaza leswaku, hambi loko ku sungula ku vonaka eka ku humelela ka vanhu va Riphabliki ra Xidemokrasi ra Congo eka gondzo ra vona ra ntshamiseko na ku humelela loku nga vonakaka.

Ntirhisano lowu nga akiwa eka nkarhi wa sweswi exikarhi ka varhangeri va DRC na Rwanda ku khoma xitshembiso xa vona xa ku yisa emahlweni mhaka ya nsirheleleko na ku tirhana na mhaka ya xirilo xa vanhu; kambe, hi ku tshemba, nakambe eka mburisano wa xipolitiki. Eka mpimo wo fana, hi ta ya emahlweni hi tirha na matiko yan'wana na Nhlangano wa Afrika ku yisa emahlweni swikongomelo leswi eBurundi, Sudan, Western Sahara, CÃ´te d'Ivoire, Somalia na kun'wana.

Hi laha swi nga vonaka ha kona eka nhluvuko wo hambana-hambana eka tinhweti nyana leti nga hundza, Afrika Dzonga yi ta tirhisa vutshamo bya xitulu bya SADC ku tiyisisa minhlangano ya xiphemu xa tiko-nkulu, hi ku tiyisisa ngopfu-ngopfu eka ku simeka swintshuxo swa Samiti na ku tiyisisa ntwanano wa maqhingha ya xiphemu xa tiko-nkulu.

Hi nkarhi wun'we hi ta antswisa vuhlanganisi bya SADC na Timakete ta Ntolovelo ta le Vuxeni Na Afrika Dzonga (COMESA) na Vaaki va Vuxa bya Afrika (EAC). Matshalatshala lawa ya ta tekiwa ku ndlandlamuxa ku nga ri ku yisa ehansi ka vuxaka lebyi hi nga na byona na Nhlangano wa swa Xibalo xa le mindzilikanini ya Afrika Dzonga (SACU).

Hi tsakela ku hundzisela ku hoyozela vanhu na Vurhangeri bya Zambia, Ghana na Amerika eka minhlawulo leyi kombaka ku cinca eka matiko ya vona.

Hi ta tshamela ku lava ku tiyisisa vuxaka na vona na matiko yan'wana hi ku lava leswi nga swo komba ximunhu.

Hi na nkateko leswaku lembe leri hi hetisile ku tlangela khume ra malembe yo sungula ya ntirhisano wa xidiplomati na tiko ra China. Eka malembe lawa, swi vule erivaleni leswaku ku na mimbuyelo eka hinkwerhu eka vuxaka lebyi na hina.

Ha tiyisisa nakambe leswaku ku tiyimisela ka hina ku tiyisisa vuxaka na Brazil na India hi IBSA; na ku tiyisa vuxaka na tiko ra hina na ku endla vuxaka na Russia, na matiko ya Asia, Middle East, xikan'we na Latin na N'walungu wa Amerika.

Hi nyikile mavonelo ya hina minkarhi yo tala eka nyimpi ya le Middle East na le Israel na Palestine. Ku nyumisa ka nyimpi leyi na ku lahlekeriwa hi vutomi, ngopfu-ngopfu eka vanhu - ku katsa vana, vavasati na vadyuhari - a swi hlamuseleki.

Endlelo leri ro hlasela hi ndlela leyi a ri laveki. Naswona ha tshemba leswaku matiko ya misava ya ta kuma xintshuxo xa makumu lexi nga ta tswala mihandzu , leswaku maIsraeli na maPalestina va tiphina hi ntshuxeko na nsirheleleko tani hi vaakisani eka tindzhawu ta vona.

Hi hoyozela hi ku hlawuleka mfumo na vanhu va Cuba eka ku tlangela 50 wa malembe ya ku kuma ntshuxeko na, ntshuxeko wa ku hlawula gondzo ra nhluvuko.

Hi swi kotile ku herisa minkanerisano eka Nhlangano wa Yuropa eka maqhingha ya hina lawa ya nga va masungulo ya ku tihlanganisa na ku hetisisa Mintwanano ya Ntirhisano wa swa Ikhonomi na matiko ya xifundzha xa hina.

Hi langutela ku yisa emahlweni hi tiyisisa vuxaka loko hi rhurhela Samiti ya Afrika Dzonga-EU emahelweni ya lembe leri.

Xikan'we na matiko yan'wana ya le Dzongeni hi ta ya emahlweni na xikongomelo xo akisisa xa Nhlangano wa Matiko ya Misava, Nkwama wa Timali wa Misava na minhlangano ya vuhlanganisi leswaku yi ta komba ku cinca na mintiyiso ya ku cinca ka matirhelo ya matiko ya misava hi ndlela ya xidemokratiki, ku ringanana na ku va erivaleni.

Hi tiboha nakambe ku fikelela swikongomelo swa mintwanano ya matiko ya misava, ku katsa na Kyoto Protocol na loyi anga landzela ku vuyerisa eka vumundzuku bya vanhu va hina na vanhu va matiko ya misava.

Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;

Leswi tivisaka matshalatshala ya hina i minsinya yimbirhi ya masungulo: ku navela ka hina ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa mfumo lowu hi 2004; na ku lava ku tiyisisa leswaku mfumo lowu nga tata endzhaku ka nhlawulo ku kuma pulatifomo leyi nga lulama ku simeka minongonoko ya wona swi nga teki nkarhi.

Eka tinhweti leti taka ku nga se yiwa eka minhlawulo ya rixaka na swifundzha-nkulu, hi ta ringeta ku hetisa xileriso xo duma. Tani hi xiyenge xa tiprojeke hi xitalo eka Goza ra Minongonoko ya mfumo, hi ta langutisisa ngopfu eka:

* ku endla mintirho yo fanela ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku hlanganisa hi ku antswa eka xikan'we na le ka swiyenge swa mfumo, ku katsa na le ka pulani ya matirhelo ya rixaka;

* ku yisa emahlweni pfhumba ra Nyimpi ya Vusweti na ku hetisa mpfapfarhuto wa Qhingha ro Herisa Vusiwana ro Angarhela hi ku tihlanganisa na vaaki-tiko loku nga ku humeleleni sweswi;

* ku simeka nongonoko wo hetiseka lowu hi nga wu veka ku herisa makhombo yo fana na kholera eka tindzhawu to tala laha tikweni;

* ku yisa emahlweni vulavisisi eka Fambiselo ra ku Sirheleleka ka Vaaki-ndhawu (Comprehensive Social Security System), ku katsa mhaka ya Ndzindza-khombo wa Rihanyo wa Rixaka;

* ku tshikilela pfhumba ro hlayisa gezi, leswaku ku ta kota ku lawuriwa ku tika loku nga kona eka nkarhi wa sweswi na ku cinca ka matikhomelo ya hina, hi nkarhi wun'we ku hatlisisiwa tiprojeke to nyika matimba na ku tirhisisa ka tindlela tin'wana ta swihlovo swa gezi - ku lemukiwa leswaku ku engeteleka ka mimbuyelo ya ku cinca ka maxelo, switirhisiwa swo fana na mafurha ya ti-fossil na mati loku yaka ehansi hi mpimo wun'we loku xilaveko xi karhi xi engeteleka;

* leswi nga kumiwa eka ndzavisiso wa ku nghenelela ka Ikhonomi ya Vumbirhi hlanganisa eka ntirho wo fambelana wa swiyenge swo fanelana ku fana na minongonoko ya mintirho ya vaaki-tiko, nseketelo wa mabindzu lamantsongo na nhluvukiso wa matiko-xikaya;

* ku tshikilela matshalatshala yo akisisa fambiselo ra swa vululami eka vugevenga, ku tlakusa hi xihatla ka nhlayo ya valavisisi, ku tirhisiwa hi ku hetiseka ka mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi, na mafambiselo yo antswa ya tihuvo; na

* ku fambisa maendlelo lawa ya nga kongoma eka ku tiyisisa michini yo cinca leyi tirhanaka na timhaka ta ndzinganiso wa swa rimbewu ku fana na vuyimeri bya 50/50 eka swiyenge swo teka swiboho, nhluvukiso wa vantshwa, timfanelo ta vatsoniwa na timfanelo ta vana - ku katsa na ku hetisa vuhlanganisi hi swa Pholisi ya Vantshwa ya Rixaka, ku lulamisa ku simekiwa ka Ntwanano wa Vantshwa va Afrika loko se yi hetisisiwile hi Palamende, na ku sungula Ejensi ya Rixaka Nhluvukiso wa Vantshwa; ku tiyisisa ku rhangela timfanelo ta vatsoniwa; na ku ndlandlamuxa nhlayo ya timasipala leti nga ta sungula hi ku Kongoma Timfanelo ta Vana (Children's Rights Focal Points) ku suka eka 60% ya sweswi.

Leyi na yin'wana minongonoko, ku katsa na Swilaveko swa Nkoka swa Mfumo (Apex Priorities) leswi nga boxiwa eka Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Nyenyenyani leyi nga hundza, ku suka eka masungulo ya matshalatshala ya hina ya ku hetisa xileriso swo duma na ku sungula masungulo ya vumundzuku.

Hi ta tiyisisa matshalatshala ya hina lawa ya tiyisiwaka hi mafulufulu, ku tshemba na ku tiyisela ka vanhu va Afrika Dzonga eka ku landza leswi swi nga kahle eka hina hinkwerhu. Leswi, na swin'wana swa nkoka, i xihlovo xa ku titshemba ka hina loko hi vula leswaku rixaka ri le ka xiyimo xa kahle. Demokrasi ya hina i ya rihanyo ra kahle. Yi le ku kuleni yi tiya hi kantsongo-ntsongo.

Naswona ke, hi marito ya Puresidente wa khale Mandela, "[hina] hi nga nonoki, hikuva rendzo ra [hina] ro leha a ri se fika emakumu."

Ndza nkhensa.

Issued by: The Presidency
6 February 2009













<fn>StateoftheNation.2010.2010-05-24.ts.txt</fn>
11 Nyenyenyani 2010

Muhlonipheki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Milawu na Xandla xa Mutshamaxitulu wa NCOP;
Xandla xa Phuresidente wa Riphabuliki, Muhlonipheki Kgalema Motlanthe;
Muhlonipheki Muavanyisinkulu wa Riphabuliki ra Afrika-Dzonga na swirho hinkwaswo swo hlonipheka swa Huvo ya swa Vululami;
Isithwalandwe Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela;
Khale ka Phuresidente FW de Klerk;
Tata wa hina, Khale ka Phuresidente Kenneth Kaunda wa le Zambia
Khale ka swandla swa vaphuresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa swifundzankulu swa hina;
Mutshamaxitulu wa SALGA na vurhangeri hinkwabyo bya mfumo;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko;
Tinhloko ta Minhlangano ya Xiyenge xa 9;
Gavhenara ya Bangi ya le Xikarhi;
Vuendzi byo hlawuleka bya matiko ya misava, ngopfungopfu;
Mutshamaxitulu wa Khomixini ya Nhlangano wa Afrika, Nkul Jean Ping;
Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha to lwela ntshuxeko;
Swirho swa vuyimeri bya matiko ya le handle;
Van'wamahungu va Afrika-Dzonga na va matiko ya le handle;
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Dumelang, molweni, goeienaand, good evening. Ndza mi rungula hinkwenu emakaya!
Ha tsaka ku va na n'wina madyambu lawa ya nkoka swonghasi.

Muhlonipheki Xipikara;

Ndzi yima emahlweni ka n'wina madyambu lawa, 20 wa malembe endzhaku ka loko Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela a humile ekhotsweni.

Hi hlawurile siku leri tanihi siku ra ku vitana Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ku nyika Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka, ku tlangela nkarhi wa xiavo lexi nga cinca tiko ra hina.

Ku ntshuxiwa ka Madiba ku tisiwile hi ku alela ka vanhu va Afrika-Dzonga. Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha ta valwela ntshuxeko lava va nga na hina namuntlha va na vumbhoni bya swona hikuva va ve na xiave eka ku endleka ka swona.

Mi ta tsundzuka leswaku mintshungu ya vanhu va tiko leri, hi mixaka yo hambanahambana, va tihlamulerile hi ku tiyimisela eka xirhambo xa ku endla leswaku tiko leri ri nga fumeki naleswaku xihlawuhlawu xi nga tirheki.
Hi tlangela siku leri na khale ka vabohiwa wa swa tipolitiki lava hi nga va rhamba leswaku va ta va na hina.

Hi amukela ngopfu lava va taka ku suka eka matiko ya le handle, Helene Pastoors, Michael Dingake ku suka eBotswana, Tat Andimba Toivo ya Toivo wa Swapo eNamibia. Ha tsaka ku va hi ri na swirho swa xipano xa swa nawu (vayimeri) eka ku tengisiwa ka le Rivonia - Lord Joel Joffe, loyi sweswi a nga eLondon na Judge Arthur Chaskalson. Hi tlhela hi tsundzuka na ku xixima Nkul Harry Schwarz, loyi a nga hi siya vhiki leri nga hundza.

Eka swo tala, a ri xirho xa xipano xa vayimeri eRivonia. Hi rhandza ku amukela vanghana va hina na makhomuredi eka matiko ya misava, ku va va lwile na hina ku fikelela ntshuxeko.
Hi rhandza hi amukela hi ku hlawuleka vandyangu wa ka Mandela.
Va vile xikombiso xa ku titsona eka votala va hina ku twa ntshikelelo wa xihlawuhlawu. Hi xeweta vurhangeri bya nhlangano lowu fumaka na vatirhisani, lava leswi ku nga siku ro hlawuleka swinene.

Varikwerhu na vanghana,

Eka siku leri ro hlawuleka, hi fanele ku khensa ku hoxa xandla ka vurhangeri bya lava a va ri eka National Party, lava va nga vuya va lemuka leswaku xihlawuhlawu a xa ha ri na vumundzuku. Nzi pfumeleleni ku boxa xiave lexi nga tlangiwa hi khale ka Phuresidente PW Botha.

Hi yena loyi a nga sungula minkanerisano hi ku languta ku ntshuxiwa ka vabohiwa va swa tipolitiki. Phuresidente Botha u tirhile na khale ka Holobye wa Vululami, Nkul Kobie Coetzee, loyi a nga vuya a pfuniwa hi Dok Neil Barnard na Nkul Mike Louw. Va tlange xiave lexikulu eka ku rhangela ku ntshuxiwa ka Madiba.

Varikwerhu vo hlonipheka,

Afrika-Dzonga ya ha ta khensa hi ku hetiseka, eka xiave lexi tlangiweke hi khale ka Phuresidente wa ANC, Mukhomuredi Oliver Tambo, loyi a nga veka masungulo kuva tiko leri ri va xikombiso xa ntshuxeko na xidemokirasi.

A ku ri vurhangeri bya yena byo hlawuleka, xivono lexi a xi ri erivaleni lexi nga yisa ANC eka ku tshikelela xikongomelo xa wona xa mintwanano leyi kaneriweke hi ku hetiseka. Vutlhari bya yena lebyi kombisiweke eka Xiboho xa Harare, lexi a nga xi tsala na ku xi rhangela. Hi swona leswi nga veka masungulo ya xitiviso hi Phuresidente FW de Klerk, 20 wa malembe lama nga hundza.

Eka leswi, Phuresidente de Klerk u kombisile vunhenha na vurhangeri bya kahle. Eka siku leri ra nkoka, mi nge ndzi tlhela ndzi khensa xiave lexi tlangiweke hi mufi Manana Helen Suzman. Loyi eka nkarhi wo leha, a ri yena wa xiritwana xoxe ePalamende, loyi a vitanela ku cinca. Hi tlhela hi tekela enhlokweni xiave xa murhangeri wa Inkatha Freedom Party, Hosi Mangosuthu Buthelezi, loyi a nga huwelela ku ntshuxiwa ka Madiba, xikan'we ni vabohiwa van'wana va swa tipolitiki na ku vuya ka lava a va ri vuchavela hwahwa.

Hi tshikelela nkhenso wa hina eka matiko ya misava eka nseketelo wa vona wa nkoka eka nyimpi ya hina. Minkarhi leyi ya matimu ya hina yi komba vuswikoti bya vun'we, hambi eka swiyimo swo tika, na ku veka mintsakelo ya tiko ra hina emahlweni ka mintsakelo yin'wana yo tala.

Hi ku tirhisana, hi nga endla swo tala.

Swirho swo hlonipheka,

Eka lembe leri, hi ta tsundzuka ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika-Dzonga, lowu tumbuluxiweke hi 1910. Leswi swi endle tiko ro hlangana.
Swa nkoka, ku nga katsiwi ka vantima eka nhlangano lowu hi xin'wana xa swivangelonkulu swa ku vumbiwa ka African National Congress hi 1912.
Loko hi endla xitsundzuxo lexi kwala lembeni, hi fanele ku kombisa mpfhuka lowu hi wu fambeke tanihi tiko.

Swirho swo hlonipheka,

Hi tsundzuka marito ya Madiba loko a ntshuxiwa, ndza n'wi tshaha loko a ku:

"Ndzi yima emahlweni ka n'wina, ndzi nga ri mupurofeta kambe tanihi hlonga ra n'wina vanhu ro titsongahata. Ku titsona ka n'wina mi nga karhali na ku komba vunhenha swi endle leswaku swi koteka ku va ndzi ri laha namuntlha. Ndzi veka malembe ya mina lawa ya nga sala emavokweni ya n'wina".

Marito lawa ya hi hlohlotela leswaku hi nga wisi ku fikela loko hi fikelela tiko leri nga riki na vusweti na ku pfumala. Eka malembe ya khumembirhi lawa ya nga hundza ku sukela loko Madiba a ntshuxiwile, tiko ra hina ri cincile swinene. Phuresidente Mandela u hlanganisile tiko ra hina ku tlula mpimo ku fikelela Afrika-Dzonga leri nga riki na xihlawuhlawu xa swa rimbewu, mbala, ra xidemokirasi na ku humelela.

Loko hi tlangela ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hi tiboheni nakambe ku aka vumundzuku bya maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu.
A hi landzeleleni leswi Madiba a nga lwela swona vutomi bya yena hinkwabyo - tiko ra xidemokirasi no ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va hanyaka swin'we hi ku rhula na ku va na swivandla swo ringanela.

Swirho swo hlonipheka,

Hi rhambile ntshamo wa nhlanganelo madyambu lawa leswaku ntalo wa vaakatiko etikweni ra hina, vatirhi na vana va xikolo, va va xiphemu xa ntlangu lowu. Hi tsakisa hi mafulufulu ya vantshwa hi ntlangu lowu.
Madzanambirhi na makumetsevu tsevu wa vana vo huma eka swifundzankulu hinkwaswo va nghenelerile eka njhekanjhekisano ku nga se va na Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi ntirho wa vantshwa eka ku lwisana na vusweti.

Hi hoyozela muhluri hi ku angarhela, Charlotte Le Fleur wa xikolo xa sekhondari xa Worcester, na vateka xiave hinkwavo eka ku tikarhata ka vona.

Vanakulorhi na vanghana,

Hi hlangana endzhaku ka nkayakayo wa ikhonomi ya misava.
N'wexemu, hi hlanganile na ntshikelelo wa ikhonomi (rhisexini) wo sungula endzhaku ka malembe ya 17. Nkayakayo lowu wu koxile ikhonomi ya hina 900 000 wa mintirho. Vo tala va lava nga lahlekeriwa hi mintirho ya vona a va ri vona a va hanyisa mindyangu ya vona ya vusiwana.

Hi Nyenyenyani n'wexemu, vayimeri va mfumo, bindzu, mintirho na va miganga va twananile hi swintshuxo swa ku hunguta xiyimo na nkayakayo lowu. Hi vekile matshalatshala yo hlaya. Hi simekile matirhiselo ya mali yo lwisana na rhisexini tanihi mfumo, ngopfungopfu switirhisiwa.
Ku tiyisisa ku sirhelela nhlayiseko wa swisiwana, hi engeterile mali yo pfuneta vaakatiko, hi tlakusa Mpfuneto wo Seketela Vana ku fika eka malembe ya 14.

Eka malembe manharhu lama ya taka, vana vo engetela va mamiliyoni mambirhi vo huma eka mindyangu ya vusweti, va lamembe ya 15 ku fika eka 18, va ta vuyeriwa hi Mpfuneto wo Seketela Vana. Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu wu vekile etlhelo R6 wa mabiliyoni ku pfuna tikhamphani leti tikeriwaka. Mfumo wu tivisile "xikimi xo letela lava nga hungutiwa emintirhweni" ku pfumelela vatirhi ku hlawula ku ya kuma vuleteri kungari ku hungutiwa entirhweni. Matshalatshala lawa ya tatisiwile na hi Nongonoko wa Mintirho ya Mfumo.

Rixaka ri ta tsundzuka leswaku hi nkarhi wa Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2009, ndzi tivisile leswaku Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo wu ta tumbuluxa swivandla swa mintirho ya 500 000 hi N'wendzamhala 2009.

Swivandla leswi swa mintirho swi nyikile vanhu lava a va nga tirhi miholo, ntokoto na nkarhi wa vuleteri.

Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,

Hi tsakela ku tivisa leswaku hi mahelelo ya N'wendzamhala, hi tumbuluxile swivandla swa mintirho swo tlula 480 000 eka mfumo, leswi ku nga 97% wa leswi a hi ti vekerile swona. Mintirho leyi yi le ka swa vumaki, vuhlayisi bya le kaya na bya muganga na tiphurojeke ta mbangu. Hi vonile tindhawu leti hi nga antswisaka eka tona, leswi hi nga ta swi cinca loko hi ya emahlweni, ku katsa ku tiyisisa eka tiphurojeke to tiyisisa swa mintirho.

Ha swi tiva leswaku leswi na matshalatshala man'wana a ya nge pfuni ku lwisana na rhisexini. Hi tsakela moya wa ntirho wa xindyangu, wa muganga na ntirho wo tinyiketela lowu hlohlotelekaka vanhu vo tala ku pfuna lava nga khumbeka hi nkayakayo, eka minkarhi leyi yo tika.

Swirho swo hlonipheka,

Swikombiso swa ikhonomi swi vula leswaku hi le ndleleni yo antswa.
Migingiriko ya ikhonomi ya kula laha Afrika-Dzonga, naswona hi langutela ndlandlamuko loko hi ya emahlweni. Tinhlayo ta swa mintirho leti nga humesiwa hi Ravumbirhi, ti komba leswaku ikhonomi yi le ku tumbuluxeni ka mintirho ku nga ri ku yi hunguta. Ka ha ri mpundzu, hambiswiritano, ku tiyisisa leswaku se ha karhi ha hluka. Mfumo a wu nga herisi matshalatshala ya wona yo seketela. Sweswi i nkarhi wa ku endla mintirho ya ku kula ku ya emahlweni, naswona ku kula ku ta hi nyika mintirho yo tala.

Nongonoko wa hina wa switirhisiwa wu ta pfuna leswaku hi kula hi ku hatlisa. Dyondzo ya hina na minongonoko ya nhluvukiso wa vuswikoti yi ta engetela ntswalo na mphikizano.

Kungu ra Hina ra Pholisi ya Nghingiriko wa Vumaki na xikongomelo xa hina xa mintirho ya swa mbangu, swi ta aka vumaki lebyi nga ta thola vatirhi vo tala. Nongonoko wa hina wa nhluvukiso wa matikoxikaya wu ta antswisa ntswalo ematikoxikaya, na vutomi bya vanhu lava hanyaka ematikoxikaya.
Leswi tshikelelaka qhinga ra hina ra ku vuyisela ikhonomi na ku kula, i nongonoko wa hina wa vuvekisi bya ntlawa wa masungulo.

Eka malembe manharhu lama taka, mfumo wu ta tirhisa R846 wa mabiliyoni eka switirhisiwa swa mfumo. Eka swifambo, hi ta lulamisa no ndlandlamuxa magondzo ya hina. Hi ta tiyisisa leswaku swiporo swa hina swi le ka xiyimo xa kahle, swa tirheka na ku antswisa mindzilikano ya le minhlalukweni. Ku tiyisisa mphakelo wa gezi lowu tshembhekaka, hi tumbuluxile Komiti ya Nkatsano wa Vaholobye eka swa Gezi, ku hluvukisa kungu ra switirhisiwa ra 20 wa malembe.

Eka swin'wana, yi ta languta eka ku teka xiave ka vatumbuluxi va gezi vo tiyimela, na ku sirhelela swisiwana eka ku tlakuka ka tihakelo ta gezi.
Hi ta tumbuluxa mutirhani na tisisteme wo tiyimela, wa le tlhelo ka Eskom Holdings. Eskom yi ta ya emahlweni yi aka swivandla swo tumbuluxa gezi na ku antswisa ku lulamisa switichi swa yona swa gezi.

Ku tiyisisa ku tlakusa ka ikhonomi yo angarhela, ku pfuna ku kula na nhluvukiso, hi tumbuluxe Huvo yo Tsundzuxa hi swa Mabindzu yo Nyika Matimba eka Vantima yo Angarhela, mutshamaxitulu wa yona ku ta va Phuresidente.

Xikongomelo xa nkoka eka ku cinca pholisi ku fanele ku va ku nghenelela ko tumbuluxa mintirho eka vantshwa. Mimpimo ya ku pfumaleka ka mintirho eka vantshwa ku le henhla swinene eka vantshwa. Ku ta vekiwa swibumabumelo swo pfuna hi tihakelo to thola vatirhi vantshwa, ku hlohlotela tifeme ku thola vatirhi lava nga riki na ntokoto.
Ndlandlamuxo wo yisa emahlweni ka minongonoko ya mintirho ya mfumo ku le ndleleni.

Leswi swi katsa switirhisiwa swa laha kaya na tiphurojeke ta ku dyondza ku tsala na ku hlaya, vuhlayisi bya le kaya, matshalatshala ya ku hlayisiwa ka swikolo na nhluvukiso wa vana va ha ri vantsongo.

N'wexemu hi simekile Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa.
Humbuluxa marhavi ya yona, etikweni hinkwaro, leswaku yi ta rhangisa minongonoko ya nhluvukiso wa vantshwa eka mfumo.

Swirho swo hlonipheka,

Loko mfumo lowu wu sungula ku fuma n'wexemu, hi tshembisile ku tirha hi matimba ku aka tiko leri hluvukaka. Hi vurile leswaku ku ta va tiko leri tihlamulelaka eka swilaveko na ku navela ka vanhu, naswona lowu tirhaka ku antswa hi xihatla. Lembe leri, 2010, ku ta va lembe ra migingiriko.
Xihlawulekisi xa mfumo lowu ku ta va leswaku wu tiva laha vanhu va tshamaka kona, wu twisisa swilaveko swa vona na ku hlamula hi xihatla.
Mfumo wu fanele ku tirha hi xihatla, matimba na vutlhari.

Hi ta langutela Vufambisi na Mintirho ya Mfumo ku landzelela xivono lexi.
Hi aka tiko leri nga simekiwa eka matirhelo, hi ku antswisa makunguhatelo xikan'we na ku langutisisa na ku kambela matirhelo. Hi lava nakambe ku katsa swipimo swa ndzinganiso wa swa rimbewu eka Nongonoko wa Magoza ya Mfumo. Nghingiriko lowu wu tiyisisa leswaku vavasati, vana na vatsoniwa va fikelela swivandla swa nhluvukiso.

Hi tsakela ku tivisa ndlela yintshwa ya ku endla swilo eka mfumo.

Ntirho wa tindzawulo wu ta pimiwa hi mimbuyelo, leyi nga hluvukisiwa hi tisisteme ta ku langutisisa na ku kambela ka matirhelo ya hina.
Vaholobye lava va nga na vutihlamuleri eka mbuyelo wo karhi, va ta sayina ntwanano wa matirhelo na Phuresidente. Ntwanano wu ta kombisa leswi faneleke ku endliwa, leswaku swi ta endliwa njhani, hi mani, hi nkarhi lowu nga vekiwa na ku hi tirhisa swipimo na switirhisiwa swihi.

Hilaha mi tivaka, hi tibohile eka swikongomiwa swa ntlhanu: dyondzo, rihanyo, nhluvukiso wa matikoxikaya na ku cinca vun'winyi bya misava, ku tumbuluxa mintirho ya kahle, na ku lwisana na vugevenga.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhela ku antswisa matirhelo ya mfumo wa miganga, nhluvukiso wa switirhisiwa na ntshamiseko wa vanhu.
Hi ta tiboha eka migingirikonkulu yo hlaya ku fikelela mimbuyelo leyi.

Hi vekile dyondzo na nhluvukiso wa vuswikoti exikarhi ka tipholisi ta mfumo.
Eka nongonoko wa hina wa 2010, hi tsakela ku antswisa vuswikoti bya vana va hina ku hlaya, ku tsala na ku hlayela eka malembe ya masungulo.
Loko hi nga endli leswi, a hi nge antswisi xiyimo xa dyondzo. Swikongomelo swa hina swa dyondzo swi olovile kambe i swa nkoka.
Hi lava vadyondzi na vadyondzisi ku va exikolweni, etlilasini, hi nkarhi, ku dyondziwa na ku dyonzisiwa ku ringana tiawara ta nkombo hi siku.

Hi ta pfuna vadyondzisi hi ku nyika minkunguhato ya dyondzo leyi nga na vuxokoxoko. Eka machudeni, hi ta nyikela hi tibuku ta mintirho hi tindzimi hinkwato ta 11. Ku sukela lembe leri ku ya emahlweni, machudeni ya tigiredi hinkwato ta 3, 6 na 9 va ta tsala swikambelwana swa litheresi na nyumeresi leti nga ta kamberiwa etlhelo. Hi kongoma ku tlakusa mpimo wa mapaselo eka swikambelwana leswi ku suka eka nhlayo xikarhi ya sweswi ya le xikarhi ka 35% na 40% ku fikela kwalomu ka 60% hi 2014. Mimbuyelo yi ta rhumeriwa eka vatswari ku landzelerisa nhluvuko.

Ku engetela kwalaho, xin'wana na xin'wana xa swikolo swa hina swa 27 000 swi ta hleriwa hi vatirhi ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo. Leswi swi ta rhekhodiwa eka xiviko lexi kambisekaka. Hi kongoma ku engetela nhlayo ya machudeni ya metiriki lawa ya pasaka ku amukeriwa eyunivhesiti ku fikelela eka 175 000 hi lembe ra 2014.

Hi kombela vatswari ku tirhisana na hina ku endlela leswaku leswi swi humelela. Hi amukela switatimende swa n'hweti leyi nga hundza swa minhlangano yinharhu ya vatirhi, NAPTOSA, SADTU na SAOU, va tiyisisa ku tiboha ka vona eka Pfhumba ra Xiyimo xa Nkoka xa Madyondzelo na Mayondziselo ku sukela hi masungulo ya 2010.

Swirho swo hlonipheka,

Hi fanele ku vekisa eka vantshwa va hina ku tiyisisa vatirhi lava nga na vuswikoti ku seketela ku kula na vutumbuluxi bya mintirho.

Kutani hi kunguhata ku engetela vuleteri bya lava malembe ya 16-25 eka switirhisiwa swa dyondzo yo engetela na vuleteri. Leswi swi ta endla leswaku hi nyika chansi ya vumbirhi ya dyondzo, eka lava va nga fikeleriki ku amukeriwa eyunivhesiti. Hi tirha kun'we na minhlangano ya tidyondzo ta le henhla ku tiyisisa leswaku machudeni lava nga fanela va kuma mpfuneto wa swa timali, hi Xikimi xa Rixaka xa Mpfuneto wa Machudeni hi swa Timali.

Hi tlhele hi veka swifikeleriwa leswi hi navelaka ku swi fikelela swa nhluvukiso wa vuswikoti, ku humesa van'watithekiniki, na ku engetela nhlayo ya vadyondzisi lava nga tokota va Matemetiki na Sayense.
Hi fanele hi tlhela hi engetela nhlayo ya vantshwa la va nghenelaka eka mintirhodyondzo eka swiyenge swo tiyimela na swa mfumo.

Mbuyelo wun'wana i ku tiyisisa leswaku ma Afrika-Dzonga hinkwavo va na vutomi byo leha bya rihanyo ra kahle. Hi ta ya emahlweni hi antswisa vuhlayisi bya swa rihanyo. Leswi swi katsa ku aka na ku antswisa swibedlhele na titliliniki, na ku tlhela hi antswisa matirhelo ya vatirhi va swa rihanyo. Hi na ntirhisano na Bangi ya Nhluvukiso ya Dzonga wa Afrika (DBSA) ku antswisa matirhelo ya swibedlhele swa mfumo na tihofisi ta yona ta swifundzankulu. Hi tirhisana na DBSA na Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu, eka nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka mfumo na lavo tiyimela ku antswisa swibedlhele na ku nyikela hi timali eka tiphurojeke.

Swirho swo hlonipheka,

Hi fanele ku langutana na mhaka ya kuri nkarhi wo hanya ku sukela eku velekiweni, wu yile ehansi ku suka ka 60 wa malembe hi 1994 ku ya ehansi ka 50 wa malembe namuntlha. Hikokwalaho hi le ku tekeni magoza ku vona leswaku mafu ya hungutiwa, ku hungutiwa ka mintlulelo yintshwa ya HIV na ku tirha ka vutshunguri bya HIV na mavabyi ya xifuva. Hi ta hunguta mafu ya ticece hi nongonoko wa nsawutiso. Hi ta vuyelerisa minongonoko ya swa rihanyo eswikolweni. Hi ta simeka switshembiso hinkwaswo leswi hi nga swi endla hi Siku ra AIDS ra Misava mayelana na ku sivela ntlulelo wuntshwa wa HIV na magoza ya vutshunguri. Ntirho wa ku tiyisisa leswaku ntirho lowu wu humelela wu le ndleleni. Hi ta ya emahlweni hi lulamisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme ya ndzindzakhombo ya rihanyo ya rixaka.

MaAfrika-Dzonga kulorhi,

Hi tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana laha Afrika Dzonga u titwa a hlayisekile naswona u hlayisekile. Hi ta yisa emahlweni ntirho wa hina wa ku hunguta vugevenga byo biha, na ku tiyisisa leswaku sisiteme ya vululami yi tirha hi ku hetiseka. Hi simeka makungu ya ku engetela nhlayo ya maphorisa ya vavasati na vavanuna hi 10% eka malembe manharhu lawa taka.

Hi vona ku lwisana na ku tekeriwa timovha (ku hayijeka), vukhamba bya mabindzu na le makaya, xikan'we na vugevenga byo khumbana byo ana na ku dlaya, ku pfinya na ku xanisa, tanihi swirhangisiwa swa le henhla. Hinkwerhu hi na xiave.

A hi ngheneleleni eka tiforamu ta miganga ta vuhlayiseki.
A hi tshikeni ku xava tinhundzu to yiviwa.
A hi tshameni hi lulamile ku nyika maphorisa mahungu hi migingiriko ya vugevenga.

Hi ntirhisano hi nga herisa vugevenga.

Vanakulorhi na vaendzi vo hlonipheka,

Mfumo wa Miganga wu fanele ku tirha. Timasipala tifanele ku antswisa swa tiyindlu, mati, nkululo, gezi, makhomelo ya matala na magondzo. Hi vile na nhlengeletano na timeyara na vafambisi va timasipala lembe leri nga hundza. Leswi swi nyike vundzeni eka mintlhotlho leyi nga eka mfumo wa miganga. Hi tlhele hi endzela vaakatiko na timasipala, ku katsa Balfour eMpumalanga na Thembisa eGauteng. Endzhaku ka rendzo ra le Balfour, hi rhumerile xipano xa vaholobye va kaye ku endzela ndzawu leyi ku ya langutisana na mhaka leyi boxiwaka hi vaakatiko.

Timhaka to hlaya se ti langutisisiwile. Nzi lerisile vaholobye ku tirhana na timhaka leti nga sala. Hi tiyisisa leswaku hambi ku ri na swirilo swo va njhani, a swi fambisani na madzolonga na ku onha nhundzu. Hi lerisile nakambe tiejensi leti tshikelelaka nawu ku tiyisa xandla eka ku nga landzeleriwi ka nawu eBalfour na le ka tindhawu letin'wana. Hi N'wendzamhala 2009, Khabinete yi pfumelerile qinga ra ku cinca matirhelo eka mfumo wa miganga.
Leswi swi ta tiyisisa leswaku mfumo wa miganga wu na vufambisi, vulawuri na vuswikoti lebyi lavekaka ku endla ntirho.

Eka lembe leri ra migingiriko, a hi tirheni swin'we ku endla leswaku mfumo wa miganga wu tirhela hinkwerhu. Hi le ku tirheni ku antswisa vutshamo lebyi nga riki enawini na ku nyika vukorhokeri byo fanela na vun'winyi bya mindyangu ya kwalomu 500 000 hi 2014. Hi kunguhata ku veka etlhelo ku tlula 6 000 wa tihekitara ta misava ya mfumo leyi nga eka ndhawu ya kahle eka lava nga holiki ngopfu ku kuma tiyindlu ta kahle.

Matshalatshala mantshwa ku ta va ku nyika vanhu vutshamo lava miholo ya vona yi nga ehenhla ku kuma mpfuneto wa mfumo, kambe lava holaka miholo ya le hasi ku fikelela xikweleti xa yindlu ebangi. Hi ta veka nkwama wa xitiyisisi wa R1 wa mabiliyoni ku koka rinoko ra mabindzu yo tiyimela na xiyenge xa swa tiyinlu, ku hluvukisa swikumiwa swintshwa swa swilaveko swa tiyindlu.

Varikwerhu, n'wexemu hi te, vanhu va le matikoxikaya navona va na mfanelo ya ku va na gezi, mati, swiyindlwana leswi nga na mati na magondzo. Hi teri va fanele ku va na tisenthara ta swa mintlangu xikan'we na tisenthara ta mavhengele ku fana na le madorobeni.

Eka leswi, hi simekile dyondzo yo sungula endhawini ya Nhluvukiso wo Katsakanya wa Matikoxikaya eGiyani, Limpopo, hi Mhawuri n'wexemu. Ku sukela nkarhi wolowo, ku akiwile tiyindlu ta 231. Ku ve na ku humelela hi ku antswisa switirhisiwa swo seketela nhluvukiso wa swa vurimi, na vuleteri bya swirho swa vaakatiko.
Ku fikelela rihanyo na dyondzo swi antswile.
Hi simeka minongonoko yo fana eka tindhawu tin'wana laha tikweni, leti vuyelaka tiwadi ta 21. Hi 2014, hi kongoma ku va na tindhawu eka 160 wa tiwadi. Hi lava 60% wa mindyangu eka tindhawu leti ku fikelela swilaveko swa swakudya swo tiendlela hi 2014.

Kantsongokantsongo swi ta kala swi lulama, hilaha ku vuriwaka ha kona varikwerhu leswaku, swilo leswikulu swi sungula kantsongo.

Hi lava nakambe ku hlanganisa ku cinca ka swa vun'winyi bya misava na minongonoko yo seketela swa vurimi. Ku humelela ka hina eka tindhawu leti swi ta pimiwa hi nhlayo yo engeteleka ya varimi kumbe van'wamapurali lavantsongo va humelela eka swa ikhonomi.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu wa NCOP,

Tiko ra hina a ri fumanga loko swi ta eka mati.
Kambe, ha ha lahlekeriwa hi mati yo tala hi ku pfuta ka tiphayiphi na ku pfumaleka ka switirhisiwa swo fanela. Hi ta veka magoza yo hunguta ku lahlekeriwa ka hina hi mati hi hafu hi 2014.

Swirho swo hlonipheka

Tanihi xiphemu xa ku ringeta ka hina ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi, hi le ku tirheni ku hunguta tihakelo ta vuhlanganisi. Vaakatiko va Afrika-Dzonga va nga langutela ku hungutiwa nakambe ka tihakelo ta broadband (vuhlanganisi bya xithekinoloji), tiselula, riqingho ra le ndlwini na ra un'wana na un'wana. Hi ta tirha ku engetela rivilo ra broadband na ku tiyisisa xiyimo xa le henhla xa mintirho ya Inthanete, ku landza mimpimo ya matiko ya misava.

MaAfrika-Dzonga kulorhi,

Mfumo lowu wu ta tiyisisa leswaku rifuwo ra hina ra mbangu na switirhisiwa swa ntumbuluko swa sirheleriwa, naswona swi pfuxetiwa hi minkarhi.

Xikan'we na Brazil, India na China, xikan'we na United States, leti yimelaka matiko lawa ya hluvukeke, hi hoxa xandla lexikulu eka ku amukeriwa ka ntwanano eka Nhlengeletano ya ku Cinca ka Maxelo eCopenhagen n'wexemu. Hambi loko wu nga fambi hilaha swi lavekaka, i goza ra nkoka ku ya emahlweni tanihilaha matiko hinkwawo ya nga hlamula eka ku cinca ka maxelo.

Hi ta tirha hi ku tikarhata na matiko ya le handle leswaku ku bohisiwa ntwanano lowu. Tanihi Afrika-Dzonga, hi tibohile hi ku tinyiketela eka ku hunguta vuhangalaki bya tigese emoyeni, naswona hi ta ya emahlweni hi tirha kun'we eka qhinga ra hina ra nkarhi wo leha ra ku cinca ka maxelo.

Swirho swo hlonipheka,

Hi ta tiyisisa matshalatshala ya ku tlakusa mintsakelo ya Afrika-Dzonga eka matiko ya misava. Hi ta seketela matshalatshala ya ku hatlisisa nhlanganiso wa xipolitiki na ikhonomi eka xifundzha xa SADC, na ku tlakusa ku bindzula exikarhi ka swifundzha xikan'we na vuvekisi.
Afrika-Dzonga yi ta ya emahlweni yi tlanga xiave eka ntirho wa ku tiyisisa tikonkulu eka Nhlangano wa Afrika na swirho swa yona, na ku tirha hi ntwanano. Hi ta langutisisa eka ku pfuxetisa Vuxaka bya Nhluvukiso wa Afrika, tanihi qhinga ra ku hluvukisa tikonkulu.

MaAfrika-Dzonga kulorhi,

Mintirho ya Mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo xa ku endla leswaku xiphemu lexi xa migingiriko xi tirha hi xihatla na ku antswisa matirhelo.
Hi lava ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tikarhata. Hi lava vatirhela mfumo lava va nga tiyimisela, va vuswikoti na ku hlayisa swilaveko swa vaakatiko. Mfumo se wu tirhana na ku hluvukisa na ku simeka mintirho ya mfumo leyi nga na nongonoko wa nhluvukiso, lowu nga ta veka swinawana na mimpimo ya vatirhelamfumo eka swiyenge hinkwaswo.

Swirho swo hlonipheka,

Hi ya emahlweni na matshalatshala ya ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka maendlelo yo nyika tirhendara ta mfumo, na le ka swikombelo swa maphepha yo chayela, mali ya mpfuneto na mapasi, eka swo tala. Hi tsakela ku humelela loku nga kona eka mfumo eka swiyenge swokarhi. Vhiki leri, hi herisile tikahelo ta vuxisi ta mali ya mpfuneto wa vaakatiko ta 32 687, ta nkoka wa R180 wa mamiliyoni. Komiti ya Hina ya Vaholobye eka swa Vuxisi yi languta eka tindlela to hlula vukungundzwana.

Hi ntirhisano, kun'we hi nga humelerisa swo tala.

Vanakulorhi,

Tanihilaha hi tivaka, hi sungurile Nomboro ya Hofisi ya Phuresidente ku endlela leswaku mfumo na Hofisi ya Phuresidente va fikelelela hi ku olova, na ku pfuna ku ntshuxa swirhalanganyi leswi a swi ri kona swa mphakelo wa vukorhokeri. Tiqingho leti tiyimela ku tiyimisela ka hina ku endla swilo ku hambana eka mfumo. Ti tise ku hambana nka vutomi bya maAfrika-Dzonga yo hlaya.

Hi nga vuli Man Buziwe Ngaleka wa le Mount Frere, loyi a nga hi fonela hi phenxeni ya sirha nuna wa yena, loyi a nga va yena wo sungula ku hlangana na yena hi n'wi pfuna eka siku ra hina ro sungula ku tirha.
U na hina haleno vusiku lebyi. Hi tlhela nakambe hi va na Nkul Nkululeko Cele, loyi a nga pfuniwa ku kuma pasi ra yena, leswi nga n'wi pfuna ku titsarisa eTshwane University of Technology.

Leswi kova switori swintsongo eka leswo tala swa ku humelela ka hina.
Eka swikombiso leswi na swin'wana, hi vone laha ka ha kayivelaka eka matirhelo ya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na hilaha hi nga swi lulamisaka hakona. Hi ku tirhisa wena Xipikara, hi rhambile vuyimeri bya minhlangano yo hambanahambana yo huma Palamende ku endzela senthara ya swa tinqingho, leswaku Swirho swa Palamende swi tivonela hi mahlo ya swona ntirho lowu endliwaka.

Vanakulorhi na vanghana,

Ndzi kombisile hi mongonkulu wa makungu ya hina ya 2010, kutiboha ka hina hinkwerhu tanihi vanhu va Afrika-Dzonga. Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wu nyikela nkatsakanyo wa kungu ra hina ra migingiriko. Vaholobye va ta nyika hi vuxokoxoko eka mimbulavulo ya vona ya swa Mpimanyeto.

Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,

Hi Hukuri nan'waka, hi ta tlangela malembe ya vu 150 ya ku fika ka maIndiya eAfrika-Dzonga. Swi hi nyika nkarhi wa ku vona xandla leswi nga hoxiwa hi vaaki va maIndiya eka mintirho, bindzu, sayense, mintlangu, vukhongeri, vutshila, mfuwo na ku humelelaka xidemokirasi xa hina.

Vanakulorhi na vanghana,

Mi nge ndzi teka nkarhi lowu nakambe ndzi khuza mfumo na vanhu Haiti eka papa ra ntima leri nga va wena. Ha tsaka leswaku xipano xa hina xa ku lamula xi kotile ku ya pfuna. Ndzi tsakela ku khensa muAfrika-Dzonga un'we loyi a nga hlulekiki ku pfuna hi minkarhi ya makhombo, na ku pfuna ku tlakusa xivono xa rixaka leri hlayisaka. Hi amukela Dok Imtiaz Sooliman wa Gift of the Givers eka Huvo namuntlha.

MaAfrika-Dzonga kulorhi,

Ku rhurhela Khapu ya Misava ya FIFA swi endla leswaku 2010 ku va lembe ra migingiriko. Hi tekile malembe yo hlaya hi ri karhi hi kunguhatela Khapu leyi ya Misava. Hi salele hi tin'hweti tinharhu ntsena. Naswona hi tiyimiserile ku humelela eka leswi. Switirhisiwa, vusirheleri na malulamiselo swi lulamile ku tiyisisa leswaku hi va na thonamente ya kahle swinene.

Tanihi rixaka, hi tata minkhenso eka Komiti yo Lulamisa ya Laha kaya (LOC) ya 2010 eka ntirho wo hlamarisa lowu va nga wu endla. Hi navelela Mutshamaxitulu wa LOC Irvin Khoza, CEO Danny Jordaan na mudzhaberi wa Bafana Bafana, Carlos Alberto Parreira, hinkwaswo leswinene eka tin'hweti leti taka.

Phuresidente Mandela u pfunile swinene eka ku va tiko ri kumile timfanelo ta ku rhurhela ntlangu lowu wa nkoka swinene. Hikwalaho hi fanele ku vona leswaku Khapu ya Misava ya humelela swinene ku komba ku n'wi xixima.
Vanakulorhi, a hi seketeleni xipano xa rixaka xa Bafana Bafana.
Ndzi un'wana loyi a tshembhaka leswaku Bafana Bafana va ta hi hlamarisa. Xa nkoka, thikithi exandleni vakahina! Hinkwerhu ka hina a hi xaveni mathikithi hi nkarhi ku va hi ta kota ku ya emintlangwini.

MaAfrika-Dzonga kulorhi,

Loko hi tlangela siku ra ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hiboha leswaku hi ta ndzivalelano, ntwanano wa rixaka, ku pfumala xihlawuhlawu na ku aka vumundzuku hinkwerhu tanihi maAfrika-Dzonga, vantima ni valungu.

Hi leteriwa hi leswi Madiba a nga swi vula loko a tengisiwa, leswaku, ndza n'wi tshaha loko a ku:

"Hi nkarhi a ku hanya ka mina ndzi tinyiketile eka nyimpi leyi ya vanhu va Afrika. Ndzi lwile na ntshikelelo wa valungu, naswona ndzi lwile na ntshikelelo wa vantima. Ndzi tlangerile mavonelo ya tiko ra xidemokirasi ro ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va tshamaka kun'we hi ku rhula, na mimbuyelo yo ringana. I mavonelo lawa ndzi tsakelaka ku hanyela wona, na ku wa fikelela. Kambe loko swi laveka, I mavonelo lawa ndzi nga tiyimisela ku ya fela".

Hi ku hlohloteriwa hi xikombiso xa hina Madiba, i ntsako eka mina ku nyikela Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2010 eka tinhenha hinkwato, lava nga tlangeriwa ni lava nga tlangeriwangiki, lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
A hi tirheni kun'we ku endla leswaku lembe leri ra migingiriko ri va ro humelela eka tiko ra hina.

Ndza mi khensa.

Issued by: The Presidency
11 February 2010 <fn>StateoftheNationJZuma.2009.2010-05-24.ts.txt</fn>
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi Muchaviseki JG Zuma, Puresidente wa Riphabuliki ra Afrika Dzonga, Ntshamo wo Hlangana wa Palamende, eKapa

3 Khotavuxika 2009

Muchaviseki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa xipikara xa Huvo ta Rixaka na Xandla xa mutshamaxitulu wa NCOP;
Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, Kgalema Motlanthe;
Khale ka Puresidente wa Riphabuliki, Thabo Mbeki;
Nhenha ya hina, Puresidente wo Sungula wa Afrika Dzonga ra xidemokirasi Isithwalandwe Nelson Rolihlahla Mandela;
Khale ka Swandla swa Puresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Swirho swa nkoka swa Vuavanyisi;
Mutshamaxitulu wa SALGA, timeyara na varhangeri va le ka mimfumo ya miganga;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na varhangeri vo hlonipheka va ndhavuko;
Tinhloko ta Swivandla Swa Mfumo Leswi Seketelaka Xidemokirasi;
Gavhenara wa bangi ya le Xikarhi;
Varhangeri va swa vukhongeri;
Vafambisinkulu na varhangeri van'wana va mintirho ya mfumo;
Puresidente wa Palamende ya Pan African, Muchaviseki Idriss Endele Moussa;
Vahlonipheki Tiambasada na Tikhomixinara ta le Henhla;
Vayeni lava va nga kona, makhomuredi na vanghana;
MaAfrika Dzonga kulorhi,

Dumelang, Avuxeni, Molweni,

Hi ti 22 ta Dzivamisoko, mamiliyoni ya maAfrika Dzonga va humile va ya eku hlawuleni. Va tekile goza ra vona ra mfanelo ya xidemokirasi leri ri nga hlohloteriwa hi ku navela ku cinca ko antswa ka vutomi bya vona.

Hi nhlayo ya vona ya le henhla swinene, va tiyisisile leswaku hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku lwisana na vusweti na ku aka vutomi byo antswa eka hinkwavo.

Va kuceteriwe hi xivono xa rixaka leri ri angarhelaka, Afrika Dzonga leyi yi nga ya hinkwavo, rixaka leri ri nga na ntwanano exikarhi ka ku hambanana ka vaaki va rona, vanhu lava va tirhaka swin'we ku endlela leswinene eka hinkwavo.

Hi khumbhekile swinene hi xileriso lexi xa nhlawulo lexi hi nga nyikiwa hi vanhu va tiko ra hina, lava va nga hlawula mfumo wa vona hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi.

Swirho swo Hlonipheka,

Rixaka ra hina, eka malembe mo hlayanyana lama ma nga hundza, ri hlanganile na mintlhontlho yo tika swinene.
Eka leswi ku khensiwa mhaka ya leswaku hi na matirhelo mo tiya na ku tirha kahle ka xidemokirasi xa vumbiwa, na minhlangano yo tiya, leswo hi swi kotile ku hlula ku tikeriwa loku hi ku olova na hi ndlela ya ku va na xindzhuti.
Ntirho wa namuntlha i ku tlangela leswi swi endlaka leswaku xidemokirasi lexi xi tirha. Wu tlhela wu va ku tlangela mfuwo wa hina wa ku ya emahlweni na ku va na vutihlamuleri byo hlanganeriwa.

Leswi swi na vumbhoni bya vukona bya nhenha ya hina Madiba, loyi a vekeke masungulo ya ku humelela ka rixaka, na vukona bya khale ka Puresidente Thabo Mbeki, loyi a nga aka eka masungulo yalawo.

Ku ya emahlweni swi tlhela swi va na vumbhoni hi mhaka ya leswaku khale ka Puresidente Kgalema Motlanthe sweswi i Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, endzhaku ka ku cinca loku ka khwatsi, leswi swi hi endlaka tiko ro ka ri nga fani na man'wana hi tindlela to tala.

MaAfrika Dzonga kulorhi,

Tani laha mi nga va ka mi tiva, ku lwisana na vusweti ka ha ri ribye ra yinhla ra xikongomiso xa mfumo wa hina.

Hi ti 9 ta Mudyaxihi, hi nkarhi wa ku vekiwa exitulwini ka Puresidente, hi endlile xiboho eka vanhu va ka hina na le ka misava leswaku:

"Loko ka ha ri na maAfrika Dzonga lava va faka hi mavabyi lama ma sivelekaka;
Loko ka ha ri na vatirhi lava va kayakayaka ku phamela mindyangu ya vona na ku lwa na ku kuma mintirho;

Loko ka ha ri na vaaki lava va pfumalaka mati mo tenga, vutshamo byo amukeleka kumbe mbhasiso lowu wu faneleke;

Loko ka ha ri na vatshami va le makaya lava va hlulekaka ku tihanyisa kahle hi misava leyi va tshamaka eka yona;

Loko ka ha ri na vamanana lava va ha khomiwaka hi xihlawuhlawu, ku tirhisa hi ndlela yo biha kumbe ku xanisiwa;

Loko ka ha ri na vana lava va nga hava ndlela kumbe nkateko wa ku kuma dyondzo ya xiyimo xa le henhla;

Hi nge wisi, naswona hi nge tshuki hi hambukile, eka nsusumeto wa hina wo lwa na vusweti.

Ku lava ku fikelela swikongomelo leswi, mfumo wa hina wu hlawurile 10 wa leswi swi nga swirhangani, leswi swi nga xiphemu xa Rimba ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ra 2009 ku fika hi 2014.

Nongonoko lowu wu le ku sunguriweni ehansi ka swiyimo swo nonohwa swa ikhonomi.
Lembe leri ri nga hundza ri vonile ikhonomi ya misava hinkwayo yi nghena eka nkarhi wa nkayakayo lowu wu nga si tshamaka wu va kona eka malembe xikhume ya nkarhi wa sweswi.

Hambileswi Afrika Dzonga ri nga khumbekangiki hi ndlela leyi nhlayo ya matiko man'wana ma nga khumbeka ha yona, switandzhaku swa yona sweswi swa vonaka hi ku hetiseka eka ikhonomi ya hina. Hi nghenile eka ntshikelelo wa ikhonomi.

Swi na nkoka lowukulu sweswi ku tlula enkarhini lowu nga hundza leswaku hi tirha hi ntirhisano eka nongonoko wo fana ku va na nhlamulo eka nkayakayo lowu.

Hi teka tanihi ndhawu ya hina yo sungula rimba ra nhlamulo ya Afrika Dzonga eka nkayakayo wa ikhonomi ya matiko, leri ri nga fikeleriwa hi mfumo, vatirhi na bindzu hi Nyenyenyana lembe leri. Hi fanele ku teka goza sweswi ku hunguta ntikelo wa ku ya ehansi loku eka lava va nga ekhombyeni swinene.

Hi sungurile ku tirha ku va hi hunguta ku lahlekeriwa hi mintirho. Ku na ku twanana exikarhi ka mfumo na vanhu lava va vatirhisanaka na mfumo eka ku sungula maendlelo ya vuleteri.

Vatirhi lava va nga ta va va langutanile na ku hlongoriwa hikwalaho ka swiphiqo swa ikhonomi va ta tshikiwa emintirhweni ku ringana nkarhi wo karhi na ku tlhela va nyikiwa vuswikoti nakambe.

Nkanelo wa vuxokoxoko bya maendlelo wu ya emahlweni exikarhi ka vanhu lava va tirhisanaka na swivandla leswi swi nga ta khumbiwa hi matshalatshala lawa, ku katsa na Xivandla xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri.

Hi ta seketela ntirho wa Khomixini ya Vulamuri (CCMA) ku pfuna vathori na vatirhi ku kuma tindlela tin'wana handle ka ku hlongola hi ku landza matirhele lama ma faneleke ma xinawu.

Ku fikela sweswi, vakhomixinara va CCMA va hlayisile ku tlula mune wa magidi ya mintirho hi maendlelo mo vevukisa, na ku nyika switsundzuxo na ku seketela vatirhi lava va hlongoriweke ku ya emahlweni.

Koporasi ya Nhluvukiso wa Mabindzu yi sungurile nongonoko wa ku nyika timali eka tikhamphani leti ti nga ekhombyeni. Na hina hi ta tiyisisa leswaku mfumo wu xava tinhundzu na ku tirhisa vukorhokeri bya laha kaya hi xitalo, handle ka ku tekela ehansi vaphikizani na hina va misava hinkwayo kumbe ku tlakusa minxavo ku fikela eka swiyimo swo ka swi nga amukeleki.

Ku aka ehenhla ka ku humelela ka ku nghenelela ka tirhele ra hina eka vumaki, Pulani ya Goza ra Tirhele ra Vumaki yi ta sunguriwa.
Swivandla leswi swi rhangeke emahlweni leswi swi nga hlawuriwa i swifambo, tikhemikali, vumaki bya tinsimbi, vupfhumba, swa swiambalo na malapi ku katsa na swihlahla. Hi ku engetela, ku ta tlhela ku langutiwa vukorhokeri, vumaki bya swo vevuka na ku aka, ku katsa na swin'wana, eka makungu ya ku tumbuluxa mintirho ya xiyimo xa kahle.

Tanihi xiphemu xa xiyenge xa 2 xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke, Nongonoko wa Mintirho ya Vaaki wu ta hatlisisiwa.

Yi nyika levhele ya le hansi ya mintirho ya ntolovelo eka lava va yi lavaka, loko yi ri karhi yi antswisa nkoka wa vutomi eka vaaki.

Ku wa ka ikhonomi swi ta khumba rivilo leri tiko ra hina ri kotaka ku lulamisa mintlhotlho ya vanhu na ya ikhonomi leyi tiko ra hina ri langutaneke na yona. Kambe swi nga ka swi nga cinci laha nhluvukiso wa hina wu kongomeke kona.

Swirhangani swa tirhele leswi hi nga swi hlawula, na tipulani leti hi nga ti veka emahlweni ka vavhoti, swa ha ri exivindzini xa nongonoko wa mfumo lowu.

Hi moya wa vaakatiko va Afrika Dzonga, a hi hlanganiseni mavoko ya hina ku kuma switshunxo hi ri swin'we. Nkarhi wu fikile wa ku va hi tirha hi matimba.

Mfumo wa hina wu ta languta emahlweni, ku nga ri endzhaku!

Magoza lama ma andlariweke eka Rimba ra hina ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ma fanele ku tekela enhlokweni ku tika loku ku tisiwaka hi nkayakayo wa ikhonomi. Ku ya ehansi a ku fanelanga ku endla leswaku hi cinca tipulani leti. Kambe ku fanele ku hi susumeta leswaku hi tirhisa leswi hi xihatla na ku tiyimisela.

Rimba ri kongomisa eka swirhangani swa 10.
Hi teka xiboho xa leswaku hi ku tirha swin'we hi ta hatlisisa ku kula ka ikhonomi na ku cinca ikhonomi ku tumbuluxa mintirho ya kahle na ku yisa emahlweni tindlela to hanya.

Hi ta sungula nongonoko lowukulu wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na vanhu. Hi ta sungula na ku tirhisa qhinga ro twisiseka ra nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya leri ri fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka swa marimelo na ku kumeka ka swakudya.

Hi ta tiyisa vuswikoti na mphakelo wa vatirhi. Hi ta antswisa phurofayili ya rihanyo ra maAfrika Dzonga hinkwavo.

Hi ku tirhisana na maAfrika Dzonga hinkwawo, hi ta tiyisa ku lwisana na vugevenga na vukungundzwana. Hi ta aka vaaki lava va khomaneke, vo hlayisa na ku tiyisela ka nkarhi wo leha.

Hi ku tirhisana na Afrika na misava hinkwayo, hi ta lava ku kuma ndlela yo ya emahlweni ka Afrika na ku yisa emahlweni ku tirhisana na tinxaka ta le handle.
Hi ta tiyisisa ku lawuriwa na ku tirhisiwa kahle ka switirhisiwa eka nkarhi wo leha.

Naswona, hi ku tirha na vanhu na hi ku seketeriwa hi vatirhela-mfumo va hina, hi ta aka tiko leri ri hluvukaka, hi antswisa vukorhokeri bya vanhu na ku tiyisa swivandla swa xidemokirasi.

I ntsako na nkateko eka mina ku kombisa timhaka ta nkoka ta nongonoko wa hina wa ku tirha.

Ku tumbuluxiwa ka mintirho ya kahle swi ta va exivindzini xa matirhele ya hina ya ikhonomi.

Ku fambisana na ku tshembiasa ka hina, hi fanele ku manyukuta hi tlakusa ikhonomi leyi yi katsaka hinkwavo.

Eka mhaka leyi, hi ta tirhisa tindlela hinkwato ta mfumo tanihi makumele, vuseketeri bya tilayisense na timali ku pfuneta mabindzu lamantsongo ku katsa na ku tlakusa ku tirhisiwa ka Ntiyisa-Vubindzu bya Vantima leyi Ndlandlamuxiweke na ku tirha hi endlelo ro lulamisa lava a va salela endzhaku.

Matirhiselo ma ta endliwa hi ku tekela enhlokweni xilaveko xa ku lulamisa ku nga ringanani ka nkarhi lowu wu nga hundza.

Ku hundzuluxa ku ta tisiwa ku seketela vamanana, vantshwa na vatsoniwa.

Hi ta hunguta ndhwalo wa ku lawula eka mabindzu lamantsongo. Mhaka ya ku tlimbeleteriwa hi swinawana yi vuriwile hi xivandla minkarhi yo hlaya.

Eka ku nghenelela kun'wana ku tumbuluxa ndhawu leyi yi endlaka leswaku vuvekisi byi va kona, mfumo wu ta kongoma eka sisiteme yin'we yo hlanganeriwa ya matsariselo ya mabindzu.

Leswi swi ta antswisa vukorhokeri bya tikhasimende na ku hunguta ku durha ka ku endla bindzu eAfrika Dzonga.

Mhaka yin'wana ya nkoka ya nsusumeto wa hina wa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho i Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke. Xikongomiwa xa le ku sunguleni xa miliyoni wa mintirho xi fikeleriwile.

Xiyenge xa vumbirhi xa nongononko xi kongomile eka ku tumbuluxa mune wa mamiliyoni wa swivandla swa mintirho hi 2014.

Exikarhi ka sweswi na N'wendzamhala 2009, hi pulana ku tumbuluxa kwalomu ka 500 000 wa swivandla swa mintirho.

Loko hi ri karhi hi tumbuluxa ndhawu ya kahle ya swivandla swa mintirho na mabindzu, mfumo wa swi vona leswaku vaakatiko van'wana va ha ta ya emahlweni na ku lava ku pfuniwa hi mfumo. Mali ya mpfuneto wa vanhu yi tshama ya ha ri ndlela yo tirheka ya ku herisa vusweti. Hi ti 31 ta Nyenyankulu 2009, ku tlula 13 wa mamiliyoni wa vanhu va kumile mali ya mpfuneto wa vanhu, ku tlula 8 wa mimiliyoni wa vona ku nga vana.

Hi tekela enhlokweni xilaveko xa ku hlanganisa mimpfuneto ya vanhu na mintirho kumbe migingiriko ya ikhonomi ku kota ku hlohlotela ku tiyimela eka vanhu lava va nga ri ki vatsoniwa.

Xa nkoka ngopfu eka nkarhi lowu, vaakelani va fanele ku pfunana.

Sweswi i nkarhi wa ku hlangana. A hi pfunaneni tanihi vaakelani.

A hi pfumelelaneni leswaku a ku fanelanga ku va na n'wana loyi a nga ta etlela hi ndlala hikwalaho ka ku va vatswari va yena va nga tirhi. Loko hi nga hlangana hi tirha swin'we, hi nga endla swo tala.

Vayeni vo hlonipheka, tanihi xiphemu xa qhingha ra leswi swi nga rhanga emahlweni hi ta ya emahlweni na nongonoko wa hina wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na swa vanhu.
Ntlawa lowu wa ha ku vumbiwaka wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa mfumo wu ta tiyisisa leswaku R787 wa mabiliyoni leyi yi faneleke ku tirhiseriwa switirhisiwa tanihi leswi swi vekiweke hakona eka mpimanyeto wa mali ekusunguleni ka lembe leri yi pulaniwa kahle na ku tirhisiwa.

Mali leyi yi katsa leyi yi nga nyikeriwa eka nongonoko wa ku aka swikolo, swo famba swa mani na mani, ku katsa sisiteme ya ku famba hi xihatla ka mabazi, tiyindlu, mati na mbhasiso.

Yin'wana ya tiphurojeke letikulu ta vuvekisi bya swivandla yi le ka Khapu ya Misava ya Bolo ya Milenge ya FIFA ya 2010. Hi tiyisisile tanihi mfumo na rixaka hi ku angarhela leswaku Khapu ya Misava yi ta siya ndzhaka wo tinyungubyisa lowu eka yona vana va hina na vaakatiko va ta vuyeriwa eka malembe yo tala lama ma ha taka.

Hi le ka ntila wa ku fikelela ku boheka ka hina na ku va hi tiyimiserile ku nyika misava Khapu ya Misava yo antswa swinene leyi yi nga se tshamaka yi va kona.

Hi le ku tshamisekiseni ka tisisiteme hinkwato ku endla Khapu ya Nhlangano leyi yi sungulaka hi ti 4 ta Khotavuxika, ku humelela lokukulu.

Hi Dzivamisoko lembe leri, ndzi tibohile eka vurhangeri bya bindzu ra mathekisi ku hundzisela emahlweni ku kanerisana hi mayelana na matirhele ya sisiteme ya ku Cinca hi Xihatla ko hlanganeriwa ka Mabazi ku fikela endzhaku ka nhlawulo.

Hi tinyiketele ku nyika nkarhi wo tala ku tirhana na swivilelo swa bindzu ra mathekisi hi ku hetiseka. Hi ti 11 ta Khotavuxika Holobye wa Vutleketli u ta sungula ku kanerisana na bindzu leri.

Nhlengeletano wu ta sungula nandzelelano wa ku tihlanganisa na lava va khumbiwaka hi sisiteme ya BRT. Hi na ntshembo leswaku timhaka leti ti nga ta va ti nga ntshuxiwanga ti ta lulamisiwa na tona ku enerisa hinkwavo lava va khumbekaka.

Leswi swi ta katsa timhaka ta nkoka ta ndlela leyi hinkwavo lava va khumbekaka va ta vuyeriwa njhani eka matshalatshala lawa.

Swirho swo Hlonipheka,

Nhluvukiso wun'wana lowu wu faneleke ku pfuna Khapu ya Misava i ku sunguriwa ka switirhisiwa swa mahaxelo ya xidijiti na tithirasimitara ta ku hangalasa swa vuhaxi.

Eka hinkwaswo, hi ta tiyisisa leswaku ku durha ka ku vulavurisana hi tinqingho ku yisiwa ehansi hi tiphurojeke leti ti nga le ku teni ta ku kurisa mpimo wa matirhele ya swa brodibande.

Hi fanele ku tiyisisa leswaku a hi siyi tindhawu ta le makaya endzhaku eka minhluvukiso leyi yo nyanyula.

Tanihi xiphemu xa nhluvukiso wa switirhisiwa swa vanhu hi ta nyika tiyindlu leti ti kumekaka eka tindhawu leti ti nga fanela na nxavo wa le hansi na ku tshamiseka ka kahle ka vanhu.

Hi ta ya emahlweni ku sukela eka ku twisisa leswaku ku tshamiseka ka vanhu a ko va ntsena ku akiwa ka tiyindlu.

I mhaka ya ku hundzuluxa madoroba ya hina na ku aka miganga leyi hlanganeke, yo hlayisa na ku khomelela nkarhi wo leha leyi nga ekusuhi na miako ya ku tirha na ya vaakatiko, ku katsa na tindhawu ta mintlangu na vuhungasi.

Hi moya lowu, hi ta tirha na Palamende ku hatlisisa ku lulamisiwa ka Nawumbisi wa Malawulelo ya Matirhiselo ya Misava.

Hi ku tirhisana na vanhu va ka hina lava va nga etindhawini ta le makaya, hi ta tiyisisa qinga ro twisiseka xa nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya lexi xi fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka Marimelo na nsirhelelo wa swakudya, tanihi xirhangani xa vunharhu.
Ndzi tsakela ku tirhisa nkarhi lowu ku hundzisela ku ririsana ka hina na ndyangu wa Xandla xa Holobye wa Vurimi, Dirk du Toit, loyi a hundzeke emisaveni vhiki leri. Ku hoxa ka yena xandla hakunene ku ta tsundzukiwa.

Vanhu lava va nga ematikoxikaya na vona va na mfanelo ya gezi na mati, swihambukelo leswi swi nga na mati, mapatu, vuhungasi na tindhawu ta mintlangu; ku katsa na swivandla swa mavhengele swo fana na leswi swi nga emadorobeni lamakulu.

Na vona va na mfanelo ya ku pfuniwa eka vurimi leswaku va ta kota ku byala matsavu na swilo swin'wana; na ku fuya swifuwo leswaku va ta tiphamela.

Hi tiyimiserile ku sungula pfhumba leri ra ku aka swivandla etindhawini ta le makaya. Hi ku tirhisana na vaakatiko, tihosi, tikhanselara na tindhuna hi ta hatlisisa ntirho lowu.

Hi susumeta vanhu va le tindhawini ta le makaya ku sungula ku lulamisela ku hi byela leswaku hi swihi swilo leswi va swi lavaka hi xihatla, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Loko hi kumile tidyondzo eka matshalatshala ya le ku sunguleni ya nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya, hi hlawurile Masipala wa Muganga wa Giyani Hinkwayo eLimpopo tanihi phurojeke yo ringeta ya pfhumba. Eka phurojeke leyi ku ta huma tidyondzo ta tiko hinkwaro.

Hi ku engetela, hi ta tirha eka ku pfuxeta loku ku hlawuriweke ka madoroba ya le makaya, hi mimpfuneto yo fana na Nongonoko wa Mpfuneto wa ku Hluvukisa Vaakelani. Hi ndlela leyi, tindhawu leti ti rhendzeleke madoroba ti ta vuyeriwa hi ku pfuniwa hi swa ikhonomi.

Hi ku nghenelela loku hinkwako, hi langutanile na ku cinca xivumbeko xa tindhawu ta matikoxikaya etikweni ra hina.

Varikwerhu,

Dyondzo yi ta va xirhangani xa nkoka eka ntlhanu wa malembe lama ma taka. Hi lava vadyondzisi va hina, vadyondzi na vatswari ku tirha na mfumo ku cinca swikolo swa hina swi va tisenthara ta xiyimo xa le henhla.

Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuhlangi bya le masunguleni wu ta tlakusiwa hi xikongomelo xa ku fikeleriwa loku ku fanaka ka Giredi ya R na ku engetela nhlayo ya vana va malembe ya 0-4 hi ka mbirhi hi lembe ra 2014.

Hi vuyelela swilo leswi ku nga kanerisaniwiki ha swona. Vadyondzisi va fanele ku va exikolweni, hi nkarhi, ku dyondzisa, ku ka va nga tshiki ntirho wa vona na ku xanisa vana! Vana va fanele ku va etlilasini, hi nkarhi, ku dyondza, ku hlonipha vadyondzisi va vona na ku hloniphana, na ku endla ntirhokaya wa vona.

Ku antswisa vufambisi bya swikolo, ku leteriwa ka ximfumo ku ta va xilaveko xo rhanga xa ku tlakusiwa ka vadyondzisi ku va tinhloko ta swikolo na tinhloko ta tindzawulo.

Ndzi ta tihlanganisa na tinhloko ta swikolo ku avelana xivono xa hina eka ku pfuxetiwa ka sisiteme ya dyondzo ya hina.

MaAfrika Dzonga yarikwerhu,

Hi ta engetela ku ringeta ka hina ku kucetela vadyondzi ku heta dyondzo ya vona ya sekondari.

Xikongomiwa i ku tlakusa nhlayo ya ku titsarisa eswikolweni swa sekondari ku ya eka 95 wa tiphesente hi 2014. Hi tlhela hi languta tindlela ta ku vuyisela vana lava va nga tshika xikolo eka sisiteme, na ku va nyika nseketelo.

Swirho swo Hlonipheka, ha khumbeka swinene hi swiviko swa vadyondzisi lava va xanisaka vana hi swa masangu, ngopfu ngopfu vanhwanyana.

Hi ta tiyisisa leswaku Swiletelo swa ku Xanisa ka le Masangwini na ku Hlasela eswikolweni swa mfumo swa hangalasiwa hi vunyingi, na leswaku vadyondzi na vadyondzisi va swi tiva na ku swi landzelela.

Hi ta teka magoza ya vukari, na ku ehleketiwa hi ku hetiseka, ehenhla ka vadyondzisi vahi kumbe vahi lava vatirhisaka matimba hi ndlela yo biha hi ku tinghenisa eka vuxaka bya le masangwini na vana.

Ku tlakusa dyondzo ya vutomi hinkwabyo, Nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo na Vuleteri bya Lavakulu Kha ri Gude wu ta tshikeleriwa.

Varikwerhu, Swirho swo Hlonipheka,

Hi fanele ku tiyisisa leswaku matshalatshala ya vuleteri na nhluvukiso wa vuswikoti laha tikweni ma hlamula swilaveko swa ikhonomi.
Xiyenge xa Dyondzo yo Yisa Emahlweni na Vuleteri na 50 was tikholichi na 160 wa tikhamphasi ta xona swi ta va ndhawu yo sungula ya vuleteri bya ku hluvukisa vuswikoti.

Hi ta antswisa ku fikeleriwa ka dyondzo ya le henhla eka vana la va humaka emindyangwini leyi nga na vusweti na ku tiyisisa xivandla lexi xi hlayisekaka xa ku nyika tiyunivhesiti mali.

MaAfrika Dzonga yarikwerhu,

Ha khumbeka swinene hi ku ya ehansi ka nkoka wa rihanyo, leswi swi nyanyisiwaka hi ku engeteleka loku ko ka ku nga cinci ka ndhwalo wa mavabyi eka khume ra malembe na hafu lama ma hundzeke.

Hi tivekele swikongomelo swa ku ya emahlweni na ku hunguta ku pfumaleka ka ku ringana eka ka ku nyikiwa ka nhlayiso wa rihanyo, ku engetela vuswikoti bya vatirhi ku pfuxeta swibedlhele na titliliniki na ku engetela ku lwa na nxaniso wa HIV na AIDS, TB na mavabyi man'wana. Hi fanele ku tirha swin'we ku antswisa ku tirhisiwa ka Pulani yo Twisiseka ya Vutshunguri, Vufambisi na Nhlayiso wa HIV na AIDS ku endlela ku kota ku hunguta xiyimo xa ku tlulela lokuntshwa ka HIV hi 50% hi lembe ra 2011. Hi lava ku fikelela 80% ya lava va lavaka vutshunguri bya ARV naswona leswi hi 2011.

Hi ta sungula Xikimi xa Ndzindzakhombo ya Rihanyo ra Rixaka hi ndlela ya swiyengeyenge na ku engetelela. Ku kota ku sungula NHI, ku pfuxetiwa hi xihatla ka swibedlhele swa mfumo swi ta endliwa hi mintirhisano ya Mfumo na va Phurayivhete.

Hi tlhela hi langutisisa hi xihatla eka timhaka ta miholo ya vatirhi va swa rihanyo ku susa ku nga vi na ku tshemba eka vukorhokeri bya swa rihanyo.
Hi ku tirhisana a hi endleni swo tala ku tlakusa nhlayiso wa rihanyo wa xiyimo xa le henhla, hi fambisana na Swikongomelo swa Nhlangano wa Matiko ya Misava ya Nhluvukiso wa Mileniyamu swa ku hafula vusweti hi 2014.

Vaakatiko varikwerhu,

Hi ri swin'we hi fanele ku endla swo tala ku lwa na vugevenga. Xikongomelo xa hina i ku tumbuluxa sisiteme ya vululamisi bya vugevenga leyi yi cinciweke, yo hlanganeriwa ya ximanguvalawa, leyi nga na vatirhi vo ringanela, na ku fambisiwa kahle.

Swi tlhela swi va na nkoka lowukulu ku antswisa matirhelo ya tihuvo na matirheIo ya vachuchisi na ku antswisa vufokisi, forensiki na mintirho ya vunhlori. Ntirho lowu wu sunguriwile hi vunene naswona wu ta endliwa hi matimba lamantshwa.

Exikarhi ka swikongomiwa swa hi xihatla i ku tiyisisa leswaku hi engetela nhlayo ya vachuchisi na vatirhi va Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu. Hi ta endla tano hi maphorisa ya vufokisi.

Hi cincile vito ra Ndzawulo leyi ku suka eka ra Vuhlayiseki na Vusirheleleri ku ya eka ra Vuphorisa ku tshikelela leswaku hi lava matimba ma xiviri ma matirhele eka ntirho wa vuphorisa. Leswi swi ta hoxa xandla eka ku hunguta vugevenga byo tika na bya vukari hi xikongomiwa lexi nga vekiwa xa 7% ku ya eka 10% hi lembe.

Ku tiyimisela ku ta yisiwa eka ku herisiwa ka vugevenga byo lukeriwa mano, ku katsa na vugevenga eka vamanana na vana.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Ku ri karhi ku amukeriwa vuvekisi bya vandla ra phurayivhete eka bindzu ra vusirheleri, hi ta antswisa ku lawuriwa ka bindzu leri.

Exikarhi ka matshalatshala man'wana ya nkoka, Ejensi ya Vulawuri bya ndzelekano; hi ta tikisa ku ringeta ka hina ku lwisana na vugevenga bya le ka inthanete na vukhamba bya vutitivisi, na ku antswisa tisisiteme emakhotsweni ya hina na ku hunguta ku vuyelela eka vuonhi.

Varikwerhu,

Ndzi tsakela ku tshikelela nseketelo wa hina eka ku hundzuluxa eka swa vuavanyisi loku ku ya ka emahlweni.

Ku hundzuluxa ku fanele ku vulavula na timhakankulu ku fana na ku ya emahlweni ka ku tiyimela ka vuavanyisi, ku nghenisa sisiteme ya le ndzeni ya vutihlamuleri bya vuavanyisi ku katsa na ku tiyisisa ku fikeleriwa ka vululami hi hinkwavo hi ku hetiseka.

Ku humelela ka sisiteme hinkwayo ya xidemokirasi swi ya hi vuxaka bya kahle bya ku hloniphana ku suka ematlhelo hinkwawo na moya wa vutirhisani exikarhi ka Huvonkulu, Palamende ya Xifundzankulu na Vuavanyisi. Leswi swi na nkoka eka xidemokirasi xa vumbiwa.

Muchaviseki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Hi vurile hi ku vuyelela ku tinyiketa ka hina ku lwa na vukungundzwana eka mintirho ya mfumo.

Hi ta tinyiketa hi ku hetiseka ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka makumele na mafambiselo ya tithenda, xikombelo xa tilayisense to chayela, mpfuneto wa vanhu, swibukwana swa vutitivisi, na vukhamba bya tidokete ta maphorisa.

Mo ndzi tiyisisa leswaku hinkwerhu hi na leswi hi nga swi endlaka eka nyimpi leyi ya ku lwisana na vugevenga.

Hi fanele ku va na xiave eka Tiforamu ta Vuphorisa bya Muganga. Hi fanele hi tshika ku xava nhundzu leyi nga yiviwa, leswi swi kucetelaka vugevenga.

Hi fanele ku vika vugevenga na ku pfuna maphorisa hi mahungu ku kota ku khoma lava va endlaka leswo biha. Hi ndlela leyi, hi ta ya emahlweni ku ya eka rixaka leri ri nga hava vugevenga.

Swirho swo Hlonipheka, ku sukela hi 1994 hi lavile ku tumbuluxa rixaka leri ri nga khomana ku suka eka ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza. Ha vitaniwa ku va hi ya emahlweni na nkongomelo lowu wa ku yisa emahlweni vun'we eka ku hambana na ku sungula sisiteme ya nkoka ya ku avelana, leyi yi sungulaka eka moya wa vun'we bya vaakatiko na rixaka leri ri hlayisaka.

Sisiteme ya hina ya nkoka ya ku avelana yi fanele ku hi kucetela ku va vaakatiko lava va gingirikaka eka ku pfuxeta tiko ra hina. Hi fanele ku aka vutitivisi byo fana bya rixaka na ku rhandza tiko.

Hi fanele ku tumbuluxa ku namarhela ko fana ka tiko ra hina, vumbiwa ra hina mimfungho ya rixaka. Hi moya lowu, hi ta tlakusa Risimu ra Rixaka na mujeko wa tiko ra hina na mimfungho leyin'wana hinkwayo ya rixaka.

Vana va hina, ku sukela eka malembe ya le hansi, va fanele ku dyondzisiwa ku yima na Vumbiwa na mimfungho ya rixaka, na ku tiva leswaku swi vula yini ku va vaakatiko va Afrika Dzonga.

Hi ta tiysisa maendlelo mo fana ma rixaka ku cinca swa ntivo-misava na mavito ma tindhawu. Leswi swi fanele ku tisa nkarhi wa ku hoxa maAfrika Dzonga hinkwawo eka ku kuma vutitivisi bya rixaka lebyi byi katsaka hinkwavo, ku engetela matwisiselo ya hina ya matimu na ndzhaka ya hina.

Ntlangu i xitirhisiwa xa matimba xa ku aka rixaka. Hi ku tirhisana hi fanele ku seketela swipano hinkwaswo swa rixaka ku suka eka Bafana Bafana ku ya eka ti-Proteas na Springbok; ku suka eka Banyana Banyana ku ya eka Tiolimpiki ta Vatsoniwa.

Swipano swa hina swi tirha kahle ntsena hi nseketelo wa hina.
Ndzi pfumeleleni ku tirhisa nkarhi lowu ku hoyozela swipano swa hina swa rixaka eka matirhele ya swona eka vhiki leri ri hundzeke, hakunene ku humelela kahle.

Xipano xa tiko xa bolo ya mavoko ya vaxisati xi endlile leswaku hi tinyungubyisa hi ku hlula eka Mphikizano wa Bolo ya Mavoko ya Tinxaka-Tinharhu. Hoyohoyo eka Sevens Springboks lava va nga tinghwazi ta IRB Sevens World Series - naswona hi nga rivali ti-Blue Bulls lava va nga hlula eka tifayinali ta Super 14 hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi!

Hi teka nkarhi lowu ku navelela ti-Springbok leswinene eka serisi leyi yi taka ya ku tlanga na ti-British na ti-Irish Lions.

Swi le rivaleni leswaku hi fanele ku vekisa hi mpimo lowukulu eka nhluvukiso wa mintlangu ya le xikolweni na ku tiyisisa leswaku yi va xiphemu xa kharikhulamu ya xikolo. Hi ku engetela hi ta tiyisisa leswaku ku va kona ka tindhawu ta mintlangu eka miganga leyi nga na vusweti swi va mhaka ya xirhangani.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Hi tinyikete eka malembe yo tala ku hoxa xandla eku akeni Afrika Dzonga yo antswa na misava yo antswa.

Xikongomelonkulu xa mfumo xa nkarhi wo koma i ku tiyisisa leswaku vuxaka bya hina na va le handle byi hoxa xandla eka ku tumbuluxa ndhawu leyi yi nga ringanela ku kula loku ku ya ka emahlweni na nhluvukiso wa ikhonomi.

Hikwalaho ka leswi, hi ta ya emahlweni hi rhangisa khontinete ya Afrika hi ku tiyisisa Nhlangano wa Afrika na swiyenge swa wona, na ku kongomisa eka xiyimo xa le henhla eka matirhiselo ya Ntirhisano Lowuntshwa wa Nhluvukiso wa Afrika.

Hi nkoka wo ringana, na ku va ekusuhi na le kaya, i ku tiyisisa ku hlangana ka xifundza hi tshikelela eka ku antswisa ku hlangana ka swa tipolitiki na ka ikhonomi ka SADC, ku ya eka ku fikelela swikongomelo swa AU swa mfumo wo Hlangana. Hi ta tumbuluxa Ejensi ya ku Tirhisana ka Nhluvukiso wa le Dzongeni na matiko man'wana eka khontinete.

Afrika Dzonga ri ta ya emahlweni ri pfuna eka ku akiwa na ku hluvukisiwa ka khontinete ya Afrika ngopfu ngopfu eka swiyimo leswi swi sukaka eka ntlimbo. Hi ta ya emahlweni hi hlohlotela ntshamiseko wa ku rhula na ku tiyiseka eka ntlimbo wa le Israeli-Palestine ku ya hi xitshunxo xa matiko lamambirhi.

Hi ta seketela matshalatshala ya ku rhula ya Nhlangano wa Afrika na Nhlangano wa Tinxaka eka khontinete ya Afrika, ku katsa na Saharawi Arab Republic na Darfur eSudan.

Tanihi mutshamaxitulu wa SADC na muvevukisi, hi ta hoxa xandla eka ku tlakusa mfumo wo katsa hinkwavo ku fikela loko ku khomiwa nhlawulo lowu ntshunxekeke na ku va lowunene eZimbabwe.

Nxaniseko wa Vanhu va Zimbabwe wu vile na switandzhaku swo biha eka xifundza xa SADC, ngopfungopfu Afrika Dzonga. Hi vitana matiko hinkwawo lawa rhandzaka ku rhula emisaveni hinkwayo ku seketela mfumo lowu wu katsaka hinkwavo ku va wu kota ku fikelela ku pfuxeta ikhonomi.

Hi ta seketela matshalatshala ya xifundza xa SADC ku ololoxa xiyimo eMadagascar.

Ndzi pfumeleleni, vayeni lava va nga kona, ku tsundzuka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ra Afrika Dzonga eka ntirho wa nkoka lowu va nga wu endla eka ku tisa ku rhula eka khontinete.

Hi tihuvo ta khontinete na ta xifundza, hi ta tirhela ku fikelela ku tshamisekisa demokirasi na nhlonipho wa timfanelo ta vanhu eka khontinete ya Afrika.
Hi ta hoxa xandla eka ku tiyisisa vuxaka bya Dzonga-Dzonga na ku lava mintwanano leyi vuyerisaka hinkwavo na matiko ya nkoka ya le Dzongeni.
Hi ta ya emahlweni na ku kurisa vuxaka na N'walungu loyi a hluvukeke ku katsa na G8, na qinga ra ku tirhisana na Nhlangano wa Yuropa.
Hi ta ya emahlweni na ku endla goza ra ku tiyisisa xiheri xa minkanerisano ya WTO Doha Development ku vuyelela ka ku kanerisana.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Afrika Dzonga, tanihi tiko leri ri nga oma ri lava goza ra xihatla ku hunguta ku cinca hi matimba ka mbangu na ku tiyisisa mphakelo wa mati eka vaakatiko.

Exikarhi ka minongonoko yo tala, hi ta tirhisa qhingha ra Mati ra ku Kurisa na Nhluvukiso, leri nga ta tiyisa vulawuri bya mati. Hi ta ya emahlweni hi antswisa matirhelo ya eneji na ku tshembeka ka ku pfuxetiwa ka eneji.
Swirho swo Hlonipheka,
Tiko leri hluvukaka ri lava ku antswisiwa ka vukorhokeri bya mfumo na ku tiyisiwa ka swivandla swa xidemokirasi.
Hi tumbuluxile Vuholobye byi mbirhi eka Puresidensi ku tiyisisa ha swimbirhi maqhingha ya mapulanelo ku katsa na vulanguteri na mimpimo ya matirhelo.

Ku tiyisisa ku humelerisa ku tiboha ka hina, hi ta endla leswaku Vaholobye va Khabinete va va na vutihlamuleri hi ku tirhisa switirho swa matirhelo, hi ku tirhisa tithagete let ti nga vekiwa na swipimo swa leswi swi humeke, ku sukela hi Mawuwani.

Hi ta tlhela hi katsa mabindzu ya mfumo na Swivandla swa Mali ya Nhluvukiso eka mapulanelo ya mfumo na ku antswisa vulanguteri na mimpimo ya matirhelo ya wona.

Swirho swo Hlonipheka, maAfrika Dzonga yarikwerhu,

Ku tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi swinharhu-muganga, swifundzankulu na rixaka - swi antswisa manyikelo ya vukorhokeri, hi ta hatlisisa ku sunguriwa ka Vutirheli byin'we bya Mfumo.

Vulawuri lebyi byi ta sindzisa ku rhangisiwa ka vanhu emahlweni eka mphakelo wa vukorhokeri. Hi ta tiyisisa vukorhokeri bya malwandla na ku tirheka ku suka eka vatirhi lava va nga emahlweni ka khawuntara eku nyikeni ka vukorhokeri eka tindzawulo hinkwato ta mfumo.

Eka nkarhi lowu wa ku pfuxeta, hi kongoma eka mfumo wa ku tihlanganisa.

Ku rhangela hi xikombiso, ntirho wu sungurile eka ku tumbuluxa matirhelo ya ku tihlanganisa na vanhu eka Puresidensi.

Ku engetela eka ku amukela mapapila na tiemeyili ku huma eka vanhu, hi ta tlhela hi sungula nomboro ya riqingho ra mahala ku kota ku fikelela hi ku olova.

Vatirhi va ta tirhana na xivutiso xin'wana na xin'wana wonge hi xona ntsena, va xi landzelerisa eka tichanele hinkwato ku fikela loko xi kuma ku yingiseriwa loku ku faneleke.

Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,

Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa, leyi yi nga tumbuluxiwa hi ku hlanganisiwa ka Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu na Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka yi ta simekiwa hi 16 Khotavuxika Ekurhuleni.

Swivandla leswi swa hlanganisiwa ku hatlisisa vukorhokeri na swivandla swo hluvukisa leswi swi nyikiwaka vantshwa.

Ejensi yi ta hlanganisa swidyondzeki swa vantshwa lava va pfumalaka mintirho swivandla swa ikhonomi; ku tiyisisa matshalatshala ya ku kurisa Minongonoko ya Vukorhokeri bya Vantshwa ya Rixaka na ku seketela van'wambindzu va vantshwa.

Xipikara na Mutshamaxitulu, Vayeni vo Hlawuleka,

N'hweti leyi taka Madiba wa hina wo rhandzeka u ta va na 91. Vanhu emisaveni hinkwayo va ha ya emahlweni va ba huwa ya ntsako laha a va ka a ri kona na ku va a va pfuna eka nkayakayo wa vona. Minkoka na swikombiso swa yena swa ku tinyiketa ku tirhela vumunhu i xikombiso xo vangama eka misava ya namuntlha ya khombo.

Mpfhumba ra tinxaka hinkwato ri sunguriwile hi Nkwama wa Nelson Mandela na mihlangano leyi yi yelanaka na wona, pfhumba leri ri vitaniwaka Siku ra Mandela, leswi swi katsakanyaka leswi Tatana a yimelaka swona.

Siku ra Mandela ri ta tlangeriwa hi 18 Mawuwani lembe rin'wana na rin'wana. Ri ta nyika vanhu va Afrika Dzonga na vanhu va le misaveni hinkwayo nkarhi wa ku endla xanchumu xa kahle ku pfuna van'wana.

Madiba u tirhile mintirho ya tipolitiki ku ringana 67 wa malembe, naswona hi Siku ra Mandela vanhu emisaveni hinkwayo, emintirhweni, ekaya na le swikolweni, va ta laveka leswaku va tirhisa kwalomu ka 67 wa timinete ta nkarhi wa vona va endla xanchumu lexi xi pfunaka eka tindhawu ta ka vona, ngopfungopfu eka lava va pfumalaka nkateko.

A hi seketeleni Siku ra Mandela hi timbilu ta hina hinkwato na ku kucetela misava ku tikatsa na hina eka pfhumba leri ra kahle.

Muchaviseki Xipikara, Mutshamaxitulu na maAfrika Dzonga ya Rikwerhu,

Hi andlarile emahlweni ka rixaka nongonoko wa hina wa ntlhanu wa malembe lawa taka. Ku fambisana swin'we na ku tiboha kun'wana na kun'wana loku hi ku endlaka i vuxokoxoko bya pulani ya phurojeke, na swikongomiwa na magoza ya nkoka.

Mahungu lawa hi ku famba ka nkarhi ma ta humeseriwa erivaleni. Hakunene tanihi vaakatiko nkarhi wun'wana hi fanele hi tivutisa leswaku incini lexi hi nga xi endlaka hi ri hexe ku pfuneta ku tlakusa nongonoko lowu wa rixaka.

Ku va muakatiko a hi mhaka ya timfanelo ntsena, ku tlhela ku va mhaka ya vutihlamuleri, ku hoxa xandla ku endla tiko ra hina ri va ro antswa.

Hi tlhela hi langutela ku tirhisana kahle na mavandla mo kaneta ePalamende, hi moya wa ku rhangisa tiko emahlweni.

Ku engetala, Madiba u hi dyondzisile kahle leswaku tiko leri i ra hinkwavo, vantima na valungu. Ku tirhela ndzivalelano na vun'we swi ta tshama swi ri swa nkoka loko hi ri karhi hi ya emahlweni.

Tanihi leswi ku tirhisiwa ka minongonoko ya hina ku nga ta va kona hi ri karhi hi langutanile na ku ya ehansi ka ikhonomi, hi ta fanela ku tirha hi ehleketelela nkarhi lowutaka, ku nga vi na ku tlangisiwa, ku nga vi na masalelo ma timali to ka ti nga tirhisiwanga-peni yin'wana na yin'wana yi fanele ku tirhisiwa hi vutlhari na hi ku vuyerisa. Hi fanele hi tirhisa mpimanyeto wa mali hi ndlela leyinene.

MaAfrika Dzonga Yarikwerhu, hi ku tirha swin'we hi nga endla swo tala ku fikelela xivono xa hina xo fana xa rixaka ro antswa na ku humelela!

Lebyi i vutirhisani lebyi hi byi lavaka.

Ndza mi khensa!

Issued by: The Presidency
3 Khotavuxika 2009 <fn>SumDraftScopingOct07Xit.txt</fn>
XIKONGOMELO XA TSALWA
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla DWAF yi le ku endleni ka Nkhumbo wo Pimanyetiwa ka Mbangu EIA ku lavisisa vuswikoti bya mbangu ku antswisa Damu ra Tzaneen, ku akiwa ka damu ra vuhlayiselo eNambyeni wa Groot Letaba na switirhisiwa swo tala swa mati tiphayiphi, switichi swo pompa mati, tindhawu to ka mati off-takes na swihlovo swa mati exifundzeninkulu xa Limpopo. EIA yi le ku endliweni hi Vatsundzuxi va ILISO Consulting timhaka ta xithekiniki swin'we na Zitholele Consulting leyi nyikaka nseketelo wo nghenelela ka vaaki. EIA yi endliwa hi ku landza Swinawana swa EIA ehansi ka Xiyenge xa 24 5 xa Nawu wa Mafambiselo ya Mbangu wa Rixaka NEMA, Nawu No 107 wa 1998 tanihi laha wu hundzuluxiweke hakona eka Xitiviso xa mfumo R385, 386, 387 - Gazete ya mfumo No. 28753 ya 21 Dzivamisoko 2006.
EIA yi fanele ku kombisa valawuri na museketeri leswaku hi yihi mimbuyelo ya swiboho swa vona eka timhaka ta mbangu, ikhonomi na mahanyelo. EIA yi vumbiwa hi swiyimo swo hambana, laha Xiyimo xa Makungu xi nga xona xo sungula no va xa nkoka. Lexi hi xona xiyimo lexi timhaka ta nkoka leti fambelanaka na phurojeke ti nghenisiwaka eka makungu no tivisiwa leswaku vativi va xithekiniki va kota ku tikambela eka xiyimo lexi landzelaka xa EIA, viz. Xiyimo xa Nkhumbo wo Pimanyetiwa.
Hi ku landza Swinawana swa NEMA, Vanhu lava nga ni Ntsakelo ni lava Khumbekaka (swirho swa vaaki, museketeri wa nhluvukiso, vativi va xithekiniki na valawuri) va fanele ku nyikiwa nkarhi wo tiyisisa leswaku timhaka hinkwato leti boxiweke enkarhini wo endliwa ka Makungu ti katsiwile, ti twisisiwile no langutiwa eka mindzavisiso. Lexi hi xona xikongomelonkulu xa Mpfampfarhuto wa Makungu xa Xiviko na Nkomiso wa Xiviko leswi nga ta va kona leswaku ku nyikiwa swibumabumelo ku sukela hi Ravunharhu ra 3 Nhlangula 2007 ku fikela Ravunharhu ra 31 Nhlangula 2007.
Endzhaku ka nkanelo wa vaaki, ku ta nyiketiwa Xiviko xa Makungu xo Hetelela eka valawuri va mbangu lava rhangelaka, lava ku nga Ndzawulo ya Timhaka ta Mbangu ni Vupfhumba (DEAT) lava hi ku tirhisana swin'we na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi na Timali ya le Limpopo va nga ta languta timhaka leti kumekeke. DEAT endzhaku yi ta languta makungu lexi nga ta endliwa hi Tidyondzo ta Vativi, laha endzhaku EIA yi nga ta ya emahlweni ku ya eka xiyimo lexi landzelaka.
SWIBUMABUMELO SWA WENA EKA MPFAMPFARHUTO WA XIVIKO XA MAKUNGU
NA NKOMISO WA SWONA
Xiviko xa Mpfampfarhuto wa Makungu na/kumbe Nkomiso wa xona swi hangalasiwile eka vanhu hinkwavo lava kombekele tikhopi eku hlamula papila ra Ndzati 2007 leri a ri tivisa hi ku kumeka ka swiviko leswaku ku nyikiwa swibumabumelo. Tikhopi ta xiviko lexi hetisekeke na tona ti vekiwile etindhawini ta nkoka ta vaaki endhawini leyi phurojeke yi endliwaka eka yona (vona pheji ya iii na iv).
Tindlela leti landzelaka ta nkambelo wa vaaki ta Mpfampfarhuto wa Xiviko xa Makungu na Nkomiso wa xona ta kumeka:
Ku tata papila ra swibumabumelo leri katsiweke eka swiviko
Miniyketo yo engetela leyi tsariweke
Swibumabumelo hi ku tirhisa imeyili, fekisi kumbe riqingho
Swibumabumelo enkarhini wa tinhlengeletano ta vaaki timbirhi/tindlu leti pfulekeke ku kanela hi vundzeni bya Mpfampfarhuto wa Xiviko xa Makungu:
Masiku ni minkarhi Tindhawu
SIKU RO HETELELA RO NYIKA SWIBUMABUMELO
TINDHAWU TA VAAKI LAHA KU NGA KUMIWAKA MPFAMPFARHUTO WA
XIVIKO XA MAKUNGU LEXI HETISEKEKE
Doroba/ndhawu/xifundza Ndhawu Munhu loyi ku nga tihlanganisiwaka na yena Riqingho
Doroba/ndhawu/xifundza Ndhawu Munhu loyi ku nga tihlanganisiwaka na yena Riqingho
Muganga wa ka Dzumeri, Giyani Senthara ya Vaaki ya ka Dzumeri Mufambisi wa Hofisi ya Masipala 812 5233
Doroba/ndhawu/xifundza Ndhawu Munhu loyi ku nga tihlanganisiwaka na yena Riqingho
Ku khensa ku nghenelela ka vanhu lava nga Ntsakelo ni vanhu lava Khumbekaka (ti-I&APs)
Ti-I&APs to tala ti nghenelele hi ndlela ya kahle enkarhini wa endlelo ra EIA hi ku nghenela tinhlengeletano, no tinyika nkarhi wo lulamisa minyiketo leyi tsariweke.Ti-I&APs ti pfunetile ngopfu hi vutivi bya le kusuhi, mahungu ya mindzavisiso ya nkarhi lowu hundzeke leyi endliweke endhawini. Vo tala va amukele swirho swa xipanu xa EIA emindyangwini ya vona kumbe etihofisini, no va komba ndhawu. Xipanu xa EIA xi rhandza ku khensa ngopfu migingiriko leyi endliweke hi ti-I&APs.
TAFULA RA LESWI NGA EDZENI
MANGHENELO ...1
Masungulo...1
Endlelo ro nyikiwa matimba eka Mbangu...1
NHLAMUSELO YA PHUROJEKE...2
Ku hlawula ko kala ku nga ri ka switirhisiwa...2
Swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke...2
Ku hlawula Ko kala ku nga Endliwi Nchumu ...4
Ku siviwa ka Swihlahla swa Mabindzu hi ku byala Swimilani swa Ntumbuluko...5
Ku herisa ku Tundziwa ka Mati yo huma eka Nhlengelo wa mati ya Nambu waSand...5
Ku Antswisiwa ka Vuswikoti byo Tirhisiwa ka Mati ya Ncheleto ...5
Ku hunguta Minkavelo ya Ncheleto...5
Mafambiselo ya Ndzahlekelo wa Mati: Emakaya ni le ka Vumaki ...5
NHLAMUSELO YA MBANGU LOWU AMUKELAKA...6
Ndhawu ...6
Ntivo-maribye, Misava na Topogirafu ...6
Mati ya le Henhla ka misava na Nkoka ...6
Ikholoji ...6
Maendlelo ya Tinhlayo...6
Xiyimo xa Ikhonomi...6
MIGINGIRIKO YA MATIRHISELO YA MISAVA...6
MAKUNGU YA MBANGU...7
Endlelo ra Xithekiniki ...7
Endlelo ra ku nghenelela ka vaaki ...7
TIMHAKA NI MINKHUMBO LEYI NGA VA KA KONA...8
PULANI YA NDZAVISISO WA KU PIMANYETIWA NKHUMBO...9
NONGONOKO NA MAGOZA LAMA NGA TA LANDZELA ...9
MANGHENELO
Masungulo
Hi lembe ra 1998, DWAF yi hete nkambelo wa ku hlawula ko hambana ku antswisa mafambiselo ya mati lama nga kona ya nhluvukiso wa mahanyelo na ikhonomi eka nhlengelo wa mati wa Nambu wa Groot Letaba. Ku sukela loko ku voniwile leswaku swihlovo swa mati swa Nambu wa Groot Letaba a swi tirhisiwa ngopfu, ku langutiwile maqhingha yo hambana yo ringeta ku antswisa xiyimo hikwalaho ko engeteleka ka swilaveko swa xiyenge xa le makaya xo tirhisa mati, ku hunguteka ka xiyimo xa nhlayiso xa ekholoji ya nambu na ku engeteleka ka ku kayivela eka xiyenge xa ncheleto.
Ndzavisiso wu kombisile leswaku switirhisiwa swo hlayisa swi ta nyika xintshunxo lexi hlayisekeke eka swiphiqo swa swihlovo swa mati. Ku fikela sweswi, ku kamberiwile tindhawu ta vuhlayiselo to hambana. Mbuyelo wa mindzavisiso leyi wu hetelele hi ku endliwa ka swibumabumelo swa leswaku ku fanele ku langutiwa mhaka yo akiwa ka damu lerintshwa eka N'wamitwa swin'we na ku nghenelela loku antswisiweke ka mafambiselo ya mati. Ku kurisiwa ka Damu ra Tzaneen, hi xikongomelo xo hunguta ku tikeriwa na mimbuyelo ya ku kayivela eka xiyenge xa ncheleto swi kumekile yi ri mhaka ya kahle. DWAF sweswi yi le ku kambisiseni ni le ku pfuxeteni ka mahungu hi mayelana ni mhaka leyi no endla mindzavisiso ya le ndzhaku ka nkambelo ku kumisisa leswaku xana swibumabumelo leswi endliweke enkarhini lowu hundzeke swa ha fambelana ni leswaku swi nga yisiwa emahlweni njhani.
Endlelo ro nyikiwa matimba eka Mbangu
Ku nyikiwa matimba eka mbangu hi ku landza Xiyenge xa 24 xa NEMA ni milawu yin'wana swa laveka loko ku nga si tirhisiwa swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke. Endlelo ra EIA ri sungule ku tirha hi Khotavuxika 2007 naswona ri languteriwa ku fika emakumu ekotareni yo hetelela ya 2008.
DEAT hi yona murhangeri wa EIA, naswona yi ta endla xiboho xo hetelela xa leswaku xana phurojeke leyi kunguhatiweke yi fanele ku ya emahlweni kumbe a yi fanelangi, naswona leswi swi tano hikwalaho ka swiyimo swihi. DEAT yi ta tirhisana swin'we na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi ni Timali ya Limpopo. DEAT nakambe yi ta tirhisa miehleketo yo huma eka tindzawulo ta mfumo leti faneleke ni tihofisi ta vayimeri, xikombiso, Ndzawulo ya Swicelwa (DME), Ndzawulo ya Timhaka ta Misava (DLA), Hofisi ya Vuyimeri bya Magondzo ya Limpopo (RAL), Hofisi ya Vuyimeri bya Rifuwo-pfuneta ra Ndzhaka ya Afrika Dzonga (SAHRA), na vamasipala va xifundza ni va le mugangeni loko yi nga si endla xiboho xo hetelela.
Ku nyikiwa matimba ya mbangu nakambe swi nga laveka ku suka eka DME ku tirhisa ku cela makhele na ku lomba tindhawu hi ku landza Nawu wa Nhluvukiso wa Rifuwo-pfuneta ra Petiroliyamu na Timinirali (Nawu 28 wa 2002). Hikwalaho, ti-I&APs ti rhambiwa ku nyika swibumabumelo swa tona eka tindhawu leti lombiweke no ceriwa ka makhele tanihi xiphemu xa EIA.
Nkova wa Groot Letaba wu wela ehansi ka Ndhawu ya Mafambiselo ya Mati ya Luvuvhu-Letaba (WMA), leyi ku nga yin'wana ya ti-WMAs ta 19 leti Afrika Dzonga ri avanyisiweke hi tona. Hikwalaho ka ku kayivela ka mati lokukulu ni ka minkarhi yo tala, vatirhisi va nkoka va mati (ncheleto, swihlahla, va le kaya ni vumaki) a va fanele minkarhi hinkwayo va phikizana hikwalaho ka mphakelo lowu kayivelaka hi ku teka magoza yo tlula ya ntolovelo leswaku va kota ku hanya. Leswi swi hetelele hi ku hunguteka lokukulu ka tiekhosisiteme ta milambu. Hi ku ya hi matimu mbangu a wu nga tekiwi wu tirhisa mati naswona a wu nga nyikiwi nkavelo wa mati ku suka eka swihlovo leswi nga kona. Kambe hambi swi ri tano, eka nhlengelo wa mati wa Nambu wa Letaba a ku nyikiwa nkavelo wa 14.8 million mÂ³/hi lembe, ka nkarihinyana, loku a ku huma eDan'wini ra Tzaneen ku ya eKruger National Park kambe a ku ri ku phakeriwa ka mphakelo lowutsongo lowu a wu ri na nkhumbo lowu pfunetaka Ntanga.
Hikwalaho ka ku va kona ka Nawu wa Mati wa Rixaka (Nawu 36 wa 1998 NWA), nkavelo wa mati kumbe Rhisevhe ya swilaveko swa masungulo swa vanhu na ya ntirho lowu hlayisekeke wa ikholoji swi endle leswaku ku va ni mavonelo mantshwa eka mafambiselo ya swihlovo swa mati eNambyeni wa Groot Letaba. Sweswi ku fanele ku seketeriwa hi qhingha ra mafambiselo ya swihlovo swa mati hi ndlela leyi hlayisekeke. Makungu yo engetela mphakelo wa mati lowu tshembekeke wo huma eNambyeni wa Groot Letaba ya katsa ku akiwa ka damu eNambyeni wa Groot Letaba eka N'wamitwa ehansinyana ka Nambu wa Nwanedzi xikan'we na makungu yo kurisa Damu ra Tzaneen. Switirhisiwa swo tala swa ku basisiwa ka mati, ku rhurhisiwa na ku hlayisiwa ka mati yo rhwaleka ku suka eka matirhiselo swa masungulo swi vumba xiphemu xa nkoka xa makungu ya nhluvukiso. Ku langutiwa ngopfu swilaveko swa mati swa ku engeteleka ka vaaki eka tiekhosisiteme ta le hansi ka nambu (ku katsa ni leti kumekaka eKruger National Park) xikan'we no tshamisekisa ncheleto wa mabindzu, ku katsa na tindhawu leti ku nga ni mati ya varimi lava pfumalaka.
Phurojeke ya Nhluvukiso wa Mati ya Nambu wa Groot Letaba (GLeWaP) i tshalatshala ra nkoka leri sunguriweke hi DWAF hi xikongomelo xo seketela qhingha ra nhluvukiso wa ikhonomi ya Mfumo wa Xifundzankulu xa Limpopo exifundzeninkulu. Phurojeke yi ta va ni nkhumbo wa kahle eka tiikhonomi ta swifundza ni ku hunguta vusiwana. Leswi swi ta fikeleriwa hi ku:
Tlakusa mphakelo wa mati lowu hlayisekeke no tshembeka wa le makaya ni le tindhawini ta vumaki;
Hunguta ku phikelela, ku tika na nkarhi wa swipimelo swa ku tirhisiwa ka mati lama averiweke ncheleto wa swibyariwa leswi nga ni nkoka wa le henhla;
Engeteleka ka muholo wa mindyangu hi ku tshamisekisa mintirho; no
Nyiketa matimba ya ku hangalasiwa hi ku ringana ka rifuwo-pfuneta.
Switirhisiwa leswi kunguhatiweke swi ta endla leswaku swi olova ku antswisa mafambiselo ya swihlovo swa mati ku endlela leswaku ku herisiwa ku hunguteka ka xiyimo xa nhlayiso wa ekhosisiteme ya milambu.
NHLAMUSELO YA PHUROJEKE
Phurojeke ya Nhluvukiso wa Mati ya Nambu wa Groot Letaba yi na xikongomelo xo antswisa mafambiselo ya swihlovo swa mati eka vuhlayiselo no vumbiwa hi ku hlawula loku nga ri ki ka switirhisiwa ku fambisa mati lama nga kona xikan'we no akiwa ka switirhisiwa. Hambileswi ku nga ku akiwa ka switirhisiwa ntsena loku lavaka ku nyikiwa matimba yo huma eka DEAT no va ku lawuriwa hi EIA leyi, swi fanele ku voniwa tanihi loko swi seketeriwa hi swilo leswi nga riki swa switirhisiwa.
Ku hlawula ko kala ku nga ri ka switirhisiwa
Ku hlawula loku nga riki ka switirhisiwa ku endla leswaku ku va ni mati yo tala, leswi nga vumbeki xiphemu xa phurojeke ya ku nyikiwa matimba ka mbangu, swi katsa:
Nhlayiso wa mati na xilaveko xa mafambiselo, xikan'we na ku rhendzelekisiwa ka mati no tlhela ya tirhisiwa: Xikongomelo i ku tiyisisa ku engeteleka ka vuswikoti naswona ku koteka ka matirhiselo ya mati swi ta hunguta ku engeteleka ka xilaveko xa mphakelo wa mati wuntshwa wo engetela
Swihlovo swa mati ya le hansi ka misava ya le kusuhi: Ku tirhisiwa ka mati lama nga ehansi ka misava ni lama nga ehenhla ka misava swa tlakusiwa. Swihlovo swa mati ya le hansi ka misava swi fanele ku hluvukisiwa ku phakela ku engeteleka ka swilaveko, leswi seketeriwaka hi ku ya emahlweni ko tiyisisa mintshovelo leyi hlayisekeke na nkoka wa kahle wa mati. Ndzawulo yi ta endla swibumabumelo eka valawuri va le mugangeni emhakeni leyi.
Ku susiwa ka swimilana leswi nga lavekiki: Nongonoko wo Tirhisiwa ka Mati wa DWAF wu le ku suseni ka swimilana leswi nga lavekiki eNkoveni wa Groot Letaba ku endlela ku antswisiwa ku khapa ka sisiteme ya nambu.
Swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke
Swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke leswi nga ta tirhisiwa eka EIA leyi swi katsa (Figara ya 3.1):
Ku akiwa ka Damu ra le ka N'wamitwa eNambyeni wa Groot Letaba, eka nkhuluko wa Nambu wa Nwanedzi. Damu ri ta va ri lehe ku ringana 36m no va ni vundzeninkulu bya vuhlayiselo byo ringana 144 wa mamiliyoni wa mÂ³. Ndhawu ya nhlengelo wa mati ya Damu ra le ka N'wamitwa leri kunguhatiweke i 1 400kmÂ² naswona Nkhuluko wa Avhareji wa Lembe (MAR) wu lava ku ringana na 122,6million wa mÂ³ ehansi ka swiyimo swa ntumbuluko leswi nga hluvukisiwangiki. Ku engeteleka loku pimanyetiweke eka sisiteme ya ntshovelo i 47 wa mamiliyoni wa mÂ³/ku engetela eka Rhisevhe
R529, D1292 na P43/3 swi ta lava ku lulamisiwa ku kota ku rhurhela damu.
Ku kurisa Damu ra Tzaneen swi ta endla leswaku ku va ni ku engeteleka ka nhlayiso ku suka eka wa mamiliyoin wa ti mÂ³ ku fika eka 203 wa mamiliyoni wa ti mÂ³.
Ku akiwa ka switirhisiwa swo tengisa mati, tiphayiphi ta mati to tala na switichi wo pompa mati ku suka edan'wini ra mphakelo wa mati ya le makaya ku ya eka vaaki lava kumekaka endhawini. Switichi swo pompa mati na vuhlayiselo bya mati swi nga lava ndhawu yo lava ku ringana na hafu ya rivala ra ntlangu wa bolo.
Ku ta lombiwa tindhawu leti ku nga hlayisiwaka swilo leswi lavekaka.
Migingiriko yo aka yi ta teka ku lava ku ringana malembe ya 5 laha ku nga ta va ni swipanu swo tala leswi nga ta tirha hi nkarhi wun'we etindhawini to hambana etindhawini ta damu ni le tlhelo ka mapatu lama ku nga ta famba tiphayiphi.
Ndhawu yo tshama ya vatirhi vo aka yi ta tumbuluxiwa ekusuhi ni laha damu ri kunguhatiweke ku akiwa kona kumbe emadorobeni lama nga kona. Ku ta nyikiwa byetlelo, mapatu, mati ni mphakelo wa gezi, mbhasiso wa mati, ku hangalasiwa ka malakatsa, switirhisiwa swa xilamulela-mhangu na switirhisiwa swa vutiolori.
Tihakelo to aka ta swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke ti kumbeteriwa ku va ti ta tlula R1 100 wa mamiliyoni eka minxavo ya 2007.
Tindhawu to aka ti ta katsa tihofisi, mapatu, mati ni mphakelo wa gezi, mbhasiso wa mati, ku hangalasiwa ka malakatsa, switirhisiwa swa xilamulela-mhangu, tindhawu to hlayisa minchumu leyi nga ni khombo, tichapu, tindhawu to hlambela, tindhawu to hlayiseka to hlayisa swilo kumbe swin'we na switirhisiwa swa vuhlanganisi.
Mphakelo wa mati wo suka eka Damu ra le ka N'wamitwa leri kunguhatiweke wu ta kumeka hi 2012 laha ku nga ta va ni mphakelo lowu hetisekeke hi 2013. Makungu yo aka ya ta sungula hi 2009.
Swilo swin'wana swo kala swi nga ri switirhisiwa na swimakiwa swa switirhisiwa swa phurojeke swi ta lavisisiwa hi ku hetiseka naswona swi tiyisisiwile leswaku phurojeke leyi kunguhatiweke i ku hlawula loku tsakeriwaka. Mindzavisiso yo hlawuleka yi ta pakanisa ntsena eka phurojeke leyi kunguhatiweke ku nga ri ku hlawula kun'wana. Ku hlawula kun'wana loku nga lavisisiwa ku katsa leswi landzelaka:
Ku hlawula Ko kala ku nga Endliwi Nchumu
Loko ku nga tekiwi magoza yo antswisa swihlovo swa mati eka nhlengelo wa mati , ku ta va ni ku kayivela ka mati ya ncheleto ni minhluvukiso yin'wana ni nkhumbo wo kala wu nga ri kahle wa nhluvukiso wa ikhonomi ni mahanyelo swa xifundza. Vanhu van'wana emigangeni yin'wana endhawini ya ndzavisiso a va enerisiwi hi nkoka wa mati yo huma emisaveni lama nga kona naswona va tsakela ku ka mati hi voxe eminambyeni ya le kusuhi. Mati lama kumekaka laha a ma tenigisiwanga, leswi nga vangaka makhombo ya rihanyu, minkhumbo ya mahanyelo no tlhela swi khumba mbangu wa ntumbuluko. Ku hlawula "ko kala ku nga vi na phurojeke" a ku voniwi ku ri ku hlawula ka kahle hikwalaho ko va ku nga pfumeleli vuswikoti lebyi tsakeriwaka byo fambisa no tirhisa sisiteme ya swihlovo swa mati, naswona ku nga hetelela hi ku engeteleka ka minkhumbo yo kala yi nga ri kahle ya mahanyelo, ikhonomi na timhaka ta ikholoji eXifundzeninkulu.
Ku siviwa ka Swihlahla swa Mabindzu hi ku byala Swimilani swa Ntumbuluko
Nkhumbo wa kahle wa nkhuluko lowu yaka enambyeni hikwalaho ka mbuyelo wa ku byariwa ka swihlahla swa mabindzu wu ta hungutiwa hikwalaho ko va swimilana swa ntumbuluko etindhawini leti swi tirhisa mati yo tala. Nkhumbo lowu nga lavekiki eka ikhonomi ya xifundza ni le ka ku thoriwa ka vanhu va le kusuhi leswi nga nga ta vangiwa hi ku herisiwa ka swihlahla na sowna swi kanetana ni ku hlawula.
Ku herisa ku Tundziwa ka Mati yo huma eka Nhlengelo wa mati ya Nambu wa Sand
Nkavelo wa lembe wa 18,5 wa mamiliyoni wa mÂ³/hi lembe wu xavisiwa ePolokwane ku suka eka Damu ra Dap Naude na Damu ra Ebenezer. Polokwane a ri na tindlela tin'wana to antswisa ku tundziwa ka mati naswona ku hlawula loku ku ta khumba ngopfu mphakelo wa mati ku ya endhawini ya Polokwane.
Ku Antswisiwa ka Vuswikoti byo Tirhisiwa ka Mati ya Ncheleto
Minkavelo enkarhini wa sweswi yi vekiwe eka 50% ya mpimo wa lembe hikwalaho ka swiyimo swa dyandza leswi nga kona na swiyimo swa le hansi swa mati lama nga evuhlayiselweni. Xiyenge xa ncheleto sweswi se xi tshembela eka thekinoloji ya ximanguva-lama naswona se xi vekisa ngopfu eka mafambiselo ni le ka switirhisiwa swa xiyimo xa le henhla ku antswisa vuswikoti byo tirhisiwa ka mati. Tindlela leti nga riki kahle ta ncheleto wo khukhula a ti tali ku va kona eka ndhawu ya ndzavisiso. Hikwalaho ku na makungu lexitsongo xa ku antswisiwa eka xiyenge lexi.
Ku hunguta Minkavelo ya Ncheleto
Xiyenge xa vurimi (mintanga ya mihandzu leyi cheletiwaka) na vumaki byo yelana bya vurimi byi nyika mintirho eka vanhu vo tala endhawini. Mphikizano wa mintirho yitsongo leyi nga kona wu le henhla swinene naswona vanhu vo tala va hanya hi miholo ya swirho swa ndyangu leswi tirhaka emadorobeni. Ku hunguteka ka minkavelo ya xiyenge xa ncheleto swi ta khumba hi ndlela yo kala yi nga ri kahle mimpimo ya mintirho naswona a swi bumabumeriwi.
Mafambiselo ya Ndzahlekelo wa Mati: Emakaya ni le ka Vumaki
Tisisiteme ta mafambiselo ya kahle to lwa ni ku lahlekeriwa hi mati ti nga pfuneta ngopfu eka ku kumeka ka mati. Mintirho yo hlayisa yo fana ni ku lulamisa tiphayiphi yi nga endliwa tanihi xiphemu xa sisiteme ya mafambiselo leyi hetisekeke. Mimpimanyeto, hambi swi ri tano, yi kombisa leswaku hambiloko ku nga endliwa minkumbetelo ya kahle, swiendlo leswi swi ri swoxe a swi ringananga ku fikelela ku engeteleka ka swilaveko.
Ku tumbuluxa vuhlayiselo byo engetela
Xikongomelo xa ku tumbuluxa vuhlayiselo byo engetela (hi xivumbeko xa damu) i ku antswisa mafambiselo ya kahle ya mati evuhlayiselweni. Tindhawu tin'wana leti landzelaka ta vuhlayiselo byo engetela ti lavisisiwile:
Ku kurisiwa ka Damu ra Tzaneen (ku ya emahlweni ku lavisisiwa);
Damu ra le ka N'wamitwa (ku ya emahlweni ku lavisisiwa)
Ku hlawula kun'wana ka phurojeke leyi kunguhatiweke ku lavisisiwile hi ku hetiseka no tiyisisa leswaku phurojeke leyi kunguhatiweke i ku hlawula loku tsakeriwaka. Mindzavisiso ya vativi nakambe yi languta ntsena phurojeke leyi kunguhatiweke ku nga ri ndzavisiso wa ku hlawula kun'wana.
NHLAMUSELO YA MBANGU LOWU AMUKELAKA
Ndhawu
Ntivo-maribye, Misava na Topogirafu
Ntivo-maribye eka damu leri kunguhatiweke ra le ka N'wamitwa wu vumbiwa hi Goudplaats Gneiss yo huma eka Swazian. Ehansi ka leswi ku na granite gneiss na diabase dykes. Kasi leswi saleke eka nhlengelo wa mati wa Groot Letaba i tigiraniti leti kumekaka eka ku huvuka lokutsongo (loku nga ehansi ka 10 m) kutani misava leyi vumbiwaka yi va ni sava.
Mati ya le Henhla ka misava na Nkoka
Nambu wa Groot Letaba wu humelela eka xiphemu xa vupeladyambu bya nhlengelo wa mati no khulukela etlhelo ra vuxa naswona wu na ndhawu ya nhlengelo wa mati yo lava ku ringana 13 500kmÂ². Swinambyana swa nkoka swa Nambu wa Groot Letaba i ndhawu ya ndzavisiso ya Nambu wa Letsitele na Nambu wa Nwanedzi. Nkoka wa mati eNambyeni wa Groot Letaba i wukulu swinene laha ku nga ni ku hunguteka eka matshaku ya le hansi hikwalaho ka munyu wo huma eka rifuwo-pfuneta ra ntumbuluko na swinonisi swa swakudya.
Ikholoji
Ndhawu ya phurojeke yi katsa tinxaka ta khume ta swimilana swo hambana. Loko ku tirhisiwa nawu wo tivonela, ku kumbeteriwa leswaku ku nga va ni ku ringana tinxaka ta 256 wa swimilana swa Red Data na tinxaka ta swiharhi. Ku engetela eka leswi, ku na tinxaka to lava ku ringana 107 leti swi nga endlekaka ti va ti hangalakile.
Maendlelo ya Tinhlayo
Matshamele eka ndhawu ya ndzavisiso ya tala ku va ya miganga ya le makaya leyitsongo, laha ku tshamaka vanhu lava pfumalaka. Vaaki endhawini ya ndzavisiso va tshama etindhawini leti taleriweke hi vanhu laha Vantima va nga vona lava nga tala ngopfu. Swiyimo swa dyondzo swi le hansi ngopfu. Ku na mindyangu yitsongo leyi nga ni mati emakaya ya vona kumbe endzeni ka jarati. Mphakelo lowukulu wa mati eka miganga i mhaka leyi faneleke ku rhangisiwa emahlweni eka vaaki va ndhawu lava khumbekaka.
Xiyimo xa Ikhonomi
Masipala wa Greater Tzaneen u pfunetile ngopfu eka GDP ya Xifundza xa Mopani hi 2006. Vurimi na xiyenge xa ncheleto hi wona masungulo ya nkoka ya ikhonomi ya xifundza no nyika xiphemu lexikulu xa mintirho ya vanhu va le mugangeni. Doroba ra Tzaneen hi rona ri ri roxe leri nga ni nhluvukiso eka ndhawu ya ndzavisiso. Eka Masipala wa Greater Tzaneen, vaaki vo lava ku endla 30% a va na mintirho laha ku pfumaleka ka mintirho ku engetelekaka lembe na lembe. Mintirho yi kumeka ngopfu eka xiyenge xa vurimi, laha xi landzeriwaka hi vaaki va ndhawu, xiyenge xa mintirho ya vanhu ni mahanyelo ni xiyenge xa tiholosele, vuxavisi na mabindzu.
MIGINGIRIKO YA MATIRHISELO YA MISAVA
Nhlengelo wa mati wa Nambu wa Groot Letaba i ndhawu ya vurimi lebyi katsaneke leyi nga na ntshovelo wa xiyimo xa le henhla wa mihandzu, no va ni vufuwi bya tihomu, swiharhi swa nhova, ntshovelo wa swikumiwa swa misava yo oma na swimilana swo hambana leswi byariwaka hi ku tirhisa ncheleto. Magondzo yo tala a ya tali ku hlayisiwa kahle. Ehandle ka magondzo ya sava ya le ndzeni, gondzo ra kahlenyana ra xikontiri ri hlanganisa tindhawu to tala leti kumekaka endzeni ka xifundza. Hambileswi ku nga na xikombiso xo engeteleka, xilaveko xa vupfhumba xa ha ri ehansi swinene ku tlula leswi a swi fanele swi va xiswona eka ndhawu leyi nga ni ntshovelo wa xiyimo xa le henhla xa ntumbuluko.
MAKUNGU YA MBANGU
Endlelo ra Xithekiniki
EIA enkarhini wa sweswi yi le ka Xiyimo xa Makungu h.l. goza ro sungula ra endlelo ra EIA, leri dizayinweke ku tivisa vaaki, mintlawa leyi nga ni ntsakelo, vaaki lava khumbekaka na tihofisi ta vayimeri ta mfumo ta EIA (ku katsa na minkarhi yo nghenelela ka vaaki) no nyiketa magoza leswi kunguhatiweke, tindlela tin'wana na minkhumbo ya vaaki na nkambelo wa tihofisi ta vayimeri.. Xikongomelo xa makungu i ku kumisisa tindlela to hambana no tivisa timhaka ta nkoka leti nga tshukaka ti va kona leswi swi faneleke ku lavisisiwa eka Xiyimo xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo. Endlelo ra makungu nakambe ri na xikongomelo xo herisa ndzavisiso lowu nga ni vuxokoxoko wa timhaka leti nga riki ta nkoka ni timhaka leti nga langutiweke eka mindzavisiso leyi nga hundza. Endlelo ra makungu ri katsa leswi landzelaka:
Ku hluvukisa tindlela tin'wana to kambela, to tivisa timhaka ta mbangu leti ku faneleke ku vulavuriwa hi tona no hlamusela swilaveko swa phurojeke na mintsakelo;
Ku humesa Mpfampfarhuto wa Makungu xa Xiviko lexi ku ya eka vaaki;
Masiku ya 30 ya swibumabumelo swa vaaki hi makungu xa tinhlengeletano ku nyiketa mahungu no kuma swibumabumelo;
Nhlengeletano, ntsalelano, na/kumbe vutsundzuxi swin'we na vanhu va le kusuhi lava khumbekaka, va le xifundzeni, na tihofisi ta vayimeri va mfumo wa xifundzankulu, vaaki ndhawu lava khumbekaka ni minhlangano yin'wana hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vona kumbe leti va vilerisaka;
Hi ku languta hi vukheta swibumabumelo leswi tsariweke kumbe leswi endliwaka hi nomo eka tinhlengeletano ta makungu kumbe leswi kumekaka enkarhini wa makungu, no va swi fanerile, ku antswisa tindlela tin'wana, timhaka na pulani ya ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo. Ku lulamisa Xiviko xa Makungu xo Hetelela lexi kombisaka mimbuyelo ya endlelo ra makungu, ku katsa na swibumabumelo leswi amukeriweke, no endla xiviko xi kumeka eka vaaki.
Endzhaku ko hela ka masiku ya 30 ya nkarhi wa swibumabumelo, DEAT yi ta languta swibumabumelo leswi amukeriweke enkarhini wa Xiyimo xa Makungu naswona hi ku tsundzuxana na tihofisi ta vayimeri tin'wana, yi ta endla swibumabumelo swa yona eka Xiviko xa Makungu ni le ka xiyimo lexi landzelaka xa phurojeke.
Endlelo ra ku nghenelela ka vaaki
Ku nghenelela ka vaaki i xiphemu xa nkoka xa EIA. Xikongomelonkulu xa ku nghenelela ka vaaki enkarhini wo endliwa ka Makungu i ku pfuneta ku hlamusela makungu ya ndzavisiso wa xithekiniki lowu nga ta endliwa enkarhini wa Xiyimo xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo xa EIA. EIA ya phurojeke leyi kunguhatiweke yi navetisiwile ngopfu naswona ku le ku endliweni ka matshalatshala yo hlawuleka ku kuma mpfuneto wo huma eka vanhu lava swi nga endlekaka va khumbeka ngopfu. Ku hangalasiwile Tsalwa ra Mahungu yo Sungula (BID) hi Xinghezi, Xipedi, Xitsonga na Xibunu, swinavetiso swo tivisa hi EIA swi navetisiwile eka swihangalasa-mahungu ni le ka tibodo ta switiviso etindhawini ta nkoka ta vaaki endhawini yo hlayela eka yona.
Ku khomiwile tinhlengeletano to tala ni vini va misava, vaaki va ndhawu, valawuri, vaaki ni vanhu van'wana hi Mawuwani na Mhawuri 2007. Ku na makungu yo va ni tinhlengeletano to engetela, leti ti nga ta katsa tinhlengeletano timbirhi/tinhlengeletano ta vaaki leti kombisiweke eka pheji ya iii ya xiviko lexi. Ku engetela eka endlelo ra ku nghenelela ka vaaki ra EIA, Ndzawulo ya Timhaka ta Mati ni Swihlahla yi sungule matshalatshala yo yelana ya vutihlanganisi swin'we ni vaseketeri eka phurojeke hinkwayo.
Timhaka hinkwato leti boxiweke hi vaseketeri ti nyiketiwile eka Xiviko xa Tinhlamulo ni Timhaka, lexi kumekaka ehofisini ya ku nghenelela ka vaaki. Endzhaku ko hela ka nkarhi wo nyika swibumabumelo swa vaaki eka Mpfampfarhuto wa Xiviko xa Makungu, timhaka tin'wana tintshwa ti ta nghenisiwa eka Xiviko xa Makungu xo Hetelela. Loko varhangeri va vulawuri bya EIA va pfumelerile Xiviko xa Makungu xo Hetelela, Xiyimo xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo xi ta sungula laha ku nga ta endliwa mindzavisiso ya vativi yo hlayanyana.
Timhaka leti boxiweke hi vaseketeri ti hundziseriwile eka xipanu xa vuthekiniki bya mbangu leswaku xi languta timhaka ta nkoka leti ku faneleke ku vulavuriwa hi tona eka Mindzavisiso ya vativi enkarhini wa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo. Nkoka wa nkhumbo wu kumisisiwile hi ku tirhisa mimpimo yo hambana (ntumbuluko wa nkhumbo, xiyimo, nkarhi, ku tika na hilaha wu nga talaka ku humelela hi kona). Timhaka ta mbangu na minkhumbo ya nkoka ya tona swi hlamuseriwile eka xiyenge lexi landzelaka.
TIMHAKA NI MINKHUMBO LEYI NGA VA KA KONA
Xipanu xa ndzavisiso wa EIA xi tivisile timhaka ta nkoka leti landzelaka leti lavaka ku ya emahlweni ti lavisisiwa hi vuenti hi vativi eka tidyondzo to hambana. Mindzavisiso leyi yo enta yi ta humelela eka Xiyimo xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo xa EIA.
Swimakiwa swa switirhisiwa leswi kunguhatiweke swa phurojeke ya GLeWaP swi ta tala ku khumba:
Nkhuluko wa Nambu (ntalo wa mati ni nkoka): Ku cinca eka nkhuluko na ku khapa ka avhareji ka lembe (MAR) ehansi ka Nambu wa Groot Letaba wa ndhawu ya damu leri kunguhatiweke swi nga vanga ku hunguteka ka mati na swiharhi ni swinilana. Nkoka wa mati wu nga khumbeka hikwalaho ka swiyimo swa yutiropiki leswi nga tshukaka swi va kona, ku engeteleka ka munyu, ni ku cinca ka mahiselo na nkoka wa mati lama humaka edan'wini. Minkhumbo ya nkoka leyi nga va ka kona eka vatirhisi lava kumekaka eka wa nambu (Kruger National Park na Mozambique) ku fanele na kona ku langutiwa.
Ikholoji ya Misava: Phurojeke leyi kunguhatiweke yi nga vanga minkhumbo ya le kusuhi eka ikholoji leswi nga vangiwaka hikwalaho ka migingiriko yo aka. Mindzavisiso ya vativi yi fanele ku pakanisa eka mimbalango ya le ndhawini yo aka na minkambelo ya nkhumbo etindhawini leti nga ta khumbeka xikan'we-kan'we hi migingiriko yo aka.
Maendlelo ya mahanyelo: Phurojeke leyi kunguhatiweke yi nga va ni nkhumbo eka mpimo, ku vumbiwa na xihlawulekisi xa vaaki va ndhawu na ku nyikiwa ka mintirho endhawini ya ndzavisiso. Xihlaya xa tinhlayo ta vaaki xi nga khumbiwa hi ndlela ya kahle ni hi ndlela yo kala yi nga ri kahle.
Ikhonomi: Mintirho leyi kongomaka ni leyi nga kongomeki yi ta tumbuluxiwa hikwalaho ka ku akiwa no hlayisiwa ka damu leri kunguhatiweke. Phurojeke yi ta va ni nkhumbo wa kahle eka ikhonomi ya le ndhawini, kambe hambi swi ri tano ku nga va ni ku lahlekeriwa hi misava ya vurimi.
Switirhisiwa swa xiviri: Switirhisiwa swin'wana leswi nga kona swi nga katsiwa eka phurojeke leyi kunguhatiweke. Ku kavanyetiwa kun'wana na kun'wana ka nkarhinyana ni ka nkarhi wo leha eka mintirho leyi ku fanele ku hungutiwa.
Rihanyu ra vaaki: Ku hunguteka ka nkhuluko wa nambu ku nga engetela khombo ra mavabyi eka vaaki lava kumekaka etlhelo ni nkhulukweni wa nambu. Swipfuno swa nkoka swa ku tengisiwa ka mati, laha ku nga na ku antswisiwa ka mbhasiso na nsivela-mavabyi swi ta engetela xiyimo xa ntolovelo xa rihanyu.
Rifuwo-pfuneta ra Ndzhaka: Rifuwo-pfuneta ra ndzhaka ri nga khumbeka. Nkambelo wa ndzhaka wa laveka ku hunguta makhombo ya ku lahlekeriwa hi rifuwo-pfuneta leri.
Ku hambukisiwa ka magondzo lamakulu: Magondzo ya nkoka endhawini ya phurojeke ya ta hambukisiwa ekusuhani ni basini ya damu. Leswi swi ta va ni minkhumbo ya nkoka eka mafambelo ya swofamba emagondzweni, ngopfu-ngopfu exikarhi ka tindhawu to tshama vaaki na tindhawu ta ntirho eka xiyenge xa vurimi, kambe ni le ka mafambelo ya swikumiwa swa vurimi ku ya etimakete.
Timfanelo ta Mati: Misava leyi lavekaka eka phurojeke yi katsa mintanga leyi cheletiwaka ni swimilana swin'wana. Vumundzuku bya minkavelo ya mati eka misava leyi i mhaka ya nkoka naswona yi lava xiletelo xa pholisi, hi ku tekela enhlokweni tihakelo ta ndziriso xikan'we na nkhumbo wa ikhonomi eka vumundzuku.
Ku kumeka ka misava: Misava endzeni ka basini a yi tirhisiwi hi ndlela leyi pfunaka eka mintanga ya mintshovelo ya nkarhi hinkwawo ya swimilana leswi lavaka malembe yo tala ku va swi siviwa kun'wana ku va swi hlayisiwa nkarhi hinkwawo eka tindlu to paka swilo na vumaki bya mihandzu. Malulamiselo yo xava misava ya fanele ku pulaniwa hi xihatla hilaha swi nga kotekaka hi kona ku tiyisisa ku ya emahlweni ka ntshovelo.
PULANI YA NDZAVISISO WA KU PIMANYETIWA NKHUMBO
Ku kambela timhaka na tindlela to sivela leti bumabumeriweke (magoza yo papalata kumbe ku hunguta minkhumbo yo kala yi nga ri kahle, ni ku tlakusa minkhumbo ya kahle), Mindzavisiso ya Vativi leyi longoloxiweke laha hansi yi ta endliwa enkarhini wa xiyimo xa vumbirhi xa EIA, lexi ku nga Xiyimo xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo:
Ikholoji ya Vuhlayiselo bya Mati;
Maendlelo ya Ikhonomi;
Nkoka wa Mati;
Ikholoji ya Misava;
Rifuwo-pfuneta ra Ndzhaka;
Maendlelo yo tirhisa Misava na Mahanyelo;
Nkoka wa Moya.
Mindzavisiso ya vativi hinkwayo yi ta endliwa hi ku landza xinawana xa 33 xa GN 385 naswona yi ta vulavula hi minkhumbo leyi tivisiweke enkarhini wa endlelo ra Makungu.
Endzhaku ka loko mindzavisiso ya vativi yi herile no va ku nghenisiwile leswi kumekeke ni swibumabumelo, Xiviko xa Nkhumbo wa Mbangu xi ta lulamisiwa leswaku xi kumeka no kamberiwa hi vaaki.
Ku ta tsariwa mpfampfarhuto wo akiwa rosungula ka Pulani ya Mafambiselo ya Mbangu (EMP) na ku akiwa ka xiviri no katsiwa eka Xiviko xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo wa Mbangu. Xikongomelonkulu xa ti-EMPs ku ta va ku nyiketa tsalwa leri twisisekaka leri hlamuselaka ndlela leyi ku nga tirhisiwaka swilaveko swa ku sirhelela mbangu eka ku aka. EMP ya xiyimo xo tirhisiwa a yi nge katsiwi.
NONGONOKO NA MAGOZA LAMA NGA TA LANDZELA
Endzhaku ka nkarhi wo nyika swibumabumelo eka Xiviko xa Mpfampfarhuto wa Makungu, timhaka leti boxiweke hi vaseketeri, swin'we na leti boxiweke hi vativi va xithekiniki na valawuri ti ta nghenisiwa eka Xiviko xa Makungu. Xiviko xa Makungu xo Hetelela xi ta nyiketiwa hi Hukuri 2007 eka vaseketeri lava kombeleke khopi.
Xiviko xa Makungu xo Hetelela xi ta tirhisiwa ku hlamusela makungu xa ntirho wa xiyimo xavumbirhi xa EIA, laha minkhumbo leyi nga tshukaka yi va kona eka nhluvukiso lowu kunguhatiweke eka mbangu ni le ka xiyimo xa ikhonomi ni mahanyelo swa ndhawu swi nga ta kamberiwa hi vuxokoxoko. Hi ndlela leyi, timhaka leti tivisiweke hi vaseketeri ti ta letela endlelo ra EIA.
Mindzavisiso ya Vativi yi ta endliwa ku sukela hi Sunguti ku fikela Dzivamisoko 2008. Mpfampfarhuto wa Xiviko xa ku Pimanyetiwa ka Nkhumbo wa Mbangu xi ta nyiketiwa vaaki leswaku va wu kambela emasikwini yo ringana 30 hi Dzivamisoko 2008, kutani endzhaku ka swona wu ta hetisiwa leswaku wu nyiketiwa eka Valawuri.
Ku nyikiwa Matimba ya Mbangu ku languteriwa ku endliwa hi Nhlangula 2008, leswi nga ta pfumelela Ndzawulo ya Timhaka ta Mati ni Swihlahla ku sungula ku aka eka xiphemu xa vumbirhi xa 2009.
<fn>Tsonga-brochure.txt</fn>
I mani loyi a nga endlaka xikombelo xa mpfuneto wa timali wa DWAF?
N'wamapurasi u ringanerile ku kuma ku kuma mpfuneto wa timali wa DWAF wa xikongomelo xa nhluvukiso wa maty ya vurimi, ntsena loko N'wamapurasi:
A ri muaka tiko wa Afrika Dzonga;
A huma eka ntlawa wa vaaka tiko lava nga tsandzisiwa;
A ri xirho xa nhlangano wo tirhisa mati (WUA) kumbe nhlangano wun'wana lowu nga nyikiwa mpfumelelo hi DWAF naswona
A ri na:
i misava yo rima kumbe ku fikelela misava yo rima ii mpfumelelo wa ku tirhisa mati, handle ka laha mpfuneto wa swa timali wa ku kuma mfanelo ya mati wu lavekaka; na iii swilaveko swa nhluvukiso wa ku tirhisa mati ya vurimi na ku lava mali ya xikongomelo xexo.
U nga endla njhani xikombelo xa mpfuneto wa timali wa DWAF
Ku kuma vuxokoxoko hi xitalo, tihlanganisi na hofisi ya
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya tihofisi ta DWAF
KAPA VUXA
KAPA VUPELADYAMBU
KAPA N'WALUNGU
N'WALUNGU VUPELADYAMBU
Senthara ya rinqingho: 0800 200 200
Mpfuneto wa Timali Eka Van'wamapurasi lava pfumalaka switirhoNhluvukiso wa Matirhisele ya Mati ya Vurimi
Hikokwalaho ka yini DWAF Yi nyika mpfuneto eka van'wamapurasi lava pfumalaka switirho?
Holobye wa Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla u lava ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana a va na mfikelelo wa mati lawa ya ringaneleke; ku endla leswaku switirho swa hina swa mati swi sirhelelekile, swa tirhisiwa, swa hluvukisiwa, swa hlayisiwa, swa fambisiwa swi tlhela swi lawuriwa hi ndlela leyi ringaneke ya nkoka; Na leswaku mati matlhela ma nyikiwa ku antswisa miganga leyi khale a yi tsandzisiwile.
Hambi leswi ku nga va na nhluvuko wo vonaka eka switirhisiwa swa mati ya vurimi e Afrika-Dzonga, mavangwa ya languteka ya ha ri kona eka manyikele na mafikelele ya switirhisiwa leswi, ngopfu-ngopfu switirho swa vanw'amapurasi va ka hina lava pfumalaka. Hikwalaho ka xivangelo lexi DWAF yi na nongonoko wa nseketelo wa timali lowu nga na leswi veketeriweke leswi lulamiseriweke nhluvukiso wa matirhisele ya mati hi lava pfumalaka switirho.
Hi ku landza swiyenge swa 61 na 62 swa Nawu wa Mati wa Rixaka, 1998 (Nawu wa 36 wa 1998) (Nawu), Ndzawulo yi tumbuluxile swinawana na swiletelo swa pholisi leyi yi kotaka ku pfuneta hi timali eka Van'wamapurasi lava pfumalaka switirhisiwa ku hluvukisa matirhisele ya mati. Leswi swi ta tiyisa mphakelo lowu tshembekeke na ku ringanela wa mati leswaku ku va na nhluvukiso wa nkarhi wo leha wa ikhonomi na vanhu, ku katsa na ku herisiwa ka vusiwana.
I muxaka wihi wa mpfuneto wa timali lowu nyikiwaka ?
Mpfuneto lowu wa timali wu nyikiwa hi ndlela ya Tinyiko kumbe mali yo pfuna
Mimpfuneto ya ntsevu leyi landzelaka ya nyikiwa:
Tinyiko ta ku durha ka mali miako yo hangalasa mati yo tala
Tinyiko to tano ti nyikeriwa ku aka na/kumbe ku antswisa miako yo tani hi migerho, tilayini ta tiphayiphi, switichi swa popmonkulu, madamu lamakulu ya mati, tindhawu to sukela kona, na mafambisele ya switirhisiwa swa mati. Tinyiko leti ti tirha na ku pulana maendlelo (xikombiso ku durha loku ku sukaka eka mintirho yo tsundzuxa na minkhaviso), ku katsa na ku durha ka tinhundzu na swingolongondwana swa mintirho ya mati yo tala
Mali yo pfuna ya matirhelo na nhlayiso wa mintirho ya mati na mafambiselo ya switirho na tihakelo ta nhlakalo
Mali leyi yo pfuna ya herisiwa hi nkarhi wo ringana malembe ma ntsevu, naswona yi nyikiwa Van'wamapurasi vo pfumala switirho lava nga xiphemu xa :
Swikimi swa mfumo leswi swi fambisiwaka hi Ndzawu-lo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla (DWAF);
Swikimi swa mati swa mfumo leswi swi tirhisiwaka na ku hlayisiwa hi minhlangano yo tirhisa mati kumbe yin'wana minhlangano leyi yi nga nyikiwa mpfumelelo hi nawu;
Minhlangano yin'wana yo Tirhisa Mati kumbe leyi yi nga pfumeleriwa hi Nawu.
Tinyiko ta timfanelo to xava mati (timfanelo to tirhisa) ku endlela ku cheleta
Tinyiko leti ti ta pfuneta Van'wapurasi lava pfumalaka switirho hi swa timali ku va va kuma timfanelo ta mati ya swikongomelo swa ku tirhisa mati eka vurimi, na ku tirhisela minhluvukiso leyintshwa na ku ndlandlamuxa leyi yi nga kona.
Tinyiko to letela Tikomiti ta Vufambisi ta Minhlangano yo Tirhisa mati kumbe yin'wana minhlangano leyi nga pfumeleriwa eka:
Minongonoko yo tirhisa na ku hlayisa mati; na
Vufambisi bya timali, ku hluvukisa makangu ya bindzu, mpimanyeto na tlhelo ra nawu
Tinyiko ta mathangi yo kangetela mati ya mpfula ya ku kuma swakadya swa ndyangu na swin'wana swikumiwa leswi tirhisiwaka endyangwini
<fn>XITSONGA FAL P3 Nov 2008.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ WA TIAWARA
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana XIYENGE XA B: Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha XIYENGE XA C: Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
A wu rhambiwile eka nkhuvo wa vukati wa munghana wa wena. Rungula hinkwaswo leswi humeleleke eka nkhuvo lowu. [50]
KUMBE
Munghana wa wena wa xisati kumbe wa xinuna u ku byerile leswaku a nga ha ku lavi. Hlamusela leswi mhaka leyi yi nga humelerisa xiswona u karhi u kombisa ni ku khumbeka ka wena hi mhaka leyi. [50]
KUMBE
Hi ku pfuniwa hi xifaniso lexi nga laha hansi, kombisa nkoka wa ku hlayisa timhaka ta swa ndhavuko.
Xifaniso xi huma eka Magazini ya Skyways ya Ndzati 2007 50
KUMBE
Vamanana hi vona va nga ni vuswikoti byo hlayisa mindyangu ku tlula vanhu va xinuna. Kaneta kumbe u seketela mhaka leyi u ri karhi u seketela hi vumbhoni lebyi tiyeke. [50]
KUMBE
Vanhu lava nga ni swirhalanganyi swa le mirini na vona va ni vuswikoti byo endla timhaka ta nkoka ku ya hi tinyiko ta vona. Kanela mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi hanyaka. [50]
KUMBE
Leswi nga pfunetaka ku hlohlotela Vantima leswaku va nghenelela eka mabindzu lamakulu ya tiko. [50]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120 - 150 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
A wu tsala xikambelo xa giredi ya 12, kutani u kumile mbuyelo wa leswaku u pasile.
Tsala papila u tivisa tata wa wena u tlhela u n'wi kombisa leswi u navelaka ku endla swona eka lembe leri taka. [30]
KUMBE
Ku ta va ni nkhuvo wo amukela mufundhisi lontshwa ekerekeni ya ka n'wina. Wena u un'wana wa vakulukumba va kereke. Tsala xipichi xo n'wi amukela. [30]
KUMBE
Mi na swiphiqo swo pfinyiwa ka vana emugangeni wa ka n'wina. Tsala memorandamu leyi nga ta yisiwa exitichini xa maphorisa. [30]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u endla xinavetiso xa ntlangu wa xipano xa rixaka lowu nga ta va kona ku nga ri khale.
KUMBE
Tsala khadi u rhamba munghana wa wena ku ta eka nkhuvo wo tlangela ku hela ka 50 wa malembe vatswari va wena va tekanile. [20]
KUMBE
Wa ha ku thoriwa ku va mudzaberi wa xipano xa ntlangu wa bolo ya milenge kumbe ya mavoko. Nyika vatlangi swileriso leswi u lavaka leswaku va swi landzelela. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>XITSONGA GRADE 11 FAL FINAL EXAM MEMORANDAMU 30-.txt</fn>
Memorandamu leri ri na 7 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
Manharhu. v
Hikuva ku vuriwa leswaku Hlulani u tlhavekile loko a vona ku humelela ka munghana wa yena Hlayiseka, ematshan'weni yo amukela leswaku u kumile munghana wa xiyimo xa le henhla, loyi a a ta tinyugubyisa ha yena. vv
Mambirhi. v 1
Hi swonav hikuva ku vuriwa leswaku xibedhlele xa Letaba xi kumeka evupeladyambu bya lokhixi ra Nkowankowa, kasi vuxeni yi langutane na vupeladyambu. vv
A hi swona. v U va sorile ntsena eka ku va va endlile leswaku a dyondzela vuthicara. vv
Hikuva a nonoheriwa ku dyondza loko hi tlhelo a fanele ku hlayisa ndyangu wa yena. vv
Wa tiphina hi vutomi. vv
A a tluriwa hi tidyondzo/a a nga fiki eka yena hi ku dyondza. vv
Mahahlwa. v
Sayense na Metse. v
I ku aka yindlu ya manyunyu na ku xava movha lowu wu nga ta vilerisa vanhu/ku tifumisa. vXikongomelo lexi xi bihile hikuva xi taleriwile hi ku va munhu a tilavela swa yena ntsena ku tlula ku pfuna rixaka. vv
Hikuva eku heleni ka vhiki rin'wana na rin'wana a a ya ekaya. vv
Vakamberiwa va nga nyika dyondzo yin'wana ni yin'wana leyi fambelanaka ni mongo wa xitshuriwa lexi. Xik: Ku va na vuxiyaxiya eka ku hlawula ntirhovutomi swi na nkoka; tivonele eka vanghana lava u va hlawulaka, sweswo-sweswo. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Mintirho hinkwayo yi na ntikelo wo fana, naswona ku hava ntirho lowu nga humelelaka loko wu yima wu ri woxe. Loko vuthicara byo fa, vudokodela a byi nge swi koti ku hanya na byona.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO A WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Mhaka ya ku pfumaleka ka vadyuhari hi ku famba ka nkarhi.
.MAPELETELO
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
Munhu a nga koti ku tiva leswi nga ta humelela eka nkarhi lowu taka/Hi nge tivi swa le mahlweni, kumbe swi ta va leswinene kumbe leswo biha. vMukamberiwa a nga endla xivulwa xin'wana ni xin'wana lexi twalaka, lexi nga ta humelerisa nhlamuselo leyi yi nyikiweke laha henhla. vv
(a) Emavhengeleni. v
Swinene. v
hi kwalaho. v
hikwalaho. v
a A a ri na ntolovelo wo yiva/wo kanganyisa/wo endla swilo hi ndlela yo ka yi nga hetisekangi. v1
b A a ri karhi a bisa swin'wana hi ku kandziyisa khodi ya swona emuchinini. v1
(a) Hukuri. v
b Magayisa 1
Manana u ndzi nyikile timanga leswaku ndzi ya n'wi xavisela.
'Tlhela' leyi nga eka xivulwa yi kombisa swilo swimbirhi leswi munhu a nga na swona. Mukamberiwa u fanele ku vumba xivula hi rito 'tlhela' ri humelerisa nhlamuselo yo hambana ni leyi. Xik. Loko ndzo kala ndzi tlhela, a ndzi nge he vuyi. vv
Loko a hetile ku vunga-vunga swiambalo, a a fanele ku va a kongomile eka muchini lowu a wu biwa hi Hlaselani leswaku a ta n'wi hakerisa. vv
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Hi lava tsakelaka bolo ya milenge/swipano leswi nga ta phikizana.
Ku koka rinoko ra vahlayi/Leswaku vanhu va ta hi xitalo hi xikongomelo xo tikumela vhawuchara na ku wina movha.
Hikuva nhlokomhaka hi yona mhakankulu eka xinavetiso na ku endlela leswaku vahlayi va yi vona hi ku olova no hlaya handle ko tikeriwa/ku endlela leswaku yi hatla yi koka mahlo ya vahlayi na leswaku va wela-wela.
Marito lawa ya kucetela muhlayi leswaku a swi twa leswaku loko o ka nga yi exitediyamu, u ta tikayiveta nkateko.
Hakanyingi mavito wolawo yo ndhundhuzela xipano vanhu va ma tsakela na ku tinyungubyisa ha wona tanihi vanhu lava tsakelaka ku phatiwa hi swivongo swa vona/Va lava ku nyanyula vaseketeri va swipano swoleswo.
Ku koka rinoko ra vahlyai/vaamukeri va mahungu/ku komba vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka TELKOM na ntlangu wa bolo.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>XITSONGA HL P3 Nov 2008.txt</fn>
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana XIYENGE XA B: Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha XIYENGE XA C: Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Vantshwa vo tala va lahlekeriwa hi titalenta ta vona hikwalaho ko yengiwa hi swidzidziharisi. Hlawula munhu un'we wa ndhuma loyi a a tlanga bolo kumbe munhu loyi a a ri xiyimbeleri kutani u hi rungulela leswi nga n'wi humelela. [50]
KUMBE
Wena a wu ri munhu loyi a a karhata swinene, kambe sweswi u hundzukile. Hlamusela leswi a wu hanyisa xiswona u tlhela u kombisa swivangelo leswi nga endla leswaku u cinca mahanyelo ya wena. [50]
KUMBE
Kombisa nkoka wa mitanga leyi hlayisaka swilo swo fana ni leswi vonakaka eka xifaniso lexi nga laha hansi.
KUMBE
Vanhu vo tala lava nga hlawuriwa ku va eka swiyimo swa vurhangeri eka timhaka ta swa tipolitiki a va ha tirheli tiko, kambe va tirhela makhwiri ni mindyangu ya vona ntsena. Kanela mhaka leyi u karhi u seketela hi swikombiso leswi khorwisaka. [50]
KUMBE
Mafu lama vangiwaka hi Xitsongwatsongwana xa Nkayivetansawuto (XNN) (HIV) ya nga hunguteka hi ku tikhoma kahle. Kaneta kumbe u seketela mhaka leyi. [50]
KUMBE
Leswi tiko ra hina ri nga ta vuyeriwa hi swona hi lembe ra 2010. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 - 200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Ku na nhloko ya xikolo leyi lumbetiwaka hi ku xanisa vana va xikolo hi timhaka ta swa le masangwini. Wena tanihi muteki wa mahungu, tsala inthavhiyu leyi u nga yi endla ni muhehliwa ku kuma vuxokoxoko bya mhaka leyi. [30]
KUMBE
Exiticini xa maphorisa xa le mugangeni wa ka n'wina, va lava ku thola maphorisa. Tsala papila ra vutitivisi/vutihlavuteri (CV) leri u nga ta ri rhumela. [30]
KUMBE
Makwenu u lovile. Tsala matimu ya yena lama nga ta hlayiwa hi siku leri a nga ta lahliwa ha rona. [30]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Mikarhi yo tala loko vanhu va ri eka tindhawu to fana ni leti kombisiweke eka xifaniso lexi nga laha hansi, va wela eka tinghozi to hambanahambana. Longoloxa switsundzuxo swa nhungu leswi nga pfunetaka ku hunguta tinghozi leti.
KUMBE
Boxa timhaka leti u kunguhateke ku ti nghenisa eka dayari ya wena eka ntlhanu wa masiku lama landzelaka. [20]
KUMBE
Hahani wa wena u hetile vhiki a nga vonaki ekaya. Tivisa mhaka leyi eka xiyenge xa "Ndzi laviseni" eka rhadiyo ya Munghana Lonene. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>XITSONGA INFO DOC.txt</fn>
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahlayi humese Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swaMati leri nga Ringanyetiwa leswaku vanhuva Afrika Dzonga va ta angula ehenhleni ka rona.
Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati ri hlamusela tindlela leti swhlovo swa mati eAfrika Dzonga swi nga ta sirheleriwa, ku tirhisiwa, ku hlayisiwa, ku fambisiwa no lawuriwa hi kona.
Hikokwalaho ka leswi tirhelo leri ri nga ta khumba ndlela leyi hinkwerhu ka hina hi tirhisaka no teka mati ya ri ya nkoka hi kona, swi na nkoka leswaku vanhu va angula hi Tirhelo leri nga Ringanyetiwa.
HIKOKWALAHO KA YINI HI LAVA TIRHELO?
Mati ya nyika vutomi. Ya cheleta masimu ya van'wamapurasini; ya cheleta swibyariwa no nwiwa hi swifuwo etindzawini ta le makaya; ya nyika vuhungasi; ya seketela vumaki bya ghezi, madoroba na madoroba-nkulu ya hina, migodi ya hina, vumaki bya hina na swimila na swiharhi leswi endlaka ndzhaka ya hina ya ntumbuluko.
Mati yo hlayiseka yo nwa, lama kumeka nkarhi hinkwawo, mati ya nkululo na rihanyu lerinene na mati ya swibyariwa ya na nkoka swinene emakungwini yo hunguta vusweti eAfrika Dzonga. Nhluvukiso wa tindzawu ta le makaya na ku pfuxeta madoroba hi vuntshwa naswona swi ti seketele eka mati leswaku swikongomelo swi ta fikeleriwa.
Vutihlamuleri lebyikulu bya Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla, i ku tiyisisa leswaku mati lama eneleke ya nkoka lowu amukelekaka ya kumeka leswaku ya ta fikelela swilaveko swa vanhu no nyika nseketelo eka nhluvukiso wa ikhonomi na mfuwo.
Hambi swi ri tani, Afrika Dzonga i tiko leri omeke. Hi na mati lama pimiweke. Rixaka xa hina ra kula. Ku na vanhu vo tala naswona vo tala va lava nhluvukiso wa madoroba na ikhonomi na mphakelo wa mati lowu tshamaka wu karhi wu ngheteleka. Nakambe, migingirhiko ya vanhu yi vanga nthyakiso na swiphiqo swa nkoka wa mati.
Tanihi tiko, a hi nge swi tiyiseli ku tshamela ntsena ku angula eka swiphiqo swa nkoka wa mati na ku kayivela ka mati, loko swi va kona.
Hi lava kungu lerinene, ra nkarhi wo leha leswaku hi ta kota ku fikelela ntlhontlho lowu, no kombeta hi laha ma-Afrika Dzonga hinkwawo ya nga pfunetaka hi kona. Lexi i xikongomelo xa Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati
XANA TIRHELO RA SWIHLOVO SWA MATI RI FAMBELANA NA VUMBIWA RA AFRIKA DZONGA?
Vumbiwa i nawu wa le henhla swinene etikweni. Milawu yin'wana hinkwayo yi fanele ku fambelana na Vumbiwa. Agenda 21 na
Mintwanano Yin'wana Vumbiwa ya Tinxaka
Vumbiwa ri vula leswaku un'wana na un'wana u na mfanelo wo kuma swakudya na mati lama eneleke na leswaku un'wana na un'wana u na Rixaka ra Mati mfanelo wo tirhisa mbangu lowu nga hava khombo eka rihanyu na yena kumbe nhlayiseko wa yena.
Tirhelo na nawu Nawu wa Rixaka Nawu wa Vukorhokeri Afrika Dzonga ri sayine Agenda 21, leyi nga kungu wa Rixaka wa wa Mati (Nawu wa bya Mati (Nawu wa ra tinxaka ra nhluvukiso wa ku-ya-ku-yile. Mbangu vu-36 wa 1998) vu-108 wa 1997)
Vumbiwa na Agenda 21 hi swona swi nga letela Tirhelo lerintshwa ra Rixaka ra Mati ra Afrika Dzonga hi 1997. Tirhelo leri ri hlamusela hi laha
Mahlayiselo yamati ya faneleke ku fambisiwa hi kona na ku Tirhelo ra Tirhelo ra Mati na Tirhelo ra
Nsirhelelo wa Matirhiselo yaaveriwa hi ku landza swikongomelo swa hina Swihlobo MatiMalawulele ya Mati lama Lavekaka leswintshwa tanihi rixaka.
Ku simeka Ku simeka Ku simeka
Ku va ku simekiwa tirhelo ra mati hinkwako, ku pfapfarhutiwe swinawana swimbirhi leswintshwa
Tirhelo ro naswona swi sayiniwile swi va nawu: Tirhelo ra Minhlangano ya kambisisa na
Nxavo wa Mati Malawulele ya Mati Marungula
Nawu Rixaka wa Mati (Nawu wa vu-36 wa 1998)
Nawu lowu wu langute mafambiselo ya Ku simeka Ku simeka Ku simeka swihlovo swa mati. Xikongomelo xa wona i ku tiyisisa leswaku ku ta va na mati ya swilaveko swa nkoka swa .vanhu nnhluvukiso Vuhlayiseki bya Swin'wana Matirhelo yo
Vanhu tatisela wa ikhonomi enkarhini wa sweswi na le nkarhini lowu taka. Tirhelo ra Rixaka ra
Swihlovo swa Mati ri langute xiphemu lexi xa Ku simeka Ku simeka Ku simeka mafambiselo ya mati. KU-YA-KU-YILE VUSWIKOTI KU RINGANELA
Nawu wa Vukorhokeri bya Mati (Nawu wa vu-108 wa 1997) Xifaniso 1. Vumbiwa ra Afrika Dzonga na Agenda 21 swi letele
Nawu wu pfumelela mfanelo wo fikelela Tirhelo ra Rixaka ra Mati ra 1997. Tirhelo leri ri hi nyike vonele mphakelo wa mati ya nkoka na nkululo. Wu ra vumundzuku byo antswa bya mati eAfrika Dzonga. Nawu languta hi laha vaphakeri va vukorhokeri bya wa Rixaka wa Mati wa 1998 wu hi nyike switirho swa nawu mati vo fana na tibhodo ta mati na vamasipala swo fikelela vonele leri. Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati va phakelaka mati lama tirhisiwaka emakaya i tsalwa ra rixaka ra tirhele ku fikelela vonele leri. na le tindzawini ta vumaki.
Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati a ri langutananga na timhaka leti. Ku na tirhelo rohambana ra mphakelo wa mati na nkululo. Tindlela leti vukorhokeri bya mati byi nga ta fikisiwa hi tona eka vatirhisi hi mimfumo ya tindzawu, ti ta hlamuseriwa eka Makungu ya Nhluvukiso wa Vukorhokeri bya Mati leti faneleke ku lulamisiwa hi mfumo wun'wana na wun'wana wa vukorhokeri bya mati.
KU HAMBANA YINI NA NKARHI LOWU NGA HUNDZA?
Tirhelo ra hina ra mati na Nawu Rixaka wa Mati swi kombeta leswaku mati ya ta fambisiwa hi averiwa hi ku hambana enkarhini lowu taka:
Mati i xihlovo xa ntumbuluko. I ya vanhu hinkwavo va le Afrika Dzonga. Ndzawulo yi fanele ku hlayisa swihlovo (mati na mbangu) hi ku yimela vanhu va Afrika Dzonga.
Mfanelo wun'we wo kuma mati ku ya hi nawu I wa mati ya swilaveko swa nkoka swa vanhu (xikombiso, ku sweka, ku nwa na rihanyu ra vanhu) na wa mbangu. Leswi swi vitaniwa "Vuhlayiselo" eka Nawu wa Rixaka wa Mati. Ndzawulo yi ng ava mati endzaku ka loko mati ya Vuhlayiselo se ya vekeriwe etlhelo.
Nawu wu vula leswaku vanhu va fanele ku hoxa xandla eka mafambiselo ya swihlovo swa mati. Mafambiselo ya swihlovo swa mati ya ta simekiwa eka xiyimo xa le hansi swinene lexi nga kotekaka. Eka leswi, Nawu wu lerisa leswaku ku va na minhlangano leyi vanhu va nga yi nghenelaka.
Swihlovo swa mati swi ta fambisiwa hi ku angarhela. Milambu, madamu, tindzawu to tsakama, na misava leyi nga rhendzela tindzawu leti, mati ya le hansi ka misava, ku katsa na migingirhiko ya vanhu leyi swi kucetelaka, swi ta fambisiwa tanihi nchumu wun'we.
HI XIHI XIYIMO XA SWIHLOVO SWA MATI SWA AFRIKA DZONGA NAMUNTLHA?
Xana hi na mati lama eneleke?
Afrika Dzonga i tiko leri omeke. Mpimo-xikarhi wa mpfula ya hina leyi naka wu kwalomu ka 450mm hi lembe. Mpimo lowu wu le hansi swinene eka moimo-xikarhi wa misava wa kwalomu ka 860 mm hi lembe. Ndlela leyi mpfula ya hina yi naka hi yona yi hambana ku ya hi malembe. Nakambe tiko ra hina ri tala ku va na dyandza.
Milambu ya le Afrika i yintsongo loko yi fananisiwa na milambu ya matiko yan'wana. Nambu wa Orange wu na kwalomu ka 10% ya mati ya Nambu wa Zambezi. Milambu hinkwayo ya le Afrika Dzonga loko yi katsakanyiwile yi na mpimo wa le hansi ka hafu ya mati ya Nambu wa Zambezi. Nakambe hi tlhela hi avelana hi milambu ya hina leyikulu. Yo fana na Orange/Senqu na Limpopo, na matiko yan'wana lawa na wona ya tirhisaka mati yo huma emilambyeni leyi.
Ndzavisiso lowu nga endliwa hi Ndzawulo wu kombeta leswaku tindzawu ta 11 eka 19 ta mafambiselo ya mati (xiya Xifaniso 3) etikweni ti na swiphiqo. Etindzawini leti, vanhu va tirhisa mati yo tala swinene leswi siyaka mbangu wu nga tsakisi, naswona vatirhisi van'wana a va nge tshembeli eka xiphemu xa vona lexi eneleke xa mati.
SWIHLOVO SWA MATI
Xinambyana
Tindzawu leti tshamaka ti tsakamile
Nambu
Mati ya le hanse ka misava
Xihlovo xa swa mati Nomo wa nambu ya le hansi
Xifaniso 2. Swihlovo swa mati I mati lama kumekaka etindzawini to fana na le milambyeni, swinambyaneni, etindzawini letitshamaka ti tsakamile, emilon'wini ya milambu na mati ya lehansi ka misava. "Mati lama vonakaka" i mati lama nga lehenhla ka misava. "Mati ya le hansi ka misava" i mati lamakumekaka eka swihlovo swa le hansi ka misava.
Mati ya le hansi ka misava ya na nkoka swinene etindzawini ta le makaya, kambe, Afrika Dzonga ri na swihlovo swi nga ri swingani swa mati swa le hansi ka misava leswi nga tirhisiwaka hi ndlela leyi enerisaka.
Xana hi na mati ya nkoka lowu faneleke?
A hi mati ya hina hinkwawo lawa nga ya nkoka lowunene. Yan'wana ya wona ya thyakile.
Etikweni hinkwaro, hi masiku, minhlangano na vanhu va tikisela nkoka wa mati emilambeni na le swinambyaneni swa hina, eka swihlovo swa le hansi ka misava na le tindzawini leti nga tsakama. Hambi va ri vatirhisi va mati va le makaya va thyakisa mati ya hina hi ku chela pende, oyili na swimakiwa swin'wana swa khombo eka tiphayiphi ta vona ta nkululo.
Swiphiqo leswikulu swa nkoka wa mati eAfrika Dzonga swi vangiwa hi mati ya thyaka lama humaka etindzawini ta vumaki na le migodini, swinonisi swa vurimi, nkhukhulo, mati ya thyaka lama humaka emakaya, ku kala ka nkululo na migingirhiko yin'wana yo tala. Swi vanga swiphiqo swa nkoka wa mati swo fana na ku kumeka ya ri na munyu wo tala, mati ya asidi, ku tluletiwa switsongwatsongwana na nthyakiso lowu endliwaka hi swichelachelani swa khombo swinene. Nthyakiso wa mati wu vanga swiphiqo swo tala. Xikombiso, switsongwatsongwana leswi nghenaka endzeni ka mati hikokwalaho ka ku kala ka nkululo, swi nga vanga cholera, leyi nga dlayaka vanhu. Nakambe, swi dya mali yo tala ku tengisa mati lama nga thyaka leswaku ya ta tirhisiwa nakambe, leswi vulaka leswaku vanhu va fanele ku hakela mali yo tala ya mati.
Xana hi tirhisa mati hi ndlela leyi faneleke?
Kwalomu ka 60% ya mati hinkwawo etikweni ya tirhiseriwa ku cheleta etindzawini ta vurimi. Vatirhi va le makaya na le tindzawini ta le madorobeni va tirhisa kwalomu ka 11% naswona tindzawu tin'wana letikulu ta vumaki ti tirhisa kwalomu ka 8%. Vumaki bwa swihlahla bya bindzu byi tirhisa kwalomu ka 8%.
Swiyenge swin'wana swa ikhonomi swo fana na tifeme na vumaki bya ghezi swi tirhisa mati lamantsongo leswaku swi ta kuma mali yo tala ya tiko na ya vanhu va rona (leyi vitaniwaka Gross Domestic Product kumbe GDP). Nakambe swi nyikela hi mintirho leyinene. Swiyenge swin'wana swo fana na ncheleto wa le tindzawini ta vurimi swi tirhisa mati yo tala swinene, loko hi hala tlhelo swi nga nghenisi mali leyi eneleke kumbe ku vanga mintirho.
Xifaniso 3. Afrika Dzonga ri avanyisiwe hi 19 wa Tindzawu ta Vulawuri bya Mati. (Government Notice No. 1160, Mhawuri 1999). U xiya leswaku yin'wana na yin'wana ya Tindzawu ta Vulawuri bya Mati yi na nomboro. Khume n'we wa tindzawu leti ti na mati lamantsongo ku tlula lama lavekaka.
XANA SWIHLOVO SWA MATI SWI TA FAMBISIWA HI NDLELA
YIHI ENKARHINI LOWU TAKA?
Tindlela ta malawulele ya mati
Hi fanele ku tirhisa mati hi vutlhari. Tindleta tinharhu ta Tirhelo ra Mati na Nawu wa Rixaka wa Mati i swiletelo eka hinkwaswo leswi hi swi endlaka eka mafambiselo ya mati:
Ku va kona ku-yaku-yile. Leswi swi vula leswaku hi fanele ku tirhisa mati ku kondletela nhluvukiso wa mfuwo na ikhonomi, kambe, nakambe hi fanele ku sirhelela mbangu, hikuva mati ya hina ya huma eka mbangu. Loko ku ri na ku ringana exikarhi ka matirhiselo na nsirhelelo wa swihlovo swa mati, swi vula leswaku hi nga fikelela swilaveko swa mati ya hina na swilaveko swa vana va hina, na swa vana va vana va hina.
Ku ringanela. Leswi swi vula leswaku muaka-tiko wun'wana na wun'wana wa tiko u fanele ku kota ku fikelela mati na mimbuyelo yo tirhisa mati. Swiboho swo ava mati swi fanele swi kombeta mhaka leyi.
Vuswikoti. Leswi swi vula leswaku hi fanele ku tiyisisa leswaku mati a ya onhiwe. Mati ya fanele ya tirhisiwa hi ndlela yo antswa leyi nga va ka kona yo vuyerisa mfuwo na ikhonomi.
Ku kula ka ikhonomi
Ku va kona ku-ya-ku-yile
Mbangu lowunene
Swikongomelo malawulele ya mati
A hi fuwanga loko swi ta etimhakeni ta mati. Swihlovo swa hina swa mati swi langutane na swixungeto na matirhiselo lama karhiki ku tlakuka. Enkarhini lowu nga hundza, mati a ya nga averiwe hi ku ringana. Mati ya tala ku onhiwa. Hikokwalaho ke, Ndzawulo yi vekele swikongomelo swa malawulele ya mati leswi nga ta hi kongomisa eka vumundzuku byo antswa bya mati.
Ku tiyisisa leswaku ku na mati lama eneleke ya swilaveko swa nkoka swa vanhu
Ku tiyisisa leswaku mbangu wa ntumbuluko wu sirheleriwile
Ku tiyisisa leswaku mati a ya onhiwi na leswaku ya tirhisiwa hi ndlela leyinene
Ku tiyisisa leswaku ku na mati lama eneleke ya vumundzuku, leswaku ku ta va na ikhonomi leyinene na rixaka leri humelelaka
Ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana u hakela xiphemu xakwe lexi faneleke xa tihakelo ta mati lawa a ya tirhisaka; hi marito man'wana, ku tiyisisa leswaku ku na ku ringanela eka tihakelo ta mati
Ku hluvukisa Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati
Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati i tsalwa leri nga ta katsa matirhelo hinkwawo yo hambana leswaku hi fanele ku lawula swihlovo swa mati hi ndlela leyi faneleke. Nawu wa Rixaka wa Mati wu fanele ku kambisiwa hi vuntshwa endzaku ka kwalomu ka malembe yan'wana na yan'wana ya ntlhanu.
Leswi a swi vuli leswaku hi fanele ku rindza ntlhanu wa malembe loko hi nga si sungula ku simeka tirhelo leri. Ku na swipanu swa vanhu leswi a swi karhi swi hluvukisa tindlela na maendlelo yo simeka swiphemu swo hambana swa Tirhelo, no kandziyisa swin'wana leswaku ku ta anguriwa ehenhleni ka swona eka Government Gazette, na loko Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati ri nga si lulamela ku kandziyisiwa. Eka swiyenge swin'wana swa Tirhelo, tindlela, maendlelo na swinawana leswi hetisekeke swi karhi ku hluvukisiwa.
Nseketelo wa Tirhele ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati - matirhelo yo tatisela
Ku simeka vuswikoti, tanihi ku kombela minhlangano ya dyondzo na vuleteri leswaku yi hluvukisa tikhoso to hlawuleka, ti-diploma na tikhoso ta degree, ku katsa na minongonoko ya tibhasari.
Ku nghenela ka rixaka, ku pfumelela un'wana na un'wana loyi a navelaka ku nghenela timhaka ta vulawuri bya mati leswaku a endla tani. Ndzawulo yi vile yi hluvukise switsundzuxo leswi pfumelelaka rixaka ku nghenela ntirho lowu.
Dyondzo na ku tivisa, ku tivisa vanhu va le Afrika Dzonga leswaku mati ya kala na leswaku I xihlovo xo hlawuleka swinene. Nongonoko wa Dyondzo ya Mati - 20/20 Vision for Water - wu vile wu sungurile eswikolweni swa 10 000 swa le tikweni hinkwaro naswona wu ta ndlandlamuxiwa ku ya fika na le ka minhlangano ya tertiary.
Ndzavisiso, wo hluvukisa vutivi na ntwisiso wo antswisa ndlela ya malawulele ya swihlovo swa mati.
XANA "MATIRHISELO YA MATI" SWI VULA YINI?
Nawu wa Rixaka wa Mati wu languta ndlela ya ntolovelo ya matirhiselo ya mati. Eka Xiyenge 21, wu hlamusela tindlela to hambana ta
Nawu wu hi pfumelela ku tirhisa mati hikhume n'we ta matirhiselo ya mati: tindlela to tala to hambana leswaku hi ku ka mati eka swihlovo swa mati, swo fana na swinambyana, ta fikelela nhluvukiso wa mfuwo na milambu, swihlovo ya le hansi ka misava, tindzawu leti tshamaka ikhonomi. Tin'wana ta tindlela leti ti nga ti tsakamile, leswaku ya ta tirhisiwa. tikisela swihlovo swa mati loko ti nga ku hlayisa mati, tanihi ku ya hlayisa emadan'wini lawuriwe hi vukheta. Xikombiso, Nawu ku kavanyeta kumbe ku cinca makhulukele, ya mati yo tanihi mati lama khuluka hi nambu kumbe xinambyana, kutani swi fanela wu pfumelela tindzawu ta vumaki ku leswaku ya pfariwa kumbe leswaku ku cinciwa makhulukelo ya halata mati ya thyaka ya nghenawona, hi xikongomelo xo kota ku aka patu lerintshwa emilambyeni na le swibambyanyeni, ku hunguta makhulukelo, ku tirhisa mati ya mpfula ku byala kambe ntsena loko leswi swi endliwa himirhi na swibyarhiwa tanihi makhwati ya bindzu laha ku tirhisiwaka mati yo tala swinene ku tlula lama tirhisiwaka hi swibyariwa swa mpfumelelo ya Ndzawulo no landzelela ntolovelo. Leswi swi vula leswaku mati ya mpfula lawa a ya milawu yo tika swinene yo basisa matifanele ku va ya fike emilambyeni, ya tirhisiwa hi swihlahla na lawa. Leswi swi sirhelela swihlovo swaswibyariwa migingirhiko leyi lawuriwaka, yo fana na ncheleto hi mati ya mati na vatirhisi van'wana. nkululo ku halata mati ya nkululo, ya kongoma thwii etindzawini ta nkululo ku heta mati ya nkululo, tanihi ku ya kongomisa emadan'wini laha ya nga ta hundzuka nkahelo, na swin'wana ku heta mati yo hisa ya nkululo, yo huma etindzawini ta vumaki na le switichini swo endla ghezi ku cinca vu-hansi, ribuwu na gondzo, ra mati tanihi loko nambu kumbe xinambyana xi cinciwa xi va mugero kumbe loko ku 'ceriwa" sava eka ribuwu kumbe eka vu-hansi bya nambu leswaku ri ta tirhisiwa eka ntirho wo aka ku susa mati ya le hansi ka misava, leswaku ku ta va na migingirhiko yo fana na migodi na vumaki; na vuhungasi, bya mintlangu ya le matini yo fana na ku hlambela.
XANA MATIRHISELO YO TLULA MPIMO NA NTHYAKISO WA SWIHLOVO SWA MATI, SWI NGA SIRHELERIWA HI NDLELAYINI?
Afrika Dzonga ri ti seketele swinene eka nhluvukiso wa mfuwo na ikhonomi no hunguta vusweti hi ku Malawulele ya Malawulele ya vanga mintirho. Eka leswi, ku laveka mati. Hi hala swihlovo matirhiselo tlhelo,
Nawu wa Rixaka wa Mati wa pfumela leswaku a swi koteki leswaku ku siveriwa migingirhiko hinkwayo Ku hlayisa yo tikisela nkoka wa mati, ehandle ka swona a ku Swo koka swihlovo swi
Swo halata Tengile ta va ku ri hava ku kula ka ikhonimi kumbe ku ringanela eka mfuwo.
CoKu lawula ntikiselo Eka Chapter 3, Nawu wu hi nyika switirho swa nawu eka matirhiselontrolling swo teka swiboho leswi nga ta tirhisana kun'we impacts of use leswaku ku ta fikeleriwa ku ringana exikarhi ka nsirhelelo na matirhiselo ya swihlovo swa mati. (xiya Xifaniso 5 na laha hansi). Xifaniso 5. Nsirhelelo wa swihlovo swa mati.
Nsirhelelo wa rihanyu ra swihlovo swa mati - malawulele ya swihlovo
Tindlela ta malawulele lama fambelanaka na swihlovo ti ta languta nkoka wa mati, ntalo wa mati, swiharhi leswi tshamaka endzeni ka swihlovo swa mati, na swimila leswi nga kona endzawini leyi nga rhendzela swihlovo swa mati. Hinkwaswo leswi swi fanele ku va swa rihanyu lerinene leswaku swihlovo swa mati swi ta tirha kahle no tlhela swi phakela mati.
Xo sungula, Ndzawulo yi ta hluvukisa tirhelo ra rixaka ro avanyisa swihlovo hinkwaswo swa mati etikweni. Xiyenge xin'wana na xin'wana xi ta kombeta ntikiselo lowu nga kona, kumbe lowu nga riku kona, lowu amukelekaka leswaku ku ta sirheleriwa xihlovo. Nakambe ku ta tlhela ku kombetiwa mati lama nga tirhisiwaka. Swiyenge swa vufambisi leswi nga ringanyetiwa hi leswi:
Ntumbuluko, laha vanhu va nga hava ntikiselo lowukulu eka xihlovo xa mati naswona laha xihlovo xa ha riku ekusuhi na swiyimo sa ntumbuluko, swo fana na milambu ya le tintshaveni.
Kahle, laha xihlovo se xi nga cinciwa-nyana hikokwalaho ka ntikiselo wa vanhu.
Ku ringanela, laha xihlovo xa mati xi hambanaka na hi laha a xi ri xiswona eka swiyimo swa ntumbuluko.
Xo biha, xiyenge lexi xi le hansi swinene, laha xikongomelo ku nga ku xi antswisa ku fika eka ku ringanela.
Xa vumbirhi, Ndzawulo yi ta boha hi xiyenge xa xihlovo xin'wana na xin'wana xa nkoka xa mati etikweni, naswona yi tlhela yi ti hlanganisa na lava khumbekaka, hi xiyimo lexi va navelaka ku vona xona emasikwini ya vumundzuku.
Vatirhisi va mati va ta pfuneta ku teka xiboho mayelana na ndlela leyi va navelaka ku vona xihlovo xa vona xi ri xiswona emasikwini ya vumundzuku, leswaku valawuri va mati va ta kota ku antswisa rihanyu ra xihlovo hi ku famba ka nkarhi. Ntirho wa ku avanyisiwa ka swihlovo swa mati wu ta endliwa enkarhini wa 10 ku ya eka 15 wa malembe lama taka, naswona wu ta sungula etindzawini leti nga na xilaveko xa xihatla swinene.
Xa vunharhu, loko ku ta va ku tekiwe xiboho lexi tsakeriwaka xa Ku ringanisela ma-avele ya nkarhi hinkwawo - Vuhlayiselo
Loko a swi koteka leswaku mati hinkwawo ya laha tikweni ya cheriwavumundzuku bya xihlovo xa mati, endzeni ka bhakiti, "Vuhlayiselo" ku ta va mati lama nga ta sala endzeni Ndzawulo yi ta teka xiboho hi ka bhakiti minkarhi hinkwayo, lama nga ta eneta swilaveko swa nkoka swikongomelo swa nkoka wa swa vanhu na swa mbangu..xihlovo. Swikongomelo leswi swi ta byela vafambisi hi mpimo wa mati lama lavekaka, hi nkarhi wo karhi, leswaku ku ta tshama ku ri na rihanyu
Vatirhisi van'wana hinkwavo lava nga pfumeleriwa ku ya hi ndlela ya ma-avele yo ringanela, matirhiselo lerinene eka xihlovo. Swi ta byela vafambisi hi nkoka wa mati lama faneleke ku va kona na hi xiyimo xa swifuwo na swimila.
Hi hala tlhelo, Ndzawulo yi ta pima
Vuhlayiselo bya swihlovo hinkwaswo swa mati etikweni.
Vuhlayiselo byi hlamuseriwe eka
Xifaniso 6. Hi loko ku ta va ku tekiwe
Ma-avele
VutihlamuleriMafambiselo yo kuma matibya Rixaka vutihlamuleri bya mimfumo lama vuyerisaka hi ku navela ka rixaka, na nkoka wa mbangu40
Swikongomelo swa tinxaka, ku hundzisela eka madamu yan'wana, swilaveko swa tirhelo, matirhiselo ya vumundzuku
Swilaveko swa nkoka swa vanhu Vuhlayiselo-mfanelo wu ri woxe wa mati eka Nawu wa Mati
Swilaveko swa mbangu wa Rixaka xiboho hi vuhlayiselo ntsena no vekela mati lama nga ta eneta vuhlayiselo etlhelo, laha mati ya nga ta aviwa ku ya eka matirhiselo yan'wana.
Xifaniso 6. Nhlamuselo ya Vuhlayiselo, Xifaniso lexi xi kombeta hi laha Ndzawulo yi nga ta ava mati hi yona. Vuhlayiselo byi rhangisiwa emahlweni.
Malawulele ya nthyakiso na matirhiselo ya swihlovo ku tlula mpimo -
malawulele ya matirhiselo
A swi koteki leswaku ku papalatiwa nthyakiso hinkwawo hi ku hetiseka, kambe swa koteka ku lawula nthyakiso leswaku swihlovo swa mati swi ta kota ku tirha kahle. Malawulele ya matirhiselo ya ta lawula nthyakiso na matirhiselo yo tlula mpimo ya swihlovo swa mati. Ya ta lawula swo fana na leswi humaka ekuheteleleni eka tiphayiphi ta nkululo leti humaka etindzawini ta vumaki. Swona swi ta endliwa hi tindlela to hlaya:
Tindlela ta le ndzawini yo karhi ya vumaki. Vumaki, migodi, tindzawu ta mbasiselo wa nkululo na migingirhiko yin'wana leyi vangaka nthyakiso wa mati, yi fanele ku endla xikombelo xa layisense loko ku nga si va na mpfumelelo wo halata mati ya thyaka ku ya eka swihlovo swa mati.
Mintolovelo yo antswa ya malawulele. Leswi swi tirha etikweni hinkwaro eka swo fana na swiyimo swa swinawana swa mahalatelo ya thyaka.
Tindlela to hlawuleka, to fana na matirhelo ya malawulele ya tindzawu leti mati ya humaka eka tona.
Ndlela yo endla swiboho mayelana na nkoka wa mati na malawulele ya nthyakiso
Ndzawulo yi teka swiboho, goza-hi-goza, mayelana na nkoka wa mati na malawulele ya nthyakiso.
Goza ro sungula i ku sivela nthyakiso. Mutirhi wo mati wo fana na ndzawu ya vumaki, u fanele ku kombeta leswaku u endla hinkwaswo leswi amukelekaka hi xikongomelo xo sivela thyaka hinkwari leri nga vangaka nthyakiso wa mati.
Goza ra vumbirhi i ku hunguta nthyakiso. Vatirhi va mati a va nge swi koti ku papalata ku humesa thyaka minkarhi hinkwayo. Kambe Nawu wa Rixaka wa Mati wu lerisa leswaku mati ya thyaka lama humesiwaka ya fanele ku basisiwa hi laha swi nga kotekaka hi kona leswaku ya ta tirhisiwa nakambe kumbe ya fanele ku tengisiwa leswaku ku ta susiwa nthyakiso eka wona. Nakambe Ndzawulo yi tlhela yi hlohletela ku tirhisiwa ka thekinolojhi ya vumaki lebyi tengeke na mintolovelo leyinene ya mahlayiselo ya le makaya.
Goza ra vunharhu ri nga tekiwa loko tindlela hinkwato tin'wana ti ta va ti endliwile mayelana na ku sivela kumbe ku hunguta nthyakiso, naswona ntsena loko ku ri hava tindlela tin'wana leti nga tirhisiwaka. Kutani ku halatiwa ka mati ya thyaka swi nga pfumeleriwa, kambe hi ku landza swipimelo swo karhi ntsena naswona ntsena loko nambu na swinambyana leswi mati ya thyaka ya cheriwaka eka swona, swi ri na mati lama eneleke yo kota ku amukela mati ya thyaka.
XANA VATIRHISI VA MATI VA KUMA MPFUMELELO WA MATIRHISELO YA MATI HI NDLELA YIHI?
Vatirhisi lavakulu va mati hi vona nakambe va nga na khombo lerikulu ra ntikiselo wa swihlovo swa mati. Vona va katsa vurimi, migodi, vumaki, tindzawu ta le madorobeni na le swidladlaneni.
Ku ya hi Ndzimana 4 ya Nawu, matirhiselo hinkwawo ya mati ya fanele ku va na "mpfumelelo". Hi marito yan'wana, vanhu va fanele ku kuma mpfumelelo wo tirhisa mati. Ku fanele ku va na swinawana swo tirhisa mati hi vutlhari (xiya Xifaniso 7).
Ku na tindlela to hlaya to hambana leti munhu a nga pfumeleriwaka hi tona to huma eka Ndzawulo, ta matirhiselo ya mati.
Vanhu lava tirhisaka mpimo lowuntsongo wa mati eka matirhiselo ya le kaya, ku cheleta swirhapa na ya swifuwo (ku nga ri bindzu) kumbe ku hlayisa na ku tirhisa mati ya mpfula yo huma eka lwangu, anakeni va na mpfumelelo wo tirhisa mati. Nawu wa Rixaka wa Mati wu va vitana vatirhi va "Schedule 1".
Mimpimo ya le henhla ya mati, kumbe matirhiselo ya mati lama nga vaka na ntikelo eka swihlovo swa mati, yo fana na le ka
Mpfumelelo wa matirhiselo ya mativumaki lebyi halatelaka mati ya thyaka eka xihlovo xa mati, ya fanele ku va na mpfumelelo. Leswi swi nga endliwa hi tindlela Mpfumelelo wa matirhiselo ya mati i xin'we xatinharhu:
Mimpfumelelo yo Angarhela, laha mutirhisi a nga tirhisaka mati switirho leswi nga ta pfuneta eka matirhiselo ehandle ka mpfumelelo, loko ku ve matirhiselo ya mati ya ya mati hi vutlhari, hi ku tirhisa no sirhelela landza swipimelo swa Mpfumelelo wo Angarhela. swihlovo swa mati hi nkarhi wun'we.
Ku yisa emahlweni matirhiselo ya le nawini lama nga kona I matirhiselo yan'wana ya yan'wana ya le nawini lama Ku olovisa swilo: munhu a nga kota ku tirhisa landzelelaka nawu wun'wana na wun'wana wa le xikarhi ka ti mati loko a ri na mpfumelelo hi ku landza Nawu 1 October 1996 ku fika ti 31 September 1998, ku fikela loko wa Rixaka wa Mati. Leswi swi koteka ntsena vatirhisi valavo va nyikiwe tilayisense. loko ku ri na mati lama nga vekeriwa etlhelo
Tilayisense xiya laha hansi. ya Vuhlayiselo, ya swikongomelo swa tinxaka na ya matirhiselo ya nkoka yo fana na mati yoVatirhisi va mati lava nga na mpfumelelo va ta kota ku tirhisa mati, endla ghezi na mati yo hundziseriwa kun'wanakambe va ta tlhela va byarha vutihlamuleri bya matirhiselo ya mati (xiya Xifaniso 6 lexi hlamuselaka hihi ku landza swipimelo swa mpfumelelo. Swipimelo leswi swi ta Vuhlayiselo).sirhelela mbangu naswona swi ta landzelela swilaveko swa matirhiselo yan'wana ya mati.
Ku nyika tilayisense
Layisense ya matirhiselo ya mati i tsalwa ra nawu.
Ri pfumelela munhu ku tirhisa mati hi ku landza swipimelo swa layisense.
Swipimelo leswi swi fanele ku kambisisiwa hi vuntshwa endzaku ka malembe yan'wana na yan'wana ya ntlhanu. Layisense yi nga humesiwa leswaku yi tirhisiwa eka nkarhi lowu nga hundziki 40 wa malembe.
Swilo swa nkoka leswi u faneleke ku swi tiva mayelana na tilayisense
Ndzawulo yi ta kokela layisense endzaku loko mutirhi a tlula swipimelo swa layisense.
Ku cinciwa ka swipimelo swa layisense ya munhu swi nga endliwa ntsena loko swipimelo swa tilayisense tin'wana hinkwato to fana na yona ta
Ku nghetelela khombo ra ntikiselo
Tilayisense
Khombo ra le henhla
Vuhlayiselo bya laveka
U fanele ku tsarisa
Mimpfumelelo yo Angarhela
Khombo ra le hansi ra ntikiselo
Xikombiso, ku hlayisa ehansi ka 50 000 m3
Xikombiso, ku halata mati ya thyaka leri nga ghayekaka
U fanele ku tsarisa hi minkarhi yo tala
Matirhiselo lama anameke
Ku hava khombo kumbe ku na khombo ra le hansi
Xikombiso, mathanki ya mpfula, mati ya matirhiselo ya le kaya matirhiselo ya mati kumbe ta swihlovo swo fana swa mati ti cinciwa.
Nkarhi lowu layisense yi faneleke ku tirhisiwa hi wona a wu nge cinciwi, kambe wu nga ngheteleriwa hi ku kambisisiwa ka ku leha ka nkarhi, laha nkarhi
A wu tsarisi
Tindlela to lawula matirhiselo ya mati ti ya hi khombo leri nga vaka kona, xiyimo na vuenti bya ntikiselo lowu nga vaka kona eka xihlovo xa mati.
wa le henhla wu nga ntlhanu wa malembe. Xifaniso 7. Nawu wa Rixaka wa Mati wu vekela swinawana swa ndlela ya vutlhari ya matirhiselo ya mati. Swinawana leswi Tirhelo ra xikombelo xa layisense ya munhu na ku swi vula leswaku loko ku ri na khombo ra le henhla ra ntikiselo kambisisiwa ka xona ri karhi ku tirhisiwa, kambe ri ta lowu nga vaka kona eka xihlovo xa mati, kona swinawana swa lulamisisa hi vuntshwa enkarhini wa malembe mambirhi matirhiselo ya mati swi ta va leswi tikaka.
lama taka.
Layisense leyi bohaka
Ndzawulo yi ta lerisa leswaku ku va na tilayisense leti bohaka ta matirhiselo ya mati etindzawini leti ku nga vaka ku ri hava mati lama eneleke ya vatirhisi hinkwavo, kumbe laha nkoka wa mati wu nga le hansi swinene. Etindzawini to tani, vatirhisi hinkwavo va mati na lava nga ta va kona, ehandle ka vatirhisi va Schedule 1 na vatirhisi va Mimpfumelelo yo Angarhela, va fanele ku endla swikombelo swa tilayisense.
Tirhelo ro kambisisa swikombelo swa tilayisense ri ta tiyisisa leswaku wun'wana na wun'wana u kambisisiwa hi ndlela ya vululami yo ringana leswaku a ta kota ku fikelela mati na leswaku mati ya aviwa hi ndlela ya nkoka leyi vuyerisaka, laha ku nga ta langutiwa timhaka to karhi.
Xifaniso 8. Xiyimo xa tilayisense leti bohaka eka Tindzawu to hambana ya Malawulele ya Mati.
Ku tsarisela matirhiselo ya mati
Ndzawulo yi fanele ku tiva leswi mati ya tirhiseriwaa swona ku suka eka swihlovo swo hambana swa mati na mpimo wa mati lama tirhisiwaka. Hi marungula lawa, Ndzawulo yi ta kota ku kunguhata, ku hluvukisa na ku lawula swihlovo swa mati hi xikongomelo xo sirhelela vatirhisi va mati na xihlovo xa mati ho xoxe. Hikokwalaho ka xivangelo lexi, vatirhisi va mati va vile va komberiwile leswaku va tsarisa matirhiselo ya vona ya mati loko ku ve va koka no hlayisa mati, kumbe loko ku ve va hunguta makhulukelo ya mati (vumaki bya swihlahla bya bindzu). Tirhelo ra ximfumo ro tsarisa ri hele hi Khotavuxika 2001 naswona vatirhisi vo tala va mati va tsarisile. Vatirhisi lava nga tsarisangiki va nga ha na endla swikombelo swo tsarisa nkarhi wu hundzile. Vatirhisi van'wana va mati va ta tsarisiwa hi ku famba ka nkarhi.
KU FIKELELA SWILAVEKO SWA MATI
Loko swilaveko swa mati swi tlakuka, hi fanele ku fikelela swilaveko leswi hi mati lama nga kona. Hi fanele ku tirhisa matirhelo lama katsakanyiweke, laha rin'wana na rin'wana ri nga na tihakelo, nkarhi na vuswikoti bya rona. Wona ya ta katsa:
Malawulele ya swilaveko swa mati na mahlayiselo xiya laha hansi.
Ku ava mati, ku fana na laha vanhu lava tirhisaka mati yo
Malawulele ya swihlovo swa mati swa le henhla ka tala va nga ta boheka ku hungutela van'wana lava nga misava na mahlayiselo. hava mati lama eneleke.
Nhluvukiso wa swihlovo swa mati swa le henhla ka
Ku koka mati etindzawini leti nga na mati yo tala ku ya eka misava, tanihi ku aka madamu. leti kayivelaka mati.
Ku herisiwa ka swibyariwa swa khombo, ku ya hi
Malawulele ya nkoka wa mati na nthyakiso, tanihi laha swi Working for water Programme, leswaku ku ta hlamuseriweke hi kona eka Xiyenge 7.3.
Ku fikelela swilaveko swa Vuhlayiselo tanihi laha swi mati ya milambu ya humaka kona. hlamuseriweke hi kona eka Xiyenge 7.10
Matirhiselo ya mati ya khale hi vuntshwa, tanihi vumaki lebyi tirhisaka mati ya byona ya thyaka hivuntshwa.
Mahlayiselo ya mati na malawulele ya swilaveko
Ku na mimbuyelo yo tala ya
Enkarhini lowu nga hundza, Ndzawulo a yi koka mati ku suka etindzawini mahlayiselo ya mati naleti nga na mati yo tala ku ya etindzawini leti ku nga na ku kayivela ka mati, malawulele ya swilaveko. kumbe ku aka madamu lamakulu kumbe ku pfumelela ku akiwa ka madamu Vatirhisi va ta amukela nkoka walamakulu hi xikongomelo xo tiyisisa leswaku ku ta va na mati lama eneleke mati tanihi xihlovo lexi kalaka. yo fikelela swilaveko swa matirhiselo ya mati. Hambi swi ri tani, hambi ku ri matirhelo lawa a ya enelanga. Leswi swi vangiwa hikokwalaho ka leswi Ku ta va na mati lama eneleke yaya yaka ya kayivela hikokwalaho ka ku ngheteleka ka rixaka etikweni na ku vatirhisi van'wana. ngheteleka ka tindzawu ta vumaki, vurimi, migodi na swilaveko swin'wana swa mati. Xilaveko xo hakelela switirho swin'wana xi nga hlwerisiwa,leswi nga ta endla leswaku
Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati ri hi nyika tirhelo lerintshwa, leri tihakelo ta mati ti nga vitaniwaka mahlayiselo ya mati na malawulele ya swilaveko. Vanhu vo tala ngheteleriwe nkarhi na nkarhi.va nga tirhisa mati hi ku cinca matikhomele ya vona na hi ku hlayisa mati.Leswi hi ta swi fikelela hi ndlela leyi landzelaka:
Minhlangano ya mati yo fana na mimfumo ya ndzawu leyi phakelaka mati eka vatirhisi yi fanele ku endla tani hi ndlela ya nkoka, laha ku nga na mati ya le hansi swinene lama onhiwaka (xikombiso, ku tiyisisa leswaku tiphayiphi ta mphakelo wa mati a ti pfuti) naswona yi fanele ku hlohletela mahlayiselo ya mati exikarhi ka vatirhi va yona
Vatirhi hinkwavo va mati va fanele ku tirhisa mati hi ndlela ya nkoka naswona a va fanelanga ku onha mati. Xikombiso, ku pfala timpompi kahle, ku lunghisa tiphayiphi leti pfutaka, ku tirhisa ntsena mati lama lavekaka.
Mahlayiselo ya mati ya fanele ku va xiphemu xa makunguhatelo ya swihlovo swa mati na vukorhokeri bya mati.
Ndzawulo yi ta va na mapfhumba yo tivisa vanhu hi xivaleko xa mahlayiselo ya mati, yi tirhisa dyondzo ya le swikolweni na ku kucetela minhlangano ya mati leswaku yi endla mintirho yo kucetela migingirhiko ya mahlayiselo ya mati. Xiyenge xin'wana na xin'wana, tanihi vurimi, vumaki, mintirho yo endla ghezi na migodi, swi ta hluvukisa matirhelo ya swona ya mahlayiselo ya mati na malawulele ya swilaveko. Nakambe Ndzawulo yi nga tirhisa swipimelo swa tilayisense ta matirhiselo ya mati leswaku ti kombeta swilaveko swa mahlayiselo ya mati.
TIHAKELO TA MATI NA NA MALAWULELE YA MATI
Hikokwalaho ka yini ku fanele ku va na tihakelo ta mati?
Loko vatirhisi va mati va karhi va lava mati, ku na ntlhontlho wun'wana wo lawula swihlovo swa mati. Se ke, tihakelo to hlayisa no lawula, vulavisisi na nkunguhato, ku drowa ma-akele no aka madamu lamantshwa, ku nghenisa no lunghisa tiphayiphi ta mati, ku hangalasa mati, nsirhelelo wa swihlovo swa mati, na mingingirhiko yin'wana ya mafambiselo, ta ngheteleka.
Hikokwalaho ka swivangelo leswi, Nawu wa Rixaka wa Mati wu pfumelela Tirhelo ra Nxavo wa Tihakelo ta Matirhiselo wa Mati (Chapter 5 ya Nawu). Endzaku ko ti hlanganisa na van'wana, Tirhelo ri kandziyisiwe hi Hukuri 1999 (Government Notice No. 1353). Tirhelo ri pfumelela leswaku tin'wana ta tihakelo ta malawulele ya mati ti susiwa eka vatirhisi va mati.
Hi tihi tihakelo ta malawulele ya mati leti nga ta hakeriwa hi vatirhisi va mati?
Ku na swiyenge swinharhu swa tihakelo ta mati. Leswi nga:
Tihakelo ta malawulele ya swihlovo swa mati. Tona ti katsa migingirhiko ya malawulele yo fana na ku lawula matirhiselo ya mati, malawulele ya nkoka wa mati, malawulele ya vuhlayiseki bya madamu na mahlayiselo ya mati (ku katsa na Working Water Programme eka malawulele ya swibyariwa swa khombo).
Tihakelo ta nhluvukiso wa swihlovo swa mati na matirhiselo ya tiphayiphi ta mati. Tihakelo to simeka vukorhokeri lebyi eka 25 wa malembe lama taka ti nga va kwalomu ka R12 million, na kwalomu ka R530 million ya tihakelo tin'wana to fana na ku simekiwa ka tiphayiphi letintshwa no lunghisa leti nga kona.
Tihakelo leti ti ta tirhisiwa eka mintirho yo fana no kunguhata, ku drowa ma-akele, nhluvukiso, mintirho, ku lunghisa na ku antswisa swikimi swa mati swa Mfumo na swikimi leswi nga ta endliwa hi timali to huma eka minhlangano ya malawulele ya mati. Ntirho lowu hetisekeke na tihakelo to lunghisa ti ta endliwa hi kantsongo-tsongo naswona ti ta hakeriwa hi vatirhisi hinkwavo, ku katsa na hi xiyenge xa vurimi. Hakelo ya ku herisiwa ka nxavo na yona yi ta nghenisiwa hi katsongo-tsongo eka vatirhisi hinkwavo. Mbuyelo wa tihakelo ta nhundzu yi ta huma eka mimfumo ya vukorhokeri bya mati, vumaki, migodi na le ka xiyenge xa ghezi.
Tihakelo to halata thyakiso. Ku ta va na hakelo leyi nga ta simekiwa enkarhini lowu taka, hi ku landza tirhelo ra "muthyakisi wa hakela". Ti ta va na mimbuyelo na matshinyele;
ku tiyisisa leswaku tihakelo ta nthyakiso, ti hakeriwa hi muthyakisi, ku fikela hi laha swi kotekaka hi kona, ku nga ri hi vatirhisi van'wana va mati lava nga ti kumaka va tikeriwa hikokwalaho ka ntikiselo lowu thyaka ri nga na wona eka swihlovo swa mati.
Ku hlohletela ku hungutiwa ka ku halatiwa ka thyaka; na
Ku kondlela matirhiselo lamanene ya mati.
I mani loyi a nga ta vekela tihakelo, naswona ti ta vekiwa njhani?
Malawulele ya mati ya na tihakelo to hambana etindzawini to hambana, ku ya hi swiyimo swa ndzawu. Swiyenge swo Lawula Tindzawu leti mati ya Sukelaka eka tona (xiya Xiyenge 11) eka yin'wana na yin'wana ya Tindzawu ta 19 ta Malawulele ya Mati ti ta byarha vutihlamuleri byo vekela mpimo wa hakelo ya malawulele ya mati na hakelo yo halata thyaka kumbe mati ya thyaka ku ya eka swihlovo swa mati. Matirhiselo ya mati na tihakelo ta nthyakiso ti ta hambana ku ya hi Tindzawu ta Malawulele ya Mati, naswona ti nga hambana exikarhi ka swiyenge swo hambana (xikombiso, vurimi, vumaku, swihlahla) ku ya hi swilaveko swa ndzawu na xiyimo xa kona.
Mpfuneto wa timali
Mpfuneto wa timali wu ta nyikiwa vatirhisi va mati hi tindlela timbirhi. Ndzawulo yi ta va na mpfuneto wa timali eka tihakelo hinkwato ta mati lama humaka eka swikimi swa mati swa Mfumo, ku ya eka varimi lava va ha hluvukaka ku ringana nkarhi wa ntlhanu wa malembe, ku sukela loko xikimi xo simekiwile.
Mpfuneto wa tihakelo to simeka ntirho ti ta nyikiwa varimi lava va ha hluvukaka lava nga swirho swa Minhlangano ya matirhiselo ya Mati, leswaku va ta aka kumbe ku lunghisa tiphayiphi ta tirhelo ra mati eka swikimi swa mati swa Mfumo.
MINHLANGANO YA MALAWULELE YA MATI
Hambi leswi Holobye wa Timhaka ta Mati na Swihlahla a nga muhlayisi
Xikongomelo xa kuwa mani na mani wa swihlovo swa mati hi ku yimela mfumo, naswona a simekiwa ka Minhlanganori na vutihlamuleri lebyi hetisekeke bya swiyenge hinkwaswo swa ya Malawulele ya Mati I kumalawulele ya timhaka ta mati, ekuheteleleni vutihlamuleri na matimba endlaka leswaku vatirhisi ya malawulele ya mati swi le ka xiyimo xa ndzawu. va mati na vanhu lava Hikokwalaho ka xikongomelo lexi, Nawu wa hi pfumelela eka Ndzimana khumbiwaka hi ndela leyi7, 8, 9 na 10 kun'we na minhlangano yo hambana ya malawulele ya mati, mati ya aviwaka hi yona, valaha wun'wana na wun'wana wu nga na mintirho yo karhi. fanele ku kota ku hoxa rito mayelana na hi lahaEnkarhini wa sweswi, Ndzawulo yi na vutihlamuleri byo fambisa swiyenge swihlovo swa mati swi hinkwaswo swa Nawu hi ku yimela Holobye. Ntirho wa Ndzawulo wu ta cinca faneleke ku fambisiwa hi loko minhlangano ya malawulele ya mati yi simekiwile naswona vutihlamuleri yona etindzawini ta vona.na matimba ya malawulele ya swihlovo swa mati swi ta va swi hundziseriwa eka yona. Ntirho wo hetelela wa Ndzawulo wu ta va ku nyikela hi tirhelo ra rixaka na tsalwa ra swinawana swa malawulele ya swihlovo swa mati na ku tiyisisa leswaku minhlangano yin'wana yi tirha hi ndlela leyi faneleke.
Swiyege swa Malawulele ya Tindzawu leti Mati ya Sukelaka eka tona (CMAs)
Tanihi laha swi kombetiweke hi kona eka Xifaniso 3, Afrika Dzonga ri avanyisiwe hi 19 wa Tindzawu ta Malawulele ya Mati. Swiyenge swa Tindzawu leti Mati ya Sukelaka eka tona (Ti-CMAs) ti ta va na vutihlamuleri bya malawulele ya swihlovo swa mati eka ndzawu yin'wana na yin'wana. Nawu wu lerisa leswaku ti-CMA ti hluvukisa matirhelo ya malawulele ya tindzawu leti mati ya sukelaka eka tona etindzawini leti welaka ehansi ka tona.
Ti-CMA ti ta simekiwa ximfumo hi tirhelo leri khumbaka vanhu hinkwavo. Tirhelo leri ri vile ri sungurile eka 19 wa Tindzawu ta Malawulele ya Mati. Ti-CMA ti nga simekiwa hi ku navela ka Holobye kumbe hikokwalaho ka leswi ntlawa wa vanhu eka ndzawu leyi mati ya sukelaka eka yona wu nga hluvukisa xiringanyeto lexi nga rhumeriwa ha Holobye endzaku ko ti hlanganisa na van'wana. Xiringanyeto lexi xi fanele ku katsa, xikombiso, vuxokoxoko bya mindzilikani leyi CMA yi nga ta tirha eka yona, marungula mayelana na swihlovo swa mati, rifuwo leri nga kona na matirhiselo ya mati ya ndzawu, na tindlela leyi yi nga ta fambisiwa hi tona na hi laha CMA yi nga ta ti hakelela hi yoxe. CMA yi ta sungula ku tirha loko Bhodo ya Mfumo yi ta va yo thoriwile hi Holobye. Swirho swa Bhodo ya mfumo swi bumabumeriwa hi Komiti yo Tsundzuxa leyi swirho swa yona swi hlawuriwaka hi vatirhisi va mati endzawini leyi mati ya sukelaka eka yona.
Minhlangano ya matirhiselo ya mati
Minhlangano ya matirhiselo ya mati I mintlawa ya vatirhisi va mati hi voxe lava navelaka ku endla migingirhiko leyi fambelanaka na timhaka ta mati eka xiyimo xa ndzawu leswaku va ta vuyeriwa hinkwavo, eka mintirho yo fana na ncheleto wa vurimi, kumbe ku lawula nkoka wa mati. Va tirha hi ku landza vumbiwa ra ximfumo tanihi laha swi kombetiweke hi kona eka switsundzuxo leswi nga lulamisiwa hi Holobye. Yi fanele ku va yi kota ku ti hakelela hi yoxe hi tihakelo leti nga bohiwa ta matirhiselo ya mati naswona leti nga endliwa hi ku landza swipimelo swa tirhelo ro vekela nxavo naswona leyi hakeriwaka hi swirho.
Tibhodo ta ncheleto ta khale ti ta cinciwa hi Minhlangano ya Matirhiselo ya Mati enkarhini wa malembe mambirhi lama taka. Hi wona nkarhi lowu, ti nga nghetelela vukulu bya tindzawu to tirhela eka tona naswona ti fanele ku tiyisiwa leswaku ti yimela vatirhisi hinkwavo va mati etindzawini leti. Minhlangano leyintshwa ya Vatirhisi va Mati yi nga simekiwa loko ku ri na xilaveko.
Minhlangano yin'wana ya malawulele ya mati
Tikomiti to tsundzuxa, leti nga simekiwa hi Holobye leswaku ti ta endla mintirho yo karhi (xikombiso, ku bumabumela swirho swa Bhodo yo Fambisa ya CMA).
Ti-Foramu, leti nga kombetiwangiki ku ya hi Nawu, kambe leti nga hoxa xandla swinene eka malawulele ya swihlovo swa mati hi ku hlohletela lava khumbekaka leswaku na vona va hoxa xandla.
Minhlangano leyi hluvukisaka vumaki, tanihi ku aka madamu na swikimi swo fambisa mati.
Minhlangano leyi lawulaka mati ya tinxaka leyi nga simekiwa hi vufambisi bya milambu leyi avelaniwaka na matiko yan'wana.
Tihuvo ta Mati, leti nga minhlangano leyi nga ti yimela yoxe hi xileriso xo yingisela no avanyisa eka tiaphili ta swiboho swa mafambiselo, yo fana na ku aviwa ka mati (Ndzimana 15 ya Nawu). Huvo ya Mati I nhlangano lowu nga simekiwa ku ya hi nawu. Yi na nkoka wo tiyisisa leswaku Mfumo wu teka swiboho leswinene swa mafambiselo. Vanhu va na mfanelo wo endla aphili eka Huvo loko va nga pfumelelani na xiboho xa nhlangano wa malawulele ya mati mayelana na timhaka ta mati.
Tsundzuka: Minhlangano ya vukorhokeri bya mati yi phakela mati na nkululo eka vatirhi naswona yi wela ehansi ka Nawu wa Vukorhokeri bya Mati wa 1997 (WSA)
KU KAMBELA HI LAHA HI TIRHAKA HI KONA - KU XIYA-XIYA NA MARUNGULA
Ku kambela I ku xiya nkoka wa mati na makhululelo ya milambu na madamu, tindzawu leti nga tsakama kumbe swihlovo swa le hansi ka misava nkarhi na nkarhi. Marungula yo xiya mintirho leyi ya hundziseriwa eka matirhelo ya marungula.
Matirhelo ya marungula ya tirhisiwa ku hlayisa marungula ya swihlovo swa mati leswaku ya ta kota ku tirhisiwa na twisisiwa hi vafambisi va timhaka ta mati na vateki va swiboho.
Vafambisi va timhaka ta mati a va nge teki swiboho leswi faneleke hi marungula lama nga hoxeka kumbe hi marungula lama nga enelangiki. Nakambe hi fanele ku endla ntirho wo kambela lowu yaka emahlweni, hambi loko hi fikelela kumbe hi nga swi fikelelo swikongomelo swa hina swa matirhisele ya mati hi vutlhari.
Hambi leswi Ndzawulo a yi tshamela ku xiya-xiya swihlovo swa mati, Ndzimana 4 ya Nawu wa Rixaka wa Mati se wu lerisa ximfumo leswaku ku simekiwa ka matirhelo yo xiya-xiya na matirhelo ya marungula eka swiyenge hinkwaswo swa swihlovo swa mati.
Tirhelo ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati ri ta pfumelela ntirho lowu hi tindlela timbirhi; ku ndlandlamuxa tirhelo ro kambela leri nga kona sweswi etikweni na ku hluvukisa no antswisa matirhelo yo nyikela hi marungula.
Matirhelo yo kambela
Ndzawulo yi na ntirho lowu yaka emahlweni wo kambela nkoka wa mati etikweni, ya nga va ya le henhla kumbe ehansi ka misava, kambe ntirho lowu wu lava ku anamisiwa leswaku ku ta langutiwa na swin'wana swo fana na switsongwatsongwana, swimakiwa swin'wana leswi nga vaka na khombo. Vukamberi lebyi byi xiya leswaku vatirhi va mati hi voxe va landzelela swipimelo swa tilayisense ta vona no xiya leswaku nkoka wa swihlovo swa mati swo fambelana na swikongomelo swa xihlovo leswi nga vekeriwa xihlovo xolexo.
Hambi leswi Afrika Dzonga ri nga na tirhelo lerinene ro kambela nkoka wa mati, hi fanele ku antswisa no andlandlamuxa tirhelo ro kambela ra rixaka leswaku ri ta fambelana na swipimelo swa Nawu. Tirhelo leri nga kona ri kambela swihlovo leswi nga kona, na rona ri fanele ku ndlandlamuxiwa.
Matirhelo ya marungula
Sweswi Ndzawulo yi karhi ku kambisisa no cinca matirhelo ya yona ya marungula. Muxaka wa marungula lama faneleke ku va kona wu katsa makhulukelo ya mati ya le henhla ka misava, nkoka wa mati ya le henhla ka misava, nkoka na mpimo wa mati ya le hansi ka misava na matirhiselo na mimpfumelelo ya mati. Matirhelo ya rixaka ya ta lulamisiwa hi ndlela leyi Tindzawu leti Mati ya Sukelaka eka tona, ti nga ta teka vutihlamuleri bya mafambiselo ya marungula etindzawini ta tona ta mafambiselo ya mati, loko ti simekiwa, ku katsa no kota ku fikelela marungula yo huma eka tindzawu-akelana. Matirhelo ya mune lamakulu ya marungula ya Ndzawulo I ku languta mati ya le henhla ka misava, mati ya le hansi ka misava, nkoka wa mati na mafambiselo ya mimpfumelelo ya matirhiselo ya mati.
Marungula ya matirhelo ya marungula ya Ndzawulo ya nga kumiwa hi mani na mani. Ku ya emahlweni, Nawu wu lerisa leswaku munhu un'wana na un'wana, hi xikombelo xo huma eka Holobye, a nyikela hi marungula lama nga ta pfuneta vafambisi na nsirhelelo wa swihlovo swa mati. Ku nga tsariwa swinawana mayelana na mhaka leyi.
VUHLAYISEKI BYA VANHU
Ndzawulo yi na vutihlamuleri bya lawula nkhukhulo, vuhlayiseki bya madamu, dyandza na nthyakiso, leswi nga vangaka mavabyi yo fana na cholera. Nkhukhulo lowu vangiwaka hitimpfula letikulu kumbe ku wa ka madamu, dyandza na nthyakiso wa mati lowu vangiwaka hi swilo leswi nga vaka na khombo na mavabyi lama vangiwaka hi switsongwatsongwana, swi nga va na khombo lerikulu.
Enkarhi lowu nga hundza tiko a ri langutana na makhobo loko ya humelela, kumbe ku langutana na leswi ya nga vanga swona. Enkarhini lowu taka, ku va ta na mafambiselo lama tekaka goza makhombo ya nga si humelela leswaku ku ta sirheleriwa vanhu eka makhombo ya ntumbuluko na le ka makhombo lama vangiwaka hi migingirhiko ya vanhu, no tlhela ku hungutiwa leswi ya nga onhaka swona.
Tirhelo leri ri teka magoza swilo swi nga si onheka ri huma eka Nawu lowuntshwa wa Malawulele ya Makhombo ya Rixaka, lowu nga ta pasisiwa hi Palamende hi 2002. Nawu lowu wu kombeta leswaku tiko ri fanele ku va ri tiyimiserile ku langutana na makhombo. Nakambe wu vula leswaku hi fanele ku hunguta makhombo lama nga humelelaka, hi hunguta ku onheka loko nga vangiwaka loko ya va kona na ku hunguta khombo leri vaaki va langutaneke na rona, ngopfu-ngopfu etindzawini leti nga le vuswetini.
Ndzawulo yi ta va mutirhisani-kun'we eka Tsalwa ra Malawulele ya Makhombo ya Rixaka leri nga ta simekiwa naswona ri ta va na vutihlamuleri byo lulamisa timhaka leti fambelanaka na mati. Hikokwalaho ka xikongomelo lexi, Ndzawulo yi rhangele ntirho wo endla atlasi yo kombeta tindzawu leti tiko ri nga khumbiwaka hi makhombo eka tona. Nakambe Ndzawulo yi karhi ku lavisisa xiyenge lexi nga ti nyikela xa vuhlayiseki bya vanhu lexi nga ta langutana na makhombo na mpfuneto wa xihatla lowu nga vaka kona eka mafambiselo ya swihlovo swa mati, vukorhokeri bya mati na swihlahla.
XANA TIRHELO RA RIXAKA RA SWIHLOVO SWA MATI RI TA SIMEKIWA RIHI?
Ntirho wo simeka tirhelo wu vile wu sungurile, naswona wu ta yisiwa emahlweni, goza hi goza, emalembeni ya kwalomu ka 20 lama taka. Hikokwalaho ka vukulu na ku katsana na migingirhiko yo tala leyi nga kona, nongonoko lowu nga ringanyetiwa wu nga cinceka.
Nongonoko lowu wu nga kambisisiwa loko ku va na ntokoto wun'wana enkarhini wa ntlhanu wa malembe wa Tirhelo leri ro Sungula ra Rixaka ra Swihlovo swa Mati, kutani ri cinciwa endzaku ka n'wangulo wo huma eka vanhu, naswona ri ta kambisisiwa nakambe endzaku ka ntlhanu wa malembe yan'wana na yan'wana. Migingirhiko yo simeka tirhelo leri yi hlamuseriwe laha hansi.
Ku nyikela na ku simekiwa ka migingirhiko
Ku nyikela na ku simekiwa ka migingirhiko i swilaveko leswintshwa swa Nawu leswi nga ta endliwa hi nkarhi wun'we. Swona swi xaxametiwe eka Table 1 kun'we na nkarhi lowu vekiweke.
Table 1. Nkarhi wo nyikela na ku simekiwa ka migingirhiko. Yin'wana ya yona yi vile yi sungurile. Minkarhi leyi ku languteriweke leswaku yi va yi herile hi yona yi kombetiwile laha hansi.
Migingirhiko Siku leri yi languteriweke ku hela hi rona
Tilayisense leti bohaka Exikarhi ka 2007 na 2020, ku ya hi WMA*
Ku simekiwa ka Swiyenge swa Malawulele ya Tindzawu leti Mati ya Sukelaka kona Exikarhi ka 2003 na 2011, ku ya hi WMA
Ku nyikeriwa ka mintirho na ku hundzisela vumaki eka minhlangano ya malawulele ya mati Exikarhi ka 2005 na 2012, ku ya hi WMA
Ku simela Minhlangano leyintshwa ya Vatirhisi va Mati Exikarhi ka 2002 na 2003, ku ya hi WMA
Ku ndlandlamuxa tirhelo ro kambisisa Exikarhi ka 2007 na 2012, ku ya hi tirhelo
Nhluvukiso wa matirhelo ya marungula Exikarhi ka 2002 na 2007, ku ya hi matirhelo
WMA - Ndzawu ya Malawulele ya Mati (xiya Xifaniso 3 lexi nga va kona ekusunguleni)
Nhluvukiso wa tindzawu ta vumaki
Ndzawulo yi endle ndzavisiso wa xilaveko xa ku akiwa ka madamu yo hlaya, naswona laha swi faneleke, ku ta va na vumaki byo fana na tindzawu to mpompa mati, tiphayiphi na migero, leswaku ku ta fikeleriwa swilaveko swa vumundzuku swa mati (Xiya Table 2). Mpimanyeto wo hakelela ntirho lowu wu kwalomu ka R12 billion eka 20 wa malembe lama taka. Leswi swi katsa ku hundzisela mati yo tatisela ku ya eka tirhelo ra Nambu wa Vaal, na ku ya endzawini ya
Vito ra damu/xikimi Nambu Matirhiselo Siku ro Heta
Ku kurisa damu ra Letaba Ncheleto, makaya 2007
ya Tirhelo ra Nambu wa Orange
Ku kurisa Damu ra Flag Olifants Migodi, doroba, vumaki bya 2005
na le makaya
Nhluvukiso wa mintwanano ya tinxaka yo avelana mati
Afrika Dzonga ri avelana milambu ya mune leyikulu na matiko-akelana ya tsevu:
Loko ku fika 2010, Ndzawulo yi na xikongomelo xo va yi hete ndzavisiso wa swihlovo leswi ku avelaniwaka hi swona na matiko yan'wana na ku va yi hete mintwanano ya ximfumo yo simeka minhlangano ya tinxaka ya malawulele ya mati leyi nga ta fambisa swihlovo leswi swa ntumbuluko.
N'WANGULO WA WENA I WA NKOKA
A hi nge ri fikelele vonele ra hina ra malawulele ya nkoka ya swihlovo swa mati hi nkarhi wun'we - Tirhelo ra Rixaka ra swihlovo swa mati ri hi kombeta ndlela leyi yaka emahlweni emalembeni ya 20 ku ya eka ya 25 lama taka. Hi ta teka goza-go-goza hi ku famba ka nkarhi, kutani hi simeka vonele ra hina hi ndlela yo olova.
Swi le ka ma-Afrika Dzonga hinkwawo, lava tirhaka eka mfumo, lava nga le ka minhlangano ya mafambiselo ya mati na vatirhisi hinkwavo va mati, leswaku va hoxa xandla eka kungu ra rixaka. Hikokwalaho, n'wangulo wa wena eka Tirhelo leri nga ringanyetiwa I wa nkoka swinene.
Tinhlengeletano to ti hlanganisa na vanhu
Wa hlohleteriwa leswaku u nghenela yin'we kumbe tinhlengeletano to hlayisa leti nga xaxametiwa laha hansi.
Tinhlengeletano leti ti ta nyika lava khumbekaka marungula yan'wana mayelana na vundzeni bya Tirhelo ra Rixaka ta Swihlovo swa Mati, na xiyimo xa mati xa sweswi na xa nkarhi lowu taka eTindzawini ta vona ta Malawulele ya Mati (WMAs).
Etinglengeletanini leti, lava khumbekaka va nga humesa timhaka na/kumbe ku nyikela hi n'wangulo wa vona.
Nhlengeletano yin'wana na yin'wana yo ti hlanganisa na vanhu yi ta va leyi pfuriweke laha vatirhi va Ndzawulo va nga ta tirhisa switirho leswi vonakaka swo hlamusela swiyenge swa vuthekeniki swa Tirhelo hi ndlela yo olova na hi tindzimi ta ndzawu. Loko wena kumbe vanghana/vatirhi-kulobye va tsakela ku nghenela yin'we ya tinhlengeletano leti, hi kombela leswaku mi tata fomo leyi nga lahawani yo titsarisa kutani mi yi tlherisela eka Hofisi ya Vuhlanganisi bya Vanhu.
Table 3. Nxaxameto wa Tinhlengeletano ta Vuhlanganisi bya Vanhu
Tindzawu ta mani na mani laha tsalwa leri hetisekeke ra Tirhelo leri nga Ringanyetiwa ri nga ta kumeka kona leswaku vanhu va ta angula ku sukela ekuheleni ka Mhawuri 2002 ku ya fikela hi Ravuntlhanu ra ti 31 January 2003
<fn>XITSONGA.29.03.05.txt</fn>
BUKU YA VUHLAMUSERI
BYA MATIKHOMELE
EKA MINTIRHO YA MFUMO
XILETELO XA KU TITOLOVETA
XA MATIKHOMELE
ENTIRHWENI
Xi tsariwe: Khomixini ya Mintirho ya Mfumo
Khomixini ya Mintirho ya Mfumo
Ntsariso wo rhanga, xiletelo xo sungula
Swivutiso swinwana na swinwana mayelana na nkandziyiso lowu swi fanele ku rhumeriwa eka:
MILAWU YA NKOKA
YA KHUME YA LE HENHLA YA VUTIRHELA MFUMO E AFRIKA DZONGA
Vumbiwa bya tiko ra Afrika Dzonga (kavanyisa ka 10) byi kombisa leswaku Mintirho ya Mfumo yi...
Fumiwa hi milawu ya nkoka ya xidemokiratiki na ya vumbiwa;
landzelerisa na ku tlakusa xiyimo xa matikhomele ya le henhla entirhweni;
tlakusa xiyimo xa matirhele, ikhonomi, na ku khoma switirhisiwa hi ndlela ya kahle;
tirha hi ku kongomisa eka nhluvukiso;
ku korhokela ku ri hava ku voyamela eka tlhelo rinwana, hi ku hetiseka, ni hi ku ringananisa;
hlamula eka swilaveko swa va-aki ni ku va kucetela ku nghenelela eku endliweni ka milawu;
ku va na vutihlamuleri eka mintirho leyi endliwaka;
ku humela erivaleni hi ku nyika va-aki mahungu ya ntiyiso na swona hi nkarhi;
ku letela eka matirhelo lamanene na nhluvukiso etidyondzweni leswaku ku ta antswisiwa vuswikoti bya vatirhi;
ku yimela va-aki va Afrika Dzonga hi ku angarhela, na ku thola na vufambisi bya le mintirhweni swi landzelerisa eka vuswikoti, mavonele lamanene, ku tirha hi ku hetiseka, na swilaveko swa ku languta nakambe lomu ku nga va na ku hambana loku nga vangeka khale.
NONGONOKO
RITO RO RHANGA ...4
SWIKHENSO ...5
XILETELO XO HLAMUSELA MATIKHOMELE EKA MINTIRHO YA MFUMO...6
Masungulo ...6
Vuleteri...6
Vutihlamuleri bya muthori na muthoriwa ...6
NKONGOMISO WA TINDLELA TA MATIKHOMELE ...7
Vuxaka na huvo yo endla milawu na vulawuri ...7
Vuxaka na va-aka tiko ...9
Vuxaka exikarhi ka vatirhi ...14
Matirhelo ...19
Matikhomele na ku tsakela eka leswi nga riki swa mfumo...26
MATIKHOMELE YA VATIRHI EKA MINTIRHO YA MFUMO (ANNEXURE A) ...29
RITO RO RHANGA
Khomixini ya Mintirho ya Mfumo yi na matimba ku ya hi Vumbiwa bya tiko, 1996, ku tlakusa na ku landzelerisa xiyimo xa le henhla xa matikhomele eka vutirhela mfumo. Hi 1997, milawu ya matikhomele eka vutirhela mfumo yi simekiwe yi tlhela yi landzelerisiwa hi ku letela vatirhela etihofosini-nkulu ta tiko ni ta le ka swifundza-nkulu. A swi ri na nkoka ku endla xiletelo xa ku titoloveta eka matikhomele entirhweni ku vanga ku twisisa eka switandzhaku loko xi tirhisiwa.
Hi ku yimela Khomixini ya Mintirho ya Mfumo, ndzi ti twa ndzi xiximiwe swinene ku hundzisela eka vatirhela mfumo va Afrika Dzonga, xiletelo lexi xi hlamuselaka hi ta matikhomele ya vatirhi eka vatirhela mfumo. Matikhomele lamanene i phuphu eku vangeni ka malawulele ya kahle eka vatirhela mfumo. Ya tlhela ya tsundzuxa swo fana na ku xixima timfanelo ta vanhu, milawu ya mfumo, vutihlamuleri, ku humela erivaleni, matikhomele ya munhu eka mintirho leyi nga ri ki ya mfumo.
Khomixini ya Mintirho ya Mfumo yi kombela vatirhela mfumo hinkwavo, ku suka eka va swiyimo swa le hansi ku ya eka swa le henhla henhla, ku kombisa ku twisisa eka milawu, malawulele na swileriso leswi nga laha ka xiletelo lexi. A swi olovi, kambe swi nyika matimba loko vukorhokeri byi fikelela va-aki. Swi tlhela swi va na nkoka nakambe loko vatirhela mfumo va tiyisisa ku bakanya na ku ala ku nyikiwa tinyiko leti nga hundzuluxiwaka tani hi ndlela yo xava vukorhokeri.
Hi tsakela ku ndhundhuzela varhangeri hinkwavo na vatirhi lava nga hoxa xandla ku landzelerisa xiletelo xa matikhomele ya vatirhi eka mintirho ya mfumo. Ndzi hlohletela hinkwenu ku yisa ntirho lowu emahlweni mi nga karhali eka ntlhontlho wa ku landzelerisa matikhomele lamanene entirhweni wa mfumo.
Khomixini ya Mintirho ya Mfumo yi tshembha leswaku xiletelo lexi xi ti hlamuselaka xi ta kota ku landzelerisa eka matirhelo ya ntiyiso na ku tinyiketela emintirhweni, na ku susumeta nkhinkhi ku suka eka hina hinkwerhu ku fikelela xiyimo xo ka hi nga seketeli ni ku tiyisisa matirhelo ya manyala eAfrika Dzonga.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku hlohletela vatirhela mfumo hinkwavo ku tiyisisa leswaku matikhomele ya vona ya fambisana na milawu ya nkoka leyi lawulaka vufambisi bya mfumo, va tlhela va tiva hi ku hetiseka milawu ya matikhomele na xiletelo lexi.
Mutshama xitulu: Khomixini ya Mintirho ya Mfumo
SWIKHENSO
Ntirho wa ku tsala xiletelo xo hlamusela matikhomele entirhweni eka mintirho ya mfumo a wu ta va wu nga humelelangi ehandle ka ku tinyiketela na nseketelo wa vanhu vo hambana hambana na minhlangano leyi swi fanelaka leswaku yi boxiwa na ku tekeriwa enhlokweni:
Tindzawulo ta mfumo etikweni ni le ka swifundza -nkulu va seketele na ku landzelerisa xiletelo lexi, na ku nyika mavonele ya nkoka leswaku xi antswisiwa;
Hofisi ya muyimeri wa vanhu yi nghenise xandla eku tsariweni ka tsalwa leri hi ku nyika mavonele ya nkoka;
Minhlangano ya vatirhi yo hambana hambana na yona yi ve na xiave etinhlengeletanini to hambana hambana na ku humesa swiringanyeto swa nkoka;
Vatirhi va le Hofisini ya Khomixini ya Mintirho ya Mfumo va pfune eka mintirho ya vulavisisi na ku mpfhapfharhuta tsalwa ro hetelela;
Xo hetelela, hi khensa va ndzawulo ya nhluvukiso wa matiko mambe ya le Britain ku hakelela ku kandziyisiwa ka xiletelo lexi xa matikhomele entirhweni wa vutirhela mfumo.
XILETELO XO HLAMUSELA MATIKHOMELE EKA MINTIRHO YA MFUMO
MASUNGULO
Xikongomelo xa xiletelo lexi i ku hlamusela nongonoko wa matikhomele hi vuenti. Mahikahatelo ya milawu ya ximfumo a ya lava ku landzelerisiwa eka marito ya ximfumo. Xiletelo lexi xi kongomisiwe eka ku endla leswaku milawu ya matikhomele yi twisiseka eka vatirhela mfumo hinkwavo.
Xiletelo lexi a xi susumeti milawu yintshwa naswona xi landzelerisa swiyenge leswi a swi ri kona na matsalele ya milawu leswi swi nga xiswona eka milawu ya matikhomele, ku endlela leswaku swi olova ku fananisa. Loko ku tirhisiwa xiletelo lexi, tindzawulo ti fanele ku ringeta ku tatisa hi swikombelo swa vona vinyi leswi yelanaka na ndzhawu yo karhi ya ntirho.
Swi fanele ku tiyisisiwa leswaku ku tsariwa ka xiletelo lexi i mhaka leyi ya ka emahlweni naswona swi nga ha lava mpfuxeto minkarhi hinkwayo, ku fana na milawu ya matirhelo.
VULETERI
Ku kota ku tlakusa xiyimo xa matikhomele lamanene entirhweni, vatirhela mfumo va fanele ku kuceteriwa ku ehleketa na ku tikhoma kahle. Xiletelo lexi xi fanele ku tirha tani hi xipfuno ku hluvukisa na ku hundzisa tidyondzo to letela vatirhi hinkwavo. Xiletelo lexi xi tlhela xi va na swikombiso swo hlaya leswi hlamuselaka matikhomele emintirhweni hi vuenti, leswi nga tlhelaka swi tirha tani hi vuleteri bya swiyimo swinwana.
Hi ku fambisana na milawu ya matikhomele, xiletelo lexi xi nga pfuna ku landzelerisa vutitshembhi byo hetiseka bya mintirho ya mfumo, hi ku nyika swintsongo leswi munhu a nga swi langutelaka eka matikhomele lawa ya amukelekaka na milawu leyi munhu a nga titolovetaka yona.
VUTIHLAMULERI BYA MUTHORI NA VATHORIWA
I mhaka leyi amukelekaka leswaku vanhu va dyondza hi ku languta na ku endla. Vutihlamuleri byinwana byi va ehenhla ka muthori, ku nga vurhangeri bya tindzawulo ta mfumo (va holobye na swirho swa tihuvo to endla milawu) eka swiyimo swa tipolotiki, na varhangeri eka vufambisi bya mintirho ya mfumo va swiyimo hinkwaswo ku endlela leswaku ku va na moya wa kahle lowu nga ta endla leswaku milawu yi tumbuluxiwa na hi ku andlalele vatirhi hinkwavo swikombiso leswinene.
Xiyenge xa 195 (a) xa Vumbiwa bya tiko xi kombisa leswaku "matikhomele ya xiyimo xa le henhla emintirhweni ya landzelerisiwa" emintirhweni ya mfumo hi ku angarhela. Ku ya hi ntwanano wa nhlengelo (wa Public Service Co-ordinating Bargaining Council Resolution 2 of 1999), vatirhi hinkwavo va mfumo va na vutihlamuleri ku landzelerisa milawu ya matikhomele leyi yi nga vekiwa. Tani hi leswi ku nga nsinya wa mintirho yo kunguhata, vululamisi na matirhelo yo tshinya, muthori u fanele ku endla hinkwaswo leswi faneleke ku tiyisisa leswaku vatirhi hinkwavo va tiva nongonoko wa milawu ya matikhomele.
Swi na nkoka ku tshikelela leswaku xikongomelo-nkulu xa milawu ya matikhomele hi lexinene, ku nga ku tlakusa xiyimo xa matikhomele ya xikombiso xa kahle. Ehandle ka swona, mutirhi u ta voniwa nandzu ku ya hi xiyenge xa nawu lowu nga boxiwa laha henhla, naswona a nga tshinyiwa hi ku landza swiyenge swa 18 ku fika eka 27 tani hi laha swi nga cinciwa hi milawu ya mintirho ya mfumo (Public Service Amendment Bill of 1997), loko a kumeka a tlule nawu ku ya hi laha wu nga vekiwa ha kona.
NKONGOMISO WA TINDLELA TA MATIKHOMELE
Vuxaka na huvo yo endla milawu na vulawuri
Mutirhi u fanele ku tshembheka eka tiko na ku xixima vumbiwa, a tlhela a boheka ku landzelerisa leswi eka matirhelo ya yena ya siku rinwana na rinwana.
Ku kongomisa eka "Tiko" hi ku landza nhlamuselo leyi tirhisaka hi mani na mani, swi fanele ku vula tiko hinkwaro hi ku angarhela... ku nga ra Afrika Dzonga. I xilaveko xa nkoka leswaku vatirhela mfumo hinkwavo va tshembheka eka tiko ra vona.
Vumbiwa bya tiko byi languta eka swiyenge swo karhi leswi yelanaku na timfanelo na leswi vanhu va swi tsakelaka. Xo sungula, xiyenge lexi xa nawu wa matikhomele xi vula leswaku vatirhela mfumo va tshembheka eka tirhelo leri nga kona ra xidemokiratiki. Xa vumbirhi, vukulu bya vumbiwa byi fanele ku amukeriwa na ku xiximiwa hi vanhu hinkwavo. Xa vunharhu, mutirhela mfumo wunwana na wunwana u fanele ku kota ku twisisa hi ndlela yinwana, nongonoko na xikongomelo xa vumbiwa tani hi endlele ro landzelerisa na malawulele ya matirhele lama nga kona.
Xikombiso 1: Vatirhela mfumo va swiyimo swo hambana hambana va nghenelela kuntsongo kumbe ngopfu, ku hoxa swiringanyeto loko ku endliwa milawu. Xiringanyeto xinwana na xinwana xi fanele ku langutiwa swinene ku tiyisisa leswaku a swi nga nghenelelani na mongo kumbe swiyenge swinwana swa vumbiwa. Swiyenge swinwana swa vumbiwa ku fana na ku hoxa xandla ka va-aki, na ku humela erivaleni eka vukorhokeri, swi fanele ku landzelerisiwa ku fika emakumu loko ku vumbiwa nawu.
Xikombiso 2: Xiyenge xa 33 xa Vumbiwa xi vula leswaku unwana na unwana loyi timfanelo ta yena ti nga onhiwa hi mintirho ya mfumo, u na mfanelo ya ku tsaleriwa papila ku hlamuseriwa swivangelo. Leswi swi vula leswaku, ku tirha ku ya hi Vumbiwa, mutirhela mfumo unwana na unwana u fanele ku tiyisisa leswaku swiboho leswi tekiwaka eka matirhele na goza leri tekiwaka swi fanele ku va leswi twalaka, leswaku swi nyikiwa ni le ka munhu wihi kumbe wihi loyi a khumbhekaka. Hi ntiyiso, leswi swi vula leswaku matirhelo hinkwawo ya fanele ya ri lawa ya nga humela erivaleni.
Mutirhi u fanele ku rhangisa swilaveko swa va-aki loko a tirha mintirho ya yena.
Leswi swi vula leswaku loko ku fanele ku tekiwa swiboho kumbe ku tekiwa magoza manwana, ro sungula ku fanele ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa va-aki. Ku tsakela ka mutirhela mfumo kumbe xiyenge xinwana lexi nga na xiave xi fanele ku salela endzhaku eka swilaveko swa va-aki.
Xikombiso 1: Mutirhi wo lulamisa lomu ku nga onhaka wo tirha exibedlele u bohiwa hi kotiraka ya ntirho wa yena ku tirha ku sukela hi 8:00 ku fika hi 16:30. A ku na swipimelo leswi nga vekiwa loko a tirha ku hundzisa nkarhi wa yena. Ku ve na bubutsa leri nga onha mphakelo wa gezi exibedlele naswona ti-wadi ta vukheta ti tirhisa gezi ra jenereti. Na wona ndzilo wa kona wu nyika swiphiqo, kutani mutirhi loyi u lerisiwa ku lulamisa lomu ku nga onhaka hi 16:00. Leswi swi ta vula leswaku mutirhi u boheka ku heta ntirho wa yena hambi loko swi ta vula leswaku u ta hundzisa nkarhi lowu nga kona eka kotiraka ya yena.
Xikombiso 2: Vatirhi vanyingi lava tirhaka ehofisini ya xifundzha va kombisa ku tsakela ku teka masiku ya vona yo wisa hi nhweti ya Nwendzamhala. Loko hinkwavo vo pfumeleriwa, swi ta vula leswaku hofisi a yi nga swi koti ku korhokela va-aki hi ndlela leyi nga fanela. Ku ta fanela ku fikeleriwa ntwanano exikarhi ka varhangeri na vatirhi lava khumbhekaka, leswi nga ta hetelela eka ku va vatirhi vanwana va tama va ha ri ntirhweni hi nkarhi lowu leswaku vukorhokeri byi va lebyinene.
Mutirhi u fanele ku tirha mintirho ya yena hi ku landzelerisa milawu ya mfumo lowu nga kona sweswi, loko a tirha mintirho ya yena ya ximfumo tani hi leswi swi nga kona eka milawu leyi nga vekiwa.
Nawu wa timfanelo eka Vumbiwa bya tiko, wu sirhelela timfanelo ta munhu eka Tipolotiki, leswi katsaka mfanelo ya ku tihlanganisa kumbe ku wela ehansi ka vandla ro karhi ra tipolotiki leri a ri tsakelaka. Ntirho wo hlawula wu ta hetelela laha vandla leri nga hlawuriwa hi swirho swo tala ri nga ta fuma. Leswi swi nga ha vula leswaku ku tsakela ka vatirhela mfumo vanwana ku nga kombiseka eka mbuyelo wa nhlawulo. Swi nga tlhela swi vula leswaku swilaveko swa nkoka, minongonoko ya matirhelo na milawu leyi nga tekiwa hi mfumo eka swiyenge swinwana swi hambana na swilaveko swa nkoka swa vatirhela mfumo hi ku hambana ka vona. Vatirhela mfumo va fanele ku tirhela mfumo lowu nga hlawuriwa hi ku tinyiketela, vuswikoti na ku tshembheka hi ku landza milawu.
Xikombiso 1: Mutirhela mfumo a nga tshembha leswaku vuhlayiseki eka rihanyu ku nga va mhaka yo rhanga ya nkoka eka milawu ya tiko, a tlhela a seketela vandla ra tipolotiki leri nga na mavonele lama fanaka. Mfumo lowu nga kona, wu nga vona leswaku i swa nkoka swinene ku nyika vanhu tiyindlu na ku lwa na vugevenga. Mutirhi u ta languteriwa leswaku a pfumela mavonele ya mfumo eka leswi nga swa nkoka. Kambe leswi a swi vuli leswaku u fanele ku va ehansi ka ntshikelelo hikwalaho ka mavonele ya yena.
Xikombiso 2: Loko mfumo lowu nga kona wu lava ku tumbuluxa matirhele manwana, naswona swi le mavokweni ya mutirhela mfumo ku tsundzuxa leswi swi nga tirhisiwaka swona swi ri swa ndlela yo antswa, mutirhi, hambi loko a nga pfumelelani na endlele ra kona, u fanele ku veka etlhelo ku ti twa ka yena, a tlhela a teka xiboho xo tiya, ni ku languta eka maendlele manwana lama nga va ka kona, na muxaka wa switandzhaku, ku biha kumbe ku saseka ka swona, leswaku muganga lowu nga ta tirhisa endlele leri wu ta vuyeriwa ku fika kwihi.
Mutirhi u fanele ku tiva na ku landzelela milawu hinkwayo na swileriso leswi nga kona eka matirhele ya yena.
Ku kota ku tirhela mfumo lowu nga kona na tiko hinkwaro hi ku tshembheka na vuswikoti, vatirhi va fanele ku tiva leswi va faneleke ku tirha swona, milawu leyi fambisaka mintirho ya vona na ndlela leyi va faneleke ku tirha ha yona.
Varhangeri va fanele ku va na vutihlamuleri va tiyisisa leswaku vatirhi va tiva leswi va faneleke ku swi endla. Na vona vatirhi va na vutihlamuleri bya ku tiva leswi va faneleke ku tirha swona, va va ni vuswikoti, va tlhela va landzelerisa ku ya hi milawu leyi nga vekiwa leswaku va ta yi landzelela eka matirhele ya vona, leswi nga ta vuyerisa va-aki na miganga leyi va yi korhokelaka.
Xikombiso 1: Hi ku va a nga tivi matirhele eka xiyenge xa timali, mutirhi a nga pfumelela ku xaviwa ka nhundzu yinwana a nga kumanga mpfumelelo ku suka eka ndzawulo ya timali. Matirhele ya muxaka wolowo ya nga vula leswaku ku tirhisiwe mali swi nga ri nawini, naswona swi nga vanga ku durha na ku tengisiwa hi nawu swo ka swi nga pfuni nchumu, ni ku tlhela ku koxiwa na timali hi lava nga ta onhakeriwa.
Xikombiso 2: Hi mhaka ya ku va mutirhi a pfumala vutivi, a nga nyika munhu mahungu yo ka ya nga ri ya ntiyiso loyi a endlaka xikombelo xa mudende wa vadyuhari yo fana na swilaveko swa kona, maendlele ya xikombelo xa kona, kumbe mali leyi a nga ta fanela ku yi hola. Leswi swi nga va na switandzhaku swo biha swinene eka munhu yaloye ni le ka muganga lowu a tshamaka eka wona.
Mutirhi u fanele ku tirhisana na swiyenge leswi nga tumbuluxiwa ku ya hi nawu na Vumbiwa bya tiko, loko a korhokela va-aki.
Ku na swiyenge swo hlaya leswi nga tumbuluxiwa ehansi ka Vumbiwa (Muyimeri wa vanhu, Muhleri-jenerali wa tinkota, Khomixini ya Mintirho ya Mfumo, Khomixini yo ringananisa rimbewu, na swinwana,), kasi ku na leswi nga tumbuluxiwa ku ya hi milawu ya tiko, (tibodo to thendarisa, tikhomixini ta vulavisisi, na swinwana). Swiyenge leswi swi pfuna eka mafambisele ku tiyisisa leswaku matirhele hi lama hetisekeke. Vatirhela mfumo a va fanelanga ku tekela ehansi swiyenge leswi, kambe swi pfuna ku yisa emahlweni mintirho ya swona, ku fana na ku swi nyika vuxokoxoko na tinhlamuselo tinwana leti ti nga lavekaka.
Xikombiso 1: Loko hofisi ya muyimeri wa vanhu yi komberiwa ku kambisisa xivilelo lexi nga mangariwa hi mu-aka tiko, ku mangariwe ndzawulo ya mfumo, yi ta langutela ntirhisano eka vatirhi va ndzawulo yaleyo ku nyika vuxokoxoko byihi kumbe byihi lebyi nga ta laveka.
Xikombiso 2: Loko muhleri- nkulu wa tinkota a kuma matirhelo ya manyala eka vufambisi bya timali eka ndzawulo, vatirhi va le ka ndzawulo ya kona a va fanelanga ku teka ndzavisiso lowu tani hi vun'wa. Va fanele ku twisisa na ku amukela ntirho wa muhleri wa tinkota, va tlhela va tirhisana hi tindlela hinkwato na hofisi ya yena ku basisa na ku ololoxa swiphiqo leswi nga kona.
VUXAKA NA VA-AKA TIKO
Mutirhela mfumo u tlakusa xiyimo xa vunwe eka tiko ra Afrika
Dzonga loko a ri karhi a tirha mintirho ya yena ya ximfumo.
Eka xiyenge xo sungula xa Vumbiwa, ku hlamuseriwa leswaku xikongomelo xa Vumbiwa bya tiko i ku:-
horisa timbanga leti nga vanga hi xihlawuhlawu xa khale, na ku tumbuluxa tiko leri nga na tirhele ra xidemokiratiki, mintirho ya vululami na ku landzelerisa timfanelo ta ximunhu;
ku andlala tshaku ra xidemokiratiki eka tiko leri nga na ku twisisa, ni laha mfumo wu nga vumbiwa hi ku rhandza ka vanhu, naswona mu-aka tiko unwana na unwana u sirheleriwa ku ringana hi nawu wa tiko;
ku tlakusa xiyimo xa va-aki ku ringana na ku humesela erivaleni vuswikoti bya munhu unwana na unwana;
ku aka Afrika Dzonga leri nga na vunwe na xidemokratiki leswaku ri ta kota ku teka xiyimo xa rona tani hi tiko leri nga hetiseka exikarhi ka matiko manwana.
Ku kota ku fikelela na ku landzelerisa swilaveko leswi nga kona eka Vumbiwa bya tiko, ku fanele ku va na ku tiyimisela loku nga na nkongomelo ku suka eka va-aka tiko hinkwavo. Vatirhela mfumo va langutiwa tani hi xiphemu xa mfumo, leswi vulaka leswaku vona va fanele ku tekela swinene mhaka leyi enhlokweni.
Xikombiso 1: Ntirhisano lowunene, vuxaka, ntsako, ku pfunana na ku vumba ndzhawu ya kahle yo tirhela exikarhi ka vatirhi vo suka etindzhawini to hambana hambana lava tirhisanaka na va-aki, swi ta endla xikombiso xa kahle eka miganga hi ku angarhela. Xikombiso xa kahle xi nga va ehofisini leyi ku endliwaka mapasi na ti-pasipoti.
Xikombiso 2: Mutirhela mfumo u fanele ku ringeta ku titsarisela ku dyondza rinwana ra tindzimi ta ximfumo leri tirhisiwaka eka ndzhawu leyi a tirhaka eka yona. U fanele ku tlhela a kuceteriwa ku hundzuluxela hi tindzimi tinwana etinhlengeletanini lomu swi nga fanela.
Mutirhela mfumo u ta tirha a nga voyameli etlhelo rinwe, naswona hi ku hetiseka leswaku a ta kota ku vanga ku tshembheka eka mintirho ya mfumo.
Mintirho ya mfumo yi korhokela va-aki hinkwavo, naswona va-aki va lava ku korhokeriwa hi ndlela yo ringanana, ya vuswikoti, yo hetiseka naswona hi ndlela leyi nga na xinghana. Vatirhi va fanele ku tekela mhaka enhlokweni mhaka ya leswaku va fanele ku tekela enhlokweni vatirhikulobye na va-aka tiko ku ringanana, hi ndlela leyi swi nga ta ka swi nga vangi ku tshembha ntsena eka mintirho ya mfumo, kambe na ku vanga ku amukela ka ntikelo wa ntirho lowu nga endliwa.
Xikombiso 1: Mutirhi u tirha eka ndzawulo leyi swikombelo swa vukorhokeri byo karhi swi endliwaka kona hi va-aki. Muakelani wa mutirhi loyi wa swi tiva leswaku mutirhi a nga swi kota ku hatlisisa vukorhokeri lebyi lavekaka, kutani a nwi kombela ku pfuneta eka mhaka ya kona. Mutirhi u ta fanela ku langutisisa mhaka leyi hi vukheta, tani hi leswi goza rinwana na rinwana leri a nga ri tekaka ku pfuneta muakelani ri nga langutekaka tani hi ndlela yo tsakela ku pfuna muakelani ehenhleni ka va-aki vanwana lava nga endla swikombelo.
Xikombiso 2: Mutirhi u fanele ku kombela vanhu lava a va korhokelaka ku fola layini leswaku unwana na unwana a ta kota ku pfuniwa loko nkarhi wa yena wu fika, ku ri hava mhaka yo kombisa ku tsakela ku pfuna vanwana, kumbe ku va swi languteka hi ndlela yo tani.
Mutirhi u fanele ku titsongahata, a pfuna na ku kumeka hi xihatla loko a tirhisana na va-aka tiko, a tlhela a khoma vanhu tani hi tikhasimende lava faneleke ku kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla swinene.
Swi na nkoka eka vatirhi ku vona leswaku loko va nghena eka mintirho ya mfumo, va fanele ku va va tinyiketerile ku tirhela tiko hi ku hetiseka.
Vanhu va tiko va langutela ku korhokeriwa, leswi lavaka leswaku vatirhi va tshama va ri kona na ku va pfuna hi ndlela yo kombisa xinghana na vuswikoti.
Xikombiso 1: Mutirhi u beriwa rinqingho hi mu-aka tiko, kambe loko a languta xivilelo xa kona, swi le rivaleni leswaku xi nga tirhiwa hi xiyenge kumbe ndzawulo yinwana. Hi ku olova, mutirhi u byela munhu loyi leswaku u fanele ku ringeta kunwana. Leswi swi nga ha vanga leswaku mu-aka tiko a nyikiwa tinomboro ta tinqingho ta vanhu vo hambana hambana kambe anga pfuneki. Leswi a hi swona ku pfuna kambe swi nyika xivumbeko xo ka xi nga ri kahle eka mintirho ya mfumo. Mutirhi u fanele ku tinyiketela ku lavisisa munhu loyi a faneleke ku tirha ntirho wa kona eka ndzawulo na ku tihlanganisa na matlhelo hinkwawo.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a tirhela ekhawuntarini, kambe ku ri hava munhu na unwe loyi a nga fola layini ekhawuntarini ya yena naswona mutirhikulobye a ri na vanhu vo tala lava nga yima eka khawuntari ya yena lava va lavaka ku pfuniwa. Mutirhi u fanele ku pfuna mutirhi lowu unwana hi ku vitana vanhu leswaku va ta eka khawuntari ya yena, ntsena loko kuveku ntirho lowu va nga yimela ku pfuniwa eka wona hi lowu na yena a wu tivaka swinene.
Xikombiso 3: Loko mu-aka tiko a kongoma mutirhela mfumo, xikombiso, ku ya kuma vuxokoxoko mayelana na swilaveko swa ku va munhu a kota ku nyikiwa yindlu hi mfumo, mutirhi u fanele ku tshuneta munhu loyi hi xihatla, a nwi hoxa ku va xiphemu xa ntirho wa yena wa siku. Leswi a swi kombisi ntsena leswaku wa kumeka hi xihatla, kambe na leswaku u na ku tsakela ku pfuna vanhu va tiko.
Mutirhi u na mavonele eka swiyimo na swivilelo swa va-aka tiko loko a ri karhi a tirha mintirho ya yena ya ximfumo, ni loko a teka swiboho leswi nga ta va khumbha na vona.
Hambi leswi swilaveko kumbe swivilelo swa va-aki emahlweni ka mutirhi, swi nga tikombeki swi ri swa matimba tani hi laha mu-aka tiko a ehleketaka ha kona, vatirhi va fanele ku tiyisa ehansi va pfuna hi vuswikoti lebyikulu, va nyika vuxokoxoko lebyi nga pfunaka ku nyika xintshunxo eka swiphiqo swa va-aki.
Swivilelo leswi humesiwaka hi munhu unwe kumbe vanhu vo hlaya swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Endzhaku ka ku tihlanganisa na vanwana na ku humesela mintirho ya kona erivaleni eka swivilelo swa kona, swi nga va na xiave eku langutisiseni ka swiyimo na swivilelo swa va-aki.
Xikombiso 1: Ku nga va na makungu ya ku aka kliniki emugangeni wa le tindzhawini ta le makaya, kambe hi le tlhelo, ndzawulo yi nga ha swi kota ku yisa vukorhokeri hi movha wa kliniki. Ndzawulo yi fanele ku tihlanganisa na muganga lowu ku kamba na ku vona leswi vona va swi tsakelaka. Leswi swi nga tiyisisa xiboho xo helela na ku nghenelerisa va-aki eka mhaka leyi ya ha sungula.
Xikombiso 2: Mutirhela mfumo u fanele ku tirha swikombelo swa ku akeriwa tiyindlu to pfuna va-aki emugangeni lowu nga na vusweti naswona va tshamaka eswidakanini. Loko swikombelo leswi swi nga tirhiwi hi xihatla na vuswkoti, swi nga vula leswaku ntirho hinkwawo wa ku akela vanhu lava tiyindlu wa nonokisiwa naswona vanhu va ta boheka ku hanya eka xiyimo xo ka xi nga ri kahle nkarhi wo leha ku tlula hi laha a swi ta va xiswona loko ntirho a wu lo tirhiwa hi xihatla.
Mutirhela mfumo u tinyiketela ku tirha ntirho wa yena hi ku hetiseka loko a ri karhi a hluvukisa na ku tlakusa xiyimo xa va-aka tiko va Afrika Dzonga hinkwavo.
Mfumo lowu nga kona, wu humesele erivaleni xikongomelo xa wona ku nga ku tlakusa swiyimo swa miganga hinkwayo leyi a yi nga tekeriwi enhlokweni khale, tani hi laha swi nga longoloxiwa eka minongonoko ya ku aka hi vuntshwa na nhluvukiso. Leswi swi fanele ku endliwa hi tindzawulo hinkwato loko vatirhi va tirha mintirho ya vona.
Afrika Dzonga i tiko lera ha hluvukaka naswona va-aki vo tala eka rona, hikwalaho ka swivangelo swo hambana hambana, a va tivi timfanelo, swiboho, na vukorhokeri lebyi nga va fanela, milawu leyi va faneleke ku yi landzelela, ni leswaku va nga tihlanganisa na mani loko ku ri na xiyimo xo karhi. Tani hi leswi mintirho ya mfumo yi nga mavokweni ya vanhu va tiko, vatirhi va fanele ku tihlanganisa na vanhu hinkwavo lava pfumalaka vutivi, va va nyika vuxokoxoko hinkwabyo na ku va pfuna eka hinkwaswo leswi va swi lavaka.
Leswi swi fanele ku endliwa hi ndlela yo kombisa rirhandzu na vuswikoti, na hambi loko swi nga vula leswaku u nwi hundzisela eka xiyenge xinwana, kumbe ndzawulo kumbe mu-ako.
Xikombiso 1: Vatirhi va fanele ku nghenelela eka minongonoko yo hluvukisa kumbe ku tlakusa swiyimo swa va-aki leyi nga kona eka tindzawulo ta vona. Va fanele ku tinyiketela eka mintirho ya vona na ku tiyisisa leswaku minongonoko leyi yi tirhiwa hi vuswikoti na vukheta, naswona hi nkarhi lowu nga kunguhatiwa.
Xikombiso 2: Loko vatirhi va tirha na va-aka tiko endzhawini lomu ku tirhiwaka swa rihanyu, vatirhi va fanele ku tirhisa nkarhi wolowo ku nyika switsundzuxo swo helela loko vo tshuka va ehleketa leswaku vutivi lebyi va-aki va nga na byona eka timhaka ta rihanyu a byi enelanga. Lomu vatirhi va nga tsandzekaka ku pfuna hi voxe, va nga rhumela va-aki eka vatirhikulobye lava nga na vutivi leswaku va ya leteriwa kona hi ku hetiseka.
Mutirhi a nga fanelanga ku hlawula mu-aka tiko hi ku ya hi ririmi, rimbewu, rixaka kumbe lomu a humaka kona, mbala, rimbewu leri a ri tsakelaka ku hanya na rona, malembe, ku tsoniwa, vukhongeri, tipolotiki, ku tshembha, kumbe ndhavuko.
Tani hi laha swi nga boxiwa, mintirho ya mfumo yi tirhela vanhu hinkwavo na miganga ya vona hi ku hambana hambana, ku nga landzeleriwi leswaku munhu u le ka xiphemu xihi xa tiko. Munhu unwana na unwana u na mfanelo ku ya hi vumbiwa, leswaku a korhokeriwa hi xichavo. Vatirhi va fanele ku korhokela vanhu va tiko hinkwavo ku ringana, hi xichavo na vuswikoti, va va endla va vona leswaku va le ku kumeni ka vukorhokeri lebyi swi nga fanela leswaku va byi kuma.
Xikombiso 1: Mutirhi a nga ehleketela leswaku mu-aka tiko loyi a lavaka ku korhokeriwa, i wanuna loyi a tsakelaka ku tekana na wa rimbewu leri fanaka na ra yena. Hambi loko mutirhela mfumo a nga twanani na mhaka leyi, wa boheka ku korhokela munhu loyi hi ndlela leyi a ta tirhela mu-aka tiko wihi kumbe wihi.
Xikombiso 2: Ku na vanhu vo tala lava nga fola layini, kutani ku ta humelela mu-aki loyi a nga hlohletelaka xiyimo wa ndhuma loyi a lavaka leswaku ku sunguriwa hi yena naswona hi xihatla. Loko mutirhi o pfumelela munhu loyi leswaku a tlula a yima mahlweni leswaku a hatla a pfuniwa, swi nga vula leswaku mutirhi loyi wa hlawula vanhu vanwana lava ku nga khale va yimele ku pfuniwa.
Mutirhi a nga fanela ku tirhisa xiyimo xa yena hi ndlela yo ka yi nga amukeleki eka mintirho ya mfumo, ku tlakusa kumbe ku tshikelela xiyimo xa vandla rinwana ra tipolotiki kumbe ntlawa wunwana.
Tani hi leswi mintirho ya mfumo yi korhokelaka munhu unwana na unwana etikweni leri nga vumbiwa hi mintlawa yo hambana hambana, mavandla ya tipolotiki yo hambana habana na vanhu lava tshembhaka eka swo hambana hambana, swi ta vula leswaku vatirhela mfumo a va fanelanga ku nghenelela eka mintirho yinwana leyi swi nga tikombaka onge va tsakela ntlawa wunwana ku tlula wunwana.
Ku ya hi matirhele ya kahle eka mfumo, vanhu hinkwavo va fanele ku tirheriwa hi ku ringanana naswona ku ya hi milawu ya mfumo lowu nga kona. Kutani mutirhi u fanele ku twisisa ku hambana exikarhi ka vutihlamuleri lebyi a nga na byona eka mfumo lowu fumaka na ku va a nghenelela etimhakeni tinwana ta tipolotiki.
Xikombiso 1: Mutirhi u wela ehansi ka ntlawa wunwana lowu fanele ku phikizana na yinwana leswaku va ta kuma ku pfuniwa hi timali ta mfumo lembe rinwana na rinwana. Kutani u na xiyimo xa le henhla eka ndzawulo ya mfumo leyi fanelaka ku kambela ntirho lowu, ku wu tirha na ku hundzisa swibumabumelo swi ya eka holobye wa ndzawulo. Mutirhi yaloye a nga ha tirhisa xiyimo xa yena ku tekerisa enhlokweni xikombelo xa ntlawa lowu na yena a welaka eka wona, kumbe, a nga tshikelela swikombelo swo huma eka mintlawa yinwana. Mutirhi wo tani, u fanele a byela murhangeri wa yena hi ta mintirho yinwana na mintlawa leyi a nga eka yona ku sivela leswaku ku nga vi na ku hlangana eka leswi a swi endlaka ehandle.
Xikombiso 2: Vatirhi va languteriwa ku seketela vaholobye kumbe swirho swa tihuvo to endla milawu eka tindzawulo ta vona, loko ku lulamisiwa matsalwa manwana, lawa ya nga ta tlhela ya tirhisiwa hi mfumo, ku fana na njhekanjhekisano eka wa mpfhapfharhuto wa nawumbisi. Vatirhela mfumo va nge ngheneleli ku mpfhapfharhuta tsalwa ra holobye kumbe xirho xa huvo yo endla milawu leri a lavaka ku ri tirhisa eka vandla ra tipolotiki.
Mutirhi u xixima na ku sirhelela xiyimo xa munhu unwana na unwana na timfanelo ku ya hi Vumbiwa bya tiko.
Vatirhi va fanele ku tikhoma hi ndlela yo kombisa xichavo eka vatirhikulobye na va-aka tiko, swi nga langutiwangi leswaku imani, u langutekisa ku yini na xiyimo xa ntirho wa yena. Matikhomele ya vatirhi eka vanhu vanwana ya fanele ku kombisa xinghana, ku pfuna na vuswikoti.
Xikombiso 1: Loko mutirhela mfumo loyi a tirhaka ekhawuntarini a fikela hi mu-aka tiko loyi a nga pyopyiwa swinene a tlhela a ba huwa, u ta fanela ku korhokela munhu loyi hi ndlela yo fana na leyi a korhokelaka vanwana hi yona, ya ku kombisa xichavo na vuswikoti. Swi na nkoka ku tsundzuka leswaku vanhu vanwana va ta va va langute leswi humelelaka hi vukheta , kasi na vatirhi va nga tlakusa xiyimo xa mintirho ya mfumo hi ku pfuna vanhu vo tani hi ndlela ya kahle swinene. Loko xiyimo xa kona xi nga antswi na kona mutirhi a tsandzeka ku xi lawula, a nga fanelanga ku hela mbilu, kambe a nga teka munhu loyi a nwi yisa eka murhangeri wa yena leswaku mhaka leyi yi ya herisiwa exihundleni.
Xikombiso 2: Vanhu va susumeta hi swiyimo swo ka swi nga ri kahle swa timali ku endla swikombelo swa nhlayiso. Vatirhi lava tirhaka ku pfuna vanhu hi tifomo ta swikombelo va fanele ku xiyisisa swiyimo swa vanhu lava na ku va korhokela ku ya hi laha swi nga fanela.
Mutirhi u fanele ku tekela enhlokweni mfanelo ya va-aki ya ku kota ku fikelela mahungu, ehandle ka mahungu lawa swi nga rivaleni leswaku ya sirheleriwa hi nawu.
Vumbiwa bya tiko byi nyika matlhelo mambirhi loko swi ta eka ku fikelerisiwa ka mahungu eka va-aki. Xo sungula, i mhaka ya ku va mahungu ya humela erivaleni, leswi nga ta pfumelela muaki unwana na unwana ku kota ku kuma mahungu lawa ya khumbhaka va-aki. Leswi swi ta pfuna na leswaku va-aki va kota ku nghenelela eku tumbuluxiweni ka milawu leyi vona va nga ta tlhela va lava ku vona leswaku matirhele ya fambisana na yona. Xa vumbirhi, ku tlhela ku vana xiyimo lexi endlaka va-aki va kota ku sirhelela timfanelo tinwana leti nga kona ni le ka Nawu wa timfanelo eka Vumbiwa bya tiko. Va nga ha tsala swikombelo swa matirhelo manwana lawa ya nga va ka na nhlohletelo wo karhi eka vona. Xinwana, va nga kombela vuxokoxoko bya matirhelo lawa ya nga sirhelelaka timfanelo ta vona.
Tani hi leswi mutirhela mfumo unwana na unwana a swi tivaka, ku xiyisisa leswaku hi wahi mahungu lawa ya nga lulamela va-aki, i mhaka leyi nga anama swinene. Mahungu manwana ya tekiwa ya ri ya xihundla ya sirhelelekile naswona ya fambisiwa hi tindzawulo ku ya hi milawu (Guidelines on Minimum Informations Security Standards) tani hi laha yi nga humesiwa hi xiyenge xa vunhlori laha tikweni. Nawumbisi wa Open Democracy wu lava leswaku ku tumbuluxiwa tirhele rinwana leri eka rona mhaka yi faneleke ku langutisisiwa hi tindzawulo. Leswi swi tlhela swi tikisiwa hi mhaka ya ku va nawu wa matirhele (Labour Relations Act of 1995)l owu wu nyikaka endlele rinwana ku pfumelela vatirhela mfumo ku fikelela mahungu lawa ya nga khomiwa hi mfumo tani hi muthori, leswaku ku ta kota ku sirheleriwa timfanelo tinwana ta matirhele ya vatirhi.
Mongo wa mhaka leyi wu nga komisiwa hi ndlela leyi:
Hi minkarhi hinkway vatirhi va fanele ku tekela enhlokweni mfanelo ya va-aki ya ku kota ku fikelela mahungu.
Ndzawulo yinwana na yinwana yi fanele ku tumbuluxa milawu leyi nga fambelanaka na nawu wa tiko ku lawula mhaka eka tindzawulo ta vona.
Vatirhi va fanele ku tiva xiyimo na milawu leyi fambisaka timhaka eka tindzawulo ta vona.
Swivangelo na matirhele lawa ya landzeleriwaka leswi fikelelaka eka matirhele yo karhi, swi fanele ku tsariwa ehansi leswaku ku ta nyikiwa vuxokoxoko loko byi tshuka byi laveka.
Loko mu-aka tiko o tshuka a kombela vuxokoxoko a tsandzeka ku byi kuma, munhu yaloye u fanele ku nyikiwa swivangelo swa xiboho xa ku ala ku nyikiwa mahungu.
Xikombiso 1: Ku tshama ku ri karhi ku nyikiwa va-aka tiko mahungu, i mhaka ya nkoka swinene. Loko mu-aka tiko loyi a nga kombela vuxokoxoko bya manyikele ya tibazari o nyikiwa mahungu ya kona se nkarhi wa ku endla swikombelo swa ku nyikiwa tibazari wu hundzile wa lembe-xidyondzo rero, xikongomelo xa ku nyika vuxokoxoko xi ta va xi nga ha ri xa nkoka.
Xikombiso 2: Ku kota ku fikelela mahungu swi tlhela swi vula leswaku mahungu ya kona ya fanele ku landzelerisiwa naswona ya ri mantshwa. Loko xirho xa palamende o kombela mahungu ya njhekanjhekisano lowu nga yimisiwa ePalamende, ku tsandzeka ka ndzawulo ku nyika mahungu lawa ya nga helela swi nga kavanyeta matirhelo lamanene ya xidemokiratiki.
Xikombiso 3: Ku nyika mahungu yo ka ya nga helelanga, swi nga ha tlhela swi vanga swiphiqo swinene. Va-aka tiko va nga vutisa hi ta matirhele ya pfhumba rintshwa leri swinwana eka rona swi nga se ki pasisiwaka hi vurhangeri. Mutirhi loyi a nga swi tiveki, kambe a ngo tiva nyana vuxokoxoko byi ntsongo bya pfhumba ra kona, a nga humesa byona a byi nyika va-aka tiko. Leswi swi nga nyumisa mfumo loko ko cinciwa swinwana eka pfhumba ra kona ku tlhela ku va na matirhele yo hambana na lawa a ya kunguhatiwile na leswi se vanhu a va langutele swona.
VUXAKA EXIKARHI KA VATIRHI
Mutirhi u fanele ku tirhisana hi ku hetiseka na vatirhi vanwana ku kota ku fikelela swilaveko swa va-aki.
Swi na nkoka leswaku vatirhi hinkwavo va lemuka leswaku va tirha hi nkongomelo lowu fanaka, ku nga ku tirhela mfumo lowu nga kona na vaaki hi ku angarhela hi vuswikoti byo helela na ku tshembheka. Vatirhi va fanele ku endla matshalatshala manwana leswaku ku va na ntirhisano exikarhi ka vona. Hi ku pfunana na ku seketelana hi ku pambulelana vutivi na switirhisiwa lomu swi nga fanela, vatirhi va ta swi kota ku tirha hi vuswikoti ku ya hi leswi mfumo wu nga ta swi lavisa swona xikanwe na miganga.
Xikombiso 1: Swi na nkoka ku tiva xikongomelo nkulu xa mintirho ya mfumo na ku twisisa leswaku xiphemu xinwana na xinwana xa ntirho lexi tirhisiwa hi vuswikoti na ku hetiseka, swi va na xiave ku fikelerisa eka matirhele lamanene. Mutirhi u fanele ku kota ku amukela miehleketo na swiringanyeto swo huma eka vatirhikulobye na swiyenge swa vona. A ku nga vi na xivandla ni xintsongo xa mavondzo xa ku ringeta ku hlongorisa mutirhi unwana entirhweni wa yena.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a vona leswaku xilaveko xinwana xa va-aki xi nga tirheka ntsena loko hofisi leyi a tirhaka ka yona yi tirhisana na hofisi yinwana, mutirhi u fanele ku tinyiketela ku kumisisa ndlela ya ku va hofisi ya yena yi nghenelela, hambi loko vatirhi va le ka hofisi leyinwana va nga twisisi eku sunguleni.
Xikombiso 3: Mutirhi a nga hlawuriwa hi xiyenge xinwana ku ya tirha tani hi muhlawuri wa lava lavaka ku thoriwa. Mutirhi u fanele ku tirha mintirho yo pfuna hi laha a komberiwaka ha kona. U fanele ku tekela enhlokweni xiyimo xa ntirho wa yena a tlhela a kombela na mpfumelelo wa ku ya pfuna eka murhangeri wa yena.
Mutirhi u landzelela swileriso hinkwaswo leswi a nyikiwaka hi vanhu lava nga fanela, ntsena loko swileriso swa kona swi nga hambani na milawu yinwana leyi nga kona eka Vumbiwa bya tiko.
Swi na nkoka leswaku vatirhi va landzelela swileriso hinkwaswo, leswaku va ta tiyisisa leswaku vukorhokeri lebyi nyikiwaka va-aki byi va lebyi nga fanela na hi ndlela leyinene. Tindzhawulo letikulu ku fana na tindzawulo ta mfumo ti nga tirha kahle loko ku ri na matirhele na swiyimo leswi nga longoloxiwa kahle ku ya hi ku hambana ka swiyimo. Loko swileriso hinkwaswo swa nawu swi landzeleriwa nkarhi wunwana na wunwana naswona hi ku hetiseka, ndzawulo hinkwayo yi ta kota ku tirha kahle.
Xikombiso 1: Mutirhi u kuma xileriso ku suka eka murhangeri eka matirhelo kumbe wa tipolotiki, ku endla ntirho lowu nga pfumeleriweki hi milawu leyi fambisaka mintirho ya mfumo. Mutirhi u fanele ku tiva milawu ya kona naswona u fanele ku boxa vubihi bya ntirho lowu a nga lerisiwa ku wu endla eka murhangeri loyi. Loko murhangeri a kala a sindzisa, mutirhi u fanele ku kombela xileriso xo tsariwa kunene, a languta matikhomele ya murhangeri endzhaku ka swona, kutani a mangala mhaka leyi eka varhangeri va le henhla.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a lerisiwa hi murhangeri ku xava nhundzu yinwana lomu ku nga landzelerisiwangiki matirhele ku ya hi thendara, mutirhu a nga kombela leswaku mhaka leyi yi rhumeriwa eka vatirhi lava nga na vutihlamuleri eka timali leswaku ku ya tekiwa xiboho xa xiheri.
Mutirhela mfumo u fanele ku tihambanyisa na mintirho ya xinwana manana eka maxaka, vanghana entirhweni wa yena, naswona a nga tlangi hi vurhangeri bya yena ku hlohletela mutirhi unwana, kumbe ku hlohleteriwa leswaku yena a tlanga hi vurhangeri bya yena.
Mfumo wu fanele ku thola, ku tlakusa swiyimo na ku ririsa vatirhi lava, ehandle ka mavonele ya vona eka swa tipolotiki kumbe mavandla lawa va welaka eka wona, ku tihlanganisa ka mindyangu ya vona kumbe swiyimo swa vona emigangeni, va nga na vuswikoti ku korhokela va-aki. Mintirho leyi landzelaka a yi pfumeleriwi:-
Ku hlawula munhu - leswi swi vula leswaku ku thoriwa vanhu vo karhi, kumbe va tlakuseriwa swiyimo, va yisiwa eka swiyimo swinwana ku suka lomu a va ri kona, kumbe ku tekiwa hi ndlela yo komba ku tsakeriwa swinene leswi nga vangaka hi swo fana na xinghana kumbe ku tlherisela mintirho yinwana leyi nga tshama yi endliwa (xandla famba xandla vuya).
Xinwana manana - leswi swi vua leswaku mutirhi u thoriwa, kumbe ku tlakusiwa xiyimo, kumbe ku endleriwa swinwana swa kahle hi mhaka ya ku va ku na vuxaka byinwana na munhu loyi a nga na nhlohletelo leswaku swilo swa muxaka lowu swi endliwa.
Xikombiso 1: Vatirhi vambirhi (A na B) va sungula ku tirha eka mfumo. Va nyikiwa swiyimo swo ringana leswi fanaka. I vanghana naswona va tirha ehofisini yinwe. Mutirhi B u tlakuseriwa xiyimo leswaku se a va murhangeri wa mutirhi A.
Leswi swi ta vula leswaku u ta fanela ku nyika mintirho eka mutirhi A leswaku swi ta ti komba ku ri xiyimo xa yena xi hundza xa vatirhi lavanwana. Loko se ku fika nkarhi wa leswaku mutirhi A a kamberiwa, leswi nga ta hundziseriwa ehenhla hi mutirhi B hi ku tiyimisela na ku nwi tsakela, u ta tlakusiwa na hambi loko swi nga fanelanga leswaku a vuyeriwa hi ndlela yaleyo.
Xikombiso 2: Mutirhi u nghenela ntirho wa ku hlawula munhu loyi a nga thoriwaka ku va mutirhela mfumo. Mutirhi a susumeta vito ra munhu loyi a nga munghana kumbe xaka, xirho xa vandla ra polotiki lomu na yena a welaka kona, kumbe hi ku va va vulavula ririmi leri fanaka. Leswi I xinwana manana, swi nga leswi nga yelaniki na leswi vumbiwa bya tiko byi lavaka swona.
Xikombiso 3: Ku na tindlela to hambana hambana leti mutirhela mfumo loyi a nga na xiyimo xa le henhla a nga tlangaka hi xiyimo xa yena ha kona. Xikombiso, mutirhi loyi a lawulaka ndzhawu yo paka mimovha, wa swi tiva leswaku ndzhawu leyi nga kona i ya vatirhi va swiyimo swa le henhla na vaendzi lava nga ta ta. Hambi swi ri tano, murhangeri wa hofisi u tlula milawu leyi a pfumelela nuna kumbe nsati wa yena ku paka movha eka ndzhawu leyi minkarhi hinkwayo. Endlele ro tani ri endla leswaku mutirhi a lahlekela hi ndzhuti wa yena naswona swi onha na moya wa kahle wa matirhele eka ndzhawu ya kona.
Mutirhi u tirhisa tindlela leti nga fanela ku humesa swivilelo swa yena kumbe ku lava vuyimeri.
Hambi leswi swi pfumeleriwaka leswaku swivilelo na ku hambana ka mavonele swi va kona entirhweni nkarhi na nkarhi, swi na nkoka lowu kulu na ku vuyerisa mutirhi na muthori loko swivilelo swa kona swi herisiwa hi mavandla hinkwawo naswona hi xihatla. I mhaka leyi ku nga endliwa swintshunxo swa swivilelo swo karhi leswaku swi kumeka na ku tirhisiwa hi vanhu hinkwavo. Loko ko tshuka ku tumbuluka swivilelo, swi na nkoka leswaku munhu a landzelerisa leswi landzelaka:-
Ku hambana ka miehleketo kumbe swivilelo swi nga herisiwa hi ndlela yo enetisa loko mavandla hinkwawo lawa ya khumbhekaka eka mhaka ya kona ya nghenelela njhekanjhekisano ku fikelela ndzivalelano.
Ehenhleni ka swivilelo kumbe ku hambana ka miehleketo kunwana, mutirhi u fanele ku landzelela ndlela leyi:
i Tindlela to landzelerisa swivilelo languta xiyenge xa 35 xa Public Service Act, ya 1994, hlaya milawu yo lwa na swivilelo na ku hambana ka miehleketo eka vatirhi va mfumo, nawu wa 6575 lowu nga sikuhatiwa ti 1 July 1999 laha mutirhi a nga hundzisa swiphiqo kumbe swivilelo swi ya eka murhangeri wa yena, loyi na yena a nga ta swi hundzisela eka varhangeri va swiyimo swa le henhla loko murhangeri wa yena a nga koti ku humelela ku lwa na swivilelo kumbe swiphiqo swa kona.
Xikombiso 1: Murhangeri u nyika xiviko xo hemba hi matirhele ya mutirhi hi nkarhi wa ku kamberiwa ka matirhele, a nga sungulanga a nyika mutirhi loyi nkarhi wa ku hlamusela xiyimo xa yena. Leswi a swi fambelani na matirhele ya ku ya hi milawu ya matirhele ya laha tikweni. Murhangeri wa mutirhi loyi u fanele ku vona leswaku mfumo wu fanele kuva xikombiso mayelana na ku landzelerisa milawu ya tiko, na ku tiyisisa minkarhi hinkwayo leswaku u tirha hi ku hetiseka.
ii Ku ya hi milawu ya bodo ya ndzivalelano xiyenge xa 151 xa xedule ya 7 ya nawu wa matirhele wa 1995 mutirhi unwana na unwana a nga yisa xivilelo eka murhangeri wa ndzawulo loyi a nga ta tumbuluxa bodo ya ndzivalelano laha a nga ta kongomisa nandzu lowu kona loko na yena o tsandzeka ku fikelela xintshunxo xa mhaka ya kona.
Xikombiso 2: Mutirhi loyi a nga tsakangiki hi mhaka ya ku ti twa onge u hlongoriwe hi ndlela yo ka yi nga ri kahle, a nga tisa mhaka ya yena eka murhangeri wa ndzawulo loyi a nga ta langutisisa mhaka ya kona na ku vona leswaku yi fika emakumu. Loko murhangeri a nga koti ku herisa mhaka leyi exikarhi ka masiku ya makume mbirhi, mutirhi loyi a nga onheriwa a nga kombela murhangeri wa ndzawulo ku tumbuluxa bodo ya ndzivalelano exikarhi ka masiku ya khume, leyi nga ta ringeta ku lwa na xiphiqo xa kona. Loko bodo leyi yi tsandzeka na yona, mutirhi a nga kombela ku pfuniwa hi khoto ya matirhele:-
iii Laha swipiqo kumbe swivilelo swi yelanaka na matirhele yo ka ya nga lulamanga na ntshikelelo hi mutirhela mfumo, swiphiqo kumbe swivilelo swa kona swi nga hundziseriwa eka muyimeri wa vanhu.
Xikombiso 3: Mutirhi loyi a vonaka matirhele lawa ya nga vangaka swivutiso lomu a tirhaka kona, a nga byela murhangeri wa yena mhaka ya kona kumbe murhangeri wa ndzawulo. Loko a nga enetisiwi hi nhlamulo ya murhangeri wa yena kumbe murhangeri wa ndzawulo, mutirhi loyi a nga hundzisela mhaka eka muyimeri wa vanhu. Etindzhawini tinwana, mutirhi a nga vona swi antswa ku yisa mhaka leyi eka muyimeri wa vanhu xikanwe.
Mutirhi u tinyiketela matirhele yo hetiseka, nsunsumeto na manyikele ya vatirhi mintirho hi ndlela ya ku tlakusa swiyimo swa matirhele lamanene na vuxaka exikarhi ka vatirhi.
Ku kota ku fikelela xikongomelo nkulu xa mintirho ya mfumo, ku nga ku nyika va-aki vukorhokeri byo hetiseka, varhangeri hinkwavo eka mfumo va boheka ku vona leswaku vatirhi lava nga hansi ka vona va na vutivi na vuleteri leswaku va ta kota ku tirha mintirho leyi va nga tholeriwa yona hi ndlela leyi lavekaka, naswona va na nsusumeto va wu endla mintirho ya kona, va tlhela va kota ku aka xinghana na vatirhikulobye. Hi ndlela yo kota ku fikelela leswi, murhangeri u fanele ku va na leswi landzelaka emiehleketweni:-
a Nhluvukiso wa vatirhi swi vula leswaku mutirhi loyi a nga murhangeri u fanele ku:
i Twisisa leswi ku hluvukisa vatirhi swi vulaka swona;
ii Ku ya emahlweni a kambela swilaveko swo hluvukisa vatirhi;
iii Ku tumbuluxa ndlela ya mahluvukisele;
iv Ku tshama a ri karhi a kambela vuswikoti ku ya hi laha swi nga kunguhatiwa ha kona.
Xikombiso 1: Murhangeri u fanele, ku tihlanganisa na vatirhi lava ha ku thoriwaka, ku xiya swilaveko lomu vatirhi lava va nga leteriwaka eka swona. Swilaveko leswi nga xiyisisiwa swi fanele ku longoloxiwa eka minongonoko ya vuleteri leswi fambelanaka na ntirho wa vona. Nongonoko wa vuleteri wu fanele ku tsariwa hi ndlela ya ku kota ku landzelerisa matirhele ya mutirhi lontshwa.
b Nsusumeto wa vatirhi swi vula leswaku mutirhi loyi a nga ka xiyimo xa vurhangeri a:-
i Twisisa leswi nsusumeto wa vatirhi swa vulaka swona;
ii Kambela xiyimo xa nsusumeto wa vatirhi;
iii Tumbuluxa mpimo wo kambela xiyimo xa nkucetelo eka vatirhi loko swi fanerile;
iv A tshama a ri karhi a kambela xiyimo xa nkucetelo wa vatirhi c Ku tirhisa vatirhi swi vula leswaku mutirhi loyi a nga ka xiyimo xa vurhangeri a kota ku:-
i Twisisa leswi ku tirhisa vatirhi swi vulaka swona;
ii Ku kambela xiyimo xa leswaku hi vahi vatirhi lava fanele ku tirhisiwa;
iii Ku tumbuluxa mpimo wa ku endla leswaku vatirhi va tirhisiwa hi ndlela ya kahle;
iv Ka tshama a ri karhi a kambela matirhisele ya vatirhi.
Xikombiso 2: Varhangeri va fanele ku tshama va ri karhi va kambela mpimo wa ntirho na xiyimo xa matirhele ya vatirhi lava nga hansi ka vona ku tiyisisa leswaku vatirhi hinkwavo va tirha hi ku ringanana. Leswi swi ta sivela ni ku cinca xiyimo lomu vatirhi vanwana va kumekaka va ri na mintirho yo tala vanwana va ri na yintsongo. Vatirhi va fanele ku tlhela va kuceteriwa ku titoloveta ku tshama va ri karhi va endla mintirho ya vona na leyi nga henhlanyana eka ya vona, leswaku va ta kula eka mintirho ya vona ni leswaku i va ta kota ku tirhiseka ni le ka swiyimo swa le henhla loko se nkarhi wa ku tlakusiwa wu fika.
d Ku tlakusa xiyimo xa matirhele lamanene na xinghana swi vula leswaku mutirhi loyi a nga ka xiyimo xa vurhangeri u fanele ku:-
i Twisisa leswi matirhele lamanene na xinghana swi vulaka swona;
ii Ku kambela xiyimo xa matirhele lamanene na xinghana exikarhi ka vatirhi;
iii Ku tumbuluxa mpimo loko swi fanerile wa ku tlakusa matirhele lamanene na xinghana iv Na ku tshama a ri karhi a kambela loko matirhele lamanene na xinghana swi ri kona exikarhi ka vatirhi.
Xikombiso 3: Varhangeri va fanele ku kambela ntirhisano eka swiyenge swa vatirhi va vona, na ku nghenelela hi xihatla loko vatirhi lava va nga tirhi kahle kumbe va ti komba va holovisana.
Mutirhi u tirha hi ku hetiseka, vuswikoti na ku ringana na vatirhi vanwana, ku nga ri na ku ya hi muhlovo, rimbewu, rixaka, mbala, rimbewu leri a tsakelaka ku hanya na rona, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, ndhavuko na ririmi.
Vumbiwa bya tiko, milawu leyi fambisaka matirhele, na matirhele ya xinawu, swi nyika vatirhela mfumo mfanelo ya xidzi ya ku khomiwa kahle naswona hi ku ringanana. Loko mfanelo yaleyo yo onhiwa hi ndlela yihi kumbe yihi, vatirhi va nga tirhisa tindlela to kuma xintshunxo leti nga kona eka nawu wa Public Service Act, 1994, Public Service Regulations na Labour relations Act, 1995, kumbe va nga yisa swivilelo eka khoto ya vumbiwa, khoto nkulu kumbe eka muyimeri wa vanhu ku ya pfuniwa, swi ta ya hi xiyimo xa mhaka ya kona. Swi na nkoka leswaku varhangeri eka mintirho ya mfumo va tiva leswaku ku khoma vatirhi ku ringana swi vula yini.
a Ku tirha hi ku hetiseka na vatirhi vanwana swi vula leswaku mutirhi u fanele ku:-
i Tshama va ri karhi va xixima milawu leyi nga kona ku ya hi milawu ya mafambisele ya tiko, vumbiwa, milawu ya matirhele na yinwana leyi nga tirhisiwaka eka vatirhikulobye;
ii Va tshama va rikarhi va nyika vatirhi lavanwana ku humesela mavonele ya vona erivaleni;
iii Va tshama va ri karhi va pfumelela vatirhi vanwana vuyimeri loko swi fanerile;
iv Ku tshama va tinyiketerile ku vulavurisana na ku tihlanganisa na vanwana hi ku olova.
Xikombiso 1: Loko mutirhi a hehliwa hi nandzu wo karhi, ku fanele ku landzeleriwa magoza lawa ya nga fanela naswona hi ndlela ya kahle.
Ku landzelerisa hi ndlela leyi nga fanela swi vula leswaku ku fanele ku landzeleriwa ndlela leyi nga fanela ku tshinya mutirhi, laha na mutirhi a faneleke ku:-
Hlamuseriwa nkarhi hinkwawo mayelana na swinwana leswi a nga hehliwaka hi swona;
Nyikiwa nkarhi wa ku hlamusela mhaka ya yena hi nkarhi wa ku tshinya;
Nyikiwa mfanelo ya ku kuma muyimeri;
Kota ku ku fikelela vuxokoxoko na mahungu ya nkoka lawa ya nga pfunaka;
Ku va na mfanelo ya ku kota ku vutisa timbhoni swivutiso;
Na ku va na mfanelo ya ku aphila.
Ku langutisisa mhaka hi ku hetiseka swi vula leswaku vumbhoni hinkwabyo lebyi nga nyikiwa byi tekeriwa enhlokweni hi ndlela ya kahle ku nga se tekiwa xiboho.
b Ku tirhisana hi ndlela leyinene na vatirhi vanwana swi vula leswaku mutirhi u fanele ku:-
i Va na vutivi byo enela mayelana na mhaka ya kona;
ii Hatla a angula ku nyika swileriso kumbe swikombelo iii Tirhisa miehleketo ya yena hinkwayo eka timhaka leti khumbhekaka;
iv Xixima timfanelo ta vatirhi vanwana;
v Tekela enhlokweni ku navela ka vanwana.
c Ku tirha hi ndlela yo ringanana na vatirhi vanwana swi vula leswaku mutirhi u fanele ku:-
i Ka a nga hlawuli hi ku kombisa kumbe ku nga kombisi vatirhi vanwana hi ndlela yinwana;
ii Khoma vatirhi hinkwavo ku ringanana minkarhi hinkwayo;
iii Tshama a ri na nkongomelo wo hetiseka na ku tirhisa ndlela leyi ku teka swiboho leswi nga ta nghenelela ni le ka vanwana.
Xikombiso 2: Murhangeri u nyika vatirhi lava a khongelaka na vona nkarhi wo wisa kambe a ala ku nyika vanwana lava va nga weleki eka ntlawa wa yena wo khongela. Leswi i ku hlawula. Mintlawa hinkwayo ya vakhongeri yi fanele ku khomiwa ku fana.
Mutirhi u fanele ku tihambanyisa na mintirho ya vandla ra tipolotiki entirhweni wa yena.
Ku ya hi vumbiwa bya tiko, mutirhela mfumo u fanele ku tihambanyisa na mintirho ya swa tipolotiki loko a korhokela va-aki. Leswi swi vula leswaku vatirhela mfumo va boheka ku tirhela vanhu hinkwavo va tiko ku ri hava ku hlawula. Mfumo na vatirhi va wona va khomana ku korhokela va-aki, naswona a va fanelanga loko va ri karhi va tirha mintirho ya vona, va rhangisa ku tsakela ka vandla rihi kumbe rihi ra tipolotiki.
Xikombiso 1: Mutirhi loyi a tirhaka a ambele xikipa lexi nga na mavito ya vandla ro karhi ra tipolotiki, a tirha ku tsarisa vanhu mapasi, a nga hehliwa hi ku va a tirha hi nkucetelo wa tipolotiki loko o tsandzeka ku humesa mapasi lawa ya lavekaka hi nkarhi lowu nga vekiwa, na hambi loko xivangelo xa ku hlwela ka mapasi lawa swi ri leswi a nga koteki ku swi lawula. Tlhandlakambirhi, mu-aka tiko a nga twa a nga enetisekanga hi ku korhokela hi munhu loyi a nga ambala xikipa xa vandla ro karhi ra tipolotiki endzhawini ya ntirho wa mfumo.
Xikombiso 2: Mutirhi loyi a pfumelelaka swirho swa vandla rinwana ra tipolotiki ku fikelela mahungu manwana lawa va-aki hinkwavo va nga fanela ku ya kuma, kambe a alela swirho swinwana swa vandla rinwana mahungu ya kona, u tsandzeke ku korhokela va-aki hinkwavo va Afrika Dzonga, ku nga langutiwi mhaka ya tipolotiki.
KU TIRHA MINTIRHO
Mutirhi u tiyimisela ku fikelela swikongomelo swa xiyenge lexi a xi tirhelaka hi ku tinyiketela na hi ku ya hi ku tsakela ka va-aki.
Eka mintirho ya vona ya siku rinwana na rinwana, vatirhi va fanele ku tshama va ri karhi va tivutisa loko leswi va swi endlaka swi ri ntiyiso leswaku swi hoxa xandla eka vukorhokeri, kumbe swi ri na mbuyelo lowu lavekaka eka xiyenge lexi va tirhaka eka xona. Leswi hi ntiyiso, swi lava leswaku vatirhi hikwavo va tiva swikongomelo swa swiyenge swa vona, ni swa ndzawulo hinkwayo, na xinwana xa nkoka, ku nga ku tiva mintirho ya vona.
Varhangeri va swiyimo hinkwaswo va fanele ku tshama va ri karhi va tivutisa loko mintirho leyi tirhiwaka eka swiyenge swa vona yi hoxa xandla eka vukorhokeri lebyi lavekaka eka swiyenge leswi.
Vatirhi na varhangeri va fanele ku xiyaxiya leswaku va tirhi ntirho wunwe kumbe wo tala kumbe lowu a wu fanele ku endliwa hi swiyenge swinwana.
Xikombiso 1: Mutirhi u tlanga ntlangu wa khomputa hi nkarhi wa ntirho naswona hi khomputa ya ntirho. Leswi I ku tekela ehansi mintirho ya ku tinyiketela na ku yiva nkarhi na mali swa muthori. Loko mutirhi a nga ri na ntirho wo enela, u fanele ku byela murhangeri wa yena leswaku a ta tirhisiwa hi ndlela leyi nga ta vuyerisa ku kota ku fikelela swikongomelo swa mfumo.
Xikombiso 2: Murhangeri wa le ka xiyenge xa minongonoko ya mpimanyeto wa timali kumbe loyi a nga na vutihlamuleri eka swa timali, u fanele ku vona leswaku u tirhisa timali leti nga vekiwa emavokweni ya yena ku fikelela swikongomelo swa minongonoko leyi. Leswi swi lava makunguhatele lamanene na ku tihambanyisa na swiboho swo tekiwa hi xihatla.
Mutirhi u fanele ku ehleketa hi ku hatlisa loko a tirha mintirho ya yena, a kumisisa na tindlela ta kahle to herisa swiphiqo hi matirhele yo enetisa lawa naswona ya fambelaka na nawu.
Vatirhi va fanele ku tinyiketela hi ku hetiseka ku tirha mintirho ya vona. Va fanele ku tirhisa miehleketo ya vona nkarhi hinkwawo, ni ku va na nkhikhi wa ku lava ku tirha mintirho ya vona hi ku hatlisa na hi ndlela yo antswa leswaku va ta nyika vukorhokeri byo antswa swinene. Hi ku famba ka siku ra ntirho, ku hlanganiwa na swiphiqo swo hambana hambana emintirhweni. Vatirhi va fanele ku tshama va tiyimisele ku hlula swiphiqo leswi hi xihatla na hi ndlela ya kahle swinene. Va fanele ku lava tindlela ta kahle na hi miehleketo ku sivela swiphiqo leswi ku humelela nakambe.
Xikombiso 1: Loko mutirhi loyi a tirhaka endzhawini leyi ku nyikiwaka switifiketi a kuma mhaka ya leswaku va-aka tiko a va enetisiwi hi matirhele lawa ya landzeleriwaka na nkarhi lowu tekiwaka ku humesa xitifiketi lexi, a nga langutisisa ndlela leyi ntirho lowu wu nga tirhiwaka ha kona hi xihatla na hi vuswikoti, a tlhela a lemukisa kumbe ku tsundzuxa murhangeri wa yena.
Xikombiso 2: Loko mutirhi loyi a tirhaka ehofisini leyi korhokelaka va-aki, a kuma leswaku vanhu va tikeriwa ku kuma tindzhawu to paka mimovha, kumbe va yima nkarhi wo leha etilayinini, a nga ringeta ku lavisisa ndlela yo herisa xiphiqo lexi.
Ndzhawu yo tirhela yi nga ha susiwa lomu yi nga kona yi yisiwa eka yinwana leyi nga fikelelaka hi ku olova, kumbe ku nga engeteriwa ndzhawu yinwana yi nga ha vi yinwe.
Mutirhi u tirha ntirho wa yena hi nkarhi
Vatirhi va fanele k lemuka leswaku mintirho ya vona i ya nkoka swinene naswona ku tirha ka vona swi fanele ku teka miehleketo ya vona hinkwayo, nkarhi na matimba ya vona. Vatirhi va fanele ku vona leswaku mintirho ya vona yi tirhiwa na ku hela hi minkarhi leyi nga vekiwa.
Vatirhi a fanele ku ti nyika nsusumeto na ku ti fambisa hi ku tshembheka loko va tirha mintirho ya vona ku ya hi laha milawu yi nga andlariwa ha kona na maendlele ya kona, ku ri hava munhu loyi a va susumetaka kumbe ku sindzisa na ku tsundzuxa ku tirha ntirho wa kona.
Xikombiso 1: Mutirhi u fika entirhweni wa yena ku hundze nkarhi naswona a karhele hi mhaka ya ku va a etlele vusiku hi ku va a ri phatini matolo wa kona, kutani a nga koti ku tirha ntirho wa yena hi ku hetiseka. U ta voniwa nandzu wa ku va a nga ri na vutihlamuleri eka ntirho wa yena na ku tlanga hi mali ya mfumo.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a fanele ku tirha ntirho wa yena hi xihatla lowu nga vekeriwa nkarhi, u fanele ku tirha hi ndlela leyi nga ta endla leswaku nkari lowu nga vekiwa wu nga nwi siyi. Leswi swi nga vula leswaku a tirha na hi nkarhi wa tiya kumbe swakudya swa nhlikanhi na loko nkarhi wo chayisa wu hundzile, kumbe a nga kombela vatirhikulobye leswaku va nwi pfuna loko ntirho wa kona wu ri wukulu swinene ku va wu nga endliwa hi munhu wunwe hi nkarhi lowu nga vekiwa.
Mutirhi u tirha mintirho ya yena hi ndlela ya vutivi na vuswikoti
Vatirhi va fanele ku tshama va ri karhi va tivutisa loko va enetiseka hi ntiyiso eka mintirho ya vona na loko ku ve a va ta enetiseka loko a ku ri vona va kumaka vukorhokeri lebyi va byi nyikaka va-aki. Vatirhi va fanele ku tshama va ri karhi va ti vutisa loko va khome vanhu vanwana ku fana na vatirhikulobye, varhangeri na va-aki hi ndlela leyi kombaka xichavo na ku xixima timfanelo ta vona, na loko va kombisa vuswikoti bya vona, ku tsakela ntirho, ku pfuna na matikhomele lama kombisaka vutivi. Vuswikoti bya vona bya ku korhokela hi ndlela yo kombisa vutivi na vuswikoti swi ta ya na hi xiyimo xa vutivi bya vona eka ntirho lowu va faneleke ku tirha wona, leswi nakambe swi tshikelelaka mhaka ya vutihlamuleri eka vuleteri bya mutirhi na muthori.
Xikombiso 1: Nkarhi wunwana, mutirhi loyi a tirhaka ekhawuntarini u fanele ku pfuna munhu swi ti kombaka a tsandzeka ku twisisa leswaku hikwalaho ka yini swilo swinwana swi tirhiwa hi ndlela yo karhi. Mutirhi a nga fanelanga ku helela munhu wo tani mbilu, kambe u fanele a nwi hlamusela swivangelo swa kona. Loko munhu wa kona a nga enetiseki, mutirhi a nga ringanyeta leswaku munhu loyi a tsala xivilelo xa yena a tlhela a nwi nyika na kherefu lomu a nga rhumelaka xivilelo kona.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a tirha ku hlamula swivutiso swo huma eka va-aki, u fanele ku tiyisisa leswaku swivutiso hinkwaswo swi hlamuriwa hi ku hetiseka naswona tinhlamulo ta kona ti veketeriwe kahle naswona hi ndlela ya ntiyiso. Lomu swi nga kotekiki ku hlamula hi xihatla, mutirhi u fanele ku kombisa leswaku papila ra yena ra swivutiso ri amukeriwile.
Xikombiso 3: Mutirhi loyi a ha ku thoriwaka u tirhisiwa ekhawuntarini a nga ri na vulawuri byo enela naswona a nga se kuma vuleteri byo enela. Hambi leswi ku nga vuriwaka leswaku mutirhi yaloye a nga dyondza ntirho a ri ku tirheni, swi fanele ku langutiwa na leswaku endlele ro tani ri nga onha xiyimo xa muthori ku fika kwihi loko mutirhi loyi o tshuka a nga tirhangi kahle kumbe vanhu lava korhokeriwaka va hlangana na swiphiqo swa ku onheriwa nkarhi wa vona.
Mutirhi a nga fanelanga ku nghenelela eka migingiriko leyi nga yelaniki kumbe ku kavanyeta mintirho ya yena ya ximfumo.
Ku kota ku vuyisa na ku landzelerisa ntshembho eka va-aki, vatirhi hinkwavo va fanele ku tirha hi ndlela yo tshembheka na ku tinyiketela. Leswi swi ta vula leswaku mutirhi a nga ngheneleli, hambi u le ntirhweni kumbe u chayisile, eka migingiriko leyi:-
Nga tekiwaka tani hi ya vuxisi kumbe vukhamba;
Nga kavanyetaka mintirho ya yena ya ximfumo;
Nga kucetelaka ndlela ya matirhele
Nga kucetela ndlela yo karhi eku tekiweni ka xiboho;
Nga khomisaka tingana eka mfumo tani hi muthori; kumbe
Nga langutekaka yi ri ndlela yo tshikelela kumbe ku hlawulekisa vandla rinwana.
Matikhomele ya vatirhi emintirhweni ni le handle yi fanele ku va leyi mfumo lowu nga kona na vanhu va tiko va nga ta va tshembha leswaku va tirha mintirho ya vona hi ku tshembheka, leyi nga na xikongomelo xinwe xa ku korhokela va-aki hi ndlela leyi enetisaka.
Xikombiso 1: Mutirhi loyi a tirhaka eka ndzhawu yo kambela swibalu a nge pfuni vanhu hi nkarhi wa ntirho kumbe loko a chayisile, hi xikongomelo xo hakeriwa kumbe ku xaviwa, kumbe hi ndlela yo tsakela, a pfuna vanhu ku papalata swibalu.
Xikombiso 2: Mutirhi a nga tirheli bodo ya nhlangano wunwana kumbe bindzu lomu ndzawulo ya yena yi endlaka mabindzu na vona.
Mutirhi u fanele ku ti hambanyisa na migingiriko yinwana kumbe ku teka swiboho leswi nga ta vuyerisa hi ndlela yo ka yi nga ri kahle, naswona leswi swi fanele ku hlambanyiwa hi mutirhi.
Nkarhi wunwana na wunwana loko mutirhi a twa a tsandzeka ku landzelela nkongomelo eka matirhelo ya yena kumbe loko a teka xiboho, kumbe loko vanhu vanwana va ri na swivangelo swo tiya no tshembha leswaku a va swi koti ku tshama eka nkongomelo wa matirhele ya vona hi mhaka ya ku tinghenisa eka mintirho yinwana, va fanele ku hatlisa va tshika migingiriko leyinwana ku kota ku sirhelela mintirho leyinene, vutshembheki na xiyimo lexinene xa mintirho ya mfumo.
Xikombiso 1: Loko mutirhi a tirha eka xiyenge xo hlawula vathoriwa lava nga ta pfala xivandla lexi nga kona xa ntirho, kutani a ya kuma leswaku unwana wa xaka ra yena u endle xikombelo xa ku thoriwa naswona u hoxiwe eka nxaxamelo wa vakamberiwa, mutirhi yoloye u fanele ku kombela ku humesiwa eka ntirho lowu hikuva swi ta tekiwa leswaku a nga tirhi hi ku kongomisa kambe u voyamela kunwana. Mutirhi u fanele ku tlhela a tsala xikombelo xa ku humesiwa ka yena.
Xikombiso 2: Loko mutirhi a ri xiphemu xa ku xaviwa ka misava leswaku ku ta endliwa ntirho wa mfumo, naswona xiphemu xinwana xa misava ya kona xi ri xa xaka ra yena, mutirhi loyi u fanele ku humesela mhaka leyi erivaleni eka varhangeri va yena naswona a ti humesa eku tirhiweni ka ntirho lowu.
Mutirhi u pfumela vutihlamuleri bya ku va kona eka mintirho ya vuleteri leyi va ka kona na ku tihluvukisa entirhweni wa yena.
I vutihlamuleri byinwana eka varhangeri ku vona leswaku vatirhi va vona va kuma vuleteri bya nkarhi na nkarhi ku tiyisisa leswaku va kota ku tirha mintirho ya vona hi ku tiyimela hi voxe, na ku va nyika matimba eka tidyondzo ta mintirho ya vona ni le ka nkarhi lowu taka. Hambi swi ri tano, mutirhi unwana na unwana u na vutihlamuleri bya ku teka magoza lama nga fanela ku tiyisisa leswaku:-
a U na vutivi lebyi nga helela na ku twisisa leswi nga languteriwa eka yena tani hi mutirhela mfumo;
b U na vutivi lebyi nga helela na ku twisisa leswaku u fanele ku tirha hi ndlela yihi;
c U tiyisisa vutivi na vuswikoti bya yena leswaku a ta kota ku swi tirhisa ni le ka swiyimo swa le henhla minkarhi leyi taka.
Xikombiso 1: Loko mutirhi lontshwa a lava ku tiyisisa leswaku u fanele ku tirha hi ndlela yihi, u fanele ku languta milawu leyi fambisaka matirhele ya yena a tlhela a vutisa vatirhikulobye kumbe murhangeri kumbe ku kombela hinkwavo leswaku va nwi pfuna.
Xikombiso 2: Mutirhi loyi a nga tirhela mfumo nkarhi wo leha swinene a nga kombisa ku ka a nga lulamelangi entirhweni wa yena eka swiyenge swinwana swa ntirho. Swi ta va na nkoka eka yena ku tirhisa nkarhi wunwana leswaku a ya leteriwa, xikombiso, ku nghenela dyondzo yo karhi leyi fambelanaka na ntirho wa yena, kumbe ku titsarisa ku yisa tidyondzo ta yena emahlweni.
Mutirhi wa tshembheka na ku va na vutihlamuleri loko a tirhana na timali ta tiko, a tlhela a tirhisa nhundzu ya mfumo na switirhisiwa swinwana hi ndlela leyi nga fanela, naswona leswi nga pfumeleriwa hi mfumo ntsena.
Va-aka tiko va veka ku tshembha ni ku langutela ka vona eka vatirhela mfumo lava tirhanaka na tinhundzu kumbe timali ta mfumo, leswaku va ta tirha hi ku tshembheka na vutihlamuleri.
Vatirhi va tlhela va languteriwa ku vanga nhlayiso wa mali kumbe ku vuyeriwa eka vahakeri wa swibalu hi ndlela leyi va khomaka nhundzu na mali ya mfumo ha kona. Swi na nkoka leswaku vatirhi va twisisa leswaku, loko mfumo wu tirhisa mali yintsongo, swi ta tlakusa xiyimo xa matirhele lamanene eka va-aki tiko hinkwavo hi nkarhi lowu nga vekiwa na hi switirhi leswi nga kona.
Xikombiso 1: Loko mutirhi a kota ku fikelela eka muchini wo fekisa, a nga fanelanga ku rhumela kumbe ku amukela swilo swo ka swi nga ri swa mfumo hi vuxisi bya leswaku hinkwaswo i swa mfumo. Loko mutirhi a lava ku rhumela fekisi leyi nga riki ya ntirho, u fanele ku kuma mpfumelelo wa ku endla tano, a tlhela a hakelela ntirho lowu a nga ta va a wu endlile wu kala wu nga ri wa mfumo.
Xikombiso 2: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya mfumo ku fana na movha, michini kumbe vhanichara hi ndlela ya vusopfa a tlhela a swi onha. Leswi swi vula leswaku mali ya tiko yi onhiwa mahala naswona swi nga vanga na matirhelo ya xiyimo xa le hansi, ku nga mhaka leyi nga lavekiki eka mintirho ya mfumo.
Xikombiso 3: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya mfumo ku fana na switsalu, maphepha, kumbe movha, a swi tirhisela yena nwinyi. Leswi a hi ku tirhela va-aki hi ku tshembheka hikuva mutirhi wo tani a ngo yivela mfumo na muhakeri wa xibalu ntsena, kambe u endla ni leswaku va-aka tiko va nga tshembhi mfumo eka vukorhokeri bya wona.
Mutirhi u tlakusa xiyimo xa matirhelo lamanene, vuswikoti, na ku humesela mintirho ya kona erivaleni.
Ku tlakusa xiyimo xa matirhele lamanene, vuswikoti, na ku humesela matirhele lamanene erivaleni swi vula leswaku vanhu hinkwavo va fanele ku kota ku pfuneka, ku tsundzuxiwa hi ndlela ya xinghana na vukorhokeri lebyinene hi ku ringanana, swi tlhela swi nga yi na hi swiyimo swa vona etikweni, rimbewu kumbe mbala wa vona.
Loko va tirha mintirho ya mfumo hi ku hetiseka, vuswikoti na vutihlamuleri, nkoka na milawu ya ku ya hi Vumbiwa swi fanele ku tshama emiehleketweni ya vona. Hi minkarhi hinkwayo, vatirhi va fanele va ringeta ku heta mintirho ya vona ku ri hava ku nonoka, naswona va fanele ku ti byela ku endla mintirho leyi nga hetiseka, swi nga langutiwi leswaku ntirho wolowo wu na nkoka ku fika kwihi.
Xikombiso 1: Loko mutirhi a nyikiwe xileriso xa ku endla tikopi ta maphepha lawa ya fanele ku katsiwa eka mapapila lawa ya nga ta rhumeriwa eka swiyenge swo hambana hambana, maphepha lawa ya kopiwaka ya fanele ku va lawa ya baseke na ku vonakala kahle, tani hi leswi matirhele yo tani ya nga ta tlakusa xiyimo xa xiyenge xexo.
Xikombiso 2: Mutirhi loyi a tirhaka ku lawula xiyenge xa mimovha ya mfumo u fanele ku tiyisisa leswaku tibuku ta mimovha hinkwayo leyi nga vekiwa eka xiyenge xa yena, ti yisiwile ku ya kamberiwa hi nkarhi naswona mimpfhuka leyi nga fambiwa yi longoloxiwe hi ndlela leyi nga fanela.
Xikombiso 3: Mintirho yinwana na yinwana leyi endliwaka, yi fanele ku tsariwa yi vonaka leswaku ndlela leyi nga landzeleriwa na swiboho leswi nga tekiwa swi va erivaleni loko ko tshuka ku ve na xivutiso xinwana kumbe xivilelo. Leswi swi ta tiyisisa matirhele yo humela erivaleni.
Mutirhi loko a ri karhi a tirha mintirho ya yena ya mfumo, u ta nyika swiviko eka varhangeri, swa vuxisi, matirhele ya vukanganyisi, xinwana manana, matirhelo yo ka ya nga amukeleki, kumbe matirhele yanwana na yanwana yo biha, lawa ya nga vangaka nandzu, kumbe lawa ya tshikelelaka swilaveko swa va-aki.
Matirhelo ya vukanganyisi ya vula ku hangalaka ka moya wa matirhele lawa ya nga talela hi vuxisi na ku xavisiwa ka mintirho. Leswi swi fambisana na vugevenga, ku fana na ku kucetela ku handza mintirho ya vanwana lomu a wu nga fanelanga, ku ngungumerisa swidzidziharisi, ku hakela vatirhi lava nga ha ri ki kona emintirhweni, vuxisi, na vukanganyisi lebyi nga kavanyetaka kumbe ku xungeta xiyimo xa ikhonomi. Xo sungula, i mhaka leyi nga amukelekiki etikweni naswona yi nga khombo eka muganga wunwana na wunwana. Leswi swi vanga na hi ntshikelelo wa ku va munhu a lava ku hatla a fuma. Xa vumbirhi, swi tekela ehansi xiyimo xa tirhele ra tipolotiki hi ku onha ntshembho lowu a wu ri kona, hikuva loko mfumo wu lahlekeriwa hi vutshembheki, swi vanga ku pfumaleka ka ntshamiseko na milawu. Xa vunharhu, swi kavanyeta ikhonomi ya tiko. Leswi swi va tano hikuva swi sivela mintirho ya vuvekisi, ku nga ha va hi matiko ya le handle kumbe vanwamabindzu va kwala tikweni. Matirhele ya vukanganyisi ya herisa ku tshembha eka mintirho ya xidemokiratiki. Ya fanele ku herisiwa ku suka erimintswini.
I ntirho wa vatirhi hinkwavo ku mangala magoza manwana na manwana lawa ya nga ri ki ya nawu, matikhomele yo pfumala ntiyiso na matirhele yo kanganyisa eka varhangeri va vona kumbe varhangeri vanwana loko va tshukaka va hlangana na swo fana na leswi. Matirhelo ya vukanganyisi ya tala ku hlohleteriwa hi swo fana na ku pfumala milawu ya matirhele, ku pfumaleka ka vutihlamuleri na xinwana manana.
Xikombiso 1: Mutirhi loyi a tirhaka ku fambisa vatirhi hi xibazana xa mfumo a nga pfumeleriwa, hi swivangelo swinwana, ku chayela xibazana leyi a ya xi paka ekaya ka yena. Vatirhi vanwana va nga thumbha mhaka ya leswi u tirhisa xibazana hi ndlela yo tivuyerisa yena nwinyi. Va fanele ku mangala mhaka leyi hi xihatla eka varhangeri va muchayeri wa xibazana. Loko swi fanerile leswaku ku tekiwa magoza manwana, mhaka leyi yi nga ha sirheleriwa hi muyimeri wa vanhu.
Xikombiso 2: Loko mutirhi wa le ka ndzawulo ya vutleketli loyi a tirhaka ku koxa mali ya ndziho eka vachayeri va mimovha lava tlulaka milawu ya patu, a nyikiwa mali yo nwi xava hi muchayeri, mutirhi yoloye u fanele ku mangala muchayeri loyi leswaku a ta tengisiwa. Loko mutirhi loyi o amukela mali yo nwi xava, u na nandzu wa matirhele ya vuxisi na vukanganyisi.
Xikombiso 3: Mutirhi a nga tinghenisi eka matirhelo ya vukanganyisi, kambe u vona mutirhikulobye loyi a tinghenisaka. Loko mutirhi loyi a miyela hi swona a nga vuli nchumu, na yena u nghenelela eka matirhelo ya manyala leswi nga ta onha na xiyimo xa matirhele ya mfumo. Hi ndlela yaleyo, u voniwa nandzu wa ku nghenisa xandla eka matirhelo ya vukanganyisi
Mutirhi u nyika switsundzuxo swa ntiyiso leswi nga helela, naswona swi nga na vuxokoxoko byo helela eka vurhangeri loko a komberiwa ku pfuna hi ndlela leyi.
Nkarhi wunwana na wunwana loko vatirhi va komberiwa ku nyika switsundzuxo eka varhangeri eka mhaka yihi kumbe yihi, switsundzuxo swa kona swi fanele ku va swi fambisiwa hi milawu ya matirhele. Ku nga vi switsundzuxo leswi leswi nga na nhlohletelo wa leswi mutirhi a swi tsakelaka kumbe leswi a nga swi tsakeliki.
Xikombiso : Mutirhi loyi a tirhanaka na swihoxo swa mutirhikulobye, loyi yena a nwi twelaka vusiwana, a nga fanelanga ku tumbeta vumbhoni byinwana eka varhangeri leswaku a ta veka mutirhi loyi eka xiyimo xo antswa ku tlula xihoxo xa yena. Ku tumbeta vumbhoni kumbe vuxokoxoko byinwana eka mhaka leyi swi nga vana khombo eka ndzawulo leyi a tirhaka eka yona.
Mutirhi u xixima swihundla etimhakeni tinwana, mapapila na mbhurisano, leswi hi mukhuva wa swona swi tekiwaka tani hi timhaka ta xihundla.
Ku humesela matirhele erivaleni, swi katsa leswaku munhu unwana na unwana a va na mfanelo yo kota ku fikelela mahungu lawa ya nga khomiwa hi mfumo, loko ku ve mahungu ya kona ya laveka ku ta sirhelela timfanelo tinwana ta munhu. Swa endleka leswaku ku va na mahungu lawa ya tekiwaka ya ri xihundla. Eka mhaka yo tani, swi le ka mutirhela mfumo ku xixima xihundla tani hi leswi ku boxa mhaka leyi swi nga va ka na khombo eka mfumo.
Xikombiso 1: Swi ta va swi bihile eka mutirhi ku nyika vamahungu mhaka leyi nga xihundla, ku fana na mapapila ya khabinete kumbe mpfhapfharhuto wa milawu ya mavumbiwele ya mfumo lowu nga kona.
Xikombiso 2: Mahungu lawa ya tshamaka etifayilini ta vatirhi ya tekiwa tani hi xihundla naswona ya fanele ku tekiwa hi ndlela yaleyo minkarhi hinkwayo.
Mahungu lawa a ya fanelanga ku nyikiwa tikhampani ta ndzindzakhombo kumbe munhu unwana na unwana loyi a nga tirheki eka ndzhawu yaleyo ehandla ka loko ku ri na xivangelo lexi amukelekaka naswona ku ri mhaka leyi nga amukeriwa.
Xikombiso 3: Mbhurisano lowu fambisiwaka hi michini.Mahungu lawa ya nga xihundla a ya fanelanga ku fambisiwa hi michini yo fana na yo fekisa ku ri hava vusirheleri byinwana eku fambisiweni loku. Ku fekisiwa ka mahungu ya kona, swi fanele ku sungula swi pfumeleriwa hi nwinyi wa mahungu, na mahungu ya kona ya tsariwa leswaku I ya xihundla swinene, naswona ku boxiwa ni leswaku a swi pfumeleriwi ku va swi rhumeriwa hi michini ya mani na mani ehandle ka loko ku tekiwe magoza yo karhi yo sivela ku hangalaka ka mahungu. Mahungu ya xihundla ya fanele ku sirheleriwa hi tindlela hinkwato leti nga va ka kona.
VULAWURI BYO FIKELELEKA: Mahungu ya swiyimo swo hambana hambana ya fanele ku fikeleleka eka vanhu lava swi nga fanela leswaku va kota ku ya tirhisa. Ku fanele ku landzeleriwa na nxaxamelo wa malawulele. Timfanelo ta ku kota ku fikelela ti fanele ku tshama ti ri karhi ti landzeleriwa. Marito kumbe tinomboro leti mutirhi a ti tirhisaka ku nghena eka khomputa hi tona a ti fanelanga ku tiviwa hi vanhu vanwana hambi ku ri hi xivangelo xihi kumbe xihi. Ku tirhisiwa ka swo fana na rhimoti swi fanele ku lawuriwa hi tindlela leti nga fanela ku fana na vuxiya xiya byo helela. Ku pfumeleriwa ku fikelela eka mhangu ka vanhu vanwana swi nga endliwa ntsena loko swi tiyisisiwile leswaku a ku na khombo eka swona.
E-MAIL NA WWW: Leswi swi fanele ku tirhisiwa etimhakeni ta mabindzu kumbe mintirho ya mfumo, ku nga ri ku tirhisa leswi nga ri ki nawini. Ku rhumeriwa ka mahungu manwana ya nkoka swi fanele ku fambisana na vusirheleri lebyi nga fanela. Ku fanele ku tshama ku ri karhi ku kamberiwa "virus" ya tikhomputa, naswona mahungu lawa ku ehleketeriwaka leswaku ya nga va yona eka e-mail, ya nga pfuriwi. Ku fanele ku sirheleriwa na swo fana na ku nghenelela eka mintirho ya vutsari ya vanhu vanwana, ku tiyisisiwa na ku tekeriwa enhlokweni ka venyi va mintirho va xidzi. Leswi nga riki swa nkoka swi fanele ku susiwa.
KU SIRHELELA MAHUNGU: Mahungu lawa ya nga ya xihundla ya fanele ku rhumeriwa ku ri na vusirheleri lebyi nga tsariwa. Mintirho yo sindzisa vusirheleri yi fanele ku endliwa yi tlhela yi andlaleriwa vatirhi. Mahungu ya xihundla ya fanele ku tekiwa hi ndlela yaleyo minkarhi hinkwayo. Xiyimo lexi vanhu vanwana va faneleke ku teka mahungu lawa xi fanele ku tumbuluxiwa mahungu ya kona ya nga se humesiwa. Vusirheleri bya mahungu byi nga vi ehenhla ka swo fana na ti-password ntsena, kambe na swinwana swo pfuneta ku fana na "biometrics". I vatirhi lava nga pfumeleriwa lava faneleke ku vulavula na vamahungu. Mbulavurisano wa kona ku fanele ku ri lowu nga kunguhatiwa kahle wu tlhela wu fambisana na matirhele. Tikherefu na tinomboro leti ku rhumeriwaka eka tona, swi fanele ku tiyisisiwa mahungu ya nga se rhumeriwa.
KU SIVELA KU FAMBISIWA KA MAHUNGU SWI NGA RI NAWINI HI MICHINI: Ku fanele ku va na vusirheleri bya xiyimo xa le henhla eka michini ya tikhomputa. Ku fanele ku kamberiwa nkarhi wunwana na wunwana ku vona leswaku ngungumeriso lowu wu nga herisiwa hi ndlela yihi. Ku fanele ku tiyisisiwa tindlela ta xihatla to cinca na ku hoxa swinwana. A ku fanelanga ku humesiwa vumbhoni byinwana loko ku lulamisiwa swinwana. Vugevenga bya tikhomputa byi nga vanga ku xupuriwa ka munhu hi ku ya hi milawu leyi fambisaka tirhele ra tikhomputa (Electronic Communications and Transaction Act, Interception and Monitoring Act) na yinwana leyi langutaka eka vugevenga. Ku lemukisiwa ka vatirhi hi mhaka leyi, swi fanele swi tekeriwa enhlokweni swinene minkarhi hinkwayo.
MATIKHOMELE YA MUNHU NA LESWI A SWI TSAKELAKA SWA LE HANDLE KA NTIRHO
Mutirhi hi nkarhi wa ntirho, u ambala na ku tikhoma hi ndlela leyi nga ta tiyisisa xiyimo xa mintirho ya mfumo.
Mfumo na va-aka tiko va langutele xiyimo xa le henhla xa matirhele na vuswikoti eka vatirhela mfumo. Vuswikoti swi vula ku fika hi nkarhi entirhweni, ku kota ku ringanyeta ku cinca, ku tinyiketela eka ntirho, na vutshila eka mintirho ya yena. Maambalele ku fanele ku ri lawa ya nga basa, yo languteka na ku xiximeka. Vatirhi ngopfu lava tirhanaka na va-aki minkarhi hinkwayo, va fanele ku vona leswaku va ambala hi ndlela leyi nga ta amukeleka va nga languteki ingaku a va basanga.
Xikombiso 1: Vatirhi, ngopfu lava tirhanaka na va-aki minkarhi hinkwayo, a va fanelanga ku ambala swambalo swo handzuka kumbe tibokhati leti nga boxeteriwa.
Xikombiso 2: Ku hava mutirhela mfumo na unwe loyi a nga pfumeleriwaka ku ta entirhweni a nga basangi. Xikombiso, mutirhi loyi a tirhaka eka ndzhawu ya vuamukelo bya vanhu va laha tikweni ni va le matikweni mambe a ta entirhweni a nga tsemangi malebvu naswona a nuhwa byalwa, mutirhi yaloye u ta va a nyika xivumbeko xo biha eka tiko ra Afrika Dzonga, leswi nga hetelelaka swi onhele tiko hinkwaro.
Mutirhi u fanele ku tirhisa hi ndlela yo komba vutihlamuleri swo fana na swipyopyi kumbe switirhisiwa swinwana leswi nga pyopyaka munhu.
Mutirhi a nga fanelanga ku tirha mintirho ya yena a pyopyiwile. Ehandle ka ku nyumisiwa leswi nga vangekaka, leswi swi nga kavanyeta na matirhele ya ntirho wa yena na ntirhisano eka vatirhikulobye na va-aki.
Moya wa ntirho wa vatirhi na ntirhisano swi na nkoka eka matirhele lamanene eka mintirho ya mfumo. Vatirhi a va fanelanga ku tinyumisa emahlweni ka vatirhikulobye hi ku tirha mintirho ya mfumo va pyopyiwile.
Na loko mutirhi a nga ri ntirhweni, wa ha tama a ri mutirhela mfumo naswona u fanele ku va na vutihlamuleri lebyi hetisekeke leswaku a nga chikisi xiyimo xa mintirho ya mfumo.
Xikombiso 1: Murhangeri loyi a nwaka swipyopyi swo tala hi nkarhi wa xinkhubyana xa hofisi a tlhela a pyopyiwa swinene u ta tinyumisa emahlweni ka vatirhikulobye, varhangeri na vatirhi lava nga hansi ka yena. Leswi swi nga va na mbuyelo wo ka wu nga tsakisi eka mintirho ya yena na xiyenge xa yena.
Xikombiso 2: Loko mutirhi, ngopfu loyi a faneleke ku tirhana na va-aki, a ta entirhweni a ri karhi a nuhwa byalwa kumbe ku nyanyisa xiyimo, a pyopyiwile, u va a endle vubihi byo tlula mpimo eka mintirho ya mfumo, naswona matikhomele yo tani ya ta onha xiyimo na matirhele hinkwawo ya mfumo. Swi na nkoka ku twisisa leswaku matikhomele ya muxaka lowu ya tekiwa tani hi vubihi naswona mutirhi yaloye u fanele ku hehliwa hi ndlela leyi yi faneleke.
Mutirhi a nga fanelanga ku amukela tinyiko exihundleni, kumbe leswi nga ta nwi vuyerisa leswi nga va ka na nxavo wa le henhla ka R350, swi huma eka munhu wihi kumbe wihi, a nga kumanga mpfumelelo wo huma eka murhangeri wa yena, loko a ri karhi a tirha mintirho ya mfumo, ehandle ka swona swi ta tekiwa tani hi mintirho yo xava vukorhokeri.
Loko munhu a thoriwile tani hi mutirhela mfumo, xiyimo xa yena xi na nkoka naswona xi na nhlamuselo yo karhi. Swi le rivaleni leswaku mutirhi yaloye u xavisele mfumo vutivi na vuswikoti bya yena, naswona wa hakeriwa hi mali leyi hlengeletiwaka eka swibalu swa va-aka tiko, leswi vulaka leswaku mutirhi yaloye u ta fanela ku tirhela va-aki hi ku hetiseka na vuswikoti na ku tinyiketela.
Swi fanele ku twisiseka eka vatirhela mfumo na miganga hinkwayo leswaku ehandle ka loko ku ri mhaka leyi nga bohiwa no tsariwa leswaku mu-aki a hakela mali yo karhi ya vukorhokeri, ku fana na loko ku hakerisiwa mali yinwana loko munhu a teka pasi, a ku fanelanga ku hakerisiwa tihakelo tinwana. Milawu ya muxaka lowu yi fanele ku katsiwa eka swiyenge hinkwaswo swa milawu naswona yi fanele ku vekiwa eka ndzhawu leyi nga ta vonaka swinene emiakweni leswaku va-aka tiko va ta vuyeriwa hi ku tirha ku ya hi yona. Loko ku faneleke ku hakerisiwa mali eka mintirho yinwana, leswi swi fanele ku tsariwa swi va erivaleni eka tifomo to endla swikombelo swa mintirho ya kona.
Loko swa ha te tani, lava nyikaka vukorhokeri byinwana etikhampanini va fanele ku lemukisiwa leswaku mfumo wu endla mintirho leyi, wu tirha hi ku ya hi milawu ya Vumbiwa bya tiko leyi lavaka leswaku mintirho ya kona yi tirhiwa hi vuswikoti lebyikulu swinene. Ku amukela tinyiko to xava vukorhokeri, swikhenso na ku xaveriwa swakudya na swinwana, a swi fanelanga ku vumba xiphemu xa ku xava ku tirheriwa eka mintirho ya mfumo tani hi leswi swi vangaka vonele ro ka ri nga amukeleki eka varhangeri na ku pfuneta ku nyika nkucetelo wa ku teka swiboho. Swi tlhela swi vanga mphikizano wo ka wu nga fanelanga lomu swiyenge leswintsongo swinwana leswi phakelaka mintirho leyi swi tsandzekaka ku tirha mintirho ya kona.
Tani hi leswi tirhele leri ri nga tlulelaka ni le ka swiyenge swinwana, endlele leri landzelaka ri kongomisa ku tirha tani hi ndlela yo fambisa na ku lawula matirhele eka ndzawulo. A swi koteki ku nyika tindzawulo mafambisele yo helela naswona tindzawulo ti fanele ku tihlanganisa na khomixini ya mintirho ya mfumo ku kuma switsundzuxo loko va ri na ku kanakana loko swi ta eka mafambisele na malawulele ya swiyimo swinwana leswi nga tumbulukaka.
Ku amukela tinyiko tinwana na tinwana kumbe leswi nga va ka na nkoka wa mali ku suka eka munhu loyi a lavaka ku tirheriwa ntirho wa mfumo kumbe loyi ku endliwaka swa mabindzu na yena, kumbe mintirho leyi lawulaka hi matirhele ya mutirhi eka mintirho ya yena ya mfumo, swi nga amukeriwa ntsena loko ko va na mpfumelelo lowu nga tsariwa wu va erivaleni hi murhangeri wa ndzawulo yaleyo.
Swi na nkoka ku lemuka leswaku tinyiko ta kona kumbe malwandla yo huma eka munhu unwana ehandle ka loyi ku nga xirho xa ndyangu wa yena, swi fanele ku boxiwa swi tiveka. Tinyiko kumbe swikhenso leswi faneleke ku hlambanyiwa ku va kona hi leswi hundzaka nxavo wa R350. Vatirhi va nga tlhela va tihlanganisa na khomixini ya mintirho ya mfumo loko va kanakana ehenhleni ka tinyiko ta kona.
Mutirhi a nga fanelanga ku humesa mahungu manwana ya ximfumo ku endlela leswaku a ta vuyeriwa kumbe ku vuyerisa vanwana.
Vatirhi lava loko va ri karhi va tirha mintirho ya vona, va tshukaka va hlangane na mahungu manwana lawa ya nga ya nkoka na xihundla minkarhi hinkwayo, a va fanelanga ku humesa mahungu yalawa va nga kumanga mpfumelelo wo endla tano. Mahungu ya kona a ya fanelanga ku humesiwa leswaku mutirhi a ta vuyeriwa kumbe ku vuyerisa vanhu vanwana, kumbe ku seketela mintirho yinwana yo homboloka ku vuyerisa vanwana. Swi na nkoka leswaku vatirhi va tekela enhlokweni leswaku ku humesiwa ka mahungu ya kona a swi nga lwisani na vukorhokeri bya va-aki.
Vatirhi va fanele ku twisisa leswaku ku humesela mintirho erivaleni a swi vuli leswaku ku humesiwa mahungu ya xihundla hi ndlela yo ka yi nga amukeleki. Leswi swi nga kotekiki ku humesa milawu ya mafambisele ya leswaku hi wahi mahungu lawa ya nga humesiwaka naswona eka mani, vatirhi va tsundzuxiwa leswaku va sungula va kuma mpfumelelo eka varhangeri va vona loko ku ri na leswi va nga ri ki na ntiyiso wa swona.
Xikombiso 1: Ku humesiwa ka mahungu ya mahlawulele ya vathoriwa kumbe swivutiso leswi nga ta vutisiwa loko va kambela vayimela ku thoriwa eka xivandla xa ntirho, a swi nga vi swi hoxekile eka vayimela ku thoriwa lava nga swi vonangiki, kambe swi ta vanga mbuyelo wo biha eka ndzinganiso wa timfanelo ta vayimela ku thoriwa lava phikizanelaka xiyimo xa kona xa ntirho.
Xikombiso 2: Loko mutirhi, hi mhaka ya xiyimo lexi a nga ka xona entirhweni wa yena, a tiva ntirho lowu mfumo lowu nga ta vanga ku vuyeriwa kunwana eka ndzhawu yo karhi, mutirhi yaloye a nga fanelanga ku endla leswaku vutivi lebyi a nga na byona byi nwi fumisa kumbe byi fumisa vandyangu, maxaka kumbe vanghana va yena.
Mutirhi a nga fanelanga ku tirha mintirho yinwana leyi nga nwi hakelaka ehandle ka ntirho wa yena, kumbe ku tirhisa nhundzu ya mfumo eka mintirho ya kona, a nga kumanga mpfumelelo wo endla tano.
Vatirhi va languteriwa ku veka miehleketo ya vona hinkwayo, nkarhi na vuswikoti bya vona eka mintirho ya vona ya mfumo tani hi muthori. Xiyimo xa ntirho na swikoxo swa kona eka mfumo swi va laha swilaveko swa va-aki na miganga ya vona swi nga va ka eka ntshikelelo loko mutirhela mfumo o amukela ku tirha mintirho yinwana leyi nga nwi hakelaka ehandle ka ntirho wa yena. Se swi na nkoka leswaku mutirhi a sungula a kuma mpfumelelo wa ku tirha mintirho leyi nga ta nwi hakela hi nkarhi wa yena.
Xikombiso 1: Mutirhi u va xiphemu xa bindzu rinwana. U fanele ku va entirhweni wa bindzu ra yena loko a chayisile entirhweni wa mfumo ntsena. Swi nga languteriwanga, ntirho wa yena wa mfumo wu koxa leswaku u fanele ku tirha ku hundzisa nkarhi lowu a chayisaka hi wona. Hikwalaho ka leswi, swi nga vanga ku hlangana ni leswaku a hlawula emintirhweni ya yena, swi pfilungayisa na ku hanganisa miehleketo.
Xikombiso 2: Dokodela wo tshungula loyi a thoriweke exibedlele a nga fanelanga, ku ri hava mpfumelelo ku suka eka murhangeri wa yena, a endla mintirho ya le xihundleni leyi a nga ta hakeriwa eka yona, ku nga ha va endzhawini yo tshungula ya munghana wa yena kumbe a tirhisa nhundzu ya mfumo na mirhi ya mfumo ku tshungula endzhawini ya kona.
Xikombiso 3: Mutirhi u tirha ntirho wunwana ekaya ka yena loko a chayisile entirhweni wa yena wa mfumo, leswi nga vulaka leswaku u etlela nkarhi wuntsongo. Leswi swi nga vanga leswaku mutirhi yoloye a karhala ni nhlikanhi a nga ha swi koti ku tirha ntirho wa yena hi laha a languteriwaka ha kona. Leswi a swi yelani na ku tithela ku enerisa swilaveko swa va-aki naswona iku tlangisa mali ya vahakeri va swibalu hi ndlela yinwana.
KAVANYISA 2
MATIKHOMELE YA VATIRHI EKA MINTIRHO YA MFUMO
A. XIKONGOMELO
A.1 Ku kota ku fikelerisa matirhelo ya ku ya hi Vumbiwa bya tiko eka mintirho ya mfumo, vatirhi hinkwavo va languteriwa ku landzelela milawu ya matikhomele lama nga longoloxiwa eka xiyenge lexi.
A.2 Milawu ya matikhomele ya fanele ku tirha tani hi ndlela yo lawula vatirhi eka leswi va languteriwaka ku swi endla eku tirheni ka vona, hi ku landzelerisa matikhomele ya munhu kumbe hi ku tirhisana na vanwana. Ku landzelerisa matikhomele lamanene ya matirhele swi nga tiyisisa matirhele ya vuswikoti na ku pfuna ku tiyisisa ku titshembha eka mintirho ya mfumo.
B. MANGHENELO
B.1 Ku fanele ku va na ndlela ya malawulele ya vatirhi eka vuxaka bya vona na huvo yo endla milawu, vanwatipoltiki na swirho swa swiyimo swo hambana hambana eka mfumo, vatirhikulobye na va-aki, leswi nga ta nyika ndlela ya leswi vatirhi va faneleke ku tirhisa xiswona mintirho ya vona, leswi faneleke ku endliwa na ku va swi nga nghenelelani ku vanga ku hambana ka miehleketo, na leswi swi languteriwaka eka vona ku ya hi matikhomele ya le ntirhweni ni ya le handle ka ntirho.
B.2 Hambi leswi milawu ya matikhomele yi nga mpfhapfharhutiwa hi ku hetiseka, a hi milawu yo hetelela yo lawula matikhomele ya vatirhi. Hambi swi ri tano, varhangeri va tindzawulo, hi ku ya hi vutihlamuleri lebyi va nga na byona ku ya hi xiyenge xa 7 (b) xa nawu wa vurhangeri bya xiviri na mafambisele ya tindzawulo na ku ya hi milawu yo tshinya, va fanele ku tiyisisa leswaku matikhomele ya vatirhi va vona ya fambelana na matirhele na ilawu leyi fambisaka milawu ya mfumo na matirhele lawa ya nga vekiwa ku ya hi milawu ya mfumo. Varhangeri va tindzawulo va fanele ku tiyisisa leswaku vatirhi va vona va tiva milawu leyi faneleke ni leswaku va yi amukela na ku bohiwa hi yona eka matirhele ya vona.
B.3 Xikongomelo- nkulu xa milawu ya matirhele hi lexinene, ku nga ku tekela enhlokweni na ku tlakusa swilaveko swa va-aki hi ku va korhokela. Ehandle ka swona, mutirhi u ta voniwa nandzu wa vubihi naswona a nga xupuriwa hi ndlela leyi nga fanela na hi ku ya hi ntwanano lowu nga ta fikeleriwa loko a tlula milawu leyi nga vekiwa ya matikhomele entirhweni, kumbe a tsandzeka ku landzelela milawu hi ku angarhela.
C. MILAWU YA MATIKHOMELE
C.1 VUXAKA NA TIHUVO TO ENDLA MILAWU NA VURHANGERI BYA TINDZAWULO
Mutirhi:-
C.1.1 u fanele ku tshembheka laha tikweni, ku xixima Vumbiwa bya tiko, na ku boheka ku tirha hi ku landza vumbiwa loko a tirha mintirho ya yena ya siku rinwana na rinwana;
C.1.2 u fanele ku rhangisa swilaveko swa va-aki loko a tirha mintirho ya yena;
C.1.3 u fanele ku tirha ku ya hi milawu ya mfumo lowu nga kona na hi ku tshembheka loko a tirha mintirho ya yena tani hi laha swi nga tsariwa eka milawu yinwana;
C.1.4 u fanele ku ringeta ku tiva na ku tiboha ku ya hi milawu na swileriso swinwana leswi nga kona eka matikhomele ya yena entirhweni.
C.1.5 u fanele ku tirhisana na swiyenge swinwana swa mfumo leswi nga tumbuluxiwa hi ku ya hi nawu na Vumbiwa leswaku swi ta tekela enhlokweni swilaveko swa va-aki.
C.2 VUXAKA NA VA-AKA TIKO
Mutirhi:-
C.2.1 u fanele ku tiyisa vunwe na xichavo eka tiko ra Afrika Dzonga loko a tirha mintirho ya yena ya mfumo;
C.2.2 u ta fanela ku tirhela va-aki hi ndlela yo ka a nga voyameli tlhelo rinwe leswaku a ta kota ku vanga ku tshembha eka mintirho ya mfumo;
C.2.3 u fanele ku tirheka, ku pfuna vanwana na ku kumeka nkarhi hinkwawo loko a tirhana na va-aki, u fanele ku teka va-aki va ri tikhasimende ta yena minkarhi hinkwayo, lava naswona va faneleke ku kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla;
C.2.4 u fanele ku tekela nhlokweni swiyimo na swivilelo swa va-aki loko a ri karhi a tirha mintirho ya yena na loko a teka swiboho leswi va khumbhaka;
C.2.5 u fanele ku tinyiketela minkarhi hinkwayo eka mintirho ya nhluvukiso wa va-aka tiko va Afrika Dzonga hinkwavo.
C.2.6 a nga fanelanga ku hlawula vanhu va tiko hi ndlela yo ka yi nga amukeleki ku fana na hi mbala wa munhu, rimbewu, rixaka, muhlovo, rimbewu leri a tsakelaka ku hanya na rona, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, mintirho ya tipolotiki, leswi a tshembhaka eka swona, ndhavuko kumbe ririmi leri a ri vulavulaka;
C.2.7 a nga fanelanga ku tlanga hi xiyimo xa yena eka mintirho ya mfumo kumbe ku tshikelela ku navela ka vandla rinwana ra tipolotiki kumbe ntlawa wunwana;
C.2.8 u fanele ku xixima na ku sirhelela xiyimo xa munhu unwana na unwana na timfanelo leti nga vekiwa ku ya hi Vumbiwa bya tiko;
C.2.9 naswona, u fanele ku tekela enhlokweni mfanelo ya va-aki ya ku kota ku fikelela mahungu, ehandle ka mahungu ya nkoka lama nga sirheleriwa hi nawu.
C.3 VUXAKA EXIKARHI KA VATIRHI
Mutirhi:-
C.3.1 u fanele ku tirhisana na vatirhikulobye ku kota ku korhokela va-aki;
C.3.2 u fanele ku landzelerisa swileriso hinkwaswo leswi nga vekiwa hi vanhu lava nga rhwexiwa matimba ya ku swi nyika, ntsena loko swi nga hambani na swileriso leswi nga kona eka Vumbiwa bya tiko;
C.3.3 u fanele ku tihambanyisa na mintirho ya ku tirhela kaya kumbe xinwana manana eka mintirho ya mfumo, naswona a nga tirhisi xiyimo xa yena ku kucetela mutirhi unwana kumbe ku kuceteriwa ku tlanga hi vurhangeri bya yena;
C.3.4 ku tirhisa tindlela leti nga fanela ku humesela erivaleni swivilelo swa yena kumbe ku kuma vuyimeri;
C.3.5 u fanele ku tinyiketela ku tirhela nhluvukiso wo hetiseka, nkucetelo na ku kota ku tirhisa vatirhi va yena hi ndlela leyi nga ta kombisa matirhele lamanene ya xinghana;
C.3.6 u fanele ku kota ku tirha na vatirhi vanwana hi ndlela ya kahle leyi nga ye ki hi mbala, rimbewu, rixaka, muhlovo, vanhu lava a tsakelaka ku hanya na vona, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, mintirho ya tipolotiki, ku tshembha, ndhavuko na ririmi leri a ri vulavulaka;
C.3.7 u fanele ku tihambanyisa na mintirho ya mavandla ya tipolotiki entirhweni wa yena.
C.4 MATIRHELO YA NTIRHO
Mutirhi:-
C.4.1 u fanele ku tirhela ku fikelela swikongomelo swa xiyenge xa yena na ku fikelerisa swilaveko swa va-aki;
C.4.2 u fanele ku ehleketa hi xihatla naswona loko a ri karhi a tirha ntirho wa yena, u fanele ku lava tindlela to antswisa ku herisa swiphiqo na ku tiyisisa vuswikoti kumbe leswi fambisiwaka hi nawu;
C.4.3 u fanele ku tirha mintirho ya yena hi nkarhi lowu nga vekiwa;
C.4.4 u fanele ku tirha mintirho ya yena hi ndlela yo kombisa vutivi na vuswikoti;
C.4.5 a nga tinghenisi eka mintirho yinwana leyi nga fambelaniki na mintirho leyi a nga tholeriwa ku yi endla;
C.4.6 u ta fanela ku tihambanyisa na mintirho yinwana ya ximfumo kumbe ku tekiwa ka swiboho leswi nga ta vanga leswaku a vuyeriwa, naswona swi fanele ku hlambanyiwa na ku humeseriwa ehandle hi mutirhi;
C.4.7 a tinyiketela ku kumeka eka mintirho ya vuleteri byo yisa emahlweni na ku tihluvukisa entirhweni wa yena hinkwawo;
C.4.8 u fanele ku tshembheka na ku va na vutihlamuleri loko a tirha hi mali ya mfumo na loko a tirhisa nhundzu ya mfumo na switirhisiwa swinwana hi ndlela ya kahle naswona a swi tirhisela mintirho leyi nga kunguhatiwa;
C.4.9 u fanele ku tlakusa xiyimo xa matirhele yo hetiseka, lama nene naswona yo humela erivaleni na vufambisi bya xiviri;
C.4.10 loko a ri karhi a tirha mintirho ya yena ya mfumo, u ta mangala eka varhangeri va yena, matirhele ya vukanganyisi, vuxisi, xinwana manana, matirhele ya manyala na matirhele manwana lawa ya nga vubihi kumbe ya nga tshikelelaka vukorhokeri bya va-aki;
C.4.11 u fanele ku nyika switsundzuxo leswi nga helela, leswi nga na vuxokoxoko lebyi helekeke eka vurhangeri bya le henhla swinene loko a tshuka a komberiwe ku endla tano;
C.4.12 u fanele ku xixima swilo swa xihundla, mapapila na mbhurisano lowu tekiwaka wu ri wa xihundla.
C.5 MATIKHOMELE YA MUNHU NA KU TSAKELA KA YENA EKA LESWI NGA RI KI SWA NTIRHO
Mutirhi:-
C.5.1 hi nkarhi wa ntirho wa yena eka mfumo, a ambala kahle na ku tikhoma hi ndlela leyi nga ta tiyisisa xiyimo lexi nene xa mintirho ya mfumo;
C.5.2 u va na vutihlamuleri na ku tikhoma kahle loko a tirhisa swipyopyi kumbe switirhisiwa swinwana leswi pyopyaka;
C.5.3 mutirhi a nga fanelanga, ehandle ka mpfumelelo wa murhangeri wa ndzawulo ku amukela swihanano, swikhenso kumbe tinyiko leti nga na nkoka wa mali (laha mali ya kona yi hudzaka R350) ku suka eka munhu wihi kumbe wihi loko a ri karhi a korhokela va-aki tani hi leswi swi nga tekiwaka tani hi mintirho ya ku xava vukorhokeri.
C.5.4 a nga tirhisi kumbe ku humesa vumbhoni bya mfumo leswi nga ta endla leswaku a tivuyerisa kumbe ku vuyerisa vanwana.
C.5.5 a nga amukeli ku tirha mintirho leyi a nga ta hakeriwa ehandle ka ntirho wa yena wa mfumo, kumbe ku tirhisa nhundzu ya mfumo ehandle ka mpfumelelo.
<fn>XITSONGAP1HLMEMO.txt</fn>
GIREDI YA 11
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 8 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
U vula leswaku ku lova vanhu va nkoka/lava va pfunaka, ku sala vanhu vo ka ka va nga ri va nkoka/vo ka va nga pfuni nchumu.
A a nga yangi helo, u lo lova/fa.
I n'wana loyi a nga velekiwa/tswariwa a ri swake eka vatswari va yena.
U vula leswaku ku kurisa vana i ntirho/swi lava vutihlamuleri lebyikulu.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, kambe u languteriwa ku va a kombisa leswaku wa swi lemuka leswaku vutomi bya tolo byi hambanile ni bya namuntlha.
A va ri va yena.
Ku teka nsati loyi a nga ni n'wana xikan'we ni n'wana yoloye.
Hambiswiritano, swi vula leswaku va ka Sono va to dyeriwa hi timpfuvu va nga rimangi ehlalukweni; mudyandzhaka wa xitaxifamba?" Loko a nga vekelangi swirhatana/switshaho, a nga kumi maraka.
Vakamberiwa va ta nyika vonelo ra vona va tlhela va ri seketela, kambe nhlamulo ya vona yi fanele ku kombisa leswaku ku ya hi N'wa-Mukhomazi, swihlawulekisi swa wanuna lonene i ku teka vasati vo tala, ku tswala vana vo tala na ku hlayisa/rhandzana na vavasati lava nga riki va xitekwa, loko swihlawulekisi swa wanuna lonene ku ya hi N'wa-Makhosini ku ri ku va na vutihlamuleri/ku kurisa vana hi mfanelo. Va fanele ku kombisa leswaku a swi vuli swona leswaku wanuna loko a nga tswali kumbe ku teka tshengwe/nsati a hi wanuna.
Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama ekaya/ va nga jikajiki kumbe ku rhendzeleka, va hungasa, swi tlule mpimo. [Matwiseselo man'wana ni man'wana lama twalaka ya fanele ku amukeriwa].
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Makanelwa ya nhlengeletano ya komiti ya xipano xa bolo ya milenge xa Hitekani. Siku: 31 Khotavuxika 2007; Nkarhi: 08:00 nimixo; Ndhawu: Erivaleni ra mitlangu ra xipano xa Hitekani. (Laha a ku nyikiwi timaraka).
Tatana Tiva u pfurile hi xikhongelo.
Mutshami wa xitulu u amukerile swirho.
Tatana Mhangwana a a nga tangi.
Makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza ya hlayiwile ya amukeriwa.
Mali yo joyina yi tlakusiwa ku suka eka R10, 00 ku ya eka R20, 00 hi munhu.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
MEMORANDAMU
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Vito ra Nsovo hiloko ri vuriwa.
Tatana Majomela u mamile a siyela Risenga/I makwavo wa Risenga la n'wi rhangeleke ku tswariwa/I buti wa Risenga.
Jamela a nge vuyi a vitaniwa.
Milomu ya vona a yi ahlamisiwile/pfulekile KUMBE a va hlamarile swinene.
Mukhegula u komberile vakon'wana va yena leswaku va tshika vana lavayani va tekana, hikuva mati loko ya halakile ya halakile.
XIVUTISO XA 3.2
Hikwalaho ko thola vaxinuna ntsena na ku vula leswaku vaxisati a va na ntokoto wo chayela. Va kona vaxisati vo tala lava va nga ni ntokoto wo chayela.
Mintila leyi yi endla leswaku vahlayi va va na ku tshemba leswaku khampani leyi yi nyika vukorhokeri bya le henhla. KUMBE: [ Yi endla leswaku vanhu va vona leswaku vinyi va khampani leyi a va hembi loko va vula leswaku khampani ya vona hi leyinene laha ka xinavetiso].
Xi kombisa leswaku mabazi ya vona ya famba emahlweni hi ku endla leswaku vanhu va hatla va fika endhawini leyi va yaka eka yona ku tlula mabazi man'wana. KUMBE: Xi kombisa leswaku ku ni mabazi ya tikhampani tin'wana lawa ya tekaka nkarhi wo leha ya nga si fika endhawini leyi vakhandziyi va yaka eka yona, kasi a swi tano hi mabazi ya khampani ya vona.
I ku onga vahlayi leswaku va tshika ku kandziya mabazi ya tikhampani tin'wana, va ta khandziya mabazi ya vona KUMBE I ku kombisa leswaku loko va khandziya mabazi ya vona va ta va va xi tiva lexi mali ya vona yi xi hakelelaka, ku tlula loko va khandziya mabazi ya tikhampani tin'wana.
Hikuva mhaka leyikulu eka xinavetiso i vito ra nhlangano/khampani, hi rona leri kahlekahle ku navetisiwaka rona, kutani ri fanele ku vonaka swinene eka xinavetiso/Ku endlela leswaku vanhu va oloveriwa ku hlaya na ku kokeka mahlo hi marito na sayizi leyikulu ya fonto.
Mukamberiwa u ta vula loko a yi tshemba kumbe a nga yi tshembi, kutani a seketala nhlamulo ya yena. Xik: 'E-e,' a ndzi yimi na yona hikuva a va swi tivi leswi swi nga embilwini ya mukhandziyi/vakhandziyi va hambana eka leswi va swi tsakelaka. KUMBE: [ 'Ina,' ndzi yima na yona hikuva ku vuriwa leswaku vanhu lava khandziyaka mabazi lawa va tiyisisa leswaku va titlonya loko va ri eka wona].
I ku koka rinoko ra vahlayi/ku phuromota/maketa khampani. KUMBE: [Ku endla leswaku vahlayi va welawela hi ku va va lava ku wina].
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>Xitsonga FAL P1 - Gr 11 - November 2007.txt</fn>
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi namatirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Hlayiseka Nkuna u lo na pasa matiriki, o ya dyondzela vudokodela eMEDUNSA, laha swi n'wi tekeleke malembe ya nkombo ku heta tidyondzo ta yena. Leswi mfumo a wu bohelela madokodela ku va va sungula hi ku tirha eswibedlhele va nga si tipfulela tisejari ta vona, Hlayiseka na yena u sungurile ku tirha exibedhlele xa Letaba, lexi kumekaka evupeladyambu bya lokhixi ra Nkowankowa. Hi lembe ra vumune u tisungulerile sejari ya yena. A swi lo tlangandla, erivaleni leswaku se Hlayiseka u dya mafehlefehle. A a akile yindlu ya xithezi a tlhela a famba hi movha wa xibebulavhilwa, lowu va nge i 'Pajero'. Vanhu vo tala lava Hlayiseka a dyondzeke na vona xikolo, lava va dyondzeleke mitirho yin'wana yo fana na ya vuthicara, vuongori, vuphorisa na yin'wana leyi hi xiyimo na ntikelo yi nga faniki na wa vudokodela, va sungurile ku navela vutomi bya Hlayiseka. Van'wana va pfanga no nyowela na ku tisola leswaku na vona loko a va lo dyondzela vudokodela, a va ta dya va xurha.
Exikarhi ka vanhu lava, a ku ri na jaha ra ka Valoyi, yena Hlulani, loyi a a ri munghana lonkulu wa Hlayiseka. Jaha leri a ri ri mudyondzisi exikolweni xa le henhla xa Bankuna. Loko ri vona ku humelela ka munghana wa rona Hlayiseka, ri sungule ku tlhaveka, ematshan'weni yo amukela leswaku ri kumile munghana wa xiyimo xa le henhla, loyi a ri ta tinyungubyisa hi yena. Hiloko Hlulani a sungula ku tianakanya: 'Swa antswa na mina ndzi ya dyondzela vudokodela, leswi na mina ndzi endleke tona tidyondzo ta Sayense na Metse tanihi Hlayiseka, ndzi nga tsandziwa hi yini?' Kunene Hlulani u tshikile ntirho wa vuthicara, kutani na yena a ya dyondzela wa vudokodela eMEDUNSA. Mhaka leyi a yi n'wi dya mbilu hi leswi a a swi tiva kahle leswaku loko va ha dyondza xikolo, Hlayiseka a a nga wu voni ntlangu eka yena hi tidyondzo, ngopfungopfu loko swi ta eka tidyondzo ta Sayense na Metse. U pfangane na ku sola vatswari, a vula leswaku va n'wi dyele nkarhi hi ku endla leswaku a ya dyondzela vuthicara.
Eka lembe leri nga landzela, Hlulani wa vanhu u yile eMEDUNSA ku ya dyondzela vudokodela. Leswi a a ri na tidyondzo ta Sayense na Metse, naswona a se a hetile malembe ya khumembirhi a ri ku dyondziseni, yunivhesiti yi n'wi hunguterile malembe. A a ta fanela ku dyondza malembe ya ntlhanu ntsena, ematshan'weni ya malembe ya nkombo ya ntolovelo. Leswi a a hambanile na Hlayiseka hi swona hi leswi yena loko a ya eMEDUNSA se a a ri na ndyangu. A a fanele ku vona swa tibuku, a tlhela a vona leswaku ndyangu wa hlayiseka ekaya. Mhaka leyi yi endlile leswaku Hlulani a lemuka leswaku u tekile xiboho xo ka xi nga ri xona, hambileswi loko se a hetile tidyondzo ta yena, na yena a a ta aka yindlu ya manyunyu na ku xava movha lowu tlhavaka timbilu ta vanhu, ngopfungopfu lava nga valala va yena.
Eku heleni ka vhiki rin'wana na rin'wana Hlulani a a hamba a vhakela Mariya nsati wa yena ni vana va yena. Mariya a a ri mana wa swihlangi swa yena, laha a ku ri na mufana 'Hlulani Junior' na swinhwanyetana swimbirhi swa mahahlwa, Vukona na Vutivi.
SWIVUTISO:
Xana Hlayiseka u tirhile malembe mangani exibedhlele a nga si tipfulela sejari?
Hikwalaho ka yini mhaka ya leswaku Hlulani a a ri munghana lonkulu wa Hlayiseka yi vonaka yi nga tiyangi ke?
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona,' kutani u seketela nhlamulo ya wena:
Lokhixi ra Nkowankowa ri kumeka evuxeni bya xibedhlele xa Letaba.
Hlulani u sorile vatswari hikwalaho ka ku va va endlile leswaku a dyondza xikolo.
Hikwalaho ka yini Hlulani a lemukile leswaku u tekile xiboho xo ka xi nga ri xona loko a ta va a yile eMEDUNSA ku ya dyondzela vudokodela?
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona eka xitshuriwa lexi:
'u dya mafehlefehle.'
'a yi n'wi dya mbilu.'
'a a nga wu voni ntlangu.'
Hi tihi tidyondzo leti eka xitshuriwa lexi ku vuriwaka leswaku munthu u fanele ku va na tona loko a lava ku dyondzela vudokodela.
Hlawula nhlamulo yin'we ntsena eka letinharhu leti ti nyikiweke laha hansi. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni letere ra nhlamulo leyi u yi hlawuleke:
Hlayiseka na Hlulani va dyondzile malembe yo ringana eyunivhesiti.
Hlayiseka na Hlulani a va ri ni mindyangu hinkwavo loko va ya eyunivhesiti.
Hlulani u rhangerile Hlayiseka ku tirha.
Xana xikongomelo xa Hlulani xa ku dyondzela vudokodela eyunivhesiti a xi ri xihi? Tsala xikongomelo xa kona u tlhela u hlamusela leswaku hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini xi sasekile kumbe xi bihile.
Xana hi swi vonisa ku yini leswaku Hlulani a a rhandza ngopfu ndyangu wa yena?
Xana hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitshuriwa lexi?
Ku ya hi xitshuriwa lexi, ntirho wa vudokodela wu na xiyimo na ntikelo no antswa ku tlula mitirho ya vuthicara, vuongori, vuphorisa na yin'wana. Nyika vonelo ra wena mayelana ni mhaka leyi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka xa 234 wa marito kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 60 na 70. U nga onhi mongo wa xona.
Masiku lawa ku hava munhu na un'we la nga tiviki mavabyi lawa va nge i HIV/Aids. Leswi vanyingi se ya va dlayeke, hambi a ri munhu loyi a tiarisaka se wa amukela leswaku mavabyi lawa ya dlaya. Va ka 'Love Life' va lamulerile tiko hi ku dyondzisa vantshwa hi ta mavabyi lawa. Vantshwa vo tala se va pfulekile mahlo. Va ka Evha lava a va ri na ntolovelo wo biha se va hungutile ku xavisa miri ya vona hi xikongomelo xo bindzula. Hambileswi van'wana va nga si ki humaka eka ntolovelo lowu, va ringetanyana ku kuma ndlela yo karhi yo tisirhelala loko va endla swa masangu. Khombo ra kona hileswi vo tala va tshembaka leswaku khondomu hi yona ndlela leyikulu ya ku tisirhelela eka HIV/Aids, va tshika ku tikhoma.
Ku nga ri khale vaviki va mahungu va ha ku tivisa mhaka ya leswaku eka khume ra malembe lama taka nhlayoxikarhi ya malembe lama vaaki va le Swazini na va le Zimbabwe va nga ta hanya yona ku ta va 28 vaxisati, kasi vaxinuna vona ku ta va 34. Ndza tshemba leswaku Afrika-Dzonga na yona yi nga ka yi nga poni loko swi ta eka mavabyi lawa. Leswi swi vula leswaku eka malembe ya khume lama taka, ku ta va ku ri hava vakokwana. Vakokwana lava nga ta va va ha hanya, hi lava va nga ta va va hatliserile ngopfu ku sungula mindyangu.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Siku leri ra Mugqivela wa ku hela ka n'hweti ya Hukuri, a ri nga xangi kahle eka Hlaselani, mutirhi loyi a a ba muchini evhengeleni ra ka Hoza-Hoza eTzaneen. Mbuyangwana a a ehleketa leswaku u ta swi ba ku fana ni masiku laman'wana, a rivala leswaku nhompfu a xi nuheti. Hlaselani a a ri na ntolovelo wo ba muxaxaxa loko n'hweti yi hela, a vula leswaku mali ya muholo a yi endli nchumu, yi helela eswikweletini ntsena. Leswi siku leri a ri ri siku ra mphensamphensa hikwalaho ka leswi vanhu a va xavetela swiambalo swa khisimusi, a swi ta n'wi olovela ku endla mhaka leyi. Phela magayisa yo tala a ya vuyeterile. Leswi anakeni ntirho wolowo a wu tirheke hi vukheta eka tin'hweti hinkwato leti hundzeke hambileswi a ku ri hava mphensamphensa wa vaxavi, sweswi a swi ta tsandza kwihi? Hiloko Hlaselani wa vanhu a twanana na Bra Stix, muakelani wa yena leswaku a ta ta xava swiambalo evhengeleni rolero. Loko a heta ku vungavunga swiambalo, a a fanele ku kongoma eka muchini lowu a wu biwa hi Hlaselani leswaku a ta n'wi hakerisa.
Macingelana na yena a a lumiwe ndleve hi mhaka leyi, hikwalaho a a fanele ntsena ku khomakhoma mindzhwalo ya Bra Stix ku hundzisa nawu. Kunene swi vile tano. Bra Stix a nga swi hlwerisangi; loko a fika evhengeleni u vungavungile swiambalo swo hlayanyana leswi a swi endla nxavo wa R5 000, 00, kambe mali leyi a a yi khomile na hafu ya mali leyi a yi nga fiki. Loko a heta ku vunga swiambalo, Bra Stix u kongomile eka muchini wa Hlaselani leswaku a ya hakelela swiambalo swoleswo. Hiloko Hlaselani a phurumula swiambalo hi xin'wexin'we, a ri karhi a bisa swin'wana emuchinini hi ku ba khodi ya swona, kutani nxavo wa swona wu vonaka exivonini kumbe exikirinini xa muchini, kasi swin'wana swiambalo a swi hundzisiwa khodi yi nga biwangi. Hi swona leswi Hlaselani na Bra Stix, ku katsa na macingelana, a va ta avelana swona loko va fika ekaya. Un'wana ni un'wana a a ta boha leswaku u ta endla yini hi swona; a nga ha titekela swona a swi ambala, kumbe a swi nyika lava a va tsakelaka, kumbe a xavisa leswaku a ta tikumela mali. Hlaselani yena a a tala ku nyika van'wana va n'wi xavisela, ya ri mano yo lahlisa vuthala loko swo tshuka swi thumbiwile leswaku mpahla se ya kayivela le vhengeleni loko va hlaya xitoko. Eku heteleleni, Bra Stix u hakerile R1 500,00 leyi ngi a ri na yona, ivi a kongoma macingelana loyi wa mutirhikulobye eka ntirho lowu leswaku a langutisa leswi xaviweke. Nghondzweni wa vanhu u lo hoxa tihlo ku hundzisa nawu tanihileswi a tivisiweke hi makungu lama, hikuva na yena a a ta vuyeriwa. Leswi mininjhere Naidoo a a swi vonile leswaku ntirho i wukulu eka n'hweti leyi, na leswaku se u biwa nhloko laha vhengeleni, hikuva loko a hlayela mali leyi a yi fanele ku nghena hi ku landza xitoko, a yi kayivela, u thorile macingelana wo pfuna Nghondzweni ku secha. Hambileswi Mohammad Bamjee a a ri karhi a sechetela vanhu van'wana, loko Nghondzweni a secha Bra Stix mbilu ya yena a yi nga wi. U sungurile ku nuhetela leswaku xi kona lexi nga kona.
Leswi swi vangiwile hi leswi maendlelo ya kona, loko ku sechiwa Bra Stix a ya hambane ngopfu ni loko ku sechiwa vaxavi lavan'wana. Hiloko Bamjee a tshinelela Bra Stix leswaku a tlhela a secha ndzhwalo wa yena. 'Suka mina secha lo ndzhwalo ka wena, my friend', ku vula Bamjee. 'Hayikhona, vasi, lo friend ka wena sechile lo ndzhwalo ka mina', ku hlamula Bra Stix a ri karhi a kombetela Nghondzweni hi rintiho.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
SWIVUTISO:
Xiya swivulwa leswi landzelaka kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha mahlayi lama nga eka swona ma tirhisiweke hakona:
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: 'Nhompfu a xi nuheti,' u tlhela u xi tirhisa exivulweni xa wena n'wini ku kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona.
Yisa rito leri tikisiweke eka swivula leswi landzelaka evunyingini. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni vunyingi bya rito ra kona:
Mbuyangwana a ehleketa leswaku u ta swi ba ku fana ni masiku laman'wana.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito ra kona: Masechiwele ya Bra Stix a ma hambane ngopfu na ya vaxavi lavan'wana.
Eka swivulwa swa 3.1.5 (a) na 3.1.5 (b), hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga endzeni ka swiangi. Tsala nomboro ya xivutiso ni nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
Laha swiambalo a swi vekiwile kona (hi kwalaho/hikwalaho) mpfungwe.
Swiambalo swi susiwile laha a swi vekiwile kona, (hikwalaho/hi kwalaho) ko chava leswaku swi nga yiviwa.
Kombisa leswaku eka xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka, rito 'ba' ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo:
A a ri karhi a bisa swin'wana emuchinini hi ku ba khodi ya swona.
Kuma rito rn'we endzimaneni ematshan'wini ya xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka:
Vanhu lava vuyaka emakaya va huma enirhweni eJoni kumbe exilungwini.
Tirhisa rito 'xavisela' ku vumba xivulwa xa wena n'wini.
Xiya rito 'tlhela' eka xivulwa lexi: 'A a akile yindlu ya xithezi a tlhela a famba hi movha wa xibebulavhilwa', kutani u ri tirhisa eka xivulwa xa wena n'wini ku humelerisa nhlamuselo yo hambana ni leyi nga eka xivulwa lexi.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka nkarhi lowu nga hundza: Loko a heta ku vungavunga swiambalo, u fanele ku kongoma eka muchini lowu biwaka hi Hlaselani leswaku a ta n'wi hakerisa.
Xiya xivulwa lexi landzelaka kutani u tlhela u xi tsala, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: 'Wena Bra Stix!' ku huwelela Nkulukumba Bamjee. 'Tisa ndzhwalo wa wena leswaku ndzi ta wu secha!' (Nkulukumba Bamjee u lerisile ...)
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka u ri karhi u lulamisa marito lama nga endzeni ka swiangi. Nkhwatihata marito lama u ma lulamiseke. Swi kale swi (thumba) leswaku muxaxaxa wu (bile) hi Hlaselani, kutani a khomiwa ivi a yisiwa ejele.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
KHAMPANI YA 'LOKO U NGA FAMBI U TA TEKA MAKWENU'
Kombela ku vulavula na: Muhluri Mukhomi.
Xilogene xa hina hi lexi: 'Vukorhokeri ku sungula, mali endzhaku'.
Xipexali xa hina xa lembe leri eka tikhasimende leti lavaka ku endzela eKapa-Vupeladyambu ku sukela erivaleni ra swihampfhuka ra O.R. Tambo hi lexi: Thikhiti ra xihahampfhuka (SAA), ra ku ya na ku vuya, ku etlela ehodela vusiku byinharhu na ku rhendzelekisiwa na doroba ra Kapa eka tindhawu ta ndhuma leti landzelaka: Roben Island, Cape of Good Hope, Table Mountain, ni tin'wana. Hinkwaswo sweswo u hakela ntsena R2800 munhu la fambaka a ri yexe, kasi loko va ri vambirhi (nuna na nsati), va hakela ntsena R4200. Hatlisa u buka, xinamu xi dlele nkwahle! Loko vukorhokeri bya hina byi nga ku enerisangi, hi tiboha ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo.
Nongonoko hinkwawo wu yime hi ndlela leyi:
Siku ra 1: 04/12/2007: Hi mi teka hi xihahamphfuka xa Afrika-Dzonga (SAA), ku suka erivaleni ra swihahampfhuka ra O.R. Tambo hi nkarhi wa 10:00, mi phyuphya, mi kuma swo yisa ekhwirini na swo titimula mikolo. Loko ku ba awara ya 12:00 hi nkarhinyana mi ta va mi jitamile erivaleni ra swihahampfhuka ra Kapa. Ku suka kwalaho hi ta ya ehodela ya manyunyu ya Ritz ku ya wisa kona, hi kuma vurhongo bya n'wantenyana.
Siku ra 2: 05/12/2007: Hi nkarhi wa 09:00, endzhaku ko fihlula ehodela, hi ta ya na n'wina eAlfred & Victoria Mall loko hi nga si nghena na n'wina exikepeni mi titlonya, hi ri karhi hi endzela na n'wina eRoben Island mi ya vona muziyamu laha ngi khale ka Presidente Mandela na valweri van'wana va ntshunxeko a va pfaleriwile kona. Hi tlhela hi endzela eTable Mountain, ntshava leyi andlalekeke ku fana na tafula, laha ku nga na tiko leri nga ni miako yo hlamarisa. Hi nkarhi wa 18:00 hi ta va hi nghena ehodela ku ya wisa nakambe.
Siku ra 3: 06/12/2007: Hi nkarhi wa 09:00, endzhaku ko fihlula ehodela, hi ta ya na n'wina eCape of Good Hope, mi ya hlalela leswi ntumbuluko wu swi endleke eCape Point, laha ku hlanganaka malwande mambirhi, ra Indian ni ra Atlantic. Ku suka kwalaho hi ta kongoma eCamps Bay, ebicini hi ya titimula dyambu hi ku hlamba eribuweni leri ra lwandle. Mi nga rivali ku ta ni swiambalo swo nghena hi swona elwandle. Hi nkarhi wa 18:00 hi ta va hi nghena ehodela ku ya wisa nakambe, hi korisela vusiku kona.
Siku ra 4: 07/12/2007: Hi nkarhi wa 09:00, endzhaku ka swakudya swo fihlula ehodela, hi ta kongoma erivaleni ra swihahampfhuka ra Kapa ku ya khoma xihahampfhuka xa Afrika-Dzonga (SAA) hi tlhelela endzhaku. Hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu, nkarhi wa 11:00, hi ta va se hi fikile erivaleni ra O.R. Tambo. Heyi, vunandzi bya kona! Tsundzuka: 'I swinene ku heta riendzo ra ha nandziha.'
U nga hundziwi hi xipexali lexi. Tihlanganise na hina eka tinomboro leti nyikiweke laha henhla ta tiqingho, fekisi na imeyili. Tsundzuka: Khisimusi ri ta kan'we elembeni!
SWIVUTISO:
Hi vahi vaamukeri va mahungu ya xinavetiso lexi.
Hikwalaho ka yini nhlokomhaka xinavetiso lexi yi tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na sayizi leyikulu ya fonto?
Hlamusela nkucetelo lowu xivulwa lexi landzelaka xi nga vaka na wona eka vahlayi va xinavetiso lexi? Hi sweswo! Mi nga hundziwi hi nkateko lowu!
Hi ku vona ka wena, hiwalaho ka yini vanavetisi va hlawula ku tsala ni mavito laman'wana lama swipano swi tivekaka hi wona, ematshan'weni ya vito rin'we
lero sungula ra xipano xin'wana ni xin'wana?
Xana xikongomelo xa swifaniso leswi nga eka xinavetiso hi xihi?
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>Xitsonga FAL P1 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
Mutsari u ta boxa swimbirhi ntsena swa leswi
Mudyondzi u languteriwa ku nyika vonelo ra yena. A nga ha vula leswaku a swi fanelangi, munhu a nga fanelangi ku lan'wa evuton'wini. Ku tiyisela swa pfuna. A nga ha vula leswaku swi fanerile, a seketela hi ku vula les
Muari a nga ha boxa tidyondzo to hambanahambana
Munhu u fanele ku tiyisela evuton'wini, kumbe
A xi kona lexi kumekaka hi ku olova evuton'wini, kumbevv Hi fanele k
Mudyondzi a nga
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NFANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI/MUK
I munhu loyi a nga tswariwa endyangwini wa vusw
U vile ni nghozi yo wa a lamala a ha ri ntso
U sungurile vuyimbeleri bya vukhongeri.
Vuyimbeleri byi n'wi nyikile ndhuma swinene.
Vuyimbeleri byi dzudzile vusiwana bya ndyangu wa ka vona.
TINHLAMUSELO
TIMA-
Nkomiso/nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka
RAKA
SENTE
nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakan ku fana na lowu nga laha henhla. Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka;
na tona ti tsariwile. Nkomiso/nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekek onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo. Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu;
xikarhi. Nkomiso/nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiw
Xo ka tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya. Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na tim yin'we. Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka Xo p nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa. Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa k wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xin'wana na xin'wana h humelerisa nhlamuselo ya swibyariwa swa le masin'wini.
Wa
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, a tlhela a ri seketela. Xik: A hi ntiyiso. v Vatatana van'wana va tinyika nkarhi wo e
Munhu un'wana na un'wana loyi a nga taka a ta va pfuna.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
XIYENGE XA B: Xi na xivutiso xa 2 xa nkom
XXi na swivutiso swimbirhi swa 3 na
Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWAx
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela m
Sara Holani, phyembye ra ndhuma, a a tshama edorobeni ra Graskop etikweni ra Afrika-Dzonga. Sasekelo ra yena a wonge va lo n'wi vumba kunene. Miri wa yena a wu lale bya rihlanga ra le nkoveni, kasi nghohe yona a yi ri yo basa. Swiambalo a swi nga n'wi faneli a swi ku tanani mi ta vona. Munhu a a ta ehleketa onge u lo velekiwa na swona. Laha a a hundza kona, mahlo hinkwawo a ya xondzolota yena. Majaha wona a
Sara a a rhandza ku hungasa hi ku hlaya tibuku to hambanahambana leti nga na tidyondzo to karhi. Tin'wana ta tibuku leti a a ti rhandza ngopfu a ku ri leti a ti vulavula hi van'wambhuri va matiko ya misava. Kumbexana leswi a swi vangiwa hi leswi na yena a a tivona leswaku u vatlekile. Tibuku leti ti ve na nkuncetelo evuton'wini bya yena. Ti n'wi endlile leswaku a va na ku navela ku tlhomiwa hari yo va ti
Ku navela ka Sara a ku nga ri mhaka yo olova. A a fanele ku sungula hi ku hlula eka mphikizano wa le ka doroba ra ka vona, endzhaku ka sweswo, hi kona a a ta ya phikizana na tinghwazi ta madoroba yo fana na vaNelspruit, Polokwane, Ermelo, Sabie, na man'wana madoroba ya Afrika-Dzonga. Hi lembe ra 1992 u nghenerile mphikizano wa van'wambhuri edorobeni ra ka vona, kutani a kuma xiyenge xa vumbirhi. Leswi a swi endlangi a wa mapa. Hi lembe leri landzelaka u tlhele a nghenela miphikizano yin'wana. Hi nkarhi wo nyika mbuyelo, van'wambhuri a va xaxamerile emahlweni ka vahlaleri. Un'wana na un'wana a a ri karhi a n'wayitela hi ku tshemba leswaku u hlurile. Vahlahluvi va sungurile hi ku vitanela mavito manharhu ya lava tirheke kahle. Vito ra Sara na rona ri vitaniwile eka mavito lamanharhu. Xikandza xa yena a xi komba ku nyanyuka no titshemba. Endzhaku ko boxa vito ra n'wambhuri la kumeke xiyimo xa vunharhu, Sara a a ri na ku tshemba leswaku yena u ta kuma xiyimo xo sungula. Loko va nga si boxa vito ra la hluleke, vahlahluvi va tivisile loyi a nga kuma xiyimo xo vumbirhi. Sara a a rindzerile leswaku ra yena vito ri ta hlayiwa eku heteleleni, kambe vahlahluvi va tivisa leswaku hi yena la kumeke xiyimo xa vumbirhi. Ku na twa sweleswo, Sara u tsandzekile ku tikhoma, u lo namba a ku gaa! A a dlayiwa hi mbitsi yo hluleka ku kuma xiyimo
Ku tsandzeka ka Sara ku hlula swi n'wi endlile a sungula ku lahlekeriwa hi ku tshemba. Swi n'wi endlile leswaku a sungula ku kanakana leswaku u ta kala a humelela. Mana wa yena u n'wi nyikile marito yo n'wi tiyisa nhlana. A n'wi endla a va na ku tshemba ka leswaku hakunene ndlopfu a yi fi hi rivambu rin'we. Marito ya ma
Hi lembe ra 1994, u tlhele a nghenela mphikizano wa le dorobeni ra ka vona, kutani a kuma xiyimo xo sungula. Leswi swi n'wi endle a su
Xiyimo xa yena a xi n'wi pfumelela ku ya emahlweni ku ya phikizana na lava hluleke eka madoroba yo hambanahambana. Laha a ti ombene. A ku hlanganile tinghwazi. A swi nga olovi ku hlahluva leswaku ku nga hlula mani. Sara u hlamarisile vahlaleri hi ku kuma xiyimo xo sungula. U ve a vekeriwa hari ya vunghwazi. Leswi sw le
Endzhaku ko tlhomiwa hari ya vunghwazi, van'wamahungu se a va lwetana hi yena ku n'wi vutisa leti na letiya. Un'wana wa vona u komberile leswaku Sara a boxa xihundla xo humelela ka yena. U va byerile ku tikeriwa loku a nga va na kona. A vula na leswaku wu ve
U vurile leswaku endzhaku ka loko a ta va a tsandzekile ra vumbirhi, u tinyike nkarhi a xava makhasete lawa ya kandziyisiweke miphikizano ya van'wambhuri vo hambanahambana va matiko ya misava. Makhasete wolowo a a hamba a ma tlanga nkarhi na nkarhi eka thelevixini ya yena. Tindhawu leti ku nga na miphikizano ya van'wambhuri se a vo dya yena. Loko a vona van'wana va amukela masagwadi yo va tinghwazi swi n'wi endle a va na ntlhontlho lowukulu. Mikarhi hinkwayo loko a vona lava hluleke, a twa onge ko va yena. A tivona a ri muhluri, ku tshe ta
Boxa swilo
Xana
Xana u vona swi fanerile ku va munhu loko a tsandzekile kan'we ku
Loko a ku nga ri va xilamulelamhangu va nga pfun
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito
Rebecca Malope hi un'wana wa swiyimbeleri swa ndhuma swa vuyim vukhongeri laha tikweni ra Afrika-Dzonga. Rebecca u velekiwile hi siku ra 30 Khotavuxika 1968, etikweni ra Mbombela exifundzeni xa Mpumalanga. I n'wana wa vunharhu a tlhela a va rikotse eka vatswari va yena. Loko a ha ri ricece u humeleriwile hi khombo ro chavisa swinene. Ku vuriwa leswaku tata wa Rebecca a a karhata swinene. Siku rin'wana u hlongorisile mana wa Rebecca a ri karhi a beburile Rebecca, a lava ku n'wi ba. Leswi swi endlile leswaku Rebecca a xupuka a ya ku pfindzii, ehansi. U tshamile exibedhlele tsevu wa tin'hweti. Khombo leri ri endlile leswaku a tsandzeka ku famba ku ringana malembe ya nkombo. Tanihileswi a va huma endyangwini wa vusweti, naswona Rebecca a a nga ha ri munhu wo beburiwa, a va hamba va n'wi hoxa ebokisini va ri koka, ku ri yona ndlela yo n'wi fambisa hi yona. Masingita ya humelela hakunene. Ku vuriwa leswaku siku rin'wana Rebecca u hlamarisile vandyangu hinkwavo wa ka vona loko a teketana a yima a famba. Loko mana wa yena a vona mihlolo leyi, u chuhile swinene lero a kala a n'wi tshinelela leswaku a ta n'wi khoma loko o tshuka a lava ku
Namuntlha Rebecca i xiyimbeleri xa ndhuma eka vuyimbeleri bya vukhongeri. Mhaka leyi a yi hlamarisi loko munhu a tiva leswi nga n'wi humelela loko a ha ri ntsongo. Rebecca u vula leswaku u kule a nga tovelani munyu na tata wa yena ku ringana malembe yo tala swinene, kambe endzhaku va phahlelanile mariyeta. Hi vuyimbeleri lebyi, Rebecca u kotile ku hlayisa vandyangu wa ka vona hinkwavo. Sweswi vatswari na vamakwavo va yena havambirhi va hundzile emisave
Vuyimbeleri bya yena byi tsakeriwa hi misava hinkwayo hikuva i bya xiyimo xa le henhla swinene. U kumile masagwadi ya kwalomu ka makumenharhu kambe sagwadi ro sungula u ri kumile hi lembe ra 1989. Sagwadi rin'wana ro hlawuleka leri Reb ri
Hlaya x
N'wana a a ri karhi a an'wa hi tsheve hi Mugqivela wa 24 Hukuri 2007 eStade Francais, xitediyamu xa rugby xa le Paris eFurwa. Laha hi laha xipanu xa Afrika-Dzonga xa bolo ya rugby a xi ri karhi xi susana nkanu na xipanu xa Nghilandi. Mudzaberi wa xipanu xa Nghilandi u vule leswaku xipanu xa yena xi ta fayetela xa Mabokoboko, hiloko mudzaberi wa xipanu xa Afrika-Dzonga, Jake White, a ku: ''Hi ta ku i timangwa loko hi vona mavala.'' Tinkuzi letimbirhi a ti fanele ku lwela xidlodlo xa misava xa khapu ya rugby. Swipanu a swi nga tshwimbirisani a swi ku tanani mi ta vona. N'watipempe a swi nga n'wi oloveli ngopfu ku lawula ntlangu lowu, hikuva
Loko nkarhi wo wisa wu fika, vatlangi a va nga ha tikoti hi ku karhala. Eka xiphemu xa vumbirhi, swipanu swi nyanye ku tlanga hi matimba. Amabokoboko a yi ri na nseketelo lowukulu ku suka etikweni hinkwaro. Tiko a ri lo hlazaa, ri kandzela hi mbala wa nsuku, hikwalaho ka swiambalo leswi vaseketeri a va swi ambarile ku seketela xipanu lexi. Hambi va ri vanhu lava va nga tiviki leswaku rugby i yini, eka siku leri a va seketela xipanu. Leswi swi vangiwile hileswi matlangelo ya xipanu lexi le F
Loko siku ra ntlangu ri nga si fika, Manana Phumzile Mlambo-Nqcuka u endzerile xipanu, a xi hlohlotela na ku xi tiyisa nhlana leswaku xi hlula. Risimu leri a nga ri yimbelela na xipanu a ri tsundzuxa munhu hi ta nkarhi wa muzavalazo laha a ku lwiwa nyimpi yo kuma ntshunxeko: ''Niyabasabana? Hayi, asibasabi, siyabafuna,'' leri a ri ri xivutiso xo kamba loko Mabokoboko va chava Nghilandi, vona va hlamula leswaku a va yi chavi, va yi lava. Loko n'watipempe a ba pempe yo hetelela, xipanu xa Mabokoboko
Xikan'wekan'we vanhu va sungula ku ba tipempe, tivhuvhuzela na timhalamhala va kombisa ntsako. Tiko hinkwaro a ri nga ha tikoti hi ku tsaka. Vanhu a va tsakile va tsaka na swikunwana. Eka timheho hinkwato ta tiko a ku ri karhi ku tlangeriwa ku hlula koloko. Vanhu a va khana, va khankha, va giya, va chongola, va chachula, va wa mukapa na ku thawuza. Mudzaberi wa xipanu yena a a twa onge a ngo haha kunene. Munhu a a ta za a ku u lo hlangana nhloko. Vatlangi na vona a va nga tsakangi ro vuya la. A va nyanyukile lero va kala va nekaneka Presiden
Nyika nhla
Hlawula rito rin'we leri ri nga ro
Etikweni ra Furwa (hilaha/hi laha) a
Nyika ku h
Tlhela u tsala xivulwa
Xiya rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka, kutani u endla xivulwa xa wena n'wini h
XIVUTISO XA 4
Xiyaxiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
U NGA VILELI NHWANA WA MINA, KUMBE KU TA HUMELELA MUSAMARIYA WA MUSA, HI TA HETELELA HI FIKILE EXIKOLWENI XA N'WINA.
U anakanya leswaku ku humelele yini ku kala vanhu lava va tikuma va ri eka xiyimo lexi?
Xana u ehleketa leswaku i mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso lowu kombisiweke eka xifaniso lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Vanhu vo tala va vula leswaku vavanuna a va na nkarhi wo hlayisa vana va vona. Mhaka leyi i ntiyiso ke? Seketela.
Xana Musamariya wa musa loyi ku vulavuriwaka hi yena i mani?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 6 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 1 (P1)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIVUTISO XA 1
Nhlokomhaka yin'wana na yin'wana leyi faneleke yi ta amukeriwa. Xik. Ku pfumala tindleve swa dlayisa.
A a ri muleteri wa swa mitlangu.
I valwi va xibakele lava hlulaka vatlhontlhi va vona.
Munhu lontsongo a nga swi kota ku hlula lonkulu.
KUMBE
Ntsumbu ku kula a hi nchumu, lexikulu i matimba.
A va twanana/ a va rhandzana/ a va nga vengani.
Ku n'wayitela.
Ku qhavula Pakanisa.
Ku vukarha Pakanisa.
Ku khomana hi mavoko na Pakanisa va ya etlilasini.
Tinhlamulo tinharhu ntsena.
Hi swona. v A a hlula swikolo hinkwaswo hi mitlangu hinkwayo leyi a a yi nghenela.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kutani a ri seketela. A nga kumi maraka ya ku va a tsala "ina" kumbe "e-e". Xikombiso: Ina, hikuva xibakele xi nga ha va ntirhovutomi bya vadyondzi.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kutani a ri seketela. A nga kumi maraka ya ku va a tsala "ina" kumbe "e-e." Xikombiso: Ina bya khorwisa hikuva mhaka yo tano ya humelela evuton'wini laha vanhu va sungulaka hi ku lwa kutani va hetelela va va vanghana.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ku thumbiwa ka ticece ta mahahlwa ekerekeni.
Ticece ti dyiwa hi vusokoti.
Ku fika sejeni Mabachayela a kokiwa mahlo hi huwa.
U kombela ku ngheniseriwa vana evheneni.
Mana wa vana u yisiwa exibedhlele.
Vaongori va vitana maphorisa.
Tshikiwana u hlamusela hi ta vusiwana byo tshikiwa hi nuna ekhoto ya Mhala.
Nkombo wa timhakankulu ntsena.
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI.
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga leha ku tlula mpimo a ku hlayiwe ku hundza ntlhanu wa marito ntsena.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleleki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato a yi fanelangi ku xupuriwa.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11- 15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi hi ku landza timaraka leti avereriweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu na le ka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA:
Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu fanele wu hlayeriwa tanihi marito lama wu yimelaka wona.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Makhombo ya xisiwana a ya heli. Xisiwana vutomi a byi tali ku xi fambela kahle.
Mukamberiwa u ta endla xivulwa hi rito ra "kholwa" kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na ya "kholwa" leyi vulaka ku tshama nkarhi wo leha exilungwini munhu a nga vuyi ekaya.
Ya rivalelana.
Hlovani u byele Hlupheka leswaku na yena i khale a lava ku n'wi tivisa leswaku wa n'wi rhandza.
Mana wa Hlupheka u lo na heta ku n'wi tswala o lova.
a Lamambirhi yi vula lama tivekeka.
b Mambirhi yi vula man'wana na man'wana/ lama nga tivekiki.
Nyiko yo huma eka Hlovani yi tsakisile Hlupheka.
Anakanya/tsundzuka
a Ku tikhoma: ku hluleka ku miyela/ Ku hluleka ku ka u nga endli swin'wana./ ku endla leswi a wu fanele u nga swi endli.
b Ku ti khoma: Ku hluleka ku twisisa timhaka.
Nkul.
A nge boheki ku titekela yena a n'wi endla n'wana wa yena.
Tinsimbi ta ntiyiso ta Land Rover.
I ku tirhisa tinsimbi to ka ti nga ri ta ntiyiso ta Land Rover. vv Ku vuriwa leswaku munhu la nga xaveriki Land Rover ya yena tinsimbi ta ntiyiso u ta fana na lava va weleke ematini.
U chuhwile./ U chava ngwenya./ U chava ku dyiwa hi mati./U ehleketa rhengu ro baleka ekhombyeni.
Ti chipile swinene.v/ A ti hatli ku hlakala.v/ Ku kuma vukorhokeri lebyinene.
Tinhlamulo timbirhi ntsena
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 1 (P1)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:
XIYENGE XA B: Nkomiso/Nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka xona.
Vadyondzi va Giredi ya 11 ya xikolo xa le henhla xa Humula a va ri erivaleni ra mitlangu na mudyondzisi wa vona Hayeka Hatlani. Hayeka i muleteri wa swa mitlangu exikolweni xa Humula. U tirhile ntirho lowu a ri karhi a hlula swikolo swin'wana. Loko u kala u twa vadyondzi va ku: "HH of HH hi dyedyo," a wu namba u swi tiva leswaku ku vuriwa Hayeka Hatlani wa Humula High.
Loko Hayeka a ri karhi a kombisa leswi va endlisaka xiswona a a vulavula a ri karhi a thamukathamuka a ya hala na hala, voko ra yena ra ximatsi ri ri karhi ri tsemakanya ku suka eximatsini ri ya exineneni. Endzhaku u tekile tiphere timbirhi ta madlilavhu a ti hoxa exikarhi ka dada, ivi a kombela Kucunga Maluleke ku ambala phere yin'wana leswaku a ta n'wi kumela mutlhontlhi.
Kucunga a a ri xolwe exikolweni xa Humula. A a dumile hi ku xanisa vadyondzikulobye.
Mudyondzisi Hayeka u komberile Thivuka Xinangule, un'wana wa vanghana va Kucunga leswaku ku va yena loyi a nga ta phikizana na yena, kambe Pakanisa Mugwagwa u tlurile bya ntlambya, a bvunga madlilavhu a vula leswaku u lava ku ringeta. Pakanisa a a ha ku fika exikolweni xa Humula, a huma hi le xikolweni xa Nghunghunyana lexi xi nga emutini wa Tshiawelo eJoni. Kambirhikanharhu Pakanisa u horile timpama to suka eka Kucunga, kambe a tikhoma a nga tlheriseli. "Ndlopfu yi dlayiwile hi risokoti, ndzi ta n'wi kuma siku rin'wana," ku anakanya Pakanisa hi siku leri a nga makariwa hi rona.
Vafana lavambirhi va yimisanile bya swinkunzana va ri karhi va rhendzeleka- rhendzeleka na dada. "Tsundzukani leswaku a hi nyimpi kambe i ntlangu," ku tsundzuxa mudyondzisi Hayeka.
Kucunga u hoxile xibakele xa xinene lexi loko a xi lo kuma Pakanisa a hi ta vulavula a vavisekile swinene, kambe nkateko wa kona Pakanisa a a swi rindzerile swo fana na swewo. U lo korhamanyana ivi xibakele xa kona xi handzula moya. "Excellent Pakanisa," ku ndhundhuzela mudyondzisi Hayeka.
Kucunga u sungurile ku tlotlomela, a ba Pakanisa hi swibakele swingari swingani emavokweni. Vadyondzi lavan'wana va sungurile ku ba makhwela. Ko tshama byi ri vu: "Dyi ta xi dlaya Kucunga."
Ku twa sweswo Kucunga o ta hi matimba. U te nkarhi lowu a nge u hoxa xibakele xa ximatsi hi ku lerisiwa hi nkulukumba Hayeka, Pakanisa o vhika, ivi hi nkarhi wolowo a va a hoxile xa yena xibakele lexi nga fika xi ku exilebvini khe, Kucunga a ya ku pfindzi!
Hi xamundzuku loko Pakanisa a fika exikolweni a a ri na semendhe evokweni ra ximatsi. Vadyondzikulobye va n'wi berile makhwela, kambe a swi ba hi makatla a kongoma ekhumbini ra xikolo laha a ku tshamile Kucunga.
Ndzi kombela leswaku mina na wena hi va vanghana," ku vula Pakanisa. Kucunga u endlile wonge a nga swi twangi, kambe Pakanisa a ya emahlweni a ku: "Mina ndzi nge pfuki ndzi ku hlurile, hikuva u munhu wo tiya u tlhela u va na matimba. Leswi hi swona swi nga endla leswaku voko ra mina ri tshoveka kambe rihlaya ra wena ri nga tshoveki."
Kucunga u sukile a yima, a n'wayitela bya mbyana leyi lavaka ku luma munhu yi nga vukulangi, a qhavula Pakanisa, kutani va vukarhana. Endzhaku va khomanile hi mavoko va kongoma etlilasini.
Kusukela siku rolero Pakanisa na Kucunga va vile vanghana. Leswiya swo va fula na ribye se a swi herile. Hambi va ri vadyondzisi lava a va korwile hi yo oxa hi timhaka ta Kucunga se a va dzahisana na yena fole.
SWIVUTISO
Nyika ndzima leyi nhlokomhaka leyi faneleke.
Xana mudyondzisi Hayeka a a tirha ntirho muni exikolweni xa Humula?
Boxa vito ra Xitsonga ra xitayili xa malwelo lexi Hayeka a nga dyondzisa vadyondzi va Giredi ya 11.
Xana tingwenya ta xibakele i vanhu va njhani?
Eka ndzimana ya vunharhu ku hlamuseriwa leswaku Kucunga a a ri xolwe. Xana swi vula yini ku va xolwe ke?
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka:
Ndlopfu yi dlayiwile hi risokoti.
A va dzahisana na yena fole.
Boxa swilo SWINHARHU leswi nga endliwa hi Kucunga ku kombisa leswaku u lava ku sungula vunghana na Pakanisa.
Hlamula u ku "Hi swona" kumbe "A hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena hi leswi humaka eka xitshuriwa.
Loko Kucunga a nga si va munghana wa Pakanisa a a ri hava vanghana.
Nkulukumba Hayeka Hatlani a a ri na ntokoto hi tlhelo ra swa mitlangu.
Xana swi fanerile leswaku ku dyondzisiwa ntlangu wa xibakele exikolweni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Vunghana lebyi vumbiweke hi Kucunga na Pakanisa bya khorwisa xana? Nyika vonelo ra wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 60 - 70. U nga onhi mongo wa xona.
Sejeni Mabachayela u kokiwile mahlo hi vanhu lava a va ri karhi va endla hoyihoyi ejarateni ra kereke, kutani a jikisa vhene a ya vona leswi a swi humelela. Loko a fika a nga kholwangi leswi a nga swi vona hi mahlo ya yena. Ticece timbirhi ta kwalomu ka siku na hafu kumbe masiku mambirhi a ti ri karhi ti kalakala hikwalaho ko lumeteriwa hi vusokoti.
I vana va ka mani lava?" Ku vutisa Sejeni.
Hi ku vona a nga kumi nhlamulo yo khomeka Mabachayela u komberile un'wana wa vavasati lava a va ri kwalaho ku n'wi tlakulela vana lavambirhi a va nghenisa evheneni. Leswi a va ha hanya, Sejeni u lo namba a va tsutsumisela exibedhlele xa Mapulaneng. Dokodela u hlamuserile leswaku loko vana va kona a va lo tshama tin'wana tiawara timbirhi va nga si tisiwa exibedhlele, humba a yi ta va yi olele nkuma.
A swi tekangi na siku Tshikiwana a nga khomiwangi. A a ta tsandza njhani ku kumeka a ha ku titshunxa hi mahahlwa xana? U kumiwile a tsandzeka no famba, kutani va n'wi tsutsumisela kwale Mapulaneng na yena. Vaongori va berile maphorisa riqingho hi xihatla.
Mina ndzi xisiwana. Ndzi hava mali yo xavela vana swakudya na swiambalo. Tata wa vona himpfhuka a ndzi sukela, a ndzi tivi leswaku u kwihi. Loko ndzi ya veka vana lava ekerekeni a ndzi ehleketa leswaku hi yona ndhawu yi ri yoxe leyi nga na vanhu va ntwelavusiwana," ku vula Tshikiwana a ri karhi a byela majisitarata ekhoto ya le Mhala.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Loko Hlupheka a vutisa leswaku hikwalaho ka yini a thyiwile vito leri, mhanitsongo wa yena Sasavona u n'wi byerile leswaku u kumile vito leri hikwalaho ka leswi mana wa yena a feke loko a heta ku n'wi tswala, yena a ha ri ricece. Tata wa yena, Nkulukumba Yingwani Maringa, himpfhuka a kholwa eJoni loko mana wa vona a ha ri na khwiri ra yena. U bohekile ku titekela yena a n'wi endla n'wana wa yena a ya n'wi hlayisa ekaya ka yena eSoshanguve eka Maluleke. Leswi hi swona leswi a swi endla Hlupheka a vula leswaku vusiwana byi na xilandzo loko swa vutomi swi nga n'wi fambeli kahle.
Vadyondzi lavanharhu a va hanya bya nhlava na fole. Hlovani na Hlanganani a va fa hi Hlupheka. Leswi Hlupheka a a ri mbhuri a tlhela a va xilombe, loko majaha lamambirhi ya n'wi ehleketa, vurhongo abyi nga phahi naswitsanana. Hi tlhelo, mbilu ya Hlupheka a yi ri eka Hlovani. A a navela onge Hlovani a ngo n'wi gangisa siku rin'wana. Hi siku ra ku velekiwa ka Hlupheka, swi kumeke leswaku majaha lamambirhi na wona hi siku rolero a ya tilulamisele ku tlangela siku ra wona ra ku velekiwa. Lexi nga hlamarisa hileswi masiku ya vona havanharhu a ya fana swi hetiseka. A va ri va siku rin'we, n'hweti yin'we na lembe rin'we. Va lo vhela va hlangana ndhawu yin'we, va avelana swakudya swa vona no tlangela swin'we na vanghana va vona. Eka tinyiko hinkwato leti Hlovani a tikumeke, u tsakisiwile hi nyiko yo huma eka Hlupheka, ya khadi ra mahungu lama nge: "Eka Hlovani. Ndzi ku tivisa leswaku ndza ku rhandza swinene. Ndzi ku navelela mikateko eka siku ra wena ra ku velekiwa. Hosi a yi ndzi hlayisele wena." U vone lowu wu ri nkarhi wo antswa swinene wo tivisa Hlupheka hi ta rirhandzu ra yena. U n'wi tsalerile khadi leri a ri ri na mahungu lama nge: "Eka Hlupheka. Ndzi khensa ngopfu hungu ra wena. Na mina i khale ndzi navela ku ku tivisa leswaku ndza fa hi wena. Ndzi navela leswaku u va mana wa vana va mina loko hi ta va hi hetile tidyondzo ta hina."
Rirhandzu ra Hlovani na Hlupheka ri sungurile ku vuvumela ri endla malangavi lamakulu ya ndzilo. Loko Hlovani a tivisa Hlanganani hi ta rirhandzu ra yena na Hlupheka, Hlanganani u tsandzeke ku tikhoma. U tengatengisile mihloti a vula leswaku yena i khale a ri karhi a fa hi Hlupheka, kambe a a ha teka nkarhi wa yena a n'wi dyondza na ku yimela nkarhi lowu faneleke wo n'wi gangisa. Ku sungurile rivengo lerikulu exikarhi ka Hlovani na Hlanganani.
Timhaka ti tile ti ta biha loko Hlupheka a tivisa Sasavona hi ta ku rhandzana ka yena na Hlovani Mhinga. Sasavona u n'wi tivisile leswaku a swi nge koteki yena na Hlovani va tekana hikuva i vamakwavo. U n'wi byerile leswaku mana wa vona u va tswariwile va ri vanharhu, yena, Hlovani na Hlanganani. U lo na heta ku va tswala, o fa. Hlupheka u khavaxerile mihloti, kambe a ku ri hava xin'wana lexi a a ta xi endla. U hetelele hi ku tivisa Hlovani na Hlanganani hi ta mhaka leyi, hiloko majaha lamambirhi ya vhela ya phahlelana mariyeta.
Tatisa xiphazamiso xa xihingakanyamarito lexi nga laha hansi hi ku pfuniwa hi xitshuriwa lexi xi nga laha henhla. Tsala ntsena maletere ya (a) - (e), kutani u tsala tinhlamulo ta wena.
Ku ya ehansi:
Rito rin'we endzimaneni ro vula nhwana wo saseka ngopfu.
Rito rin'we endzimaneni leri vulaka nhwanyana wo kota ngopfu ku yimbelela.
Ku tengatengisa mihloti swi vula ku ...
Mavizweni wa rito "ricece".
Ntsongahato wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi nge:
Vadyondzi lavanharhu a va hanya bya nhlava na fole''.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi tikisiweke eka xivulwa lexi xi nga laha hansi:
Leswi hi swona swi endlaka leswaku Hlupheka a ku vusiwana byi na xilandzo loko swa vutomi swi nga n'wi fambeli kahle.
Endla xivulwa hi rito "kholwa" kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na ya leri ri nga eka xivulwa lexi nga laha hansi:
Tata wa yena Yingwani himpfhuka a kholwa eJoni loko mana wa vona a ha ri na khwiri ra yena.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi xi nga laha hansi:
Hiloko majaha lamambirhi ya vhela ya phahlelana mariyeta.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi.
Hlovani u byele Hlupheka a ku: "Na mina i khale ndzi lava ku ku tivisa leswaku ndza ku rhandza." (Hlovani u byele Hlupheka leswaku ...)
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka, hi xisasi:
Mana wa Hlupheka u lo na heta ku n'wi tswala, o fa.
Nyika ku hambana loku mahlawuri lama landzelaka ya ku tisaka eka tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka:
Majaha lamambirhi ya hlanganile na Hlupheka eYunivhesiti ya Thekinoloji ya Tshwane ePitori.
Majaha mambirhi ya hlanganile na Hlupheka eyunivhesiti ya Thekinoloji ya Tshwane ePitori.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi.
Hlupheka u tsakisiwile hi nyiko yo huma eka Hlovani. (Nyiko ...)
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi nge: "Loko Hlovani a ehleketa Hlupheka, vurhongo a byi nga phahi naswitsanana."
Nyika ku hambana loku marito lama tikisiweke ya ku tisaka eka swivulwa leswi landzelaka:
Loko Hlanganani a byeriwa timhaka ta ku rhandzana ka Hlovani na Hlupheka, u tsandzekile ku tikhoma.
Loko Hlanganani a byeriwa timhaka ta ku rhandzana ka Hlovani na Hlupheka, u tsandzekile ku ti khoma.
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Tata wa yena, Nkulukumba Yingwani Maringa, himpfhuka a kholwa eJoni loko mana wa vona a ha ri na khwiri ra yena.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka nkarhi lowu taka hi tlhelo ra nandzulo.
U bohekile ku titekela yena a n'wi endla n'wana wa yena.
Xiyaxiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
U ta fana na lava loko u nga xaveli Land Rover ya wena tinsimbi ta ntiyiso!
Sweswi tinsimbi ta ntiyiso ta Land Rover ti kumeka hi ku olova eka mavhengele hinkwawo ya Land Rover. Tinsimbi ta ntiyiso ta Land Rover ti chipile swinene. Leswi swi tikomba loko se u tshame na tona nkarhi wo leha. A ti hatli ti hlakala. Ku kuma vukorhokeri lebyinene endzhaku ko tixavela movha, tana eka vaxavisi va ti-Land Rover. A wu kanakanangi loko u tixavela 4 x 4 ya wena. Se u kanakanela yini loko swi ta eka ku xava tinsimbi ta yona ta ntiyiso?
SWIVUTISO
Xana xinavetiso lexi xi navetisa yini?
I ncini xi nga endla leswaku vanhu lava va kumeka va tsandzeke ku huma laha ndzeni ka mati ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku vona ka wena, ku humelela yini hi munhu loyi a nga ehenhla ka movha?
Tsavula swilo SWIMBIRHI leswi xinavetiso xi swi tirhiseke ku kucetela vaxavi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 MEMO.txt</fn>
MEMORANDAMU
TIMARAKA: 80
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA RIXAKA
GIREDI YA 12
PAPILA RA 1 (P1)
NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 1
Mukamberiwa u ta boxa swimbirhi ntsena eka leswi longoloxiweke laha hansi
Mfanelo yo hlayisiwa hi vatswari va yena.
Mfanelo yo kuma swo miyeta nyoka.
Mfanelo yo va ni ko tumbeta nhloko.
Mfanelo yo kuma dyondzo leyi faneleke.
Mfanelo yo kuma ku pfuneka eka timhaka ta mavabyi.
Mukamberiwa u languteriwa ku longoloxa swinharhu ntsena eka leswi boxiweke laha hansi:
Mavito na adirese ya manana kumbe tatana.
Xifaniso xa manana kumbe tatana.
Switifiketi swa vana swo velekiwa.
Papila ro huma exikolweni laha ku dyondzaka n'wana.
Tirhasiti leti kombaka matirhiselo ya mali ya n'hweti na n'hweti.
A hi swona, nawu wu bohelela na manana na kokwana leswaku va va vahlayisi va vana.
A hi swona, nawu wu vula leswaku n'wana a nga koxa ku hlayisiwa loko a nga si kota ku tiyimela hi yexe.
Ina swi fanerile hikuva n'wana u na mfanelo yo dyondzo kutani nawu wu fanele ku n'wi sirhelela.
Swakudya/swo sivela ndlala/ku dya switsanana.
Hi loko vatswari va vana va nga tirhi.
Timfanelo to hlayisiwa ta vana/ Vana va na mfanelo yo hlayisiwa.
Tatana na n'wana va tekiwa tingati ta vona ti ya kamberiwa.
Mukamberiwa a nga ha nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xik: A nga ha vula leswaku vana va na mfanelo yo hlayisiwa.
XIYENGE XA B: NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO/NKOMISO.
Ku thoriwa ka Thomas Mlambo a ri wantima wo sungula wa nongonoko wa ta mitlangu eka SuperSport.
MAPELETELO
MAHIKAHATELO
SWIVULWA LESWI TWALAKA
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/ku komisa.
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
XIVUTISO XA 3.1
Vakamberiwa va ta vumba xivulwa hi rin'wana ni rin'wana ra marito lamambirhi, kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa:
Xik. Hahani u hala kwembe leswaku a ta sweka tshopi.
Kala ra ndzilo; ku pfumaleka ka xilo xo karhi
Xik. Suka kwalaho ndzilweni hikuva kala ri ta ku hisa, kumbe:
Eka Afrika-Dzonga lontshwa, mitirho ya kala masiku lawa.
Ku ka munhu a nga ha vhaki/vuyi ekaya.
Ku etlela ni ndlala/va nga dyangi swakudya.
Kholwa.
N'wamabindzu.
A nga rivalangi na swinon'wana leswi a swi boxeke.
Rhandziwa/tsakeriwa.
Thawula u sungurile ku etlela etiphayiphini.
Mana wa Thawula a a hamba a koka saka ra mugayo.
Swimalana.
Loko munhu a hela matimba hi khombo rin'we. Ku n'wi khutaza.
Bindzu ra Thawula ro ya ri ndlandlamuka.
Endyangwini/ekaya.
Nsati.
Michono a yi vuyile yi lo goo, ku vula ka minkuku loko yi ringa.
Ri kombisa ku hela.
XIVUTISO XA 3.2
Phela loko u nga si tshama u yi khandziya, swo fana na loko u nga si tshama u khandziya movha."
I ku endlela leswaku muxavi a vona onge BMW hi yona yi fambaka emahlweni hi vukahle eka mimovha hinkwayo leyi nga kona.
Marito lama ya kucetela muhlayi ku vona onge BMW hi yona movha wu ri woxe, mimovha leyin'wana hinkwayo a hi mimovha.
Ku koka rinoko ra vahlayi/leswaku vahlayi va kholwa leswi xinavetiso xi vulaka swona hi movha lowu.
Ekule. v Hikuva xifaniso a xi tatangi pheji.
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 Nov 2008.txt</fn>
TIMARAKA: 80 NKARHI: 2 WA TIAWARA
Papila leri ri na 10 wa tipheji.
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula/P1 2 DoE/Hukuri 2008
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na SWIYENGE SWINHARHU: Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonoka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Vandzawulo leyi tirhanaka na nhlayo ya vanhu etikweni ra Afrika-Dzonga va vula leswaku nhlayo ya vana lava va tidlayaka yi ya yi ndlandlamuka siku na siku. Va kumbetela leswaku ku nga si hela lembe ra 2007 vana va kwalomu ka 5 000, lava nga hansi ka khume ra malembe va ta va va funyile buwa. Hi ku ya hi vona n'wana un'we ehenhla ka khumembirhi wa vana elembeni u xungetile ku tisunga. Leswi swi komba swinene leswaku a swi lavi ku mbambela leswaku vana va laha tikweni va na swiphiqo swo hambanahambana. Ku tisunga ka vana ku tisile nthlonthlo eka mitlawa yo hambanahambana laha tikweni.
Vantlawa wa South African Depression and Anxiety Group (Sadag) va hoxe xandla eka ku lavisisa xiphiqo lexi. Va tile na pfhumba ro lemukisa ku tisunga ka vana no kuma tindlela to papalata xiphiqo lexi. Pfhumba ra vona a ku ri ro lemukisa vadyondzisi, vadyondzi na vatswari hi swikombiso leswi kombaka loko n'wana a ri na xiphiqo no va a kombisa makungu yo tisunga. Xikongomelonkulu xa ntlawa lowu i ku lemukisa vadyondzi hi timhaka to tisunga ka vana, na ku hoxa xandla eka lava va tikombaka va lava ku pfuniwa. Va tsundzuxa vana hinkwavo leswaku loko vo twa mudyondzi kumbe munghana wa vona un'wana a tshembisa hambi ku ri ku xungeta ku tisunga va fanele ku hatla va ba mhalamhala.
Hi ku ya hi va nhlangano wa Sadag, vana va tisunga hikwalaho ka swiphiqo swo hambanahambana. Swivangelo swin'wana i ndlala, madzolonga ya le mindyangwini, ku dlayiwa ka vukati hi vatswari, ku tsandzeka ku humelela etidyondzweni kumbe vuvabyi byo kala byi nga tshunguleki.
Vulavisisi bya le yunivhesiti ya Kwazulu-Natal byi komba leswaku vavabyi lava hanyaka na Xitsongwatsongwana xa Nkayivetansawuto (XNN)-(HIV) hi vona lava talaka ku xungeta ku tidlaya.
Phurofesa Lourens Schlebuch wa yunivhesiti ya Natal hi un'wana loyi a nga endla vulavisisi byo tisunga ka vana laha Afrika-Dzonga. Yena u kumile leswaku, ku na nhlayo ya le xikarhi ka magiditsevu na magidinhungu ya lava hundzaka emisaveni hi ku tisunga lembe na lembe. Ku tisunga ku le ka xiyimo xa vunharhu eka tindlela to hundza emisaveni to ka ti nga ri ta ntumbuluko. U ri nhlayo ya le henhla yo tisunga yi humelela eka vana lava nga exikarhi ka khume na khumenhungu wa malembe. U tlhele a vula na leswaku nhlayo ya le henhla ya lava amukeriweke eswibedhlele hikwalaho ko ringeta ku tisunga yi le ka vana.
Ku ya hi vulavisisi lebyi, ku tisunga ka vana ku vangiwa hi swiyila leswi nga kona eka rixaka ro karhi ra vanhu, swiphiqo swa le miehleketweni na swa le kaya. Vulavisisi bya yena byi komba leswaku, nhlayo ya lava va tisungaka yi le ka vana va Vantima hi xitalo loko ku pimanisiwa na tinxaka tin'wana. Swivangelo i mhaka yo vana vo tala va hanya ehansi ka ntshikelelo wo pfumala tindlela to yisa tidyondzo ta vona emahlweni, matshamelo no pfumaleka ka vuhlayiseki bya kahle emakaya. Xiphiqo lexi vangaka xiyimo lexi i ku kayivela ka mitirho no va va tsandzeka ku fikelela ku navela ka vona ka le vuton'wini.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Phurofesa Lourens u boxa tindlela to hambanahambana leti vana va ti tirhisaka loko va lava ku tisunga. Matisungele lawa ya talaka ku tirhisiwa hi xitalo hi lawa yo tiboha nkolo hi ntambhu, ya landzeriwa hi yo tibalesela hi xibalesa, ku hetelela yo tirhisa chefu leyi n'wana a yi dyaka hi xikongomelo xo tidlaya. Van'wana vana va tirhisa swo fana na maphilisi ya vutshunguri lawa va ma nwaka hi ndlela yo tlurisa mpimo.
Ku tisunga ka vana ku nga ha papalateka loko ho kota ku lemuka swin'wana swa leswi vana va talaka ku swi endla. Hi nga ha xiyaxiya n'wana loyi a tikombaka a khunguvanyekile, loyi a tikombaka a pfumala ntsako kumbe ku rhula. Swin'wana swikombiso swi le ka matirhelo ya n'wana ya le xikolweni, ngopfungopfu loko ya tikomba ya karhi ya ya ehansi nkarhi na nkarhi. Vadyondzisi va nga xiyaxiya na n'wana wo rhandza ku tshama a etlele hi nkarhi wo dyondza. Vatswari va nga swi lemuka hi ku vona n'wana loko a nga tali ku khudzehela, kumbe a va n'wana loyi a tikombaka a nga ri na ku navela ka swakudya no va a hohloka miri.
Loko swiyimo leswi swi ta va swi xiyiwile, swi lava leswaku n'wana a hatla a yisiwa eka lava thwaseleke tidyondzo ta miehleketo. Vana lava va fanele ku tshineleriwa mikarhi hinkwayo. Hina vaakatiko hi nga swi kota ku lwa na mhaka yo tisunga loko ho kota ku pfuna no khutaza vana ku va va amukela swiyimo swo hambanahambana. Vana i vumundzuku bya tiko rerhu handle ka vona tiko ra hina a ri nga vi na vumundzuku.
SWIVUTISO:
Hi wihi ntolovelo lowu nga kona laha tikweni lowu hungutaka nhlayo ya vana?
Boxa mihlangano YIMBIRHI leyi pfunetaka ku lemukisa vaakatiko hi ntolovelo lowu u wu vuleke laha henhla.
Boxa tindlela TINHARHU leti vana va talaka ku ti tirhisa loko va lava ku tidlaya.
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona u tlhela u seketela nhlamulo ya wena:
Vana va kwalomu ka makumembirhi wa malembe va tala ku tisunga.
Ku va munhu a ticukumetela exiporweni xa xitimela kutani xi n'wi kandziyela a fa a hi ku tisunga.
Komba ku yelana na ku hambana ka leswi endlaka leswaku vana va tisunga ku ya hi vulavisisi lebyi endliweke hi lava boxiweke eka xitshuriwa lexi.
U vona onge i yini lexi tiseke ntlhontlho eka mitlawa yo hambanahambana ku endla vulavisisi hi mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xitshuriwa lexi?
Mutsari u vula yini loko a ku: "va fanele ku ba mhalamhala"?
Xana swi fanerile leswaku vana lava nga ni swiphiqo va tisunga ke? Seketela nhlamulo ya wena u ri karhi u kongomisa eka xitshuriwa lexi nga laha henhla.
Hi yihi dyondzo leyikulu leyi hi yi kumaka hi ku hlaya xitshuriwa lexi nga laha henhla?
Hikwalaho ka yini ku hela ka vukati bya vatswari swi tisela vana miehleketo yo tisunga?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka, kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 60 na 70. U nga onhi mongo wa xona:
Ku dzaha fole swi hundzuka ntolovelo wa vutomi bya munhu hikuva a swi olovi ku ri tshika. Vanhu va rivala leswaku fole ri vangelana mavabyi. Mavabyi lawa ya hela ya vutla vutomi bya munhu. Mfumo wu kale wu teka goza ra ku yirisa ku dzahiwa ka fole eka tindhawu leti ti tirhisiwaka hi mani na mani. Leswi swi vangiwa hi mhaka ya leswaku loko munhu un'we a dzaha sigarete yin'we a tshame na tsevu wa vanhu, hinkwavo va ta hetelela va hefemurile musi wa fole leriyani. Vanhu lavan'wana va khumbeka hikuva va ta khomiwa hi mavabyi yo karhi. Loko munhu a kumeka a dzaha fole eka tindhawu leti ti tirhisiwaka hi mani na mani a nga rihisiwa ndziho wukulu hikuva u vangela na vanhu lava nga dzahiki mavabyi. Tindhawu tin'wana va ti avanyisa hi matshamelo, ku va na ndhawu ya lavo dzaha ni ndhawu ya lava nga dzahiki.
Fole ra onha swinene emirini wa munhu. Ri hlasela mahahu ya hlakala munhu a nga ha koti ku hefemula hi mfanelo. Leswi swi nga vangela munhu vuvabyi bya rifuva swi tlhela swi komisa vutomi bya yena. Fole ri tlhela ri onhela vamanana lava nga vayimani hikuva va nga veleka vana vo ka va nga ri kahle hikokwalaho ko dzaha kumbe ku hefemula musi wa fole. Fole ri vanga na vuvabyi bya mfukuzani.
Vantshwa vo tala va kuma ku dzaha fole ku ri bombo ra xiyimo xa le henhla. Van'wana va vona va tsandzeka ku tikhoma hambi va ri exikolweni, hikokwalaho ka ntolovelo lowo biha. Hi mikarhi yo wisa va ya va ya tumbela eswihambukelweni va ya dzaha, va rivala leswaku va le ku ticeleleni ka masirha hi voxe. Leswi swi va fikisa eka xiyimo xa ku mila rintiho ro leha, va hamba va yivela vatswari va vona mali, va ta kota ku eneta ntolovelo wa vona. Hambileswi fole ri vitanaka a va tshiki ku ri xava.
Mfumo wu tlhele wu teka goza ro herisa swinavetiso hinkwaswo leswi vulavulaka hi fole, hi ku ringeta ku hunguta xiyimo xa madzahelo. Kambe swi tikomba ku nga ri na nhlanga leyi humaka ngati. Bokisi ra fole na rona ri komba kahle leswaku fole a ri kahle eka rihanyu ra munhu. Munhu u xava fole a ri karhi ra swi tiva leswaku wa tionhela eka rihanyu.
Vanhu hi nga tiendleni van'waninginingi-makala-tindleve eka ndzemukiso lowu wa ku dzaha fole. Holobye wa timali wa tiko ra Afrika-Dzonga loko a tivisa mpimanyeto wa timali ta tiko, lembe ni lembe u tlakusa nxavo wa fole swi vonaka no tlhela swi twala kahle. Leri hi rin'wana pfhumba ro hunguta madzahelo ya fole eka vaakatiko.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
XIYENGE XA C: NTIVO RIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya ndzima leyi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona:
Nhlayo ya tithugamama leti kumaka vana yi ya yi tlakuka swinene etikweni ra Afrika-Dzonga. Xivangelo ku nga va leswi mfumo wu phakelaka mali ya mpfuneto. Va rivala leswaku swimalana leswi mfumo wu va nyikaka swa yima loko se n'wana a ri ehenhla ka malembe ya khumemune, kasi hi wona nkarhi lowu vutomi byi tikaka swinene. Tintombi leti dyaka ti fihlula ti ringeta hi matimba ku papalata xiphiqo lexi, kambe a ti tati xandla. Vanyingi va languta vutomi bya namuntlha, va tsutsumela mafehlefehle ya nkarhinyana. Va tinghenisa eka swidzidziharisi ni swipyopyi, kutani va wela ekhombyeni ro ya eka swa masangu va nga tiyimiselangi. Endzhaku ntombi yi tikuma se yi tlakurile n'wana la nga hava tatana. Xivangelo ku ri leswi majaha ya lakatsaka tilo loko ya vona swilo swi bihile. U ta kuma n'wana wa vanhu a kayakaya ni n'wana a ri yexe. Eka nkarhi lowu hi kona ntombi yi lemukaka leswaku ku yingisa swi tlula magandzelo. Khombo rin'wana i ku va ntombi yi kuma n'wana ya ha ri yitsongo swinene, miri wa yona wu nga si kula ku ringanela kutani yi hluleka ku tiyisela swiphiqo swa vuntswedyana, kasi hi tlhelo ku laveka vutihlamuleri lebyikulu eka ku hlayisa ricece. Hikwalaho ka ku va miri wu nga si kula ku ringanela, tithugamama to tala ti sindziseka ku kuma n'wana hi vuhandzuri, hambiloko nkarhi wo veleka wu nga si fika. N'wana wa kona na yena u tala ku va ni swiphiqo swa rihanyu leswi talaka ku ka swi nga ahluleki vutomi bya yena hinkwabyo. Van'wana vana lava pfumalaka nkateko, a va kali va tlhaveriwa hi dyambu niswitsanana, kasi van'wana va fa va nga si hanya tiawara to nyawula. Xiphiqo xin'wana hileswi mana wa n'wana a talaka ku hlangana na ntshikelelo wa miehleketo ni wa miri, lowu xungetaka rihanyu ra yena ni ra n'wana wakwe.
SWIVUTISO
Nyika ku hambana ka tinhlamuselo loku rito 'swimalana' ri ku tisaka eka swivulwa leswi landzelaka:
a Va rivala leswaku swimalana leswi mfumo wu swi nyikaka swa yima loko se n'wana a kurile. 2
b Ntombi yi boheka ku sungula xibindzwana leswaku yi tikumela swimalana. 2
Nyika ritofularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Van'wana vana lava pfumalaka nkateko, a va kali va tlhaveriwa hi dyambu.
Hlawula nhlamulo YIN'WE leyi yi nga yona eka leti ti nga endzeni ka swiangi.
Loko ntombi yi dya yi fihlula (hiloko/hi loko) yi ehleketa hi vukheta hi vumundzuku bya yona.
Xiya swivulwa leswi landzelaka, kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha marito lama tikisiweke ma tirhisiweke hakona:
a Nhlayo ya tithugamama leti kumaka vana yi ya yi tlakuka swinene. 2
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Eka nkarhi lowu hi kona ntombi yi lemukaka leswaku ku yingisa swi tlula magandzelo.
Eka xivulwa lexi: "Va rivala leswaku swimalana leswi mfumo wu va nyikaka swa yima loko se n'wana a ri ehenhla ka malembe ya khumemune" rito 'yima' ri nyika nhlamuselo ya leswaku swimalana a swa ha nyikiwi/humesiwi.
Xana rito 'yima' eka xivulwa lexi landzelaka ri nyika nhlamuselo yihi?
Tithugamama tin'wana ti tibohile ku yima leswaku ti ta va ni vumundzuku lebyinene. eka ku tirhisa swidzidziharisi
Tirhisa xisasi ematshan'weni ya rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Van'wana va fa va nga si hanya tiawara to nyawula.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Miri wa ntombi wu va wu nga si kula ku ringanela wu hluleka ku tiyisela swiphiqo swa vuntswedyana.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka vunyingi:
Endzhaku ntombi yi tikuma se yi tlakurile n'wana la nga hava tatana.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi rito leri tikisiweke.
Ntombi yi tlakurile n'wana la nga hava tatana.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nandzulo:
Tintombi leti dyaka ti fihlula ti ringeta hi matimba ku papalata xiphiqo lexi.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Xivangelo ku ri leswi majaha ya lakatsaka tilo loko ya vona swilo swi bihile.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka.
Hambiloko Tatana Risenga a laya ntombi ya yena, a yi n'wi yingisi.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya atikili leyi landzelaka ya magazini, kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka yona:
TINDLOPFU Vadlayi va ntumbuluko entangeni wa swiharhi wa Kruger
Va tele vadlayi va ntumbuluko hi ku angarhela, kambe loko swi ta eka ku wisetela mirhi entangeni wa swiharhi wa Kruger rintiho ri kombetela tindlopfu. Leswi swi vula leswaku loko ku nga mili kumbe ku byariwa mirhi yin'wana, ku ta va ku ri hava mirhi eka malembenyana lama taka. Xiphiqo hileswaku swiharhi leswi hanyaka hi matluka ya mirhi se swi ta dlayiwa hi ndlala. Tlhandlakambirhi, ku ta va ku ri hava mindzhuti leyi swiharhi swi nga ta vundza eka yona loko dyambu ri hisa.
Hikwalaho ka yini rito 'tindlopfu' eka nhlokomhaka ya atikili leyi ri tsariwile hi maletetere lamakulu ni sayizi ya fonto yo hundza ya marito hinkwawo?
Tsavula xivulwa eka atikili lexi kombisaka mboyamelotlhelorin'we loko swi ta eka vawiseteri va mirhi.
Hi kwihi ku yelana loku ku nga kona eka hungu ra atikilli leyi ni xifaniso ke?
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Mutsari wa atikili leyi u languta mhaka hi tihlo rin'we.
Xana u titwisa ku yini loko u hlaya atikili leyi? Seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>Xitsonga FAL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 1 (P1)
HUKURI 2009
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Tihakelo ta gezi ti ta tlakuka.
Ku pfumaleka ka gezi.
Vaonhi va nga dlawa hi gezi.vv (Tinhlamulo timbirhi ntsena.)
I murhangeri wa sivhiki.
Ti chava ku hiseriwa tindlu hi vafana.
Ku tsemiwa ka tidarata ta tikampa ta swihari.
Ku tsemiwa ka tintambu ta gezi.v (Tinhlamulo timbirhi ntsena.)
Wolowo a hi ntiyiso wa leswaku vubihi byi endliwa hi vanhu lavo huma ematikweni ya le handle." Kumbe: "Na volava va kwalomu tikweni ra hina a va la!"
Xivijo.
Valala.
Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena. Xik. A swi fanerile hikuva ntirho wa hosi i ku vona leswaku tindhuna ta tiko ti tirha mitirho ya tona hi ku hetiseka.
A hi swona. U na ntirhisano na sivhiki, hikuva Phuphuruka u byerile hosi timhaka leti humelelaka etikweni ra yona.
A hi swona. Tindhuna ti rhambile xivijo.
Mhaka yi vulavuriwa ya ha ku humelela.
A swi olovi ku khoma nala loyi u hanyaka na yena.
Munhu a nga fanelangi ku sola hosi ya tiko leri a tshamaka eka rona.
Mudyondzi u ta hlamusela hungunkulu ku ya hileswi a swi twisisisaka xiswona. Xik. Vafambisi va miganga va fanele va va na vutihlamuleri.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Hi siku ra 22 Khotavuxika 2008, Tatana Maluleke u tivisiwile ku vabya ka sivara wa yena.
Hi xihatla Maluleke na n'wana va tsutsumile ku ya vona muvabyi.
Va fikile va kuma leswaku wa vabya swinene.
Va n'wi tekile va n'wi yisa exibedhlele xa Letaba.
Va hlaseriwile hi tinsulavoya va nga si fika exibedhlele.
Muvabyi u vhele a lovela kwalaho. v (Nkombo wa timhaka tin'wana na tin'wana)
NKOKA WA MAHUNGU (N).
MATIRHISELO YA RIRIMI (R).
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga na marito yo hundza mpimo lowu lavekaka, a ku hlayiwe ntsena marito ya ntlhanu eka lama mukamberiwa a tluriseke mpimo ha wona.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato yi fanele yi averiwa timaraka to helela.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11-15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Tirhisa mimfungho leyi nga laha hansi ku kombisa maavelo ya timaraka:
Nkoka wa mahungu = N
Matirhiselo ya ririmi = R
Maavelo ya timaraka eka ririmi hi ku landza timhakankulu.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 1 - 3, ku averiwa maraka yin'we.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 4 - 5, ku averiwa timaraka timbirhi.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 6 - 7, ku averiwa timaraka tinharhu
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu eka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu tekiwa wu ri rito leri wu yimelaka rona.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA
Mudyondzi wo ka a nga tlharihangi/twisisi.
Murhangeri wa xikolo.
Mudyondzi u ta vumba xivulwa xa yena n'wini ku humelerisa nhlamuselo ya "tala" leyi yi vulaka nhlayo ya le henhla / ku kumeka hi vunyingi kumbe ndhawu yo chela nkuma.
Xik. Ndzavisiso wu komba leswaku eka xikolo xin'wana na xin'wana ku na vanhwanyana vo tala ku tlula vafana KUMBE
Manana u lo na heta ku olela nkuma, o ya wu chela endzeni ka tala.
Vadyondzi hinkwavo va tikuma va pfuka exibedhlele.
Vadyondzisi va ri:v "Milawu leyintshwa yi hi tekerile matimba hinkwawo."
Munhu a nga swi koti ku tilumbeta nandzu / ku amukela leswaku nandzu wu na yena.
Vadyondzisi na vadyondzi va nge vi ekhombyeni.
Ri komba leswaku mhaka yi humelela eka matlhelo mambirhi hi ku ringana.
Ri tirhe ku hi komba ndhawu laha timhaka ti humelelaka kona.
Vanhwanyana.
Hileswi.
Ndzawulo ya Dyondzo yi kombiwa hi rintiho hi vadyondzisi.
Wa ku rhurhela khapu ya misava ya ntlangu wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010.
Swi tikomba hi khapu leyi yi nga tlakuriwa hi Nkulukumba Mandela na vanhu lava kombisaka ku tsakela mhaka ya kona.
Hileswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyin'wana.
I mpfhuka wa le kusuhi. v Hikuva vanhu lava va nga exifanisweni va kombisiwile tinhloko na ku fika exifuveni ntsena.
Hileswi Afrika-Dzonga yi nga nyikiwa nkarhi wo rhurhela khapu ya misava ya bolo ya milenge.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1 Nov 2009.txt</fn>
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima.
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Mi tindhuna ta njhani na? Swilo swi le ku onhakeni laha migangeni ya n'wina kambe mi swi ba hi makatla, mi tluriwa hi lava va sivhiki. Tolo Nkulukumba Phuphuruka lowa murhangeri wa Sanco u tile a ta ndzi luma ndleve hi mayelana na vanhu lava tsemelelaka tintambu ta gezi laha tikweni, kambe n'wina a mi vuli nchumu hi swona. Ntirho hi ko ku kukutlela mabyalwa loko ri xile,'' Ku bokoxela Hosi Xigamani eka tindhuna ta yena.
Hina a ho chava Ndhavezitha,'' ku hlamula ndhuna Ntlevutlevu. ''Hi chava ku hiseriwa swindlwana hi vafana lava va hi cinisaka hangayivona lomu migangeni. A ha ha dyi byi rhelela hi vafana lava Ndhavezitha. Kahlekahle vanhu lava a va tsemi tintambu ta gezi ntsena. Ku onhaka swo tala Ndhavezitha, i Ntlevutlevu a gimetaka.
U ri yini wena Ntlevutlevu? Mi chava vafana tiko ra n'wina ri ri karhi ri lova xana? Na loko mi fa mi fela tiko ra n'wina. Socha ri fela enyimpini. Vafana lava u vulavulaka hi vona a hi vana va n'wina xana?'' Ku vutisa hosi hi ku hlundzuka.
A hi ku hi ta mi byela loko hi yi gayerile kahle mhaka leyi Ndhavezitha, leswaku yi ta siya munhu un'wana na un'wana a hlayisekile, hikuva misava se yi yimile hi milenge. Swilo swi hundzukile. A swa ha fani na khale laha loko hi veka milawu a hi yingisiwa. Sweswi loko munhu a ringeta ku pfuna, u tirhambela valala. Ngopfungopfu mhaka yoleyi ya vugevenga hi vulavulaka hi yona,'' ku hlamula Ntlevutlevu hi ku titsongahata.
Mhuti yi biwa ya ha ri na mahika Ntlevutlevu. Loko mi miyela ma ha rivatiwa hi ku chava swilo swi to ohaka swi ya emahlweni. N'wina van'wana mi ngo miyela ku vulavula Ntlevutlevu ntsena a ma ha ri tindhuna xana? Mi chava ko ku dlawa ke? A ku na lexi mi xi tivaka hi tlhelo ra leswi swi humelelaka xana?'' Ku vutisa hosi hi ku hundzuluka yi languta tindhuna letin'wana leti himpfhuka xa kona a ti lo whi, wonge vafana lava ku vulavuriwaka hi vona a vo va kona.
Tindhuna letin'wana ta hosi ku nga Phelani, Kukuxala, Madobi, Xituvituvi na Tsanyusa na vona va boxile vubihi lebyi humelelaka emigangeni ya vona, byo fana na ku ngheneriwa ka vakhegula va tekeriwa timali ta mudende, ku yiviwa ka tisolaphanele eka miganga leyi ku nga hava gezi, ku guleteriwa ka mifungho ya patu hi lava vo endla mabavhu na tichechisa to virisa mati, ku tshoviwa ka swikolo ku yiviwa tinhundzu ta nkoka tanihi tikhompyuta na michini yo kandziyisa, na ku tsemeleriwa ka tidarata ta tikampa hi makhamba ya swifuwo. Va gimetile hi ku pumba leswaku vona nandzu a va wu veki vafana, va ehleketela vahlapfa, kambe hosi a yi yimangi na yona mhaka ya ku lumbetiwa ka vanhu vo huma ematikweni ya le handle.
Mi siyile lavo famba hi miti loko hi ri emitirhweni va fika va xisa vatirhi va hina va ku va rhumiwile ku ta teka tinhundzu to karhi ti ya lunghisiwa, kasi va endlela ku hi yivela, na lava va tsemelelaka tidarata leti sivelaka swifuwo ku nghena emagondzweni. Na swona sweswo hi ehleketelela vahlapfa,'' ku engetela Phuphuruka.
Wolowo a hi ntiyiso wa leswaku vubihi byi endliwa hi vanhu lavo huma ematikweni ya le handle,'' ku nghenelela Hosi. ''Na volava va kwalomu tikweni ra hina a va la! Phela mpfundla wa le rihlampfini a wu khomiwi hi timbyana. Sweswo i vuvabyi lebyi vuriwaka vuvengavahlapfa (xenophobia), lebyi tiko ra hina ra Afrika-Dzonga ri nga laviki no twa nchumu hi byona,'' ku kaneta Hosi Xigamani.
Huvo yi twananile leswaku ndhuna yin'wana na yin'wana yi fanele yi ya rhamba vanhu va yona ku ta exivijweni leswaku ku ta chukiwa mhaka leyi ya vukhamba. Kambe van'wana, ngopfu Ndhuna Ntlevutlevu, a va nga yimi na yona mhaka ya xivijo. A va vula leswaku xivijo xi ta thuthuruxa makhamba ma fihla leswi ma nga swi yiva. A va vona swi antswa loko a ku komberiwa maphorisa va phuthuma vanhu va nghena muti hi muti va ri karhi va secha. Kambe eku heteleleni ku tiyile ra xivijo hikuva ra hosi a ri tluriwi. Xisolahosi, sola u sukile.
SWIVUTISO
Ku tsemeleriwa ka tintambu ta gezi swi nga onhela vaakatiko hi ndlela yihi xana? Boxa swilo SWIMBIRHI.
Nkulukumba Phuphuruka u tirha ntirho muni ke?
Boxa xivangelo lexi endlaka leswaku tindhuna ta hosi ti nga vuli nchumu hi vubihi lebyi humelelaka emigangeni ya tona.
Tshaha xivulwa lexi kombisaka leswaku Hosi Xigamani a nga yimi na yona mhaka ya ku pumbiwa ka vahlapfa.
Nyika rito rin'we ku suka eka xitshuriwa leri vulaka leswi landzelaka:
Nhlengeletano ya hosi, tindhuna na malandza.
Vanhu lava va ku vengaka.
Ku nghenela munhu a nga ehleketangi nchumu.
Hi ku vona ka wena, xana a swi fanerile leswaku Hosi Xigamani a karihela tindhuna ta yena xana? Nyika vonelo ra wena.
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Hosi Xigamani a nga na ntirhisano na vurhangeri bya sivhiki.
Maphorisa va fambile muti hi muti va ri karhi va secha tinhundzu leti nga yiviwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso xin'wana na xin'wana xa leswi landzelaka:
Mhuti yi biwa ya ha ri na mahika.
Mpfundla wa le rihlampfini a wu khomiwi hi timbyana.
Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 60 - 70. U nga onhi mongo wa xona.
Hi siku ra 22 Khotavuxika 2008 namadyambu ku fikile riqingho leri a ri tivisa hi ta mavabyi ya malume Girixoni. Tatana a a fanele ku ya teka makwavo eMagwiri ku n'wi yisa exibedhlele. Tatana u lo vhela a ku phephahungu leri a a ri hlaya thya, a ya teka makhiya ya movha. Tatana u ndzi byerile leswaku hi famba swin'we.
Ku suka eMafarana hi kongoma eMagwiri, thayere a ri dya ehansi swinene. Hi ku copeta ka tihlo hi fikile eka malume. Xiyimo lexi hi nga n'wi kuma a ri ka xona ongeti misava na matilo a swi kokelana hi yena. Malume u lo vhela a tlakuriwa a nghenisiwa emovheni. Hi nghenile emovheni hi heleketa malume exibedhlele xa Letaba.
Loko hi hundza enkoveni wa le Xiwisavaloyi, ho yimisiwa hi munhu loyi a a tikomba a ri phorisa ra le patwini. Tatana u yimisile movha. Hi nkarhi wolowo ku humelela vavanuna van'wana vanharhu lava a va havaxerile swibamu, lava a va tikomba leswaku hakunene a va ri swifamona swo pfumala mapfalo. Va lerisile leswaku hi xika emovheni hinkwerhu. Tatana u te u ringeta ku pfula nomo kasi o tivangela mipfi. Ku twakarile mpfumawulo wa xibamu lexi nga hlanhla voko ra yena ra xinene. Ku swi vonisa sweswo ho vhela hi xika hi xihatla. Malume, va lo n'wi hudula kunene va n'wi cukumeta epatwini. Hi xinkarhana na leswaku movha lowuya wu helele kwihi a ha ha swi vonangi. Loko maphorisa va ta fika va kumile malume ku ri khale humba yi olele nkuma.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
HI YIME HI NENGE WUN'WE ESWIKOLWENI!
Eswikolweni manguva lawa a ka ha ri na vuhlayiseki. Vadyondzisi na vadyondzi va le khombyeni. Loko Ndzawulo ya Dyondzo yi nga endli matshalatshala yo karhi, rixaka ri ta mbumburheka ri kala ri ku bi! I kangani hi twa hi ta ku tlhavana hi mikwana ka vadyondzi eswikolweni? Xikolo se xi hundzuke musago. Vadyondzi lavo fa ripfalo, ngopfungopfu vafana, va cinisa vadyondzikulobye na vadyondzisi hangayivona. Vadyondzi van'wana va tikuma va pfuka exibedhlele, va tshunguriwa timbanga. Volavo va vuriwa va nkateko hikuva lavo pfumala nkateko va peleriwa hi dyambu.
Manyala lawa ya tala ku endliwa hi mudyondzi wo pfumala nhloko, loyi a nga xiximiki vadyondzikulobye, vadyondzisi na nhloko ya xikolo. Wa rivala leswaku vatswari va yena va n'wi rhumerile exikolweni hi xikongomelo xa leswaku a ya dyondzeka, leswaku a ta va na vumundzuku lebyinene. Madzolonga eswikolweni ya kumeka eka swikolo swa le hansi na le ka swikolo swa le henhla leswi kumekaka emadorobeni na le matikoxikaya.
Mhaka leyi vilerisaka hileswi munhu un'wana na un'wana a nga laviki ku byarha vutihlamuleri bya xiphiqo lexi. Phela ritiho a ri tikombi. Swiyenge hinkwaswo leswi faneleke ku hoxa xandla eka dyondzo swi banana hi rhanga ro hisa. Vatswari va vula leswaku vadyondzisi a va na mhaka na vuhlayiseki bya vana va vona. Vadyondzisi va kombetela Ndzawulo ya Dyondzo hi rintiho, va vula leswaku milawu leyintshwa yi va tekerile matimba hinkwawo. Leswi swi endla leswaku vadyondzi va khandziya va xika, va endla leswi va swi rhandzaka eswikolweni. Mihlangano ya vadyondzisi yona yi pumba Ndzawulo ya Dyondzo leswaku yi na vutihlamuleri byo pfumaleka ka nsirhelelo wa vadyondzisi na vadyondzi eswikolweni. Ndzawulo ya Dyondzo na yona yi sola vatswari, vadyondzisi na vadyondzi hi ku pfumala ntirhisano. Yi kombisa leswaku mhaka leyi a yi ta hela loko ngi swiyenge leswinharhu a swi kota ku tshama ehansi swi kanerisana.
Mhaka leyi yi faneleke ku lemukiwa hi leswaku ku solana loku a ku nge pfuki ku tisile xitshunxo, ko fanela ku tekiwa goza leri nga ta tswala mihandzu, swi nga ri tano rixaka ri ta lova.
SWIVUTISO
Hi ku pfuniwa hi xitshuriwa lexi nga laha henhla, tatisa xiphazamiso xa xihingakanyamarito lexi nga laha hansi hi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka mayelana na xitshuriwa lexi. Tsala maletere ya (a)-(e), kutani u nyika tinhlamulo.
Ku ya ehansi
Rivala leri ku tlangiwaka ntlangu wa xibakele eka rona.
Ku banana hi rhanga ro hisa i ku ...
Ku ahluriwa ka xiphiqo kumbe xirhalanganyi ku vuriwa ...
Mavizweni wa rito 'rhandzaka'
Nyika ku hambana ka nhlamuselo ya rito ''nhloko'' eka swivulwa leswi landzelaka:
Manyala lawa ya tala ku endliwa hi mudyondzi wo pfumala nhloko.
Vubihi byi endliwa hi mudyondzi wo ka a nga xiximi nhloko ya xikolo.
Vumba xivulwa xa wena n'wini hi rito ra ''tala'', kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na ya xivulwa lexi landzelaka:
Madzolonga exikolweni ya tala ku endliwa hi vafana.
Nyika nhlamuselo leyintshwa leyi vaka kona loko ku susiwa rihlawuri ''van'wana'' eka xivulwa lexi landzelaka: Vadyondzi van'wana va tikuma va pfuka exibedhlele.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Vadyondzisi va vula leswaku milawu leyintshwa yi va tekerile matimba hinkwawo. (Vadyondzisi va ri...)
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: ''Rintiho a ri tikombi.''
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u xi tsala xi va eka nkarhi lowu taka hi tlhelo ra nandzulo: Vadyondzisi na vadyondzi va le khombyeni.
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi, ri tisa nhlamuselo muni? ''I kangani hi twa hi ta ku tlhavana hi mikwana ka vadyondzi exikolweni?''
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri tirhe yini?
Eswikolweni manguva lawa a ka ha ri na vuhlayiseki''.
Nyika xisati xa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi nge: Vadyondzi lavo fa ripfalo, ngopfungopfu vafana, va cinisa vadyondzikulobye hangayivona.
Hlawula rito leri nga rona eka lama nga endzeni ka swiangi:
Vadyondzisi va vula leswaku leswi endlaka leswaku vadyondzi va va delela (hi leswi / hileswi) ku nga na milawu leyintshwa.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama tikisiweke. Vadyondzisi va komba Ndzawulo ya Dyondzo hi rintiho.
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Marito ya ''Nkarhi wa hina wu fikile'', ya nga va ya kongomisa eka nkarhi wihi? Seketela.
Ku hambana ka fonto ya marito lama nga eka xifaniso lexi ku nga va ku vangiwa hi yini?
Boxa mpfhuka lowu nga tirhisiwa eka ku teka xifaniso lexi. Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku vona ka wena, i ncini lexi nga ta endla leswaku loyi a nge: ''Se ndzi ta etlela hi ku rhula'', hakunene a etlela hi ku rhula? Seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P1.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 10 WA TIPHEJI.
GIREDI YA 12
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 1 (P1)
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima.
XIYENGE XA C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin' wana ni xin' wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin 'wana ni xin' wana.
Tsala hi vurhon' wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
N'wana un'wana na un'wana u na mfanelo yo tiva timfanelo ta yena. Yin'wana ya timfanelo leti n'wana a nga na tona i mfanelo yo va a hlayisiwa hi vatswari va yena. Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu tshikelela ngopfu timhaka ta leswaku swa boha leswaku vana va hlayisiwa hi vatswari va vona. Vatswari va boheka ku vona leswaku vana va vona va kuma swo miyeta nyoka hi ndlela leyi faneleke. Va fanele ku vona leswaku vana va ambala, va kumeriwa ko tumbeta tinhloko, va kuma vutshunguri loko va nga pfukangi kahle emirini ya vona, na ku vona leswaku va kuma dyondzo leyi faneleke.
Nawu wu tshikelela leswaku loko tatana a tirha kambe manana wa n'wana a nga tirhi, tatana u fanele ku vona leswaku n'wana u hlayisekile, hambiloko vatswari va n'wana yoloye va nga tekanangi kumbe va nga tshami swin'we. Hakanyingi i vamanana ntsena va koxaka mali yo hlayisa vana eka vatatana. Nawu wa va pfumelela na vatatana ku koxa mali yo hlayisa vana eka vamanana. Leswi swi tala ku endleka loko vana va tshama na tata wa vona.
Loko vatswari hivumbirhi bya vona va nga tirhi ku ri hileswaku va na vana lava faneleke ku hlayisiwa, nawu wu koxa leswaku vakokwana va va vahlayisi va vana volavo. Maxaka lawa ya tshamaka na vana na vona va na mfanelo yo koxa mali yo hlayisa vana eka vatswari hinkwavo va vana.
Emikarhini yo tala loko vukati byi hela eka vatswari, ku tekiwa xiboho xo karhi mayelana na mahlayiselo ya vana. Loko tatana a tsandzeka ku hlayisa vana va yena, manana wa kombela ku pfuniwa hi va nawu ku susumeta leswaku vana va hamba va hlayisiwa. Endlelo ra kona ri tikomba ri lehe ngopfu, kambe ri nga hatla ri fika emakumu loko vuxokoxoko bya tatana byo nyikiwa byi helerile. Tin'wana ta tindlela to hatlisisa mhaka leyi i ku endla swin'wana swa leswi landzelaka: Ku kuma mavito na adirese ya laha ku tirhaka tata wa n'wana. Ku nga ha laveka na xifaniso xa tatana loko xi nga kumeka, switifiketi swa vana swo velekiwa, papila ro huma eka nhloko ya xikolo ro tiyisisa leswaku vana lava va ha ri exikolweni, mapapila kumbe tirhasiti leti kombaka ndlela ya matirhiselo ya mali ya n'hweti na n'hweti, na swin'wana na swin'wana leswi nga na vumbhoni lebyi nga pfunetaka leswaku xikombelo xa wena xi amukeleka.
Swilo leswi swi fanele ku heleketiwa ekhoto leyi tirhaka hi timhaka to koxa ku hlayisiwa ka vana. Hofisi ya khoto yi ta tsala papila ro rhamba loyi ku koxiwaka eka yena xuma. Siku ra kona loko ri fikile ku languteriwa mukoxi na mukoxiwa ku va kona ekhoto. Hi siku leri, khoto ya kambisisa leswaku loyi a koxiwaka a nga kota ku humesa mali muni hi n'hweti.
Mikarhi yin'wana tata wa n'wana swa endleka a kaneta leswaku hi yena tatana wa ngati. Loko ko va ni xiyimo xo fana na lexi, tatana na n'wana va tekiwa ku ya kamberiwa loko ku nga ri na ku yelana eka tingati ta vona. Loko xikambelo lexi xo komba ku yelana exikarhi ka tingati, tatana a nga ha ri na matimba yo kaneta vun'wini bya n'wana. Endzhaku ka swona ku ta bohiwa mali leyi yi faneleke ku huma hi n'hweti leswaku yi ta hlayisa n'wana.
Loko swi tsandza ku amukela xiboho lexi, mhaka yi ta yisiwa eka khotonkulu ya nhlayiso wa milawu ya tiko ku ya kaneriwa kona. Khoto na yona yi ta kambisisa mhaka leyi hi vuenti. Xiboho lexi yi nga ta xi teka swa boha leswaku xi landzeleriwa. Manana a nga hamba a ta teka mali ekhoto kumbe ku lulamisiwa leswaku yi hamba yi nghenisiwa ebangini leyi a nga kusuhi na yona. I nandzu lowukulu ku tlula xiboho lexi. Loyi a nga ta kumeka a tlurile xiboho xo hamba a humesa mali a nga ha pfaleriwa ekhotsweni. Mhaka yo va munhu a tsandzekile ku hakela mali yi fanele ku tivisiwa emaphoriseni ku nga si hela khume wa masiku. Mumangaleriwa u ta tsaleriwa papila ro n'wi rhamba ekhoto ku ta hlamusela leswi nga n'wi tsandzisa ku hakela mali. Loko mhaka ya yena yi nga twali, u ta lerisiwa ku hakela mali kumbe a nghena ekhotsweni.
A swi kali swi lava u va na muyimeri wa nawu loko u lava ku koxa xuma xo hlayisa vana. Mfumo wu thorile vanhu lava nga na vuswikoti byo koxa xuma lexi. Mikarhi yin'wana ndlela ya kona yi nga leha, ngopfungopfu loko mumangaleriwa a tala ku nyamalala. Mikarhi yin'wana mumangaleriwa a nga amukeli hi ku olova mali leyi a koxiwaka yona. Swa boha leswaku ku endliwa vulavisisi bya leswi swi n'wi endlaka leswaku a tsandzeka ku amukela mali leyi a koxiwaka yona.
Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu boha leswaku n'wana a hlayisiwa ku fikela loko a ri na makumembirhin'we wa malembe kumbe ku fikela loko a sungula ku tihlayisa. Swi ya hi leswaku hi xihi eka leswimbirhi lexi hatlaka xi endleka. Loko n'wana a lava ku hlayisiwa swi va se swi ri eka yena ku yisa mhaka leyi emahlweni. Nawu wu pfumelela mutswari loyi a tshamaka na n'wana loyi a lamaleke ku ya emahlweni no n'wi yimela eka ku vona leswaku wa hlayiseka.
SWIVUTISO:
Boxa timfanelo timbirhi leti vana va nga na tona.
I vamani lava bohiwaka hi nawu ku va va hlayisa vana? Boxa vanharhu.
Longoloxa swilo swinharhu leswi nga pfunetaka khoto ku hatlisisa mhaka yo endla leswaku n'wana a kuma vuhlayiseki.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Nawu wu bohelela tatana wa n'wana ntsena ku vona leswaku n'wana wa yena u hlayisekile.
Loko n'wana a kala a fika eka makumembirhin'we wa malembe a swa ha fanelangi leswaku a hamba a hlayisiwa hi vatswari va yena.
Hlawula swivulwa swimbirhi leswi nga swona eka leswi landzelaka. Tsala ntsena tinomboro ta swivulwa leswi u swi hlawuleke.
Nawu wa tiko ra Afrika-Dzonga wu katsa na vakokwana leswaku va nga va vahlayisi va vatukulu va vona.
Tatana a nga na tona timfanelo to koxa ku hlayisiwa ka vana eka manana wa vona.
Mali yo hlayisa vana yi koxiwa ntsena loko vatswari va nga tshami emutini wun'we.
A swi bohi ku lava muyimeri loko u lava ku koxa mali yo hlayisa vana.
Buti wa wena u khomiwile hikwalaho ko arisa n'wana wa yena ku nghena xikolo. Hi ku landza mfanelo ya n'wana xana a swi fanerile leswaku a khomiwa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Vatswari va boheka ku vona leswaku vana va vona va kuma swo miyeta nyoka hi ndlela leyi faneleke.
Hi xihi xiyimo lexi bohelelaka vakokwana leswaku va fanele ku hlayisa vatukulu va vona?
Nyika xitshuriwa lexi nhlokomhaka leyi faneleke.
Xana nawu wu endla yini loko tatana a nga pfumeli leswaku n'wana i wa yena?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xitshuriwa lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 60 - 70. U nga onhi mongo wa xona.
Hi navela ku mi chumbutelanyana hi ta Thomas Mlambo, muhaxi wa ndhuma wa nongonoko wa ta mitlangu eka xitichi xa thelevhixini xa SuperSport. Thomas u dyondzile ririmi ra Xinghezi ku sungula a nga si dyondza ririmi leri a mameke rona ra Xizulu hikwalaho ko kurisiwa hi Valungu ku sukela loko a ha ri ntsongo. U nghenile xikolo eSalle Holy Cross College eVictory Park eGreensdie eJoni, ku sukela eka Giredi ya 1 ku fikela loko a pasa Giredi ya 12 hi 1994. Mana wa yena Daphene u hundzile emisaveni hi 2001. Loko Thomas a vutisiwile xivutiso lexi landzelaka hi muteki wa mahungu: 'Xana swi endlekise ku yini leswaku u va muhaxi eka thelevhixini ke?' Nhlamulo ya yena yi vile leyi: 'Hikwalaho ka vulolo. Loko ndzi endla tidyondzo ta mina ta Nawu eyunivhesiti, manana va ndzi hlohloterile ku tilavela ntirho wa nkarhinyana wa ku hela ka vhiki tanihileswi vanghana va mina na vona a va tirha. Hambileswi a ndzi tikarhata etidyondzweni ta mina, manana u vone ndzi loloha eka ku tirha hi mavoko ya mina, kutani a ndzi hlohlotela ku tikumelanyana swimalana hi ku tirha eku heleni ka vhiki rin'wana ni rin'wana. Hiloko ndzi sungula ku valanga maphephahungu lama ngi ma xavisiwa nkarhi ni nkarhi endhawini ya ka hina. A ndzi navela ku tikumela xintirhwana xo paketela nhundzu kumbe xo nyika vanhu swakudya ehodela. Xikan'wekan'we hiloko mahlo ya mina ya hlangana na xinavetsio eka phephahungu rin'wana lexi nge: "Ku laveka muhaxi wa ta mitlangu eka thelevhixini." Tanihi munhu la nga na ku tsakela eka ta mitlangu, (a ndzi tshamela ku hlalela mitlangu eku heleni ka vhiki rin'wana ni rin'wana), hiloko ndzi vona swi antswa ku tilavela ntirho lowu, tanihilaha a wu nga karharisi miri hikuva munhu a nga tirhisi ngopfu mavoko. A wu antswela wa ku paketela nhundzu na ku nyika vanhu swakudya. Hiloko ndzi tsala papila ra xikombelo xa ntirho lowu. Ndzi hetile tin'hweti ta tsevu ndza ha nghenela swikambelo na inthavhiyu hi va ka SuperSport. Endzhaku ka sweswo hiloko ndzi thoriwa ku va muhaxi wa ta mitlangu wo sungula wa Wantima laha Afrika-Dzonga eka xitichi lexi."
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Etikweni ra Hosi Thambisa a ku ri ni wanuna. Wanuna loyi a a hluphekile swinene, kambe lexi nga n'wi vangela vusiwana i ku heleriwa hi ntirho eJoni. A a tirha kahle swinene efemeni ya ka Krost yo endla mabavhu. Kuteloko a ri exilungwini, a tikumela nsati kwale. Hi loyi munhu a rivalaka ndyangu hala kaya. Mikarhi ya Makhisimusi yi fika yi hundza, Magudufurayideyi na wona ya ta ya hundza. Munhu u chuvekile rihlampfu ekaya ka yena. U rivele swinon'wana leswi a swi boxeke, ntombi ya ka Bekimuzi yona yi humile embilwini ni le moyeni wa jaha ra Mhlengwe. N'wana wa vanhu a ri n'wi xele kambirhi hikwalaho ko nyenyiwa. Thawula u hetile malembe yo hlaya swinene a nga ha vuyi ekaya. Xitsonga na ku xi vulavula a a nga ha xi vulavuli. Hi twa lava va pfaka va n'wi vona kwale xilungwini leswaku se wo 'khuluma' kunene. Ku fike nkarhi wun'wana laha feme ya Krost yi nga pfala. Vatirhi va nyikiwile mapeni ya vona. Loko Thawula a kumile mapeni ya yena, u lo tshama hansi na nsati wakwe wa le xilungwini va fayetela mali hinkwayo yi ku bi! Hala kaya vusiwana a byi dlaya ''n'wa-Bekimuzi na vana. A va etlela va hlaya tinyeleti vusiku byo tala.
Loko mali ya Thawula yi herile, hi loyi nsati lowa le xilungwini a sungulaka ku jikela Thawula. Thawula a hlongoriwa endlwini leyi a yi kuriseke a tlhela a yi tata hi vhanichara leyo durha hi timali ta yena. U sungurile ku etlela etiphayiphini, a pfumala na xo hoxa enon'weni. Hambiswiritano, ndlala a yi n'wi dlayanga hikuva anakeni vanhu va ntwelavusiwana a va pfumaleki. Maxaka ya yena lawa a ya hamba ya n'wi koka hi tindleve a nga ma twi, ya n'wi hlengerile mali ya thikiti ra bazi, ya n'wi komba ndlela yo ya etikweni ra ka Thambisa, hikuva a a ta kala a dlawa hi vafana va Joni. Thawula u tile a ta fika hi bazi ra ka Mosmat hi nkarhi wa ndzhenga. Ndlela yo ya emutini u lo vutisela kunene. Vana va yena na vona a va nga ha n'wi tivi, na yena n'wini a a nga ha va tivi. Muchono a wu vuyile wu lo goo, ku vula ka nkuku loko wu ringa. N'wa-Bekimuzi a nga felangi nuna wa yena mona, u n'wi amukerile hi mandla mambirhi. Thawula a a tshama a ri ni tingana hi masiku wonge u lo boleriwa hi mbewu ya ndlala.
Saka ra mugayu a ku hamba ku koka mukhegula N'wa-Xipikiri, yena mana wa Thawula ku banga manyala ya n'wana wakwe. Thawula u yile a tolovela hanyelo ra yena ra vusiwana. Leswi swi endlile leswaku na mano ya yena ya vuya, a kala a ehleketa ku kombela mapeni eka mukhegula leswaku a tisungulela bindzu. Mukhegula u bohekile ku wu chuncha nkhamu. Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we; Thawula wa vanhu u sungurile ku xavisa mihandzu yo fana na malamula, mabanana na maperekisi. Bindzu leri ri antswisile xiyimo xa Thawula na muti wakwe. Xibindzwana xa Thawula xo ya xi ndlandlamuka, a xavisa na matsavu yo tanihi matamatisi, tinyala na man'wana lamo tala. Hi loyi Thawula a xavaka vhene ya Toyota ya khale eka n'wamapurasi un'wana. Namuntlha hi vulavula Thawula u le kule hi bindzu ra yena. U na vhengele na buchara. Loko u lava ku hambana na Thawula n'wi tsundzuxi hi ta Joni, a nga ha lavi ku twa nchumu, u kolwe hi yo oxa.
Vumba xivulwa hi rin'wana ni rin'wana ra marito lama tikisiweke lama nga eka swivulwa leswi landzelaka, kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa:
Hi loyi munhu a rivalaka ndyangu hala kaya.
A a ta kala a dlawa hi vafana va Joni.
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka:
Magudufurayideyi na wona ya ta ya hundza, munhu u chuvekile rihlampfu ekaya ka yena.
Tsala rito rin'we ematshan'weni ya xin'wana na xin'wana xa swivulwa leswi landzelaka:
Munhu la heteke malembe yo tala swinene exilungwini a nga vuyi ekaya.
Munhu loyi a nga ni mavhengele.
Xiya xivulwa lexi landzelaka, kutani u xi yisa eka tlhelo ra nandzulo:
U rivele na swinon'wana leswi a swi boxeke.
Nyika rito-fularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
N'wana wa vanhu a ri n'wi xele kambirhi hikwalaho ko nyenyiwa.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi lowu nga hundza:
Thawula a sungula ku etlela etiphayiphini.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Saka ra mugayo a ku hamba ku koka mana wa Thawula.
Mana wa ...
Yisa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka eka ntsongahato:
Va hlengerile Thawula mali ya thikithi ra bazi.
Xana xivuriso lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka u nga xi tirhisa loko swi te yini:
Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we; Thawula wa vanhu u sungurile ku xavisa mihandzu.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u xi tsala xi nga ha ri eka ntsongahato:
Xibindzwana xa Thawula xo ya xi ndlandlamuka.
Tsala mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni nhlamulo ya wena:
Emutini wa Thawula ku sungula ku nyuka.
Nyika rimbewu ro hambana na leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
U n'wi amukerile tanihi nuna wa yena.
Yisa xivulwa lexi landzelaka evunyingini:
Muchono a wu vuyile wu lo goo, ku vula ka nkuku loko wu ringa.
Vula leswaku riencisi bi, ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa lexi landzelaka:
Loko Thawula a kumile mapeni ya yena, u lo tshama hansi na nsati wakwe wa le xilungwini va fayetela mali hinkwayo yi ku bi!
XIVUTISO XA 4
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
KUNENE LOWU I MOVHA WA MANYUNYU !
Titwise vunandzi byo khandziya no chayela BMW. Phela loko u nga si tshama u yi khandziya, swo fana na loko u nga si tshama u khandziya movha. Phela vamaki va yona va tinyikile nkarhi swinene. Va yi makile va swi lavile BMW. Leyi BMW yi vumbekile yi tlhela yi yimeka. Na wena wa swi vona a swi kali swi lava ku byeriwa. Endzeni kona a ha ha vuli. Yi na switulu swa masofa yo vempfama no tiya, naswona mabandi ya wona ya olova ku boha wona. Hi tlhelo yi na rhadiyo leyi tlangaka na CD, yi tlhandlekela hi rhadiyothepi, yi tlhela yi ku xititimetamoya wa twa! Loko swi ta eka rivilo BMW ya wu tsemelela mpfhuka heyi! A ndzi tshembi leswaku wu kona movha lowu wu nga wu vonaka ntlangu. Rivilo ri helela eka 280 km/h. Vusirheleli i bya xiyimo xa le henhla swinene. Ku tiya ka yona! Hi ri a hi ku tiya koloko ko va ku ala. Tiyelo ra nsimbi na zenge leswi endleke movha lowu ra hlamarisa. Hi tlhelo 'BM' yi na bege leyi tataka moya loko munhu o tshuka a humeleriwa hi nghozi. Loko swi ta eka matirhiselo ya petirolo kona, ya tirheka. Yi tirhisa unleaded naswona hambi u ba rivilo, petirolo yo tshwa hi rivilo lerinene. Xana hi wihi movha lowu u nga wu pimanisaka na lowu? Loko hi ku movha hi vula lowu!
Xana muteki wa xifaniso lexi a a ri eka mpfhuka wihi loko a xi teka? Seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku xinavetiso lexi xi na mboyamela-tlhelo-rin'we.
Hi ku vona ka wena, hi wihi ntirho wa marito lama nga eka xinavetiso lama nge: 'Xana hi wihi movha lowu u nga wu pimanisaka na lowu?'
Hlamusela nkucetelo lowu marito lawa ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: "Loko hi ku movha hi vula lowu!"
<fn>Xitsonga FAL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 70
Memorandamu leri ri na 12 wa tipheji.
XIYENGE XA A: NOVHELE: NDZI NGO TINCIKI - HI THUKETANA, FA
XIVUTISO XA 1
TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA
Ximunhuhatwankulu
Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi, hileswaku xitori xi rhendzeleka eka yena. munhu loyi u na ntlimbo, hi yena a kayakayaka ku kuma xitshunxo. vvv-Vadyondzi va nga ha boxa Ntekele tanihi ximunhuhatwankulu. Ntekele a navela ku vana mabindzu. A a ri na khumbirhi wa mabazi lama a ma rhwala vanhu ku suka eRixongile ku ya eBeford. Ma vuyile ma hisiwa hi vuthu ra Lefty. vvv-Ntekele u na ntlimbo (xiphiqo), hikuva a nga koti ku pfuxa bindzu ra yena. U helelela na hi mali leyi a ri na yona.
Ximunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. vvv-Manayila a sivela tata wa yena Ntekele ku tlhela a pfuxeriwa bindzu hi ku ala ku tekiwa hi Muzayiwe. vvv-Muzayiwe a a ta pfuxa mabindzu ya Ntekele loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi yena.
Muluthanyi
Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari. vvv-Loyi a endla leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka Ntekele na Manayila i Muzayiwe. vvv-Muzayiwe a a fanele ku pfuxa bindzu ra Ntekele ntsena loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi n'anga Muzayiwe. vvv-Manayila a nga swi lavi ku tekiwa hi yena, u hetelele hi ku sindzisiwa a pfumela kambe hi siku ra nkhuvo a nyamalala. vvv-Leswi swi endle leswaku Muzayiwe a pfuxa bindzu kambe a fanele ku rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, se endzhaku ri tlhelela eka Ntekele.
Nhungu wa tipoyinti na maraka y ova mukamberiwa a boxe na tinxaka ta swimunhuhatwa 8x3+1= Mudyondzi a nga ha humelerisa miehleketo leyi landzelaka:
TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA
Ximunhuhatwankulu
Ximunhuhatwankulu I ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi. Munhu loyi xitori xi rhendzeleka eka yena. Hi yena a nga na ntlimbo/hi yena a kayakayekaka ku kuma xitshunxo . vvvVadyondzi van'wana va nga boxa Manayila tanihi ximunhuhatwankulu. Manayila u navela ku tekana na Jamboti kambe hikokwalaho ka rivengo exikarhi ka Ntekele na Dodovha. Loko va fanele ku tekana, a va ta boheka ku baleka. vvvLoko Ntekele a lava leswaku Manayila a tekana na Muzayiwe, yena a boxa leswaku u ta tekana na Jamboti, tata wa yena wa ala leswaku va tekana.
Ximhunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. Ntekele hi yena xisihalali hikuva u alela Manayila loko a boxa leswaku u lava ku tekana na Jambotivvv. U tlhela a n'wi sindzisa ku tekana na Muzayiwe loyi a rimukhalabye, tlhelo n'anga.
Muluthanyi
Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va ni dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari. vvv Muzayiwe a endla leswaku ku na dzolonga exikarhi ka Manayila na Ntekele, hikuva loko Manayila a ala ku tekiwa hi Muzayiwe, Ntekle a nga ta pfuxeriwa bindzu ra yena. vvvManayila u kale a pfumela hi ku sindzisiwa, kambe a nyamalala hi siku ra nkhuvovvv. Leswi swi endle leswaku Muzayiwe a pfuxa bindzu kambe a ta fanele ku rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yona, se endzhaku a ri ta tlhlelela eka Ntekele. vvv
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa NOVHELE na NTLANGU Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka nkoka wa mahungu na xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA NKOKA WA MAHUNGU [25] Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo,ku amukeleka na ku twisisa matsalwa XIVUMBEKO NA RIRIMI [10] Xivumbeko, nkhulukelano na maandlalelo. Ririmi, thoni na maendlelo l ama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7 80-100% Vuswikoti bya le henhla ngopfu 20-25 wa timaraka -Nhlamuselo ya nhlokomhaka,swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu: 90%+.Vuswikoti bya le henhla ngopfu. -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla eka matsalwa. Vuswikoti bya le henhla ngopfu 8-10 wa timaraka -Xivumbeko xa kahle -Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu. -Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle. -Xitayili , thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6 70-79% Vuswikoti bya le henhla 17Â½-19Â½ wa timaraka -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka. -Nhlamuselo hi vuenti. -Miehleketo leyi boxiweke yo hambana hambana yo huma eka matsalwa. -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa. Vuswikoti bya le henhla 7-7Â½ wa timaraka -Xitsalwana xi andlariwile kahle. -Masungulo na mahetelelo ya kahle. -Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela -Xitayili , thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo. -Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5 60-69% Vuswikoti bya le henhlanyana 15-17 wa timaraka -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. -Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka. -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. Vuswikoti bya le henhlanya na 6-6Â½wa timaraka -Xivumbeko xa kahle na nkhulunkelano. -Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle. -Nkanelo wu nga landzeleleka. -Ririrmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4 50-59% Vuswikoti byo amukeleka 12Â½-14Â½ wa timaraka -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. -Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. Vuswikoti byo amukeleka 5-5Â½wa timaraka -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko. -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo. -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3 40-49% Vuswikoti byo enela 10-12 wa timaraka -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso. -Ku twisisa ku tsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa. -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. Vuswikoti byo enela 4-4Â½ wa timaraka -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato. -Nkanelo a wu andlariwanga kahle. -xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo. -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2 30-39% Vuswikoti bya madyondza 7Â½-9Â½ wa timaraka -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka. -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa. Vuswikoti bya madyondz a 3-3Â½ wa timaraka -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwanga , leswi kavanyetaka nkhulukelano. -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1 0-29% Vuswikoti byo ka byi nga enelangi 0-7 wa timaraka -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva, nhlamulo yi ri na vuxaka byitsongo ni nhlokomhaka. - Vumbhoni byo tsana bya xivumbeko lexi kunguhatiweke bya pfumaleka. Vumbhoni lebyi nyikiweke a byi na nseketelo wo huma eka tsalwa. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa. Vuswikoti byo ka byi nga enelangi 0-2Â½ wa timaraka -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile. -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato. -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka -Ririmi ro tsana. -Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
KUMBE XIVUTISO XA 2
A lava ku dyondzisa vatswari leswaku va fanele ku tshinya vana va vona. vv
Vavasati lava a va sola ku va Ntekele a vule leswaku yena u na vana lava nga lulama. vvv
Swi vula ku wela ehansi. vv
Muchayeri wa wona a dakwile. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 XIYENGE B
XIVUTISO XA 3
Eka tsalwa leri a ku ri na ndyangu wa nuna Mathebula wa Makhanana loyi a tirha exilungwini.
Mavundza a ri n'anga naswona a ri na ndyangu wa yena.
Ku rhandzana ka ka Mavundza na Makhanana ku endlile leswaku Mavundza a a hamba a ya emutini wa Mathebula loko a nga ri kona.
Mavundza u vile na makungu ya ku tekana na Makhanana leswaku a ta hlongola nsati wa yena n'wa-Rimbelule.
Mathebula u bile Gezani a titivala, a baleka.
Endzhaku ka loko a pfukile, Mavundza u chelerile Gezani xiganama leswaku vanhu va ta ehleketa leswaku u dlayiwile hi swibakela swa mathebula.
Mathebula u khomiwile naswona leswi a a dlayile, na yena a a fanele a dlayiwa hi ku landza nawu wa tihlo hi tihlo.
N'wa-Rimbelula u boxile leswaku mudlayi wa Gezani i Mavundza, hikuva a a lava ku dlayisa Mathebula a ta sala na Makhanana.
Vugangu bya Mavundza na Makhanana lava a va hamba va hlangana ebyaleni byi hahlurile muti wa Mavundza na N'wa -Rimbelule.
Ku hela ka mindyangu leyi boxiweke laha henhla, a ku ri timhaka ta ku rhandza byalwa na timhaka ta vugangu.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa NOVHELE na NTLANGU Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka nkoka wa mahungu na xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA NKOKA WA MAHUNGU [25] Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo,ku amukeleka na ku twisisa matsalwa XIVUMBEKO NA RIRIMI [10] Xivumbeko, nkhulukelano na maandlalelo. Ririmi, thoni na maendlelo l ama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7 80-100% Vuswikoti bya le henhla ngopfu 20-25 wa timaraka -Nhlamuselo ya nhlokomhaka,swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu: 90%+.Vuswikoti bya le henhla ngopfu. -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla eka matsalwa. Vuswikoti bya le henhla ngopfu 8-10 wa timaraka -Xivumbeko xa kahle -Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu. -Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle. -Xitayili , thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6 70-79% Vuswikoti bya le henhla 17Â½-19Â½ wa timaraka -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka. -Nhlamuselo hi vuenti. -Miehleketo leyi boxiweke yo hambana hambana yo huma eka matsalwa. -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa. Vuswikoti bya le henhla 7-7Â½ wa timaraka -Xitsalwana xi andlariwile kahle. -Masungulo na mahetelelo ya kahle. -Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela -Xitayili , thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo. -Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5 60-69% Vuswikoti bya le henhlanyana 15-17 wa timaraka -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. -Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka. -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. Vuswikoti bya le henhlanyana 6-6Â½wa timaraka -Xivumbeko xa kahle na nkhulunkelano. -Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle. -Nkanelo wu nga landzeleleka. -Ririrmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4 50-59% Vuswikoti byo amukeleka 12Â½-14Â½ wa timaraka -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. -Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. Vuswikoti byo amukeleka 5-5Â½wa timaraka -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko. -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo. -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3 40-49% Vuswikoti byo enela 10-12 wa timaraka -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso. -Ku twisisa ku tsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa. -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. Vuswikoti byo enela 4-4Â½ wa timaraka -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato. -Nkanelo a wu andlariwanga kahle. -xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo. -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2 30-39% Vuswikoti bya madyondza 7Â½-9Â½ wa timaraka -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka. -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa. Vuswikoti bya madyondza 3-3Â½ wa timaraka -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwanga , leswi kavanyetaka nkhulukelano. -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1 0-29% Vuswikoti byo ka byi nga enelangi 0-7 wa timaraka -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva, nhlamulo yi ri na vuxaka byitsongo ni nhlokomhaka. - Vumbhoni byo tsana bya xivumbeko lexi kunguhatiweke bya pfumaleka. Vumbhoni lebyi nyikiweke a byi na nseketelo wo huma eka tsalwa. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa. Vuswikoti byo ka byi nga enelangi 0-2Â½ wa timaraka -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile. -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato. -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka -Ririmi ro tsana. -Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
XIVUTISO XA 4
A ku ri xigangu xa yena. vv
A va suka emutini wa Mavundzavv laha a va rhambiwile kona. vv
Mathebula loko a ta va a humelerile, u bile Gezani hi xibakele, vvkutani a ku nakanakavv. Vavasati va n'wi cheletela hi mati eku heteleleni, a pfuka. vv
Miehleketo yin'wana na yin'wana leyi nga ta yelana na leyi landzelaka yi ta amukeleka. -A yi amukeleki. v Wansati a nga fanelanga ku endla timhaka ta vugangu.
-Mavundza a rhandza swa vugangu hikuva a rhandzana na Makhanana, Kasi Makhanana na yena a rhandza swa vugangu hikuva a rhandzana na Mavundza, a thlela a rhandzana na Gezani.
Mavundza a ri mudlayi, hikuva u chelerile Mathebula xiganama v, kasi Makhanana na yena a ri mudlayi, hikuva u kunguhatile na Mavundza leswaku ku ta dlayiwa Mathebula. v
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi madzolonga ya le mindyangwini. vNuna na nsati a va xiximani. vNuna u dlaya nsati na vana hi xibalesa a tshika ku ahlula madzolonga hi ndlela yo rhula. v
U vula leswaku ku na xiphiqo lexikulu ku fana na loko tilo ri dzindza. vv
U vula leswaku va tshinya vatatana/varhangeri va miti/vavanuna emindyanwini leswaku va nga hlundzuki/ vukari byi ya ehansi. vv
Vanhu va bomba hi ku endla swo biha leswi siringaka ngopfu. vv
U vula leswaku vubihi byo tala emindyangwini a byi tiviwi hi vanhu va le handle/byi tumberile. vv
Laha ri vula vaxisati lava tekiweke. v na Â½(2Â½)
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Nuna na nsati va fanele ku hanyisana kahle emutini/ Swiphiqo swa ndyangu swi fanele ku ahluriwa hi ku rhula. vv
Mutlhokovetseri u vilerisiwa hi ku tlakuka ka nxavo wa mafurha/petiroli. vHikwalaho ka sweswo vanhu se va paka timovha va famba hi milenge. vTihakelo ta mathekisi na mabazi ta tlakuka hikwalaho ka swona lero munhu u sala a ri hava mali. v
U vula leswaku swa n'wi vilerisa swinene. vv
Leswaku mutlhokovetseri wa vilela/u twa ku vava swinene ku fana na nchumu wa pulasitiki loko wu hisiwa hi ndzilo. vv
I vanhu lava va nga na mali yo tala/va nga na rifuwo/lava fumeke. vv
Ku ba famba hi milenge, u nga khandziyi swifambo. v na Â½ (1Â½)
I mali leyi vekeriwaka etlhelo leswaku yi ta tirha ntsena loko ku tshuka ku humelela mhangu yo fana na rifu kumbe loko ku laveka mali hi xihatla. vv
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Munhu u fanele a a tshama tilulamiserile, a tiva leswaku nxavo wa mafurha/petiro wu nga gonya nkarhi wun'wana na wun'wana. vvMunhu u fanele ku va na mali ya ndzindza-khombo. vvKu gonya ka nxavo wa mafurha/petiroli swi endla leswaku vanhu va heleriwa hi mali/mixavo ya tihakelo to khandziya swifambo yi gonya. vv(Nhlamulo yin'we ntsena).
Mutlhokovetseri u vulavula na Xikwembu/Yehovha a tisola ku va a nga hanyangi vutomi lebyinene. vU vulal eswaku kun'wana u nghenile endzingweni a nga tiyimiselangi. vU lumbeta Sathana leswaku hi yena a nga n'wi yenga. v
U vula leswaku u tikuma a werile endzingweni a nga tiyimiselangi. vv
Mhaka ya leswaku miringo leyi mutlhokovetseri a welaka eka yona yi fana na loko a rhiyiwa kutani a phasiwa. vv
"Kambe a hi ku rhandza ka mina/A hi ku rhandza ka mina Tatana, I Sathana xi nga ni mavondzo".
U lumbeta Sathana. v na Â½(2Â½)
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Loko munhu a dyohile u fanele ku kombela ku rivaleriwa/ Munhu u fanele ku xiyaxiya evuton'wini leswaku a nga weli endzingweni. vv(Nhlamulo yin'we ntsena)
Mutlhokovetseri u vulavula hi mhaka ya mahanyelo yo biha ya wansati wo saseka/wo tshwuka/wa ribungu. vU vula leswaku ku saseka ka kona aku pfuni nchumu. vU tsundzuxa leswaku munhu swa antswa a teka wansati wa ntima/wo ka a nga sasekangi kumbe a nga kuma ku rhula. v
U vula leswaku wansati wo saseka u na vutlhari byo phuntisav van'wana ku fana na kondlo loko ri luma munhu ri huhutelav leswaku a nga swi twi leswaku u le ku vavisiweni. v
Ku vuriwa huku. vEka xitlhokovetselo lexi ku vuriwa wansati. v
I ku va wanuna a teka wansati wa ntima/ wo ka a nga sasekangi. vv
Ku endla vunghana/vuxaka. v na Â½ (1Â½)
I vutlatla/ku endla swo ka swi nga sasekangi hi vomu. vv
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. U nga voni ku saseka ka munhu u ehleketa leswaku na mahanyelo ya yena ya sasekile. Vanhu van'wana va swi kota ku tumbeta vubihi bya vona kutani va lava ku xiyisisiwa swinene loko u lava ku va munghana wa vona. vv(Nhlamulo yin'we ntsena)
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>Xitsonga FAL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 12 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Hlaya swiletelo leswi nga eka pheji leri loko u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leri landzelaka kutani u fungha tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke hi tona eka lembe leri. Endzhaku ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku hlamula swona.
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Novhele XIYENGE XA B: Ntlangu XIYENGE XA C: Vutlhokovetseri
Landzelela swiletelo leswi nga eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA, hileswaku Xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa leswimbirhi u swi hlawuleke. Tirhisa nongonoko wo tikamba lowu nga emakumu ka phepha ra swivutiso ku ku pfuna ku endla tano.
Nombora swivutiso swa wena tanihilaha swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
XIYENGE XA A: NOVHELE HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
NOMBORO YA XIVUTISO XIVUTISO TIMARAKA
(Ndzi ngo tinciki - Thuketana, FA) Xivutiso xa xitsalwana 35
KUMBE
(Ndzi ngo tinciki - Thuketana, FA) Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 35
XIYENGE XA B: NTLANGU HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
KUMBE
(Byokota Madlayisani - Marhanele, MM) Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 35
XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI HLAMULA SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA EKA SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA LAHA HANSI
Ra dzindza - Ngobeni, B Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 17Â½
KUMBE
Swa ndzi kweva - Ngobeni, B Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 17Â½
KUMBE
N'wini wanga - Malungana, M Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho 17Â½
KUMBE
XIYENGE XA A: NOVHELE: NDZI NGO TINCIKI - HI THUKETANA, FA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho.
Hlamusela hi tinxaka ta swimunhuhatwa eka novhele leyi laha henhla. Nhlamulo ya wena yi fanele ku va kwalomu ka 250 - 300 wa marito. [35] KUMBE XIVUTISO XA 2: Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho
Hlaya ndzimana leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona:
Yo va manyunyu ya Ntekele ya dina man,'' ku hlamula manana Mahime. ''Ina, wona ya dina,'' ku hlamula Manana Nkulunge. ''Vatolo va te loko mfenhe yi nantswe vulombe a ya ha kandziyi ni le hansi. Ntekele i mfenhe leyi natsweke vulombe.''
Boxa ndhawu laha vavasati lava va vulavulaka va ri kona.
Xana xikongomelo xa ku va va ri eka ndhawu leyi hi xihi?
Boxa dyondzo ya Ntekele ekerekeni eka siku leri.
Nyika vonelo ra vavasati mayelana na dyondzo ya Ntekele ya siku ekerekeni.
Ntekele a a ri murhangeri ekerekeni ya Rixongile. Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Hi ku hlamala mavengelo ya vatswari lava va vona, varhandzani lava, va lavisise mhaka ya kona, kutani va kuma leswaku rivengo ra mindyangu lemimbirhi a ri ri ra khale ...
Xana varhandzani lava ku vulavuriwaka hi vona i vamani?
Hlamusela xivangelo xa rivengo leri ku vulavuriwaka hi rona.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Hi ku leteriwa hi marito lama nga laha hansi, hlamula swivutiso leswi landzelaka.
Movha wu haha tano hi xitarata, pho a ku ri exiehlweni. U te loko Rice a ku movha! O twa hi loko a pfangana ni misava.''
Xana movha lowu ku vulavuriwaka hi wona, a ku ri wa ka mani?
Hlamusela leswaku ku pfangana na misava swi vula yini?
Boxa xivangelo xa ku wa ka movha.
Xana Rice ku kala a kumeka eka ndhawu leyi hi nkarhi wo lowu a swi lo yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho.
XIVUTISO XA 3
Mindyangu yo tala ya fayeka hikokwalaho ka vugangu na byalwa. Hi ku pfuniwa hi marito lawa, hlamusela timhaka leti humeleleke u kongomisa eka mindyangu ya ntlangu lowu. Nhlamulo ya wena yi fanele yi va kwalomu ka 250 - 300 wa marito. [35]
KUMBE
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Makhanana: (Loyi nkarhi hinkwawo a timiyelela leswaku vuxaka bya yena ni Ndhuna byi nga tipaluxi). Mina ndzi lo swi vona xikan'we Leswaku Ndhuna ya hina yi ni tintswalo. Futhi heyi, a va talanga vo fana ni nuna loyi.
Boxa ndhawu leyi ximunhuhatwa lexi xi vulavulaka xi ri eka yona.
Xana vuxaka lebyi a byi ri kona exikarhi ka ximunhuhatwa lexi na Ndhuna hi byihi?
Boxa swilo leswi Gezani a nga swi nyika Makhanana loko va ta va va ri eka ndhawu leyi. Hlaya ndzimana leyi, kutani u hlamula swivutiso ehansi ka yona.
Mathebula lexa wena u xi tshembile ngopfu ku tlula na hina tindhuna. Xana Xa ku nyika mali yo fana ni leyi u yi kumaka eka mina? Na sweswi loko ndzo swi lava ndzi nga ku nyika.''
Xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka, a xi vulavula na mani?
Boxa ndhawu laha vanhu lava a va huma kona loko va tikuma va ri eka ndhawu leyi.
Hlamusela khombo leri nga humelela loko Mathebula a ta va a humelerile laha a va ri kona.
Xana hi ku vona ka wena, matikhomelo ya Makhanana tanihi manana ya amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Kombisa ku yelana ka mahanyelo ya Mavundza na ya Makhanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
SWILETELO:
Eka xiyenge lexi, hlawula swivutiso SWIMBIRHI, u hlamula swona NTSENA.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritulu,Yi orha switiko swa khombo, Ndlati ya madzolonga ya baleka,Xipulula xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza ri hatima.
Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari, Matsume ni nkata a yi vhikeki, Yi minya ku minya, Ku sala switlakati swa swiketi ni maburuku.
Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela, Ku vona mintsumbu ya ndyangu yi lo nhavululu! Bombo ra namuntlha ra nuha,I bombo muni ro bomba hi xikhohlola-rifu, Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
I nkuzi muni yo loko ti gomolana, Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!Ni mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa, Ku sala xivala na migoqo ya tingana, Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: Ra dzindza?
Mutlhokovetseri u vula yini hi ntila lowu nge: ''Layini tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukarhi?''
Ntila lowu nge: ''Bombo ra namuntlha ra nuha,'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Swihlungwana swi fihle swo tala?''
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''vatshiveri''. Xana eka xitlhokovetselo lexi vatshiveri ku vuriwa vamani? (2Â½)
Hi wahi marito mambirhi lawa mutlhokovetseri a nga ya tirhisa ku vula xibamu?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Nxavo wa mafurha wu gonya n'hweti ni n'hweti, Vachayeri van'wana va paka swipandza-mananga etigaraji, Ivi va ba hi nenge,Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta, Vachayeri vo rila yi oma, Hikuva nxavo wo gonya wu gonyile.
Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi, Loko u teka rendzo u fanele wo halaka, Hikuva mabazi ni mathekisi swi minya swikhwama swa vona, Minkhamu yo nuha yo mbvee! Lexi ndzi kwevaka i rivilo ro gonya ka mafurha, Yi khupuka hi ntsengo wo bumbula.
Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi, Riendzo ri kukurheta xuma xo vonaka, Va boheka ku ya xokola ni leyi a va yi khonetile lomo,Leyi a yi ri ya ndzindza-khombo, Mbilu yanga ya fufunha, Swi tsandze valava va nga fumbarhela xuma xo nona,Va kale va wa mapa.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku Swa ndzi kweva?
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''kecela''. Xana laha ka xitlhokovetselo ri vula yini?
Ntila lowu nge: ''Mbilu yanga ya fufunha'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Vanhu va xikhwama xo enta i vanhu va njhani?
Ku ba hi nenge swi vula yini? (1Â½)
Xana mali ya ndzindza-khombo hi leya njhani?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Â½ XIVUTISO XA 7: Xitlhovotselo xa N'wini wanga hi Max Malungana Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Ndzi n'wana wa wena Yehovha,Ndzi wa wena Tatana,Ndzi nhlangana ni minthlamu leyi rhiyiweke,Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi,Kambe a ndzi ku rivali, Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.
Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi, Ndzi pfa ndzi tikuma etiveni ra mitwa ya lunya, A hi ku rhandza ka mina Tatana,Ko va vuvabyi bya xitshuketa, Ndzi phuli ephungulweni Tatana.
Mavabyi ya mina ya mahanyelo i matutu vana va Ntavasi, Ndzi pfa ndzi tikuma eka mahanyelo yo vindluka, Kambe a hi ku rhandza ka mina,I Sathana xi nga ni mavondzo. Ndzi tweli vusiwana Yehovha,Ndzi ricece ra wena.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Hi swi tivisa ku yini leswaku xitlhokovetselo lexi i xikhongelo?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi?''
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Ntila lowu nge: ''Ndzi hlangana ni mintlhamu leyi rhiyiweke'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Xana ku phula ephungulweni swi vula yini?
Tshaha ntila lowu kombaka leswaku mutlhokovetseri a nga lavi ku va na vutihlamuleri bya mahanyelo ya yena, u tlhela u vula leswaku u lumbeta mani ekamhaka leyi. (2Â½)
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi?''
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Xi basile xireresa xi lo paa! Wongi xo hlamba hi ntswamba,Kambe vumunhu bya xona bya kanakanisa.Xireresa xo basa a hi huku;Xi bebule vutlhari bya makondlo, Lebyo luma byi pfurheta.
Xireresa xo basa a hi xinkenkela;Xo va mamba yo fundza vuxungu; Yi zula na byona kambe a byi yi dlayi.
Loko u fuwe lexo basa paa! Hambi wo xi fungha wo tlanga ni nketani; Vupapa bya xona byi ta ku wimba u ku gibidii!
Xireresa xo basa paa; i noto,Swa antswa u sevelana ni lexa ntima dzwii! Kumbe lexa ritshuri xi nga ta ku nyika nhloko.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Mutsari u vula yini yi mitila lemimbirhi leyi nge: ''Xi bebule vutlhari bya makondlo, Lebyo luma byi pfurheta?''
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Xana ntila lowu nge: ''Xo va mamba yo fundza vuxungu,'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
Vula leswaku eka vutomi bya masiku hinkwawo, xihandza-matala ku vuriwa yini, u tlhela u vula leswaku hi xihi xihandza-matala lexi mutlhokevetseri a vulaka xona eka xitlhokovetselo lexi.
Hi ku vona ka mutlhokovetseri, hi xihi xintshuxo eka xiphiqo lexi xi nga kona eka xitlhokovetselo lexi?
Ku sevelana swi vula yini? (1Â½)
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
Â½ NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70
NONGONOKO WO TIKAMBA
XIYENGE NOMBO-RO YA XIVUMB E-KO NOMBORO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA MFUNGHO WA GWAJU (v)
KUMBE
A: NOVHELE (Xitsalwana kumbe Swivutiso swo koma) 1 - 2 1
KUMBE
B: NTLANGU (Xitsalwana kumbe Swivutiso swo koma) 3 - 4 1
KUMBE
<fn>Xitsonga FAL P2 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 70
Memorandamu leyi yi na 17 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 2 (P2)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A: NOVHELE
XIVUTISO XA 1
NDZI NGO TINCIKI - THUKETANA FA
Rice u kongomile ka va Khanyisa, leswaku Khanyisa a ta tivisa vatswari va yena.
Loko a fika exitarateni xa Xavani, u hlanganile na movha wa Muchipi loyi a a dakwile swinene.
Muchipi loko a suka ephatini vanghana va lo n'wi rhwala kunene va n'wi nghenisa emovheni, kutani a tifambisela wona.
Movha a wo haha kunene, leswi a ku ri exiehlweni. Rice u lo twa hi ku pfangana na misava.
Khombo leri ri ve kona exikarhi ka vusiku laha Rice na Muchipi va nga vuya va lova.
Mitsumbu ya vona yi kumiwile hi lava vindzukelaka emitirhweni.
Endzhaku ka loko mana wa yena N'wa-Xitlhelani a twile hi ta rifu ra Rice, u sungurile ku khomiwa hi mavabyi ya mbilu.
Mpfuleni u boxile leswaku yena se u catile na Lefty, kutani tata wa yena u hava mpfumelelo wo n'wi ba.
Rhoko ya yena a yi tshwukelanile na ngati, kutani mpfuleni u tekile swiambalo swa yena a famba a ya eka Lefty.
Loko Ntekele a ya ekamareni laha nsati a a etlele kona ku ya veka switulu, u kume nsati a lovile.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU [25]
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa
XIVUMBEKO NA RIRIMI [10]
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hamuseriwile hi vuetnti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+.Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½-19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
-7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
-17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
-6 Â½wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4
Â½-14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
-5Â½wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
-12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
-4 Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½-9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
-3 Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi , leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-2 Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
NDZI NGO TINCIKI - THUKETANA FA
N'wana wa yena Rice loyi a a tlumbiwile hi movha a a lovile, v kutani nsati wa yena N'wa-Xitlhelana a tlhaveka, v a lova loko a twa ta rifu ra n'wana wa yena. v Vanhu lavambirhi a va lahliwa hi siku leri.
Manayila a a yile a ya kombela Mufundhisi Chavani leswaku a ta khongotelav tata wa yena Ntekele eka makungu ya yena. v Ntekele a a lava leswaku Manayila a tekana na Muzayiwev, loyi a a ri na tshengwe, hi tlhelo a ri mukhalabya.
Jamboti, Lefty na Walk-tall va siyile Bobs, loyi a a fanele ku vekela bodov yo letela mafambelo eka vachayeri, ku suka eDorah'sdale. v Endzhaku ka loko movha wu hundzile, Bobs u belele bodo leswaku mimovha leyi yi nga ta ta endzhaku yi nga va kavanyeti. v Loko vatirhi vanharhu va ka Jesco lava a va rhwale mali leyi a va famba va ri karhi va holela vatirhi eka tifeme hinkwato, v va fika laha vaLefty a va ri kona, u va kombeterile hi xibalesa. v U tlhele a huwelela Jamboti na Walk-tall leswaku va teka mali. v Loko Lefty a heta ku secha un'wana wa vavanuna, kutani a nyiketa vaJamboti makhiya ya xisefo, u baleseriwile hi un'wana wa vavanuna lava, ngati yi ku dzurrrrrr! v Walk-tall na yena u baleseriwile loko a huma emovheni na swikhwama swa maliv, kasi Jamboti yena u yimisile mavoko ku komba leswaku a nga lwi.
Ku ya tivisa mana wa yena leswaku u khomiwile vv, naswona u tirhela xigwevo xa yena epurasini ra Pluinvee.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NTLANGU
XIVUTISO XA 3
N'wa-Rimbelule u yile entsindza hi mahlambandlopfu.
N'wa-Rimbelule u boxile xihundla xa nyimpi ya ndhuna na Mathebula.
U tlhele a hlamusela leswaku nyimpi leyi a yi ve kona hi leswi hinkwavo a va rhandzana na Makhanana.
U boxile leswaku Mavundza hi yena loyi a nga chelela Gezani xiganama lexi a xi phutseriwile hi xidyobyana xa mbuti.
U tlhele a seketela leswi n'wi endleke leswaku a tivisa hosi xihundla lexi.
Xivangelo xa ku humesela xihundla erivaleni, i mhaka ya leswi se a a nyenyiwa hikuva Mavundza a lava ku tekana na Makhanana.
Hosi yi yimisile nawu wa "tihlo hi tihlo" eka Mathebula.
Mathebula u nyikiwile nkarhi wa ku hlamusela leswi nga humelela.
Loko dyambu ri pela, emutini wa Mathebula, Makhanana u endzeriwile hi Mavundza.
Mavundza na Makhanana va burile, va boxa swihundla hinkwaswo swa ku dlayiwa ka Gezani, kasi vahloti va hosi a va yingiserile timhaka leti hinkwato.
Loko ri xa, Makhanana na Mavundza va kumile vavanuna va va rindzile.
N'wa-Rimbelule u boxile xihundla xa leswi rifu ri kunguhatisiweke xiswona entsindza.
Hosi yi lerisile leswaku Mavundza na Makhanana va dlayiwa.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU [25]
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa
XIVUMBEKO NA RIRIMI [10]
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hamuseriwile hi vuetnti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+.Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½-19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
-7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
-17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
-6 Â½wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4
Â½-14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
-5Â½wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
-12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
-4 Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½-9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
-3 Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi , leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-2 Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
Hi le Ntlhaveni v, emutini wa Mathebula.
Mathebula a a ri hava vutshamo bya ntiyiso.
Emutini wa n'anga Mavundza a ku ri na nkhuvo laha Mathebula na Makhanana a va rhambiwile na vona. v Mavundza u rhumile Makhanana na nsati wa noni ku ya rhwala khuwana exigurumbanini. Gezani u yile a ya yima ehansi ka murhi. v VaMakhanana va siyile byalwa endlwini kutani hi ku copeta ka tihlo a ya laha a ku ri na Gezeni. v Loko Mathebula a vona leswaku Makhanana a nga n'wi voni, u fambile a n'wi lava a kala a ya n'wi kuma a ri na Gezani. v Mathebula u bile Gezani a kala a titivala. v Vavasati va n'wi cheletele hi mati a kondza a phaphama.
A xi phutserile mapa, a ya fanele ku ya cheleriwa Gezani ebyalweni.
Hi leswi a a lava ku hlayisa vukati bya yena tanihileswi a a nga ha laviwi hi Mavundza. vv A a chava leswaku loko Mathebula o dlayiwa, Mavundza a a ta n'wi hlongola kutani a sala a tekana na Makhanana.
A a va lava leswaku Mathebula a rivalela nuna wa vona, na ku n'wi kombelela eka Hosi leswaku a nga dlayiwi hikwalaho ka leswi se a a voniwile nandzu.
N'wa-Ridonga na mune wa vanhu lava a a famba na vona.
Loko tihuku ti sungula ku khandziya mirhi (namadyambu) v, eXiya-u-nga-vuyi.
Macha-vavasati.
Mukamberiwa u ta nyika tidyondzo timbirhi ku ya hi nkongomelo wa buku.
Xik: Vugangu bya dlayisa. vv Vanhu va fanele ku tshembeka emindyangwini ya vona. vv (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka).
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: SWIHUNGWANA/SWIRUNGULWANA
XIVUTISO XA 5
Xikhegudyana a xi rhandza Rirhandzu, xi venga Mabihana.
Siku rin'wana loko ku tile va ka Madonsi va ta vika leswaku Mabihana u tikisile nhwanyana wa vona, N'wa-Mesa u va hlongorile, kutani a sala a ba Mabihana.
Ku fike laha N'wa-Mesa a nga hlongola Mabihana, kutani Mabihana a longa swa yena a famba, kambe a nga tivi lomu a yaka kona.
Va ka Madonsi va tlhele va tisa Tirhani, n'wana wa Mabihana eka N'wa-Mesa, kutani N'wa-Mesa a sungula hi ku ala, a hetelela a pfumela hi ku tibyela ku n'wi endla hlonga.
N'wa-Mesa a a rhandza Tsakani, n'wana wa Rirhandzu, a venga Tirhani na ku tlhela a n'wi khoma hi voko ra nsimbi.
Tsakani a a xaveriwa swiambalo leswinene loko Tirhani yena a nga ambali swiambalo swo nyawula.
Loko tirhani a ta va a pasile ntangha khume, N'wa-Mesa u vurile leswaku a nga na mali yo n'wi yisa exikolweni.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU [25]
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa
XIVUMBEKO NA RIRIMI [10]
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hamuseriwile hi vuetnti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+.Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
-10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½-19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
-7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
-17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
-6 Â½wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4
Â½-14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
-5Â½wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
-12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
-4 Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½-9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
-3 Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi , leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
-2 Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
Sundhuza, v a a tshama eka Tomu eka Nkuri.
Hi leswi vatirhikulobye a va n'wi konanisa leswaku hikwalaho ka yini mulungu a n'wi rhandza ngopfu na ku vula leswaku a swi fanelangi leswaku a vula mulungu a ku 'baas'.
A a va tsakisiwa hi ku chivirika ka yena (mandla ya yena).
Ku pfumala tintwela.
Ku tshembeka.
Ku landzelela ntwanano.
Ku hlayisa/ku xixima nkarhi.
Tinhlamulo timbirhi ntsena
Ku tsemeta byanyi.
Hi leswi a nga beriwa thelegiramu yo n'wi tivisa hi ta ku lova ka mana wa yena, ku ri leswaku u kale a ya lahla mana wa yena eka wun'wana nkarhi.
Socks a a ha ku komba vatholi va yena thelegiramu leyi a yi n'wi tivisa hi ta ku lova ka mana wa yena, vv ku ri leswaku u tshame a kombela ku ya lahla mana wa yena eka wun'wana nkarhi.
Ku ehleketisisa hi mhaka yo karhi/ ku endla rhengu ro karhi.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Xikombiso: Ina, vito ra xirungulwana lexi ra yelana na leswi humelelaka eka xona hikuva ri vulavula hi vakhandli va nhlonge, kasi Socks loko a hemba mavunwa a a vula leswaku u ya lahla maxaka ya yena.
I wa leswaku Socks a a nga yi eku lahleni ka mana wa yena/ a a ya eka xintlangwana xo amukela n'wana wa yena wa nhwanyana loyi a a ri khomba.
Va rhumerile vanhu ku ya chavelela Socks, ivi vanhu volavo va ya kuma mhaka leyi.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi hlongola entirhweni./A ndzi ta n'wi rivalela ndzi vula leswaku a nga ha engeti./ A ndzi ta tsema muholo hi le xikarhi.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Xikombiso: Ina, ta khorwisa hikuva evuton'wini vanhu va vukanganyisi na mavunwa vo fana na Socks va tele.
U hetelele a yimisiwile ku tirha loko feme yi hunguta vatirhi.
Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi nkongomelo/hungu ra xirungulwana. Xik. Vuxisi/vukanganyisi a byi hakeli./ Hambi wo famba enkoveni, lundza ri ta vonaka.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: VUTHLOKOVETSERI
XIVUTISO XA 7
RA DZINDZA - B Ngobeni
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi madzolonga ya le mindyangwini.
Nuna na nsati a va xiximani.
Swirhalanganyi a swi ahluriwi hi ndlela yo rhula.
U vula leswaku i wanuna wa njhaniv loyi a dlayakav vana na nsati v loko ku ri na ku holovisana endyangwini.
Xibalesa/Xibamu.
Mindyangu yi taleriwe hi vubihi.
Ku teka mati u chela eka nhova leyi tshwaka/ ku dlaya ritshwa.
Ku rheleta vukari/ ku lamula nyimpi. v v na hafu.
Hi loko nuna na nsati va kanetana kumbe va nga kombi ku xiximana.
KUMBE
XIVUTISO XA 8
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi ku tlakuka ka nxavo wa mafurha/petirolo. v Ku tlakuka loku ku endla leswaku vakhandziyi na vanhu lava nga na mimovha va tikeriwa hi tihakelo. v Vanhu va hanya vutomi byo tika hikwalaho ka ku tlakuka loku.
Nxavo wa mafurha kumbe petirolo a wu yimi ndhawu yin'we, vv wu tlakuka nkarhi na nkarhi.
Vakhandziyi na vonav va tikeriwa v hikwalaho ka ku tlakusiwa ka nxavo wa mafurha.
Mali.
Mikwama yi sala yi nga ri na mali. / Vanhu va heleriwile hi mali. vv na hafu.
Tihakelo ta mabazi na mathekisi ti heta vv mali ya vanhu.
KUMBE
XIVUTISO XA 9
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi munhu loyi a tisolaka eka Yehovha. v U tisola hikwalaho ka mahanyelo ya yena yo biha. v U vula leswaku a nga endli vubihi hi vomu. v U kombela Xikwembu leswaku xi n'wi rivalela.
U vula leswaku hi yena n'wana wa Xikwembu./ Xikwembu i n'wini wa yena.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik. Ndzi yima na yena hikuva ku navela ka yena i ku endla leswinene kambe u dlayisiwa hi Sathana.
Kumbe
A ndzi yimi na yena hikuva a hi Sathana a endlaka vubihi kambe byi endliwa hi yena n'wini.
U tiva Xikwembu swinene./ U rhandza ngopfu Xikwembu.
I vuvabyi byo ta munhu a nga byi langutelangi naswona byi ta hi matimba.
Vubihi byo endliwa munhu a nga tiyimiselangi. vv na hafu
Mahanyelo yo biha/ yo ka ya nga ri kahle.
KUMBE
XIVUTISO XA 10
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi jaha leri swendlo swa rona swi fanaka na swa mukhalabya. v Swendlo swa rona swi endlile leswaku ku saseka ka yena ku hela. v Jaha ri tshamela ku nwa byalwa naswona a ri hlambi. v Ri tshikile ku nghena xikolo.
Ku saseka ku herile.
U tshikile ku nghena xikolo./ A nga yangi emahlweni na tidyondzo.
Meno ya yena ya thyakile ngopfu.
Munhu loyi a rhumiwaka ku yisa hungu eka van'wana. v na hafu.
Munhu loyi a tivisaka vanhu ndhawu laha byalwa byi nwiwaka kona.
Vujaha byi n'wi tlurile".
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo lexi. Xik. Jaha a ri fanelangi ku tikhoma tanihi mukhalabya. Munhu lontshwa loko a nga tikhomi kahle, wa dyuhala a ha ri ntsongo.
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P2 Feb-March 2010.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 2 (P2)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Hlaya swiletelo leswi nga eka pheji leyi u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke tona lembe leri. Endzhaku ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku hlamula swona.
Papila leri ri na mune wa swiyenge:
XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D:
Novhele
Ntlangu
Swirungulwana/swihungwana
Vutlhokovetseri
Landzelela swiletelo leswi nga eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA, hileswaku xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa leswimbirhi u swi hlawuleke. Tirhisa nongonoko wo tikamba lowu nga emakumu ka phepha ra swivutiso ku ku pfuna ku endla tano.
Nombora swivutiso swa wena tanihilaha swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI
XIYENGE XA A: NOVHELE
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
NOMBORO YA XIVUTISO
XIVUTISO
TIMARAKA
FA Thuketana
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
FA Thuketana
XIYENGE XA B: NTLANGU
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
Byokota Madlayisani-
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Byokota Madlayisani -
XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
HLAMULA SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA EKA SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA LAHA HANSI
Ra dzindza - B Ngobeni
KUMBE
KUMBE
KUMBE
XIYENGE XA A: NOVHELE
SWILETELO
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso.
NDZI NGO TINCIKI - FA Thuketana
Hlamusela leswi humeleleke kusukela loko Rice a ta va a hlongoriwile ekaya kufika loko mana wa yena a hundza emisaveni.
KUMBE
XIVUTISO XA 2: SWIVUTISO SWA XIKAMBELANTWISISO
NDZI NGO TINCIKI - FA Thuketana
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Wena rifu tinhlaya ta wena a ti karhali ha yini? Matino ya wena a ya guleki ha yini ke? Ha yini ya nga hlanhleki u sa ni maphundzu? U ta hi chuchuvula ku fika rini wena rifu?''
Xana i mani a nga vula marito lama nga laha henhla?
Boxa ndhawu na siku leri marito lawa ma nga vuriwa hi rona.
Hlamusela hi ku komisa timhaka to vavisa leti a ti humelerile ku kala munhu loyi a vula marito lawa.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Ina, ndzi ri tano, ndzi ri a nge ndzi teki,'' ku hlamula Manayila. ''A ndzi fambi ndzi tekiwa hi swikhalabyana mina, a ndzi hlanganangi nhloko.''
Boxa mavito ya vanhu lava Manayila a a vulavula na vona ku kala a vula marito lama nga laha henhla.
Xana mukhalabya loyi ku vulavuriwaka hi yena i mani?
Hlamusela xivangelo xa nhlengeletano leyi vanhu lava a va ri na yona.
Boxa mavito ya vamakwavo va loyi a vuleke marito lama nga laha henhla.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Murhandziwa, ndzi tsala papila leri ndzi ri epurasini leri va nge i ...''
Boxa vito ra purasi leri ku vulavulariwaka hi rona.
Hlamusela hi ta makhomiwelo ya munhu loyi a tsaleke papila leri.
Boxa mavito ya vanhu lava a a tirha na vona epurasini.
Xana eka papila leri Manayila u rhumiwe yini eka mana wa mutsari?
I yini lexi endleke leswaku mubohiwa loyi a humesiwa ejele?
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NTLANGU
SWILETELO
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe xa swivutiso swa xikambelantwisiso.
XIVUTISO XA 3: XITSALWANA
Hlamusela hilaha N'wa-Rimbelule a nyikeke vumbhoni byo khomisa Mavundza hakona.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mathebula: Wa hemba u titwa swinene. Va ri wena u ni maxaka yo tala ya xinuna laha
Boxa ndhawu laha vanhu lava va vulavulaka va ri kona.
Xana i mani loyi Mathebula a vulavulaka na yena?
Boxa mavito ya swigangu swa munhu loyi Mathebula a vulavulaka na yena.
Boxa xivangelo lexi siveleke Mathebula ku tlhelela exilungwini na loyi a vulavulaka na yena.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mavundza: Leswi va nge vanhu va dlawa hi tin'anga, xana i tin'anga ti nga dlaya ndhuna?
Hlamusela leswi nga humelela hi ku komisa ku kala Mavundza a vula marito lama.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
N'wa-Rimbelule:
A ho kumbexana (A sungula ku hlamusela ta nkhuvo, nyimpi ya ndhuna na Mathebula, a kondza a fika exigwanini xa mahungu ya yena loko a humesa xidzobyana xa mbuti ...).
Vula leswi xidzobyana lexi a xi ri na Mavundza a xi phutserile swona, na leswaku a a lava ku ya swi tirhisa yini.
Xana N'wa-Rimbelule a a vulavula na vamani?
Boxa xivangelo lexi endleke leswaku N'wa-Rimbelule a nyika vumbhoni lebyi.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mathebula:
Se a a va vonile leswaku i vamani naswona a a tiva lexi va teleke xona.
Kasi hi n'wina vasati va Mavundza? Fambani ...
Xana vasati va Mavundza a va ya lava yini emutini wa Mathebula?
Xana loko Mathebula a fika emutini wa yena i vamani van'wana lava a va kumeke handle ka vasati va Mavundza?
Xana Mavundza a a fanele ku dlayiwa hi nkarhi muni naswona kwihi?
Boxa vito ra loyi a dlayeke Mavundza.
Nyika tidyondzo TIMBIRHI leti u ti kumeke eka tsalwa leri.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe xa swivutiso swa xikambelantwisiso.
XIVUTISO XA 5: XITSALWANA
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
Rirhandzu na yena u sale a katekisiwa hi n'wana wa nhwanyana. A a nga rhandziwi a ku ri tanani mi ta vona. N'wana wa kona o va tandza rinene. A a tshama a ri enhlaneni wa kokwa wakwe. N'wana wa kona u thyiwile vito ra Tsakani, leswi swi vulaka leswaku ku ta ka yena emisaveni a swi tsakise kokwa wa yena.''
Ku hlawula ndluwa u siya hove swi vula ku rhandza munhu un'wana u venga un'wana.
Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u ri karhi u kongomisa eka leswi swi humelelaka eka xirungulwana lexi.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
Ku endlela leswaku ndzi nga khiriwi hi vatirhikulorhi ndzi nge pfuki ndzi tirhisile rito lera 'baas' laha femeni. Kambe le Yeoville kona loko mulungu a ku: Socks, mina ndzi ta n'wi hlamula ndzi ku 'ja, baas' kumbe ndzi hlamula mesisi ndzi ku: ''Mesisi, I am came.'' A swi dlayi munhu leswi, swo nyanya ku ndzi tshembisa hi valungu va mina. Sweswo ntsena!''
Nyika vito rin'wana ra Socks u tlhela u vula leswaku a a tshama kwihi.
Hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala Socks a vula marito lama.
Hi ku vuIa ka Socks, i yini lexi a xi endla leswaku Valungu va n'wi tshemba? Vula SWIMBIRHI.
I yini lexi endleke leswaku Valungu va tshika ku tshemba Socks?
Vula vito ra Mulungu loyi Socks a a tirha eka yena.
Tlhela u hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
Loko ho tsundzuka kahle a hi ro sungula a kombela ku tshunxiwa leswaku a ya lahla mhani wakwe. A hi ringeteni ku dya marhambu ya nhloko, mhaka yi kona la' xikarhi. Na ka njhani, yi kona mhaka yi hi tumbelelaka!'' ''Sweswi tanihilaha swi nga boxiwa, swi hi hlanganisa tinhloko. U nge swi tivi leswaku mukhegula va love eka lero sungula kumbe hi kona va lova. Ku kuma sweswo swo lava ku tirhisa vutlhari.''
Hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala marito lama nga eka ntshaho lowu ya vuriwa.
Hlamusela leswaku ''ku dya marhambu ya nhloko'' swi vula yini.
Hi ku vona ka wena, hungu ra xirungulwana lexi ra yelana na vito ra xona ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi wihi ntiyiso lowu vathori va munhu loyi va wu kumeke, naswona va wu kumise ku yini?
Xana loko ngi a ku ri wena muthori wa Socks la kumeke ta vukanganyisi bya Socks, a wu ta endla yini?
Timhaka leti humelelaka eka xirungulwana lexi ta khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana swendlo swa Socks swo biha entirhweni swi n'wi fikise kwihi?
Hi yihi dyondzo leyi kumekaka eka xirungulwana lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: VUTHLOKOVETSERI
SWILETELO
Eka xiyenge lexi, hlawula swivutiso SWIMBIRHI, u hlamula swona NTSENA.
XIVUTISO XA 7
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
RA DZINDZA - B Ngobeni
Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritukulu,
Yi orha switiko swa khombo,
Ndlati ya madzolonga ya baleka,
Xipululu xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,
Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza ri hatima.
Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,
Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari,
Matsune na nkati a yi vhikeki,
Yi minya ku minya,
Ku sala switlakati swa swiketi na maburuku.
Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela,
Ku vona mitsumbu ya ndyangu yi lo nhavululu!
Bombo ra namuntlha ra nuha,
Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
I nkunzi muni yo loko ti gomolana,
Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!
Na mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa,
Ku sala xivala na migoqo ya tingana,
Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukari,
Hikuva minete yin'wana na yin'wana xigitsi xi hlanta rifu emindyangwini,
Vatshiveri na swiciwana va dyela enghinghiyeni,
Swihlungwana swi fihle swo tala,
Phela mpfula ya xihangu yi siya maphokolo emindyangwini.
SWIVUTISO
Hi mitila ya mune nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xana mutlhokovetseri u vula yini eka mitila ya 16 na 17 loko a ku:
I nkunzi muni yo loko ti gomolana,
Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!''
Xana loko mutlhokovetseri a vulavula hi ''xikhohlolarifu'', u kongomisa eka yini? (Xiya ntila wa 14).
Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona eka ntila wa 2 loko a ku: ''Yi orha switiko swa khombo.''
Xana ku timela nhova eka mavulavulelo ya masiku hinkwawo swi vula yini? (Xiya ntila wa 23).
Xana eka xitlhokovetselo lexi ''ku timela nhova'' swi vula yini? (Xiya ntila wa 23).
Xana ''swiciwana'' eka ntila wa 26, ku vuriwa vamani?
Xana endyangwini ''loko un'wana a ku xa n'hwari, un'wana a ku xa nkengere'', hi loko ku humelela yini? (Xiya ntila wa 22).
KUMBE
XIVUTISO XA 8
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Ivi va ba hi nenge,
Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta,
Vachayeri vo rila yi oma,
Hikuva nxavo wo gonya wu gonyile.
Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi,
Loko u teka rendzo u fanele wo halaka,
Hikuva mabazi na mathekisi swi minya swikhwama swa vona,
Mikhamu yo nuha yo mbvee!
Lexi ndzi kweveka i rivilo ro gonya ka mafurha,
Ya khupuka hi ntsengo wo bumbula.
Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi,
Riendzo ri kukurheta xuma xo vonaka,
Va boheka ku ya xokola na leyi a va yi khonetile lomo,
Leyi a yi ri ya ndzindzakhombo,
Mbilu yanga ya fufunha,
Swi tsandze valava va nga fumbarhela xuma xo nona,
Va kale va wa mapa.
SWIVUTISO
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xana eka ntila wa 1 loko mutlhokovetseri a ku: ''Nxavo wa mafurha wa gonya n'hweti na n'hweti'', u vula yini?
Hlamusela leswaku mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi''. (Xiya ntila wa 7).
Nyika mavizweni wa ''xuma''. (Xiya ntila wa 14).
Xana mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Mikhamu yo nuha mbvee!'' (Xiya ntila wa 10).
Hlamusela leswaku mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Mabazi na mathekisi swi minya swikhwama swa vona.''
KUMBE
XIVUTISO XA 9
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Ndzi n'wana wa wena Yehovha,
Ndzi wa wena Tatana,
Ndzi hlangana na mitlhamu leyi rhiyiweke,
Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi,
Kambe a ndzi ku rivali,
Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.
Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi,
Ndzi pfa ndzi tikuma etiveni ra mitwa ya lunya,
A hi ku rhandza ka mina Tatana,
Ko va vuvabyi bya xitshuketa,
Ndzi pfa ndzi tikuma eka mahanyelo yo vindluka,
Kambe a hi ku rhandza ka mina,
I Sathana xi nga na mavondzo.
Ndzi ricece ra wena.
SWIVUTISO
Hi mitila ya mune, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Eka ntila wa 2 mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Ndzi wa wena Tatana.''
Eka ntila wa 15, mutlhokovetseri u lumbeta Sathana eka leswi a swi endlaka, xana wena u yima na yena ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka ntila wa 6, mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.''
Nyika nhlamuselo ya ''vuvabyi bya xitshuketa'' eka mavulavulelo ya masiku hinkwawo. (Xiya ntila wa 10).
Nyika nhlamuselo ya ''vuvabyi bya xitshuketa'' eka xitlhokovetselo lexi. (Xiya ntila wa 10).
Eka ntila wa 13, mutlhokovetseri u vula leswaku u pfa a tikuma eka mahanyelo yo vindluka. Xana mahanyelo yo vindluka i mahanyelo ya njhani?
KUMBE
XIVUTISO XA 10
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
Jaha ra jaha ri nga te tani,
Vutikukumuxi na manyunyu swi ku nkwe!
Exikarhi ka vakhalabya wo twa hi rito:
Wo twa hi ku khwaxa ka rito leswaku comela xi hetile.
Hi yena ntsumi ya laha byi bavaka,
Hakunene i jaha-mukhalabya.
Yena na mati i ximanga na kondlo,
Meno yakwe na ya honci ya antswa,
Mahlo i langavi ra ndzilo,
Malanga na swixalu hi le kaya.
Dyondzo yi n'wi landzurile,
Vujaha byi n'wi tlurile,
Kambe comela xi n'wi vukarha,
Xi n'wi rivata maxangu.
SWIVUTISO
Hi mitila ya mune, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xana eka ntila wa 2, mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Vumpohlo byi pyile''?
Xana mutlhokovetseri u vula yini eka ntila wa 17 loko a ku: ''Dyondzo yi n'wi landzurile''?
Ntila wa 14, lowu nge: ''Meno yakwe na ya honci ya antswa,'' wu ku tisela miehleketo muni?
Xana rito ''ntsumi'' eka ntila wa 11 ri vula yini eka nhlamuselo ya masiku hinkwawo.
Xana rito ''ntsumi'' eka ntila wa 11 ri vula yini eka xitlhokovetselo lexi?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
NONGONOKO WO TIKAMBA
XIYENGE
NOMBORO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA
KUMBE
A: NOVHELE
Xitsalwana kumbe Swivutiso swa xikambelantwisiso
KUMBE
B: NTLANGU
Xitsalwana kumbe Swivutiso swa xikambelantwisiso
KUMBE
C: SWIRUNGULWANA/
SWIHUNGWANA
D: VUTLHOKOVETSERI
<fn>Xitsonga FAL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 21 wa tipheji.
XIYENGE XA A: NOVHELE
NDZI NGO TINCIKI - FA THUKETANA
XIVUTISO XA 1
TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA
Ximunhuhatwankulu
Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi, hileswaku xitori xi rhendzeleka eka xona. Munhu loyi u na ntlimbo, hi yena a kayakayaka ku kuma xitshunxo.
Vadyondzi va nga ha boxa Ntekele tanihi ximunhuhatwankulu. Ntekele a a navela ku va na mabindzu. A a ri na khumembirhi wa mabazi lama a ma rhwala vanhu ku suka eRixongile ku ya eBedford. Mabazi lama ma hisiwile hi vuthu ra Lefty.
Ntekele u na ntlimbo (xiphiqo), hikuva a nga koti ku pfuxa bindzu ra yena. U heleriwe na hi mali leyi a a ri na yona.
Ximunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona.
Manayila a a endla leswaku bindzu ra tata wa yena Ntekele ri nga tlheli ri pfuxiwa, hikwalaho ka leswi a a ala ku tekiwa hi Muzayiwe.
Muluthanyi
Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari.
Muzayiwe a a fanele ku pfuxa bindzu ra Ntekele ntsena loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi yena.
Manayila a a nga swi lavi ku tekiwa hi yena, u hetelele a pfumela hi ku sindzisiwa, kambe hi siku ra nkhuvo u nyamalarile.
Hambiswiritano, Muzayiwe u pfuxile bindzu leri a nga rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, kutani endzhaku a ri tlherisela eka Ntekele.
Mudyondzi a nga ha humelerisa na miehleketo leyi landzelaka:
TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA
Ximunhuhatwankulu
Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi. Munhu loyi xitori xi rhendzeleka eka yena. Hi yena a nga na ntlimbo/hi yena a kayakayekaka ku kuma xitshunxo.
Vadyondzi van'wana va nga boxa Manayila tanihi ximunhuhatwankulu. Manayila u navela ku tekana na Jamboti kambe hikokwalaho ka rivengo exikarhi ka Ntekele na Dodovha, loko va fanele ku tekana, a va ta boheka ku baleka.
U tlhela a n'wi sindzisa ku tekana na Muzayiwe loyi a ri mukhalabye, tlhelo n'anga.
Muluthanyi
Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari.
Leswi swi endle leswaku Muzayiwe a pfuxa bindzu ra Ntekele, kambe a a ta fanela ku rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, se endzhaku a ri ta tlhlelela eka Ntekele.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½ - 19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
- 7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela.
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 6Â½ wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 4
Â½ - 14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka.
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
- 5Â½ wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
- 12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
- 4Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½ - 9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
- 3Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 2Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
XIVUTISO XA 2
A va yime kusuhi na heke ya kereke ya Rixongile.
A a lava ku dyondzisa vatswari leswaku va fanele ku tshinya vana va vona.
Vavasati lava a va sola ku va Ntekele a vule leswaku yena u na vana lava nga lulama.
Ku chayisiwa hi movha a wela ehansi.
Muchayeri wa wona a a dakwile.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
KUMBE
XIYENGE XA B: NTLANGU
XIVUTISO XA 3
Eka tsalwa leri a ku ri na ndyangu wa Mathebula nuna wa Makhanana loyi a tirha exilungwini.
Mavundza a a ri n'anga naswona a a ri na ndyangu wa yena. Ku rhandzana ka Mavundza na Makhanana ku endlile leswaku Mavundza a hamba a ya emutini wa Mathebula loko a nga ri kona.
Mavundza u vile na makungu ya ku tekana na Makhanana hikuva a a lava ku hlongola nsati wa yena n'wa-Rimbelule.
Mathebula u bile Gezani a titivala, kutani yena a baleka.
Endzhaku ka loko a pfukile, Mavundza u chelerile Gezani xiganama leswaku vanhu va ta ehleketa leswaku u dlayiwile hi swibakela swa Mathebula.
Mathebula u khomiwile naswona leswi a a dlayile, na yena a a fanele a dlayiwa hi ku landza nawu wa tihlo hi tihlo.
N'wa-Rimbelule u boxile leswaku mudlayi wa Gezani i Mavundza, hikuva a a lava ku dlayisa Mathebula a ta sala na Makhanana.
Vugangu bya Mavundza na Makhanana, lava a va hamba va hlangana Ebyalweni, byi hahlurile muti wa Mavundza na N'wa -Rimbelule.
Ku hela ka mindyangu leyi boxiweke laha henhla, a ku ri mihandzu ya ku tinyiketela ebyalweni na timhaka ta vugangu.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½ - 19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
- 7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela.
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 6Â½ wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 4
Â½ - 14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka.
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
- 5Â½ wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
- 12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
- 4Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½ - 9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
- 3Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 2Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
XIVUTISO XA 4
A ku ri xigangu xa yena.
Gezani u nyikile Makhanana mali yo ringana khume ra macheleni leswaku a ya xava byalwa, vv leyin'wana a ya xava huku, vv kasi leyi saleke a xava xinefu.
A va suka emutini wa Mavundzavv a va rhambiwile ku ya nwa byalwa.
Miehleketo yin'wana na yin'wana leyi nga ta yelana na leyi landzelaka yi ta amukeleka.
A ya amukeleki.v Wansati loyi a nga tekiwa a nga fanelangi ku endla timhaka ta vugangu.
Matikhomelo ya Makhanana ya endle leswaku Gezani a cheleriwa hi Mavundza v leswaku a ta kota ku teka v Makhanana a va nsati wa yena.
Ndyangu wa yena na Mathevula wu vuye wu hahluka hikwalaho ka matikhomelo ya yena.
Mavundza u hambanile na nsati wa yena N'warimbelule hikwalaho ka matikhomelo ya Makhanana.
Mavundza a a rhandza swa vugangu hikuva a a rhandzana na Makhanana. Hi tlhelo Makhanana na yena a a rhandza swa vugangu hikuva a Rhandzana na Mavundza, a tlhela a rhandzana na Gezani.
KUMBE
Mavundza a a ri mudlayi, hikuva u chelerile Mathebula xiganama v, kasi Makhanana na yena a a ri mudlayi, hikuva u kunguhatile na Mavundza leswaku ku ta dlayiwa Mathebula.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
KUMBE
XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA
XIVUTISO XA 5
Mukamberiwa a nga boxa miehleketo yo yelana na leyi:
Nkulunkumba Joel Nukeri a a ri mufambisi wa xitichi xa maphorisa xa Mkhuhlu, tlhelo xirho xa ntlawa wa makhamba lowu a wu tiviwa hi vito ra Vhoks.
Ntlawa wa vaVhoks a wu yiva mali na tihomu ta vanhu.
Nukeri a a nyikiwa nenge eka homu yin'wana na yin'wana leyi va yi yivaka, kasi eka gidi ra tirhandi rin'wana na rin'wana a a kuma madzana manharhu ya tirhandi.
Loko vinyi va tihomu va ya pfula milandzu, maphorisa a va tsandzeka ku khoma makhamba hikuva Nukeri a lemukisa swigevenga.
Vukhamba byi ye byi tinyika matimba eka lava nga na mabindzu laha swi koxeke na vutomi bya vo tala.
Nukeri a a pfa a byela maphorisa leswaku va nga hatliseli ku lava makhamba.
Maphorisa hi ku kanakanisa hi endlelo ra Nukeri va kunguhatile ku n'wi fihlela kungu ra vona ro ya endla "road block" eka mapatu hinkwawo yo nghena eMkhuhlu.
Loko ri ya eku xeni, movha wa vaVhoks lowu a wu ta hi tlhelo ra Hazyview, wu rhwarile tihomu tinharhu leti a ti dlayiwile, wu yimisiwile hi maphorisa.
Maphorisa va kumile swibamu swa mune, leswi a ku ri hava na phemiti ya swona.
Vhoks u byele maphorisa leswaku tiphemiti u hava, loyi a nga na tona i Nukeri, hikuva swibamu i swa yena.
Loko va fika exitichini xa maphorisa Vhoks u sindzisile leswaku Nukeri a ya tsema milenge minharhu eka tihomu leti a ti ri emovheni.
Vubihi bya Nukeri byi hetelele byi humerile erivaleni hi ku khomiwa ka vaVhoks.
Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.
Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 25 wa timaraka
Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½ - 19Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
- 7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela.
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 17 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 6Â½ wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 4
Â½ - 14Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka.
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
- 5Â½ wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
- 12 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
- 4Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½ - 9Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti bya madyondza
- 3Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa.
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 7 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo na nhlokomhaka.
Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 2Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
MAAVELO YA TIMARAKA:
NTSENGO: 35
KUMBE
XIVUTISO XA 6
A a nga swi tivi leswaku Vulambi a a ye kwihi.
Ximunhuhatwankulu i Vulambiv Shitlhanguv, Vulambi a a navela leswaku vandla ra NAN v leri yena a a ri murhangeri wa rona ri humelela eka nhlawulo wa tipolitiki. v Ku navela ka yena a ku kavanyetiwa hi leswi tinhlengeletano a ti khomiwa hi Sonto. v Yena tanihi Mufundhisi a a languteriwa ku hemba mavunwa ekerekeni loko a xwile. v Eku heteleleni u tengisiwile hi vurhangeri bya kereke, v hikwalaho ko nghenela migingiriko ya tipolitiki.
A a tinyiketele ngopfu eka tipolitiki.
A a famba hi miti vv a hlamusela leswaku vanhu va n'wi hlawula.
Vadyondzi va nga ha boxa miehleketo yo yelana na leyi landzelaka: A ndzi ta hlawula ku ya ekerekeni, v hikuva kereke ya pfunav ku lulamisa vutomi bya munhu, v naswona loko hi ri na Makhombov kumbe hi ri na mikhuvo v ya kereke, vafundhisi va hi pfuna swinene.
KUMBE
A ndzi ta hlawula ku ya eka vandla ra NANv, ku va munhu a nghenela tipolitikiv swa pfuna swinene hikuva munhu u va a tikumerile ntirho v lowu a kotaka na ku hola v loko vandla ra yena ri hlawuriwile, v na ku pfuna vaakatiko ku fikelela swikongomelo swa vona.
U n'wi byele leswaku a khongela Xikwembu,vv hi xona xi nga ta n'wi pfuna.
A. Loko kereke yo kumisisa leswaku Vulambi Shitlhangu hi yena murhangeri wa vandla ra NAN u ta tshikisiwa ntirho wa vufundhisi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
KUMBE
XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
XIVUTISO XA 7: XITLHOKOVOTSELO XA RA DZINDZA - B NGOBENI
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi madzolonga ya le mindyangwini.
Nuna na nsati a va xiximani.
Nuna u dlaya nsati na vana hi xibalesa a tshika ku ahlula madzolonga hi ndlela yo rhula.
U vula leswaku ku na xiphiqo lexikulu ku fana na loko tilo ri dzindza.
U vula leswaku va tshinya vatatana/varhangeri va miti/vavanuna emindyanwini leswaku va nga hlundzuki/vukari byi ta ya ehansi.
Vanhu va bomba hi ku endla swo biha leswi siringaka ngopfu.
U vula leswaku vubihi byo tala emindyangwini a byi tiviwi hi vanhu va le handle/byi tumberile.
Laha ku vuriwa vaxisati lava tekiweke. v na Â½ ya maraka.
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Nuna na nsati va fanele ku hanyisana kahle emutini/Swiphiqo swa ndyangu swi fanele ku ahluriwa hi ku rhula.
KUMBE
XIVUTISO XA 8: XITLHOKOVOTSELO XA SWA NDZI KWEVA - B NGOBENI
Mutlhokovetseri u vilerisiwa hi ku tlakuka ka nxavo wa mafurha/petirolo.
Hikwalaho ka sweswo vanhu se va paka mimovha va famba hi milenge.
Tihakelo ta mathekisi na mabazi ta tlakuka hikwalaho ka swona, lero munhu u sala a ri hava mali.
U vula leswaku swa n'wi vilerisa swinene.
Ku kecela i ku va swilo loko swi dyiwa swi twala onge swi na swiribyana/ misava. v Laha xitlhokovetselweni ri vula ku nonoha ka vutomi.
Leswaku mutlhokovetseri wa vilela/u twa ku vava swinene ku fana na nchumu wa pulasitiki loko wu hisiwa hi ndzilo.
I vanhu lava va nga na mali yo tala/va nga na rifuwo/lava fumeke.
Ku famba hi milenge, u nga khandziyi swifambo. v na Â½ ya maraka.
I mali leyi vekeriwaka etlhelo leswaku yi ta tirha ntsena loko ku tshuka ku humelela mhangu yo fana na rifu kumbe loko ku laveka mali hi xihatla.
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Munhu u fanele a tshama a tilulamiserile, a tiva leswaku nxavo wa mafurha/ petirolo wu nga gonya nkarhi wun'wana na wun'wana. vv Munhu u fanele ku va na mali ya ndzindzakhombo. vv Ku gonya ka nxavo wa mafurha/petirolo swi endla leswaku vanhu va heleriwa hi mali/mixavo ya tihakelo to khandziya swifambo yi gonya. vv (Nhlamulo yin'we ntsena.)
KUMBE
XIVUTISO XA 9: XITLHOKOVOTSELO XA N'WINI WANGA - M MALUNGANA
Mutlhokovetseri u vulavula na Xikwembu/Yehovha, wa tisola ku va a nga hanyangi vutomi lebyinene.
U vula leswaku kun'wana u nghenile endzingweni a nga tiyimiselangi.
U lumbeta Sathana leswaku hi yena a nga n'wi yenga.
Mutlhokovetseri u vulavula na Yehovha loyi a nga n'wi voniki.
U vula leswaku u tikuma a werile endzingweni a nga tiyimiselangi.
Mhaka ya leswaku miringo leyi mutlhokovetseri a welaka eka yona yi fana na loko a rhiyiwa kutani a phasiwa.
Ku humesiwa ekhombyeni.
Kambe a hi ku rhandza ka mina/ A hi ku rhandza ka mina Tatana, i Sathana xi nga ni mavondzo".
U lumbeta Sathana. v na Â½ ya maraka.
U vula leswaku a pfa a nghena endzingweni/eswiphiqweni a nga tiyimiselangi.
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Loko munhu a dyohile u fanele ku kombela ku rivaleriwa/Munhu u fanele ku xiyaxiya evuton'wini leswaku a nga weli endzingweni.
KUMBE
Mutlhokovetseri u vulavula hi mhaka ya mahanyelo yo biha ya wansati wo saseka/wo tshwuka/wa ribungu.
U vula leswaku ku saseka ka kona a ku pfuni nchumu.
U tsundzuxa leswaku munhu swa antswa a teka nsati wa ntima/wo ka a nga sasekangi, kumbexana a nga kuma ku rhula.
U vula leswaku wansati wo saseka u na vutlhari byo phuntisav van'wana ku fana na kondlo loko ri luma munhu ri huhutelav leswaku a nga swi twi leswaku u le ku vavisiweni.
Leswaku wansati u tumbeta vubihi bya yena ku funa na mamba leyi lurhaka onge a yi na vuxungu.
Ku vuriwa huku.
Eka xitlhokovetselo lexi ku vuriwa wansati.
I ku va wanuna a teka nsati wa ntima/ wo ka a nga sasekangi.
Ku endla vunghana/vuxaka. v na Â½ ya maraka.
I vutlatla/ku endla swo ka swi nga sasekangi hi vomu.
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. U nga voni ku saseka ka munhu u ehleketa leswaku na mahanyelo ya yena ya sasekile. Vanhu van'wana va swi kota ku tumbeta vubihi bya vona, hikwalaho va fanele ku xiyisisiwa swinene loko munhu a lava ku endla xinghana na vona.
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P2 Nov 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 15 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 2 (P2)
HUKURI 2009
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Hlaya swiletelo leswi nga eka pheji leyi u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke hi tona lembe leri. Endzhaku ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku hlamula swona.
Papila leri ri na mune wa swiyenge:
XIYENGE XA A: Novhele
XIYENGE XA B: Ntlangu
XIYENGE XA C: Swirungulwana/Swihungwana
XIYENGE XA D: Vutlhokovetseri
Landzelela swiletelo leswi nga eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA, hileswaku Xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa leswimbirhi u swi hlawuleke. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba lowu nga emakumu ka papila ra swivutiso ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo.
Nombora swivutiso swa wena tanihilaha swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka Xiyenge xin'wana na xin'wana.
XIYENGE XA A: NOVHELE
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
NOMBORO YA XIVUTISO
XIVUTISO
TIMARAKA
FA Thuketana
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
FA Thuketana
KUMBE
XIYENGE XA B: NTLANGU
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
Byokota Madlayisani -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Byokota Madlayisani -
KUMBE
XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
Ximanga xi huma esakeni -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
KUMBE
XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
HLAMULA SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA EKA SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA LAHA HANSI
Ra dzindza -
B Ngobeni
KUMBE
B Ngobeni
KUMBE
N'wini wanga -
KUMBE
XIYENGE XA A: NOVHELE
NDZI NGO TINCIKI - FA THUKETANA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso.
Hlamusela tinxaka ta swimunhuhatwa eka novhele leyi nga laha henhla. Nhlamulo ya wena yi fanele ku va kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Yo va manyunyu ya Ntekele ya dina man," ku hlamula Manana Mahime. "Ina, wona ya dina," ku hlamula Manana Nkulunge. "Vatolo va te loko mfenhe yi nantswe vulombe a ya ha kandziyi na le hansi. Ntekele i mfenhe leyi nantsweke vulombe."
Boxa ndhawu leyi vavasati lava va vulavulaka va ri eka yona.
Xana xikongomelo xa ku va va ri eka ndhawu leyi hi xihi?
Boxa dyondzo ya Ntekele ekerekeni eka siku leri.
Nyika vonelo ra vavasati mayelana na dyondzo ya Ntekele ya siku ekerekeni.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Hi ku hlamala mavengelo ya vatswari lava va vona, varhandzani lava, va lavisise mhaka ya kona, kutani va kuma leswaku rivengo ra mindyangu lemimbirhi a ri ri ra khale ..."
Xana varhandzani lava ku vulavuriwaka hi vona i vamani?
Hlamusela xivangelo xa rivengo leri ku vulavuriwaka hi rona.
Hi ku leteriwa hi ntshaho lowu nga laha hansi, hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Movha wu haha tano hi xitarata, pho a ku ri exiehlweni. U te loko Rice a ku movha! O twa hi loko a pfangana na misava."
Xana movha lowu ku vulavuriwaka hi wona, a wu ri wa ka mani naswona a huma kwihi?
Hlamusela leswaku ku pfangana na misava swi vula yini?
Boxa xivangelo xa ku wa ka movha.
Xana Rice ku kala a kumeka eka ndhawu leyi hi nkarhi wolowo a swi lo yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
KUMBE
XIYENGE XA B: NTLANGU
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso.
XIVUTISO XA 3: XITSALWANA
Mindyangu yo tala ya fayeka hikokwalaho ka vugangu na byalwa. Hi ku pfuniwa hi marito lawa, hlamusela timhaka leti humeleleke u kongomisa eka mindyangu ya ntlangu lowu. Nhlamulo ya wena yi fanele yi va kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Makhanana: (Loyi nkarhi hinkwawo a a timiyelela leswaku vuxaka bya yena ni Ndhuna byi nga tipaluxi.) Mina ndzi lo swi vona xikan'we leswaku Ndhuna ya hina yi na tintswalo. Futhi heyi, a va talangi vo fana na nuna loyi.
Boxa ndhawu na nkarhi lowu ximunhuhatwa lexi xi vulavulaka hi wona.
Xana vuxaka lebyi a byi ri kona exikarhi ka ximunhuhatwa lexi na Ndhuna hi byihi?
Boxa swilo leswi Gezani a nga swi nyika Makhanana loko va ta va va ri eka ndhawu leyi.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Mathebula lexa wena u xi tshembile ngopfu ku tlula na hina tindhuna. Xana xa ku nyika mali yo fana na leyi u yi kumaka eka mina? Na sweswi loko ndzo swi lava ndzi nga ku nyika."
Xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka, axi vulavula na mani?
Boxa ndhawu laha vanhu lava a va huma kona, na leswaku a va ya endla yini endhawini yoleyo.
Hlamusela khombo leri nga humelela loko Mathebula a ta va a humelerile laha a va ri kona.
Xana hi ku vona ka wena, matikhomelo ya Makhanana tanihi manana ya amukeleka ke? Nyika timhaka tinharhu ku seketela nhlamulo ya wena.
Kombisa ku yelana ka mahanyelo ya Mavundza na ya Makhanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
KUMBE
XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso.
XIVUTISO XA 5: XITSALWANA
Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka."
Hlamusela leswi xivuriso lexi xi nga laha henhla xi vulaka swona u ri karhi u kongomisa eka timhaka leti nga humelela exiticini xa maphorisa xa Mkhuhlu.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Mavila, tanihi nsati wa murhangeri, a swi n'wi boha ku hlamusela nhlengeletano leswaku mufundhisi u yile kwihi. Mhaka leyi a yi n'wi tikela swinene ..."
Boxa vito ra Murhangeri loyi ku vulavuriwaka hi yena laha henhla.
Hlamusela lexi a xi chavisa Mavila ku byela nhlengeletano laha Mufundhisi a a yile kona.
Boxa vito ra kereke leyi Mavila a a fanele ku yi hlamusela.
Xana ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Vulambi se a a hundzukile hlonga ra tipolitiki. A a nga ha tshami na le kaya."
Xana loko mutsari a ku Vulambi a a hundzukile hlonga ra tipolitiki a a vula yini?
Boxa xivangelo lexi a xi endla leswaku Vulambi a nga ha tshami na le kaya.
Xana loko ngi a ku ri wena Vulambi loyi a a fanele ku hlawula xin'we exikarhi ka ku ya ekerekeni u tshika ku ya eka vandla ra tipolitiki ra NAN, KUMBE ku ya eka vandla ra tipolitiki ra NAN, u tshika ku ya ekerekeni, a wu ta hlawula yini? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona:
Kereke yi lo na huma, hiloko nhlengeletano yi sungula. "Xana i ntiyiso leswaku Tatana Shitlhangu hi n'wina a mi rhangerile ntlawa wa NAN wa tipolitiki ke? Loko swi nga ri tano swi ta vula leswaku xitulu xa vufundhisi xa ha ri xa n'wina."
Boxa loyi a nga vula marito lawa na ndhawu laha a a tshama kona.
Loko kereke yo kumisisa leswaku Vulambi Shitlhangu hi yena murhangeri wa vandla ra NAN u ta tshikisiwa ntirho wa vufundhisi.
Loko kereke yo kumisisa leswaku Vulambi Shitlhangu hi yena murhangeri wa Kereke, u ta engeteleriwa muholo.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
KUMBE
XIYENGE XA D: VUTHLOKOVETSERI
SWILETELO:
U languteriwa ku hlawula swivutiso swimbirhi, u hlamula swona ntsena.
XIVUTISO XA 7: XITLHOVOTSELO XA RA DZINDZA - B NGOBENI
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritukulu,
Yi orha switiko swa khombo,
Ndlati ya madzolonga ya baleka,
Xipulula xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,
Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza ri hatima.
Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,
Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari,
Matsune na nkata a yi vhikeki,
Yi minya ku minya,
Ku sala switlakati swa swikete na maburuku.
Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela,
Ku vona mitsumbu ya ndyangu yi lo nhavululu!
Bombo ra namuntlha ra nuha,
Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
I nkuzi muni yo loko ti gomolana,
Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!
Ni mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa,
Ku sala xivala na migoqo ya tingana,
Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
Wun'wana u ri xa n'hwari loko wun'wana a ku xa nkengere,
Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukari,
Hikuva minete yin'wana na yin'wana xigitsi xi hlanta rifu emindyangwini,
Vatshiveri na swiciwana va dyela enghinghiyeni,
Swihlungwana swi fihle swo tala,
Phela mpfula ya xihangu yi siya maphokolo emindyangwini.
SWIVUTISO:
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: "Ra dzindza?"
Mutlhokovetseri u vula yini hi ntila wa 24, lowu nge: "Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukari?"
Ntila wa 13, lowu nge: "Bombo ra namuntlha ra nuha" wu ku tisela miehleketo muni?
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: "Swihlungwana swi fihle swo tala?" (Xiya ntila wa 27)
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito "vatshiveri". Xana eka xitlhokovetselo lexi vatshiveri ku vuriwa vamani? (Xiya ntila wa 26)
Hi wahi marito mambirhi lawa mutlhokovetseri a nga ma tirhisa ku vula xibamu?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Ivi va ba hi nenge,
Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta,
Vachayeri vo rila yi oma,
Hikuva nxavo wo gonya wu gonyile.
Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi,
Loko u teka rendzo u fanele wo halaka,
Hikuva mabazi na mathekisi swi minya swikhwama swa vona,
Mikhamu yo nuha yo mbvee!
Lexi ndzi kwevaka i rivilo ro gonya ka mafurha,
Yi khupuka hi ntsengo wo bumbula.
Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi,
Riendzo ri kukurheta xuma xo vonaka,
Va boheka ku ya xokola na leyi a va yi khonetile lomo,
Leyi a yi ri ya ndzindzakhombo,
Mbilu yanga ya fufunha,
Swi tsandze valava va nga fumbarhela xuma xo nona,
Va kale va wa mapa.
SWIVUTISO:
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku "Swa ndzi kweva?"
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito "kecela". Xana laha ka xitlhokovetselo ri vula yini? (Xiya ntila wa 13)
Ntila wa 17, lowu nge: "Mbilu yanga ya fufunha" wu ku tisela miehleketo muni?
Vanhu va xikhwama xo enta i vanhu va njhani? (Xiya ntila wa 4)
Ku ba hi nenge swi vula yini? (Xiya ntila wa 3)
Xana mali ya ndzindzakhombo hi leya njhani? (Xiya ntila wa 16)
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Ndzi n'wana wa wena Yehovha,
Ndzi wa wena Tatana,
Ndzi hlangana na mitlhamu leyi rhiyiweke,
Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi,
Kambe a ndzi ku rivali,
Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.
Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi,
Ndzi pfa ndzi tikuma etiveni ra mitwa ya lunya,
A hi ku rhandza ka mina Tatana,
Ko va vuvabyi bya xitshuketa,
Ndzi pfa ndzi tikuma eka mahanyelo yo vindluka,
Kambe a hi ku rhandza ka mina,
I Sathana xi nga na mavondzo.
Ndzi ricece ra wena
SWIVUTISO:
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Hi swi tivisa ku yini leswaku xitlhokovetselo lexi i xikhongelo?
Eka ntila wa 4, mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: "Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi?"
Ntila wa 3, lowu nge: "Ndzi hlangana na mitlhamu leyi rhiyiweke" wu ku tisela miehleketo muni?
Xana ku phuriwa ephungulweni swi vula yini? (Xiya ntila wa 11)
Tshaha ntila lowu kombaka leswaku mutlhokovetseri a nga lavi ku va na vutihlamuleri bya mahanyelo ya yena, u tlhela u vula leswaku u lumbeta mani eka mhaka leyi.
Eka ntila wa 7, mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: "Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi?"
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Xi basile xireresa xi lo paa!
Wonge xo hlamba hi ntswamba,
Kambe vumunhu bya xona bya kanakanisa.
Xireresa xo basa a hi huku;
Xi bebule vutlhari bya makondlo,
Lebyo luma byi pfurheta.
Xo va mamba yo fundza vuxungu;
Yi zula na byona kambe a byi yi dlayi.
Xireresa xo basa a hi nchumu no va nchumu;
Loko u fuwe lexo basa paa!
Hambi wo xi fungha wo tlanga ni nketani;
Vupapa bya xona byi ta ku papaxarisa.
Loko wo xi sala endzhaku xihandzamatala lexi,
U landzelela masema ya la xi handzelaka kona swikukwana,
Xireresa xo basa paa; i noto,
Swa antswa u sevelana na lexa ntima dzwii!
Kumbe lexa ritshuri xi nga ta ku nyika nhloko.
SWIVUTISO:
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Mutsari u vula yini hi mitila lemimbirhi ya 5 na 6, leyi nge:
Xi bebule vutlhari bya makondlo,
Lebyo luma byi pfurheta?"
Xana ntila wa 8, lowu nge: "Xo va mamba yo fundza vuxungu," wu ku tisela miehleketo muni?
Vula leswaku eka vutomi bya masiku hinkwawo, xihandzamatala ku vuriwa yini, u tlhela u vula leswaku hi xihi xihandzamatala lexi mutlhokevetseri a vulaka xona eka xitlhokovetselo lexi. (Xiya ntila wa 16 )
Hi ku vona ka mutlhokovetseri, hi xihi xitshunxo eka xiphiqo lexi xi nga kona eka xitlhokovetselo lexi?
Ku sevelana swi vula yini? (Xiya ntila wa 20)
Xana vuhuza i yini? (Xiya ntila wa 11)
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO U HLAWURILE SWIVUTISO HI MFANELO
Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju ku kombisa leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.
NONGONOKO WO TIKAMBA
XIYENGE
NOMBORO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA
MFUNGHO WA GWAJU (v)
KUMBE
A: NOVHELE
Xitsalwana kumbe Swivutiso swa xikambelantwisiso
KUMBE
B: NTLANGU
Xitsalwana kumbe Swivutiso swa xikambelantwisiso
KUMBE
NHLAYO HINKWAYO YA SWIVUTSO LESWI U FANELEKE KU SWI HLAMULA
<fn>Xitsonga FAL P3 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 3 (P3)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le kaya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka
Xiyenge xa A
wa timaraka
Xiyenge xa B
wa timaraka
Xiyenge xa C
wa timaraka
Vundzeni
Ririmi
Xivumbeko
B GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti
Khodi ya vuswikoti
Tiphesente wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vuswikoti bya le henhla
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vuswikoti bya le xikarhi
Vuswikoti byo enela
Vuswikoti bya madyondza
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA.
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile.
Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka.
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila.
Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato.
Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka.
Mahlawulelo ya marito ya amukeleka.
Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo.
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo.
Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito ya kayivela.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala.
Mahlawulelo ya marito ya hoxekile.
Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka.
Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile.
Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri.
Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa.
Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
khodi ya 5
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka.
Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.
Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa.
Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka.
Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA.
XIYENGE XA B:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA.
XIYENGE XA C:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
- 29% khodi ya 1
<fn>Xitsonga FAL P3 Feb-March 2009.txt</fn>
KARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 3 (P3)
GIREDI YA 12
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji Yu
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirN
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela fa
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi tw xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 250
U hlayile mahungu ya vatswari lava xanisaka vana va vona eka phephahungu ro karhi. Hi run
Siku rin'wana u vonile swigevenga swi ri karhi swi tekela munh
Vantshwa va manguva lawa a va ha ri na mhaka na ku nghena xikolo. Kombisa swiphiqo leswi vantshwa va nga
Ku na vamasipala lava cincaka mavito ya tindhawu kumbe madoroba va swi nyika mavito lamantshwa
Vanhu lava tshamaka emapurasini va ha khomiwe hi tihanyi tanihi nkarhi lowuya wa xihlawu
Xifaniso lexi nga laha hansi xi kombisa ntlawa wa vanhu lava sunguleke phurojeke ya vona yo tihanyisa. Xana hi tihi tindlela leti nga end
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisa xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka
Vandla ra varhangeri va swichudeni ri vile na nhlengeletano na vufambisi bya xikolo. Tanihi murhangeri wa s
KUMBE Makwenu u tshovekile nenge loko a ri eku tlangeni ka bolo ya milen papila u va tivisa hi mhangu leyi.
KUMBE Wena na vantshwakuloni mi vilerisiwa hi xiyimo xa vugevenga etikweni ra ka n'wina. Tsalela
XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji YINTSHWA.
Ku ta va na ntirho wo pfula ribye ra kokwana wa wena la loveke ntlhanu wa malembe lama hundzeke. Tsala xitiviso lexi u nga ta xi rhumela leswaku xi tivisiwa emoyeni eka rhadiyo ya Munghana Lonene. Kombisa na magoza lama u nga ta ma landzela eka ku fekisa xitiviso lexi.
KUMBE
Wa ha ku pfula vhengele emugangeni wa ka n'wina. Endla fulayara yo kombisa mbhukuto lowu nga kona evhengeleni rolero.
KUMBE
Mufambisi wa laha tata wa wena a tirhaka kona u navela ku ta ekaya ka n'wina hi movha a ta ta pfuxela tata wa wena la vabyaka, kambe a nga ku tivi ekaya ka n'wina. N'wi tsalele swiletelo swa mafambelo ku suka edoropeni ra le kusuhi ku fika ekaya ka n'wina.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga FAL P3 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Rhubiriki leyi yi na 8 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 3 (P3)
GIREDI YA 12
RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA (50 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI & NKUNGUHATO
WA TIMARAKA
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi vuenti.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka kahle.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi ndlela yo ringanela.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi ndlela ya le xikarhi.
Vundzeni i byo enela. Ku na ku kayivela ka nkhulukelano.
A hi mikarhi hinkwayo laha vundzeni byi twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano.
Vundzeni bya huhula swinene naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu ya na ntlhontlho naswona ya hlutekile.
Mahungu ya koka rinoko naswona ya tsakisa.
Mahungu ya tsakisa naswona ya khorwisa.
Mahungu i ya le xikarhi kambe ya pfumala vuxokoxoko.
Mahungu ya tala ku fambelana na nhlokomhaka, kambe ku na mbuyelelo wa timhaka.
Mahungu lama boxiwaka a ma talangi naswona ku tale mbuyelelo wa timhaka.
Mahungu lama boxiwaka a ma tsakisi naswona ku tale ngopfu mbuyelelo wa timhaka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi hlantswekeke no twisiseka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi kombisaka vutshila no twisiseka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi xi nga kahle swinene naswona xa twisiseka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi enerisaka naswona xa twisiseka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana xo enela, xo twisiseka naswona xi na nkhulukelano.
Ku hava vumbhoni byo enela lebyi kombisaka leswaku xitsalwana xi kunguhatiwile / mpfapfarhutiwile naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Ku hava vumbhoni lebyi kombisaka leswaku xitsalwana xi kunguhatiwile &/ mpfapfarhutiwile
Kambe xitsalwana xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi.
WA TIMARAKA
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta bya tikomba.
Kota ku lemukanyana nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi hi lamo enela.
Matirhiselo ya ririmi i ya madyondza.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile swinene.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi mfanelo.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku va swi tirhisiwa hi mfanelo.
Matirhiselo ya ririmi i ya ntolovelo naswona mahikahatelo i ya le xikarhi.
Matirhiselo ya ririmi ya kayivela naswona mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na swihoxo.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo swo tala.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Kota ku katsa na ririmi ro gega hi mfanelo.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhlanyana.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le xikarhi.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela yo enela.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka i ya xiyimo xa le henhla .
Tirhisa tindlela to hambanahambana ta mahlawulelo ya marito hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka a ya fambelani na nhlokomhaka.
Mahlawulelo ya marito i ya le xikarhi.
Mahlawulelo ya marito i yo enela.
Mahlawulelo ya marito i ya madyondza.
Marito a ya hlawuriwi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka hi ndlela yo hlawuleka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana swinene na nhlokomhaka.
Hi mikarhi yo tala xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka.
Hakanyingi xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi kayivela nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo eka xitshuriwa hinkwaxo.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana a xi talangi swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xi pfa xi va na swihoxo.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xi pfa xi va na swihoxo leswi nga erivaleni.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona a xi twisiseki.
XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka to tala ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka tin'wana ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka tin'wana a ya fambelani na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka eka xitsalwana hinkwaxo a ya fambelani na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma yo hlawuleka swinene.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma swinene.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela leyi faneleke.
Vuxokoxoko byin'wana byi andlariwile ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Mikarhi yin'wana vuxokoxoko bya huhula naswona hungu leri a ri vulaka a ri koti ku kumbeteleka.
Vuxokoxoko lebyi andlariweke bya huhula.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu i swa madyondza.
Swivulwa na tipharagirafu swi pfuvapfuvanile naswona a swi na nandzelelano.
Vulehi byi fambelana na swilaveko swa xitsalwana.
Vulehi byi tala ku va lebyi faneleke.
Vulehi byi lehe/kome ngopfu.
Vulehi byi lehe/kome ngopfu.
Vulehi byi lehe/kome ku tlula mpimo swinene.
XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO & XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle swinene ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya switsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma naswona a nga tali ku huma emhakeni.
Mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma kambe u pfa a humanyana emhakeni.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni kambe a swi onhi mongo wa mhaka.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka wu pfa wu nga twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano swinene naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wa le xikarhi naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wo enela naswona ku na vuxokoxoko bya madyondza byo seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa le xikarhi no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xo enela no twisiseka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwambiko a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ro Engetela ro Sungula naswona xitsalwambiko a xi andlariwangi kahle.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
U landzelerile milawu hinkwayo ya swilaveko swa xivumbeko naswona xitsalwambiko xi hlawulekile.
U landzelerile milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko
U tala ku landzelela milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi swilaveko swa matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla, erivaleni.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela swilaveko swa matsalelo.
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato na hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulongoloxamarito byi endliwile kahle swinene.
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi swinene naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tala ku va wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku va swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi hava na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO & XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko
Ku na vutivi bya kahle swinene ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya switsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma naswona a nga tali ku huma emhakeni.
Mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma kambe a pfa a humanyana emhakeni.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni kambe a swi onhi mongo wa mhaka.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka wu pfa wu nga twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano swinene naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wa le xikarhi naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wo enela naswona ku na vuxokoxoko bya madyondza byo seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku n a vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa kahle no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa le xikarhi no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo enela no twisiseka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ro Engetela ro Sungula naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
U landzelerile milawu hinkwayo ya swilaveko swa xivumbeko naswona xitsalwambiko xi hlawulekile.
U landzelerile milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
U tala ku landzelela milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi swilaveko swa matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla, erivaleni.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela swilaveko swa matsalelo.
RIRIMI, XITAYILI & VUHLERI
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato na hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulongoloxamarito byi endliwile kahle swinene.
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tala ku va wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku va swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi hava na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambilloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Vulehi bya xitsalwambiko byi komile kumbe byi lehile swinene.
Vulehi bya xitsalwambiko byi komile kumbe byi lehile swinene.
Vulehi bya xitsalwambiko byi komile kumbe byi lehile swinene.
<fn>Xitsonga FAL P3 Feb-March 2010.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Hlamula swivutiso hinkwaswo hi ririmi ra Xitsonga.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora nhlamulo hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona. Nyika nhlamulo yin'wana na yin'wana nhlokomhaka leyi faneleke.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Loko u hetile ku tsala, bana ntila wu hingakanya nkunguhato wun'wana na wun'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tirhisa kwalomu ka 80 wa timinete eka XIYENGE xa A, 40 wa timinete eka XIYENGE xa B na 30 wa timinete eka XIYENGE xa C.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
SWILETELO
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 250 - 300 wa marito.
Vaakatiko va le ka ndhawu ya ka n'wina va twananile ku teka nawu va wu veka emavokweni ya vona hikwalaho ko ka va nga enerisiwi hi matirhelo ya maphorisa. Hlamusela leswi va nga tshama va endla swona hi ntlawa wa tinsulavoya leti a ti mi karhata emugangeni. [50]
KUMBE
Siku rin'wana a mi ri eku khideni edan'wini, kutani munghana wa wena a vutliwa hi ngwenya. Hlamusela leswi swi nga humelerisa xiswona u ri karhi u kombisa leswi a wu titwisa xiswona ku kondza munghana wa wena a ya pona a ri exibedhlele. [50]
KUMBE
Ndzawulo ya rihanyo yi susumeta leswaku tin'anga ta Xilungu na ta Xintima ti hamba ti tirhisana. Xana mhaka leyi u vona leswaku yi ta pfuna ke? Nyika vonelo ra wena u tlhela u seketela. [50]
KUMBE
Vudakwa hi byona byi endlaka leswaku miti yo tala yi hahluka. Aneka mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso swo amukeleka. [50]
KUMBE
Xiyimo xa matshamelo yo fana na lama ma vonakaka laha hansi xi tale ngopfu laha Afrika-Dzonga. Andlala tindlela leti nga tirhisiwaka ku antswisa xiyimo lexo tano?
KUMBE
Tinghwavava ti nyikiwile mpfumelelo wo tirha handle ko kavanyetiwa hi nkarhi wa khapu ya 2010. Aneka miehleketo ya wena ehenhla ka mhaka leyi. [50]
KUMBE
Ku va munhu a ri na swirhalanganyi swa le mirini a swi siveli ku humelela evuton'wini. Kanela mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi khorwisaka. [50]
KUMBE
Ku va vatswari va tinyika nkarhi wo fana na lowu endliwaka hi manana loyi i swa nkoka eka vana lavatsongo. Kombisa nkoka wa maendlelo lamo tano.
Xi huma eka DRUM ya Nyenyanyana 2009 50 NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 SWILETELO
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120 - 150 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Papila ra xinghana Tsalela malume wa wena papila, u n'wi kombela leswaku a ta ahlula mhaka ya vamakwenu lava nga twananiki. [30] KUMBE
Mbulavulo
Ku ta va na ntlangu wo tlangela mbuyelo wa Giredi ya 12 exikolweni xa n'wina. Wena tanihi murhangeri wa machudeni lulamisa mbulavulo wa siku leri. [30]
KUMBE
Ajenda na makanelwa ya nhlengeletano Tsala ajenda na makanelwa ya nhlengeletano leyi a mi ri na yona ekerekeni ya n'wina. [30] KUMBE
Memorandamu Hi ku yimela muganga wa ka n'wina, tsalela Khanselara memorandamu mayelana na matholelo eka phurojeke leyi nga sunguriwa. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 SWILETELO
Hlawula nhlokomhaka yin'we leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Khadi Tsalela munghana wa wena khadi ro n'wi navelela leswaku a hatla a hola emavabyini ya yena. [20] KUMBE
Swileriso Tanihileswi u nga murhangeri etlilasini ya n'wina, xaxameta swileriso swa matikhomelo ya vadyondzi. [20] KUMBE
Xinavetiso Ku na vhengele leri ra ha ku pfuriwaka ro xavisa swa Xintu. Endla xinavetiso hi vhengele leri. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>Xitsonga FAL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 17 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
TAFULA LERI NGA TIRHISIWAKA NI RHUBIRIKI
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le Kaya ni Ririmi ro Engetela ro Sungula.
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timaraka Xiyenge xa B 30 wa timaraka Xiyenge xa C 20 wa timaraka
Vundzeni 20 12 08
Ririmi na matirhiselo ya rona 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
Eka xivumbeko ku fanele ku langutiwa leswi landzelaka:
Ntsengo wa marito.
Xivumbeko lexi faneleke (xikombiso: xitsalwana/n'wangulano/memorandamu/papila/khadi).
Nhlokomhaka.
Nkunguhato.
B: GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti Khodi ya vuswikoti Tiphesente 50 wa timaraka 30 wa timaraka 20 wa timaraka 12 wa timaraka 10 wa timaraka 08 wa timaraka 06 wa timaraka 04 wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80 - 100 40 - 50 24 - 30 16 - 20 10 - 12 08 - 10 06 - 08 05 - 06 03 - 04
Vuswikoti bya le henhla 6 70 - 79 32 - 39 21 - 23 14 - 15 08 - 09 07 05 04
Vuswikoti bya le henhlanyana 5 50 - 59 25 - 31 15 - 20 10 - 13 06 - 07 05 - 06
Vuswikoti bya le xikarhi 4 40 - 49 20 - 24 12 - 14 08 - 09 04 - 05 04 04 03 02
Vuswikoti byo enela 3 30 - 39 15 - 19 09 - 11 06 - 07 03 03 03 02
Vuswikoti bya madyondza 2 20 - 29 10 - 14 06 - 08 04 - 05 02 02
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1 0 - 28 00 - 09 00 - 05 00 - 03 00 - 01 01 00 - 02 01 01
RHUBIRIKI YO AVA TIMARAKA: GIREDI YA 12
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambana-hambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara aswi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe/ kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. -Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla -Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. -Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. -Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 6 70-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana -Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. -Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa. -Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbulu-xiweke byi fambelana na nhlokomhaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka -Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya khodi ya 450-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwaa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
Vuswikoti byo enela -Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. -Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 340-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vuswikoti bya madyondza -Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka. Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. -Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi -Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. - Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. - Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100%khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. 70 - 79% khodi ya 6 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60 - 69% khodi ya 5 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. 50 - 59%khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Vuswikoti byo enela-Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40 - 49% khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 - 11
Vuswikoti bya madyondza-Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. - Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa 30 - 39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 10
vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi -Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. -Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00 - 29% khodi ya 1 09 - 11 02 - 10 00 - 08
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. - Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100%khodi ya 7 16 - 20 16 14 - 16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxo-koxoko hinkwabyo byi seketela nhloko-mhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70 - 79% khodi ya 6 16 14 - 16 14 14 12 - 14
Vuswikoti bya le henhlanyana-Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60 - 69% khodi ya 5 14 - 16 14 12 - 14 12 10 - 12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50 - 59% khodi ya 4 12 - 14 12 10 - 12 10 08 - 10
Vuswikoti byo enela- Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambana-hambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfa-mpfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
khodi ya 3
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula/P3 17 DoE/Hukuri 2008
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi. -Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfa-rhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
khodi ya 1
<fn>Xitsonga FAL P3 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Rhubiriki leyi yi na 8 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 3 (P3)
HUKURI 2009
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI NA NKUNGUHATO
WA TIMARAKA
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi vuenti.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka kahle.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi ndlela yo ringanela.
Vundzeni byi kombisa ku twisisa nhlokomhaka hi ndlela ya le xikarhi.
Vundzeni i byo enela. Ku na ku kayivela ka nkhulukelano.
A hi mikarhi hinkwayo laha vundzeni byi twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano.
Vundzeni bya huhula swinene naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu ya na ntlhontlho naswona ya hlutekile.
Mahungu ya koka rinoko naswona ya tsakisa.
Mahungu ya tsakisa naswona ya khorwisa.
Mahungu i ya le xikarhi kambe ya pfumala vuxokoxoko.
Mahungu ya tala ku fambelana na nhlokomhaka, kambe ku na mbuyelelo wa timhaka.
Mahungu lama boxiwaka a ma talangi naswona ku tale mbuyelelo wa timhaka.
Mahungu lama boxiwaka a ma tsakisi naswona ku tale ngopfu mbuyelelo wa timhaka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi hlantswekeke no twisiseka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi kombisaka vutshila no twisiseka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi xi nga kahle swinene naswona xa twisiseka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi enerisaka naswona xa twisiseka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana xo enela, xo twisiseka naswona xi na nkhulukelano.
Ku hava vumbhoni byo enela lebyi kombisaka leswaku xitsalwana xi kunguhatiwile/ mpfapfarhutiwile naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Ku hava vumbhoni lebyi kombisaka leswaku xitsalwana xi kunguhatiwile/ mpfapfarhutiwile kambe xitsalwana xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi.
RIRIMI, XITAYILI & KU HLELA
WA TIMARAKA
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta bya tikomba.
Kota ku lemukanyana nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi hi lamo enela.
Matirhiselo ya ririmi i ya madyondza.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile swinene.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi mfanelo.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku va swi tirhisiwa hi mfanelo.
Matirhiselo ya ririmi i ya ntolovelo naswona mahikahatelo i ya le xikarhi.
Matirhiselo ya ririmi ya kayivela naswona mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na swihoxo.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo swo tala.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Kota ku katsa na ririmi ro gega hi mfanelo.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhlanyana.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le xikarhi.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela yo enela.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka i ya xiyimo xa le henhla.
Tirhisa tindlela to hambanahambana ta mahlawulelo ya marito hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka a ya fambelani na nhlokomhaka.
Mahlawulelo ya marito i ya le xikarhi.
Mahlawulelo ya marito i yo enela.
Mahlawulelo ya marito i ya madyondza.
Marito a ya hlawuriwi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka hi ndlela yo hlawuleka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana swinene na nhlokomhaka.
Hi mikarhi yo tala xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka.
Hakanyingi xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi kayivela nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo eka xitshuriwa hinkwaxo.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana a xi talangi swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xi pfa xi va na swihoxo.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xi pfa xi va na swihoxo leswi nga erivaleni.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona a xi twisiseki.
XIVUMBEKO
Khodi: X
WA TIMARAKA
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka to tala ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka tin'wana ya fambelana na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka tin'wana a ya fambelani na nhlokomhaka.
Malukelo ya timhaka eka xitsalwana hinkwaxo a ya fambelani na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma yo hlawuleka swinene.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma swinene.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela leyi faneleke.
Vuxokoxoko byin'wana byi andlariwile ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Mikarhi yin'wana vuxokoxoko bya huhula naswona hungu leri a ri vulaka a ri koti ku kumbeteleka.
Vuxokoxoko lebyi andlariweke bya huhula.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu i swa madyondza.
Swivulwa na tipharagirafu swi pfuvapfuvanile naswona a swi na nandzelelano.
Vulehi byi fambelana na swilaveko swa xitsalwana.
Vulehi byi tala ku va lebyi faneleke.
Xitsalwana xi lehe/ kome ngopfu.
Xitsalwana xi lehe/ kome ngopfu.
Xitsalwana xi lehe/ kome ku tlula mpimo swinene.
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO & XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle swinene ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya switsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma naswona a nga tali ku huma emhakeni.
Mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma kambe u pfa a humanyana emhakeni.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni kambe a swi onhi mongo wa mhaka.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka wu pfa wu nga twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano swinene naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wa le xikarhi naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wo enela naswona ku na vuxokoxoko bya madyondza byo seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa le xikarhi no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xo enela no twisiseka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwambiko a xi ringanelangi ku va xa ririmi ro engetela ro sungula naswona xitsalwambiko a xi andlariwangi kahle.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
U landzelerile milawu hinkwayo ya swilaveko swa xivumbeko naswona xitsalwambiko xi hlawulekile.
U landzelerile milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
U tala ku landzelela milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi swilaveko swa matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla, erivaleni.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela swilaveko swa matsalelo.
RIRIMI , XITAYILI & KU HLELA
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato na hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulongoloxamarito byi endliwile kahle swinene.
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi swinene naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tala ku va wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku va swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
Xitsalwana xi komile/ lehile swinene.
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO & XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle swinene ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya switsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma naswona a nga tali ku huma emhakeni.
Mudyondzi u andlala mahungu hi ndlela yo kongoma kambe a pfa a humanyana emhakeni.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni kambe a swi onhi mongo wa mhaka.
Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa a huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka wu pfa wu nga twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yinwana mongo wa mhaka a wu twali.
Mudyondzi u huma emhakeni loko a andlala mahungu naswona mikarhi yinwana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano swinene naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wa le xikarhi naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wo enela naswona ku na vuxokoxoko bya madyondza byo seketela nhlokomhaka.
Vundzeni na timhaka a swi tali ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle swinene no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa kahle no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa le xikarhi no twisiseka.
Vumbhoni bya nkunguhato/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo enela no twisiseka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa ririmi ro engetela ro sungula naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
U landzelerile milawu hinkwayo ya swilaveko swa xivumbeko naswona xitsalwambiko xi hlawulekile.
U landzelerile milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
U tala ku landzelela milawu leyi faneleke ya swilaveko swa xivumbeko.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi swilaveko swa matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla, erivaleni.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela swilaveko swa matsalelo.
RIRIMI, XITAYILI & KU HLELA
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato na hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulongoloxamarito byi endliwile kahle swinene.
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tala ku va wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku va swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hikuva xi xopaxopiwile no hleriwa.
Hambilloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Xitsalwambiko xi komile kumbe xi lehile swinene.
Xitsalwambiko xi komile kumbe xi lehile swinene.
Xitsalwambiko xi komile kumbe xi lehile swinene.
<fn>Xitsonga HL P1 Nov 2008.txt</fn>
Papila leri ri na 9 wa tipheji.
Xitsonga: Ririmi Ra Le Kaya/P1 2 DoE/Hukuri 2008
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. XIYENGE XA B xi na xivutiso xa 2 xa nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima. XIYENGE XA C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Thabo Mvuyelwa Mbeki u velekiwe hi siku ra 18 Khotavuxika hi lembe ra 1942. U velekiwe exikarhi ka ndyangu lowu a wu ri na vana va mune. Vanhu vo tala va vona Thabo a ri munhu loyi a kotaka ku yimela timhaka ta yena na ku va munhu loyi a tlhariheke swinene. Ku ringeta ku ba mavala ya yingwe hi ta mi tshwetela swimbirhi-swinharhu hi nhenha leyi ya Muafrika wa xiviri. Loko hi ta eka swa tidyondzo ta yena, mi nga xisiwi, xiyisa lexi xi phendlile swinene. A hi nga ngheni ngopfu endzeni ka xivindzi xa manghenelo ya yena ya xikolo. Leswi swi nga swa nkoka leswi swi nga fanelangiki ku hi lahlekela hi leswaku xiyisa lexi xi kumile digiri ya xona yo sungula hi lembe ra 1962 eyunivhesiti ya London. Xi tokotile hi dyondzo ya swa ikhonomi. Hi lembe ra 1966 xi haverile xidlodlo xa masitasi, eka yona dyondzo yoleyi ni yunivhesiti ya Sussex.
U sungurile ku tikombisa ni ku nghenelela eka timhaka ta swa tipolitiki a ri na khumemune wa malembe. Leswi a swo n'wi boha hikuva u tswaleriwe endyangwini lowu a wu hefemula ni ku khohlola timhaka ta swa tipolitiki. Mi nga rivali phela leswaku i n'wana sirha khomuredi Govan Mbeki na Empainette Mbeki. Hi lembe ra 1959 u hlongoriwile exikolweni xa Lovedale hikwalaho ka migingiriko ya yena eka swa tipolitiki. U bohekile ku hetisa tidyondzo ta yena ta ka matiriki kumbe giredi 12 a ri ekaya. Ku suka kwalaho u tikumile a ri eJoni laha mikarhi yo tala a a tshama na Walter Sisulu a karhi a dyondza swo tala hi timhaka ta swa tipolitiki. Hikwalaho ka xiyimo xa tiko ni ku tinyiketa ka yena eka migingiriko yo lwela timfanelo ta hina vambuyangwana, hi 1962 u bohekile ku songa rigogo ra ha tsakama a balekela eZimbabwe, endzhaku hiloko a tlulela eTanzania. Ku suka laha u tsemakanye maganga ni malwandle a kongoma etikweni ra Nghilandi. Loko a ri kwale handle, a a ri karhi a tirha hi matimba a hlohlotela ni ku vumba nyandza leyi tiyeke ya vantshwa va ANC laha tikweni. U tirhile swinene na OR Tambo na Yusuf Dadoo, tin'wana ta tinghanakana leti tirheleke tiko ra hina hi moya ni nyama. Hi lembe ra 1970 u yile eSoviet Union ku ya tokota hi swa tinyimpi. Kona hi lembe leri u vuyile eLusaka laha a nga fika a hlawuriwa ku va matsalana wa Revolutionary Council. Vuleteri bya huvo leyi hi byona byi nga ninginisa mfumo wa xihlawuhlawu wu kondza wu ku Xikovela i hosi. Migingiriko yin'wana leyi tumbeleleke vanhu leyi nhloko leyi yi yi tirheke hi leyi: mukondleteri wa hofisi ya ANC eBotswana, muyimeri wa ANC eSwazini ni le Nigeria, u vile dayirekitara ya swa mahungu laha a nga tirha swinene ku hlohlotela misava hinkwayo ku lwa ni xihlawuhlawu etikweni ra hina. U tlhele a va murhangeri wa ndzawulo ya swa matikomambe naswona u tirhile swinene eka ku lulamisa mbhurisano lowu nga hi tsavula emilon'wini ya tinghala ta xihlawuhlawu. Hi lembe ra 1993 u hlawuriwile ku va murhangeri wa vandla ra ANC. Migingiriko ya yena hi yona yi nga endla leswaku Presindente Mandela a n'wi veka ku va xandla xa yena hi lembe ra 1994.
Hi siku ra 16 Khotavuxika 1999 tiko ra Afrika-Dzonga ri n'wi xiximile hi ku n'wi veka ku va Presindente wa tiko loko mukhalabye, yena kokwana Mandela a ya ku wiseni eka timhaka ta swa tipolitiki. Hikwalaho ka migingiriko ya yena, u tlhele a nyikiwa xitulu lexi hi lembe ra 2004.
Ku kombisa leswaku Mbeki a hi munhu wo tshama hi mavoko, u tile ni mhaka ya African Renaissance (ku nga mhaka yo tipfuxa ni ku hlonipha mikhuva ya hina Maafrika). Hi vutlhari bya yena u swi kotile ku aka vuxaka ni ku sayina mitwanano yo hambanahambana ni matiko mambe, leswi pfunaka ku hluvukisa ni ku aka tiko ra hina hi ku angarhela. Hi nga ka hi nga heti nkarhi hi ku boxa matiko wolawo hikuva ya tele ngopfu. Namuntlha ku ni ku rhula eLibya na le Democratic Republic of Congo hikwalaho ka mitirho ya yena. Hi nkarhi lowu wa vurhangeri bya yena, vamanana vo tala va tlakusiwile va nghena eka switulu swo hambanahambana swa vurhangeri bya xiyimo xa le henhla. Eka tikonkulu ra Afrika ku hava tiko leri phikizanaka na tiko ra hina hi ku tekela vavasati enhlokweni. Loko vamanana va Afrika-Dzonga vo hluleka ku khensa nkulukumba loyi, va ta va va lo va lowa. Handle ka timhaka leti, swi tele leswinene leswi hi nga swi boxaka hi nhenha leyi, kambe ku hlaya swona hi xin'wexin'we ku ngo va ku twa khwiri ku pandza. Hambiswiritano, laha tikweni ya kona mabofu man'wana lama nga voniki leswi nkulukumba loyi a hi endleleke swona. Volavo a hi nge va soli, hikuva un'wana ni un'wana u ni mfanelo yo humesa mavonelo ya yena, naswona van'wana va tala ku khensa munhu ntsena loko a funyile buwa.
SWIVUTISO:
Hikwalaho ka yini Thabo Mbeki a hlongoriwile exikolweni?
Xana hi yihi dyondzo leyi Thabo Mbeki a nga tokota hi yona?
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Thabo Mbeki u kulele eBotswana loko a ta va a balekile laha tikweni.
Thabo Mbeki a nga tivi nchumu hi swa tinyimpi.
Nkulukumba Mandela a a tshembile ngopfu Thabo Mbeki.
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi nga laha hansi:
O.R. Tambo na Dadoo va tirhele tiko hi moya ni nyama.
Ndyangu wa ka Mbeki a wu hefemula ni ku khohlola tipolitiki.
Ku mi hlayela swona hi xin'wexin'we ku ngo va ku twa khwiri ku pandza.
Matiko yo fana na Zimbabwe, Tanzania na Botswana ya pfunile swinene ku herisa xihlawuhlawu laha tikweni. Seketela mhaka leyi.
Vandla ra ANC ri nga ka ri nga rivariwi eka matimu ya Afrika-Dzonga. Boxa mhaka ya nkoka leyi ri nga yi endla.
Vanhu lava a va lwa ni mfumo wa xihlawuhlawu a va ri ekhombyeni swinene. Paluxa timhaka timbirhi ntsena leti vanhu lava a va hlangana na tona.
Xana wena u navela ku va yini evuton'wini bya wena? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshuriwa lexi nhlokomhaka leyi faneleke.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Mhaka ya madzolonga ya le mindyangwini i mhaka ya khale swinene kambe eka mikarhi ya sweswi hi kona yi tekeriwaka enhlokweni. Leswi swi endliwa ngopfu hikokwalaho ka mfumo lowu hi nga eka wona wa xidemokirasi. Mfumo lowu wu lava leswaku munhu un'wana na un'wana a hanya a tshunxekile handle ka ntshikelelo wo karhi, naswona wu le ku ringeteni hi matimba ku herisa mhaka ya ku himetelana na ku yayarhelana ka swirho swa mindyangu. Hikwalaho vanhu lava kumekaka va karhi va tikisela van'wana ku hanya hi ku rhula va fanele ku xupuriwa swinene.
Madzolonga lawa ya tala ku sungula exikarhi ka nuna na nsati, kutani ya tlulela eka vana, mikarhi yin'wana na le ka maxaka hinkwawo ya muti wolowo. Hi mikarhi yo tala lexi vangaka madzolonga ya muxaka lowu i ku kala ka ku hloniphana, ku tshembana, makwanga ya mali na mintshikelelo yin'wana na yin'wana exikarhi ka nuna na nsati. Kutani vanhu va sungula ku n'wayan'wayana hi marito, ku rhwerhwembulana na ku navelelana swilo swo biha.
Loko xiyimo xi te tani, hakanyingi vatatana va tala ku teka swibamu va yayarhela mindyangu ya vona. Vavasati vona va tala ku hirha tinsulavoya leswaku ti herisa vanuna va vona. Mhaka leyi vavaka hi leswaku loko vanhu vo tani va kumeka va tala ku ya bolela ejele, mindyangu ya vona yi sala evuswetini. Vanhu va ka hina va fanele ku tsundzuxiwa leswaku timhaka to tani ti nga papalatiwa. Loko xiyimo xi bihile hi nga ya kombela ku pfuniwa hi maxaka, vasoxaliweka hambi maphorisa. Leswi hi swona swi nga ponisaka na ku hlayisa tiko ra hina.
Loko ku sungula nxungeto wa madzolonga vanhu a va kombele ku pfuniwa eka tindhawu leti faneleke. Hina vanhu hi fanele ku tiva leswaku a ku na xiphiqo lexi xi nga tsandzaka ku lulamisiwa laha misaveni. Vanhu a va tshike ku tirhisa xifafa hi ku teka vutomi bya van'wana na bya vona. Vaaki a hi lemukisaneni hi ku biha ka mhaka leyi ya madzolonga emindyangwini. Hi nga dlayaneni, tindlela to ololoxa swiphiqo ti tele laha misaveni.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsarisoPhendla
XIYENGE XA C: NTIVO RIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
A SWI NGE KOTEKI
Tinxangwana ti pfukile ti tilulamisa hi nkarhi wa mahlambandlopfu leswaku ti kota ku khoma nkarhi lowu vekiweke wa awara ya khume nimixo. A wu ri nkarhi lowu mufundhisi a a fanele ku katekisa nkhuvo na ku hlanganisa vatekani vambirhi lava va tikhomeke ku fikela nkarhi lowu wa ximfumo. Thapelo Maponya a a fanele ku nghena evukatini na xirhandzwa xa yena Tiyiselani Maringa. Muganga hinkwawo wa ka Makoxa a wu pfuma hi huwa ya ntsako wa vakon'wana vo huma eka Hosi Maake le Tikilayini. Wolowo a wu ri ntsako wa ku vuyisa mati, hikuva jaha ra ka Maponya a ri humesile tihomu ta ku lovola ntombi ya ka Maringa. Xuma lexi va xi koxeke, a ku nga ri ku koxa a ko va ku ala. Va koxile R40 000, va vula leswaku ntombi ya vona yi dyondzile swinene hikuva yi endlile tidyondzo ta vudokodela bya meno. Va ka Maponya, hambileswi na yena Thapelo a endleke tidyondzo toleto, a va kalangi va konanisa, va lo humesa mali hinkwayo hi mbilu yo basa paa!
Kunene loko ku ba awara ya khume nimixo, vanhu a va tshameterile ehansi eholweni ya vaaki ya Giyani. Ntlawa wa vuyimbeleri wa Tinyungubyiseni Gospel Choir a wu ri karhi wu chaya timbila ta wona wu nyanyula ntshungu lowu ngi wu tate holo. Vakhegula a va ri karhi va ba swivuvutana loko vakhalabye ni majaha va ri karhi va chaya makhwela. A ko huu, hi ntsako! Ntirho wu vuye wu sungula hi xikhongelo, endzhaku hiloko mufambisi wa ntirho a kombela mufundhisi ku ta ta endla ntirhonkulu wa siku. Loko Mufundhisi Zinjivha a nga si va hlanganisa, u sungurile hi ku vula leswi: "Loko ku ri na un'wana loyi a tivaka lexi nga sivelaka lavambirhi leswaku va tekana, a a xi vule sweswi, swi nga ri tano a miyela hilaha ku nga heriki."
Mukhalabye un'wana hiloko a ku kakatsuku, a tsutsumela emahlweni a fika a ku: "A swi nge koteki leswaku vana lava va tekana". Mhaka leyi nga hlamarisa ntshungu hi leswi swivongo swa vatekani ni xa mukhalabye a swi hambanile. Tlhandlakambirhi, Tiyiselani u mame na ku dyondza Xitsonga, loko Thapelo a mamile na ku dyondza Xipedi.
Mukhalabye u sindzisekile ku hlamusela leswaku vana lava va lo nyikeriwa hi va xibedhlele leswaku va hlayisiwa na ku kurisiwa hi va ka Maponya na va ka Maringa endzhaku ka loko mana wa vona a lovile loko a heta ku va tswala. Vana lava va vonanile loko va ri karhi va yisa tidyondzo ta vona emahlweni le Yunivhesiti ya Limpopo. Mhaka leyi na vona yi va hlamariseke hileswi havambirhi va tswariweke hi siku ra 9 Dzivamisoko 1980. Kumbexana leswi hi swona leswi nga kondletela ndzilo wa rirhandzu. Nkateko wa kona hileswi va nga famba hi nawu wa kereke, a hi ta vulavula mati se ma halakile. Kunene ngati ya rixaka ya tivana, kambe eka Thapelo ku vile nkuwa wa le kaya manavetana. Nkhuvo luwani wa vukati wo namba wu herisa xisweswo. Mukhalabye u yi lamurile. U herisile mihlolo ya rivala. Vana va munhu va tekana? Kunene a swi koteki, swa hlola.
SWIVUTISO
Eka xivulwa lexi nge: "Tintombi ti tilulamisile nimixo leswaku ti kota ku khoma nkarhi lowu vekiweke", rito ra 'khoma' ri nyika nhlamuselo ya leswaku tintombi ti tilulamisile leswaku ti nga hlweli/siyiwi hi nkarhi.
Xana rito 'khoma' eka xivulwa lexi landzelaka ri nyika nhlamuselo yihi?
Loko Mufundhisi Zinjhivha a ha vulavula ni vatekani, hiloko mukhalabye un'wana a n'wi khoma nomu.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Wolowo a wu ri ntsako wa ku vuyisa mati, hikuva jaha ra ka Maponya a ri humesile tihomu ta ku lovola ntombi ya ka Maringa.
Hlawula nhlamulo yin'we leyi yi nga yona eka leti ti nga endzeni ka swiangi.
Eholweni ya vaaki va Giyani (hilaha/hi laha) ku nga khomeriwa nkhuvo wavukati wa Thapelo na Tiyiselani.
Nyika ritofularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: Tinxangwana ti pfukile ti tilulamisa hi nkarhi wa mahlambandlopfu.
Xiya swivulwa leswi landzelaka, kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha mabumabumeri lama tikisiweke ya tirhisiweke hakona.
Loko ku ri na un'wana loyi a tivaka lexi xi nga sivelaka vanhu lavambirhi leswaku va tekana, a a xi vule sweswi.
Loko ku ri na un'wana loyi a tivaka lexi xi nga sivelaka vanhu vambirhi leswaku va tekana, a a xi vule sweswi.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Kunene ngati ya rixaka ya tivana, kambe eka Thapelo ku vile nkuwa wa le kaya manavetana.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke:
Tinxangwana ti pfukile ti tilulamisa hi nkarhi wa mahlambandlopfu leswaku ti kota ku khoma nkarhi lowu vekiweke wa awara ya khume nimixo.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi ndlela leyi kombisiweke endzeni ka swiangi:
Va ka Maringa va vula leswaku ntombi ya vona yi dyondzile swinene.
Va ka Maringa va ri... 2
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi ndlela leyi kombisiweke endzeni ka swiangi:
Ntlawa wa vuyimbeleri wa Tinyungubyiseni Gospel Choir a wu ri karhi wu nyanyula ntshungu lowu ngi wu tate holo hi timbila ta wona.
Ntshungu... 1
Xana riencisi leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka ri kombisa yini?
Mukhalabye un'wana hiloko a ku kakatsuku, a tsutsumela emahlweni.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi wa sweswi.
Xuma lexi va xi koxeke, a ku nga ri ku koxa a ko va ku ala.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Mufundhisi Zinjhivha u sungurile ntirho hi xikhongelo.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra nandzulo:
Va fambile hi nawu wa kereke.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xitshuriwa ni xifaniso lexi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Nkhuvo wa lembe na lembe wo tlangela nguva ya ximun'wana, tanihi malembe, wu ta khomeriwa eHodela ya Magoebaskoof. Siku ku ta va ra 30 Ndzati 2009. Laha hi kona laha vapfhumba va nga tsakisa mahlo hi ku xiya switirhisiwa swa mitirho ya mavoko swa xintu swa tinxakaxaka, ku katsa swilo leswi vatliweke, leswi vumbiweke na leswi rhungiweke kunene. U nga kayeli! Ku nghena ko va ntsena R20.00 hi munhu. Tinyangwa ti ta pfuriwa hi awara ya nhungu nimixo, kasi khume ra vanhu lava nga ta hatlisa ku nghena va nga va na nkateko wo tiwinela R250,00.
SWIVUTISO
Hikwalaho ka yini nkhuvo lowu wu khomiwa hi n'hweti ya Ndzati?
Hlamusela leswaku hikwalaho ka yini marito lawa ya mune ya ri ni tisayizi to hambana ta tifonto?
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona, kutani u seketela nhlamulo ya wena. Loko swi ta eka ndhawu leyi nkhuvo lowu wu khomeriwaka eka yona, swa tikomba leswaku ku na mboyamelatlhelorin'we.
Tsavula xivulwa eka xinavetiso, lexi kombisaka leswaku vanavetisi va swi kota ku tirhisa ririmi ro onga vahlayi.
Xana swifaniso swi pfuna yini eka xinavetiso lexi?
Muteki wa xifaniso xa manana loyi a nga eka xinavetiso, a a ri eka mpfhuka wihi loko a xi teka? Hlawula wun'we eka leyi landzelaka: (wa le kusuhi; wa le xikarhi; wa le kule).
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>Xitsonga HL P1 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIVUTISO XA 1
Hileswi vathori a va chava leswaku a nga ta voniwa hi swipikitere loko a tirhela epurasini.v
I ku tlumbana na teretere.
Tiwayipara ta lori a ti nga tirhi kahle.
Xiyanimoya a xi nga khomi kahle hikwalaho ka mpfulavv.
Hileswi a a tshama a ri karhi a gungula/A a nga ha ri tivi vito ra yena.
Nyiko.
Ku va munhu a etlela a nga dyangi nchumu.
Ku nyika munhu mali hi xikongomelo xo tibiyelela kumbe ku kuma swo karhi eka yena/Ku diza munhu.
Mukamberiwa a nga tsala 'a swi fanerile' kumbe 'a swi nga fanelangi,' kambe u fanele ku seketela swi twala.
A hi swona.v Swipikitere swa khoma loko n'wapurasi a thola vana lavatsongo.
Hi swona.v Va tshembisile ku lava n'wana va kondza va n'wi kuma.
b Emapurasini man'wana a va landzeleli milawu ya matholelo.
A a tsakela ntlangu wa bolo.
A a rhandza ngopfu byalwa.
A a ri na ntwelavusiwana. vv (Tinhlamulo timbirhi ntsena)
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ganyani, munhu wo fuma swinene.
Ganyani a a hanya vutomi bya vukungundzwana/vunsulavoya.
A a nga rhandzi ku tihlanganisa na vanhu van'wana handle ka vanghana na lava a a endla mitirho ya manyala na vona.
Vanhu vo tala a vo twa vito kunene kambe yena hi xiviri a va nga n'wi tivi.
Maphorisa ya hetelela ya n'wi khoma kambe ku vile nyimpi leyikulu ku n'wi khoma ka kona.
MAPELETELO.
MAHIKAHATELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Mhika.
A a nga swi tivi leswaku mali yoleyo a yi talangi/i yitsongo ngopfu.
Vufendze/vusopfa.
A nga nghenangi xikolo.
Nuna: wanuna loyi a nga teka nsati wo karhi.
Rifumo/ku fuma/ rifuwo.
Xiya: Mukamberiwa a nga kumi maraka loko a nga tsalangi hi ndlela leyi kombisiweke/Loko a nga sungulangi hi letere lerikulu.
Nghunyule u va byerile leswaku vutomi bya muganga byi n'wi hlambisa timbilu, naswona swi fanele swi tikomba leswaku na yena se wa tikota.
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa lexi twalaka hi rito "tlhela", kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na ya "tlhela" leyi yi nga exivulweni, leyi yi vulaka ku vuyelela mhaka yo karhi.
Xik. Gezani va lo na n'wi byela leswaku eka xitolo lexi a yaka eka xona ku hava nhundzu leyi a yi lavaka, o tlhela.
Khadi ra bangi ra Nghunyule a ri tshama na Tintswalo.
Rifuwo/rifumo ra hela.
XIVUTISO XA 3.2
Va le vuswetini/va pfumala swa le mandleni/va pfumala ndhawu leyinene yo tshama.
Ku hava switandi leswi tsemiweke/Switarata swa kona a hi swa ximfumo/Tiyindlu ta kona ti manyanile. vv (Nhlamulo yin'we ntsena).
Varhangeri va muganga/masipala/tiko. Hikuva hi vona va nga na vutihlamuleri byo phakela vanhu tindlu.
Hileswi muteki wa xifaniso a tekeke xifaniso a yimile ekusuhi na miako yoleyo, kasi a ri ekule na leyi nga le ndzeni.
Etlhelo ra le dzongeni, a a ri eka nchumu lowu ngi wu ri eka xiyimo lexi nga le henhlanyana ka mazenge.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU.
XIYENGE XA A: Xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso
XIYENGE XA B: Xi na xivutiso xa 2 xa nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Xi na swivutiso swimbirhi swa 3.1 na 3.2 swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Mafemani Shilaluke, muchayeri wa tilori epurasini ra ka ZZ2 a a vuya hi le Durban laha a a yisile matamatisi kona. Etlhelo ka yena a ku tshamile Bumani Magwavulani, xifanyetana xa kwalomu ka khumentlhanu wa malembe, lexi na xona a xi tirha kwale purasini. A xi tirhisiwa etilorini hileswi vathori a va chava swipikitere leswi sivelaka ku xanisiwa ka vana. Swifanyetana leswin'wana leswi a swi tirha kwale purasini na swona a swi huma na tilori.
Hi siku leri mpfula a yi vuyisa na n'wana evukatini. Mhaka ya ku na ka mpfula a yi tsakisa Mafemani, kambe hi tlhelo rin'wana a a vula leswaku ya n'wi onhela. A a tsakisiwa hi leswi loko ku ri na mpfula maphorisa ya le magondzweni ya nga swi kotiki ku pfala tilori ya sindzisa vachayeri ku ba mati tingwenya ti etlela. Mpfula a yi n'wi onhela hikuva tiwayipara ta movha a ti nga tirhi kahle, tlhandlakambirhi, xiyanimoya xa movha a xi nga khomi kahle kasi a a lava ku yingisela ntlangu exikarhi ka Pirates na Chiefs. A a rhandza xipanu xa Pirates lero loko xo tshuka xi dyiwile, ximbitana a xi nga tselekiwi. Vana a va boheka ku etlela va hlaya tinyeleti.
Ku hluleka ka tiwayipara ku tirha kahle swi endlile leswaku a nga voni bazi leri a ri ganamile etlhelo ka patu. Bazi leri a ri tlumbanile na teretere leyi a yi layichile mimovha. Loko lori yi nga si famba 500 wa timitara ku suka laha ku nga wela bazi, Bumani u vonile xifanyetana lexi lavaka ku ringana na yena xi ri karhi xi tsutsumela epatwini, kutani a lemukisa Mafemani. Mafemani u bohile tibiriki lori yi ya ku tsheke! Loko va ha hlamala, xifanyetana xi pfurile rivanti ra lori hi tlhelo leri ku nga tshama muchayeri.
Hi wena mani xana? U lava yini laha ke? U vavisiwile hi yini?'' Ku vutisa Mafemani. Xifanyetana a xi hlamulangi nchumu. Xi lo va langutisa hi ndlela yo terisa vusiwana. ''Nghena hi hala,'' ku vula Mafemani a ri karhi a kombetela tlhelo leri ku nga tshama Bumani.
Xifanyetana lexi xa xitaxifamba xi rhendzelekile na lori, kutani xi fika xi nghena xi tshama etlhelo ka Bumani. A xi ri na mbanga yo chavisa ehenhlanyana ka tihlo. A swi tikomba wonge a xi lo tlhaviwa hi nchumu wo tontswa. Swiambalo swa xona a swi nga ha vonaki hi ngati. Va ringetile ku xi tlhava hi swivutiso kambe a ku vangi na nhlanga yo huma ngati.
Hi ta endla yini hi mufana loyi xana?'' Ku vutisa Mafemani. ''A hi fambeni na yena. Loko hi fika edorobeni hi ta n'wi nghenisa exibedhlele kumbe etliliniki,'' ku hlamula Bumani. ''Yini? Hi n'wi yisa exibedhlele no n'wi tiva hi nga n'wi tivi xana? Kumbe i n'wana wa le xitarateni. Hi to famba na yena epurasini. Hi ta fika hi n'wi ongola kona. Ana mulungu u lava tiboyi to tala,'' i Mafemani yeloye.
Va fambile mpfhuka wo leha ku ri hava na wo tokolo! Leswi na xiyanimoya a xi nga khomi kahle, a va swi kotangi ni ku twa xitiviso xa xihatla xa n'wana loyi a nga nyamalala endzhaku ka nghozi ya bazi. Kumbexana a va ta va va endlile matshalatshala ya ku n'wi tlherisela endzhaku. Loko xiyanimoya xi ya hela xi khoma se a va fambile mpfhuka wo leha.
Loko va fika epurasini va rhurerile xifanyetana endlwini ya vatirhi. Bumani u vandzekile mati a xi hlambisa. Mafemani u pakile lori kutani a khoma ndlela a kongoma ekaya eGandlanani. Leswi a ku ri Mugqivela, a a jahele ku ya timula torha, a rivele na hi ta xifanyetana. U swi tsundzukile a ri ekaya kambe a swi ba hi makatla, a vula leswaku u ta swi vona hi Musumbhunuku.
Swi tekile nkarhi wo leha xifanyetana lexi xa ha ongoriwa hi Bumani. Hikwalaho ko lahlekeriwa hi miehleketo nkarhi lowu xi hlanganeke na nghozi, xifanyetana a xi nga ha swi tivi leswaku hi xona mani, wa ka mani, la humaka kwihi. Leswi swi endlile leswaku va xi thya vito ra Gungula hi leswi a xi tshama xi ri karhi xi gungula.
Endzhaku ka tin'hweti ta mune xifanyetana xi hundzukile mutirhi wa ka ZZ2. Na xona a xi famba na lori, kambe a xi nga pfumeleriwi ku fambela ematlhelo ya Durban hi ku chava leswaku va nga tshuka va hlanganile na maphorisa.
Vatswari va Gungula a va dya mbitsi loko va ehleketa n'wana wa vona. A va nga twisisi loko va ehleketa leswaku vanhu hinkwavo lava vavisekeke na lava va loveke enghozini ya bazi va kumekile, kambe n'wana wa vona yena a nyamalalele makumu. A va vona swi antswa na loko a a lo kumeka a lovile.
N'wana wa mina a nga fangi, wa hanya. Ngati ya mina ya ndzi byela. Loko n'wina maphorisa mo tirha ntirho wa n'wina hi ku hetiseka u ta kumeka Nyiko wa mina,'' ku vula Solani eka sejeni wa xitichi xa maphorisa xa Phaphama.
Hi ta n'wi kuma Manana Matokobye. I ntirho wa hina wolowo. Na loko ku ri na lexi nga n'wi dya, xi ta humela erivaleni. Munhu a hi xiharhi, u na sirha. A nga heleli enhoveni, swa yila,'' ku gimeta sejeni.
SWIVUTISO
I ncini xi endleke leswaku Bumani a kumeka a tirhela elorini ematshan'wini yo tirha mitirho ya le purasini?
Xana i ncini lexi vangeleke bazi ku wa?
Boxa swilo swimbirhi leswi a swi endla leswaku Mafemani a nga tsaki hikwalaho ka maxelo ya siku rolero.
Hlamusela leswaku Gungula u ri kumise ku yini vito leri.
Xana vito ra ntiyiso ra Gungula a ri ri rihi?
Nyika tinhlamuselo ta leswi landzelaka:
Ku etlela u hlaya tinyeleti.
Ku ba mati tingwenya ti etlela.
Hi ku vona ka wena, xana a swi fanerile ku va Mafamani a rhwala xifanyetana lexo vaviseka a famba na xona ke? Nyika vonelo ra wena.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Vahlayisi va nawu va pfumela leswaku vana va tirhisiwa emapurasini va ha ri vatsongo.
Maphorisa ya xitichi xa Phaphama a ya tikarhatela ntirho wa wona.
Emapurasini ku tirhiwa mitirho yo tika.
Emapurasini man'wana a va landzeleli milawu ya tiko ya matholelo.
Ku tirha emapurasini swa vuyerisa.
Hlamusela leswaku Mafemani a a ri munhu wa njhani.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Rifumu ra Ganyani a ri hlamarisa vanhu va muganga hinkwawo lowu a a tshama ka wona. Phela xiyisa lexi a xi fumile, xi tlhela xi fuma ni swikunwana swinene. Ndza tshemba hambi a ri Patrice Motsepe, kumbe Sol Kerzner a a nga ta vona nchumu hi hala ka switamelo. Handle ka vanghana na vanhu lava nga n'wi vona loko a ha ri ntsongo, vanhu vo tala a va nga si tshama va n'wi vona hi mahlo ya nyama Ganyani. Swona a va ta n'wi vona kwihi hikuva a a hanya bya mfukuzana? Tiyindlu hinkwato leti a a ri na tona a ti sirheleriwile hi makhokholo ya makhumbi, na mafasitere ya mimovha hinkwayo leyi a a famba hi yona a yi ntintiwile leswaku munhu a nga kali a vona vanhu lava nga endzeni ka yona. Loko munhu a lava ku n'wi vona a a fanele a rhanga a kombela mpfumelelo, ku ri kona a nga ta burisana na yena.
Lexi hlamarisaka hi leswaku ntirho wa yena na lomu a a tirha kona a ku nga tiviwi hi munhu. Lomu a a tshama kona a ku tshama ku nghena mimovha yi tlhela yi huma yi ya kwalomo. Tiselulafoni ta yena hi tinharhu ka tona a to tshama ti ri karhi ti phikizana hi ku humesa na ku amukela mahungu. Mhaka yin'wana leyi a a dume hi yona hi leswi a a ri munhu wa matimba, hi vula matimba yo lawula. Maphorisa, vachuchisi, tihosi hambi na swikhulu swa van'watipolitiki a va n'wi hluvulela xihuku.
Rin'wana ra masiku vanhu va muganga wa Hlalelani va vonile bayisikopo ya mahala. Siku leri maphorisa lama tokoteke ya fikile ya rhendzela jarata rin'wana ra lomu Ganyani a a tshama kona. Hi nkarhinyana ku fikile xihahampfhukaphatsa xi ri karhi xi bonga bya nghala no rhendzeleka kwala henhla ka yindlu. He n'wina, mi vone yini? Mpfumawulo wa swibamu lowu a wu twakala munhu a a ta kala a ehleketa leswaku i ndlati loko yi vandlamula. Kute ku ya ku whii, tititii, jarata hinkwaro ri sala ri lo n'walalalaa, hi swikangalafula swa maqulu, swingolongondzwana leswi fayekeke ku tlhela ku vonaka ni nambu wa ngati lowu a wu nga tiviwi lomu a wu khulukela kona. Loko hi twa, va ri Ganyani u le xibedhlele, naswona u rindziwa hi maphorisa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Tatana Nghunyule Malenga u lo na khoma R450 000, 00 ya Lotto, o sungula ku ka a nga ha khomakhomeki. A a nga swi tivi leswaku mali yoleyo a hi mali naswitsanana. U ngheniwile hi manyunyu ya xitsotso, a rivala leswaku vukosi i mberha. U tshikile Rose, nsati wa yena wa xitekwa, loyi ngi a ri mudyondzisi kwala mugangeni wa ka vona exikolweni xa Phurayimari, kutani a ya tshama na Tintswalo, loyi ngi a ri mhika, elokhixini ra Twananani. A va tshama exitandini xa Tintswalo loyi a a tirha ku koropa evhengeleni ra ka Ellerines, hikuva nyangwa wa xikolo a a nga wu tivi. Loko a fika ekaya ka Tintswalo, u hindzimuxile yindlu ya Tintswalo ya makamara manharhu, a aka dyiyindlu dya makamara ya nhungu. Dyiyindlu dya kona dyi n'wi koxe R150 000, 00. U tlhandlekele hi ku tixavela movha wa manyunyu lowu wu n'wi koxeke mali yo ringana R140 000, 00. Loko vanhu va n'wi vutisa leswaku hikwalaho ka yini a ya tshama elokhixini, yena a a va hlamula a ku: ''Vutomi bya muganga byi ndzi hlambisa timbilu, naswona swi fanele swi tikomba leswaku na mina se ndza tikota''. Leswi Nghunyule a a vula leswaku Tintswalo a xi na to tala, a ku ri hava nchumu na wun'we lowu a a n'wi fihlela wona. Tintswalo hi yena a a tshama na khadi ra bangi leswaku loko un'wana wa vona o tshuka a lava mali, yena a ya yi xokola ebangini. Swi fambise sweswo ku fikela loko nuna na nsati va tlulana milenge. Leswi swi vangiwile hi leswi Nghunyule a a ri xilovekelo, kutani siku na siku a vuya a lo hliki, nomo wu ri karhi wu nuha byalwa onge wo lava ku rhurhela tinhongani. Loko Tintswalo a ku wa vula, a a byeriwa hi ta vusweti bya yena no ka a nga nghenangi xikolo. Tintswalo u kale a karhala hi mhaka leyi, kutani a vona swi antswa ku tikumela un'wana wo hungasana na yena. Siku rin'wana Nghunyule u te loko a vuya hi le mporosini, a kuma leswaku se ku nghene xihovori xin'wana laha kaya. Hiloko xi n'wi pakela mpahla ya yena hinkwayo xi n'wi lerisa leswaku a khoma ndlela a kongoma eka rikwavo, a sukela nsati wa xona. Nghunyule u lo na xi languta kan'we emahlweni, o swi vona xikan'wekan'we leswaku u boheka ku teka xileriso xolexo. U sungurile hi ku kombela Tintswalo ku n'wi nyika khadi rakwe ra bangi. Hiloko Tintswalo xi n'wi hoxa hi rona. Mbuyangwana a a ehleketa leswaku mali ya ha ri kona le bangini. Loko a ringeta ku xokola mali yo ringana R1000, 00, hiloko muchini wu n'wi tivisa leswaku a nga na mali yo enela. A hoxa khadi ra vumbirhi, a ba mali yoliyani nakambe, a ehleketa leswaku muchini kumbexana wu lo copeta, muchini wu tlhela wu tsala hungu roleriyani. A a nga ha ta swi kota ku endla tano ra vunharhu hikuva muchini a wu ta mita khadi. Hiloko a hoxa khadi emuchinini nakambe, kutani a vutisa mali leyi yi saleke. Muchini wu n'wi tsalela xilipi xo kombisa leswaku ku lo sala ntsena R100,00. Hiloko Nghunyule tindleve ti sungula ku hundza nhloko. Leswi se a a tshikile na ntirho wa vuthicara, a a to swi yini mbuyangwana? Phela se a a vula leswaku vuthicara a byi dyisi, bya gabisa naswona byi vangela vusiwana.
Nghunyule wa vanhu a a ri ekhombyeni, hiloko a xokola R50,00, a siya R50,00 leyin'wana yo khoma khadi, kutani a teka malinyana a xava swakudyanyana a tshama hansi a tidyela. Loko a xurhile u lo tikhoma xihlaya, a tiputa, a dya marhambu ya nhloko. A a navela ku tlhelela emarhumbini, kambe loko a tsundzuka futa ra yena, a swi vona leswaku va nge he n'wi amukeli. Hiloko a teka xiboho xo duka na tiko, a nga tivi laha a nga ta helela kona.
SWIVUTISO
Tsala rito rin'we leri kumekaka endzimaneni, ematshan'wini ya xivulwahava lexi landzelaka:
Wansati wo ka a nga tswali swihlangi.
Nyika nhlamuselo ya xivulwa lexi landzelaka lexi nga na ntlangiso wa marito:
A a nga swi tivi leswaku mali yoleyo a hi mali naswitsanana.
Tsala mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
U lo na tsundzuka futa ra yena, a swi lemuka leswaku a nge amukeleki.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi landzelaka:
Nyangwa wa xikolo a a nga wu tivi.
Nyika ku hambana ka tinhlamuslo ta marito lama tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka:
Tintswalo a a karhele hi Nghunyule hiloko a kuma wanuna wo tihungasela na yena.
Nyika ritofularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Loko Tintswalo a ku wa vula, a a byeriwa hi ta vusweti bya yena.
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Nghunyule u va byerile a ku: ''Vutomi bya muganga byi ndzi hlambisa timbilu, naswona swi fanele swi tikomba leswaku na mina se ndza tikota.''
Eka xivulwa lexi: ''Nghunyule u lerisiwile ku khoma ndlela a kongoma eka rikwavo,'' xivulwahava 'ku khoma ndlela' xi vula ku nghena endleleni kumbe ku famba. Nyika nhlamuselo ya xivulwahava lexi tikisiweke laha hansi:
Xiya rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka, kutani u endla xivulwa xa wena n'wini hi rito rolero xi humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa lexi.
Muchini wu tlhela wu tsala hungu.
Tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Tintswalo a a tshama na khadi ra bangi ra Nghunyule.
Khadi ra bangi ...
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi landzelaka: Vukosi i mberha.
XIVUTISO XA 3.2
Xiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
XANA AFRIKA-DZONGA A HI YA HINA HINKWERHU KE?
Hi ku vona ka wena, xiyimo xa vanhu lava tshamaka eka ndhawu leyi i xa njhani?
Hlamusela leswaku hikwalaho ka yini ndhawu leyi yi vonaka yi nga ri ya ximfumo?
Hi ku vona ka wena, mahungu hinkwawo lama tsariweke eka xitshuriwa lexi nga laha henhla ya nga va ya kongomisiwa eka vamani? Hikokwalaho ka yini u vula tano xana?
Hikwalaho ka yini miako leyi nga emasungulweni yi vonaka yi ri yikulu ku tlula miako leyi nga le ndzeni?
Boxa leswaku muteki wa xifaniso lexi a a ri eka tlhelo rihi ra mheho na le ka vuhenhla muni loko a teka xifaniso lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
Ti kwihi tiyindlu leti mi hi tshembiseke tona?
Hi karhele ku tshama eswidakanini
<fn>Xitsonga HL P1 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 70
Memorandamu leyi yi na 6 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIVUTISO XA 1
Mukamberiwa u ta nyika ntlangu lowu a tsakelaka wona a tlhela a seketela. Xik. Ntlangu wa khirikete. Mutlangi wa swi kota ku tlanga malembe yo tala a nga vaviseki.
Kumbe
Kumbe
Loko ti hlangana ti tlanga hi matimba lamakulu.
Ku tlhava hi mukwana emakatleni.
Ku sungula ku rila hi matimba.
Ku tumbuluka ka mitirho.
Ku kula ka ikhonomi ya tiko.
Ku xavisa swixavisiwa swo karhi.
Ku hungasa vaakatiko.
Tinhlamulo tinharhu ntsena.
A hi swona. v U gweviwile a ya bolela ekhotsweni.
Hi swona. v Nkateko wa kona hileswi mufi a nga suka a tsarile xivangelo xa rifu.
A hiswona. Va twanana handle ka loko ka hatlangiwa erivaleni
Nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi seketeriweke kahle yi ta amukeleka. Xik. A swi fanelangi hikuva mitlangu i swihungaso.
I ku karhata/xanisa munhu.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ku ya dya khisimusi eDurban.
Mpfhuka wo leha.
Vavanuna vo tekana hi rimbewu rin'we eribuweni.
Muhlovo wa swiambalo swa vona.
Ku tiphoxonga ka "nsati" wa kona.
Xilebvu na kholokholo ra "nsati" wa kona.
Ku famba hi ku ndzuluta xisuti.
Ku tlakulana na ku tswontswana ka vatekani.
Nkombo wa timhakankulu ntsena.
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI.
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga leha ku tlula mpimo a ku hlayiwe ku hundza ntlhanu wa marito ntsena.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato yi fanele yi averiwa timaraka hinkwato.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11- 15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi hi ku landza timaraka leti averiweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu na le ka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu tekiwa wu ri rito leri wu yimelaka rona.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Mukamberiwa u ta endla xivulwa lexi nga ta paluxa ku pfimba loku vaka kona laha nenge wu hlanganaka na miri, ngopfungopfu loko a ri na xilondza enengeni/ ekheheleni loko a vaviseke evokweni.
Endzhaku ko vaviseka xikunwana, Nghezimani u hume nyenya.
Ku va u karhele hi swiendlo swa munhu.
ba nhloko: murhangeri/n'wini wa xikolo, h.l. /Xikhambheleni i n'wini wa xikolo.
ku ba nhloko: ku kanganyisa.
Mihandzu yo karhi leyi tivekaka.
Tsundzuka.
Nhlengeletano/ huvo.
Siku leri emudendeni a ku nga tsakisi nakatsongo/na switsanana.
Nhenha yi vonaka enyimpini.
Va le ku hlamaleni/va chuhile v hikuva va fayile fasitere hi bolo leyi a va tlanga hi yona.
Wa le xikarhi. v Vanhu lava va vonaka va helerile/va vonaka miri hinkwawo.
Mayimelo ya yena ya tikomba a nga tsakangi/U tikhome tinyonga a tlhela a languta vana lava nga exifanisweni.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, kambe u languteriwa ku lemuka mhaka ya leswaku ku faya fasitere hi xihoxo swa chuhisa.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 9 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Mitlangu i nchumu wa nkoka swinene. Yi kurisa ikhonomi ya tiko. Yi engetela na mitirho etikweni. Vanhu lava nga tirhiki na vona va kota ku tiendlela swimalana swo hanyisa mindyangu ya vona hi ku xavisa swo karhi loko ku ri na mitlangu yo karhi etindhawini leti va tshamaka eka tona.
Mitlangu leyi fambaka emahlweni hi ku va na valandzeri vo tala eAfrika-Dzonga i ntlangu wa bolo ya milenge, ntlangu wa rhagibi, ntlangu wa khirikete na ntlangu wa xibakele. Loko ku ri na ntlangu vaakatiko va ya endhawini leyi ku tlangeriwaka kona va ya xavisa swo fana na swifaki, timanga, tinamuneti, ayisikhirimi, vuswa na nyama, na swin'wana.
Mhaka yo biha hileswi van'wana va valandzeri va swipanu leswi swimbirhi va nga kotiki ku hambanisa ntlangu na nyimpi, hikuva mikarhi yin'wana ku va na madzolonga loko xipanu xo karhi xi hluriwile. Valandzeri va rivala leswaku entlangwini wa bolo ku humelela swilo swinharhu. Xipanu xi nga humelela kumbe xi hluriwa, kumbe swipanu swi tlanga ku ringana. Van'wana va xwa na le mitirhweni loko xipanu lexi a xi tekaka xi ri xa yena xi hluriwile. Van'wana swi fika na laha va dlayaka van'wana kumbe va herisa vutomi bya vona vinyi hikwalaho ka ku hlulana ka swipanu leswi.
Xipanu xa Kaizer Chiefs xi tshama xi khoma xa Orlando Pirates xi rhidela hi nkutlunyo wun'we eka tandza. Mhaka leyi yi humelerile hi 2007. Nkutlunyo wa kona a wu howisiwile hi David Mathebula loyi a nga rhanga hi ku ndzuluta vatlangi va le ndzhaku va Orlando Pirates a nga si hlanganisa bolo na ritavala.
Mulandzeri wa Kaizer Chiefs u te a ha tlulatlula a ya hala na hala hi ntsako, xifamona xin'wana xa mulandzeri wa Orlando Pirates xo n'wi hingakanya makatla lawa hi mukwana. Nkateko wa kona mutlhaviwa a nga fangi hikuva vanghana vakwe va hatlile va n'wi tsutsumisela exibedhlele. Loko a ri lowo tlhava van'wana yena u vuyile a gweviwa ku ya bolela ekhotsweni.
Kasi na hi siku leri Orlando Pirates yi nga dyondzisa Kaizer Chiefs xa le ndzeni ka rivala tinghozi ti vile kona. Etindhawini timbirhi tinharhu ku banana no tlhavana swi vile kona, kambe nghozi yo vava eka hinkwato hi leyi mulandzeri wa Kaizer Chiefs a nga vona swi antswa ku landza vakokwa wakwe ematshan'wini yo ya yoweteriwa hi vanghana entirhweni. Mahungundlela ya vula leswaku ku lo na ku loko Lucas Twala na Gilbert Mushangazike va hundzisile nkutlunyo wun'wewun'we emapaleni ya Itumeleng Khune, mulandzeri loyi wa Kaizer Chiefs u lo ntambu wee, a nghena endlwini a ku tinciki!
Nsati wa yena Ximamayilana u lo na vona leswaku nuna wakwe humba yi olele nkuma, o sungula ku ba nkalanga ku lemukisa vaakelani hi leswi swi nga humelela. Vanhu va tshirimukile hi xitalo ku ta vona leswi a swi n'wi bisa nkalanga. Maphorisa na vona va tile va ta fika. Nkateko wa kona hileswi mufi a nga suka a tsarile xipapilana xa xivangelo xa rifu ra yena, handle ka swona nsati wakwe a a nga ri vonangi na vinyi va nhloko va ka Sithole. Hambi va ri maphorisa a va ta va va n'wi kombile xa ncila wa bulubulu.
Mhaka leyi nga tumbelela valandzeri va swipanu leswi vanhu va tidlayaka no dlayelana swona hi leswaku vatlangi na vafambisi va swona i vanghana lavakulu. I valala loko va ri erivaleni ra mitlangu ku ringana timinete ta 90 ntsena. Loko ntlangu wu hela, va ya va ya hlangana etihodela va dya mabulu swin'we ku ri hava na pho, wa nhonga. Vatlangi va pfanga no yowetelana hi ntsako, kumbe ku hoyozelana hi leswi a swi humelela erivaleni ra mitlangu loko va ri eku tlangeni.
SWIVUTISO
Nyika ndzimana leyi nhlokomhaka leyi fanelaka.
Xana wena u tsakela ntlangu wihi ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka:
Laha ti hlanganaka kona na byasi a bya ha mili
Ku hingakanya makatla hi mukwana
Ku sungula ku ba nkalanga
Boxa swilo SWINHARHU leswi vaakatiko va vuyeriwaka hi swona hikwalaho ka mitlangu.
Hlamula u ku "Hi swona" kumbe "A hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena hi leswi humaka eka xitshuriwa.
Loyi wo tlhava mulandzeri wa Kaizer Chiefs hi mukwana a nga khomiwangi.
Vinyi va mufi va xi tivile xivangelo xa rifu ra munhu wa ka vona.
Vafambisi va swipanu i valala lavakulu.
Xana mufi loyi ku vulavuriwaka hi yena a a ri wa ka mani ke?
Xana swi fanerile leswaku valandzeri va swipanu swa bolo va tidlaya kumbe ku vavisa van'wana loko swipanu swa vona swi hluriwile ke? Nyika vonelo ra wena.
Xana ''ku komba munhu xa ncila wa bulubulu'' i ku endla yini?
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Vakhale a va tiyisile leswaku loko u nga fambi u ta teka makwenu. Mucato lowu ndzi nga wu vona eDurban ndzi nge pfuki ndzi wu rivarile. A wu khumba vanhu va rimbewu rin'we laha van'wana a va yima na swona loko van'wana va sola.
Khisimusi leri nga hundza tatana u vile na miehleketo ya leswaku ndyangu wa ka hina wu ya ri dyela eribuweni ra lwandle eDurban. A wu nga ri ntsako a ku ri tanani mi ta vona. Pho, a swi nyanyisiwa na hi leswi a ndzi nga si tshama ndzi endzela etindhawini ta le kule. A ndzo twa hi mahungundlela leswaku loko munhu a ya eDurban a suka eGiyani u hundza hi le tindhawini ta va Lydenburg, Machadasdorp, Caroline, Ermelo, Volksrust, New Castle, Ladysmith na Pietermaritzburg. Loko munhu a suka eGiyani a ya eDurban swi endla kwalomu ka 979 wa tikhilomitara.
Loko hi fika eribuweni ra lwandle hi kotlanile na vavanuna vambirhi lava a va tile eka honeymoon, yi nga ndhawu ya ntsako leyi endzeriweka hi vatekani lavantshwa endzhaku ka loko va catile. "Nsati" wa kona a a ambarile rhoko yo basa yo vonikela, xihuku xo basa, tintangu to basa na manghilazi ya dyambu yo basa. Nuna wa kona na yena a a bile hi swo basa kusukela enhlokweni ku ya fika emikondzweni.
Nsati" wa kona a a tiphoxongile ma ndzi twa naa! Misisi, mahlo na milomo a swi totiwile switolatolana swa xisati. Loko a xi nga ri xilebvu lexi a xi ri xa ntimanyana hambileswi malebvu a ma kulutsweriwile na kholokholo ro kukumuka, vanhu a va ta va va nga swi vonangi leswaku i wanuna. Loko a famba, ku ndzuluta xisuti be! A endla wonge i munhu loyi a nga nghenela mphikizano wa van'wambhuri.
Nkhuvu wu herile, kutani lowa nuna wa kona a ku "nsati" nhe, a n'wi nekaneka va ya nghena emovheni, va tswontswana, movha wu dya mafurha wu kongoma ehodela.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona:
Endyangwini wa Nyavana a ri ri kona jaha ro ka ri nga tsandziwi hi nchumu, yena Njambani. Loko a tsakile a a tiba xifuva a ku: "Ndzi mhangani yo bavela mavundzeni."
A a tirha eka Ndzawulo ya Vurimi na Swihlahla. Eka vo tala a a nga ri macingelana, kambe a o va yena holobye wa Ndzawulo hi xiviri, Manana Thoko Didiza. Hi ku va a ri macingelana wa Ndzawulo leyi, a a xisa na vaaki a ku mavele ya nga mila na le maribyeni ku nga ri na misava. Loko varimisi va vula leswaku mihandzu yimbisi yi luma endzeni, Njambani a a ta jika hi khona a vula leswaku mihandzu leyimbisi yi kahle yi na swakudya hinkwaswo.
A a ri matsalana wa SANCO wa rhavi ra ka vona. A a pfa a rivala na leswaku n'wini wa tiko a a ri Nyavana, ndhunankulu a ri Mashawu. Loko ku tshuka ku va na xivijo, a ku ta va yena a tivambaka a ya hala na hala. A a rivala leswaku nghala yi vomba exihlahleni.
Kwale ka Murimisi a a tirha kona na vona se a va kolwe hi yo oxa. Leswi kona a a tirha egedeni leyi a ku nghena mani na mani, van'wana loko ri ri vhiki ra yena ro tirha nanhlekanhi, ku tsundzuka ntsena leswaku va ya hlangana na yena timbilu ta vona a ti vhela ti ku mbyambyambyaa! A a ri mativahinkwaswo. U hlawuriwe na ku va xirho xa huvo ya vufambisi bya xikolo. Njambani a a nyenya vurhangeri bya van'wana. A a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Leswi a swi endla na leswaku loko ku tekiwa swiboho ku nga ri leswi nga ta na yena, a swi cinca. A a ri na ririmi ra vurimba naswona a a rhendzeleka na swirho leswin'wana a xavisa miehleketo ya yena. Endlelo ra yena ri endlile leswaku a rivala na ntirho wa yena, kutani a tikuma a tshama a ri exikolweni. Lava va nga swi hetiki kahle a va anakanya na leswaku a nga va nkarhi wun'wana a lo vabya loko a sawuta va n'wi byela leswaku se i mudyondzisi, hikuva a va nga swi tivi leswaku a swi vabyeriwi, swo dyondzeriwa.
A a rhandza ku vulavula hi Xilungu na laha swi nga fanelangiki, ngopfungopfu loko ku ri na vatswari, hi ku tiva leswaku a va dyondzangi. Ndzi tsundzuka siku rin'wana emudendeni laha a a titeka a ri mupfuni eka vadyuhari a ri karhi a holovisa mutirhi wa Ndzawulo ya Rihanyo na Nhluvukiso hi cheke leyi a yi nyikiwile kokwa wa yena N'wa-Xiwasani a ku: "Leyi i guaranteed cheque bank." Leswi a ku ri ndlela yo vula leswi "Leyi i bank guaranteed cheque".
Leswi swi borise na kokwana N'wa-Xigividzi timbambu hambileswi a va nga n'wi tivi na "A", loko va ri karhi va bola timbambu hi mafenya, yena a nga swi lemukangi leswaku a a ri yena muborisi, u ye emahlweni a nghenisa na va-"bikhoyisi'' na va-"havuevha".
Siku leri emudendeni a ku tsakisa swinene. U kale a vutisiwa hi xikhegudyana xin'wana xi ku: "Ka bava, xikolo xa kona u lo nghena xa vusiku ke?" Xi nga si ma heta marito wolawo leswin'wana swikhegudyana swi lo hiyaa, kutani Njambani a nyuma a phendla mindzhuva. Leswi swi vhele swi n'wi tsema nkondzo na le xikolweni.
SWIVUTISO
Rito nyenya ri vula swo karhi eka xivulwa lexi nga laha hansi. Endla xivulwa xa wena n'wini laha ri nga ta va na nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa lexi.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi xi nga laha hansi:
Ku kolwa hi yo oxa.
Hlamusela leswaku "ku ba nhloko" swi vula yini eka xin'wana na xin'wana xa swivulwa leswi landzelaka:
Njambani a a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Njambani a a ehleketa leswaku hi ku vulavulela vakhegula Xilungu xo ka xi nga nyawuli, a nga swi kota ku va ba nhloko.
Hi ku leteriwa hi marito lama nga tikisiwa, kombisa ku hambana ka tinhlamuselo ta swivulwa leswimbirhi.
Varimisi va vula leswaku mihandzu yimbisi yi luma endzeni.
Njambani a a ta jika hi khona a vula leswaku mihandzu leyimbisi yi kahle yi na swakudya hinkwaswo.
Nyika ritofularha ra rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi:
A a pfa a rivala na leswaku xikolo lexi a xi ba nhloko ya Xikhambeleni.
Nyika mavizweni wa rito leri nga tikisiwa laha hansi.
Ko tala loko ku tshuka ku va na xivijo, yena a a ta va a vomba bya nghala exihlahleni.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra nandzulo.
Siku leri emudendeni a ku tsakisa swinene.
Nyika nkomiso wa rito leri nga tikisiwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nga laha hansi.
Nghala yi vomba exihlahleni.
Xiyaxiya swifaniso leswi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka swona:
SWIVUTISO
Hlamusela matitwelo ya vana lava va nga eka xifaniso xa B na leswaku ku nga va ku lo humelela yini ku kala va va hi mukhuva lowu.
Xana muteki wa swifaniso leswi a a ri eka mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso eka leminharhu? (Wa le kule/wa le xikarhi/wa le kusuhi). Seketela nhlamulo ya wena.
Hi swi vonisa ku yini leswaku manana loyi a nga eka xifaniso xa C a nga tsakangi hi mhaka leyi humeleleke.
Loko ngi a wu ri un'wana wa vana lava kombisiweke eka xifaniso xa B a wu ta titwa njhani?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
U xiya fasitere ra vanhu heyi!
<fn>Xitsonga HL P1 MEMO.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2 WA TIAWARA
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA RIXAKA
GIREDI YA 12
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIYENGE XA A: XIKAMBELA NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Wu vona leswaku timfanelo ta vona ta xiximiwa.
I mhaka yo va va loveriwile hi vatswari va vona.
Mudyondzi u ta hlawula mune wa tinhlamulo eka leti ti landzelaka:
Va sungula bindzu ra swa masangu.
Va kuma vana hi vomu leswaku va ta nyikiwa mali yo huma eka mfumo.
Va tinyiketela eka bindzu ro navetisa swirho swa le xihundleni.
Van'wana va tinghenisa evukatini nkarhi wu nga si fika hi ku lava ku hlayisiwa.
Va nghenelela mitirho yo endlisiwa swa masangu va ri karhi va tekiwa swifaniso leswi nga ta kombiwa etikweni hinkwaro.
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yena, xik: Xitsundzuxo xin'wana ku nga ha va ku ri ku n'wi khutaza ku ya emahlweni no dyondza xikolo tanihileswi dyondzo ku nga yona xitlhangu xa vutomi.
Ku ka u nga swi tivi leswi u faneleke ku swi endla./ Ku xaniseka.
Ku kula swi ya emahlweni.
I vanhu vo tirhisiwa mitirho leyi va nga yi rhandziki va thlela va nga kumi hakelo.
Swi vula ku hlomisa wansati na vana va yena (loyi a nga na vana).
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik: A nga ha seketela hi ku vula leswaku loko u nga dyondzangi a wu nge hanyi vutomi lebyinene KUMBE a kaneta hi ku vula leswaku vutomi a byi le ka dyondzo ntsena, ti tele tindlela leti munhu a nga hanyaka hi tona handle ko dyondza xikolo.
Mukamberiwa u ta languteriwa ku nyika vonelo ra yena, xik: A hi vana hinkwavo lava tinyiketaka eka ntirho wa swa masangu va nga loveriwa hi vatswari.
A hi swona. Xivangelo i ku tala ka vanhu lava tshamaka va endla milandzu yo karhi.
A hi swona. Va nga tekana hikwalaho ko va un'wana a vonile swo karhi leswi nga ta n'wi pfuna eka loyi un'wana.
Hi swona. Ku vuriwa leswaku va hetelela va hlangana tinhloko.
A hi swona. Mitirho ya masiku lawa yi lava lava nga dyondzeka.
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO
Ku va vaakatiko van'wana va vona mhaka yo tlangela xidemokirasi ku ri ku tlangisa mali ematshan'wini yo yi tirhisa ku lwa ni vugevenga ni nkayivelo wa mitirho.
Ku va vaakatiko van'wana va vona swi ri ni nkoka ku tlangela khume ra malembe ya xidemokirasi tanihileswi ku nga xitsundzuxo xa leswaku tiko se ri tshunxekile.
Mhaka ya ku va vaakatiko va ri na ntshunxeko wo tshama laha va ku lavaka.
Ku pfuna ka xidemokirasi leswaku tiko ri amukeriwa eka mitlangu ya misava.
Ku humelela loku tiko ri veke na kona loku tlulaka ka matiko man'wana lama kumeke xidemokirasi khale.
MAPELETELO
MAHIKAHATELO
SWIVULWA LESWI TWALAKA
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMARAKA
Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu andlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya.
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo naswona nkatsakanyo wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa hi rito matimba, laha ri nyikaka nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa leyi vulaka ntamu. Matimba ya swibyariwa emasin'wini. Xik. Hi ta tshovela matimba emasin'wini hi nkarhi wa ntshovelo.
Mukamberiwa u ta endla xivulwa lexi kombisaka leswaku munhu a nga tsandziwi hi miri wa yena. Xik. Gezani u nyuherile kambe a hi ku tsutsuma ka yena hikuva nyarhi a yi tsandziwi hi timhondzo ta yona.
Loko munhu a nga tivi swilo swo karhi.
Veleka/tswala.
Ti tshamela.
Ku herisa vutomi/vanga rifu.
Ku pfuna/tshovela mavele yo tala swinene.
Va te: "Vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwatsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV". (Mukamberiwa a nga kumi maraka na yin'we loko a tsandzekile ku hikahata hi mfanelo).
Miri wu sirheleriwa hi masocha ya wona eka mavabyi yo hambanahambana/ Miri wu sirheleriwa eka mavabyi yo hambanahambana hi masocha ya wona.
Mavabyi a ya koti ku nghena hi ku rhandza.
Hinkwaswo leswi Rhumbuka u ta swi yingisa hi tindleve timbirhi.
Nyuhela.
XIVUTISO XA 3.2
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kambe u fanele ku lemuka leswaku hi n'hweti ya N'wendzamhala hi kona laha vaxavisi va kucetelaka ngopfu vanhu ku nyanyuka va xava swixavisiwa swa vona.
Xik. Va endla tano hikwalaho ka leswi vanhu va talaka ku nyanyuka hi n'hweti leyi va xavetela swilo hambi va nga tiyimiselangi/Vanhu vo tala va pfarile emitirhweni naswona va horile tibonasi.
Ya kucetela vahlayi leswaku va va na ku navela ku ya tivonela hi voxe handle ko yimela ku runguleriwa.
Xi kombisa onge hiloko okixini leyi yi endleriwe ntsena vanhu lava va nga ni mindyangu.
A hi swona. Yi tekiwile swifaniso yi ri eka tindhawu timbirhi to hambana, eka swifaniso swa mimovha yin'wana ku vonaka xifasiterana, kasi eka yin'wana khumbi leri nga na tinsimbi ehenhla.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kambe u fanele ku lemuka leswaku vaxavisi va tirhisa ririmi ro tsokombela ku endlela leswaku swixavisiwa swa vona swi xaviwa.
Xik. E-e, a ndzi yi tshembi. Vaxavisi va tala ku tirhisa ririmi ro onga vaxavi. KUMBE: Ina ndza tshemba hikuva kunene mimovha leyi kombisiweke eka xinavetiso yi tikomba yi ri yintshwa kumbe ya ha ri eka xiyimo lexinene.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena ivi a ri seketela, xik. Swa fambelana hikuva ndzimana yi ri ku xavisiwa tinxakanxaka ta mimovha, swifaniso swona ko va swikombiso swa yin'wana ya mimovha leyi. / A swi fambelani hikuva eswifanisweni vundzeni bya mimovha a byi vonaki, swi nga endleka swin'wana endzeni swi onhakile (hlakarile).
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P1 Memo Prep.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 WA TIAWARA
Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1:
A a tumberile/ a a nga ri kusuhi/ a a swi tiveki. vv
U tirha ntirho wa vuphorisa. vv
Ya kombisa leswaku a ri munhu wo kariha/wa mavondzo/wa rigombo/wo ka a nga twisisi/wo tshikilela. vv (Nhlamulo yin'we ntsena).
Ku kaneta mhaka leyi nhlamulo ya kona u yi tivaka/ku vilela swi nga fanelangi/ku karhatiwa hi mhaka yo ka yi nga ri ntiyiso. vv
Ku endla un'wana xiphukuphuku kumbe xipunta/ku endla onge munhu a nga swi voni leswi humelelaka. vv
Hi swona. A va tlanga rhekhodo ya yena. vv
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso, a lava ku n'wi twisa mbilu ku vava leswaku a kala a n'wi byela ntiyiso. vv
Hi leswi a tshembisiwile magidimbirhi ya tirhandi. vv
"Tititi". v
"Leswi byalwa a byi ri karhi byi vila eka vo tala". vv
Hileswi Mzambezi a nga n'wi vutisi kahle/ a n'wi vutisa hi ku kariha. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30] XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: nkomiso wa ndzima wu fanele ku katsa timhaka leti landzelaka leti mudyondzi a faneleke ku ti nghenisa eka nkatsakanyo/nkomiso.
Ku hlundzuka ka Mbambu hikwalaho ko herisiwa ka muti no dlayeriwa nsati.
Ku tsutsuma ka movha hi rivilo lerikulu.
Ku rila ka Mbambu loko a vona vatirhikulobye.
Ku tshikiwa ka Mbambu a rila a kala a karhala.
Ku humesiwa ka phorisa lerin'wana.
.MAPELETELO
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/ku komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
VUXOKOXOKO BYA MAAVELEO YA TIMARAKA
Nkoka wa mahungu (N) = 5 Ririmi (R) = 3 Xivumbeko (X) = 2
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
SWIVUTISO:
Mukamberiwa u ta endla xivulwa xin'wana na xin'wana hi rito "hloma', kambe xi va ni nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa leyi vulaka ku longa/rhwala matlhari kumbe ku tilulamisela ku lwa nyimpi. Xikombiso: Tsatsawana wa ha ku hloma emutini wa ka Nyangule. v
Timhisi. v
Evukatini va tiyisela hambi swi vava. vv
Vafana. v
Ri lombiwile ri huma eka rito ra Xinghezi "condom", laha ku tirhisiweke mimpfumawulo ya Xitsonga. vv
Vuya/tlhelela. v
XIVUTISO XA 3.2
Leswaku yi wile/a ya ha nyiki vukorhokeri hi mfanelo. vv
Ku ringeta ku yi pfuxa/ku yi pfuna hi miehleketo. vv
Swi nga va swi paluxa leswaku mhakankulu leyi kombisiwaka eka vahlayi hileswaku ESKOM yi wile ku tlula hinkwaswo leswi kombisiweke eka ndzimana. vv
I miehleketo leyi akaka/vutlhari. vv
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
<fn>Xitsonga HL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 70
Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
HUKURI 2009
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
I vatlangi lava nga na swirhalanganyi swo karhi emirini/ Lava nga tsoniwa emirini/ Lava lamaleke.
No va emilon'weni ya vanhu''.
Ku vuya munhu a nga ri na nchumu/ Ku vuya a nga khomangi/ tamelangi nchumu.
Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik. A swi fanelangi hikuva munhu un'wana na un'wana u na nyiko leyi a nga nyikiwa yona hi ntumbuluko, hikuva a swi kombi moya lowunene wa swipotso wa ku amukela loko munhu a hluriwile.
A hi swona, v a ko va na mindyangu ya vona ntsena.
A hi swona, v va winile na ti3 ta silivhere, na 6 ta buronzi.
B/ Mitlhontlho ya le mirini a yi siveli munhu ku humelela evuton'wini.
Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik. A swi ta ndzi vilerisa / A swi ta ndzi khomisa tingana.
Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka yin'wana na yin'wana leyi faneleke.
Xik. Matirhelo ya vatlangi va Afrika-Dzonga eka mphikizano wa tiolimpiki na ya tipharalimpiki.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Khombomuni u va byerile leswaku ku ta va na vuyeni byo n'wi lovola.
U kumekile a file.
Munhu loyi a nga n'wi dlaya a nga tiveki.
Nkombo wa timhakankulu ntsena.
NKOKA WA MAHUNGU (N).
MATIRHISELO YA RIRIMI (R).
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga leha ku tlula mpimo a ku hlayiwe ku hundzisiwa hi ntlhanu wa marito ntsena.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato a yi fanelangi yi xupuriwa yi fanele yi averiwa timaraka hinkwato.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11 - 15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Tirhisa mimfungho leyi nga laha hansi ku kombisa maavelo ya timaraka:
Nkoka wa mahungu = N
Matirhiselo ya ririmi = R
Maavelo ya timaraka eka ririmi hi ku landza timhakankulu.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 1 - 3, ku averiwa maraka yin'we.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 4 - 5, ku averiwa timaraka timbirhi.
Loko ku boxiwile timhakankulu ta 6 - 7, ku averiwa timaraka tinharhu
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu na le ka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu fanele wu hlayeriwa tanihi marito lama wu yimelaka wona.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
Hakanyingi / Hi xitalo/ Yi rhandza.
Mudyondzi u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi rito ''fuma'' kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na leyi yi vulaka rifuwo. Hileswaku leyi vulaka ku rhangela tiko kumbe ku lawula
KUMBE
Magezi, byalwa bya n'wi fuma.
U ta na miehleketo ya vuhlangi/ yo ka yi nga pfuni nchumu/ yo ka yi nga nyawuli.
U ta na miehleketo yo hambana na leyi yi nga kona.
Rhulani u ri wa tshemba leswaku va ta vona swilo swo tsakisa swinene.
Hambiloko khapu ya misava yi herile, vaakatiko va ta pfuneka ngopfu.
Ku ta va ku gingiritekiwa/ tirhiwa ngopfu./ Vanhu va ta va va ya eka matlhelo yo hambanahambana.
Va languteka va tsakile. v Swikandza swa vona swi tshunxekile hikuva va le ku n'wayiteleni.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena.
Xik. Hileswi hi ntolovelo vaxisati va nga pfumeleriwiki ku va tihosi hi ndhavuko wa Vatsonga/ Vanhu va xisati na vona va nga swi kota ku fuma.
I ra yingwe.
Wa le xikarhi. v Vanhu lava va nga exifanisweni va kombisiwa ku fika ehenhla ka matsolo kambe miri ya vona a yi vonaki hinkwayo.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P1 Nov 2009.txt</fn>
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka xona:
Ku suka hi siku ra 6 ku fika siku ra 17 Ndzati 2008, Afrika-Dzonga hinkwayo a yi yimile hi milenge. Muaki un'wana na un'wana a a kumeka a namarherile bya vurimba emahlweni ka thelevhixini kumbe a humbiwile mano hi ku yingisela xiyanimoya hikokwalaho ka mitlangu ya tipharalimpiki leyi a yi khomeriwile eBeijing eChayina. A ku phikizana vanhu lava nga na mitlhontlho ya le mirini.
Mitlangu leyi ya vanhu lava nga na mitlhontlho ya le mirini yi vile kona endzhaku ka vhiki ntsena loko lavo kala mitlhontlho ya le mirini va vuyile na saka ra tingana hi kwale Chayina laha a ku ri na miphikizano ya tiolimpiki. Loko a ku nga lo va Kgotso Mokoena a nga kuma ximendlelana xa silivhere, volavo va nge hi vona vo kala mitlhontlho a va ta va va vuyile ximandlamandla. Loko munhu a vutisa xivangelo xa ku va va nga tirhangi kahle, vafambisi va vona va banana hi rhanga ro hisa.
Endzhaku ka khume ra masiku Afrika-Dzonga se a yi ri na timendlele to hundza makumembirhi. Exikarhi ka tona a ku ri na timendlele ta 21 ta nsuku, 3 ta silivhere na 6 ta buronzi. Vanhu lava boxiweke laha henhla kun'we na lava nga boxiwangiki va vile na xiave eku hlengeleteni ka timendlele leti.
Eka mahlambelelo ya phaphatana, muhlamberi u hlambela a pavalarile hi khwiri a ri karhi a yisa mavoko na milenge ematlhelo; eka yo tshunxeka muhlamberi u tshunxekile ku hlambela hi ndlela yin'wana na yin'wana leyi a yi tsakelaka, kasi eka mahlambelelo ya xigagaga muhlamberi u hlambela a ganamile hi xikosi a ri karhi a tirhisa mavoko na milenge.
Natalie du Toit a nga khomangi xiyimo xo sungula swi helela kwalaho ntsena, kambe u tlherile a antswisa na mikarhi leyi a nga yi heta eka tipharalimpiki ta nkarhi lowu nga hundza laha a nga tshova tirhekhodo ta yena n'winyi. Leswi hi swona swi nga endla leswaku vunghwazi bya yena byi va bya xiyimo xa le henhla no va emilon'weni ya vanhu. Vufambisi bya tipharalimpiki byi tlhele byi tlhandlekela hi ku n'wi nyika xidlodlo lexi vuriwaka Best Paralimpian Award.
Hi siku leri tinhenha leti ta vatlangi va mitlhontlho ya le mirini ti nga vuya hi rona eBeijing, rivala ra swihahampfhuka ra OR Tambo a ri pfumala ni vuphelo bya marha hi ntshungu lowu a wu tile ku ta va bela swivuvutana. Huwa ya tivhuvhuzela, timhalamhala, switswiriri na mikulungwana a mi nga yi tshamelangi. Lavo tsaka ngopfu a va pfanga no tlulela vatlangi va va tswontswa swi nga ha heli.
Lexi hlamarisaka hileswi hi siku leri ku nga vuya lavan'wana lava vuriwaka vo kala mitlhontlho ya le mirini le rivaleni ra swihahampfhuka ra OR Tambo a ku lo cowee, ku pfumaleka na munhu na un'we wo va hlanganisa handle ka swirho swa mindyangu ya vona ntsena. Na swona swirho swa mindyangu ya vona a swi nga nyanyuriwi hi nchumu. Swi lo va hlanganisa hi ku bohiwa hi xiyimo, handle ka swona na swona a swi ta va swi titshamerile emakaya. A swo endla wonge a va lo hlanganisa bokisi ra mufi hi siku ro n'wi heleketa endlwini ya yena yo hetelela.
SWIVUTISO
Xana vatlangi va Afrika-Dzonga lava a va yile eka mphikizano wa tiolimpiki eChina va vuyile na timendlele tingani?
Boxa leswaku mphikizano wa tipharalimpiki a wu khomiwile edorobeni rihi naswona eka tiko rihi?
Xana i mani a nga sula Afrika-Dzonga mihloti eka mphikizano wa tiolimpiki?
Xana vatlangi lava nga na mitlhontlho emirini i vatlangi va njhani?
Tshaha xivulwahava eka ndzimana ya vunkombo, lexi kombisaka leswaku vanhu vo tala eAfrika-Dzonga a va tshamela ku vulavula hi Natalie Du Toit?
Nyika tinhlamuselo ta leswi landzelaka:
Ku vuya ximandlamandla.
Ku banana hi rhanga ro hisa.
Nyika vonelo ra wena.
Hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena hi ku tshaha leswi humaka eka xitshuriwa.
Hi siku leri vatlangi vo kala mitlhontlho va nga vuya hi rona eChayina vanhu a va tele erivaleni ra swihahampfhuka ra OR Tambo.
Vatlangi va mitlhontlho emirini va winile timendlele ta nsuku ntsena.
Hlawula nkongomelo wun'we lowu faneleke wa xitshuriwa lexi eka leminharhu yi nga laha hansi:
Ku va na mitlhotlho ya le mirini i nkateko.
Mitlhontlho ya le mirini a yi siveli munhu ku humelela evuton'wini.
Boxa vito ra xidlodlo lexi kumiweke hi Natalie du Toit endzhaku ka loko a tirhile hi ndlela yo hlamarisa.
Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku lavo kala mitlhontlho va vuyile na saka ra tingana?
Loko a ku ri wena loyi a vuyaka eka mphikizano wa tiolimpiki, a wu ta titwa njhani loko tiko ri mi amukela hi ndlela leyi, erivaleni ra swihahampfhuka?
Nyika xitshuriwa lexi nhlokomhaka leyi faneleke.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Eka vana va Matilaya na Swivoneni, loyi a nga landzelela ku navela ka vatswari va yena i Khombomuni. Hi vula leswi hikuva Khombomuni hi yena eka vana lava ntlhanu loyi a nga thwasela vun'anga byo tirha eswibedhlele. Lavan'wana a ko va vampheheleni ntsena. Lembe leri nga hundza, Khombomuni u tivisile vatswari va yena leswaku hi siku ra 21 Dzivamisoko ku ta va na vuyeni lebyi taka eku lovoleni. Mhaka leyi yi tsakisile vatswari va yena swinene. Kunene ku kurisa n'wana a tlhela a kota ku tiyimela na ku tiakela muti swa tsakisa.
Sikunkulu ri vile ri fika. Majaha manharhu, ntombi yin'we xikan'we na mukon'wana va vile va fika hi nkarhi lowu va boxeke wona. Mhaka yo hlamarisa hileswaku un'wana na un'wana a a famba hi xilahla xa yena. Nkarhi wa ndzovolo wu vuye wu sungula, kambe lava va vaendzi a va nga tivi maendlelo na mikhuva ya malovolelo ya Xitsonga. Lexi va nga boxa xona va komberile leswaku vandyangu va longoloxa hinkwaswo leswi va swi lavaka. Kunene vandyangu va endlile tano. Ntsengo lowu va nga lava wona handle ka mihivahivana a wu ri R15 000,00. Vakon'wana a va karhatangi, lexi va nga endla xona va vurile leswaku munhu u fanele ku lovoriwa ku ya hi xiyimo xa yena. Va hetelele va humesa mali yo ringana R150 000,00 va tlhela va nyikela hi movha wun'we lowu a va tile na wona.
Matilaya na nsati va tshunxile n'wana wa vona hi moya lowu tshunxekeke. Mukon'wana wa vona Ayako Agogo wo huma eNigeria, u vhele a kombela leswaku va ya sayina eka majisitarata. Ku endla leswi, a a lava leswaku a ta hatla a kuma mpfumelelo wo va Muafrika-Dzonga wa xiviri. Leswi swi endliwile ku ya hi xikombelo xa yena. Vambuyangwana a va swi tivangi leswaku Agogo a a ri xigevenga xa swigevenga emisaveni hinkwayo. Siku rin'wana va te loko va pfuka nampundzu vo kuma ku ri na bokisi ro lahla vafi enyangweni wa yindlu. Va vitanile maphorisa lama nga fika ma pfula, mihlolo ya kona va kumile ntsumbu wa Khombomuni endzeni ka bokisi. Maphorisa va ringetile ku lavisisa lomu Agogo a nga ya kona, kambe ko fana na kwala.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
Hlaya n'wangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
I mixo wa Musumbunuku wa ku hela ka n'hweti ya Sunguti. Rhulani na Tivani va tsemakanya xitarata xa Hlayisekani, va famba hi milenge va kongoma exikolweni va ri karhi va dya mabulu hi ta khapu ya misava ya bolo ya milenge ya 2010
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Avuxeni Tivani. Xana wa languta mitlangu hi Mugqivela eka thelevhixini ke?
A n'wayitela Ahe, Rhulani. Ina, ndza languta mitlangu, ngopfungopfu ntlangu wa bolo ya milenge.
Swi nga va swi vula leswaku mbilu ya wena yi le ka khapu ya misava ya bolo ya milenge ya 2010 ke?
Ina, phela hi lembe ra 2010 n'wana u ta va a an'wa hi tsheve. Ku ta antswisiwa swilo swo fana na mapatu, swifambo na timbala ta mitlangu. Leswi swi ta endla leswaku vaakatiko va kuma ku pfuneka loku ku nga ta heta nkarhi wo leha hambiloko khapu ya misava yi herile.
Wa vurisa Tivani. Ndza tshemba leswaku hi ta vona swilo swo tsakisa swinene. Handle ka sweswo phela na hina vampheheleni hi ta fuma hikuva hi ta tisungulela mabindzu hi xavisa swikhekhana.
Se u ta na miehleketo yin'wana yo ka yi nga vupfangi ya swa mabindzu ya swikhekhana swa wena. U ehleketa leswaku vatlangi va ndhuma vo fana na vaTeko Modise va nga xava swikhekhana swo ka swi nga nyawuli, va tshika ku dya mafehlefehle ya le hodela?
Phela a hi nge xaviseli vatlangi, hi ta xavisela vahlaleri. Phela a swi lavi leswaku hi hlalela van'wana loko va ri karhi va tidzudza vusiwana.
A ndzi nga swi ehleketangi swoleswo. U ndzi pfule mahlo nandzuwe. Hi tala ku va na miehleketo yo biha loko van'wana va ri na swa vona.
U vurisile. Se nkarhi wo tidzudza vusiwana wu fikile. Hi ta fanela ku yima hi milenge hi endla swo karhi.
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Rhulani:
Tivani:
Ku tsandzeka ku tipfuxa hi nkarhi lowu swi ta va swi paluxa ku va hi nga helelangi. Kambe lexi ndzi xi vonaka i ku va hi nga languti mhaka ya swikhekhana ntsena. A hi langute leswaku i yini xin'wana xa nkoka hi nga xi endlaka leswaku hi ta tihlaya eka lava nga na swa vona.
Hi nga xavisa yini handle ka swikhekhana?
A hi hlambe mahlo hi viriviri nandzuwe. Ku na vandla ra Umsobovu laha ku pfuniwaka vantshwa hi swa le mandleni leswaku va tisungulela mabindzu. Loko hi kumile mali, hi kona hi nga kunguhataka leswaku hi nga xavisa yini.
Se wa vulavula. Kasi hikokwalaho ka yini mina na wena hi rhongomerile hi nga tipfuxangi khale? A hi fanele hi tiendlele khale mhaka leyi. Wena u tshame na vutivi lebyi nkarhi wo leha. U vona onge hi ta humelela hambileswi nkarhi se wu fambeke ke?
Hi ta humelela. A hi tshike ku lwa na timbilu hi vhela hi teka goza nandzuwe.
Swa twala. (Nsimbi yi ba). Se xikolo xi nghenile. A hi tshike swa mabulu hi vona swa xikolo.
Mina swo nghena ka xikolo ndza swi vona, kambe se ndza kufumela hi bulu leri. Swi ta lava hi ri yisa emahlweni loko xikolo xi ta va xi humile.
Va tsutsuma va ya nghena etlilasini.
SWIVUTISO
Hi ku pfuniwa hi marito lama nga eka n'wangulano, tatisa xiphazamiso xa xihingakanyamarito lexi nga laha hansi hi ku hlamula swivutiso swa (a) - (f). Tsala tinomboro ta swivutiso kutani u nyika tinhlamulo ta swona.
Ku ya ehansi.
Siku ra vumbirhi ra vhiki leri sungulaka hi M.
Mavizweni wa rito ''miehleketo''.
Ntsongahato wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi nge:
Ku ta antswisiwa swilo swo fana na mapatu.''
Rito rin'we ro siva xivulwahava lexi tikisiweke eka xivulwa lexi nge: ''U ta na miehleketo yo ka yi nga vupfangi.''
Vun'we bya rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi nge:
Ku ta antswisiwa swilo swo fana na timbala ta mitlangu.''
Vula leswaku ''tala'' leyi yi nga eka xivulwa lexi landzelaka yi vula yini:
Bolo ya milenge yi tala ku tlangiwa hi vafana, loko bolo ya mavoko yi tlangiwa ngopfu hi vanhwanyana na vafana.
Vumba xivulwa xa wena n'wini hi rito ''fuma'' kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na leyi yi nga eka xivulwa lexi landzelaka:
Handle ka sweswo phela na hina vampheheleni hi ta fuma hikuva hi ta tisungulela mabindzu hi xavisa swikhekhana.
Nyika tinhlamuselo timbirhi to hambana leti xivulwa lexi landzelaka xi nga vaka na tona:
Se u ta na miehleketo yin'wana yo ka yi nga vupfangi.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Ndza tshemba leswaku hi ta vona swilo swo tsakisa swinene,'' ku vula Rhulani. (Rhulani u ri ...)
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke:
Vaakatiko va ta pfuneka ngopfu hambiloko khapu ya misava yi herile.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: ''N'wana u ta va a an'wa hi tsheve.''
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Xifaniso xi huma eka magazini ya Drama ya Ndzati ya 2008
Vanhu lava va nga laha xifanisweni va nga va va titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku vona ka wena hikwalaho ka yini xivulavuri xi ku: ''Na hina vaxisati vukosi byo hi be!''?
Xana dzovo leri ambexiweke manana loyi i ra xiharhi xihi?
Muteki wa xifaniso lexi a nga va a ri eka mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso? Seketela.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P1 Prep 2008.txt</fn>
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 10 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso. XIYENGE xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. XIYENGE xa C xi na swivutiso swinharhu, xa 3.1 na xa 3.2 swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Eka Juja Mzambezi onge ko va lembe leri a nga ri heta. U humile laha a a ri kona a ya laha a ku ri na Lucia. Lucia u vonile ku cinca lokukulu enghoheni ya yena onge u lo kombiwa swo ka swi nga voniwi. Mzambezi u vutisile leswi Domchacha a a tele swona, hambileswi swo tala ana a a swi twile. U konanisile Lucia a ku: ''Swi nge endleki munhu a hundzetela vanhu vo tala a ta vutisa wena; swi vula leswaku mhaka wa yi tiva; kumbe i murhandziwa wa wena.''
Mzambezi, xana hikokwalaho ka yini u ri ni mavondzo yo tani? Kumbe rirhandzu leri ndzi ku hakuteleke rona i rintsongo ke? Hikokwalaho ka yini u nga ndzi vutisi kahle u vona loko ndzi nga ku hlamuseli?'' ku vula Lucia hi ku nyangatseka. Ku herile timinete timbirhi ku lo tititii! A ku ri hava na wo tokolo! Mzambezi a a rhombile tanihi papa ra ndlati ro vika mpfula ya ximbhembhe, a ri karhi a mpakutela fole; miehleketo ya yena yi ri entirhweni.
Xana u vulavula njhani na mina loko u ku tano? Xana u tshama u biwa? U ehleketa leswaku ndzi ntlunya? U ri a ndzi swi voni ku ri mi ringeta ku pfala mina mahlo, kasi hi hala tlhelo mi ri karhi mi rhandzana? Byela nuna wa wena leswaku a nga ha ku tsemakanyi laha.''
Tshika ku tipandzisa nhloko. Loko u ri munhu wo ka u nga twisisi a swi nge pfuni nchumu ku ku hlamusela. Munhu luya a a tela ku ndzi kombela leswaku ndzi n'wi pfuna eku kumisiseni vuthala bya mudlayi wa Magwinya, ndzi te a ndzi nge swi koti, kambe leswi a ndzi tshembiseke magidimbirhi ya tirhandi ndzi tinyiketele ku n'wi pfuna. Hi yona mhaka leyi a a tele yona, ku nga ri ya rirhandzu leri u ngo tshama u ehleketa rona,'' ku tikirheta Lucia.
Oho, se wena u tihundzurile pimpi ya maphorisa, hi ku xavisa vana va vanhu u fela swimalana swo ka swi nga xavi na mencisi. Ndza ku puta, loko vanhu vo swi tiva leswaku u tirha na lowu ntirho, u ta fela ephungeni. Xitsundzuxo xa mina eka wena hi lexi: tshika ku tirha na maphorisa, handle ka swona rhanga u ya vulavula ni vaceri va sirha leri u nga ta nghena eka rona. Loko wo ya emahlweni ni mhaka yoleyo wu ta va nkosi wa wena, hikuva ndzi ta va ndzi ku byerile,'' i Mzambezi loyi a a tikirheta nhlamuselo yakwe.
Leswi Lucia a a ri munhu wo anakanya, u ringetile ku khongotela xirhandzwa xakwe Mzambezi leswaku a rivala hi mhaka leyi, a tlhela a tshembisa leswaku a a nga ha yi emahlweni ni mhaka yoleyo. Swilo leswi hinkwaswo Mzambezi a swi n'wi khomangi kahle. U sungurile ku swi vona leswaku Lucia a nga va khombo loko o ka a nga n'wi tekeli enhlokweni.
Vunghana bya Juja Mzambezi na Lucia byi sungurile siku rin'wana nimadyambu, loko va ka ''KING KONG PROMOTIONS'' va endlile xinkhubyana xa ku tlakusa tinyiko eka tinghwazi ta vufambisi bya khampani leyi. Swirho swo tala swo hambanahambana a swi tile, laha Mzambezi a a ri un'wana wa vona. Eku sunguleni mahlo ni miehleketo a swi anekiwile eka mufambisi wa ntirho, kun'we ni vahluri.
Endzhaku ka ku aviwa ka masagwadi, ku sungurile ku nwiwa, ni ku dyiwa. Leswi a ku tile rimbewu ra xinuna na ra xisati, a swi nga kali swi vutisiwa leswaku mabulu eka vo tala a ya kongome kwihi. Vana va vanhu a va tibile man! Misisi yi fefiwile hi migilo ya ntsandzavahlayi, lomu ku nga na leyo sukumeteriwa endzhaku, ematlhelo, emahlweni ku hlaya i ku twa khwiri ku pandza. Leswi byalwa a byi ri karhi byi vila eka vo tala swi tlhela swi nyanyisiwa hi vuyimbeleri bya Judy Baucher eka rhekhodo ya yena leyi nge: ''I can't be with you tonight''; swi susile swipano swa vambirhimbirhi ku yima swi cina.
Ndzimana leyi yi huma eka tsalwa ra Gama ra Nsele, pheji 32 - 34
SWIVUTISO:
Hikwalaho ka yini Mzambezi a vonaka a cincile nghohe hi siku leri?
Xana marito lama ya nga eka ndzimana ya vunharhu ya kombisa Juja Mzambezi a ri munhu wa njhani?
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka:
Ku tipandzisa nhloko.
Ku pfala mahlo.
Hlamula u ku ''Hi swona'' kumbe ''A hi swona'', kutani u seketela nhlamulo ya wena hi leswi kumekaka eka xitshuriwa:
Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini Mzambezi a lerisa Lucia hi ku sindzisa leswaku a byela nuna wa yena (Domchahcha) leswaku a nga ha ti?
Eku sunguleni Lucia a nga swi lavi ku pfuna Domchacha ku khoma mudlayi wa Magwinya. I yini lexi endleke a cinca miehleto se a pfumela?
Eka ndzimana ya vumbirhi, tsavula riencisi leri kombisaka leswaku a ku miyerile.
Tsala ntsengo wa magidimbirhi ya tirhandi hi tinomboro ku ya hi matsalelo ya timali ya masiku hinkwawo.
Tshaha marito kumbe xivulwa lexi kombisaka leswaku vanhu vanyingi a va pyopyiwile enkhubyeni wo nyika masagwadi.
Xana Lucia a nyangatsiwa hi yini?
Xana xivulwa lexi landzelaka xi nge: ''Leswi a ku tile rimbewu ra xinuna na ra xisati, a swi nga kali swi vutisiwa leswaku mabulu eka vo tala a yakongome kwihi'', xi nga va xi ringeta ku hi paluxela yini? Hlawula nhlamulo yin'we.
a Vavanuna ni vavasati a va ri karhi va nwa byalwa swin'we.
b Vavanuna ni vavasati a va ri karhi va cina swin'we.
c Vavanuna ni vavasati a va vulavula swin'we hi ta rirhandzu. 2
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka xa matimu ya mufi, kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Mbambu u khomile khoro a yi ringeta hi voko a kuma leswaku a yi nga pfuleki. Enkarhini wolowo u swi vonile xikan'we leswaku a ku humelele swin'wana, mbilu ya yena yi sungula ku bukutela xifuva xa yena. A a nga ta swi amukela hi ku olova ku tshweriwa hi muti na ku dlayeriwa nsati hi vanhu lava a va yimile ekule va n'wi hlalerile tanihi xihadyana xa mikhuva, a biwa hi ripfalo, a nghena emovheni a wu pfumisa; a tlhela a gonya hi ndlela yo ya exitichini xa maphorisa. Loko movha wa yena wu tlakuka, wu rahile swiribyana, wu pfuxa ritshuri lerikulu leri nga sala ra ha ncikinya emoyeni endzhaku kaloko movha wu nyamalarile. Xikwembu xi lo fambisana na yena, hikuva kambirhi movha wu rhetile emavokweni ya yena wu sungula ku nghena nhova kambe a tlhela a kota ku wu lawula.
Loko a xika exitichini xa maphorisa u hlanganisiwile hi Lefuthenente Mathevula. Loko va hlangana hi mahlo, Mbambu u tlherile a hluriwa hi ku vaviseka ka mbilu, mihloti yi ku dzwurr, matsolo ya n'wi lan'wa, ya n'wi tshika. Lefuthenente u hatlile a n'wi qhavulela a nga si wa, a huwelela phorisa lerin'wana, va koka Mbambu loyi a a rila tanihi xihlangi, miri wa yena wu ri magandlati ya ku mpfikula ka wanuna.
Va fikile va n'wi tshamisa exitulwini, a tikhegetela hi tafula, a ya emahlweni no rila. Lefuthenente u hlongorile phorisa hi voko, yena a hundzuluka a ya yima efasitereni a languta ehandle. A a tiva khombo leri a ri werile Mbambu, naswona a a tiva ku vava ka mhaka yo tano. U swi vonile swi fanerile ku tshika Mbambu a rila leswaku ku tshuka ka yena ku ta titimetiwa hi mihloti. U yimise xisweswo ku kondza a twa ku mpfikula ka Mbambu ku miyerile, a twa na xitulu xi konya loko sejeni wa yena a tshamiseka.
Ndzimana leyi yi huma eka tsalwa ra Ndzi ta n'wi kuma, pheji 18
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Khazamula Nyangule a a nga tshembi leswaku xitsongwatsongwana xa HIV xa hanya. Yena a a vula leswaku xitsongwatsongwana lexi xi khoma swiphunta ntsena. Xi namarhela lava holoveke na mati. Khazamula a a nga lavi no twa nchumu hi rito ra khondhomu. Loko wo vulavula hi yona, a wu ta vuya u n'wi beburile hi makatla. A wu ta n'wi twa a ku: ''Mina a ndzi rileriwangi ndzi nga ta dya xiwitsi lexi phutseriweke hi phepha. Phela mina a ndzi hlanganangi nhloko.''
Lembe leri Khazamula a nga sungula ku vatleka a sala nhloko, vanhu a va vona onge vo hahama. Ximidyana xakwe a xi sungula ku paluxa dyinhloko ledya gelevendze. Mafurha a a ya nga ha tshami na le xikandzeni. Mavabyi lama n'wi khomeke ya lo vheta ya tswonga vumpohlo lebyiya bii! Vasati vakwe va sungule ku baleka ha un'weun'we ku kondza ku sala un'we lowa xitekwa. Phela N'wa-Dlayamali hi yena a humeseke Khazamula elawini. Lavan'wana a vo va vamakumaswivupfile. Yena a a swi tiva leswaku vukati va kandza hi mbilu.
Swi vuye swi twala leswaku nsati wakwe lontsongo u tlhavekile, kutani a namba a yi huma hi bya muphye. Khazamula na yena a xi n'wi kumile xikumakumana. U te hi yena hi yena ku lwa ni nkayivetansawuto lowu n'wi hlaseleke, a kala a hoxa thawula. U karile a landza swikwembu swa ka vona a nga si mila ni meno. Hambi a va lo tirhisa xibokisana xo lahla swihlangi, ntsumbu wa Khazamula na wona a wu ta va wu enerile. Ntsumbu wakwe a wu tlhela wu vonikela bya rikhada. Vakhandli-va-nhlonge a vo hlayiwa kunene hi tintiho. Vayoweri lava nga sala endyangwini wa Nyangule, lava na vona a va nga tati xandla, hi vona va nga londzota mavele. Va lwile nyimpi leyi kun'we ni timhisi.
N'wana wa Khazamula lowa xisivarhumbu na yena u vuyile a landza tatana wakwe na manana wakwe no bola va nga se bola. Rifu ra ricece leri ri endlile leswaku van'wana va ehleketela leswaku Khazamula a a ri ni xin'wanakaji lexi hanyaka hi ngati ntsena. Lava a va hleka na sirha Khazamula, na vona va sungule ku hluveka, va sala min'wala ntsena.
Mikosi se a yi nyiketana swi nga heli emugangeni wa ndhuna Hlomani. Munhu a a ta za a ehleketa leswaku va lo ngheneriwa hi ntungu wo karhi. Van'wana va vaaki lava xiloyiloyi, va sungule ku sindzisa ndhuna ku huma mungoma. Muganga wu tikumile wu ngheneriwile hi nyimpi ya ripfumelo. Un'wana ni un'wana a a phikelela leswaku ripfumelo rakwe ri antswa ku tlula ra lo' un'wana. Ntiyiso hileswaku rifu a ri hlaserile muganga wa Hlomani. Vaaki a va fanele ku hloma matlhari va lwa ni xirha lexi, ematshan'weni yo banana hi rhanga ro hisa.
Ndzimana leyi yi tshuleriwile xikambelwana lexi
Endla xivulwa hi rito ''hloma'', kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana ni leyi nyikiweke eka lexi nga laha hansi.
Vaaki a va fanele ku hloma matlhari va lwa ni xirha lexi.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
N'wana wa Khazamula lowa xisivarhumbu na yena u vuyile a landza tatana wakwe na manana wakwe no bola va nga se bola.
Kuma rito rin'we eka ndzimana ya vunharhu, leri vulaka leswi landzelaka:
Vavanuna lava va celaka masirha yo lahla vafi''
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Vaaki a va fanele ku hloma matlhari va lwa ni xirha lexi, ematshan' weni yo banana hi rhanga ro hisa.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nandzulo, eka nkarhi wa sweswi:
Khazamula a xi n'wi kumile xikumakumani.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi lowu hundzeke:
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: ''Vukati va kandza hi mbilu''.
Xiya rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka, kutani rimbewu ra xinuna:
Vanhwanyana a va banana hi tinhloko loko va n'wi vona.
u ri yisa eka
Hlamusela leswaku eka xivulwa lexi landzelaka rito ''khondhomu'' ri lombisiwe ku yini.
Tsala ritofularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Tlhela u tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama tikisiweke:
A wu ta n'wi twa a ku: ''Mina a ndzi rileriwangi ndzi nga ta dya xiwitsi lexi phutseriweke hi phepha''. (Khazumula u vula leswaku ...)
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
XIVUTISO XA 3.2
Xiya ndzimana leyi yi fambaka ni khathuni laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka swona.
Vukorhokeri bya khampani ya Eskom byi tsanile swinene. Mihlangano yo hambanahambana ya laha Afrika-Dzonga yi le ku ringeteni hi matimba ku pfuna Eskom leswaku yi sisimuka nakambe. Xiphiqo lexi mihlangano leyi kun'we ni mfumo swi hlanganaka na xona, i ku tsandzeka ku kumisisa xivangelonkulu xa nkayivelo wa mphakelo wa gezi eka vaaki. Ku laveka byongo byo hluteka ku kumisisa rimitsu ra xiphiqo lexi Eskom yi nga na xona.
Hi ku vona ka wena, ku diba ka movha lowu swi paluxa yini hi khampani ya ka Eskom?
Hi ku landza khathuni leyi, xana hi swihi leswi endliwaka ku ringeta ku pfuna Eskom eka xiphiqo lexi yi nga na xona?
Xana ku va sayizi ya fonto ya ndzimana yi ri yintsongo, loko sayizi ya fonto ya marito ya khathuni yi ri yikulu, swi nga va swi paluxa yini?
Hi ku vona ka wena, xana goza leri tekiweke hi muphalari wa movha lowu dibeke ri paluxa yini hi matshalatshala lama nga le ku tekiweni mayelana ni ku pfuxiwa ka khampani ya ka Eskom?
Xana ''byongo byo hluteka'' ku vuriwa yini? [10]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>Xitsonga HL P1.txt</fn>
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 9 WA TIPHEJI.
GIREDI YA 12
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima.
XIYENGE XA C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Hamibiloko Mfumo wa Afrika-Dzonga wu tikarhata swinene ku vona leswaku vanhu hinkwavo va kuma vuhlayiseki laha tikweni, vana vo tala va ha kumeka va kayakaya eswitarateni. Leswi swi vangiwa hi swiyimo leswi va tikumaka va ri eka swona. Vana lava va tinghenisa eka timhaka ta swa masangu nkarhi wa vona wu nga si fika. Van'wana va tikuma va ri ka xiyimo xo tano hikuva se va hundzuke vatswari lava faneleke ku hlayisa mindyangu hikwalaho ka ku va vatswari va dlayiwile hi xitsongwatsongwana xa HIV na Aids. Vo tala va pfumarile nkarhi wo hanya hi mfanelo evutsongwanini, wo tiphina hi ku tlanga mitlangu yo hambanahambana. Mhaka yo yisa tidyondzo emahlweni eka lavo tala a ya ha ri na nkoka. Xa vona i ku kuma tindlela leti nga ta va pfuna ku kuma mali hi xihatla. Swinhwanyetana swona swi hetelela hi ku tinghenisa eka mabindzu ya swa masangu lawa ya endlekaka hi tindlela to hambanahambana, kasi vafana vona va tinghenisa eka vugevenga va hetelela va nghena ekhotsweni. Emakhotsweni vuphelo bya marha ku hava hi tinsulavoya leti tshamelaka ku khomiwa hikwalaho ka migingiriko ya vugevenga. Vo tala va vona va gweviwile malembe yo tala, kasi van'wana va gweviwile ku tshama ekhotsweni vutomi bya vona hinkwabyo.
Ku sukela loko mfumo wu sungurile timhaka to nyika xiavo xa mali yo karhi eka n'wana un'wana na un'wana loyi vatswari va yena va nga tirheki, mhaka yo tswala vana yi tinyike matimba swinene. Swinhwanyetana swi teka mhaka leyi yi ri ndlela yo amukela mali yo tihanyisa ha yona lomu mindyangwini. Hi siku ra mudende eswikolweni a ka ha ri na dyondzo kahle, hikuva nhlayo yo tala ya swichudeni yi ya eku holeni. Van'wana va amukela mali ya n'wana un'we, van'wana va amukela ya vana vambirhi ni ku ya ehenhla.
Endlelo rin'wana ro hlengeleta xuma hi vanhwanyana i ra bindzu ra swa masangu. Endlelo leri ri tele ngopfu eka vana lava hanyaka eka tindhawu ta le madorobeni. Bindzu leri ri ndlandlamuke ri nghena na le matikoxikaya. Vanhwanyana va nyiketa miri ya vona eka vavanuna hi xikongomelo xo va hakerisa. Vavanuna vo tala, ngopfungopfu lavo huma eka tindhawu ta le kule, va yimeriwa hi tinghwavava eswitarateni na le kusuhi na tihodela.
Ku na nhlayo yo tala leyi nga tsemakanyisiwa mindzelekano ku ya tirhela tikhampani to karhi. Va hundzuriwe mahlonga hi ku tirhisiwa ku xavisela vanhu va matiko man'wana swa masangu.
Van'wana vana va tikuma va nghene eka timhaka ta vukati ku nga ri hi ku rhandza ka vona. Mikarhi yo tala ku va ku ri ntshikelelo lowu va tikumaka va ri eka wona. Vukati bya kona a bya ha lawuriwi hi rirhandzu leri nga kona exikarhi ka vanhu, kambe byi lawuriwa hi swa le mandleni. Vo tala va hetelela va tekiwa hi vakhalabye lava nga loveriwa hi vasati va vona.
Nhlayo yin'wana yi tikuma yi nghenelela eka mitirho yo bombisa swirho swa le mirini. Va kumeka va nghena eka tikhampani to xavisa tibuku leti kombisaka swirho swa le xihundleni swa munhu. Van'wana va endlisiwa mitlangu ya swa masangu va ri karhi va tekiwa swifaniso leswi nga ta hangalasiwa etikweni hinkwaro hi tindlela to hambanahambana.
Vafana vona va sungula ku hanya vutomi byo kala byi nga ha amukeleki. Mindyangu yi tshama yi gogeriwile hi ku chava ku yiveriwa. Tiselulafoni ta manyunyu vanhu a va tali ku fika na tona emakaya hikwalaho ka makhamba lawa. Vutomi lebyi va byi hanyaka byi kombisa leswaku le makhotsweni va khomiwe kahle, va dya mafehlefehle, hikwalaho, a va ha vileri leswaku va ta tshunxiwa rini.
Hinkwaswo leswi boxiweke laha henhla, a swi tswali mihandzu ya kahle. Lavo pfumala dyondzo mitirho do! Lava vo tswaletela vana a va tekiwi hi ku olova, hikuva a hi vangani vavanuna lava swi tsakelaka ku koka rhanga na vana va rona. Loko ku ri lavo navetisa swirho xana va ta helela kwihi? Va Ndzawulo ya Rihanyo va tshama va ri karhi va tsundzuxa vaakatiko hi khombo leri nga kona ro endla swa masangu na vanhu vo hambanahambana. Leswi swi ta kurisa nhlayo ya vanhu lava hundzaka emisaveni hikwalaho ka xitsongwatsongwana xa HIV/Aids.
Hanyelo ra vafana rona a ri na mihandzu leyinene. Van'wana va hundzuke swigono hikwalaho ko baleseriwa hi vanhu loko va ringeta ku tisirhelela. Van'wana va hetelele hi ku hlangana tinhloko hikwalaho ka swidzidziharisi leswi va talaka ku swi tirhisa loko va lava ku tirha mitirho ya vona.
Dyondzo i ndzhaka ya vutomi. Nhlayo leyikulu ya vanhu lava hanyaka vutomi lebyinene laha tikweni i ya lava va nga dyondzeka. Mawaku eka lava ri xeke va ha ri vatsongo!
SWIVUTISO:
Xana mfumo wa Afrika-Dzonga wu endla yini ku sirhelela vana?
I ncini lexi vangelaka vana ku va va tikuma va ri vatswari lava faneleke ku hlayisa mindyangu?
Nyika mune wa tindlela leti vanhwanyana va ti tirhisaka ku endla mali.
Xana loko ko va n'wana wa ka n'wina loyi a tihlawuleleke rin'wana endlele ra le ka 1.3 u nga n'wi tsundzuxa yini?
Nyika tinhlamuselo ta marito lama landzelaka:
Kayakaya
Ndlandlamuka
Mahlonga
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi nge: 'Ku koka rhanga na vana va rona.'
Seketela kumbe u kaneta xivulwa lexi nge: 'Dyondzo i ndzhaka ya vutomi.'
Vana lava tinyiketaka eka ntirho wa swa masangu, va swi endla hikokwalaho ka ku loveriwa hi vatswari va vona.' Boxa vonelo ra wena eka mhaka leyi.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Emakhotsweni ya laha tikweni ku tshama ku tele hikuva vamangaleriwa lava voniweke nandzu va gweviwile ku tshama kona malembe yo tala.
Vafana vo tala va hetelela va rhwalela maphepha.
Lavo ka va nga dyondzangi swa va olovela ku kuma mitirho.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 80 - 90. U nga onhi mongo wa xona.
Mhaka ya ku tlangela khume ra malembe Afrika-Dzonga yi kumile ntshunxeko yi langutiwa hi mahlo yo hambana hi vaakatiko. Van'wana va vula leswaku leswi ko va ku tlangisa mali ya mfumo. A swi ta antswa leswaku mali ya kona yi nyikiwa swisiwana na ku tirhisiwa ku kumela vanhu mitirho, kumbexana hi ku endla tano vukhamba a byi ta hunguteka etikweni. Vaaki volavo va vula leswaku hi ku vona ka vona, a va voni swi fanerile leswaku ku va ni ntlangu wo tlangela ntshunxeko, hikuva ku hava ntshunxeko loko munhu a hluleka ku tikumela mali yo n'wi hanyisa na loko a tshama hi ku chava hikwalaho ka tinsulavoya, hambiloko a ri endlwini ya yena.
Van'wana vaakatiko mhaka leyi va yi vona yi fanerile hikuva i xitsundzuxo xa leswaku hi huma kwihi, naswona hi kongome kwihi. Hambiloko va nga kaneti mhaka ya leswaku mitirho ku hava na leswaku vugevenga byi andzile, va tiyisisa mhaka ya leswaku leswi a swi fanelangi ku hi siva mahlo hi tsandzeka ku lemuka mhaka ya leswaku ntshunxeko wu kumekile. Va vula leswaku hi fanele ku tlangela mhaka ya leswaku se hi kota ku hanya no tshama kun'wana na kun'wana laha hi ku tsakelaka, na leswaku se Valungu na Vantima va khomiwa ku ringana. Ka ha ri hava munhu la khinsamelaka un'wana munhu. Va kombisa mhaka ya leswaku xidemokirasi xi pfunile leswaku hi amukeriwa ku nghenela mitlangu ya tinxakaxaka na ku phikizana na matiko ya misava. Hi 1995 hi kotile ku rhurhela mphikizano wa rugby wa matiko ya misava, hi 1996 hi rhurherile mphikizano wa bolo ya milenge wa matiko ya Afrika, hi 2003 hi rhurherile mphikizano wa khirikete wa matiko ya misava, kasi hi 2010 hi ta rhurhela mphikizano wa bolo ya milenge wa matiko ya misava.
Mina ndzi wela eka ntlawa lowu wa vumbirhi wa vanhu. Kunene ku humelela koloko hinkwako ku endlekile hi malembe lamatsongo yo ringana khume, kutani hikwalaho ka yini hi nga fanelangi ku tlangela mhaka leyi? Hambi matiko yo tala lama kumeke ntshunxeko khale Afrika-Dzonga yi nga si wu kuma, a va kalangi va ku vona ku humelela ko tano. A hi tshikeni ku tiendla mabofu va ka hinoo!
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Tatana Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a nga tiphini kahle emirini. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshama a karhele hambi a nga tirhangi nchumu. Hambileswi va nge nyarhi a yi tsandziwi hi timhondzo ta yona, yena a a twa miri wa yena wu n'wi tikela swinene. Mahlangano ya miri wakwe a ya tshama ya hambanile kutani leswi a swi endla leswaku a venga hambi ku ri ku famba kunene loku. Lexi a xi n'wi hlamarisa ku hundzisisa hileswi a a twa a karhele hambi a lo titshamela dyambu hinkwaro. U vutiserile vanghana vakwe. Van'wana va n'wi byele ku dya maphilisi ya tivhitamini. Van'wana va ku a a fanele ku nghenela nongonoko wa vutiolori. Tatana Rhumbuka u ringetile leswi hinkwaswo kambe a swi pfunangi nchumu. Entiyisweni, a a twa a nyupela ku tlurisa eku karhaleni. A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza, hambileswi a a ringeta ku dya swinene. U cince na swakudya a ringeta swin'wana kambe do! Hiloko a tsundzuka xirha lexikulu xa vanhu masiku lawa: Aids. A nga ha langutangi endzhaku, u vhele a kongoma exibedhlele. U fike a kombela ku kamberiwa. Leswi ana a a ri munhu wo rhandza ku kongoma ntiyiso, u boxe xikan'we leswaku a a navela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya Aids.
Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele a va lo tekela ku n'wi kambela. Va rhange hi ku n'wi hlamusela leswi Aids yi nga swona. Va n'wi byele leswaku Aids i vuvabyi lebyi switsongwatsongwana swa byona swi lwaka ni masocha ya miri. Masocha ya miri ya tirha ku sirhelela miri eka mavabyi yo hambanahambana. Se, switsongwatsongwana swa Aids swi lwa ni masocha lawa, swi ya tswonga matimba, swi ya dlaya. Loko swi hetisekile, miri wu sala wu nga ha ri ni vutisirheleli. Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza, ya hlakata miri wa munhu hi ku rhandza, ya n'wi chela esirheni. Hikokwalaho ku pfaka ku vuriwa leswaku Aids hi yoxe a yi dlayi, yo pfulela mavabyi man'wana ndlela yo dlaya. Va n'wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwatsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV. Xitsongwatsongwana lexi xi hanya endzeni ka ngati ni le ka swihalaki leswi kumekaka eka swirho swa xihundla swa vavanuna ni vavasati. Byi nga hlasela wanuna, wansati kumbe n'wana. Vavanuna ni vavasati va nga hundziselana byona loko va tswontswana, loko un'we wa vona a ri ni tindlela tin'wana. Wansati loyi a nga ni xitsongwatsongwana lexi, a nga tshuka a xi hundziserile eka n'wana loyi a nga ta n'wi bebula. Van'wana va khombo va byi kuma loko va cheriwa ngati exibedhlele loko va vabya. Swi nga endleka leswaku ngati yoleyo, loko yi nga kambisisiwangi kahle, yi va yi ri ni xitsongwatsongwana lexi. Nkateko hileswi leswi swi nga humeleliki swinene eswibedhlele swo tala. Hinkwaswo leswi Tatana Rhumbuka u swi yingisile hi tindleve timbirhi.
Yi huma eka buku ya Ntiyiso ntsena hi WR Chauke
Vumba xivulwa hi rito matimba, kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana ni leyi yi nga eka xivulwa lexi landzelaka:
Switsongwatsongwana swa Aids swi lwa ni masocha ya miri, swi ya tswonga matimba, swi ya dlaya.
Tirhisa xivuriso lexi nge: 'Nyarhi a yi hluriwi hi timhondzo ta yona' eka xivulwa xin'wana xo hambana na lexi nga eka xitshuriwa, ku humelerisa nhlamuselo ya xona.
Xana xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka a wu ta xi tirhisa loko swi te yini? Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Wansati loyi a nga ni xitsongwatsongwana lexi, a nga tshuka a xi hundziserile eka n'wana loyi a nga ta n'wi bebula.
Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga endzeni ka swiangi eka xivulwa lexi landzelaka:
Vatirhi vo tsundzuxa va komberile Rhumbuka leswaku a nga heli mbilu hambileswi tibuku leti va n'wi tshembiseke tona ti nga si fikaka, u fanele ku (titshamela/ti tshamela) ti kala ti fika.
Kombisa leswaku eka xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka, rito 'dlaya' ri nyika nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo:
Aids a yi dlayi, kambe yo pfulela mavabyi man'wana ndlela yo dlaya.
Leswi mpfula yi neke swinene nan'waka, van'wamapurasi va ta ma dlaya mavele.
Tlhela u tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Va n'wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwa- tsongwana lexi tivekaka hi vito ra HIV.
Va te ...
Masocha ya miri ya sirhelela miri eka mavabyi yo hambana- hambana. (Miri ...)
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nandzulo:
Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka nkarhi lowu taka:
Hinkwaswo leswi Rhumbuka u swi yingisile hi tindleve timbirhi.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Tatana Rhumbuka a a tiva leswaku a nga tiphini emirini.
Nyika rito-fularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza.
XIVUTISO XA 4
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
A hi siyangi munhu. Hi ri n'wana u ta va a an'wa hi tsheve hi Ravuntlhanu ra 12 N'wendzamhala lahaya Giyani eka Garaji ya mfumo. Hina va Ndzawulo ya mitirho ya xifundza xa Mopani hi ta va hi mi tisela okixini ya mimovha ya mfumo leyi yi nga famba tikhilomitara leti hundzaka 180 000. Nkarhi ku ta va 10:00 nimixo, kasi nkarhi wo titsarisela ku ta va 08:30 nimixo.
Hi ri mimovha yi ta va ti lo mphaa, hi ku hambanahambana ka yona n'winoo! Laha ku nga te ti-Toyota Hilux, ti-Toyota Cressida, ti-Toyota Corolla, ti-Nissan Sentra, ti-Mazda Icon na yin'wana mimovha ya manyunyu, ku hlaya yona i ku twa ku xurha. 'Vuntshwa' bya yona, futhi u nga kala u ehleketa leswaku a yi si famba hambi 50 000 km. Yin'wana ya mimovha ya kona hi leyi laha hansi:
U nga kayeli. Tana u ta tivonela hi wexe. K'amberiwa i ku tsoniwa!
Nyika vandyangu wa wena khisimusi lerinene hi ku tikumela movha wo chipa swinene.
Hi sweswo! Loko u nga lavi nchumu, a wu nge kumi nchumu wenoo!
No.8
No.7
No.6
No.5
No.4
No.2
No.1
No.12
No.11
No.10
No.9
No.3
Hlamusela nkucetelo lowu marito lawa ya wu endlaka eka vahlayi va xinavetiso lexi: "K' amberiwa i ku tsoniwa!"
Kombisa leswaku xivulwa lexi xi nga laha hansi xi na mboyamelo-tlhelo- rin'we hi ndlela yihi: 'Nyika vandyangu wa wena khisimusi lerinene hi ku tikumela movha wo chipa swinene'.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena. 'mimovha leyi nga laha henhla yi tekiwile swifaniso yi yime eka ndhawu yin'we yo fana.'
Mhaka leyi nga eka xinavetiso lexi leyi yi nge: "Vuntshwa' bya yona, futhi u nga kala u ehleketa leswaku a yi si famba hambi 50 000km", wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Leswi muxavisi a swi vulaka eka ndzimana ya vumbirhi a swi fambelani ni leswi nga eswifanisweni. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wean.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
GIREDI YA 12
TIMARAKA: 80
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
MEMORANDAMU
NKARHI: 2 Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 14 wa tipheji.
XIYENGE XA A: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
XIVUTISO XA 1: XIVUTISO XA XITSALWANA
TINHLAMULO:
I ngoma yo pfumala murhuli. v I xigego. v "Ngoma" i nchumu lowu chayiwaka loko ku ri na ntlangu wo karhi. Kambe mutsari u tirhisile rito leri ku kongomisa eka mhaka yo tika swinene leyi nga fikela Vantima leyi swi nga oloviki ku yi papalata naswona yi hava mulamuleri. Ku "rhula" i ku susa nchumu wo karhi enhlokweni lowu a wu rhwele ngopfu-ngopfu wo tika. Leswi swi paluxa leswaku matiko ya Afrika a ya ri eku tikeriweni swinene hi ku fika ka vValungu.
Hi to swi yini? . v Hi endla yini? Ndzinganiso wo hetiseka.v Swivulwa leswi swi vula nchumu wun'we. Mutsari u swi tirhisile hi tindlela to hambana, laha a paluxaka ku tika ka mhaka leyi Hikokwalaho a nga tiviki leswaku a nga pfuneka kwihi.
Wu kona na le rhumbyini ra mbeleko. v Wu nyenyana na phuphu ya ntima. Mbuyelelo wa mimpfumawulo. v Swi va erivaleni leswaku Valungu lava va siyangi ndhawu naswona va tikuma va karhi va hlasela kwalomu Vantima va nga tiya hi kona. Mutsari u tirhisile phuphu ku tiyisisa mhaka leyi.
Le Ghana Nkrumah u be nyandayeye v Kenyata u hlaverile a ri Kenya Kaunda a ku na mina ndzi nghenelwe Mashele na Mugabe va ku i "mihlolo" Van'wana va ku celani mi dlaya hosi ya wona. Ncino; v Swi kombisa leswaku matiko lawa hinkwawo ya hlaseriwile hi Valungu.Va le ku lweni na mikhuva leyi Valungu lava va taka na yona. Loko va karhi va rila ku lava ku pfuniwa a swi kumeka hinkwavo va ri ku laveni ka ku pfuniwa.
KUMBE
XIVUTISO XA 2: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Xitlhokovetselo lexi xi paluxa timhaka ta manyala/vukungundzwana lebyi humelelaka eka mahanyelo ya vanhu. U kongomisa ngopfu eka tindhawu ta le mitirhweni.
Mbuyelelo wa marito
Mutsari u tirhisa mbuyelelo wa marito ku kombisa leswaku vukungundzwana byi le ka xiyimo xa le henhla swinene, naswona byi tirhisiwa eka tindhawu to tala ta vutomi bya hina. /Mutsari wo tiyisisa(tshikelela) leswaku mhaka leyi nga ku humeleleni yi humelela hi ndlela ya xiyimo xa le henhla swinene.
Khunguvanyekile
Se hi hanya ku vava.
Va ti nyamalarisa/ Va ti lahla/ va ti cukumeta.
KUMBE
XIVUTISO XA 3: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
TINHLAMULO:
Mutsari u hi byela hi ndlela leyi rifu ri xanisaka hi yona swivumbiwa emisaveni. U kombisa na hi ndlela leyi ri chaviwaka hi yona, na ku va ri ri hava ndzilekani. U komba na ndlela leyi ri nga na matimba ha yona, laha matimba ya rona ya endlaka leswaku ri nga hluriwi hi nchumu.
A hi swona. "Loko a wu fana na vurhongo"
Loko munhu a file a nga ha vuyi ku va ku ri makumu ya vutomi bya yena.
Vumunhuhati. v Mutsari u kombisa rifu ri ri eka xiyimo xa munhu, ri endla swiendlo leswi endliwaka hi munhu loyi a hanyaka.
KUMBE
XIVUTISO XA 4: XIVUTISO XA XITSALWANA
SWIVUTISO:
Mutsari u vulavula hi jaha leri fambaka ri onha vanhwana vo hambanahambana ivi ri tlhela ri nga va lovoli kumbe ku va teka. U kombisa na leswaku vana lava ri nga na vona va tele ngopfu lero na lomu ri fambaka kona jaha leri va tiva na swendlo swa rona.
Leswi jaha leri ri swi rhandzaka a swi na vuxaka na leswi ri swi vulavulavulaka.
E-e. Hikuva masiku lawa ku na mavabyi lawa ya dlayaka, kutani hikuva ri ri na vana vo tala swi vula leswaku a ri tisirheleli loko ri endla timhaka ta masangu, kutani hi ndlela leyi kun'wana a ri hlangana na mavabyi ya HIV/AIDS.
Ku lava ku tsundzuxa vantshwa hi ta majaha lawa ya nga va onhelaka vumundzuku bya vona na ku va majaha ya fanele ku va na mahanyelo lamanene, leswaku ya tinyungubyisa hi vuntshwa bya vona.
XITLHOKOVETSELO LEXI NGA VONIWANGIKI( XA BOHA KU XI HLAMULA)
XIVUTISO XA 5: XIVUTISO XA XITSALWANA
Mongo wa xitlhokovetselo.
Mutsari u kombisa leswaku swiendlo swa ntshikelelo leswi a swi ri kona hi nkarhi wa xihlawuhlawu a swi nga tshembisi leswaku swi ta fika emakumu.
Riririmi ro gega leri tirhisiweke ku paluxa mhaka leyi.
Mutsari u fanisa rivengo leri a ri ri kona hi nkarhi wa xihlawuhlawu ni rivengo leri nga kona exikarhi ka mfenhe na nyoka. Maendlelo lamo tano i ku tshikelela xiyimo xa le henhla xa rivengo leri a ri ri kona exikarhi ka Valungu na Vantima.
Mutsari u tirhisa rito ra "Baseleni" ku kongomisa eka valungu lava a va xanisa Vantima.
Mutsari u kombisa leswaku vanhu va huma eka rimitsu rin'we hi ku nyika xikombiso xa nsinya lowu tswalaka swiluva leswi nga na mimbala yo tala.
Ku kombisa ku tikukumuxa ka valungu mutsari u boxa leswaku va tiendla ongeti misava yi endlile hi vona. Marito lama ma paluxa vutilawuri lebyi valungu a va ri na byona hi nkarhi wa xihlawuhlawu. A va endla xin'wana na xin'wana hi ku rhandza va vutisiwi hi munhu.
Mbuyelelo lowu nga kona. Eka xitlhokovetselo lexi xitwari "a" xi vuyeleriwa ko tala. Hi xi vona xi tirhisiwile eka nhlokomhaka ya xitlhokovetselo. Xi tlhela xi vonaka eka ndzima yo sungula, A va vengane... A va vonisana .. Kasi eka ndzima ya vunharhu kona hi twa leswi: A va tikelela.. A va vhumbunuka A va tshikelela... Maendlelo lama ya mbuyelelo ku nga va ku tiyisisa leswaku mhaka ya xihlawuhlawu yi fambele makumu yi nga ka yi nga tlheli yi vuya. Kasi wun'wana mbuyelelo wu vonaka hi xitwananisi xa "hi" Leswi swi vonaka eka ndzimana ya vumbirhi xikombiso xa kona hi lexi: Hi swiluva ... Hi swisasekisi ... Hi fana ... Mhaka leyi ku nga ndlela yo hi kombisa leswaku hina vanhu hi huma eka rimitsu rin'we rin'we. Naswona hikwalaho ko huma eka rimitso rin'we a swi fanelangi leswaku hi hambana.
KUMBE
XIVUTISO XA 6: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi wanuna wa xidakwa loyi a nga koti ku tilawula naswona a ri hava vutihlamuleri
Wanuna loyi wa titsakamisela loko a etlele.
e-e Mali ya yena a yi helela ebyalweni Vana va yena a va xaniseka hi ndlala yena a ri karhi a tirha.
Loko a nwile a nga ha koti ku tilawula.
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NOVHELE
XIVUTISO XA 7: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlungwani wa tikukumuxa swi endla leswaku a tikuma a karhi a holova na munhu un'wana na un'wana efemeni hambi vanhu lava nga ehansi ka yena hi xiyimo.
A a ri xandla xa mininjhere efemeni, kambe a a ri murhangeri loyi a atshama a ri karhi a hleva vatirhi.
U venga Chavalala ku tluriusa mpimo laha a n'wi hlevaka na vanghana va yena loko va ri ebyalweni
U luka kungu ro n'wi hlongorisa entirhweni,kutani a ta kota ku thola munghana wa yena Mathebula.
U yiva cheke ya feme a ya hakela xikweleti xa Chavalala eka O.K. eTzaneen, Nyeleti loyi a ri muhlayisi wa ticheke wa khomiwa a ya pfaleriwa.
Phorisa Mlambo w a swi lavisisa ku fikela laha loyi a nga endla swona a humelaka erivaleni Hlungwani na vanghana va yena.
Hlungwani na vanghana va yena va khomiwa ivi swilo swi humela erivaleni leswaku o lava ku tiendla mulungu tanihileswi ntshaho wu vulaka swona, swa vulungu bya hava.
Valungu va byela Briggs leswaku ahlayisa Chavalala hikuva a va swi vona leswaku feme liya yi va feme hikokwalaho ka migingiriko ya yena.
KUMBE
XIVUTISO XA 8: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Ku va Hlongwane a lava leswaku Mathebula a thoriwa eka xivandla xa vuhlanganisinkulu efemeni ya PPE, a lava na leswaku ku va Mathebula a nga ta ya eYuropo ematshan'weni ya ku ku ya Chavalala.
A ndzi nga ta va na mhaka na yena hikuva hinkwerhu ndza swi tiva leswaku hi vatirhi efemeni leyi. A ndzi ta tirha ntirho ndzi tshika ku rirha munhu ku fana na leswi Chavalala a nga swi endlisa swona, ku fikela laha a nga swi vona Hlongwane leswaku a swi endli a kala a yiva cheke, a ya hakela xikweleti xa Chavalala. vvv. ( mudyondzi a nga ha nyika vonelo ra yena)
A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku mavondzo a ya hakeri. A a tshike ku tirha munhu a tirha ntirho lowu a nga tholeriwa wona/ A ndzi ta n'wi byela leswaku hambi u nga endla swilo emunyameni u ehleketa leswaku a wu voniwi siku rin'wana swi ta humela eivaleniswi vona hi mani na mani.
Rivengo. Hlongwane u venga Chavalala. Wa n'wi rhuketela handle ka Nandzu. U vula leswaku Chavalala u endla swilo a nga n'wi byeli ku ri hileswaku u va a n'wi byerile kumbe u va an'wi tivisile.
Ku pyopyiwa/ ku dakwa.
Hlungwane. Hi yena a nga hi khomela timhakankulu eka tsalwa. Hi yena a hi fambiselaka hungu laha a fambisaka mhaka yo lava ku va mulungu hambiloko swi nga yangi hi kona.vdyondzi va nga ha tirhisa na swin'wana swimunhuhatwa/ Chavalala: hi yena a nga yima na ntiyiso a nga heli matimba ku sukela loko tsalwa ri sungurile ku ya fika emakumu
I Hlongwane u tsundzuxiwa mikarhi leyo tala hi Mukhari leswaku leswi a swi endlaka a hi mhaka yinene, kambe yena wa honisa sweswo hinkwaswo.
Ku fanele ku kumeka thikithi ra xihahampfhuka, kutani Hlongwane u lava ku famba munghana wa yena Mathebula ku ri hileswaku a nga tirhi kona eka feme ya PPE. Hi ku va thikithi ri nyikiwe loyi a a fanele a ya eYuropo ku nga Chavalala ku nga ri Mathebula.
Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka. Hlongwane a endlela Chavalala vubihi a ehleketa leswaku swi nge humeli erivaleni, kambe swi hela swi humela erivaleni swi tiva hi mani na mani. v (vadyondzi va nga humesa na tidyondzo tin'wana)
KUMBE
XIVUTISO XA 9: XIVUTISO XA XITSALWANA
Mibya ya nyekanyeka : Mtombeni B.K.M
Tlhomandloti I mufundhisi wa kereke, tlhelo mutswari .
Vatswari vo tala a va ya ekaya ka yena ku ya pfuneka hi swiphiqo swo hambanahambana.
Hi mikarhi yo tala a a tshama na vana va yena laha a va byela ndlela leyi a va fanele va hanya hi yona. A va fanele va va emahlweni eka vanhu hinkwavo hi ku endla leswinene.
A a lava leswaku va endla ku rhandza ka yena.
Vana va vona vambirhi va ya eswikolweni swa le henhla, laha Nyiko a nga ya dyondzela vufundhisi tanihi tata wa yena. Kasi Madambi u vuye a dyondzela vuthicara.
Nyiko u nyikiwe kereke ya yena, kutani a tikuma a nghena ekhombyeni hi ku va a tikuma a rhandzana na N'waMdanisi, laha a nga tikuma a bihe emirini.
U tikuma a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi. Mhaka leyi yi karhate tata wa yena laha a vona yi poyila.
Ku rhandza ku hetiseka ka n'wi tsandza kutani u vuye a dlaya hi mbitsi.
KUMBE
XIVUTISO XA 10: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Mibya ya Nyekanyeka : Mtombeni B.K.M
Xisihalali. U ala leswaku Madambi a endla leswi rhandziwaka hi mbilu ya yena. U rivala leswaku rirhandzu ri aka laha ri lavaka kona.
I ntiyiso. A nga swi voni leswaku nhwana loyi hi yena a rhandziwaka hi jaha ra yena Madambi. U tsandzeka na ku vona ndlela leyi a nga vavisaka hi yona mbilu ya Madambi hikokwalaho ka mavulavulelo ya yena.
Matshunxelo ya wona a ya va nga lamanene hikuva Tlhomandloti u fe a nga si swi tiva kumbe ku swi vona leswaku ku navela ka yena ka hetiseka. Na Madambi loko a sala u va a nga swi tivi leswaku a nga endla ku rhandza ka mbilu ya yena kumbe ka tata wa yena.
A xi komberiwile leswaku xi ya khongelela n'wana loyi a a vuriwe leswaku wa vabya.
Ndza pfumela.v U rhamba mufundhisi leswaku a ta khongelela n'wana kambe a ri karhi a swi tiva leswaku n'wana a nga vabyi yena wo tirhandzela leswi yena a rhandzaka swona kumbe o lava ntsena ku nghenisa mufundhisi ekhombyeni.
Tanihi mufundhisi a lava ku hetiseka. v A tala ku byela vanhu leswaku i ntirho wa mutswari ku laya n'wana wa yena ku va a ta papalata mikhuva leyo homboloka, kambe n'wana wa yena u tlhela a ya onha munhu loyi a va khongela swin'we laha swi endlaka leswaku a tikuma a khomiwa hi tingana leto chavisa.
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA B:
KUMBE
XIYENGE XA C: NTLANGU
XIVUTISO XA 11: XIVUTISO XA XITSALWANA
Mavhavaza u tsundzuxa leswaku eswitokofeleni swa le malokhixini ku ni swidakwa leswi karhataka.
Matanato u ri Mavhavaza u lava ku tshama a lo kokololo ehositele wonge i xibodze.
Loko va ri le xitokofeleni Mutshamiwaxitulu u ndhundhuzela Matanato hi ku va a rhandzana na Rhoda.
Matanato u rhumela Malitshehlana eka Mavhavaza, kambe Mavhavaza a nga le ka tona timhaka ta rirhandzu.
Matanato u ri vavanuna lava a nga ta na vona vo kenyekenye loko va vona vavasati. U ri va chava vavasati wonge vo chava tinghala.
Matanato u lava ku hundza hi le ka Rhoda va nga si tlhelela ehositele.
Mavhavaza u tsundzuxa Matanato leswaku a va tangi eka Rhoda va tile exitokofeleni kambe Matanato wa sindzisa a vula leswaku Rhoda wa chava ku famba a ri yexe ekaya.
Matanato u lerisa vanghana va yena leswaku loko va swi lava va nga tifambela, yena wa sala.
Mavhavaza u vutisa Matanato loko a tiyisile leswaku wa sala ivi Matanato a tiyisisa.
Xilumani na yena u tsundzuxa Matanato leswaku a nga sali kambe Matanato a nga lavi no twa nchumu.
Loko vanghana va yena va tifamberile Matanato u sala a ya exiyindlwanini laha a nga landziwa hi vatsotsi va fika va n'wi tekela swiambalo hinkwaswo a sala a nga ambalangi nchumu va tlhela va n'wi ba swinene.
Matanato u lombiwa swiambalo swa Zaki, makwavo wa Rhoda leswaku a ta kota ku tlhelela ehositele.
Hakunene ku yingisa swi tlula magandzelo kun'we ni mafurha ya wona.
KUMBE
XIVUTISO XA 12: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Mavhavaza
Ximunhuhatwankulu xa tsalwa leri i Matanato. Hi yena loyi hungunkulu ra tsalwa ri kongomaka eka yena, ku fana ni ku fika eJoni a rhandzana na makwavo wa yena Rhoda, ku hlupheka entirhweni, ku tekeriwa swiambalo hi vatsotsi, ku tshika nsati N'wa-Xirhami a hlupheka a kondza a tinghenisa eka mhaka ya vudakwa na ku ya evaporofeteni, ni ku tlhelela eka N'wa-Xirhami endzhaku ka loko swilo se swi bihile a tivile na vuxaka bya yena na Rhoda.
I ntlimbo wa le ndzeni. Ximunhuhatwankulu xi lo tivangela swilo hinkwaswo leswi swi xi humelelaka. Xik. Ku rhandzana na makwavo, ku tekeriwa swiambalo na ku tshikiwa hi nsati hikwalaho ko n'wi tshika a xaniseka.
Matanato u vuyile hi le Joni ivi yena na nsati N'wa-Xirhami va ya eka muporofeta Ramudzuli va ya khongeleriwa leswaku ndyangu wa vona wu ta tshamiseka.
Xisihalali i Rhoda. Hi yena a endla leswaku timhaka ta Matanato ti nga fambi kahle hi ku n'wi nghenisa eswitokofeleni ni ku n'wi dlayisa hi vatsotsi.
Ku onhiwa ka timfanelo ta vamanana hi ku tshikiwa hi vanuna va hlupheka.
Ku onhiwa ka timfanelo ta vana. Xik. Ku tshikiwa ka n'wana Topisa hi tata wakwe Xihangalasi.
Ku hluvuriwa ka Matanato swiambalo.
Matanato u hi dyondzisa leswaku ku hambana na mindyangu hi ya kholwa eJoni swi na khombo.
KUMBE
XIVUTISO XA 13: XIVUTISO XA XITSALWANA
N'wa-Vukwele, un'wana wa vasati va Xikweni a nga yimi na yona mhaka ya ku ta ka Boneka endyangwini wa vona.
Xikweni u lava ku ya eJoni na Boneka, kambe N'wa-Vukwele a nga yimi na swona.
Xikweni wa pfumela ku hlongola vasati.
Boneka u xanisa vana va N'wa-Vusika ku nga Khetani, Khegu na Fambelani. Va arisiwa no nghena endlwini u ri va na thyaka.
Khetani wa dyondzeka a sungula ku tirha.
Xikweni u khomiwa hi mavabyi, kambe Boneka a nga na mhaka na swona, u tsakela leswaku Xikweni a fa.
Boneka u ya tshama endlwni ya mfumo eBushbuckridge, kambe a hlongoriwa hi ku tsandzeka ku hakela rente.
Hakunene makwanga ya dlayisa.
KUMBE
XIVUTISO XA 14: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Ximunhuhatwankulu xa tsalwa leri i Boneka. Hi yena loyi vukosi byi nga dzudzeka endzhaku ka loko a kumiwile a ri xisiwana, a hlayisiwa, a hlayisiwa, a kula, kambe a tlhela a jikela ndyangu lowu nga n'wi hlayisa hi ku va tekela rifuwo na ndyangu wa vona. Kambe endzhaku rifuwo ri dzudzekile a tlhela a ya kombela ku pfuniwa eka vanhu lava a nga tlnga hi vona.
I ntimbo wa le ndzeni. v Boneka hi yena a nga tinghenisa ekhombyeni ro xaniseka hi yexe hikwalaho ka makwanga yo tekela N'wa-Vusika na N'wa-Vukwele nuna wa vona na rifuwo ra yena ivi swi ya jika hi yena.
Tsalwa leri ri hava xintshunxo. Ri hela hi nyimiso laha hi nga tiviki leswaku Boneka u yi humile njhani endzhaku ko pfumala vutshamo le mutini wa Khegu eNamakgale ePhalaborwa.
Xisihalali i N'wavukwele. v Hi yena a a nga pfumeli leswaku Boneka a pfumeleriwa ku tshama endyangwini wa Xikweni endzhaku ko landziwa hi N'wa-Vukwele. Nakambe hi yena a a nga yimi na yona mhaka ya ku yisiwa ka Boneka eJoni.
Ku xanisiwa ka timfanelo ta vana hi N'wa-Vukwele loko a xanisa Boneka, hi Boneka loko a xanisa Khegu
U hi dyondzisa leswaku vavanuna a va fanelangi ku tshika vasati va vona lava va khale hikwalaho ko teka lontshwa.
NTSENGO HINKWAWO WA TIMARAKA TA XIVUTISO XA 14
KUMBE
XIVUTISO XA 15: XIVUTISO XA XITSALWANA
Misery u navela vavasati lava nga fuma hikwalaho ko feriwa hi vanuna va vona.
Elizabeth u byela Misery hi ta n'anga leyi va nge i Hadisa leyi nga na murhi wo dlaya.
Hadisa u nyika Misery murhi lowu a a fanele a wu chela ebodhleleni ra cocacola leswaku Sunday a ta nwa a fa leswaku Misery a ta kota ku fuma na swikunwana.
Hadisa u sindzisa Misery ku endla timhaka ta masangu hi ku n'wi chavisa.
Khombo ra kona cocacola yi nwiwa hi vana va Misery lava va nga fa hinkwavo.
KUMBE
XIVUTISO XA 16: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
U vulavula na Jele.
I Mafada. Hi yena a nga khomiwa hikwalaho ko tshika ku hlaya tibuku, kutani a ya xava phepha ra swivutiso, a ri karhi a swi tiva leswaku ku hava vhengele ro xavisa maphepha ya swivutiso, hi ku xisitelana na munghana wa yena Jele.
Wa le ndzeni. v A nga vangeriwangi hi munhu hi yena n'wini a nga lo endla mhaka leyi a yi tivaka leswaku a yi le nawini yo xava maphepha ya xikambelo ivi swi n'wi nghenisa ekhombyeni ro khomiwa hi maphorisa.
Xitshunxo ku ve ku khomisiwa ka Mafada hi mudyondzisi David
I mudyondzisi David. v A a nga pfumeli leswaku vadyodzi va tshika ku hlaya tibuku no endla swo huma endleleni, kasi vadyondzi vo fana na Mafada na Jele a va n'wi teka a karhata.
Ku xavisela vadyondzi byalwa hi va le khefini ya ka Zinjhiva.
Ku xaviseriwa ka vadyondzi maphepha ya vuxisi.
Ku beriwa ka vadyondzi huwa exikambelweni hi Mafada.
Mafada u hi dyondzisa leswaku hi fanele ku tilulamisela xikambelo ka ha ri na nkarhi, leswaku hi nga ngheni emiringweni
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA C: NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
GIREDI YA 12
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 20 wa tipheji.
SWILETELO
Rhanga u hlaya hi vuxiyaxiya u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwayo. Hlaya tafula ra nongonoko wa leswi nga endzeni ka phepha leri, u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke lembe leri. 3. Hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 4. Phepha leri ri na swiyenge swinharhu: Xiyenge xa A : Vutlhokovetseri (30 wa timaraka) Xiyenge xa B : Novhele (25 wa timaraka) Xiyenge xa C : Ntlangu (25 wa timaraka) 5. Landzelela swileriso leswi nyikiweke eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta. 6. Hlamula ntlhanu wa swivutiso ntsena; swinharhu eka xiyenge xa A; xin'we eka xiyenge xa B; xin'we eka xiyenge xa C. Tirhisa phepha ro tikambela u ta pfuneka ku hlawula swivutiso. 7. Loko u tsala nomboro ya nhlamulo ya wena, yi tsarise leswi yi nga xiswona eka phepha ra swivutiso. 8. Sungula xiyenge xin'wana na xin'wana eka papila RINTSHWA. 9. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi: Xiyenge xa A : ku nga va 40 wa timinete Xiyenge xa B : ku nga va 55 wa timinete Xiyenge xa C : ku nga va 55 wa timinete 10. Tsala hi vurhon'wana, swi saseka no vonaka.
Nongonoko lowu, wu ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaso. TAFULA RA NONGONOKO WA LESWI NGA ENDZENI
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo leswi hlawuriweke: hlawula switlhokovetselo swin'wana na swin'wana swimbirhi eka leswi hlawuriweke
Nomboro ya Xivutiso
Xivutiso
Timaraka
(Muhlwa)
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Xinkwa xa Hosi)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma
KUMBE
(Rifu)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma
KUMBE
(Xi rhwele ntungu hi makatla)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
NA
Switlhokovetselo swo ka swi nga hlawuriwanga: Hlawula xivutiso xin'wana na xin'wana xin'we
(A swi nga tshembisi)
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Xidakwa)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
XIYENGE XA B : NOVHELE Hlamula xivutiso xin'we
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
(Mibya ya Nyekanyeka)
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Mibya ya Nyekanyeka)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
KUMBE
(Ntlangu wa 1: Hlamba Vunwa Nandzuwe.)
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Ntlangu wa 1: Hlamba Vunwa Nandzuwe)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
Tsundzuka leswi: Eka xiyenge xa B na C, u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma.
XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso xin'we
(Ntlangu wa 2:Vukosi i mberha.)
Xivutiso xa xitsalwana
(Ntlangu wa 2: Vukosi i Mberha)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
KUMBE
(Ntlangu wa 3:Xivoni xa vutomi)
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
(Ntlangu wa 3: Xivoni xa Vutomi.)
Swivutiso swa tinhlamulo to koma swo huma eka ntsaho.
TIRHISA TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBELA LERI NGA LAHA HANSI, LESWAKU U TA KOTA KU VONA LOKO U HLAMURILE NHLAYO LEYI LAVEKAKA YA SWIVUTISO:
XIYENGE
NOMBORO YA XIVUTISO
NHLAYO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA
MFUNGHO WA GWAJU (.)
VUTLHOKOVETSERI. (a) Switlhokovetselo swa ndzawulelo.
VUTLHOKOVETSERI (b) Switlhokovetselo swa ndzawulelo.
B. NOVHELE (Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma)
C. NTLANGU (Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma)
Tsundzuka: Eka xiyenge xa B na C, u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma swo huma eka ntsaho..
XIYENGE XA A: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana swimbirhi exikarhi ka swivutso swa 1-4. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve exikarhi ka marito ya 250-300.
XIVUTISO XA 1: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka, kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona:
Muhlwa I ntungu! Hi dye naxo! I ngoma yo pfumala murhuli! Hi to swi yini? Hi endla yini? Tindlu ti muhliwile hi muhlwa- Tiko ra Afrika i switshuka ntsena Hi hava na ko fihla swilemu swa miehleketo Wu kona na le rhumbyini ra mbeleko, Wu nyenyana na phuphu ya ntima Xikontiri xi hlulekile ku tirha ntirho, Wu tsetela vuxungu bya xikontiri xa ntima, Wu munyile vun'we bya yindlu ya ntima, Siku na siku wu vumbetela ntshava. Yo! Masimu ya hina! Misava ya hina Tiko ra hina Vun'we bya hina Byi pomeriwe hi muhlwa. Le Ghana Nkrumah u be nyandhayeye; Kenyata u hlaverile a ri Kenya; Kaunda a ku na mina ndzi nghenelwe; Mashele na Mugabe va ku : "mihlolo"; Van'wana va ku celani mi dlaya hosi ya wona. Wu munyile ntundwana wa vukosi; Wu dyile mbilu ya vumunhu; Wu dyile mano; Wu tima switiko swa mindyangu; Wu ta hetelela hi ku muhlana. Wu vengana na ribye ro hatima; Wu hava n'anga; Wu hlule mimphahlo na ku vulavula, Wu lava xindzhuvo xa mona wa tihanyi; I ntungu!
SWIVUTISO:
Xitlhokovetselo lexi xi hi hlamusela hi ku onhiwa ka mikhuva na mitolovelo ya Vantima hikokwalaho ka nkucetelo wa ku fika ka valungu laha Afrika-Dzonga.
Tsavula tithekiniki ta ntlhanu ntsena, kutani u kombisa ndlela leyi mutsari a ti tirhiseke ku paluxa mongo wa xitlhokovetselo lexi hakona.
KUMBE
XIVUTISO XA 2: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela:
Xinkwa xa Hosi Vukungundwana byi tinyike matimba, Xin'wana na xin'wana xa dizeriwa. Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati. Loko u nga endli tano u ta dya ku vona. Entsindza u famba na xinkwa xa hosi. Hi le mahlweni ka nghala, U fanele u ya ni xisana, Leswaku swa wena swi ta ku fambela. Swi tano ni le magondzweni, Tinamuneti hi xava hi xavile, Hi ku chava ku tlhaviwa mathikithi, Hi bela swipitikopo mati. Hi to yini, hi hlenga vutomi. Hambi emaphoriseni ha diza, Leswaku dokete yi ta mila milenge. Mumangali u ta gidela a giderile, Nandzu wu nge pfuki wu tengiwile. Dokete yi bile magoza yo nyawula. Emitirhweni na kona swa fana. Xava nyimpfu swi ta ku lunghela U ta tlakusiwa hi ku copeta ka tihlo, Nhlokohliso wa swivutiso wo pfala mahlo. Se hi hanya ku vava.
SWIVUTISO:
Hi mitila leyi nga tluliki mune. nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Kun'wana eka xitlhokovetselo lexi mutsari u ri: "Xin'wana na xin'wana xa dizeriwa". "Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati." Maendlelo lama ma vuriwa:
a Xisasi b Ncino c Mbuyelelo wa marito
Boxa nkoka kumbe nhlamuselo ya matirhiselo ya thekiniki leyi nga eka 2.2.1, mayelana na xitlhokovetselo lexi.
Loko mutsari a tsala xitlhokovetselo, moya wa yena a wu:
a Tsakile b Ri xikarhi c Khunguvanyekile
Tsavula ntila lowu seketelaka nhlamulo leyi, u yi nyikeke eka 2.3.1.
Boxa leswi marito lama nga laha hansi ya vulaka swona eka xitlhokovetselo lexi: "Leswaku dokete yi ta mila milenge."
KUMBE
XIVUTISO XA 3: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
RIFU Rifu u na manyunyu, Kambe a wu na tinyungubyisi, Hambiloko u ri ni ntamu ni nchaviso Lava ehleketaka leswaku u muherisi, Va nga fi va nga si ku dlaya-vu. Eku wiseni ne vurhongweni, Hi xihi xifaniso xaku? Ntsakweni wena u va u ri kwihi? Mafambelo ya varhandziwa va hina a ya tsakisi, Wena u "hosi" ni matshama-a-lunghile, U tele vuxungu nyimpi ni vuvabyi, Vuxongi byaku byi enghenisela munhu vurhongo, Ku etlela kan'we hi pfuka hi ri ni vutomi byintshwa. Rifu u ni xihoxo xin'we: A wu swi koti ku hlawula nkarhi, A wuswi koti ku hlawula ndhawu, A wus wi koti ku hlawula maendlelo. U ni xivindzi; A wu chavi na vandhavezitha. U ni nswirhi; A wu chavi hambi a ri vasi na mesisi. U ni vusopfa U tiendla nguluve Loko a wu fana ni vurhongo, Loko a wu fana na xithongwana ka, Kumbe nsululwana ra swipyopyi, A swi ta antswanyana. U mbabva hikuva a wu tlheriseli loko u teka, U khamba hikuva u bvunga ni swa le makorhweni, U muluthanyi hikuva u hambanisa na varhandzani, Rifu, u nhenha! U champiyoni ya misava, A ku nge tshiki ku va ni xinkaka xo hlula wena, Vutisa Goliath
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi, hi mitila leyi nga tluliki mune.
Eka xitlhokovetselo lexi, mutsari u kombisa leswaku munhu un'wana na un'wana wa ri tiva siku a nga ta fa hi rona. Vula "Hi swona"; kumbe "A hi swona" Ivi u tshaha ntila lowu seketelaka nhlamulo ya wena.
Marito lama nga laha hansi, ya vula yini ku ya hi xitlhokovetselo lexi? "U mbabva hikuva a wu tlheriseli loko u teka"
Rifu u na manyunyu," Boxa thekiniki leyi nga tirhisiwa eka ntila lowu. Kombisa ku yelana ka thekiniki leyi na mongo wa xitlhokovetselo.
KUMBE
XIVUTISO XA 4: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA.
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela:
Xi rhwele ntungu hi makatla Lomu xi pfaka kona i swirilo, Xi vandlelele miphovo xi tshika, Xi n'walalata swikhamba ni nsimu; Xi hadahada rithavula xi lahla, Xi rhwele xivala xa vujaha. Lomu xi hundzeke kona i marhumbi; Bombo ra xona i ra xihandza matala, Ta xona ti ya hi matshanga, Vusiku ni nhlekanhi xi hlaya switiko, Misava yi tshuva dzeri ra xona. Tikweni ra xona va xi lemukile vanhwana Xi boxile swinon'wana xi mila timpapa, Xi andzisa vusweti bya vasweti. Xi tlhuva gaga xi tlolovotela xi tshika, Vanhwana va sala va phima xi bile. Xona i ntungu wa tithugamama, Marito ya xona i vurimba, Mbilu ya xona i nala wa nomo wa xona, Vumbhuri bya xona i muluthanyi wa vanhwana, Lomu xi hundzeke kona va sala va gomolana. Xona i tata wa misava, Xi tswale misava xi yi thala Mandza ya xona ya byameriwa hi sava, Xi hohlosa switshuka eswifuveni swa vanhwana, Xi rivele rito ra misava: "Jaha tsakela vuntshwa bya wena..."
SWIVUTISO:
Hi mitila leyi nga tluliki mune, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Xitlhokovetselo lexi xi fuwile hi ririmi ro gega. Mutsari u vula yini loko a ku: "Mbilu ya xona i nala wa nomo wa xona"
Hi ku vona ka wena, vanhu lava nga na mahanyelo yo fana na ya jaha leri, va nga hanya nkarhi wo leha eka manguva lawa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana nkongomelo wa xitlhokovetselo lexi hi wihi eka lavantshwa?
SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA DYONDZIWANGIKI (SWA BOHA LESWAKU U HLAMULA XIN'WE)
HLAMULA XIVUTISO XA 5 KUMBE XA 6. NHLAMULO YA XIVUTISO XA 5, A YI VE EXIKARHI KA MARITO YA 250-300.
XIVUTISO XA 5 : XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi, kutani u kombisa nkoka wa swigaririmi ni mbuyelelo wa marito leswi mutsari a swi tirhiseke ku humelerisa mongo lowu.
A swi nga tshembisi Wantima ni wo basa a va nga twanani. A va vengana bya nyoka ni mfenhe. A va vonisana maxangu va ri vamakwavo; Baseleni a tele makwanga. Leswo i van'we va lo hambana mihlovo a va swi lemuki. Hi swiluva swa misava, Hi swi sasekisi swa tiko. Hi fana ni nsinya lowu humesaka swiluva swo hambana hi muhlovo. Kambe mihandzu yona ya fana; A hi tekaneni hi fana, Hi nga vonelani ebodhleleni. Lavo basa va titekela henhla manani! A va titekela henhla onge i vaaki va misava, A va vhumbunula rivengo ku kongomisa wantima; A va vamakwavo wonge a hi vana va munhu. Leswi a va xanisa wantima a swi nga tshembisi ku antswa, A swi nga tshembisi leswaku va t a tshama kun'we ni ku khomana hi mavoko mambirhi; Nileswaku va ta va vanghanankulu; Leswo va ta dzahisana a swi nga tshembisi. Namuntlha va "hloniphana" hi ku rhandzana, Namuntlha i vanghanankulu va tiko; I va fambisi swin'we va tiko. A va ha tikiselani tanihi khale, I vakhomelani emilandzwini mhayi.
KUMBE
XIVUTISO XA 6: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela.
Xidakwa Wa byi nwa na yena bya nwi nwavo, Ku nwanyana byo "Ndzi nwi; ndzi nwi!" Xihoxo xa byona a hi xi voni hina. Muhoxi hi yena munwi. Mbuyangwana bya n'wi zonda kee! Loko a byi twile hi kona ku: Fiku-fiku! Fiku-fiku! Loko a etlele i xidziva xa nambu. Nsati o kho, bya muongori. Tingana nsati eka vanghana va yena! Loko nuna wa kona byi xalamukile u tinyuma hi yexe. Loko a nwile hinkwavo laha kaya va hangalasiwa; Loko nsati a ku wa sasa, eka nuna muonhi; O na khovoleriwa nsati wa kona. Ku lava tinyimpi munhu wa kona be! U hoxa xibakele a yimile kule. Ku biwa hi xibakele xin'we hi ye gagaga! Hi loko a nga langutangi ehenhla wa vabya. Masiku hinkwawo hi ko ku susa babalaza. Ebyaleni ko twala ku: "Chelani! Mi nge hi heti." Hala thlelo mali u khomile. Kambe vana va yena ekaya va fambisa makhwiri erivaleni. Tingana mbuyangwana u hava. Wa byi nwa kambe na yena bya n'wi nwavo.
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki ntlhanu.
Mutsari u pfa a tirhisa misavu ku hi paluxela timhaka ta nkoka. Paluxa leswi marito lama ya vulaka swona ku ya hi matirhiselo ya wona eka xitlhokovetselo. "Loko a etlele i xidziva xa nambu."
Hi ku vona ka wena xana wanuna loyi ku vulavuriwaka hi yena a a ri na vutihlamuleri eka ndyangu wa yena ke? Vula "ina" kumbe "e-e" u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
Loko va ku munhu "wa byi nwa kambe na yena bya n'wi nwavo", va vula yini?
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NOVHELE
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo to koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 7: XIVUTISO XA XITSALWANA
Ntshaho lowu nga laha hansi, wu katsakanya nkongomelo wa mutsari eka tsalwa leri. Wu hlaye, kutani u kombisa loko mutsari a swi kotile ku humelerisa nkongomelo wa yena hi ndlela leyi enerisaka:
He wena, Nsatimuni," a kariha. "U vula mina sweswo, wa swi tiva leswaku ndzi mulungu wa wena? Wa swi tiva leswaku ndzi Vasi wa wena la? Ndzi nga ku hlongola loko u ri na nomu."
KUMBE
XIVUTISO XA 8: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Chavalala a huma a famba, a rhwele saka ra tingana exikandzeni. I ntirhisano sweswi? A pfala rivanti hi voko ra gome. "Xa hlanya hi!" Ku gandzela Hlongwane. "Xi ehleketa leswaku mina ndzi ta xi nyika nkarhi wo xi yingisa? Kasi milorho ya mina a yi tali ku vula ntiyiso? Milorho ya mina yi tala ku vula ntiyiso. Loko ndzi lorha ndzi vile na nghozi ya movha a ku heli tin'hweti ndzi va ngi na yona. Se sweswi swi ta tsandza hi yini ku va norho lowu wa Chavalala wu nga vi wa ntiyiso? Swi nga tsandza kwihi? Ku kota swona ndzo fanele ndzi xi susa laha femeni. Ndzi fanele ku xi lukela mano. Ndzi fanele ku xi hlongola. Hi nomu lowu Mathebula i munhunene, hi nga tirhisana. Chavalala! xi ndzi hlambisa na timbilu loko ndzi xi vona ! Norho lowuya! Ndza wu venga. A ndzi lavi na ku wu ehleketa wu ni thyaka. Wa nunhwa. Leswi a xi nga ta hlamala hi Musumbunuku xi vona Mathebula a ta sungula ku tirha. Loko xo tshuka xo tokolo, rito ra thyaka ndzi ta xi komba maxaka! Ndza ba phela mina. Ndzi dumile le hodela. Loko mufana xi chingha ndzo ba. Ndzi ta n'wi byela na yena mufana loyi leswaku a nga tlangeli exiporweni." Chavalala ku na fika ehofisini, o teka thelefoni a fonela Nkulukumba Briggs. Ku na n'wi kuma a va a n'wi kombisa leswaku ku na ku cinca hala Giyani. Ku sukela hi Musumbunuku se ku ta va ku ri na muhlanganisi lontshwa. Tlhandlakambirhi munhu lonsthwa hi yena a nga ta ya eEurope. "Damn it!" Briggs a huwelela. "What the hell is going on with you people at Giyani?" Chavalala mhaka ya ku vulavula etikhoneni a nga yi tolovelangi, kambe a swi boha leswaku loko a sundziwa a vula swo karhi, kambe hambiswiritano hi nge swi teki ku ri ku hleva.
SWIVUTISO:
Boxa mbangu lowu mhaka leyi yi humelelaka eka wona.
Ku na dzolonga ri nga ku humeleleni laha. Hi rihi dzolonga leri naswona ri vangiwa hi mani?
Chavalala a a fanele a ya hlangana na vahlanganisikulobye. A ya hlangana na vona kwihi?
Titeke u ri Chavalala, u endliwa hi ndlela leyi Hlongwane a n'wi endla hi yona eka ntshaho lowu. A wu ta endla yini? Seketela leswaku hikokwalaho ka yini a wu ta endla hi ndlela yaleyo.
Loko Hlongwane a a ri munghana wa wena, a wu ta n'wi tsundzuxa yini?
Hi ku vona ka wena hi rihi rimitsu leri nga kona eka ntshaho lowu? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
U tiva vatirhi va yena hinkwavo. U tiva swiphiqo swa vona hinkwaswo. U tiva swihoxo swa vona hinkwaswo. Hambi va ri va Ngoveni na Nkanyani u va tiva kahle leswaku loko va chayisile ku hava siku ra mahala. U swi tiva swinene na leswaku va byi koka na Hlongwane. Loko va kala va ku "Boso", swi herile. Va swi tiva leswaku u ta va xavela byalwa. Loko a kala a vona Hlongwane a hlovile nimixo u swi tiva kahle leswaku na wona majaha lamambirhi va ambele. U karile a va byela siku rin'wana leswaku hanyele leri va ri hanyaka ri ta va tsonisa ku tlakusiwa entirhweni wa vona. Kambe a byela mani? O byela tsolo. Ku hleva na loko va ri ku tirheni u va kuma va ri ku vulavuleni hi vanhu. Mhaka ya Chavalala na Hlongwane, Mukhari u yi tiva hi vuxokoxoko hikwalaho ka majaha lawa.Siku rin'wana na rin'wna ri na tinxangu ta rona. Hambileswi vafana lava va vulavulaka hi misawu, Mukhari se u va toloverile. Wa yi twisisa mhaka ya vona leswaku yi ya kwihi. Va pfa va boxa na leti nga fanelangiki. Nkateko wa kona hi leswi laha Workshop a nga tirhiki ni vavasati.
Swivutiso:
Mutsari u vulavula hi ku hlova eka ntshaho lowu, xana u kongomisa eka yini?
I mani ximunhuhatwankulu eka tsalwa leri? Seketela nhlamulo ya wena.
Xisihalari i mani eka tsalwa leri? Hikokwalaho ka yini u n'wi teka a ri xisihalari.
Hi wihi ntlimbo lowu nga kona eka tsalwa leri naswona wu tshunxiwe njhani ?
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka tsalwa leri?
KUMBE
XIVUTISO XA 9: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo to koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
Mibya ya nyekanyeka: B. K. M. Mtombeni
Hlamusela nkongomelo wa tsalwa hi ku kongomisa eka migingiriko hinkwayo leyi nga humelela etsalweni.
KUMBE
XIVUTISO XA 10: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Mibya ya Nyekanyeka: B. K. M. Mtombeni
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Ndza ku alela Madambi, ndza ala ku amukela n'wingi wa Muqhoza vatukulu va mina va va vatukulu va Maqhoza hi tlhelo-ndza ala. Lava nhwana wa Mutsonga, va tele ngopfu, teka un'we wa vona, a nga ri nhwana wa Muqhoza. E-e ndza ala.
SWIVUTISO:
I mani a vulavula marito lama?
Hi ku twisisa ka wena tsalwa leri, xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka i xisihalali kumbe i ximunhuhatwankulu? Seketela nhlamulo ya wena.
Maendlelo ya mufundhisi ku ya hi ndzimana leyi tshahiweke u tikomba a ri munhu loyi a vonaka swilo hi tihlo rin'we. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Ndzimana leyi yi paluxa ntlimbo lowu a wu ri kona exikarhi ka Madambi na tata wa yena. Xana ndlela leyi ntlimbo lowu wu nga ntshuxisiwa xiswona wa amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Manana N'wa-Mdanisi, leswi kutani ku nga vusiku a hi ngo to khongelela n'wana loyi mi nga ndzi byela hi yena xana?" Leswi hi nga khongela loko hi sungula ku dya a hi ngo to yimanyana. Hi ta swi vona ka ndzhaku, ku nga ri ku landzelerisa swikhongelo ingi ho hela timbilu hi leswi endliweke hi Xikwembu."
SWIVUTISO:
I mani loyi a vulavula na N'wa-Mdanisi?
Hikokwalaho ka yini ximunhuhatwa lexi xi tikuma xi ri ka N'wa-Mdanisi?
N'wa-Mdanisi a a nga ri wansati wa kahle. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u ri karhi u seketela hi leswi nga etsalweni.
Swiendlo swa N'wa-Mdanisi na ximunhuhatwa lexi swi khovolela leswi mufundhisi Tlhomandloti a tikukumuxisa xiswona eka vanhu van'wana. Xana a a tikukumuxa hi ndlela yihi, naswona swiendlo swa vanhu lavambirhi swi n'wi khovolele hi ndlela yihi?
NTSENGO HINKWAWO WA TIMARAKA TA XIVUTISOXA 10
KUMBE
XIYENGE XA C: NTLANGU
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa tinhlamulo leto koma. Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400-450 wa marito. Tsundzuka loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 11: XIVUTISO XA XITSALWANA
Mavhavaza: Swambalo leswi ndzi nga vona u swi ambarile i swa wena he Matanato? Matanato : Va ndzi kanganyisile vandzuwe. Tolo loko mi ndzi siya le xitokofeleni, mi ndzi siyile ndzi nyanyukile hi ku vona Rhoda. Ndzi mi siyile ma ha hetisa leswi a mi nwa swona kutani ndzi ya exiyindlwanini kwala jarateni. Loko ndzi nghena ndzi pfala rivati, vatsotsi vo fika va ri ntlhanu. Xivutiso : Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: "Ku yingisa swi tlula magandzelo," wu tihumelerisaka ha kona eka ntlangu lowu.
KUMBE
XIVUTISO XA 12: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Matanato: A wu voni ke? Se u vulavula xinuna. U bile nhloko ya mhaka. Byi ta bava emilon'weni ya Vahlengwe. Muhlengwe a nga hundzuluki kambe u hundzuluka loko a etlele.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwa lexi xi vulavula na mani?
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbangu ya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangu lowu.
Xana ntlimbo lowu hlanganeke na ximunhuhatwankulu i ntlimbo wa muxaka muni? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
Matanato u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri.
KUMBE
XIVUTISO XA 13: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga hansi ka wona.
KHETANI: Wena Boneka u nga tshika ku timpfukirisa u ta haleno ndlwini u ta susa maguja ya wena na magoya ya wena ndzi lava ku hisa ntamu wa tatana u nga ta sala u tibombisa hi wona noyi ndzina. I khale u ri karhi u hi xanisa. Hatlisa u ta longa lexi nga xa wena! Mubedo na matafula ni hinkwaswo a ku humi nchumu ndzi ri teka lexi nga xa wena. Ndzi vula magume ntsena. Boneka: (A ya a ri karhia tisula mihloti) Ndzi karhi ndza ta buti Khetani.
Xivutiso: Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: "Makwanga ma dlayisa," wu tihumelerisaka ha kona eka ntlangu lowu.
KUMBE
XIVUTISO XA 14: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Xikweni: Mhaka yaleyo a yi nge endleki. Mina a ndzo tikurisela hi ndzexe. Ku sukela Namuntlha mi nsati wa mina a ndzi lavi ku twa nchumu. Loko mi nga swi lavi ndzi kombela mi ndzi nyika mali leyi ndzi nga mi kurisa ndzi tlhela ndzi mi cinela hi yona.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwa lexi xi vulavula na mani?
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbangu ya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangu lowu.
Xana ntlimbo lowu hlanganeke na ximunhuhatwankulu i ntlimbo wa muxaka muni? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
Xikweni u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri.
KUMBE
XIVUTISO XA 15: XIVUTISO XA XITSALWANA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga hansi ka wona.
YOO, MI NDZI TIDLELE MINO!
MISERY: (A ri karhi a timbeyambeya) Yoo, ndzi ta ya kwihi minoo! Ndzi tidlele mhanee! Yoo, mhanee! Yoo, mhanee! Ndzi ta ya kwihi mhanee! TOPISA: (Hi ku hlamala a ri karhi a hlevetela)Ma yi twa mihlolo ka maseve? U ri u lo va... Xivutiso: Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha hansi tiyisisa hilaha nkongomelo lowu nge: " Munhu a a kolwe hi leswi a nga na swona " wu tihumelerisaka hakona eka ntlangu lowu.
KUMBE
XIVUTISO XA 16: XIVUTISO XA TINHLAMULO TO KOMA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi ka wona.
Mafada : Hi ku hlundzuka.U nga ndzi endleli, nandzuwe!A ndzi ri hi wena u nga ndzi yena u ndzi hlanganisa na vafana lavaya va le Polokwane lava a va xavisa ti-question paper va ku va tirha eka exam section.
SWIVUTISO:
Xana ximunhuhatwa lexi xi vulavula na mani?
Xana ximunhuhatwankulu xa ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa mimbangu ya ntlhanu yo hambana leyi nga kona eka ntlangu lowu.
Xana ntlimbo lowu hlanganeke na ximunhuhatwankulu i ntlimbowa muxaka muni? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika xitshunxo lexi nyikiweke eka ntlangu lowu.
I mani xisihalali eka ntlangu lowu, tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku i xisihalali.
Kombisa timhaka timbirhi to kombisa ku onhiwa ka timfanelo ta vanhu eka tsalwa leri.
Mafada u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri.
NTSENGO WA TIMARAKA EKA XIYENGE XA C: NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P2 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 21 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A:
A1 SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
XIVUTISO XA 1:
Tinhlamulo
Tithekiniki
Mitila ya 2-4
Laha mutsari u tirhisile ncino ku tshikelela leswaku munhu loyi a vulavulaka hi yena a nga tshembekangi.
Ntila wa 13
Mutsari u tirhisa ntlangiso wa marito ku tiyisisa/tsotsosela leswaku jaha leri ri tisa ku vaviseka na ku xaniseka laha ri taka hi kona.
Swigaririmi
Ntila wa 6
Mutsari u tirhisile xigego ku lava ku hi paluxela leswaku laha munhu loyi a hundzaka kona ku sala ku onhakile swinene. Mutsari u tirhisile rito "marhumbi" leri vulaka ndhawu leyi a ku tshama vanhu, laha tindlu ti nga vaka ti wile. Leswi swi tiyisisa ku onha loku endliwaka hi munhu loyi.
Ntila wa 8
Mutsari u tirhisile xivulavulelo ku komba leswaku munhu loyi a nga hlawuli vanhu lava a rhandzanaka na vona.
Ntila wa 12
Mutsari u tirhisa xivulavulelo ku komba leswaku u kumisa vanhu va xisati vana a tlhela a nyamalala/ a nga va hlayisi. Mutsari u tirhisile "ku boxa swinon'wana" loko a kongomisa eka ku va a kumisa vanhu va xisati vana. U tirhisa na "ku mila timpapa" ku komba leswaku wa baleka a nyamalala ku fana na xinyenyana lexi tirhisaka timpapa.
Ntila wa 17
Mutsari u tirhisa xigego ku hi komba leswaku u tirhisa mano ku tikuma a rhandzana na vanhu lava a va onhelaka vumundzuku bya vona. Mutsari u tirhisile rito "vurimba" leri vulaka nchumu wo damarhela lowu tirhisiwaka hi varisi ku phasa swinyenyana. Leswi swi paluxa leswaku u na vuswikoti byo tikuma a kanganyisa lava a va onhelaka vutomi bya vona.
KUMBE
XIVUTISO XA 2:
Tinhlamulo:
Mutsari u vulavula hi rifu na ku hi paluxela ndlela leyi ri nga na matimba ha yona. U hi kombisa na hilaha ri fikelaka swivumbiwa kumbe vanhu va swiyimo swo hambana hakona.
A wu chavi hambi a ri vasi na mesisi.
wun'wana na wun'wana wa mitila leyi nga laha henhla
Ku tshikelela/tiyisisa matimba lawa rifu ri nga na wona./ Ku tiyisisa leswaku ku hava munhu loyi a nga lawulaka rifu./ Ku komba leswaku mutsari u vulavula a kongoma rifu; u vulavula na rona a nga ri jikajiki kumbe ku ri gega./ Ku vumba ncino emasungulweni ya swivulwa
A ri nyenyi nchumu/ a ri hlawuli rifu, ri teka un'wana na un'wana.
Mutsari u kombisa ku khumbeka hi nxaniseko/ ku tikeriwa loku vangiwaka hi rifu.
KUMBE
XIVUTISO XA 3
Tinhlamulo
Xitlhokovetselo lexi vulavula hi jaha leri nga laviki ku tirha kambe ri tihanyisa hi ku tekela vanhu swilo swa vona. Jaha leri ri endla hinkwaswo leswi hi ndlela ya tihanyi ri ri hava na ntwelavusiwana.
U hava ntwelavusiwana. Mbilu ya yena yi file ku fana na ya vanhu lava nga fa.
U twa ku vava na ku lava ku tshikelela ku va a nga enerisiwi hi xikongomelo xa swendlo swa jaha leri./ Ku tshikelela mhaka ya ku ri swi kona leswinene leswi tsotsi yi nga endlaka swona.
A nga vona vubihi bya leswi a swi endlaka kutani a hundzuka eka mahanyelo ya yena lawa yo homboloka.
KUMBE
XIVUTISO XA 4
Tinhlamulo
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi wansati loyi a nga tekiwangiki. Xa yena i ku famba a xanisa miti ya van'wana a hambanisa nuna na nsati.
A nga tirhi nchumu, namixo loko ku ri na xirhami, yena u va a ri emasaneni kasi loko ku hisa u tikuma a titshamerile endzhutini.
Yi komba ntshikelelo/ Ku tiyisisa matitwelo ya vona loko a ri kona./ Na ku chava ku vulavula timhaka to karhi loko a ri kona.
U ta vutiwa rini?"
Vamatlhari a va ku voni ke?"
Mhaka leyi a vulavulaka hi yona ya n'wi nyangatsa hikokwalaho a tirhisaka marito yo tika yo komba ku ka a nga eneriswi hi maendlelo ya munhu loyi./ U nyangatsekile.
NA
SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U HLAMULA XIN'WE)
XIVUTISO XA 5
Tinhlamulo
Mitila ya 1-2
Mutsari u tirhisile mbuyelelo wa marito ku tsotsosela/tiyisisa leswaku hakunene nchumu lowu a vulavulaka hi wona wu tlhelerile eka vinyi va wona.
Mitila ya 7-8
Mutsari u tirhisile swivulwa swa xigego leswi vulavulaka hi swiharhi swa khombo/tihanyi ku kongomisa eka vanhu lava nga teka tiko. U tiyisisa khombo/tihanyi ta vona hi ku va ringanisa na swiharhi swo fana na "mahlolwa" na "tiyingwe."
Ntila wa 15
Mutsari u tirhisile xihlambanyisi/xifananisi ku hi paluxela leswaku tiko leri a ri hlakatiwile hi vanhu lava a va ri fambisa. Tinsiva i nchumu lowu tirhisiwaka hi swinyenyana ku haha ku papalata valala/ ku tisirhelela eka valala. Tiko leri se a ra ha swi koti ku hanya ku ya hi mikhuva/mitolovelo ya rona hikokwalaho ka xirha lexi xi va ngheneleke.
Ntila wa 17
Vanhu lava a va fambisa tiko leri a va ri fambisa hi ndlela ya tihanyi, hikokwalaho mutsari u tirhisile xifananisi ku hi paluxela mhaka leyi. Magegetsu ya hala ku fana na magwaxa. Loko munhu a hariwile u twa ku vava, leswi swi nga vaka swi paluxa ku vava loku vanhu lava a va ku twa.
KUMBE
XIVUTISO XA 6:
Tinhlamulo
Xitlhokovetselo xi vulavula hi munhu loyi se a nga khalabya/khegula/dyuhala loyi a nga tirha nkarhi wo leha a fumisa van'wana kambe yena a nga vuyeriwi hi nchumu. U tsundzuxa lavatsongo leswaku ku kula i ndlela ya mani na mani. Nakambe mhaka yo tirha kambe u nga vi na nchumu a hi mhaka leyi hlamarisaka evuton'wini.
Timbyatsu.
Ku twela lavakulu vusiwana./ Ku tirha hi vutlhari loko va ha ri vantshwa.
Mbuyelo wa leswi a a swi tirha hinkwaswo a wu nga vuli nchumu eka yena. Loyi a a vuyeriwa i n'wini wa yena kumbe loyi a nga n'wi thola.
Ku tiyisisa eka leswi a vulavulaka hi swona/ ku komba leswaku leswi a vulavulaka hi swona u na ntiyiso na swona. / Mbuyelelo lowu wu komba ntikiso wa ku tshinya ka xivulavuri.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NOVHELE
XIVUTISO XA 7
A a ri na vanghana va yena lava a a hamba a hlangana na vona va nwa byalwa loko va chayisile entirhweni, laha a va tala ku bula hi timhaka ta le mitirhweni ya vona.
A a nga ri xiphemu xa Hlongwane na vanghana va yena xo nwa byalwa loko yi chayile.
Sweswo hinkwaswo a swi endla leswaku a voniwa a ri loyi a nga riki lonene, laha a a khiriwa na loko va ri entirhweni.
U ya eka Hlongwane a ya n'wi byela leswaku u lava ku ya eholweni ya Nkowankowa ku ya tihlanganisa na van'wamabindzu; u tekiwa a ri loyi a nga riki na ntirhisano.
U tekiwa a ri munhu loyi a delelaka, a faneleke ku dyiwa hi ntirho.
Loko va ri ebyalweni va kanela leswaku Mathevula a a fanele ku ya tirha efemeni ya PPE na xigangu xa yena Maria.
Mathebula hi ku va va ri vanghana a a fanele ku va yena a yaka eYuropa.
Va ya yiva cheke ku lava ku dlayisa Nyeleti na Chavalala.
Leswi hinkwaswo swi humelela loko Chavalala a ri eYuropa, Nyeleti u sala a khomiwa.
Mhaka leyi yi vange huwa laha phorisa Mlambo a nga yi lavisisa hi ndlela ya vutlhari a hela a ya huma na ntiyiso.
Hlongwane na vanghana va yena va khomiwa va ya pfaleriwa.
MAAVELO YA TIMARAKA : Vundzeni = 15
Ririmi = 5
Xivumbeko = 5
KUMBE
XIVUTISO XA 8
Tinhlamulo
Exitichini xa maphorisa xa Giyani.
U vile na xiave eka cheke leyi nga yiviwa hi Hlongwane efemeni ya
U tshikile ntirho efemeni leyi a a tirha eka yona hikuva a tshembisiwile ku ya tirha efemeni ya PPE. U hela a nga wu kumi ntirho, kutani a hlupheka. U
hetelela a khomiwa hi maphorisa hikokwalaho ka vubihi lebyi yena na vanghana vakwe va nga byi endla.
I ntlimbo wa le handle.
U tikuma a ri karhi a xaniseka hikwalaho ko yengiwa hi Hlongwane.
A a tekiwa a nga n'wi hloniphi na ku va a nga endli ku ya hilaha yena a a rhandza hakona.
E-e. I vanhu lavakulu kambe a va rhangi va kambisisa leswaku leswi va swi endlaka swi ta va nyika mbuyelo wa njhani.
I ku lava ku dlayisa Chavalala leswaku a ta hlongoriwa entirhweni.
Nyeleti u vuye a khomiwa hikuva hi yena a a hlayisa ticheke.
U nga endla swilo emunyameni u ehleketa leswaku a wu nge kumeki kambe swi tala ku hela swi ri erivaleni, swi tiviwa hi mani na mani. Leswi va nga swi kanela va ri exihundleni swi hele swi va vangela maphorisa, va va swihlekiso eka vanhu va Giyani.
KUMBE
XIVUTISO XA 9
Mibya ya nyekanyeka
A a fambisa kereke ya yena hi mfanelo kufikela laha a nga thyiwa vito ra "murisi lonene".
Siku rin'wana N'wa-Mdanisi, un'wana wa vamanana lava nghenaka ekerekeni ya yena, u n'wi komberile ku ya khongelela n'wana wa yena loyi a nga vula leswaku u hisa miri.
Nyiko u vuye a ya fika eka N'wa-Mdanisi. Loko ri ya ri karhi ri pela dyambu, u vuye a byela N'wa-Mdanisi leswaku va khongelela n'wana.
N'wa-Mdanisi u kombisile leswaku va ha ku khongela va nga si dya. Hikokwalaho ri vuye ri va pelela, Nyiko a nga si khongelela n'wana.
Mufundhisi u nghene enghozini a tikuma a etlele eka N'wa-Mdanisi, kutani namixo loko a pfuka a tikuma a ri na xiphiqo.
Swi nga si ya ekule, N'wa-Mdanisi u bihile emirini, swi boha leswaku timhaka ti humela erivaleni.
Nyiko u vuye a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi, kutani a ya nwa mhondzo a fa.
Swiendlo swa yena leswo biha swi vuye swi humela erivaleni swi tiviwa hi mani na mani.
MAAVELO YA TIMARAKA : Vundzeni = 15
Ririmi = 5
Xivumbeko = 5
KUMBE
XIVUTISO XA 10
Mibya ya Nyekanyeka
Tinhlamulo:
A a ya eka mufundhisi ku ya lava ku pfuniwa hikokwalaho ka mahanyelo lama yo homboloka ya n'wana wa yena.
Nyiko u tikuma a onhile wansati loyi a a nghena ekerekeni ya yena, leswi swi nga vaka swi vula leswaku na yena Tlhomandloti a swi n'wi tsandzile ku tshinya vana va yena. Marito lama ya hundzuka xikhovolelo.
Munhu u va a langutele leswinene eka vana va yena kambe swi nga vi tano. U lava leswaku vana va yena va endla leswinene kambe a nga swi koti. Vanhu vo tala va hanya hi swilo swo yiviwa.
A a lava leswaku nuna a hanya leswaku va ta kurisa ndyangu wa vona, va va na vana vo tala va ta tiphina hi leswi nuna na nsati va talaka ku tiphina hi swona.
Tinhlamulo
Xi dyohile hikuva xi tikuma xi etlele xi oswa eka N'wa-Mdanisi xi vuya namixo.
A a ri na vunene na ku endla xin'wana na xin'wana hi malwandla na vukheta.
Loko nuna a kombela ku rivaleriwa hi timhaka leti a nga ti endla ta vuoswi, wa n'wi rivalela leswaku ku ta va na ku rhula endyangwini wa vona.
Ematshan'wini yo fambisa rito ra Xikwembu, u tikuma a endla vuntunga ku fikela laha a onhaka manana wa xikhongelo. A a languteriwa ku va murisi lonene kambe hi yena loyi a tlhelaka a onhela vanhu lava nga eka kereke ya yena.
U onhe N'wa-Mdanisi kutani a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi laha a nga tikuma a nwile mhondzo, kutani a fa.
Hambi wo famba enkoveni, lundza ri ta vonaka. A a endla timhaka ta vuoswi exihundleni kambe swi hela vanhu hinkwavo va swi tiva.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTLANGU
XIVUTISO XA 11
Hlamba vunwa nandzuwe
Siku rin'wana Mavhavaza u komberiwile hi Mulungu ku basisa xirhapa xa swiluva.
Hikwalaho ko pfumala vutivi, u tsuvulerile swiluva a ehleketa leswaku o basisa.
Loko Mesisi a swi vona u bile nkalanga, kutani nuna wa yena a huma endlwini a fika a ba Mavhavaza hi mpama endleveni a tlhela a n'wi rhuketela.
Siku rin'wana Mavhavaza u tlherile a gembeteriwa no rhuketeriwa hi Mulungu hikwalaho ko lota mikwana ya le tafuleni.
Mavhavaza u tlherile a biwa ra vunharhu hi Mulungu a huma a baleka a nga ambalangi, a fela ku hlambela ebavhini leri a ri tekiwa ri ri ra Baas na Mesisi.
Exirhapeni xa kona a ku byariwile mihandzu na miroho kambe Matanato a a nga pfumeleriwi ku swi dya.
Na loko mihandzu yi werile ehansi a a fanele a rhanga a vikela Mulungu a nga si dya.
Loko o rholela a dya a a fanele ku biwa.
Mavhavaza a a tsoniwa na swakudya.
A a xevisiwa hi mati, chukela kumbe swinyamana swa marhumbu swi papamile ehenhla ka murhu wo basuluka.
Siku rin'wana Matanato u biwile a tlhela a khomisiwa hikwalaho ko dya nyama leyi a yi fanele yi nyikiwa ximanga loko yena a xeva hi masi.
U etlele masiku mambirhi ejele a fela nyama ya ximanga.
MAAVELO YA TIMARAKA : Vundzeni = 15
Ririmi = 5
Xivumbeko = 5
KUMBE
XIVUTISO XA 12
Hlamba vunwa nandzuwe
Tinhlamulo
Mavhavaza a a gangisa Topisa.
Hileswi a a lava ku teka Topisa loyi a a ri na n'wana na Xihangalasi.
I Matanato.
Ri tswarile mihandzu.
Mavhavaza na Topisa va tekanile va tlhela va aka muti.
U onhiwile hi Xihangalasi a tlhela a n'wi landzula.
N'wa-Xirhami a a nwa ngopfu byalwa.
Ku nga soriwi yena ntsena hi ku va a ri xidakwa.
Na yena Matanato a a fanele ku soriwa hikuva a a ri kholwa.
A a lava ku ya porofetiwa, ku khongeleriwa no tshunguriwa leswaku a ta tshika kumbe ku hunguta ku nwa byalwa.
U rhandzanile na Rhoda loyi a a ri n'wana wa makwavo.
I wa le ndzeni.
Ntlimbo wu vangiwa hi timhaka ta xigangu lexi a xi kumeke eJoni. Hi yena a nga na vutihlamuleri byo lawula mhaka leyi.
KUMBE
XIVUTISO XA 13
Vukosi i mberha
N'wa-Vusika u komberile Boneka eka kokwa wa yena leswaku a ta a ta tshama na n'wana wa yena Fambelani loko yena a ri emasin'wini.
Loko va fika eJoni Boneka u rhandzana na Xikweni va tlhela va tekana va va nsati na nuna.
Xikweni wa pfumela ku hlongola vasati va yena a sala na Boneka.
Khegu, n'wana wa Xikweni na N'wa-Vusika, u cheleriwa murhi wo dlaya eswakudyeni hi Boneka, kambe a nga dyi.
Endzhaku ka rifu ra Xikweni, Boneka u tsona vana va N'wa-Vusika mali yo ya exikolweni na xisibi xo hlantswa junifomo.
MAAVELO YA TIMARAKA : Vundzeni = 15
Ririmi = 5
Xivumbeko = 5
KUMBE
XIVUTISO XA 14
Vukosi i mberha
Tinhlamulo
U hlongoriwile hi nuna a tlhelela eka rikwavo.
Boneka u fambile na Xikweni eJoni laha va nga fika va vulavurisana kutani va va nsati na nuna.
A a n'wi rhuma eMatangari. vA a ya eku celeni ka misava.
A wu nga fanelangi hikuva a ku ri mpundzu lowu a a fanele a ya exikolweni.
Khegu a a fanele a rhanga hi ku ya exikolweni.
A ndzi ta landzelela swileriso leswaku ndzi ta kota ku hlayisiwa.
Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena.
Rigigisi u vula leswaku u lava ku teka Khegu a va nsati wa yena.
A ya amukeleki.
Khegu a a fanele a kombiwa mapoto hi va ka Rigigisi./ Boneka a a fanele a vulavula na Rigigisi va tshamile endlwini.
A a lava ku hatla a hambana na yena./ Boneka a a lava ku sala na vana va yena ntsena.
I wa ku tsoniwa swakudya na mali ya xikolo./ Ku heleriwa hi vukati
Boneka a a ri na mahanyelo yo biha/a a ri na mbilu ya biha.
Xikongomelo i ku dyondzisa vavanuna lava nga na tshengwe leswaku va nga pfumeleli xin'wana na xin'wana lexi va byeriwaka hi vasati va vona./ Tshengwe ra dlayisa.
KUMBE
XIVUTISO XA 15
Xivoni xa Vutomi
Xi tshemba nkolo.
Solly u tshembisa Sarah leswaku loko John o tshuka a swi thumbile swa rirhandzu ra vona u ta n'wi teka a va nsati wa yena.
Sarah a nga yi tivi pulani leyi a faneleke a yi endla.
Solly u byela Sarah leswaku yena a nge swi koti ku tshika nsati wa yena Rose hikwalaho ka dlakuta ro fana na Sarah.
Sarah u nwa murhi wo xixa lowu a nga nyikiwa hi Solly.
Sarah wa fa hikwalaho ko tshemba munhu ku tlula mpimo.
MAAVELO YA TIMARAKA : Vundzeni = 15
Ririmi = 5
Xivumbeko = 5
KUMBE
XIVUTISO XA 16
Xivoni xa Vutomi
Tinhlamulo
Hikuva Nokuthula u dyondzile, wa tirha/ u tirha kahle, kasi Chingisa a nga dyondzangi, o xavisa matamatisi.
U tsaleriwile papila hi Magaza a n'wi byela leswaku a nga ha n'wi lavi, a a ye eka rikwavo.
Hileswi Magaza a a ku u lava ku teka lavo dyondzeka ku fana na yena.
Swi vula ku tshamiseka evukatini.
A yi amukeleki.
N'wana Nokuthula i n'wana wa yena kutani swa yila ku va mutswari a tekana na n'wana wa yena.
Kumbe
Ku xava maphepha ya xikambelo lama nga riki wona ya lembe rero.
A swi nga fanelangi.v Ku ya hi milawu ya swikambelo, vadyondzi a va pfumeleriwi ku burisana hi nkarhi wo tsala.
A swi nga fanelangi.v Mudyondzisi a a fanele a landzelele milawu leyi tirhisiwaka loko mudyondzi a kumiwa a ri ku kopeleni.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
RIRIMI RA LE KAYA
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA XITSALWANA XA VUTLHOKOVETSERI
YO
HLAHLUVA SWITSALWANA EKA VUTLHOKOVETSERI
RIRIMI RA LE KAYA
KHUME RA
TIMARAKA
RIRIMI
Xivumbeko,Nkhulukelano na maandlalelo. Ririmi, thoni na xitayili leswi tirhisiwaka eka switsalwana
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Xivumbeko lexi andlariweke hi ndlela ya kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle swinene.
Miehleketo leyi vupfeke.
Ririmi, thoni na xitayili swi tirhiwe kahle na ku pfumala xihoxo.
Vuswikoti bya le henhla
Xitsalwana xi andlariwe kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Miehleketo leyi andlariweke kahle.
Ririmi, thoni na xitayili swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Vuswikoti bya le henhlanyana
Xivumbeko xa kahle, swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano.
Xivumbeko lexinene xa manghenelo, mahetelelo na tindzimana.
Miehleketo leyi khulukaka yi nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili i swo pfumala xihoxo.
Vumbhoni bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala miehleketo leyi khulukaka.
Swihoxo swa ririmi, thoni na xitayili.
Tindzimana to pfumala swihoxo.
Vuswikoti byo enela
Xivumbeko lexi nga na swihoxo.
Miehleketo yo ka yi nga andlariwangi kahle.
Vumbhoni bya swihoxo swa ririmi.
Thoni na xitayili swo ka swi nga fambelani na xikongomelo.
Tindzimana leti nga na swihoxo.
Vuswikoti bya madyondza
Maandlalelo yo tsana na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi.
Swihoxo swa ririmi na matsalelo yo hoxeka ma endla xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Tindzimana leti nga na swihoxo.
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi fikeleriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya xivumbeko kumbe maandlalelo.
Rirmi ro tsana, xitayili na thoni swo ka swi nga ri kahle.
VUNDZENI
Nhlamuselo ya nhlokomhaka, vundzeni bya nkanelo na ku twisisa xitlhokovetselo
VUSWIKOTI BYA LE HENHLA NGOPFU
Vundzeni byo hlawuleka, swiyenge hinkwaswo swi fikeleriwile.
Mahlamulelo ya vuswikoti bya le henhla: 90% + . Miehleketo ya le henhla swinene: 80 - 89%.
Miehleketo ya kahle leyi seketeriwaka hi vumbhoni byo huma eka xitlhokovetselo.
Matwisiselo ya kahle ya xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYA LE HENHLA
Vumbhoni bya le henhla bya nhlokomhaka byi hlamuseriwile, swiyenge hinkwaswo swi fikeleriwile.
miehleketo ya kahle yi nyikiwile yi huma eka xitlhokovetselo.
Matwisiselo ya kahle ya xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYA LE HENHLANYANA
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka kahle.
Vuxokoxoko byo tala lebyi amukelekaka.
Miehleketo yin'wana ya amukeleka, kambe vumbhoni byo seketela a byi ringanelangi.
Ku kombisa ku twisisa xitlhokovetselo.
Vundzeni lebyi faneleke, kambe ku pfumaleka miehleketo hi vuenti.
Miehleketo yin'wana ya kahle ku seketela nhlokomhaka.
Miehleketo yo tala yi kaneriwile, kambe yi pfumala ku khorwisa.
Masungulo na matwisiselo ya tsalwa na xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYO ENELA
Vuswikoti byo enelanyana ku nyika tinhlamulo.
Miehleketo yitsongo ku seketela nhlokomhaka.
Nkanelo wo ka wu nga khorwisi na vumbhoni byo ka byi nga enelangi byo huma eka xitlhokovetselo.
A nga twisisangi xitlhokovetselo mudyondzi.
VUSWIKOTI BYA MADYONDZA
Matwisiselo yo ka ya nga ri kahle ya nhlokomhaka.
Ku vuyelerisa miehleketo yo ka yi nga ri kahle.
Ku pfumaleka ka vundzeni byo enela.
Nkanelo wo pfumala nseketelo.
Mudyondzi a nga twisisangi tsalwa kumbe xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYO KA BYI NGA FIKELELANGI
Mahlamulelo ya komba vuxaka na nhlokomhaka, kambe a swi olovi ku landzelela miehleketo leyi kaneriweke.
Ku tsandzeka ku hlamula xivutiso, miehleketonyana leyi boxiweke yi pfumala vumbhoni byo huma eka xitlhokovetselo.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA XITSALWANA XA NOVHELE, NTLANGU NA SWIRHUNGULWANA
YA KU HAMBANA KA MAAVELO YA TIMARAKA EXIKARHI KA NKOKA WA MAHUNGU NA XIVUMBEKO, KU KATSA NA MATIRHISELO YA RIRIMI.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa matsalwa
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 15 wa timaraka
Nhlamuselo ya nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu: 80 - 89%.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili , thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½ - 11Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambanahambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
- 7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela.
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 10 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 6Â½ wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4
Â½ - 8Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka.
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
- 5Â½ wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
- 7 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
- 4Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½ - 5Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Vuswikoti bya madyondza
- 3Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 4 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byitsongo ni nhlokomhaka.
Vumbhoni byo tsana bya xivumbeko lexi kunguhatiweke bya pfumaleka. Vumbhoni lebyi nyikiweke a byi na nseketelo wo huma eka tsalwa.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 2Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ririmi ro tsana. Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
<fn>Xitsonga HL P2 Feb-March 2010.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 21 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Rhanga u hlaya swiletelo u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 3 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke lembe leri.
Hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula.
Papila leri ri na swiyenge SWINHARHU:
XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C:
Vutlhokovetseri
Novhele
Ntlangu
Landzelela swileriso leswi nyikiweke eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula NTLHANU WA SWIVUTISO NTSENA, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B, XIN'WE eka XIYENGE XA C.
Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 4 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo.
Nombora tinhlamulo ta wena tanihileswi ti tsarisiweke xiswona eka phepha ra swivutiso.
Sungula xiyenge xin'wana na xin'wana eka papila RINTSHWA.
Tsala hi vurhon'wana, swi saseka no vonaka, u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi.
XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C:
ku nga va 40 wa timinete ku nga va 55 wa timinete ku nga va 55 wa timinete
TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI
Nongonoko lowu wu ta pfuna wena mukamberiwa ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro.
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI
A1: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO:
Nomboro ya
Xivutiso
Xivutiso
Timaraka
Xi rhwele ntungu hi
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
KUMBE
KUMBE
NA
A2: SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO:
Hlawula xivutiso xin'wana na xin'wana XIN'WE
Tiko ri vuyile - Salani VD
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
XIYENGE XA B: NOVHELE
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
KUMBE
Mibya ya nyekanyeka -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Mibya ya nyekanyeka -
KUMBE
XIYENGE XA C: NTLANGU
Hlamba vunwa nandzuwe -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Hlamba vunwa nandzuwe -
KUMBE
Vukosi i mberha - Ndlovu P
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Vukosi i mberha - Ndlovu P
KUMBE
Xivoni xa vutomi -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Xivoni xa vutomi -
Tsundzuka leswi: Eka xiyenge xa B na C u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma. Loko u hlamula xa xitsalwana eka B, hlamula xa xikambelantwisiso eka C. Loko u hlamula xa xikambelantwiso eka B, hlamula xa xitsalwana eka C.
TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO
Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju ku kombisa leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.
Tafula ra nongonoko wo tikamba.
XIYENGE
NOMBORO
YA XIVUTISO
NHLAYO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA
MFUNGHO
WA
A. VUTLHOKOVETSERI
a Switlhokovetselo swa ndzawulelo
b Switlhokovetselo swo ka swi nga ri swa ndzawulelo
B. NOVHELE
Xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso
C. NTLANGU
Xitsalwana kumbe swivutiso swa xikambelantwisiso
Tsundzuka: Eka xiyenge xa B na C u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI
A1: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
SWILETELO
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve exikarhi ka marito ya 250 - 300.
XIVUTISO XA 1: XITSALWANA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela.
Lomu xi pfaka kona i swirilo,
Xi rhwele xivala xa vujaha.
Lomu xi hundzeke kona i marhumbi;
Bombo ra xona i ra xihandzamatala,
Ta xona ti ya hi matshanga,
Vusiku na nhlikanhi xi hlaya switiko,
Misava yi tshuva dzeri ra xona.
Tikweni ra xona va xi lemukile vanhwana,
Xi boxile swinon'wana xi mila timpapa,
Xi andzisa vusweti bya vasweti.
Vanhwana va sala va phima xi bile.
Marito ya xona i vurimba,
Marito ya xona i nala wa nomo wa xona,
Vumbhuri bya xona i muluthanyi wa vanhwana,
Lomu xi hundzeke kona va sala va gomolana.
Xona i tata wa misava,
Xi tswale misava xi yi thala,
Mandza ya xona ya byameriwa hi sava,
Xi hohlosa switshuka eswifuveni swa vanhwana,
Xi rivele rito ra misava;
Jaha tsakela vuntshwa bya wena ...''
XIVUTISO:
Mutlhokovetseri tanihi muvatli loyi a tirhisaka switirhisiwa swa yena swa vuvatli, yena u tirhisa ririmi ku hi paluxela ku titwa kumbe hungu ra yena. Leswi swi tikomba hi mitila na swiphemu leswi nga tikisiwa. Tirhisa tithekiniki leti nga eka mitila ya 2 - 4 na 13; tlhela u hlawula swigaririmi swimbirhi ntsena eka mitila ya 6, 8, 12 na 17 kutani u hlamusela leswi mutsari a humelerisaka xiswona hungu ra xitlhokovetselo.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Rifu u na manyunyu,
Kambe a wu tinyungubyisi,
Hambiloko u ri na ntamu na nchaviso.
Va nga fi va nga si ku dlaya-vu.
Eku wiseni ne vurhongweni,
Hi xihi xifaniso xaku?
Ntsakweni wena u va u ri kwihi?
Mafambelo ya varhandziwa va hina a ya tsakisi,
Wena u ''hosi'' na matshama-a-lunghile,
U tele vuxungu, nyimpi na vuvabyi,
Vuxongi byaku byi enghenisela munhu vurhongo,
Ku etlela kan'we hi pfuka hi ri na vutomi byintshwa.
Rifu u na xihoxo xin'we:
A wu swi koti ku hlawula nkarhi,
A wu swi koti ku hlawula ndhawu,
A wu swi koti ku hlawula maendlelo.
U na xivindzi;
A wu chavi hambi a ri vasi na mesisi.
U na vusopfa,
U tiendla nguluve.
Loko a wu fana na vurhongo,
Loko a wu fana na xithongwana-ka,
Kumbe nsululwana ra swipyopyi,
A swi ta antswanyana.
U mbabva hikuva a wu tlheriseli loko u teka,
U khamba hikuva u bvunga na swa le makorhweni,
U muluthanyi hikuva u hambanisa na varhandzani,
Rifu, u nhenha!
A ku nge tshuki ku vile na xinkankanka xo hlula wena,
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki mune.
Tsavula ntila wun'we eka xitlhokovetselo lexi lowu hi kombaka leswaku rifu a ri yi hi xiyimo xo karhi.
Mbuyelelo wa xiaki ''u'' eka mitila ya 28, 29 na 30 wu hi paluxela yini eka xitlhokovetselo lexi?
Xiya ntila wa 23. Xana mutsari u hi paluxela yini loko a ku: ''U tiendla nguluve''?
Hi ku vona ka wena mutsari u titwa njhani mayelana na rifu?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Na xivokwana xaku xa vusiwana exikhwameni,
Swikunwana na swo' swi rhangile khale,
Xinkwanyana xo dlaya swimbutana xi kwala nyongeni.
U kanganyisa vanhu timali ta vona,
U teka u ri hava mpfumelelo,
O, makwerhu wanga,
A wu tsotsi, u ntlunya,
Ntlunya wo hetelela.
U tsakisiwa hi yini ku vona vanhu va xaniseka?
Va xanisiwa hi wena,
U kutsa rhambu ra nhloko ri kala ri ku bi!
Nhloko yi vava yi vavela ku xanisa warikwerhu,
Na mbilu yaku ya le masirheni,
Xiphukuphuku lexi!
Hluvula tintangu loko u khudzehela.
Oho, xiyutha lexi!
Hikokwalaho ka yini u nga tirhisi nhloko ku pfuna tiko?
U ololoxa laha ku gombonyokeke?
Tiko leri ri lava lavo tanihi wena,
Ri pfune ri ta ku pfuna-vu.
Kwalaho u ta tlhomiwa risiva,
Vito ra wena ri ta twarisiwa eka vamatiko,
Mikateko yi ta ta hi masaka.
Tsotsi ku hava laha,
Xigevenga ku hava laha,
Khamba ku hava laha,
Noyi ku hava laha,
Ku lo tala mitlunya yo tirhela Sathani.
Lava nga xa emahlweni va twela van'wana vusiwana,
Valavo hi lavo tlhariha,
Swo thyakisa maxuka.
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki mune.
Tsavula ntila wun'we lowu kombisaka leswaku munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena u tifumisa hi swilo swo ka swi nga ri swa yena.
Xiya ntila wa 19. Xana mutsari u hi paluxela yini loko a ku: ''Na mbilu yaku ya le masirheni.''?
Xiya mitila ya 23 na 24. Mbuyelelo wa mfungho wa xivutiso wu kombisa yini ku ya hi matitwelo ya mutsari?
Ku ya hi nhlohlotelo wa xitlhokovetselo lexi, munhu loyi a endlaka swilo swo biha loko a heta ku hlaya xitlhokovetselo lexi, a nga titwa njhani?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela:
Hi chava na ku bula xitswatsi loko u ri kona.
Hi chava ku ku dlaya tindleve,
Hi ta tikhoma ku fikela rini?
U ta vutiwa rini?
Loko swi nga ri tano, u ta helela kwihi?
U tsakela swona,
Wo nyenyiwa ke?
Vamatlhari a va ku voni xana?
Kasi u lo yini wena?
Ku sale wena,
Kho, ku jika na masana na mindzhuti!
A wu na xo xi endla,
Matsalwa ya tsandzile.
Ku vuriwa mhani ke?
A wu swi lavi?
U ehleketa yini loko ri xile?
U yimela timhaka ta wena.
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki mune.
Mutsari u vula yini loko a ku: ''Kho, ku jika na masana na mindzhuti!''?
Thekiniki leyi tirhisiweke eka mitila leyi nga laha hansi, leyi paluxiwaka hi swiphemu leswi nga tikisiwa, yi tirha yini eka xitlhokovetselo lexi?
Hi chava na ku bula xitswatsi loko u ri kona.
Hi chava ku ku dlaya tindleve,
Hi ta tikhoma ku fikela rini?
Tsavula mitila endzimaneni leyi, leyi kombaka leswaku munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena laha a nga tekiwangi.
Mutsari wa xithlokovetselo lexi u titwa njhani?
NA
SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U HLAMULA XIN'WE)
Hlamula xivutiso xa 5 kumbe 6.
Nhlamulo ya xivutiso xa 5 a yi ve exikarhi ka marito ya 250 - 300.
XIVUTISO XA 5: XITSALWANA
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzeleka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona.
Tiko ri vuyile - VD Salani
Tiko ri vuyile eka venyi va rona va ntiyiso,
Tiko ri vuyile emavokweni lamo hlawuleka,
Tiko ra hina ri tsavuriwile exidziveni lexo enta.
Ri vuyerile endleleni leyinene.
Tiko ra hina a ri phangiwile hi mahlolwa ya timbilu ta lunya,
Tiko leri a ri vutliwile hi mahlolwa ya timbilu to bola,
Mavala yo vika vuntswaka.
Tiko ra hina a ri hluviwile vutsenga lebyiya bya vumbhuri,
Vumbhurinsuku lebyo vangama na le ndzhandzheni,
Vumbhuririhlaza lebyo phamela swivumbiwa hinkwaswo,
Tiko leri a ri juviwile tinsiva ta vuxongi bya xihloni.
Magwavava a ya hi fuma hi mihlana,
Mihlana ya magegetsu wonge ya ngwenya,
Mindzheko leyi a yi kihlanyile hi vulombe,
Tiko ri vuyile, ahee! Kambe ri hlampfunyiwile.
A ra ha ri thugamama, madzamu ya rona a ya ha tontswanga,
A hi kokeni masiku hi khomanisa tinhloko,
A ku na un'wana la nga ta hlakula byanyi emavokweni ya hina!
XIVUTISO:
Tithekiniki na swigaririmi leswi mutsari a swi tirhisaka, swi pfuneta ku paluxa hungu ra yena. Tirhisa tithekiniki leti nga eka mitila ya 1 - 2, tlhela u hlawula swigaririmi swimbirhi ntsena eka mitila ya 7 - 8, 15 na 17 ku kombisa hilaha mutsari a hi paluxelaka hungu hakona.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta xi landzela.
U nga tinyungubyisi wena lontsongo.
U nga hleki timbyatsu ta mina.
Matimba ku hava, u nga hleki,
A hi fenya, i ntiyiso,
Ntiyiso wa ndlela ya ntumbuluko.
U nga hleki,
A ndzi endlangi ha vomu.
Ndzi tirhile khuntlhanu wa malembe,
Ndzi badhla nyuku na matimba,
A ndzi na ndhivilichi laha ndzi nga kona.
Ndzi tirhile,
Ndzi hola ku fumisa hosi yanga,
Mina ndzi wa ndzi rhwala mpingu wa vusiwana.
U nga hleki,
SWIVUTISO:
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki ntlhanu.
Tsavula rito leri kombisaka leswaku nhlonge ya munhu loyi a vulavulaka a yi debyile hikwalaho ka vudyuhari.
Mudyuhari loyi a vulavulaka eka xitlhokovetselo lexi u tikomba a navelela vantshwa leswinene. Boxa dyondzo leyi a yi kombisaka vantshwa eka xitlhokovetselo lexi.
Mutsari u hi paluxela yini loko a ku: ''Ndzi hola ku fumisa hosi yanga''?
Mbuyelelo wa swiphemu leswi nga tikisiwa wu hi paluxela yini eka xitlhokovetselo lexi?
U nga tinyungubyisi wena lontsongo.
U nga hleki timbyatsu ta mina.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NOVHELE
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa xikambelantwisiso.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Tsundzuka: Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 7: XITSALWANA
Ntshaho lowu nga laha hansi wu katsakanya mavondzo lawa Hlongwane a a ri na wona eka Chavalala, loyi a va tirha swin'we efemeni ya PPE eGiyani. Wu hlaye, kutani u hlamusela xivangelo xa mavondzo lawa na makumu ya swendlo swa Hlongwane.
Chavalala xona ku vuya hi le ntsungeni xi to fika hi ku qhavuleriwa hi timpecani. Xi to na ku jaja, eOR Tambo xo xewetiwa hi gondolo. VaBriggs lava a va xi khoma hi voko ra tandza a va nga nyumi? A ndzi nga hleki mina loko ndzi va vona va omile na swihlakahla hi ku hlamba na ku nyuma? A va ndzi tivi mina m'fana ka Zinjhiva,'' Hlongwane a tibyela. ''A ndzi chacheriwi marhonge mina.''
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Chika!'' ku huwelela phorisa leri a ri chayela vhene, ri khomile rivanti. Ri n'wi koka hi hembe. Maphorisa ya kwala xiticini xa Giyani ya yima hi lahaya ya hlalela. Ya khwenutana kunene. Mambirhimanharhu a ya khomile swibamu ku yimela xin'wana na xin'wana lexi nga humelelaka. Yi jitama ngwenya. Ku rhanga khwiri ri ku mbuxu! Phorisa lera xibamu ri ta hi le ndzhaku. Lera muchayeri ri n'wi khomile hi hembe.
A hi ye!'' ku vula phorisa leri n'wi khomeke hi hembe. ''Hatlisa! Lexa ntshiva wa wena xi ta thamba la' ka hina.'' Va nghena endzeni ka xitici. Lava nga sala le handle va sala va vutisana kunene ...
A wu xi tivi xijita lexiya?'' ku vutisa phorisa rin'wana. ''I sejeni Mkhonto lexiya xo duma hi ku khoma le Mhala. Lerin'wana onge i Mbowana.'' ''Mkhonto xa ala,'' ku vula rin'wana, ''u swi vonile leswaku xi n'wi koke njhani hi hembe?'' ''Mkhonto!''
SWIVUTISO:
Mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona laha yi humelela kwihi?
I mani loyi ku vulavuriwaka hi yena eka ntshaho lowu?
I yini lexi endlaka leswaku munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena laha a tikuma a ri eka ndhawu leyi a nga eka yona?
Munhu loyi ku kongomisiwaka eka yena endzimaneni leyi nga laha henhla u languteka a ri na khombo, boxa lexi endlaka leswaku ku vuriwa leswaku u na khombo.
Ximunhuhatwa lexi ku vulavuriwaka hi xona laha xi na ntlimbo. Xana ntlimbo lowu i wa le handle kumbe i wa le ndzeni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Ximunhuhatwa lexi a xi tirhisana na Hlongwane. Xana Hlongwane yena u helele kwihi?
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mundzuku roleri xaka ndza xi landza, ndzi ta xi tlhava hi defamation of character,'' ku vula Hlongwane. ''Ndzi lava ku xi frastreta xi kala xi famba.'' ''Mhaka ya cheke hi nga yi rivali phela,'' ku vula Maceke. ''Yo fanele yi tekiwa mundzuku roleri ri xaka.'' ''Se hi yi teka njhani?'' ku vutisa Hlongwane. ''Loko xi ri ku nweni ka tiya masiku yo tala xi siya ticheke na tibuku xi ya tshama na Sasavona,'' ku vula Maceke. ''Swi lava hi nkarhi wolowo. A ndzi lavi ku rhumisa,'' ku vula Hlongwane. ''Se loko yi tekiwile yi ya hakela hi mani?'' Ku miyeriwanyana. Va langutana. ''Maria a nga ya hakela.''
SWIVUTISO:
I mani loyi a a fanele a landziwa hi siku leri landzelaka naswona a a landzeriwa yini?
Vanhu lava vulavulaka laha va nga va vanhu lava nga na vutihlamuleri ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikwalaho ka yini va lava ku ya hakela xikweleti xa Chavalala hi cheke leyi ku vulavuriwaka hi yona?
Loko Hlongwane a yivile cheke, ku humelerile yini hi Nyeleti xana?
U dyondza yini hi maendlelo ya vanhu lava? Seketela nhlamulo ya wena.
KUMBE
XIVUTISO XA 9: XITSALWANA
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa xikambelantwisiso.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Tsundzuka: Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa tinhlamulo to koma eka XIYENGE XA C.
Xiya xivuriso lexi nga laha hansi, kutani u hlamula xivutiso lexi nga ta landzela.
Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka''
XIVUTISO:
Kombisa ntiyiso wa xivuriso lexi u kongomisa eka leswi nga humelela Nyiko Tlhomandloti. Seketela nhlamulo ya wena hi leswi nga etsalweni.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Munhu wa xinuna u tlhaviwile hi mukwana exifuveni hi tlhelo ra ximatsi ehenhla ka vele. Ngati a yo senga kunene. Nuna wa vanhu a a wile hi xikosi, yin'wana ngati a yi xiririkela etindleveni, leyi a yi huma hi le matlhelo ka nomu. Lahaya hansi a ku tele hi ngati ongeti i vuvendze bya homu. Leswi a a wise xiswona a swi nga kombi vutomi.''
SWIVUTISO:
Xana munhu wa xinuna loyi ku vulavuriwaka hi yena laha i mani?
Hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini a yile eka mufundhisi.
Tlhomandloti u sola vatswari lava a nge va tsandzeka ku tshinya vana va vona. Mhaka leyi yi tlhela yi vuya hi yena loko nkarhi wu ri karhi wu famba. Xana yi vuya njhani hi yena?
Kun'wana loko tsalwa ri ya emahlweni mutsari u ri: ''Munhu u byala kwembe ku mila rhanga, a tshovela laha a nga rimangiki kona.'' Nkoka wa marito lawa ku ya hi tsalwa leri hi wihi? Hlamusela.
Nsati wa wanuna loyi a nga tlhaviwa hi mukwana u rila ku tlula mpimo. Xana hikokwalaho ka yini a rila hi ndlela leyi?
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Manana Munene, mana wa vana va mina, nkatanga, ndzi khongelele, ndzi endlele xikhongelo, ringeta ku ndzi kutsula emalangavini ya ndzilo lowu ndzi ngheneke eka wona, ndza tshwa, ndza pfurha, ndzi wele endzeni ka khele ra tihele ndza ha hanya laha misaveni.''
SWIVUTISO:
I mani loyi a vulaka marito lawa?
Hikokwalaho ka yini ximunhuhatwa lexi xi vulavula hi ndlela leyi?
Vito ra Manana Munene ri fambelana na swendlo swa yena. Seketela mhaka leyi u ri karhi u kongomisa eka leswi nga kona etsalweni.
Nyiko a a vuriwa ''Murisi lonene'' hi lava a va nghena kereke ya yena. Marito lawa ya languteka ya ri xikhovolelo. Ya va xikhovolelo hi ndlela yihi? Hlamusela.
Xana Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti u helele kwihi? Hlamusela.
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka hikokwalaho ka maendlelo ya Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTLANGU
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa xikambelantwisiso.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Tsundzuka: Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, hlamula xivutiso xa xikambelantwisiso eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 11: XITSALWANA
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
MATANATO:
Loko ndzi languta puleti ya kona, ndzi languta na nyama leyo koka marha, ndzi languta na murhu lowo nuhela kheri na tinyala, ndzi ehleketa leswaku wu ya dyiwa hi ximanga kasi mina ndzi ya pfuvela hi vuswa na mati. Ndzi sungula ku ngheniwa hi ndzingo.
XIVUTISO:
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla, paluxa hilaha timfanelo ta ximunhu ta Matanato na Mavhavaza ti nga onhiwa hakona hi Valungu lava a va tirha eka vona hikwalaho ka nhlohlotelo wa xihlawuhlawu.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mavhavaza:
Topisa:
Rhanga va koka na vana va rona, ku vurile vatolo. Mina a swi ndzi kanakanisi. Loko va ka n'wina va pfumela, ndzi ta endla timfanelo ta mina hinkwato ku ya hileswi va swi lavisaka xiswona.
Se n'wina vana va n'wina va le kwihi?
SWIVUTISO:
Xana bulu leri a ri kongomile kwihi exikarhi ka swimunhuhatwa leswimbirhi?
Xana ku koka rhanga na vana va rona swi vula yini?
Hikwalaho ka yini Mavhavaza a tirhisile xivuriso lexi?
I mani a nga tivanisa Mavhavaza na ximunhuhatwa lexi a vulavulaka na xona xana?
Xana bulu ra Mavhavaza na ximunhuhatwa lexi ri tswarile mihandzu ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa ntlimbo lowu Topisa a hlanganeke na wona loko a nga si kumana na Mavhavaza.
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
MATANATO:
N'WA-XIRHAMI:
Mi vitaniwile hi mina. Ndzi mi vitanela mhaka yo endla leswaku hi lulamisa swilo leswi nga onheka na leswi swi karhi swi onhakaka laha kaya. N'wa-Xirhami i khale a humile endleleni. Swilo swakwe hinkwaswo swi phewile.
SWIVUTISO:
Hikwalaho ka yini Matanato a ku N'wa-Xirhami i khale a humile endleleni?
N'wa-Xirhami u ri: ''A swi phewangi tlhelo rin'we kambe swi phewile matlhelo hinkwawo.'' Xana u twisisa yini hi marito lawa?
Boxa xikongomelo xa N'wa-Xirhami xo lava leswaku yena na nuna va ya eka muporofeta Ramudzuli.
Mhaka ya vugangu bya Matanato na nsati wa le Joni yi khomisa tingana. Hikokwalaho ka yini yi khomisa tingana xana?
Xana ntlimbo lowu Matanato a nga na wona mayelana na nsati wa yena wa xitekwa i wa le ndzeni kumbe i wa le handle? Seketela nhlamulo ya wena.
KUMBE
XIVUTISO XA 13: XITSALWANA
VUKOSI I MBERHA - P Ndlovu
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
Leswi hi swona u nga lo tilavela. Vatsonga va ri ximitantsengele xi tshemba nkolo. Loko se a ku dyisa mbitsi u nga ha hi sumeli hina vaXikweni. Hi swona leswi va swi vulaka leswaku i ku tivungela mitwa u yi vuyisa emutini yi tlhela yi tlhava wena n'wini wa yona.
XIVUTISO:
Hlamusela hilaha Xikweni, xikan'we na N'wa-Vusika va tivungeleke mitwa hakona yi tlhela yi tlhava vona vini va yona.
KUMBE
VUKOSI I MBERHA - P Ndlovu
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
KHEGU:
KHEGU:
A vitana Khegu. Ku na wena Khegu!
A bohanile Leswi u nge mhanitsongo xana mhanihulu u ta va kombeta naa?
A ndzi lo rivala, mhani.
Teka barha u ya cela misava ...
SWIVUTISO:
Xana mana wa Khegu wa xiviri a a ri kwihi?
Hlamusela ndlela leyi Boneka a kumeke vukati ha yona.
Xana Boneka a a rhuma Khegu ku ya kwihi naswona ku ya endla yini?
U nga vula yini hi nkarhi lowu khegu a a fanele a ya cela misava ha wona?
Wena a wu ta endla yini loko u tikuma u ri eka xiyimo xo fana na lexi Khegu a hlanganeke na xona?
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mina a ndzi zi ndzi lava ku nghena endlwini, ndzi tise nhwana loyi mi n'wi vonaka. A nga yimangi kahle. U ri i swa kwala mutini walowu. Leswi a nga te tani i n'wana wa sesi wa mina. Tata wa yena u te ndzi nga vuyi na yena a nga ta n'wi dlaya. Wena wa nhwanyana mapoto hi lawaya. (A kombetela xipotwana xin'wana xa khale.) U nga sali u endla vulolo, ka swekiwa la hi le vukatini.
SWIVUTISO:
Rigigisi u vonaka a ri na vutihlamuleri. Seketela hi leswi nga etsalweni hi nkarhi lowu a a vulavula na Boneka.
Xana maendlelo ya Boneka ya amukeleka loko va ri eka Rigigisi ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikokwalaho ka yini Boneka a yisile Khegu evukatini hi xihatla?
Hi wihi ntlimbo lowu Khegu a nga hlangana na wona etsalweni?
Hi ku vona ka wena Boneka a a ri munhu wa mahanyelo ya njhani?
Nyika xikongomelo xa tsalwa leri hi ku ya hi vutomi bya Xikweni.
KUMBE
XIVUTISO XA 15: XITSALWANA
Ntlangu: ... Xi tshemba nkolo.
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
Hi ku hlamala
Ma yi vona nyoka! Kasi u toya Solly? U ri a wu lavi ti-problem kanjhani hikuva ve ri muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena? Se wena u ta swi endlisa ku yini?
Hi ku koya
Kasi ndzi muhloti mina loko ndzi ri tani? Kasi u ndzi tekisa ku ...
XIVUTISO:
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, paluxa hilaha Sarah a ngheneke ekhombyeni hakona.
KUMBE
NTLANGU: ... Ti le tilweni
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Hi nsindziso
U nga tikarhati my girl, tlhelela kwale ka n'wina hikuva mina a ndza ha ri na ndhawu ya wena sesi! Ndzi tikumele vo antswa!
A ri karhi a rhurhumela hi ku hlundzuka
Ku antswa u vula yini? Swi nge endleki sweswo, u ndzi teke hi nawu; a ndzi tshikiwi hi mapapila mina! Na nguluve leyi ya wena a yi nga ku etleli la mutini wa mina namuntlha, hi le ka mina la!
SWIVUTISO:
Hikokwalaho ka yini munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena a vuriwa wo antswa?
Hikwalaho ka yini Chinghisa a ku a nge tshikiwi hi mapapila xana?
Xana xivangelo xa ku tshikiwa ka Chinghisa i yini?
Kun'wana kwala ndzeni ka tsalwa, Nokuthula u ri: ''A ndzi nga kholwi leswaku ndzi nga byi khadlanya hi ndlela leyi laha ka Cawuke.'' Xana ku byi khadlanya swi vula yini?
Boxa ntlimbo lowu Magaza a nga hlangana na wona endzhaku ka malembe loko a tshikanile na Chinghisa.
Xana ndlela leyi Magaza a yi tirhiseke ku ololoxa ntlimbo wa yena ya amukeleka ke? Nyika vonelo ra wena.
NTLANGU: Kasi rona hi rihi?
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Hi ku sandza a ri karhi a nwa biya
Phela hi dyona That's right dyi nga ndzi onhela siku hi ku phika ro ndzi tlhava hi swivutiso loko dyi ri ku cheleni ongeti dya ndzi pambulela muholo wa dyona loko n'hweti yi hela!
Va hleka
Hi ku kaneta
Mara bra Fagas, swi ya hi ku u swi tekisa ku yini. Mina ndzi tiphinile hi dyondzo ya yena hikuva a yi nga hi dyondzisi swa tibuku ntsena, kambe a yi tlhela yi hi aka hi swa vutomi under G.
SWIVUTISO:
Xana Mafada na Thomas a va vulavula va ri kwihi, naswona handle ko nwa byalwa a va endla yini xin'wana endhawini leyi?
Boxa xihoxo lexi endliweke hi Mafada eka tsalwa leri.
Xana a swi fanerile leswaku mudyondzisi Skhalela a pfumelela Mafada a dyondzisa vana va xikolo hi ta papila ra swivutiso leri a nga etlela a ri lorha ke? Nyika vonelo ra wena.
Kun'wana kwala ndzeni ka ntlangu lowu ku vulavuriwa hi ku noneriwa hi mpfundla. Xana ku noneriwa hi mpfundla swi vula yini?
Mudyondzisi David u fowunerile maphorisa endzhaku ka loko Mafada a kumiwile a ri na xijumbana exikambelweni. Xana a swi fanerile leswaku a endla tano ke? Nyika vonelo ra wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 22 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
HUKURI 2009
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI
SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA)
Tithekiniki
Ntila wa 2
Mutsari u tirhisile mbuyelelo wa xitatisi xa x ku vumba ncino/ ku tiyisisa mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona.
Ntila wa 10
Mutsari u tirhisile ku yelana ka marito ku tshikelela leswaku mhaka leyi endliwaka yi endliwa ko tala kumbe a yi na makumu.
Mitila ya 12 - 13
Eka mitila leminharhu mutsari u tirhisile mbuyelelo wa rito hi leri kombaka vunyingi ku tshikilela mhaka ya ku khumbeka ka vanhu hinkwavo eka timhaka ta vukungundzwana.
kumbe
Xitwananisi xa riyimelariendliv lexi kombaka xivangelo.
Xitwananisi xa nhlokomhakav lexi kombaka ku tshikelela.
Xitwananisi xa nhlokomhakavlexi kombaka ku boheka.
Tihlamulo timbirhi ntsena.
Mitila ya 16 - 17
Eka mitila leyi mutsari u tirhisile yelano wa mipfumawulo ku vumba ncino na ku kombisa leswaku mumangari a nge pfuki a kume ku pfuneka.
ile i xilandzi xa nkarhi lowu nga hundza. Leswi swi kombisa leswaku mhaka leyi se yi pfariwile/ mutsari u tirhisile xilandzi -ile ku kombisa ku vuyelela endhawini ko tala.
Kumbe
-ile i xilandzi xa nkarhi lowu nga hundza, v ku kombisa ku vuyelela endhawini ko tala.
-ile i xilandzi xa nkarhi lowu nga hundza, v ku kombisa leswaku mhaka yi nge pfuki yi humelerile.
Ririmi ro gega
Ntila wa 3
Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati." Ku beriwa mati i xivulavulelo lexi xi vulaka ku nyika munhu mali kumbe swin'wana hi xikongomelo xo kuma swo karhi.
Ntila wa 4
Ku dya ku vona" i xivulavulelo lexi vulaka ku ka u nga kumi nchumu loko u nga tirhangi, kasi laha xi kombisa leswaku loko munhu a nga dizi swilo swa yena swi nge lulamisiwi/swi nge lunghi.
Mitila ya 6 - 7
Laha mutsari u tsemelerile xivuriso lexi nge:
Emahlweni ka nghala u famba na xisana", lexi vulaka leswaku loko u ya ehosini u ya u khomile xan'wanchumu xo tsakisa hosi hi xona.
Laha xivuriso lexi xi vula leswaku loko u lava leswaku swilo swa wena swi lunghela u fanele ku diza.
Xitsundzuxo :
Laha ku na tihlamulo leti hlamulaka hi ku katsakanya mitila na tihlamulo to nyika nhlamulo hi swiphemuphemu. Lemukani mahlamulelo ya mudyondzi. Timaraka ti nga hundzi eka khume
KUMBE
Mutsari u hi byela hi ku fika ka Valungu etikweni ra Afrika. U kombisa na ndlela leyi va nga onhela Vantima/Vanhu va Afrika hi yona.
Ku koma ka xivulwa xo sungula ku komba ku va nxaniseko lowu tisiweke hi Valungu wa ha ri wutsongo. Ku ndlandlamuka ka mitila leyi landzelaka ku kombisa ku ndlandlamuka ka nxaniseko lowu.
Mfumo wa xihlawuhlawu.
Mutsari u ta nyika matitwelo ya yena. Xik. I nkarhi lowu matiko yo tala ya Afrika a ma ri eku rileni hikwalaho ko tshikeleriwa./Matiko yo tala a ya lawuriwa hi mifumo ya Yuropa.
U kombisa leswaku hinkwavo a va tiyimiserile ku lwa na mifumo ya xihlawuhlawu./Hinkwavo a va tiyimiserile ku lwa na valala va vona.
KUMBE
Mutsari u hi byela hi wansati loyi a nga na mahanyelo yo ka ya nga tsakisi yo fana na ku rhandzana na wanuna un'wana na un'wana. Wansati loyi u teka xidemokirasi hi ndlela yo biha, a tlhela a ba nuna wa yena.
Mutsari u tshikilela mahanyelo ya ximunhuhatwa yo ka ya nga amukeleki./ Mahanyelo yo hlamarisa.
A hi swona.
Wansati a a pfa a ba nuna wa yena.
Vubihi byo tekela xidemokirasi etlhelo.
Mudyondzi a nga nyika nkongomelo ku ya hi matwisiselo ya yena.
KUMBE
Kasi ku humelela yini? - S Mongwe
Mutsari u hi byela hi vantshwa lava va nga endliki swilo hi ku tiyimisela va tlhela va endla swo huma endleleni leswi swi va nghenisaka ekhombyeni. Vantshwa lava va rivala leswaku mundzuku hi vona varhangeri va tiko.
Mutsari u tshikilela mhaka yo hlamarisiwa kumbe ku khumbeka hikuva vantshwa va nga swi voni leswaku va tionhela vumundzuku bya vona.
Yi thyiwe kahle. Nhlokomhaka yi kombisa ku hlamala kasi eka xitlhokovetselo mutsari u hi kombisa mahanyelo yo biha ya vantshwa.
B A a khunguvanyekile.
NA
SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO.
XIVUTISO XA 5 (YA XITSALWANA)
Hi vatirhi hinkwerhu - KJ Ngobeni
Riririmi ro gega leri tirhisiweke ku paluxa mhaka leyi.
Mitila ya 1 - 3
Mutsari u tirhisile vumunhuhati eka ntila lowu nge: "Xikhale xi file xi celeriwile" na xivulavulelo eka "Milawu ya khale yi furhile yi tlhava tinhompfu" ku tshikelela mhaka ya leswaku mikarhi se yi cincile ya ku kandziyela vavasati.
Nakambe mutsari u tirhisile xifananisi lexi nge: "Hinkwako wonge i xintlen'wana xi dye makala" ku kombisa leswaku tindhawu hinkwato ti karhele hi xikhale xo kandziyela vavasati.
kumbe
Mikarhi yi cincile ya ku kandziyela vavasati.
Milawu ya khale a ya ha tsakeriwi.
Milawu ya khale se ya va nyenyetsa.
Mitila ya 12 - 13
Xitanga i ndhawu laha ku swekeriwaka kona, kasi tshevo ni tihove i muxaka wa swakudya swo karhi. Hi xihkale a ku toloveriwe leswaku vavasati hi vona va endlaka ntirho wo sweka. Laha mutsari u hi kombisa leswaku mitirho ya vavasati a hi ku sweka ntsena, kambe ku na swin'wana swa nkoka leswi va nga swi endlaka/ Vavasati na vona va nga swi kota ku endla mitirho yo hambanahambanavv.
Kumbe
Vavasati va manguva lawa a va ha boheleriwi ku tshama emakaya.
EKa vavasati a ka ha ri wona nkarhi wo endla mitirho ya le kaya ntsena.
Mitila ya 23 - 24
Mutsari u hlohlotela vavasati leswaku va humesela tinyiko ta vona erivaleni ku kombisa leswaku na vona va na vuswikoti. Va nga titsan'wi/ va nga titekeli ehansi./
Vavasati a va humesele erivaleni vuswokoti bya vona.
Tithekiniki.
Mitila ya 17 - 18
Mbuyelelo wa xitwananisi xa nhlokomhaka.
Mi tlhava matsolo ma nga dzinginiki,
Mi boha swikokola hi nketana. vv/
Mi i xitwananisi xa nhlokomhaka.
Mi i xitwananisi xa nhlokomhaka.
Xitsundzuxo :
Laha ku na tihlamulo leti hlamulaka hi ku katsakanya mitila na tihlamulo to nyika nhlamulo hi swiphemuphemu. Lemukani mahlamulelo ya mudyondzi. Timaraka ti nga hundzi eka khume.
KUMBE
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi munhu loyi a nga khunguvanyeka hikwalaho ko hambana na murhandziwa wa yena./ Xitlhokovetselo xi vulavula hi loyi a byelaka murhandziwa wa yena leswaku ta rirhandzu ra vona ti herile.
Yi kombisa ku tiyisisa mhaka ya leswaku leswi nga humelela swi nge he cinci./Yi kombisa leswaku timhaka ta kona ti hetisekile.
A hi rhandzana ngopfu.
A a khunguvanyekile.
Laha mutsari u kombisa leswaku yena na murhandziwa wa yena va nge he pfuki va rivalelanile.
XIYENGE XA B: NOVHELE
XIVUTISO XA 7 (XITSALWANA)
Tinhlamulo:
Hlongwane a a ri xandla xa mufambisi wa feme ya PPE eGiyani. A ku ri yena loyi a a fanele a dyondzisa lavo tala ntirho na mahanyelo hi ku va a ri munhunkulu entirhweni. Kambe hi yena loyi a vangaka mpfilumpfilu na ku endla leswaku ku nga vi na ntshamiseko efemeni.
I munhu wo rhandza ku hleva Chavalala eka Mkhari a vula leswaku loko yena a ha ri xandla xa Brooks efemeni ya PPE, Chavalala a nge pfuki a tlakusiwile.
Loko Chavalala a n'wi lela a ku u ya hlangana na van'wamabindzu eNkowankowa, wa n'wi holovela a vula leswaku yena a nga n'wi nyikangi mpfumelelo ku ri hi ku u n'wi pfumelerile.
Loko va ri ehodela na vaBriggs, Hlongwane u vulavulela ehenhla hi Xinghezi a hembela Chavalala a ku u ta entirhweni a nwile, kambe loko a vona Valungu u tiendla wonge a nga nwi.
Nakambe Hlongwane i munhu wa mavondzo, mavondzo ya n'wi vangela vukungundzwana byo lava ku thola vanghana va yena. U byela Brooks leswaku Chavalala a nga fanelangi ku nyikiwa poso ya vuhlanganisinkulu hikuva u komile naswona u na marhengwe, u hlohlotela leswaku ku nghenisiwa Mathebula munghana wa yena.
Loko bodo yi boha leswaku Chavalala a ya eEurope, Hlongwane u luka rhengu ro lumbeta Chavalala ku va a yive cheke hi xikongomelo xo lava ku dlayisa Chavalala leswaku a ta fikelela ku navela ka yena.
Ku yiva ka cheke swi endla leswaku Nyeleti a hlongoriwa entirhweni a tlhela a khomiwa.
U rhume Maria ku ya hakelela Chavalala xikweleti xa fanichara hi yona leswaku Chavalala na Nyeleti va ta vonaka va ri na nandzu.
HLongwane u holovisa Nsatimuni loyi a a ri mubasisi wa tihofisi hambi swi nga fanelangi.
Hlongwane u vangele Mathebula ku tshika ntirho swi nga fanelangi.
Maavelo ya timaraka:
Hi ku pfuniwa hi rhubiriki leyi nga le makumu ka memorandamu, timaraka ti ta aviwa hi ndlela leyi:
Vundzeni. V = 15 Ntlhanu wa timhaka, mhaka yin'wana na yin'wana yi averiwa timaraka
Xivumbeko na matirhiselo ya ririmi. (XR) =10
KUMBE
Tinhlamulo:
Hlongwane hi yena a endleke vukungundzwana byo tshikisa Mathebula ntirho wa yena kutani a n'wi tshembisa ku n'wi nyika ntirho wuntshwa ePPE.
Hi nga onhi leswi hi nga na swona hi ku tshemba swa le mahlweni.
Timhaka hinkwato ta tsalwa tirhendzeleka eka yena.
A hi swona
A nga pfumelangi ku thola Mathebula eka xiyimo xo ka xi nga navetisiwangi/
A nga zangi a ya eka ithavhiyu.
Hi ku angarhela Valungu a va rhandzi mhaka ya mahlevo.
Ku hi kombisa hi mhaka ya mavondzo na vukungundzwana lebyi humelelaka emitirhweni./Mavondzo na vukungundzwana swi nga ku nghenisa ekhombyeni.
I Nyeleti.
A a lumbetiwa ku yiva cheke.
Ntiyiso wa ku yiviwa ka cheke wu humerile erivaleni/wu paluxekile, kutani Hlongwane na vanghana va yena va khomiwa.
Hi yena loyi timhaka ta tsalwa ti rhendzelekaka eka yena./Hi yena loyi a hlanganaka na swirhalanganyi.
Ku tiyisela swa pfuna hikuva loko a a lo landzelela leswi a a edliwa swona hi Hlongwane, a a ta va a tshike na ntirho.
KUMBE
XIVUTISO XA 9 (XITSALWANA)
Ku fambelana ka tsalwa na vundzeni bya rona.
Vito ra fambelana na leswi humelelaka eka tsalwa. Vito leri; Mibya ya Nyekanyeka ri kombisa ku va swilo swi nga fambi kahle ku ya hi laha hi nga langutela leswaku swi va xiswona.
Loko hi languta ndyangu wa Mufundhisi Tlhomandloti, hi vona Mufundhisi a ri munhu loyi a lavaka leswaku vana va yena va hetiseka eka hinkwaswo, kambe:
Nyiko, xirhandzwa xa muti, loyi a a ri mufundhisi, u tikuma a ri ekhombyeni ra timhaka ta vugangu na N'wa-Mdanisi.
Madambi u tlhela a tlula ku navela ka tata wa yena hi ku lava ku teka Soluka, loyi a nga Muqhoza.
Kambe na yena mufundhisi u onhela n'wana wa yena vumundzuku bya yena hi ku nghenelela eka timhaka ta swa rirhandzu ra Madambi. Leswi swi endla leswaku Madambi a tilan'wa a nga ha lavi ku teka.
Laha hi nga sola na N'wa-Basana ku va a nga hoxi xandla eka ndlela leyi Tlhomandloti a fambisaka ndyangu ha kona hambi a vona swilo swi onhaka.
Munene na yena a hi n'wi twi a burisana na nuna wa yena hi timhaka ta vugangu lebyi a byi tivaka.
Eka ndyangu wa ka Baloyi:
Celela u hume endleleni hikuva a nga ri na mahanyelo lamanene.
I nsulavoya leyi hanyaka hi ku phanga swilo no yiva swilo swa van'wana.
U hetelela a fa hikwalaho ka vugevenga bya yena.
Soweto hinkwayo yi hava ku rhula:
Solani u dlawa ekusuhi na kaya ka Mufundhisi.
Wansati wa pfinyiwa.
Vanhu van'wana va dlayiwa hi makhombo ya switimela ni mimovha.
Vanhu van'wana va ya eka swingomatanda hikwalahoka swiphiqo leswi va nga swona.
Maavelo ya timaraka:
Hi ku pfuniwa hi rhubiriki leyi nga le makumu ka memorandamu, timaraka ti ta aviwa hi ndlela leyi:
Vundzeni. V = 15 Ntlhanu wa timhaka, mhaka yin'wana na yin'wana yi averiwa timaraka
Xivumbeko na matirhiselo ya ririmi. (XR) =10
KUMBE
A a lovile/A a hundzile
Madambi o tikandza mapfalo hikuva:
Ku ya hi Bibele ku nwa byalwa i xidyoho./Ku ya hi swa rihanyu byalwa a byi aki miri.
Hi ku va tata wa yena a n'wi tshimbisa ku va a tekana na nhwana loyi a n'wi rhandza. A a vona swi antswa a rilela ebyalweni.
A a vula leswaku wanuna loyi a nga na nsati a nga na ku rhula:
Loko wo teka nsati wo biha u ta famba a endla timhaka ta vuoswi.
Loko wo teka nsati wo saseka u ta famba u gembetela vanhu hikwalaho ka mavondzo.
Ku vona n'wingi wa yena a ha hanya.
Ku tiva mahanyelo ya tinxaka tin'wana hi ku va a a nga lavi ku va ekusuhi na tona.
A ko va ku tshemba ka yena timhaka ta Xintu, loko tata wa yena a ha hanya a a ta va a nga yangi esirheni.
Mudyondzi a nga ha nyika vonelo ra yena ntsena loko a kota ku seketela.
Mukamberiwa u ta humesa mavonelo ya yena. Xik. Madambi u tikuma a endla hi ku rhandza. U kumeka a ri na Soluka hi mikarhi yo hambana.
Wa le ndzeni. v Nyiko u lo tivangela hikuva a nga bohiwi hi nchumu ku tikuma a etlele eka N'wa-Mdanisi, ku lo va ku rhandza ka mbiliu ya yena.
A ndzi ta n'wi tsundzuxa ku tshika timhaka ta vugangu hikuva ti bihile./A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku loko a endzela mindyangu, ngopfu leyi ku nga hava wanuna, a famba na nsati wa yena.
Mudyondzi un'wana na un'wana u ta nyika vonelo ra yena mayelana na mhaka leyi.
Mufundhisi a rhandza leswaku vana va yena va va swikombiso leswinene etikweni. vv Nyiko u tikumile a nghenelerile mhaka ya vugangu leyi vengiwaka hi tata wa yena.
Ku rhandza nchumu ku tlurisa mpimo a swi kahle hikuva loko u nga ha ri na xona u ta vona vutomi byi nga pfuni nchumu.v (Mudyondzi a nga ha nyika dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka.)
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
KUMBE
XIYENGE XA C: NTLANGU
XIVUTISO XA 11 (XITSALWANA)
Matanato a a nga teki switsundzuxo loko a tsundzuxiwa hi Mavhavaza, ku fana na khombo ro teka vavasati va Joni, kasi Mavhavaza yena a a hatla a vona hi ta khombo ra kona.
Matanato a nga pfumelangi ku xanisiwa hi vathori va yena ku fana na loko a nyikiwa swakudya swo ka swi nga nyawuli, u tekerile na ximanga swakudya a tshika leswi a swi nyikiwile yena swo ka swi nga nyawuli, kasi Mavhavaza yena a a tiyisela ku xanisiwa.
Matanato u arile ku xaveleriwa leswaku a tlhelela entirhweni endzhaku ko khomisiwa, kasi Mavhavaza a a pfumelela xin'wana na xin'wana.
Matanato u venga vavasati va le makaya, u tshika na nsati wa yena, kasi Mavhavaza u tsakela ku ya teka nsati emakaya.
Matanato u nyanyuriwa hi swilo swa nkarhi wolowo, kasi Mavhavaza yena u langutisa na swa mundzuku, u tikhoma xinuna, a nga nyanyuki swi nga fanelangi.
Matanato a nga swi koti ku dyondza hi ntokoto lowu a hlanganaka na wona evuton'wini, ku fana na loko a biwile a tlhela a tekeriwa swiambalo na mali, kambe a ala a ha tlhelela eka Rhoda. Mavhavaza wa dyondza hi ntokoto lowu a nga hlangana na wona evuton'wini, ku fana na vavasati va Joni lava a nga ha laviki ku twa nchumu hi vona.
Matanato u rhandza ngopfu ku ya nwela byalwa emalokhexini loko Mavhavaza a tsakela ku tidzumbela ehositele a nwa kona.
Mavhavaza a a tlharihile, u kotile ku lemuka leswaku mavito na xivongo swa Livhiti Sheks Chanki i Tshikani Mninginisi Chauke loko Matanato a nga hatlangi a kota ku swi lemuka sweleswo.
Hi vumbirhi bya vona Matanato na Mavhavaza va hetelerile va yile emakaya va ya aka mindyangu.
Maavelo ya timaraka:
Hi ku pfuniwa hi rhubiriki leyi nga le makumu ka memorandamu, timaraka ti ta aviwa hi ndlela leyi:
Vundzeni. V = 15 Ntlhanu wa timhaka, mhaka yin'wana na yin'wana yi averiwa timaraka
Xivumbeko na matirhiselo ya ririmi. (XR) =10
KUMBE
Hi le kaya ka xigangu xa yena Rhoda./
A a nga tsaki.
A a venga vuxaka bya Matanato na Rhoda; a a nga twanani no endzela emalokhexini; a va nga twanani hi mavulavulelo na mhani wa Rhoda. vv (Mukamberiwa a nga nyika mavonelo man'wana.)
Hi dyondza hi nkoka wa ku tsan'wa ku tsundzuxiwa.
Matanato u tshikile nsati a sala a hlupheka eka Xigalo yena a ya rivatiwa hi vavasati va le Joni, ivi timhaka ti n'wi bihela a tlhela a tsundzuka ekaya.
Mukamberiwa a nga nyika yin'wana mikongomelo yo fana na "ku yingisa swi tlula magandzelo" na yin'wana.
Ina, ri thyiwile kahle.
Matanato a a fanele a hlamba vunwa bya leswaku vavasati va le makaya a va kahle lava va nga kahle hi lava va le Joni.
Xihangalasi a a fanele a hlamba vunwa byo landzula Topisa loyi a a tikile n'wana wa yena a ku a hi ndzhwalo wa yena kasi o hemba.
Mukamberiwa a nga ha ta na mihleketo yin'wana.
A ma byeriwa Topisa.
Topisa a a fanele a ya tikhoma kahle loko a fika evukatini.
U tsundzuxiwile ku teka nghilazi a nwa mati a ma fundza.
Swihoxo swinharhu ntsena.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena.
Xik. A ndzi xi teka.
Ku holova swi vanga madzolonga emindyangwini.
Xihangalasi a a ri na ntlimbo wo lava ku tlhelelana na Topisa loyi se a a ri evukatini.
Endzhaku ko lumeteriwa hi timbyana, u vavisekile milenge leyi nga hetelela yi tsemiwa.
KUMBE
XIVUTISO XA 13 (XITSALWANA)
Vukosi I mberha - P Ndlovu
N'wa-Vusika i munhu wa ntwelavusiwana. U kotile ku ya rhula kokwa wa yena N'wa-Mzamani ndzhwalo wo hlayisa vatukulu. Kasi Boneka i munhu wa tihanyi, u fayile ndyangu wa sesi wa yena a tlhela a kholela vana va yena.
N'wa-Vusika a a ri hava vukwele, u swi kotile ku hanya na nkatikulobye. a tlhela a pfumelela Xikweni ku famba na Boneka eJoni. Kasi Boneka a a ri na vukwele,hikuva endzhaku ko tekana na Xikweni u n'wi hlohloterile leswaku a hlongola N'wa-Vusika na N'wa-Vukwele.
N'wa-Vusika u kurisile vana va yena kahle, va va na mahanyelo lamanene, kasi vana va Boneka a va kurisiwangi kahle hikuva va na mahanyelo yo biha.
Maavelo ya timaraka:
Hi ku pfuniwa hi rhubiriki leyi nga le makumu ka memorandamu, timaraka ti ta aviwa hi ndlela leyi:
Vundzeni. (V) = 15 (Ntlhanu wa timhaka, mhaka yin'wana na yin'wana yi averiwa timaraka)
Xivumbeko na matirhiselo ya ririmi. (XR) =10
KUMBE
Vukosi I mberha - P Ndlovu
A a nga hakelangi mali ya yindlu.
Ina.
A a tsakela ku tshama ekule na maxaka ya yena hikwalaho ka mahanyelo ya yena yo biha.
Ku lemukisa vanhu lava nga na swa le mandleni ku swi khoma kahle na ku ka va nga kholeli vanhu.
Mukamberiwa u ta nyika nkongomelo ivi a tlhela a seketela hi swin'wana na swin'wana swimbirhi.
Ri thyiwile kahle hikuva Xikweni a rhumela mali kambe Boneka a a dya a tsona vana va N'wa-vusika kambe loko a ri ekhombyeni u tlhela a ya kombela ku pfuniwa eka vona.
Boneka u hlohloterile Xikweni ku hlongola vakatikulobye N'wa-Vusika na N'wa-Vukwele kambe loko se a ri ekhombyeni u tlhela a lava ku pfuniwa hi vana va N'wa-Vusika.
Boneka u kumile mali yo tala endzhaku ka rifu ra Xikweni, kambe hikwalaho ko yi dya hi vusopfa yi herile a sala a ri xisiwana.
I Khegu.
Ku ya lava murhi wo phuntisa Xikweni.
Ku ya tirhela vukati bya khegu leswaku byi onhaka.
Hi masiku a va dya nyama va n'wi tsona hikwalaho siku a nga nyikiwa u swi ehleketile leswaku nyama ya kona yi fanele yi cheriwile swin'wana.vv
A a va dondzisa ku tsonana/ku dya swakudya exihundleni/ ku va malolo/ku ka va nga hloniphi vamakwavo.
Wu hisiwile.
KUMBE
XIVUTISO XA 15 (XITSALWANA)
Xi tshemba nkolo
Solly u hanya xitumbelelani, u xisetela Sarah a ku wa n'wi rhandza loko va ri swin'we, kasi loko va hambana u ri u rhandza nsati wakwe. Sarah wa xiseka a rhandza Solly hi mbilu ya yena hinkwayo.
Sarah u tsakisiwa hi swilo swa nkarhi wolowo, a nga langutisi switandzhaku, kasi Solly wa swi tiva leswaku a nge pfuki a tshikile ndyangu wa yena hikwalaho ka xigangu.
Sarah u vulavula ku biha hi nuna emahlweni ka Solly loko na Solly a ri karhi a n'wi xisetela loko a n'wi vona emahlweni a vulavula ku biha hi nsati wakwe.
Sarah u sungula ku vona vubihi bya Solly loko se timhaka ti bihile ku fana na ku hlohloteriwa ku endzela nuna exikolweni.
Sarah hambiloko timhaka ti bihile u ala a ha pfumelela ku xiseteriwa hi Solly ku fana na ku susa ndzhwalo.
Solly u na mbilu yo biha, u pfuna Sarah ku susa ndzhwalo a ri karhi a swi tiva leswaku swa dlaya.
Sarah u humesa ntiyiso loko se a vona a lava ku lova.
Solly u tiyimiserile ku kanetana na ntiyiso wa leswaku u hoxile xandla eka rifu ra Sarah.
Maavelo ya timaraka:
Hi ku pfuniwa hi rhubiriki leyi nga le makumu ka memorandamu, timaraka ti ta aviwa hi ndlela leyi:
Vundzeni. V = 15 Ntlhanu wa timhaka, mhaka yin'wana na yin'wana yi averiwa timaraka
Xivumbeko na matirhiselo ya ririmi. (XR) =10
KUMBE
Swi vulavula swi ri ehofisini ya mininjhere wa ka Score./
A a twa ku titimetiwa hi tihuku leti a ti ri ehansi ka yena epuremeni.
A swi fanerile.
I ntirho wa yena wo vona leswaku ku va na vuhlayiseki eka vaxavi hinkwavo.
A ma fambelani.
Tanihi mudyondzisi a a fanele a va xikombiso lexinene eka vadyondzi, eka vadyondzisikulobye na le ka vaakatiko.
Vakamberiwa va nga nyika tin'wana tinhlamuselo ta vona.
Mininjhere a nga va a herisile nandzu hi ku twanana na Xitlhanyi./
Mininjhere a nga pfumelangi ku herisa nandzu hi ku twanana na Xitlhanyi/
Mininjhere u vitanile maphorisa.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena.
A a ri eka xigangu xa yena Ella.
Bayizani.
Hi yena ntlangu wu rhendzelekaka eka yena.
Hi yena a a lwisa Bayizani na nsati wa yena.
Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena.
Xik. A ndzi ta n'wi rivalela tanihi nuna wa mina.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
RIRIMI RA LE KAYA
YO
HLAHLUVA SWITSALWANA EKA VUTLHOKOVETSERI
RIRIMI RA LE KAYA
KHUME RA
TIMARAKA
RIRIMI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Xivumbeko lexi andlariweke hi ndlela ya kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle swinene.
Miehleketo leyi vupfeke.
Ririmi, thoni na xitayili swi tirhiwe kahle na na ku pfumalo xihoxo.
Vuswikoti bya le henhla
Xitsalwana xi andlariwe kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Miehleketo leyi andlariweke kahle.
Ririmi ,thoni na xitayili swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo
Lamanene.
Vuswikoti bya le henhla nyana
Xivumbeko xa kahle, swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano.
Xivumbeko lexinene xa manghenelo, mahetelelo na tindzimana.
Miehleketo leyi khulukaka yi nga landzeleleka.
Ririmi thoni na xitayili i swo pfumala xihoxo.
Vumbhoni bya
Xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala miehleketo leyi khulukaka.
Swihoxo swa ririmi, thoni na xitayili.
Tindzimana to pfumala swihoxo.
Vuswikoti byo enela
Xivumbeko lexi nga ni swihoxo.
Miehleketo yo ka yi nga andlariwanga kahle.
Vumbhoni bya swihoxo swa ririmi.
Thoni na xitayili swo ka swi nga fambelani na xikongomelo.
Tindzimana leti nga ni Swihoxo.
Vuswikoti bya madyondza
Maandlalelo yo tsana na xivumbeko xo ka xi nga kungahatiwanga.
Swihoxo swa ririmi na matsalelo yo hoxeka ma endla xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki.
Tindzimana leti nga na swihoxo.
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelanga
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi fikeleriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya xivumbeko kumbe maandlalelo.
Rirmi ro tsana, xitayili na thoni swo ka swi nga ri kahle.
VUNDZENI
Nhlamuselo ya nhlokomhaka, vundzeni bya nkanelo na ku twisisa xitlhokovetselo
VUSWIKOTI BYA LE HENHLA NGOPFU
Vundzeni byo hlawuleka, swiyenge hinkwaswo swi fikeleriwile.
Mahlamulelo ya vuswikoti bya le henhla: 90% + . Miehleketo ya le henhla swinene: 80 - 89%.
Miehleketo ya kahle leyi seketeriwaka hi vumbhoni byo huma eka xitlhokovetselo.
Matwisiselo ya kahle ya xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYA LE HENHLA
Vumbhoni bya le henhla bya nhlokomhaka byi hlamuseriwile, swiyenge hinkwaswo swi fikeleriwile.
miehleketo ya kahle yi nyikiwile yi huma eka xitlhokovetselo.
Matwisiselo ya kahle ya xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYA LE HENHLANYANA
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka kahle.
Vuxokoxoko byo tala lebyi amukelekaka.
Miehleketo yin'wana ya amukeleka, kambe vumbhoni byo seketela a byi ringanelangi.
Ku kombisa ku twisisa xitlhokovetselo.
Vundzeni lebyi faneleke, kambe ku pfumaleka miehleketo hi vuenti.
Miehleketo yin'wana ya kahle ku seketela nhlokomhaka.
Miehleketo yo tala yi kaneriwile, kambe yi pfumala ku khorwisa.
Masungulo na matwisiselo ya tsalwa na xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYO ENELA
Vuswikoti byo enelanyana ku nyika tinhlamulo.
Miehleketo yitsongo ku seketela nhlokomhaka.
Nkanelo wo ka wu nga khorwisi na vumbhoni byo ka byi nga enelangi byo huma eka xitlhokovetselo.
A nga twisisanga xitlhokovetselo mudyondzi.
VUSWIKOTI BYA MADYONDZA
Matwisiselo yo ka ya nga ri kahle ya nhlokomhaka.
Ku vuyelerisa miehleketo yo ka yi nga ri kahle.
Ku pfumaleka ka vundzeni byo enela.
Nkanelo wo pfumala nseketelo.
Mudyondzi a nga twisisanga tsalwa kumbe xitlhokovetselo.
VUSWIKOTI BYO KA BYI NGA FIKELELANGI
Mahlamulelo ya komba vuxaka na nhlokomhaka, kambe a swi olovi ku landzelela miehleketo leyi kaneriweke.
Ku tsandzeka ku hlamula xivutiso, miehleketonyana leyi boxiweke yi pfumala vumbhoni byo huma eka xitlhokovetselo.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA XITSALWANA XA NOVHELE, NTLANGU NA SWIRHUNGULWANA
YA KU HAMBANA KA MAAVELO YA TIMARAKA EXIKARHI KA NKOKA WA MAHUNGU NA XIVUMBEKO, KU KATSA NA MATIRHISELO YA RIRIMI.
TIKHODI NA MAAVELO YA TIMARAKA
NKOKA WA MAHUNGU
Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni bya nkanelo,ku amukeleka na ku twisisa matsalwa
XIVUMBEKO NA RIRIMI
Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 15 wa timaraka
Nhlamuselo ya nhlokomhaka,swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu:
%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu: 80 - 89%.
Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa.
Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
- 10 wa timaraka
Xivumbeko xa kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu.
Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle.
Xitayili , thoni, na ririmi swi kahle naswona swi pfumala swihoxo.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Â½ - 11Â½ wa timaraka
Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko mayelana na nhlokomhaka.
Nhlamuselo hi vuenti.
Miehleketo leyi boxiweke yo hambana hambana yo huma eka matsalwa.
Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa.
Vuswikoti bya le henhla
- 7Â½ wa timaraka
Xitsalwana xi andlariwile kahle.
Masungulo na mahetelelo ya kahle.
Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi landzelela.
Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na xikongomelo.
Maandlalelo lamanene.
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 10 wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.
Miehleketo yo amukeleka mayelana na nhlokomhaka.
Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo yi nga na nseketelo lowu enerisaka.
Vumbhoni byo twisisa matsalwa.
Vuswikoti bya le henhlanyana
- 6Â½ wa timaraka
Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin'wana ti andlariwe kahle.
Nkanelo wu nga landzeleleka.
Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo.
Khodi ya 4
Â½ - 8Â½ wa timaraka
Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.
Vumbhoni bya kahle byo seketela nhlokomhaka.
Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.
Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.
- 5Â½ wa timaraka
Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano wa miehleketo.
Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
- 7 wa timaraka
Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo ya xivutiso.
Ku twisisa ku tsongo ka mahlamulelo ya nhlokomhaka.
Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa.
Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
Vuswikoti byo enela
- 4Â½ wa timaraka
Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
Khodi ya 2
Vuswikoti bya madyondza
Â½ - 5Â½ wa timaraka
Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi yin'wana miehleketo a yi fambelani na nhlokomhaka.
Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.
Vuswikoti bya madyondza
- 3Â½ wa timaraka
Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwanga, leswi kavanyetaka nkhulukelano.
Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki..
Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 4 wa timaraka
A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi ri na vuxaka byitsongo ni nhlokomhaka.
Vumbhoni byo tsana bya xivumbeko lexi kunguhatiweke bya pfumaleka. Vumbhoni lebyi nyikiweke a byi na nseketelo wo huma eka tsalwa.
Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa.
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
- 2Â½ wa timaraka
A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi kaneriwile.
Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
Ririmi ro tsana. Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
<fn>Xitsonga HL P2 Nov 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 20 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 2 (P2)
HUKURI2009
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Rhanga u hlaya swiletelo u nga si sungula ku hlamula swivutiso.
U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 3 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke lembe leri.
Hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula.
Papila leri ri na swiyenge SWINHARHU:
XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri
XIYENGE XA B: Novhele
XIYENGE XA C: Ntlangu
Landzelela swileriso leswi nyikiweke eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vukheta.
Hlamula NTLHANU WA SWIVUTISO NTSENA, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B, XIN'WE eka XIYENGE XA C.
Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga emakumu ka papila ra swivutiso ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo.
Nombora tinhlamulo ta wena tanihi leswi ti tsarisiweke xiswona eka phepha ra swivutiso.
Sungula xiyenge xin'wana na xin'wana eka papila RINTSHWA.
Tsala hi vurhon'wana, swi saseka no vonaka, u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi.
XIYENGE XA A: Ku nga va 40 wa timinete
XIYENGE XA B: Ku nga va 55 wa timinete
XIYENGE XA C: Ku nga va 55 wa timinete
TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI
Nongonoko lowu wu ta ku pfuna ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro.
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI
SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO:
NOMBORO YA
XIVUTISO
XIVUTISO
TIMARAKA
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
KUMBE
KUMBE
Kasi ku humelela yini? -
S Mongwe
NA
SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO:
Hlawula xivutiso xin'wana na xin'wana XIN'WE.
Hi vatirhi hinkwerhu -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
XIYENGE XA B: NOVHELE
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
KUMBE
Mibya ya nyekanyeka -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Mibya ya nyekanyeka -
XIYENGE XA C: NTLANGU
Hlamba vunwa nandzuwe -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Hlamba vunwa nandzuwe -
KUMBE
Vukosi i mberha - P Ndlovu
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Vukosi i mberha - P Ndlovu
KUMBE
Xivoni xa vutomi -
Xivutiso xa xitsalwana
KUMBE
Xivoni xa vutomi -
TSUNDZUKA LESWI: Eka XIYENGE xa B na C u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa swivutiso swo koma.
TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI
Nongonoko lowu wu ta ku pfuna ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro.
TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAMURIWILE HI MFANELO
Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju ku kombisa leswaku u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.
Tafula ra nongonoko wo tikamba.
XIYENGE
NOMBORO
YA XIVUTISO
NHLAYO YA SWIVUTISO LESWI FANELEKE KU HLAMURIWA
GWAJU
A. VUTLHOKOVETSERI
a Switlhokovetselo swa ndzawulelo
A. VUTLHOKOVETSERI
b Switlhokovetselo swo ka swi nga ri swa ndzawulelo
B. NOVHELE
Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma
C. NTLANGU
Xitsalwana kumbe swivutiso swo koma
Tsundzuka: Eka XIYENGE XA B na C u fanele ku hlamula xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI
SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
SWILETELO
Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana swimbirhi exikarhi ka swivutiso swa 1 - 4.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve exikarhi ka marito ya 250 - 300.
XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA)
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona.
Vukungundzwana byi tinyike matimba,
Xin'wana na xin'wana xa dizeriwa.
Xin'wana na xin'wana xi beriwa mati.
Loko u nga endli tano u ta dya ku vona.
Entsindza u famba na xinkwa xa hosi.
Hi le mahlweni ka nghala,
U fanele u ya na xisana,
Leswaku swa wena swi ta ku fambela.
Swi tano na le magondzweni,
Tinamuneti hi xava hi xavile,
Hi ku chava ku tlhaviwa mathikithi,
Hi bela swipitikopo mati.
Hi to yini, hi hlenga vutomi.
Leswaku dokete yi ta mila milenge.
Nandzu wu nge pfuki wu tengiwile.
Dokete yi bile magoza yo nyawula.
Emitirhweni na kona swa fana.
Xava nyimpfu swi ta ku lunghela,
U ta tlakusiwa hi ku copeta ka tihlo,
Nhlokohliso wa swivutiso wo pfala mahlo.
Se hi hanya ku vava.
Mitila na swiphemu leswi tikisiweke swi kombisa tithekiniki na swigaririmi swo hambanahambana leswi mutsari a swi tirhiseke ku hi paluxela hungu ra xitlhokovetselo lexi. Tsavula tithekiniki timbirhi eka mitila ya (2, 10, 11 - 13 na 16 - 17) na xigaririmi xin'we eka mitila ya (3, 4 na 6 - 7), kutani u hlamusela leswi mutsari a humelerisaka xiswona hungu ra xitlhokovetselo.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
I ntungu!
Hi dye naxo!
Hi to swi yini?
Hi endla yini?
Tindlu ti muhliwile hi muhlwa;
Hi hava na ko fihla swilemu swa miehleketo;
Wu kona na le rhumbyini ra mbeleko;
Wu nyenyana na phuphu ya ntima.
Xikontiri xi hlulekile ku tirha ntirho,
Wu tsetela vuxungu bya xikontiri xa ntima,
Siku na siku wu vumbetela ntshava.
Yo! Masimu ya hina!
Misava ya hina;
Tiko ra hina;
Kaunda a ku na mina ndzi nghenelwe;
Van'wana va ku celani mi dlaya hosi ya wona.
Wu dyile mbilu ya vumunhu;
Wu dyile mano;
Wu tima switiko swa mindyangu;
Wu ta hetelela hi ku muhlana.
Wu vengana na ribye ro hatima;
Wu hava n'anga;
Wu hlule miphahlo na ku vulavula,
Wu lava xindzhuvo xa mona wa tihanyi;
I ntungu!
Nyika mongo wa xitlhokovetselo hi mitila leyi nga tluliki mune.
Xiya mitila ya 1 - 3 leyi tikisiweke eka ndzimana yo sungula. Mitila leyi a yi ringani hi vulehi. Xana ku hambana ka vulehi bya mitila leyi ku kombisa yini mayelana na mongo wa xitlhokovetselo?
Mutlhokovetseri a nga va a tsarile xitlhokovetselo lexi hi nkarhi wihi?
Mfumo wa xihlawuhlawu.
Mfumo wa xidemokirasi.
Hi marito ya wena seketela nhlamulo leyi u yi nyikeke eka xivutiso xa 2.3 laha henhla.
Xana mutsari u hi kombisa yini hi varhangeri lava a vulavulaka hi vona eka mitila ya 20 - 24?
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Ma n'wi twa xana?
Ma n'wi vona xana?
Ma n'wi heta xana?
A hi ntimba wa yena,
Nkanu wu etlele lomo,
Ku hava loyi a nga n'wi tiyelaka,
Hi yena hi yena,
Pho, mani?
Ve' i xidemokrasi,
Xidemokrasi xa kwihi?
N'wana wa vanhu mbuya!
U hundzuke xilema emutini wa yena.
Loko ri ku pfhaa!
Loko a nga si khoma xilebvu a nga hefemuli,
Xa yena i xilebvu ntsena,
Ku n'wi nyika xona,
U rivele n'wana sirha ekaya.
Laha va nge a ku ngheniwi,
Hi le kaya ka yena,
U titlonya kona,
Hi laha a dyaka a nava,
Swa yena swa rilisa,
Ku n'wi tshweta wa tindleve u rhetile.
Xidemokrasi hi nga xi khomi hi ncila,
Hikuva xi kanetana ni mihoni,
Kumbe xexa masiku lawa,
Hikuva ve' ku na "tirights",
Wanuna a nga ha ri nchumu.
Ku ri swa yini?
Hikuva wanuna i wanuna,
Wansati i nandza wa wanuna,
Ntshuxeko wu tseme mubya,
Xidemokrasi xi pandze ndzhuti wa muti,
Muti wa ha ri hava xihlungwana.
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki mune.
Eka mitila ya 1 - 3 mutsari u tirhisile ndzinganiso/mbuyelelo wa marito. Xana maendlelo lamo tano ma paluxa yini eka xitlhokovetselo lexi?
Xiya xivulwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula u ku: "hi swona" kumbe u ku: "a hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Wansati loyi ku vulavuriwaka hi yena laha a a hlonipha nuna wa yena.
Boxa nkongomelo wa xitlhokovetselo lexi.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Kasi ku humelela yini? - S Mongwe
Lavantshwa va tikhomise nyarhi hi timhondzo,
Xana ku humelela yini hi vona?
Xana va ta huma kwihi varhangeri va mundzuku?
Xana va ta hi rhangela njhani va ri karhi va titsandzeka?
Hikuva swilo swi sungula ku phohla hi makhwati.
Lavantshwa va ba milawu eka lavakulu ka vona,
Exikolweni va ya dyambu ri rhengile,
Phela a va ha chavisiwi, va to yima hi nenge.
Loko swo tshuka swi va pfukile vo tifambela hi ku rhula,
Loko lembe ri hela ti haka rimitsu hi xitalo.
Tipulani to phanga i swakudya swa masiku hinkwawo.
Va rivala leswaku va pulanela vutomi bya vona swo biha,
Va tshembe vatswari va vona va nga yima kahle,
Va swi ba hi makatla leswaku vukosi i mberha.
Lavantshwa rhandzani tibuku mi hambana na swa hava,
Tsundzukani leswaku ku kombela ku pfuniwa hi Yena.
Nhlonipho lowuyani wa tolo na tolweni wu kwihi?
Xihlawuhlawu a xi bihile kambe a xi hlawula milawu,
Ntshunxeko wu kahle kambe wu tshunxe milawu hinkwayo.
Xana vatswari mi tshikela yini lavantshwa va lova?
Kumbe ku veleka i ku huma moya ke?
Loko ku ri ku huma moya n'wina a mi ta va mi ri kwihi?
Loko va nga khomangi swi tiya,
Songani rigogo ra ha tsakama mi tlhela mi va khongelela.
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki mune.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso xa ntila wa 1 "Lavantshwa va tikhomise nyarhi hi timhondzo".
Boxa ntikelo wa thekiniki ya mbuyelelo wa swivutiso lowu kumekaka eka mitila ya 2 - 4.
Xana nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi yi thyiwile kahle ke? Seketela.
Xana loko mutsari a tsala xitlhokovetselo lexi moya wa yena a wu ri eka xiyimo xihi? Hlawula nhlamulo yin'we ya leti landzelaka:
A A a tsakile.
B A a khunguvanyekile.
NA
SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U HLAMULA XIN'WE).
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa 5 KUMBE 6.
Nhlamulo ya xivutiso xa 5 a yi ve exikarhi ka marito ya 250 - 300.
XIVUTISO XA 5 (XITSALWANA)
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzeleka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona.
Hi vatirhi hinkwerhu - KJ Ngobeni
Xikhale xi file xi celeriwile,
Milawu ya khale yi furhile yi tlhava tinhompfu,
Hinkwako wonge i xintlen'wana xi dye makala,
Ku hava wo tiyisela.
Hi karhele hi rimbewu,
Hikuva hinkwerhu hi vatirhi,
Futhi hi tirha wun'we,
A ka ha ri na ku lowu i wa wansati,
Hi tirha ku fana hinkwerhu.
Nkarhi wa sweswi wu bohene,
A ka ha ri wona wo tshama eswitangeni,
Nkarhi wo sweka ntshevo ni tihove,
Vavasati i vanhu na vona,
Se hi vona va fambaka emahlweni.
Mi tlhava matsolo ma nga dzinginiki,
Mi boha swikokola hi nketana,
Leswaku mi ta yimela vu'wina,
Mi va varhangeri emitirhweni.
Futhi ma ndzi hlamarisa,
Mi nyuma yini xana?
Hikuva nkarhi wo mi tshikilela wu perile.
Hi ku pfuniwa hi mitila ya 1 - 3, 12 - 13 na 23 - 24, kombisa nkoka wa ririmi ro gega leri mutsari a ri tirhiseke ku paluxa hungu ra xitlhokovetselo lexi, tlhela u paluxa na tithekiniki ta mitila ya 17 - 18.
KUMBE
Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Wena Gavaza a wu ri ni nkoka
A hi vumbanile tanihi kala ra ndzilo
Hi voninga na ku hangunuxa makorho ya swidziva swa rihanyu.
Nchumu a ku ri hava wa ku hi yimisa.
Swi herile.
U nga ha ndzi nyiki nomo na voko ra wena,
Ndzi pfumeleri ntsena, ku lata nhloti egandzelweni,
Gandzelo ra rhumbi ra rirhandzu ra hina.
U nga tshuki u heta nkarhi,
U ambexa hi miehleketo, leswi hundzeke.
Swi herile.
Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mitila leyi nga tluliki ntlhanu.
Mitila yo hetelela ya tindzimana yi vumbiwa hi xivulwa xo koma. Xana xivumbeko xa mitila leyi xi kombisa yini?
Nyika nhlamuselo ya leswi mutsari a vulaka swona hi ntila wa 2.
Xana mutsari wa xitlhokovetselo lexi a a tsakile kumbe a a khunguvanyekile loko a tsala xitlhokovetselo lexi ke? Seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NOVHELE
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa xikambelantwisiso.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Tsundzuka: Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa xikambelantwisiso eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 7 (XITSALWANA)
Ntshaho lowu nga laha hansi wu katsakanya vumunhu bya Hlongwane tanihilaha byi tipaluxaka hakona eka tsalwa. Wu hlaye, kutani u kombisa hilaha mutsari a swi koteke hakona ku paluxa vubihi bya yena lebyi a byi endleke efemeni ya PPE eGiyani.
Ku kota swona ndzo fanela ndzi xi susa laha femeni. Ndzi fanele ku xi lukela mano. Ndzi fanele ku xi hlongola. Hi nomu lowu Mathebula i munhunene, hi nga tirhisana. Chavalala! Xi ndzi hlambisa na timbilu loko ndzi xi vona. Norho lowuya! Ndza wu venga."
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Se hi ya swi endlisa ku yini?" Ku vutisa Mathevula. "Swi nge endleki leswaku ndzi nga tirhi la! Swi nge endleki! Phela le ndzhaku a ka ha tlheleleki. Ndzi lerile swi herile. Mhaka ya n'wina se yi sungula ku ndzi kanakanisa. A ndza ha mi voni kahle. Ndzi vona onge swilo swa n'wina mi swi fambisa ximatsi. Leswi onge mininjhere loyi u tiendla onge a nga ha tivi nchumu ke?"
Hlongwane a a fanele a ri kona," ku vula Maceke. "Phela hi yena a faneleke ku ku veka ehofisini leyi u thoriweke eka yona."
Boxa ndhawu laha mhaka leyi yi humelelaka kona.
Hikwalaho ka yini Maceke a vula leswaku Hlongwane hi yena a faneleke ku komba Mathevula hofisi yo tirhela eka yona?
Mathebula u endle xihoxo hi ku tshika ntirho lomu a a tirha kona. Xana mhaka leyi yi hi dyondzisa yini eka timhaka ta vutomi?
Ku ya hi maandlalelo ya tsalwa leri, Hlongwane i ximunhuhatwankulu kumbe xisihalari ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku leteriwa hi xivulwa lexi nga laha hansi, hlamula u ku: "hi swona", kumbe u ku: ''a hi swona'', kutani u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
Brooks a a ri munhu loyi a a rhandza vukungundzwana.
Boxa nkongomelo wa tsalwa leri.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Brooks a fonela maphorisa ya kwala xitichini xa maphorisa xa Giyani.
Boxa ndhawu laha timhaka leti ti humelelaka kona.
Xana munhu loyi a a holoveriwa hi Hlongwane i mani naswona hikwalaho ka yini a n'wi holovela?
Ndlela leyi Hlongwane a khovolelaka ximunhuhatwa lexi ha yona, yi tlhela yi vuya hi yena loko tsalwa leri ri ya emahlweni. Kombisa ku hundzuka ka xikhovolelo lexi.
Xana ximunhuhatwankulu eka tsalwa leri i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Chavalala u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri?
KUMBE
XIVUTISO XA 9 (XITSALWANA)
Hi ku vona ka wena xana vito ra tsalwa ra fambelana na leswi mutsari a hi rungulelaka swona endzeni ka tsalwa leri ke? Hlamusela u ri karhi u seketela hi swikombiso leswi humaka eka tsalwa.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Madambi na mana wa yena a va sukile eka yindlu ya vufundhisi bya kereke ya vona va ya tikumela ya vona laha a va hakela mali yo tshama kona. Kasi le ka Tlhomandloti lotsongo swa kona a swo titiva swi ri swoxe, na vona a va susiwile endlwini ya vafundhisi va yisiwa eDiepkloof.
Madambi a a endla hinkwaswo leswi a a swi lava handle ka ku tshova xitshembiso xa tata wa yena. Hinkwaswo leswi a a swi endla a a kota ku swi yimela hi mukhuva wo xonga swinene. Nkarhi lowu a ri munwi lonkulu wa nkati. A vula leswaku munhu loyi a nwaka nkati a pyopyiwa u hatla a khoma hi vurhongo a etlela; loko a etlele a nge swi koti ku endla swo biha, kumbe swo homboloka ni swidyoho; loyi a nga dyohiki ni ku endla swo biha moya wa yena wa kwetsima; loyi moya wa yena wu kwetsimaka u ta ya ematilweni, hikwalaho ke, munhu loyi a pyopyiweke hi nkati u ta ya ematilweni.
Hi nkarhi lowu mufundhisi Tlhomandloti a a ri kwihi?
U nga vula yini hi mavonelo ya Madambi ya swilo eka ntshaho lowu ke?
Madambi u tikuma a ri eka xiyimo lexi hikokwalaho ka xivangelo xo karhi. Boxa xivangelo lexi.
Kun'wana kwala ka tsalwa, Madambi u kombisa leswaku ku teka nsati a swi kahle. Boxa swilo swimbirhi leswi a nga vula swona.
Ku va Mufundhisi Tlhomandloti a arisile Madambi ku teka Soluka u tikayerise swo tala leswi a swi ta n'wi tsakisa hi vutomi bya ntombi leyi. Kombisa leswi a swi kayeleke.
Kun'wana eka tsalwa ku kombisiwa leswaku Madambi a a yile esirheni ra tata wa yena. Hi ku vona ka wena a swi ri na nkoka leswaku a ya esirheni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Soluka na Madambi va helele kwihi?
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Loko mufundhisi a huma endlwini ya ka N'wa-Mdanisi vurhonga bya matakuxa a byi humile. Nyiko mbuyangwana, nhloko ya yena a yi ri endzeni ka xidzedze, mahlo ya halahala matlhelo hinkwawo ku vona loko ku nga ri na munhu loyi a n'wi vonaka.
A famba hi ku ganyula, kun'wana a tsabyata ingi wo lava ku tsutsuma, a tlhela a tinyuma. U susile kholoro ya yena ya vufundhisi a yi hoxa exikwameni, a famba mpfhukanyana, a tlhela a ehleketa leswaku lava va n'wi tivaka va ta hlamala loko va hlangana na yena a nga ambalangi kholoro ya vufundhisi kasi a nga humi ndlwini ya yena. A yi humesa, a yi vehela. A ba magoza mambirhi manharhu a tsutsumela ku hatla a fika kaya, a tlhela a famba kakhwatsi hi ku tinyuma.
I mani ximunhuhatwa lexi ku vulavuriwaka hi xona laha ka ntshaho lowu?
Ximunhuhatwa lexi xi tikomba xi ri na ntlimbo. Ntlimbo lowu i wa le ndzeni kumbe i wa le handle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Loko a wu ri munghana wa ximunhuhatwa lexi, a wu ta xi tsundzuxa yini loko xi ri eka xiyimo lexi xi tikumaka xi ri eka xona eka ntshaho lowu?
Swendlo swa ximunhuhatwa lexi swi khovolela leswi Tlhomandloti a a tshamela ku tshikilela swona eka vana va yena. Andlala xikhovolelo lexi xi va erivaleni.
Tlhomandloti u ku dyondzisa yini eka tsalwa leri?
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTLANGU
SWILETELO
Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa xikambelantwisiso.
Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Tsundzuka: Loko u hlamule xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B hlamula xa xikambelantwisiso eka XIYENGE XA C.
XIVUTISO XA 11 (XITSALWANA)
Matanato:
Mavhavaza:
A hi fambeni vavanuna hi ya tiphinavu na hina. Phela i Sonto namuntlha. Vavanuna va hositele va tifambela lomu va ku rhandzaka.
N'wina vaMatanato a mi tshamiseki hayikhona. Mi tshamile hi rhanga ro hisa. Mi lava ku ya hi dlayisa hi swidakwa kwale malokhexini eswitokofeleni swa n'wina tani hilaha ndzi nga ku byela hakona, mina swilo swa le malokhexini a ndza ha twanani na swona.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla, paluxa ku hambana na ku yelana ka vumunhu bya Matanato na Mavhavaza.
KUMBE
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
Mavhavaza: Phela ndzo mi fundzha manana.
Matanato: Mo miyela he Mugwena hikuva wonge a mi nga kumani kahle na yena.
Xana swivulavuri leswi swi vulavula swi ri kwihi?
Boxa vuxaka bya Matanato na ndhawu leyi a va ri eka yona.
Xana Mavhavaza a a tsaka hi ku va a ri eka ndhawu leyi ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika nkongomelo wa tsalwa leri u tlhela u seketela hi leswi nga etsalweni.
Xana tsalwa leri ri thyiwile kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
U nga yi u ya hi nyumisa u kulela nuna wa wena. Wanuna i wa vavasati, wansati i wa wanuna. Loko wo ya hanya xijagani lexo phikizana na nuna u ta vona maxangu.
Xana marito lawa a ma byeriwa mani naswona a ku humelele yini?
Xana loyi a ku vulavuriwa na yena u tsundzuxiwile ku endla yini loko a tshuka a tsandzekile ku tikhoma?
Loko a ku ri wena a wu ta xi teka xileriso xa muxaka lowu xana? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa ntlimbo lowu a wu ri na Xihangalasi.
Xana ku humelerile yini hi Xihangalasi endzhaku ko endzela ndyangu wa Mavhavaza?
KUMBE
XIVUTISO XA 13 (XITSALWANA)
Vukosi i mberha - P Ndlovu
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
Ma tiva kokwani a hi vuyeni bya nchumu. Kambe i bya ku ta ta kombela n'wana un'we wa nhwanyana a ta ndzi tshamela na n'wana ndzi ta kota ku rima.
A ri karhi a sula mihloti. U ta hi kwihi ntukulu wanga, u ndzi phurile bya le nhlokweni. Vana hi lavaya lahaya ndzhaku ka yindlu va le ku vandzeni ka timongo leswaku va ta khomisa nyoka hikuva vamakhelwani a va ha lavi na ku va vona, va va nwile moya.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla, paluxa ku hambana na ku yelana ka vumunhu N'wa-Vusika na Boneka.
KUMBE
Vukosi i mberha - P Ndlovu
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
MUTIRHELA
MFUMO:
Ndzi ri hatlisani mi humesela nhundzu ya n'wina hinkwayo laha ndlwini ndzi lava ku khiya ndzi famba na makhiya.
Ndzi ta veka kwihi tinhundzu ta mina kunene?
Xana swivulavuri leswi swi vulavula swi ri kwihi?
Hikokwalaho ka yini Boneka a fanele ku humesa nhundzu ya yena?
Xana Boneka a swi n'wi tsakisa ku tshama eka ndhawu leyi a a hlongoriwa eka yona ke? Nyika vonelo ra wena.
Nyika nkongomelo wa tsalwa leri u tlhela u seketela hi leswi nga etsalweni.
Kombisa leswaku tsalwa leri ri thyiwile kahle.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha ehansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
A ri yexe a ri ekamareni a ri karhi a vulavula Se ndzi ehleketile ndzi hetile. Ku na murhi wun'wana wa xiganama ndzi nga tshama ndzi wu xava eka Nengewansuna ndzi endlela ku dyisa Khetani na Khegu kambe ndzi vile ndzi hluleka. Namuntlha se ndzi lava ku wu tirhisa, kahle ndzi wu teka.
Xana Boneka a a xavile xiganama eka mani?
Xana hi siku leri i mani loyi a a lava ku tirhiseriwa xiganama?
Hikokwalaho ka yini Khegu a nga dyangi nyama leyi a a phameriwile yona hi Boneka?
Boxa timhaka timbirhi to homboloka leti Boneka a a kurisa vana va yena hi tona.
Nyika xivangelo lexi nga lan'wisa Khetani ekaya ka tata wa yena.
Xana ku humelerile yini hi muti wa Xikweni endzhaku ka rifu ra yena.
KUMBE
XIVUTISO XA 15 (XITSALWANA)
Ntlangu: ... Xi tshemba nkolo.
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona.
Ndza khensa, murhandziwa. Loko ndzi ri na wena, ndzi tiphina ku tlula loko ndzi ri na bari liya.
Na mina phela loko ndzi ri na Rose ndzo hetisa nawu, a ndzi tiphini hi nchumu.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu nga laha henhla, paluxa vumunhu bya Sarah na Solly, u komba ku hambana na ku yelana ka swiendlo swa vona.
KUMBE
Ntlangu: Va tshika xo khoma hi voko.
Hlaya ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
XITLHANYI:
MININJHERE:
Hi huwa Mininjhere, wa hemba loyi!
Miyelani manana, mi ta nyikiwa nkarhi na n'wina.
Inkomu. Se loko n'wana a kalakala hi ndlela yoleyo, ndzi naverile ku tiva lexi n'wi rilisaka hikuva a a kalakala ngopfu. Sweswo swi endle leswaku ndzi ringeta ku tlakula n'wana loyi laha puremeni.
Xana swivulavuri leswi swi vulavula swi ri kwihi?
Xana i ncini lexi a xi kalakarisa n'wana?
Xana a swi fanerile leswaku macingelani wa ka Score a susa n'wana epuremeni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xitlhanyi a a ri mudyondzisi. Xana mahanyelo ya yena ya fambelana na ntirho wa yena ke? Nyika vonelo ra wena.
Hi ku vona ka wena xana mhaka ya mininjhere na Xitlhanyi yi nga va yi herise ku yini? Seketela nhlamulo ya wena.
Hlaya nakambe ntshaho lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona.
BAYIZANI:
A ri karhi a hefemuteka Heyi, mama, leswi nga ndzi humelela swa tika no vava: Ndzi ve na double puncture.
Hi ku hlamala Xuu! Double puncture futhi ka papa? Kasi kona loko munhu a lunghisa vhilwa u nghena ehansi ka movha ongeti hiloko a ...
Bayizani u xisile nsati a ku u humelele hi yini lexi n'wi tsandziseke ku vuya ekaya?
Ntiyiso wa kona a wu ri wihi ke?
Ximunhuhatwankulu eka ntlangu lowu i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Muluthanyi ku nga va ku ri mani eka ntlangu lowu? Seketela nhlamulo ya wena.
Boxa vito ra movha wa Bayizani.
Loko a wu ri Valarie a wu ta va u endlile yini loko Bayizani a kombela ku rivaleriwa?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P3 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 3 (P3)
MEMORANDAMU
XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA
GIREDI YA 12
MEMORANDAMU
Xitsonga: Giredi ya 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le kaya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka
Xiyenge xa A
wa timaraka
Xiyenge xa B
wa timaraka
Xiyenge xa C
wa timaraka
Vundzeni
Ririmi
Xivumbeko
B: GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti
Khodi ya vuswikoti
Tiphesente wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vuswikoti bya le henhla
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vuswikoti bya le xikarhi
Vuswikoti byo enela
Vuswikoti bya madyondza
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA.
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile.
Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka swinene.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila.
Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato.
Mahlawulelo ya marito ya fambelana na xitshuriwa lexi tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka.
Mahlawulelo ya marito ya amukeleka.
Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo.
Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi na mahikahatelo swi na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito ya kayivela.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi na mahikahatelo swi na swihoxo swo tala.
Mahlawulelo ya marito ya hoxekile.
Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka.
Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile.
Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri.
Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa.
Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
khodi ya 5
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka.
Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tali ku fambelana na nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.
Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa.
Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka.
Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI
RA LE KAYA
XIYENGE XA B:
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA
XIYENGE XA C:
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
- 29% khodi ya 1
<fn>Xitsonga HL P3 Feb-March 2009.txt</fn>
GIREDI YA 12
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NA XIN'WANA eka pheji Yu
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirN
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela fa
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi tw xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka
Micino ya xintu yo fana na lowu vonakaka laha hansi, ya ha ri na nkoka eka vutomi bya hina. Hi rungulele leswi u nga tshama u tiphinisa xiswo
Ku nwa ngopfu byalwa swi nga ku nghenisa ekhombyeni. Hlamusela hi ta khombo ra
Ku na vafundhisi va mavunwa vo tala lava sungulaka tikereke hi xikongom
Mfumo wu na makungu yo herisa goza leri u ri vona ri fanerile ke
KUM
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisa xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu
Ku na hodela leyi nga ta pfuriwa exidorobanini xa le kusuhi na laha u tshamaka kona. Wena tanihi un'wana wa vurha
Loko u ta va u pasile Giredi ya 12, u navela ku yisa tidyondzo ta we
U murhangeri wa swichudeni exikolweni xa ka n'wina. Tsala mbula
XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Wena na vanghana va wena mi lava ku tisungulela xibindzwana xo xavisa juzi/ swiwitsi, yi ri ndlela yo tihlengeletela mali ya ku tihakelela rendzodyondzo ro ya eDurban. Endla xinavetiso xo navetisa bindzu ra n'wina.
KUMBE
Ku ta va na ntlangu wo tlangela siku ra ku velekiwa ka wena. Endla khadi ra xirhambo leri u nga ta ri rhumela vanghana va wena.
KUMBE
A wu endzerile entangeni wa swiharhi lowu kombisiweke eka xifaniso lexi xi nga laha hansi. Tsala dayari ya masiku manharhu, u longoloxa migingiriko ya siku na siku ya riendzo ra wena.
Xifaniso xi huma eka Magazini ya Skyways ya Mudyaxihi 2008
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga HL P3 Feb-March 2010 Rhubiriki.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Rhubiriki leyi yi na 10 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 3 (P3)
GIREDI YA 12
XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA
XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI NA NKUNGUHATO
WA TIMARAKA
Vundzeni i byo hlawuleka, bya vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Mahungu ya na ntlhontlho naswona ya hlutekile.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi hlantswekeke no amukeleka.
Vundzeni i bya xiyimo xa le henhla, bya vutitumbuluxeri.
Mahungu ya koka rinoko naswona ya tsakisa.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi kombisaka vutshila no amukeleka.
Vundzeni bya twisiseka naswona byi na nkhulukelano wa le henhlanyana.
Mahungu ya tsakisa naswona ya khorwisa.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi xi nga kahle swinene naswona xa amukeleka.
Vundzeni byi fambelana na nhlokomhaka naswona byi na nkhulukelano lowu amukelekaka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi enerisaka naswona xa amukeleka.
Vundzeni hi lebyo enela, byo andlariwa hi ndlela ya ntolovelo naswona nkhulukelano wa timhaka a wu hetisekangi.
Mahungu ya tala ku fambelana na nhlokomhaka kambe ya kayivela vutitumbuluxeri.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana xo enela lexi nga na nkhulukelano lowu twisisekaka hi ku olova naswona xa amukeleka.
A hi mikarhi hinkwayo laha vundzeni byi twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu lama boxiwaka a ma talangi naswona ku na mbuyelelo wa timhaka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi andlariwangi kahle naswona a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya.
Vundzeni bya huhula swinene naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu lama boxiwaka a ma tsakisi naswona ku na mbuyelelo wa timhaka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a wu andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
RIRIMI, XITAYILI & KU HLELA
WA TIMARAKA
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato.
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi mfanelo.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta bya tikomba.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku va swi tirhisiwa hi mfanelo.
Kota ku lemukanyana nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi i ya ntolovelo naswona mahikahatelo i ya le xikarhi.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi hi lamo enela.
Matirhiselo ya ririmi ya kayivela naswona mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na swihoxo.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi i ya madyondza.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi i ya xiyimo xa le hansi swinene.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo swo tala.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi nkhaqato swinene.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka ya hlutekile naswona i ya xiyimo xa le henhla.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka hi ndlela yo hlawuleka.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhla swinene.
Tirhisa tindlela to hambanahambana ta mahlawulelo ya marito hi ndlela ya vutshila.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana swinene na nhlokomhaka.
Xitsalwana a xi tali ku va na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhla.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana a xi talangi swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhlanyana.
Mahlawulelo ya marito ya le xikarhi.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na swihoxo.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le xikarhi.
Mahlawulelo ya marito i yo enela.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi kayivela nkhulukelano.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na swihoxo leswi nga erivaleni.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito i ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito a ya tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo eka xitshuriwa hinkwaxo.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona a xi twisiseki.
XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma yo hlawuleka swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulehi byi fambelana na swilaveko swa xitsalwana.
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo swinene.
Malukelo ya timhaka to tala ya fambelana na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela leyi faneleke.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo.
Malukelo ya timhaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byin'wana byi andlariwile ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Vulehi byi tala ku va lebyi faneleke.
Malukelo ya timhaka tin'wana ya fambelana na nhlokomhaka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Xitsalwana xi lehe/kome ngopfu.
Malukelo ya timhaka tin'wana a ya fambelani na nhlokomhaka.
Mikarhi yin'wana vuxokoxoko bya huhula kambe hungu leri a ri vulaka ra twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu i swa madyondza.
Xitsalwana xi lehe/kome ngopfu.
Malukelo ya timhaka eka xitsalwana hinkwaxo a ya fambelani na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko lebyi andlariweke bya huhula.
Swivulwa na tipharagirafu swi pfuvapfuvanile naswona a swi na nandzelelano.
Xitsalwana xi lehe/kome ku tlula mpimo swinene.
XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo ndlandlamuka byo hlawuleka byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ku hetiseka naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa swinene na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle swinene byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma naswona a nga humi emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu hi lamo kongoma kambe u pfa a humanyana emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi tala ku va na nkhulukelano naswona vuxokoxoko lebyi andlariweke byi tala ku seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya le xikarhi byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni kambe a ya onhi mongo wa mhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi byo enela byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa ku khuma ka miehleketo. Maandlalelo ya mahungu ya pfa ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi le ka xiyimo xo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza. Maandlalelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza. Maandlalelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza, mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi andlariweke kahle swinene no amukeleka
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa le xikarhi no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xo enela no amukeleka.
Hambileswi nkunguhato / mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Makunguhatelo na mpfapfarhuto wu hoxekile naswona xitsalwambiko xi andlariwile hi ndlela ya xiyimo xa le hansi.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya nkhaqato swinene.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle swinene ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi milawu ya matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Vulongoloxamari- to byi endliwile hi nkhaqato hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari-to byi endliwile hi ndlela ya kahle swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari-to byi kahle naswona marito ya twisiseka kahle.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari- to i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari-to i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari- to i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Vulongoloxamari-to i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi hava na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo.
Xitsalwana xi komile &/ lehile.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo ndlandlamuka byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana hi vuenti swinene eka timhaka to tsala.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
byi tirhisiwi h-Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ku hetiseka naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa swinene na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle swinene naswona byi fambelana na swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana hi vuenti eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona ku hava mahungu yo huhula.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu hi lamo kongoma kambe ku na swo huma emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo karhi eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni kambe a ya onhi mongo wa mhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo enela eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi le ka xiyimo xo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu hi ndlela ya madyondza eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa huhula.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Ku pfumaleka vutivi ku ya hi swilaveko swa switsalwambiko.
A nga na vutivi byo kota ku lemuka mimbangu yo hambanahambana eka timhaka to tsala
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa huhula.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya nkhaqato swinene.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana lexi hlantswekeke no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle ku ya hi milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana kahle swinene no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo amukeleka no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo enela no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi milawu ya matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla erivaleni.
Hambileswi Nkunguhato / mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla erivaleni.
Nkunguhato / mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi kala na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke
Vulongoloxamarito byi endliwile hi kahle swinene naswona byi andlariwile hi nkhaqato
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi tala ku va xi nga ri na swihoxonyana hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo ku ya hi nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitsalwana xi komile / lehile.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo.
Xitsalwana xi komile / lehile swinene.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo naswona xi hlanganisa nhloko hambileswi xi nga xopaxopiwa no hleriwa.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo.
Xitsalwana xi komile / lehile swinene.
<fn>Xitsonga HL P3 Feb-March 2010.txt</fn>
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Hlamula swivutiso hinkwaswo hi ririmi ra Xitsonga.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora nhlamulo hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona. Nyika nhlamulo yin'wana na yin'wana nhlokomhaka leyi faneleke.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Loko u hetile ku tsala, bana ntila wu hingakanya nkunguhato wun'wana na wun'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tirhisa kwalomu ka 80 wa timinete eka XIYENGE XA A, 40 wa timinete eka XIYENGE XA B na 30 wa timinete eka XIYENGE XA C.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 SWILETELO:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Exikarhi ka lembe ku vile ni xitereko xa vadyondzisi lava a va koxa ku engeteleriwa muholo. Hlamusela leswi nga humelela u ri karhi u kombisa ku khumbeka ka n'wina vadyondzi hi mhaka leyi. [50]
KUMBE
Wena na murhandziwa wa wena mi catile eka lembe leri nga hundza. Hi hlamusele migingiriko hinkwayo leyi endliweke ku lulamisela siku leri u ri karhi u kombisa leswi a wu titwisa xiswona loko siku ra nkhuvo ri nga si fika. [50]
KUMBE
Xifaniso lexi nga laha hansi, xi kombisa leswaku eka mikarhi ya sweswi hina vaakatiko va Afrika-Dzonga hi vanhu lava hanyaka swin'we na ku amukelana. Xana mhaka leyi i ntiyiso ke? Nyika vonelo ra wena u ri karhi u seketela hi swikombiso leswi tshembisaka.
Hi lembe ra 2010 ntlangu wa bolo ya milenge ya misava wu ta khomeriwa laha Afrika-Dzonga. Xana hi swihi leswi va Ndzawulo ya Vuhlayiseki va faneleke ku swi endla leswaku ku ta hunguteka vugevenga hi nkarhi lowu ke? [50]
KUMBE
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi, kutani u hlamusela ku onhiwa ka timfanelo ta vana hi tindlela to hambanahambana.
KUMBE
Ikhonomi ya tiko ra Afrika-Dzonga yi lawuriwa hi vuvekisi bya matiko ya le handle. Seketela kumbe u kaneta mhaka leyi. [50]
KUMBE
Masiku lawa ku na mitlawa yo hambanahambana ya tipolitiki leyi tumbuluxiwaka. Xana mhaka leyi yi kombisa yini hi tlhelo ra xiyimo xa swa tipolitiki eka tiko ra hina? [50]
KUMBE
Munhu hambi a tswariwile eka ndyangu wa vusweti, a nga swi kota ku humelela a va xirho xo xiximeka etikweni. Hlamusela mhaka leyi u ri karhi u tirhisa vumbhoni lebyi tshembisaka. [50]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 SWILETELO:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 - 200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Papila ra xinghana
Tiyindlu ta ka va munghana wa wena ti tshwile hinkwato hikwalaho ka ritshwa leri a ri ri kona. Wena tanihi munghana wa yena n'wi tsalele papila u n'wi chavelela eka mhangu leyi n'wi humeleleke. [30]
KUMBE
Mbulavulo
Mudyondzisi wa n'wina u tikumerile ntirho ePalamende eKapa, kutani ku endliwile xinkhubyana xo lelana na yena. Wena tanihi matsalana wa vandla ra swichudeni u komberiwile ku nyika mbulavulo wo yimela vadyondzi. Tsala mbulavulo lowu. [30]
KUMBE
Burochara Wa ha ku pfula bindzu ro rhurhela vuyeni. Endla burochara leyi nga ta andlala vukorhokeri bya ndhawu leyi eka vaakatiko. [30] KUMBE
Xiviko xa ximfumo U endlile ndzavisiso wa leswi endlaka leswaku vana va nghenelela eka mhaka ya swidzidziharisi. Nyika xiviko xa leswi u swi kumeke. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 SWILETELO:
Hlawula nhlokomhaka yin'we leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Swileriso
U mutswari loyi a nga na n'wana loyi sweswi a nga na malembe ya khumenkombo. N'wi nyike swiletelo leswi nga ta n'wi pfuna ku hanya vutomi bya vutihlamuleri. [20]
KUMBE
Xinavetiso
Wena u n'wini wa khampani yo endla mimovha. Sweswi ma ha ku endla movha wa manyunyu. Boxa vito ra khampani leyi u tlhela u endla xinavetiso xo xavisa movha lowu. [20]
KUMBE
Dayari
A mi humile rendzodyondzo ro ya ePitori na le Joni hi xikolo xa n'wina hi masiku ya 11 Mawuwani 2009 ku fika hi siku ra 13 Mawuwani 2009. Tsala mahungu lama u nga ta ma nghenisa eka dayari u kombisa leswi swi nga endleka. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>Xitsonga HL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 18 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
TAFULA LERI NGA TIRHISIWAKA NI RHUBIRIKI Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti. Ririmi ra le Kaya ni Ririmi ro Engetela ro Sungula.
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timaraka Xiyenge xa B 30 wa timaraka Xiyenge xa C 20 wa timaraka
Vundzeni 20 12 08
Ririmi na matirhiselo ya rona 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
Eka xivumbeko ku fanele ku langutiwa leswi landzelaka:
Ntsengo wa marito.
Xivumbeko lexi faneleke (xikombiso: xitsalwana/n'wangulano/memorandamu/papila/khadi).
Nhlokomhaka.
Nkunguhato.
B: GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti Khodi ya vuswikoti Tiphesente 50 wa timaraka 30 wa timaraka 20 wa timaraka 12 wa timaraka 10 wa timaraka 08 wa timaraka 06 wa timaraka 04 wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80 - 100 40 - 50 24 - 30 16 - 20 10 - 12 08 - 10 06 - 08 05 - 06 03 - 04
Vuswikoti bya le henhla 6 70 - 79 32 - 39 21 - 23 14 - 15 08 - 09 07 05 04
Vuswikoti bya le henhlanyana 5 50 - 59 25 - 31 15 - 20 10 - 13 06 - 07 05 - 06
Vuswikoti bya le xikarhi 4 40 - 49 20 - 24 12 - 14 08 - 09 04 - 05 04 04 03 02
Vuswikoti byo enela 3 30 - 39 15 - 19 09 - 11 06 - 07 03 03 03 02
Vuswikoti bya madyondza 2 20 - 29 10 - 14 06 - 08 04 - 05 02 02
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1 0 - 28 00 - 09 00 - 05 00 - 03 00 - 01 01 00 - 02 01 01
RHUBIRIKI YO AVA TIMARAKA: GIREDI YA 12
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambana-hambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara aswi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe/ kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. -Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 7 80-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla -Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. -Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. -Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana -Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. -Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa. -Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbulu-xiweke byi fambelana na nhlokomhaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 5 60-69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vuswikoti byo amukeleka -Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. -Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwaa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vuswikoti byo enela -Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. -Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vuswikoti bya madyondza -Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka. Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. -Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 230-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi -Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. - Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. - Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50 - 59% khodi ya 4 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vuswikoti byo enela-Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40 - 49%khodi ya 3 15 - 17 14 - 16 12 - 14 11 - 13 09 - 11
Vuswikoti bya madyondza -Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. - Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30 - 39% khodi ya 2 12 - 14 11 -1 3 09 - 11 02 - 10
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi-Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. -Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene. 00 - 29%khodi ya 1 09 - 11 02 - 10 00 - 08
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA RHUBIRIKI YO LAWULA RK-(HL) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. - Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100% khodi ya 7 16 - 20 16 14 - 16
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxo-koxoko hinkwabyo byi seketela nhloko-mhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70 - 79% khodi ya 6 16 14 - 16 14 14 12 - 14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60 - 69%khodi ya 5 14 - 16 14 12 - 14 12 10 - 12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. -Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfa-rhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50 - 59% khodi ya 4 12 - 14 12 10 - 12 10 08 - 10
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambana-hambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfa-mpfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
khodi ya 3
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi lebyi languteriweke bya swilaveko swa switshuriwa a byi fikeleriwangi. -Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfa-rhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
khodi ya 1
<fn>Xitsonga HL P3 Nov 2009 Rhubiriki.txt</fn>
TIMARAKA: 100
Papila leri ri na 10 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 3 (P3)
HUKURI 2009
GIREDI YA 12
XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA
XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI NA NKUNGUHATO
WA TIMARAKA
Vundzeni i byo hlawuleka, bya vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Mahungu ya na ntlhontlho naswona ya hlutekile.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi hlantswekeke no amukeleka.
Vundzeni i bya xiyimo xa le henhla, bya vutitumbuluxeri.
Mahungu ya koka rinoko naswona ya tsakisa.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi kombisaka vutshila no amukeleka.
Vundzeni bya twisiseka naswona byi na nkhulukelano wa le henhlanyana.
Mahungu ya tsakisa naswona ya khorwisa.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi xi nga kahle swinene naswona xa amukeleka.
Vundzeni byi fambelana na nhlokomhaka naswona byi na nkhulukelano lowu amukelekaka.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana lexi enerisaka naswona xa amukeleka.
Vundzeni hi lebyo enela, byo andlariwa hi ndlela ya ntolovelo naswona nkhulukelano wa timhaka a wu hetisekangi.
Mahungu ya tala ku fambelana na nhlokomhaka kambe ya kayivela vutitumbuluxeri.
Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu tirhisiwile ku tumbuluxa xitsalwana xo enela lexi nga na nkhulukelano lowu twisisekaka hi ku olova naswona xa amukeleka.
A hi mikarhi hinkwayo laha vundzeni byi twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu lama boxiwaka a ma talangi naswona ku na mbuyelelo wa timhaka.
Hambileswi nkunguhato/ mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi andlariwangi kahle naswona a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya.
Vundzeni bya huhula swinene naswona byi pfumala nkhulukelano.
Mahungu lama boxiwaka a ma tsakisi naswona ku na mbuyelelo wa timhaka.
Nkunguhato/ mpfapfarhuto a wu andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
RIRIMI, XITAYILI & KU HLELA
WA TIMARAKA
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato.
Lemuka nkoka wa matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi mfanelo.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya vukheta bya tikomba.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku va swi tirhisiwa hi mfanelo.
Kota ku lemukanyana nkoka wa matirhiselo ya ririmi.
Matirhiselo ya ririmi i ya ntolovelo naswona mahikahatelo i ya le xikarhi.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi hi lamo enela.
Matirhiselo ya ririmi ya kayivela naswona mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na swihoxo.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi i ya madyondza.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo.
Malemukelo ya matirhiselo ya ririmi i ya xiyimo xa le hansi swinene.
Matirhiselo ya ririmi ya tsanile naswona mahikahatelo ya na swihoxo swo tala.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi nkhaqato swinene.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka ya hlutekile naswona i ya xiyimo xa le henhla.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka hi ndlela yo hlawuleka.
Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhla swinene.
Tirhisa tindlela to hambanahambana ta mahlawulelo ya marito hi ndlela ya vutshila.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana swinene na nhlokomhaka.
Xitsalwana a xi tali ku va na swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhla.
Mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana a xi talangi swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le henhlanyana.
Mahlawulelo ya marito ya le xikarhi.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na swihoxo.
Kota ku tirhisa ririmi ro gega hi ndlela ya le xikarhi.
Mahlawulelo ya marito i yo enela.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi kayivela nkhulukelano.
Hambileswi xitsalwana xi nga xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na swihoxo leswi nga erivaleni.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito i ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Wa tikeriwa ku kota ku tirhisa ririmi ro gega hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito a ya tirhisiwangi hi mfanelo.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo eka xitshuriwa hinkwaxo.
Hambiloko xitsalwana xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona a xi twisiseki.
XIVUMBEKO
Khodi: X
WA TIMARAKA
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma yo hlawuleka swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Vulehi byi fambelana na swilaveko swa xitsalwana.
Ku na nkhulukelano eka malukelo ya nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela yo kongoma swinene.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo swinene.
Malukelo ya timhaka to tala ya fambelana na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byi andlariwile hi ndlela leyi faneleke.
Swivulwa na tipharagirafu swi andlariwile hi mfanelo.
Malukelo ya timhaka ya fambelana na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko byin'wana byi andlariwile ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Vulehi byi tala ku va lebyi faneleke.
Malukelo ya timhaka tin'wana ya fambelana na nhlokomhaka.
Swivulwa na tipharagirafu swi na swihoxo kambe xitsalwana xa twisiseka.
Xitsalwana xi lehe/kome ngopfu.
Malukelo ya timhaka tin'wana a ya fambelani na nhlokomhaka.
Mikarhi yin'wana vuxokoxoko bya huhula kambe hungu leri a ri vulaka ra twisiseka.
Swivulwa na tipharagirafu i swa madyondza.
Xitsalwana xi lehe/kome ngopfu.
Malukelo ya timhaka eka xitsalwana hinkwaxo a ya fambelani na nhlokomhaka.
Vuxokoxoko lebyi andlariweke bya huhula.
Swivulwa na tipharagirafu swi pfuvapfuvanile naswona a swi na nandzelelano.
Xitsalwana xi lehe/kome ku tlula mpimo swinene.
XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo ndlandlamuka byo hlawuleka byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ku hetiseka naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa swinene na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle swinene byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, mahungu hi lamo kongoma naswona a nga humi emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu hi lamo kongoma kambe u pfa a humanyana emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi tala ku va na nkhulukelano naswona vuxokoxoko lebyi andlariweke byi tala ku seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya le xikarhi byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni kambe a ya onhi mongo wa mhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi byo enela byo kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa ku khuma ka miehleketo. Maandlalelo ya mahungu ya pfa ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi le ka xiyimo xo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza. Maandlalelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Ku pfumaleka vutivi bya matsalelo ya xitsalwambiko.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza. Maandlalelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Maangulelo ya xitsalwambiko ya kombisa miehleketo ya madyondza, mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi hlantswekeke swinene no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko lexi andlariweke kahle swinene no amukeleka
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xa le xikarhi no amukeleka.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwambiko xo enela no amukeleka.
Hambileswi nkunguhato / mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Makunguhatelo na mpfapfarhuto wu hoxekile naswona xitsalwambiko xi andlariwile hi ndlela ya xiyimo xa le hansi.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya nkhaqato swinene.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle swinene ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi milawu ya matsalelo.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi milawu ya matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi kavanyetaka mongo.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA
WA TIMARAKA
Vulongoloxamari- to byi endliwile hi nkhaqato hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi hava na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Vulongoloxamari-to byi endliwile hi ndlela ya kahle swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamari-to byi kahle naswona marito ya twisiseka kahle.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamari- to i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamari-to i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Matirhiselo ya xitayili, thoni na rhejisitara swi pfa swi nga twisiseki.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo.
Xitsalwana xi komile &/ lehile.
Vulongoloxamari- to i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
Vulongoloxamari-to i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Hambiloko xitsalwambiko xi xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka)
Khodi ya 7
Vuswikoti byo hlawuleka
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhla
Khodi ya 5
Vuswikoti bya le henhlanyana
Khodi ya 4
Vuswikoti bya le xikarhi byo amukeleka
Khodi ya 3
Vuswikoti byo enela
Khodi ya 2
Vuswikoti byo enelanyana/bya madyondza
Khodi ya 1
Vuswikoti byo ka byi nga enelangi
VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO
WA TIMARAKA
Ku na vutivi byo ndlandlamuka byo hlawuleka ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana hi vuenti swinene eka timhaka to tsala.
Maandlalelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
byi tirhisiwi h-Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ku hetiseka naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela yo enerisa swinene na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle swinene naswona byi fambelana na swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana hi vuenti eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya kombisa ku vupfa ka miehleketo, hi lamo kongoma swinene eka xitsalwambiko hinkwaxo naswona ku hava mahungu yo huhula.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano naswona timhaka ti andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya kahle ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo hambanahambana eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu hi lamo kongoma kambe ku na swo huma emhakeni.
Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela ya le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi bya le xikarhi ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo karhi eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni kambe a ya onhi mongo wa mhaka.
Vundzeni na timhaka swi na nkhulukelano hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byo talanyana byi seketela nhlokomhaka.
Ku na vutivi byo enela ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu yo enela eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa mhaka a wu twali.
Vundzeni na timhaka swi le ka xiyimo xo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vutivi lebyi nga kona i bya madyondza ku ya hi swilaveko swa xitsalwambiko.
Kombisa ku lemuka mimbangu hi ndlela ya madyondza eka timhaka to tsala.
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa huhula.
Vundzeni na timhaka a swi talangi ku va na nkhulukelano naswona ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Ku pfumaleka vutivi ku ya hi swilaveko swa switsalwambiko.
A nga na vutivi byo kota ku lemuka mimbangu yo hambanahambana eka timhaka to tsala
Maandlelelo ya mahungu ya huma emhakeni naswona mikarhi yin'wana mongo wa huhula.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana lexi hlantswekeke swinene no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya nkhaqato swinene.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana lexi hlantswekeke no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya kahle ku ya hi milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana kahle swinene no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo amukeleka no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela ya le xikarhi ku ya hi milawu ya matsalelo.
Vumbhoni bya nkunguhato &/ mpfapfarhuto byi tikomba hi ku va ku tumbuluxiwile xitsalwana xo enela no twisiseka.
Xivumbeko xi andlariwile hi ndlela yo enela ku ya hi milawu ya matsalelo, kambe ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla erivaleni.
Hambileswi Nkunguhato / mpfapfarhuto wu nga endliwa, xitsalwana a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya naswona xitsalwana a xi andlariwangi kahle.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo, naswona ku na swihoxo leswi nga lo tlangandla erivaleni.
Nkunguhato / mpfapfarhuto a swi andlariwangi hi ndlela ya kahle naswona maandlalelo ya xitsalwana i ya xiyimo xa le hansi.
Xivumbeko a xi andlariwangi hi ndlela yo landzelela milawu ya matsalelo.
RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA
WA TIMARAKA
Vulongoloxamarito byi endliwile hi nkhaqato hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla swinene ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi nkhaqato swinene ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi kala na xihoxo na xin'we hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke
Vulongoloxamarito byi endliwile hi kahle swinene naswona byi andlariwile hi nkhaqato
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitsalwambiko xi tala ku va xi nga ri na swihoxonyana hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke
Vulongoloxamarito byi kahle naswona marito ya hlayeka kahle.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelana na nhlokomhaka.
Xitsalwana xi na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamarito i bya le xikarhi. Swihoxo a swi onhi nkhuluko wa mongo.
Ntivoririmi wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo enela.
Xitsalwambiko xi na swihoxo swa le xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no hleriwa.
Xitsalwana xi tala ku va na vulehi lebyi faneleke.
Vulongoloxamarito i byo enela naswona ku na swihoxo swo tala
Ntivoririmi wa kayivela naswona a wu enelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi tirhisiwangi hi mfanelo ku ya hi nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitsalwana xi komile &/ lehile.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wa ha lava ku antswisiwa naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani na nhlokomhaka.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
Vulongoloxamarito i bya xiyimo xa le hansi naswona swa nonoha ku landzelela mongo wa mhaka.
Ntivoririmi wu lava ku antswisiwa swinene naswona a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo naswona xi hlanganisa nhloko hambileswi xi nga xopaxopiwa no hleriwa.
Hambileswi xitsalwambiko xi nga xopaxopiwa no hleriwa, xitsalwana hinkwaxo xi lo pyi hi swihoxo.
Xitsalwana xi komile &/ lehile swinene.
<fn>Xitsonga HL P3 Prep 2008.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 7 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwana hi yona kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Swipyopyi na swidzidziharisi swi ni khombo eka rihanyo ra hina ku fana na leswi vuvabyi bya HIV/Aids byi nga ni khombo hakona. Andlala mianakanyo ya wena ehenhla ka mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi faneleke. [50]
KUMBE
Tinghozi ta mimovha to tala ti vangiwa hi futa ra ku va ku nga landzeleriwi milawu ya le patwini. Loko wena a wo va Xirho xa Huvonkulu (XH/MEC) xa vulawuri bya swa le mapatwini a wu ta endla yini ku antswisa xiyimo lexi? [50]
KUMBE
A hi swi teke leswaku wena u vonile mhangu yo fana ni leyi nga kombisiwa eka xitshuriwa lexi vonakaka laha hansi. Hi hlamusele leswi yi nga humelerisa xiswona.
Xitshuriwa lexi xi huma eka Vutivi bya Vutomi pheji 15 50 KUMBE
Mudyondzisi wa mina loyi ndzi n'wi tsakelaka ngopfu. [50] KUMBE
Vatlangi lava hlawuriwaka ku ya tlangela xipano xa Bafana Bafana, a va tiyimiseli ku ya yimela tiko ra hina hi ku hetiseka. Aneka miehleketo ya wena ehenhla ka mhaka leyi. [50]
KUMBE
Mhaka ya ku va vanhu va tekana va ri va rimbewu rin'we yi amukeriwa hi vanhu hinkwavo laha tikweni ra hina. Pfumela kumbe u landzula mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso leswi faneleke. [50]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 - 200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Hi ku leteriwa hi vuxokoxoko bya xinavetiso lexi nga laha hansi, tsala papila ro kombela ntirho lowu navetisiweke.
NHLANGANO WA NDZINDZAKHOMBO WA AFRIKA-DZONGA
NTIRHO WA MATSALANANKULU
Muholo hi lembe ku katsa ni mimphamelo yin'wana: R195 000 - R278 950
Rhavi ra Nhlangano wa Ndzindzakhombo wa Afrika-Dzonga ri lava munhu loyi a nga ta pfala xivandla lexi pfulekeke xa matsalanankulu. Munhu loyi u fanele ku va a pasile tidyondzo ta mabindzu (Akhawuntini na Ikhonomiks) ku katsa Metse na Xitsonga. Tidyondzo leti ti fanele ku va ta le henhla ka giredi ya 12 naswona munhu wa kona a ri ni malembe ya le xikarhi ka 18 na 30. Loyi a nga na digiri ya tidyondzo leti na vuswikoti bya matirhiselo ya khomphyuta kun'we ni phepha ro chayela, u ta va eka xiyimo lexinene xa ku va un'wana loyi a nga ta vitaniwa ku nghenela inthavhiyu.
Munhu loyi u fanele ku va ni ntokoto wa ku tirhana ni timhaka ta swa timali, vutiyimeseri, vutinyiketeri na ku tirha tiawara to leha hi siku. Minkarhi yin'wana u ta fanela ku kumeka a ri karhi a teka marendzo lamo leha.
Siku ro pfala ra ku amukela swikombelo swa ntirho lowu i 5 Sunguti 2009
KUMBE
Kokwana wa wena loyi a hanyeke malembe yo tala u hundzile emisaveni endzhaku ka mavabyi ya nkarhinyana. Tsala matimu lama nga ta hlayeriwa vakhandli-va-nhlonge hi siku ra nkosi. [30]
KUMBE
Hi ku leteriwa hi xifaniso lexi nga laha hansi xa malume na ntukulu, tsala mbulavulo lowu u nga ta hlayela vadyondzikuloni ni vaakatiko eka siku ra timfanelo ta vanhu.
Xitshuriwa lexi xi huma eka Vutivi bya Vutomi pheji 15 30 NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
XIVUTISO XA 3
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Exikolweni xa n'wina mi humile rendzodyondzo ku ringana vhiki hinkwaro mi ri karhi mi endzela tindhawu to hambanahambana. Tsala vuxokoxoko bya dayari u ri karhi u kombisa migingiriko hinkwayo ya nkoka leyi humeleleke eka rendzodyondzo leri. [20]
KUMBE
Ku ta va ni nhlawulo wo vhotela khanselara eka wadi ya ka n'wina. Tumbuluxa phositara yo navetisa ni ku koka rinoko ra vavhoti. [20]
KUMBE
Tsala xinavetiso lexi navetisaka ndhawu yo byala matsavu endhawini ya ka n'wina. Xinavetiso lexi xi fanele ku koka rinoko ni ku endla leswaku vanhu va tiva lomu va nga xavaka kona matsavu. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA:100
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
<fn>Xitsonga HL P3 Prep Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 100 NKARHI: 2 Â½ WA TIAWARA
Papila leri ri na 20 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
MEMORANDAMU
Xitsonga: Giredi ya 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ra le kaya
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 50 wa timaraka Xiyenge xa B 30 wa timaraka Xiyenge xa C 20 wa timaraka
Vundzeni 20 12 08
Ririmi 20 12 08
Xivumbeko 10 06 04
B GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti Khodi ya vuswikoti Tiphesente 50 wa timaraka 30 wa timaraka 20 wa timaraka 12 wa timaraka 10 wa timaraka 08 wa timaraka 06 wa timaraka 04 wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80-100 40-50 24-30 16-20 10-12 08-10 06-08 05-06 03-04
Vuswikoti bya le henhla 6 70-79 32-39 21-23 14-15 08-09 07 05 04
Vuswikoti bya le henhlanyana 5 50-59 25-31 15-20 10-13 06-07 05-06
Vuswikoti bya le xikarhi 4 40-49 20-24 12-14 08-09 04-05 04 04 03 02
Vuswikoti byo enela 3 30-39 15-19 09-11 06-07 03 03 03 02
Vuswikoti bya madyondza 2 20-29 10-14 06-08 04-05 02 02
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1 0-28 00-09 00-05 00-04 00-01 01 00-02 01 01
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 50 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo swintsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara a swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 7 80-100% 40-50 38 - 42 35 - 39
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 6 70-79% 38 - 42 35- 39 33 - 37 30 - 34
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa - Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.-Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hivuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu.
khodi ya 3
khodi ya 4
khodi ya 5
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 1 00-29% 15-19 03 - 17 00 - 14
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL ) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 30 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. - Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a
nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
-79khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
-69%khodi ya 5
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi pfa byi huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
-59%khodi ya 4
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
-49% khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
-39% khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byintsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA. RHUBIRIKI YO LAWULA RES-(FAL ) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. -Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80-100% khodi ya 7 08-10 08 07-08
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70-79%khodi ya 6 08 07-08 07 07 06-07
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
-69%khodi ya 5
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
-59%khodi ya 4
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40-49% khodi ya 3 05-06 05 04-05 04 03-04
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30-39% khodi ya 2 04-05 04 03-04 01 - 03
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
<fn>Xitsonga HL P3.txt</fn>
TIMARAKA: 100
NKARHI: 2Â½ WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 6 WA TIPHEJI
GIREDI YA 12
XITSONGA RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 3 (P3)
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 - 450 wa marito.
Vuyimbeleri i mhaka ya nkoka leyi vanhu va hungataka hi yona. Hlamusela leswi u nga tiphinisa xiswona siku leri a wu yile eka fesitivhali.
KUMBE
A hi swi teke u ri un'wana wa vanhu lava nga vona leswi nga humelela eka xifaniso lexi nga laha hansi. Hlamusela leswi u swi voniseke xiswona u karhi u kombisa ni ku khumbeka ka wena.
KUMBE
Movha lowu nga ganama a wu chayeriwa hi phorisa.
Emugangeni wa ka n'wina ku velekiwile rhole ri ri na milenge minharhu ntsena. Vanhu va muganga va lava ku dlaya n'wini wa homu leyi hikuva va ri wa lowa. Kanela u karhi u kombisa vonelo ra wena ehenhla ka mhaka leyi.
KUMBE
Loko Presidente Thabo Mbeki a ta heleriwa hi ntirho wa vurhangeri, vanhu van'wana va navela leswaku ku fuma munhu wa xisati. Xana hi ku vona ka wena wansati a nga swi kota ku rhangela tiko ke?
KUMBE
Vanhu van'wana loko va tiva leswaku va ni vuvabyi bya HIV/Aids, va va ni moya wo lava ku tidlaya kumbe ku fa ni van'wana hi ku famba va hangalasa xitsongwatsongwana lexi. Kombisa tindlela leti nga pfunaka vanhu lava ku amukela xiyimo xa vona leswaku va ta hanya ni vanhu van'wana kahle.
KUMBE
Hi lembe ra 2010 ku ta va ni bolo ya milenge ku lweriwa khapu ya misava hinkwayo laha tikweni ra Afrika-Dzonga. Kombisa leswi u anakanyaka leswaku vanhu va tiko ra hina va ta vuyeriwa hi swona hi nkarhi wa mitlangu leyi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 - 200 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Nhwanyana un'wana u pfurile nandzu wo va a pfinyiwile hi un'wana wa switlangi swa ndhuma swa bolo ya milenge. Tanihi muteki wa mahungu wa phephahungu ro karhi, tsala inthavhiyu leyi u nga yi endla ni xitlangi lexi.
KUMBE
Ekerekeni leyi u nghenaka eka yona, vapfumeri va khira timhaka ta kereke hikwalaho ka maveriveri ya leswaku mufundhisi u dyile mali ya kereke. Wena tanihi nkulukumba un'wana wa kereke, u komberile ku nyika mbulavulo/xipici xo khongotela vanhu lava. Tsala mbulavula/xipici lexi.
KUMBE
Lembe leri taka u navela ku yisa tidyondzo ta wena emahlweni eyunivhesiti ya Pitori. Tsala papila ro kombela ku amukeriwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 - 120 wa marito.
Kaya ka munhu loyi i ndhawu yin'wana ni yin'wana laha ri n'wi pelelaka kona. Hi ku khumbiwa hi xifaniso lexi u sungurile phurojeke yo karhi yo pfuna vanhu lava pfumalaka mitirho. Endla fulayara leyi nga ta nyika vuxokoxoko bya phurojeke leyi no navetisa leswaku vanhu lava nga ni ku tsakela va ta yi joyina.
KUMBE
Endzhaku ka tin'hweti timbirhi, Presidente wa tiko u ta endzela exifundzenitsongo xa ka n'wina. Endla xinavetiso lexi nga ta haxiwa eka rhadiyo ku hangalasa hungu leri.
KUMBE
U hlawuriwile ku va murhangeri (kaputeni) wa xipano xa bolo ya milenge kumbe ya mavoko exikolweni xa n'wina. Andlala milawu leyi u navelaka leswaku yi landzeleriwa eka xipano lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA :
<fn>Xitsonga P2 Nov 2008.txt</fn>
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana ha yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 200 - 250 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi. Rungula hi ta ntlangu lowu u nga tshama u tiphina hi wona wo fana ni lowu.
Xi huma eka Sowetan ya siku ra 19-09-200740
KUMBE
KUMBE
Vatswari va wena va ku endlerile timhaka to tala ta kahle evuton'wini bya wena. Hlamusela swilo hinkwaswo leswi va nga ku endlela swona. [40]
KUMBE
Xitsongwatsongwana xa Nkayiveta-Nsawuto (XNN/HIV)xi endla leswaku vanhu vo tala va fa. Hlamusela tindlela leti nga pfunetaka ku hunguta khombo leri vangiwaka hi xitsongwatsongwana lexi. [40]
KUMBE
Hlamusela leswi vantshwa va nga endlaka swona ku hambana ni mhaka ya vugevenga. [40]
KUMBE
Hi rungulele xitori lexi nga ku tsakisa lexi u xi tweke eka rhadiyo kumbe lexi u xi voneke eka thelevhixini. [40]
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 40
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko ha yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
KUMBE
Munghana wa wena u tshamile nkarhi wo leha a nga kumi ntirho, kambe sweswi wa ha ku thoriwa. Tsala papila ro tlangela leswi a nga kuma ntirho. [20]
KUMBE
Ekaya ka n'wina ku ni nkosi. Tsala papila u hlamusela nhloko ya xikolo leswaku a wu koti ku ya exikolweni hikwalaho ka mhaka leyi. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 20
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko ha yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 60 - 80 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Ku nga ri khale u ta va ni nkhuvo wo tlangela siku ro velekiwa ka wena. Tsala khadi u rhamba munghana wa wena ku ta eka nkhuvo lowu. [20]
KUMBE
Emugangeni wa ka n'wina mi kunguhatile leswaku ku va ni xikhongelo xo kombela mpfula. Tsala xinamarhetwa/phositara yo tivisa vanhu hi mhaka leyi. [20]
KUMBE
Exitolo xa ka Machipisana ku ni mbhukuto wa swakudya swo karhi. Boxa mavito ya swakudya leswi u tlhela u kombisa nxavo wa swona wa khale ni nxavo wa swona lowuntshwa. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA: 80
<fn>Xitsonga SAL P1 Feb-March Memo 2009 Limpopo.txt</fn>
RO ENGETELA RA
PAPILA RA 1 (P1)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Mukamberiwa u ta boxa mimbirhi eka leyi landzelaka:
Xa vumbirhi
A hi swona. v U na xidlodlo xo hlula ka khumemune.
Hi swona. v Hi yena a nga emahlweni
A hi swona. v A swa ha va oloveli.
Vahlaleri
Nghwazi.
Mudyaxihi
Masiku lawa se swi cincile". /"Ku humelela eka ntlangu wa thenisi a swa ha ri na n'wini"./"Un'wana na un'wana loyi a nga tiyimisela a nga swi kota ku humela a va nghwazi".
Mutsari a nga ha boxa yin'wana leyi yelanaka na leti landzelaka:
Munhu loko a tikarhata wa humelela.
Vaxisati na vona va ni vuswikoti eka mitlangu yo karhi.
NTSENGO WA TIMARAKA TA XIYENGE XA A
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/ NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Vanhu lava nga na swirhalanganyi emirini a va khomiwi kahle.
Vanhu lava na vona va na timfanelo tanihi vanhu.
Hina vaakatiko va Afrika-Dzonga hi fanele ku titoloveta ku hanya na vona.
Hi fanele ku dyondza mahanyelo na mavulavulelo ya vona.
Lava nga kotiki ku famba va fanele ku nyikiwa swipfuneto leswi faneleke.
A hi veni na vonelo lerintshwa.
Hi xixima munhu un'wana na un'wana hi nga hlawuli vanhu ku ya hi swiyimo.
MAPELETELO.
MAHIKAHATELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya.
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Rikotse.
Emutini.
Ntamu.
N'wana wo sungula ku tswariwa emutini.
A va etlela va nga dyangi/ va nga kumangi swakudya.
A a lulamile/ a a ri kahle/ a a ri na tintswalo/ A a ri na rirhandzu.
Tanihi n'wana lontsongo, a swi ndzi tikela ku amukela xiyimo xolexo.
Hambileswi manana a a nga holi nchumu, a a tikarhata. /Hambileswi manana a a tikarhata, a a nga holi nchumu.
Tatana.
Vakamberiwa va ta endla swivulwa ku komba leswaku va twisisa tinhlamuselo tin'wana ta marito lama nga kombisiwa.
Manana u byale matimba yo tala ensin'wini.
Tala rero ri lava ku hungutiwanyana nkuma hikuva se wu tele ngopfu.
A ndzi dirowa swivanhwana leswi swi nga eku tirheni.
Manana a a nga ri Msamariya wa musa.
Mphahla a yi hlantswiwa na ku ayiniwa hi yena.
Mbitisini u vula leswaku hi yena rikotse eka manana (wa yena), kasi Hanyani hi yena mativula.
XIVUTISO XA 3.2
Dzunisani Xivuri, un'wana vv wa vateki va mahungu, u tshahiwe a ku: vv "Afrika-Dzonga hi yona yi nga ta rhurhela vv mphikizano wa misava hinkwayo wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010. Kuvv thoriwa ka Carlos vv Alberto Parreira swi endle leswaku tiko hinkwaro ri tshemba leswaku xipano xa Bafana Bafana xi ta swi kota ku tlanga hi matimba, vv naswona vv vaakatiko a va swi tiva leswaku xipano xi ta va yimela hi ndlela leyinene. vv Hiloko Parreira a tivisa leswaku yena u boheka ku sukela xipano."
NTSENGO
XIVUTISO XA 3.3
Hikuva xipexali i xa vanhu lava va nga na mhani ntsena./ Swi komba onge ku xava bege leyi yo va ndlela yi ri yoxe yo hlamarisa mhani hi siku ra vamanana.
Hlamarisa/hlawuleka
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri twalaka, xik, swipexali swi tala ku endliwa hi masiku yo hlawuleka/ ku endlela ku onga rinoko ra vaxavi.
Swi fanerile. Swa laveka leswaku vaxavi va tiva leswaku xi hela rini hikuva xipexali a hi xa nkarhi hinkwawo. Swi ta pfuna vaxavi ku vona leswaku xipexali xi endleriwe siku ra vamanana ntsena/ xa hela endzhaku ka siku ra vamanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
SWIHUNGWANA/SWIRUNGULWANA: SWI TENYEKILE: D. RISENGA
Pitori.
Hikuva a a nga koti ku hlaya/a a nga nghenangi xikolo.
Hileswi vhene yi heteke tin'wheti to tala yi lo pakiwa/I ku vona vhene yi nga tirhisiwi na ku kombiwa maxaka.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, ku na nhundzu yin'wana leyi hakanyingi yi xavekaka ntsena hi xikweleti. /E-e, munhu a nga xava handle ka xikweleti loko a ri na mali yo enela/ loko swi xaveka.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ina. Vanhu vo tala loko va karhatekile va endla swilo swo ka swi nga ri kahle. /E-e, munhu loyi a tivaka leswaku leswi a swi endlaka swi nga n'wi nghenisa ejele a nge swi endli, a nga ha kuma ndlela yin'wana.
R5000.00. /Magidintlhanu ya tirhandi.v A a lava ku hakela Jim leswi a nga n'wi pfuna ku yiva vhene.
A hi swona. v Petrus a a xavisela vaxavi swakudya swo hundzeriwa hi nkarhi na ku bola. /Mixavo ya swakudya a a yi durhisa swinene.
Mukamberiwa u ta nyika nkongomelo wa xirungulwana ku ya hi hungu. Xikombiso: Vukhamba bya dlayisa/Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka. Vanghana van'wana a va lulamangi.
I vhene ya maphorisa.
Hikwalaho ko dlaya mbyana ya Petrus. /Ku fayetela vhene leyi a yi tirhisiwa hi Petrus.
KUMBE
XIVUTISO XA 4.2 KU BIWA LEYI KOKAKA
Va vula leswaku munhu loyi a tirhaka ngopfu hi yena loyi a nyikiwaka mitirho yo tala.
I nhloko ya xikolo xa Peperhani.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, hikuva hi yena musunguri wa timhaka. /E-e, a a fanele ku va a xupurile loyi a n'wi tlhaveke hi mukwana.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, hikuva swi kona swikolo leswi endlaka timhaka to fana na leti. /E-e, mutsari wo nyanyisa mhaka ku nyanyula vahlayi.vv /E-e. Nawu wa Ndzawulo ya Dyondzo a wu pfumeli leswaku mudyondzisi a ba mudyondzi.
Ku kuma dyondzo hi mfanelo /Ku khomiwa hi ku ringana /Ku tshama kahle handle ko manyana, na swin'wana na swin'wana.
Hi swona. v Xirungulwana xi hlamusela leswaku vadyondzi hi voxe va vula leswaku va kuceteriwile hi vadyondzikulobye ku endla vubihi byo karhi.
Hikuva Xieyisi a a fambisa xikolo hi ndlela ya xihlawuhlawu.
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi hungu ra xirungulwana. Xikombiso: Ntwanano i matimba/ Vun'we bya aka. /Vulolo a byi hakeli, na tin'wana.
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Feb-March 2009 Gauteng 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 120
I RO ENGETELA RA
PAPILA RA 1 (P1)
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA A: Xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA B: Xi na xivutiso xa 2 xa nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima.
XIYENGE XA C: Xi na xivutiso xa 3 xa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi na ku hlela ndzimana.
XIYENGE XA D: Xi na xivutiso xa 4 xa matsalwa.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
TiGrand Slam i mitlangu ya thenisi ya misava. Leyi i mitlangu leyi tlangiwaka ka mune elembeni. Yi tala ku tlangeriwa eka matiko ya mune ya laha misaveni. Loko yi tlangeriwa eAustralia, va yi vula leswaku i "Australian Open", loko yi tlangeriwa eNghilandi, yi vuriwa "Wimbledon Open", loko yi tlangeriwa eAmerika yi vuriwa leswaku i "US Open", kasi eFurwa yi vuriwa "French Open". Mitlangu leyi yi tlangiwa hi vatlangi lava nga eka xiyimo xa le henhla xa nxaxameto wa thenisi. Eka ntlangu lowu ku tlanga vaxinuna na vaxisati. Eka miphikizano leyi ku tlangiwa ntlhanu wa tisete ntsena. A swi talangi leswaku ku hlula munhu un'we ntsena eka miphikizano leyi hi vumune bya yona elembeni rin'we.
Timbala leti ku tlangeriwaka eka tona ti hambanile. Rivala ra le Wimbledon ri byariwe byanyi. Ra le Amerika ri sindziwile hi semende, kasi eka tin'wana timbala ku tlangeriwa emisaveni.
Thenisi i ntlangu wo xiximeka swinene. Vatlangi va wona va tala ku ambala swiambalo swo basa paa! Vahlaleri va kona a hi vona lavo ba huwa, kambe va phokotela mavoko ntsena loko va nyanyuriwile hi matlangelo lamanene.
Novak Djokovic, i mutlangi loyi a hlamariseke vo tala eka miphikizano ya "Australian Open" leyi tlangiweke hi Mudyaxihi 2008. Varhandzi va thenisi va misava hinkwayo a va langutele leswaku xidlodlo xi nga tshuka xi kumiwile hi Rafael Nadal kumbe Rodger Federer hi leswi va nga humelela ko tala, kambe va peleriwe hi dyambu eka swiyenge swo humesana. Djokovic hi yena a nga humelela hi ku hlula Jo-Winfred Tsonga eka rhengu ro hetelela.
Federer na Nadal va ve na matimu ya kahle eka mitlangu ya tiGrand Slam. Federer u vile nghwazi ya mitlangu leyi eAustralia hi malembe ya 2004, 2006 na 2007. Nadal yena u ve nghwazi loko ku tlangeriwa eFurwa hi malembe ya 2005, 2006 na 2007. Lexi hlamarisaka hi leswaku vatlangi va thenisi va tiko ra Afrika-Dzonga a va kona eka nongonoko wa tinghwazi ta misava.
Na le tlhelo ra vaxisati swilo se swi cincile. Tintombi ta ka Williams, Venus na Serena a swa ha va oloveli. Mahlo hinkwawo a ya langutele leswaku hi vona va nga ta hlula eka miphikizano ya le Australia. Justin Henin na Maria Sharapova hi vona lava se ku vulavuriwaka hi vona eka mitlangu ya thenisi. Na xiyimo xa vona eka nxaxameto wa vatlangi va thenisi va misava xi le mahlweni. Justin u le ka xiyimo xo sungula kasi Maria u le ka xiyimo xa vunharhu.
Mikarhi leyi nga hundza loko ku nga si humelela Federer na Nadal a swi tiveka leswaku loyi a nga ta humelela i Pete Sampras. Sweswi ko vulavuriwa hi yena hileswi a nga emahlweni hi ku va a humelerile ko tala. U winile mphikizano lowu ka khumemune. U landzeriwa hi Ferderer loyi a nga na khumembirhi wa swidlodlo.
Leswi swi komba kahle leswaku ku humelela eka ntlangu wa thenisi a swa ha ri na n'wini. Masiku lawa se swi cincile. Un'wana na un'wana loyi a nga tiyimisela a nga swi kota ku humelela a va nghwazi.
SWIVUTISO
Boxa miphikizano mimbirhi ya mitlangu ya thenisi.
I mani mutlangi loyi a hlamariseke varhandzi va ntlangu wa thenisi hi ku hlula eka mphikizano wa "Australian Open" wa 2008?
Boxa malembe manharhu lawa Federer a nga tikomba vunghwazi bya yena eka mitlangu ya tiGrand Slam.
Xana Federer u le ka xiyimo xa vungani eka nxaxamelo wa vatlangi lava nga na swidlodlo swo tala?
Vula "Hi swona" kumbe "A hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Justin Henin u le ka xiyimo xo sungula eka nxaxamelo wa misava.
Serena na Venus va ka Williams swa ha va olovela ku tshama va ri karhi va hlula.
Vanhu lava nga eku voneni ka ntlangu wo karhi.
Munhu loyi a nga hlula eka mphikizano.
Tshaha marito lama kombisaka leswaku masiku lawa munhu un'wana na un'wana a nga swi kota ku humelela eka ntlangu wa thenisi.
Boxa dyondzo leyi u yi kumaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Vanhu vo tala va endla xihoxo lexikulu xa ku tsan'wa vanhu lava nga na swirhalanganyi swa le mirini. Van'wana va vula leswaku vanhu lava nga na swirhalanganyi swa le mirini va karhata swinene. Lawa i mavonelo ya xikhale swinene. Munhu hambi a nga koti ku vulavula, ku vona kumbe a ri na swirhalanganyi swin'wana, wa ha ri munhu na yena. Timfanelo leti mfumo wu ti vulaka hi ti lava hinkwerhu handle ko hlawula van'wana hi siya van'wana.
Hina vanhu va Afrika-Dzonga hi fanele ku tidyondzisa ku hanya kahle na munhu un'wana na un'wana loyi a nga laha misaveni. Ku va hi ta kota ku hanyisana na vanhu lava nga na swirhalanganyi emirini, hi fanele ku tiva swilaveko na ku dyondza ririmi leri va ri tirhisaka. Vanhu lava nga kotiki ku vulavula va tirhisa swikoweto kasi lava nga voniki va tirhisa bureyili ku kuma mahungu. Swilo leswi hinkwaswo hi fanele ku swi dyondza. Lava nga kotiki ku famba hi voxe va fanele ku endleriwa swipfuneto leswi nga ta va pfuna ku va yisa lomu va ku lavaka. Leswi hi swona leswi nga ta pfuna leswaku hinkwerhu hi hanya hi tshunxekile.
Hina vanhu a hi cukumeteni miehleketo yo huma endleleni, hi titoloveta ku hanyisana kahle. Mikarhi yo tekela van'wana ehansi yi hundzile. Leswi hi swona swi lavekaka eka Afrika-Dzonga lontshwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
KU HLUVUKA KU HUMA EVUHLONGENI
Mina ndzi velekiwe exibedhlele xa Leratong eKagiso. Ndzi kulele endyangwini wa vusiwana. Vana hinkwerhu a hi ri khumen'we. Mina ndzi rikotse eka manana, kasi mativula i Hanyani. A hi tala ku etlela hi nga kumangi na xo hoxa enon'wini.
Manana a a ri Musamariya wa musa. A a ri na matimba, naswona a a tiyisela swinene. Ndza hlamala na namuntlha leswaku a a swi kotisa ku yini ku hi kurisa hi swimalana leswi a a swi hola. A ndzi tala ku famba na yena entirhweni. Ndzi vonile ndlela leyi a a tirha hi yona yo tika, hambileswi a a nga holi nchumu. A swi ndzi tikela tanihi n'wana lontsongo ku amukela xiyimo xolexo.
A a hlantswa mpahla, a ayina ni ku koropa. Loko a ri eku tirheni, mina a ndzi nyikiwa phepha na penisele leswaku ndzi hungasa hi swona. A ndzi dirowa vanhu lava nga ku tirheni, ndzi nga swi lemuki leswaku siku rin'wana leswi a ndzi swi endla ku nga va ntirho wa mina wa vutomi. Ku hlupheka swa vava, kambe swa tlharihisa. Namuntlha ndzi na bindzu ro dirowa no penda ra Back Yard.
SWIVUTISO
Tsavula rito rin'we eka ndzimana yo sungula leri vulaka leswi landzelaka: N'wana wo hetelela endyangwini.
Nyika vamavizweni va marito lama nga tikisiwa eka swivulwa leswi landzelaka:
Ndzi kulele endyangwini wa vusiwana.
Manana a a ri na matimba swinene.
Nyika tinhlamuselo ta marito/swivulwa leswi nga laha hansi:
Mativula.
A hi tala ku etlela hi nga kumangi na xo yisa enon'wini.
Manana a a ri Musamariya wa musa.
Tlhela u tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke:
A swi ndzi tikela tanihi n'wana lontsongo ku amukela xiyimo xolexo.
Manana a a tikarhata, hambileswi a a nga holi nchumu.
Manana i munhu wa xisati loyi a nga ku tswala kasi wa xinuna i ...
Endla swivulwa hi marito lama tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka, kambe swi va ni tinhlamuselo to hambana na ta swivulwa leswi nyikiweke.
Manana a a ri na matimba swinene.
A ndzi tala ku famba na yena entirhweni.
Yisa rito leri nga eswiangini eka ntsongahato, u tlhela u tsala xitwananisi lexi nga fanela matshan'wini ya lexi nga tsariwa hi ku tikisa.
A ndzi dirowa (vanhu) lava nga ku tirheni.
Tsala xivulwa lexi xi va eka nandzulo.
Manana a a ri Musamariya wa musa.
Tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi ndlela leyi kombisiweke eswiangini.
Hi yena a a hlantswa mpahla, na ku yi ayina. (Mpahla a ...)
Mina ndzi rikotse eka manana, kasi mativula i Hanyani. (Mbitsini u vula leswaku ...)
XIVUTISO XA 3.2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo na swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
Dzunisani Xivuri, unwana wa vateki va mahungu, u tshahiwe a ku Afrika-Dzonga hi yona yi nga ta rurela mphikizano wa misava hinkwayo wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010. ku thoriwa ka carlos Alberto Parreira swi endle leswaku tiko hinkwaro ri tshemba leswaku xipano xa Bafana Bafana xi ta swi kota ku tlanga hi matimba na swona vaakatiko a a va swi tiva leswaku xipano xi ta va yimela hi ndlela leyi nene. Hiloko Parreira a tivisa leswaku yena u boheka ku sukela xipano.
XIVUTISO XA 3.3
Xiya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
XIPEXALI XA SIKU RA VAMANANA
A YI RI R400,00
SWESWI I R200,00 NTSENA
XIPEXALI LEXI XI HELA ENDZHAKU KA SIKU RA VAMANANA
HLAMARISA MHANI WA WENA HI SIKU RA VAMANANA HI KU N'WI XAVELA BEGE LEYI YO HLAWULEKA
Xana ku hungutiwe mali muni eka nxavo wa bege leyi?
Tsavula rito eka xivulwa xo hetelela, leri kongomeke eka ku onga vaamukeri va mahungu.
Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini xipexali xa kona xi endliwa hi siku ra vamanana?
Xana u vona swi fanerile leswaku siku leri xipexali lexi xi helaka ha rona ri kombisiwa eka xitshuriwa lexi ke?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
EKA XIYENGE LEXI, U LANGUTERIWA KU HLAMULA XIVUTISO XA TSALWA RIN'WE NTSENA.
XIVUTISO XA 4
TSALWA RA 1: SWIRUNGULWANA: Chauke W. R. : Ntlhontlho
Tsalwa leri ri na swivutiso swinharhu, ku nga Xivutiso xa 4.1, xa 4.2 na xa 4.3
Hlamula swivutiso SWIMBIRHI ntsena.
XIVUTISO XA 4.1
Hlamula swivutiso leswi humaka eka xirungulwana xa: Ndza Rhandziwa.
I mani loyi a nge ndza rhandziwa?
Eka vanhwanyana lavambirhi i mani loyi a a hlayisiwa hi sesi wa yena?
Hikokwalaho ka yini Sophy a nga fambangi hi bazi eka rendzodyondzo ro ya eManyeleti?
Jonathan a a tirha yini naswona a a tirha kwihi?
Nyika vito ra xigangu xa Sophy.
Mavis a nga ha tlhelelangi na Jonathan ekaya. Xana u tlhelele ekaya hi yini?
KUMBE
XIVUTISO XA 4.2
Ntshaho lowu nga laha hansi wu huma eka xirungulwana xa: Mi ta ndzi endla yini? Hlaya kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Etikweni rin'wana na rin'wana ku na munhu loyi a tivekaka swinene. A nga va a tiveka hikokwalaho ka vutlhari, vunhenha, vun'anga, vuloyi, vulolo kumbe swin'wana. Van'wana va tiviwa hi ku chaviwa, van'wana hi ku xiximeka.
Vula milandzu mimbirhi leyi nga endla leswaku vaakatiko va chava Mthovu.
Tsala vito ra n'wana wa mufundhisi loyi a a rhandziwa hi Mthovu.
Mthovu a a tshemba ku ponisiwa hi mani eka milandzu leyi a a yi endla?
Hikokwalaho ka yini Rikhotso a bile Mthovu?
Endzhaku ka loko Mthovu a tlumbile xikhegudyana hi movha, xana vaakatiko va twananile ku endla yini hi yena ? Hlamusela.
Hikokwalaho ka yini eka mhangu leyi ya ku chayisa xikhegudyana hi movha, Mthovu a nga voniwangi nandzu?
KUMBE
XIVUTISO XA 4.3
Ntshaho lowu nga laha hansi wu huma eka xirungulwana xa: Nkalaxaka. Hlaya kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Mina ndzi dokodela, ndzi dyondzile vutshunguri bya Xilungu," ku yisa Dlamini emahlweni. "Ndzi tirhile malembe ya khume eswibedlhele swo hambanahambana, emigodini na le tifemeni letikulu. Ndzi tirhile exikarhi ka tinxaka hinkwato ta vanhu. Ndzi hanyile na tinxaka hinkwato, ndzi va tshungurile. Ndzi horile timali leto tala, ndzi endla hi ku rhandza hikokwalaho ka ndhuma leyi a ndzi tiendlerile yona. Ndzi dyondzisile no tsundzuxa."
Xana xivulavuri lexi i dokodela mani?
Xivulavuri xi hlamusele leswaku ku humelele yini hi vana va xona?
Loyi a a lava leswaku dokodela a humesa maphepha ya vudokodela i mani?
Dokodela u vule leswaku maphepha ya yena ya vudokodela ya helele kwihi?
I nhlengeletano ya vanhu vo pasa tidyondzo tihi leyi nga rhambiwa hi Gaveni?
Hikokwalaho ka yini dokodela loyi a nga yangi enhlengeletanini leyi?
Ku humelele yini hi dokodela eku heteleleni?
TSALWA RA 2: MITSHEKETO: Rikhotso, F.: Xa mina i tinyeleti
Tsalwa leri ri na swivutiso swimbirhi, ku nga 4.4 na 4.5
Hlamula swivutiso HASWIMBIRHI.
XIVUTISO XA 4.4
Hlaya ntshaho wa ntsheketo lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Khale wa khaleni,
Loko maribye ya ha olova,
Loko munhu a ya khoma.
A swi ri vanghana,
A swi hanyisana.
Siku rin'wana tihuku ti ku eka swikhwezana:
Hi lombeni swigerho swa n'wina,
Hi ta mi vuyisela loko hi hetile ku swi tirhisa."
Swikhwezana swi ku: "Hi swona,
Mi to swi hlayisa,
Mi swi tlherisa loko mi swi tirhisile."
Kunene tihuku ti tekile swigerho
Ti ya swi tirhisa,
Ti hlwela ku tlherisa,
Swigerho swi kala swi nyamalala.
Tihuku ti sungula ku handza etaleni ninhlekanhi,
Ti handza, ti handza, ti handza.
Loko ri pela ti ya etlela eswihahlwini,
Loko ri xa ti ya emahlweni no handza etaleni.
Xana loko hi sungula ntsheketo hi ri yini?
Xana swigero swi kumekile? Hlamula u ku Ina kumbe Ee. Seketela nhlamulo ya wena.
Xana tihuku a ti handza yini emataleni?
Xana ku va ku nga ri na ku tsakelana exikarhi ka tihuku ni swikhwezana swi ta hela loko swi te yini?
Boxa swilo leswi kombisaka leswaku tihuku na swikhwezana a swi ri na vuxaka lebyinene.
I nkarhi wihi loko maribye ya ha olova?
XIVUTISO XA 4.5
Hlaya ntshaho wa ntsheketo lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi wu landzelaka.
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Swo na swi pfuketana,
Nsati lonkulu a lova,
N'wana wa jaha ni nhwanyana.
Siku rin'wana a byela vana va swisiwana a ku:
Fambani mi ya rindza tinxakwari."
Va kumiwe hi tintangha ta vona,
Kutani va va teka va ya tlanga ekulenyana,
Tinxakwari ti sale ti dyiwa hi timfenhe.
Ekulenyana ni muti.
Endzhaku ka loko va fikile eku rindzeni,
Loko va karhele ku tlanga,
Vana lavaya va tlhelele eku rindzeni,
Va fika va khomiwa hi vurhongo hi ku karhala.
Tata wa swisiwana u yile ku ya kambela,
Loko vana va yena va ri karhi va rindza.
Loko a fika, a kuma va etlele,
Loko va twa swigingi va ku bulumuku!
Hi kona ku rindza loku"
Xana wanuna loyi a a tekile vasati vangani?
Ku humelele yini hi nsati lonkulu?
Loko mirhi yi dyiwa, vana lava a va ri kwihi?
Hikokwalaho ka yini vana lava va khomiwe hi vurhongo?
Ku humelele yini hi n'wana wa nhwanyana?
Loko vanhu va yingisele ntsheketo va hlamula va ku ... (hetisa).
Va hoxe yini endzeni ka saka?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Feb-March 2009 Limpopo 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 120
RO ENGETELA RA
PAPILA RA 1 (P1)
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA A: Xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.
XIYENGE XA B: Xi na xivutiso xa 2 xa nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima.
XIYENGE XA C: Xi na xivutiso xa 3 xa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi na ku hlela ndzimana.
XIYENGE XA D: Xi na xivutiso xa 4 xa matsalwa.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
TiGrand Slam i mitlangu ya thenisi ya misava. Leyi i mitlangu leyi tlangiwaka ka mune elembeni. Yi tala ku tlangeriwa eka matiko ya mune ya laha misaveni. Loko yi tlangeriwa eAustralia, va yi vula leswaku i "Australian Open", loko yi tlangeriwa eNghilandi, yi vuriwa "Wimbledon Open", loko yi tlangeriwa eAmerika yi vuriwa leswaku i "US Open", kasi eFurwa yi vuriwa "French Open". Mitlangu leyi yi tlangiwa hi vatlangi lava nga eka xiyimo xa le henhla xa nxaxameto wa thenisi. Eka ntlangu lowu ku tlanga vaxinuna na vaxisati. Eka miphikizano leyi ku tlangiwa ntlhanu wa tisete ntsena. A swi talangi leswaku ku hlula munhu un'we ntsena eka miphikizano leyi hi vumune bya yona elembeni rin'we.
Timbala leti ku tlangeriwaka eka tona ti hambanile. Rivala ra le Wimbledon ri byariwe byanyi. Ra le Amerika ri sindziwile hi semende, kasi eka tin'wana timbala ku tlangeriwa emisaveni.
Thenisi i ntlangu wo xiximeka swinene. Vatlangi va wona va tala ku ambala swiambalo swo basa paa! Vahlaleri va kona a hi vona lavo ba huwa, kambe va phokotela mavoko ntsena loko va nyanyuriwile hi matlangelo lamanene.
Novak Djokovic, i mutlangi loyi a hlamariseke vo tala eka miphikizano ya "Australian Open" leyi tlangiweke hi Mudyaxihi 2008. Varhandzi va thenisi va misava hinkwayo a va langutele leswaku xidlodlo xi nga tshuka xi kumiwile hi Rafael Nadal kumbe Rodger Federer hi leswi va nga humelela ko tala, kambe va peleriwe hi dyambu eka swiyenge swo humesana. Djokovic hi yena a nga humelela hi ku hlula Jo-Winfred Tsonga eka rhengu ro hetelela.
Federer na Nadal va ve na matimu ya kahle eka mitlangu ya tiGrand Slam. Federer u vile nghwazi ya mitlangu leyi eAustralia hi malembe ya 2004, 2006 na 2007. Nadal yena u ve nghwazi loko ku tlangeriwa eFurwa hi malembe ya 2005, 2006 na 2007. Lexi hlamarisaka hi leswaku vatlangi va thenisi va tiko ra Afrika-Dzonga a va kona eka nongonoko wa tinghwazi ta misava.
Na le tlhelo ra vaxisati swilo se swi cincile. Tintombi ta ka Williams, Venus na Serena a swa ha va oloveli. Mahlo hinkwawo a ya langutele leswaku hi vona va nga ta hlula eka miphikizano ya le Australia. Justin Henin na Maria Sharapova hi vona lava se ku vulavuriwaka hi vona eka mitlangu ya thenisi. Na xiyimo xa vona eka nxaxameto wa vatlangi va thenisi va misava xi le mahlweni. Justin u le ka xiyimo xo sungula kasi Maria u le ka xiyimo xa vunharhu.
Mikarhi leyi nga hundza loko ku nga si humelela Federer na Nadal a swi tiveka leswaku loyi a nga ta humelela i Pete Sampras. Sweswi ko vulavuriwa hi yena hileswi a nga emahlweni hi ku va a humelerile ko tala. U winile mphikizano lowu ka khumemune. U landzeriwa hi Ferderer loyi a nga na khumembirhi wa swidlodlo.
Leswi swi komba kahle leswaku ku humelela eka ntlangu wa thenisi a swa ha ri na n'wini. Masiku lawa se swi cincile. Un'wana na un'wana loyi a nga tiyimisela a nga swi kota ku humelela a va nghwazi.
SWIVUTISO
Boxa miphikizano mimbirhi ya mitlangu ya thenisi.
I mani mutlangi loyi a hlamariseke varhandzi va ntlangu wa thenisi hi ku hlula eka mphikizano wa "Australian Open" wa 2008?
Boxa malembe manharhu lawa Federer a nga tikomba vunghwazi bya yena eka mitlangu ya tiGrand Slam.
Xana Federer u le ka xiyimo xa vungani eka nxaxamelo wa vatlangi lava nga na swidlodlo swo tala?
Vula "Hi swona" kumbe "A hi swona" kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Justin Henin u le ka xiyimo xo sungula eka nxaxamelo wa misava.
Serena na Venus va ka Williams swa ha va olovela ku tshama va ri karhi va hlula.
Vanhu lava nga eku voneni ka ntlangu wo karhi.
Munhu loyi a nga hlula eka mphikizano.
Tshaha marito lama kombisaka leswaku masiku lawa munhu un'wana na un'wana a nga swi kota ku humelela eka ntlangu wa thenisi.
Boxa dyondzo leyi u yi kumaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Vanhu vo tala va endla xihoxo lexikulu xa ku tsan'wa vanhu lava nga na swirhalanganyi swa le mirini. Van'wana va vula leswaku vanhu lava nga na swirhalanganyi swa le mirini va karhata swinene. Lawa i mavonelo ya xikhale swinene. Munhu hambi a nga koti ku vulavula, ku vona kumbe a ri na swirhalanganyi swin'wana, wa ha ri munhu na yena. Timfanelo leti mfumo wu ti vulaka hi ti lava hinkwerhu handle ko hlawula van'wana hi siya van'wana.
Hina vanhu va Afrika-Dzonga hi fanele ku tidyondzisa ku hanya kahle na munhu un'wana na un'wana loyi a nga laha misaveni. Ku va hi ta kota ku hanyisana na vanhu lava nga na swirhalanganyi emirini, hi fanele ku tiva swilaveko na ku dyondza ririmi leri va ri tirhisaka. Vanhu lava nga kotiki ku vulavula va tirhisa swikoweto kasi lava nga voniki va tirhisa bureyili ku kuma mahungu. Swilo leswi hinkwaswo hi fanele ku swi dyondza. Lava nga kotiki ku famba hi voxe va fanele ku endleriwa swipfuneto leswi nga ta va pfuna ku va yisa lomu va ku lavaka. Leswi hi swona leswi nga ta pfuna leswaku hinkwerhu hi hanya hi tshunxekile.
Hina vanhu a hi cukumeteni miehleketo yo huma endleleni, hi titoloveta ku hanyisana kahle. Mikarhi yo tekela van'wana ehansi yi hundzile. Leswi hi swona swi lavekaka eka Afrika-Dzonga lontshwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
KU HLUVUKA KU HUMA EVUHLONGENI
Mina ndzi velekiwe exibedhlele xa Leratong eKagiso. Ndzi kulele endyangwini wa vusiwana. Vana hinkwerhu a hi ri khumen'we. Mina ndzi rikotse eka manana, kasi mativula i Hanyani. A hi tala ku etlela hi nga kumangi na xo hoxa enon'wini.
Manana a a ri Musamariya wa musa. A a ri na matimba, naswona a a tiyisela swinene. Ndza hlamala na namuntlha leswaku a a swi kotisa ku yini ku hi kurisa hi swimalana leswi a a swi hola. A ndzi tala ku famba na yena entirhweni. Ndzi vonile ndlela leyi a a tirha hi yona yo tika, hambileswi a a nga holi nchumu. A swi ndzi tikela tanihi n'wana lontsongo ku amukela xiyimo xolexo.
A a hlantswa mpahla, a ayina ni ku koropa. Loko a ri eku tirheni, mina a ndzi nyikiwa phepha na penisele leswaku ndzi hungasa hi swona. A ndzi dirowa vanhu lava nga ku tirheni, ndzi nga swi lemuki leswaku siku rin'wana leswi a ndzi swi endla ku nga va ntirho wa mina wa vutomi. Ku hlupheka swa vava, kambe swa tlharihisa. Namuntlha ndzi na bindzu ro dirowa no penda ra Back Yard.
SWIVUTISO
Tsavula rito rin'we eka ndzimana yo sungula leri vulaka leswi landzelaka: N'wana wo hetelela endyangwini.
Nyika vamavizweni va marito lama nga tikisiwa eka swivulwa leswi landzelaka:
Ndzi kulele endyangwini wa vusiwana.
Manana a a ri na matimba swinene.
Nyika tinhlamuselo ta marito/swivulwa leswi nga laha hansi:
Mativula.
A hi tala ku etlela hi nga kumangi na xo yisa enon'wini.
Manana a a ri Musamariya wa musa.
Tlhela u tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke:
A swi ndzi tikela tanihi n'wana lontsongo ku amukela xiyimo xolexo.
Manana a a tikarhata, hambileswi a a nga holi nchumu.
Manana i munhu wa xisati loyi a nga ku tswala kasi wa xinuna i ...
Endla swivulwa hi marito lama tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka, kambe swi va ni tinhlamuselo to hambana na ta swivulwa leswi nyikiweke.
Manana a a ri na matimba swinene.
A ndzi tala ku famba na yena entirhweni.
Yisa rito leri nga eswiangini eka ntsongahato, u tlhela u tsala xitwananisi lexi nga fanela matshan'wini ya lexi nga tsariwa hi ku tikisa.
A ndzi dirowa (vanhu) lava nga ku tirheni.
Tsala xivulwa lexi xi va eka nandzulo.
Manana a a ri Musamariya wa musa.
Tsala swivulwa leswi landzelaka, kambe u sungula hi ndlela leyi kombisiweke eswiangini.
Hi yena a a hlantswa mpahla, na ku yi ayina. (Mpahla a ...)
Mina ndzi rikotse eka manana, kasi mativula i Hanyani. (Mbitsini u vula leswaku ...)
XIVUTISO XA 3.2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo na swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
Dzunisani Xivuri, unwana wa vateki va mahungu, u tshahiwe a ku Afrika-Dzonga hi yona yi nga ta rurela mphikizano wa misava hinkwayo wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010. ku thoriwa ka carlos Alberto Parreira swi endle leswaku tiko hinkwaro ri tshemba leswaku xipano xa Bafana Bafana xi ta swi kota ku tlanga hi matimba na swona vaakatiko a a va swi tiva leswaku xipano xi ta va yimela hi ndlela leyi nene. Hiloko Parreira a tivisa leswaku yena u boheka ku sukela xipano.
XIVUTISO XA 3.3
Xiya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
XIPEXALI XA SIKU RA VAMANANA
A YI RI R400,00
SWESWI I R200,00 NTSENA
XIPEXALI LEXI XI HELA ENDZHAKU KA SIKU RA VAMANANA
HLAMARISA MHANI WA WENA HI SIKU RA VAMANANA HI KU N'WI XAVELA BEGE LEYI YO HLAWULEKA
Xana ku hungutiwe mali muni eka nxavo wa bege leyi?
Tsavula rito eka xivulwa xo hetelela, leri kongomeke eka ku onga vaamukeri va mahungu.
Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini xipexali xa kona xi endliwa hi siku ra vamanana?
Xana u vona swi fanerile leswaku siku leri xipexali lexi xi helaka ha rona ri kombisiwa eka xitshuriwa lexi ke?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
SWIHUNGWANA/SWIRUNGULWANA: SWI TENYEKILE: D RISENGA
SWITSUNDZUXO
U kamberiwa ehenhla ka buku yin'we ntsena ya swihungwana/swirungulwana.
Xiyenge lexi xi na swivutiso swimbirhi, xivutiso xa 4.1 na xa 4.2.
Hlawula xivutiso XIN'WE NTSENA, u hlamula xona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Nkata Petrus u hlamale ngopfu ku vona nuna a nghena hi vhene ni tinomboro ta le dorobeni. U vutisile lomu yi humaka kona ni makumele ya yona. Petrus u lo n'wi byela leswaku u yi xavile hi mali leyi a nga wina hi ku beja tihanci kutani ku ka a nga vuli a a lava ku n'wi hlamarisa.
Xana hi rihi doroba leri vhene leyi yi kumiweke eka rona?
Hikwalaho ka yini nsati wa Petrus a tshembile loko Petrus a vula leswaku vhene u yi xavile, hambileswi maphepha lama a n'wi kombeke wona a ya nga yelani na ya vhene yoleyo?
Xana hi swihi leswi a swi vilerisa nsati wa Petrus mayelana na vhene ya nuna wa yena?
Kun'wana eka xirungulwana lexi Jim u byela Petrus leswaku munhu u hanya hi xikweleti. Xana u yima na yona mhaka ya ku ri munhu u hanya hi xikweleti ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana leswi Jim a nga swi endla loko a tirihiseta eka Petrus swa khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana i mali muni leyi Petrus a yi lombeke eka malume wa yena, naswona a a lava ku endla yini hi yona?
Hlamula u ku: 'hi swona' kumbe 'a hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Petrus a a nga onhi timfanelo ta vaxavi va le ka xivhengelana xa yena.
Hi ntila wun'we ntsena, tsala nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Xana Hilux yo biyeriwa hi tisefo leyi Petrus a ngheneke ka yona a yi ri ya mani?
Hikwalaho ka yini Jim a khomiwile?
KUMBE
XIVUTISO XA 4.2: KU BIWA LEYI KOKAKA
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
U ndzi twisisa swinene wena Xieyisi, mufana ndziwena! Ku hava fomo leyi ndzi nga ta yi tata. Famba u ya va byela leswaku ndzi ta yi tata loko ndzi ri ntsumbu, ndzi ri xipuku. Kambe loko ndza ha copeta hi tindololo leta mina leti, ku ta tata va ka n'wina xifon'wana xexo. Ndza tshemba u ndzi twa swinene. Pfula leswa tindleve ta miwanga wonge i ta lexa ...
Xana i mani a vulaka marito lama, naswona u ma vula a ri kwihi?
Xana va vula yini loko va ku: ku biwa leyi kokaka?
Xana Xieyisi loyi marito lama ya kongomisiwaka eka yena i mani?
Tsala mitlawa MIMBIRHI ya vadyondzisi va xikolo xa Peperhani.
Hi ku vona ka wena, a swi fanerile ku va Xieyisi a xupula mudyondzi loyi a nga tlhaviwa etlilasini ke?
Timhaka leti humelelaka eka xirungulwana lexi ta khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika timfanelo TIMBIRHI ta vadyondzi leti tluriwaka exikolweni xa Peperhani.
Hlamula u ku: 'hi swona' kumbe 'a hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Vadyondzi van'wana va le xikolweni xa Peperhani a va kucetela vadyondzi ku endla swo biha.'
Rin'wana ra maphepha lama a ya khomiwile hi vadyondzisi van'wana enyangweni wa hofisi ya Xieyisi a ya tsariwile leswi:
TSHIKA KU HLAWULA NDLUWA U SIYA HOVE.''
Xana ku kala vadyondzisi va tsala marito lawa eka maphepha lawa a swi lo yini ke?
Xana hi yihi dyondzo leyi kumekaka eka xirungulwana lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Feb-March Memo Gauteng 2009.txt</fn>
RO ENGETELA RA
PAPILA RA 1 (P1)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Mukamberiwa u ta boxa mimbirhi eka leyi landzelaka:
Xa vumbirhi
A hi swona. v U na xidlodlo xo hlula ka khumemune.
Hi swona. v Hi yena a nga emahlweni
A hi swona. v A swa ha va oloveli.
Vahlaleri
Nghwazi.
Mudyaxihi
Masiku lawa se swi cincile". /"Ku humelela eka ntlangu wa thenisi a swa ha ri na n'wini"./"Un'wana na un'wana loyi a nga tiyimisela a nga swi kota ku humela a va nghwazi".
Mutsari a nga ha boxa yin'wana leyi yelanaka na leti landzelaka:
Munhu loko a tikarhata wa humelela.
Vaxisati na vona va ni vuswikoti eka mitlangu yo karhi.
NTSENGO WA TIMARAKA TA XIYENGE XA A
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/ NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Vanhu lava nga na swirhalanganyi emirini a va khomiwi kahle.
Vanhu lava na vona va na timfanelo tanihi vanhu.
Hina vaakatiko va Afrika-Dzonga hi fanele ku titoloveta ku hanya na vona.
Hi fanele ku dyondza mahanyelo na mavulavulelo ya vona.
Lava nga kotiki ku famba va fanele ku nyikiwa swipfuneto leswi faneleke.
A hi veni na vonelo lerintshwa.
Hi xixima munhu un'wana na un'wana hi nga hlawuli vanhu ku ya hi swiyimo.
MAPELETELO.
MAHIKAHATELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya.
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Rikotse.
Emutini.
Ntamu.
N'wana wo sungula ku tswariwa emutini.
A va etlela va nga dyangi/ va nga kumangi swakudya.
A a lulamile/ a a ri kahle/ a a ri na tintswalo/ A a ri na rirhandzu.
Tanihi n'wana lontsongo, a swi ndzi tikela ku amukela xiyimo xolexo.
Hambileswi manana a a nga holi nchumu, a a tikarhata. /Hambileswi manana a a tikarhata, a a nga holi nchumu.
Tatana.
Vakamberiwa va ta endla swivulwa ku komba leswaku va twisisa tinhlamuselo tin'wana ta marito lama nga kombisiwa.
Manana u byale matimba yo tala ensin'wini.
Tala rero ri lava ku hungutiwanyana nkuma hikuva se wu tele ngopfu.
A ndzi dirowa swivanhwana leswi swi nga eku tirheni.
Manana a a nga ri Msamariya wa musa.
Mphahla a yi hlantswiwa na ku ayiniwa hi yena.
Mbitisini u vula leswaku hi yena rikotse eka manana (wa yena), kasi Hanyani hi yena mativula.
XIVUTISO XA 3.2
Dzunisani Xivuri, un'wana vv wa vateki va mahungu, u tshahiwe a ku: vv "Afrika-Dzonga hi yona yi nga ta rhurhela vv mphikizano wa misava hinkwayo wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010. Kuvv thoriwa ka Carlos vv Alberto Parreira swi endle leswaku tiko hinkwaro ri tshemba leswaku xipano xa Bafana Bafana xi ta swi kota ku tlanga hi matimba, vv naswona vv vaakatiko a va swi tiva leswaku xipano xi ta va yimela hi ndlela leyinene. vv Hiloko Parreira a tivisa leswaku yena u boheka ku sukela xipano."
NTSENGO
XIVUTISO XA 3.3
Hikuva xipexali i xa vanhu lava va nga na mhani ntsena./ Swi komba onge ku xava bege leyi yo va ndlela yi ri yoxe yo hlamarisa mhani hi siku ra vamanana.
Hlamarisa/hlawuleka
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri twalaka, xik, swipexali swi tala ku endliwa hi masiku yo hlawuleka/ ku endlela ku onga rinoko ra vaxavi.
Swi fanerile. Swa laveka leswaku vaxavi va tiva leswaku xi hela rini hikuva xipexali a hi xa nkarhi hinkwawo. Swi ta pfuna vaxavi ku vona leswaku xipexali xi endleriwe siku ra vamanana ntsena/ xa hela endzhaku ka siku ra vamanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
XIVUTISO XA 4.1: NDZA RHANDZIWA
U te yena a nge fambi riendzo ro leha hi bazi na vana va xikolo.
Maphorisa.
Hi bazi ra ka rhaliweyi.
KUMBE
Xivutiso xa 4.2 : Mi ta ndzi endla yini?
Mthovu u bile mufundhisi hi swibakele
Muthovu u hlurile eka mhaka ya yena yo gangisa nsati wa Rikhotso.
U arile ku hakela Xindlandlamuki mali ya yena leyi a a n'wi lombile yona.
Hlawula timbirhi ntsena
Nyeleti.
Gqweta ra yena / a ri ri Simango.
A a gangisile nsati wa Rikhotso.
Va twananile ku n'wi dlaya hi maribye, swihloka, tinsimbi.
Swikhegudyana a swi nyika vumboni byo hambanahambana.
KUMBE
Va lovile / Va tisungile.
Ya lahlekile hikokwalaho ka tinyimpi.
Vudokodela.
A a nga ri dokodela / A a chava ku tipaluxa.
TSALWA RA 2: XA MINA I NYELETI : F. RIKHOTSO
Garingani wa garingani.
E-e. Swi nyamalarile kumbe swi lahlekile.
Khale ka khaleni.
I tihuku.
U lovile.
A va etlele.
Ku ta ka tata wa vona.
Tata wa yena u n'wi hoxe esakeni.
Garingani.
Swipame, tinyoka
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 120
NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 7 WA TIPHEJI.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 1 (P1)
GIREDI YA 12
I wa ku va a humile etikweni handle ka mpfumelelo.
Vanhu lava a va fanele ku n'wi tengisa a va ri Valungu ntsena, hikwalaho a va ta voyamela etlhelo rin'we."
Xik. A ndzi ta hlawula ku tshika mpfilumpfilu ndzi tshunxiwa ejele hi ku landza swipimelo ku tlula ku tshama ejele vutomi bya mina hinkwabyo, hikuva ku tshama ejele swa vava.
Ina, v u ku fikelerile hikuva ku sukela hi 1994 rixaka ri tshunxekile.
Dzivamisoko.
Muyimeri.
Xidemokhirasi.
Ku lwela rixaka/Maafrika.
Hikuva a yi ri ya xiyimo xa le henhla swinene loko swi ta eka vusirheleli na ku vona leswaku vabohiwa a va baleki/A yi ri exihlaleni laha a swi nga olovi ku va vabohiwa va baleka. (Nhlamulo yin'we ntsena).
A hi swona, v ku vuriwa leswaku u arile ku tengisiwa hikwalaho ka leswi a a tengisiwa hi Valungu ntsena.
Hi swona, v hikuva u tshahiwa a vula leswaku u tsakela rixaka laha vaakatiko hinkwavo va khomiwaka hi ku ringana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO A WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
U velekiwile hi 10 Dzivamisoko 1965 eka Xitlhelani.
U pasile Giredi ya 7 hi 1979.
U yile a ya nghena eShingwedzi hi 1980 laha a paseke Giredi ya khumembirhi hi 1984.
U yile eKholichini ya vuthicara ya Tivumbeni laha a paseke Diploma hi 1987.
U sungurile ku dyondzisa eKhomaniswitiya hi 1988.
U tlakusiwile a va nhloko ya xikolo hi 1990.
U yisiwile exibedhlele xa ka Malamulele hikwalaho ka vuvabyi hi 1999.
U hundzile emisaveni hi 30 Mudyaxihi 1999.
U siya mana wa yena, vamakwavo, nsati ni vana vanharhu.
MAPELETELO.
MAHIKAHATELO.
SWIVULWA LESWI TWALAKA.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa.
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
SWIVUTISO:
A ku tala hi vanhu vo nwa byalwa masiku hinkwawo nindzhenga.
Vanhu vo nwa byalwa a va tala siku rin'we ntsena ro karhi nindzengha.
Vana a va tali ku tekela mahanyelo ya vatswari va vona.
Thyaka ra dlaya.
Ngopfu.
Hikwalaho.
Ku lovolela majaha vasati.
Ku phanga/teka swilo swa munhu handle ka mpfumelelo.
a Gayisa.
b Tshengwe.
a A wu nga ngheni kereke.
b A yi nyumisa.
Vandyangu wa ka Tshikaxidyoho vona va ta tshika mhaka yo tekela van'wana ehansi.
Tshikaxidyoho u vula leswaku vona a va ta tsaka swinene loko Nhletelo a a lo rhandzana na jaha ro nghena kereke.
NTSENGO:
XIVUTISO XA 3.2
Lokovv munhu a ya kamberiwa ku teka xivandla xa ntirho u fanele ku tsundzuka swo tala. U fanele ku swi tiva leswaku u hlawuriwile exikarhi ka van'wana. Vulavisisi hi ntirho byi fanele ku endliwa. Hi siku ra xikambelo ambalelo ri fanele ri ri ra kahle. Mukanberiwa u fanele ku tsundzuka leswi landzelaka: vv ku titshemba, vv ku yingisela na vv ku tixavisa eka vatholi. vv Swi nga va swa nkoka ku boxa na ntokoto wun'wana vv lowu u nga na wona. Leswi swi nga ha pfuna ku va u humelela.
I swa nkoka ku kombela leswaku xivutiso xi vutisiwa kambe loko xi nga twisiseki. Ku tinyika vv nkarhivv no tshunxeka loko u nga si hlamula ivv swa nkoka.
NTSENGO:
XIVUTISO XA 3.3
SWIVUTISO:
Hi lava va tsakelaka swa thekinoloji ya tikhompyuta/laptop.
Ku hava xipexali xa nkarhi hinkwawo/ku endlela leswaku vanhu va tiva leswaku xi hela rini/ ku endlela leswaku lava tsakelaka ku xava va xava nkarhi wa xipexali wu nga si hela.
Ku vuriwa leswaku lowu i nchipiso wa tikhompyuta, kambe xinavetiso xi vulavula ntsena hi laptop onge hi yona khompyuta yi ri yoxe/Ku kombisiwa vito ra Toshiba, kasi ku na mavito yo tala ya ti-laptop, a ku vuriwi nchumu hi wona, ku ri hileswaku xinavetiso xi vulavula hi tikhompyuta.
Hi R3500.00.
Ku endlela ku koka rinoko ra lava tsakelaka ku tirhisa CD na DVD/Ku endlela leswaku loyi a tsakelaka ku xava a tiva leswi laptop yi nga na swona.
NTSENGO:
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Nov 2009 (Gauteng).txt</fn>
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
XIYENGE XA D: Matsalwa
Hlaya swileriso HINKWASWO hi vukheta.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 40 eka XIYENGE XA D xa matsalwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Vamanana i vanhu va nkoka. Vanhu vo sungula lava kombiseke ku lemuka no xixima nkoka wa vamanana i Magiriki. Ku kombisa ku xixima vamanana, Magiriki ya tiendlele xikwembu xa xifaniso xa xisati lexi va xi thyeke vito ra Cybele. Lembe na lembe Magiriki hinkwawo a ya boheka ku ya gandzela xikwembu lexi ku sukela hi masiku ya 15 - 18 Nyenyankulu.
Eka tiko ra USA, vamanana va sungule ku komba nkoka wa vona eka timhaka ta tiko hi lembe ra 1870. Munhu loyi a nga sungula pfhumba ro pfuxa vamanana i Julia Ward Howe. Nhwana loyi u kondleterile leswaku vamanana va yima hi milenge va herisa nyimpi ya xin'wanamanana leyi a yi herisa vaakatiko va Amerika.
Mitlhontlho leyi vamanana a va hlangana na yona yi endlile leswaku va twanana ku sungula nhlangano wa vamanana. Nhlangano lowu wu simekiwe hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908, ekerekeni ya Methodist Episcopal. Namuntlha muako lowu wu tiveka hi vito ra International Mother's Day Shrine. Xikongomelo xa nhlangano lowu a ku ri ku tisa ku rhula na ku herisa tinyimpi etikweni ra vona. Hikwalaho ka migingiriko leyi, Phresidente Woodrow Wilson u bohile leswaku siku leri ri va siku ro wisa ra ximfumo. Hi siku leri vamanana va khensiwa hi tindlela to hambanahambana. Ku tlangela migingiriko ya vamanana ku hangalakile na matiko ya misava. Eka tiko ra Malawi, ku tlangeriwa hi Musumbunuku wa vumbirhi wa Nhlangula. EKenya ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Khotavuxika. Etikweni ra Argentina kona ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Nhlangula.
Laha Afrika-Dzonga a a hi hanya ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu, laha Vantima a va xanisiwa hi tindlela to hambanahambana. Wantima a a nga fanelangi ku tshama emadorobeni handle ko va na pasi leri nga na xigandlu. Pasi leri a ri fanele ku tlhela ri va na xigandlu lexi kombisaka vito ra muthori na ku kombisa ndhawu leyi munhu a tirhaka eka yona. Hinkwaswo leswi a swi vula leswaku Wantima a a fanele ku tshama a khomelele pasi lomu a nga kona. Loko munhu o kumeka a ri hava pasi, a a khomiwa kumbe a tlheriseriwa eka rikwavo.
Mhaka leyi ya ku famba va khome mapasi ku fike laha yi nga karhata vamanana va Afrika-Dzonga. Leswi swi endlile leswaku va teka xiboho xo lwa na mhaka leyi. Hi siku ra 9 Mhawuri hi lembe ra 1956, Lillian Ngoye na van'wana vamanana va tekile goza ro hlengeleta vamanana va Vantima va xifundzankulu xa Gauteng. Va tekile xiboho xo ya komba ku vilela eka mhaka yo tshama va khome mapasi. Vamanana lava va bohile leswaku manana un'wana na un'wana u fanele ku teka pasi ra yena ku kongoma na rona eka muako wa mfumo wa Union Building. Laha mapasi ya hisiwile emahlweni ka vufambisi bya tiko. Kutani eka nkarhi lowu wa xidemokhirasi migingiriko leyi ya vamanana a yi rivariwangi. Siku leri va nga hisa mapasi hi rona ri endliwe holideyi. N'hweti ya kona yi tekiwa yi ri n'hweti ya vamanana.
SWIVUTISO:
Hi rihi rixaka ro sungula ku kombisa nkoka lowu vamanana va nga na wona?
Xana rixaka leri ri kombe ku xixima vamanana hi ndlela yihi?
Hi yihi n'hweti leyi nga ya vamanana va le Afrika-Dzonga?
I ncini lexi a xi vilerisa vamanana va Afrika-Dzonga ku kala va hisa mapasi?
Hi ku vona ka wena, xana endlelo ro ololoxa xiphiqo xa vona hi ku hisa mapasi ra amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka fumelo ra xihlawuhlawu na ra xidemokhirasi hi rihi leri amukelekaka xana? Boxa vonelo ra wena.
Boxa matiko man'wana mambirhi na tin'hweti leti ya tlangelaka ha tona nkoka lowu vamanana va nga na wona.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Vamanana va le Amerika va hlanganile hi siku ra 9 Nhlangula 1908.
Muako lowu vamanana va le USA va hlanganeke eka wona se wu tiviwa hi vito ra Methodist Episcopal.
Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Xitsongwatsongwana Nkayivetansawuto (XNN/HIV) xa ha vangela vanhu vo tala nkelunkelu eka mikarhi leyi hi hanyaka eka yona. Mhaka leyi a yi fanele yi nga vi tano, hikuva se i nkarhi xi ri kona laha tikweni. Hina vanhu a hi fanele hi titoloveta ku hanya na mhaka leyi handle ko biwa hi ripfalo na ku hlekula lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Vanhu lava tihumelerisaka ehandle va tlhela va amukela ku teka switsundzuxo na ku landzelela swileriso swo teka maphilisi, va hanya vutomi lebyinene.
Mzimba hi un'wana wa xikombiso lexinene xa vanhu lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Nkarhi lowu a nga tiva xiyimo xa yena hi wona, u vula leswaku a a twa a lahlekeriwile hi ku tshemba na vutomi. A a ehleketa leswaku va ta n'wi nyenya a tlhela a pfumala maxaka na vanghana.
Nseketelo lowu a wu kumeke eka maxaka na vanghana va yena wu n'wi endlile munhu wa kahle swinene. Yena na nsati wakwe Humelela va katekisiwile hi vana vambirhi lava nga hava xitsongwatsongwana lexi. I munhu loyi a nga na swa yena.
Sweswi u sungurile phurojeke leyi vuriwaka Hlayisanani. Xikongomelo xa phurojeke leyi i ku pfuna vana lava siyiweke hi vatswari hikwalaho ka xitsongwatsongwana lexi. Handle ka leswi, vanhu va kuma vuleteri bya mahala byo kota ku hanya na xitsongwatsongwana lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense, leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas. Hambileswi exikolweni ku nga na laborotari na switirhisiwa swo tala, vadyondzi a va nga si tshama va endla xipirimente xa Dyondzo ya Sayense. A va tala ku vula leswi: ''Hina van'wana hi ta feyila, tintangha ta hina ti humelela. Eswikolweni swin'wana va endla swipirimente kasi hina na xin'we a hi si tshama hi xi endla.''
Tsalas a nga tsakangi loko va ri karhi va n'wi byela mhaka leyi. ''Vadyondzi va mina, mi endla hi ku vula experiment mi ku i xipirimente. Vanhu va ta ku ndzi mi dyondzisa yini? Expeeriment'' a vula hi ku ri koka swinene rito leri. ''Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina. Ndzi ri laha Dumakule mi ta huma hi 'ti-A' ndza mi byela.''
Siku leri vadyondzi a va vona onge ra hlwela. Vadyondzi va tigiredi ta le hansi a va swi tiva leswaku va Giredi ya 12 va ya endla xipirimente hi Ravuntlhanu. Ku xipirimente i yini eka vadyondzi va Dumakule a yo na yi xa. A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense. Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule a yi ta humelela.
Xiburekana xi lo na tlhelela, Tsalas a va kombela ku nghena elaborotari. Hi nkarhinyana o huma a ambale xijazana xo basa. A ku ri na swilo swo hlayanyana mayelana na xijazana lexi. A swi nga twisiseki leswaku xi lo khanyana kumbe i lapi leri ra manguva lawa. Kambe a xi languteka onge xi lo mitiwa hi homu yi tlhela yi xi kampfunya. Xijazana lexi Tsalas a xi n'wi manya swinene. Mavoko ya xijazana a yo hundzanyana swikokola naswona a ya nga fiki emasungulweni ya xandla. Tikunupu a ti vonaka onge ti nga tsemeka nkarhi wun'wana na wun'wana.
Phiriyodo yi lo na ku heliyani, va Giredi ya 12 vo tsutsumela elaborotari. Loko va ya fika, xipirimente se a xi sungurile. U va byele leswaku loko xi hela, va n'wi byela leswi va nga ta va va swi vonile swi humelela. Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene. Tsalas u ve wo sungula ku baleka. Loko a ri ehandle u va vutisile leswaku ku humelele yini.
SWIVUTISO:
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas.
Tsala xisati xa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina.
Tsala ritofularha ra rito leri nga tikisiwa:
Hina van'wana hi ta feyila.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Xana rihlawuri leri tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi ri vula yini?
Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule yi ta humelela.
Endla xivulwa xin'we hi rito rin'wana na rin'wana ra lama tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi, kambe ri humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga exivulweni.
A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense
Tsala vunyingi bya rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi landzelaka:
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nandzulo:
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsavula rito rin'we endzimaneni leri vulaka leswi landzelaka:
Nkarhinyana lowu nyikiwaka vadyondzi ku wisa eka siku ro karhi exikolweni.
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nkarhi lowu nga hundza:
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri tirhe yini?
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri siva riviti rihi?
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsala xivulwa lexi kambe u sungula hi marito lama nga eswiangini.
Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene.
Mpfumawulo lowu nga twala ...
Tirhisa rihlanganisi leri nga eswiangini ku hlanganisa swivulwa leswimbirhi:
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa. Va endla xipirimente. (hikuva)
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo na swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
Hi karhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Vanwana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano va yiveriwa swa vona hi swigevenga Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku
Xiyaxiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Wo fana na yena a nga kona!
Loko hi vulavula hi tinghwazi eka bolo ya milenge eka xipanu xa Bafana Bafana hi vulavula hi vanhu vo fana na Lucas Radebe. Lucas a a nga ri na ntangha hi tlhelo ro pfala bolo. Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga kambe a nge n'wi kumi wo fana na Lucas.
I mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso lowu nga tirhisiwa eka xifaniso lexi nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku hambana ka fonto ya marito ya nhlokomhaka na lama nga ehansi ka xifaniso ku nga va ku vangiwa hi yini?
Tsavula marito lama kombisaka mboyamelothlelorin'we eka marito lama nga eka xifaniso lexi.
Munhu loyi a nga eka xifaniso lexi a nga va a titwa njhani? Seketela.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO
U kamberiwa ehenhla ka tibuku timbirhi ntsena.
Mitsheketo: Xa mina i Tinyeleti - F Rikhotso.
Tirhisa timinete ta 40 ku hlamula swivutiso swa xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: MI TA NDZI ENDLA YINI?
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
Mufundhisi, siku ro sungula ra Dzivamisoko ri tiviwa tanihi April Fool's Day. Ma swi tiva leswi xana?'' ''Ina, ndza swi tiva,'' ku hlamula Mufundhisi. ''Hi siku leri vanhu va phuntisana no hembelana, xikongomelo ku ri ku tisa mafenya na ntsako. Mubohiwa loyi a a ringeta ku tsaka na n'wina, se n'wina mo n'wi himetela no n'wi lumetela,'' ku hlamusela gqwetha. ''Hi yena a nga sungula swa vuntswaka,'' ku hlamula Mufundhisi. ''Hi wena u nga rhanga u n'wi ba,'' ku tsundzuxa gqwetha. ''Nyimpi yi te na wena. Mubohiwa yena a a te hi ku tsaka.''
Xana i mani a nga vula marito lawa ya nga tshahiwa laha henhla ya mitila ya 1 na 2?
Mubohiwa loyi ku vulavuriwaka hi yena i mani?
Mubohiwa a a lava yini endlwini ya Mufundhisi?
Xana loko va ku munhu i xigevenga, u va a endla yini etikweni?
Vula milandzu yin'wana mimbirhi leyi mubohiwa a nga hlula eka yona ehubyeni ya nawu.
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eku heteleleni loko mubohiwa a hlaseriwa hi ntshungu?
Xana vito ra xirungulwana xa 'mi ta ndzi endla yini?' ra yelana na leswi swi humelelaka eka xirungulwana ke? Hlamula u ku ina kumbe u ku e-e, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
NA
XIRUNGULWANA XA 2: TIMITSU TA MINA
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
Tiko ra hina ra mundzuku ri fanele ku dyondzisiwa ku amukela leswi ri nga swona,'' ku yisa Profesa Nhlamulo emahlweni. ''Tiko ri akiwa hi vanhu, a ri akiwi hi swinghunghumani leswi ringetaka ku tiendla vanhu. Munhu un'wana na un'wana u fanele ku tiva timitsu takwe, u fanele ku dya hi tona. Loko munhu a ri ni timitsu leti tiyeke u na miehleketo leyi tiyeke.'' Light u khumbekile loko a twa leswi. Xivulavuri lexi wonge a xo vula yena. A a tivona a ri xipene lexi a xi tlulatlula no thamukathamuka exikarhi ka tinyimpfu. U tivutisile leswaku a a lava yini exikarhi ka vanhu lava a va kota ku tiyimela xana? Laha a a nga laveki, a a laveka eka Ximunhwana.
Marito lama vuriweke hi Profesa Nhlamulo, ya cincise Light mavonelo ya vutomi. Xana u cince a endla yini? Vula swilo swinharhu.
Hikokwalaho ka yini vatswari va Light va yile va ya tshama eKapa?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka xirungulwana lexi xa 'Timitsu ta mina'?
Kholani u ri n'wana wa yena u ta ya nghena eYunivhesithi ya Kentucky. Xana eYunivhesithi u amukeriwa loko u pasile ntangha yihi?
Holobye wa dyondzo uqhavule Light loko a kombela ku rivaleriwa. Xana ku qhavulana koloko a ku kombisa yini?
Vito ra xirungulwana ra 'Timitsu ta mina', ri kongomisiwe eka mani?
KUMBE
XIVUTISO XA 5
MITSHEKETO: XA MINA I TINYELETI - F RIKHOTSO
NTSHEKETO WA 1: VARINDZI VA TINXAKWARI
Hlaya ntsheketo lowu wu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi landzelaka:
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Swo na swi pfuketana,
Nsati lonkulu a lova,
N'wana wa jaha na nhwanyana.
Ntsheketo wu ri ''nsati lonkulu a lova''. Xana ku lova swi vula yini?
Hikokwalaho ka yini tata wa nhwanyana loyi a n'wi hoxile endzeni ka saka?
Nhwanyana loyi a a fanele ku endla yini loko tata wa yena a ku: ''Bubu xa nkwama tsheketa''?
Hikokwalaho ka yini mutsari a vula leswaku vana lavaya i swisiwana?
Hi ku vona ka wena ntirho lowu wa ku rindza, vana va nga wu kota xana? Seketela nhlamulo ya wena.
I ncini lexi nga rivata varindzi lava?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka loko hi languta mukhegula loyi a nga ponisa n'wana loyi?
NA
Hlaya ntsheketo lowu wu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi landzelaka:
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Swo na swi pfuketana,
We kokwana, ku na qhivi leri nga wela makhutla,
A hi fambe hi ya tsavulela hi dya.''
N'wamfenhe a puluta ncila hi ku nyanyuka:
Hi swona, hi swona ntukulu,
Anakeni xivambalani a xi buba.''
Hi wahi marito lawa loko hi heta ku tsheketa hi ma vulaka.
I mani a nga tlhariha eka N'wampfundla na N'wamfenhe. Seketela nhlamulo ya wena.
Hakanyingi hi tsheketa hi nkarhi muni?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Nov 2009 (Limpopo).txt</fn>
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi
XIYENGE XA D: Matsalwa
Hlaya swileriso HINKWASWO hi vukheta.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 40 eka XIYENGE XA D xa matsalwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Vamanana i vanhu va nkoka. Vanhu vo sungula lava kombiseke ku lemuka no xixima nkoka wa vamanana i Magiriki. Ku kombisa ku xixima vamanana, Magiriki ya tiendlele xikwembu xa xifaniso xa xisati lexi va xi thyeke vito ra Cybele. Lembe na lembe Magiriki hinkwawo a ya boheka ku ya gandzela xikwembu lexi ku sukela hi masiku ya 15 - 18 Nyenyankulu.
Eka tiko ra USA, vamanana va sungule ku komba nkoka wa vona eka timhaka ta tiko hi lembe ra 1870. Munhu loyi a nga sungula pfhumba ro pfuxa vamanana i Julia Ward Howe. Nhwana loyi u kondleterile leswaku vamanana va yima hi milenge va herisa nyimpi ya xin'wanamanana leyi a yi herisa vaakatiko va Amerika.
Mitlhontlho leyi vamanana a va hlangana na yona yi endlile leswaku va twanana ku sungula nhlangano wa vamanana. Nhlangano lowu wu simekiwe hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908, ekerekeni ya Methodist Episcopal. Namuntlha muako lowu wu tiveka hi vito ra International Mother's Day Shrine. Xikongomelo xa nhlangano lowu a ku ri ku tisa ku rhula na ku herisa tinyimpi etikweni ra vona. Hikwalaho ka migingiriko leyi, Phresidente Woodrow Wilson u bohile leswaku siku leri ri va siku ro wisa ra ximfumo. Hi siku leri vamanana va khensiwa hi tindlela to hambanahambana. Ku tlangela migingiriko ya vamanana ku hangalakile na matiko ya misava. Eka tiko ra Malawi, ku tlangeriwa hi Musumbunuku wa vumbirhi wa Nhlangula. EKenya ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Khotavuxika. Etikweni ra Argentina kona ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Nhlangula.
Laha Afrika-Dzonga a a hi hanya ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu, laha Vantima a va xanisiwa hi tindlela to hambanahambana. Wantima a a nga fanelangi ku tshama emadorobeni handle ko va na pasi leri nga na xigandlu. Pasi leri a ri fanele ku tlhela ri va na xigandlu lexi kombisaka vito ra muthori na ku kombisa ndhawu leyi munhu a tirhaka eka yona. Hinkwaswo leswi a swi vula leswaku Wantima a a fanele ku tshama a khomelele pasi lomu a nga kona. Loko munhu o kumeka a ri hava pasi, a a khomiwa kumbe a tlheriseriwa eka rikwavo.
Mhaka leyi ya ku famba va khome mapasi ku fike laha yi nga karhata vamanana va Afrika-Dzonga. Leswi swi endlile leswaku va teka xiboho xo lwa na mhaka leyi. Hi siku ra 9 Mhawuri hi lembe ra 1956, Lillian Ngoye na van'wana vamanana va tekile goza ro hlengeleta vamanana va Vantima va xifundzankulu xa Gauteng. Va tekile xiboho xo ya komba ku vilela eka mhaka yo tshama va khome mapasi. Vamanana lava va bohile leswaku manana un'wana na un'wana u fanele ku teka pasi ra yena ku kongoma na rona eka muako wa mfumo wa Union Building. Laha mapasi ya hisiwile emahlweni ka vufambisi bya tiko. Kutani eka nkarhi lowu wa xidemokhirasi migingiriko leyi ya vamanana a yi rivariwangi. Siku leri va nga hisa mapasi hi rona ri endliwe holideyi. N'hweti ya kona yi tekiwa yi ri n'hweti ya vamanana.
SWIVUTISO:
Hi rihi rixaka ro sungula ku kombisa nkoka lowu vamanana va nga na wona?
Xana rixaka leri ri kombe ku xixima vamanana hi ndlela yihi?
Hi yihi n'hweti leyi nga ya vamanana va le Afrika-Dzonga?
I ncini lexi a xi vilerisa vamanana va Afrika-Dzonga ku kala va hisa mapasi?
Hi ku vona ka wena, xana endlelo ro ololoxa xiphiqo xa vona hi ku hisa mapasi ra amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka fumelo ra xihlawuhlawu na ra xidemokhirasi hi rihi leri amukelekaka xana? Boxa vonelo ra wena.
Boxa matiko man'wana mambirhi na tin'hweti leti ya tlangelaka ha tona nkoka lowu vamanana va nga na wona.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Vamanana va le Amerika va hlanganile hi siku ra 9 Nhlangula 1908.
Muako lowu vamanana va le USA va hlanganeke eka wona se wu tiviwa hi vito ra Methodist Episcopal.
Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Xitsongwatsongwana Nkayivetansawuto (XNN/HIV) xa ha vangela vanhu vo tala nkelunkelu eka mikarhi leyi hi hanyaka eka yona. Mhaka leyi a yi fanele yi nga vi tano, hikuva se i nkarhi xi ri kona laha tikweni. Hina vanhu a hi fanele hi titoloveta ku hanya na mhaka leyi handle ko biwa hi ripfalo na ku hlekula lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Vanhu lava tihumelerisaka ehandle va tlhela va amukela ku teka switsundzuxo na ku landzelela swileriso swo teka maphilisi, va hanya vutomi lebyinene.
Mzimba hi un'wana wa xikombiso lexinene xa vanhu lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Nkarhi lowu a nga tiva xiyimo xa yena hi wona, u vula leswaku a a twa a lahlekeriwile hi ku tshemba na vutomi. A a ehleketa leswaku va ta n'wi nyenya a tlhela a pfumala maxaka na vanghana.
Nseketelo lowu a wu kumeke eka maxaka na vanghana va yena wu n'wi endlile munhu wa kahle swinene. Yena na nsati wakwe Humelela va katekisiwile hi vana vambirhi lava nga hava xitsongwatsongwana lexi. I munhu loyi a nga na swa yena.
Sweswi u sungurile phurojeke leyi vuriwaka Hlayisanani. Xikongomelo xa phurojeke leyi i ku pfuna vana lava siyiweke hi vatswari hikwalaho ka xitsongwatsongwana lexi. Handle ka leswi, vanhu va kuma vuleteri bya mahala byo kota ku hanya na xitsongwatsongwana lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense, leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas. Hambileswi exikolweni ku nga na laborotari na switirhisiwa swo tala, vadyondzi a va nga si tshama va endla xipirimente xa Dyondzo ya Sayense. A va tala ku vula leswi: ''Hina van'wana hi ta feyila, tintangha ta hina ti humelela. Eswikolweni swin'wana va endla swipirimente kasi hina na xin'we a hi si tshama hi xi endla.''
Tsalas a nga tsakangi loko va ri karhi va n'wi byela mhaka leyi. ''Vadyondzi va mina, mi endla hi ku vula experiment mi ku i xipirimente. Vanhu va ta ku ndzi mi dyondzisa yini? Expeeriment'' a vula hi ku ri koka swinene rito leri. ''Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina. Ndzi ri laha Dumakule mi ta huma hi 'ti-A' ndza mi byela.''
Siku leri vadyondzi a va vona onge ra hlwela. Vadyondzi va tigiredi ta le hansi a va swi tiva leswaku va Giredi ya 12 va ya endla xipirimente hi Ravuntlhanu. Ku xipirimente i yini eka vadyondzi va Dumakule a yo na yi xa. A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense. Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule a yi ta humelela.
Xiburekana xi lo na tlhelela, Tsalas a va kombela ku nghena elaborotari. Hi nkarhinyana o huma a ambale xijazana xo basa. A ku ri na swilo swo hlayanyana mayelana na xijazana lexi. A swi nga twisiseki leswaku xi lo khanyana kumbe i lapi leri ra manguva lawa. Kambe a xi languteka onge xi lo mitiwa hi homu yi tlhela yi xi kampfunya. Xijazana lexi Tsalas a xi n'wi manya swinene. Mavoko ya xijazana a yo hundzanyana swikokola naswona a ya nga fiki emasungulweni ya xandla. Tikunupu a ti vonaka onge ti nga tsemeka nkarhi wun'wana na wun'wana.
Phiriyodo yi lo na ku heliyani, va Giredi ya 12 vo tsutsumela elaborotari. Loko va ya fika, xipirimente se a xi sungurile. U va byele leswaku loko xi hela, va n'wi byela leswi va nga ta va va swi vonile swi humelela. Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene. Tsalas u ve wo sungula ku baleka. Loko a ri ehandle u va vutisile leswaku ku humelele yini.
SWIVUTISO:
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas.
Tsala xisati xa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina.
Tsala ritofularha ra rito leri nga tikisiwa:
Hina van'wana hi ta feyila.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Xana rihlawuri leri tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi ri vula yini?
Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule yi ta humelela.
Endla xivulwa xin'we hi rito rin'wana na rin'wana ra lama tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi, kambe ri humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga exivulweni.
A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense
Tsala vunyingi bya rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi landzelaka:
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nandzulo:
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsavula rito rin'we endzimaneni leri vulaka leswi landzelaka:
Nkarhinyana lowu nyikiwaka vadyondzi ku wisa eka siku ro karhi exikolweni.
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nkarhi lowu nga hundza:
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri tirhe yini?
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri siva riviti rihi?
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsala xivulwa lexi kambe u sungula hi marito lama nga eswiangini.
Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene.
Mpfumawulo lowu nga twala ...
Tirhisa rihlanganisi leri nga eswiangini ku hlanganisa swivulwa leswimbirhi:
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa. Va endla xipirimente. (hikuva)
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo na swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
Hi karhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Vanwana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano va yiveriwa swa vona hi swigevenga Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku
Xiyaxiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Wo fana na yena a nga kona!
Loko hi vulavula hi tinghwazi eka bolo ya milenge eka xipanu xa Bafana Bafana hi vulavula hi vanhu vo fana na Lucas Radebe. Lucas a a nga ri na ntangha hi tlhelo ro pfala bolo. Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga kambe a nge n'wi kumi wo fana na Lucas.
I mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso lowu nga tirhisiwa eka xifaniso lexi nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku hambana ka fonto ya marito ya nhlokomhaka na lama nga ehansi ka xifaniso ku nga va ku vangiwa hi yini?
Tsavula marito lama kombisaka mboyamelothlelorin'we eka marito lama nga eka xifaniso lexi.
Munhu loyi a nga eka xifaniso lexi a nga va a titwa njhani? Seketela.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
SWITSUNDZUXO NA SWILETELO
Swihungwana/swirungulwana: Swi Tenyekile - D Risenga.
Xiyenge lexi xi na swivutiso swimbirhi, XIVUTISO XA 4.1 na xa 4.2.
Hlawula xivutiso xin'we ntsena, u hlamula xona.
Tirhisa timinete ta 40 ku hlamula swivutiso swa xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: HLUVULA U CUKUMETA
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Makasela u fikile exiticini a hlangana na vamkhaya va yena. A va yimangi nkarhi wo leha xitimela xa Louis Trichardt xi nga si fika. Va khandziyile, xi va rhwala xi pandza mananga ya sala ya hlangana. Xi ngwingwile vusiku lebyiyani ku kondza ri xa loko xi nghena eXitandzani. Eka Makasela no phaha a byi phahangi."
Nyika mavito ya vanhu lava Makasela a hlanganeke na vona exiticini.
Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku vanhu lava Makasela a nga hlangana na vona i vamkhaya va yena?
I yini lexi endleke leswaku Makasela a nga khomiwi hi vurhongo exitimeleni?
Hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana lexi na timhaka leti humelelaka eka xona?
Xana loko Makasela a pfula sutikheyisi exitimeleni u kume yini ematshan'wini ya suti leyi a yi xaveke naswona mhaka ya kona ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku vona ka wena ku nga va ku humelele yini hi Makasela endzhaku ko sala exihambukelweni xa xitimela a nga ambalangi nchumu?
Hlamula u ku: "Hi swona" kumbe u ku "A hi swona," kutani u seketela nhlamulo ya wena: Makasela a a ri munhu wo tsonana.
Hi ntila wun'we ntsena, tsala nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
KUMBE
XIRUNGULWANA XA 2: MBYANA YA XILUNGU I MUNHU
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Rivanti ri hlwele ku pfuriwa loko ndzi gongondze nkarhi wo leha, kambe loko ri pfuriwile ku vonaka Jefrowu na Sassie va khomiwa hi ku chava loku ku nga hlangana na ku tivona nandzu loko va ndzi vona. Kasi ...," ku ehleketa Matiko loko a ta kavanyetiwa ku ehleketa ka yena hi Jefrowu loko a ku: "Nghena tatana. Teka xitulu kwalaho. U lava ku pfuniwa hi yini?"
Xana Matiko a a lava ku pfuniwa hi yini?
Xana hi rihi vito ra Sassie ra ntiyiso naswona hikwalaho ka yini a thyiwile vito ra Sassie?
I yini lexi endleke leswaku Jefrowu na Sassie va khomiwa hi ku chava na ku tivona nandzu loko va vona Matiko a nghena?
Xana vito ra xirungulwana lexi ri yelana njhani na timhaka leti humelelaka eka xona?
Hi ku vona ka wena, Matiko a nga va a lemukile yini endzhaku ko vona ximbyanyana xi bonga no n'wi vukula loko a khumba borota ya xona eka siku leri?
Timhaka leti humelelaka eka xirungulwana lexi ta khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi ku vona ka wena, i yini lexi a xi endla leswaku Sassie a nga tshamiseki endzhaku ka ku fika ka Matiko lero a kala a weriwa hi xibye lexi a a xi hlantswa xi fayeka?
Hlamula u ku: "Hi swona" kumbe u ku "A hi swona," kutani u seketela nhlamulo ya wena: Muneri na Jefrowu Kruger a va nga swi tsakeli leswaku Matiko a dya swakudya swa vona.
Kahlekahle loko Matiko a ta eka Jefrowu ro sungula a a ta ta lava yini?
Hi yihi dyondzo leyi kumekaka eka xirungulwana lexi?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Nov 2009 Memo (Gauteng).txt</fn>
TIMARAKA: 120
Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
I rixaka ra Magiriki.v
Ri kombile hi ku endla xikwembu xa xisati no xi gandzela.
Mhawuri.
Munhu loyi a tsakelaka ku va edorobeni a a fanele ku tshama a khome pasi.
Mukamberiwa u ta boxa vonelo ra yena. Xik: A nga ha vula leswaku swa amukelekav, hikuva lava va fumaka a va tali ku twisisa loko vanhu va endla swikombelo hi ndlela yo rhula.
KUMBE
A nga ha vula leswaku a swi amukelekivhikuva swiphiqo swi nga ha lulamisiwa hi ku vulavula handle ka madzolonga.
Mukamberiwa u ta boxa fumelo leri amukelekaka a tlhela a boxa vonelo ra yena.
Xik. Fumelo ra xidemokhirasi.
Leri i fumelo leri amukelaka munhu un'wana na un'wana handle ko ya hi nghohe, rimbewu, vukhongeri na swin'wana na swin'wana.
KUMBE
Fumelo ra xihlawuhlawu.
Hi mikarhi ya xihlawuhlawu vabohiwa a va nyikiwa swigwevo swo tika kutani va chava ku endla swo biha.
Malawi - Ku tlangeriwa hi Nhlangula.
Kenya - Ku tlangeriwa hi Khotavuxika.
Argentina - Ku tlangeriwa hi Nhlangula.
Tinhlamulo timbirhi ntsena.
A hi swona. v I xikwembu xa Magiriki.
A hi swona. v Va hlanganile hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908.
A hi swona . v A a ri wa tiko ra USA.
Mukamberiwa u ta boxa hungunkulu ra xitshuriwa ku ya hi matitwelo ya yena.
Xik. Va yi lwile vamanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Xitsongwatsongwana xa HIV xa ha xanisa vanhu na sweswi.
Vanhu va chava ku paluxa xiyimo xa vona mayelana na HIV.
Ndzawulo ya Rihanyo yi le ku ringeteni ku pfuna vanhu lava nga na xitsongwatsongwana xa HIV.
Vanhu va nga ha chavi xitsongwatsongwana lexi.
Munhu un'wana na un'wana u fanele ku tiva xiyimo xa yena.
Mzimba u tiva xiyimo xa yena a tlhela a xi paluxa.
U hanya kahle na ndyangu wa yena.
U sungurile phurojeke ya "Pfunanani", leyi pfunaka vanhu lava khumbiwaka hi xitsongwatsongwana lexi.
Timhaka ta nkombo ntsena
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI.
KU TSALA NTSENGO WA MARITO LOWU WU NGA WONA.
NXUPULO
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letimbirhi ta ririmi hi ndlela leyi:
Swihoxo swa 0 - 5: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi, hi ku landza timaraka leti avereriweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Nkul.
Vanhwanyana.
Pasa.
Va tibohe.
Mhaka ya nkoka (mhaka leyi nga si tshamaka yi humelela).
Tiva (vakamberiwa va ta endla swivulwa leswi nga ta paluxa ndhawu leyi ku tshamaka mati nkarhi wo leha).
Tala (ndhawu leyi ku cukumetiwaka kona thyaka).
Ku komba ndhawu.
Vadyondzi.
Mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene loko a hoxa xiribyana eka beaker.
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa hikuva va endla xipirimente.
Hi nkarhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Van'wana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano, vv va yiveriwa swa vona hi swigevenga. vv Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba, vv vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku: vv "vv Mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku. vv " vv
Wa le xikarhi. Munhu u hume ku ri xiphemu ntsena ku nga ri miri hinkwawo. v
Hi leswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyin'wana.
Mudyondzi u ta hlawula marito lama kombisaka mboyamelotlhelorin'we tanihi: Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga a nge n'wi kumi wo fana na Lucas.
U languteka a tshunxekile/a tsakile hi ku va a tirhe ntirho lowu a a kongomane na wona hi ku hetiseka kumbe hi mfanelo.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: MI TA NDZI ENDLA YINI?
N'wana wa Mufundhisi.
U dlaya vanhu.
U yivela vanhu.
U tlhavetela vanhu.
a Nandzu wa muakelwana wa yena.
b Nandzu wa xikhegudyana xa ka Nghunghunyani.
c Nandzu wa Xindlandlamuki wanuna wa mabindzu.
Tinhlamulo timbirhi ntsena
Vugevenga a byi hakeli.
E-e. Vaakatiko va hele va n'wi kumile va n'wi hlula.
KUMBE
Ina. Nhlokomhaka leyi i vukhovoleri, hikuva vaakatiko va hele va n'wi hlurile.
NA
XIRUNGULWANA XA 2: TIMITSU TA MINA
U tlhelele ekaya a ya tisola.
U tirhele tiko ra ka vona.
U kombele ntirho.
Kholani a a xaviwile hi mulungu ku ya tirha kona.
Hambi u lo dyondzeka, ekaya ku tshama ku ri ekaya.
Ntangha 10.
Ku rivalelana.
KUMBE
XIVUTISO XA 5
MITSHEKETO: XA MINA I TINYELETI - F RIKHOTSO
NTSHEKETO WA 1: VARINDZI VA TINXAKWARI
I ku fa/ku hi siya/ku hundza emisaveni.
Hikuva tinxakwari a ti dyiwile hi timfenhe.
Ku yimbelela.
A va ri hava vatswari.
E-e. v Va karhala/va tlanga/va etlela.
Tintangha ta vona.
Vakokwana va na rirhandzu eka vatukulu va vona.
NA
Wa n'wi hlonipha/xixima.
A a file.
Namadyambu/Navusiku, hi nkarhi wa maxuxu.
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1 Nov 2009 Memo (Limpopo).txt</fn>
TIMARAKA: 120
Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
I rixaka ra Magiriki.v
Ri kombile hi ku endla xikwembu xa xisati no xi gandzela.
Mhawuri.
Munhu loyi a tsakelaka ku va edorobeni a a fanele ku tshama a khome pasi.
Mukamberiwa u ta boxa vonelo ra yena. Xik: A nga ha vula leswaku swa amukelekav, hikuva lava va fumaka a va tali ku twisisa loko vanhu va endla swikombelo hi ndlela yo rhula.
KUMBE
A nga ha vula leswaku a swi amukelekivhikuva swiphiqo swi nga ha lulamisiwa hi ku vulavula handle ka madzolonga.
Mukamberiwa u ta boxa fumelo leri amukelekaka a tlhela a boxa vonelo ra yena.
Xik. Fumelo ra xidemokhirasi.
Leri i fumelo leri amukelaka munhu un'wana na un'wana handle ko ya hi nghohe, rimbewu, vukhongeri na swin'wana na swin'wana.
KUMBE
Fumelo ra xihlawuhlawu.
Hi mikarhi ya xihlawuhlawu vabohiwa a va nyikiwa swigwevo swo tika kutani va chava ku endla swo biha.
Malawi - Ku tlangeriwa hi Nhlangula.
Kenya - Ku tlangeriwa hi Khotavuxika.
Argentina - Ku tlangeriwa hi Nhlangula.
Tinhlamulo timbirhi ntsena.
A hi swona. v I xikwembu xa Magiriki.
A hi swona. v Va hlanganile hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908.
A hi swona . v A a ri wa tiko ra USA.
Mukamberiwa u ta boxa hungunkulu ra xitshuriwa ku ya hi matitwelo ya yena.
Xik. Va yi lwile vamanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Xitsongwatsongwana xa HIV xa ha xanisa vanhu na sweswi.
Vanhu va chava ku paluxa xiyimo xa vona mayelana na HIV.
Ndzawulo ya Rihanyo yi le ku ringeteni ku pfuna vanhu lava nga na xitsongwatsongwana xa HIV.
Vanhu va nga ha chavi xitsongwatsongwana lexi.
Munhu un'wana na un'wana u fanele ku tiva xiyimo xa yena.
Mzimba u tiva xiyimo xa yena a tlhela a xi paluxa.
U hanya kahle na ndyangu wa yena.
U sungurile phurojeke ya "Pfunanani", leyi pfunaka vanhu lava khumbiwaka hi xitsongwatsongwana lexi.
Timhaka ta nkombo ntsena
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI.
KU TSALA NTSENGO WA MARITO LOWU WU NGA WONA.
NXUPULO
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letimbirhi ta ririmi hi ndlela leyi:
Swihoxo swa 0 - 5: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi, hi ku landza timaraka leti avereriweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Nkul.
Vanhwanyana.
Pasa.
Va tibohe.
Mhaka ya nkoka (mhaka leyi nga si tshamaka yi humelela).
Tiva (vakamberiwa va ta endla swivulwa leswi nga ta paluxa ndhawu leyi ku tshamaka mati nkarhi wo leha).
Tala (ndhawu leyi ku cukumetiwaka kona thyaka).
Ku komba ndhawu.
Vadyondzi.
Mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene loko a hoxa xiribyana eka beaker.
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa hikuva va endla xipirimente.
Hi nkarhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Van'wana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano, vv va yiveriwa swa vona hi swigevenga. vv Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba, vv vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku: vv "vv Mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku. vv " vv
Wa le xikarhi. Munhu u hume ku ri xiphemu ntsena ku nga ri miri hinkwawo. v
Hi leswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyin'wana.
Mudyondzi u ta hlawula marito lama kombisaka mboyamelotlhelorin'we tanihi: Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga a nge n'wi kumi wo fana na Lucas.
U languteka a tshunxekile/a tsakile hi ku va a tirhe ntirho lowu a a kongomane na wona hi ku hetiseka kumbe hi mfanelo.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: HLUVULA U CUKUMETA
Hikwalaho ka leswi va humaka/tshamaka emugangeni wun'we/ etikweni rin'we ra ka Ndhengeza.
Hi leswi a a lava ku hatla a ambala suti ya yena loko xi ri kusuhi na ku fika exitichini xa le Xitandzani.
Vito ra xirungulwana ri vulavula hi ku hluvula u cukumeta, ku nga mhaka leyi Makasela a yi endleke ya ku hluvula swiambalo swa yena exitimeleni a swi cukumetela hi fasitere hi xin'wexin'we a sala a nga ambalangi.
U kume switina swimbirhi swi phutseriwile hi tinyuziphepha.
Eka ku khorwisa ka mhaka, mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena.
Xikombiso: Mhaka leyi ya khorwisa hikuva maendlelo yo tano ya tele eJoni.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena. Xikombiso: Xitimela xi nga va xi hundzerile na yena eMesina./ Khinkhi a nga va a n'wi kumerile swiambalo leswaku a ta xika exitimeleni a ambarile.
Hi swona. v Ku vuriwa leswaku loko a dya swakudya u nghena ekamarini a ri lotlela a dyela swakudya eka rona./Ku vuriwa leswaku loko munhu a gongondza a ha ri ku dyeni ka swakudya, u swi fihla ehansi ka mubedo.
Xirungulwana lexi xi kongome eka ku lemukisa vanhu leswaku va xiyaxiya loko va endla swilo evuton'wini./Xirungulwana lexi xi kongome eka ku lemukisa vanhu leswaku munhu a nga fanelengi ku tshemba vanhu lava a nga va tiviki. (Amukela nkongomelo wun'wana na wun'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.)
U nga tlhuvutsi dzovo n'wana a nga si velekiwa. vv (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.)
KUMBE
XIRUNGULWANA XA 2: MBYANA YA XILUNGU I MUNHU
A a lahlekeriwile hi manghilazi kutani a a ta eku kambeni loko Jefrowu a nga ma vonangi.
Masaswivona.v U thyiwile vito ra Sassie hi Muneri na Jefrowu Kruger hikwalaho ko tsandzeka ku vula vito ra Masaswivona.
I ku ehleketa leswaku Matiko u tiva hi ta vubihi bya vona byo n'wi phamela swakudya eka borota ya ximbyanyana.
Vito ra xirungulwana ri kombisa leswaku mbyana ya xilungu yi na mikhuva na maendlelo ya vanhu, swi nga swona leswi ximbyanyana xa Muneri na Jefrowu xi nga swi endla eka Matiko, xi n'wi kombisa leswaku a nga fanelangi ku khoma na ku dyela eka borota ya xona.
Leswaku borota leyi a yi khumbaka hi yona leyi a a dyela eka yona siku leriya ximbyanyana xi nga n'wi hlasela hi rona./Leswaku ximbyanyana a xi lavi munhu a khumba borota ya xona.
Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena. Xikombiso: Ina, ta khorwisa. Mhaka yin'wana na yin'wana eka xirungulwana lexi, yi humelela hikwalaho ka nsusumeto kumbe xivangelo xo karhi, ku nga leswi vutomi byi fambisaka xiswona. Xikombiso, Jefrowu u fihlutile Matiko hikwalaho ka leswi Matiko a nga va kuma va ha ri ku dyeni, wu nga ntolovelo evuton'wini ku va u fihluta munhu loko a ku kuma u ri ku dyeni.
Ku nga va ku ri leswi a a titwa nandzu wa ku va a phamerile Matiko eka borota ya ximbyanyana./A a ehleketa leswaku Matiko u ta eku n'wi lwiseni hikwalaho ka leswi a n'wi phameleke swakudya eka borota ya ximbyanyana.
Hi swona. v A vo bohiwa hi leswi a va ri vakreste na leswi a nga va kuma va ha ri ku dyeni./Loko a swi nga ri tano, a va ta va va nga n'wi phamelangi eka borota ya ximbyanyana./Siku rin'wana va kale va holova hi mhaka leyi.
A a ta eku tsaleni ka xikambelo xa UNISA.
A hi ku hanana hinkwako loku endliwaka ku nga ka tintswalo./ Swiyimo swin'wana swi endla leswaku vanhu va endla swilo leswi va nga swi tsakeliki. vvv (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.)
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P1.txt</fn>
TIMARAKA: 120
NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 10 WA TIPHEJI.
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 1 (P1)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.
Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima.
Xiyenge xa C xi na swivutiso swinharhu, xa 3.1, a 3.2 na xa 3.3 swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Loko Nkulukumba NR Mandela a vuya hi le Etiyopiya hi 1962, u khomiwile. U lumbetiwile hi nandzu wo huma etikweni handle ka mpfumelelo. Nkulukumba Mandela u tibohile ku tenga nandzu hi yexe ematshan'weni yo lava muyimeri. U nghenisile xikombelo xa leswaku ku tengiwa ka nandzu ku tlheriseriwa endzhaku hikuva vanhu lava a va fanele ku n'wi tengisa a va ri Valungu ntsena, hikwalaho a va ta voyamela etlhelo rin'we. Mandela u vurile marito lama: 'Ndzi nyenya xihlawuhlawu ku ya hi muhlovo, swi nga ri na mhaka leswaku xi endliwa hi Wantima kumbe Mulungu.' U tlhele a vula marito lama: 'Eka vutomi bya mina hinkwabyo, ndzi tinyiketerile eka nyimpi leyi yo lwela Maafrika. Ndzi lwile na ntshikelelo wo tisiwa hi Valungu, naswona ndzi lwile na ntshikelelo wo tisiwa hi Vantima. Ndzi tsakela leswaku ku va na rixaka leri tshunxekeke ra xidemokhirasi, laha vaakatiko hinkwavo va hanyisanaka swin'we hi ku rhula. Vanhu hinkwavo va fanele ku khomiwa hi ku ringana. Mhaka leyi, hi yona leyi ndzi tinyiketelaka ku hanyela yona na ku yi fikelela. Loko swo laveka leswaku ndzi fa hikwalaho ka yona, ndzi tiyimiserile ku endla tano.' Marito lama u tlhele a ma vula loko a humesiwa ekhotsweni.
Nkulukumba Mandela u ahluleriwile ku tshama ekhotsweni malembe ya ntlhanu eka nandzu lowu. Endzhaku u tlhele a ahluleriwa ku tshama ekhotsweni vutomi bya yena hinkwabyo. U sungurile ku tirhela nandzu wa yena ejele ra Robben Island. Jele leri a ri ri ra xiyimo xa le henhla swinene loko swi ta eka vusirheleli na ku vona leswaku vabohiwa a va baleki. Jele leri a ri ri eka xihlala lexitsongo lexi a xi ri eribuweni ra lwandle, eka mpfhuka wo ringana 7 km ku suka edorobeni ra Cape Town.
Loko a ha ri ekhotsweni, Nkulukumba Mandela u arile xikombelo xa vapfaleri va yena ejele, xa leswaku a tweriwa vusiwana a tshunxiwa ejele hi ku landza swipimelo. A a ta tshunxiwa ntsena loko a pfumela milawu leyi endleriweke Vantima, leswaku a amukela mhaka ya ku va Transkei yi tifuma, a tshembisiwa leswaku u ta ya tshama kona na yena. Hi malembe ya va '90, Nkulukumba Mandela u tlhele a ala xikombelo xa leswaku u fanele ku tshika mhaka ya mpfilumpfilu, leswaku a ta humesiwa ejele. U vurile marito lama: 'Vabohiwa va nga ka va nga endli ntwanano. I vanhu lava va nga riki ejele lava va nga na mfanelo yo burisana.'
Loko a humesiwa ekhotsweni hi siku ra 11 Nyenyanyani 1990, Nkulukumba Mandela u lo vhela a nghena eka ntirho wa yena lowu a a tinyiketerile wona vutomi bya yena hinkwabyo. A a hisekela ku fikelela xikongomelo lexi yena na vatirhikulobye va xi vekeke eka nkarhi wa kwalomu ka malembe ya makumemune.
Hi lembe ra 1991, Nkulukumba Mandela u hlawuriwile ku va Presidente wa nhlangano wa ANC eka nhlengeletano leyi a yi khomeriwile laha Afrika-Dzonga. Hi lembe ra 1994, hi siku ra 27 Dzivamisoko, Nkulukumba Mandela u endlile matimu loko a hlawuriwa ku va Presidente yo sungula ya mfumo wa Xidemokhirasi eAfrika-Dzonga.
SWIVUTISO:
Hi wihi nandzu lowu Nkulukumba Mandela a lumbetiweke ha wona loko a vuyile hi le Etiyopiya hi 1962?
Tshaha marito lama endleke leswaku Nkulukumba Mandela a kombela leswaku ku tengiwa ka nandzu wa yena ku tlheriseriwa endzhaku?
Xana wena a wu ta hlawula yini exikarhi ka ku tshika mpfilumpfilu leswaku u ta tshunxiwa ejele, na ku ya emahlweni na mpfilumpfilu u nga tshunxiwi? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana hi ku vona ka wena Nkulukumba Mandela u ku fikelerile ku navela ka yena ka leswaku ku va ni rixaka leri tshunxekeke ra xidemokhirasi ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Munhu loyi a yimelaka mumangaleriwa wa nandzu loko ku tengiwa nandzu ekhoto.
Mafumelo laha mfumo wu hlawuriwaka hi vanhu va mihlovo hinkwayo, va tlhela va va ni xiave eka mafumelo.
Hi wihi ntirho lowu Nkulukumba Mandela a a tinyiketerile wona vutomi bya yena hinkwabyo?
Vula 'Hi swona' kumbe 'A hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Mandela u tengisiwile hi Valungu ni Vantima.
Mandela u tsakela leswaku vaakatiko hinkwavo va khomiwa hi ku ringana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka xa matimu ya mufi, kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Mufi Misaveni Robert Manganyi a a ri n'wana wo sungula wa Tatana Jim na Manana Nkiyasi Manganyi. U velekiwile hi siku ra 10 Dzivamisoko 1965 etikweni ra ka Mavambe emugangeni wa ka Xitlhelani. Vatswari va yena va vone swi fanerile ku va va n'wi rhumela a ya sungula xikolo exikolweni xa Langutani hi lembe ra 1972. Leswi a a ri murisi wa tihomu, a a fanele ku hamba a risa ntsena loko xikolo xi ta va xi humile. Leswi n'wana wa vanhu a a tlharihile, u kotile ku pasa tigiredi hinkwato hi ku olova, a hetelela hi ku pasa Giredi ya 7 hi lembe ra 1979. Hi lembe ra 1980 u hundzerile exikolweni xa le henhla xa Shingwedzi, kutani a pasa Giredi ya khumembirhi hi lembe ra 1984. Ku suka kwalaho u yile ekholichini ya vuthicara ya Tivumbeni. U dyondzerile vuthicara a kala a tikumela Diploma ya yena hi lembe ra 1987. U pasile hi nyeleleti. Leswi a a dyondzerile tidyondzo ta Metse na Sayense, swi n'wi oloverile ku kuma ntirho. U sungurile ku dyondzisa exikolweni xa Khomaniswitiya hi lembe ra 1988. A swi tekangi nkarhi a nga si tlakusiwa a va nhloko ya xikolo xa Khomaniswitiya endzhaku ko dyondzisa malembe mambirhi. U khomiwile hi vuvabyi eku sunguleni ka lembe ra 1999, laha a yisiweke exibedhlele xa ka Malamulele. Vuvabyi byi n'wi xanisile nkarhi wo leha a kala a lova hi siku ra 30 Mudyaxihi, lembe roleri ra 1999. Nhlawulo wa vumbirhi wa mani na mani wa tiko hinkwaro a nga kalangi a wu vona. Mufi u siya mana wa yena Nkiyasi, vamakwavo vambirhi va xisati, nsati wa yena Xigavazana ni vana vanharhu, ku nga Tirhani, Solani na Robert Junior.
Etlela hi ku rhula Magoda. Rigoda ro phasa homu ri phasa na rhole.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3.1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Nhletelo, n'wana mufundhisi Tshikaxidyoho, i nhwana wa kwalomu ka malembe ya makumembirhitsevu, naswona i mudyondzisi exikolweni xa Hadyondzeka. Nhletelo u tikumele jaha ra yena Duvula, n'wana wa Matsemeta. Leri hi rona jaha leri Nhletelo a a tiyimisele ku tekiwa hi rona. Muti wa ka Matsemeta i muti lowu a wu nga tivi nyangwa wa kereke, xa vona ku ri ku sweka byalwa loko ri xile. Mixo wun'wana na wun'wana vanhu a va nghena va nwa byalwa. Ndzhenga wun'wana na wun'wana a ku tshama ku tele hi vaxavi va byalwa emutini lowu. Tatana Matsemeta, yena n'wini wa muti, a a tekile tshengwe. Vavasati lava a va tshama va cincana ku byi sweka. Leswi hi swona leswi a swi endla leswaku byi tshama byi kumeka siku na siku. Vanhu va muganga a va vula leswaku eka muti lowu hi le ka ''Thyaka a ri dlayi'', kasi vapfumeri vona a vula leswaku hi laha Sathana xi nga jitamela kona.
Vana va muti lowu, ku katsa na yena Duvula, a va nga ri na nkarhi wa ku nghena xikolo; xa vona a a ku ri ku cina muchongolo, ivi vanhu va phokotela mavoko, va hleka va kondza va huma na rihlakahla. Loko majaha ya muti lowu ya kurile, a ya byeriwa leswaku ya fanele ku ya lava mitirho, leswaku ya ta kota ku titekela vasati. Lava va tintombi vona a va laveriwa vanuna leswaku va tekiwa mukhalabye a ha hanya. Leswi rirhandzu ri nga voniki, Nhletelo yena u tikumele rirhandzu eka gayisa ra yena Duvula. Mhaka ya rirhandzu ra lavambirhi a yi karhata ngopfu va ka Tshikaxidyoho no tlhela yi va khomisa tingana etikweni. Vona a va ta tsaka swinene loko Nhletelo a a lo rhandzana na jaha ro nghena kereke, naswona ri tlhela ri va leri nga dyondzeka. Va khale a va nga hembi loko va ku, ''va veleka miri a va veleki mbilu''. Leswi swi vonaka hikwalaho ka leswi Nhletelo na Duvula a va tihanyela bya vona vutomi, a va nga tsakeli ku hanyisa leswi vatswari va vona va hanyisaka xiswona. Vatswari va Duvula a va tsakela ku va na n'wingi wo kota ku gingirika hi tlhelo ra mitirho ya xintu.
Nhletelo u kondleterile jaha ra yena leswaku ri nghena xikolo xa ABET loko ri chayisa entirhweni nimadyambu. Duvula na yena nhluvuko a a wu tsakela, kutani swi n'wi oloverile ku amukela mhaka leyi. U sungurile ku ya exikolweni xa lavakulu. Tinhlanga ta Valungu a ti n'wi chavisangi, naswona a a hatla ku swi twisisa. U kotile ku pasa Giredi ya khumembirhi. Ku suka kwalaho a nga ha yimayimangi, u yile eyunivhesiti ya Pitori laha a nga fika a pasa Dyondzo ya Nawu. Ndzi vulavula sweswi i muyimeri wa nawu loyi a dumeke swinene etikweni hinkwaro.
Duvula na Nhletelo va vuyile va endla nkhuvo lowu nga hlamarisa tiko hinkwaro. Sweswi va katekisiwile hi vana vanharhu, majaha mambirhi na ntombi yin'we. Ku tiyisela ka vona eka rirhandzu ra vona, swi cincile mavonelo ni mahanyelo ya mindyangu ya ka vona. Namuntlha hi vona va ka Tshikaxidyoho na va ka Matsemeta va ri vamaseve lava rhandzanaka swinene. Mhaka leyi tsakisaka hileswaku sweswi vana va ka Matsemeta va nghena xikolo hinkwavo ka vona, naswona byalwa a bya ha xavisiwi. Vandyangu wa ka Tshikaxidyoho vona va tshikile mhaka yo tekela van'wana ehansi no tiva leswaku munhu wa hundzuka evuton'wini bya yena.
SWIVUTISO:
Xiya swivulwa leswi landzelaka, kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha mahlawuri lama nga eka swona ma tirhisiweke hakona:
Ndzhenga wun'wana na wun'wana, a ku tala hi vanhu vo nwa byalwa.
Ndzhenga wun'wana a ku tala hi vanhu vo nwa byalwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: 'Va veleka miri, a va veleki mbilu'.
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra mpfumelo.
Thyaka a ri dlayi.
Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito ra kona:
Vamaseve va ka Tshikaxidyoho na va ka Matsemeta va rhandzana swinene.
Exikarhi ka mahlanganisi mambirhi lama nga endzeni ka swiangi, hlawula rihlanganisi rin'we leri ri nga tirhaka ematshan'weni ya rihlanganisi leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Duvula na yena nhluvuko a a wu tsakela, kutani swi n'wi oloverile ku amukela mhaka leyi. (hambiswiritano/hikwalaho)
Eka xivulwa lexi: 'Vandyangu wa ka Tshikaxidyoho va tshikile mhaka yo tekela van'wana ehansi', rito 'tekela' ri nyika xivulwa nhlamuselo ya leswaku a va langutela van'wana ehansi kumbe ku va sola. Nyika nhlamuselo ya rito 'tekela' eka swivulwa leswi landzelaka:
Va ka Matsemeta a va rhandza ku tekela majaha ya vona vasati vo ka va nga dyondzangi xikolo.
Tinsulavoya ti bile Duvula ti n'wi tekela mali ya yena.
Kuma rito rin'we endzimeni ematshan'wini ya xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka:
Munhu loyi a vuyaka ekaya a huma entirhweni eJoni kumbe exilungwini.
Siva rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka hi ntsongahato wa rona:
Ku tiyisela ka vona eka rirhandzu ra vona, swi cincile mavonelo ni mahanyelo ya mindyangu ya ka vona.
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka:
Muti wa ka Matsemeta a wu nga tivi nyangwa wa kereke.
Mhaka ya rirhandzu ra Nhletelo na Duvula, va ka Tshikaxidyoho a yi va khomisa tingana.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka nkarhi lowu taka:
Vandyangu wa ka Tshikaxidyoho vona va tshikile mhaka yo tekela van'wana ehansi.
Xiya xivulwa lexi landzelaka kutani u tlhela u xi tsala, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi:
Tshikaxidyoho u ri: 'Hina a hi ta tsaka swinene loko Nhletelo a a lo rhandzana na jaha ro nghena kereke.' (Tshikaxidyoho u vula leswaku ...)
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u sungula hi rito leri tikisiweke.
XIVUTISO XA 3.2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo ni swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
lok munhu a ya kamberiwa ku teka xivandla xa ntirho u fanele ku tsundzuka swo tala. U fanele ku swi tiva leswaku u hlawuriwile exikarhi ka van'wana. Vulavisisi hi ntirho byi fanele ku endliwa. Hi siku ra xikambelo ambalelo ri fanele ri ri ra kahle. Mukanberiwa u fanele ku tsundzuka leswi landzelaka ku titshemba ku yingisela ku tixavisa eka vathori. Swi nga va swa nkoka ku boxa na ntokoto wunwana lowu u nga na wona. Leswi swi nga ha pfuna ku va u humelela. I swa nkoka ku kombela leswaku xivutiso xi vutisiwa kambe loko xi nga twisiseki. Ku tinika karhi no tshunxeka loko u nga si hlamula I swa nkoka.
XIVUTISO XA 3.3
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
NCHIPISO LOWUKULU WA TIKHOMPHYUTA
Nxavo wa yona a wu ri: R10 000,00
Sweswi nxavo wa yona i: R6 500,00
SWIVUTISO:
Hi vahi vaamukeri va mahungu ya xinavetiso lexi.
Kombisa mboyamelatlhelorin'we lowu wu nga kona eka xinavetiso lexi.
Hikwalaho ka yini ku nyikiwa vuxokoxoko bya leswaku laptop leyi yi tlanga CD na DVD?
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P2 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 2 (P2)
MEMORANDAMU
XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA
GIREDI YA 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ro Engetela ra vumbirhi
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka
Xiyenge xa A
wa timaraka
Xiyenge xa B
wa timaraka
Xiyenge xa C
wa timaraka
Vundzeni
Ririmi
Xivumbeko
B GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti
Khodi ya vuswikoti
Tiphesente wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vuswikoti bya le henhla
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vuswikoti bya le xikarhi
Vuswikoti byo enela
Vuswikoti bya madyondza
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile.
Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka.
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila.
Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato.
Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka.
Mahlawulelo ya marito ya amukeleka.
Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo.
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo.
Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito ya kayivela.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala.
Mahlawulelo ya marito ya hoxekile.
Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka.
Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile.
Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri.
Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa.
Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
khodi ya 5
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka.
Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.
Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa.
Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka.
Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA B:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA C:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
khodi ya 1
<fn>Xitsonga SAL P2 Feb-March 2009.txt</fn>
KARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 5 wa tipheji na xitandzhaku xa 1.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 2 (P2)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:
XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge XIN'WANA NI XIN'WANA.
Sungula ku hlamula xivutiso XIN'WANA NI XIN'WANA eka pheji YINTSHWA u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 200 - 250 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji YINTSHWA.
Vatswari va wena va ku siyile u ri wexe ekaya ka n'wina, kutani nivusiku ku fikile swigevenga swi nghena endlwini ya ka n'wina. Hi rungulele leswi nga humelela.
KUMBE
N'wina vadyondzi va ka GIREDI 12 mi endleriwile ntlangu wo lelana na n'wina ni ku mi navelela mikateko mi nga si sungula ku tsala xikambelo xo hetelela. Hi rungulele leswi ntlangu lowu wu nga fambisa xiswona.
KUMBE
Munhu wo fana ni loyi a kombisiweke eka xifaniso lexi nga laha hansi a nga ka a nga rivariwi eka matimu ya laha Afrika-Dzonga. Hi paluxele hinkwaswo leswi u swi tivaka hi yena.
KUMBE
Ntlangu wa khirikete lowu u nga ta ka u nga wu rivali.
KUMBE
A ku ri ni mphikizano wa vuyimbeleri. Hi rungulele leswi mphikizano lowu wu nga fambisa xiswona.
KUMBE
A wu yisile kokwa wa wena exibedhlele ku ya kamberiwa eka mavabyi ya yena. Kambe vaongori va xibedhlele lexi a mi yile eka xona a va mi khomangi kahle. Hlamusela leswi nga humelela.
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji YINTSHWA.
Ku ta va ni ntlangu lowukulu exikarhi ka swipano swa bolo ya milenge etikweni ra ka n'wina. Tsala n'wangulano exikarhi ka vaseketeri vambirhi va swipano leswi.
KUMBE
Ku vile ni nghozi ya movha leyi u yi voneke hi mahlo. Tsala xiviko xa leswi nga humelerisa xiswona.
KUMBE
Munghana wa wena u loveriwile hi vatswari va yena hi ku landzelelana. Tsala papila u n'wi chavelela.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla NKUNGUHATO u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 60 - 80 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji YINTSHWA.
Vanhu lava vonakaka eka xifaniso lexi va tisungulerile tlilaba yo veka mali leyi va yi thyeke vito ra Sonke Savings Club. A va si endla nchumu handle ko yi thya vito no twanana leswaku mali yo joyina i R100.00 hi munhu. Tsala switsundzuxo leswi swi nga ta va pfuna leswaku tlilaba ya vona yi nga wi.
Xifaniso xi huma eka Magazini ya Move, ya Mudyaxihi 2008
KUMBE
Ku ta va na nhlengeletano ya vantshwa endhawini ya ka n'wina. Tsala phositara u tivisa hi ta nhlengeletano leyi.
KUMBE
Tata fomo leyi landzelaka ya xilipi xo veka mali ebangini leyi nga eka Xitandzhaku xa 1. Tsundzuka ku susa pheji leyi nga na fomo u yi nghenisa eka buku yo hlamumelala eka yona.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
TIRHANDI
TISENTE
KHEXE
CHEKE
NTSENGO
XITANDZHAKU XA 1
XIYA: SUSA PHEJI LEYI U YI NGHENISA EKA BUKU YO HLAMULELA EKA YONA
Fomo yo veka mali:
Xilipi xo veka mali
Siku: .../.../20...
Rhavi: -------------------------------
Vito ra akhawunti: -----------------------------
Nomboro ya akhawunti:
Vito:---------------------------
Riqingho:-----------------------
<fn>Xitsonga SAL P2 Nov 2008 rubiriki.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti. Ririmi ro Engeta ra vumbiri
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka Xiyenge xa A 40 wa timaraka Xiyenge xa B 20 wa timaraka Xiyenge xa C 20 wa timaraka
Vundzeni 16 08 08
Ririmi na matirhiselo ya rona 16 08 08
Xivumbeko 08 04 04
Eka xivumbeko ku fanele ku langutiwa leswi landzelaka:
Ntsengo wa marito.
Xivumbeko lexi faneleke (xikombiso: xitsalwana/n'wangulano/memorandamu/papila/khadi).
Nhlokomhaka.
Nkunguhato.
B: GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti Khodi ya vuswikoti Tiphesente 40 wa timaraka 20 wa timaraka 16 wa timaraka 08 wa timaraka 06 wa timaraka 04 wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 80 - 100 32 - 40 16 - 20 12 - 16 06 - 08 05 - 06 03 - 04
Vuswikoti bya le 6 70 - 79 28 - 31 14 - 15 10 - 11
henhla 05 04
Vuswikoti bya le henhlanyana 5 50 - 59 20 - 27 10 - 13 08 - 09
Vuswikoti bya le 4 40 - 49 16 - 19 08 - 09 06 - 07 04 03
xikarhi 02
Vuswikoti byo enela 3 30 - 39 12 - 15 06 - 07 04 - 05 03 02
Vuswikoti bya madyondza 2 20 - 29 08 - 11 04 - 05 02 - 03
Vuswikoti byo ka 1 0 - 28 00 - 07 00 - 04 00 - 01 00 - 02 01 01
byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI RHUBIRIKI YO LAWULA REV-(SAL) XIYENGE XA A: SWITSALWANA 40 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile. - Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka. - Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo. - Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila. - Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato. - Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka. Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka. - Mahlawulelo ya marito ya amukeleka. - Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka. -Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa hi lebyi faneleke. - Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo. - Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo. - Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo. - Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo. - Mahlawulelo ya marito ya kayivela. - Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka. - Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu. - Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala. - Mahlawulelo ya marito ya hoxekile. - Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka. - Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu - Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla. - Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile. -Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula. -Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo. khodi ya 780 - 100% 32 - 40 30 - 34 28 - 31
Vuswikoti bya le henhla - Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri. - Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa. - Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo. - Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila. khodi ya 670 - 79% 30 - 34 28 - 31 26 - 29 24 - 27
Vuswikoti bya le henhlanyana - Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana. - Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa -Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene. khodi ya 560 - 69%28 - 31 Vuswikoti byo amukeleka - Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka. -Miehleketo ya tsakisa naswona i ya vutitumbuluxeri lebyi amukelekaka. -Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka. - Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka. khodi ya 450 - 59% Vuswikoti byo enela- Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi. - Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba. -Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu. khodi ya 340 - 49% 26 - 29 24 - 27 24 - 27 22 - 26 20 - 23 22 - 26 20 - 23 18 - 22 20 - 23 18 - 22 16 - 19 16 - 19 14 - 18 12 - 15
Vuswikoti bya madyondza- Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa. -Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka. - Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke. Khodi ya 2 30 - 39% 16 - 19 14 - 18 12 - 15 02 - 14
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi- Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo. -Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka. -Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. khodi ya 100 - 29% 12 - 15 02 - 14 00 - 13
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI RHUBIRIKI YO LAWULA REV-(SAL ) XIYENGE XA B: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. --Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. - Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100%khodi ya 7 16 - 20 15 - 17 14 - 16
Vuswikoti bya le henhla-Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70 - 79khodi ya 6 15 - 17 14 - 16 13 - 15 12 - 14
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60 - 69%khodi ya 5 14 - 16 13 - 15 12 - 14 11 - 13 10 - 12
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 50 - 59%khodi ya 4 12 - 14 11 - 13 10 - 12 09 - 11 08 - 10
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 40 - 49%khodi ya 3 10 - 12 09 - 11 08 - 10 07 - 09 06 - 08
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30 - 39%khodi ya 2 08 - 10 07 - 09 06 - 08 01 - 07
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
- 29%khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7 Vuswikoti bya le henhla 6 Vuswikoti bya le henhlanyana 5 Vuswikoti byo amukeleka 4 Vuswikoti byo enela 3 Vuswikoti bya madyondza 2 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI RHUBIRIKI YO LAWULA REV-(SAL) XIYENGE XA C: Switsalwambiko swo leha 20 WA TIMARAKA RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu. -Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla. -Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato. - Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. -Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. -Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa. Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka. Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu. -Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala. -Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala. -Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa. -Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa. -Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. - Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo. -Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene. - Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu. - Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo. - Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa. - Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa. - Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo. - Vulehi bya xitshuriwa i byo amukeleka.
VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu -Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene. 80 - 100%khodi ya 7 08 - 10 08 07 - 08
Vuswikoti bya le henhla -Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla. 70 - 79%khodi ya 6 08 07 - 08 07 07 06 - 07
Vuswikoti bya le henhlanyana -Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. - Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka. -- Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana. 60 - 69%khodi ya 5 07 - 08 07 06 - 07 06 05 - 06
Vuswikoti byo amukeleka -Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa -Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu. - Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka. 5 - 59%khodi ya 4 06 - 07 06 05 - 06 05 04 - 05
Vuswikoti byo enela -Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. - Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki. -Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka. - Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela. 4 - 49%khodi ya 3 05 - 06 05 04 - 05 04 03 - 04
Vuswikoti bya madyondza - Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa. -Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka. - Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene. 30 - 39%khodi ya 2 04 - 05 04 03 - 04 01 - 03
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi. -Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi. -Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka. Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
- 29%khodi ya 1
<fn>Xitsonga SAL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
TIMARAKA: 80
Memorandamu leri ri na 15 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 2 (P2)
HUKURI 2009
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
Giridi yo kombisa vuswikoti.
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile.
Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana na nhlokomhaka swinene.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka.
Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila.
Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi na mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato.
Mahlawulelo ya marito ya fambelana na xitshuriwa lexi tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka.
Mahlawulelo ya marito ya amukeleka.
Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo.
Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe/ kome ngopfu.
Ririmi na mahikahatelo swi na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito ya kayivela.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe/ kome ngopfu.
Ririmi na mahikahatelo swi na swihoxo swo tala.
Mahlawulelo ya marito ya hoxekile.
Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka.
Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe/kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile.
Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri.
Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa.
Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa.
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
Khodi ya 5
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka.
Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
Khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tali ku fambelana na nhlokomhaka. Vutitumbuluxeri a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.
Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa xona wa mahungu.
Khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka. Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa.
Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka.
Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe pfapfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mapfapfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
Khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XIYENGE XA B:
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a ngahumi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
Khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
Khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka ya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza.
Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mapfapfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe pfapfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
Khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XIYENGE XA C:
WA TIMARAKA
RIRIMI NA MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomaritowu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa, xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa, xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa, xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi bya kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwhi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
ile
Khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
Khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku pfapfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
Khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi: u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza.
Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mapfapfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe pfapfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
khodi ya 1
<fn>Xitsonga SAL P2 Nov 2009.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2Â½ wa tiawara
Papila leri ri na 8 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 2 (P2)
HUKURI 2009
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana na xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va na kwalomu ka 200 - 250 wa marito.
Vanhu vo tala va tala ku tekeriwa timali ta vona hi ndlela leyi vonakaka eka xifaniso lexi nga laha hansi. Hlamusela leswi u swi tivaka hi mhaka leyi u ri karhi u nyika switsundzuxo leswi vanhu va faneleke ku swi tekela enhlokweni.
KUMBE
A mi endzerile eka ndhawu yo fana na leyi vonakaka eka xifaniso lexi nga laha hansi. Hi rungulele leswi u tiphiniseke xiswona loko mi ri eka ndhawu leyi.
Xi huma eka SKYWAYS ya Dzivamisoko 2009
KUMBE
Hlamusela ta mutlangi wa bolo ya milenge wa ndhuma loyi u n'wi tsakelaka.
KUMBE
N'wana loyi a khomiweke eka xifaniso lexi nga laha hansi u ponisiwile loko a lava ku fa loko va ri eku hungaseni elwandle. Hlamusela leswi u nga swi vonisa xiswona loko khombo leri ri humelela.
KUMBE
Wena na murhandziwa wa wena a mi tihumesile ku ya beriwa hi moya endzhaku ka ku hela ka nkhuvo wa n'wina wa vukati. Boxa ndhawu leyi a mi yile eka yona u tlhela u hlamusela leswi nga humelela.
KUMBE
Munhu hambi a lo hlaseriwa hi Xitsongwatsongwana Nkayiveta Nsawuto (HIV) loko a landzelela swileriso swa madokodela a nga hanya nkarhi wo leha. Seketela mhaka leyi u ri karhi u nyika swikombiso.
KUMBE
Xifaniso lexi nga laha hansi xi kombisa vutshila lebyi hina Vantima hi nga na byona. Boxa vutshila byo hambanahambana lebyi u byi tivaka u tlhela u kombisa nkoka wa byona eka vutomi bya hina.
KUMBE
Rungula hi leswi nga humelela siku leri u nga lumbetiwa ku yiva evhengeleni ra le ka n'wina.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Tsalela munghana wa wena papila u n'wi khongotela leswi a nga feyila lembe leri nga hundza.
KUMBE
Tsala n'wangulano exikarhi ka Tsakani na Kulani loko va bula hi ta vubihi bya byalwa.
KUMBE
Tsalela mininjhere wa vhengele leri u xaveke nhundzu eka rona, u kombela ku tlherisa nhundzu leyi vavisekeke.
KUMBE
Tsala xiviko xa rendzodyondzo leri mi veke na rona.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 60 - 80 wa marito.
N'wana wa ka n'wina u ta heta lembe a velekiwile. Endla khadi leri nga ta rhamba vanghana va yena.
KUMBE
Holobye wa Rihanyo u ta endzela emugangeni wa ka n'wina, endla phositara ku tivisa vaakatiko.
KUMBE
Munghana wa wena u kumile ntirho wo ya tirhela entsungeni wa malwandle. N'wi tsalele posikarata u n'wi navelela mikateko.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>Xitsonga SAL P2 rubiriki.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 16 wa tipheji.
PAPILA RA 2 (P2)
MEMORANDAMU
XITIFIKHETI XA LE HENHLA XA
GIREDI YA 12
MEMORANDAMU
Xitsonga: Giredi ya 12
Xiletelo xa maavelo ya timaraka ni giridi yo kombisa vuswikoti.
Ririmi ro Engeta ra vumbiri
A: MAAVELO YA TIMARAKA
Swiletelo swa leswi xopaxopiwaka
Xiyenge xa A
wa timaraka
Xiyenge xa B
wa timaraka
Xiyenge xa C
wa timaraka
Vundzeni
Ririmi
Xivumbeko
B GIRIDI YO KOMBISA VUSWIKOTI
Nhlamuselo ya vuswikoti
Khodi ya vuswikoti
Tiphesente wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka wa timaraka
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vuswikoti bya le henhla
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vuswikoti bya le xikarhi
Vuswikoti byo enela
Vuswikoti bya madyondza
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA A:
SWITSALWANA
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi ndlela leyi vuyerisaka. Ririmi ro gega ri tirhisiwile hi nkhaqato wa le henhla swinene.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwile hi nkhaqato naswona ya vupfile.
Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela ya vutlhari.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelana ni nhlokomhaka swinene.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa byi fambelana na swilaveko swa nhlokomhaka.
Ririmi ni mahikahatelo swi tirhisiwile hi nkhaqato naswona ririmi ro gega ri tirhisiwile hi mfanelo.
Mahlawulelo ya marito ya tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana naswona ya tirhisiwile hi ndlela ya vutshila.
Swivulwa na tindzimana swi na nkhulukelano naswona swi tirhisiwile hi tindlela to hambanahambana.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena hi nkhaqato na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi ni mahikahatelo swi tala ku tirhisiwa hi nkhaqato.
Mahlawulelo ya marito ya fambelana ni xitshuriwa lexi tumbuluxiweke.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya kahle.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelena na nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi tala ku pfumala swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka hi lero olova naswona mahikahatelo ya amukeleka.
Mahlawulelo ya marito ya amukeleka.
Swivulwa na tindzimana swi nga ha va na swihoxo eka swiphemu swin'wana kambe mongo wa xitshuriwa wu va wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tala ku fambelena na swilaveko swa nhlokomhaka.
Xitshuriwa xa ha ri na swihoxo switsongo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Ririmi leri tirhisiwaka ra kayivelanyana naswona mahikahatelo ya tala ku va ni swihoxo.
Mahlawulelo ya marito hi lama ya ntolovelo.
Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo kambe mongo wa xitshuriwa wa ha twisiseka.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na nkayivelo wa nhlangano wa miehleketo.
Xitshuriwa xi na swihoxo swo tala hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo.
Mahlawulelo ya marito ya kayivela.
Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya madyondza.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi fambelani ni nhlokomhaka.
Xitshuriwa xi talele hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ngopfu.
Ririmi ni mahikahatelo swi na swihoxo swo tala.
Mahlawulelo ya marito ya hoxekile.
Swivulwa na tindzimana swi hlangahlanganile kambe malongoloxelo ya swona ya hava nkhulukelano.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi na swihoxo eka swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka.
Xitshuriwa xi talele ngopfu hi swihoxo hambiloko xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Xitshuriwa xi lehe / kome ku tlula mpimo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Vundzeni i byo hlawuleka swinene, no kombisa vutitumbuluxeri bya xiyimo xa le henhla.
Miehleketo yi na ntlhontlho naswona yi vupfile.
Mavumbelo ya nhlokomhaka ya na nkhulukelano wa miehleketo. Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi vuenti no tlhavula.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo khulukelana no pfumala swihoxo.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Vundzeni i byo hlawuleka, no kombisa vutitumbuluxeri.
Miehleketo yi kombisa vutshila byo ehleketa naswona ya mahungu yo tsakisa.
Vuxokoxoko bya mahungu byi andlariwile hi ndlela yo khulukelana na nhlangano wa miehleketo.
Vundzeni byi kombisa ku lemuka ntikelo wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana lexi kombisaka vutshila.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Vundzeni bya twisiseka na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu nga henhlanyana.
Miehleketo ya tsakisa naswona ya khorwisa
Vuxokoxoko byo tala lebyi tumbuluxiweke byi fambelana na nhlokomhaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi byi le rivaleni.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana ya kahle swinene.
khodi ya 5
Vundzeni hi lebyi faneleke na ku va na nhlangano wa miehleketo lowu amukelekaka.
Xitshuriwa xi na mahungu yo karhi ya nkoka naswona vuxokoxoko byi tumbuluxiwile hi ndlela leyi amukelekaka.
Vumbhoni byo kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi bya amukeleka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Vundzeni i byo enela na ku andlariwa hi ndlela ya ntolovelo. Ku na nkayivelo wa nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tali ku fambelana ni nhlokomhaka. Vutitumbuluxeli a byi anamangi.
Mahungu ya nkoka a ya tali ku tikomba.
Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi i ka mpimo wo enela.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitsalwana yo enela na nkhulukelano wa wona wa mahungu.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Vundzeni a hi mikarhi hinkwayo byi twisisekaka . Byi kala nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo ya timhaka ta nkoka a yi talangi naswona timhaka ti tala ku vuyeleriwa.
Mikarhi yin'wana u huma emhakeni kambe mahungu lama a lavaka ku ma vula ya kumbeteleka.
Xitshuriwa a xi ringanelangi ku va xa Ririmi ra le Kaya. Hambileswi nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto wu endliweke, xitsalwana a xi andlariwangi hi ndlela leyi faneleke.
Khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi
Vundzeni byi humile emhakeni swinene naswona byi hava nkhulukelano na nhlangano wa miehleketo.
Miehleketo a yi tsakisi, timhaka ta vuyeleriwa naswona mahungu ya kona a ya fambelani na nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi. Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA B:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke i xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa i ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
Vuswikoti bya le henhla ngopfu 7
Vuswikoti bya le henhla 6
Vuswikoti bya le henhlanyana 5
Vuswikoti byo enela 3
Vuswikoti bya madyondza 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 1
XITSONGA RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIYENGE XA C:
WA TIMARAKA
RIRIMI NI MATIRHISELO YA RONA
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke I xa nkhaqato wa le henhla ngopfu.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa I ya nkhaqato naswona ya andlariwile hi ndlela ya vutlhari swinene.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xitshuriwa xo va na swihoxonyana ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhla.
Matirhiselo ya ririmi eka xitshuriwa ya andlariwile kahle swinene naswona hi ndlela ya nkhaqato.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo hi xiyimo xa le henhla ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa I bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhla.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi xiyimo xa le henhlanyana.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya kahle naswona swa olova ku xi hlaya.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi mfanelo ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Xitshuriwa a xi talelangi hi swihoxo ku kombisa leswaku xi kambisisiwile, xi xopaxopiwile na ku hleriwa.
Vulehi bya xitshuriwa i bya nkhaqato wa xiyimo xa le henhlanyana.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela leyi amukelekaka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo amukeleka naswona swihoxo leswi nga kona a swi onhi nkhuluko wa mahungu.
Ntivomarito wu tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi landzelerile milawu ya matsalelo hi ndlela yo enela kambe ku na ku kayivela ka swilo swin'wana swa nkoka.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo enela naswona ku na swihoxo swo tala.
Ntivomarito wa kayivela naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ngopfu ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi kambe hi ndlela yo enela.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke xi kayivela milawu ya matsalelo naswona xa kanakanisa.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela ya madyondza naswona swa nonoha ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa eka swiphemu swin'wana naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili thoni na rhejisitara swi le ka xiyimo xa le hansi naswona a swi tirhisiwangi hi mfanelo.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo swo tala swinene.
Xitshuriwa xi lehile/komile ngopfu.
Xivumbeko xa xitshuriwa lexi tumbuluxiweke a xi landzelelangi milawu ya matsalelo.
Xitshuriwa xi andlariwile hi ndlela yo ka yi nga fikelelangi naswona swa nonoha swinene ku xi twisisa.
Ntivomarito wa ha lava ku antswisiwa swinene naswona matirhiselo ya kona a ya fambelani ni xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.
Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile hi ndlela yo amukeleka ku ya hi swilaveko swa xitshuriwa.
Hambileswi xitshuriwa xi kambisisiweke, xi xopaxopiweke na ku hleriwa xa ha ri na swihoxo switsongo.
VUNDZENI
Vuswikoti bya le henhla ngopfu
Byi kombisa vutivi byo hlawuleka bya xiyimo xa le henhla ngopfu bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa u lemuka vutivi hi vuenti bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila swinene eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla swinene ngopfu naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla swinene.
khodi ya 7
Vuswikoti bya le henhla
Byi kombisa vutivi byo kahle swinene bya xiyimo xa le henhla bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi byo anama bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma hi ndlela ya vutshila eka xitshuriwa hinkwaxo naswona a nga humi emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi xiyimo xa le henhla naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhla.
khodi ya 6
Vuswikoti bya le henhlanyana
Byi kombisa vutivi bya kahle bya xiyimo xa le henhlanyana bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya le henhlanyana matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u kota ku kongoma eka xitshuriwa kambe a humanyana emhakeni.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi xiyimo xa le henhlanyana naswona vuxokoxoko byo tala byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa lexi pfumalaka swihoxo hi ndlela ya le henhlanyana.
khodi ya 5
Byi kombisa vutivi byo amukeleka bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo amukeleka bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u pfa a huma emhakeni kambe mongo wa mhaka wu nga onhaki ngopfu.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariweke hi ndlela yo amukeleka naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe kumpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela leyi amukelekaka.
khodi ya 4
Vuswikoti byo enela
Byi kombisa vutivi byo enela bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi hi ndlela yo enela bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki.
Nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo swi andlariwile hi ndlela yo enela naswona vuxokoxoko byin'wana byi seketela nhlokomhaka.
Vumbhoni bya leswaku xitshuriwa xi kunguhatiwile na/kumbe ku mpfampfarhutiwa byi tikombisa hi maandlalelo ya xitshuriwa hi ndlela yo enela.
khodi ya 3
Vuswikoti bya madyondza
Byi kombisa vutivi bya madyondza bya swilaveko swa vundzeni bya xitshuriwa.
Byi kombisa ku lemuka vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa hi ndlela ya madyondza.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi u huma emhakeni naswona mongo wa swivulwa swin'wana a wu twisiseki hikuva wu ri ka xiyimo xa madyondza. -Swivulwa swin'wana a swi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka nhlokomhaka.
Makunguhatelo na/kumbe mampfampfarhutelo ya kona a ya ringanelangi.Xitsalwana xi andlariwile hi ndlela ya le hansi swinene.
khodi ya 2
Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi.
Vutivi bya matirhiselo ya mimbangu yo hambanahambana loko a tsala xitshuriwa a byi fikelelangi.
Vulawuri bya matsalelo ya mudyondzi byi huma swinene emhakeni naswona mongo eka swivulwa swo tala a wu twisiseki hikuva wu ri eka xiyimo xo ka xi nga fikelelangi.
Xitshuriwa a xi na nhlangano na nkhulukelano wa vundzeni na miehleketo naswona ko va na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketela nhlokomhaka.
Nkunguhato na/kumbe mpfampfarhuto a swi fikelelangi naswona xitshuriwa xi andlariwile hi xiyimo xa le hansi swinene.
-29% khodi ya 1
<fn>Xitsonga SAL P2.txt</fn>
TIMARAKA: 80
NKARHI: 2 WA TIAWARA
PAPILA LERI RI NA 5 WA TIPHEJI.
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI (SAL)
PAPILA RA 2 (P2)
GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 200 - 250 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Hlamusela hi munghana wa wena loyi u n'wi rhandzaka swinene.
KUMBE
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi. Hlamusela leswi u nga tshama u tiphina hi swona eka nkhuvo wo fana ni lowu.
KUMBE
Ku nghena xikolo swa pfuna swinene.' Hlamusela u karhi u nyika xikombiso hi munhu loyi a nga kula hi ku hlupheka kambe sweswi a nga tshamiseka.
KUMBE
Hi rungulele xitori xo hlamarisa lexi u nga xi hlaya eka phephahungu.
KUMBE
Maphorisa ya le mugangeni wa ka n'wina a ya tirhi hi mfanelo. Hi rungulele mhaka leyi nga tshama yi humelela hi nandzu lowu u wu tivaka.
KUMBE
Leswi kereke yi pfunaka hi swona evuton'wini.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80 - 100 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Khazamula hi yena a nga vona nghozi ya movha lowu nga chayisa vana va xikolo vambirhi loko va tsemakanya pato. Tsala n'wangulano wa Khazamula ni phorisa leri tekaka xitatimende xa mhaka leyi.
KUMBE
Mi kunguhatile ku huma riendzodyondzo exikolweni xa n'wina. Nyika xiviko xa vuxokoxoko lebyi vadyondzi va faneleke ku byi tiva mayelana ni riendzo leri.
KUMBE
Eka phephahungu ra Daily Sun ku navetisiwile ntirho wa vuphorisa exiticini xa: Rhangani, Bokisi ra poso ra 45, Hlanganani, 0900. Tsala papila ro kombela ku thoriwa eka ntirho lowu.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Swiletelo:
Hlawula nhlokomhaka YIN'WE ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 60 - 80 wa marito.
Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
U sungurile bindzu ro xavisa ekaya ka n'wina. Tsala xinamarhetwa/phositara u longoloxa swilo leswi u swi xavisaka u karhi u kombisa leswaku xin'wana ni xin'wana i mali muni.
KUMBE
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u endla xinavetiso xo xavisa muchini wo chaya lowu u wu vonaka.
Xi huma eka magazini ya Move ya 19-09-2007
KUMBE
Wena u nhloko ya xikolo. Nyika swileriso/milawu leyi u lavaka leswaku vana va xikolo xa wena va landzelela yona loko va ri exikolweni.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
<fn>XitsongaFALP1.txt</fn>
GIREDI YA 11
TIMARAKA: 75 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 9 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Lava ehleketaka leswaku kereke a yi hoxanga xandla eka ku lwisana ni xihlawuhlawu laha tikweni ra Afrika-Dzonga, a hi va soli. Va endla tano hikwalaho ko pfumala vutivi. Phela ku pfumala vutivi swa dlaya, naswona swa dlayisa. Hi fanele ku tsundzuka leswaku rintiho rin'we a ri nusi hove, hikwalaho, ku hava munhu na un'we loyi a a ta swi kota ku dodombisana ni xihlawuhlawu a kala a xi herisa a ri yexe. A hi nga swi koti ku xaxameta valwelantshunxeko hinkwavo lava a va tirhela kereke, ku hlaya vona i ku twa khwiri ku pandza, hi ta languta ntsena ta vutomi bya Tatana Mpilo Desmond Tutu, na hilaha a hoxeke xandla hakona eka Afrika-Dzonga wa tolo ni wa namuntlha.
Nkulukumba Tutu u velekiwile hi 7 Nhlangula 1931 eKlerksdorp, xidorobana lexi nga eka mpfhuka wa kwalomu ka 150km eDzonga-vupeladyambu bya Joni. I n'wana wa Zakariya na Aletta. Tata wa yena a a ri nhloko ya xikolo, kasi mana wa yena a a tirha emakhixini. Desmond u tswariwile a ri xihlangi lexintsongo swinene. Xiyimo xa yena xi endle leswaku swi nga tshembisi leswaku dyambu ri ta n'wi tlhavela. Rifu ri lavile ku hi tsonisa nhenha leyi ya ndhuma swinene namuntlha, laha tikweni na le matikweni ya le handle. Kokwana wa yena wa xisati a a ri ni ku tshemba swinene leswaku ntukulu wa yena Desmond a nga ka a nga fi, kambe u ta hanya. Hiloko a n'wi nyika vito ra 'Mpilo' leri vulaka 'Vutomi'.
Ku vuriwa leswaku loko Mpilo a ta va a yile exikolweni, mathicara ya yena a va tinyungubyisa ngopfu hi yena, hikuva a a tlharihile swinene. A a tshama a ri karhi a dya buku vusiku ni nhlekanhi. Hi swona leswi endleke leswaku tata wa yena a nga dyi byi rhelela loko Mpilo a tshika ntirho wa vuthicara a ya dyondzela vufundhisi. Tata wa yena a a vona mhaka yo tirha ntirho wolowo yi ta tsandzekisa jaha ra yena ku tirhisa vutlhari bya yena hi mfanelo. Kambe ematshan'wini ya swona, ntirho lowu wu endle leswaku Mpilo a kombisa swinene vutlhari bya yena na ku hoxa xandla eka ku lwisana ni xihlawuhlawu. Mhaka leyi yi yile yi nyanya loko a hlawuriwa ku va matsalanankulu wa Nhlangano wa Tikereke wa Afrika-Dzonga hi lembe ra 1978.
Hi lembe ra 1984 u nyikiwile xidlhodlho xa misava xa 'Nobel Peace Prize' hikwalaho ka mitirho ya yena yo tisa ku rhula na ku lwisana na xihlawuhlawu. Milorho ya yena yi ve yi hetiseka hi lembe ra 1994 loko ku ta va ni nhlawulo wa mani na mani.
Hi lembe ra 1995 loko ku ta va ku simekiwile Khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano, Tutu u hlawuriwile ku va mutshami wa xitulu wa Khomixini leyi. Hi kona laha swi tikombeke leswaku Nkulukumba Tutu a a ri ni mbilu ya xihlangi, hikuva loko a ri karhi a yingisela vanhu va nyika vumbhoni byo hlomula mbilu, u tsandzekile ku tikhoma, kutani a rila.
Kokwana wa Tutu onge a a ri mungoma kumbe muprofeta loko a n'wi thya vito ra Mpilo. Kunene vito ra landzelela. U hanyile Mpilo, hikuva hi lembe ra 2006 u endleriwile nkhuvo wo tlangela lembe ra vumakumenkombontlhanu ra ku velekiwa ka yena. Hi siku leri, Tutu u khensile vanhu lava nga n'wi xixima hi ku ta enkhubyeni. Van'wana lava a nga va khensa va katsa Manana Zanele Mbeki, yena Manana wa tiko ra hina ra Nkwangulatilo, Tatana Nelson Mandela na nghamu ya yena Manana Graca Machel. Loko Nkulukumba Mandela a nyika marito yo hoyozela Tutu, u tsundzuxile
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla
Tutu leswaku se u nghenile eka tiko ra vadyuhari, hikwalaho u fanele ku kombisa mhaka leyi hi swiendlo swa yena. Tatana Tokyo Sexwale yena u vurile leswaku Tutu u na ririmi ro kariha swinene naswona a nga chavi loko swi ta eka ku vula leswi humaka embilwini ya yena. U vulavula a lo nchaa, na ku tipfinyinga a nga tipfinyingi. U vurile leswaku ku hava na murhangeri na un'we laha tikweni, la nga kota ku vhika vukari bya Tutu, hambi Nkulukumba Thabo Mbeki na Nkulukumba Mandela va tsandzekile ku endla tano.
SWIVUTISO:
Xana a ku lo humelela yini ku kala Nkulukumba Mpilo Tutu a tsandzeka ku tikhoma kutani a rila hi nkarhi wa Khomixini ya Ntiyiso ni Ndzivalelano?
Hlawula nhlamulo yin'we leyi hlamuselaka vumunhu bya Mpilo eka leti ti nyikiweke laha hansi. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na letere ra nhlamulo ya kona:
A. Munhu wa vutoya
B. Munhu wa xivindzi
C. Munhu wo hatla ku hela matimba
D. Hinkwato tinhlamulo ta A, B na C
Hlawula mune wa malembe lawa ya nga va ni nkoka evuton'wini bya Mpilo no hlamusela leswi humeleleke eka malembe ya kona...
Xana Mpilo a a ri murhangeri wo lwela timfanelo ta tikereke ntsena kumbe wo lwela timfanelo ta vanhu ke? Nyika vonele ra wena hi mhaka leyi.
Nyika tinhlamuselo ta marito lama ma landzelaka:
Munhu wa ririmi ro kariha.
Ku vulavula u lo nchaa!
Ku vula leswi humaka embilwini.
Xana u ehleketa leswaku swi fanerile ku va Mufundhisi wa kereke a nghenelela timhaka to lwela ntshunxeko wa vanhu ke? Seketela nhlamulo ya wena u ri karhi u kongomisa eka xitshuriwa lexi nga laha henhla.
Kuma rito rin'we eka xitshuriwa lexi leri nyikaka nhlamuselo yo komba tiko ra vanhu va tinxaka to hambanahambana.
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: "Nkulukumba Thabo Mbeki a nga vhikangi vukari bya Tutu."
Tutu loko a vulavula a nga tipfinyingi. Endla xivulwa xo twala hi ritofularha a rito leri tikisiweke exivulweni xo twala.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi xa 232 wa marito kutani u tsala nkatsakanyo/nkomiso wa xona hi marito ya wena n'wini ya le xikarhi ka 60 na 70. U nga onhi mongo wa xona:
Xikongomelonkulu xa vuyimbeleri bya ndhavuko wa xi-Afrika, a hi ku endla mimpfumawulo leyi tsakisaka tindleve ta vanhu ntsena. Vuyimbeleri byi hundzuke ndlela yo humesela erivaleni ku titwa ka ntiyiso ka vutomi bya masiku hinkwawo, ku kombisa ku tikeriwa, ntsako ni ku tlangela swilo swo hambanahambana. Vutshila bya vuyimbeleri lebyi byi hundzukile xiphemu xa matimu ni mfuwo wa Maafrika.
Eka tinsimu ta xi-Afrika ku na ku vuyelela ko tala. Ku vuyelela loku ku koka miehleketo ya vayingiseri. Ku tlhela ku endla leswaku swi olova ku landzelela. Loko ku yimbeleriwa ku va ku ri karhi ku endliwa leswi landzelaka: ku phokoteriwa mavoko, ku biwa ni swigingi ni vutshukutshuku bya miri byo tala lebyi fambaka ni vuyimbeleri bya xi-Afrika.
Tinsimu ti humesela erivaleni miehleketo ya munhu ni ku titwa ka yena. Eka minkarhi yin'wana loko Vatsonga /Machangana va tsakile, va hlengeletana hi swikongomelo swo hambanahambana, xikombiso: ku phahla kumbe minkhuvo yo tlangela swin'wana. Laha va tiphina hi vuyimbeleri lebyo tsokombela lebyi fambelanaka na ku phokotela mavoko na ku cina. Munhu un'we u suma risimu kutani va n'wi seketela hi ku yimbelela na yena.
Endlelo leri a ri endliwi emakaya ntsena, na lomu ku tlangiwaka tibolo ta milenge kumbe lomu ku nga ni minkhuvo yo karhi kumbe laha vanhu va nga le ku kombiseni ku vilela. Hambi ku ri mavandla ya tipolitiki loko ya lava ku tiyisisa swikongomelo swa wona kumbe swa mintlawa ya vona va tala ku swi kombisa hi vuyimbeleri no cina.
NTSENG WA XIYENGE XA B: XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Tiko ra Afrika-Dzonga ri ngheneriwile hi vaxavisi va swidzidziharisi. Va kucetela lavantshwa ku tinghenisa eka swidzidziharisi ku ri ku endlela ku fambisa bindzu ra vona. Swidzidziharisi leswikulu laha tikweni ra hina i mbangi na byalwa. Leswi swi kumeka hi ku olova ngopfu. Swidzidziharisi swo tanihi Mandrax, Cocaine ni swin'wana na swona swa kumeka laha tikweni ra hina. Leswi swi lo ngungumerisiwa hi vaxavisi ku suka ematikweni ya laha Afrika yo fana na va-Nigeria, Ghana na ya le ntsungeni wa malwandle yo tanihi va Chile na man'wana matiko. Swidzidziharisi leswi swi na khombo lerikulu, naswona swi vanga leswaku swiyimo swa vugevenga, madzolonga na tinghozi swi nyanya laha tikweni ra Afrika-Dzonga.
A ku na ndlela leyi munhu a nga lawulaka swidzidziharisi hi yona. Swi na matimba yo kota ku hlula munhu un'wana na un'wana. Loko swo kala swi ku nghenela, u lahlekeriwa hi vulawuri bya vutomi bya wena n'wini. Swi hundzuka n'winyi kumbe mulawuri wa wena, kutani wena u hundzuka hlonga ra swona.
A swi olovi ku bakanyela vanghana va wena ethlelo, ngopfungopfu lava ku yengaka leswaku mi tirhisa swidzidziharisi. Ku swi papalata swi lava matimba na ku tiyimisela lokukulu. A swi vuli leswaku loko u nga tirhisi swidzidziharisi a wu tlharihanga kumbe wa nyenyela.
Ku va hlonga ra swidzidziharisi a hi swa lavo fuma ntsena, kumbe swisiwana ntsena. A hi swa vanhu va rixaka ro karhi, rimbewu ro karhi kumbe vanhu va xiyimo xo karhi. Leswi swi nga humelela eka mani na mani, nkarhi wihi kumbe wihi. Swi olova ngopfu ku sungula ku tirhisa swidzidziharisi, kambe swi nonoha ngopfu ku swi tshika. Nkarhi wun'wana a swa ha koteki. Loko munhu a kala a sungula gondzo leri, vumundzuku bya yena byi nga hundzuka milorho.
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi a yi karhati ngopfu, kutani va nga tekeli enhlokweni leswi yi nga swi vangaka emirini na le vuton'wini bya munhu. Va khale va vurisile loko va te: 'Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena'.
SWIVUTISO:
Xiya rito 'vona' eka xivulwa lexi landzelaka: Va kucetela lavantshwa ku tinghenisa eka swidzidziharisi ku ri ku endlela ku fambisa bindzu ra vona.
Tirhisa rito leri eka xivulwa xa wena ku humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xivulwa lexi u nyikiweke xona laha henhla.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe xi va eka nkarhi lowu taka: A swi olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo.
Nyika mavizweni wa rito leri ri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na mavizweni wa rito ra kona:
Leswi swi lava matimba ni ku tiyimisela lokukulu.
Endla xivulwa xa wena n'wini hi rito leri u ri nyikeke eka 3.1.3 (a).
Yisa xivulwa lexi landzelaka eka tlhelo ra mpfumelo: Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi a yi karhati ngopfu, kutani va nga tekeli enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu.
Xivulwa lexi landzelaka a xi twali. Tlhela u xi tsala kutani u sungula hi rito leri nga endzeni ka swiangi u endla leswaku xi twala: Swi olova hi kumeka ku leswi. (Leswi...)
Yisa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka evunyingini. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni vunyingi bya rito ra kona: Swi hundzuka n'winyi wa wena, kutani wena u hundzuka hlonga ra swona.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke: Ku tirhisa swidzidziharisi swi vangela khombo lerikulu, hikokwalaho munhu u fanele ku swi papalata.
Nyika nhlamuselo ya xivulwa lexi landzelaka: Swi hundzuka mulawuri wa wena.
Xiya xivuriso lexi xi nge: "Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena'', kutani u hlamula swivutiso swa 3.1.9 (a) na 3.1.9 (b)":
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi.
Vumba xivulwa xa wena n'wini hi xivuriso lexi ku kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona.
Xiya swivulwa leswi landzelaka, kutani u kombisa ku hambana ka swona ku ya hilaha maengeteri lama nga eka swona ya tirhisiweke hakona:
Swa nonoha ku tshika swidzidziharisi, ngopfungopfu eka lava va nga sungula khale ku swi tirhisa.
Swi nonoha ngopfu ku tshika swidzidziharisi.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka kutani u yisa rito leri tikisiweke evundhawini: Ku va hlonga ra swidzidziharisi, swa dlayisa.
Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi xi landzelaka:
SWIVUTISO:
Xana muteki wa xifaniso lexi a a ri eka mpfhuka wihi loko a teka xifaniso lexi? Hlawula yin'we ya tinhlamulo leti landzelaka: Tlhela u seketela nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
A B C Ekusuhi Exikarhi Ekule
Hlamusela matitwelo ya vanhu lava nga eka xifaniso lexi.
Xana marito lawa ya vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya nga va ya ri maendlelo lamanene yo ololoxa swiphiqo emitirhweni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hikwalaho ka yini marito lawa ya nga emavokweni ya vanhu va swifaniso swa A na B ya tsariwile hi maletere lamakulu, kasi marito lama nga emavokweni ya munhu wa xifaniso xa C ya tsariwile hi maletere lamatsongo?
Vanhu va xinuna hi vona ntsena va nga na xivindzi xo yimela timfanelo ta vona. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
<fn>XitsongaFALP3.txt</fn>
GIREDI YA 11
TIMARAKA: 100 NKARHI: 3 wa tiawara
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu :
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:
x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni. xRhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 250-300 wa marito.
Leswi nga ndzi humelela siku ndzi nga yiva movha wa le kaya ndzi nge swi rivali.
Loko swipano swin'wana swi hluriwa, vaseketeri va swona va tala ku vanga hasahasa. Leswi swi vonakile siku xipano xa Kaizer Chiefs xi nga hluriwa hi xipano xa Wits. Xana swiphiqo leswo tani swi nga ololoxiwa hi ndlela yihi?
Vuvabyi bya mfukuzana (cancer) byi na vukari ku tlula mavabyi laman'wana. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi.
Loko ko endliwa vulavisisi bya matirhelo, maphorisa yo tala ya nga fela ejele. Aneka miehleketo ya wena eka mhaka leyi.
Loko a ndzo va murhangeri wa vadyondzi exikolweni xa hina.
Himpfhuka ku sungula xidemokhirasi, vandla leri nga tshama ri rhangeriwa hi nkulukumba loyi a nga exifanisweni laha hansi hi rona ri nga hlula eka mi hlawulo hinkwayo. Hi ku vona ka wena xana ri kona vandla ra tipolitiki leri nga tlulaka vandla leri eka mi karhi leyi taka xana? Aneka miehleketo ya wena.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIVUTISO XA 2
Swiletelo:
x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. xRhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120-150 wa marito. xSungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Xihlawuhlawu xi nge pfuki xi herile laha Afrika-Dzonga. Hi ku leteriwa hi nhlokomhaka leyi, tsala n'wangulano exikarhi ka vadyondzi vambirhi.
U murhangeri wa swichudeni exikolweni xa n'wina. Tsala mbulavulo lowu u nga ta wu nyika ku amukela vadyondzi lava taka ro sungula eka xikolo xa n'wina.
U holovile ni vatswari va wena, kutani u lan'wa u ya tshama kun'wana. Va tsalele papila u kombela ku rivaleriwa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA
XIVUTISO XA 3
x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. xRhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 80-100 wa marito.
Tata wa wena u lovile, tsala mahungu lama u nga ta ma rhumela eka xiyanimoya ku hangalasa hungu leri.
Xiyaxiya fomo leyi nga laha hansi kutani u yi tata.
FOMO YO JOYINA XIKIMI XA VUHLAYISEKI
Vito ra xikimi -----------------------------------------------------------------------------------
Xivongo -----------------------------------------------------------------------------------
Mavito ------------------------------------------------------------------------------------
Nomboro ya pasi ------------------------------------------------------------------------
Xiyimo xa mujoyini (tirhisa mfungho wa X)
U tekile/tekiwile
A wu tekangi/tekiwangi
Mi hambanile
Ndhawu yo tshama (nyika vuxokoxoko hinkwabyo):
Adirese ya poso:
Nomboro ya riqingho:
Ra le kaya --------------------------------------------------------
Ra le ntirhweni ---------------------------------------------------
Ra selula ----------------------------------------------------
Mavito ya lava nga ta katsiwa eka ntshovelo wa xikimi lexi:
Vito
Vuxaka
Nomboro ya pasi
Vuxokoxoko bya swa timali:
Ntsengo wa mali hi n'hweti ----------------------------------------
Mahakelelo ya mali -----------------------------------------------
Ku ta va ni ntlangu wa van'wambhuri exikolweni xa n'wina. Endla xinavetiso lexi nga ta paluxa vuxokoxoko bya ntlangu lowu.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20
NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>XitsongaHLP1.txt</fn>
GIREDI YA 11
TIMARAKA: 70 NKARHI: 2 wa tiawara
Papila leri ri na 11 wa tipheji.
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
Xiyenge xa A xi na xivutiso xa 1 xa xikambelantwisiso.Xiyenge xa B xi na xivutiso xa 2 xa nkatsakanyo/nkomiso wa ndzima. Xiyenge xa C xi na swivutiso swimbirhi, xa 3.1 na xa 3.2, swa ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana ni xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
XIYENGE XA A: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Mi ri swi lo yini ka n'wantsweku? Kunene Ntshilani wa Magoza, wa Gija, a nga ha ri kona? Loko swi ri tano, misava na yona yi dya vanhu. Ku fa vanhu ku sala swikangalafula. Ntshilani a a ri wanuna hakunene. Ku ni vasati va ntlhanu lava namuntlha a va siyeke, hinkwavo a va ba mombo wa yena, kasi milomu leyi a yi boxeke yona, yi hlayile swinene. Hikokwaloho, a a ri wanuna hakunene. Hi ri khumentlhanu wa tinhloko khoma kwala, laha ku nga ni vaswirhundzu va kaye na vamatlhari va tsevu. Ntshilani wa vanhu u tirhile hakunene. Hi ri u ri akile rixaka. Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile. Ku nga ri va-Hlengani wa Magoza, makwavo wa yena, lavo chava ku veleka. Kumbe Jowu Xirimani u vula vona loko a qambha risimu a ku: 'Va navela lavo chava ku veleka'. Phela wo va na n'wana un'we ntsena wa nhwanyana, yena Masingita. A hi ta vulavula Singi xi ri n'wana wa tuva loko a a nga lo pfuniwa hi leswi a nga koka rhanga ni n'wana wa rona, hikuva Mbhazima mativula ya nsati wa yena N'wa-Baji, a hi n'wana wa yena wa ngati. Hambiswiritano, swi vula leswaku va ka Sono va to dyeriwa hi timpfuvu va nga rimangi ehlalukweni; mudyandzhaka wa xita-xi-famba? Loko ngi mukhalabye Magoza Hlungwani a a ha hanya, a a ta tiba xifuva hi mintirho ya Ntshilani. Loko swi ta eka Hlengani kona, a ndzi kananani leswaku mukhalabye loyi a a ta sola, nhla' Mbhazima wa manana," I N'wa-Mukhomazi yoloye a rungulelaka munghana wa yena N'wa-Makhosini.
N'wina maseve ma ha ba hi xikhale. Mi fanele ku famba ni ximanjhemanjhe. Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini. N'wana wa karhata maseve. U lava ku dya, ku ambala, ku nghenisiwa xikolo na ku kurisiwa hi mfanelo. Phela va ni timfanelo ku sukela siku va fikaka ha rona laha misaveni. Leswa va-Ntshilani a swi ri swa tolo, hikuva a va teka tshengwe na ku veleka swi nga heli, va nga ri na mhaka na ku tiva leswaku vana volavo va dya yini, va ambala yini, loko ku ri xikolo xona a ha ha vuli, loko jaha ro kota ku ya exikolweni xa le ntshaveni, a a ri hetile. Nhwana yena a swi enerile ku va a thwasa vukhomba. A wu to kuma swifanyetana swi tshama swi bohile tinjhovo ku sukela loko ri ku mpfhaa, ku fikela loko ri ku tlomu, etintshaveni! Xinhwanyetana xona loko xo hiza duku a xi hetile. Masiku lawa ta vuya swinene. Hi yona mhaka leyi vanhu vo tala se va kunguhataka emindyangwini", ku hlamula N'wa-Makhosini.
N'wa-Mukhomazi a nga yimelangi ku twa tin'wana, hiloko a kavanyeta N'wa-Makhosini a ku: "Mi nga vuli sweswo maseve. N'wina loko vatswari va n'wina a va lo kunguhata, ingi mi ri kwihi namuntlha? Phela hambiloko ku nghenile ximanjhemanjhe, a xi fanelangi ku hi tekela ndhavuko wa hina. Ku ya hi ndhavuko, wanuna i ku tswala swihlangi. A hi vuli ku nyika ntsena vasati va yena va tihomu swihlangi, vavasati va tele hala handle, laha ku nga te swivuya, tinoni ni lava nga kalangiki va byi nuha na switsanana. Na vona va lava ku hlayisiwa le handle. Wanuna u fanele ku nava bya n'hwembe. Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa. Futhi onge va lo jikisiwa hi xitshukana. Vavanuna vo tano a va pfumeleriwi ku pfula nomu le hubyeni loko ku tengiwa timhaka. A va tivi vutomi, kutani va ta ahlurisa ku yini timhaka ta vanhu?"
Hinkwaswo swoleswo ndza swi twa maseve, kambe ndza ha yima hi lero sungula. Tolo a nga ha vuyi. Namuntlha swi nge endleki a hundzuka tolo. Loko wanuna o nava masiku lawa, rifu ri ahlamisile nomu, kutani ri ta n'wi mita hi ku copeta ka tihlo. Xikanyana lexi va nge i HIV/AIDS a xi huhi," ku gimeta N'wa-Makhosini.
SWIVUTISO:
Xana kokwa wa Ntshilani a a ri mani?
Mutsari u vula yini loko a ku? "Ku fa vanhu ku sala swikangalafula?"
Mutsari u ri: "Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile." Xana Ntshilani a a lo ya kwihi?
Xana n'wana wa tuva hi lowa njhani?
Hlamusela leswi N'wa-Makhosini a vulaka swona loko a ku: "Masiku lawa ta vuya swinene."
Xana wena u yima na wona marito ya N'wa-Makhosini lama ma nge: "Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini?" Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika tinhlamuselo ta swivulavulelo leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona eka xitshuriwa lexi:
A va ba mombo wa yena.
Ku koka rhanga ni n'wana wa rona.
Ku teka tshengwe.
Tshaha xivulwa laha ka xitshuriwa lexi, lexi xi hi kombisaka leswaku hi nawu, Mbhazima a a nga fanelangi ku va mudyandzhaka wa ka Hlungwani.
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Ntshilani a a ri ni vana va xinuna va tsevu.
Xana exikarhi ka vonelo ra N'wa-Mukhomazi na ra N'wa-Makhosini mayelana na swihlawulekisi swa wanuna, wena u yima ni vonelo ra mani? Seketela nhlamulo ya wena.
Xana u twisisa yini hi ntila lowu landzelaka? "Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa?"
Xana eka xitshuriwa lexi, hi swi tivisa ku yini Hlungwani xa ha ri xa ka Sono? leswaku xivongo xa ka
Kuma rito rin'we eka xitshuriwa lexi, leri ri vulaka n'wana wo sungula ku tswariwa emutini.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Laha hansi ku na makanelwa lama nga ni marito ya 336, ya komiti ya xipano xa bolo ya milenge xa "Hitekani", leyi ngi yi khomiwile hi Mugqivela wa siku ra 31 Khotavuxika 2007 erivaleni ra mintlangu ra xipano lexi, hi nkarhi wa nhungu nimixo. U nga onhi mongo wa makanelwa lawa.
Tatana Tiva va pfurile ntirho hi xikhongelo, va kombela Xikwembu ku va na hina eka nhlengeletano. Tatana Valoyi, mutshami wa xitulu, va vuye va amukela swirho hinkwaswo swa komiti. Va tlhele va hi khensa hinkwerhu ku va hi swi kotile ku nghenela nhlengeletano, handle ka Tatana Mhangwana, lava tsaleke papila va vula leswaku va ta va va yile enkosini eJoni. Endzhaku ka sweswo mina matsalani, ndzi nga Tatana Mnisi, ndzi hlayile ajenda, kutani ndzi tlakusa leswaku yi amukeriwa hi swirho swa komiti. Tatana Khosa va ndzi seketerile kutani ajenda yi amukeriwa, hambileswi swirho swinharhu a swi nga yimisangi mavoko. Endzhaku ka sweswo, ndzi hlayile makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza, kutani swirho hinkwaswo swi ya pasisa, swi vula leswaku ya amukeleka. Ku suka kwalaho hi vulavurile hi timhaka leti humaka eka makanelwa, laha ku nga langutiwa mhaka yin'we ntsena ya leswaku Robert 'Botsotso' Nkuna loyi a ha ku joyinaka xipano tanihi mutlangi, hi kona a nga ta kuma papila ro n'wi tshunxa eka xipano xa yena xa khale vhiki leri taka. Tatana Khosa va nyikile xiviko xa timali xa n'hweti hinkwayo, va vula leswaku ku na R10 000, leyi ngheneke, kasi eka yona R5000, 00 i mali leyi humesiweke hi vaseketeri lava va ha ku joyinaka xipano. Ku tirhile ntsena R3000, 00. Xiviko xi amukeriwile, hambileswi Tatana Mnisi a va vilela. Eka siku leri, a ko va ni mhaka yin'we ntsena leyintshwa, ku nga ku lulamisela nhlengeletano ya ku hela ka n'hweti ya Hukuri 2007, laha ku nga ta hlanganiwa ni vaseketeri. Ku twananiwile leswaku ku ya kandziyisiwa tifomo tin'wana. Ku tlhele ku twananiwa leswaku mali yo joyina yi tlakusiwa ku suka eka R10, 00 hi munhu, yi ya eka R20, 00 hi munhu, kambe van'wana a va nga swi tsakeli hikuva 100 wa tiphesente ti tele ngopfu. Mhaka yo hetelela ku vile ku tsala ajenda leyi nga ta tirhisiwa hi siku ra nhlengeletano leyi ya Hukuri. Tatana Malatji va pfarile ntirho hi xikhongelo hi ririmi ra Xipedi leswaku swirho swi ta titoloveta ku ri twisisa.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI.
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
Hi Mugqivela wa vhiki leri nga hundza va ka Nkuna va sukile eBushbuckridge, emugangeni wa Acornhoek hi nkarhi wa mahlambandlopfu, va kongoma ePetanenge le ndhawini ya ka Majomela, ndhuna ya hosi Muhlava II. Loko va fika ePetanenge emutini wa ka Maluleke nimixo, hiloko ku ba awara ya nkombo ehenhla ka nhloko, kasi a va tivisile leswaku va nga ha tala ku fika hi kwalomu ka awara ya nhungu nimixo. Xikongomelo a ku ri ku ta ta hetisa timfanelo ta vona. Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya, ivi va vhela va nghena emhakeni. Va rhumerile mazinyongwa ku hlamusela leswaku va tile ku ta titivisa na ku tisa xikhensanandzu, tanihilaha va tshembiseke hakona siku va tiseriweke nandzu kwale Mhala.
Leswi se jaha ra vona ra ha ku sungulaka ntirho wa vuthicara le Moses Mnisi, ri ta hlengeleta mali ya ku lovola. Ri ta humesa xuma hinkwaxo lexi va ka Nkuna va nga ta xi koxa, hambileswi va nge lovola n'wananga a nga heli. Va ka Maluleke va lavile ku tiva leswaku exikarhi ka majaha manharhu ya Mavis na Samson, mukon'wana wa vona hi wihi? Nhlamulo ku vile leswaku ku fanele ku vitaniwa Jamela a ta tihlamulela hi byakwe. Jamela u ve a vitaniwa. Hiloko a vula vito ra Nsovo, lowa xikumandzeni xa N'wa-Jimu. U vurile na leswaku u hlanganile na jaha leri loko va endla tidyondzo ta vuthicara ekholichini ya vuthicara ya Hoxani, kutani havambirhi va tiyimiserile ku simeka ximutana xa vona. Ku sukela loko Jamela a vurile vito ra Nsovo, tata wa yena a a lo korhamisa nhloko, hinkwaswo leswi Jamela a swi vula a swo haha ni moya eka yena.
Loko Jamela a heta, hiloko Robert a yima a gemba nenge ehansi a ri karhi a angula eka mhaka leyi: "Swi nge koteki leswaku u tekiwa hi Nsovo, hambi ko ba lexi dumaka". Loko Van'wanati na va ka Mavutana va lava ku tiva xivangelo xa mhaka leyi, Robert u lo tilumaluma. Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla lexi a a tshame na xona malembe ya makumembirhintlhanu hinkwawo. Mhaka ya kona yi humelerile nkarhi lowu a ha tirha exibedhlele xa Tintswalo kwale Acornhoek. Xiheyi, ximanga wu humile esakeni. Hiloko Robert a tivisa tintsumi na va ka Maluleke leswaku yena u ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nese kwale xibedhlele loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana, ivi a n'wi nyika khwiri. Loko a vona xiyimo xi bihile, hiloko a kombela papila ro rhurhela exibedhlele xa Letaba a ta tirhela kona. U ve a twa hi mahungundlela leswaku Mavis u tintshunxile na leswaku xihlangi xa kona ko va Robert a helerile. Kunene a yi lo tiveleka njhinga ya Van'wanati, pho yi nga mpohlo, va ka Nkuna a va vuyeriwile. Robert u ve a kombisa leswaku hikwalaho ka leswi, a nge pfumeli leswaku vana va munhu va tekana. Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Loko Robert a heta ku rungula xitori lexi, hinkwavo lava a va ri nhangeni va lo miyela va ku ntse e, milomu ya vona yi lo gabaa! Endzhaku hiloko mukhegula, kokwa wa Jamela wo tswala mana wa yena a ku: "A hi va tshikeni va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile, ka ha ri hava xo xi endla. Vana lava va to dya xivindzi ku dlaya xiyila lexi." Va ka Nkuna a va ha angulangi nchumu eka mhaka leyi, va lo vhela va ku kakatsuku, va tlhelela eka rikwavo na saka ra vona ra tingana. Ku nyumisa ka swona! A hi tivi loko va ta va na xivindzi xa ku rungula mangava lama kwale ka rikwavo.
SWIVUTISO:
Siva xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka hi rito rin'we leri humaka eka xitshuriwa lexi. Tsala nomboro ya xivutiso ni rito ra kona ntsena.
N'wana wo hetelela ku tswariwa emutini.
Wanuna wo saseka ngopfu.
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi ritofularha ra rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso na ritofularha ra rito ra kona:
Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka laha hansi, kambe u sungula hi rito leri nga endzeni ka swiangi: "Hiloko a vula vito ra Nsovo." (Vito ra Nsovo ...).
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi mavizweni wa rona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni mavizweni wa rito rolero:
U ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nesekwale xibedhlele.
Loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana.
Rito 'hosi' eka xivulwa lexi: "Majomela, ndhuna ya Hosi Muhlava II," ri vula murhangeri wa tiko kumbe wa miganga yo hlayanyana. Xana eka xivulwa lexi landzelaka rito 'hosi' ri vula yini? Tatana Majomela hi yena hosi ya Risenga, hikuva u mamile a n'wi siyela vele ra mana wa vona.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka tlhelo ra nandzulo eka nkarhi lowu taka: Jamela u ve a vitaniwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: 'Lovola n'wananga a nga heli.'
Tsala xivulwa lexi landzelaka, kutani u yisa marito lama tikisiweke eka ntsongahato. Nkhwatihata marito lama u ma yiseke eka ntsongahato: Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Nyika rito rin'wana leri nga tirhaka ematshan'weni ya rito 'susumetile' eka swivulwa leswi landzelaka ku kombisa leswaku u twisisa ku hambana ka tinhlamuselo ta swona. Tsala ntsena nomboro ya xivutiso ni rito ra kona:
a Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhwandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla. 1
b Movha wu vuye wu famba endzhaku ka loko va wu susumetile. 1
Riencisi leri tikisiweke eka xivulwa nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo? Milomu ya vona yi lo gabaa! lexi landzelaka ri nyika
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: "Tshikani vana lava va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile," i mukhegula a kombelaka vakon'wana va yena. (Mukhegula u komberile...).
Xiya xinavetiso lexi landzelaka laha hansi, ivi u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona:
KHAMPANI YA VUTLEKETLI YA 'TLHARIHANI VAKHANDZIYI'
Riqingho-Fekisi ra Hofisi: 015 3070005 Riqingho ra selelu 0780001000
Hi khampani ya mabazi ya ndhuma swinene eAfrika-Dzonga hinkwayo. Ku hava ndhawu na yin'we laha tikweni laha va nga hi tiviki. Futhi se hi tlulerile ni le ka matiko lama rhendzeleke tiko ra hina.
A hi hina vo tibela ngoma hi hexe. Vanhu lava hi va tleketlaka hi vona lava hi ndhundhuzelaka. Hinkwavo va vula leswaku mabazi ya hina ya endla leswaku va titlonya loko va khandziyile wona. Va vula na leswaku evuton'wni bya vona hinkwabyo, a va si tshama va vona vachayeri lava nga ni ntirhisano swinene ku fana na va hina. Phela hi thola vachayeri va xinuna ntsena, hikuva hi vona va nga na ntokoto. Vavasati a va tivi nchumu hi ku chayela, va nga hi poyilela khampani.
Ya hina mabazi a hi wona yo kokotela. I ya manyunyu swinene. Switulu swa wona i swo vempfama, ku nga ri leswa marhambu leswi endlaka leswaku munhu a ehleketa kambirhi loko a nga si tshama. Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni. Ya hatla ya fikisa vanhu endhawini ya vona, hikuva a ya fambi ya yimayima endleleni tanihileswi ya nga na swihambukelo endzeni. Hi tlhela hi nyika tikhasimende ta hina swo miyeta nyoka ni swo timula minkolo loko bazi ri ri karhi ri famba.
Loko u nga tshembi leswi hi swi vulaka, hi ringete u nghena na hina eriendzweni u ta vona. U nge he pfuki, u naverile ku famba hi bazi rin'wana ni siku ni rin'we! Loko u lava ku tiva swo tala ha hina, tihlanganise na hina hi tiqingho, fekisi kumbe imiyili leyi nga nyikiwa laha henhla, u kombela ku vulavula na Tatana Rhelela Khwatsi, kumbe na wena u nga rhelela khwatsi. U nga ha endzela na hofisi ya hina leyi kumekaka eka nomboro ya 340, eVictoria building, ekusuhi na bangi ya ABSA eTzaneen.
Loko u huma riendzo hi bazi ra hina ku ringana kanharhu eka kotara yin'we, u nga va na nkateko wo tiwinela R10,000 kumbe thikiti ra vanhu vambirhi, ro endzela ndhawu leyi u yi tsakelaka laha Afrika-Dzonga mahala.
Hi sweswo n'wina vakhandziyi! Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona? Hakela, khandziya, kutani u phyuphya. Hina hi ta ku fikisa eka ndhawu leyi u yaka eka yona hi ku copeta ka tihlo.
SWIVUTISO:
Kombisa leswaku loko swi ta eka ku thola vatirhi, khampani leyi yi na mboyamelatlhelorin'we hi ndlela yihi.
Hlamusela nkucetelo lowu mintila minharhu yo sungula eka ndzimana ya vumbirhi ya xinavetiso lexi yi wu endlaka eka vahlayi.
Xana xivulwa lexi nge: "Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni" xi ringeta ku hlamusela yini?
Xana hi wihi ntirho wa marito lama nge: "Hi sweswo n'wina vakhandziyi. Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona?
Hikwalaho ka yini vito ra khampani ri tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na ku va na sayizi leyikulu ya fonto?
Xana mhaka leyi nga eka xinavetiso lexi, leyi nge: "U nge he pfuki u naverile ku famba hi bazi rin'wana na siku na rin'we," wa yi tshemba ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: "U kombela ku vulavula na Tatata Rhelela."
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
<fn>XitsongaHLP3.txt</fn>
GIREDI YA 11
TIMARAKA: 100 NKARHI: 3 wa tiawara
Papila leri ri na 5 wa tipheji.
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:
U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana ni xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mahikahatelo.
Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.
Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana ni xin'wana.
XIVUTISO XA 1
Swiletelo:x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwana hi yona, kambe u nga humi emhakeni. xRhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 450-500 wa marito.
Exikolweni xa n'wina ku vile ni nyimpi ya vadyondzi vambirhi laha ku nga dlayiwa un'wana wa vona. Hlamusela leswi u swi voniseke xiswona.
Vantima vo tala va ha salele ndzhaku loko swi ta eka timhaka ta swa mabindzu. Aneka miehleketo ya wena ehenhla ka mhaka leyi.
Hambi vanhu va byeriwa masiku hinkwawo leswaku va nga tlangeli eka gezi, a va twi. Hi ku pfuniwa hi xifaniso lexi nga laha hansi kombisa khombo leri vamakatindleve lavo tani va nga weriwaka hi rona.
Ku na maveriveri ya leswaku mali ya mundende wa vana yi ta herisiwa. Kombisa leswi wena u titwisaka xiswona hi mhaka leyi.
Loko u ri hava swa le mandleni, u ta hela swirhendze hi ku gidela layisense yo chayela movha. Kaneta kumbe u pfumela mhaka leyi.
Ku na swivilelo swo tala hi matirhelo ya vaongori va le xibedhlele xa le mugangeni wa ka n'wina. Tsala leswi wena u nga endlaka swona mayelena ni xiyimo xa muxaka lowu.
NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50
XIVUTISO XA 2
Swiletelo: x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. x Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180-200 wa marito. xSungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.
Loko u ta va u pasile Giredi ya 12, u navela ku yisa tidyondzo ta wena emahlweni. Tsala papila u kombela ku amukeriwa eka yunivhesiti yo karhi.
Makwenu u na tin'hweti timbirhi a nga vuyi ekaya. Tsala mahungu lama u nga ta ma kongomisa eka xiyenge xa "Ndzi laviseni" eka swihangalasamahungu swo karhi.
Rhanga u andlala ajenda kutani u tsala makanelwa ya nhlengeletano leyi a mi ri na yona yo burisana hi timhaka to antswisa muganga wa ka n'wina.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30
XIVUTISO XA 3
x Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. x Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. xXitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 120-150 wa marito.
U endlile xikombelo xa ntirho hi imeyili, kombisa vuxokoxoko bya lomu u rhumeleke imeyili leyi kona kutani u tlhela u longoloxa ni vuxokoxoko bya leswi u swi rhumeleke.
U kunguhatile ku ya etlela ehodela yo karhi, tsala khadi u rhamba munghana wa wena leswaku mi ya tiphina swin'we hi ku hela ka vhiki.
U lontshwa loyi a tirhelaka tiko, kombisa leswi migingiriko ya wena yi nga ta yimisa xiswona hi ku hela ka vhiki.
NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100
<fn>XitsongaRirimi_ra_le_kaya.txt</fn>
TINDZIMI
Xitsonga
Ririmi ra le kaya
Thelefoni:+27 12 312 -5911 Fekisi: +27 12 321-6770
Thelefoni:+ 27 21 465-1701 Fekisi: + 27 21 461 - 8110
ISBN [ ]
Nomboro ya Gazete:
Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tani hi xiphemu xa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo).
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) xi katsa:
Mavonele yo angarha
Switatimendhe swa nhungu swa Swiyenge swa Dyondzo Tindzimi Matametiki Sayense ya Ntumbuluko Sayense ya swa vutomi Vutshila ni mfuwo Ndzhendzeleko wa Vutomi Sayense ya mamanejele na ikhonomi Thekinoloji
XITIVISO EKA MUHLAYI
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo.Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni .
MATIRHISELE YA BUKU LEYI
Timhaka hi ku angarhela vona:
Ku tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika mahungu eka Mimbuyelo ya Dyondzo, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Tigiredi R-9 (Swikolo), na minongoloko ya Dyondzo.
Ku tivisa Xiyenge xa Dyondzo eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika masungulo eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo ku katsa ni swihlawulekisi swa kona, xikopi na Mimbuyelo ya Dyondzo;
Maasesele ya mudyondzi - Chaptara leyi yi nyika swiletelo eka maasesele, ni ku nyika swikombiso swa mahlayisele;
Nongoloko wo rheferha wu nyika hi ku angarhela Kharikhulamu ni Glosari ya maasesele ku katsa ni Glosari ya Xiyenge xa Dyondzo xo kongoma.
Mirhi wa tsalwa leri wu aviwile hi swiphemu swohlaya. Xin'wana na xin'wana xi kongomisa eka Feyisi yo angarhela ya bandi ra Dyondzo na Vuleteri - Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla. Chaptara yin'wana na yin'wana yi na nkomiso wa yona, lowu landzeriwaka hi Switandati swa maasesele hi ku ya hi feyisi. Ka ha ri na chaptara mayelana na Maasesele ya Mudyondzi.
Switandati swa maasesele swa Feyisi yin'wana na yin'wana swi hlamuseriwa hi tindlela leti endlaka ku va ni ku olova ka progirexini. Leswi swi nga ni ku yelana swinene ni Switandati swa maasesele ku ya hi giredi yin'wana na yin'wana leswi nyikaka mudyondzisi nkarhi lowunene wa ku xiyisisa ni ku pimanisa timhaka ta progirexini ya malembe lama hundzeke. Mimbuyelo leyi eka mikarhi yin'wana a yi fani swinene ni Switandati swa maasesele ku ve hileswaku a hi fanele hi vulavula hi minchumu leyi fanaka.
Tisimbolo tin'wana ta tirhisiwa eka tsalwa leri hinkwaro ku letela vahlayi ku kuma mahungu lama va ya lavaka. Tisimbolo leti i:
Switandati swa maasesele
Giredi
Mbuyelo wa Dyondzo
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA 1
Mimbuyelo ya Dyondzo 1 Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa
Dyondzo 2
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya
Dyondzo 3
Mikarhi leyi aviweke 4
Maasesele 4
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke 4
MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE 5
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi 6
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa 7
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima 7
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo 8
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bye mbangu 8
CHAPTARA YA VUMBIRHI: FEYISI YA MASUNGULO (GIREDI R-3) 9
MANGHENELO 9
Xipakaniso 9
Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo 9
Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi 9
Ku akela ehenhla ka vutivi 10
Ku hlohletela maendlele lama 10
Mpfanganiso wa Mimbuyelo yo dyondza 10
MIMBUYELO YA DYONDZO 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku langutisa 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 12
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 12
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na matirhisele ya ririmi 12
SWIPINELO SWA MAASESELE NI MATSALWA 13
Matsalwa lama bumabumeriweke 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 14 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 15 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 16 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 18 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 19 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 20
SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 21
Matsalwa lama bumabumeriweke 21 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 24 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 28 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 34 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 40 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 48 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko ni ku tirhisiwa ka ririmi 54
CHAPTARA YA VUNHARHU: FEYISI YA LE XIKARHI (TIGIREDI TA 4-6)
MANGHENELO 59
Xipakaniso 59 Tinxaka to anamanyana ta Matsalwa 59 Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke 59 Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana 60
MIMBUYELO 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 62 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 62
SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 63
Matsalwa lama bumabumeriweke 63 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 70 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 74 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 80 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 90 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 96 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 100 CHAPTARA YA VUMUNE: FEYISI YA LE HENHLA (TIGIREDI TA 7- 9)
MANGHENELO 105
Xipakaniso 105
MIMBUYELO 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 107 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 107
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA 108
Matsalwa lama bumabumeriweke 108 Vundzeni bya matsalwa 111 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 112 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 118 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 126 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 138 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 150 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 162
CHAPTARA YA 5: MAASESELE YA MUDYONDZI 169
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
Nhlamuselo 170 Timhaka - nkulu 170 Swikongomelo swa maasesele 170
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI 171
Swihlawulekisi swa maasesele swo yisa emahlweni 171 Switirateji swa maasesele 172 Mintirho yo yelana ya maasesele 173
MAMANEJELE YA MAASESELE 173
Vanhu lava katsiwaka eka maasesele 173 Phurogireme yo kambela ya swikolo 173
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI 174
Tibuku ta tirhekhodi 174
TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO 175
Tikhodi ta rixaka 176 Tixedulu to ya emahlweni 176 Swihlayiwa swa vadyondzi 176
SWIVIKO 177
Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko 177 Makhadi ya swiviko 178
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO
MANGHENELO
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA
Vumbiwa bya Riphabliki wa Afrika - Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996) wu nyika masungulo ya ku hundzuka ka kharikhulamu ni ku ya emahlweni eAfrika-Dzongo. Masungulo ya Vumbiwa ya hlamusela leswaku swikongomelo xa Vumbiwa i ku:
Herisa ku hambana ka nkarhi lowu hundzeke ni ku tumbuluxa tiko leri timitsu ta rona ti dzimiweke eka timitsu ta vumunhu bya xidimokrasi, vumunhu ni timfanelo ta ximunhu;
Ku antswisa vumunhu bya vaaka tiko hinkwavo ni ku ntshuxa vuswikoti lebyi vanhu va nga na byona hi ku landza titalenta leti va nga na tona;
Ku veka masungulo ya xidimokrasi ni ku pfula vaaka tiko gavhumendhe a vekeke ku tshemba ehenhla ka vona hi ku endla kumbe ku humelerisa ku navela ka vanhu hi ku landza nawu wa ku sirheleriwa ka vanhu hi ku ringana;
Ku aka tiko rin'we ra Afrika - Dyonga ehenhla ka xidimokrasi ku teka ndhawu ya rona eka matiko ya misava .
Dyondzo na Kharikhulamu swi na nkoka lowu kulu eku pfuneteni ka ku humelerisa swikongomelo leswi pimanyetiweke. Kharikhulamu yi kongomisiwe eka ku ndlandlamuxa vuswikoti bya mudyondzi tani hi muaka tiko wa Afrika - Dzonga wo pfumala xihlawuhlawu.
Mimbuyelo wa Dyondzo
Mimbuyelo yo ehleketisisa na mimbuyelo yo hluvukisa, ku ya ehansi I nongonoko wa mimbuyelo leyi tekiweke eka Vumbiwa naswona yi kona ni le ka Xinawana xa South African Qualifications Yi hlamusela muxaka wa muaka-tiko loyi sisiteme ya dyondzo na vuleteri swi faneleke ku n'wi vumba.
Mimbuyelo yo ehleketisisa yi langutela ku humesa vadyondzi lava nga ta kota ku:
Vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa swifaniso, metse ni swikili swa ririmi.
Vona ni ku ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa vutumbuluxi ni swo ehleketisisa.
Lulamisa na ku lawula migingiriko hi ndlela ya vutihlamuleri no hetiseka.
Tirha ni van'wana vanhu hi xintlawa, xinyandza, mihlangano ni lomu vanhu va kumekaka kona.
Hlengeleta, kendla minxopaxopo, ni ku xopaxopa hungu rin'wana ni rin'wana leri u hlanganaka na rona.
Tirhisa sayense na thekinoloji hi tindlela ta xiyimo xa le henhla, ku komba vutihlamuleri eka swa mbangu ni swa rihanyu.
Twisisa leswaku misava i nchumu wa tisisteme leti xakahatiweke.
Mbuyelo wa Nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku:
Humelerisa ni ku hangunuxa tindlela to hambana ta swa matshalatshala ni ku dyondza swinene nene.
Nghenelela tani hi muaka-tiko eka vutomi bya swa muganga, rixaka ni misava.
Tekela enhlokweni swa ndhavuko, ni vululami ku katsakanya eka swo hanya ni vundzeni bya kona.
Hangunuxa swa dyondzo ni swiyimo-nene swa ntirho.
Hluvukisa vuswikoti bya swa mabindzu.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ringeta ku angarhela na ku tlakusa xivono xa vanhu ku katsa vaaka tiko hinkwavo, lava faneleke ku huma eka sisiteme ya swikolo swa hina.
Hi ku kongoma, Kharikhulamu yi ringeta ku va ni vuxiyaxiya bya timhaka ta vusweti, ku kala ndzingano, swa muvala, rimbewu, malembe, ku tsoniwa ni ku tsakela rimbewu ro karhi na mitlhontlho yo fana na HIV/AIDS. Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka xi teka maendlele ya nkatsakanyo yi ri mhaka ya manghenele hi ku kongomisa eka swilaveko swa mindzinganiso eka vadyondzi hinkwavo. Dyondzo yo hlawuleka, ya swa vanhu, swa vutitwi bya xindzeni na vuhandle. Hi maendlele lawa vadyondzi va ta kuma xintshuxo xa leswi tumbuluxiweke, ni nhluvukiso wo kongoma hi ku landza Minongonoko ya Dyondzo hi ku angarhela ku nga langutiwi muhlovo.
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa swiyenge swa Dyondzo
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) wu katsa ni mavonele yo angarha, nhungu wa Switatindhende swa Xiyenge xa Dyondzo.
Ku na swiyenge swo Dyondza swa nhungu eka xitatimende xa kharikhulamu ya rixaka. Xiyenge xa Dyondzo I xiphemu xa vutivi, swkili na swa risima, leswi nga na swihlawulekisi swo fana swoxe, na ku hlangana na swiphemu swin'wana, na Swiyenge swa Dyondzo swin'wana. Eka Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa Dyondzo hi leswi:
Tindzimi;
Metse;
Sayense ya swa ntumbuluko;
Sayense ya mahanyelo ya vanhu;
Mfuwo na ndhavuko;
Ndzhendzeleko wa swa vutomi;
Sayense ya malawulelo ya ikhonomi;
Thekinoloji.
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa Xiyenge Dyondzo xi hlawula xiphemu nkulu xa Mimbuyelo ya Dyondzo leyi faneleke ku fikeleriwa eku heleni ka Giredi 9. Xitatimendhe xa Dyondzo xin'wanana na xin'wana xi humelerisa erivaleni Switandati swa maasesele leswi nga ta pfuna vana ku fikelela Mimbuyelo ya vona. Switandati swa maasesele swin'wana na swin'wana swi hlamuseriwa ku ya hi tigiredi ni ku hlamusela leswi languteriweke eka vana loko va ri eku Dyondzeni va tlhela va swi kota. Xitatimendhe xa Xiyende xa dyondzo xin'wana na xin'wana kun'we ni Switandati swa Maasesele swi kombisa hi ndlela leyi swi tirhisanaka ha kona eku hlanganiseni ka ni le ku hluvukiseni ka swikili swa vadyondzi. Switandati swa maasesele swi nga katsakanyiwa endzeni ka tigiredi ni le handle ka tona. Ku fikeleriwa ka migingiriko yintsongo hi ku landza vuxaka exikarhi ka vana hi ku landza swiyenge swa dyondzo (lomu swi faneleke ni ku tlhela swi fambelana ni swa Dyondzo), ni minkatsakanyo ya progirexini ku suka ekagiredi yin'wana na yin'wana, na swona swi angarhela kharikhulmu hinkwayo.
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xi kongomisiwile eka ku tlakusa ku tinyiketela ku katsa ni ku tlakusa mpikizano wa vadyondzisi, lava nga ta va ni vutihlamuleri eka ku hluvukisa minongoloko ya vona ya tidyondzo. Eka ku kota ku tiyisisa maendlele lawa, Ndzawulo ya Dyondzo yi ta nyika swiletelo swa pholisi ya dyondzo hi ku kongomisa eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Xifundzha xin'wana na xin'wana xi ta yisa emahlweni ku hluvukisa swiletelo lomu swi faneleke ku endlela ku rhurhela ku hambana ka tindzimi hi ku hambana ka tona.
Minsinya ni vumunhu bya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka lexi tlhandlamanaka ni minongoloko ya Dyondzo. Loko swiyenge swa Dyondzo swi hlamusela tikhonspte, swikili na vumunhu ni ku fikeleriwa eka giredi na giredi, Minongoloko ya Dyondzo yi hlawula swikopi swa dyondzo ni migingiriko ya maasesele ya feyisi yin'wana na yin'wana. Minongoloko ya Dyondzo yi khoma ni mitirho leyi pimanyetiweke leyi nyikaka xipesi na ndzandzelelano ya migingiriko ya lembe na lembe, ku katsa ni swikombiso leswi kombaka vupulani bya matimba swinene eka ku sungula leswi pimanyetiweke hi nkarhi lowu pimiweke.
Eka Feyisi ya Masungulo, ku ni minongonoko yo Dyondza minharhu: litheresi, Numeresi, na swikili swa vutomi.
Eka Feyisi ya le Xikarhi, Tindzimi na Metse swi tshama swi ri Minongonoko yo Dyondza yo hambana. Eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza, swikombelo mayelana na nhlangano swi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi fanele ku endliwa hi swikolo na/kumbe tidisitiriki, swi pfumeleriwa hi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi. Ti provhinsi ta hari na matimba yo ndlandlamuxa swiboho swo anama swa tiprovhinsi swa ku hlanganisa eka Feyisi ya le Xikarhi.
Eka Feyisi ya le Henhla, ku ni minongonoko ya nhungu yo dyondza, yi simekiwile eka Swiyenge swa Dyondzo.
Mikarhi leyi aviweke
Mikarhi leyi aviweke hi tiphesente ta tiawara leti tifaneleke ku nyiketiwa eka Dyondzo ya ximfumo. Eka vhiki rin'wana na rin'wana ra xikolo, mathicara ya le xikolweni ku ringana 35 wa tiawara; tiawara to dyondzisa ti ta hambana hi ku hambana ka tigiredi. Eka Feyisi ya Masungulo, ku fanele ku va na tiawara ta 22,5 to hlangana eka Tigiredi ta 1 na 2, ku katsa ni 25 wa tiawara to hlangana eka giredi ya 3. Eka Feyisi ya le xikarhi, ku ta va na 26,5 wa tiawara to hlangana. Eka Feyisi ya le Henhla, Giredi 7 yi ta va na 26, 5 wa tiawara loko giredi ya 8 na 9 ti ta va na 27, 5 wa tiawara to hlangana.
Maasesele
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa xiyenge xa Dyondzo xi katsa vuxokoxoko bya maasesele. Mpfapfarhuto wa mimbuyelo wu tirhisa tinxaka ta maasesele leti kotaka ku amukela swilo hi ku hambana-hambana. Maasesele ya fanele ku kombisa mbuyelo wa vuswikoti bya vadyondzi hi tindlela leti amukelekaka ni ku vona leswaku vadyondzi va hlanganisiwa hi tindlela letinene no pfumeleriwa ku tirhisa swikili swa vona hi laha va kotaka ha kona. Maasesele lamanene ya fanele ku pfuneta vana ku teka swiboho leswi faneleke hi mikarhi leyi faneleke mayelana ni migingiriko ya vona, va ti vekela swilaveko swa migingiriko ya mitirho ya vona hi masiku na masiku ni ku tlhontlha miehleketo ya vona hi masiku.
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke
Vadyondzisi eka swiyenge hinkwaswo i va hoxi va swandla lavakulu eku hundzuluxeni ka xiyimo xa dyondzo eAfrika - Dzonga. Mathicara va ni xiphemu xa nkoka swinene lexi va faneleke ku xi tirha. Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) xi langutele mathicara lava nga thwasa, va va ni vuswikoti, ku tinyiketela no twela naswona va ri lava nga ta kota ku fambisana swin'we ni swilaveko swa milawu. Milawu leyi yi teka vadyondzisi tani hi vayima-xikarhi eka swa Dyondzo, va hundzuluxi ni vadizayini va minongoloko ya Dyondzo ni switirhisiwa, varhangeri valawuri ni vamanejara, swikolara, valavisisi ni vatinyiketeri eka swa dyondzo, vaaka - ndhawu, vaaka - tiko na vafundhisi, vaasesi, ni lava tokoteleke swa swiyenge swa dyondzo kumbe vatokoteli va tifeyisi.
MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE
Ntlakuso wa vumunhu i wa nkoka ku nga ri ntsena eka ku aka munhu ntsena, kambe ku endla ntiyisiso wa leswaku vutitivisi bya yena tani hi muaka-tiko wa Afrika - Dzonga a simekiwa eka timfanelo ta vumunhu leti hambaneke swinene ni maendlele ya nkarhi lowu hundzeke wa xihlawuhlawu hi ku kongomisa eka swa dyondzo.
Muxaka wa mudyondzi loyi a languteriwaka hi loyi a nga ta va a n'welerile hi swa risima a va na vutirheli bya vanhu, swi simekiwile eka nxiximo wa xidemokrasi, ndzinganiso, vumunhu, vutomi na vululami bya mahanyelo ya vanhu.
Xikongomelo xa kharikhulamu I ku tumbuluxa eka mudyondzi unwana na un'wan vuswikoti lebyi hetisekeke. Ku vumba mudyondzi wa vutomi hinkwabyo, loyi a nga na vutitshembi, na ku tiyimela, ku kota ku tsala no hlaya, vuhlayeri na swikili-nyingi, ntwela-vusiwana, na ku xixima mbangu na vuswikoti byo nghenelela eka swa mahanyelo ya vanhu tani hi muaka tiko wa tinghitsi na ku xopaxopa.
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela, leswaku a kuma timhaka, na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi, eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka swiy-imo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko, eka matsalwa.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: ky tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a hlela a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u tiva no kota ku tirhisa, marito na vuvulavuri bya ririmi, ku tumbuluxa na ku twiasisa matsalwa.
Mpfanganiso wa Mimbuyelo:
Ku hlaya na ku tsala, ku yingisela na ku vulavula na vutivi bya vuvulavuri, hambiloko swi kombisiwa swi ri mimbuyelo yo hambana, swi fanele ku dyondzisiwa no kamberiwa hi ndlela yo pfanganisa.
Swikombiso
Vadyondzi va:
Yingisela na ku xopela muxaka wo karhi wa tsalwa (xik. Nhlamuselo ya xiendleko xa ku cela nsuku na ku endla maphepha).
Hlaya no tlhantlha swihlawulekisi-nkulu swa rin'wana tsalwa ro fana na rona (xik. ku tirhisa nkarhi wa sweswi, ku tirhisa marito yo hlanganisa yo fana na 'xo sungula', 'xa vumbirhi', 'ku suka kwalaho').
Dizayina no tumbuluxa rintshwa ra muxaka wolowo, swi katsa na matheriyali yo langutiwa kunene, yi ri hi xivumbeko xa tichati to fulowa.
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa
Ku kota ku vumba ni ku hlamusela matsalwa, vadyondzi va fanele va va ni vutivi bya ririmi, vutivi bya matsalwa, na vutshila na maqhinga man'wana ya ririmi.
Matsalwa ya nga va:
Ya nomo, xik xipichi.
Yo tsariwa, xik. Papila
Nkatsano wa swo tsariwa na swo langutiwa kunene, xik xinavetiso;
Swihangalasa-mahungunyingi, xik. filimi na matsalwa yo kombiwa eka thelevhixini.
Vutivi bya ririmi na matsalwa byi katsa ku tiva:
Ndhawu ya matirhisele - xikongomelo, nhlokomhaka na vayingiseri.
Xivumbeko xa tsalwa, xik. Xa xitlhokovetselo kumbe xa xinavetiso.
Mintolovelo na maendlele ya vanhu lama yelanaka ni ririmi, xik. Leswi u xewetisaka xiswona vanhu hi tindzimi to hambana-hambana.
Vuvulavuri, mimpfumawulo na ntivo-marito ya ririmi.
Vuvulavuri (ntivo-ririmi), mimpfumawulo na ntivo marito wa marito.
Ku tsala na ku peleta eka tsalwa ro tsariwa.
Swifaniso na dizayini eka matsalwa yo langutiwa kunene.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima
Matsalwa ya na swa risima leswi swi nga va ka swo swinene (xik. Xidemokrasi) kumbe swi nga ri swinene (xik. xihlawuhlawu xa rimbewu kumbe xa rixaka). Swa risima leswi a swi tikombi minkarhi hinkwayo. Vadyondzi va fanele ku lemuka na ku ehlekitisisa hi vuenti hi ta swa risima eka matsalwa lawa va ma hlayaka na ku ma vona, na le ka matsalwa lawa va ma tumbuluxaka vona vinyi.
Loko va xopaxopa, na ku tlhontlha (loko swi fanerile), swa risima leswi nga kona eka matsalwa ya nomo, yo langutiwa na yo tsariwa, vadyondzi va ta:
Dyondza leswi matsalwa ya tekisaka xiswona mavonele ya vanhu na swiendleko hi ndlela yo karhi.
Hluvukisa vutshila byo xopaxopa bya ku kambela, ni ku ala loko swi endleka, ku amukela mavonele lama, na swa risima leswi fambisanaka na swona.
Dyondza ku vula swa risima leswi akaka eka matsalwa lama va tivumbelaka wona - xik: ku kondzelela van'wana, ntwela-vusiwana, ku xixima, ku titsakisa, ku xonga, misavu, ku huhwa.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo
Ku dyondza ririmi swi nga ha tlhela swi pfanganisiwa hi ku tirhisa mikongomelo. Ku tirhisa nkongomelo swi endla leswaku mudyondzi a kota ku aka ntivo-marito lowu fambelanaka na nhlokomhaka.
Nhlawulo wa mikongomelo na tinhlokomhaka hi vukheta na swona swi tlhontlha ku navela ka mudyondzi. Ku fikelela leswi, u fanele u ringeta ku:
Ringanisa tinhlokomhaka na mikongomelo leyi tsakisaka vafana na vanhwanyana, va le makaya na va le madorobeni, na leyi hlanganisaka vadyondzi hambi ku ri na ku hambana loku.
Hlawula tinhloko-mhaka leti fambelanaka ni vutomi bya vadyondzi, ti tlhela ti va letela ku dyondza leswi va nga swi tiviki, xik.va nga ha dyondza hi matiko man'wana na mifuwo yin'wana.
Hlawula mikongomelo na tinhlokomhaka leti ti tekelaka enhlokweni Mimbuyelo yo hlawuleka na yo hluvukisa, xik. Vadyondzi va fanele va tinyika nkarhi wa timfanelo ta nkoka ta vumunhu na timhaka ta swa mbangu, tani hi vusweti, HIV/AIDS, timfanelo ta misava, na ntirhiso wa mati.
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu
Tindzimi ii ta nkoka swinene eku fikeleleni ka timfanele ta vumunhu ni vuhlayiseki bya mbangu. Hi switandati swa maasesele Xitatimendhe xa Mimbuyelo ya Dyondzo xa Tindzimi xi kongomisiwile eka ku tlakusa switirhisiwa ku kota ku fikelela xiyimo xo amukeleka. Vadyondzi va fanele ku va ni vutitshembi bya ku va ni vuswikoti bya ku vulavula tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, vatlhela va va ni vuxopaxopi bya ku hlaya timhaka ta misava ni matsalwa -mbulavulo ku katsa ni lawa yo tsariwa kunene. Vadyondzi va fanele ku kota ku xopaxopa matsalwa lawa, ni ku ya tsala hi tindlela leti kombaka nkuriso ni vuxaka bya timfanele ta vumunhu ku katsa ni vuhlayisi bya mbangu.
MANGHENELO
Vandyondzi hinkwavo va ta exikolweni va ri ni vutivi byo tala hi ririmi ra le kaya. Va dyondze leswi hi ku hlangana na van'wana emakaya lomu va humaka kona, laha va tshamaka hi ku hlayiseka, va kurisiwa na ku tlanga. Hikuva swiyimo swa le kaya swa hambana, miehleketo leyi vadyondzi va yi tisaka na yona yi hambanile. Hambi swi ri tano, leswi va swi tivaka swi fanele ku tirhisiwa eka ku kula ka vona, ku hlangana ka vona ni van'wana, ku fikelela ka vona ku dyondza na leswi swi nga va rhendzela. Eka xiyenge lexi landzelaka hi ta hlamusela hi ku komisa:
Vutivi lebyi se vadyondzi va nga na byona.
Mimbangu yo dyondzela.
Minsinya na maendlele lama ya letelaka kharikhulamu leyi.
Xipakaniso
Loko vadyondzi va nghena eka Gireyidi ya R na ya 1, va va se va dyondze swo tala hi ku yingisela naswona se va le ka swiyimo swo hambana mayelana ni ku vulavula hi vuswikoti na ku titshemba. Va va se va tiva swo tala hi swa mfuwo, ndhavuko na vutivi lebyi va byi kumeke ekaya. Ku twisisa loku a ku hambanyiseki ni vutivi bya ririmi. Tlilasi yi fanele yi va ndhawu ya ntsako, ya ku hlonipha ni ku aka eka leswi vadyondzi va taka va ri karhi va swi tiva.
Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo
Nsinya lowu letelaka madyondziselo na madyondzelo yo tsala no hlaya eka Kharikhulamu leyi, i ku tiva leswaku ku ndlandlamukisiwa ka ririmi swiendliwa hi kantsongo-tsongo. Swihoxo hi dyondza hi swona naswona ririmi ra vadyondzi ri ta ndlandlamuka, va kota ku ri tirhisa hi ku kongoma loko va ri karhi va kuma nkarhi wo tirhisa ni ku hluvukisa vutshila bya vona byo tirhisa ririmi.
Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi
Eka Kharikhulamu leyi, ku tirhisiwile maendlelo yo ringanela lama tekeriwa ehenhla eka nhluvukiso wa litheresi. Wu kongomisa ngopfu eka leswi vadyondzi va faneleke ku swi tiva loko va fanela ku tiva ku tsala na ku hlaya kahle. Eka ku hlaya swi vula leswaku hi tshika maendlele "yo lulamela ku hlaya", lama a ya tshemba leswaku vadyondzi a va nga lulamelanga ku sungula ku hlaya no tsala ku fikela loko se va kota ku humelerisa vutshila byin'wana byo fana na ku hlamusela swilo leswi va swi twaka na leswi va swi vonaka, va tlhela va va na ku endla migingiriko leyi lavaka swirho leswikulu va hluvukise vuswikoti byo hlaya ni ku tirhisa mavoko Hi ku tirhisa maendlele lama yo ringanela, vutshila lebyi:
A byi ki byi lava leswaku byi va byi akekile hi ku hetiseka ku va mudyondzi a sungula ku hlaya no tsala.
Byi nga kurisiwa, naswona byi fanerile byi kurisiwa loko n'wana a ha sungula ku dyondza.
Ku akela ehenhla ka vutivi
Kharikhulamu leyi ya ririmi yi swi tekela enhlokweni leswaku vadyondzi va sungula ku hluvukisa vutivi bya ku tsala ku sukela loko va sungula ku kombisiwa ku hlaya ni ku tsala ekaya, eka mbangu lowu va nga eka wona, na le ka malembe ya tlilasi yo amukela. Ku yisa emahlweni maendlele lama hi fanele hi endla leswaku vadyondzi va ya va ri karhi va va vahlayi na vatsari lava nga na vutshila byo antswa.
Ku hlohletela maendlelo lama
Kharikhulamu yi vula leswaku hi fanele:
Ku hlohletela no seketela vadyondzi ku hlaya hi ku anama hi voxe xikan'we na van'wana.
Hi tshama hi ri karhi hi kuma nkarhi wo ringana wo tsala no aka ntivo-marito na matirhiselo ya ririmi.
Hi pfuneta vadyondzi ku dyondza tithekiniki na magoza lama ya nga ta va pfuna leswaku va humelerisa matsalele ya rito leri tsariweke, xik.:
Ku hluvukisa vutshila byo twisisa ku fana na vutilemukeri bya mimpfumawulo.
Vutivi bya ku yelana ka letere na mpfumawulo (phonics).
Ntwanano wa ku hlanganisa maletere mambirhi kumbe manharhu, ku kumbetela na mimepe ya switori.
Mpfanganiso wa mimbuyelo yo dyondza
Mimbuyelo yo dyondza yi fanele ku voniwa tani hi leyi yi tirhaka swin'we eku hluvukiseni ririmi ra vadyondzi. Eku sunguleni ka Swipimelo swo kambela hi ringanyeta swikombiso swa matsalwa (yo rungula, yo tsariwa/ya swifaniso na swikandziyisa mahungu-nyingi) lawa pfunaka vadyondzi na vadyondzisi ku endla muxaka lowu wa ku pfanganisa. Tsundzuka: vadyondzi va nga ka va nga languteriwi ku vulavula ririmi leri va nga si tshamaka va ri twa kumbe ku ri tsala, kumbe ku humelerisa tinxaka ta matsalwa lama va nga si tshamaka va ma hlaya kumbe ku ma vona.
MIMBUYELO YA DYONDZO
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hi mfanelo na vuxopaxopi eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta exikolweni na vutshila byo tala lebyi talaka ku va byi nga amukeriwi bya ku yingisela lebyi fanelaka ku hluvukisiwa, byi tirhisiwa ku pfuna vadyondzi ku kurisa vutshila byo vulavula, byo hlaya, byo langutisa na byo tsala. Ku yingisela hi vukheta i swa nkoka ni ku va xivindzi xa ku dyondza na le ku akeni ka vuxaka byo xiximeka. Vadyondzi va nga yingisela leswaku va ta engetela vutivi bya tindzimi tin'wana na mimfuwo ku katsa na mfuwo lowu va avelanaka wona etlilasini na le kaya.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana.
Ku hlangana ka vanhu hi tindlela to hambana swi na nkoka wukulu ku endla leswaku munhu a va ni mavulavulelo lamanene. Vadyondzi va fanele va kota ku tirhisa vutshila bya mbulavurisano hi ndlela leyi pfunaka eka mindhavuko na tindzimi to hambana-hambana hi ku komba xichavo eka van'wana na ku teka matshamele ya swilo ni mavulavulele yo hambana hi ndlela leyinene. Vadyondzi va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu kombaka leswaku ku tiva tindzimi tinyingi swa pfuna ku kurisa vuxaka ni ku aka vumunhu bya munhu. Nakambe vadyondzi va fanele ku kombisa ku tiva ni ku twisisa leswaku swa endleka munhu a nga koti ku vulavula kahle, va tlhela va dyondza ndlela yo vulavurisana ni vanhu lava nga ni swiphiqo swo vulavula ni ku twa.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlayela ku tiva nhlamuselo i xikongomelo-nkulu xa mbuyelo lowu, kutani maendlelo ni magoza lama pfunetaka vadyondzi ku hlaya hi vukheta lebyikulu ya fanele ku seketela xikongomelo lexi ku nga ri xipakaniso (focus). Ku hlaya hi ku anama (ku katsa mbono na matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi) swi na nkoka eku kuriseni ka ririmi, ku titsakisa ni ku dyondza hi swa misava.
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Eka Gireyidi ya R leswi swi ta hlayeka hi ku olova hi ndlela leyi: Vadyondzi va ta sungula ku tsala hi swikongomelo swo hambana-hambana. Eka xiyimo xo rhanga vadyondzi va dyondza ku tsala: va kurisa ntwisiso wa leswaku ku tsala ku humelerisa nhlamuselo ni leswaku vona hi vuvona i vatsari va nhlamuselo yaleyo. Va va va ri karhi va kurisa vutshila byo tsala leswaku va ta rhekhoda miehleketo ya vona leswaku vona na van'wana va ta kota ku hlaya no tsala leswi va swi tsaleke. Tlhandla-kambirhi, vatsari lavantshwa va le ku dyondzeni ku tirhisa ririmi ni matsalelo ya hambana ku fana ni mapeletele ni mahikelo ku endlela leswaku laha va nga tsala swi vonaka ni ku hlayiwa hi van'wana. Eka Kharikhulamu leyi maendlele yo landzelela magoza yo tsala lama vuriwaka Process Writing ya hlohleteriwa. Leswi swi katsa ku tsala, ku sungula, mpfampfarhuto, ku pfuxeta, ku xopela no lulamisa, ku kandziyisa naswona ku landzeleriwa ndlela leyi yi tirhisiwaka hi vatsari va ntiyiso.
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketisisa no seketela mavonele, va fikelela, va hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Vutshila lebyi kombisiwaka eka Mbuyelo lowu na makambelelo ya kona swi katsiwile eka swiphemu hinkwaswo swo dyondza no dyondzisa eka Xiyenge xo dyondza. Xivangelo xo swi nghenisa tani hi Mbuyelo wo dyondza wo tiyimela hi woxe i ku endlela leswaku vadyondzi ni vadyondzisi va tiva swihlawulekisi swa vutivi bya ririmi na matirhiselo ya rona, leswi nga swona swi hluvukisaka switirho swo ehleketa no seketela. Vutshila, tikhonsepte na magoza lama ya tirhaka hi ku angarhela, leswi swi vula leswaku ya nga ka ya nga tirhi ya ri woxe. Ya fanele ya tirhisiwa kunene laha swi faneleke leswaku ya seketela Mimbuyelo leya khume mbirhi yo anama no hluvukisa xikan'we ni ku seketela Swiyenge swo dyondza hinkwaswo.
Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri.
Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matishisele ya ririmi. Va ta sungula ku avelana leswi va swi tivaka hi ririmi (matirhisele ya rona). Xikombiso, va ta dyondza no tirhisa marito yo tani hi 'mimpfumawulo', 'mapeletwana', 'marito', 'swivulwa' na 'hiko'. Leswi swi ta va pfuna ku ehleketa no burisana hi swilo leswi, ku funa na ku tishisa marito ku peleta swivulwa hi tindlela letinene.
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
Xiya:
Eka xiyenge lexi landzelaka Swipimelo swo kambela swa Mbuyelo wun'wana ni wun'wana swi ta nyikiwa hi giredi na giredi. Eku sunguleni ka giredi yin'wana ni yin'wana swikombiso swa matsalwa lama nga tirhisiwa ka eka mpfanganiso wa ku dyondza ririmi swa nyikiwa. Lowu a hi nongonoko lowu nga helela naswona vadyondzisi va nga ha nyika ni ku ringanyeta na ku hlawula swin'wana leswi faneleke na matsalwa lama nga kona. Mathicara va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava nga kota ku hundza hi le ka Giredi ya R. Tikhonsepte, swikili na switirhateji swa Giredi ya R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi ya 1.
Giredi ya R
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Switori (hakanyingi swa tlangiwa, switori swi katsa swinsin'wana ni ncino lowu vadyondzi va nga pfunetaka ku yimbelela ni ku endla)
Swileriso swo endla leswaku va kula miehleketo hi matlhelo manyingi
Mintlangu
Yo voniwa no tsariwa:
Swifaniso swa switori na tibuku leti nga ni tikhepuxini to olova
Swiphazamiso swa swifaniso
Swinavetiso leswi tivekaka na tiphositara
Swifaniso
Swihangalasa-mahungunyingi:
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 1
KU YINGISELA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi to hambana-hambana. faneleke.
Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula.
Yingisela swinsin'wana, switlhokovetselo swo koma na switori hi ku tiphina, va ri karhi va komba ku twisisa hi ku:
Tlanga tin'wana tindzimana ta switori na tinsimu.
Nghena eka mbuyelo hi nkarhi lowu faneleke.
Mpfapfarhuta xifaniso xa xihungwana na risimu.
Tekela vuxokoxoko enhlokweni ni ku nyika miehleketo-nkulu eka tsalwa ra nomo.
Longoloxa swifaniso hi mfanelo.
A sungula ku lemuka swa tifoniki:
A lemuka leswaku marito ya endliwa hi mimpfumawulo.
A lemuka switwari na switatisi eka marito.
A humesa marito ha rin'we-rin'we, eka xivulwa xa nomo.
A humesa mapeletwana eka rito ra -(mapeletwananyingi xik. mu-fa-na), ku tirhisiwa ku ba mavoko kumbe mpfumawulo wa xigubu.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vulavula hi vandyangu wa ka vona, na ku vulavula hi vanghana.
Vula leswi a titwisaka xiswona na matitwele ya vanhu va ntiyiso na vo anakanyiwa.
A yimbelela no hlaya tinsimu to olova, na mincino.
Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku tiveka etikweni ra milorho.
Vutisa swivutiso loko va nga twisisi, kumbe loko va lava mahungu man'wana ni ku hlamula kahle swivutiso leswi va vutisiweke swona.
Hundzisa mahungu.
A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi.
Rungula switori swa yena n'wini,ni ku hlamusela switori leswi a swi tweke hi ku tirhisa marito ya yena n'vini.
Teka xiavo hi ku titshemba na hi vuswikoti eka ntlawa.
Komba ku twela van'wana loko a ri karhi a tirhisa ririmi ku vulavula na van'wana.
Teka xiavo eka ntlangu wo encenyeta, va karhi va titoloveta tindlela to hambana ta mikhuva na mavulavulelo (xik. ku vulavula hi riqingho).
a encenyeta mavulavulelo na maendlelo yo hambana.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Langutisa ni ku xiyisisa swifaniso na swithombe hi vukheta, a lemuka swa ntokoto wa yena wa vutomi.
Paluxa xifaniso kumbe xivumbeko hi ku langutisa mbangu wa laha nchumu wu nga kona Va twisisa xitori xa swifaniso.
Twisisa xitori na swifaniso.
Pananisa swifaniso ni marito.
Tirhisa mimpfapfarhuto ku twisisa tikhepuxini to olova eka tibuku ta switori.
Ntlangu hi ku hlaya:
Khoma buku hi ndlela leyinene yo hlayeka, va pfula mapheji hi ndlela ya kona, va langutisa marito ni swifaniso va twisisa vuxaka exikarhi ka swona hi ku tirhisa swifaniso.
Va kota ku hambanisa swifaniso eka maletere xik., hi ku komba marito ku ri na ku komba swifanisoloko va karhi va hlaya.
Ku vumba nhlamuselo leyi twalaka ya leswi tsariweke:
Twisisa xikongomelo xa leswi tsariweke-leswaku swi rhwale nhlamuselo. (xik. leswaku leswi swi tsariweke swi yimela vito ra yena.)
Hlaya' hi ntlawa na mudyondzisi.
Yelanisa na leswi a swi tivaka loko a ri karhi a hlaya na mudyondzisi.
Hlamusela ni ku nyika miehleketo ya yena mayelana na swimunhuhatwa eka switori kumbe minongonoko ya thelevhixini.
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa 3
KU HLAYA NI KU LANGUTISA Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:Mudyondzi u kota ku hlayela no langutiselaku kuma timhaka na ku tiphina, va Sungula ku vona ni ku tiva ni ku vumba nhlamuselo hihlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi maletere na marito:eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
A lemuka leswaku marito lama ya tsariweke yanyanyuko eka matsalwa. kongomisa eka marito lama ya vuriweke.
A lemuka ni marito lama ya tirhisiwaka ngopfu yo fana ni vito ra yena, a tlhela a a tsala marito lama a ma kumaka ka mbango, xik. xikolo.
Hlaya tibuku ta swifaniso leti nga ni tikhepuxini to olova kumbe swivulwa tsariweke hi vukulu.
A sungula ku lemuka swa mimpfumawulo:
A lemuka mimpfumawulo yi ri ya switwari na switatisi.
A lemuka mavito na maleter ya ntolovelo, yo fana na lawa ya nga eka vito ra yena.
Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo:
A lemuka na ku thya mavito ya maletere.
A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito ya maletere na mimpfumawulo ya maletere.
A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci, kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi maletere lawa yi nga cinca.
A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik. a-l-a.
A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo fana ya mimfumawulo. Xik. mama, kama, gama.
A lemuka marito yo olova lama a ma tirhisaka minkarhi hinkwayo.
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa 4
KU TSALA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi Tumbuluxa na ku tirhisa leswi nga dirowiwa ku swikongomelo swo hambana-hambana. humelerisa nhlamuselo, na ku va masungulo ya ku tsala ka vona:
umba maletere hi tindlela to hambana hi ku tirhisa swirho swa miri ku komba maletere, ku tsala emisaveni, sw.sw.
Twisisa leswaku ku tsala no dirowa swi hambanile.
Tsala ni ku kombela van'wana ku nyika nhlamuselo ya leswi swi tsariweke.
Bula hi leswi va swi diroweke na leswi va swi tsaleke.
Tlanga ntlangu wa ku tsala hi xikongomelo xo karhi, xik., ku vulavula hi riqingo, nongonoko wa swixava-xavani.
irhisa maletere lama a ma tivaka ku yimela ririmi ro tsariwa, ngopfu-ngopfu maletere ya vito ra yena, malembe.
Hlaya matsalelo ya vona lama ha ku tangunukaka loko va komberiw a ku swi endla.
Komba eka matshalatshala ya vona yo tsala leswaku va tsala ku suka kwihi (xik. ku sungula eka ximatsi ku ya eka xinene, ku suka ehenhla ku ya ehansi).
Kopunula leswi nga tsariwa ku suka eka ndhawu leyi va nga eka yona (xik va tsala ni ku nyika mavito eka swilo swa le kaya, swinavetiso, sw.sw.).
Ringeta ku tsala matsalela lama tivekaka, ku fana na minongonoko, mahungu, maletere, na ku tirhisa maletere lama va ma tivaka.
Tirhisa swo tsala hi swona ku fana tikhirayoni na tipenisele.
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ku tumbuluxa tikhonsepte:
Kombisa ku kula ka miehleketo ya yena mayelana ni tikhonsepte ta ntalo, sayizi, xivumbeko, tlhelo, muhlovo, rivilo, nkarhi, malembe na ndzhandzhelelano.
A tirhisa ririmi ku ehleketa na ku anakanya:
Kombisa ku hambana ni ku yelana ka swilo.
Hlengaleta swilo leswi fambelanaka ni ku fananisa leswi nga faniki.
Ava swilo (xik. a hoxa switlangiso hinkwaswo ebokisini, tibuku etixelifini).
Hlawula swiphemu eka leswi nga helela. (xik. Swirho swa miri.)
A tirhisa ririmi ku lavisisa no handza vutivi:
Vutisa swivutiso no handza tinhlamuselo.
Nyika tinhlamuselo na switshunxo.
Tshunxa swiphiqo swa swiphazamiso na ku swi hetisa..
Ku hlela timhaka:
Hlawula timhaka eka nhlamuselo.
rito lomu swi faneleke, yimisa na nsumelo intonation.
Tirhisa vutshila byo lemuka no twisisa marito ku hlaya matsalwa lama nga tolovengaki, xik. Mimpfumawulo, vuthala bya ndhawu ya matirhisele, ku kumbetela, nasw. nasw.
Tirhisa ndlela yo tilangutisa ni ku tilulamisela swihoxo loko va hlaya, xik. Ku hlaya hi ku vuyelela, va landzelela swileriso mahikelo.
Mbuyelo wo dyondza wa 6 Switandati swa Maasesele
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI. Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri. Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: Xakahata mipmfumawulo, maletere na marito:
Lemuka leswaku marito ya endliwa hi mimpfumawulo.
Lemuka mimpfumawulo emasungulweni ya marito man'wana.
Tirha na marito:
Lemuka swirhangi eka rito ro fana na xikolo.
Ntlawahata marito lama nga na swirhangi swo fana (xikolo, ximanga, xilo.).
Vona rito, letere, na xipesi loko swi tsariwile.
Tirha na swivulwa:
Andlala mielheketo ya yena hi ku tirhisa marito ya swiendlo, na yo hlamusela.
Tirha na switsariwa:
Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito ya fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu"
Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela).
Lemuka ku hundzuka ka nhlamuselo hikokwalaho ka ku cinca ka rito.
Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka:
(xik. 'mpfumawulo', 'rito', 'letere,' ku sungula', 'xikarhi' na 'makumu').
SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA
Giredi ya 1
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Ndzungulo (xik. Switori swo olova, mitsheketo)
Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
Ku hlayisisa
Nhlamuselo yo olova
Ku hlayisisa
Swintlangwana
Vutlhokovetseri
Mitlangu
Yo voniwa no tsariwa:
Yo voniwa no tsariwa
Switori swo olova
Nongoloko (xik. Nongoloko wa swo xaviwa)
Swileriso (xik. xana xihahampfuka xa phepha xi engliwa njani)
Nhlamuselo yo olova
Matsalwa ya mahungu yo olova (xik. matsalwa ya xivumbeko xo karhi)
Marito yo olova ya ximetse
Vutlhokovetseri
Mitlangu
Tibuku ta swifaniso
Matsalwa-nyingi:
Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
Giredi ya 2
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
Nongoloko
Ku hlayisisa
Nhlamuselo-xidzi
Njhekanjhekisana
Swintlhangwana
Vutlhokovetseri
Vutlhokovetseri bya xintu
Mitlhangu
Tikhasete (xik switori swa rhadiyo)
Switiviso swo toloveleka
Mitsheketo na tijoki
Yo voniwa no tsariwa:
Tibuku (Matsalwa)
Swileriso
Milawu (milawu ya ntlangu)
Swirhambo
Makhadi ya xivumbeko xo xeweta
Tigirafu
Ntlangu wa marito
Swifaniso
Swifaniso swa magazini ni swinavetisi
Matsalwa-nyingi:
Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
Giredi ya 3
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Ndzungulo (xik. Mitsheketo, swa milorho)
Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
Nongoloko
Ku hlayisisa
Nhlamuselo-xidzi
Njhekanjhekisano
Vutlhokovetseri
Mitlangu
Mitsheketo na tijoki
Vuhaxi bya radiyo (switori, switiviso, mahungu, maxele na ku kamberiwa)
Yo voniwa no tsariwa:
Tibuku (Matsalwa)
Maphepha-hungu
Buku yo rheferha (xik. Tidikixinari, ensayiklophediya ya vana)
Tibuku ku suka eka swin'wana swiyenge swa dyondzo
Tafula ro komba vundzeni ni mahetelele
Timphamfulete
Swinavetisi
Tifomo to tatiwa
Tidayari
Matsalwa-nyingi:
Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
Yingisela hi vukheta nkarhi wo lehanyana (a nga hatli a karhala) ni ku landzelela swileriso swo lehanyana (xik. ndlela yo endla ndzavisiso).
Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka xivulavuri, ku siyerisana ku vulavula, ku vutisa swivutiso ku twisisa kahle, na ku katsakanya kumbe ku humesa mavonelo eka leswi se swi twiweke loko swi fanerile.
Yingisela hi ku tiphina switori, switlhokovetselo, tinsimu, na man'wana matsalwa ya nomo ni ku komba ku twisisa hi ku:
Mbuyelo wo dyondza wa 1 Switandati swa Maasesele
KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Hi tiva hiloko mudyondzi a: Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi faneleke.
Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula
Yingisela swihungwana swo koma,tirhayimi, switlhokovetselo na tinsimu hi ku tiphina, swi huma eka mindhavuko yo hambana, va ri karhi va komba ku twisisa hi ku:
Yingisela mhaka-nkulu na timhaka ta nkoka eka xitori.
A endla ntlangu hi tin'wana tindzimana ta switori na tinsimu kumbe tirhayimi/xinsin'wana xa ncino.
A joyina loko ku yimbeleriwa mbuyelelo.
Dirowa xifaniso xa xitori no tsala marito kumbe swivulwa swi nga ri swingani hi xona.
A veketela swifaniso hi nandzelelano lowunene, na ku yelanisa tikhepuxini/tinhlokomhaka na swifaniso.
Hlamula swivutiso swo pfuleka exitorini.
Humelerisa ku titwa ka yena mayelana na xitori.
Tlhela a veketela miehleketo leyi a yi kumeke hi nandzelelano lowunene.
Ku yingisela no tiphina hi switekatekisana na misavu, a hlamula hi ndlela leyi faneleke.
Yingiselela ku humesa nhlokomhaka kumbe mhakankulu.
Kumbetela leswi nga ta humelela.
Tlhela a vulavula hi leswi se swihumeleleke kumbe mhaka yo karhietsalweni ra nomo.
Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra nomo.
Humesa matitwele hi tsalwa ra nomo na swivangelo swa kona.
Kuma xivangelo na makumu ya swilo mayelana na tsalwa ra nomo kumbe hungu.
Yingisela ni ku tiphina hi switekatekisana na misavu a hlamula hi ndlela leyi faneleke.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzi a:
Yingisela kahle (a nga hatli a karhala), a hlamula ni ku endla leswi faneleke eka swileriso leswi swi yaka swi tika leswi ringaneke xiyimo lexi a nga eka xona.
Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka xivulavuri, ku siyerisana ku vulavula, ku vutisa swivutiso ku twisisa kahle, na ku katsakanya kumbe ku humesa mavonelo eka leswi se swi twiweke loko swi fanerile.
Yingisela hi ku tiphina switori, switlhokovetselo, tinsimu na matsalwa man'wana ya nomo ni ku komba ku twisisa hi ku:
Yingiselela ku kuma ku vuxokoxoko.
Vhumba leswi nga ta humelela.
Tlhela a hlamusela nongonoko wa timhaka leti a ti tweke hi ku landzelelana ka tona.
Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra nomo.
Nyika matitwele hi tsalwa a ri karhi a nyika swivangelo.
Lava xivangelo na makumu eka tsalwa ra nomo kumbe mahungu.
Dirowa swifaniso ku hlamusela matwisiselo ya yena ya xitori kumbe tsalwa ra nomo.
Yingisela ni ku tsakela misavu na switekatekisano hi ku hlamula hi ndlela leyi faneleke.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
Ku yingisela mahungu no ma hundzisa hi ndlela leyi faneleke.
A lemuka swa mimpfumawulo:
A hambanisa mimpfumawulo, ngopfuemasungulweni ya rito.
Va lemuka vunyingi emasungulweni ya rito.
Switandati swa Maasesele
Yingisela muvulavuri loyi a nga n'wi voniki (xik. Yingisela xivulavuri lexi a nga xi voniki (xik. eka eka thelefoni) hlamula swivutiso leswi vutisiweke xiyanimoya, eka inthakhomo), a hlamula na swiletelo swa nkoka. swivutiso na swileriso.
Hlamusela swiyimo na mahungu, xik. leswi nga tshama swi humelela munhu evuton'wini na matitwele na swin'wana leswi humeleleke hi ku angarhela.
Tivumbela ni ku hlamusela switori leswi nga ni masungulo, xikarhi na mahetelelo, ku tirhisiwa ririmi ro hlamusela naswona ku ri karhi ku papalatiwa mbuyelelo.
Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, xik. ku vumba marito lama nga ni ncino, swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo swo ka swi nga twali na mintlangu ya marito na ya n'wangulano.
A titumbuluxela na ku hlamusela xitori lexi a xi tivaka lexi nga na masungulo, xikarhi na mahetiselo, a tirhisa ririmi ro hlamusela, a papalata ku vuyelela.
Hoxandla eka nkanelo wa tlilasi, ni le ka ntlawa wa vona.
Mbuyelo wo dyondza wa 2 Switandati swa Maasesele
KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, matitwele na leswi a swi tweke eka mahungu.
Humelerisa miehleketo hi ku tirhisa tinhlamuselo to tsakisa na marito lama kombisaka leswi endliwaka.
Yimbelela, a tlhokovetsela, a encenyeta tinsimu, swiphato, na swin'wana leswi nga na ncino.
Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku tiveka etikweni ra milorho.
Hundzisa mahungu.
A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi, hi nandzelelano wo karhi.
Hlamusela xitori lexi a xi tivaka lexi nga na masungulo, xikarhi na mahetiselo.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vula leswi nga va humelelela, ni mahungu man'wana ya nkoka, a boxa miehleketo na matitwele ya yena, hi timhaka teto.
Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, (xik. Ku hlamusela mafenya, ku titumbuluxela switlhokovetselo na tikhodi ta ririmi).
Sungula xitori lexi nga na masungulo, miri ni mahetelele, lexi tirhisa ririmi ro hlamusela, va nga vuyelerisi na ku sungula ku va va swirho swo fana na kungu na vumunhuhati.
Tirhisa mavulavulelo yo hambana ni maendlelo yo hambana loko va rungula xitori.
Sungula mbhurisano na van'wana.
Siyerisana ku vulavula na van'wana va vutisa leswi faneleke mhaka leyi va yi khomeke.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa 2
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
KU VULAVULA Hoxa xandla etlilasini ni le ku kanerisaneni hi Mudyondzi u kota ku vulavula hi mintlawa, hi: vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku ku siyerisana, va vutisana swivutiso, va karhi va vulavuleni eka tindhawu to hambana-twelana, va xixima timfanelo ta van'wana loko ku hambana. karhi ku tirhisiwa ririmi ra vona.
Nyika xiviko hi ku yimela ntlawa loko wu hetile ku kanela.
Hlamula swivutiso leswi nga ta va swi vutisiwile hi vayingiseri.
Tirhisa ririmi hi ndlela leyinene etindhawini to hambana naswona eka vanhu vo hambana ku:
Inthavhiyuwa munhu lonkulu loyi a nga vaka a endzile, xik. xirho xa vaaka -tiko.
Encenyeta swiyimo swo karhi leswi pfunaka, xik. ku tlangela endlwini, ku endzela ebankini no aka xinghana xintshwa.
Tirhisa ntlakuso wa rito hi tindlela to hambana ku ya hi swiyimo swo hambana.
Yimbelela, ku hlaya switllhokovetselo, ku tlanga, ku encenyeta tinghoma na swinsin'wana swa mincino.
Ku ta ni tinhlokomhaka hi voxe emintlaweni ya vona.
Va cincana hi ku vutisa swivutiso swo kongoma.
Vula swo karhi leswi kombisaka miehleketo ya vona loko ku kaneriwa.
Kombisa ku twisisa timfanelo ta van'wana na matitwele ya vona eka ntirhisano wa ririmi ra vona loko va ri eku kaneleni hi mintlawa na hi tlilasi.
Vikela tlilasi hi ntirho wa ntlawa.
Vutisa swivutiso loko va lava ku hundzisiwa eka swin'wana swa timhaka.
Hlamula swivutiso ni ku seketela tinhlamulo.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsundzuxa kumbe ku sungula mhaka.
Kombisa ku xixima van'wana hi ku tirhisa ririmi leri amukelekaka.
Komisa ntirho wa ntlawa.
Vutisa swivutiso ku twisisa na ku kuma timhaka. A hlamula swivutiso na ku nyika swivangelo.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, xik. ku vumba marito lama nga ni ncino, swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo swo ka swi nga twali na mintlangu ya marito na ya n'wangulano
Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka van'wana.
Tsundzuxa hi timhaka to ololoxa swiphiqo.
Tirhisa ririmi leri faneleke ku ya hi swiyimo swo hambana-hambana.(ku tisola, swirhambo, 0na le ka vanhu vo hambana.) (a inthaviyuwa vanhu, a va encenyeta).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka van'wana.
Inthavhiyuwa vanhu eka swilo swo karhi.
Nyika mbulavulo (ku fana no nyika xiviko eka leswi a va swi endla).
Hi ku seketeriwa ni vuleteri bya vadyondzisi va veka swipimelo swa le tlilasini swa mbiko lowunene.
Burisana hi leswi va faneleke va vika swona na leswi va nga ta swiendlisa xiswona.
Tirhisa swilo swo fana ni swifaniso ku seketela mhaka ya vona.
Tirhisa mandlelo lamanene ya leswaku vayingiseri va va yingisela, xik. ku va languta emahlweni.
Hambanisa matirhisele ya rito (thoni).
A nghenelela eka timhaka hinkwato ta ku vulavurisana, byi ri vuswikoti bya ku hanyisana ni vanhu van'wana.
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa 3
KU HLAYA NI KU LANGUTISAHi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va Tirhisa vuthala bya leswi voniwaka na swifaniso ku hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi vumba tinhlamuselo:
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na kumbetela hi ku languta xifaniso xa le handle xa nyanyuko eka matsalwa. buku leswaku xitori xi vulavula hi yini.
twisisa nhlamuselo ya nongonoko wa swifaniso no rungula xitori hi yona.
hlamula swivutiso swo koma mayelana na swifaniso/switori.
Hlamusela matafula yo olova na swifaniso swa tigirafu leswi nga tsariwa eka swihangalasa-mahungu na le ka swinavetiso, xik. eka tikhalendara, swikomba-nkarhi na tiphositara ta HIV/AIDS na leswo kombisa leswaku thyaka a ri nga halateriwi kun'wana ni kun'wana.
Ku hlaya hi ku encenyeta mahlayelo yo karhi:
Khoma buku hi ndlela leyi faneleke.
Pfula tipheji hi ndlela leyinene.
Languta marito na swifaniso.
Tirhisa swifaniso ku vumba miehleketo.
Ku kuma nhlamuselo ya leswi tsariweke:
Hlaya xitori na mudyondzisi kutani: Va bula hi hungu-nkulu. Vona timhaka hinkwato xik. swimunhuhatwa nkulu, nongonoko wa timhaka, laha swi humelelaka kona. Kombisa ku tsakela kumbe ku sola, va swi seketela.
Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe swifaniso ku kuma tinhlamuselo:
Ku bvumba leswi xitori xi vulavulaka hi swona hi ku languta khavhara ya buku.
Hi ku languta vuxaka lebyi vangiwaka hi swifaniso, swa tinyuziphepha na swinavetiso, mudyondzi a nga:
Hlahluva hungukulu. Humelerisa xivangelo, vahlaleri/vahlayi laha swi nga kumekaka.
Humesa mavonelo eka swifaniso leswikumekaka etibukwini ni le maphepheni.
Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke:
Ku hlaya xitori hi yexe, kumbe a hlaya na mudyondzisi, kutani a: Hlamusela hungunkulu. Paluxa swa nkoka. Xik, Swimunhuhatwa-nkulu, nandzelelano wa timhaka na mbangu. Paluxa ni ku kanela swa mfuwo na nkoka eka xitori.
Kombisa vuxaka bya xivangelo -makumu eka xitori. Xik, Hikokwalaho ka yini swin'wana swi humelela endzeni ka tsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe swifaniso ku kuma Tinhlamuselo:
Hlaya matsalwa ya tigirafu yo fana na swifaniso, mimepe, tigirafu to fulowa na tichati.
Nyika nhlamuselo ni swikongomelo swa swona hi ku vulavula na ku tsala. Tirhisa vutivi bya kona laha swi faneleke, xik. mepe ku kuma tlhelo. Hlela xifaniso ku vona swihlawulekiso swa tidizayini, na ku tshamiseka ka swona.
Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke:
Nyika mavonelo ya yena ehenhla ya xitori kumbe xiphato lexi a xi hlayeke, a kombisa na ku twisisa hi ku hlamula swivutiso leswi khumbaka:
Mhaka-nkulu.
Vuxokoxoko byo fana na byaswimunhuhatwa, ndzandzelelano wa timhaka, mbango, na swa risima swa ndhavuko.
Vuxaka bya xivangelo na xitandhaku. Mahetiselo (xik. xana xitori lexi xi hi dyondzisa yini?)
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
Lemuka maletere na marito, na ku kuma nhlamuselo ya leswi swi tsariweke:
Hlaya swo olova leswi tsariweke hi swikongomelo swo hambana. Xik., mintirho ya vadyondzi ya le titlilasini na swin'wana leswi tsariweke eka tilebulu.
Hlaya mintirho ya vona yo tsariwa na ya vanghanakulobye.
Vutshila byo vona rito na vutshila byo hatla ku twisisa rito hi ku va swi koteka ku vumba marito mantshwa kumbe lama ya nga tolovelangiki. Xik. vutshila lebyi byi katsa vuthala bya leswi voniwaka ku fana na xivumbeko xa rito, patironi ya marito, swifaniso, mimpfumawulo na vuxaka bya letere na mpfumawulo.
Vula leswaku xitori va xi tsakerile kumbe e-e naswona hikokwalaho ka yini?
Hlaya swileriso etlilasini.
Hlaya tsalwa eka xiyimo lexi xi tikakanyana. (tibuku ta switori swa fikixini na leti nga riki ta fikixini, swileriso swo olova na swirhambo, na makhadi yo pfuxela, na tipazili ta marito).
Lemuka ni ku vula tinhlamuselo ta maletere na marito eka swivulwa leswo lehanyana:
Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya matsalwa na ku hlaya hi xipidi.
Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso lowu faneleke.
Tirhisa vutshila bya mimpfumawulo, na vutshila byin'wana no byo hatla ku lemuka na ku twisisa, ko fana na le ka mimpfumawulo, vuthalabya timhaka, na ku bvumba ku va munhu a kota ku vona loko swi ri na nhloko na ncila.
Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva hi ku hlaya nakambe, ku wisa, ku titoloveta rito va nga si ri vulela ehenhla.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
Hlaya swileriso leswi nga na vuxaka na leswi va swi tsakelaka, kun'we na swidingo swa vona evuton'wini.
Hlaya matsalwa yo hambana, yo nonohwa ku hambana,yo fana na fikixini na lama nga riki fikixini, ninongonoko ya leswi nga endzeni ka buku, na switandhaku.
Hlaya tsalwa yexe, na ku tirhisa maqhingha yo hambana ku humesa nhlamuselo:
Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya matsalwa na ku hlaya hi ku twisis.
Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso lowu faneleke, ku hefemula, naku hambanisa mpfumawulo wa le hansi na wa le henhla.
Tirhisa vutshila bya ku lemuka na ku twisisa, ku hlaya matsalwa yo ka ya nga tolovelekanga, Xik. mimpfumawulo, vuthala bya timhaka, na ku bvumba ku va munhu a kota ku vona loko swi ri na nhloko na ncila.
Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva no tilulamisa loko a ri karhi a hlaya. Leswi I swo fana naku hlayisisa,ku ya emahlweni ku hlayiwa, ku gadza, na ku titoloveta ku vula rito munhu a nga si ri vula.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo:
A lemuka na ku thya mavito ya maletere.
A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito yamaletere na mimpfumawulo ya maletere.
A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci, kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi maletere lawa yi nga cinca.
A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik. al-a.
A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo fana ya Mimfumawulo, lama nga ni xitatisi xin'we eku sunguleni. Xik. mama, kama, gama.
Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo
Ku lemuka, leswaku switwari swi nga landzelelana,eka marito yo olova. Xik. muaki.
Lemuka switatisi leswi peletiwaka hi maletere mabirhi, eka marito yo olova. Xik. th, ph,
Lemuka nhlangano wa maletere manharhu kumbe ku tlula.
Lemuka no ntlawahata marito ya phateni ya mimpfumawulo yo fana, eka marito yo tikanyana,ya switatisi swimbirhi eku sunguleni.
Ku hlayela vutivi na ku tiphina
Hlaya tibuku ta swifaniso, na switori swo olova swa yena n'winyi.
Komba ntsakelo wa switori swa mindhavuku ya van'wana.
Sungula ku tirhisa dikixinari ku langutamapeletele na tinhlamuselo ta marito.
Hlaya matsalwa yo hambana, yo fana na timagazini, tikhomiki, na tibuku to ka ti nga ri ta fikixini, ntsena ku tiphina.
Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka 250 na 500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku pika ku fikelela 500 wa marito.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
Ku hlanganisa vutivi bya mimpfumawulo:
Lemuka leswaku xitatisi xin'we xi nga yimeriwa hi maletere manharhu no tlula., swo fana na le ka tlhava, khwela.
Ku hlayela ku tiphina
Hlawula matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, a vula leswaku u tsakela kumbe ku sola yini eka wona.
Hlaya na ku tsakela tibuku ta vatsari van'wana va mindhavuko yin'wana, na vutsari na vuxaka byo hambana-hambana.
Ku hlaya matsalwa ya tinxaka to hambana, swo fana na tikhomiki, timagazini, na tinyuziphepha.
Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka 700 na1500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku pika ku fikelela 1500 wa marito.
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
A endla mindzingeto mayelana na ku tsala:
Tirhisa swo tsala swo fana na tikhirayoni natipensele hi ndlela leyi pfunaka.
Vumba maletere ya alifabete hi vuswikoti.
Titoloveta vutshila byo vumba maletere na bya matsalele (xik. Tipatironi, ku dirowa, ku landzelerisa na ku kopunula marito).
A endla migingiriko leyi rhangelaka ku tsala:
Vula swivulwa swo olova hi ku languta xifaniso
Banerisana na tintangha-kulobye vumbirhi kumbe ntlawa tinhlokomhaka na miehleketo leyi tirhisiwa eku tsaleni.
Endla no tirhisa leswi nga dirowiwa ku kongomisa eka vutsari bya vona.
Mpfapfarhuta na ku pfuxeta
Va ni xiavo eka miehleketo leyi teke na ntlawa eku tsaleni ka xitori (loko swa ha sungula mudyondzisi a nga va yena la tsalaka).
Pfuxeta mpfapfarhuto wa xitori xa ntlawa leswaku xi ta twala no tsakisa.
Tsala ni ku hlayela mpfapfarhuto wa vadyondzi lowu yisiwaka eka mudyondzisi na vadyondzi-kulobye ivi va sungula ku endla mpfuxeto.
Endla matshalatshala yo.
Pfuxeta leswi a swi tsaleke yena n'wini.
Mpfapfarhuta eka xiphephana u nga si tsala:
Tsala mimpfapfarhuto kumbe matsalwa yo koma hi swikongomelo swo hambana.
Minongonoko xik. mintirho-kaya, mintirho ya vhiki.
Matsalwa lamo olova yo hlamusela ku titwa ka munhu, xik. tikhadi to khensa na mapapila.
Matsalwa yo olova yatimhaka to karhi, xik tsalwa leri kombisaka timhaka ta maswekelo.
Switori swo olova na ndzungulo wa leswi khumbaka timhaka leti nga tshama ti va humelela.
Xitlhokovetselo na tinsimu.
Tsala nhlokomhaka leyi kombisaka vundzeni.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa maqhinga/marhengu yo lulamisela ya ku tsala ku sungula ku tsala:
Tirhisa marhengu yo lulamisela ku sungula ku tsala leswaku va hlengeleta timhaka na ku hlawula tinhlokomhaka, xik. ku nyika timhaka handle ko ti hlela (brainstorming), ku tsala ko ka ku nga kongomisiwanga eka nchumu (free-writing), ku burisana ni vanghana, swifaniso, nasw. nasw.
Sungula ku kunguhata ku tsala ka vona.
Mpfampfarhuta hi swikongomelo swo hambana
Hlawula muxaka wa tsalwa wu nga ta fanela xikongomelo na vayingiseri, xik. tsala timhaka ta matitwele eka dayari, papila ro khensa nyiko leyi humaka eka xaka, nasw. nasw.
Tsala matsalwa yo koma yo vulavula hi swilo swo hambana-hambana, xik. tsala 1 kumbe 2 wa tindzimana ta switori, minhlahluvo ya tibuku yo olova, nongonoko wa swilaveko, mapapila, mbhurisano, swileriso, nasw. nasw.
Tsala nhloko-mhaka leyi faneleke mhaka yo karhi.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
A tsala leswaku van'wana va ta twisisa, hi ku tirhisa matsalele ya ntolovelo:
Tirhisa maletere ku vumba rito rin'we-rin'we na swivulwa swo koma.
Siya swivandla swo pfuleka exikarhi ka marito.
Tsala ku suka eximatsini ku ya xineneni, na ku suka ehenhla ku ya ehansi.
Tirhisa matsalelo laha marito ya kona ya ngalangutana ku nga rito leri tsariweke na lerivulavuriwaka.
Hambanisa exikarhi ka maletere na tinomboro.
Tirhisa tifureme ta matsalelo leswaku va ta sungula ku tsala swivulwa swa vona vini.
Sungula ku tirhisa mahikahatelo ya masungulo, xik. maletere lamakulu na tihiko.
Sungula ku vumba ntivo-marito ni ku sungula ku peleta marito leswaku ya ta hlayiwa no twisisiwa hi van'wana:
Tsala marito lama yimeleke vanhu, ndhawu na swilo leswi tolovelekeke.
Peleta marito lama tolovelekeke hi ndlela leyi faneleke.
Pfuxeta ku tsala:
kanela vutsari bya wena na bya van'wana ku kuma no nyika vuyelo.
endla matshalatshala yo lulamisa ntirho wa vona vini ku susa no engetela marito ku, nyika nhlamuselo, kamba ni ku lulamisa swihoxo na mahikahatele.
pfuxeta ntirho hi voxe loko va ta va vaburisanile ni van'wana.
Ku kandziyisa matsalwa ya vona:
Avelana ntirho na van'wana hi ku hlayela ehenhla.
Hayeka ntirho lowu tsariweke etlilasinileswaku wu voniwa hi mani na mani.
Tiakela ntivo-marito no sungula ku peleta marito leswaku ya ta hlayeka no twisiseka eka van'wana:
Ringeta marito lawa ya kumiweke eka mingingiriko ya ririmi mayelana ni leswi va swi tokoteke, xik, xitori, ku hlaya, swihangalasa -mahungu na leswi va swi vulavulaka ni tintangha na hi ntlawa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Pfuxeta matsalele ya yena:
Burisana hi vutsari bya vona vinyi na bya van'wana ku amukela vuyelo.
Hlela ntirho ku sula kumbe ku engetelela marito leswaku nhlamuselo yi va erivaleni, rhekhoda swivulwa kambela na ku lulamisa mapeletele na mahikahatele.
Lulamisa ntirho wa vona loko va kume leswi van'wana va vulaka swona hi wona.
Endla ntirho wu tiveka hi ku wu veka erivaleni:
Hlayela ntirho ehenhla loko van'wana va yingiserile.
Kombisa ntirho hi ku wu phetisa lomu wu nga ta voniwa etlilasini.
Burisana hi ku tsalelana, xik. Papila, swileriso, mahungu, nasw. nasw.
Tsala tibuku ni switlhokovetselo swa vona vinyi.
Ka ntivo-marito na mapeletele lamanene
Tirhisa marito yo hambana-hambana hi ndlela ya vona vinyi, va engetela marito eku hlameseleni ka vona leswaku mhaka yi twisiseka.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Ringeta ku peleta mimpfumawulo ya marito lama nga tolovelangiki hi ku twarisa (tirhisa vutivi lebyi va taka na byona hi le kaya).
Tivumbela tidikixinari.
Tirhisa hinkwaswo leswi nga tsariwa, xik. ku nga va tichati, swikoweto na tidikixinari.
Tsala hi swikongomelo swo hambana:
endla nongonoko wa swilo swo fana na leswi u nga lulamiselaka ku swi xava, ku swi tirha nasw. nasw.
Tsala tilebulu kumbe tikhepuxini ta leswi nga dirowiwa.
Hundzisa marito lawa ya fambelanaka na leswi va swi tokoteke ivi va swi tsala.
Peleta marito lawa ya tolovelekeke hi ndlela leyinene.
Engetela matirhisele lamanene ya mafana peletwa (xik. Matimba/matimba):
Ringeta ku peleta marito lawa ya ngatolovekangaki; mimpfumawulo ya yona.
Tiendlela dikixinari.
Tirhisa dikixinari leyi ku kamba mapeletele na tinhlamuselo ta marito.
Tsala leswaku van'wana va kota ku twisisa hi ku tirhisa swivumbeko leswi faneleke swa vuvulavuri ni matsalelo ya ntolovelo:
Tsala hi munhu wo sungula, wavumbirhi ni wa vunharhu.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa marito lama humaka eka switori, matsalwa yo hambana-hambana, swihaxa mahungu swo hambana-hambana, misavu, ku burisana ni vadyondzikuloni, nasw.nasw.
Tirhisa marito lama va ma kumeke ekamatsalwa ku tsala.
Aka bangi ya ya marito hi ku tisungulelaxihlamusela marito xa vona.
Tirhisa xihlamusela-marito ku kuma tinhlamuselo ta marito na mapeletele ya wona.
Tirhisa vutivi bya tipatironi ta ririmi ni milawu ya mapeletele leyi va yi tivaka ku peleta marito lamantshwa.
Tirhisa mpfangano wa maletere ku vumba marito handle ko endla swihoxo, xik. Pfumala, ndzhaka.
Tirhisa ririmi leri tikisiweke ku hlamusela mhaka.
Tirhisa swiphemu na swihluvi swa mbulavulo ni matsalelo lamanene:
Tsala hi ku tirhisa munhu wo rhanga ni wa vunharhu.
Tirhisa xitwananisi lexi yelanaka nanhlokomhakaya xona.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
tivumbela matsalwa yo olova tani hi tikhadi to navelela masiku yo beburiwa.
tirhisa tipensele na tikhirayoni hi ku hetiseka.
vumba marito ya tialfabete hi ku hetiseka.
Titoloveta matsalele ya tialfabete ni ku tirhisa vutshila bya matsalele. Xik. tipatironi, ku dirowa, ku landzelerisa no kopunula marito.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na
Tirhisa risivi ro yelana na riviti ra kona.riendli eswivulweni hi mfanelo.
Tirhisa nkarhi wa riendli lowu faneleke.
Tirhisa nkarhi wun'we wa riendli eku tsaleni
Tirhisa xivulwa -n'we xo katsana na xo
Tirhisa matsalelo lamanene lama seketelaka pfilungana.
tinxaka to hambana ta swivulwa na
Sungula ku vumba ndzimana hi swivulwa. swivumbeko swa kona. Xik, switlhokovetselo
Hikahata hi mfanelo hi ku tirhisa maletere na leswi nga tsariwa eka khadi. lamakulu lomu swi faneleke, hefemulo, hiko,
Tirhisa mahikahatelo yo fana na maletere rihlamari, nasw.nasw.
lamakulu eku sunguleni ka swivulwa ni ku
Tirhisa matsalwa man'wana tani hi xik. Xo tsala tihiko emakumu. tsala ya vona.
Ringeta tinxaka hinkwato ta mafunghele. Xik,
Tirhisa ndlela yo tsheketa kumbe yo hlamusela mimfugho yo fana na swivutiso (?), xihlamalo
Tirhisa matsalwa ya timhaka ta ntiyiso, xik. nasw. nasw. Buku yo maswekele.
hlanganisa swivulwa swo olova hi ku tirhisa mahlanganisi.
Tirhisa matsalelo yo tsala xitsalwana xandzungulo. Xik. Khale ka khaleni.
Tirhisa matsalelo lama nyikaka timhaka ta ntiyiso.
Tirhisa matsalelo lama yaka ya vonaka no hlayeka: Tsala swi hlayeka :
Tirhisa switirho swo tsala hi ndlela leyi
Tsala hi ku olova na hi ku hatlisa hikuva va pfunaka. titolovetile ku tsala minkarhi hinkwayo
Vumba maletere hi ku olova na hi matsalele
Tsala hi vuswikoti va tlhela va heta leswi va lama vonakaka hikwalaho ka ku hamba va swi tsalaka hi nkarhi titoloveta.
Tsala hi ndlela yo olova na hi rivilo.
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa 5
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela Swipimelo swo kambela:
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Kombisa ku hluvuka ka vutivi bya vona bya tikhonsepte to kombisa ntalo wa swilo, sayizi, xivumbeko, tlhelo (direction), rivilo, nkarhi, malembe na nandzelelano wa swilo, hi ku:
Tirhisa ntivo-marito lama faneleke yo fana na marito-fularha xik. tshama yima, lonkulu lontsongo, xinene ximatsi.
Endla mintirho/ku tlanga mintlangu leyi akeriweke ehenhla ka tikhonsepte leti, xik. Chela swirhendzewutana hinkwaswo swa xitshopana eka ndhawu yin'we:
Twisisa ni ku tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta swiyenge leswin'wana swo hambana swo dyondza leswi faneleke ntangha wa vona, leswi nga ta va lulamisela ku ya eka ntangha wun'wana lowu landzelaka, xik. eka tinhlayo: n'we-xa-nharhu, hafu nasw.nasw.
Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela ya kahle yo tirhisa miehleketo, ku kuma xivangelo na makumu xik. Magezi u hlantile hikuva a a dyile swakudya swo tala.
Vutisa swivutiso no lava tinhlamuselo ta kona, xik. Hikokwalaho ka yini? Yini? Mani, Njhani, Kwihi, Rini?
Hlamusela leswaku swilo hikokwalaho ka yini swi endliwile naswona swi va swi endliwa njhani?
Tirhisa marhengu yo olova ku kuma no rhekhoda timhaka Xik. ku lavisisa leswaku i tindzimi tingani ti vulavuriwaka eka ntlawa wuntsongo wa vanhu.
Twisisa no tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta Swiyenge swo dyondza leswin'wana leswi faneleke eka ntagha lowu ku lulamisela lowu landzelaka.
Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela leyi nga ta twisiseka ni ku kombisa xivangelo na makumu ya swona. Xik, Mbyana yi file hikuva yi dye chefu leyi a yi halatiwile.
Vutisa swivutiso, secha tihlamulo (Hikokwalaho ka yini; xana; njhani; kwihi na rini?)
Tirhisa man'wana maendlelo ku ololoxa swiphiqo, xik. Loko ho tirhisa ntambu leyi ku yi thumanisa na liya a swi nge he laveki leswaku hi tsimbelela yin'wana.
Kombisa ku fana/hambana hi ku tirhisa ririmi leri faneleke, xik, ku fana na, swange, yelana na, leswi hambanaka sweswo-sweswo.
Nyika tinhlamuselo na switshunxo.
Landzerisa swilo hi ndlela leyinene, xik. Longoloxa tinomboro ku suka ehenhla, ku ya ehansi; vula leswaku hi swihi swi taka ro sungula eka xitori.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tirhisa ririmi ku hlamusela leswi humeleleke ni xivangelo xa kona.
Twisisa ni ku tirhisa swiphemu swa tikhonsepte ta ririmi swa swiyenge swo dyondza leswi faneleke eka ntlawa lowu.
Vutisa swivutiso ku kota ku twisisa.
Kombisa ku tirhisa swianakanyiwa hi ku tirhisa maendli yo komba ku navela, ku ehleketelela na minkumbetelpo, xik. ndzi navela onge..., ndzi ehlekete leswaku..., ndzi tshemba leswaku...
Boxa tindlela tin'wana leti va ti ehleketaka loko va ololoxa timhaka, xik. ndzi nga endla ..., ndzi nga ringeta ku ..., hikokwalo ka yini hi nga endli...
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Veketela timhaka hi ndlela yo olova ya girafu, xik. chati, ndzhati wo komba nkarhi.
Tsavula ntsena leswi hlawuriweke eka tsalwa, xik. Eka Nyumeresi ku ta tekiwa ntsena leswo olova.
Humelerisa ku hambana na ku fanana hi ku tirhisa ririmi leri faneleke. Xik. ku fana na, tanihi, swange.
Nyika tinhlamuselo na swintshunxo, xik. Ndzi halatile byalwa hikuva a byi bava. Nkarhi lowu taka ndzi ta tsakela byo tsokombela.
Komba swiyenge swa nchumu hinkwawo, xik. Swirho swa munhu, swiyenge swa murhi. Tshunxa swiphiqo swa xiphazamiso xa marito kumbe xa swifaniso. Tiva ni ku tirhisa swikombo (icons) ku fikelela kumbe ku tirhisa timhaka.
Bula hi tinxaka ta matsalwa lama ku tshahiweke eka wona, xik. Lawa ya tshembisaka (non-fiction) ni lawa ya nga tshembiseki (fiction), magazini, tinyuziphepha, tiphositara, tiphamfulete nasw.nasw.
Kombisa vutivi lebyi kuluka bya tikhonsepte leti kombaka ntalo, sayisi, xivumbeko, tlhelo, muhlovo, rivilo, nkarhi na nadzelelano hi ku:
Tirhisa ntivo-marito lama faneleke.
Tirha ntirho lowu akeriweke ehenhla ka vutivi lebyi, xik. Dirowa mepe lowu kombisaka rivala ro tlangela hi ku tirhisa tiyinhla-nharhu ku yimela mirhi, swikwere ku yimela switulu, nasw.nasw.
Hlawula hungu ro karhi eka tsalwa ivi u ri hlela. Xik, Leswi kumiweke eka ndzavisiso.
Avanyisa/hambanisa swilo, xik. swiphemu swa xiluva, switirho nasw. nasw.
Pimanisa swilo, xik. ku nga ha va ku kombisa ku leha kumbe ku koma ka swilo endzhaku ko swi pima.
Tiva no lemuka swikombo ku fikelela no tirhisa timhaka.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Endla ndzavisiso wo olova:
Vutisa swivutiso leswi swi endlaka leswaku va hlamusela mhaka ni ku kuma timhaka leti va ti lavaka, xik. ndzi lava ku tiva yini? ndzi lava ku endla yini xana? Hi nga swi kuma kwihi xana?
Kuma ni ku kombisa xivindzi xa mhaka, xik. tibuku, muaka tiko.
Kunguhata maendlelo ya ntirho, no nyikana mintirho leyi va faneleke ku va ni vutihlamuleri eka yona, xik. ku fanele ku endliwa yini, hi vamani?
Tirhisa tindlela to olova ku kuma timhaka Vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka. Inthavhiyu na mbalango. Endla vulavisisi bya le layiburari hi ku pfunetiwa hi mudyondzisi kumbe mudyondzi lonkulwanyana.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa 5
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Tirhisa vutivi bya matsalwayo hambana ku hlawula leswi fambelanakana mhaka leyi u yi lavaka, tlhela u nyika swivangelo swo va u hlawule matsalwa yo karhi.
Tirhisa magoza yo olova ku hlengeleta no rhekhoda timhaka. Xik, Ithavhiyu, mbalango (survey) na ku lava swo karhi elayiburari hi ku pfuniwa hi lonkulu.
Lulamisa hungu hi ndlela yo olova ya tigirafu.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito:
Avanyisa marito lama vulavuriwaka ya mapeletwana-nyingi, ku humesa mapeletwana.
Tirhisa mimpfumawulo ku hlaya no peleta marito.
Tirha na marito:
Tiva laha rito leri tsariweke ri sungulaka, no hetelela kona, na ku siya swivandla exikarhi ka marito
Peleta marito man'wana yo toloveleka hi mfanelo.
Vumba vunyingi bya marito yo toloveleka.
Lemuka na ku tirhisa swirhangi.
Lemuka ntsongahato.
Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito ra munhu xik. Tivani.
Tirha na swivulwa:
Tsala swivulwa swo olova, xik. Vukosi wa dya.
Hikahata-letere lerikulu eku sunguleni ka xivulwa, na hiko emakumu.
Tirhisa maviti, na vundhawu hi mfanelo.
Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza na lowu taka hi mfanelo.
Xakahata mimpfumawulo, na maletere na marito:
Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo ka ya nga ri ya ntolovelo.
Tirha na marito:
Lemuka na ku tirhisa swirhangi na swilandzi swo tala.
Tirhisa ntsongahato.
Peleta marito yo toloveleka hi mfanelo.
Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito ra munhu xik. Tivani.
Tirhisa dikixinari ku languta mapeletele.
Lemuka vamavizweni na marito fulara mangari mangani.
Tirha na swivulwa:
Hlanganisa swivulwa swimbirhi swo olova hi ku tirhisa mahlanganisi yo fana na kutani. xik. n'wana u halatile masi kutani ya halaka.
Tirhisa nandzulo hi mfanelo. Manana wasweka/manana a nga sweki.
Tirhisa maviti, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo.
Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza wa sweswi, na lowu taka hi mfanelo.
Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana (swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo hlamala.)
Fungha hi mfanelo. (xivutiso, khoma, ku hambanisa leswi longoloxiwaka, maletere lamakulu eka mavita-vito).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito:
Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo tika swinene.
Tirha na marito:
Tirhisa milawu ya mapeletele yi nga ri yingani, ku peleta hi mfanelo;
Languta eka tisoso to hambana ku lulamisa mapeletele;
Swirhangi na swilandzi ku aka marito;
Lemuka na ku tirhisa vamavizweni na marito fulara yo talanyana;
Tirha na swivulwa:
Lemuka nhlokomhaka,riendli na xiendliwa exivulweni.
Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na swa xiendliwa hi mfanelo.
Tirhisa mahlanganisi lama ya kombaka xivangelo, ku fana na: u fambile hikuva u vitaniwile.
Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo.
Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana (swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo lerisa.).
Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo
Fungha hi mfanelo. (marito yo fana na xivutiso, khoma, ku hambanisa leswi longoloxiwaka, maletere lamakulu eka mavita-vito).
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,marito na vuvulavuri.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirha na switsariwa:
Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa marito yo fana na sweswi, khale.
Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito yo fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu.
Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela).
Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo karhi.
Ndlandlamuxa vutivi ya yena hi swa ririmi:
Xik. A lemuka ku hambana ka ririmi leri tirhisiwaka eklilasini, loko ku hlayiwa mahungu, loko a tlanga na vanghana va yena sw.sw. A lavisisa leswaku hikokwalaho ka yini ku tirhisiwa ririmi ro hambana eka swiyimo swo hambana
Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka:
xik. 'swivulwa', 'letere lerikulu,' hiko', dikixinari'.
Tirha na switsariwa:
Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa marito yo fana na sweswi, khale.
Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito yo fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu.
Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
irhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa).
Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo karhi.
Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka hlawula van'hwanyana na vafana, yo fana na tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi.
Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka marito yo fana na. Riviti, xirhangi, rihlawuri, riendli, riengeteri, khoma, mfungho wa xivutiso, ndzimana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirha na switsariwa:
Tirhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa).
Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
Xik. Kambisisa ndlela leyi eklasini va tirhisisaka xiswona ririmi ro ka ri nga ri ra ximfumo. Va vulavula na vamani, xivangelo ku ri yini.
Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka hlawula van 'hwanyana na vafana, yo fana na tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi.
Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka marito yo fana na. Nhlokomhaka,riendli, xiendliwa, xitatimende, xileriso, mahlanganisi, swifananisi, vamavizweni, marito-fularha, na mfungho wo hlamala.
Manghenelo
Eka Xiyimo xa le Xikarhi, vadyondzi se va nghena eka malembe ya kondlo a ndzi dyi. A va tshamiseki, va tele tinghitsi, va kuceteriwa hi swiendlo swa van'wana naswona a va titshembi. Va tixiya ngopfu na ku tlhela va lava ku tiva leswaku hi vona vamani naswona va lava ku va vamani. Timhaka leti fambelanaka na vuvona ti ya ti va ta nkoka swinene, hikwalaho swa laveka ku tshama hi ri karhi hi tsundzuka vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka ririmi na vutitivi eka tiko ra hina ra tindzimi tinyingi na mimfumo minyingi. Swin'wana swa swihlawulekisi swa vadyondzi eka Xiyimo lexi hi leswaku:
Va nyanyukisiwa hi ndlela leyi swiendlo swa vona swi khumbisaka swona vadyondzi-kulobye.
Va sungula ku anakanya hi swilaveko, ku navela na miehleketo ya van'wana.
Va sungula ku tirhisana ni ntlawa ku hetisa ntirho wo karhi hi ku olova.
Va sungula ku tiphina hi ku tirha ntirho lowu tlhontlhaka miehleketo va ri voxe.
Va kombisa ku navela ku teka vutihlamuleri bya ku dyondza ka vona.
Va sungula ku endla swilo hi xikongomelo na hi ku teka ndlela kumbe vonelo ro karhi ra maendlelo.
Va ya emahlweni ni ku antswisa vuswikoti byo kuma, va rhekhoda ni ku tirhisa timhaka leti va ti kumeke.
Va yisa emahlweni vuswikoti bya ku lavisisa, ku pimanisa ni ku kambela timhaka hi vuxoperi.
Xipakaniso
Eka Xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa na ku kurisa vuswikoti bya vona bya litheresi, na ku aka vutitshembi na nkala-nkanakano loko va tirhisa ririmi ro vulavula kunene. Ntirho wa ku nghenelana ka kharikhulamu wu ta va xiphemu xa nkoka xa migingiriko yo dyondza.
Tinxaka to anamanyana ta matsalwa
Vadyondzi va ta tirhisa tinxaka to anamanyana ta matsalwa ku tlula ta le ka Xiyimo xa Masungulo. Ririmi na leswi dyondzisiwaka eka matsalwa swi ta va swi lehilenyana na ku bohananyana ku tlula swa le ka Xiyimo xa Masungulo. Swi ta tivanisa vadyondzi ni swihlayahlaya swa nomo na swo tsariwa, na le ka timhaka ta nkoka ta swa mahanyelo ya vanhu na swa mbangu.
Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke
Ku pfuneta ku simeka Swipimelo swo Kambela, mbuyelo wun'wana ni wun'wana wu na vuswikoti byo hambana lebyi wu pakaniseke eka byona (ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku langutisa, ku tsala, ku ehleketa na ku ehleketisisa).
Hambi swi ri tano, eka minongonoko yo dyondza leswi hinkwaswo swi fanele swi tirhisiwa laha ku nga pfanganisiwa migingiriko yo dyondza leyi twalaka leyi nga na swikongomelo leswi nga hambukiki.
Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana
Vundzeni lebyi faneleke byi fanele byi tsavuriwa eka timhaka to hambana-hambana ku ya hi swilaveko swa mudyondzi un'wana ni un'wana na le ka timhaka to anama ta swa mahanyele ya vanhu.Byi fanele byi ringeta ku katsa na leswi khumbaka rixaka hinkwaro swo fana na HIV/AIDS na vugevenga. A swi fanelangi swi tekiwa ntsena tani hi vundzeni bya matsalwa, kambe tani hi xiphemu xa ku dyondza. Hi ndlela leyi, u nga swi kota ku funungulela vadyondzi matirhisele ya ririmi lama khorwisaka ni ku endla leswaku va kota ku kurisa vuswikoti bya vona, xik:
Ku lemuka mavulavulele ya matlilapisi.
Ku dyondza leswi matsalwa ya kuceterisaka xiswona vahlayi ku va ni mavonele yo karhi ya swilo.
Ku kanetana ni matirhisele yo tano ya ririmi.
Hi ku landza maendlele lama vadyondzi na vadyondzisi va ta:
Fikelela Mimbuyelo leya 12 yo angarhela na yo hluvukisa, no
Tilulamisela migingiriko leyo bohananyana na Swipimelo swo kambela leswo tika swa Xiyimo xa le Henhla.
MIMBUYELO YA DYONDZO
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Vuswikoti bya vadyondzi bya ku yingisela byi tengisiwile eka Xiyimo xo Rhanga ku aka vuswikoti lebyi leswaku va ta kota ku yingisela matsalwa yo vulavula lama ya xiyimo xa le henhla (ya ximfumo na ya xinghana) eka tindhawu to hambana-hambana.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana.
Loko vadyondzi va ri karhi va kula, matshamelo ya swilo ya ya ya engetela ntlhontlho ya tlhela ya koxa vutitshembi byo engeteleka na ku vuyerisa eku vulavuleni. Va ta ya emahlweni ni ku hluvukisa vuswikoti bya vona byo vulavurisana va tlhela va hatla ku lemuka ku hambana ka mimfuwo, va dyondza ni ku vona nkoka wa tindzimi tinyingi.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlaya matsalwa ya fikixini na ya swa ntiyiso, ya laha Afrika-Dzonga ni ya matiko ya le handle swi na nkoka eka ku kurisa mudyondzi emoyeni, eka nhluvukiso wa ririmi, eka litheresi, eka ku twisisa swa risima, na ku tiphina.
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Vadyondzi va yisa emahlweni ku aka vuswikoti byo tsalela swikongomelo swo hambana-hambana ni vahlayi vo hambana-hambana. Va sungula ku aka ni ku longoloxa miehleketo hi ndlela leyi faneleke timhaka matsalwa ya ta ntiyiso na to tumbuluxa hi ku landzelela magoza ya matsalele.
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Vuswikoti byo ehleketa lebyi hluvukisiweke, na litheresi ya timhaka swi na nkoka eka ntirho wo angarhela kharikhulamu na le ka ku humelela ka swa tidyondzo. Swi fanele ku dyondzisiwa hi ndlela yo pfanganisa laha ku tirhisiwaka migingiriko yo tshunxa swiphiqo leyi nga ni xikongomelo lexi nga erivaleni ni ku va xa nkoka eka xikongomelo xa dyondzo. Eka Swiyenge leswi swi landzelaka Swipimelo swo Kambela mbuyelo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa hi gireyidi hi gireyidi. Hi tlhela hi nyika swikombiso swa matsalwa lama nga tirhisiwaka ku pfanganisa ku dyondza ririmi.
Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na dyondzo ya ntivo-ririmi, ku tumbuluxa na ku nyika vonelo eka matsalwa.
Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matirhele ya ririmi (ku tirhisa ka ririmi ka siku na isku) Xikombiso,va ta dyondza no tirhisa marito yo fana na mpfumawulo, peletwana, rito, xivulwa, hiko. Leswi swi ta va endla va kota ku vulavurisana na ku ehleketa hi swilo leswi, na leswaku marito ya peletisiwa ku yini, swivulwa swo koma swi vumbisiwa ku yini, hambi ya ri mahikele.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekka
SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA
Giredi ya 4
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Mbulavurisano
Swipichi
Switlhokovetselo
Switori (xik. swa swihari, swa matimu)
Marungula
Misavu, switekatekisano
Swiviko swa maxele
Inthavhiyu
Mbhurisano
Dokhumenthari
Switiviso swa vutleketli
Tinsimu
Swintlangwani swa marito
Swileriso (xik. magoza yo tlanga ntlangu wo karhi)
Yo tsariwa:
Switlhokovetselo
Switori
Swiviko (swa sayense, maxelo, tinghozi, mintlangu)
Mitsheketo (ya swihari, ya matimu)
Magoza yo endla swo karhi (xik. ku sweka, ku byala)
Ku layeta ndlela
Mapapila
Tiposikhadi/Tiposikarata
Tidayari
Minxaxamelo
Tibuku leti tirhisiwaka tani hi swihlovo (xik. swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
Giredi ya 5
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Swipichi
Switlhokovetselo (swa ndhavuko, swithopo)
Mitsheketo (ya swihari, ya swa ntumbuluko, ya swikholwakholwani, ya matimu)
Swileriso
Ku layeta ndlela
Mahungu
Mbuyelo wa swa mintlangu
Xiviko xa maxele
Ku kanetana
Mbulavulo hi swo karhi
Mbhurisano
Njhekanjhekisano
Switiviso
Mintlangu
Misavu
Yo tsariwa:
Switori (xik. mitsheketo yo hambana-hambana)
Switsalwana (xik. xo kanela)
Mapapila
Misavu
Nhlahluvo wa tibuku
Tidayari
Tijenali
Tiphositara (xik. leti nyikaka mahungu ya swa mbangu/swilo swa mahanyele lamanene)
Maendlelo ya swilo (xik. swileriso, maswekelo)
Swiviko
Tibuku ta swihlovo (Swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
Giredi ya 4
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa mahungunyingi:
Swintlangwana swa vana swa le ka T
Tikhomiki
Tiphositara (xik. to navetisa xinkhubyana xa le xikolweni)
Tidokhumenthari
Tikhathuni
Swifaniso swo endliwa hi ku thumelela maphepha (Collages)
Tikhadi to pfuxela
Mepe wa miehleketo
Tichati (xik. ya nandzeleriso)
Giredi ya 5
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa-mahungunyingi:
Mintlangu ya le ka T
Tifilimi
Tiphositara
Swiphemu swa mahungu ya nyuziphepha
Tikhathuni
Giredi ya 6
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Mburisano
Tinhlengeletano
Minjhekanjhekisano
Switori
Mintlangu (xik. ntlangu -ndhikido)
Mbhurisano wa le ka rhadiyo
Mahungu
Swileriso
Tinhlamuselo
Switlhokovetselo (xik. swa ndhavuko)
Ku vulavurisana
Yo tsariwa:
Tifilimi
Matsalwa-vutomi
Switori swa matimu
Switlhokovetselo
Swinavetiso
Tidokhumethari
Swiphemu swa mahungu (xik. swa nyuziphepha, swa magazini)
Swiviko (xik. swa vukhamba, swa tinghozi)
Tibuku ta swihlovo (swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
Giredi ya 6
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa-mahungunyingi:
Tifilimi
Tidokhumenthari
Tikhathuni
Tikhomiki
Swintlangwani swa le ka TV (xik. ntlangu-ndhikido)
Tiphositara
Tigirafu
Matafula
Tichati
Mimepe ya miehleketo
Tikhadi to rungula
Tiphositara
Swinavetiso
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa
KU YINGISELA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, a faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hlamula hi ndlela leyi Faneleke. (Xik. mintsheketo)
hambana-hambana.
Kanela mongo kumbe vuxokoxoko bya matsalwa, a swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya yena.
Kanela mongo wa matirhisele ya marito, swivulwa, na ririmi ra swikoweto, loko munhu a vulavula. Va titwa njhani loko munhu a heta ku vulavula. U vule yini lexi endlaka leswaku u titwa hi ndlela yaleyo?
Kanela ku cinca ka thoni na marito lama ya hlawuriweke swi cinca ku ya hi vayingiseri na swikongomelo.
Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, swa nomo, swo fana na switori, mafenya, na switekatekana, na mintlangu yo koma, a hlamula hi mfanelo.
Kanela mongo na mikongomelo ya matsalwa swa nomo, a swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya siku na siku.
A lemuka swihlawulekisoswa matsalwa swa nomo (xivumbeko, ririmithoni, rhejistara sw.sw) ku swi endla swi fanela eka swikongomelo na vayingiseri vo hambana.
Bula hi ku va ririmi ri tirhisiwa njhani ku tumbuluxa matitwelo yo karhi.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vulavula hi mpfumawulo na swifaniso swa marito eka ririmi, na nkucetelo wa swona eka muyingiseri.
Yingisela mahungu eka matsalwa swo hambana swo fana na xiviko xa maxelo, switiviso exikolweni, tiinthaviyu, sw.sw. A tsundzuka mahungu-nkulu kumbe vuxokoxoko byo karhi, a va a hlamula hi mfanelo.
A teka swileriso na ku landzelela swiletelo.
Yingisela a ri karhi a hoax xandla loko ku buriwa na ku kanela, a komba ku xixima ku titwa ka van'wana, na ku tsakela miehleketo ya van'wana.
Kanela ta ku hanyisana ka vanhu, vumunhu, swa ndhavuko, na leswi ehleketeriwaka, eka matsalwa. (xik Xana mindyangu hinkwayo yi na manna na tatana na vana? Xana ku ni tinxaka tin'wana ta mindyangu.)
Va yingisela tinxaka to hambana ta matsalwa swo ka swi nga ri swa ximfumo (swiletelo, swileriso, mimbulavulo, tixowu to vulavula ta le ka rhadiyo, thelevhixini, na tidokhumenthari) U fungha timhaka-nkulu a tirhisa vutivi hi mfanelo.
Yingisela a ri karhi a hoxa xiandla, a tekela enhlokweni mavonelo ya vanhu van'wana, a hlamula hi ntwelo loko van'wana va vula miehleketo na switsundzuxo swa vona.
Kanela ta ku hanyisana/vuxaka bya vanhu, mahanyelo ya vona, mavonele ya vona ya swilo, ni maehleketelele ya vona (xik. Xana dyondzo ya xitori ya fanela swiyimo hinkwaswo? I swiyimo swihi swi nga katsiwangiki eka xitori lexi).
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambana-hambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana:
Tirhisa ririmi hi ku olova, ku vulavula ni van'wana, eka ku vulavula ka masiku hinwawo;
Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. ku hlamusela xitori, ku phata, na ku encenyeta xiyimo xo karhi);
Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika mavonele eka tinhlokomhaka leti a ti tivaka hi ku landza swiendleko leswi n'wi humeleleke;
Tsundzuka na ku hlamusela nongonoko waswiendlo kumbe timhaka;
Lerisa ndlela kumbe ku nyika swileriso;
Vutisa ni ku hlamula swivutiso;
Burisana ni ku fananisa miehleketo ya yena n'wini ni ya van'wana;
Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela,miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambana-hambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo tlhontlhanyana:
Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku vulavula ni van'wana, (xik. ku ndhundhuzela ku tikarhata ka van'wana, ku hambana hi miehleketo na un'wana);
Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. ku boxa miehleketo na ku titwa ka yena, a tlanga xintlangwana);
Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika mavonele eka tinhlokomhaka leti a nga ti tiviki ngopfu, hi ku tirhisa ku kumbetela no hayiposisi;
Hlamusela timhaka,na ku vuyisela mahungu endhaku, a lerisa ndlela swi twala;
Vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo, laha tinhlamulo ti nga vonakeki kahle, a tlhela a hlamula hi ku ehleketisisa;
Boxa na ku seketeka miehleketo ya yena;
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambana-hambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo tlhontlhanyana:
Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku burisana ni van'wana hi mintokoto na ku titwa ka yena, (xik. a vulavula hi switwi na leswi a navelaka ku swi fikelela);
Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. switlhokovetselo, leswi a titwisaka xiswona hi vuyimbeleri);
Avelana miehleketo ni van'wana, hi tinhlokomhaka leti tlhontlhaka miehleketo hi ndlela leyi kombisaka mavumbelo lamanene;
Vutisa na ku hlamula swivutiso leswitlhontlhaka miehleketo;
Vumba timhaka-nkulu ta ntiyiso, na mbhurisano wa kahle ku seketela mhaka ya yena;
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni van'wana, leswku a koya ku tirha entlaweni:
Ku nyiketana;
Ku tshama eka hungu leri a nga ka rona;
Ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka;
Ku endla leswaku mburisano wu ya emahlweni;
Ku hlamula hi ndlela leyi faneleke mayelana na miehleketo ya van'wana, hi ku xixima ni ku titsongahata;
Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela;
Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke;
Ku komba ku xixima van'wana entlaweni;
Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, mayimelo, xikalu xa rito na ku twala ka rona,
Languta vayingiseri, na ku hunguta ku mbalambasa
Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke, na mbonakalo lowunene wa xikandza,
Vulavulela ehenhla hi ndlela yo ringanela,a hefemula laha swi faneleke, a vulavula hi rivilo leri pimiweke.
Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni van'wana, leswaku a kota ku tirha entlaweni:
Ku nyiketana, ku tshama eka hungu leri a nga ka rona, ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka, ku endla leswaku mburisano wu ya emahlweni. ku hlamula hi ndlela leyi faneleke mayelana na miehleketo ya van'wana, hi ku xixima ni ku titsongahata;
Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela;
Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke;
Ku komba ku ehleketela van'wana mayelana na timfanelo ta vona na matitwiweloya vona loko va tirha hi ntlawa.
Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, na vuswikoti bya ku andlala mhaka:
Famba-fambisa mahlo leswaku a vonavayingiseri hinkwavo;
Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke, na mbonakalo lowunene wa xikandza;
Ringanisa mpfumawulo wa rito na rivilo ro vulavula, leswaku a kota ku tshikelela;
A gadza laha swi faneleke, ku va a lulamisa rivilo ra mavulavulelo ku ya hi swidingo swa vayingiseri.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa vuswikoti bya ku tirhisana eka swiyimo swa mintlawa:
Ku pfumelelana leswaku munhu a kota ku nghena eka ku tirhisana entlaweni.
Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela;
Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke;
Ku kombisa ku xixima ka ku hambana ka timhaka ta mfuwo na ta mahanyele ya vanhu. (xik. Ku pfumelelana na ku amukela mhaka ya ku hambana ka tindzimi, mintokoto, swikombiso);
Ku tirhisa ririmi lerinene eka tindhawu leti ku nga twananiwiki hi marito.
Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, na vuswikoti bya ku andlala mhaka:
Ku nga fularheli vayingiseri;
Ku hambanisa ku tlakuka ka rito na rivilo ra mavulavulelo leswaku ku va na ntshikelelo, na ku fikisa mhaka;
Ku languta vuswikoti, na mahundzisele ya yena ya mahungu, a ringeta ku tiantwsisa loko a lemuka ku tsana ko karhi.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku:
Tirhisa ririmi hi mpimo lu faneleke wa ximfumo eka tindhawu leti a ti toloveleke (xik. thoni, nhlawulo wa marito na xitayela, mbulavurisano hi ku tirhisa swirho.)
Tirhisa ririmi eku hanyisaneni na vanhu van'wana. (ku kombela ku khomeriwa, swikombelo, ku khensa, ku seketela)
Thya, a ri karhi a papalata ku vavisa van'wana eka ku tirhisa ririmi ra xihlawu-hlawu.
Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku:
Tirhisa xivumbeko xa vuvulavuri bya ririmi na swivulavulelo swa ririmi hi ndlela leyinene, eka tindhawu leti faneleke;
Tirhisa ririmi hi vukhetaku boxa ku titwaloku tolovelekeke, kambe ko tikanyana ko fana na na ku navela;
Lemuka no kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela yo ka munhu a nga ehleketeli van'wana kumbe yo komba xihlawu-hlawu.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku:
Tirhisa ririmi hi mpimo wa mafundha, lowu fanelaka, eka swiyimo swo ka swi nga tolovelekanga, leswi tlhontlhaka swinene, a komba ku lemuka leswaku vayingiseri va hambana;
Kiringa ririmi ku ya hi swikongomelo swo hambana, swo fana na ku khorwisa, ku kaneta, ku hlohlotela, na ku yima na mhaka;
Nyika miehleketo yin'wana eka mhaka ya xihlawu-hlawu eka matirhisele ya ririmi.
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana: (xik. switlhokovetselo, mitsheketo, tibroxara na, tibuku to rifera)
Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yo hambana yo hlaya no twisisa, lama ya faneleke, ku ya hi swikongomelo swo hambana.
Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku angarhela.
Hlaya hi rivilo ro xokolela ku kuma vuxokoxoko byo karhi.
Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka,na xikombo, ku kuma mhaka hi ku angarhela.
Wa kumbetela, na ku pfuriwa xifuva hi leswi a swi kumaka etsalweni ku kuma nhlamuselo, na ku ehleketela mhaka.
Hlayela ehenhla, swi twala, ku ri na nsusumeto.
Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa matsalwa-nyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.):
Hlamusela hungu.
Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana: (xik. switlhokovetselo, nhlahluvo wa tibuku, tinovhele to koma, mapapila ya mahungu, tibuku to rifera):
Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yohambana yo hlaya no twisisa, lama yafaneleke, ku ya hi swikongomelo swohambana;
Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku angarhela;
Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka, na xikombo;
Tirhisa vutivi bya khale, kumbe na ku pfuriwa xifuva hi leswi a swi kumaka etsalweni ku kuma nhlamuselo, na ku ehleketela mhaka;
Endla mimepe ya switori kumbe ku fungha timhaka-nkulu, a landzelerisa nhlamuselo;
Hlayela ehenhla, swi twala, a ri karhi alulamisa rivilo ku ya hi xikongomelo navayingiseri.
Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa matsalwa-nyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.):
Bula hi hungu leri kumekeke;
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Hlaya na ku hlamula hi vuxopaxopi eka matsalwa ya swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini: (xik. switlhokovetselo, tijenali, vutlhokovetseri, tinovhele maphepha-hungu, na tibuku mpfuno sw.sw);
Hlaya henhla na ku hlaya a miyerile, a ringanisa maqingha yo hambana yo hlaya, ku ya hi swikongomelo swo hambana;
Tirhisa maqingha lama faneleke yo hlaya na ku twisisa (ku valanga, ku xopaxopa, ku kumbetela, swipfula xifuva hi xiyimo, ku landzelerisa, ku twisisa).
Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa -matsalwanyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.):
Twisisa na ku bula hi hungu;
Mbuyelo wo dyondza wa
KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. 3 ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo fana na muhlovo, dizayini, ku hlawuriwa ka swifaniso, sw.sw., na nkucetelo wa swona eka hungu leri tisiwaka. Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa (swa ku hlamusela timhaka, swa bya vutshila, swo langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a nyika na swikombiso. Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa. Hlamusela hilaha nhlawulo wa marito na swihlawulekisi swa xigirafiki swi kucetelaka muhlayi hakona. Kombisa ku twisisa na ku bula hi swiyenge swo fana na mhaka-nkulu, swimunhuhatwa, mbangu na kungu eka matsalwa ya fikixini.
Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo fana na muhlovo, ku hlawuriwa ka swifaniso, tinxaka na tisayisi ta maletere, tisimbulu, na maandlalelesw.sw.
Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa (swa ku hlamusela timhaka, swa bya vutshila, swo langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a nyika na swikombiso.
Hlamusela na tlhantlha leswi a titwisaka xiswona, hi matsalwa.
Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka mavonelo yo hambana ya vutomi hi ku tirhisa ririmi na swihlawulekisi swa leswi langutiwaka.
Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini:
Va bula hi miehleketo-nkulu, kungu, mbangu, na swimunhuhatwa;
Kota ku thumba mhaka mayelana na kungu na swimunhu-hatwa;
Bula hi tinhlokomhaka na timhaka tin'wana, a nyika na miehleketo ya yena, hi ndlela leyinene.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Lemuka na ku bula hi thekiniki yo fana na timboni na nkucetelo wa mpfumawulo, ku hlawuriwa ka swifaniso, tiengele ta khamera, xivumbeko na dizayini, tigirafiki sw.sw., na nkucetelo wa swona eka muvoni.
Hlamusela ku twisisa na ku titwa ka yena mayelana na matsalwa, a seketela hi leswi swi humaka etsalweni kumbe swa ntokoto wa yena.
Hlamusela hilaha tithekiniki leti tirhisiwaka hi vatsari, tidizayinara ta xigirafiki na vateki va swifaniso, ti tumbuluxaka mavonelo yo karhi ya vutomi, na ku susumetela muhlayi muhlayi eka swiyimo swo hamban-hambana.
Komba ku twisisa matsalwa, leswi ya kuceterisaka xiswona vutomi bya vona, xikongomelo na leswi ya tirhisaka swona:
Hlamusela nkongomelo, kungu, mbanbu na vumunhuhato;
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Kumbetela swivangelo swa swiendlo exitorini.
Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka mavonelo yo hambana ya vutomi hi ku tirhisa ririmi na swihlawulekisi swa leswi langutiwaka.
Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini.
Twisisa marito,na ku hlamusela hilaha nhlawulo wa marito swifananiso, na mpfumawulo, swi kucetelaka switlhokovetselo, switori na matsa-nyingi, hakona. (xik. swifaniso swa marito, mafenya).
Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa,matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa.
Paluxa swikongomelo swo hambana swa matsalwa (xik. swipichi, switori, switlhokovetselo, swinavetiso).
Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa matsalwa swi lulamisiweke hakona.
Paluxa hilaha ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo (rhejistara) swi hambanaka hakona, ku ya hi swikongomelo na vayingiseri vo hambana.
Paluxa matirhiselo ya ririmi eka tinxaka tohambana ta matsalwa.
Kombisa ku twisisa,na ku lemuka , na ku bula hi swiyenge swo fana na mongo, simunhuhatwa, mbango na ku ndlandlamuka ka hungu, eka matsalwa ya fikixini.
Twisisa marito, na ku hlamusela hilaha vatsari va tirhiseke ririmi ku fikelela ku titwa ko karhi (swifananiso, maencisi sw.sw.)
Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa:
Paluxa ndlela leyi matsalwa yo hambana hambana ya lulamisiweke hakona. (xik. mitsheketo, mapapila, nhlahluvo wa tibuku);
Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa matsalwa swo fana na fikixini ya sayense, switori swa swikholwa-kholwana;
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Va bula hi mavonelo ya mutsari, leswi nhlamuselo yi humisaka xiswona, na ndlela leyi muhlati a susumetisiwaka xiswona, (xik. xana mutsari u hlamusela xitori lexi tanihi muhlaleri kumbe a ri endzeni ka mhaka? U titwa njhani hi swimunhuhatwa-nkulu? U va twela vusiwana kumbe wa va sandza? Xana mutsari u swi kotisa ku yini ku ku fikisa eka xiyimo xexo?).
Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa:
Paluxa no hlela rixaka na ku tirhiseka ka ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo (rhejistara) eka vayingiseri lava swi va kongomeke;
Paluxa na ku hlela swihlawulekisi swa tinxaka to hambana ta matsalwa (xik. Malongoloxelo na swikhedza-khedza leswi tirhisiweke eka tinxaka nxaka ta switlhokovetselo, tibayogirafu, tinxaka to hambana ta tiatikili ta tinyuziphepha sw.sw.).
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Paluxa na ku kanela swa risima eka matsalwa,mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu,timhaka ta mbango na swa vumunhu. (dyondzo eka xitori, na ntiyiso wa swona eka timhaka to hambana, timhaka ta ndzinaniso eka swiyimo na swimunhuhatwa sw.sw.).
Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka:
Paluxa no seketela miehleketo-nkulu;
Handza vuxokoxoko byo karhi eka matsalwa yo fana na swiviko swa maxelo,minkarhi ya bazi, mimepe, sw.sw;
Landzelela swileriso swo koma leswi tsariweke, na swileriso swa ndlela.
Kombisa swikongomelo swo hambana swa matsalwa, na ku tlhantlha leswi ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo swi hambanaka hakona, ku ya hi swikongomelo na vayingiseri vo hambana.
Paluxa na ku kanela swa risima eka matsalwa, mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu,timhaka ta mbango:
paluxa na ku kanela. mavonelo: xikongomelo xa wona na ku titwa loku tumbulukaka;
Lemuka na ku kanela mavonelo yo voyamela tlhelo rin'we ya matlilapisi, na leswi ya tumbuluxisiwaka xiswona;
Kanela na ku pimanisa leswi timhaka ta mahanyelo ya vanhu na ta ndhavuko ti khomisiwaka xiswona hi vatsari vo hambana ehenhla ka tinhlokomhaka to hambana.
Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka:
Paluxa no seketela miehleketo-nkulu,a fungha vuxokoxoko byo karhi, na ku songa timhaka.
Hlaya na ku landzelela swileriso leswi yaka swi ri karhi swi tika, na swiletelo swo kombisa ndlela, ku ri na mpfuno wutsongo.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Paluxa no xopaxopa swa risima eka matsalwa, mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu:
Paluxa ku ku tumbela ka hungu ra mutsari, hikuva swi ri na xikongomelo kumbe ku ri hava xikongomelo;
Lemuka mavonelo yo hambana eka tsalwa rin'we ro tikanyana, anyika na vonelo ra yena, hi ku tirhisa vumbhoni bya tsalwa;
Kanela hi ku anama ka swa risima swamahanyelo ya vanhu na swa mfuwo ekamatsalwa;
Tlhantlha a kombisa mbuyelo wa matlilapisi, mboyamela-tlhelo rin'we, na xiya hi mani (prejudice) eka matsalwa, a hlamusela leswaku swi nga soriwa na ku kanetiwa njhani, na ku nyika miehleketo ya yena, hi ku swi seketela.
Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka:
Songa miehleketo-nkulu, na miehleketo yo seketela;
Hlawula na ku rhekhoda timhaka ta nkoka, hi ndlela leyi faneleke;
Landzelela swileriso swo tika, na swiletelo swo kombisa ndlela, ku ri hava ku pfuniwa.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Hlamusela matsalwa yo olova lama langutiwaka (xik. matafula, tichati, tiphostara tigirafu na mimepe.) a cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko xo karhi,ri va.hi xivumbeko xin'wana (xik. girafu yi va ndzimana yo hlamusela).
Hlawula matsalwa lama faneleke ku kuma ku kuma vutivi, eka tidikixinari, tienstlophediya ta vana, na tibuku to rifera.
Hlamusela matsalwa yo tikanyana lama voniwaka (xik. matafula, tichati, tiphostara tigirafu na mimepe.) a cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko xo karhi, ri va.hi xivumbeko xin'wana (xik. girafu yi va ndzimana yo hlamusela).
Hlawula matsalwa lama yo hlaya, na ku tirhisa vuswikoti bya ku lavisisa ku kuma vutivi eka tidikixinari, tibuku na tibuku-mpfuno to huma eka swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya xiiletroniki. (laha swi nga kona).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
Hlamusela na ku tlhantlha vuxokoxoko eka matsalwa ya xigirafiki. (mimepe, tigirafu ta layini, tigirafu ta bara, na tichati ta phayi.) a cinca ttimhaka ti suka eka xivumbeko xo karhi, ti va.hi xivumbeko xin'wana.
Hlawula matsalwa lama ya faneleke, ku enetisa swidingo swa yena na ku kuma vutivi, eka swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya xiiletroniki. (laha swi nga kona).
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana hambana
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na swikongomelo na vayingiseri vo hambana:
Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. mapapila, tindzimana ta mahlamuselelo ya swilo, sw.sw.);
Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni eka vahlayi (xik. swiviko swo koma, swileriso sw.sw.);
Tsala na ku dizayinamatsalwa ya vuhaxi yo hambana-hambana (xik. Tiphositara, tikhatuni, tiburoxara to olova.);
Hundzuluxa timhaka ku suka eka xivumbeko xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. matsalwa yo tsariwa ya vatigirafu).
Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na swikongomelo na vayingiseri vo hambana:
Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. Tijenali, vutlhokovetseri);
Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni no va na nhloko na ncila, eka vahlayi vo hambana-hambana (xik. Tinothisi na swiviko);
Tsala na ku dizayina matsalwa yo langutiwa, ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni na hi vutshila (xik. swinavetiso, mapapila ya mahungu, mepe wu ri na swifanisona tilebulu.)
Hundzisa timhaka ku suka eka xivumbeko xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. Girafu yi va mahungu yo tsariwa.).
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana hambana
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala:
Hlawula na ku tlhantlha nhloko-mhaka, a bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzerisano na minxaxamelo.
Longoloxa miehleketo, yi va tindzimana, a tirhisa swivulwa swo olova na swivulwa-nkatsano.
Humesa mpfapfarhuto wo sungula hi vulemuki bya ririmi na matsalelo lama faneleke xikongomelo xo kathi na vayingiseri vo karhi.
Pfuxeta ntirho hi ku tirhisa vulemuki bya yena n'winyi bya matirhisele lamanene ya ririmi, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi.
Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo hetisela wa tsalwa hi languta mbulavulo,mafunghelo, mapeletele, na vuyelo byo huma eka -vadyondzikulobye na muddyondzisi.
Humesa mpfapfarhuto wo hetelela wa tsalwa
Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra yena lowu katsaka vuyelo byo huma eka vadyondzi-kulobye na mudyondzisi.
Kombisa ntirho hi ku tsala kahle swi vonakala ni ku hlayeka, na xivumbeko lexinene, swo fana na tinhlokomhaka, ku humesa tindzimana hi mfanelo, sw.sw..
Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala:
Tlhantlha na ku xopaxopa nhloko-mhaka, a bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzerisano na minxaxamelo.
Ndlandlamuxa nhloko-mhaka hi ku tirhisa swihlovo swa vutivi leswi faneleke, a hlawula timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo.
Humesa mpfapfarhuto wo sungula wu ri na mhaka-nkulu, na tindzimana to seketela leti vumbiweke kahle.
Tirhisa swivulwa swo olova, swa nkatsano na swa mpfilungano, hi ku lemuka xikongomelo xo karhi na vahlayi.
Pfuxeta ntirho a kongomisa eka vundzeni, ririmi leri faneleke, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi.
Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo hetisela wa tsalwa Humesa mpfapfarhuto wo hetelela wa tsalwa.
Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra yena, a. ehleketisisa hi nhlahluvo wa rona.
Humesa ntirho lowu tsariweke kahle swi vonakala ni ku hlayeka, a tshikelela eka maveketelele, (xik. Pheji ra khavhara, vito, sw.sw, na tigirafiki leti faneleke.)
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala:
Bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo ku kuma nhlokomhaka, Ndlandlamuxa miehleketo hi ku tirhisa swihlovo swo hambana ,a hlawula timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo hi ku tirhisa maqhingha yo fana na mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzelelano, tigiridi, sw.sw.
Humesa mpfapfarhuto wo sungula, hi ku lemuka Mmhaka-nkulu, na ririmi leri faneleke xikongomelo xo karhi na vahlayi.
Pfuxeta ntirho a kongomisa eka ku antswisa ririmi, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi.
Endla mimpfapfarhuto yo tala hilaha a nga swi kotaka hakona.
Nyika vuyelo eka vadyondzi-kulobye, hi ntwelo, hi ku pfumelelana ni leswi va swi endleke.
Gayela hi vuxoperi makumu ya ntirho, a wu kambela kun'we na vadyondzi-kulobye na mudyondzisi.
Humesa ntirho, a tshikelela eka ku tsariwa kahle swi vonakala ni ku hlayeka, na ntlakuso wa maveketelele, (xik. Khavharapheji ra vundzeni, maandlalelo, swifaniso leswi faneleke na tigirafiki. sw.sw.)
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
KU TSALA Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambana-
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana: hambana ya timhaka na yo anakanya hi
Xiyimo xa rito swikongomelo swo hambana hambana Hlawula marito yo hambana hambana lama ya humaka eka ntokoto wa ririmi, migingiriko, matsalwa, mbhurisano na vanghana ni van'wana vanhu.
Xiyimo xa xivulwa
Lehisa swivulwa hi ku engetela mabumabumeri na maengeteri; a hlamusela swivulwana na swivulwa hava.
Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo.
Xiyimo xa ndzimana
Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka.
Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele lamanene.
Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambana-hambana:
Xiyimo xa rito:
Hlawula na ku ringeta marito yo hambana hambana lama ya humaka eka swihlovo swo hambana,
Kamba marito eka dikixinari na therasarusi
Xiyimo xa xivulwa:
Lehisa swivulwa hi ku engetela mabumabumeri; swivulwana na swivulwana hava swa mahlawuri, swa maengeteri, swa riviti,
Tirhisa marito ya munhu wo sungula, na marito ya munhu wa vunharhu hi ndlela leyi pfunaka,
Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo
Xiyimo xa ndzimana:
Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka,
Kombisa tindlela to hambana-hambana to hlanganisa ni ku lulamisa swivulwa, Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele lamanene.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambana-hambana:
Xiyimo xa rito:
Hlawula na ku ringeta marito yo hambana hambana lama ya humaka eka swin'wana swiyenge swo dyondza na swiyenge swin'wana swa nkoka, ntoko, leswi humelerisaka nhlamuselo hi ku hetiseka na ku kongoma,
Peleta marito ya ntolovelo kahle, na ku kambisisa mapeletelo ya marito mantshwa.
Xiyimo xa xivulwa: Tirhisa swivulwa-nkatsano na swivulwa mpfilungano swo hambana-hambana.
Lehisa swivulwa hi ku engetela; mahlawuri na maengeteri: na swivulwana na swivulwana hava swa mahlawuri, swa maengeteri, swa riviti.
Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo.
Tirhisa. Cinca-cinca malongoloxele ya marito ku kombisa ntshikelelo no vonakarisa.
Xiyimo xa ndzimana:
Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka.
Kombisa tindlela to hambana-hambana to hlanganisa tindzimana,swi katsa na tigirafiki leti faneleke ku vumba tsalwa leri hetisekeke.
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa:
Tirhisa ririmi ku ehleketisisa: lemuka xivangelo na makumu ya matsalwa.
Hlela timhaka xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo tsariwa, na ririmi leri tirhisiweke ku swi hlamusela.
Hlawula eka maendlelo yo karhi a hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini a hlawule lama a ma hlawuleke.
Kumbetela tinhlamuselo leti nga tumbela, a hlamusela leswaku nhlamuselo leyi u yi kumisa ku yini.
Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
Vumba swivutiso ku pfuneka ku kuma timhaka leti a tilavaka.
Lemuka swihlovo leswi faneleke swa vutivi.
Tsavula timhaka hi ku tirhisa na marito-nkulu na tikhonsepte.
Hlawula na ku valanga swihlovo swo hambana-hambana mayelana na mavonelo yo hambana ya nhloko-mhaka.
Hlela timhaka:
Bula na ku pimanisa timhaka leti kumekeke eka swihlovo swo hambana.
Hlawula miehleketo leyi faneleke.
Tsavula swikombiso eka tinhlamuselo.
Veketela timhaka hi nongonoko lowu faneleke.
Komisa timhaka hi tindlela to hambana. (xik. tidayagiramu, tindzimana, mimepe ya miehleketo, matafula.)
Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa
Lemuka timhaka ta xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo tsariwa na ya nomo, a hlamusela na vuxaka. bya kona.
Pimanyeta ku ya timhaka leti a nga na tona.
Hambanisa exikarhi ka ku vuyeriwa na ku lahlekeriwa. ka xa n'wa-nchumu, a seketela.
Vutisa na ku tumbuluxa mavonelo yo hambana-hambana mayelana na tinhlokomhaka ta ntolovelo.
Kanela hi nkucetelo wa vundzeni mayelana na mahungu.
Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
Vumba swivutiso swo fanela ku pfuneka ku letela eka nhloto wa timhaka.
Ku hndzuluxa swivutiso ku kuma timhaka to tala leti fanelaka.
Hlamusela hilaha tiinthaviyu ti tirhisakaxiswona, yi ri ndlela yo kuma timhaka.
Handza timhaka eka swihlovo swinwana swa leswi faneleke.
Hlela timhaka:
Hlengeleta na ku ntlawahata miehleketo leyi faneleke, a seketela.
Hambanisa swo katsakanyiwa na swo kongoma
Veketela timhaka hi nongonoko ehansi ka tinhloko-mhaka to hambana.
Landzelerisa magoza kumbe timhaka hi ndlela yo twala a seketela.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa
Hambanisa xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo yo hambana eka timhaka ta nkatsano wa kharikhulamu.
Boxa miehleketo na ku yi seketela hivumbhoni byo tiya.
Tumbuluxa nkaneto wo ringanela mayelana na timhaka leti fanelaka no tlhontlha.
Yelanisa na ku hambanisa mavonelo yohambana, a seketela.
Vutisa ntiyiso na nkucetelo wa vundzeni, na xiyimo xa mutsari.
Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
Vutisa swivutiso swo flhontlha, na ku lava tinhlamuselo tin'wana.
Vutisa swivutiso leswi landzelerisaka ku kuma tinhlamulo to enta.
Kanela ntiyiso wa timhaka hi ku pimanisa na swihlovo swinwana.
Pimanisa hilaha tindzimi to hambana ti paluxaka tikhonepte to hambana ta swiyenge swo dyondza.
Hlela timhaka:
Ntlawahata timhaka na ku hlamusela maendlelo, a nyika swikombiso swo huma eka eka swiyenge swo dyondza swo hambana.
Hambanisa no pimanisa timhaka namiehleketo, a seketela.
Hlanganisa miehleketo yo huma eka swihlovo swo hambana, yi va mhaka yin'we yo khomana.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Nyika swiboho mayelana na timhaka, no songa
Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa:
n Vhumba leswi swi nga ta landzela eka xitori, kumbe leswi nchumu wu nga ta hetisisiwa xiswona ku ya hi vumbhoni lebyi nga hlengeletiwa.
Tumbuluxa leswi nga humelelaka kumbetimhaka to karhi eka xiyimo xo karhi.
Kuma tindlela to hambana to andla miehleketo, a tirhisa thesarasi na ku hlamusela swikhedza-khedza swa ririmi.
Landzelerisa timhaka ti huma tindzimana, matafula, tichati kumbe mfaniso wo tsariwa na wa xigirafiki.
Hlahluva na ku nyika swiboho, a seketela.
Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa:
n Vhumba leswi swi nga ta landzela kumbe mbuyelo kumbe makumu ya nongonoko wa magoza.
Tumbuluxa leswi nga humelelaka eka xiyimo xokumbeteriwa.
Tirhisa leswi nga humelela khale, na tidyondzo ku swi nkarhi lowu taka
Ringeta hi nkucetelo wa swo langutiwa na mpfumawulo ehenhla ka ririmi.
Valanga vuxaka bya marito na tikhonsepte ku kuma mavonele mantshawa ehenhla ka tinhloko-mhaka.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsema mhaka na ku ku bumabumela.
Hundzuluxa timhaka ti suka eka ririmirin'wana ti ya eka rin'wana.
Hundzuluxa xivumbeko xa timhaka xik ku suka, eka matafula, ya va hi xivumbeko xo tsariwa, matafula ya va tigirafu.
Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa:
Hlamusela swivono swa le miehleketweni endhaku ko hlaya kumbe ku yingisa tsalwa.
Tumbuluxa na ku hlamusela mbuyelo kumbe lowu laviwaka, kumbe mahetiselo.
Vhumba na ku nyika kombisa maendlelo man'wana loko a ololoxa swiphiqo.
Ringeta swa ririmi hi tindlela to hambana, swo fana no vumba marito mantshwa ya tikhonsepte, hi tindzimi to hambana-hambana.
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirha na marito:
Tirhisa swirhangi,misinya naswilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka xibunu, eka tindzimi ta vantima).
Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi.
Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo.
Kambisissa mapeletelo eka dikixinari.
Tirha na swivulwa:
Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa.
Tirhisa mahlanganisi ku vumba swivulwa nkatsano (xik. U tirha ngopfu leswaku a ta hakeriwa.)
Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa.
Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana hi nfanelo (switatimende, swivutiso, swileriso) Komba na ku tirhisa maviti, maendli, maengeteri, mahlawuri.
Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya munhu wa vunharhu.
Twarisa hi mfanelo (Xik. Xivutiso).
Tirha na tsalwa:
Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana.
Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na 'na'
Tirha na marito:
Tirhisa swirhangi,misinya na swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka xinghezi, eka tindzimi ta vantima).
Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi.
Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo.
Tirha na swivulwa:
Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa.
Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na xiendliwa kambe swi tikomba exivulweni.
Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi, na mahlanganisi.
Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya munhu wa vunharhu eka mbulavulo.
Fungha hi mfanelo (Xik. Katsakanya matirhiselo ya mafunghelo lawa se a ma dyondzeke).
Tirha na tsalwa:
Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana.
Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na hikokwalaho, na masivi.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirha na marito:
Tirhisa swirhangi, misinya na swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka tindzimi tin'wana ta xintima, eka tindzimi ta vantima).
Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi.
Tirhisa milawu ya mimpfumawulo namapeletelo ku peleta marito hi mfanelo.
Tirha na swivulwa:
Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa.
Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na xiendliwa (kambe swi tikomba exivulweni).
Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi, na mahlanganisi.
Tirhisa minkarhi yo tikanyana himfaneloTirhisa swivulwa-mpfilungano.
Mafunghelo, khoma yi hambanisa xivulwa hosi na xivulwa nandza.
Tirha na tsalwa:
Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana.
Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na hambiswiritano, na masivi.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele:
Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa.
Tirhisa mpimo wo karhi wa ririmira mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza (rhejistara).
Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fa na na swifananisi (xik. I mbyana).
Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga tindlela to hambana to kombela munhu ku endla swo karhi. (tirhisa fanele, kombela sw.sw.) na vuxaka bya swona eka muvulavuri na muyingiseri, na ku xana swi nge kambisisiwi ke?
Tirhisa ririmi (xik. mbulavulo hi ku tirhisa munhu wo sungula, na wa vunharhu, switekatekana, swivuriso, mafundza na ku pfumaleka ka mafundza, swifananisi).
Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka.
Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele:
Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo
Tirhisa ririmi leri yelanaka na vayingiseri, xikongomelo na vundzeni xik. mpimo wo karhi wa ririmi ra mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza rhejistara.
Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana na vumuhuhahi (malangavi ya heta yindlu).
Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga ririmi leri tirhisiweke, na swifananiso, eka timhaka leti tumbuluxakavutlilapisi bya rixaka, rimbewu na swin'wana.
Tirhisa ririmi(marito yo fana na mahlayi, mahlanganisi, xivulwa-hosi, vayingiseri/vahlayi,minkarhi, vumunhuhati.)
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka.
Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele:
Tirhisa swivulavulelo na swivuriso.
Hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini ririmi ri cinca ku ya hi vayingiseri, xikongomelo na vundzeni xik. mpimo wo karhi wa ririmi ra mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza rhejistara.
Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana na xigego (I mbyana).
Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga ririmi leri tirhisiwekewaka eka na swinavetiso, ku hi susumeta ku xava swilo leswi hi nga swi laviki, se swi onha mbangu.
Tirhisa ririmi (marito yo fana na, xivulwa-hosi, xivulwa-nandza, mahlanganisi.)
MANGHENELO
Eka xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa leswi va swi dyondzeke eka tigireyidi ta le hansi, na ku tilulamisela dyondzo ya le mahlweni ni ndhawu ya ntirho. Vadyondzi va tilulamisela ku va vagingiriki va xiviri eka ndhawu leyi yo pfumala xihlawuhlawu,ku tinyiketela ku tirha hi swiphiqo swa ndhawu ni lomu va tshamaka kona hi ku hloma nyimpi yo lwa na vuvabyi bya HIV/AIDS. Ni ku va ni xiave eku tumbuluxeni ka tindlela letinene. Va fanele ku tirhisa ririmi eka swa vona, swa tiko, swa ximfumo ku katsa ni swa dyondzo.
Hi ku tirhisa ririmi, vadyondzi va fanele va tivisiwa hi:
Ntirho-vutomi na minkarhi yo dyondza va ya emahlweni, na
Timfanelo ta vona na vutihlamuleri tani hi vaaka-tiko eka tiko ra xidemokhirasi na mimfuwo yinyingi yo hambana.
Xipakaniso
Xikongomelo/xipakaniso eka Xiyimo lexi i ku tiyisisa na ku anamisa ririmi na letheresi. Hi ku hela ka Gireyidi ya 9, vadyondzi va fanele ku va va:
Kota ku hlaya no tsala hi swikongomelo swo tala, swa mafundha na swa vunghana, swa ntshungu na swa vona vini.
Ri vahlayi lava nga tiyimisela, lava ovekaka hi ku olova, va kota ku tikumela ni ku tilangutisela timhaka hi ku anama va pima ni nkoka wa tona.
Ri na tinghitsi, va yingisela hi vuxoperi na ku va swivulavuri leswi nga ni vutitshembi, va ehleketela vayingiseri va vona.
Kota ku tlhantlha ririmi, va twisisa leswi ri tirhisaka xiswona, va ri tirhisa eka swikongomelo swa vona.
Mimbuyelo
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta yingisela hi ku gingirika, hi ku twela van'wana na hi vuxoperi eka tinxaka-xaka ta matsalwa, va endla minkomiso, va rhekhoda ni ku hlamula hilaha swi faneleke.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta vulavula hi vutitshembi entshungwini, na ku vulavurisana ni van'wana hi ndlela leyi faneleke na leyi yi pfunaka. Leswi swa laveka eka ku tirha na ku dyondza ku ya emahlweni.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlaya i masungulo ya ku tsala na ndlela ya ku dyondza ka vutomi hinkwabyo. Vadyondzi va fanele va hlaya matsalwa ya fikixini na ya nka-fikixini ya laha Afrika Dzonga na ya matiko ya le handle lama ya lavekaka eka nhluvukiso wa ririmi na vutivi hi ku angarhela, na ku endlela leswaku vadyondzi va tiphina na ku tihluvukisa.
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Ku tsala i ndlela ya ku ehleketa na ku dyondza, na ndlela ya mbulavurisano. Hakanyingi hi yona ndlela yo kambela vadyondzi, hikokwalaho ku tsala swi na nkoka swinene eka ku yisa tidyondzo emahlweni na ku thoriwa entirhweni.
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Vuswikoti byo ehleketa lebyi nga hluvukisiwa na litheresi ya timhaka hi tona timbati ta ku dyondza ka vutomi hinkwabyo na mfikelelo wa Mimbuyelo yo Angarhela na yo Hluvukisa.
Mbuyelo wa dyondzo wa 6: xivumbeko xa ririmi na matirhisele ya rona
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na ntivo ririmi ku tumbuluxa ni ku ti hlamuselela matsalwa.
Vadyondi va ta hangunuxa tindlela ta matirhisele ya ririmi ,va sungula ku va ku navela ku avelana vutivi bya ririmi no tshamela ku vulavurisana hi ta ririmi (matirhisele ya ririmi), leswaku va kota ku ti kambela no kota ku hlahluva swin'wana matsalwa hi ndlela ya vuxopaxopi lebyikulu swinene hi ku kongomisa eka nhlamuselo, nkhikhi na nkongomo. Va ta tirhisa vutivi lebyi ku ringeta ririmi ni ku vumba tinhlamuselo (ku suka eka rito ku ya eka xivulwa lexi kongomisaka eka buku hinkwayo) ni ku vona leswaku xana buku na leswi nga ndzeni ka yona swi fambelanisa ku yini. Va ta tlhela va lemuka hi ta ku hundzuka ka ririmi nkarhi na nkarhi exikarhi ka mindhavuko, ni ku hundzuka ka yona hiku landza mikarhi ni tindhawu to hambana hambana.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekka
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
Vadyondzi va tigiredi ta 7, 8 na 9 va fanele va hlaya ni ku langutisa tinxaka-xaka ta matsalwa ya laha Afrika Dzonga na ya matiko hinkwawo, ku katsa na matsalwa ya ndzawulelo. Ndzawulo ya Dyondzo yi fanele yi humesa tinhloko-mhaka ta tibuku ta ndzawulelo.
Giredi ya 7
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihungwana
Tinovhele to koma
Vuthlokovetseri
Ntlangu wa xiphemu xin'we kumbe swimbirhi
Dyondzo ya mfuwo wa rixaka (laha swi faneleke)
Mitsheketo ya swikholwa-kholwani na mitsheketo-matimu
Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, tiphositara, mbulavulo wa le ka xiya-ni-moya
Giredi ya 8
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihungwana/swirungulwana
Tinovhele
Vutlhokovetseri
Mintlangu
Dyondzo ya mfuwo wa rixaka (lomu swi faneleke)
Dyondzo ya tifilimi
Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, tiphositara, tiburochara, swipichi, mbulavulo wa le ka xiya-ni-moya, mbulavulo wa le ka Thelevhixini na Tivhidiyo ta vuyimbeleri
Giredi ya 9
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihungwana/swirungulwana
Novhele yo leha ku ringana
Vutlhokovetseri
Ntlangu wa swiphemu swinharhu ku ya eka ntlhanu
Dyondzo ya swa mfuwo wa rixaka (lomu swi faneleke)
Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, swipichi na tilekichara, mintlangu ya le ka rhadiyo, mintlangu ya le ka Thelevhixini na tidokhomenthari ta kona xikan'we na tivhidiyo ta vuyimbeleri
Vundzeni bya matsalwa
Eka matsalwa leswi dyondziwaka, mudyondzi u fanele a lemukisiwa:
Mimbangu leyi nga fuwa na leyi lulameleke ku hanyisana ka vanhu na matimu lama vumbaka ku twisisa ka swa ndzhaka ya ririmi.
Makungu yo pfilungana na makungu-tsongo lama nga fuwa hi vukhovoleri.
Mikongomelo leyi tlhontlhaka byongo leyi vumbaka ku twisisa swa risima/minkoka hi ku xopela.
Swimunhuhatwa swa matimba eka vuxaka lebyi akiweke kahle.
Ku hlahluva mavonele ya titlilapisi na vonelo ro voyamela etlhelo rin'we ku vumba miehleketo ya vuxoperi.
Ncica-ncico wa xiyimeko xa miehleketo, ntikiso na xikalo xa rito xikan'we na muxaka wa ririmi leri faneleke.
Switayili swo hambana ni tinxaka ta swivulwa swo hambana.
Ntivo-marito wo tlhontlha na matirhiselo lamanene ya swiga-ririmi.
Swigaririmi na matirhiselo ya ririmi ra swivuriso swo hambana-hambana.
Vutlhokovetseri byo hambana-hambana eka switlhokovetselo leswi hlawuriweke.
Swifaniso ku katsa na tifilimi, leswi kombisaka matirhelo ya swa mihlovo-hlovo ya ntima na yo basa, nkoka wo sungula swilo, ku voningela, thoni ya swithombe, ku tisa ekusuhani leswi nga kule (zooming) na ku tekela xifaniso ekusuhi (close-up).
Tinxakaxaka ta matirhisele ya ririmi na timhaka:
Ku tirhisa ririmi ra nkucetelo.
Ririmi leri tirhisiwaka hi tintangha.
Ntlhantlho wa ririmi ra xihlawuhlawu xa muhlovo na xa rimbewu
Nkucetelano wa tindzimi: nkucetelo wa tindzimi hi ku fambelanisa ni mintolovelo (marin'wana), ntlawa hi malembe, (ku tirhisa marito lamo ka ma nga amukeleki), ni nkucetelo wa tindzimi eka vadyondzi.
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Yingisela matsalwa yo hlamusela matitwele, yo anakanya na yo rungula (xik. ku tlhokovetsela ku fana na ka tibaladi).
Yingesela swinene hi ku tikarhata ku kuma timhaka na mahungu-nkulu, ni ku hlamula hilaha swi faneleke (xik. ku tsala tinotsi, ku katsakanya, ku hetisisa mhaka na ku hlamusela nakambe mahungu hi ndlela ya nkala-hoxeko).
Anakanya hi mavonele yo karhi, a vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo na ku kaneta loko swi fanela.
Hlamusela hilaha matsalwa lama tivekaka ya nga vumbiwa hakona ni ku hlamusela swihlawulekisinkulu.
Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku humelerisa nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya riendli, marito yo komba nkarhi, ntivo-marito na ku tirhisa marito, swivulavulelo na ku tirhisa masivi.
Yingiselela hi vurhon'wana ni vukheta ku kuma timhaka na mahungu-nkulu na ku hlamula hi mfanelo (xik. a teka tinotsi, a katsakanya no teka swiboho).
Gayela miehleketo leyi hlamuseriweke, a vutisa swivutiso swo handza miehleketo na ku phikiza lomu swi faneleke.
Twisisa leswi matsalwa ya ntolovelo ya nomo ya longoloxisiwaka xiswona, a hlamusela na swivumbeko leswi ya tihlawulekisaka hi swona (xik. mintlangu ya xiya-ni-moya na ya TV, ku lekichara na vuphati).
Lemuka switirho leswi ku endliwaka hi swona misavu (xik. mintila leyi nga ni matimba, vukhovoleri, ximonyo, nthathelo, nka-thathelo).
Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku nyika nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya riendli, maengeteri ya nkarhi, ririmi ro gega na ku tirhisa masivi.
Lemuka ni ku hlamusela mbuyelo bya mimpfumawulo (xik. ku tirhisa vuyimbeleri eka matsalwa), na hilaha swi vangaka moya wo karhi.
Switandati swa Maasesele
Hi swi vona hi loko mudyondzi a:
Yingisela ni ku tsakela tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa ya nomo (xik. tinsimu, tilekichara, vuhaxi bya le ka rhadiyo).
Yingesela swinene hi ku tikarhata ku kuma timhaka na mahungu-nkulu, ni ku hlamula hilaha swi faneleke (xik. a tsema mhaka, na ku hundzisa mahungu handle ka swihoxo).
Anakanya hi timhaka hinkwato na mavonele yo karhi, a vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo na ku kaneta loko swi fanela.
Twisisa leswi matsalwa lamo hambana-hambana ya nomo ya vumbisiwaka xiswona na swihlawulekisi-nkulu swa muxaka wun'wana ni wun'wana.
Tlhantlha xivumbeko-nkulu na magoza lamo hambana ya matsalwa (xik. swipichi, tilekichara, mintlangu ya le ka rhadiyo, vuhaxi bya mahungu, mbulavulo wa le ka rhadiyo).
Lemuka switirho leswi tirhisiwaka ku endla misavu xik. tiphani puns, makolo, nka-makolo, vukhovoleri lebyi nga thatheriwa innuendo, nthathelo na vukhovoleri byo kanetana litotes.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Lemuka na ku burisana hi nkoka wa mimpfumawulo ya marito (xik. ku tirhisa vuyimbeleri eka tsalwa, mbuyelo wo tirhisa maendlele ya vutlhokovetseri) na hilaha swi vumbaka moya wo karhi eka tsalwa.
Hlawula hi ku tirhisa vutivi lebyi hetisekeke hi ku:
Hambanisa exikarhi ka mhaka yo tiya na mavonele ya munhu.
Kota ku vona ku khirha ni ku hlekula van'wana hi xihlawuhlawu.
Lemuka xikongomelo xa xivulavuri, hi ku tekela enhlokweni rivilo ra mavulavulelo na ntshikelelo.
Hlamusela nkoka wa ririmi ro tirhisa swirho swa miri (xik. ku vulavula hi mahlo, hi xikandza, mavoko na ku fambafambisa miri) eka muyingiseri.
Hlawula hi vutivi lebyi dzikeke a:
Hambanisa mhaka yo tiya/ntiyiso ekamavonele ya munhu.
Hambanisa exikarhi ka leswi nga emiehleketweni ya munhu (subjectivity) na leswi nga kuceteriwiki hi leswi se swi nga emiehleketweni ya munhu (objectivity).
Kota ku vona xikongomelo xa xivulavuri, a tekela enhlokweni matirhisele ya rivilo ro vulavula, ntshikelelo, ntlakuko wa rito na leswi wu vangaka swona.
Tlhantlha nkucetelo wa ririmi ro tirhisa swirho swa miri eka muyingiseri (xik. ku langutana emahlweni, ku vula swo karhi hi ku tirhisa xikandza, mfambafambiso wa mavoko, na ninginiso wa swirho).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku humelerisa nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya riendli, marito yo komba nkarhi, ku tirhisa marito, mavulavulele lama tikaka ku ma twisisa, swivulavulelo, masivi na swikhavisa-ririmi.
Tlhantlha nkoka wa mimpfumawulo (xik. ku tirhisa vuyimbeleri ku fikelela mbuyelo wo karhi) na leswi yi vumbisaka xiswona moya wo karhi eka tsalwa.
Hlawula hi vutivi lebyi dzikeke hi ku:
Hambanisa exikarhi ka mhaka yo tiya na mavonele ya munhu.
Hambanisa exikarhi ka leswi nga emiehleketweni ya munhu (subjectivity) na leswi swilo swi ngo va xiswona (objectivity).
Tlhantlha xikongomelo xa xivulavuri, a tekela enhlokweni matirhisele ya rivilo ro vulavula, ntshikelelo, ntlakuko wa rito, xikalu xa rito, moya lowu nga kona, na leswi rito ri swi vangaka na maqhinga ya nkucetelo hi ku angarhela.
Tlhantlha nkucetelo wa ririmi ro tirhisa swirho swa miri eka muyingiseri (xik. ku langutana emahlweni, ku vula swo karhi hi ku tirhisa xikandza, mfambafambiso wa mavoko, ninginiso wa swirho, ku tirhisa mpfhuka).
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
KU YINGISELA Valanga maehleketelelo ya xivulavuri ku va xi Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma hlawule marito yo karhi ku kucetela muyingiseri (xik. timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi Ririmi ro nyanyula na mahungu lama fihlekeke).
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Tekela enhlokweni mbuyelo wa matsalwa ya nomo mayelana ni swa mahanyelo ya vanhu, swa mfuwo na swa matimu ku katsa na:
Ririmi ra mintlawa ya malembe yo hambana (xilen'e).
Ririmi ra xihlawuhlawu xa muhlovo na rimbewu.
Valanga matirhisele ya nkucetelo, ririmi leri kombaka ntitwa-mbilu na mahungu lama tumbeleke.
Lava swivangelo swa ku va muvulavuri a hlawurile marito yo karhi ku kucetela muyingiseri.
Tekela enhlokweni mbuyelo bya matsalwa ya nomo mayelana ni swa mahanyelo ya vanhu, swa mfuwo na swa matimu hi ku tirhisa:
Mavulavulele (accents), tindzin'wana na ririmi ra vanhu va malembe yo hambana-hambana
Ririmi ra titlilapisi, ku yima na tlhelo rin'we, ra xihlawuhlawu ku ya hi vala na hi rimbewu eka tindhawu to karhi (xik. hi ku landza swa matimu).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tlhantlha ntirhiso wa nkucetelo, ku vula leswi nga ni tinhlamuselo timbirhi hi vomu, ririmi ro komba ntitwa-mbilu, na mahungu yo tumbela.
Tlhantlha swivangelo swa ku va xivulavuri xi hlawula marito yo karhi ku kucetela muyingiseri.
Tlhantlha vuyelo bya matsalwa ya nomo eka swa mahanyelo ya vanhu, swa mfuwo na swa matimu, ku katsa na:
Vuxaka exikarhi ka ririmi na matimba.
Mavulavulele yo tihlawula, tindzin'wana na ririmi ra mintlawa ya malembe yo hambana.
Maendlele yo hambana ya ku tirhisa ririmi ra swirho swa miri na tinhlamuselo to tumbela ta marito ku ya hi mimfuwo yo hambana.
Matirhisele ya ririmi ra xihlawuhlawu xa vala ra nhlonge na xa rimbewu eka tindhawu to karhi.
Matirhisele ya ririmi ra mavonele ya titlilapisi hi xikongomelo xo paluxa vukhovoleri bya ntlangu (xik. eka mintlangu na tifilimu).
Ku lemuka no vulavurisana hi vvumunhu ni swa matimu,swa matshamele ni mfuwo eka vundzeni bya matsalwa swo hambanahambana.
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Rungula switori no endla misavu, a teka xiavo eka mintlangu na le ka vuencenyeti, a tlhokovetsela na ku yimbelela tinsimu eka vayingiseri lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
Kanela no njhekanjhekisano hi timhaka ta nkoka (xik. timhaka ta mahanyele ya vanhu na mahanyele lamanene leti fambelanaka na mbangu na timfanelo ta vumunhu).
Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano na le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshama-xitulu kumbe xivulavuri).
Hluvukisa timhaka leti khulukaka kahle ku seketela mavonele ya yena.
Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a karhi a amukela leswaku van'wana va ni mfanelo yo hambana ni mavonele ya yena.
Longoloxa matsalwa ya nomo ku fana na swileriso na tinhlamuselo (xik. Hlamusela swileriso swa xikambisiso xa sayense).
Rungula switori no endla misavu, a teka xiavo eka mintlangu na le ka vuencenyeti, a tlhokovetsela na ku yimbelela tinsimu eka vayingiseri lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
Kanela ni ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka (xik. timhaka ta mahanyele ya vanhu na mahanyele lamanene leti fambelanaka na mbangu na timfanelo ta vumunhu).
Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano na le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshama-xitulu kumbe xivulavuri).
Hluvukisa timhaka leti khulukaka kahle ku seketela mavonele ya yena.
Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a karhi a amukela leswaku van'wana va ni mfanelo yo hambana ni mavonele ya yena.
Longoloxa matsalwa ya nomo ku fana na swileriso na tinhlamuselo (xik. hlamusela swileriso swa xikambisiso xa sayense).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Rungula switori no endla misavu, va teka xiavo eka ntlangu, na ku tlhokovetsela na ku yimbelela tinsimu eka vayingiseri lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
Kanela ni ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka (xik. timhaka ta vanhu na mahanyele lamanene leti fambelanaka na mbangu na timfanelo ta vumunhu).
Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano na le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshama-xitulu, xivulavuri, matsalani).
Kurisa timhaka hi nandzelelano na hi ku anama ku seketela hi tona mavonele ya yena.
Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a ri karhi a:
Kombisa ku petseka-petseka ni ku nghena hi ku olova eka leswi endliwaka.
Twisisa mfanelo ya van'wana yo hambana ni mavonele ya yena.
Nyika swileriso na ku valanga miehleketo leyi yi yaka yi tika hi ku landzelelana ka yona (xik. a hlamusela maendlekelo ya swa thekinoloji, matirhisele ya khomphyuta/vhidiyo).
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano (xik. Ku siyerisana handle ka ku kavanyeta na ku tirhisa ririmi ra miri leri faneleke) a kombisa ku twisisa ku hambana ka mimfuwo eka mhaka leyi.
Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
Siva swivandla leswi pfulekeke (xik. ku vutisa swivutiso, ku tirhisa vamavizweni ku humelerisa nhlamuselo, ku endla leswaku muyingiseri a tihlawulela, a endla leswaku tinhlamulo ti nga heleli, a kombisa vuswitsakeri lebyi hetisekeke).
Olovisa swivulwa na tindzimana ni ku endlankomiso wa swona.
Kurisa miehleketo hi ndlela leyi landzelelanaka (xik. ku vonakarisa miehleketo-nkulu).
Komba ku xixima timfanelo na matwelo ya van'wana.
Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga kombiki ku ehleketela van'wana na ya xihlawuhlawu.
Kamba matwisiselo ya yena n'wini na ya van'wana.
Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano xik. Ku siyerisana handle ka ku kavanyeta na ku tirhisa ririmi ra miri leri faneleke a kombisa ku twisisa ku hambana ka mimfuwo eka mhaka leyi.
Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
Siva swivandla leswi pfulekeke (xik. ku vutisa swivutiso, ku tirhisa vamavizweni/marito-fularha ku humelerisa nhlamuselo, ku endla leswaku muyingiseri a tihlawulela, a endla leswaku tinhlamulo ti nga heleli, a kombisa vuswitsakeri lebyi hetisekeke).
Olovisa swivulwa na tindzimana ni ku swi katsakanya.
Kurisa miehleketo hi ndlela leyi landzelelanaka (xik. ku vonakarisa miehleketo-nkulu).
Komba ku xixima timfanelo na matwelo ya van'wana eka mbhurisano.
Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga kombiki ku ehleketela van'wana na ya xihlawuhlawu.
Kamba matwisiselo ya yena n'wini na ya van'wana.
Tirhisa swivumbeko swa ririmi leswi nga fanela eka mbulavurisano (xik. ntivo-marito, matirhisele ya nkala-hoxeko ya riendli na hinkwaswo swa rona, na matirhisele lamanene ya ririmi).
Twisisa nkoka wa nhlawulo wa marito eka ku antswisa ku pfuna ka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano hi ku:
Siyerisana handle ka ku kavanyeta.
Tirhisa ririmi leri faneleke xikan'we na ra miri.
Kombisa ku twisisa ku hambana ka mimfuwo.
Tirhisa ririmi ku tshunxa swiphiqo, a lamula, a tisa ntwanano na ku ahlula mhaka.
Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
Siva swivandla leswi pfulelekeke (xik. ku vutisa swivutiso, ku tirhisa vamavizweni kumbe marito-fularha ku humelerisa nhlamuselo, ku nyika muyingiseri nkarhi wo hlawula, pfumelela tinhlamulo ku ta hi laha ku nga heriki, a kombisa vuswitsakeri lebyi hetisekeke).
Veka mhaka hi marito man'wana no olovisa swivulwa na tindzimana leti nga twisisekiki (xik. ku tsala hi marito man'wana na ku katsakanya).
Kurisa miehleketo hi nandzelelano lowunene (xik. ku kurisa miehleketo-nkulu, ku tirhisa mahlanganisi lamanene ku fana na: eku sunguleni/hi ndlela yin'wana).
Tirhisa maqhinga yo kuma swilo ku fana na ku kambela ntwisiso wa yena n'wini na wa van'wana hi ku suka eka timhaka ta vunghana na ku ya eka swa mafundza.
Xixima timfanelo na matwelo ya van'wana
Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga kombiki ku ehleketela van'wana na hi xihlawuhlawu.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa swivumbeko swa ririmi leswi nga fanela eka mbulavurisano (xik. ntivo-marito, vuvulavuri na matirhisele lamanene ya ririmi).
Twisisa nkoka wa nhlawulo wa marito eka ku antswisa ku pfuna ka matsalwa.
Longoloxa vundzeni, xikalo xa rito na xiyimo xa mafundha xa matsalwa, ku komba:
Ku lemuka xikongomelo na vayingiseri.
Ku xixima leswi swi yelanaka na leswi swi hambanaka eka mahanyele ya vanhu na swa mfuwo.
Hluvukisa tithekiniki to inthavhiyuwa (xik. a vutisa swivutiso leswi faneleke, a yingisela hi vukheta na ku tiyisisa tinhlamulo).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa vuvulavuri na ntivo-marito lowu faneleke eka mbulavurisano (xik. matirhisele ya ririmi, ririmi ro gega eka eka misavu, ku rungula switori).
Twisisa nkoka wa ku hlawula marito ku antswisa ku twisiseka ka matsalwa ya nomo (xik. Ku tirhisa vunyingi, "Hina hi..." loko ku komberiwa swo karhi).
Veketela kahle vundzeni, xikalu xa rito/thoni na xiyimo xa mafundha lexi tsalwa ri faneleke ku va na xona hi ku:
Kombisa ku tiva xikongomelo na vayingiseri.
Komba ku twela van'wana hi ku papalata ku va khunguvanyisa hi ku khumba swa mahanyele kumbe mimfuwo ya vona leswi fanaka na leswi hambaneke hi ndlela leyi nga fanelangiki (xik. Hi ku ka va nga vuli misavu yo ka yi nga lulamanga).
Endla inthavhiyu hi ndlela leyi tirhaka a:
Kunguhata swivutiso leswi hlanganaka swi tlhela swi xokolela.
Pfuneta lava nghenelaka inthavhiyu ku nyika tinhlamulo leti pfunaka na ku komba ku tekela enhlokweni matitwele ya vona.
Tirhisa ririmi ra miri leri faneleke, rito leri kombaka ku titsongahata na ku xixima, na mavulavulele lama faneleke.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Kombisa ku tiva xikongomelo na vayingiseri hi ku:
Tirhisa mavulavulele lama faneleke.
Tekela enhlokweni leswi fanaka na leswi swi hambanaka swa mahanyele ya vanhu na swa mimfuwo ya vona (xik. ku ka a nga vuli misavu yo ka yi nga lulamanga).
Inthavhiyuwa vadyondzi-kulobye na van'wana a tirhisa tithekiniki leti faneleke.
Nyika mbulavulo hi ku tirhisa:
Ririmi ro gega
Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo
Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri
Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso)
Nongonoko lowunene wa miehleketo
Mavulele lamanene
Ku hambanisa rivilo ra mavulelo
Ku endla swi twisiseka
Hlahluva ku humelela ka mbulavurisano.
Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
Nyika mbulavulo, a tirhisa hi ndlela leyi faneleke:
Ririmi ro gega.
Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo.
Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri ya vuanakanyi.
Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso).
Nongonoko lowunene wa miehleketo.
Mavulele lamanene.
Ku hambanisa rivilo ra mavulavulele.
Ririmi leri twisiseka.
Ririmi ro kucetela, laha swi faneleke.
Hlahluva ku humelela ka mbulavurisano.
Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Nyika mbulavulo hi ku tirhisa:
Ku nyanganyisa swilo, ririmi ro gega na vukhovoleri.
Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo.
Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri.
Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso).
Nongonoko lowunene wa miehleketo.
Mavulele lamanene.
Ku hambanisa rivilo ra mavulelo.
Ku endla swi twisiseka.
Ku hamba-hambanisa tindlela to andlala mhaka.
Ririmi ro kucetela laha swi faneleke.
Gayela khwatsi, a hlahluva ku humelela ka mbulavurisano.
Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
Mbuyelo wo dyondza wa
Switandati swa Maasesele
KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Hi tiva leswi loko mudyondzi a: Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi rhandza matsalwa yo hambana-hambana. Hlaya hi swikongomelo swo hambana-hambana (xik. kuma mongo, a hlengeleta vuxokoxoko byo karhi ku bya timhaka, a twisisa).
Tshamela ku hlaya hi mianakanyisiso.
Hlamusela leswaku i matsalwa wahi lama a ma tsakelaka na leswaku hikokwalaho ka yini.
Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa ni vayingiseri va tsalwa, xikombiso:
Hikwalaho ka yini ri tsariwile?
Ri tsariwe rini?
Swikongomelo swa mutsari a swi ri swihi xana?
Xana hi swihi swa risima leswi a swi paluxaka xana?
Lemuka xivumbeko na xitayili xa tsalwa (xik. xitlhokovetselo, xinavetiso).
Lemuka vuxaka exikarhi ka xivumbeko kumbe xitayili xa tsalwa na xikongomelo, vayingiseri na ndhawu yo tirhisa.
Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi rhandza matsalwa yo hambana-hambana (handle ko sindzisiwa).
Hlaya ni ku rhekhoda leswi a swi hlayaka siku na siku -hi leswaku i matsalwa wahi a ma tsakelaka ni leswaku hikokwalaho ka yini.
Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa na vayingiseri va mhaka (xik. Hikwalaho ka yini yi tsariwile? Yi tsariwe rini? A yi tsaleriwa vamani? Xikongomelo xa mutsari a ku ri xihi? U vula yini swa risima?).
Vula swin'wana hi ku fanela ka vundzeni, xikalo xa rito na muxaka wa ntivo-marito.
Lemuka xivumbeko na xitayili xa tinxaka leto hambana ta matsalwa (xik. xitlhokovetselo, xinavetiso).
Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka leto hambana ta matsalwa (xik. switlhokovetselo, tinovhele, tiatikili ta nyuziphepha, mapapila).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi tsakela matsalwa yo hambana-hambana hi ku anama.
Hlaya ni ku nyika xiviko xa leswi a swi hlayeke siku na siku.
Hlamusela leswaku i matsalwa wahi a ma tsakelaka na leswaku hikokwalaho ka yini.
Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa ni vayingiseri va tsalwa:
Hikwalaho ka yini ri tsariwile?
Ri tsariwe rini?
Xikongomelo xa mutsari a ku ri xihi?
Xana a a langutela leswaku muhlayi a titwisa ku yini xana?
U kombisa nkoka wihi?
Vula swo karhi mayelana ni ku fanela na mbuyelo bya vundzeni, thoni na muxaka wa ntivo-marito.
Lemuka xivumbeko na xitayili xa tinxaka leto hambana-hambana ta matsalwa (xik. xitlhokovetselo, xinavetiso).
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka to karhi ta matsalwa (xik. switlhokovetselo, tinovhele, tiatikili ta nyuziphepha, swinavetiso).
Hlamula hi vuxoperi eka tsalwa (xik. Xana ku na mhaka leyi nga tumbela ke? Ku na mahungu lama voyameleke tlhelo rin'we kumbe miehleketo-nkucetelo xana?).
Lemuka ni ku veka ndlela leyi tsalwa ri endlaka leswaku a titwisa xiswona, a kombisa swilo leswi nga vanga matitwele yalawo, na ku swi fananisa na leswi van'wana va titwisaka xiswona ni ku hlamurisa xiswona eka tsalwa.
Kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi na vufanisi eka matsalwa ya swifaniso, lama tsariweke na ya swihangalasa-mahungunyingi a lemuka:
Ku pfuna ka tindlela leti tirhisiwaka ku tsala swihlayahlaya na mbuyelo wa swa nomo (xik. ku tlanga hi marito, muxaka wa ntivo-marito).
Kombisa vutilemukeri bya ku hambana endzeni ka rixaka rin'wana ni rin'wana ra tsalwa (mapapila yo hambana, switkovetselo swo hambana, swinavetiso swo hambana) ni maendlelo yo hambana eka nhloko-mhaka yo fana.
Kanela hi kungu, swimunhuhatwa na mbangu eka swihungwana na tinovhele. Mutsari u swi kotise ku yini ku fikelela swikongomelo swa yena hi ku tirhisa ririmi ni vufanisi xana?
Hlamula hi vuxoperi eka vutlhokovetseri na ku kanela hi matirhiselo ya ririmi na vufanisi ku fikelela ku pfuna ka swona.
Hlamula hi vuxoperi eka matsalwa (xik. Xana ku na mhaka leyi nga tumbela ke? Ku na matsalwa lama voyameleke tlhelo rin'we ntsena kumbe miehleketo-nkucetelo?).
Kanela ndlela leyi tsalwa ri endleke leswaku a titwisa xiswona, a pimanisa ni matitwele ya vadyondzi-kulobye.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Hlamusela vuxaka exikarhi ka xivumbeko xa tsalwa kumbe xitayili, na xikongomelo, vayingiseri na ndhawu yo tirhisa.
Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa (xik. xitlhokovetselo, tinovhele, tiatikili ta nyuziphepha, swinavetiso).
Komba ku lemuka ku hambana exikarhi ka rixaka ro karhi ra tsalwa (xik. tinxaka to hambana-hambana ta mapapila, switlhokovetselo, tiburochara).
Pimanisa maendlele yo hambana eka nhlokomhaka yo fana.
Mbuyelo wo dyondza wa
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Leswi matsalwa yo voniwa kunene ya endlaka
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. leswaku munhu a titwisa xiswona (xik. ku tirhisa muhlovo, ku hikahata na vukulu bya tsalwa, na matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga tolovelekangiki). Lavisisa leswi matsalwa ya endlaka leswaku munhu a titwisa xiswona mayelana ni swa mahanyele ya vanhu, swa matimu na swa mfuwo eka matsalwa swo fana na:
Matimu ya ririmi.
Vuxaka exikarhi ka vatsari va ndhuma na swa matimu ya vona.
Ku anama ka minkoka/swa risima eka mimfuwo.
Pima ni ku anakanya hi vuswikoti bya yena n'wini tani hi muhlayi.
Anakanya hi ku pfuna ka switirhisiwa swo karhi eka matsalwa ya swifaniso na yo tsariwa, a:
Lemuka ni ku kanela hi ku pfuna ka switirhisiwa swa matsalwa, swa swifaniso na swa mbulavulo.
Twisisa matsalele ya ntolovelo na swivumbeko swa matsalwa yo hambana-hambana na hilaha swi pfunaka hakona ku andlala matsalwa (xik. swiyenge na swivono eka ntlangu).
Anakanya hilaha matsalele lama ya ntolovelo ya kuceterisaka xiswona nhlawulo wa marito, swivulwa na xivumbeko.
Hlamula hi tlhelo ra xithekiniki ra matsalwa (xik. a xiya matirhisele ya marito, mahikahatele, mavumbelo ya swivulwa).
Xopela leswi vatsari na vafambisi va tirhisaka swivumbeko swa ririmi, switayili na tithekiniki to karhi ku aka ku pfuna ko karhi na ku kucetela muhlayi kumbe muhlaleri (xik. tithekiniki ta ku endla tifilimu).
Anakanya hi ku pfuna ka swifaniso eka matsalwa ku fana na ku tirhisa muhlovo, mahikahatele na sayizi ya matsalwa na matirhiselo ya ririmi hi ndlela yo ka yi nga tolovelekangi (xik. eka matsalwa ya swihangalasa-mahungu).
Valanga matlhelo ya hanyele ra vanhu, matimu na mfuwo eka matsalwa, swo fana ni:
Matimu ya ririmi.
Ku veka vatsari va ndhuma eka nkarhi lowu faneleke wa matimu.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tlhantlha na ku kanela kungu, swimunhuhatwa na mbangu eka switori na tinovhele (xik. Xana mutsari u swi fikelerisa ku yini leswi vahlayi va titwisaka xiswona, hi ku tirhisa ririmi na swifaniso?).
Tlhantlha na ku kanela mikongomelo na swa risima leswi yi yimelaka swona.
Mbuyelo wo dyondza wa ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku hambana ka swa risima/minkoka ya mfuwo.
Pima ni ku anakanya hi vuswikoti bya yenan'wini tani hi muhlayi.
Hlamula eka vutlhokovetseri na ku hlamusela matirhisele ya ririmi na vufanisi ku fikelela leswi muhlayi a titwisaka xiswona.
Hlamula hi vuxoperi eka matsalwa (xik. Xana ku na timhaka leti nga tumbela ke? Ku na mahungu lama voyameleke tlhelo rin'we kumbe miehleketo-nkucetelo xana?).
Kanela hi leswi a titwiseke xiswona loko a hlaya tsalwa, a kombisa swilo leswi nga vanga matitwele yalawo, na ku fananisa leswi a swi kumeke ni matitwele ya van'wana.
Tlhantlha matirhiselo ya switirhisiwa swo karhi eka matsalwa ya swifaniso na lama tsariweke, a:
Twisisa tindlela to hambana leti nga tirhisiwa ku vumba tsalwa (xik. Kavanyisa na mimbonakiso eka mintlangu, Kavanyoisa eka tinovhele, nsusumetela-kule (zooming out) eka tifilimu).
Tlhantlha ndlela leyi vatsari va tirhisaka xivumbeko, xitayili na tithekiniki ku vumba ku titwa ko karhi ivi a kucetela muhlayi na muhlaleri (xik. mbonela-kusuhi (close-up) eka tifilimu, swivumbeko leswo hambana swa vutlhokovetseri).
Mbuyelo wo dyondza wa ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ehleketisisa hilaha swivumbeko leswi swi kucetelaka hakona nhlawulo wa marito, swivulwa na maandlalele (format).
Hlahluva ni ku kombisa hilaha ku hambuka eka swivumbeko leswo toloveleka swi kucetelaka hakona muhlayi.
Kanela matlhelo ya vuthekiniki ya matsalwa (xik. ntlangu-marito, ntirhiso wa marito lama lombiweke eka rin'wana ririmi, ku hikahata, xivumbeko xa xivulwa).
Tlhantlha matitwele lama vangiwaka hi leswi voniwaka eka tsalwa (xik. muhlovo, mahikahatele, vukulu bya tsalwa; matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga tolovelekangiki).
Lemuka hilaha leswi tsariweke, mpfumawulo na swifaniso leswi fambaka na leswi nga yima swi hlanganaka ku vumba nhlamuselo.
Tlhantlha mbuyelo wa swa mahanyelo ya vanhu, matimu ni mfuwo eka matsalwa hi ku xiya swo fana na:
Matimu ya ririmi.
Ririmi ra malembe lama nga hundza loko ri pimanisiwa na matsalwa ya ximanguva-lawa.
Ku hlanganisa vatsari va ndhuma ni matimu ya vona.
Tlhantlha ku hambana hi ndlela yo anama ka swa risima swa mimfuwo eka matsalwa.
Pimanisa ndlela leyi yena n'wini a hlamurisaka xiswona eka matsalwa na swiviko swa tibuku, tifilimi na mintlangu ya le ka Thelevhixini.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa 3
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
Switandati swa Maasesele
Hlahluva matsalwa hi vuxopaxopi na ku gayela hi vuswikoti bya yena n'wini tani hi muhlayi.
Switandati swa Maasesele
Mbuyelo wo dyondza wa
KU TSALAHi tiva leswi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi Tsala tinxaka to hambana-hambana ku tihlamusela: swikongomelo swo hambana-hambana.
Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa yo anakanya (xik. xitsalwana xa ndzungulo na xo hlamusela, dayari, jenala, papila ra xinghana, min'wangulano, switlhokovetselo, tinsimu).
Tirhisa swiendlo no hlamusela, a kombisa swimunhuhatwa, a vumba mbangu na ku hluvukisa xihungwana eka vutsari byo tumbuluxa.
Tsalatsala hi ndlela yo tihuhwela no tumbuluxa, ku hlamusela mianakanyo, miehleketo, na ntwiwa wa mbilu eka yena n'wini na le ka van'wana (xik. tikhathuni, na switlhokovetselo swo koma swa misavu).
Tsala matsalwa yo hambana-hambana ya timhaka ta ntiyiso ku koxometa timhaka hi ku:
Tirhisa swo voniwa na tidizayini (xik. tigirafu na matafula) lomu swi faneleke (xik. vumbhoni bya leswi voniweke, mapapila ya swivilelo).
Humesa matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi (xik. swinavetiso na tiphositara).
Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku tihlamusela:
Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa yo anakanyiwa na yo paluxa matitwele (xik. switsalwana swa ndzungulo na swo hlamusela, n'wangulano, switlhokovetselo, tinsimu na mapapila).
Hi ku tirhisa swiendlo no hlamusela, a paluxa swimunhuhatwa, a vumba mbangu na ku vumba xihungwana eka vutumbuluxi bya vutsari.
Tsala hi vutumbuluxi ku andlala mianakanyo ya yena mayelana ni leswi a titwisaka xiswona (xik. mintlangu leyintshwa, marito ya tinsimu).
Hlengeleta miehleketo na timhaka to hambana eka matsalwa (xik. tiatikili ta timagazini na switsalwana swo katsa tinhloko-mhaka to hambana-hambana a tirhisa ririmi ra mafundzha).
Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku hundzisa timhaka hi ku:
Tirhisa swo voniwa na swo dizayiniwa (tigirafu na matafula) lomu swi faneleke (xik. xiviko xa vumbhoni, papila ra swivilelo na ra le ka vahangalasi va mahungu).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tsala tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa ku tihlamusela hi ku:
Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa ya vuanakanyi na yo tihlamusela (xik. xitsalwana xa ndzungulo na xo hlamusela, dayari, jenala, papila ra xinghana, min'-wangulano, switlhokovetselo, tinsimu).
Nyanyula muhlayi hi ku vumba miehleketo/ maendlelo yo ka ya nga tolovelekangi ya nchumu lowu tivekaka (xik. Ku pfuxeta mitsheketo, ku tlhelerisa vonelo ra xitlilapisi).
Hi ku tirhisa swiendlo, n'wangulano no hlamusela, a paluxa swimunhuhatwa, sungula mbangu na ku vumba xihungwana eka vusunguri bya vutsari ni ku tsalatsala hi ndlela yo tumbuluxa.
Hlengeleta miehleketo na timhaka to hambana-hambana to huma eka tiatikili ta timagazini na switsalwana swo hlamusela hi ku tirhisa mavulavulele lama faneleke na thoni leyinene.
Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku hundzisa timhaka ta ntiyiso, a:
Tirhisa swifaniso na tidizayini leti faneleke (xik. imeyili, fekisi, memorandamu, vumbhoni bya leswi voniweke, swiviko swa le ka nyuziphepha, curriculum vitae, ajenda na makanelwa ya nhlengeletano).
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tsala swiviko leswi nga ringanela no ka swi nga kuceteriwangi hi matitwele ya munhu xik. nhlahluvo wa tibuku, swiviko swa mbalango tinhloko-mhaka ti fanele ku katsa mbangu na vundzeni bya Swiyenge swin'wana swo dyondza.
Landzelela magoza yo tsala (writing process) loko va tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa, a:
Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo (brainstorming), ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati to longoloxa na minxaxamelo ya swilo.
Tirhisa vutivi lebyi hluvukaka bya matsalwa man'wana tani hi modlele (xikombiso) ya leswi va swi tsalaka.
Hluvukisa nhloko-mhaka hi ku hlawula timhaka leti faneleke ku suka eka swihlovo swo hambanahambana.
Humesa mimpfapfarhuto leyi yaka yi tika.
Tsala swiviko swo ringanela na swo langutisa matlhelo hinkwawo ya timhaka leti tlhontlhaka miehleketo ku fana na HIV/AIDS, timhaka ta mbangu, xiviko xa vulavisisi eka minongonoko yo dyondza hinkwayo (xik. Ndzungulo wa mhangu yo karhi, xiviko xa mbalango eka minongonoko yo dyondza hinkwayo).
Humesa matsalwa ya swihangalasa -mahungunyingi (xik. tiburochara na tiphositara).
Landzelela magoza yo tsala (process writing) loko a tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa hi ku:
Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo (brainstorming), ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati to longoloxa na minxaxamelo ya swilo.
Kunguhata no hluvukisa nhloko-mhaka hi ku hlawula timhaka leti faneleke no veketela miehleketo kahle endzhaku ko tirhisa swihlovo leswi faneleke.
Tirhisa vutivi lebyi hluvukaka bya matsalwa man'wana tani hi modlele (xikombiso) ya leswi a swi tsalaka.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tsala swiviko leswi nga ringanela, leswi kombaka mavonele yo anama hi timhaka to tlhontlha ku fana na ta HIV/AIDS na ta mbangu (xik. nhlahluvo wa buku kumbe filimi, swiviko swa mbalango eka Swiyenge swo Dyondza hinkwaswo).
Hundzuluxa timhaka hi ku tiveka hi ndlela ya swifaniso tani hi swinavetiso na tiphositara (ku katsa ni matafula na tigirafu laha swi faneleke).
Landzelela magoza yo tsala (process writing) loko a tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa hi ku:
Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo (brainstorming), ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati to longoloxa na nxaxamelo wa swilo.
Tirhisa vutivi byo anama bya matsalwa man'wana tani hi modlele (xikombiso) ya leswi a swi tsalaka.
Komba vuswikoti byo humesa mimpfapfarhuto leyi yaka yi tika.
Humesa mimpfapfarhuto leyi yaka yi tika.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona muhlayi ivi a ri pfuxeta hi tlhelo ra xitayi, xivumbeko na nkala-hoxeko.
Pfuxeta, a hlela na ku xopela a lulamisa swihoxo eka matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
Kombisa ku hatla a khumbeka loko swi ta eka timfanelo ni matwelo ya van'wana loko va ri karhi va tirha, a tlhela a tiyisa matshalatshala ya vona.
Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi vuxoperi ntirho wa yena n'wini ni wa van'wana.
Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi wona.
Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya ririmi ku ya hi laha ya tirhisiwaka kona, a:
Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu (xik. vumba minxaxamelo ya yena n'wini ya swilo, a tirhisa xihlamusela-marito na tinhlamuselo ta marito leti humaka eka tikhompyuta).
Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona muhlayi swi pfuxetiwa hi tlhelo ra xitayi, xivumbeko na nkala-hoxeko.
Pfuxeta, a hlela na ku xopela no lulamisa swihoxo eka matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
Kombisa ku hatla a khumbeka eka timfanelo ni matwelo ya van'wana loko va ri karhi va tirha na ku tiyisa matshalatshala ya vona.
Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi vuxoperi eka ntirho wa yena ni wa van'wana.
Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi wona.
Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya ririmi ku ya hilaha ya tirhisiwaka hakona hi ku:
Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu, a:
Vumba minxaxamelo ya yena n'wini ya swilo.
Tirhisa xihlamusela-marito na tinhlamuselo ta marito leti humaka eka tikhompyuta.
Dyondza marito ya mapeletwana-nyingi.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona muhlayi swi pfuxetiwa hi tlhelo ra xitayi, xivumbeko na nkala-hoxeko.
Pfuxeta, a hlela na ku xopela no lulamisa swihoxo eka matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
Kombisa ku khumbheka hi ku hatlisa eka timfanelo ni matwelo ya van'wana loko va ri karhi va tirha na ku tiyisa matshalatshala ya vona.
Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi vuxoperi eka ntirho wa yena ni wa van'wana.
Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi wona.
Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya ririmi ku ya hilaha ya tirhisiwaka hakona, a:
Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu yo huma eka Swiyenge swo hambana swo Dyondza: Tivumbela nxaxamelo wa yena n'wini wa ku peleta marito.
Tirhisa xihlamusela-marito na tinhlamuselo ta marito leti humaka eka tikhompyuta, a valanga vuxokoxoko na ku hluvuka ka marito.
Ya emahlweni ni ku dyondza marito yo nonon'hwa ya mapeletwana-nyingi.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Kurisa vutivi bya mavumbelo ya marito (xik. swirhangi na swilandzi).
Kurisa ntivo-marito siku na siku -a va ni xihlamusela-marito xa yena n'wini, ngopfu-ngopfu eka marito lama angarhaka Kharikhulamu.
Tirha hi mintlawa ya marito (xik. mahlawuri, maengeteri).
Hundzuluxa xivumbeko xa rito (xik. riviti ri ya eka riendli).
Tirhisa marito lama hlanganaka na man'wana na ku hlanganisa swivulwa na tindzimana (xik. mahlanganisi, switwananisi).
Kombisa vulemuki bya vuxoperi bya ririmi (xik. ku tirhisa n'wina ematshanwini ya wena ku komba xichavo).
Kurisa ntivo-marito siku na siku -a hlayisa xihalmusela-marito xa yena n'wini, ngopfu-ngopfu xa marito lama humaka eka kharikhulamu hi ku angarhela.
Tirhisa marito lama hlanganaka na man'wana na ku hlanganisa swivulwa na tindzimana (xik. mahlanganisi, switwananisi).
Kombisa vulemuki bya vuxoperi bya ririmi (xik. ku tirhisa n'wina ematshanwini ya wena ku komba xichavo).
Tirhisa tindlela to hambana-hambana to vumba marito (xik. maengeteri ya huma eka mahlawuri).
Tirhisa swikhavisa-ririmi leswi faneleke loko a tsala.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Kurisa ntivo-marito siku na siku, a:
Va na xihlamusela-marito xa yena n'wini, ngopfu-ngopfu eka marito lama angarhaka Kharikhulamu.
Tirhisa ntivo-marito lowu engeteriweke ku papalata ku vuyelela marito ku tlula mpimo.
Kota ku lemuka nhlamuselo yo kongoma (denotative), yo tumbela (connotative), Nhlamuselo yo engetela (implied) na nhlamuselonyingi.
Kombisa ku twisisa nhlamuselo na xitayili hi ku tirhisa swikhavisa-ririmi leswi faneleke.
Tirhisa matheme lama kombaka ku kurisa maehleketelele yo karhi (xik. hambi swi ri tano, hikokwalaho, ku yisa emahlweni).
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa mahikahatele ku veka nhlamuselo erivaleni (xik. hefemulo, switshaho).
Tirhisa swivulwana-nandza leswi faneleke.
Humelerisa erivaleni swivulwa leswi kanakanisaka, leswi nga vaka na tinhlamuselo to tala (xik. ku hlaya ka vakhegulu swa karhata).
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi malehele na muxaka.
Tirhisa riendli ra xitwisiwo na ra kombiso hi xikongomelo xo karhi.
Hundzula-hundzula nkarhi wa riendli hi ntiyiseko na lomu swi faneleke.
Lemuka marito lama nga tinhloko-mhaka ta tindzimana na ku kombisa miehleketo-nkulu.
Tirhisa mahikahatele hi ku anama ku veka erivaleni nhlamuselo (xik. hiko-hefemulo, hikombirhi).
Ehleketa hi ku tirhisa swivulwana-nandza.
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi malehele na muxaka a ri karhi a lemuka laha a faneleke ku tirhisa swivulwa swo koma no kongoma.
Valanga tindlela leto hambana to tirhisa riendli ku kucetela nhlamuselo (xik. ku tirhisa xitwisiwo eka matsalwa ya xisayense).
Tirhisa mahlayele yo hambana ku komba nkumbetelo no ehleketelela (xik. Loko a ndzi ri lonkulunyana...).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa mahikahatele hi ku anama ka wona ku veka erivaleni nhlamuselo xik. switshaho, ti-italiki (ku voyamisa).
Hlahluva nhlamuselo, ku twisiseka na matshamele ya swivulwa-mpfilungano eka leswi a swi tsaleke hi yexe.
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi malehele na muxaka.
Valanga tindlela to hambana to tirhisa riendli ku kucetela nhlamuselo (xik. hlayelo ra kombiso na rhavi ra xitiwisiwo).
Tirhisa minkarhi ya riendli ku ncinca xipakaniso (xik. nkarhi wa sweswi ku komba swiendleko swa sweswi).
Tirhisa mahlayelo yo hambana ku anakanya na ku kumbetela (xik. "Loko a ndzi ri wena, a ndzi ta...").
Valanga hilaha masivi, maengeteri na mahlanganisi ya nga paluxaka ni ku tiyisisa nhlamuselo endzeni na le xikarhi ka tindzimana eka tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Mbuyelo wo dyondza wa 4
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
KU TSALA Tirhisa masivi na mahlanganisi ku hlanganisa Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo tindzimana. hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Hlawula vuvulavuri na ntivo-marito lama faneleke muxaka wa tsalwa xik. eka swileriso, eka magoza, a tirhisa ndzeriso ni marito yo hlanganisa ku longoloxa timhaka xik. sungula u teka matandza u ma fayela exibyeni, ivi hi ku tirhisa foroko u ma hakasela.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa masivi na mahlanganisi ku hlanganisa tindzimana leti nga hundza.
Hlawula vuvulavuri na ntivo-marito lama faneleke Hangalasa tsalwa ro hetelela hi ku kongomisa muxaka wa tsalwa (xik. loko a hlamusela tshikelelo eka angarhelo wo tika wa maendlekele ya swo karhi, a tirhisa fumiwo ku swiphameriwa ni leswi lulamisiweke. veka nchumu lowu hlamuseriwaka eka ndhawu ya nhloko-mhaka: "Nsuku wu ceriwa eAfrika-Dzonga").
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa:
Hlengeleta no hlawula miehleketo na ku swiveketela hi xivumbeko lexi faneleke (xik.nxaxamelo wa swilo).
Yingisela, a hlaya, a langutisa na ku xaxameta mahungu-nkulu ya matsalwa (xik. ku tsala tinotsi, ku katsakanya).
Hundzuluxela mahungu ku suka eka ririmirin'wana ku ya eka rin'wana.
Longoloxa timhaka hi ndlela leyinene (xik. ku ya hi nkarhi/nkoka).
Fananisa miehleketo/mavonele yo hambana na ku kombisa ku hambana ni ku yelana.
Valanga, a hluta no gayela timhaka (process), a:
Lava ni ku kuma timhaka eka swihlovo swo hambana-hambana (xik. rhadiyo, inthanete, matsalwa yo tsariwa yo huma etilayiburari, leyi tirhisaka Dewey Classification System, timhaka leti nga ka bibliyogirafi, swita-ndzhaku na swikombo).
Ringetela tindlela leto hambana-hambana to teka no endla tinotsi (xik. ku teka tinotsi eka tindhawu to hambana, a tirhisa minkomiso ku engetela rivilo).
Tsavula na ku gayela no hluta timhaka a tirhisa vuswikoti bya yena byo yingisela, byo hlaya, na byo langutisa.
Hundzuluxela timhaka ku suka eka ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Valanga hi endlelo ro hluta no gayela timhaka (process) hi ku:
Hluvukisa maendlelo yo yisa emahlweni ku kuma, ku kambela na ku humesa timhaka leti faneleke (xik. ku tirhisa swihlovo swa vutivi swo fana na imeyili, tibuku-swihlovo, swi hangalasa-mahungunyingi swa elekithironiki).
Hluvukisa vuswikoti byo teka no endla tinotsi (xik. ku longoloxa, ku ntlawahata no veketela kahle timhaka).
Hlengeleta timhaka na ku ti katsakanya ku suka ka swihlovo swo hambana.
Lemuka loko xivulavuri kumbe xihlovo xa timhaka xi nga twisiseki hikuva xi ri ni tinhlamuselo timbiri, xi tirhisa timhaka hi ndlela yo ka yi nga ri yona kumbe ku vula swilo leswi nga hava ntiyiso kumbe vuseketeri.
Hundzuluxela timhaka ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana.
Kambela nkoka na nkala-hoxeko wa timhaka eka matsalwa ya yena n'wini.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ehleketisisa hi ku:
Tlhelela eka nhlamuselo leyi nga ka yi nga kumekangi eka tsalwa, ku huma ni nhlamuselo na ku hlamusela xikongomelo xa mutsari hi ku hlamusela matsalwa yo tsariwa, yo voniwa, yo yingisela (xik. hikokwalaho ka yini mutsari a vula leswi?).
Hlamusela xivangelo na makumu (xik. leswi swi humelela hikuva...).
Hlamusela na ku vumba mavonelo ya yena n'wini hi ndlela leyi twisisekaka.
Seketela miehleketo hi ku tirhisa tinhlayo navumbhoni byin'wana.
Nyika mbulavulo lowu lulamisiweke kumbe a tsala tsalwa leri nga na manghenelo lamanene, ri vumbiweke kahle na ku va na mahetelele lama khorwisaka.
Ehleketisisa hi ku:
Katsakanya timhaka kumbe miehleketo hi ku hlawula, ku angarhelisa, ku ntlawahata no hlela.
Hlamusela no kanela xivangelo na makumu (xik. leswi swi humelela hikuva...).
Paluxa no hlamusela timhaka ta ntiyiso.
Paluxa no hlamusela mboyamela-thelo-rin'we na mavonele yo kuceteriwa.
Nyika mavonele yo kanetana ni ya van'wana a tlhela a seketela (xik. A ndzi yimi na swona hikuva... naswona ndzi seketela hi ku ri...).
Vutisa swivutiso no tirhisa ku ehleketelela ku ntshunxa swiphiqo no antswisa ku ehleketa hi timhaka to pfilungana, miehleketo na leswi a titwisaka xiswona (xik. timhaka ta timfanelo ta vumunhu, timhaka ta swa mbangu).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ehleketisisa hi ku:
Lemuka nongonoko wa miehleketo eka tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa.
Hlahluva xivangelo na makumu hi vuenti.
Vumba ni ku tirhisa nkanetano hi ndlela leyi yi endlaka leswaku:
Swi landzelela nongonoko wo karhi lowu twisisekaka eka muhlayi/muyingiseri.
Yimela tinhlamulo na nkaneto.
Tirhisa timhaka-nkulu na mahlamuselelo ya tinhlayo hi vutitshembi lebyikulu.
Tirhisa swivutiso, timhaka leti humaka eka tsalwa na ntlhantlho ku vumba miehleketo ya vuxoperi ku lulamisa no ololoxa swiphiqo.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Lavisisa no valanga hi ku:
Vutisa miehleketo na mianakanyo yo huma eka Kharikhulamu hi ku angarhela.
Pima matlhelo hi ku endla xiboho xa leswaku hi xihi eka leswimbirhi xi nga xona nhlawulo wo antswa.
Tirhisa swivumbeko swa ririmi ku hlamusela miehleketo leyi yi pfilunganeke (xik. ku tirhisa swipimelo: loko ngi swihlovo a swi avanyisiwe kahle, a hi ta va na vugevenga byitsongo).
Tirhisana na van'wana ku lulamisa swiphiqo na ku huma na mhaka.
Hundzuluxa ndlela yo andlala timhaka (xik. ku suka eka girafu ku ya eka ku tsala).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Lavisisa no valanga hi ku: Lavisisa na ku valanga hi ku:
Vutisa swivutiso swo pfilungana mayelana ni
Yisa emahlweni ku vutisa na ku pima timhaka ta tiko (xik. ku ba vadyondzi matlhelo. exikolweni).
Kurisa ntivo wa vuvulavuri ku engetelela ku
Pima matlhelo hi ku endla xiboho xa leswaku nonon'hwa ka miehleketo (xik. Ku hlahluva hi xihi eka leswimbirhi xi nga xona nhlawulo swivulwa na swivulwana-hava swo hambana-wo antswa. hambana).
Tirhisa swivumbeko swa ririmi ku hlamusela
Tirhisa tifomete to hambana ku kunguhata, miehleketo leyi yi tikisiweke xik. ku suka eka lulamisa, ku hlela na ku vika matsalwa. swivulwa-n'we ku ya eka swivulwa-
Anakanya hi mavonele yo hambana loko a mpfilungano. hlamusela matsalwa xik. miehleketo ya
Endla mbalango lowu angarhaka kharikhulamu van'wana.a ri yexe.
Ku ya hi swilaveko swa ntirho, a ringetelamaendlelo yo hambana ya nkunguhato, ntirhowo rhanga, ku hlela na mpfuxeto.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ehleketa hi ndlela ya vutumbuluxi hi ku:
Langutisisa, ku vhumba, ku lorha, ku tshikelela leswaku ku va ni ku twisiseka.
Tirhisa ku tsala ku kurisa miehleketo (xik. jenala, ku tirhisa tindlela to bubutsa byongo, mimepe ya miehleketo).
Ehleketa hi swo hambana a swi tirhisa hi vutumbuluxi. (xik. Anakanyela ku hambana ka ntokoto, mfuwo, ntsakelo, na leswi swi nga tirhisisiwaka xiswona).
Tirhisa ririmi ro angarhela Kharikhulamu ku ololoxa swiphiqo (xik. ku cinca-cinca ririmi loko munhu a ri karhi a vulavula).
Fananisa leswi tindzimi to hambana ti hlamuserisaka xiswona matheme eka Swiyenge swo hambana swo dyondza na ku vumba nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku pfuna eka ku ololoxa swiphiqo.
Ehleketa hi ndlela ya vutumbuluxi, a:
Hluvukisa vuswikoti byo anama hi ku tirhisa tindlela to hambana-hambana to hlaya (xik. a hluvukisa ku hlaya hi rivilo ku kuma mongo, ku hlaya hi rivilo ro xopela swo karhi, na vuswikoti byo hlaya hi vukheta).
Kambisisa hilaha vatsari va cinca-cincaka matsalele ku fanela swilaveko swa vona.
Anakanya hi leswi swi nga kotekaka kumbe leswi swi nga endliwaka ematshan'wini ya swo karhi ku kurisa miehleketo (nkumbetelo na vupimanisi).
Tsala hi ku ringetela ku kambisisa miehleketo, ntlhaveko/nyanyuko na ntokoto wo anakanya.
Ringetela hi mbuyelo wo tirhisa swo voniwa na mimpfumawulo eka tinxaka to hambana ta matsalwa (xik. swinavetiso).
Fananisa leswi tindzimi to hambana ti hlamuserisaka xiswona marito eka Swiyenge swo hambana swo dyondza na ku vumba nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku pfuna eka ku ololoxa swiphiqo.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku ehleketa hi vutumbuluxi hi ku:
Ringetela swivumbeko swo hambana-hambana swa swivulwa eka vutsari na matsalwa yo boxa timhaka-nkulu (xik. ku hundzuluxa matshamelo ya marito ku tshikelela mhaka).
Ehleketa swikotekoteko na ncinceko natindlela tin'wana ku kurisa miehleketo(kumbetela).
Nyanyula muhlayi hi ku vumba mianakanyo ya maendlele ya minchumu leyi tiviwaka.
Hundzula vonele hi ku cinca xiyimo lexitoloveriweke loko va tlanga ntlangu.
Yelanisa leswi tindzimi to hambana ti hlamuserisaka xiswona timhaka eka Swiyenge swo dyondza swo hambana-hambana na ku vumba nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku pfuna eka ku ololoxa swiphiqo.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Xopaxopa na ku pima nkoka hi ku:
Ehleketisisa hi vuxoperi hi ku nyikana miehleketo na ku fananisa vonele na van'wana.
Hlahluva vundzeni, leswinene na ku tsandzeka ka tsalwa na ku nyika nhlamulo leyi twisisekaka leyi gayeriweke.
Twisisa na ku tirhisa marito yo fananisa (xik. Hi ndlela yaleyo ...Hakanyingi...).
Kambela ntirho hi ku avelana na vayingiseri lava ku kongomiweke vona ivi a wu antswisa.
Gayela leswi a swi tweke ku vutisa swivutiso na ku kanetana ni mavonele lama nyikiweke.
Pfumelela mavonelo ya van'wana, a seketela ya yena mavonele ni ku ya lulamisa lomu swi faneleke.
Katsakanya hi ku:
Pima nkoka wa leswi a nga hoxa xandla eka swona na ku swi fananisa na ntirho wa van'wana.
Hlawula swihlawulekisi swa nkoka ku tlula swa van'wana hinkwaswo na ku hlanganisa miehleketo ya swirho swa ntlawa hinkwayo yi vumba nchumu wun'we.
Tirha eka tiphurojeke leti angarhaka Swiyenge swo Dyondza ivi a humesa phurojeke ya nkatsakanyo
Ku xopaxopa na ku pima nkoka hi ku:
Hlamula hilaha swi faneleke eka miehleketo na vonele ra van'wana hi timhaka ta nkoka to fana na ta xihlawuhlawu ku ya hi muhlovo, rimbewu, timhaka ta mbangu, ku xixima na ku tiyisela.
Ehleketa hi muhlayi, a hlaya ntirho nakambe a pfuxeta xitayili, xivumbeko na nka-hoxeko.
Gayela hi hi leswi a nga swi twa, a vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka a kanetana ni mavonele lama nyikiweke.
Pfumelela mavonelo ya van'wana, a seketela ya yena mavonele ni ku ya lulamisa lomu swi faneleke.
Ehleketa ni ku gayela hi nhluvukiso wa vuswikoti byo va xivulavuri, muyingiseri na mutsari eka tindhawu to hambana-hambana, a paluxa leswi lavaka ku antswisiwa.
Ehleketa hi matimba ya munhu un'wana ni un'wana mayelana ni ku va a nghenisa xandla eka migingiriko a lemuka swivandla swo tihluvukisa.
Katsakanya hi ku:
Teka xiavo eka mimbiko ya ntlawa laha matshalatshala ya un'wana ni un'wana ya tekiwaka ya ri ya nkoka.
Tirhisa vutivi lebyi humaka eka Xiyenge xo karhi xa Dyondza ku antswisa leswi endliwaka eka xin'wana ku humesa xikumiwa lexi nga katsakanyiwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Hlahluva na ku kambela hi ku:
Kambela ku tshembeka na ku tirhiseka ka timhaka ku suka eka ku tsala ku ya eka swihlovo swa swihangalasa-mahungunyingi eka swilo (xik. timhaka leti humelelaka sweswi).
Tihlahluva vutshila byo hlaya, byo tsala, byo yingisela hi vuxoperi, maendlelo ya ntolovelo na ntokoto, va lemuka leswi kotiwaka ngopfu na tindhawu leti faneleke ku hluvukisiwa.
Pfuxeta switayili, swivumbeko na nkala-hoxeko wa matsalwa.
Anakanya hi ndlela yo lava ku vutisa swivutiso swa vuxoperi na mavonele eka leswi swi voniwaka/twiwaka/hlayiwaka.
Seketela mavonele ya yena n'wini hi ku seketela hi vumbhoni no hundzuluxa lomu swi faneleke na mavonelo ya van'wana.
Katsakanya hi ku:
Antswisa leswi a swi tsaleke hi ku pfuxeta na ku hlela.
Anakanya hi makambelele ya tintangha ni ntlawa na ku pfumela ku antswisa ku ringanyeta ka van'wana.
Tirhisa vutivi bya xiyimo xa le henhla byo tirhisa swo huma eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza ku kurisa ni ku humelerisa mihandzu leyi katsakanyiweke.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ku humelerisa:
Humerisa leswi u swi tivaka na leswi u swi tweke ivi u vutisa swivutiso swa xiyimo xa le henhla.
Ivi u humelerisa vuswikoti bya wena n'wini tani hi xivulavuri,muyingiseri na mutsari eka leswi u switivaka, ivi u hlawula swiphemu swo karhi ku swi hluvukisa.
Humelerisa vuswikoti bya un'wana na un'wana tani hi muhoxa xandla eka migingiriko ya mitlawani ni ku hlawula swiyenge swo karhi ku endlela ku swi hluvukisa.
Tirhisa ririmi ku humelerisa:
Humerisa leswi u swi tivaka na leswi u swi tweke ivi u vutisa swivutiso swa xiyimo xa le henhla.
Ivi u humelerisa vuswikoti bya wena n'wini tani hi xivulavuri, muyingiseri na mutsari eka leswi u switivaka, ivi u hlawula swiphemu swo karhi ku swi hluvukisa.
Endla nkatsakanyo wa swi humelerisi hi tlhelo ra vuswikoti nkulu bya un'wana ni un'wana tani hi muhoxa xandla eka migingiriko ya mintlawa na ku yisa emahlweni ku hlawula tindhawu leti faneleke ku huvukisiwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ku humelerisa:
Ku humelerisa ni ku hlahluva ntikelo wa ntirho ni nkongomo wa mahungu entirhweni wa yena kun'we ni wa van'wana.
A langutisisa no xopaxopa ntirho wa yena hi vukheta lebyikulu swinene hi ku kongomisa eka ku hlaya, ku tsala ni vuswikoti byo yingisela, ku katsa ni mintolovelo na ntokoto wa yena eku ti hluvukiseni.
Ku humelerisa, ni ku tlhela a vutisa swivutiso leswi ntlhontlhaka miehleketo (ku katsa ni maehleketelo yo voyamela tlhelo rin'we) eka leswi a swi vonaka,a twa no swihlaya.
A vuyetela miehleketo ya yena, lomu swifaneleke, endzhaku ka ku twa kumbe ku hlaya mavonele ya van'wana.
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirha hi marito:
Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku tsala marito yoka ya nga tolovelekanga.
Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini ya marito na dikixinari ya marito ehenhla ka kharikhulamu.
Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisantivomarito ni ku antswisa mapeletele.
Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi faneke.
Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri tirhaka ha tona eku lombeni ka marito eka tindzimi tin'wana,ni tindlela leti marito ya vumbisiwaka xiswona ivi ya tirhisiwa hi tindlela leti faneleke.
Tirha hi marito:
Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku tsala marito yoka ya nga tolovelekanga.
Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini ya marito na dikixinari ya marito ehenhla ka kharikhulamu.
Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisa ntivo-marito ni ku antswisa mapeletele.
Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi faneke.
Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri tirhaka ha tona eku lombeni ka marito eka tindzimi tin'wana,ni tindlela leti marito ya vumbisiwaka xiswona ivi ya tirhisiwa hi tindlela leti faneleke.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirha hi marito:
Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku tsala marito yoka ya nga tolovelekanga.
Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini ya marito na dikixinari ya marito ehenhla ka kharikhulamu.
Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisa ntivo-marito ni ku antswisa mapeletele.
Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi faneke.
Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri tirhaka ha tona eku lombeni ka marito eka tindzimi tin'wana,ni tindlela leti marito ya vumbisiwaka xiswona ivi ya tirhisiwa hi tindlela leti faneleke.
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirha hi swivulwa:
Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri, switwananisi, mahlamari, ku katsa ni mimpfumawulo.
Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo hambana-hambana hi ndlela yo lulama no amukeleka (xik. Loko a ri ni khume ntlhanu wa malembe, mana wa yena a lova).
Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba vuxaka ni nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo va pfumalaka mintirho.
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani hi switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni swihlamari.
Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku fana na nhlokmhaka, riendli ro hlawula, nkongomo na xiendliwa, xivulwa-hosi na xivulwa -hava.
Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela letiamukelekaka xik. xiboho, hiko mbirhi.
Tirha na matsalwa:
Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na swivulwa swo seketelana (xik. ku veka swivulwa emakumu) ku tumbuluxa nyandza-vun'we bya tindzimana.
Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi'hambiloko'ku ndlandlamuxa xiyimo xamaehleketele eka tindzimana.
Tirha hi swivulwa:
Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri, switwananisi, mahlamari, ku katsa ni mimpfumawulo
Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo hambana-hambana hi ndlela yo lulama no amukeleka (xik. Loko a ri ni khume ntlhanu wa malembe, mana wa yena a lova).
Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba vuxaka ni nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo va pfumalaka mintirho.
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani hi switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni swihlamari.
Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku fana na nhlokmhaka, riendli ro hlawula, nkongomo na xiendliwa, xivulwa-hosi na xivulwa -hava.
Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela leti amukelekaka xik.xiboho, hiko mbirhi.
Tirha na matsalwa:
Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na swivulwa swo seketelana (xik. ku veka swivulwa emakumu) ku tumbuluxa nyandzavun'we bya tindzimana
Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi'hambiloko'ku ndlandlamuxa xiyimo xamaehleketele eka tindzimana.
Hlanganisa swivulwa eka tindzimana leti fambisanaka swin'we, xik. kholokhexini, mbuyelelo wa marito, mavito-vito.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Tirha hi swivulwa:
Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri, switwananisi, mahlamari, ku katsa ni mimpfumawulo.
Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo hambana-hambana hi ndlela yo lulama no amukeleka (xik. Loko a ri ni khume ntlhanu wa malembe, mana wa yena a lova).
Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba vuxaka ni nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo va pfumalaka mintirho.
Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani hi switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni swihlamari.
Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku fana na nhlokmhaka, riendli ro hlawula, nkongomo na xiendliwa, xivulwa-hosi na xivulwa -hava.
Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela leti amukelekaka xik. xiboho, hiko mbirhi.
Tirha na matsalwa:
Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na swivulwa swo seketelana (xik. ku veka swivulwa emakumu) ku tumbuluxa nyandzvun'we bya tindzimana.
Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi'hambiloko' ku ndlandlamuxa xiyimo xamaehleketele eka tindzimana.
Hlanganisa swivulwa eka tindzimana leti fambisanaka swin'we, xik. kholokhexini, mbuyelelo wa marito, mavito-vito.
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yoamukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya xitayili:
Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi vulehi na mfana-woxe.
Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro ka ri nga ri ra ximfumu.
Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi ku kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa mbangu, rihanyu na swa ndhavuko.
Va na ni matirhisele ya ririmi lamanene xik. vulavula hi swivula swo olova ni swo bohana.
Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yo amukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya xitayili:
Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi vulehi na mfana-woxe.
Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro ka ri nga ri ra ximfumu.
Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi ku kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa mbangu, rihanyu na swa ndhavuko.
Va na ni matirhisele ya ririmi lamanene xik. vulavula hi swivula swo olova ni swo bohana .
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yo amukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya xitayili:
Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi vulehi na mfana-woxe.
Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro ka ri nga ri ra ximfumu.
Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi ku kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa mbangu, rihanyu na swa ndhavuko.
DYONDZO YA 5MAASESELE YA MUDYONDZI
MASUNGULO
Mpfapfrhuto wa maasesele wa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) wu kongomisiwile eka minsinya ya mimbuyelo ya dyondzo. Switandati swo maasesele Swifanele ku kombisa ku humelela ka mudyondzi ni tindlela to hlawuleka na ku vona leswaku vadyondzi ra hlangana hi ku apulaya vutivi na swikili. Maasesele ya fenele ku pfuna vadyondzi ku teka swiboho leswi hetisekeke hi ku landza vuswikoti bya vona, ku tivekela swipimelo swa ku ya emahlweni ni ku hlohletela ku ya emahlweni ni ku dyondza
Ku pfuneta eka maendlele ya maasesele ya mudyondzi, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
Xi paluxa Mimbuyelo ya Dyondzo ni switandati swa maasesele leswi yelanaka na swona eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa Dyondzo ku katsa na Giredi yin'wana na yin'wana eka bandhi ra Dyondzo yo Angarhela na vuleteri (Tiredi R-9);
Endla nkatsakanyo wa Nxopaxopo ni Ndlandlamuxo wa Mimbuyelo ya Dyondzo na Switandati swa Maasesele;
Veka Switandati swa Maasesele exivindzini xa maenglele ya maasesele eka Giredi yin'wana na yin'wana. Switandati swa Maasesele swi hlamusela khwatsi levhele ya mudyondzi leyi languteriweke laha Vadyondzi vafaneleke ku kombisa vuswikoti bya vona bya Mimbuyelo ya Dyondzo ku katsa ni tindlela leti tirhisiwaka eka ku kombisa vuswikoti byo bona.
Dayagiramu leyi yi hlamusela ku nghenelana exikarhi ka tielemente to dizayiniwa ta xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
Nhlamuselo
Maasesele eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) i ku yisa emahlweni, maendlele lawa ya pulaniweke ya ku hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya vana lebyi pimiwaka hi switandati swa maasesele ya mimbuyelo ya Dyondzo eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi lava nhlamuselo ya le rivaleni na switirateji swo hambana-hambana ku pfuneta vdyondzisi ku nyika vana mimbuyelo yo pfuna ni ku nyika swiviko eka vatswari, kun'we ni vanhu ntsena lava nga ni ku navela.
Timhaka-nkulu
Mimbuyelo ya dyondzo i ndlela yo dyondzisa no dyondza leswi endlaka swi va rivaleni leswi vadyondzi a faneleke ku swi fikelela. swinawana leswi tirhaka hi leswaku va hlamusela no kombisa swa ha suka ehansi leswi va swi languteleke eka vana. Tirho - nkulu wa mudyondzisi i ku dyondzisa hi xikongomelo xo pfuna vana ku kota ku fikelela swilaveko swa switandati swa maasesele leswi languteriweke eka vana loko va ri eku dyondzeni. Maasesele i ya nkoka eka dyondzo ya mimbuyelo hikuva hi maendlele lawa swi fanele swi koteka ku asesa vana ku vona leswi va nga swi fikelela eka Giredi yin'wana na yin'wana.
Ku kota ku pfuna vana ku fikelela vuswikoti bya vona, maasesele ya fanelel ku va:
Ya le rivaleni ni nkongomiso lowu hetisekeke.
Ya hlanganisiwa ni madyondzisele no dyondza.
Ya kongomisiwa eka swipimelo kumbe switandati swo dyondza.
Ya hambana hi ku landza switayele swa matirhele, tithekiniki, switirho kun'we ni vundzeni;
Ya ntiyiso, yo tshembeka, ya le xikarhi lawa ya kongomisiweke eka mudyondzi hi yexe, ni ku olova ko ringanela ku pfumelela ku hundzuka ku teka ndhawu.
Swikongomelo swa Maasesele
Xikongomelo-nkulu xo asesa vadyondzi i ku va khutaza leswaku va kula eka vutivi bya vona, ku nga ri ntsena ku endlela ku va tlakusa. Hi maendlele lawa, maasesele ya tirhiwa ku xiyisisa swinene ku humela ka vadyondzi ni ku fambisa swa tidyondzo ta vona. Switirhisiwa swinwana swa maasesele swi katsa:
Maasesele ya beyizi-layini eka lava va nga vo sungula
Maasesele ya byizi-layini ya tala ku tirhisiwa ngopfu eka vana lava sungulaka tidyondzo ta vona eka giredi kumbe feyisi ku tumbuluxa leswi vana va switivaka. Endlele leri ri pfuneta vadyndzisi ku lulamisa swiyenge swa dyondzisa hambi ya ri madyondzisele:
Maasesele ya xidayiginosisi
Maasesele ya xidayiginosisi ya tirhisiwa ku kumisisa ntumbuluko wa munhu niswivangelo leswi ngatsandzisaka vana ku dyondza. Maasesele lawa ya landzeriwa hi vuleteri bya vunene, nseketelo ni kunghenelela loko vana va ri karhi va dyondza.
Maasesele ya xifomatifi
Maasesele lawa ya landzelerisa ni ku seketela tindlela to dyondza ni ku dyondzisa, leswi swi tirhisiwa ku lemukisa vana ni vadyondzisi hi lswi swi faneleke ku dyondziwa no dyondzisiwa, leswi swi endliwa hi xikongomelo xo lava ku antswisa hi mikarhi hinkwayo.
Maasesele ya xisamatifi
Maasesele lawa ya nyika nkatsakanyo wa leswi swi fikeleriweke hi vana hi nkarhinyana wu ri wu tsongo, xik. Eku heleni ka lembe xidyondzo kumbe loko mudyondzi a lava ku suka exikolwebni xin'wana ku ya eka xin'wana.
Maasesele ya sistemetiki
Maasesele lawa i ndlela leyi ha yona ku langutisiwaka ngopfu vuswikoti bya vana eka dyondzo hi ku angarhela. xin'wana xa swipemu xa maasesele lawa i maasesele ya vana hi ku landza vuswikoti hi ku ya hi leswi swi kombisiweke hi swikombiso swa rixaka. Maasesele lawa ya tala ku endliwa eku heleni ka feyisi yin'wana ni yin'wana ya bandhi ra Dyondzo ya Vuleteri byo angarha. Swikolo swo hlaya hi ku yimela swifundza swi hlawuriwile hi xikongomelo xo ringeta maasesele lawa hi ya boxeke laha henhla.
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI
Swihlawulekisi swa maasesele yo yisa emahlweni
Maasesele yo yisa emahlweni i maendlele-nkulu ya maasesele lawa ya tekaka ndhawu eka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi katsa swinawana hinkwaswo swa maasesele ya mimbuyelo ya dyondzo ni ku tiyisisa maasesele ya lawo:
Swi teka ndhawu endzaku ka nkarhi wo leha naswona i mhaka leyi tshamaka yi humelela nkarhi na nkarhi: Ku dyondza ku ta tshama ku ri karhi ku kamberiwa nkarhi na nkarhi ku kondza loko lembe ri ya ku chapu.
Seketela ku kula ni ndlandlamuko wa vana: Van ava va vatirhikulorhi hi ku va ni xiave hi swo dyondza ni maasesele , twisisa lawa ya tirhisiwaka eka maasesele ya vana ni migingiriko ya vona, ni ku vona leswaku wa va katsa eka ku ti kambela ka siku na siku va ri hi voxe kumbe ni mintlawa, leswi swi engetelela vutitshembi eka vana.
Nyika swiviko ku suka eku dyondzeni no dyondzisa: Ku nyika mbuyelo hi yin'wana ya makhiya ya ku humelela ka maasesele ya xifomatifi. Maendlele yo nyika mbuyelo ya katsa ku vutisa, ku kongomisa ka mudyondzisi eka mbulavulo ni swo tsariwa kunene.
Maasesele yo hlanganela: Leswi swi katsa ku tirhisa maasesele yo hlaya hi ku angarhela mimbuyelo yo hlaya ya dyondzo. ni ku katsa switandati swo hlaya swa maasesele leswi tirhaka hi tindlela to hambana-hambana, tsundzuka, switandati swa maasesele swi ni xiave ku tlurisa loko swi fika eka makambelele ya vana hi ku tirhisa tithekiniki to hambana. Vuswikoti eka swiyenge swa dyondzo swi nga kamberiwa himtindlela to tala, hikokwalaho tindlela to hambana ta maasesele ti tirhisiwa ku nyika vana xikhati xo tirha hi ku hetiseka ku hi leswi swi languterisiweke xiswona hi ku landza mimbuyelo.
Tirhisa switirateji leswi nga ta katsa vana ni swilaveko swa vona (ririmi, ku tiya miri, emiehleketweni ni swa ndhavuko): Maasesele yo yisa emahlweni ya pfumelela vadyondzisi ku tekela enhlokweni vadyindzi hi ku landzelerisa swa tidyondzo ta vona hambi swi ri swilaveko. Leswi swi pfuna vana ku hundza eka ku nonoheriwa hi ku hatlisa ku o.
ololoxa swiphiqo leswi vana va nga na swona: Eka ntlawa wun'wana ni wun'wana ku ni vuswikoti byo ringanela eka vana hi ku landza mabyongo ya vona. A hi mfanelo leswaku vadyondzi va kamberiwa hinkwavo hi nkarhi wu ri wun'we.
Ku amukela maasesele ya xisametifi
Mbuyelo lowu vana va wu hlengeleteke hi nkarhi lowo leha swonghasi eku tirheni ka vona ku sukela eku sunguleni ka lembe ku fika eku heleni ka rona wa tirhisiwa ku va makambelele ya nkarhi na nkarhi eka dyondzo ya vana ya siku na siku. maasesele lawa ya lava ku pulaniwa swinene ku sukela eku sunguleni ka lembe, ku katsa switirateji swo hambana hambana leswi tirhisiwaka - xik, ntirho lo vana va nyikiwaka ku wu tirha, Swikolo ni swikambelwana leswi va tsarisiwaka swona, lowu ii nkateko lowukulu lowu vana va wu tirhisaka ku vona leswaku va tiva ku fika kwihi hi lswi va swidyondzisiweke.
Switirateji swa maasesele
Ku hlawula mhaka ya switirateji swa maasesele yi le ka mutirhisi yena hi yexe, leyi nga mhaka ya muxaka wa yona wu woxe eka mathicara, giredi na xikolo, ni ku tshembela eka vuahluri by thicara. Vukona bya ndhawu ni switirhisiwa swi nsusumeto eka mhaka leyi, Kambe hi tlhelo rin'wana valeteri va swikota ku hambana hi maendlele hambiloko va ri ni switirhisiwa swo yelana.
Maendlele, tithekiniki ni swirhisiwa leswi hlawuriweke ku tirhiseriwa migingiriko ya maasesele swi fanele ku va leswi kongomaneke na maasesele wo walawo ku landzelerisa swilaveko swa Switandati swa maasesele, naswona swikongomelo swa maasesele swi fanele ku humeseriwa erivaleni ni ku tlhela swi twisisiwa hi vana ku katsa ni vadyondzisi va vona. Vuswikoti byi nga kombisiwa hi tindlela to tala .Hikokwalaho maendlele ya tinxakaxaka ya laveka ku nyika vana nkarhi wo tala wo kombisa vuswikoti bya vona ehenhla ka leswi va swi tivaka hi ku hetiseka.
Mintirho yo yelana ya maasesele
Xikongomelo xa Mitirho yo yelana ya maasesele i ku:
Ku vona leswaku ku ni majajele wan'we ya vadyondzisi.
Ku tlakusa masetele ya xitandati xin, we.
Ku tiyisisa vuswikoti bya maasesele yo yisa emahlweni eswikolweni .
Ku tlakusa maendlele yo endla leswinene ntsena hi tirhisa switirhisiwa ni switirho.
Ku tiyisisa leswaku maasesele yo endliwa hi swikolo ya endliwa hi ndlela leyi faneleke.
Mintirho leyi yelanaka ya maasesele yi nga setiwa eka ofisi ya le ka naxinali, swifundzha, tidisitiriki kumbe levhele yo hlanganela, yi fanele ku endliwa eswikolweni, ni ku modaretiwa eka tindhawu ta le handle
MAMANEJELE YA MAASESELE
Vanhu lava katsiwaka eka Maasesele
Xikolo kun'we ni mathicara va ni vutihlamuleri lebyi kulu swinene loko swi fika eka swa maasesele ya vadyondzi. Mathicara va languteriwa ku tumbuluxa maasesele lawa ya nga ni vunene ni ku amukeleka. Tipholsi ta swifundza ti fanele ku vona leswaku ti katsa vadyondzi, thimi ya xikolo ya maasesele, tithimi to huma hi le ka swifundza-ntsongo, vukorhokeri bya vapfuni, Vatswari, tani hi loko swi va fenerile.
Nongoloko wa Maasesele ya Swikolo
Xikolo xin'wana na xin'wana xi fanele ku hluvukisa minongoloko yo kambela leyi simekiweke eka swiletelo swo kambela swa xifundzankulu na swa rixaka. Xi fanele ku vani Ntlawa wo Kambela wa Xikolo na Pulani yo Kambela ya xikolo ku hatlisisa ku tirhisiwa ka Pholisi leyi. Ntlawa wu fanele ku vani vayimeri vo huma eka swiyimo hinkwaswo na Xivandla xa Dyondzo.
Ku tiyisisa leswaku ku tirhisiwa endlelo ra kahle ro kambela, minongoloko yo Kambela ya Xikolo yi fanele ku humesela erivaleni:
Ku pulana ndlela yo ya emahlweni ko kambela no tirhisiwa;
Ndlela leyi tibuku ta tirhekhodi ti hlayisiwaka hi yona, ku kumeka na vuhlayiseki;
Tirhekhodi ta maasesele ti pimanyetiwa hi Xifundzha
Ku tiyisisiwa ka le ndzeni ko kambela;
Ndlela leyi nkambelo wu endliwaka hi yona exikolweni;
Ku languteriwa ka maendlelo hinkwawo yo kambela;
Ku leteriwa ka vatirhi eswivandleni swo kambela;
Swivandla laha swilaveko swa vuleteri bya le xikolweni byi faneleke ku va kona swi katsa:
ku tirhisiwa ka tindlela/swiyenge swo kambela;
ku tumbuluxa ntwanano exikarhi ka vadyondzisi va gireyidi yo yelana hi leswi voniwaka swi fanerile ku eneta Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo;
ku tsala minkanelo swa migingiriko yo kambela na mimbuyelo; na ku fikelela ntwanano hi minongoloko yo kambela ya xikolo.
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI
Tibuku ta Tirhekhodi
Mahlayiselo ya kahle ya tibuku i ya nkoka eka minkambelo hinkwayo, ngopfu-ngopfu eka minkambelo leyi yaka emahlweni. Buku ya rhekhodi kumbe fayili yi fanele ku pfuxetiwa hi vadyondzisi hinkwavo. Yi fanele ku vani:
mavito ya vadyondzi;
masiku yo kambela;
vito na nhlamuselo ya nghingiriko wo kambela;
mimbuyelo ya migingiriko yo kambela ku ya hi Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo;
minkanelo ya endlelo ro seketela.
Tirhekhodi ti fanele ku simekiwa eka minkambelo ya ximfumo ni yo kala yi nga ri ya ximfumo. Tirhekhodi hinkwato ti fanele ku kumeka, ku twisiseka, ku hlayisiwa, ku va xihundla no pfuneta eka endlelo ro dyondzisa no vika.
Pholisi yo kambela ya swikolo yi boha hi vuxokoxoko byo tatiwa ka tirhekhodi ta tibuku. Tikhodi to kambela ti tirhisiwa ku kombisa ndlela leyi mudyondzi a tirhaka hi yona eka Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo. Tikhodi leti tirhisiwaka ti fanele kuva erivaleni no twisisiwa hi vadyondzi swin'we ni vatswari.
TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO
Ku na tindlela to tala to nyika mahungu ya nkambelo eka vadyondzi no rhekhodiwa hi vadyondzisi. Ku hlawula ndlela ya kahle yo endla leswi eka nghingiriko wa nkambelo swi taya hi timhaka to hlaya to fana na:
nhlayo ya vadyondzi etitlilasini na nkarhi lowu mudyondzisi a nga na wona;
ku pfilungana na ku leha ka nghingiriko wo kambela;
vundzeni bya dyondzo kumbe vutshila lebyi nga ku kamberiweni (xik. Matematiki kumbe ntivo-matsalele);
ku hatlisa ko nyikiwa ka mahungu;
ndlela leyi mahungu ya khumbaka vanhu hi yona;
maendlele (swiyenge) lama tirhisiwaka hi mudyondzisi ku hlamusela matirhelo ya vadyondzi;
loko matirhelo ya mudyondzi ya fanele ku ringanisiwa na ya tintangha; eka matirhelo lama hundzeke, na/kumbe swilaveko swa Mimpimo ya Nkambelo na Mimbuyelo ya Dyondzo.
Tikhodi tin'wana ta minkambelo ti kahle eka swikongomelo swin'wana ku tlula swin'wana. Xikombiso, minkanelo yi nga vani vuxokoxoko, ya vanhu no nyiketa minkanelo yo antswisiwa. Minkanelo nakambe yi nga pfuneta eku vikeni hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo yo Nkambelo.
Kambe hambiswiritano, minkanelo yi nga teka nkarhi wo leha ku yi tsala no kala yi n ga rhekhodeki hi ku olova. Tikhodi to fana na 'Swi saseke ngopfu, ' Swi sasekile', 'Swi kahle', 'Swa koteka', na 'A swi ringanangi' ta olova ku ti tsala no pfumelela ku kamberiwa ko ya emahlweni ka nkambelo wa nkarhi lowu nga hundza loko wu pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Kambe hambiswiritano, leswi a swi nyiki vuxokoxoko lebyi nga kona eka minkanelo. Timaraka na tona ti rhekhodiwa hi ku olova no tlhela ti hlanganisiwa hi ku hatlisa, ti andzisiwa no avanyisiwa. Ti na nkoka eku kambeleni ka matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na ya van'wana etlilasini, na tigireyidi kumbe swikolo swin'wana. Kambe hambiswiritano, a ti nyiki mahungu yo ringana hi matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo.
Swikombiso exikarhi ka swin'wana swa tikhodi to yisa emahlweni nkambelo i:
a swi si fikeleriwa, swi le kusuhana, swi fikeleriwile;
matirhelo ya kahle, swi lava ku seketeriwa;
Swivulwana (kumbe swiyenge) leswi tumbuluxiweke ku pfuneta eka nghingiriko wa nkambelo kumbe xiviko.
Swi nga ri na mhaka leswaku ku hlawuriwa khodi yihi yo kambela le yi tirhisiwaka, mahungu i ya nkoka loko ya hlanganisiwile na swiringanyeto. Swi nga endleka ku vani ku antswanyana eka ku humelela ka vadyondzi loko va nyikiwa mahungu lama tsariweke ku tlula timaraka. Hambileswi timaraka na xidzana ti nga na nkoka eka tirhekhodi, tanihi leswi swi olovaka ku tsala timaraka eka buku ya tirhekhodi, minkarhi yo tala a ti na nkoka eka mahungu na swiviko. Swiphiqo swin'wana leswi nga kona eka timaraka ti nga hlanganisiwa no kuceteriwa no va ti tumbeta swo tala hi ku humelela no ya emahlweni ka vadyondzi. Loko vadyondzi va hetile nghingiriko wo kambela wo tlula wun'we, ku na ndzingo wo tirhisa timaraka ku ya hi aritimetiki, ku hlanganisa no endla avhareji. Loko ku endliwa leswi, timaraka ti lahlekeriwa hi nkoka wa tona ku nyika mahungu. Maraka ya nhlengelo kumbe avhareji ti tumbeta mhaka yo va mudyondzi a kotile ku dyondza kahle eka mhaka yin'we ku nga ri eka yin'wana. Timaraka ti nyika mavonele yo angarhela hi ku humelela kambe ti tumbeta swivangelo swa nkambelo wo humelela (kumbe ku pfumaleka ka ku humelela) eka mudyondzi, no sivela mpakaniso wo dyondza swokarhi eka nkambelo. Nakambe a ti hlamuseri kahle ku humelela ka mudyondzi eka nxaxameto wa tidyondzo. Hi minkarhi yo tala ku hlayisa maraka yo fana (ntsena loko yiri kahle) swi tekiwa ku ri xikombiso xa ku humelela ka kahle. Maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 5 na maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 6 yi tumbeta hi ku hetiseka ku humelela ka mudyondzi loko a nga va na kona elembeni, leswi hlamuseriwaka kahle hi nhlamuselo, khodi kumbe minkanelo.
Tikhodi ta rixaka
Eku rhekhodiweni kumbe ku vikiwa ka ku humelela eka Mimbuyelo ya Dyondzo ya gireyidi yo karhi, ku fanele ku tirhisiwa tikhodi leti landzelaka:
= Matirhelo ya mudyondzi ya hundze ngopfu swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 2 = Matirhelo ya mudyondzi ya hundze swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 3 = Matirhelo ya madyondzi ya fikelele swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 4 = Matirhelo ya mudyondzi a ya fikelelangi swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
Yelanisa eka swikombiso leswi nyikiweke eka xiyenge xa Makhadi ya Xiviko, leswi nga laha ehansi.
Tixedulu to ya emahlweni
Eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana, xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku tatiwa, no sayiniwa hi nhloko ya xikolo na mutirhi wa ndzawulo. Xedulu yo ya emahlweni i rhekhodi leyi nga na nkomiso hi ku humelela ka vadyondzi eka gireyidi ya xikolo.
Xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku katsa mahungu lama landzelaka:
vito ra xikolo na xitempe xa xikolo;
nongonoko wa vadyondzi eka gireyidi yin'wana na yin'wana;
tikhodi to ya emahlweni eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana (Sisiteme ya Tikhodi ya Rixaka);
tikhodi to ya emahlweni eka gireyidi yin'wana na yin'wana (ku humelela ku ya eka gireyidi leyi landzelaka kumbe ku tshama eka gireyidi yo fana);
minkanelo kumbe vuswikoti na swivandla leswi lavaka ku seketeriwa eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana;
siku na nsayino wa nhloko ya xikolo, mudyondzisi na mudyondzisi un'wana, xikan'we na mutirhi wa ndzawulo.
Swihlaya swa vadyondzi
Xihlaya xa mudyondzi i rhekhodi leyi yaka emahlweni ya mahungu lama nyikaka nhlamuselo yo angarhela ya ku ya emahlweni ka mudyondzi, ku katsa na nhluvukiso wa kahle wa minkoka, mavonele, na nhluvukiso wa mahanyelo. Xi pfuneta mudyondzisi eka gireyidi leyi landzelaka kumbe xikolo ku twisisa mudyondzi hi ndlela yo antswa, no pfuna mudyondzi hi laha swi faneleke hakona. Xihlaya xi fanele ku hlayisiwa eka n'wana un'wana na un'wana no tlhela xi fambisana na vadyondzi emalembeni ya vona hinkwawo yo dyondzo.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku katsiwa eka xihlaya xa mudyondzi:
mahungu ya munhu, ku katsa na xifaniso xa mudyondzi enkarhini wa sweswi;
xiyimo xa miri na matimu ya rihanyu;
swikolo leswi a dyondzeke eka swona na rhekhodi ya manghenelo;
ku nghenelela na ku humelela eka migingiriko yo hungasa;
mahanyelo;
ku nghenelela ka vatswari;
swivandla leswi lava ku seketeriwa hi mintirho yo hlawuleka;
nkomiso wa xiviko hinkwaxo xa ku hela ka lembe;
nkomiso wa tirhekhodi to tlakusiwa ta malembe yo dyondza;
fomo yo rhurhisiwa.
Tinoto:
Xihlaya xa mudyondzi xi siva matsalwa ya tirhekhodi hinkwawo ya khale lama a ya tirhisiwa hi swikolo, yo fana na tirhekhodi ta makhadi, makhadi ya vadyondzisi/valeteri na makhadi ya Edlab. Xikongomelo-nkulu xa xihlaya xa mudyondzi i ku pfuneta mudyondzi ku kota ku fikelela mahungu yo hambana lama nga kona.
Mahungu ya munhu a ya fanelanga ku hambanisiwa na ya mintlawa. Ntlawa i ndlela yo kambela leyi nyikaka mudyondzi na mudyondzisi nkarhi wo languta migingiriko yo kambela yo hlaya. Ntirho wu vekiwa eka fayili, kumbe bokisi. Xihlaya xa mudyondzi hi tlhelo rin'wana, i rhekhodi leyi nga na mahungu ya mudyondzi.
SWIVIKO
Mahungu Lama Faneleke Ku Katsiwa Eka Swiviko
Vadyondzisi va fanele ku vani vutihlamuleri eka vadyondzi, vatswari, sisiteme ya dyondzo na vaaki hinkwavo eku kambeleni ka vadyondzi va vona. Leswi swi endliwa hi k unyika swiviko. Ku engetela eka swiviko swo tsariwa, swa nomo kumbe minyiketo leyi kotekaka, minkombiso ya ntirho wa vadyondzi, yi nga tirhisiwa.
Xiviko xin'wana na xin'wana xa ku humelela hinkwako ka mudyondzi xi fanele ku katsa mahungu hi:
dyondzo leyi fikeleriweke;
vuswikoti bya mudyondzi;
nseketelo lowu lavekaka;
mahungu lama pfunaka, lama faneleke ku katsa minkanelo hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na ya tintangha na matirhelo ya mudyondzi ya khale loko ya pimanisiwa na swilaveko swa Xivandla xa Dyondzo.
Ku vika eka vatswari swi fanele ku endliwa minkarhi hinkwayo ku va khutaza ku nghenelela. Vadyondzisi va fanele ku vika eku heleni ka kotara yin'wana na yin'wana hi ku tirhisa makhadi yo vika ya ximfumo.
A hi minkarhi hinkwayo laha swi nga kotekaka ku nyika mahungu hi ku humelela eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Kambe hambiswiritano, swiviko swi fanele ku nyika mahungu hi ku humelela eka Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo hinkwayo. Ematshan'wini ya Feyisi ya Masungulo
Makhadi e Ya SwivikoSwilaveko swa le hansi swa khadi ra xiviko i:
Mahungu yo sungula vito ra xikolo;
vito ra mudyondzi;
gireyidi ya mudyondzi;
siku ro velekiwa ra mudyondzi;
lembe na kotara;
siku na nsayino wa mutswari kumbe muhlayisi;
siku na nsayino wa mudyondzisi;
siku na nsayino wa nhloko ya xikolo;
masiku yo pfula no pfala ka xikolo;
xitempe xa xikolo;
xihlaya xa manghenelo xa xikolo;
nhlamuselo ya tikhodi ta sisiteme ya tikhodi ya rixaka.
Vuswikoti na swilaveko
Nyika nhlamuselo ya vuswikoti, swilaveko swo hluvukisa, kumbe swivandla leswi seketeriwaka hi mudyondzi eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo. Tirhisa sisiteme ya tikhodi ya rixaka ku pimanisa matirhelo eka Mimbuyelo ya Dyondzo leyi dyondziweke ku fikela sweswi - a swi kali swi lava u nyika khodi ya Mbuyelo wa Dyondzo yin'wana na yin'wana. Eka xiviko xo hela ka lembe, ku humelela hinkwako ka mudyondzi eka Mimbuyelo ya Dyondzo hinkwayo ku fanele ku kombisiwa.
Minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo
Nyika minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo, hi ku tshikelela eka vadyondzi lava tluleke swilaveko kumbe lava faneleke ku ya emahlweni va seketeriwa. Minkanelo ya vuswikoti byo karhi na swivandla swa nseketelo swi fanele ku hlanganisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Minkanelo leyi yi ta pfuna vatswari, vadyondzi na vadyondzisi van'wana ku twisisa nseketelo lowu mudyondzi a wu lavaka.
Tsundzuka: Swikolo swi fanele ku tirhisa tisisiteme ta tikhompyutha ku humesa makhadi ya swiviko, kambe swilaveko leswi hinkwaswo swi fanele ku katsiwa.
Xikombiso xa mahungu eka khadi ra xiviko (Xiyimo xa le Henhla)
Xikombiso xa vuxaka exikarhi ka buku ya tirhekhodi, xedulu ya Mimbuyelo ya Dyondzo ya mudyondzisi na khadi ra xiviko
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE
Lowu i nongoloko wa ndzandzelelano wa matheme lama tirhisiweke eku dizayineni ka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 ( Swikolo ) ni swinawana swa maasesele ya mudyondzi:
Maasesele - lawa i mapulanele ya nkarhi hinkwawo ya maendlele yo hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya mudyondzi,lebyi pimiwaka hi ku hambana ni Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele - vutivi, swikili ni vumunhu bya vadyondzi swi fanele ku fikelela Mimbuyelo ya Dyondzo eka giredi yin'wana na yin'wana
Maasesele ya beyisilayini - maasesele layo sungula lawa a ya tirhisiwa ku lavisisa leswi vadyondzi va swi tivaka
Maasesele ya nkarhi na nkarhi - i modlili lowu khutazaka hlanganelo wa maasesele eku dyondziseni ni ndlandlamuko wa vadyondzi hi ku tirhisa mbuyelo wa nkarhi na nkarhi
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla - Kun'we ni Mimbuyelo ya ndlandlamuxo, mhaka-nkulu ya Xitatimende lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo), lexi kuceteriwaka hi Vumbiwa, swi katsa ku letela swikili eka vana, tani hi mbulavulo, maehlekete ya xiyimu xa le henhla, migingiriko yo maneja, ku tirha hi ntlawa eka ni swikili swo tikambela
Kharikhulamu 2005 - Leri i tsalwa ro sungula ra muxaka wa rona eka malembe yo sungula yo pfumala xihlawuhlawu. Pholisi ya dyongzo ya lembe ra 1997, ri nyika mpfapfarhuto wo letela vana va malembe yo sungula eka SWA Tidyndzo, Dyondzo yo Angarhela ni vuleteri, Dyondzo yo yisa emahlweni ni vuleteri, Dyondzo ya lavakulu ni vuleteri. Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomisiwe eka ku tiyisisa Kharikhulamu leyi ya 2005
Mimbuyelo ya ndlandlamuxo - kun'we ni mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla, mimbuyelo nkulu ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) leswi kuceteriwaka hi Vumbiwa bya tiko: leswi swi katsa ku pfuna vana ku kota ku fikelela ku navela ka vona
Levhele yo huma - loko vadyondzi va heta giredi ya 9, va nyikiwa masagwadi hi xivumbeko xa Xitifiketi xa Dyondzo yo angarha ni Vuleteri
Maasesele ya xifomatifi - muxaka wa maasesele lowu asesaka progirese ya vana hi nkarhi wa tidyondzo hi xikongomelo xo nyika mbuyelo eka vadyondzi leswi swi va tiyisaka nhlana eku dyondzeni ka vona Feyisi ya masungula - Feyisi yo sungula ya dyondzo yo angarhela ni vuleteri bya bandhi: Tigiredi ta R, 1, 2 na 3
Bandhi ro angarhela - ra Dyondzo ni vuleteri - malembe ya khume ya dyondzo yo bohelela, ya vumbiwile hi Feyisi ya masungulo, Feyisi ya le xikarhi na Feyisi ya le henhla
Xitifiketi xa Dyondzo yo angarhela ni vuleteri - xitifiketi lexi kumiwaka hi ku xitirhela loku hetisekeke xa Dyondzo ni vuleteri
Ku hlanganisa - leri hi rona khiya -nkulu ra Dyondzo ya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: xa tigiredi ta R-9 ( Swikolo) laha vana va languteriwa ku tirhisa vutivi na swikili swa vona hi ku apulaya leswi va swi va swi dyondzeke eka mimbuyelo hi ku hambana ka yona
Ririmi ro Dyondzisa no Dyondza - ririmi leri tirhisiwaka ngopfu eka xiyenge xo dyondza, ri nga ririmi leri twisisiwaka ngopfu i ririmi ro engetela ku nga ri ririmi ra le kaya
Swiyenge swa Dyondzo - swiyinge swa vutivi swa eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo): Tindzimi, Metametiki, Sayense ya ntumbuluko, Thekinoloji, Sayense ya swa vutomi, Vutshila ni mfuwo, Ndzhendzeleko wa swa vutomi, Ikhonomi na sayense ya swa mamanejele
Switatimendhe swa Dyondzo - switatimende swa xiyenge xin'wana na xin'wana xa dyondzo lexi tirhisanaka swin'we ni swiyenge swa Dyondzo ya Mimbuyelo ku katsa ni Switandati swa Maasesele
Profayili ya mudyongdzi - maendlele yo angarha lawa tirhisiwaka ku endlela ku pfuna mudyondzi ku fikelela xiyimo lexi vekiweke hi ku susumetiwa ku va na milongo hinkwayo leyi languteriweke eka mudyondzi ni ku nyika nsusumeto eka mudyondzi hi ku vona leswaku u na fayili leyi nga na milongo hinkwayo leyi faneleke, niku tlhandlekela hi nyika swiviko swa lembe na lembe
Minongoloko yo Dyondzo - tiprogireme ta migingiriko yo dyondza, ti katsa vundzeni ni madyondzisele yo hambana-hambana, leswi ii swi letelo swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) kambe swi ta ndlandlamuxiwa hi swifundzha - ntsongo, swikolo ni mathicara
Sisteme ya makhodele ya nexinali - sisteme ya switandati swa nexinali leswi tirhiwaka ku kambela migingiriko ya vadyondzi
Mimbuyelo - mimbuyelo leyi vaka kona eku heleni ka migingiriko yo dyondza, mimbuyelo leyi yi pfuna swinene eku loteni ka madyondzisele
Mimbuyelo ya dyondzo - maendlele ni ndzhendzeleko wa leswi swi fikeleriweke, migingiriko na dyondzo hi ku kongomisa eka n'wana, hi ku landza maendlele lawa, kharikhulamu 2005 na Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomile ku khutaza dyondzo ya hilaha ku nga heriki
Progirexini -khiya-nkulu ra swinawana swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) lexi endlaka leswaku vana va kota ku sungula hi ku olva ni ku kota ku khandziyela ni leswo nonoha hi ku landza vuswikoti bya vona
Maasesele ya samatifi - ya hambanile ni ya maasesele ya fomatifi, tani hi leswi ya nga mavikele ya nkarhi na nkarhi hi ta migingiriko ya vana, ngopfu-ngopfu eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO Ku yingisela hi nkhinkhi - loko munhu a ti veka endhawini ya xivulavuri a yingisela swinene leswi vuriwaka Ririmi ro engetela - ririmi leri dyondziwaka hi ku engetela eka leri ra le kaya Ririmi ro engetela eka tindzimi - nyingi - loko munhu a dyondza ririmi kumbe tindzimi ehenhla ka leri a vulavulaka rona. Kambe ri nga sivi ririmi rakwe ra le kaya, kambe a ri dyondza ya fambisana kun'we Swa ntiyiso - matirhisele ya ririmi ku tumbuluxa swa kahle no tsakisa Alegori - xitori lexi eka xona swimunhuhatwa na leswi swi endliwaka swi yimelaka ntiyiso hi ku angarhela, leswinene ni leswo biha hinkrhi wu ri wun'we Aliterexini -mbuyelelo wa mimpfumawulo eka vuvulavuri eku sunguleni ka marito hi ku landzelelana Antonimi -rito leri vulaka swo hambana hi nhlamuselo eka ririmi xik. Ku leha ni ku koma i maritofularha hi
Xitsonga
<fn>XitsongaRirimi_ro_engetela_ra_vumbirhi.txt</fn>
TINDZIMI
Xitsonga
Yi kandziyisiwile hi va Ndzawulo ya Dyondzo
Thelefoni: +27 12 312-5911 Fekisi: +27 12 321-6770
Thelefoni: +27 21 465-1701 Fekisi: +27 21 461-8110
Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tani hi xiphemu xa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi ta R-9.
Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi katsa:
Mavonele yo angarha
Switatimendhe swa nhungu swa Swiyenge swa Dyondzo: Tindzimi Matametiki Sayense ya Ntumbuluko Sayense ya swa vutomi Vutshila ni mfuwo Ndzhendzeleko wa Vutomi Sayense ya mamanejele na ikhonomi Thekinoloji
XITIVISO EKA MUHLAYI
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo. Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni.
MATIRHISELE YA BUKU LEYI
Timhaka hi ku angarhela vona:
Ku tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka eka Chaptara ya 1- leswi swi ta nyika mahungu eka Mimbuyelo ya Dyondzo, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu Giredi R-9 (Swikolo), na minongoloko ya Dyondzo.
Ku tivisa Xiyenge xa Dyondzo eka Chaptara ya 1- leswi swi ta nyika masungulo eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo ku katsa ni swihlawulekisi swa kona, xikopi na Mimbuyelo ya Dyondzo;
Maasesele ya mudyondzi - Chaptara leyi yi nyika swiletelo eka maasesele, ni ku nyika swikombiso swa mahlayisele;
Nongoloko wo rheferha wu nyika hi ku angarhela Kharikhulamu ni Glosari ya maasesele ku katsa ni Glosari ya Xiyenge xa Dyondzo xo kongoma.
Mirhi wa tsalwa leri wu aviwile hi swiphemu swinharhu, xin'wana na xin'wana xi kongomisa eka Feyisi yo angarhela ya bandhi ra Dyondzo na Vuleteri - Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla. Chaptara yin'wana na yin'wana yi na nkomiso wa yona, lowu landzeriwaka hi Switandati swa maasesele hi ku ya hi feyisi.
Switandati swa maasesele swa Feyisi yin'wana na yin'wana swi hlamuseriwa hi tindlela leti endlaka ku va ni ku olova ka progirexini. Leswi swi nga ni ku yelana swinene ni Switandati swa maasesele ku ya hi giredi yin'wana na yin'wana leswi nyikaka mudyondzisi nkarhi lowunene wa ku xiyisisa ni ku pimanisa timhaka ta progirexini ya malembe lama hundzeke. Mimbuyelo leyi eka mikarhi yin'wana a yi fani swinene ni Switandati swa maasesele ku ve hileswaku a hi fanele hi vulavula hi minchumu leyi fanaka.
Tisimbolo tin'wana ta tirhisiwa eka tsalwa leri hinkwaro ku letela vahlayi ku kuma mahungu lama va ya lavaka. Tisimbolo leti i:
Switandati swa maasesele
Giredi
Mbuyelo wa Dyondzo
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA 1
Mimbuyelo ya Dyondzo 1 Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe 2 swa Dyondzo Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya 2 Dyondzo
KU TIVISA SWIYENGE SWA DYONDZO SWA TINDZIMI - XITSONGA 3
Nhlamuselo 3 Maendlele yo engetela ya tindzimi tinyingi 3 Ririmi ro dyondza no dyondzisa 4 Xikongomelo 4 Swihlawulekisi swo fana swoxe ni Xikopi 5
MIMBUYELO YO DYONDZA YA TINDZIMI 5
CHAPTARA YA VUMBIRHI: FEYISI YA MASUNGULO (GIREDI R-3)
MANGHENELO 9
Xipakaniso 9
Ku aka vuswikoti bya ririmi ro engetela ra vumbirhi hi katsongo-tsongo 9
MIMBUYELO 10
Mbuyelo Wo Dyondza Wa 1: Ku Yingisela 10 Mbuyelo Wo Dyondza Wa 2: Ku Vulavula 10 Mbuyelo Wo Dyondza Wa 3: Ku Hlaya na Ku Langutisa 11 Mbuyelo Wo Dyondza Wa 4: Ku Tsala 11 Mbuyelo Wo Dyondza Wa 5: Ku Ehleketa No Ehleketisisa 11 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Vuvulavuri Na Ntivo-Marito 11
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA
Matsalwa lama bumabumeriweke 12 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela 16 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 18 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya Na Ku Langutisa 22 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala 24 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Vulvulavuri Na Ntivo-Marito 26
CHAPTARA YA VUNHARHU: FEYISI YA LE HENHLA (GIREDI TA 7-9)
MANGHENELO 31
Xipakaniso 31Matsalwa eka levhele yo ringanela 31
MIMBUYELO 32
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya Na Ku Langutisa 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa No Ehleketisisa 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Vuvulavuri Na Ntivo-Marito 33
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA
Matsalwa lama bumabumeriweke 35 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela 38 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 40 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya Na Ku Langutisa 44 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala 46 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Vuvulavuri Na Ntivo-Marito 48
CHAPTARA YA VUMUNE: MAASESELE YA 53 MUDYONDZI
MASUNGULO 50 MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA 54 DYONDZO
Nhlamuselo 54 Timhaka-nkulu 54 Swikongomelo swa Maasesele 54
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI 55
Switirateji swa maasesele 56 Mintirho yo yelana ya maasesele 56
MAMANEJELE YA MAASESELE 57
Vanhu lava katsiwaka eka Maasesele 57 Nongoloko wa Maasesele ya Swikolo 57
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI 58
Tibuku ta Tirhekhodi 58 Tikhodi leti faneleke ku tirhisiwa eka nkambelo 58 Tikhodi ta rixaka 59
Tixedulu to ya emahlweni 60Swihlaya swa vadyondzi 60
SWIVIKO 61
Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko 61Makhadil ya swiviko 62
NONGOLOKO WO RHEFERA 63
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE 63GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO 65
MANGHENELO
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA
Vumbiwa bya Riphabliki wa Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996) byi nyika masungulo ya ku hundzuka na ndlandlamuko wa kharikhulamu eAfrika Dzonga. Papila ro sungula ra Vumbiwa ri hlamusela hi ku hetiseka leswaku swikongomelo swa Vumbiwa i ku:
Horisa timbanga ta ku avana ta nkarhi lowu nga hundza ni ku tumbuluxa tiko leri simekeke timitsu ta rona eka nsinya wa xidemokrasi, vululami ni masungulo ya timfanelo ta vanhu;
Ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo va afrika Dzonga ni ku ntshuxa vuswikoti bya vanhu;
Ku simeka masungulo ya xidemokrasi eka vaaka - tiko va mfumo lowu hlawuriweke hi vona va tlhela va va ni ku sirheleriwa kun'we hi nawu; ni
Ku aka vun'we bya tiko ra Afrika Dzonga wo pfumala xihlawuhlawu ni ku tlhela ri teka ndhawu ya rona eka nhlangano wa matiko hinkwawo ya misava.
Dyondzo na Kharikhulamu swi ni xiave eku humeleriseni ka swikongomelo leswi nga laha henhla.
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo ya Dyondzo yi vumba xiphemu xa masungulo ya kharikhulamu eAfrika Dzonga. Ni ku vona leswaku vana hinkwavo va fikelela ku navela ka vona. Leswi swi endleka ntsena hi ku seta mimbuyelo leyi fikelelekaka eku heleni ka lembe-xidyondzo.
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xi aka mimbuyelo ya Dyondzo eka dyondzo yo angarha no letela Giredi R-9 (Swikolo), hi ku kongomisa eka vuxopaxopi ni ndlandlamuko wa swa mimbuyelo leyi susumetiwaka hi Vumbiwa bya tiko.
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla yi langutele vadyondzi lava kotaka ku:
Ku hlawula no lulamisa swihoxo ni ku teka swiboho swa xiyimo xa le henhla ni maehleketele ya vutivi bya le henhla swinene;
Tirha leswi hetisesekeke ni van'wana tani hi swirho swa ntlawa, nhlangano ni vaaka - tiko;
Tioganayiza ni ku tifambisa hi voxe ku katsa ni migingiriko ya vona;
Hlengeleta, no oganayiza ku katsa niku xopaxopa timhaka hi ndlela ya vutlhari swinene;
Kota ku vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa switsariwa, swiyimeri ni swikili swa ririmi eka timodi to hambana-hambana;
Tirhisa sayense ni thekinoloji hi tindlela letinene ni ku tlhela va kombisa vuswikoti byo ehleketa hi ku kongomisa eka mbangu ku ri xikombiso xo tekela enhlokweni timhaka ta rihanyu ra vanhu van'wana ni ku;
Kombisa ku twisisa timhaka ta misava tani hi nchumu lowu nga ni vuxaka lebyi fambelenaka swinene ni ku tsundzuxa vanhu leswaku swiphiqo a swi humeleli endhawini swi ri swoxe kambe swi ni ku fambelana swinene.
Mimbuyelo yo hluvukisa yi langutele vadyondzi lava va swikotaka ku:
Humelerisa ni ku hangunuxa hi ku tirhisa switirateji swo hambana-hambana endleleni ya vona yo dyondza leswi hetisekeke;
nghenelela tani hi vaaka -tiko va xiviri eka vutomi bya vanhu va swifundza, naxinali ku katsa ni misava hinkwayo;
Va ni nxiximo wa mindhavuko ya vanhu hinkwavo;
Hangunuxa dyondzo ni mikateko ya swa mintirho; ni
Ndlandlamuxo wa swa mabindzu-ntsongo.
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa Dyondzo
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Gired R-9 (Swikolo) xi vumbiwile hi ovhavhiyu na nhungu wa Switatimendhe swa Dyondzo swi ri swa:
Tindzimi;
Metametiki;
Sayense ya ntumbuluko;
Sayense ya swa vutomi;
Vutshila ni mfuwo;
Ndzhendzeleko wa swa vutomi;
Ikhonomi na Sayense ya mamanejele; na thekinoloji.
Xitatimende xin'wana na xin'wana xa Dyondzo xi hlawula mimbuyelo -nkulu ya Dyondzo leyi faneleke ku fikeleriwa eku heleni ka lembe ra dyondzo ya giredi ya kaye. Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa Dyondzo xi kongomisa eka switandati swa maasesele leswi nga ta pfuna ku fikelela mimbuyelo ya Dyondzo. Switandati swa maasesele swa hlamuseriwa hi ntalo eka giredi yin'wana na yin'wana, ngopfu-ngopfu nhlamuselo ya leswi vana va faneleke ku swi tiva. Xitatimende xin'wana na xin'wana xa Dyondzo kun'we ni Switandati swa maasesele swikombisa hi ndlela leyi ya ndzenihatiwaka ha yona ni ndlandlamuxo wa swikili leswi vaka kona hi ku famba ka nkarhi. Switandati swa maasesele swi nga hlanganisiwa ni tigiredi.
Timhaka to Fana ni ndlala, ku pfumala ndzingano, xihlawuhlawu, rimbewu, malembe, vugono ni xirha xo fana na vuvabyi bya Eyidzi, leswi hinkwaswo swi kavanyeta madyondzele ya vana eswikolweni. Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) swi teka matirhele wan'we hi ku boxa matirhele yo fana eka vadyondzi. Switatimendhe hinkwaswo swa dyondzo swi ringeta ku humelerisa vuxaka exikarhi ka timfanelo ta vanhu, mbangu lowunene, vululami bya swa vutomi ni nkatsakanyo.
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo
Hambiloko Swiyenge swa Dyondzo swi hlamusela marito yo tani hi swikili, ni vumunhu swi ri swilo swo rhanga leswi faneleke ku fikeleriwa eka giredi yin'wana ni yin'wana. Minongoloko ya Dyondzo yi hlamusela migingiriko hinkwayo leyi faneleke ku endliwa kumbe ku dyondziwa eka feyisi yin'wana na yin'wana.
Minongoloko ya dyondzo yi angarhela na kambe mitirho hinkwayo leyi fambelenaka ni ndzandzelelano wa migingiriko hinkwayo leyi vana va faneleke ku yi endla no yi tiva eka lembe rin'wana na Yin'wana ku katsa ni tidyondzo leti pulaniweke ku ya dyondzisa vana, leswi swi katsa swikombiso swa leswi swi pulaniweke hi mudyondzisi ni ku kota ku humelerisa leswi pimanyetiweke hi nkarhi lowu nyiketiweke Swinawana ni swa vumunhu bya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka, ni switatimendhe swa dyondzo swi ni xiave eka minongoloko ya Dyondzo.
Eka Feyisi ya masungulo, ku ni minongoloko minharhu ya dyondzo, ku nga: Literesi, Nyumeresi na Swikili swa Vutomi. Eka Feyissi ya le xikarhi, Tindzimi na metse swi hundzuka vutihlamuleri bya munhu eka minongoloko ya dyondzo. Hi nhlonipho lowu nga kona eka vanhu, ku hlanganisiwa ka minongoloko leyi ya dyondzo swi fanele ku twaneriwa hi vadyondzisi ku eswikolweni hi ku hambana-hambana ka swona. Nkatsakanyo lowu wu ta endliwa ku suka eka swifundza-ntsongo ku ya fika eka mfumo xikarhi, Minongoloko ya dyondzo yi fanele ku kongomisiwa eka Swiyenge swa Dyondzo.
Mathicara va ta va ni vutihlamuleri byo hluvukisa Minongoloko ya Dyondzo. Ndzawulo ya Dyondzo yi ta nyika pholisi yo letela ya ndlandlamuxo wa Tiprogireme ta Dyondzo hi ku kongomisa eka Switatimendhe swa Dyondzo egondweni ra swa Dyondzo. Swifunda-nkulu swi ta ndlandlamuxa swiletelo lomu swi nga fanela ku endlela ku amukela tinxaka hinkwato.
KU TIVISA XIYENGE XO DYONDZA XA TINDZIMI-XITSONGA
Nhlamuselo
Tindzimi hinkwato leta khume-n'we ta ximfumo (Xitsonga, Xivhenda, Xindhevele, Xinghezi, Xiswazi, Xisuthu, Xisuthu xa N'walungu, Xibunu, Xitswana, Xixhosa, Xizulu).
Etikweni ra tindzimi tinyingi ro fana na Afrika Dzonga i swa nkoka leswaku vadyondzi va fikelela vuswikoti bya xiyimo xa le henhla eka tindzimi to tlula rin'we, ni leswaku va swi kota ku vulavula ni van'wana hi tindzimi tin'wana.
Maendlelo yo engetela ya tindzimi tinyingi
Xiyenge xo dyondza xi landzelela maendlelo yo engetela ya tindzimi tinyingi (additive approach to multilingualism):
Vadyondzi hinkwavo va dyondza tindzimi ta vona ta le kaya na rin'wana rin'we kumbe ku tlula, ra ximfumo.
Vadyondzi va va ni vuswikoti eka ririmi leri ri engeteriweke loko ririmi ra le kaya ri ri karhi ri hlayisiwa ni ku hluvukisiwa.
Vadyondzi va ta va ni masungulo yo hambana eka ririmi ra le kaya na ririmi ro rhanga leri engeteriweke, hikuva se va na byona vutivi byo nyawula bya ririmi ra le kaya loko va fika exikolweni. Hambi swi ri tano, loko va heta Gireyidi ya nkaye va fanele ku va va kota ku tirhisa tindzimi ha timbirhi ku kombisa vuswikoti lebyi hlamuseriweke eka Mimbuyelo yo angarha.
Xiyenge xo dyondza xa Tindzimi xi katsa tindzimi hinkwato ta khume-n'we tani hi:
Tindzimi ta le kaya;
Tindzimi to rhanga to engetela na;
Tindzimi ta vumbirhi to engetela.
Ririmi ro dyondza no dyondzisa
Hi bumabumela leswaku ririmi ra le kaya ra mudyondzi ri tirhisiwa hi xikongomelo xo dyondza no dyondzisa laha swi kotekaka. Leswi i swa nkoka ngopfu-ngopfu eka Xiyimo xo rhanga (Foundation Phase) laha vadyondzi va dyondzaka ku hlaya ni ku tsala.
Laha vadyondzi va faneleke va cinca ku suka eka ririmi ra le kaya ku ya eka ro engetela hi xikongomelo xo ri tirhisa ku dyondza no dyondzisa, swi fanele swi kunguhatiwa hi vukheta:
Ririmi ro engeteriwa ri fanele ku sunguriwa ku dyondzisiwa tanihi dyondzo, hi ku hatlisa.
Ririmi ra le kaya ri fanele ku dyondzisiwa xikan'we na leri engeteriweke ku ringana nkarhi wo leha hilaha swi kotekaka hakona.
Laha vadyondzi va nghenaka xikolo laha ririmi ro dyondza no dyondzisa, ri nga ririmi ro engetela eka mudyondzi, vadyondzisi na xikolo va fanele va n'wi lulamisela ku pfuniwa ko hlawuleka, na ku engetela nkarhi wo dyondza ririmi ro engetela ku fikela loko mudyondzi a ta va a kota ku dyondza hi ndlela leyi vuyerisaka eka LOLT.
Xikongomelo
Tindzimi i xivindzi xa vutomi bya hina. Hi vulavurisana ni ku twisisa misava ya hina hi ririmi. Hikokwalaho, ririmi ri vumba vutiveki bya hina na vutivi:
Swa vun'wini - ku yisa emahlweni vuxaka eka mindyangu ni vaaka-tiko; xiviri xa munhu, ku kula ni ku anama ka miehleketo na ku titsakisa.
Swa mbulavurisano - ku vulavula hi ndlela leyinene ni vanhu van'wana.
Swa dyondzo - ku hluvukisa switirho swo ehleketa ni ku ehleketisisa, ni ku endla leswaku timhaka ta nkoka ti fikeleleka.
Swa vuxongi - ku tumbuluxa na ku anakanya hi matsalwa ya nomo yo langutiwa, ni yo tsariwa.
Swa tipolitiki - ku tiyisisa kumbe ku kanetana na matimba; ku kucetela van'wana mayelana ni mavonele yo karhi ku veka van'wana eka.
Xiyimo xo karhi - na ku kurisa no hlayisa leswi vanhu va nga swona.
Swa mfuwo - ku tsakela na ku twisisa swa tindzimi na mfuwo na ndzhaka leyi swi rhwalaka.
Swa vuxopaxopi - ku twisisa vuxaka exikarhi ka ririmi, matimba na ku titiva (identity), na ku kaneta matirhiselo lawa laha swi faneleke; ku twisisa ku hundzuka-hundzuka ka mfuwo; ni ku tiarisa ku kuceteriwa ni ku vekiwa eka xiyimo xo karhi loko swi laveka.
Swihlawulekisi swo fana swoxe ni Xikopi
Xana Xiyenge xo dyondza xa Tindzimi xi nghenisa njhani xandla eka Kharikhulamu:
Xi hluvukisa ku hlaya no tsala, leswi nga masungulo ya tin'wana tidyondzo ta nkoka ta literesi.
I ririmi leri ha rona ku dyondzisa kun'wana ko tala eka Kharikhulamu, ko fana na tinhlayo na sayense, swi endliwaka ha rona.
Xi hlohlotela ntwisiso wa ntirhisano wa mimfuwo leyo hambana, ku fikelela mavonele man'wana ya misava na ntwisiso wo dzika ni ku anama wa khonsepte ya mfuwo.
Xi hlohlotela migingiriko ya maehleketelelo na vutumbuluxi, hi ndlela yaleyo ku ri karhi ku kondleteriwa swikongomelo swa vutshila na ndhavuko.
Xi nyika ndlela yo hundzisa hungu no kurisa swikongomelo leswo tala swa sayense na thekinoloji, na dyondzo ya swa mbangu.
Xi hluvukisa switirho leswi faneleke leswaku hi va vanhu va vutihlamuleri.
Tindzimi: ku hlanganisa vutivi, vutshila na swa risima
Ku na ntlhanu wa Mimbuyelo yo Dyondza leyi fanaka eka ririmi ra le kaya, ni le ka ririmi ro rhanga ro engetela na ra vumbirhi ro engetela:
Mimbuyelo ya 4 leyo sungula yi angarhela vutshila bya ntlhanu byo hambana bya ririmi. (Ku yingisa, ku vulavula, ku hlaya, ku languta na ku tsala.)
Mbuyelo wa 5 wu langutane ni matirhiselo ya ku ehleketa no ehleketisisa,leswi nga swa nkoka eka LOLT.
Mbuyelo wa 6 wu langutane na xivindzi xa ririmi-mimpfumawulo, marito na ntivo-ririmi (girama).
Mimbuyelo leyi yi tsaleriwe ku kongomisa eka vutivi na vuswikoti byo karhi, ni ku endla leswaku swi twala no twisiseka. Hambi swi ri tano, loko hi tirhisa ririmi, vutivi, vutshila na swa risima swa pfanganisiwa ku nyika nhlamuselo. Nsinya lowu khomeke Xitatamente xa Xiyenge xo dyondza i mpfangano wa swiphemu leswi swa ririmi hi ku tumbuluxa na mahlahluvele ya matsalwa.
MIMBUYELO YO DYONDZA YA TINDZIMI
Mbuyelo wa Dyondzo wa 1: Yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela, leswaku a kuma timhaka, na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi, eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 2: Ku Vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 3: Ku Hlaya na ku Langutisa
Mudyondzi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko, eka matsalwa.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 4: Ku Tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 5: Ku Ehleketa no Ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a hlela a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza
Mbuyelo wa Dyondzo wa 6: Vuvulavuri na ntivo-marito
Mudyondzi u tiva no kota ku tirhisa, marito na vuvulavuri bya ririmi, ku tumbuluxa na ku twiasisa matsalwa.
Mpfanganiso wa Mimbuyelo:
Ku hlaya na ku tsala, ku yingisela na ku vulavula na vutivi bya vuvulavuri, hambiloko swi kombisiwa swi ri mimbuyelo yo hambana, swi fanele ku dyondzisiwa no kamberiwa hi ndlela yo pfanganisa.
Swikombiso
Vadyondzi va:
Yingisela na ku xopela muxaka wo karhi wa tsalwa (xik. Nhlamuselo ya xiendleko xa ku cela nsuku na ku endla maphepha).
Hlaya no tlhantlha swihlawulekisi-nkulu swa rin'wana tsalwa ro fana na rona (xik. ku tirhisa nkarhi wa sweswi, ku tirhisa marito yo hlanganisa yo fana na 'xo sungula', 'xa vumbirhi', 'ku suka kwalaho').
Dizayina no tumbuluxa rintshwa ra muxaka wolowo, swi katsa na matheriyali yo langutiwa kunene, yi ri hi xivumbeko xa tichati to fulowa.
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa
Ku kota ku vumba ni ku hlamusela matsalwa, vadyondzi va fanele va va ni vutivi bya ririmi, vutivi bya matsalwa, na vutshila na maqhinga man'wana ya ririmi.
Matsalwa ya nga va:
Ya nomo, xik xipichi.
Yo tsariwa, xik. Papila
Nkatsano wa swo tsariwa na swo langutiwa kunene, xik. xinavetiso;
Swihangalasa-mahungunyingi, xik. filimi na matsalwa yo kombiwa eka thelevhixini.
Vutivi bya ririmi na matsalwa byi katsa ku tiva:
Ndhawu ya matirhisele - xikongomelo, nhlokomhaka na vayingiseri.
Xivumbeko xa tsalwa, xik. xa xitlhokovetselo kumbe xa xinavetiso.
Mintolovelo na maendlele ya vanhu lama yelanaka ni ririmi, xik. Leswi u xewetisaka xiswona vanhu hi tindzimi to hambana-hambana.
Vuvulavuri, mimpfumawulo na ntivo-marito ya ririmi.
Vuvulavuri (ntivo-ririmi), mimpfumawulo na ntivo marito wa marito.
Ku tsala na ku peleta eka tsalwa ro tsariwa.
Swifaniso na dizayini eka matsalwa yo langutiwa kunene.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa Risima
Matsalwa ya na swa risima leswi swi nga va ka swo swinene (xik. Xidemokrasi) kumbe swi nga ri swinene (xik. xihlawuhlawu xa rimbewu kumbe xa rixaka). Swa risima leswi a swi tikombi minkarhi hinkwayo. Vadyondzi va fanele ku lemuka na ku ehlekitisisa hi vuenti hi ta swa risima eka matsalwa lawa va ma hlayaka na ku ma vona, na le ka matsalwa lawa va ma tumbuluxaka vona vinyi.
Loko va xopaxopa, na ku tlhontlha (loko swi fanerile), swa risima leswi nga kona eka matsalwa ya nomo, yo langutiwa na yo tsariwa, vadyondzi va ta:
Dyondza leswi matsalwa ya tekisaka xiswona mavonele ya vanhu na swiendleko hi ndlela yo karhi.
Hluvukisa vutshila byo xopaxopa bya ku kambela, ni ku ala loko swi endleka, ku amukela mavonele lama, na swa risima leswi fambisanaka na swona.
Dyondza ku vula swa risima leswi akaka eka matsalwa lama va tivumbelaka wona - xik: ku kondzelela van'wana, ntwela-vusiwana, ku xixima, ku titsakisa, ku xonga, misavu, ku huhwa.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo
Ku dyondza ririmi swi nga ha tlhela swi pfanganisiwa hi ku tirhisa mikongomelo. Ku tirhisa nkongomelo swi endla leswaku mudyondzi a kota ku aka ntivo-marito lowu fambelanaka na nhlokomhaka.
Nhlawulo wa mikongomelo na tinhlokomhaka hi vukheta na swona swi tlhontlha ku navela ka mudyondzi. Ku fikelela leswi, u fanele u ringeta ku:
Ringanisa tinhlokomhaka na mikongomelo leyi tsakisaka vafana na vanhwanyana, va le makaya na va le madorobeni, na leyi hlanganisaka vadyondzi hambi ku ri na ku hambana loku.
Hlawula tinhloko-mhaka leti fambelanaka ni vutomi bya vadyondzi, ti tlhela ti va letela ku dyondza leswi va nga swi tiviki, xik. va nga ha dyondza hi matiko man'wana na mifuwo yin'wana.
Hlawula mikongomelo na tinhlokomhaka leti ti tekelaka enhlokweni Mimbuyelo yo hlawuleka na yo hluvukisa, xik. Vadyondzi va fanele va tinyika nkarhi wa timfanelo ta nkoka ta vumunhu na timhaka ta swa mbangu, tani hi vusweti, HIV/AIDS, timfanelo ta misava, na ntirhiso wa mati.
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu
Tindzimi i ta nkoka swinene eku fikeleleni ka timfanelo ta vumunhu ni vuhlayiseki bya mbangu. Hi switandati swa maasesele. Xitatimendhe xa Mimbuyelo ya Dyondzo xa Tindzimi xi kongomisiwile eka ku tlakusa switirhisiwa ku kota ku fikelela xiyimo xo amukeleka. Vadyondzi va fanele ku va ni vutitshembi bya ku va ni vuswikoti bya ku vulavula tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, vatlhela va va ni vuxopaxopi bya ku hlaya timhaka ta misava ni matsalwa -mbulavulo ku katsa ni lawa yo tsariwa kunene. Vadyondzi va fanele ku kota ku xopaxopa matsalwa lawa, ni ku ya tsala hi tindlela leti kombaka nkuriso ni vuxaka bya timfanelo ta vumunhu ku katsa ni vuhlayisi bya mbangu.
MANGHENELO
Xikongomelo xo dyondza ririmi ra vumbirhi ro engetela hi leswaku hi kota ku tihlanganisa kahle na Ma-Afrika Dzonga-kulorhi. Yin'wana ya tindlela ta ku va munhu a va muaka-tiko wa kahle wa Afrika-Dzonga i ku va a tiva tindzimi to tala. Xikongomelo-nkulu i ku va mudyondzi a ta va ni vutitshembi eku tirhiseni ka ririmi, ngopfu-ngopfu ka ku vulavula, leswaku a ta kota ku tiphina hi ku cinca-cinca ku suka ka ririmi rin'wana ku ya ka rin'wana. Ku fanele ku va ni ku tsaka na ku tiphina eka mudyondzi, loko ku ri karhi ku hlohloteriwa ku xiximiwa ka ririmi na ndhavuko. Leswi a swi dyondzaka swi fanele swi n'wi pfuna ku vulavula na ma-Afrika Dzonga-kulobye lava vulavulaka ririmi rorolero ra vumbirhi ro engetela.
Xipakaniso
Vadyondzi lava sungulaka ku dyondza ririmi ra vumbirhi ro engetela va va se va kota ku hlaya ni ku tsala naswona va va se va dyondzile swo tala hi ta madyondzele ya ririmi. Se va nga swi kota ku tirhisa leswi va swi tivaka leswi va swi kumeke loko va dyondza ririmi ro engetela ro sungula na leswi va swi tivaka hi ku hlaya na ku tsala, eku dyondzeni ka ririmi lerintshwa. Se va le ka xiyimo laha va nga kotaka ku paluxa no tlhantlha tipatironi (tinxaka) leto hambana ta ririmi na matirhisele ya milawu ya ririmi.
Eku sunguleni, va ta kota ku twisisa ngopfu ku tlula ku endla kunene. Vuswikoti bya vona byo hlaya ni ku langutisa hi ririmi ra le kaya byi ta va byi ri kahle hi nkarhi lowu - ntlhontlho eka vona ku ta va se ku ri ku hluvukisa vuswikoti bya vona eka ririmi lera vumbirhi ro engetela leswaku va ta kota ku tirhisa vuswikoti bya vona.
Ku aka vuswikoti bya ririmi ro engetela ra vumbirhi hi katsongo-tsongo
Ku hlaya ni ku tsala eka vadyondzi lava swi ta va ndlela ya nkoka yo tiyisisa ku vulavula ka ririmi, ku ri mbiluhata, na ku humelerisa tindlela ta madyondzele. Vundlandlamuxi bya ku hlaya yi ta va ndlela ya nkoka yo aka vutivi bya ntivo-marito na swivumbeko swin'wana swa ririmi. Swipele swo va ringanela na tikhomiki to olova swi ta va na ntirho wa nkoka swinene. Vadyondzi va fanele ku titshembha leswaku va swi kota ku dyondza ririmi rin'wana ro engetela. Leswi swi vula leswaku vadyondzi a va languteriwanga ku vulavula kumbe ku tsala ngopfu eku sunguleni, kambe va languteriwile ku yingisela ngopfu ririmi ri tirhisiwa hi rivilo ra ntolovelo na hi xikalo xa rito lexi faneleke. Mintirho yi fanele ku fikeleleka na ku tirheka ku pfuneta vadyondzi ku tiyisisa vuswikoti bya vona byo tirhisa ririmi ra vumbirhi ro engetela.
Ku na nkarhi wuntsongo wo dyondza ririmi ra vumbirhi ro engetela eka Kharikhulamu. Hikokwalaho vadyondzi va nge languteriwi ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa - hi mhaka ya sweswo a hi wu nghenisi mbuyelo wo Dyondza wa 5 eka ririmi ro engetela ra vumbirhi.
Ku khutaza ku dyondza hi ku endla kunene eka dyondzo ya nkarhi hinkwawo
Ringeta ku hlohlotela vadyondzi ku:
Hlalela minongonoko ya le ka thelevhixini na ku yingisela xiyanimoya hi ririmi ro engetela ra vumbirhi.
Ya tirhisa ririmi exikolweni ni lomu va tshamaka kona.
Vadyondzi va nga kota ku dyondza ririmi hi vuswikoti loko va kuma tindlela to vona, to yingisela na ku ri tirhisa tani hi xiphemu xa mintirho ya vona ya siku na siku.
Xikolo xi fanele xi endla leswaku ku va na ndhawu laha ntirhiso wa tindzimi tinyingi wu hlohloteriwaka kona, wu seketeriwa ni ku tekiwa wu ri wa nkoka. Ku dyondza ririmi ra vumbirhi ro engetela swi fanele swi pfuneta vadyondzi ku:
Hluvukisa tindlela to dyondza ririmi ni ku.
Twisisa leswaku ku dyondza tindzimi letintshwa hi xin'wana xiphemu xa dyondzo ya vutomi hinkwabyo.
MIMBUYELO
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Ku yingisela ngopfu ririmi ro engetela leri vulavuriwaka hi rivilo ro ringanela swi vumba masungulo ya vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo. Ku anama ka tindhawu na tinhlamulo ta vadyondzi ku va ku ri kutsanana ro sungula.
Mbuyelo Wo Dyondza Wa 2: Ku Vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta va ni vutitshembi bya ku paluxa miehleketo ya vona eka tindhawu ti nga ri tingani ro sungula. Loko va ha sungula, swi nga endliwa ntsena eka ririmi ra ntolovelo (tani hi ririmi ro pfuxela). Hi ku yingisela, va ta ya va ri karhi va kota ku tirhisa ririmi hi ndlela yo tumbuluxa.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya na ku Langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Loko swa ha sungula, ririmi leri nga eka matsalwa ri ta va ri olova swinene. Ku hlaya matsalwa lama pimiweke kahle ku ya hi swiyimo leswo hambana-hambana i swa nkoka eka nhluvukiso wa ririmi, ngopfu-ngopfu ntivo-marito. Nakambe ku hlaya i masungulo ya ku tsala eka ririmi ro engetela.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Vadyondzi va ta tsala matsalwa yo olova ya mbulavurisano (xik. mahungu).
Hi ku pfunetiwa hi 'tifuremi', va ta swi kota ku endla vutsari byo engetela vutumbuluxi.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa no Ehleketisisa
Xiya: Ku hava Mbuyelo wo Dyondza wa 5 - vona Xipakaniso eka pheji ya 206.
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Vuvulavuri na Ntivo-marito
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Mimpfumawulo, vuvulavuri na ntivo-marito hi swona switina swa ririmi. Swi fanele swi dyondzisiwa ku ya hi ndhawu ya matirhisele swi tlhela swi pfanganisiwa na ku hlaya, ku yingisela na ku vulavula.
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
GIREYIDI YA 4
Matsalwa Lama Bumabumeriweke
Ya nomo:
Swileriso swo olova
Ku letela ndlela
Switori swo olova
Switekatekisana na misavu
Mbhurisano wo olova
Matsalwa ya timhaka ta ntiyiso (xik. mbitanelo wo olova)
Ku encenyeta hi ku tlanga
Yo tsariwa:
Minxaxamelo (xik. nxaxamelo wa swo xava)
Switori swo olova
Swipele
Tifomo na phepha ra swivutiso-mbalango (questionnaires)
Matsalwa yo koma ya swa ntiyiso (xik. tinhloko ta timhaka eka nyuziphepha, tiatikili to olova ta timagazini na tinyuziphepha, swinavetiso, swipachi swa ti-CD)
Tibuku to pfuneta (xik. swihlamusela-marito swa tindzimii timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungu -nyingi:
Minongonoko ya TV (xik. switshaho swo koma swo huma eka swintlangwana swa le ka TV swa ririmi leri dyondziwaka, ta maxelo)
Swinavetiso swa le ka T
Tiphositara
Minongonoko ya swihangalasa-mahungunyingi ya ririmi leyi kumekaka eka CD-Rom
Tikhathuni
Tikhomiki
Tikhadi to rungula
GIREYIDI YA 5
Matsalwa Lama Bumabumeriweke
Ya nomo:
Swileriso
Ku letela ndlela
Switori swo olova
Switekatekisana na misavu
Mbhurisano wo olova
Matsalwa ya timhaka ta ntiyiso (xik. mbitanelo wo olova)
Ku encenyeta hi ku tlanga
Yo tsariwa:
Minxaxamelo (xik. nxaxamelo wa swo xava)
Switori swo olova
Swipele
Tifomo na phepha ra swivutiso-mbalango (questionnaires)
Matsalwa yo koma ya swa ntiyiso (xik. tinhloko ta timhaka eka nyuziphepha, tiatikili to olova ta timagazini na tinyuziphepha, swinavetiso, swipachi swa ti-CD)
Tibuku to pfuneta (xik. swihlamusela-marito swa tindzimii timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungu -nyingi:
Minongonoko ya TV (xik. switshaho swo koma swo huma eka swintlangwana swa le ka TV swa ririmi leri dyondziwaka, ta maxelo)
Swinavetiso swa le ka T
Tiphositara
Minongonoko ya swihangalasa-mahungunyingi ya ririmi leyi kumekaka eka CD-Rom
Tikhathuni
Tikhomiki
Tikhadi to rungula
GIREYIDI YA 6
Matsalwa Lama Bumabumeriweke
Ya nomo:
Swileriso
Ku letela ndlela
Switori swo olova
Switekatekisana na misavu
Mbhurisano wo olova
Matsalwa ya timhaka ta ntiyiso (xik. mbitanelo wo olova)
Ku encenyeta hi ku tlanga
Yo tsariwa:
Minxaxamelo (xik. nxaxamelo wa swo xava)
Switori swo olova
Swipele
Tifomo na phepha ra swivutiso-mbalango (questionnaires)
Matsalwa yo koma ya swa ntiyiso xik. tinhloko ta timhaka eka nyuziphepha, tiatikili to olova ta timagazini na tinyuziphepha, swinavetiso, swipachi swa ti-CD
Tibuku to pfuneta (xik. swihlamusela-marito swa tindzimii timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungu -nyingi:
Minongonoko ya TV (xik. switshaho swo koma swo huma eka swintlangwana swa le ka TV swa ririmi leri dyondziwaka, ta maxelo)
Swinavetiso swa le ka T
Tiphositara
Minongonoko ya swihangalasa-mahungunyingi ya ririmi leyi kumekaka eka CD-Rom
Tikhathuni
Tikhomiki
Tikhadi to rungula
Mbuyelo wa Dyondzo wa 1 Switandati swa maasesele
KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Twisisa no hlamula swileriso hi ku endla kunene.
Twisisa tindzimana to koma leti khorwisaka, (xik. Risimu ro tiveka ngopfu ro olova).
Twisisa no hlamula swivutiso swo olova (xik. Vito ra wena u mani? U tshama kwihi? U na malembe mangani? U na vabuti na vasesi xana?).
Twisisa xirungulwana xo koma xo olova kumbe xa timhaka hi ku hlamula swivutiso swo olova.
Kombisa leswaku u tiva mimpfumawulo ya ririmi hi ku:
Hambanisa mafana-peletwa (xik. velÃ¨/vÃ¨lÃ¨).
Sungula ku xiya thoni na ntikiso (stress).
Tsala mbitanelo wo koma wo olova.
Switandati swa maasesele Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Yingisela no endla leswi swileriso swi vulaka Yingisela ni ku hlamula nongonoko wo tika ku swona. ringanela wa swileriso xik. Ntlangu wu tlangiwa njhani?.
Yingisela no endla leswi swivutiso swo ka swi nga Yingisela ni ku hlamula swivutiso leswo olova tiki swi vulaka swona xik. Hi swihi swakudya xik. Xana u tshama u tikuma u ri eKapa? I mani leswi u swi rhandzaka ngopfu? U nga tlanga chese (nqambhi) muyimbeleri loyi u n'wi rhandzaka xana?. ngopfu xana?.
Yingisela tsalwa ro koma ra leswi khorwisaka Yingisela matsalwa yo koma yo khorwisa xik. Risimu ra ndhuma, vunavetisi eka xiya-ni xik. Risimu ro tiveka, ta maxelo eka xiya-ni moya kumbe eka TV. moya kumbe xigilamukhuva.
Yingisela switori swo koma, swo ka swi nga tiki. Yingisela switori swo olova kumbe matsalwa ya timhaka.
Hambanisa mimpfumawulo ya ririmi swa nkoka Hambanisa mimpfumawulo ya ririmi I swa eka ku vula marito kahle, ku hlaya na ku tsala. nkoka eka mahlayelo, matwariselo na matsalele.
Sungula ku tekela enhlokweni swin'wana wa thoni Sungula ku lemuka swin'wana swihlawulekisi na ntshikelelo. swa xikalu na ntikiso wa rito.
Tsala mbitanelo wo koma. Kota ku tsala mbitanelo.
Mbuyelo wa dyondzo wa 2 Switandati swa maasesele
KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hlamula swivutiso hi ku kongoma (xik. Vito ra wena u mani? U na malembe mangani?).
Kombela hi ku titsongahata (xik. Ndzi kombela ku ya exihambukelweni).
Rherhisana ni munghana (xik. hi leswi a swi rhandzaka na leswi a nga swi rhandziki).
Twisisa leswi yelanaka na ku hambana eka mimfuwo ya vanhu (xik. Leswi hi kombisisaka xiswona ku titsongahata hi ririmi ra le kaya, ririmi ro rhanga na ra vumbirhi ro engetela).
Endla ntlangu wo encenyeta swilo leswi tolovelekeke (xik. Ku hlangana na munghana lontshwa ro sungula).
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula hi ndlela leyi lavekaka eka swivutiso swo ka swi nga tiki (xik. Xana u rhandza ntlangu wihi? Siku ra wena ro velekiwa ri ve rihi?).
Hlamusela leswi humeleleke (xik. Hi Mugqivela a ndzi yile edorobeni. Ndzi sungule ndzi ya eposweni).
Vula leswi a titwisaka xiswona hi ku tirhisa fureme yo ka yi nga tiki xik. Mina ndzi- tsakile, hlundzukile, karhele. Ndzi twa -ndlala, xirhami, ku vava.
Endla nkambisiso etlilasini (xik. Swakudya kumbe swiambalo leswi a swi rhandzaka).
Endla swikombelo swo komba ku titsongahata (xik. Ndzi nga ambala tintanghu leto ke?).
Kombela ku hlamuseriwa hi vuenti (xik. Mi ta ndzi khomela, a ndzi twisisi nchumu).
Twisisa ku fana na ku hambana-hambana ka mimfuwo (xik. leswi a kombisaka xiswona ku xixima hi ririmi ra le kaya, ro sungula na ra vumbirhi ro engetelela).
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula swivutiso hi ndlela leyi faneleke (xik. U nga ndzi komba ndlela yo ya exibedhlele xana? Xi kwihi xitichi xa maphorisa xa le kusuhi? U velekiwe rini?).
Vutisa a tlhela a nyika xileriso xa ndlela (xik. Famba hi patu leri. Loko u kuma rhovoto, jikela eximatsini).
Teka xiavo eka mbulavulo wo koma/olova, (xik. Wo vulavula hi maxelo).
Endla nkambisiso etlilasini (xik. minongonoko eka xigila-mikhuva leyi tsakeriwaka ngopfu).
Nyika vuyelo (xik. bya xikambisiso xa le tlilasini).
Endla swikombelo hi ku titsongahata (xik. Ndzi kombela u ndzi kombisa ndlela yo ya exitichini xa maphorisa).
Kombela ku hlamuseriwa leswi a nga swi twisisangiki (xik. Ndzi khomeleni, a ndzi swi twisisanga? Xana mi nga vulavula hi ku nonoka?).
Mbuyelo wa Dyondzo wa 2 Switandati swa maasesele
KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tlanga hi ku encenyeta swin'wana swa swilo Twisisa ku fana ni ku hambana-hambana ka leswi tivekaka (xik. Ku ya eku xaveni).mimfuwo (xik. U nga tshunelela njhani munhu loyi u nga n'wi tiviki u n'wi vutisa ndlela yo ya ko karhi).
Tlanga xintlangwana hi swiyimo swo toloveleka, xik. ku vutisa ndlela, ku hlaya ta maxelo eka thelevhixini.
Mbuyelo wa dyondzo wa 3 Switandati swa maasesele
KU HLAYA NA KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Teka marito na swivulwa a swi pananisa ni swifaniso. Hlaya tindzimana to koma hi ku seketeriwa hi swifaniso:
Xinavetiso.
Switori swa swifaniso leswi nga na tikhepuxini to olova.
Tikhomiki.
Mimfungho ya le ka mbangu (xik. ya le mapatwini).
Hlaya no yimbelela risimu ro olova ri tlhela ri tiveka swinene (kumbe ku tatisa marito lama siyiweke eka swivandla swo karhi).
Tirhisa tibuku-swihlovo ku dyondza ririmi:
Xihlamusela-marito xa tindzimi-mbirhi.
Buku-xihlovo ya vuvulavuri kumbe ririmi.
Tikhoso ta swihangalasa-mahungunyingi, loko swi ri kona.
Hlaya no twisisa marito yo ringana 500 emakumu ka.
Gireyidi ya 4.
Switandati swa maasesele Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya matsalwa yo koma hi ku seketeriwa hi swo Hlaya matsalwa yo koma ya seketeriwa hi leswi a voniwa xik. xinavetiso, switori swa swifaniso swi vonaka xik. Swinavetiso, swifaniso swa leswi nga na tinhloko-mhaka, swifaniso swa switori na tinhloko-mhaka, swifaniso, na tikhomiki. mafenya.
Hlaya xitori xo ka xi nga tiki kumbe xo koxometa Hlaya xitori xo olova kumbe tsalwa ra timhaka mahungu kahle. (xik. Khavara yo chayisa tinsimu).
Hlaya swin'wana swa switori swo koma swa Hlaya matsalwa yo koma, ya leswi tshembisaka ntiyiso xik. Khadi yo xeweta, nxaxamelo wa xik. ta maxelo eka phepha-hungu, ku vhumba hi leswi faneleke ku xaviwa, rhasiti ya vhengele ku tirhisa tinyeleti, tinsimu ta ndhuma.
lerikulu (supermarket), tinhloko-mhaka ta phepha-
hungu.
Hlaya no yimbelela risimu leri tivekaka leri nga Hlaya swipele leswi hlawuriweke lawa ya nga na tikiki (kumbe a tsala marito lama kayivelaka). (1000 - 1500) wa marito.
Hlaya nhlayo ya tibuku leti hlawuriweke leti nga Kombisa ku kota ku hlaya marito ya kwalomu ka na 500-1000 wa marito. 1500 hi ku hela ka lembe.
Kombisa ku va ni ntivo-marito yo lava ku ringana wa marito loko lembe ri ya hela.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tatisa tifomo leto olova (xik. xivutiso lexi lavaka vuxokoxoko bya yena).
Tsala n'wangulano (xik. Tatisa swimbyaru-mbyaru swa tikhomiki).
Hetisa marito lama siyiweke eka swivulwa.
Tsala swivulwa a tirhisa fureme (xik. Ndzi lava... A ndzi lavi...).
Longoloxa swivulwa hi ku landzelelana kutani a vumba ndzimana.
Hundzuluxela tsalwa ro olova, a ringeta ku lulamisa swivuriso ku suka eka ririmi ra le kaya ku ya eka ririmi ra vumbirhi ro engetela.
Xiya-xiya ku hambana-hambana exikarhi ka mafana-peletwa.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hetisisa tifomo to ka ti nga tiki (xik. Swivutiso hi swakudya leswi a swi rhandzaka ngopfu, swiambalo kumbe, vuyimbeleri).
Tsala no tlanga n'wangulano wo ka wu nga tiki (xik. ku xava swin'wana exitolo).
Tsala xivulwa hi ku tirhisa fureme (xik. Ndzi titwa...).
Veketela swivulwa kahle ku endla ndzimana.
Hundzuluxela tsalwa ro koma ku suka eka ririmi ra le kaya ku ya eka ririmi ro engetela hi ndlela leyi amukelekaka eka ririmi.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hetisa tifomo to olova (xik. Swivutiso mayelana ni vumunhu bya yena).
Tsala a tlhela a endla n'wangulano wo koma (xik. ku layeta munhu ndlela).
Tsala xiphato hi ku tirhisa fureme (xik. Moya wu endla leswaku Mpfula yi endla leswaku...)
Tsala ndzimana.
Hundzuluxela matsalwa yo koma (xik. risimu ro huma eka ririmi ro engetela ra vumbirhi a yisa eka ririmi ra le kaya).
VUVULAVURI NA NTIVO-MARITO
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twarisa mimpfumawulo ya marito ya ririmi rero (hi xiyimo lexi amukelekaka xa nka-hoxeko).
Tirhisa xikalu lexi faneleke eka marito (hi xiyimo lexi amukelekaka xa nka-hoxeko).
Endla ntikiso wa marito exivulweni hi xiyimo xa vuswikoti lexi amukelekaka.
Twa ku hambana exikarhi ka marito lama hambanaka hi mpfumawulo wun'we ntsena (xik. komba, khomba).
Vumba xivulwa-n'we (xik. Ndzi rhandza mandza yo katingiwa).
Twisisa no tirhisa nkarhi wa sweswi (xik. Ndzi tshama eka Xikukwana).
Twisisa no tirhisa nandzulo (xik. Ntlangu wa xibakele a ndzi wu rhandzi).
Twisisa no tirhisa man'wana ya maendli yo kayivela (xik. U pfa a ta, va ta ka va swi kota).
Twisisa no tirhisa hlayelo ra ndzeriso (xik. Pfula buku).
Twisisa no tirhisa vunyingi (xik. Ndzi na vasesi vambirhi).
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela.
Twarisa marito kahle a nga vi na xiphiqo.
Kuma ntshikelelo wa marito endzeni ka xivulwa hi xiyimo lexi amukelekaka xa nkala-hoxeko.
Twa ku hambana exikarhi ka marito laha ku nga na mpfumawulo wun'we lowu wu hambaneke (xik. Homa/homu; fumba/famba).
Hlanganisa man'wana ya mahlawuri na maengeteri ku endla swivulwa swo ka swi nga tiki (xik. I siku lerinene/Ndzi tala ku vona TV ni vusiku).
Twisisa no tirhisa nkarhi wa sweswi wo yisa emahlweni (xik. Ndza ha tsala).
Twisisa no tirhisa nkarhi lowu nga hundza (xik. Mixo lowu ndzi pfukile hi awara ya ntsevu).
Twisisa no tirhisa vunyingi (xik. buku/tibuku).
Twisisa no tirhisa mahlanganisi (xik. Xo sungula, xa vumbirhi).
Tsala marito eka xihlamusela-marito xa yena.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twarisa marito handle ka swihoxo swo tala.
Tirhisa marito ni ku tshikelela swivulwa hi ndlela leyinene.
Ku hlanganisa maengeteri ku endla swivulwa swo olova (xik. mpfula yi na ngopfu).
Hlanganisa swivulwa hi 'na' (xik. Malume wa swi tiva, na hahani ndzi n'wi byerile).
Nkarhi lowu nga hundza lowu hetisekeke (xik. U fikile, A nga fikangi, u tshama u vona ndlopfu?).
Tirhisa nkarhi lowu taka (xik. Ku ta na mpfula mundzuku? E-e yi nge ni).
Tirhisa hlayelo ra fumiwo (xik. Loko ro hisa mundzuku hi ta ya elwandle).
Endla ntlangu wa xiphazamiso xa marito (xik. xo hingakanya marito).
Tlanga ntlangu wo vumba marito (xik. Yimbelela
Muyimbeleri).
Rhekhoda ntivo-marito eka xihlamusela-marito xa yena n'wini.
VUVULAVURI NA NTIVO-MARITO
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa no tirhisa masivi (xik. Buku ya mina; buku ya wena, buku ya lava).
Twisisa no tirhisa swivutiso (xik. U tshama kwihi? U na malembe mangani? U na vabuti vangani na vasesi vangani?)
Twisisa no tirhisa vundhawu (xik. Henhla, ndzeni).
Twisisa no tirhisa ntivo- marito wa swa le tlilasini na swo katsa xiviri xa vona.
Tlanga ntlangu wa ririmi.
Hlayisa marito lama a ma hlengeleteke eka xihlamusela-marito.
Endla nkombiso wa ntivo-marito ya kwalomu ka 500 emakumu ka Gireyidi ya 4.
Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Endla xiphazamiso xa marito na mintlangu Kombisa ntivo-marito wo ringana 1500 wa marito yin'wana. loko lembe ri hela.
Humelerisa ntivo-marito ya kwalamu ka 1000 wa marito eku heleni ka lembe.
MANGHENELO
Emakumu ka Xiyimo xa le henhla, vadyondzi va fanele va kota ku vulavurisana hi vutitshembi na hi ndlela leyi tirhaka na Ma-Afrika Dzonga-kulobye hi ririmi ra vona ra vumbirhi ro engetela. Va fanele va kota ku olovisela vavulavuri va ririmi leri, hi ku ncincela eka ririmi ra vona loko va ri karhi va burisana. Leswi swi komba ku xixima munhu naswona swi endla leswaku vadyondzi va titwa va ri xiphemu xa rixaka ra Afrika Dzonga.
Hi nkarhi lowu vadyondzi va fanele va titwa se va ri ni vutitshembi loko va tirhisa ririmi leri, ngopfu-ngopfu loko va vulavula kunene. Va fanele va tiphina hi ku kota ku ncinca ku suka eka ririmi rin'we ku ya eka rin'wana. Ku fanele ku va ni ku tsaka ni ku tiphina eka mudyondzi, loko hi tlhelo ku ri karhi ku hlohloteriwa nxiximo wa ririmi na mfuwo.
Xipakaniso
Vadyondzi va fanele va va se va kumile vuswikoti bya masungulo bya ririmi ra vumbirhi ro engetela eka Xiyimo xa le Xikarhi. Va ta kurisa ni ku ndlandlamukisa vuswikoti lebyi eka Xiyimo xa le Henhla.
Hi ku hela ka Gireyidi ya 9 vadyondzi va fanele va kota ku tirhisa ririmi hi ku tishemba na hi nkala-kanakano eka swikongomelo swo hlayanyana eka swa mahanyele ya vanhu. Xikombiso, va fanele va kota vulavurisana khwatsi ni vadyondzi-kulobye lava vulavulaka ririmi leri. Va fanele va kota ku fowuna na ku hlalela minongonoko ya ndhuma ya le ka TV hi rona ririmi leri. Matwarisele ya vona ya fanele ya twisiseka naswona va nga endli swihoxo swo tala swa vuvulavuri na swa ntivo-marito. Va fanele va va ni ntivo-marito wa kwalomu ka 3 ooo wa marito. Va fanele va ri ni ku tsakela swa mfuwo wa ririmi leri. Xikombiso, va fanele va lemuka ku hambana ka swa mfuwo na swiyilayila, va tlhela va tiva hilaha va faneleke ku hanyisana na vanhu hi ndlela leyi faneleke na hi ku komba xichavo. Va fanele va titwa va ntshunxekile loko va ri ni vavulavuri va ririmi leri. Xikolo xi fanele xi vumba mbangu laha ntirhiso wa tindzimi tinyingi wu hlohloteriwaka, wu seketeriwa na ku tekiwa swi ri swa risima. Ku dyondza ririmi ra vumbirhi ro engetela swi fanele swi pfuneta vadyondzi ku hluvukisa tindlela to dyondza ririmi na ku twisisa leswaku ku dyondza tindzimi letintshwa i xiphemu xa ku dyondza ka vutomi hinkwabyo.
Matsalwa eka levhele yo ringanela
Eka ririmi ro engetela ra vumbirhi malembe ya vana ni ku navela ka vona ku ta hundziseriwa tindzimi ta vona I swa nkoka, leswaku ku kumiwa matsalwa -ntiyiso ya vana lavantsongo. Matsalwa lawa ya hlengeletiweke ya ni xiave eka ku dyondza ka vana. Loko vadyondzi va ri karhi va dyondza va dyondza ririmi hi tlhelo.
MIMBUYELO
Mbuyelo wa Dyondzo wa 1: Ku Yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Ku yingisela ngopfu ririmi ro engetela leri vulavuriwaka hi rivilo ro ringanela swi vumba masungulo ya ku hluvukisa vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo. Vadyondzi va ta ya va ri karhi va kota ku twisisa matsalwa yo lehanyana, yo ka ya nga tolovelekangi eka tindhawu to hambana-hambana ku tlula eku sunguleni.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 2: Ku Vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta ya va ri karhi va tintshunxa eka ku tshemba ririmi ra swivumbeko swo karhi (h.l. ririmi leri dyondziweke hi ku bela enhlokweni hi swiphemu-phemu xik. leswi munhu a komberisaka xiswona pitirolo egarajini) naswona u ta ya a ri karhi a kota ku tirhisa ririmi hi ndlela yo tumbuluxa ku paluxa miehleketo ya yena n'wini.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 3: Ku Hlaya na ku Langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlaya matsalwa yo nyanyula lama halwuriweke hi vukheta eka xiyimo lexi faneleke i swa nkoka eka nhluvukiso wa ririmi, ngopfu-ngopfu ntivo-marito. Ku hlaya ku tlhela ku a wona masungulo ya ku tsala eka ririmi ro engetela.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 4: Ku Tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Vadyondzi va ta kota ku tsala hi nkala-kanakano hi swikongomelo swo tala swo hambana-hambana.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 5: Ku Ehleketa no Ehleketisisa
Xiya: Ku hava Mbuyelo wo Dyondza wa 5 - vona Xipakaniso eka pheji ya 206.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 6: Vuvulavuri na ntivo-marito
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Mimpfumawulo, vuvulavuri na ntivo-marito hi swona switina swa ririmi. Swi fanele swi dyondzisiwa ku ya hi ndhawu ya matirhisele swi tlhela swi pfanganisiwa na ku hlaya, ku yingisela na ku vulavula. Switandati swa Maasesele ni Matsalwa. Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na yin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa Vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi Swikombiso swoxe ntsena, naswona mathicara va ta engetela eka swikombiso leswi nyikiweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekaka.
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA
GIREYIDI YA 7
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Mbhurisano (xik. wa riqingho)
Marungula
Ku rherhisana
Switori
Tinsimu
Switlhokovetselo swa nomo (tibaladi, vuphati)
Swiviko (xik. xa inthavhiyu leyi nga va kona, mbalango wa tlilasi)
Minkanelo
Njhekanjhekisano
Swintlangwana swo encenyeta
Misavu
Swintlangwana swa marito
Minongonoko yo olova ya le ka rhadiyo (xik. mbhurisano)
Swo tsariwa:
Switori
Swipele
Tiatikili na swinavetiso swa tinyuziphepha na swa timagazini
Marungula
Tiposikhadi
Mapapila
Swiphazamiso swa marito
Matafula, tichati, girafu
Tibuku-swihlovo (swihlamusela-marito swa ririmi rin'we na swa tindzimi timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungunyingi:
Minongonoko ya le ka TV (xik. mbhurisano wa le ka TV, swintlangwani swa le ka TV hi ririmi leri dyondziwaka)
Swinavetiso swa le ka T
Tivhidiyo
Tikhadi to pfuxela
Minongonoko ya khomphyuta
GIREYIDI YA 8
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Mbhurisano (xik. wa riqingho)
Marungula
Ku rherhisana
Switori
Tinsimu
Switlhokovetselo swa nomo (tibaladi, vuphati)
Swiviko (xik. xa inthavhiyu leyi nga va kona, mbalango wa tlilasi)
Minkanelo
Njhekanjhekisano
Swintlangwana swo encenyeta
Misavu
Swintlangwana swa marito
Minongonoko yo olova ya le ka rhadiyo (xik. mbhurisano)
Swo tsariwa:
Switori
Swipele
Tiatikili na swinavetiso swa tinyuziphepha na swa timagazini
Marungula
Tiposikhadi
Mapapila
Swiphazamiso swa marito
Matafula, tichati, girafu
Tibuku-swihlovo (swihlamusela-marito swa ririmi rin'we na swa tindzimi timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungunyingi:
Minongonoko ya le ka TV (xik. mbhurisano wa le ka TV, swintlangwani swa le ka TV hi ririmi leri dyondziwaka)
Swinavetiso swa le ka T
Tivhidiyo
Tikhadi to pfuxela
Minongonoko ya khomphyuta
GIREYIDI YA 9
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
Mbhurisano (xik. wa riqingho)
Marungula
Ku rherhisana
Switori
Tinsimu
Switlhokovetselo swa nomo (tibaladi, vuphati)
Swiviko (xik. xa inthavhiyu leyi nga va kona, mbalango wa tlilasi)
Minkanelo
Njhekanjhekisano
Swintlangwana swo encenyeta
Misavu
Swintlangwana swa marito
Minongonoko yo olova ya le ka rhadiyo (xik. mbhurisano)
Swo tsariwa:
Switori
Swipele
Tiatikili na swinavetiso swa tinyuziphepha na swa timagazini
Marungula
Tiposikhadi
Mapapila
Swiphazamiso swa marito
Matafula, tichati, girafu
Tibuku-swihlovo (swihlamusela-marito swa ririmi rin'we na swa tindzimi timbirhi, tibuku ta vuvulavuri)
Swihangalasa-mahungunyingi:
Minongonoko ya le ka TV (xik. mbhurisano wa le ka TV, swintlangwani swa le ka TV hi ririmi leri dyondziwaka)
Swinavetiso swa le ka T
Tivhidiyo
Tikhadi to pfuxela
Minongonoko ya khomphyuta
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Yingisela ni ku hlamula swivutiso swo olova (xik. Xana u tshama u ya Ekapa? U ye rini kwale?).
Yingisela mbulavulo wa riqingho no teka mahungu ya kona.
Yingisela switori swo olova na matsalwa ya timhaka ta ntiyiso lowu nga cinciki.
Yingisela matsalwa yo koma lama khorwisaka (xik. risimu ra ndhuma, xitori xa le ka rhadiyo kumbe xa ntlangu wa ndhuma wa thelevhixini).
Hambanisa mimpfumawulo ya ririmi (swa nkoka eka mavulele, ku hlaya na ku tsala).
Sungula ku vona swin'wana swihlawulekisi swa thoni ni ku tshikelela.
Tsala mbitanelo.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Yingisela ni ku hlamula swivutiso (xik. Ndzi fanele ku endla yini?).
Yingisela n'wangulano.
Yingisela switori swo koma na matsalwa ya timhaka.
Yingisela matsalwa yo koma ya ntiyiso (xik. risimu ra ndhuma, mbulavulo wa le ka rhadiyo kumbe xiyenge xa ntlangu wo duma wa le ka thelevhixini).
Hambanisa mimpfumawulo ya ririmi (ya nkoka eka mapeletelo, ku hlaya ni ku tsala).
Vona swin'wana swihlawulekisi swa thoni na ntshikelelo.
Tsala mbitanelo.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Yingisela no hlamula swivutiso (xik. Xana u ku byele yini?).
Yingisela mbulavurisano.
Yingisela switori na matsalwa ya timhaka.
Yingisela man'wana matsalwa yo koma ya ntiyiso (xik. risimu ra varhandzani, mbulavulo wa le ka rhadiyo kumbe xiyenge xa ntlangu wo duma wa le ka thelevhixini).
Hambanisa mimpfumawulo (nkoka wa mapeletelo, ku hlaya ni ku tsala).
Kombisa swin'wana swa swihlawulekisi swa thoni na ntshikelelo.
Tsala mbitanelo (xik. papila).
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula hi ndlela leyi faneleke ka swivutiso (xik. Ndzi vulavula na mani? Xana ndzi nga vulavula na Ndzi nga siya mahungu?).
Teka xiavo eka n'wangulano (xik. eka riqingho).
Rherhisana na mudyondzi-kulobye ivi a nyika mbiko wa kona.
Endla swikombelo hi ku komba nxiximo (xik. Xana u nga ndzi tekela mahungu?).
Lava ku hundzisiwa eka swin'wana (xik. ndzi khomeli, riqingho ra hina onge ra kavanyeteka, a wu te yini?).
Twisisa ku yelana ni ku hambana ka swin'wana swa mfuwo (xik. Mavulavulele ya ntovovelo hi riqingho).
Encenyeta swiyimo swin'wana leswi toloveriweke (xik. ku ba riqingho. Ku amukela riqingho ra sele hi nkarhi lowu nga fanelangiki).
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula hi ndlela leyinene eka swivutiso (xik. Xana u ehleketa leswaku ndzi endla yini?...Ndzi ehleketa leswaku u nga...Loko a ndzo va wena, a ndzi ta ...).
Kombela no nyika switsundzuxo.
Ku teka xiavo eka n'wangulano (xik. ku avelana xiphiqo no kombela ku pfuniwa).
Endla mbalango wo olova wa le tlilasini xik. swilo leswi hi vilelaka hi swona ngopfu. A tirhisa tafula kumbe girafu ku kombisa mbuyelo lowu. Ku tsala xiviko.
Kombela ku hundzisiwa (xik. A ndzi kholwi leswaku ndza swi twisisa. U nga va u vula leswaku...?).
Twisisa ku yelana ni ku hambana ka mfuwo (xik. I muxaka wihi wa timhaka leti ku khumbaka leti nga vutisiwaka hi ku landza mimfuwo yo hambana? Hi swihi swin'wana swi nga kaneriwaka hi mimfuwo yo hambana ku katsa ni swiyilayila swa kona?).
Encenyeta swin'wana swa swiphiqo leswi vantshwa va hlanganaka na swona evuton'wini.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula swivutiso hi ku kongoma (xik. Xana u ku byele yini? U ndzi byele leswaku u ye eDurban naswona u vone lwandle).
Vika leswi un'wana a nga swi vula.
Teka xiavo eka mintlawa leyitsongo yo kanerisana. Munhu un'we u ta vika hi leswi van'wana va nga swi vula.
Lava ku hundzisiwa (xik. A ndzi kholwi leswaku ndza swi twisisa. U vula leswaku...?).
Twisisa ku yelana ni ku hambana ka mimfuwo (xik. ndlela leyi munhu a vulavulaka hi nhloko-mhaka ya rirhandzu eka mimfuwo yo hambana. I swilo swihi leswi swi endliwaka na leswi nga vuriwiki kumbe ku endliwa- swiyila).
Encenyeta leswi humeleleke loko u hlangana na murhandziwa wa wena ro sungula.
Mbuyelo wa Dyondzo wa 2
Switandati swa maasesele
KU VULAVULA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku vulavula hivutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku Khoma njhekanjhekisano wa le tlilasini (xik. vunenevulavuleni eka tindhawu to hambana-ni vubihi byo ambala yunifomo).hambana.
Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
KU HLAYA NA KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya matsalwa hi ku seketeriwa hi leswi swi voniwaka (xik. xinavetiso xa riqingho ra sele, xitori xa swifaniso lexi nga na tinhloko-mhaka, tikhomiki, tikhatuni, misavu).
Hlaya xitori xo olova xo koma kumbe tsalwa ra timhaka.
Hlaya matsalwa yo koma ya ntiyiso (xik. Khavhara ya C.D; tinhloko-mhakankulu ta nyuziphepha; misavu).
Hlaya swipele swo tala lawa ya hlawuriweke (1500-2000 wa marito yo ringanela yena).
Kombisa ntivo-marito yo hlaya kwalomu ka 2000 wa marito hi ku hela ka lembe.
Switandati swa maasesele Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya switori swo hambana ni timhaka ta Hlaya tinxaka to hambana ta switori swa matsalwa. varhandzani na matsalwa ya timhaka ta ntiyiso.
Hlaya tinsimu na switlhokovetselo swo olova. Hlaya tinsimu na switlhokovetselo.
Hlaya matsalwa yo koma ya ntiyiso xik. mapapila Hlaya matsalwa yo koma yo khorwisa xik papila yo huma eka xiyenge xo tsundzuxa xa magazini ra varhandzani.
ya vantshwa.
Languta xinavetiso hi vuxoperi. Languta xinavetiso hi vuxoperi.
Hlaya nhlayo yo karhi ya matsalwa ya ndzawulelo Hlaya nhlayo ya matsalwa ya ndzawulelo ya
-2500 wa marito lawa ya va ringaneke. marito ya kwalamu ka 2500-3000.
Kombisa ndlela yo hlaya leyi kombisaka ntivo Kombisa ku va ni ntivo-marito ya kwalomu ka marito hi ku hela ka lembe ya marito yo ringana 3000 wa marito hi ku hela ka lembe.
Switandati swa maasesele
KU TSALA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi Tsala mahungu (xik. phede (pad) yo tsalela kona swikongomelo swo hambana-hambana. mahungu ya riqingho).
Tsala ni ku endla n'wangulano wo olova (xik. n'wangulano na muakelani mayelana ni huwa leyikulu).
Vumba xinavetiso xo olova.
Tsala ndzimana.
Hundzuluxela tsalwa (xik. xinavetiso, ku suka eka ririmi rin'wana swi ya eka rin'wana).
Endla mintlangu xik. xiphazamiso xa marito, na xikirebulu scrabble.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala papila (xik. ro ya eka swa kholomo ya switsundzuxo).
Tsala nhlamulo ya papila (xik. eka kholomo ya switsundzuxo).
Tsala ni ku endla n'wangulano wo koma (xik. kombela swin'wana ni ku nyika switsundzuxo).
Tsala xitori xo koma.
Hundzuluxela tsalwa ri suka eka ririmi rin'wana ri ya eka rin'wana (xik. papila leri se ri tsariweke eka kholomo ya switsundzuxo).
Endla mintlangu ya marito no tlanga mintlangu xik. xiphazamiso xa marito, xikirebulu scrabble.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala papila ra xinghana.
Tsala xitlhokovetselo.
Vumba khadi yo rungula.
Tsala ni ku endla n'wangulano wo olova (xik. kombela un'wana u famba na yena ro sungula/byela munhu hi rirhandzu leri u nga na rona eka yena).
Tsala xihungwana.
Hundzuluxela tsalwa ri suka eka ririmi rin'wana ri ya eka rin'wana.
Endla mintlangu xik. xiphazamiso xa marito crossword puzzle na wun'wana ntlangu wa marito xik. xikirebulu.
Kombisa vuswikoti lebyi kulaka hi ku peleta hi nka-hoxeko.
VUVULAVURI NA NTIVO-MARITO
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vula marito, a tirhisa ntshikelelo wa le ka rito, xivulwa na thoni hi nka-hoxeko.
Tirhisa mahlawuri (xik. lerikulu, lonene ngopfu).
Hlanganisa swivulwa hi ku tirhisa "kambe" (xik. I buku yo tika kambe ya tsakisa swinene).
Nkarhi lowu nga hundza lowu hetisekeke lowu yisaka mahlweni (xik. A a ri ku tirheni hi matimba eka kotara leyi).
Hlayelo ra kotelo (xik. Loko ndzo va ndzi winile Lotto, ndzi nga xavela mhani yindlu yintshwa).
Mahlayelo yo kombisa ku kota ku humelela (possibility) ku kota ku endleka (probability) ka swo karhi: i ta na (swi na ntiyiso-swa tshembisa).
Yi fanele ku na (nkumbetelo).
Yi nga na (koteka).
Yi ngo ho na (kanakanisa).
Yi nge ni (swi na ntiyiso- a swi tshembisi).
Twisisa no tirhisa marito lama fambaka swin'we (xik. fole ni nhlava; bandi na buruku).
Rhekhoda ntivo-marito eka xihlamusela-marito lexi a tiendleleke xona.
Switandati swa maasesele Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twarisa marito, a tirhisa marito na ntikiso wa rito Vula marito, tirhisa rito, ku tshikelela xivulwa na na wa xivulwa hi nka-hoxeko. thoni hi nka-hoxeko.
Twisisa ni ku tirhisa vundhawu bya marito xik. Twisisa ni ku tirhisa nkarhi lowu hundzeke hi ku
Eka, ehenhla ka). hetiseka (xik. Nkarhi lowu ndzi nga fika hi wona, a va fambile.
Twisisa no tirhisa nkarhi lowu nga hundza lowu Twisisa ni ku tirhisa xivulwa-rungulwa yisaka emahlweni, xik. Tatana a a ha ri eku hlayeni ka buku.
Twisisa no tirhisa mahlayelo ku kombisa mfanelo Twisisa no tirhisa kotelo xik. loko ndzo kuma wa swo karhi obligation na swa nkoka mali, ndzi nga xava swakudya.
U fanele ku va ni vuxiyaxiya (swa nkoka).
Swi lava u va ni vuxiyaxiya (ku navelela).
A swi laveki u nga tihlayisi (a swi tsakisi).
A swi laveki u va na futa (swa yirisiwa).
Tirhisa ndyangu wa rito ku engetela ntivo marito.
Rhekhoda ntivo-marito eka dikixinari yo tiendlela. Rhekhoda ntivo-ririmi eka xihlamusela-marito lexi munhu a tiendleleke xona.
Switandati swa maasesele
VUVULAVURI NA NTIVO-MARITO Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela Kombisa ntivo-marito wo ringana 2000 loko lembe ri na ku kota ku swi tirhisa. hela.
Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Kombisa ntivo-marito wo lava ku ringana 2500 wa Kombisa mahlayele ya ntivo-marito wa kwalomo marito loko lembe ri hela. ka 3000 hi ku hela ka lembe.
MASUNGULO
Mpfapfarhuto wa maasesele wa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) wu kongomisiwile eka minsinya ya mimbuyelo ya dyondzo. Switandati swa Maasesele swi fanele ku kombisa ku humelela ka mudyondzi hi tindlela to hlawuleka na ku vona leswaku vadyondzi va hlangana hi ku apulaya vutivi na swikili. Maasesele ya fanele ku pfuna vadyondzi ku teka swiboho leswi hetisekeke hi ku landza vuswikoti bya vona, ku tivekela swipimelo swa.
Ku pfuneta eka maendlele ya maasesele ya mudyondzi, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
Xi paluxa Mimbuyelo ya Dyondzo ni switandati swa maasesele leswi yelanaka na swona eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa Dyondzo ku katsa na Giredi yin'wana na yin'wana eka bandhi ra Dyondzo yo Angarhela na vuleteri (Giredi ta R-9), ku ya emahlweni ni ku hlohletela ku ya emahlweni ni ku dyondza;
Endla nkatsakanyo wa Nxopaxopo ni Ndlandlamuxo wa Mimbuyelo ya Dyondza Switandati swa Maasesele;
Veka Switandati swa Maasesele exivindzini xa maenglele ya maasesele eka Giredi yin'wana na yin'wana. Switandati swa Maasesele swi hlamusela khwatsi levhele ya mudyondzi leyi languteriweke hi ku kongomisa eka Giredi yin'wana na yin'wana ya Xiyenge xa Dyondzo. Matirhele ya vana eka Mimbuyelo ya Dyondzo yi pimiwa hi ku hambanisa ni Switandati swa Maasesele. Laha vadyondzi va fanele ku kombisa vuswikoti bya vona bya Mimbuyelo ya Dyondzo ku katsa ni tindela leti tirhisiuaka eka ku kombisa vuswikoti bya vona.
Dayagiramu leyi yi hlamusela ku nghenelana exikarhi ka tielemente to dizayiniwa ta xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
Nhlamuselo
Maasesele eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka ya Giredi ya R-9 (Swikolo) i ku yisa emahlweni, maendlele lawa ya pulaniweke ya ku hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya vana lebyi pimiwaka hi switandati swa maasesele ya mimbuyelo ya Dyondzo eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi lava nhlamuselo ya le rivaleni na switirateji swo hambana -hambana ku pfuneta vadyondzisi ku nyika vana mimbuyelo yo pfuna ni ku nyika swiviko eka vatswari, kun'we ni vanhu ntsena lava nga ni ku navela.
Timhaka-nkulu
Mimbuyelo ya dyondzo i ndlela yo dyondzisa no dyondza leswi endlaka swi va rivaleni leswi vadyondzi va faneleke ku swi fikelela. swinawana leswi tirhaka hi leswaku va hlamusela no kombisa swa ha suka ehansi leswi va swi languteleke eka vana. Mtirho-nkulu wa mudyondzisi i ku dyondzisa hi xikongomelo xo pfuna vana ku kota ku fikelela swilaveko swa switandati swa maasesele leswi languteriweke eka vana loko va ri eku dyondzeni. Maasesele i ya nkoka eka dyondzo ya mimbuyelo hikuva hi maendlele lawa swi fanele swi koteka ku asesa vana ku vona leswi va nga swi fikelela eka Giredi yin'wana na yin'wana.
Ku kota ku pfuna vana ku fikelela vuswikoti bya vona, maasesele ya fanele ku va:
Ya le rivaleni ni nkongomiso lowu hetisekeke;
Ya hlanganisiwa ni madyondzisele no dyondza;
Ya kongomisiwa eka swipimelo kumbe switandati swo dyondza;
Ya hambana hi ku landza switayele swa matirhele, tithekiniki, switirho kun'we ni vundzeni;
Ya ntiyiso, yo tshembeka, ya le xikarhi lawa ya kongomisiweke eka mudyondzi hi yexe, ni ku olova ko ringanela ku pfumelela ku hundzuka ku teka ndhawu.
Swikongomelo swa Maasesele
Xikongomelo-nkulu xo asesa vadyondzi i ku va khutaza leswaku va kula eka vutivi bya vona, ku nga ri ntsena ku endlela ku va tlakusa. Hi maendlele lawa, maasesele ya tirhiwa ku xiyisisa swinene ku humela ka vadyondzi ni ku fambisa swa tidyondzo ta vona. Switirhisiwa swin'wana swa maasesele swi katsa:
Maasesele ya beyizi -layini eka lava va nga vo sungula
Maasesele ya beyizi-layini ya tala ku tirhisiwa ngopfu eka vana lava sungulaka tidyondzo ta vona eka giredi kumbe feyisi ku tumbuluxa leswi vana va switivaka. Endlele leri ri pfuneta vadyndzisi ku lulamisa swiyenge swa dyondzisa hambi ya ri madyondzisele.
Maasesele ya xidayiginosisi
Maasesele ya xidayiginosisi ya tirhisiwa ku kumisisa ntumbuluko wa munhu niswivangelo leswi nga tsandzisaka vana ku dyondza. Maasesele lawa ya landzeriwa hi vuleteri bya vunene, nseketelo ni ku nghenelela loko vana va ri karhi va dyondza.
Maasesele ya xifomatifi Maasesele lawa ya landzelerisa ni ku seketela tindlela to dyondza ni ku dyondzisa, leswi swi tirhisiwa ku lemukisa vana ni vadyondzisi hi lswi swi faneleke ku dyondziwa no dyondzisiwa, leswi swi endliwa hi xikongomelo xo lava ku antswisa hi mikarhi hinkwayo Maasesele ya xisamatifi Maasesele lawa ya nyika nkatsakanyo wa leswi swi fikeleriweke hi vana hi nkarhinyana wu ri wu tsongo, xik. Eku heleni ka lembe xidyondzo kumbe loko mudyondzi a lava ku suka exikolwebni xin'wana ku ya eka xin'wana.
Maasesele ya sistemetiki Maasesele lawa i ndlela leyi ha yona ku langutisiwaka ngopfu vuswikoti bya vana eka dyondzo hi ku angarhela. xin'wana xa swipemu xa maasesele lawa i maasesele ya vana hi ku landza vuswikoti hi ku ya hi leswi swi kombisiweke hi swikombiso swa rixaka. Maasesele lawa ya tala ku endliwa eku heleni ka feyisi yin'wana ni yin'wana ya bandhi ra Dyondzo ya Vuleteri byo angarha. Swikolo swo hlaya hi ku yimela swifundza swi hlawuriwile hi xikongomelo xo ringeta maasesele lawa hi ya boxeke laha henhla.
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI
Swihlawulekisi swa maasesele yo yisa emahlweni: Maasesele yo yisa emahlweni i ndlela leyi ha yona maasesele ya tekaka ndhawu eka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka.
Leswi swi katsa swinawana hinkwaswo swa maasesele ya mimbuyelo ya dyondzo ni ku tiyisisa maasesele ya lawo: Swi teka ndhawu endzaku ka nkarhi wo leha naswona ii mhaka leyi tshamaka yi humelela nkarhi na nkarhi: Ku dyondza ku ta tshama ku ri karhi ku kamberiwa nkarhi na nkarhi ku kondza loko lembe ri ya ku chapu.
Seketela ku kula ni ndlandlamuko wa vana: Van ava va vatirhikulorhi hi ku va ni xiave hi swo dyondza ni maasesele, twisisa lawa ya tirhisiwaka eka maasesele ya vana ni migingiriko ya vona, ni ku vona leswaku wa va katsa eka ku ti kambela ka siku na siku va ri hi voxe kumbe ni mintlawa, leswi swi engetelela vutitshembi eka vana.
Nyika swiviko ku suka eku dyondzeni no dyondzisa: Ku nyika mbuyelo hi yin'wana ya makhiya ya ku humelela ka maasesele ya xifomatifi. Maendlele yo nyika mbuyelo ya katsa ku vutisa, ku kongomisa ka mudyondzisi eka mbulavulo ni swo tsariwa kunene.
Maasesele yo hlanganela: Leswi swi katsa ku tirhisa maasesele yo hlaya hi ku angarhela mimbuyelo yo hlaya ya dyondzo. Ni ku katsa switandati swo hlaya swa maasesele leswi tirhaka hi tindlela to hambana-hambana, tsundzuka, switandati swa maasesele swi ni xiave ku tlurisa loko swi fika eka makambelele ya vana hi ku tirhisa tithekiniki to hambana.Vuswikoti eka swiyenge swa dyondzo swi nga kamberiwa himtindlela to tala, hikokwalaho tindlela to hambana ta maasesele ti tirhisiwa ku nyika vana xikhati xo tirha hi ku hetiseka ku hi leswi swi languterisiweke xiswona hi ku landza mimbuyelo.
Tirhisa switirateji leswi nga ta katsa vana ni swilaveko swa vona (ririmi, ku tiya miri, emiehleketweni ni swa ndhavuko): Maasesele yo yisa emahlweni ya pfumelela vadyondzisi ku tekela enhlokweni vadyindzi hi ku landzelerisa swa tidyondzo ta vona hambi swi ri swilaveko. Leswi swi pfuna vana ku hundza eka ku nonoheriwa hi ku hatlisa ku o lloxa swiphiqo leswi vana va nga na swona. Eka ntlawa wun'wana ni wun'wana ku ni vuswikoti byo ringanela eka vana hi ku landza mabyongo ya vona. A hi mfanelo leswaku vadyondzi va kamberiwa hinkwavo hi nkarhi wu ri wun'we.
Ku amukela maasesele ya xisametifi Mbuyelo lowu vana va wu hlengeleteke hi nkarhi lowo leha swonghasi eku tirheni ka vona ku sukela eku sunguleni ka lembe ku fika eku heleni ka rona wa tirhisiwa ku va makambelele ya nkarhi na nkarhi eka dyondzo ya vana ya siku na siku. maasesele lawa ya lava ku pulaniwa swinene ku sukela eku sunguleni ka lembe, ku katsa switirateji swo hambana hambana leswi tirhisiwaka - xik. ntirho lo vana va nyikiwaka ku wu tirha, Swikolo ni swikambelwana leswi va tsarisiwaka swona, lowu ii nkateko lowukulu lowu vana va wu tirhisaka ku vona leswaku va tiva ku fika kwihi hi lswi va swidyondzisiweke.
Switirateji swa maasesele
Ku hlawula mhaka ya switirateji swa maasesele yi le ka mutirhisi yena hi yexe, leyi nga mhaka ya muxaka wa yona wu woxe eka mathicara, giredi na xikolo, ni ku tshembela eka vuahluri by thicara. Vukona bya ndhawu ni switirhisiwa swi nsusumeto eka mhaka leyi, Kambe hi tlhelo rin'wana valeteri va swikota ku hambana hi maendlele hambiloko va ri ni switirhisiwa swo yelana. Maendlele, tithekiniki ni swirhisiwa leswi hlawuriweke ku tirhiseriwa migingiriko ya maasesele swi fanele ku va leswi kongomaneke na maasesele wo walawo ku landzelerisa swilaveko swa Switandati swa maasesele, naswona swikongomelo swa maasesele swi fanele ku humeseriwa erivaleni ni ku tlhela swi twisisiwa hi vana ku katsa ni vadyondzisi va vona. Vuswikoti byi nga kombisiwa hi tindlela to tala. Hikokwalaho maendlele ya tinxakaxaka ya laveka ku nyika vana nkarhi wo tala wo kombisa vuswikoti bya vona ehenhla ka leswi va swi tivaka hi ku hetiseka.
Mitirho wo yelana ya maasesele
Xikongomelo xa Mintirho yo yelana ya maasesele i ku:
Ku vona leswaku ku ni majajele wan'we ya vadyondzisi;
Ku tlakusa masetele ya xitandati xin, we;
Ku tiyisisa vuswikoti bya maasesele yo yisa emahlweni eswikolweni;
Ku tlakusa maendlele yo endla leswinene ntsena hi tirhisa switirhisiwa ni switirho;
Ku tiyisisa leswaku maasesele yo endliwa hi swikolo ya endliwa hi ndlela leyi faneleke;
Mintirho leyi yelahaka ya Maasesele yi nga setiwa eka ofisi ya le ka Naxinali, Swifundzha, tidisitiriki kumbe levhele yo hlanganela, yi fanele ku endliwa eswikolweni, ni ku modaretiwa eka tindhawu ta le handle.
MAMANEJELE YA MAASESELE
Vanhu lava katsiwaka eka Maasesele
Xikolo kun'we ni mathicara va ni vutihlamuleri lebyi kulu swinene loko swi fika eka swa maasesele ya vadyondzi. Mathicara va languteriwa ku tumbuluxa maasesele lawa ya nga ni vunene ni ku amukeleka. Tipholsi ta swifundza ti fanele ku vona leswaku ti katsa vadyondzi, thimi ya xikolo ya maasesele, tithimi to huma hi le ka swifundza-ntsongo, vukorhokeri bya vapfuni, Vatswari, tani hi loko swi va fenerile.
Nongoloko wa Maasesele ya Swikolo
Xikolo xin'wana na xin'wana xi fanele ku hluvukisa minongoloko yo kambela leyi simekiweke eka swiletelo swo kambela swa xifundzankulu na swa rixaka. Xi fanele ku vani Ntlawa wo Kambela wa Xikolo na Pulani yo Kambela ya xikolo ku hatlisisa ku tirhisiwa ka minongoloko leyi. Ntlawa wu fanele ku vani vayimeri vo huma eka swiyimo hinkwaswo na Xivandla xa Dyondzo.
Ku tiyisisa leswaku ku tirhisiwa endlelo ra kahle ro kambela, Pholisi yo Kambela ya Xikolo yi fanele ku humesela erivaleni:
Ku pulana ndlela yo ya emahlweni ko kambela no tirhisiwa;
Ndlela leyi tibuku ta tirhekhodi ti hlayisiwaka hi yona, ku kumeka na vuhlayiseki;
Tikhodi ta maasesele ti pimanyetiwa hi Xifundzha;
Ku tiyisisiwa ka le ndzeni ko kambela;
Ndlela leyi nkambelo wu endliwaka hi yona exikolweni;
Ku languteriwa ka maendlelo hinkwawo yo kambela;
Ku leteriwa ka vatirhi eswivandleni swo kambela.
Swivandla laha swilaveko swa vuleteri bya le xikolweni byi faneleke ku va kona swi katsa:
Ku tirhisiwa ka tindlela/swiyenge swo kambela;
Ku tumbuluxa ntwanano exikarhi ka vadyondzisi va gireyidi yo yelana hi leswi voniwaka swi fanerile ku eneta Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo;
Ku tsala minkanelo swa migingiriko yo kambela na swiviko;
Ku fikelela ntwanano hi pholisi yo kambela ya xikolo.
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI
Tibuku ta Tirhekhodi
Mahlayiselo ya kahle ya tibuku i ya nkoka eka minkambelo hinkwayo, ngopfu-ngopfu eka minkambelo leyi yaka emahlweni. Buku ya rhekhodi kumbe fayili yi fanele ku pfuxetiwa hi vadyondzisi hinkwavo. Yi fanele ku vani:
Mavito ya vadyondzi;
Masiku yo kambela;
Vito na nhlamuselo ya nghingiriko wo kambela;
Mimbuyelo ya migingiriko yo kambela ku ya hi Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo;
Minkanelo ya endlelo ro seketela.
Tirhekhodi ti fanele ku simekiwa eka minkambelo ya ximfumo ni yo kala yi nga ri ya ximfumo. Tirhekhodi hinkwato ti fanele ku kumeka, ku twisiseka, ku hlayisiwa, ku va xihundla no pfuneta eka endlelo ro dyondzisa no vika.
Pholisi yo kambela ya swikolo yi boha hi vuxokoxoko byo tatiwa ka tirhekhodi ta tibuku. Tikhodi to kambela ti tirhisiwa ku kombisa ndlela leyi mudyondzi a tirhaka hi yona eka Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo. Tikhodi leti tirhisiwaka ti fanele kuva erivaleni no twisisiwa hi vadyondzi swin'we ni vatswari.
Tikhodi leti faneleke ku tirhisiwa eka nkambelo
Ku na tindlela to tala to nyika mahungu ya nkambelo eka vadyondzi no rhekhodiwa hi vadyondzisi. Ku hlawulandlela ya kahle yo endla leswi eka nghingiriko wa nkambelo swi taya hi timhaka to hlaya to fana na:nhlayo ya vadyondzi etitlilasini na nkarhi lowu mudyondzisi a nga na wona:
Ku pfilungana na ku leha ka nghingiriko wo kambela;
Vundzeni bya dyondzo kumbe vutshila lebyi nga ku kamberiweni (xik. Matematiki kumbe ntivo-matsalele);
Ku hatlisa ko nyikiwa ka mahungu;
Ndlela leyi mahungu ya khumbaka vanhu hi yona;
Maendlele (swiyenge) lama tirhisiwaka hi mudyondzisi ku hlamusela matirhelo ya vadyondzi;
Loko matirhelo ya mudyondzi ya fanele ku ringanisiwa na ya tintangha; eka matirhelo lama hundzeke, na/kumbe swilaveko swa Mimpimo ya Nkambelo na Mimbuyelo ya Dyondzo.
Tikhodi tin'wana ta minkambelo ti kahle eka swikongomelo swin'wana ku tlula swin'wana. Xikombiso, minkanelo yi nga vani vuxokoxoko, ya vanhu no nyiketa minkanelo yo antswisiwa. Minkanelo nakambe yi nga pfuneta eku vikeni hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo yo Nkambelo. Kambe hambiswiritano, minkanelo yi nga teka nkarhi wo leha ku yi tsala no kala yi n ga rhekhodeki hi ku olova. Tikhodi to fana na 'Swi saseke ngopfu, 'Swi sasekile', 'Swi kahle', 'Swa koteka', na 'A swi ringanangi' ta olova ku ti tsala no pfumelela ku kamberiwa ko ya emahlweni ka nkambelo wa nkarhi lowu nga hundza loko wu pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Kambe hambiswiritano, leswi a swi nyiki vuxokoxoko lebyi nga kona eka minkanelo. Timaraka na tona ti rhekhodiwa hi ku olova no tlhela ti hlanganisiwa hi ku hatlisa, ti andzisiwa no avanyisiwa.
Ti na nkoka eku kambeleni ka matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na ya van'wana etlilasini, na tigireyidi kumbe swikolo swin'wana. Kambe hambiswiritano, a ti nyiki mahungu yo ringana hi matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo.
Swikombiso exikarhi ka swin'wana swa tikhodi to yisa emahlweni nkambelo i:
A swi si fikeleriwa, swi le kusuhana, swi fikeleriwile;
Matirhelo ya kahle, swi lava ku seketeriwa;
Swivulwana (kumbe swiyenge) leswi tumbuluxiweke ku pfuneta eka nghingiriko wa nkambelo kumbe xiviko.
Swi nga ri na mhaka leswaku ku hlawuriwa khodi yihi yo kambela, leyi tirhisiwaka, mahungu i ya nkoka loko ya hlanganisiwile na swiringanyeto. Swi nga endleka ku vani ku antswanyana eka ku humelela ka vadyondzi loko va nyikiwa mahungu lama tsariweke ku tlula timaraka. Hambileswi timaraka na xidzana ti nga na nkoka eka tirhekhodi, tanihi leswi swi olovaka ku tsala timaraka eka buku ya tirhekhodi, minkarhi yo tala a ti na nkoka eka mahungu na swiviko. Swiphiqo swin'wana leswi nga kona eka timaraka ti nga hlanganisiwa no kuceteriwa no va ti tumbeta swo tala hi ku humelela no ya emahlweni ka vadyondzi. Loko vadyondzi va hetile nghingiriko wo kambela wo tlula wun'we, ku na ndzingo wo tirhisa timaraka ku ya hi aritimetiki, ku hlanganisa no endla avhareji. Loko ku endliwa leswi, timaraka ti lahlekeriwa hi nkoka wa tona ku nyika mahungu. Maraka ya nhlengelo kumbe avhareji ti tumbeta mhaka yo va mudyondzi a kotile ku dyondza kahle eka mhaka yin'we ku nga ri eka yin'wana. Timaraka ti nyika mavonele yo angarhela hi ku humelela kambe ti tumbeta swivangelo swa nkambelo wo humelela (kumbe ku pfumaleka ka ku humelela) eka mudyondzi, no sivela mpakaniso wo dyondza swokarhi eka nkambelo. Nakambe a ti hlamuseri kahle ku humelela ka mudyondzi eka nxaxameto wa tidyondzo. Hi minkarhi yo tala ku hlayisa maraka yo fana (ntsena loko yiri kahle) swi tekiwa ku ri xikombiso xa ku humelela ka kahle. Maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 5 na maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 6 yi tumbeta hi ku hetiseka ku humelela ka mudyondzi loko a nga va na kona elembeni, leswi hlamuseriwaka kahle hi nhlamuselo, khodi kumbe minkanelo.
Tikhodi ta rixaka
Eku rhekhodiweni kumbe ku vikiwa ka ku humelela eka Mimbuyelo ya Dyondzo ya gireyidi yo karhi, ku fanele ku tirhisiwa tikhodi leti landzelaka:
= Matirhelo ya mudyondzi ya hundze ngopfu swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 2 = Matirhelo ya mudyondzi ya hundze swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 3 = Matirhelo ya madyondzi ya fikelele swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 4 = Matirhelo ya mudyondzi a ya fikelelangi swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
Yelanisa eka swikombiso leswi nyikiweke eka xiyenge xa Makhadi ya Xiviko, leswi nga laha ehansi.
Tixedulu to ya emahlweni
Eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana, xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku tatiwa, no sayiniwa hi nhloko ya xikolo na mutirhi wa ndzawulo. Xedulu yo ya emahlweni i rhekhodi leyi nga na nkomiso hi ku humelela ka vadyondzi eka gireyidi ya xikolo.
Xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku katsa mahungu lama landzelaka:
Vito ra xikolo na xitempe xa xikolo;
Nongonoko wa vadyondzi eka gireyidi yin'wana na yin'wana;
Tikhodi to ya emahlweni eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana (Sisiteme ya Tikhodi ya Rixaka);
Tikhodi to ya emahlweni eka gireyidi yin'wana na yin'wana (ku humelela ku ya eka gireyidi leyi landzelaka kumbe ku tshama eka gireyidi yo fana);
Minkanelo kumbe vuswikoti na swivandla leswi lavaka ku seketeriwa eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana;
Siku na nsayino wa nhloko ya xikolo, mudyondzisi na mudyondzisi un'wana, xikan'we na mutirhi wa ndzawulo.
Swihlaya swa vadyondzi
Xihlaya xa mudyondzi i rhekhodi leyi yaka emahlweni ya mahungu lama nyikaka nhlamuselo yo angarhela ya ku ya emahlweni ka mudyondzi, ku katsa na nhluvukiso wa kahle wa minkoka, mavonele, na nhluvukiso wa mahanyelo. Xi pfuneta mudyondzisi eka gireyidi leyi landzelaka kumbe xikolo ku twisisa mudyondzi hi ndlela yo antswa, no pfuna mudyondzi hi laha swi faneleke hakona. Xihlaya xi fanele ku hlayisiwa eka n'wana un'wana na un'wana no tlhela xi fambisana na vadyondzi emalembeni ya vona hinkwawo yo dyondzo.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku katsiwa eka xihlaya xa mudyondzi:
Mahungu ya munhu, ku katsa na xifaniso xa mudyondzi enkarhini wa sweswi;
Xiyimo xa miri na matimu ya rihanyu;
Swikolo leswi a dyondzeke eka swona na rhekhodi ya manghenelo;
Ku nghenelela na ku humelela eka migingiriko yo hungasa;
Mahanyelo;
Ku nghenelela ka vatswari;
Swivandla leswi lava ka ku seketeriwa hi mintirho yo hlawuleka;
Nkomiso wa xiviko hinkwaxo xa ku hela ka lembe;
Nkomiso wa tirhekhodi to tlakusiwa ta malembe yo dyondza;
Fomo yo rhurhisiwa.
Tinoto:
Xihlaya xa mudyondzi xi siva matsalwa ya tirhekhodi hinkwawo ya khale lama a ya tirhisiwa hi swikolo, yo fana na tirhekhodi ta makhadi, makhadi ya vadyondzisi/valeteri na makhadi ya Edlab. Xikongomelo-nkulu xa xihlaya xa mudyondzi i ku pfuneta mudyondzi ku kota ku fikelela mahungu yo hambana lama nga kona.
Mahungu ya munhu a ya fanelanga ku hambanisiwa na ya mintlawa. Ntlawa i ndlela yo kambela leyi nyikaka mudyondzi na mudyondzisi nkarhi wo languta migingiriko yo kambela yo hlaya. Ntirho wu vekiwa eka fayili, kumbe bokisi. Xihlaya xa mudyondzi hi tlhelo rin'wana, i rhekhodi leyi nga na mahungu ya mudyondzi.
SWIVIKO
Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko
Vadyondzisi va fanele ku vani vutihlamuleri eka vadyondzi, vatswari, sisiteme ya dyondzo na vaaki hinkwavo eku kambeleni ka vadyondzi va vona. Leswi swi endliwa hi k unyika swiviko. Ku engetela eka swiviko swo tsariwa, swa nomo kumbe minyiketo leyi kotekaka, minkombiso ya ntirho wa vadyondzi, yi nga tirhisiwa.
Xiviko xin'wana na xin'wana xa ku humelela hinkwako ka mudyondzi xi fanele ku katsa mahungu hi:
Dyondzo leyi fikeleriweke;
Vuswikoti bya mudyondzi;
Nseketelo lowu lavekaka;
Mahungu lama pfunaka, lama faneleke ku katsa minkanelo hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na ya tintangha na matirhelo ya mudyondzi ya khale loko ya pimanisiwa na swilaveko swa Xivandla xa Dyondzo.
Ku vika eka vatswari swi fanele ku endliwa minkarhi hinkwayo ku va khutaza ku nghenelela. Vadyondzisi va fanele ku vika eku heleni ka kotara yin'wana na yin'wana hi ku tirhisa makhadi yo vika ya ximfumo.
A hi minkarhi hinkwayo laha swi nga kotekaka ku nyika mahungu hi ku humelela eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Kambe hambiswiritano, swiviko swi fanele ku nyika mahungu hi ku humelela eka Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo hinkwayo. Ematshanwini ya Feyisi ya Masungulo.
Swilaveko swa le hansi swa khadi ra xiviko i:
Mahungu yo sungula vito ra xikolo;
vito ra mudyondzi;
gireyidi ya mudyondzi;
siku ro velekiwa ra mudyondzi;
lembe na kotara;
siku na nsayino wa mutswari kumbe muhlayisi;
siku na nsayino wa mudyondzisi;
siku na nsayino wa nhloko ya xikolo;
masiku yo pfula no pfala ka xikolo;
xitempe xa xikolo;
xihlaya xa manghenelo xa xikolo;
nhlamuselo ya tikhodi ta sisiteme ya tikhodi ya rixaka.
Vuswikoti na swilaveko
Nyika nhlamuselo ya vuswikoti, swilaveko swo hluvukisa, kumbe swivandla leswi seketeriwaka hi mudyondzi eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo. Tirhisa sisiteme ya tikhodi ya rixaka ku pimanisa matirhelo eka Mimbuyelo ya Dyondzo leyi dyondziweke ku fikela sweswi - a swi kali swi lava u nyika khodi ya Mbuyelo wa Dyondzo yin'wana na yin'wana. Eka xiviko xo hela ka lembe, ku humelela hinkwako ka mudyondzi eka Mimbuyelo ya Dyondzo hinkwayo ku fanele ku kombisiwa.
Minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo
Nyika minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo, hi ku tshikelela eka vadyondzi lava tluleke swilaveko kumbe lava faneleke ku ya emahlweni va seketeriwa. Minkanelo ya vuswikoti byo karhi na swivandla swa nseketelo swi fanele ku hlanganisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Minkanelo leyi yi ta pfuna vatswari, vadyondzi na vadyondzisi van'wana ku twisisa nseketelo lowu mudyondzi a wu lavaka.
Tsundzuka: Swikolo swi fanele ku tirhisa tisisiteme ta tikhompyutha ku humesa makhadi ya swiviko, kambe swilaveko leswi hinkwaswo swi fanele ku katsiwa.
NONGOLOKO WO RHEFERA
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE
Lowu i nongoloko wa ndzandzelelano wa matheme lama tirhisiweke eku dizayineni ka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo) ni swinawana swa maasesele ya mudyondzi:
Maasesele - lawa i mapulanele ya nkarhi hinkwawo ya maendlele yo hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya mudyondzi, lebyi pimiwaka hi ku hambana ni Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele - vutivi, swikili ni vumunhu bya vadyondzi swi fanele ku fikelela Mimbuyelo ya Dyondzo eka giredi yin'wana na yin'wana
Maasesele ya beyisilayini - maasesele layo sungula lawa a ya tirhisiwa ku lavisisa leswi vadyondzi va swi tivaka
Maasesele ya nkarhi na nkarhi - i modlili lowu khutazaka hlanganelo wa maasesele eku dyondziseni ni ndlandlamuko wa vadyondzi hi ku tirhisa mbuyelo wa nkarhi na nkarhi
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla - Kun'we ni Mimbuyelo ya ndlandlamuxo, mhaka-nkulu ya Xitatimende lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Giredi ta R-9 (Swikolo), lexi kuceteriwaka hi Vumbiwa, swi katsa ku letela swikili eka vana, tani hi mbulavulo, maehlekete ya xiyimu xa le henhla, migingiriko yo maneja, ku tirha hi ntlawa eka ni swikili swo tikambela
Kharikhulamu 2005 - Leri i tsalwa ro sungula ra muxaka wa rona eka malembe yo sungula yo pfumala xihlawuhlawu. Pholisi ya dyondzo ya lembe ra 1997, ri nyika mpfapfarhuto wo letela vana va malembe yo sungula eka SWA Tidyondzo, Dyondzo yo Angarhela ni vuleteri, Dyondzo yo yisa emahlweni ni vuleteri, Dyondzo ya lavakulu ni vuleteri. Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomisiwe eka ku tiyisisa Kharikhulamu leyi ya 2005
Mimbuyelo ya ndlandlamuxo - kun'we ni mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla, mimbuyelo nkulu ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) leswi kuceteriwaka hi Vumbiwa bya tiko: leswi swi katsa ku pfuna vana ku kota ku fikelela ku navela ka vona
Levhele yo huma - loko vadyondzi va heta giredi ya 9, va nyikiwa masagwadi hi xivumbeko xa Xitifiketi xa Dyondzo yo angarha ni Vuleteri
Maasesele ya xifomatifi - muxaka wa maasesele lowu asesaka progirese ya vana hi nkarhi wa tidyondzo hi xikongomelo xo nyika mbuyelo eka vadyondzi leswi swi va tiyisaka nhlana eku dyondzeni ka vona Feyisi ya masungulo - Feyisi yo sungula ya dyondzo yo angarhela ni vuleteri bya bandhi: Tigiredi ta R , 1, 2 na 3
Bandhi ro angarhela - ra Dyondzo ni vuleteri -malembe ya khume ya dyondzo yo bohelela, ya vumbiwile hi Feyisi ya masungulo, Feyisi ya le xikarhi na Feyisi ya le henhla
Xitifiketi xa Dyondzo yo angarhela ni vuleteri - xitifiketi lexi kumiwaka hi ku xitirhela loku hetisekeke xa Dyondzo ni vuleteri
Ku hlanganisa - leri hi rona khiya -nkulu ra Dyondzo ya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) laha vana va languteriwa ku tirhisa vutivi na swikili swa vona hi ku apulaya leswi va swi va swi dyondzeke eka mimbuyelo hi ku hambana ka yona
Ririmi ro Dyondzisa no Dyondza - ririmi leri tirhisiwaka ngopfu eka xiyenge xo dyondza, ri nga ririmi leri twisisiwaka ngopfu i ririmi ro engetela (ku nga ri ririmi ra le kaya)
Swiyenge swa Dyondzo - swiyinge swa vutivi swa eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo): Tindzimi, Metametiki, Sayense ya ntumbuluko, Thekinoloji, Sayense ya swa vutomi, Vutshila ni mfuwo, Ndzhendzeleko wa swa vutomi, Ikhonomi na sayense ya swa mamanejele
Switatimendhe swa Dyondzo - switatimende swa xiyenge xin'wana na xin'wana xa dyondzo lexi tirhisanaka swin'we ni swiyenge swa Dyondzo ya Mimbuyelo ku katsa ni Switandati swa Maasesele
Profayili ya mudyondzi - maendlele yo angarha lawa tirhisiwaka ku endlela ku pfuna mudyondzi ku fikelela xiyimo lexi vekiweke hi ku susumetiwa ku va na milongo hinkwayo leyi languteriweke eka mudyondzi ni ku nyika nsusumeto eka mudyondzi hi ku vona leswaku u na fayili leyi nga na milongo hinkwayo leyi faneleke, niku tlhandlekela hi nyika swiviko swa lembe na lembe
Minongoloko yo Dyondzo - tiprogireme ta migingiriko yo dyondza ,ti katsa vundzeni ni madyondzisele yo hambana-hambana, leswi ii swi letelo swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) kambe swi ta ndlandlamuxiwa hi swifundzha-ntsongo, swikolo ni mathicara
Sisteme ya makhodele ya nexinali - sisteme ya switandati swa nexinali leswi tirhiwaka ku kambela migingiriko ya vadyondzi
Mimbuyelo - mimbuyelo leyi vaka kona eku heleni ka migingiriko yo dyondza, mimbuyelo leyi yi pfuna swinene eku loteni ka madyondzisele
Mimbuyelo ya dyondzo - maendlele ni ndzhendzeleko wa leswi swi fikeleriweke, migingiriko na dyondzo hi ku kongomisa eka n'wana, hi ku landza maendlele lawa, kharikhulamu 2005 na Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomile ku khutaza dyondzo ya hilaha ku nga heriki
Photifoliyo - tifayili ta vadyondzi ha un'we - un'we leti khomeke mitirho ya vona Progirexini -khiya -nkulu ra swinawana swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) lexi endlaka leswaku vana va kota ku sungula hi ku olva ni ku kota ku khandziyela ni leswo nonoha hi ku landza vuswikoti bya vona
Maasesele ya samatifi - ya hambanile ni ya maasesele ya fomatifi , tani hi leswi ya nga mavikele ya nkarhi na nkarhi hi ta migingiriko ya vana, ngopfu -ngopfu eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO
Ku yingisela hi nkhinkhi - loko munhu a tiveka endhawini ya xivulavuri a yingisela swinene leswi vuriwaka Ririmi ro engetela - ririmi leri dyondziwaka hi ku engetela eka leri ra le kaya Ririmi ro engetela eka tindzimi-nyingi - loko munhu a dyondza ririmi kumbe tindzimi ehenhla ka leri a vulavulaka rona. Kambe ri nga sivi ririmi rakwe ra le kaya, kambe a ri dyondza ya fambisana kun'we Swa ntiyiso - matirhisele ya ririmi ku tumbuluxa swa kahle no tsakisa Alegori - xitori lexi eka xona swimunhuhatwa na leswi swi endliwaka swi yimelaka ntiyiso hi ku angarhela, leswinene ni leswo biha hinkarhi wu ri wun'we Aliterexini - mbuyelelo wa mimpfumawulo eka vuvulavuri eku sunguleni ka marito hi ku landzelelana Antonimi - rito leri vulaka swo hambana hi nhlamuselo eka ririmi xik. Ku leha ni ku koma i maritofularha hi
Xitsonga
<fn>Xitsonga_100728.txt</fn>
Xitsonga
KANETANA NA DZOLONGA
Dzolonga eka vahlampfa i vugevenga!
Mfumo wu nge pfumeleli muxaka wihi kumbe wihi wa dzolonga eka munhu un'wana na un'wana!
A hi tirheni swin'we ku tumbuluxa vutomi lebyinene bya vanhu hinkwavo lava tshamaka e Afrika Dzonga.
A hi tirheni swin'we ku aka swikili swa hina na ku tumbuluxa mintirho.
A hi hlonipheni hinkwavo lava endzelaka kumbe va tshamaka e Afrika Dzonga.
Loko u tiva hi ku hlaseriwa loku kunguhatiweke ka vahlampfa lava tshamaka e Afrika Dzonga, hi kombela leswaku u fowunela xitichi xa maphorisa xa le kusuhi kumbe hi xiyimo xa xihatla fowunela 10111.
KANETANA NA DZOLONGA
Ku hlaseriwa hi dzolonga ka vahlampfa lava tshamaka e Afrika Dzonga swi nge vuyerisi munhu. Hi ntolovelo vanhu lava nga riki na nandzu va xanisiwa - swigevenga hi ntolovelo swa pona. Loko u tiva hi nghingiriko wa vugevenga - tivisa va mfumo. U nga teki nawu u wu veka emavokweni ya wena.
Mfumo wu kombela vaakatiko leswaku va tshama va languterile na ku vika swiendlo swa dzolonga na rivengo eka tinxaka ta matiko mambe.
Ku rhurheriwa hi ku humelela ka Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 ku tumbuluxe xiyimo xa kahle xa Afrika Dzonga na tikonkulu ra Afrika eka vanhu va misava. Tiko ri kume nhlayo ya le henhla ya vaendzi na ku antswisa matimba ya vuvekisi, kutani na mintirho.
Dzolonga rin'wana na rin'wana etikweni ra hina ri ta tlherisela endzhaku mimbuyelo hinkwayo ya hina ya ku rhurhela Khapu ya Misava. Seswi misava yi hi langutile hi matimba.
Dzolonga a hi xintshunxo.
<fn>Xitsonga_Ririmi_Sungula.txt</fn>
TINDZIMI
Xitsonga
Ririmi ro engetela ro Sungula
Thelefoni : +27 12 312 -5911 Fekisi : +27 12 321-6770
Thelefoni : + 27 21 465-1701 Fekisi : + 27 21 461 - 8110
ISBN: 1-919917-72-1
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo.Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni .
MATIRHISELE YA BUKU LEYI
Timhaka hi ku angarhela:
Ku tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka eka Chaptara ya 1- leswi swi ta nyika mahungu eka Mimbuyelo ya Dyondzo, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu Giredi R-9 (Swikolo), na minongoloko ya Dyondzo.
Ku tivisa Xiyenge xa Dyondzo eka Chaptara ya 1- leswi swi ta nyika masungulo eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo ku katsa ni swihlawulekisi swa kona, xikopi na Mimbuyelo ya Dyondzo;
Maasesele ya mudyondzi - Chaptara leyi yi nyika swiletelo eka maasesele, ni ku nyika swikombiso swa mahlayisele;
Nongoloko wo rheferha wu nyika hi ku angarhela Kharikhulamu ni Glosari ya maasesele ku katsa ni Glosari ya Xiyenge xa Dyondzo xo kongoma.
Mirhi wa tsalwa leri wu aviwile hi swiphemu swinharhu, xin'wana na xin'wana xi kongomisa eka Feyisi yo angarhela ya bandi ra Dyondzo na Vuleteri - Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla. Chaptara yin'wana na yin'wana yi na nkomiso wa yona, lowu landzeriwaka hi Switandati swa maasesele hi ku ya hi feyisi.
Switandati swa maasesele swa Feyisi yin'wana na yin'wana swi hlamuseriwa hi tindlela leti endlaka ku va ni ku olova ka progirexini. Leswi swi nga ni ku yelana swinene ni Switandati swa maasesele ku ya hi giredi yin'wana na yin'wana leswi nyikaka mudyondzisi nkarhi lowunene wa ku xiyisisa ni ku pimanisa timhaka ta progirexini ya malembe lama hundzeke. Mimbuyelo leyi eka mikarhi yin'wana a yi fani swinene ni Switandati swa maasesele ku ve hileswaku a hi fanele hi vulavula hi minchumu leyi fanaka.
Tisimbolo tin'wana ta tirhisiwa eka tsalwa leri hinkwaro ku letela vahlayi ku kuma mahungu lama va ya lavaka. Tisimbolo leti i:
Switandati swa maasesele
Giredi
Mbuyelo wa Dyondzo
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA 1
Mimbuyelo ya Dyondzo 1
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa
Dyondzo 2
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo 2
KU TIVISA SWIYENGE SWA DYONDZO SWA TINDZIMI - XITSONGA 3
Nhlamuselo 3
Maendlele yo engetela ya tinzimi-nyingi 3
Ririmi ro Dyondzisa no Dyondza 4
Xikongomelo 4
Swihlawulekisi swo fana swoxe ni Xikopi 5
Tindzimi: ku hlanganisa, vutivi, vutshila na swa risima 5
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 6
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 6
Mpfanganiso wa mimbuyelo 6
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa 7
Kupfanganisa ku dyondza ka ririmi: swa ririmi 7
Kupfanganisa ku dyondza ka ririmi: minkongomelo 7
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu 8
CHAPTARA YA VUMBIRHI : FEYISI YA MASUNGULO GIREDI
MANGHENELO 9
Xipakaniso 9
Nhluvukiso wa ririmi: Ririmi, Ntivo - marito na Matwarisele 11
MIMBUYELO 13
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 14
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA 15
Matsalwa lama bumabumeriweke1 15 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 16 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 17 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 18 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 19 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 20 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 21
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA 23
Matsalwa lama bumabumeriweke1 24 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 28 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 30 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 32 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 38 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 40 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 44
CHAPTARA YA VUNHARHU: FEYISI YA LE XIKARHI GIREDI 4-6
MANGHENELE 49
Xipakaniso 49
MIMBUYELO 51
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 51 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 51 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 51 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 51 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 51 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 52
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA 53
Matsalwa lama bumabumeriweke 53 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 56 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 60 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 64 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 72 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 78 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 84
CHAPTARA YA VUMUNE: FEYISI YA LE HENHLA (GIREDI 7- 9) 93
MANGHENELE 93
Xipakaniso 93Swikili swo Dyondza eka Vutomi hinkwabyo byo Dyondza 93
MIMBUYELO 95
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 95 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 95 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 95 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 95 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 95 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 96
SWITANDATI SWA MAASESELE NA MATSALWA 98
Matsalwa lama bumabumeriweke 98 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 104 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 108 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku languta 114 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 122 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 128 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele 132
CHAPTARA YA 5 : MAASESELE YA MUDYONDZI
MANGHENELO 137
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA
DYONDZO 138
Nhlamuselo 138
Xitatimandle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo)
Timhaka -nkulu 138
Swikongomelo swa maasesele 138
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI 138
Swihlawulekisi swa maasesele swo yisa emahlweni 139
Switirateji swa maasesele 140
Mintirho yo yelana ya maasesele 141
MAMANEJELE YA MAASESELE 141
Vanhu lava katsiwaka eka maasesele 141
Pholisi yo kambela ya swikolo 141
Ku hlayisiwa ka tirhekhodi 142
Tibuku ta tirhekhodi 142
Tikhodi leti tirhisiwaka ta maasesele 142
Tikhodi ta rixaka 143
Tixedulu to ya emahlweni 144
Swihlayiwa swa vadyondzi 144
Swiviko 145
Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko 145
Makhadi ya swiviko 146
NONGOLOKO WO RHEFERA 147
Glosari ya Kharikhulamu na maasesele 147
Glosari ya swiyenge swo Dyondza 149
Manghenelo
MANGHENELO
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA
Vumbiwa bya Riphabliki wa Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996) wu nyika masungulo ya ku hundzuka na ndlandlamuko wa kharikhulamu eAfrika Dzonga. Papila ro sungula ra Vumbiwa ri hlamusela hi ku hetiseka leswaku swikongomelo xa Vumbiwa i ku:
Horisa timbanga ta ku avana ta nkarhi lowu nga hundza ni ku tumbuluxa tiko leri simekeke timitsu ta rona eka nsinya wa xidemokrasi, vululami ni masungulo ya timfanelo ta vanhu;
Ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo va afrika Dzonga ni ku ntshuxa vuswikoti bya vanhu;
Ku simeka masungulo ya xidemokrasi eka vaaka - tiko va mfumo lowu hlawuriweke hi vona va tlhela va va ni ku sirheleriwa kun'we hi nawu; ni
Ku aka vun'we bya tiko ra Afrika Dzonga wo pfumala xihlawuhlawu ni ku tlhela ri teka ndhawu ya rona eka nhlangano wa matiko hinkwawo ya misava.
Dyondzo na Kharikhulamu swi ni xiave eku humeleriseni ka swikongomelo leswi nga laha henhla.
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo ya Dyondzo yi vumba xiphemu xa masungulo ya kharikhulamu eAfrika Dzonga. Ni ku vona leswaku vana hinkwavo va fikelela ku navela ka vona. leswi swi endleka ntsena hi ku seta mimbuyelo leyi fikelelekaka eku heleni ka lembe-xidyondzo.
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xi aka mimbuyelo ya Dyondzo eka dyondzo yo angarha no letela ya Giredi R-9 (Swikolo), hi ku kongomisa eka vuxopaxopi ni ndlandlamuko wa swa mimbuye-lo leyi susumetiwaka hi Vumbiwa bya tiko.
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla yi langutele vadyondzi lava kotaka ku:
Ku hlawula no lulamisa swihoxo ni ku teka swiboho swa xiyimo xa le henhla ni maehleketele ya vutivi bya le henhla swinene;
Tirha leswi hetisekeke ni van'wana tani hi swirho swa ntlawa, nhlangano ni vaaka -tiko;
Tioganayiza ni ku tifambisa hi voxe ku katsa ni migingiriko ya vona;
Hlengeleta, no oganayiza ku katsa niku xopaxopa timhaka hi ndlela ya vutlhari swinene;
Kota ku vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa switsariwa, swiyimeri ni swikili swa ririmi eka timodi to hambana-hambana;
Tirhisa sayense ni thekinoloji hi tindlela letinene ni ku tlhela va kombisa vuswikoti byo ehleketa hi ku kongomisa eka mbangu ku ri xikombiso xo tekela enhlokweni timhaka ta rihanyu ra vanhu van'wana ni ku;
Kombisa ku twisisa timhaka ta misava tani hi nchumu lowu nga ni vuxaka lebyi fambelenaka swinene ni ku tsundzuxa vanhu leswaku swiphiqo a swi humeleli endhawini swi ri swoxe kambe swi ni ku fambelana swinene.
Mimbuyelo yo hluvukisa yi langutele vadyondzi lava va swikotaka ku:
Humelerisa ni ku hangunuxa hi ku tirhisa switirateji swo hambana - hambana endleleni ya vona yo dyondza leswi hetisekeke;
Va nghenelela tani hi vaaka -tiko va xivirhi eka vutomi bya vanhu va swifundza, naxinali ku katsa ni misava hinkwayo;
Va ni nxiximo wa mindhavuko ya vanhu hinkwavo;
Hangunuxa dyondzo ni mikateko ya swa mitirho; ni
Ndlandlamuxo wa swa mabindzu-ntsongo.
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa Dyondzo
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) xi vumbiwile hi ovhavhiyu na nhungu wa Switatimendhe swa Dyondzo swi ri swa :
Tindzimi;
Metametiki;
Sayense ya ntumbuluko;
Sayense ya swa vutomi;
Vutshila ni mfuwo;
Ndzhendzeleko wa swa vutomi;
Ikhonomi na Sayense ya mamanejele;
na thekinoloji.
Xitatimende xin'wana na xin'wana xa Dyondzo xi hlawula mimbuyelo -nkulu ya Dyondzo leyi faneleke ku fikeleriwa eku heleni ka lembe ra dyondzo ya giredi ya kaye. Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa Dyondzo xi kongomisa eka switandati swa maasesele leswi nga ta pfuna ku fikelela mimbuyelo ya Dyondzo. Switandati swa maasesele swa hlamuseriwa hi ntalo eka giredi yin'wana na yin'wana, ngopfu-ngopfu nhlamuselo ya leswi vana va faneleke ku swi tiva. Xitatimende xin'wana na xin'wana xa Dyondzo kun'we ni Switandati swa maasesele swikombisa hi ndlela leyi ya ndzenihatiwaka ha yona ni ndlandlamuxo wa swikili leswi vaka kona hi ku famba ka nkarhi. Switandati swa maasesele swi nga hlanganisiwa ni tigiredi.
Timhaka tani hi ndlala, ku pfumala ndzingano, xihlawuhlawu, rimbewu, malembe, vugono ni xirha xo fana na vuvabyi bya Eyidzi, leswi hinkwaswo swi kavanyeta madyondzele ya vana eswikolweni. Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 swikolo swi teka matirhele wan'we hi ku boxa matirhele yo fana eka vadyondzi. Switatimendhe hinkwaswo swa dyondzo swi ringeta ku humelerisa vuxaka exikarhi ka timfanelo ta vanhu, mbangu lowunene, vululami bya swa vutomi ni nkatsakanyo.
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo
Hambiloko Swiyenge swa Dyondzo swi hlamusela marito yo tani hi swikili, ni vumunhu swi ri swilo swo rhanga leswi faneleke ku fikeleriwa eka giredi yin'wana ni yin'wana. Minongoloko ya Dyondzo yi hlamusela migingiriko hinkwayo leyi faneleke ku endliwa kumbe ku dyondziwa eka feyisi yin'wana na yin'wana. Minongoloko ya dyondzo yi angarhela nakambe mintirho hinkwayo leyi fambelenaka ni ndzandzelelano wa migingiriko hinkwayo leyi vana va faneleke ku yi endla no yi tiva eka lembe rin'wana na Yin'wana ku katsa ni tidyondzo leti pulaniweke ku ya dyondzisa vana, leswi swi katsa swikombiso swa leswi swi pulaniweke hi mudyondzisi ni ku kota ku humelerisa leswi pimanyetiweke hi nkarhi lowu nyiketiweke swinawana ni swa vumunhu bya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka, ni switatimendhe swa dyondzo swi ni xiave eka minongoloko ya Dyondzo.
Eka Feyisi ya masungulo, ku ni minongoloko minharhu ya dyondzo, ku nga: Literesi, Nyumeresi na Swikili swa Vutomi. Eka Feyisi ya le xikarhi, Tindzimi na metse swi hundzuka vutihlamuleri bya munhu eka minongoloko ya dyondzo. Hi hlonipho lowu nga kona eka vanhu, ku hlanganisiwa ka minongoloko leyi ya dyondzo swi fanele ku twaneriwa hi vadyondzisi ku eswikolweni hi ku hambana - hambana ka swona. Nkatsakanyo lowu wu ta endliwa ku suka eka swifundza - ntsongo ku ya fika eka mfumo xikarhi, Minongoloko ya dyondzo yi fanele ku kongomisiwa eka Swiyenge swa Dyondzo.
Mathicara va ta va ni vutihlamuleri byo hluvukisa Minongoloko ya Dyondzo. Ndzawulo ya Dyondzo yi ta nyika pholisi yo letela ya ndlandlamuxo wa Tiprogireme ta Dyondzo hi ku kongomisa eka Switatimendhe swa Dyondzo egondzweni ra swa Dyondzo. Swifunda-nkulu swi ta ndlandlamuxa swiletelo lomu swi nga fanela ku endlela ku amukela tinxaka hinkwato.
KU TIVISA XIYENGE XO DYONDZA XA TINDZIMI-XITSONGA
Nhlamuselo
Tindzimi hinkwato leta khume-n'we ta ximfumo (Xitsonga, Xivhenda, Xindhevele, Xinghezi, Xiswazi, Xisuthu, Xisuthu xa N'walungu, Xibunu, Xitswana, Xixhosa, Xizulu);
Etikweni ra tindzimi tinyingi ro fana na Afrika Dzonga i swa nkoka leswaku vadyondzi va fikelela vuswikoti bya xiyimo xa le henhla eka tindzimi to tlula rin'we, ni leswaku va swi kota ku vulavula ni van'wana hi tindzimi tin'wana.
Maendlelo yo engetela ya tindzimi tinyingi
Xiyenge xo dyondza xi landzelela maendlelo yo engetela ya tindzimi tinyingi (additive approach to multilingualism):
Vadyondzi hinkwavo va dyondza tindzimi ta vona ta le kaya na rin'wana rin'we kumbe ku tlula, ra ximfumo.
Vadyondzi va va ni vuswikoti eka ririmi leri ri engeteriweke loko ririmi ra le kaya ri ri karhi ri hlayisiwa ni ku hluvukisiwa.
Vadyondzi va ta va ni masungulo yo hambana eka ririmi ra le kaya na ririmi ro rhanga leri engeteriweke, hikuva se va na byona vutivi byo nyawula bya ririmi ra le kaya loko va fika exikolweni. Hambi swi ri tano, loko va heta Gireyidi ya nkaye va fanele ku va va kota ku tirhisa tindzimi ha timbirhi ku kombisa vuswikoti lebyi hlamuseriweke eka Mimbuyelo yo angarha.
Xiyenge xo dyondza xa tindzimi xi katsa tindzimi hinkwato ta khume-n'we tani hi:
Tindzimi ta le kaya.
Tindzimi to rhanga to engetela na.
Tindzimi ta vumbirhi to engetela.
Ririmi ro dyondza no dyondzisa
Hi bumabumela leswaku ririmi ra le kaya ra mudyondzi ri tirhisiwa hi xikongomelo xo dyondza no dyondzisa laha swi kotekaka. Leswi i swa nkoka ngopfu-ngopfu eka Xiyimo xo rhanga (Foundation Phase) laha vadyondzi va dyondzaka ku hlaya ni ku tsala.
Laha vadyondzi va faneleke va cinca ku suka eka ririmi ra le kaya ku ya eka ro engetela hi xikongomelo xo ri tirhisa ku dyondza no dyondzisa, swi fanele swi kunguhatiwa hi vukheta:
Ririmi ro engeteriwa ri fanele ku sunguriwa ku dyondzisiwa tanihi dyondzo, hi ku hatlisa.
Ririmi ra le kaya ri fanele ku dyondzisiwa xikan'we na leri engeteriweke ku ringana nkarhi wo leha hilaha swi kotekaka hakona.
Laha vadyondzi va nghenaka xikolo laha ririmi ro dyondza no dyondzisa, ri nga ririmi ro engetela eka mudyondzi, vadyondzisi na xikolo va fanele va n'wi lulamisela ku pfuniwa ko hlawuleka, na ku engetela nkarhi wo dyondza ririmi ro engetela ku fikela loko mudyondzi a ta va a kota ku dyondza hi ndlela leyi vuyerisaka eka LOLT.
Xikongomelo
Tindzimi I xivindzi xa vutomi bya hina. Hi vulavurisana ni ku twisisa misava ya hina hi ririmi. Hikokwalaho, ririmi ri vumba vutiveki bya hina na vutivi.
Swa vun'wini -ku yisa emahlweni vuxaka eka mindyangu ni vaaka-tiko; xiviri xa munhu, ku kula ni ku anama ka miehleketo na ku titsakisa.
Swa mbulavurisano -ku vulavula hi ndlela leyinene ni vanhu van'wana.
Swa dyondzo -ku hluvukisa switirho swo ehleketa ni ku ehleketisisa, ni ku endla leswaku timhaka ta nkoka ti fikeleleka.
Swa vuxongi -ku tumbuluxa na ku anakanya hi matsalwa ya nomo yo langutiwa, ni yo tsariwa.
Swa tipolitiki -ku tiyisisa kumbe ku kanetana na matimba; ku kucetela van'wana mayelana ni mavonele yo karhi; ku veka van'wana eka.
Xiyimo xo karhi; na ku kurisa no hlayisa leswi vanhu va nga swona.
Swa mfuwo - ku tsakela na ku twisisa swa tindzimi na mfuwo na ndzhaka leyi swi rhwalaka.
Swa vuxopaxopi - ku twisisa vuxaka exikarhi ka ririmi, matimba na ku titiva (identity), na ku kaneta matirhiselo lawa laha swi faneleke; ku twisisa ku hundzuka-hundzuka ka mfuwo; ni ku tiarisa ku kuceteriwa ni ku vekiwa eka xiyimo xo karhi loko swi laveka.
Swihlawulekisi swo fana swoxe ni xikopi
Xana Xiyenge xo dyondza xa Tindzimi xi nghenisa njhani xandla eka Kharikhulamu?
Xi hluvukisa ku hlaya no tsala, leswi nga masungulo ya tin'wana tidyondzo ta nkoka ta literesi.
I ririmi leri ha rona ku dyondzisa kun'wana ko tala eka Kharikhulamu, ko fana na tinhlayo na sayense, swi endliwaka ha rona.
Xi hlohlotela ntwisiso wa ntirhisano wa mimfuwo leyo hambana, ku fikelela mavonele man'wana ya misava na ntwisiso wo dzika ni ku anama wa khonsepte ya mfuwo.
Xi hlohlotela migingiriko ya maehleketelelo na vutumbuluxi, hi ndlela yaleyo ku ri karhi ku kondleteriwa swikongomelo swa vutshila na ndhavuko.
Xi nyika ndlela yo hundzisa hungu no kurisa swikongomelo leswo tala swa sayense na thekinoloji, na dyondzo ya swa mbangu.
Xi hluvukisa switirho leswi faneleke leswaku hi va vanhu va vutihlamuleri.
Tindzimi: ku hlanganisa vutivi, vutshila na swa risima
Ku na ntlhanu wa Mimbuyelo yo Dyondza leyi fanaka eka ririmi ra le kaya, ni le ka ririmi ro rhanga ro engetela na ra vumbirhi ro engetela:
Mimbuyelo ya 4 leyo sungula yi angarhela vutshila bya ntlhanu byo hambana bya ririmi. (Ku yingisa, ku vulavula, ku hlaya,ku languta na ku tsala).
Mbuyelo wa 5 wu langutane ni matirhiselo ya ku ehleketa no ehleketisisa,leswi nga swa nkoka eka LOLT.
Mbuyelo wa 6 wu langutane na xivindzi xa ririmi-mimpfumawulo,marito na ntivo-ririmi (girama)
Mimbuyelo leyi yi tsaleriwe ku kongomisa eka vutivi na vuswikoti byo karhi, ni ku endla leswaku swi twala no twisiseka . Hambi swi ri tano, loko hi tirhisa ririmi, vutivi, vutshila na swa risima swa pfanganisiwa ku nyika nhlamuselo. Nsinya lowu khomeke xitatimendhe xa Xiyenge xo dyondza i mpfangano wa swiphemu leswi swa ririmi hi ku tumbuluxa na mahlahluvele ya matsalwa.
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: ku yingiselaMudyondzi u kota ku yingiselela,leswaku a kuma timhaka, na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke,na hi vuxoperi, eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: ku vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa Mudyondzi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko, eka matsalwa.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: ky tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a hlela a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele Mudyondzi u tiva no kota ku tirhisa, marito na vuvulavuri bya ririmi, ku tumbuluxa na ku twisisa matsalwa.
Mpfanganiso wa Mimbuyelo
Ku hlaya na ku tsala, ku yingisela na ku vulavula na vutivi bya vuvulavuri, hambiloko swi kombisiwa swi ri mimbuyelo yo hambana, swi fanele ku dyondzisiwa no kamberiwa hi ndlela yo pfanganisa.
Swikombiso Vadyondzi va:
Yingisela na ku xopela muxaka wo karhi wa tsalwa (xik. Nhlamuselo ya xiendleko xa ku cela nsuku na ku endla maphepha).
Hlaya no tlhantlha swihlawulekisi-nkulu swa rin'wana tsalwa ro fana na rona (xik. ku tirhisa nkarhi wa sweswi, ku tirhisa marito yo hlanganisa yo fana na 'xo sungula', 'xa vumbirhi', 'ku suka kwalaho').
Dizayina no tumbuluxa rintshwa ra muxaka wolowo, swi katsa na matheriyali yo langutiwa kunene, yi ri hi xivumbeko xa tichati to fulowa.
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa
Ku kota ku vumba ni ku hlamusela matsalwa, vadyondzi va fanele va va ni vutivi bya ririmi, vutivi byamatsalwa, na vutshila na maqhinga man'wana ya ririmi.Matsalwa ya nga va:
Ya nomo, xik xipichi;
Yo tsariwa, xik. Papila;
Nkatsano wa swo tsariwa na swo langutiwa kunene, xik.xinavetiso;
Swihangalasa-mahungunyingi, xik. filimi na matsalwa yo kombiwa eka thelevhixini.
Vutivi bya ririmi na matsalwa byi katsa ku tiva:
Ndhawu ya matirhisele - xikongomelo, nhlokomhaka na vayingiseri;
Xivumbeko xa tsalwa, xik. Xa xitlhokovetselo kumbe xa xinavetiso;
Mintolovelo na maendlele ya vanhu lama yelanaka ni ririmi, xik. Leswi u xewetisaka xiswona vanhu hi tindzimi to hambana-hambana;
Vuvulavuri, mimpfumawulo na ntivo-marito ya ririmi;
Vuvulavuri (ntivo-ririmi), mimpfumawulo na ntivo marito wa marito;
Ku tsala na ku peleta eka tsalwa ro tsariwa;
Swifaniso na dizayini eka matsalwa yo langutiwa kunene;
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima
Matsalwa ya na swa risima leswi swi nga vaka swinene (xik. Xidemokrasi) kumbe swi nga ri swinene (xik. xihlawuhlawu xa rimbewu kumbe xa rixaka). Swa risima leswi a swi tikombi minkarhi hinkwayo. Vadyondzi va fanele ku lemuka na ku ehlekitisisa hi vuenti hi ta swa risima eka matsalwa lawa va ma hlayaka na ku ma vona, na le ka matsalwa lawa va ma tumbuluxaka vona vinyi.
Loko va xopaxopa, na ku tlhontlha (loko swi fanerile), swa risima leswi nga kona eka matsalwa ya nomo, yo langutiwa na yo tsariwa, vadyondzi va ta:
Dyondza leswi matsalwa ya tekisaka xiswona mavonele ya vanhu na swiendleko hi ndlela yo karhi;
Hluvukisa vutshila byo xopaxopa bya ku kambela, ni ku ala loko swi endleka, ku amukela mavonele lama, na swa risima leswi fambisanaka na swona;
Dyondza ku vula swa risima leswi akaka eka matsalwa lama va tivumbelaka wona - xik. ku kondzelela van'wana, ntwela-vusiwana, ku xixima, ku titsakisa, ku xonga, misavu, ku huhwa.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: minkongomelo
Ku dyondza ririmi swi nga ha tlhela swi pfanganisiwa hi ku tirhisa mikongomelo. Ku tirhisa nkongomelo swi endla leswaku mudyondzi a kota ku aka ntivo-marito lowu fambelanaka na nhlokomhaka.
Nhlawulo wa mikongomelo na tinhlokomhaka hi vukheta na swona swi tlhontlha ku navela ka mudyondzi. Ku fikelela leswi, u fanele u ringeta ku:
Ringanisa tinhlokomhaka na mikongomelo leyi tsakisaka vafana na vanhwanyana, va le makaya na va le madorobeni, na leyi hlanganisaka vadyondzi hambi ku ri na ku hambana loku;
Hlawula tinhloko-mhaka leti fambelanaka ni vutomi bya vadyondzi, ti tlhela ti va letela ku dyondza leswi va nga swi tiviki, xik.va nga ha dyondza hi matiko man'wana na mifuwo yin'wana;
Hlawula mikongomelo na tinhlokomhaka leti ti tekelaka enhlokweni Mimbuyelo yo hlawuleka na yo hluvukisa, xik. Vadyondzi va fanele va tinyika nkarhi wa timfanelo ta nkoka ta vumunhu na timhaka ta swa mbangu, tani hi vusweti, HIV/AIDS, timfanelo ta misava, na ntirhiso wa mati.
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu
Tindzimi ii ta nkoka swinene eku fikeleleni ka timfanele ta vumunhu ni vuhlayiseki bya mbangu. Hi switandati swa maasesele Xitatimendhe xa Mimbuyelo ya Dyondzo xa Tindzimi xi kongomisiwile eka ku tlakusa switirhisiwa ku kota ku fikelela xiyimo xo amukeleka. Vadyondzi va fanele ku va ni vutitshembi bya ku va ni vuswikoti bya ku vulavula tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, vatlhela va va ni vuxopaxopi bya ku hlaya timhaka ta misava ni matsalwa -mbulavulo ku katsa ni lawa yo tsariwa kunene. Vadyondzi va fanele ku kota ku xopaxopa matsalwa lawa, ni ku ya tsala hi tindlela leti kombaka nkuriso ni vuxaka bya timfanele ta vumunhu ku katsa ni vuhlayisi bya mbangu.
MANGHENELO
Loko swi ri karhi swi ya, vadyondzi vo tala va ta dyondza swin'nwana swa swiyenge swo dyondza hi ku tirhisa ririmi ro engetela. Swa fanela ni ku laveka leswaku va lulamiseriwa swona eka titlasi ta ririmi ro engetela. Xikombiso, va fanele va tiva ku vumba tinongoti ni ku ehleketisisa mayelana na tona hi ku tirhisa ririmi ro engetela, va vutisa ni ku hlamula swivutiso swo tlhontlha.
Tibuku-pfuna eka Giredi ya 4 ti koxa ntivo-marito wo ringana marito ya magidi ma nga ri mangani. Ntirho wun'wana wa titlasi ya ririmi ro engeteriwa eka ntlawa lowu i ku pfuneta vadyondzi ku kurisa ntivo - marito. Vadyondzi va fanele ku tivekela nhlayo leyi ringaneleke no fikeleleka ya marito. Vadyondzi va fanele va tirhisa swiphazamiso swa marito na swivutiso-vutiso ku kambela ntivo-marito wa vadyondzi nkarhi ni nkarhi.
Xipakaniso
A yi suke - Giredi ya R na 1
Loko vadyondzi va sungula ku dyondza hi ririmi ro engetela, va ri dyondza ni ku ri khoma ngopfu-ngopfu hi ku yingisela. Xikombiso, va yingisela switori leswi nga na marito lama nga akeleriwa endzeni ka switori lama nga na mbuyeleriso wa marito mantshwa. Muhlayi wa switori u tirhisa mavulavulelo yo tirhisa swirho swa mirhi, swifaniso na swilo swa ntumbuluko leswaku nhlamuselo ya xitori yi twisiseka. Vadyondzi va sungula ku twisisa leswi va swi twaka. Va sungula ku dyondza ni ku kuma marito mantshwa, va twisisa mavumbelo ya wona, mimpfumawulo ya wona ni ndlela ya ku tirhisiwa ka wona eka mbulavulo. Eka nkarhi lowu, ku twisisa ka vona ku tlula vuswikoti byo vulavula ririmi leri.
Loko vadyondzi va va ni ku titshemba eku twisiseni ka vona, va ta sungula ku tirhisa ririmi leri ku vulavula,va ta:
Tirhisa ririmi ra ntolovelo (Xik. Ku xeweta);
Tshamela ku vuyelela marito ni swivulwa leswi tirhisiwaka ngopfu;
Hlamula swivutiso hi mfanelo eka leswi swi lavaka ku hlamuriwa hi rito rin'we kumbe hi nhlamulo yo olova;
Yimbelela swinsin'wana swo olova;
Yimbelela swisin'wana swo tirhisa swirho.
Va ta fanela ku ndhundhuzeriwa ni ku khutaziwa hi masiku loko va ta kota ku vulavula ririmi ro engeteriwa hi vutshembi.
Literesi ya Ntangunuko
Swa laveka swinene ku aka masungulo lamanene yo tiya yo twisisa ririmi leri va ri tirhisaka ku vulavula. Leswi swi katsa vutivi bya vuvulavuri na ntivo-marito, leswi swi endlekaka hi ntumbuluko loko vadyondzi va karhi va yingisela ni ku tirhisa ririmi leri ro engetela. Masungulo lama ya ni nkoka swinene loko vadyondzi va sungula ku hlaya no tsala hi ririmi lerintshwa. Ku yingisela switori I xiphemu xin'wana xa masungulo yo dyondza ku hlaya no tsala. Vadyondzi va dyondza ndlela leyi switori swi vumbisiwaka xiswona. Vutivi lebyi vumbaka masungulo ya ku hlaya ni ku tsala byi vitaniwa 'litheresi ya ntangunuko' (emergent literacy). Ku na tindlela tin'wana leti vadyondzi va ti tirhisaka ku kurisa ntangunuko wa Litheresi eka ririmi ro engetela, xik. hi ku:
Vona mimfungho leyi nga eka mbangu i vi va vona ni ku twisisa leswaku yi yimele nchumu wo karhi;
Tirhisa swin'wana swa ncino na tinsimu leswi swi endlaka leswaku va tlanga hi ririmi, leswi swi pfunetaka ku dyondza ni ku va ni vutivi bya mimpfumawulo yo hambana ya ririmi lerintshwa;
Ringeta ku hlaya no tsala hi ku tirhisa ririmi lerintshwa hambileswi matsalelo ya vona ya langutekaka ya nga sasekangi. Hambi swi ri tano, vadyondzi va fanele ku kuceteriwa no hlohloteriwa ku tsala.
Vadyondzi va fanele va hlaya tibuku to tala ta swifaniso leti nga ni tikhepuxini to olova.
Ku yisa emahlweni - Giredi ya 2
Loko vadyondzi vo kala va swi kota ku hlaya no tsala hi ririmi ra le kaya, va ta kota ku tirhisa vuswikoti bya Literesi leyi ku hlaya no tsala ririmi lerintshwa. Vuswikoti byo hundzisela vutshila lebyi byi simekiwile eka vutivi bya bya vona bya ririmi ro engetela, ngopfu-ngopfu vutivi bya vona bya ntivo-marito na vuvulavuri. Xikombiso:
Vana va nga ha kota ku hlaya swivulwa leswi landzelaka ku suka eka switori hi tindzimi ta le kaya (xik. Xitsonga): 'Magezi u tlula fense. i yikulu swinene'.
Va nga ha va va kota ku hlaya swivulwa leswi landzelaka swo huma eka xitori xa ririmi ra le kaya (xik. Dedeya u xava bokisi. I rikulu swinene). N'wana loyi a hlanganaka na swivulwa swo fana na leswi eka ririmi ra yena lerintshwa (xik. Xinghezi) a nga tirhisa vutivi bya yena bya rito ro tsariwa na bya mimpfumawulo ku twarisa marito yo fana na "Dedeya buys a box. It is very big".
Hambileswi maletere lamanyingi ya yimelaka mpfumawulo wo fana, man'wana ya hambanile. Xa nkoka hileswaku marito 'xava', 'bokisi', 'rikulu' ya fanele ya landza vuvulavuri "xiaki" "ri xi yimele" "bokisi".
Hi ntiyiso vana va va se va dyondzile eka ririmi ra vona ra le kaya ku tirhisa mimpfapfarhuto ya swifaniso ku lavisisa nhlamuselo ya marito. Hi ndlela leyi va tirhisa vutivi bya ririmi ra le kaya kambe va fanele va twisisa swivumbeko swo ka swi nga fani na swin'wana swa ririmi ro engetela.
Ku hlohlotela nkuriso wa vuswikoti
Vadyondzi va ta yisa emahlweni ku kurisa vuswikoti byo vulavula no yingisela. Va fanele va swi kota ku yingisela mbulavulo wo leha lowu nga na marito mantshwa yo hambana. A va kuceteriwe ku vulavula ngopfu no vutisa leswaku va ta hlamuseriwa swinene loko ya nga twisisi hi ku hetiseka. Va fanele va teka xiavo eka mbhurisano mayelana na tinhloko-mhaka leti va ti tivaka.
Ku hluvukisa vuswikoti bya vona byo hlaya, vadyondzi va fanele ku hlaya tibuku to tala eka levhele/xiyimo lexi va ringaneleke. Ntivo-marito wo anama wa laveka. Vadyondzi va fanela ku sungula ku tshama na xihlamusela-marito. Ku na vuxaka lebyikulu exikarhi ka ku hlaya no tsala. Ku hlaya hi ku anama swi ta endla leswaku va kota ku tsala kahle. Eka ririmi lerintshwa ku tsala swi ta va ngopfu ka:
Ku lebula swilo (xik. leswi va swi diroweke);
Ku tsala minxaxamelo yo hambana-hambana;
Ku kopunula no tsala swivulwa.
Ku tiyisisa ku humelela - Giredi ya 3
Vadyondzi va fanele va tiyisisa ku yisiwa emahlweni ka vutivi na vuswikoti byo hlaya no tsala eka ririmi lerintshwa. Va fanele va tihlayela matswala yo hambana-hambana lama vulavulaka hi swilo leswi swi nga hanyiki na leswi swi humelelaka eka xiyimo lexi nga lulamela ku hlaya na vuswikoti bya ririmi. Va fanele va yisa emahlweni nkuriso wa ntivo-marito hi ku tshama va ri ni xihlamusela-marito.
Vadyondzi va fanele va hlohloteriwa ku tsala hi ririmi ra vona lerintshwa. A va sunguli hi ku tsala marito yo olova, ku landza swivulwa swo olova, ku thya swilo mavito, kumbe ku hetisa swivulwa. Mudyondzisi u fanele a seketela ku tsala ka vadyondzi hi ku va nyika:
Tifureme' ta swivulwa swo karhi (xik. Swakudya leswi ndzi swi rhandzaka ngopfu i...);
Tifureme' to tsala matsalwa yo olova (xik. xiviko xo olova xa buku).
Loko vadyondzi se va kota ku tirhisa tifuremi leti hi voxe, tifuremi leti ti nga susiwa ivi va hlohloteriwa ku ku tsala handle ka nseketelo lowu. Hi fanele hi endla swihoxo. Tsundzuka: xikongomelo xa hina i ku aka vutshembi na nkala-kanakano eka vona.
Vadyondzi va ya emahlweni ni ku hluvukisa vuswikoti bya vona bya ku yingisela na ku vulavula, va teka xiavo eka mbhurisano va yingisela ni ku vumba matsalwa yo leha yo hambana-hambana. Vadyondzisi va fanele ku vona leswaku vadyondzi va nyikiwa tinhloko-mhaka leti tlhontlhaka miehleketo leyi nga ta aka ririmi ro engetela hi ku hetiseka.
Ku hluvukisa vutivi bya ririmi-vuvulavuri na matwarisele
Vadyondzi a va fanelangi ku nyikiwa milawu ya vuvulavuri kumbe nongonoko wa ntivo-marito ku wu dyondza. Va ta dyondza vuvulavuri, ntivo-marito na matwarisele loko swi ri karhi swi tirhisiwa hi ku tshama va karhi va:
Twa ni ku hlaya swivumbeko, marito na mimpfumawulo eka matsalwa ya nomo na yo tsariwa;
Tsala marito lama nga tolovelekangiki eka swihlamusela-marito swa vona, va ma dyondza ni ku ma tirhisa.
Eka malembe yo sungula yo dyondza ririmi ro engetela, nhlohlotelo (vuswikoti byo twisisa no kota ku vulavula hi xivindzi) wu ta va wa nkoka swinene ku tlula ku langutela mpfumaleko wa swihoxo . Ndlandlamuxo wa vutivi hi yona mhaka - nkulu eka vukhutazi. Muleteri u fanele ku tumbuluxela vana mbangu lowu fuweke swinene hi swa vuvulavuri eka levhele leyi vana va yi twisisaka. Ntivo wa marito wu fanele ku tirhisiwa hi masiku ni mikarhi ku tiyisisa leswi vana va swi tivaka. Mudyondzisi a nga swikota ku pfuna vana ku:
Aka ntivo-marito hi ku jikajika eka tithopiki na minkongomelo;
Xiyaxiya tindlela leti marito ya vumbiwaka ha tona (xik. ntsako/ku pfumala ntsako);
Yelanisa marito lamantshwa eka lama ya yelanaka na yona eka ririmi ra le kaya.
Loko vana va zela va kota ku hlaya ni ku tsala, va nga kota ku ndlandlamuxa ntivo-marito hi tshamela ku tihlayela hi voxe ni ku tivumbela xibukwana xa vuhlamusela -marito ni ku tlhela va dyondza marito ya kona.
Mimbuyelelo ya Dyondzo
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela Mudyondzisi u kota ku yingisela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va fanele va yingisela ngopfu ririmi ro engetela leri vulavuriwaka hi rivilo leri faneleke. Lwa hi wona masungulo ya nhluvukiso wa vutshila lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambanahambana.
Vadyondzi va fanele ku sungula ku vulavula hi ririmi ro engetela hi ndlela yo olova. Ku vulavula ku fanele ku pfanganyisiwa na vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya ni Ku Langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no languatisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya I swa nkoka eka nhluvukiso wa ririmi, ku endlela ku dyondza ku hlaya, ku tiphina na ku tiva ta misava hinkwayo. Matsalwa yo hlaya ya vumba masungulo yo pfanganisa ku dyondzisa na ku dyondza vuswikoti byin'wana bya ririmi.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swohambana-hambana. Ku tsala swi yelana ngopfu na ku hlaya naswona I xitirho xa nkoka xo dyondza hi ku hingakanya kharikhulamu.Ku dyondza kahle hi ririmi ro engetela I swa nkoka loko ku ri ku vadyondzi va ta dyondza swin'wana swaSwiyenge swo dyondza hi ku tirhisa rona.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa no Ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vadyondzi va ta sungula ku twisisa tinongoti na ku dyondza vuswikoti na marhengu ya ku ehleketa na ku fikelela timhaka eka swiyenge leswin'wana swo dyondza. I swa nkoka leswaku vadyondzi va kota ku endla leswi hi ririmi ra vona ro engetela, loko ku ri ku va ta tirhisa ririmi leri ku dyondza swin'wana swiyenge swo dyondza.
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko Xa Ririmi Ni Matirhisele Muydondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa. Vuvulavuri na ntivo-marito I switina swo aka ririmi. NTIVO-MARITO HI WONA XIKHIYA XO TIVA RIRIMI HI KU HETISEKA. Loko vadyondzi va ta fikelela swiyimo swo fana swo tiva ririmi ra le kaya na ro engetela hi ku hela ka Giredi ya 9, nhluvukiso wa ntivo-marito wu fanele wu rhangisiwa emahlweni ku sukela eka Giredi ya R ku ya emahlweni.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekka.
Switandati swa maasesele ni matsala
Xiya :
Vadyondzisi va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava veke na nkateko wa ku nghena Giredi ya masungulo. Tikhonsepte, swikili na switirateji swa giredi R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi yo sungula.
Giredi ya R
MATSALWA
Ya nomo:
Switori leswi tlangekaka swi seketeriwa hi ku tirhisa ninginiso wa swirho, swifaniso na swilo swa ntumbuluko ku katsa na mbuyelelo (xik. tikhorasi leti vadyondzi va nga pfunaka ku ti yimbelela)
Swileriso swo olova Miencenyeto yo karhi ya ncino
Swisin'wana Mintlangu (ku katsa na ya mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Leswi voniwaka/leswi tsariweke:
Switori swa swifaniso ku katsa na leswi nga ni tikhepuxini to olova
Swihangalasa mahungu-nyingi:
Minongonoko yo olova ya T
KU YINGISELAHi swi tiva hi loko mundyondzisi a :
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha
Twisisa switori swo koma swo olova na swo tlangiwa hi ku:
swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu
Nghena a yimbelela khorasi eka nkarhi lowu to hambana-hambana.
faneleke (xik. N'wa-nhlarhu...Birimambo Manjengenja...Birimambo!);
Dirowa xifaniso xa xitori xo karhi. Yelanisa xitori na vutomi bya yena, mbhurisano wa yena wu endliwa hi ririmi ra le kaya;
Twisisa swileriso swo olova (xik. yima, famba, tana);
Kombisa ku xixima vadyondzi-kulobye hi ku va nyika nkarhi wo vulavula u va yingisela ni ku va hlohlotela ku vulavula ririmi ro engetela.
Switandati swa Maasesele
KU VULAVULA Hi switiva hi loko mudyondzi a: Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku Hlamula hi mfanelo loko a xewetiwa, loko a lela vulavuleni eka tindhawu to hambana-van'wana na, ku khensa vanhu. Khoma swilo hambana. enhlokweni ni ku yimbelela na ku endla swin'wana hi ncino lowu faneleke ni mavulavuleleo lamanene (xik. mpfula ya na mtho! Tho! Tho! Hi ta dya matimba, mtho! Tho! Tho!).
Kanetana ni mavonele yo voyamela tlhelo rin'we hi ku ala ku vitaniwa hi marito lama ya kombaka ku nyefula muhlovo kumbe rimbewu (mavito ya nsele, xihlawuhlawu no venga va matiko).
Swipimelo swo kambela.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa leswi tsariweke eka mbangu (xik. STOP).
Lemuka ntsalo lowu nga ka swihangalasa mahungu (xik. OMO).
Vula mpfumawulo wa letere leri vito ra yena ri sungulaka hi wona (leswi I masungulo ya ku twisisa mimpfumawulo ya mbulavulo).
Hlaya tibuku ta swifaniso leti tsariweke swivulwa swo olova hi ririmi o engeteriwa. Eku sunguleni ku fanele ku tsariwe rito rin'we ehansi kumbe ehenhla ka xifaniso leswi swi vumbaka ku yelana exikarhi ka ririmi ra le kaya na leri engeteriweke (xik. 'bara' na 'bar').
Switandati swa Maasesele
KU TSALA Hi tiva leswi loko mudyondzi a: Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi Dirowa swifaniso leswi mudyondzisi a nga ta tsala swikongomelo swo hambana-hambana. mavito ya swona.
Twisisa leswaku ku tsala ni ku dirowa i swilo swimbirhi swo hambana.
Twisisa xikongomelo xo tsala lexi nga ni nhlamuselo xidzi.
Kopisa marito yo olova lama mudyondzi a mativaka ku suka eku vulavuleni. Endla matshalatshala ya ku ringeta ku tsala vito ra yena.
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku Twisisa tinongoti na ntivo-marito lama yelanaka na:
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
Ku titiva (xik. Vito ra mina i...); ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Sayizi (xikulu na xitsongo);
Muhlovo (xik. rihlaza);
Kota ku vona swilo leswi fanaka;
Ku kota ku vona swo yelana xik. Hi ku hlamula xikombelo xo fana na ku lerisiwa leswaku u veka mihlovo hinkwayo ya xitshopani eka ndhawu yin'we.
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,marito na vuvulavuri.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa xivumbeko xa swivulwa swo vutisa eka matsalwa ya nomo (xik. Yini...? Mani...? Swingani sw.sw.);
Komba ku twisisa ka swivulwa swo olova swa nkarhi wa sweswi ni swa ku yisa emahlweni eka matsalwa ya nomo (xik. Tinyiko u rhandza xikolo, Hlengiwe wa hlaya);
Komba ku twisisa ka swa nkoka eka matsalwa ya ndzungulo. (xik. Tana haleno; U nga tshami hansi);
Kota ku tirhisa maendli eka matsalwa- ndzungulo (xik. Ndzi nga tlula/tsutsuma);
Komba ku twisisa ka xivumbeko xa swivulwankaneto eka matsalwa-ndzungulo (xik. A ndzi rhandzi nyamma; Ndzi nge khidi);
Komba ku twisisa ka vunyingi bya maviti (xik. buku/tibuku), ku katsa ni matirhisisele yo ka ya nga tolovelekanga (xik. meno) eka matsalwandzungulo;
Komba ku twisisa ka mavita-vito eka matsalwa ndzungulo (xik. Mina, Yena, yena, Wena, Hina, Vona);
Komba ku twisisa matirhisele ya switwananisi eka matsalwa-ndzungulo (xik. endzeni, eka, ehenhla ka, kuya eka );
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,marito na vuvulavuri.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Komba ku twisisa ka matirhisisele ya misinya ya mahlawuri kun'we ni mabumabumeri (-kulu, -tsongo ) eka matsalwa-ndzungulo;
Ku twisisa exikarhi ka 200 na 500 wa marito lama yelanaka eka matsalwa-ndzungulo;
Mimbuyelo
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va fanele va yingisela ngopfu ririmi ro engetela leri vulavuriwaka hi rivilo leri faneleke. Lawa hi wona masungulo ya nhluvukiso wa vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va ta sungula ku vulavula hi vutitshembi hi ririmi ro engetela hi ndlela yo olova. Ku vulavula ku fanele ku pfanganisiwa na vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya ni Ku Langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya i swa nkoka eka nhluvukiso wa ririmi, ku endlela ku dyondza ku hlaya, ku tiphina na ku tiva ta misava hinkwayo. Nakambe, ku hlaya i masungulo ya ku tsala.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku TsalaMudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swohambana-hambana. Ku tsala swi yelana ngopfu na ku hlaya naswona i xitirho xa nkoka xo dyondza hi ku hingakanya kharikhulamu.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa ni Ku Ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vadyondzi va ta twisisa tinongoti to bohana na ku dyondza vutshila na marhengu ya ku ehleketa na ku fikelela timhaka eka swiyenge leswin'wana swo dyondza.
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na Matirhisele ya RirimiI
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Vuvulavuri na ntivo-marito i switina swo aka ririmi. Vutivi bya vuvulavuri na ntivo-marito hi xona xikhiya xo kota ku hlaya hi nkala-kanakano. Vuvulavuri na ntivo-marito swi fanele ku dyondzisiwa hi ku pfanganisiwa na ku hlaya, ku tsala, ku yingisela na ku vulavula.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekaka
Switandati swa maaseele na matsalwa
Xiya:
Vadyondzisi va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava veke na nkateko wa ku nghena Giredi ya masungulo. Tikhonsepte, swikili na switirateji swa giredi R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi yo sungula.
Giredi ya 1 Matsalwa
Ya nomo:
Switori leswi seketeriweke hi swiendlo swo tirhisa ninginiso wa swirho, swifaniso ni swilo swa ntumbuluko leswi katsaka na mbuyelelo wa marito (xik. tikhorasi)
Switori swa xiyanimoya na swa xiteka-marito
Swileriso na tinhlamuselo to olova
Miencenyeto yo karhi ya ncino
Switekatekisana na misavu
Leswi voniwaka:
Switori swa swifaniso (ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Swithombe
Swifaniso swa timagazini
Swihangalasa-mahungunyingi:
Switori swa swifaniso na tibuku ta swifaniso leti nga na tikhepuxini to olova
Giredi ya 2
Matsalwa
Ya nomo:
Mindzungulo (switori swo olova, mitsheketo ya swihari, mithseketi ya matimu)
Switori swa le ka xiyanimoya na switori swo kandziyisiwa eka xiteka-marito
Switori swo hlamusela leswi nga humelela khale
Miencenyeto yo karhi ya ncino
Switlhokovetselo
Misavu
Swileriso swo ya swi nonon'hwa
Tinhlamuselo to olova ta swilo
Swiphiqo swa metse hi marito
Yo tsariwa:
Swisin'wana leswi seketeriweke hi swiendlo swo tirhisa swirho
Tinsimu
Switlhokovetselo
Mintlangu (xik. ya bodo)
Minxaxameto (xik. ya swixavaxavani)
Switori swo olova (ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Tichati to olova (xik. chati ya nkarhi ya matimu)
Swiphiqo swo olova swa marito (eka metse)
Swileriso (xik. ku endla xihahampfuka xa phepha)
Tinhlamuselo to olova
Leswi voniwaka:
Swifaniso swa magazini
Swithombe
Swihangalasa-mahungunyingi:
Swinavetiso swo olova swa le ka T
Giredi ya 3
Matsalwa
Ya nomo:
Mindzungulo (switori, mitsheketo ya swihari na ya matimu ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Switori swa xiyanamoya na swo theyipiwa eka xiteka-marito
Swinavetiso swa le ka xiyanamoya
Switlhokovetselo
Mintlangu
Misavu
Swileriso leswi yaka swi tika
Xiviko xa leswi humeleleke
Nhlamuselo ya swilo
Swiphiqo swa metse
Swo tsariwa:
Minxaxamelo
Swileriso
Khalendara
Swirhambo
Tikhadi
Tichati
Girafu ya switina
Milawu (xik. ya le xikolweni)
Swiphazamiso swa marito
Tibuku (ta milorho na ta ntiyiso) ku katsa na ta mimfuwo na mindhavuko yin'wana
Swo voniwa:
Swifaniso swa timagazini na tinyuziphepha
Swithombe
Swihangalasa-mahungunyingi:
Tibuku ta mintlangu ya vana leyi va faneleke va yi tlanga
Swinavetiso swa le ka T
Minongonoko ya vhidiyo na ya khomphyuta
Tibuku ta tikhomiki
Feyisi yo Sungula
Switandati Swa Maasesele
KU YINGISELAHi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi Twisisa swihungwana swo koma swo olova hi hi ku: faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
Vulavula hi mavoko na swiendlo handle ka marito; hambana-hambana.
Nghena kahle lomu swi faneleke eka tikhorasi;
Dirowa xifaniso xa xitori;
Veketela swifaniso hi nongonoko lowu faneleke;
Nyika nhlamulo yo olova no koma ku fana na;
ina" na "e-e";
Hlamula swivutiso swo nonon'hwa ngopfu hi;
ririmi ra le kaya xik. leswi swi yelanisaka xitori;
na vutomi bya yena;
Lemuka matirhisele ya ririmi hi ndlela ya titlilapisi.wisisa tinhlamuselo to olova (ku yingisela nhlamuselo ya swilo, kumbe vanhu ni ku swi pimanisa ni swifaniso). wisisa swileriso swo olova swa nomo ivi a endla leswi faneleke (xik. yimisa voko, dirowa xifaniso xa munhu).Kombisa ku xixima vadyondzi-kulobye hi ku va yingiela ni ku va nyika nkarhi loko va vulavula, a va hlohlotela ku vulavula hi ririmi leri engeteriweke.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa switori swo olova hi ku:
Endla ntlangu hi xitori a vula marito ya swimunhuhatwa;
Dirowa xifaniso ivi a vula, a tsala ni ku kopisa marito yo karhi hi xona;
Longoloxa swifaniso a swi yelanisa na marito lama nyikaka tinhlamuselo ta swona;
hlamula swivutiso leswi swi hlamuriwaka hi "ina" kumbe "e-e" kumbe rito rin'we kumbe swivulwana;
Hlamula swivutiso leswi tikaka leswi swi lavaka nhlamuselo yo leha a karhi a tirhisa ririmi ra le kaya (xik. leswi swi yelanisaka switori na ta vutomi bya yena);
Lemuka mavulavulelo ya xitlilapisi (xik. Vanhwanyana va chava xikolo);
Vula leswi xitori xi endlaka leswaku a titwisa xiswona.
Twisisa timhaka leti nga vikiwa a ti hlamusela hi ku landzelelana ka tona (xik. Tolo kokwana u fambile a ya ka mati. U vuyile a hlambile. A nga si vuya, u rhange a ya pfuxela vasesi).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa switori hi ku:
Hlamula swivutiso swa xikambela-ntwisiso (xik. a tirhisa "ina" kumbe "e-e");
Vhumba leswaku ku ta humelela yini;
Tsundzuka ni ku hlamusela swiphemu swa xitori;
Tsala timhaka leti lavekaka (xik. eka chati yo olova);
Hlamusela matitwele ya yena hi xitori xa kona;
Hlamusela hi ririmi ra lekaya swilo swo yelana na swa vuxaka, swa mahanyelo ni swin'wana kwala ka xitori;
Lemuka mavulavulele ya titlilapisi (xik.xiyimo xa lavakulu ni lavantsongo ekamintirho ya siku na siku);
Komisa xitori (xik. a tatisa lomu ku kayivelaka hi ku longoloxa swinene swivulwa leswi swi nga hlangahlanganisiwa va lulamisa lomu ku nga hoxeka);
Twisisa leswi humeleleke (xik. Xikolo xa hina xi winile hi Sonto. Hi howise ku sungula).
Twisisa mahlamuselele hi ku tsala timhaka leti faneleke (xik. a tatisa eka chati).
Twisisa swileriso swa nongonoko wo karhi (xik. leswaku ntlangu wu tlangisiwa ku yini).
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlamula swivutiso swo olova hi rito rin'we kumbe swivulwana swa ntolovelo (xik. Hi pfukile. Vito ra mina...).
Hlamula hi mfanelo loko a xewetiwa, a leriwa, a kombela swo karhi swo karhi no khensa vanhu.
Hlamusela hi ku olova loko a nyikiwe fureme yo vulavula (xik. Ndzi rhandza/A ndzi rhandzi).
Bela enhlokweni swisin'wana na ncino wa swona ni mavulelo ya kona.
Vula marito lama a ma tivaka hi mfanelo.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vutisa leswaku a twisisa (xik. A ndzi twisisi, ndzi kombela mi vula nakambe).
Kombisa xichavo na ku titsongahata (xik. 'Ndzi kombela'... ' na inkomu') ni ku twisisa leswaku marito yo komba ku xixima ya hambana ku ya hi tindzimi (xik. Manana, Buti, Mrs Smith).
Hlamula hi mfanelo swivutiso swo olova.
Bula hi swifaniso na leswi nga dirowiwa.
Endla swikombelo no vula timhaka to olova (xik. Ndzi kombela u ndzi nyiketa xipele xexo; Ndzi twa ndlala).
Nyika swileriso swo olova.
Bela enhlokweni ni ku yimbelela swisin'wana, mincino na switlhokovetselo swo olova.
Kota mavulele lamanene ya marito loko a hlaya, xikombiso:
A hambanisa exikarhi ka mimpfumawulo ya asipirexini na yo kala asipirexini tani hi [p] na [ph.]
Switandati swa Maasesele
Hi ta swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vutisa leswaku a hlamuseriwa leswi a nga swi twisisiki kahle (xik. Mi nga ndzi hlamusela nakambe xana?).
Hlamusela swivutiso hi ku tirhisa marito na swivulwa-hava.
Vulavula hi xifaniso kumbe leswi va nga swi dirowa.
Encenyeta xisin'wana xa ncino, xitlhokovetselo kumbe risimu.
Tekela enhlokweni matwarisele ni thoni tani hi xiphemu xa mbulavulo (xik. a tirhisa kahle ncino na ntikiso wa ririmi leri engeteriweke).
Teka xiavo eka mbhurisano wa nhloko-mhaka leyi a yi tivaka.
Kombisa maxewetele lamanene ku ya hi mfuwo (xik. marito lama kombisaka xichavo na ku titsongahata ya hambana ku ya hi tindzimi leto hambana).
Hlamusela endlelo ro karhi (xik. ku tilulamisela ku ya emahlweni).
Nyika swileriso.
Switandati swa Maasesele
KU HLAYA NI KU LANGUTISA Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula Tirhisa swifaniso ku twisisa leswi tsariweke, a:
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
Twisisa xitori xa swifaniso xik. Hi ku hlawula nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko xifaniso lexi nga fambelaniki na swin'wana;
eka matsalwa.
Komba ku lemuka mavulavulelo ya titlilapisi (xik. Vavanuna na vavasati eka mintirho ya siku na siku);
Yelanisa mavito na swifaniso swa wona (xik. ku tirhisa marito yo tsariwa ku lebula swifaniso);
Tirhisa mimpfapfarhuto ku twisisa tikhepuxini to olova eka tibuku ta switori;
Lemuka no twisisa leswi tsariweke eka mbangu (xik. STOP.) na le ka swihangalasa-mahungu (xik. OMO);
Yelanisa marito na swifaniso kumbe swilo swo karhi hi ku damarheta marito eka swilo leswi ya;
vulaka swona ivi a sungula hi leswi swi nga na mavito yo yelana ni lama ya ririmi ro engetela (xik. xikero, buku);
Landelela swileriso swa rito rin'we eka xikombakombani (xik. tlula; yima; n'wayitela);
Hlaya tibuku to tala ta swifaniso leti nga na khepuxini ya rito kumbe mambirhi yo olova.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa swifaniso ku twisisa leswi tsariweke hi ku: Tirhisa leswi a swi vonaka ku kuma nhlamuselo
Twisisa xitori xa swifaniso (xik. hi ku swi (xik. muhlovo, xivumbeko, mahikahatele).longoloxa);
Yelanisa khepuxini ya xivulwa na swifaniso;
Dirowa xifaniso ku hlamusela xivulwa.
Sungula ku twisisa nhlamuselo ya leswi switsariweke hi ku hlaya buku leyikulu namudyondzisi hi ku:
Hlaya nhloko-mhaka a vhumba leswakubuku yi vulavula hi yini,
Landzelela mahlo ni tintiho ta mudyondzisi,
Kombetela rito leri ri hlayiwaka,
Hlamula hi nomo swivutiso swo koma,
Landzela swiletelo swo huma ekamudyondzisi, a hlamusela xitori nakambe.
Kota ku lemuka ni ku twisisa maletere ni marito, Twisisa xitori xa swifaniso kumbe tikhomiki hi ku a: hlaya tikhepuxini na swimbyarumbyaru swa
Twarisa mpfumawulo wa maletere ya marito.
alifabete;
Vula leswaku rito ri sungula hi mpfumawulo wihi.
Hlaya matsalwa ya fikixini ni yo ka ya nga ri ya fikixini ku kuma mahungu ni ku ti tsakisa.
Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
KU HLAYA NI KU LANGUTISA Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni.
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Kombisa ku lemuka mavulavulele ya titlilapisi (xik. swikhumukani na vampheheleni na mintirho ya vona).
Twisisa matsalwa hi ku tirhisa buku leyikulu na mudyondzisi, a:
Hlaya nhloko-mhaka;
Vhumba leswaku buku yi vulavula hi yini hi ku hlaya nhloko-mhaka;
Hlamula swivutiso mayelana na xitori;
Rungula xitori nakambe;
Hlamusela swa vuxaka kumbe mahanyelo ni matikhomelo ya swimunhuhatwa eka xitori hi ku tirhisa ririmi rale kaya;
Hlamusela matitwele ya wena mayelana na xitori a tirhisa ririmi ro engetela lomu swi kotekaka.
A hlaya hi yexe ku endlela ku kuma mahungu ni ku titsakisa (hi ta matlangele ya ntlangu):
A hlaya no landzelela swileriso (hi matlangele ya ntlangu);
A hlaya tibuku ta fikixini na toka tinga ri ta fikixini hi ku tihlawulela hi yexe;
A byela mudyndzi -kuloni hi ta buku leyi a nga yi hlaya;
A kota ku hambanisa fikixini eka tibuku leti nga riki fikixini;
A kota ku hlaya tinhlamuselo (xik. hi ta maendlele ya phepha);
A hlaya switlhokovetselo ni mincino.
Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni Switandati swa maasesele a swa ha yi emahleni.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
A kombisavutivi lebyi a byi kumeke eka ku hlaya hi marito ya le xikarhi ka 250 na 500 wa marito yo yelana - vadyondzi lava nga ta dyondza swiyenga swo dyondza va kongomisa eka ririmi ro engetela, va fanele ku kongomisa eka ntlhanu wa mazana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
A kombisa.vutivi lebyi a byi kumeke eka ku hlaya hi marito ya le xikarhi ka 700 na 1500 wa marito yo yelana - vadyondzi lava nga ta dyondza swiyenga swo dyondza va kongomisa eka ririmi ro engetela, va fanele ku kongomisa eka 1500.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala swilo swo hambana kun'we ni matsalwa yo ehleketelela hi swikongomelo swo karhi
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
kopa marito yo yelana ni swivulwa swo koma mavito ya swona eka xifaniso xin'wana na xin'wana.
Tirhisa marito yo olova no toloveleka ku hetisa swivulwa.
Mpfapfarhuto' (xik. Vito ra mina i).
Tsala nongoloko ni mavito (xik. Eka vanghana).
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku hlawula no kopisa timhaka - nkulu ku kongoma swinene xifaniso lexi ku vuriwaka xona.
Tsala mhaka - nkulu ya xifaniso.
Hetisa swivulwa hi ku enghenisa marito lama kayivelaka.
Tsala swivulwa hi ku tirhisa xikeletoni.
Hlanganisela swivulwa hi ndlela yo hlawuleka a tlhela a swi kopa.
Tirhisa swihikahato - ku sungula hi maletere lamakulu ni tihiko lomu swi nga fanela.
Tirhisa vutivi bya timofimi ku tsala marito hi ndlela leyi amukelekaka.
Tsala marito lama fanaka hi ndlela yo amukeleka ku suka eku tsundzukeni.
Hlawula no lulamisa swihoxo swa matsalele eka marito yo yelana.
Tsala marito yo yelana ku suka eka mbitanelo.
Tsala marito hi ku landzelelana ka wona (xik. Eka xibukwana xo rhendzeleka na xona).
Tsala tinhloko-mhaka ta minongoloko (xik. Swiharhi: mbyana, homu, nyimpfu).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Titsalela marito ya yena n'wini ku fana no thya.
Nghenisa marito eka xibukwana xo tshama na xona exikhwameni.
Tsala marito yo fana hi ndlela leyi amukelekaka.
Tsala minongoloko ni ku yi nyika mavito (xik. Switsotswana: vusokoti , tinyoxi, maphaphatani).
Tsala swivulwa hi ku tirhisa xikeletoni (xik. Ndzi nga)
Tsala swivulwa swa yena swi ri hava swikeletoni, xik. Ku humesa ku titwa ni mavonele.
Tirhisa swihikahato - tikhoma, swivutiso, ni ma hlamari.
Longoloxa no kopa swivulwa ku vumba ndzimana.
Tsala xitsariwa xo koma tani hi khadi ra maxewetele.
Kuma nsekeketelo kutani a tsala mbhurisano wo koma.
Tirhisa xiketoni ku tsala mpfapfarhuto (xik. Tolo, ndzi ... kutani ndzi ...).
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Twisisa tinongoti na ntivo-marito lama yelanaka na:
Ku titiva (xik. Vito ra mina i...);
Sayizi (xikulu na xitsongo);
Muhlovo (xik. rihlaza);
Kota ku vona swilo leswi fanaka; (xik. a veka leswi fanaka endhawini yin'we).
Tirhisa ririmi ku ehleketa:
Hlawula swo fana ni swoka swi nga fani xik.
Hlawula swiphemu ku suka eka hinkwaswo (xik. Swirho swa xikandza, swirho swa mirhi);
Hambanisa swilo (xik. Veka swilo endzeni ka pulastiki, kasi eka yin'wana u hoxa timhandzi);
Longoloxa swilo xik. Ku suka eka vukulu ku ya eka vutsongo.
Hlawula swilo hi ku olova ku suka eka leswi swi hlamuseriwaka (xik. Mina ndzi xiharhi. Ndzi ni mune wa milenge. Ndzi ni nhamu yo leha. Ndzi ni timhondzo timbirhi letitsongo. Mina ndzi mani ?).
Kandziyisa mahungu eka chati u tirhisa tigwaju na swihambani, kumbe i ku pfumela kumbe u kaneta.
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Twisisa tinongoti na ntivo-marito lama yelanaka na:
Ku titiva (xik. Vito ra mina i...);
Sayizi (xikulu na xitsongo);
Muhlovo (xik. rihlaza);
Kota ku vona swilo leswi fanaka (xik. a veka leswi fanaka endhawini yin'we).
Tirhisa ririmi ku ehleketa:
Hlawula swo fana ni swoka swi nga fani xik.
Hlawula swiphemu ku suka eka hinkwaswo (xik. Swirho swa xikandza , swirho swa mirhi);
Hambanisa swilo (xik. Veka swilo endzeni ka pulastiki, kasi eka yin'wana u hoxa timhandzi);
Longoloxa swilo xik. Ku suka eka vulehi ku ya eka vukomi.
Tirha hi chati: Tata chati xik. Thayimithebulu ya migingiriko ya siku na siku:
Endla ndzavisiso wo koma (xik. Hi swakudya leswi tsakeriwaka ngopfu) ivi u tsala eka chati kumbe girafu ya ba;
Tiendlele xikomba nkarhi xa wena lexikombaka masiku ni leswi nga humelela(matimu ya munhu).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Twisisa tinongoti na ntivo-marito lama yelanaka na:
Ku titiva (xik. Vito ra mina i...);
Sayizi (xikulu na xitsongo);
Muhlovo (xik. rihlaza);
Kota ku vona swilo leswi fanaka (xik. a veka leswi fanaka endhawini yin'we).
Tirhisa ririmi ku ehleketa:
Hlawula swo fana ni swoka swi nga fani xik;
Hlawula swiphemu ku suka eka hinkwaswo (xik. Swirho swa xikandza, swirho swa mirhi);
Hambanisa swilo (xik. Veka swilo endzeni ka pulastiki, kasi eka yin'wana u hoxa timhandzi);
Burisanani no lulamisa swiphiqo. xik. Hi nga endla yini leswaku mbangu wa hina wu tshama wu basile.
Hlengeleta no kandziyisa mahungu hi tindlela to hambana -hambana:
Endla ndzavisiso wo olova (xik. Wa matele ya vana exikolweni - hi thekisi, hi bazi, hi movha, hi bayinsikiri kumbe hi milenge);
Kandziyisa mahungu hi tindlela to hambana (xik. Tafula, chati, dayagiramu ' na girafu ya ba);
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Twisisa no tirhisa ririmi ra ximetse (xik. Ku ada, ku Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku susa ).
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Twisisa no tirhisa ririmi ra masiku hinkwawo mayelana na metse:
Yingisela, hlaya no ololoxa swiphiqo swa metse;
Hlayisa dikixinari ya le xikhwameni.
Hi swi tiva hi loko mudyonzi a:
Yingisela mimbulavulo yo koma ni ku tata chati hi mahungu.
Hlayisa dikixinari ya le xikhwameni no tirhisa dikixinari ya vana (loko swikoteka, ha timbirh, ya tindzimi timbirhi ni ya ririmi rin'we).
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku twisisa xivumbeko xa swivulwa swo vutisa eka matsalwa ya nomo (xik.Yini? Mani? Swingani sw.sw).
Ku twisisa ka swivulwa swo olova swa nkarhi wa sweswi ni swa ku yisa emahlweni eka matsalwa ya nomo (xik. Tinyiko u rhandza xikolo, Hlengiwe wa hlaya).
Komba ku twisisa ka swa nkoka eka matsalwa ya ndzungulo (xik. Tana haleno; U nga tshami hansi).
Kota ku tirhisa maendli eka matsalwa-ndzungulo (xik. Ndzi nga tlula/tsutsuma).
Komba ku twisisa ka xivumbeko xa swivulwa-nkaneto eka matsalwa-ndzungulo (xik. A ndzi rhandzi nyamma; Ndzi nge khidi).
Komba ku twisisa ka vunyingi bya maviti (xik. buku/tibuku), ku katsa ni matirhisisele yo ka ya nga tolovelekanga (xik. meno) eka matsalwa-ndzungulo.
Komba ku twisisa ka mavita-vito eka matsalwa-ndzungulo (xik. Mina,Yena, yena, Wena, Hina , Vona).
Komba ku twisisa matirhisele ya switwananisi eka matsalwa-ndzungulo (xik. endzeni, eka, ehenhla ka, kuya eka).
Feyisi yo Sungula
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku twisisa xivumbeko xa swivulwa swo vutisa eka matsalwa ya nomo (xik. Yini? Mani? Swingani sw.sw.).
Ku twisisa no tirhisa swivulwa swo olova swa nkarhi wa sweswi ni swa ku yisa emahlweni eka matsalwa ya nomo (xik. Tolo Tinyiku a vona thelevhixini.).
Komba ku twisisa ka swa nkoka eka matsalwa ya ndzungulo (xik. Tana haleno; U nga tshami hansi).
Kota ku tirhisa maendli eka matsalwa-ndzungulo (xik. Ndzi nga tlula/tsutsuma).
Komba ku twisisa ka xivumbeko xa swivulwa-nkaneto eka matsalwa-ndzungulo (xik. A ndzi rhandzi nyamma; Ndzi nge khidi).
Komba ku twisisa ka vunyingi bya maviti (xik. buku/tibuku), ku katsa ni matirhisisele yo ka ya nga tolovelekanga (xik.meno) eka matsalwandzungulo.
Komba ku twisisa ka mavita-vito eka matsalwa-ndzungulo (xik. Mina, Yena, yena, Wena, Hina, Vona).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Ku twisisa xivumbeko xa swivulwa swo vutisa eka matsalwa ya nomo (xik. Yini...? Mani...? Swingani sw.sw.)
Ku twisisa no tirhisa swivulwa swo olova swa nkarhi lowu taka (xik. Yi ta na mundzuku, Ndzi ta ku vona mundzuku).
Komba ku twisisa ka swa nkoka eka matsalwa ya ndzungulo (xik. Tana haleno; U nga tshami hansi).
Kota ku tirhisa maendli eka matsalwa-ndzungulo (xik. Ndzi nga tlula/tsutsuma).
Komba ku twisisa ka xivumbeko xa swivulwa-nkaneto eka matsalwa-ndzungulo (xik. A ndzi rhandzi nyama; Ndzi nge khidi).
Komba ku twisisa ka vunyingi bya maviti (xik. buku/tibuku), ku katsa ni matirhisisele yo ka ya nga tolovelekanga (xik. meno) eka matsalwandzungulo.
Komba ku twisisa ka mavita-vito eka matsalwa-ndzungulo (xik. Mina, Yena, Wena, Hina , Vona).
ku ya mahlweni
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa ka matirhisisele ya misinya ya mahlawuri kun'we ni mabumabumeri (-kulu, -tsongo) eka matsalwa-ndzungulo.
Ku twisisa exikarhi ka 200 na 500 wa marito lama yelanaka eka matsalwa-ndzungulo.
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa matirhisele ya switwananisi eka matsalwa-ndzungulo (xik. endzeni, eka, ehenhla ka, kuya eka).
Komba ku twisisa ka matirhisisele ya misinya ya mahlawuri kun'we ni mabumabumeri (-kulu, -tsongo) eka matsalwa-ndzungulo.
Ku twisisa exikarhi ka 200 na 500 wa marito lama yelanaka eka matsalwa-ndzungulo.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
Komba ku twisisa matirhisele ya switwananisi eka matsalwa-ndzungulo (xik. endzeni, eka, ehenhla ka, kuya eka).
Komba ku twisisa ka matirhisisele ya misinya ya mahlawuri kun'we ni mabumabumeri (-kulu, -tsongo) eka matsalwa-ndzungulo.
Ku twisisa exikarhi ka 200 na 500 wa marito lama yelanaka eka matsalwa-ndzungulo
Manghenelo
Eka Xiyimo xo Rhanga vadyondzi va ve ni manghenelo yo fuwa eka ririmi ro engetela. Va ta twisisa marito yo tala na swivumbeko swin'wana hambileswi va nga vaka va nga dyondzisiwanga swona hi ku hetiseka. Va fanele se va akile vutitshembi, ku tiphina ni ku vulavula hi ku olova handle ko tilumaluma hi ririmi leri ro engetela.
Xipakanisi
Eka Tigireyidi ta 4-6 vadyondzi va ta sungula ku:
Tekela marito na swihluvi swa ntivo-mbulavulo enhlokweni leswi va swi tivaka ku suka eka Xiyimo xo Rhanga;
Valanga ndlela leyi ririmi ro engetela ri tirhisaka xiswona ivi va teka vutilemukeri byo fambisa matirhelo lama;
Tirhisa vutivi lebyi kulaka ku kambisisa matirhiselo ya vona ya ririmi, ngopfu-ngopfu loko va tsala.
Ku dyondza hi katsongo-tsongo
Tsundzuka: ririmi ri dyondziwa hi ku nonoka na hi katsongo-tsongo. Hambiloko ntivo-marito na vuvulavuri swi nga nyikiwa nkarhi wo tala, ku tirhisa marito na swiphemu swin'wana swa ririmi handle ka swihoxo swi ta teka nkarhi wo leha. A swi bohi leswaku vadyondzi va fanele ku tiva xiphemu xo karhi hi ku hetiseka ku ri kona va nga ta ya eka xin'wana. Va ha ta endla swihoxo swo tala naswona hi sweswi swi endlekisaka xiswona loko munhu a dyondza ririmi ro engetela. Hambi swi ri tano, va ta ya va ri karhi va twisisa ku antswa leswi ririmi ra vumbirhi ri tirhisaka xiswona ivi va tshinelela matirhisele lama kalaka swihoxo.
Eka Xiyimo xa masungulo, vadyondzi va fanele se va ri vahlayi lava nga ni vutitshembi eka ririmi ra le kaya na lero engetela. Va fanele se va tivisaniwile ni tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa ya vana. Eka tigireyidi ta 4, 5 na 6 va ta tirhisa masungulo lama ku va vatsari lava nga ni vutitshembi.
Ku seketeriwa hi vukheta eka ku tsala
Ku tsala eka xiyimo lexi swi fanele ku seketeriwa ni ku leteriwa hi vukheta. Eku sunguleni mudyondzisi a nga nyika nseketelo hi ku tirhisa tifureme na timodlele/swikombiso swa matsalwa yo karhi (xik. xitlhokovetselo xo olova, xiviko). Loko vadyondzi va ya va ri karhi va tolovela tsalwa (xik. leswi ri vumbisiwaka xiswona, muxaka wa ririmi leri tirhisiwaka), vadyondzi va ta ringeta ku titsalela muxaka wo fana na lowu hi voxe. Tani hi ku dyondza ku vulavula ririmi ro engetela, maendlelo yo dyondza ku hlaya ni ku tsala na wona ya nanayila. Vadyondzi va dyondza hi ku ringetela; va ringeta, swi tsandza; va tlhela va ringeta swi za swi lungha. Va fanele va tshama va ri karhi va nyikiwa vuyelo bya ntirho wa vona na ku khutaziwa ku va pfuneta ku Tsundzuka: hambileswi Mbuyelo wo dyondza wun'wana ni wun'wana wu nga ni vuswikoti byo karhi na ku pakanisa kumbe ku kongomisa ko karhi, yi fanela yi pfanganisiwa hi minkarhi hinkwayo eka nongonoko wo dyondza.
Tirhisa ririmi ra mudyondzi ra le kaya
Eka feyisi ya le xikarhi vana va fanele ku khutaziwa ku vulavula hi ririmi ro engetela lomu swi faneleke hi mikarhi leyi averiweke tiklasi hi ku kongomisa eka dyondzo yo karhi. Leswi ii swa nkoka hikuva va fanele ku tolovetiwa eka swilo, ku hlanganisiwa ni van'wana ni ku kota ku tiendlela nhlamuselo hi leswi swi nga emahlweni ka vona, leswi va fanele ku swi endla hi ririmi ro engetelela. Hambiswiritano vadyondzi va ta va na nkarhi wa ku pfa va tirhisa ririmi ra le kaya. Xikombiso, vana va ta pfa va ncica-cica tindzimi eku vulavuleni ka vona loko va ri karhi va bula hi ta mahanyele ni ku pimanisa vuvulavuri bya tindzimi ta le kaya na tindzimi to engetela. (xik. switwananisi i marito yo hambana eka Xinghezi na Xibunu kambe swi ri ntlawa wun'we ni xiphemu xa ririmi xa mofoloji ya marito eka tindzimi ta xintima: xik. etafuleni).
Mimbuyelo
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va fanele va yingisela ngopfu ririmi ro engetela leri vulavuriwaka hi rivilo leri faneleke. Lawa hi wona masungulo ya nhluvukiso wa vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va ta sungula ku vulavula hi vutitshembi hi ririmi ro engetela hi ndlela yo olova. Ku vulavula ku fanele ku pfanganisiwa na vuswikoti lebyin'wana hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya ni Ku Langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya i swa nkoka eka nhluvukiso wa ririmi, ku endlela ku dyondza ku hlaya, ku tiphina na ku tiva ta misava hinkwayo. Nakambe, ku hlaya i masungulo ya ku tsala.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku TsalaMudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swohambana-hambana. Ku tsala swi yelana ngopfu na ku hlaya naswona i xitirho xa nkoka xo dyondza hi ku hingakanya kharikhulamu.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa ni Ku Ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vadyondzi va ta twisisa tinongoti to bohana na ku dyondza vutshila na marhengu ya ku ehleketa na ku fikelela timhaka eka swiyenge leswin'wana swo dyondza.
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na Matirhisele ya RirimiI
Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku swi tirhisa.
Vuvulavuri na ntivo-marito i switina swo aka ririmi. Vutivi bya vuvulavuri na ntivo-marito hi xona xikhiya xo kota ku hlaya hi nkala-kanakano. Vuvulavuri na ntivo-marito swi fanele ku dyondzisiwa hi ku pfanganisiwa na ku hlaya, ku tsala, ku yingisela na ku vulavula.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekaka
Switandati swa maaseele na matsalwa
Xiya:
Vadyondzisi va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava veke na nkateko wa ku nghena Giredi ya masungulo. Tikhonsepte, swikili na switirateji swa giredi R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi yo sungula.
Giredi ya 4 Matsalwa
Ya nomo:
Switori leswi seketeriweke hi swiendlo swo tirhisa ninginiso wa swirho, swifaniso ni swilo swa ntumbuluko leswi katsaka na mbuyelelo wa marito (xik. tikhorasi)
Switori swa xiyanimoya na swa xiteka-marito
Swileriso na tinhlamuselo to olova
Miencenyeto yo karhi ya ncino
Switekatekisana na misavu
Leswi voniwaka:
Switori swa swifaniso (ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Swithombe
Swifaniso swa timagazini
Swihangalasa-mahungunyingi:
Switori swa swifaniso na tibuku ta swifaniso leti nga na tikhepuxini to olova
Giredi ya 5
Matsalwa
Ya nomo:
Mindzungulo (switori swo olova, mitsheketo ya swihari, mithseketi ya matimu)
Switori swa le ka xiyanimoya na switori swo kandziyisiwa eka xiteka-marito
Switori swo hlamusela leswi nga humelela khale
Miencenyeto yo karhi ya ncino
Switlhokovetselo
Misavu
Swileriso swo ya swi nonon'hwa
Tinhlamuselo to olova ta swilo
Swiphiqo swa metse hi marito
Yo tsariwa:
Swisin'wana leswi seketeriweke hi swiendlo swo tirhisa swirho
Tinsimu
Switlhokovetselo
Mintlangu (xik. ya bodo)
Minxaxameto (xik. ya swixavaxavani)
Switori swo olova (ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Tichati to olova (xik. chati ya nkarhi ya matimu)
Swiphiqo swo olova swa marito (eka metse)
Swileriso (xik. ku endla xihahampfuka xa phepha)
Tinhlamuselo to olova
Leswi voniwaka:
Swifaniso swa magazini
Swithombe
Swihangalasa-mahungunyingi:
Swinavetiso swo olova swa le ka T
Giredi ya 6
Matsalwa
Ya nomo:
Mindzungulo (switori, mitsheketo ya swihari na ya matimu ku katsa na swa mimfuwo na mindhavuko yin'wana)
Switori swa xiyanamoya na swo theyipiwa eka xiteka-marito
Swinavetiso swa le ka xiyanamoya
Switlhokovetselo
Mintlangu
Misavu
Swileriso leswi yaka swi tika
Xiviko xa leswi humeleleke
Nhlamuselo ya swilo
Swiphiqo swa metse
Swo tsariwa:
Minxaxamelo
Swileriso
Khalendara
Swirhambo
Tikhadi
Tichati
Girafu ya switina
Milawu (xik. ya le xikolweni)
Swiphazamiso swa marito
Tibuku (ta milorho na ta ntiyiso) ku katsa na ta mimfuwo na mindhavuko yin'wana
Swo voniwa:
Swifaniso swa timagazini na tinyuziphepha
Swithombe
Swihangalasa-mahungunyingi:
Tibuku ta mintlangu ya vana leyi va faneleke va yi tlanga
Swinavetiso swa le ka T
Minongonoko ya vhidiyo na ya khomphyuta
Tibuku ta tikhomiki
Manghenelo
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa switori (leswi vadyondzi va byeriwaka kumbe ku hlayeriwa):
Vhumba leswaku ku ta humelela yini endzhaku ka swo karhi;
Hlamula hi yexe;
Bula hi timhaka ta vurixak na mahanyelo ya vanhuxika, xik. Laha swin'wana swi lulameke kumbe ku pfumala ringhohe. (cinca ka ririmi exikarhi ka ku vulavula loko swi fanerile.);
Hlamusela xitori nakambe hi nandzelelano wa timhaka;
Katsakanya xitori hi ku seketeriwa hi mudyondzisi.
Twisisa swileriso swa nomo, ku lerisiwa ndlela na ku hlamusela:
Twisisa swileriso, a hlamula hi ku endla kunene (xik. ku endla nchumu wo karhi);
Twisisa swileriso swo olova swa nomo hi ku landzelela ndlela ni ku kota ku lava ndhawu eka mepe kumbe pulani.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa switori (leswi vadyondzi va byeriwaka kumbe ku hlayeriwa):
Hlamula hi ku endla;
Tekela enhlokweni timhaka leti; faneleke (xik. ku lebula dayagiramu yo olova);
Bula hi timhaka ta vurixaka na mahanyelo ya vanhuxika, xik Xana dyondzo ya xitori lexi ya tirha eka swiyimo hinkwaswo ke? (cinca ka ririmi exikarhi ka ku vulavula loko swi fanerile.);
Nyika miehlaketo yin'wana mayelana na mahetiselo ya xitori (cinca ka ririmi exikarhi ka ku vulavula loko swi fanerile.);
Hlamusela xitori nakambe hi nandzelelano wa timhaka;
Katsakanya xitori hi ku seketeriwa;
Twisisa swileriso swa nomo, ku lerisiwa ndlela na ku hlamusela:
Twisisa nandzelelano wa swileriso a hlamula hi ku endla kunene (xik. ku landzelela swileriso swo endla xintirhwana xa le tlilasini);
Twisisa swileriso swo olova swa nomo hi ku landzelela ndlela ni ku kota ku lava ndhawu eka mepe kumbe pulani.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa switori (leswi vadyondzi va byeriwaka kumbe ku hlayeriwa):
Hlamula hi ku endla;
Lemuka timhaka leti kongomeke (xik. leswi nga tsariwaka eka chati);
A yelanisa xitori na swa vutomi bya yena;
Bula hi timhaka ta vurixaka na mahanyelo ya vanhu, hi ku ehleketisisa xik xana nghwzi I munhu wa muxaka wa njhani? U tlanga njhani? U kombisiwile hi ndlela ya ntiyiso ke? (cinca ka ririmi exikarhi ka ku vulavula loko swi fanerile);
Nyika miehlaketo yin'wana mayelana na mahetiselo ya xitori (cinca ka ririmi exikarhi ka ku vulavula loko swi fanerile.);
Hlamusela xitori;
Katsakanya xitori;
Twisisa swileriso swa nomo, ku lerisiwa ndlela na ku hlamusela:
Twisisa nandzelelano wa swileriso swo tikanyana, a hlamula hi ku endla kunene (xik. ku landzelela swileriso swo endla endla xiprimente xa sayense tlilasini);
Twisisa swileriso swo olova swa nomo hi ku swi tsala ehansi, a swi landzelela emepeni.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa tinhlamuselo ta nomo hi ku:
Lemuka vanhu, swilo kumbe tindhawu;
Lebula tidayagiramu.
Twisisa leswi humeleleke khale, a:
Hlamula swivutiso hi ku vula leswaku ku humelele yini ro sungula, ra vumbirhi, sweswo-sweswo.
Xixima vadyondzi van'wana hi ku va:
Nyika nkarhi wo vulavula;
Yingisela;
Hlohlotela ku ringeta ku vulavula ririmi ro engetela.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa tinhlamuselo ta nomo hi ku:
Lemuka vanhu, swilo kumbe tindhawu;
Lebula tidayagiramu;
Tekela vuxokoxoko lebyi faneleke (xik. eka chati).
Twisisa leswi humeleleke khale, a:
Hlamula swivutiso hi ku vula leswaku ku humelele yini ro sungula, ra vumbirhi, sweswo-sweswo;
Kota ku hlamusela nakambe leswi humeleleke.
Xixima vadyondzi van'wana hi ku va:
Nyika nkarhi wo vulavula;
Yingisela.na ku va hlohlotela ku ringeta ku vulavula ririmi ro engetela;
Hlohlotela swirho swin'wana swa ntlawa ku seketela vadyondzi kulobye.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa tinhlamuselo ta nomo hi ku:
Lemuka vanhu, swilo kumbe tindhawu;
Lebula tidayagiramu;
Tekela vuxokoxoko lebyi faneleke (xik. eka chati);
Vutisa swivutiso.
Twisisa leswi humeleleke khale, a:
Hlamula swivutiso hi ku vula leswaku ku humelele yini ro sungula, ra vumbirhi, sweswo-sweswo;
Kota ku hlamusela nakambe leswi humeleleke. hi yexe.
Xixima vadyondzi van'wana hi ku va:
Nyika nkarhi wo vulavula;
Yingisela.na ku va hlohlotela ku ringeta ku vulavula ririmi ro engetela;
Hlohlotela swirho swin'wana swa ntlawa ku seketela vadyondzi kulobye.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati Swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tihlanganisa ni van'wana hi ririmi leri engeteriweke, a:
Vutisa swivutiso swo olova (xik. ku kombela ku hlamuseriwa kahle);
Nyika tinhlamulo to koma eka swivutiso;
Teka xiavo eka mbhurisano wo koma hi nhloko-mhaka leyi a yi tivaka.
Tirhisa ndlela leyinene yo kombisa mfuwo wa hina hi ku:
Humelerisa/encenyeta swin'wana leswitolovelekeke (xik. ku letela munhu ndlela);
Kombisa ku lemuka ku hambana-hambana ka swilo swa mfuwo na mahanyele ya vanhu (xik. Kombisa xichavo hi ririmi ro engeteriwa.);
Cinca mavulavulelo ku suka eka ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana laha swi faneleke (xik. ku xeweta munhu loyi a nga ri tiveki ririmi ra yena).
Tirhisa ririmi ro engetela ku hundzisa timhaka hi ku:
Tsundzuka ni ku hlamusela ku landzelelana ka swiendlo ku karhi ku tirhisiwa mahlanganisi (xik. Kutani-ke, Hambileswi, leswaku);
Nyika swileriso swo olova;
Hlamusela vanhu, swilo na maendlelo yo olova.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tihlanganisa ni van'wana hi ririmi leri engeteriweke, a:
Vutisa na ku hlamula swivutiso;
Teka xiavo eka mbhurisano hi nhloko-mhaka leyi a yi tivaka;
Boxa mhaka na ku yi seketela;
Boxa ku titwa ka yena.
Tirhisa ndlela leyinene yo kombisa mfuwo wa hina hi ku:
Humelerisa/encenyeta swiyimo swin'wana leswi tolovelekeke hi ku tirhisa ririmi leri; fanelekeke na swikoweto;
Kombisa ku lemuka ku hambana-hambana ka swilo swa mfuwo na mahanyele ya vanhu (xik. Kombisa ku hambana eka ku tirhisa ririmi ro engeteriwa na ririmi ra manana loko a komba xichavo);
Cinca mavulavulelo ku suka eka ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana laha swi faneleke (xik. ku katsa munhu loyi a nga eka ntlawa a nga tivulavuliki ririmi ra yena).
Tirhisa ririmi ro engetela ku hundzisa timhaka hi ku:
Hlamusela ku landzelelana ka swiendlo,ku karhi ku tirhisiwa mahlanganisi;
Nyika nandzelelano wa swileriso;
Hlamusela maendlelo yo karhi;
Hlamusela xikongomelo xa; n'wanchumu. (xik. xitirho xo toloveleka, na ntirho wa xona);
Vulavula hi nhlokomhaka ya ntolovelo, leyi lulamisiweke (xik. N'wamintlangu loyi ndzi n'wi rhandzaka).
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tihlanganisa ni van'wana hi ririmi leri
Vutisa na ku hlamula swivutiso;
Teka xiavo eka mbhurisano hi nhloko-mhaka leyi a yi tivaka;
Boxa mhaka na ku yi seketela;
Boxa mhaka na ku yi seketela.
Tirhisa ndlela leyinene yo kombisa mfuwo wa hina hi ku:
Humelerisa/encenyeta swiyimo swin'wana leswi tolovelekeke hi ku tirhisa ririmi leri fanelekeke na swikoweto;
Kombisa ku lemuka ku hambana-hambana ka swilo swa mfuwo na mahanyele ya vanhu (xik. Kombisa ku hambana eka ku tirhisa ririmi ro engeteriwa na ririmi ra manana loko a komba xichavo);
Cinca mavulavulelo ku suka eka ririmi ro karhi ku ya eka rin'wana laha swi faneleke (xik. ku katsa munhu loyi a nga eka ntlawa a nga tivulavuliki ririmi ra yena).
Tirhisa ririmi ro engetela ku hundzisa timhaka hi ku:
Hlamusela ku landzelelana ka swiendlo,ku karhi ku tirhisiwa mahlanganisi;
Nyika nandzelelano wa swileriso;
Hlamusela .maendlelo yo karhi;
Hlamusela xikongomelo xa; n'wanchumu. (xik. xitirho xo toloveleka, na ntirho wa xona);
Vulavula hi nhlokomhaka ya ntolovelo, leyi lulamisiweke. (xik. N'wamintlangu loyi ndzi n'wi rhandzaka).
ku ya mahlweni
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ra yena ro engetela hi vutumbuluxi hi ku:
Rungula xitori xo olova;
Endla ni ku tlanga mintlangu yo olova leyi tsariweke;
Tlanga xitekatekisano lexi tivekaka,xitlhokovetselo kumbe risimu;
Tlanga ntlangu lowu katsaka ririmi.
Komba ku lemuka ndlela leyi ririmi ri tumbuluxaka vutivi hakona, na ku tisa ku titiva, na swiyimo.
Ntlhontlha mavonelo yo voyamela etlhelo rin'we ku ala marito yo duvulela ya muxaka wihi kumbe wihi (xik. Mavito ya nsele, yo monya, yo kombisa xihlawuhlawu ni ku venga vanhu vo huma ematikweni ya le handle,hi ntumbuluko mavito ya xizenofobiki).
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ra yena ro engetela hi vutumbuluxi hi ku Rungula xitori:
Tlanga switlhokovetselo, tinsimu, mintlangu yo olova;
Tlanga ntlangu lowu katsaka ririmi;
Ehleketa na ku hlamusela leswi nga endlekaka (Xik. A ta endla yini hi R100).
Komba ku lemuka ndlela leyi ririmi ri tumbuluxaka vutivi hakona, na ku tisa ku titiva, na swiyimo:
Twisisa leswaku leswi u vulavurisaka xiswona na munhu un'wana;
Swi hlamusela vuxaka bya wena na munhu yaloye. (Xik. mudyondzi a vitana mudyondzisi ku manana, a vitana munghana lonkulwanyana, buti);
Vumba ku tiveka ka munhu yaloye hi ndlela yo hoxeka. xik. A vitana munhu nkulu nhwanyana, kumbe hi ndlela ya kahle, hi ku vitana mhani, kokwana.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi ra yena ro engetela hi vutumbuluxi hi ku:
Rungula xitori;
Tlanga switlhokovetselo, tinsimu, mintlangu yo olova;
Tlanga ntlangu lowu katsaka ririmi;
Ehleketa na ku hlamusela leswi nga endlekaka (Xik. A ta endla yini hi R100).
Komba ku lemuka ndlela leyi ririmi ri tumbuluxaka vutivi hakona, na ku tisa ku titiva, na swiyimo:
Twisisa leswaku leswi u vulavurisaka xiswona na munhu un'wana;
Swi hlamusela vuxaka bya wena na munhu yaloye. (Xik. mudyondzi a vitana mudyondzisi ku manana, a vitana munghana lonkulwanyana, buti);
Vumba ku tiveka ka munhu yaloye hi ndlela yo hoxeka. (xik. A vitana munhu nkulu nhwanyana, kumbe hi ndlela ya kahle, hi ku vitana mhani, kokwana).
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa hi ndlela yo olova swin'wana swa swikhedza-khedzani swa xitori swo fana na:
Nhloko-mhaka (xik. a nga hlawula nhloko-mhaka leyi faneleke eka leti nga kona ni ku nyika swivangelo);
Swimunhuhatwa xik. ehleketa hi mavito lama faneleke ku hyiwa swimunhuhatwa leswi nga hava mavito;
Lemuka ndlela leyi swimunhuhatwa xi vumbiwaka hakona ku ya hi miehleketo yo karhi ya vutomi ( Xana Xana vanhwanyana na vafana va tlanga swiphemu swihi entlangwini? Swi na vutlapisi kumbe vafana na vanhwanyana va endla swo fana ke?);
Lemuka swiavo swa swifaniso eka mavumbelo ya nhlamuselo (Xik. Xana vafana na vanhwanyana va kombisiwile ku fana eswifanisweni?).
Twisisa hi ku olova, swin'wana swa swikhedza-khedzani swa switlhokovotselo:
Ncino (xik. kwihi? Swihi? Tihi?).
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa hi ndlela yo olova swin'wana swa swikhedza-khedzani swa xitori:
Nhloko-mhaka, mbangu na swimunhuhatwa (xik. pananisa mahlawuri na swimunhuhatwa swa xitori);
Dyondzo ya xitori (laha swi faneleke);
Lemuka ndlela leyi swimunhuhatwa xi vumbiwaka hakona ku ya hi miehleketo yo karhi ya vutomi Xana Vadyuhari na lavantshwa va kombisiwa hi ndlela ya vutlapisi eswitorinike? kumbe swi va swi ri hi ndlela ya ya ntiyiso leyi kombaka ku hambana ka vona;
Lemuka swiavo swa minchumu yo langutiwa (swifaniso/swithombe) eka mavumbelo ya nhlamuselo (Xik. Xana vantshwa va kombisiwa va ri va malembe wahi eswifanisweni?).
Twisisa hi ku olova, swin'wana swa swikhedza-khedzani swa switlhokovotselo:
Ncino;
n Marito lama ya encenyetaka mpfumawulo (xik. Phaa! Bamu!);
Ku fananisa (xik.Ku saseka onge I nyeleti.);
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Twisisa hi ndlela yo olova swin'wana swa swikhedza-khedzani swa xitori:
Nhloko-mhaka, mbangu na kungu. (xik. Hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini swilo swi humelerile hi ndlela leyi swi humeleleke ha yona);
Twisisa swimunhuhatwa (xik.Hlamusela ku titwa ka vona, na ku vulavula hi swivangelo xa swiendlo swa vona.);
Komba na ku kanela hi swa mahanyelo ya vanhu na swa vurixaka eka xitori. (xik. Xana xitori lexi a xina timhaka ta ringhohe ke?);
Lemuka ndlela leyi swimunhuhatwa swi vumbiwaka hakona ku ya hi miehleketo yo karhi ya vutomi Xana vanhu va tinxaka na mindhavuko yo hambana va kombisiwa hi ndlela ya vutlapisi eswitorinike? kumbe swi va swi ri hi ndlela ya ya ntiyiso leyi kombaka ku hambana ka vona;
Lemuka swiavo swa minchumu yo langutiwa (swifaniso/swithombe) eka mavumbelo ya nhlamuselo (Xik. xana vanhu va tinxaka na mindhavuko yo hambana va kombisiwa hi ndlela yihi?);
Boxa ndlela yin'wana yo kombisaswimunhuhatwa na swiendlo swa vona.
Twisisa hi ku olova, swin'wana swa swikhedza-khedzani swa switlhokovotselo:
Ncino;
n Marito lama ya encenyetaka mpfumawulo (xik. Phaa! Bamu!);
Ku fananisa (xik. Ku saseka onge I nyeleti.);
Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Xihlambanyiso xik. Ku tshwuka onge i xipene, u yimbelela ku fana na; xilombe:
Xigego (xik. Dyambu ri cinamise meno);
Hlaya mimepe na tipulani to olova xik. ku landzelela ndlela a kuma ndhawu;
Hlaya na ku landzelela matsalwa lama ya nga na maendlelo yo olova Xik. Tirhisipi;
Hlaya no landzelela thayimithebulu;
Hlaya tidayagiramu,tigirafu,na tichati xik. nsinya xindyangu;
Komisa ndzimana hi ku seketeriwa Xik. Tatisa marito lama siyiweke eka nkomiso wo tsariwa;
Hlaya matsalwa eka tidyondzo hinkwato Tibuku-
mpfuno eka swiyenge swo dyondza swin'wana.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Xithathelo (xik. ku pfumaleka ni vuphelobya
Vumunhuhati (xik. ku pfumaleka ni vuphelo marha). bya marha);
Matheme man'wana yo hlamusela minchumu leyi (leswi vulavuriwaka masiku hinkwawo) maencisi.
Hlaya mimepe yo olova na minkunguhato leyi
Landzelela minongonoko, ya swa nga dirohiwa (xik. ku landzelela ndlela ku kala maswekelo,mimepe na minkunguhato leyi nga a kuma ndhawu); dirohiwa/pulani;
Hlaya na ku landzelela matsalwa lama nga ni
Hlaya hi rivilo swa tithayimithebulu na maendlelo yo karhi. (xik swileriso swa minongonoko ya le ka TV ku kuma timhaka to xiperimente xo olova xa sayense); karhi;
Hlaya tidayagiramu, tigirafu na tichati;
Komisa ndzimana-a humesa mhaka-nkulu na
Hlaya hi rivilo swa tithayimithebulu na xivulwa lexi nga nhlokomhaka;minongonoko ya le ka TV ku kuma timhaka
Hlaya matsalwa lama kumekaka ekato karhi; kharikhulamu hinkwayo tithesibuku na
Katsakanya ndzimana hi ku seketeriwa xik. a swiyenge swin'wana swo dyondza.veketela swivulwa hi nongonoko lowufaneleke ku endla nkatsakanyo;
Hlaya matsalwa lama kumekaka ekakharikhulamu hinkwayo;
Hlaya ni ku twisisa tinxaka to hambana-ham-bana ta matsalwa hi ku: Hlaya ni ku hlamulaeka matsalwa ya swa mahanyelo ya vanhu(xik. swirhambo);
Hlaya matsalwa lama kumekaka ekakharikhulamu hinkwayo.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Hlaya matsalwa ya vuhangalasi:
Twisisa maandlalelona dizayini ya phositara kumbe xitiviso xa vanhu hinkwavo.
Hlayela ku tiphina na ku kuma mahungu:
Hlaya matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi magoza la faneleke eka ku hlaya na ririmi;
Hlahluva tibuku eka eka buku ya swiviko;
Hlaya na ku tlhantlha tiphazili (xik. phazili yo phasaphasana).
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Hlaya matsalwa ya vuhangalasi:
Hlaya na ku twisisa maandlalele na dizayini ya nyuziphepha (timagazini ta swikolo, kumbe ta vantshwa).
Hlayela ku tiphina:
Hlaya matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini,hi magoza la faneleke eka ku hlaya na ririmi;
Hlahluva tibuku eka eka buku ya swiviko;
Hlaya nhlahluvo wa buku wo olova;
Tlhantlha tiphazili ta marito.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Hlaya ni ku hlamula eka matsalwa ya swa mahanyelo ya vanhu (xik. mapapila):
Lemuka swiyenge swa xitayele leswi nga na vuxaka na vayingiseri/vahlayi (xik. swa ximfumo/swo ka swi nga ri swa ximfumo).
Hlaya matsalwa ya vuhangalasi:
Lemuka hilaha swinavetiso swi susumetaka vahlayi hakona. Xik. Hi ku tirhisa:
Mabumabumeri (xik. Swo xonga, swinene),
Mafenya,
Sayense kumbe vanhu va ndhuma ku tlakusa xitumbuluxiwa.
Ku twisisa maandlalele na dizayini ya magazini, a swi pimanisa na swa nyuziphepha (timagazini ta swikolo, kumbe ta vantshwa).
Hlayela ku tiphina
Hlaya matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi magoza la faneleke eka ku hlaya na ririmi;
Hlaya tinxaka tin'wana tintshwa ta matsalwa (xik. dayari ya yena n'winyi.);
Hlahluva tibuku eka buku ya swiviko;
Hlaya nhlahluvo wa buku wo olova;
Hlaya tibuku to olova kumbe nhlahluvo wa filimi;
Tlhantlha tiphazili ta marito.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa tibuku ta rheferense ku ndlandlamuxa. ntivomarito:
Tirhisa dikixinari;
Hlaya no kombisa ku twisisa exikarhi ka 1000 na 2500 wa marito lama tirhisiwaka minkarhi hinkwayo. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana Swiyenge swo dyondza hi ku tirhisa ririmi leri ri engeteriweke, va fanele ku tiyimisela ku tiva 2500 wa marito.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa dikixinari;
Hlaya no kombisa ku twisisa exikarhi ka 2000 na 3500 wa marito lama tirhisiwaka minkarhi hinkwayo. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana Swiyenge swo dyondza hi ku tirhisa ririmi leri ri engeteriweke, va fanele ku tiyimisela ku tiva 3500 wa marito.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tirhisa tibuku ta rheferense ndlandlamuxa. ntivomarito:
Tirhisa dikixinari;
Hlaya no kombisa ku twisisa exikarhi ka 3000 na 5000 wa marito lama tirhisiwaka minkarhi hinkwayo. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana Swiyenge swo dyondza hi ku tirhisa ririmi leri ri engeteriweke, va fanele ku tiyimisela ku tiva 5000 wa marito.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala swilo swo hambana kun'we ni matsalwa yo ehleketelela hi swikongomelo swo karhi
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tsala matsalwa ya tinxaka to hambana-hambana mayelana ni swikongomelo na vayingiseri/vahlayi vo hambana:
Tsalela yena n'winyi, hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo ehleketa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. mapapila, tindzimana to hlamusela sw.sw.);
Tsala minxaxamelo leyi nga ni tinhloko-mhaka;
Dirowa ni ku lebula mimepe yo olova,tidayagiramu, tigirafu na tichati;
Tsala swileriso swo olova;
Humesa mavonelo hi ku tsala (xik. ku vula leswaku buku a yi tsakisa kumbe a yi nga tsakisi).
Tirhisa fureme kumbe xivumbeko ku tsala nhlahluvo wa buku:
Tsalela leswi khumbaka vanhu hi ku:
Tsala hungu ro olova; Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala hi xikongomelo xo humelerisa timhaka hi ku:
Dirowa a tlhela a lebula mimepe yo olova, tigirafu na tichati;
Tsala nongonoko wa swileriso;
Tsala nongonoko wa maswekele;
Tsala nhlamuselo ya munhu, xilo kumbe maendlelo ya swo karhi;
Tirhisa xivumbeko kumbe fureme ku tsala xiviko xo olova (xik. xikambisiso xa sayense);
Vula mavonele ya yena hi ku tsala na ye ku nyika xivangelo (xik. Hikwalaho ka yini buku yi tsakisa kumbe yi borha);
Tsala xiviko xa nhlahluvo wa buku.
Tsala hi swa mahanyele ya vanhu hi ku:
Tsala papila ro olova ra xinghana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala hi xikongomelo xo humelerisa timhaka hi ku:
Endla swifaniso swa tipulani, mimepe, tigirafu na tichati va tlhela va swi lebula;
Tsala nhlamuselo ya munhu, nchumu wo karhi ni swin'wana leswi nga tikiki;
Tsala xiviko xo ka xi nga tiki (xik. xaxikambisiso xa sayense);
Humesa ku titwa ka vona ni ku seketela (xik. Hikokwalaho ka yini xitlhokovotselo xin'wana xi tlula lexin'wana);
Tsala xiviko xa nhlahluvo wa buku.
Tsala hi swa vanhu ni mahanyele ya vona hi ku:
Tsala khadi ya poso ni papila ra xinghana;
Tsala papila ra ximfumo hi ku seketeriwa hi fureme (xik. Papila ra swivilelo);
Kombisa ku hambana exikarhi ka matsalele ya papila ra ximfumo na ra xikaya (xik. malanghele ya marito);
Kombisa ku hambana exikarhi ka ku vulavula ni ku tsala;
Tsala leswi khumbaka yena n'wini xik.
dayari.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
KU TSALA Tsala hi vutumbuluxi a:
Mudyondzi u kota ku tsala swilo swo
Tirhisa maendlelo techniques man'wana ya hambana kun'we ni matsalwa yo matsalelo ya vutumbuluxi: ehleketelela hi swikongomelo swo karhi Maencisi marito lama encenyetaka -
mimpfumawulo ya wona,
Xihlambanyiso (xik. Ku basuluka ongeinkwerha),
Ntwanano wa mpfumawulo (alliteration) (xik. Byalwa bya lwa),
Ndzhambalalo (Ku vuyelela xivumbeko xa matsalelo ku humelerisa ncino wa vutlhokovetseri), xik. Moya wa hunga; Ximumu xi fikile; Xinyanyana xa yimbelela;
Tsala ntlangu wo tlangiwa/n'wangulano hi ku seketeriwa;
Tsala xitori xo olova hi ku seketeriwa.
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tsala hi vutumbuluxi a:
Tsala ntlangu kumbe n'wangulano;
Tsala xitori xo olova;
tirhisa tithekiniki tin'wana to tsala hi vutumbuluxi:
Maencisi - marito lama ya encenyetaka-mimpfumawulo ya wona,
Xifananiso (xik. Tintiho onge i foroko),
Ku vuyelela ka mimpfumawulo eku sunguleni ka marito,
Vumunhuhati (xik. Byanyi byi yimbelela),
Ndzhambalalo, ku vuyelerisa xivumbeko ku tumbuluxa nkhuluko wa vuphati na hi ndlela leyi swilo swi humelelaka ha yona, xik. Moya wa hunga, Matluka ya banana Byanyi bya yimbelela Xixikana xa vitana.
Endla matsalwa ya swihangalasa-mahungu hi ku:
Dizayina phositaranyana kumbe xitiviso xo olova.
Teka ku tsala tani hi swiendleko (process) a:
Yi hlaya hi vuxoperi;
Kuma vuyelo eka mudyondzisi na vadyondzikulobye;
Tlhela a tsala endzhaku ko kuma vuyelo.
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Tsala hi vutumbuluxi:
Kombisa ku antswa ka vuswikoti bya ku tsala swirungulwana, switori na swa mintlangu na min'wangulano (xik. hi ku tirhisa matsalele ya switlhokovotselo ku tumbuluxa tinhloko-mhaka leti nyanyulaka, hi ku engetela n'wangulano eka xitori).
Endla matsalwa ya swihangalasa-mahungu hi ku:
Ku tumbuluxa phositara, xinavetiso na fomo ya swivutiso swa mbalango (questionnaire);
Tsala xiviko xo olova xa mahungu.
Twisisa swiendleko (process) swo tsala a:
Tsala mimpfapfarhuto, a yi hlaya hi vukheta, a kuma a vuyelo eka mudyondzisi na vadyondzi-kulobye, a tsala nakambe;
Twisisa ku hambana exikarhi ka:
Ku pfuxeta (ku cinca vundzeni na pulani) na,
Ku hlela (ku lulamisa swihoxo). n Hlela leswi nga tsariwa hi ku tirhisa,
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala swilo swo hambana kun'we ni matsalwa yo ehleketelela hi swikongomelo swo karhi
Kombisa vuswikoti lebyi kulaka bya xivumbeko na ntirhiso wa ririmi hi ku:
Dizayina phositara kumbe xitiviso xo olova.
Dizayina matsalwa ya swihangalasa-mahungu a:
Tsala tindzimana hi ku tirhisa fureme Engetela (xik. ntsena marito lama kayivelaka; veketela swivulwa hi ndlela leyinene);
Peleta marito lama tolovelekeke hi ndlela leyinene;
Tirhisa mahikelo yo olova (xik. maletere lamakulu, tihiko, tihefemulo ni ku kombisa ndlela yo tsala tindzimana).
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
Vutivi bya ririmi (xik. vuvulavuri, mapeletele ya marito, mahikahatelo, ku hambana-hambana ka ririmi exikarhi ka tindzimi ta le kaya na tin'wana) na,
Switirho (xik. xihlamusela-marito).
Kombisa antswiso wa vuswikoti bya xivumbeko na matirhiselo ya ririmi hi ku:
Sungula ku twisisa ku hambana-hambana kamatsalelo (xik. ririmi ro vulavuriwa na rotsariwa ra ximfumo);
Peleta marito ya ntolovelo hi ndlela leyinene;
Tirhisa swihikahato (xik. maletere lamakulu,hiko, hefemulo, xivutiso na rihlamari,xirhatana xo kombisa vun'winyi).
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi leri hingakanyaka kharikhulamu:
Hlamusela tin'wana ta tinongoti leti tirhisiwaka eka Swiyenge swin'wana swo dyondza;
Tiva naswona a kota ku tirhisa man'wana marito ya Swiyenge swin'wana swo dyondza;
Twisisa ni ku humelerisa matsalwa lama nga tirhisiwaka eka swin'wana swa Swiyenge swo Dyondza (xik. Ndzhati wa nkarhi);
Hlaya swileriso ku endla xikambisiso xa ntivo-vutivi (scientific experiment) hi ku pfuniwa no tlhela va tsala ni vuyelo.
Tirhisa ririmi ku ehleketa:
Hlamula ni ku sungula ku vutisa swivutiso swo ntlhontlha swa le henhla (xik. Hikokwalaho ka yini? U ehleketa njhani?);
Veketela swilo ku ya hi swipimelo (xik. Ku suka eka swa khale ku yisa eka leswintshwa);
Ava swilo (xik. tinxaka ta swiharhi) ku ya hi swo karhi (xik. ntirho, swakudya);
Paluxa leswaku swilo swi hambana hi yini, no fana hi yini (xik. Xihahampfhuka-phatsa na xihahampfhuka);
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi leri hingakanyaka kharikhulamu, a:
Hlamusela tinongoti to karhi to huma eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza (xik. dyandza eka Tisayense ta swa vanhu);
Tiva ni ku kota ku tirhisa yan'wana ya marito eka tidyondzo tin'wana ta le xikolweni (xik. Sayense);
Twisisa ni ku humesa matsalwa yan'wana lama nga tirhisiwa eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza (xik. xiviko).
Tirhisa swivutiso eku dyondzeni:
Hlamula a tlhela a sungula ku vutisa swivutiso swa le henhla (xik. Hikwalaho ka yini va nga.A wu ta va u endle yini?);
Vutisa swivutiso mayelena ni tsalwa ro tsariwa.
Tirhisa ririmi ku ehleketa, a:
Longoloxa swilo (xik. magoza ya xiendleko xo karhi);
Longoloxa swilo hi ku ya hi swipimelo (xik. Leswi mamisaka na leswi nga mamisiki);
Kombisa leswi fanaka ni leswi nga faniki exikarhi ka swo karhi;
Hambanisa swirho eka leswi swi heleleke;
Hlamusela xivangelo ni makumu ya swo karhi;
Hlamusela mavonelo a tlhela a seketela;
Hlamusela vukahle na vubihi bya swilo;
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi leri hingakanyaka kharikhulamu, a:
Hlamusela tinongoti tin'wana ku suka eka Swiyenge leswin'wana swo Dyondza (xik. ku sungula bindzu);
Humesa timhaka eka leti ti tirhisiweke eka Xiyenge xa Tindzimi na Swiyenge leswin'wana swo Dyondza;
Tiva no kota ku tirhisa ntivo-marito wa Swiyenge leswin'wana swo Dyondza (xik. Sayense);
Twisisa ni ku vumba matsalwa lama tirhisiwaka eka Swiyenge leswin'wana swo Dyondza (xik. nhlamuselo wa maendlelo eka Thekinoloji);
Tirhisa ririmi ku ehleketa, a:
Hlamula ni ku vutisa swivutiso swin'wana swo pfilungana (xik. Xana u nga kota ku ehleketa hi nhlamuselo yin'wana ya leswi?);
Longoloxa swilo ku ya hi swipimelo;
Tlhantlha swihlawulekisi swa swilo leswaku a ta kota ku swi ava;
Xopaxopa ku fana ni ku paluxa ku hambana exikarhi ka swilo;
Hambanyisa swiphemu eka nchumu lowu heleleke;
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hambanisa exikarhi ka swiphemu na nchumu hinkwawo (xik. nsinya: marhavi, matluka, timitsu);
Humesa xivangelo na makumu ya swilo;
Humesa mavonele ni ku ma seketela;
Hi ku seketeriwa, a kanela vubihi na vunene bya nhloko-mhaka yo karhi (xik. ku teka riendzo hi xitimela);
Hi ku seketeriwa, a tsala tinhlamuselo to olova ni ku nyika swikombiso (xik. ku pananisa nongoti ni nhlamuselo na xikombiso xa yona).
Hlengeleta ni ku rhekhoda timhaka hi tindlela to hambana-hambana:
Hlamusela endlelo ro olova hi ku rungula a tlhela a ringeta ku swi hlamusela hi ku tsala.
Dizayina, a dirowa, a lebula mimepe, tipulani, chati, girafu na tidayagiramu.
timhaka ku suka eka mavekele yo karhi ku ya eka man'wana (xik. ku suka eka girafu ku ya eka xiviko).
Yingisela mbulavulo lowu komisiweke ivi a rhekhoda timhaka eka chati kumbe dayagiramu.
Tirhisa hungu leri humaka eka tsalwa leri tsariweke ku endla girafu kumbe ku fungha dayagiramu.
Tirhisa hungu leri eka chati, girafu kumbedayagiramu ku tsala tsalwa ro koma;
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hi ku seketeriwa, a tsala hi vukahle na vubihi
Humesela erivaleni xivangelo ni makumu; bya swilo (xik. a hetisa tafula hi swona);
Hlamusela vunene na vubihi ivi a tsala hi
Tsala tinhlamuselo to olova a nyika ni swona;
swikombiso.
Kambela, a hlawula na ku avanyisa, a tlhela a nyika swivangelo;
Tsala tinhlamuselo ivi a nyika ni swikobiso.
Hlengeleta ni ku rhekhoda timhaka hi tindlela to Hlengeleta ni ku rhekhoda hungu hi tindlela to hambana-hambana: hambana-hambana:
Hlamusela xiendleko xo olova hi nomu ni hi
Endla mbalango wo karhi (xik. hi swa le ku tsala; magondzweni).
Tumbuluxa, a dirowa a tlhela a nghenisa
Vumba, a dirowa a tlhela a hlamusela mavito eka mimepe, tipulani, tichati, tigirafu mimepe, tipulani, tichati, tigirafu na swifaniso. na tidayagiramu;
Rhurhisa timhaka ku suka eka matsaleloyan'wana ku ya eka man'wana;
Yingisela ku vulavula a kandziyisa mahungueka chati kumbe a lebula mpfapfarhuto;
Tirhisa marito yo suka eka swo kombisakumbe eka leswi nga tsariwa ku endla girafukumbe chati kumbe dayagiramu;
Tirhisa mahungu/vuxokoxoko byo huma ekachati, girafu kumbe dayagiramu ku tsalatsalwa;
Endla nkomiso wa mepe wa miehleketo himatsalwa yo koma. Katsakanya tsalwa rokoma swinene hi ku endla mepe wamiehleketo.
Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni.
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hundzisa mahungu ku suka eka matsalele yan'wana ku ya eka man'wana:
Yingisela mbulavulo ivi u tsala timhaka echatini kumbe a lebula xifaniso;
Tirhisa timhaka leti humaka eka tsalwa ro voniwa kumbe ro tsariwa ku endla girafu kumbe chati, kumbe ku lebula xifaniso;
Tirhisa mahungu lawa ya nga echatini, egirafini kumbe xifaniso ku tsala tsalwa;
Katsakanya tsalwa ro koma hi ku endla mepe wa miehleketo.
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa na ku tirhisa tinxaka tin'wana ta swivutiso swo fana na:
Hikokwalaho ka yini...?
Xana a wu se tshama u...?
U vona wonge xana?
Tirhisa minkarhi ya riendli leyi a nga yi dyondza eka Xiyimo xa Masungulo (Foundation Phase) ku vulavurisana hi ku vulavula na hi ku tsala:
Nkarhi wa sweswi (xik. U tsakela xikolo);
Nkarhi wa sweswi lowu yisaka mahlweni (xik. Wa ha hlaya);
Nkarhi lowu nga hundza lowu hetisekeke (xik. Ndzi dyile);
Nkarhi lowu nga hundza (xik. A ndzi dya vuswa);
Nkarhi lowu taka xik. Ndzi ta n'wi vona mundzuku;
Nkarhi lowu taka lowu yisaka emahlweni (Ndza ha ta n'wi vona).
Twisisa ni ku tirhisa maendli ku humelerisa swilo leswi kotekaka, ku kumbetela ni xilaveko, tani hi:
A ndzi ta va ndzi yile exintlangwanini;
Ndzi nga ya exintlangwanini;
U fanele a ya exintlangwanini;
A nga fanelangi a ya exintlangwanini;
Ndzi nge yi exintlangwanini;
Ndzi ta ya enkhubyeni.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tirhisa tinxaka ta swivutiso: Twisisa ni ku tirhisa man'wana mavumbiwele ya
Hikwalaho ka yini swi nga...? swivutiso, xik:
U ehleketa yini/njhani...?
Njhe va ku twile?
Kasi hi wena xana?
Tirhisa minkarhi ya riendli leyi nga boxiwa eka Tirhisa minkarhi ya riendli ku vulavurisana ni ku
Xiyimo xa Masungulo ku vulavula hi nomu na hi tsala: ku tsala.
Xitwisiwo eka nkarhi wa sereswi na nkarhi lowu nga hundza (xik. Dayimani a yi ceriwa ekhimbini);
Nkarhi lowu nga hundza wo yisa emahlweni/ nkarhi lowu nga hundza wo hetiseka (xik. Hi 1908, dayimani a ya ha ceriwa eKhimbini; Dayimari yi ceriwile eKhimbini malembe ya khume).
ku ya mahlweni
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tirhisa maengeteri hi ku:
Vumba swivulwa leswi nga ni:
Riengeteri ra nkarhi (mundzuku, awara ya nkaye),
Riengeteri ra mukhuva/ maendlelo (swinene, kahle, ngopfu),
Riengeteri ra ndhawu (ehansi, ehandle).
Twisisa ni ku tirhisa vun'we na vunyingi bya maviti:
Maviti lama nga riki na vunyingi xik. sava, vutlhari;
Maviti lama nga ni vunyingi hi woxe (xik.madleke, mafurha).
Twisisa xivumbeko xo olova xa xivulwa:
Hlanganisa swivulwa hi "na".
Tlhantlha swivulwa swo koma (xik. Madumelani/ u nghena/xikolo/eCrown).
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa xitwananisi xa nhloko-mhaka na riendli lexi faneleke (xik. Mufana wa..., Xihloka xi...).
Tirhisa rhavi ra xitwisiwo ku vulavula hi nomu ni ku tsala:
Nkarhi wa sweswi (xik. Nsuku wu ceriwa eAfrika-Dzonga).
Nkarhi lowu nga hundza (xik. Riqingho ri endliwile hi lembe-xidzana ra makumembirhi).
Tirhisa hlayelo ra fumiwo ku vulavula hi nomu ni ku tsala (xik. Loko a tirha hi matimba, a nga humelela).
Tirhisa marito lama kombaka vundhawu (endzeni, ehenhla ka) ku vulavula hi nomu ni ku tsala.
Tirhisa mahlawuri ku kombisa vukulu ni vutsongo (xik. Xitulu lexikulu, xi durha ku tlula lexitsongo):
Tirhisa mahlawuri na maengeteri ku pimanisa swilo (xik. Hi lonkulunyana; I xitsongo swinene);
Twisisa xivumbeko xa xivulwa-n'we.
Hlanganisa swivulwa hi "kambe".
Tlhantlha swivulwa swo koma.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa swiaki swa nandzulo (xik. A ndzi nge swi koti/ A nga na swona).
Kurisa ntirhiso wa mahlanganisi (xik. himpfhuka a..., a nga si...).
Humelerisa matirhiselo ya maendli yo kayivela (xik. Va pfa va hi vhakela hi tiholodeni).
Tirhisa swifananisi (xik. Tani hi/swange).
Pfuxeta swivulwa swa nkarhi wa sweswi na swivulwa swo kombisa nkarhi lowu hundzeke.
ku ya mahlweni
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tiakela ntivo marito a:
Kombisa marito lama vulaka nchumu wun'we (xik. vitana, huwelela);
Kombisa marito-fularha (xik. yima tshama).
Endla ntlangu wa marito yo phazamisa (xik. ku hingakanya marito).
Tirhisa xihlamusela-marito lexi a tiendleleke xona.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Antswisa ntivo-marito yena ya:
Ku kambisisa ndlela leyi marito ma vumbiwa-ka ha yona (xik. tirha, xitirho, xitirhisiwa);
Endla xiphazamiso xa marito;
Tirhisa xihlamusela-marito xa yena n'wini.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa fumiwo ku vulavula ni ku tsala (xik. loko a ndzi ri na mali, a ndzi ta...).
Kurisa matirhiselo ya mabumabumeri na maengeteri.
Tirhisa hlayelo ra kotelo ku vulavula hi nomu na hi ku tsala (xik. Loko ndzo wina malinyana ndzi nga xava swakudya).
Engetela matirhisele ya mahlawuri na maengeteri.
Twisisa swivulwa leswi swi pfilunganeke kumbe leswi tikaka, a:
Tirhisa riengetelo (xik. Nsuku, lowu ceriwaka eGauteng, wu na nkoka ku rhumeriwa kun'wana);
Tirhisa nsiyo (ellipsis), hi ku nga nghenisi ka swin'wana exivulweni (xik. Vanhu van'wana va fumile, van'wana a swi tano).
Antswisa ntivo-marito ya yena a:
Lemuka marito lama fambaka swin'we, (xik. Kofi yo tereka ku nga ri kofi ya matimba);
Marito lama nga ni mpfumawulo yo fana kambe ya hambana hi thoni (xik. mavele, mavele);
Marito lama ko tala ya kanganyisaka.
ku ya mahlweni
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI.
Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa mimpfumawulo, ntivo - marito na ntivo ririmi eka ririmi ro engetela
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa marito ya ntolovelo lama nga exikarhi ka 2000 na 3500 eku heleni ka Gireyidi ya 4. Loko vadyondzi va ta tirhisa ririmi ro engetela ku dyondza swin'wana Swiyenge swo Dyondza, va fanele va tiyimisela ku fika eka 3500 wa marito.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa exikarhi ka 3000 na 4500 wa marito lawa ya talaka ku tirhisiwa eka ku vulavula eswivulweni eku heleni ka Gireyidi ya 5. Vadyondzi lava nga ta dyondza na Swiyenge leswin'wana swo Dyondza hi ku tirhisa ririmi ro engetela va fanele va tivekela 4500 wa marito.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa exikarhi ka 4000 na 5500 wa marito yantolovelo ya ku ya hi matirhisele eku heleni ka Gireyidi ya 6. Loko vadyondzi va ta dyondza Swiyenge swo Dyondza swin'wana hi ku tirhisa ririmi ro engetela, va fanele ku tiyimisela ku fikelela 5500 wa marito.
Manghenelo
Eka tigireyidi ta 7-9 vadyondzi va lulamisela ku yisa emahlweni dyondzo na ndzetelo, na ku tilulamisela vutomi na ntirho eka tiko ra lavakulu. Hikokwalaho va fanele ku fikelela swiyimo swa le henhla swa vuswikoti byo yingisela, byo vulavula, byo hlaya, byo tsala no ehleketa. Mimbuyelo ya ririmi na Swiyimo swo Kambela swi tshikelela vutshila bya vutomi na dyondzo.
Eka Xiyimo lexi, vadyondzi va fanele va:
Kota ku tiehleketela hi voxe hi ku tirhisa ririmi;
Kota ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka, ku katsa leti khumbaka timfanelo ta vumunhu ni ta mbangu;
Tivisiwa mayelana na ntirho-vutomi (career) na nkarhi wo yisa emahlweni ku dyondza;
Tiva timfanelo ta vona ni leswi va faneleke ku swi endla tani hi vaaka-tiko etikweni ra xidemokhirasi na vaaki va mimfuwo yo hambana.
Xipakaniso
Vadyondzi va ta hlaya no tsala matsalwa yo bohana yo hambana-hambana hi ku tirha va ri voxe ku tlula eka tigireyidi ta le hansi. Matsalwa ya katsa lama nga na vuxaka ni Swiyenge leswin'wana swo Dyondza (xik. Tisayense ta Vanhu na ta Ntumbuluko). Va ta dyondza ku tsala matsalwa lamo leha (xik. ku suka eka):
Swivulwa na tindzimana leti hlamuselaka endlelo, ku ya eka ku tsala xiviko xo helela xa swa sayense;
Ku tsala xitorinyana xo koma hi vona vini, va heta hi ya ntitsalwa-vutomi (autobiography) ya tipheji ti nga ri tingani.
Swikili swo dyondza swa vutomi hinkwabya
Vadyondzi va ta hlaya ni ku tsala matsalwa lama ya katsaka swo voniwa, swa tigirafu, na swa tinhlayo xik. swinepe, tidayagiramu, na switatisitiki statistics. Va ta kurisa vuswikoti bya dizayini na maandlelelo;
Vuswikoti byo dyondza eka tidyondzo ta vutomi hinkwabyo;
Vadyondzi va ta kurisa vuswikoti byo dyondza lebyi faneleke eka ku dyondza ka vutomi hinkwabyo. Va ta dyondza ku;
Hlaya hi tindlela to hambana-hambana ni swikongomelo swo hambana. Antswisa rivilo ro hlaya;
Katsakanya tsalwa;
Tirhisa swihlovo swo fana na swihlamusela-marito, nsonga-vutivi na inthanete;
Langutisa matsalwa na timhaka hi tihlo ro xopela ra vukhensi-vusoli.
Xiya:
Eka Tigireyidi ta 7, 8 na 9, vadyondzi va ta sungula ku hlaya tibuku ta ndzawulelo.
Mimbuyelo
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku Yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Eka ririmi ro engetela, ku yingisela i xihlovo xa nkoka swinene xa vutivi bya ririmi lerintshwa (xik. ntivo-marito, swivulavulelo, vuvulavuri, vutivi bya swa mahanyele ya vanhu na mfuwo wa vona).
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Ku dyondza ku vulavula ririmi ro engeteriwa hi vutitshembi na hi ku twisiseka a hi matlangwani. Hikwalaho vadyondzi va lava nkarhi wo tala, ku seketeriwa na ku khutaziwa ku fikelela vuswikoti lebyi.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku Hlaya ni Ku Langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya i swa nkoka eka ku kurisa ririmi, eka ku tiphina na le ka ku dyondza hi swa misava. Tlhandla-kambirhi, ku hlaya i masungulo ya ku tsala.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku Tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Ku tsala swi fambelana ngopfu na ku hlaya swi tlhela swi va xitirho lexi lavekaka swinene eka ku ehleketa na ku dyondza hi ku hingakanya Kharikhulamu. I swa nkoka eka ku dyondza ku ya emahlweni ni ku va muaka-tiko la humelelaka.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku Ehleketa ni Ku Ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza, a hluta ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Va ta twisisa tinongoti leti yaka ti tikisiwa, va va ni vutshila bya le henhla byo ehleketa na ku dyondza maqhinga man'wana yo fikelela timhaka eka Swiyenge leswin'wana swo Dyondza. Leswi swi ta va pfuna ku pfula timbanti ta ku dyondza ka vutomi hinkwabyo.
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na Matirhisele ya Ririmi.Mudyondzi u tiva mimpfumawulo, ntivo-marito na vuvulavuri bya ririmi ro engetela na ku kota ku switirhisa.Vutivi lebyinene bya vuvulavuri na ntivo-marito bya laveka leswaku va ta hlaya, va tsala ni ku vulavula hi kukala swihoxo. Vuvulavuri na ntivo-marito swi fanele swi dyondzisiwa swi huma eka swa matsalwa, swi tlhelaswi hlanganisiwa na ku hlaya, ku tsala ku yingisela na ku vulavula.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekaka
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
Giredi ya 7
Matsalwa lama bumabumeriweke
MATSWALA
Ya nomo:
Switori
Mitsheketo ya swiharhi
Mitsheketo ya matimu
Tinsimu
Switlhokovetselo
Misavu
Swileriso
Nhlamuselo ya vanhu na swilo
Nhlamuselo ya leswi swi endlekeke
Mbhurisano
Mbulavulo lowu lulamisiwekeinavetiso swa le ka Rhadiyo
Mbulavurisano wa le ka Rhadiyo
Yo voniwa:
Mimepe
Tipulani
Tigirafu
Tichati
Tidayagiramu
Swinepe
Yo tsariwa:
Tibuku (ta swo anakanyiwa na ta swilo leswi humelelaka, swa ntiyiso) Switlhovetselo
Swileriso
Swileriso swa maswekelo
Tidayagiramu
Tigirafu
Tichati
MATSWALA
Swiphazamisa-marito
Tinothisi/switiviso
Swiviko na nhlahluvo wa tibuku
Swihlamusela-marito
Tibuku-swihlovo (xik. nsonga-vutivi)
Swihangalasa-mahungunyingi:
Nongonoko wa vana wa le ka T
Swinavetiso swa le ka T
Tifilimi
Timagazini
Tinyuziphepha
Tikhathuni
Tikhomiki
Tiphositara
Gireyidi ya 8
Matsalwa lama bumabumeriweke
MATSALWA
Yo Nomo:
Switori
Mitsheketo ya swiharhi
Mintsheketo ya matimu
Tinsimu
Switlhokovetselo
Misavu
Swileriso
Swikomba-ndlela
Mahungu (xik. mahungu ya riqingho)
Ku hlamusela vanhu, minchumu na tindhawu
Xiviko xa leswi humeleleke eka nkarhi lowu hundzeke
Mbhurisano
Mimbulavulo leyi lulamisiweke
Swinavetiso swa le ka rhadiyo
Yo voniwa:
Mimepe
Tipulani
Tigirafu
Tichati
Tidayagiramu
Swifaniso.
Yo tsariwa:
Tibuku (ta fikixini na ta nkala-fikixini)
Switlhokovetselo
Swileriso
Nxaxameto
Swirhambo
Tidayagiramu
Tigirafu
Chati
Swiphazamiso swa marito
Switiviso
Tinyuziphepha
Timagazini
Swiviko (xik. swa sayense)
Nhlahluvo wa buku na swa T
Swihlamusela-marito
Tibuku-swihlovo (xik. tinsonga-vutivi)
Swihangalasa mahungunyingi:
Minongonoko ya vana ya le ka xigilamukhuva
Ku vhumba ta maxelo
Swinavetiso swa le ka xigilamukhuva
Tifilimi
Tivhidiyo
Timagazini
Tinyuziphepha
Tikhatuni
Tikhomiki
Tiphositara
Minongonoko ya tikhompyuta
Giredi ya 9
Matsalwa lama bumabumeriweke
MATSALWA
Yo Nomo:
Switori
Mitsheketo ya swiharhi
Mitsheketo ya matimu
Tinsimu
Switlhokovetselo
Misavu
Swileriso
Ku hlamusela vanhu, minchumu na tindhawu
Ku tsundzuka leswi humeleleke eka nkarhi lowu hundzeke
Mimbhurisano
Ku rherhisana
Mimbulavulo leyi lulamisiweke
Mahungu ya le ka rhadiyo
Swo voniwa:
Mimepe
Tipulani
Tigirafu
Tichati
Tidayagiramu
Swithombe
Swo tsariwa:
Tibuku (leti vulavulaka hi leswi nga hanyiki na leswi hanyaka)
Tidayari
Matsalwa-vutomi yo koma
Switlhokovetselo
Swileriso
Matsalwa-mintlangu
Switiviso
Tiphosikarata
Mapapila
Swiviko (xik. swa sayense)
Nhlahluvo wa tibuku na swa xigila-mukhuva
Tibuku-swihlovo (xik. tinsonga-vutivi)
Swihangalasa-mahungunyingi:
Minongonoko ya vana ya le ka xigila-mukhuva
Ku vhumba ta maxelo
Swinavetiso
Tikhathuni
Tifilimi
Tivhidiyo
Timagazini
Tinyuziphepha
Tiphositara
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tsakela switori ku katsa na leswi va swi byeriweke hi vadyondzi-kulobye hi ku:
Hlamula hi ku nyanyuka ni hi vuxoperi, a katsakanya, a rungula leswi a swi tweke, a hlamula swivutiso;
Kambela maendlele a nyika vuyelo.
Twisisa matsalwa ya nomo xik. tinsimu, matsalwa yo nyika timhaka tantiyiso ntsena, mintlangu ya le ka rhadiyo, mbhurisano wa le ka rhadiyo, ku haxa ntlangu hi ku:
Hlamula swivutiso;
Hetisa chati kumbe ku lebula dayagiramu;
Hlamusela futhi ni ku komisa hi ku seketeriwa.
Yingisela kahle eka mbhurisano hi ku:
Kombisa ku amukela ni ku teka miehleketo ya van'wana hi ku xixima;
Kombela vonelo ra van'wana na ku hlamula eka vonele ra vona;
Kaneta hi ndlela leyinene na ku ka a nga ngheneleli loko van'wana va vulavula.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tsakela switori ku katsa leswi hundzuluxiweke hi vadyondzi van'wana ku suka eka tindzimi ta le kaya hi ku:
Hlamula hi ku tlhaveka ni vuxoperi;
Humesa ku hambana hi xivumbeko ni xitayili exikarhi ka switori swa ririmi ra le kaya na tindzimi leti engeteriweke;
Pima nkoka wa vuhundzuluxeri/nhlahuvo na maqhinga yo hlamusela xitori hi ndlela leyinene a tlhela a nyika vuyelo.
Twisisa matsalwa yo rungula (xik. tinsimu, switlhokovetselo, matsalwa ya timhaka ta ntiyiso lowu nga hundzukiki, mintlangu ya rhadiyo, mimbhurisano ya le ka tirhadiyo) hi ku:
Hlamula swivutiso;
Humesela timhaka-nkulu erivaleni;
Hetisa chati ni ku lebula dayagiramu;
Tlhela a hlamusela leswi a swi tweke;
Nyika nkatsakanyo hi ku seketeriwa;
Hlamusela swihlawulekisi swo hambana swa matsalwa yo rungula (xik. xitlhokovetselo na tsalwa ra mhaka ya ntiyiso).
Twisisa swileriso swa vadyondzi-kulobye hi ku hlamula hi xiviri (xik. Mudyondzi a khoma xifaniso. A nga kombisi mudyondzi lon'wana kambe a n'wi nyika swileriso leswaku a swi tirhisa ku dirowa xifaniso xa kona).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tsakela switori ku katsa leswi hundzuluxiweke hi vadyondzi van'wana ku suka eka tindzimi ta le kaya hi ku:
Hlamula hi ntlhaveko ni vuxoperi;
Humesa ku hambana hi xivumbeko ni xitayili exikarhi ka switori swa ririmi ra le kaya na tindzimi leti engeteriweke;
Pima nkoka wa vuhundzuluxeri/nhlahuvo na maqhinga yo hlamusela xitori hi ndlela leyinene a tlhela a nyika vuyelo.
Twisisa matsalwa yo rungula (xik. tinsimu, switlhokovetselo, matsalwa, timhaka, mintlangu ya rhadiyo, mimbhurisano ya le ka tirhadiyo na matsalwa lama nga na tinhlayo) hi ku:
Hlamula swivutiso;
Humesa timhaka-nkulu, vula nakambe leswi twiweke ni ku katsakanya;
Hetisa chati kumbe ku lebula dayagiramu;
Hlahluva swihlawulekiso swa tinxaka ta matsalwa yo rungula.
Twisisa swiletelo swa vadyondzi-kulobye, a:
Hlamula hi xiviri (xik. mudyondzisi a khoma xifaniso, a nga kombi mudyondzi lon'wana kambe a nyika swileriso leswaku xifaniso xi nga tlhela xi dirowiwa hi ndlela yihi);
Twisisa leswi nga humelela ni ku humesa mavonele yo karhi hi ku;
Yingisela ni ku pimanisa timhaka timbirhi leti humeleleke hi ndlela yo fana;
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Yingisela ku twa timhaka to karhi hi ku:
Teka tinotsi to olova (xik. ku hetisa tinotsi leti va nyikiweke; ku longoloxa timhaka);
Tirhisa timhaka ku hetisa tafula, ku lebula dayagiramu;
Yingisela nongonoko wa swileriso hi ku hlamula hi ku endla kunene.
Yingisela nhlamuselo ya xanchumu, munhu, ndhawu kumbe endlelo hi ku paluxa nchumu lowu hlamuseriwaka.
Kombisa hi vuxoperi vulemuki bya ririmi xik. kota ku vona loko munhu a tirhisa marito yo fana na 'madoda' loko a vulavula na vaxinuna xikan'we na vaxisati, a kota ku kanetana na swona.
Yingisela hi vukheta eka nkanerisano hi ku:
Kombisa ku twisisa miehleketo ni ku landzelela miehleketo ya van'wana hi ku yi xixima;
Rhamba leswi va nga hoxaka xandla hi swona ni ku vula swo karhi hi miehleketo ya vona;
Hambana na miehleketo ya van'wana khwatsi ku nga ri ku va nghenelela;
Kaneta kahle miehleketo ku nga ri munhu.
Kombisa ku yelana na ntshikelelo eka marito, switwari swo tsana, thoni na ncino.
Kombisa vuxoperi byo lemuka matirhisele ya ririmi.
Switandati swa Maasesele
Hlamusela kumbe ku tsundzuka nakambe ku suka eka tlhelo rin'wana ra mavonelo.
Yingisela ku kuma timhaka to karhi hi ku:
Tsala tinotsi hi ku tirhisa tinhloko-mhaka, ku tirhisa tinomboro (numbering);
Katsakanya leswi nga vuriwa.
Twisisa nhlamuselo ya nchumu wo karhi, munhu, ndhawu kumbe leswi endlekaka (process), a:
Kota ku swi kombisa.
Kombisa ku twisisa hi vuxoperi ririmi, a:
Kota ku vona matirhisele yo voyamelo etlhelo (bias) na miehleketo-nkucetelo (prejudice) eka ririmi leri vulavuriwaka ni ku kaneta mavonelo yo fana na walawo.
Kombisa ku tiva switirho swa ririmi a:
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hundzuluxela kumbe ku hlamusela hi ku:
Vula switori swo huma eka ririmi ra le kaya hi ririmi ro engetela;
Hundzuluxela kumbe ku hlamusela mahungu;
Hundzuluxela kumbe ku hlamusela lomu swi faneleke eka mbhurisano.
Tirhisa ririmi ro engetela eka swikongomelo swo burisana no tirhisana ka vanhu hi ku:
Kombisa leswi a swi tsakelaka ni leswi a nga swi tsakeliki ni ku seketela hi ku nyika miehleketo;
Endla vuhlawuri na ku byi hlamusela;
Nyika switsundzuxo na ku nyika mavonelo (xik. ndzi ehleketa leswaku u fanele ku...);
Tshamela ku kombela ku khomeriwa;
Teka xiavo eka ku bula hi riqingho ximfumo na xinghana. Leswi swi nga kamberiwa hi ku endla leswaku vadyondzi va encenyeta vanhu vo karhi
Sungula ku jekajekisana hi timhaka ta vanhu na matikhomele lamanene va kanetana hi ndlela yo kucetela na ku hlamula hi vuxoperi.
Burisana hi mintlawa hi ku:
Nyikana mintirho (xik. mutshama-xitulu, muteka-nkarhi, matsalani);
Endla leswaku vanhu va vulavula eka mbhurisano (hi ku vutisa swivutiso swo fana na leswi: U ehlekata yini? A wu swi vonisa swona?);
Kavanyeta hi ku titsongahata (xik. ndzi kombela ku...);
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hundzuluxela/hlamusela hi ku:
Rungula switori swo suka eka ririmi ra le kaya hi ririmi leri engeteriweke;
Hundzuluxela/hlamusela mahungu;
Hundzuluxela/hlamusela mbulavulo loko swi fanerile.
Tirhisa ririmi ro engetela ku kuma leswifamblanakani vutomi bya yena hi ku:
Humesa mavonele ya yena na matitwele ni ku nyika swivangelo;
Nyika switsundzuxo, a kota ku hlawula ni ku seketela (xik. Ndzi ta...leswaku...);
Nyika ni ku rhamba (xik. U nga swi kota ku...?);
Endla swikombelo swo kombisa xichavo no kombela vanhu leswaku swo karhi va nga endli (xik. Xana u nga vilela loko wo ka u nga?);
Kombela mpfumelelo, ni ku nyika xivangelo ku ri wu fanele wu nyikiwa hikokwalaho ka yini;
Kanerisana hi swilo leswi khumbaka vanhu hi ku kanela hi ndlela yo tshikelela no hlamula hi vuxoperi.
Mburisana emintlaweni hi ku :
Nyikana mintirho (xik. murhangeri, muhlayisi wa nkarhi, matsalani);
Endla leswaku vanhu va kanela (xik. Xana u ehleketa yini? , Xana a wu voni swi...) xana?;
Kavanyeta hi ndlela yo titsongahata (xik. Ndzi khomeleni...);
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hundzuluxela/hlamusela hi ku:
Rungula switori swo suka eka ririmi ra le kaya ku ya eka leri engeteriweke;
Hundzuluxela/hlamusela mahungu;
Hundzuluxela/hlamusela mbulavulo loko swi fanerile.
Tirhisa ririmi leri engeteriweke ku kuma leswi fambelanaka ni vutomi bya vona hi ku:
Kombela ku pfuniwa eka vanghana/lava a nga va tiviki (xik. Ndzi khomeleni...Xana mi nga swi ko ta ku... );
Ala swo karhi hi ndlela ya xichavo (xik. Ndzi khomeleni, a ndzi nge...);
Pfumelelana ni ku kanetana (hambanisa exikarhi ka ku kanetana hi xichavo, hi ku tsana ni ku tiya);
Vilela (hambanisa exikarhi ka xichavo, ku tsana na xivilelo xo tiya);
Kombela ku khomeriwa.
Nyika mbulavulo wo koma wa ximfumo kumbe mbiko hi ku:
Tirhisa tinhlayo na swo voniwa xik.
phositara;
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Vula vonele na ku ri seketela (xik. a ndzi lava ku vula leswi...hikuva...);
Kombisa ku pfumelelana (xik. hi swona) na ku kaneta (xik. Ina, kambe...);
Pfa a nghenisa marito ya tindzimi tin'wana (ku khodiswicha) lomu swi faneleke.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Humesela ehandle mavonele no tlhela a ma seketela (xik. Ndzi lava ku vula ntsena ku ri ...hikuva...);
Kombisa ku pfumelelana (xik. Wa vurisa/U tiyisile) no kombisa ku nga pfumelelani na swona (xik. Wa vurisa kambe...);
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Burisana ni ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka emintlawini na hi swipano hi ku:
Nyikana mintirho (xik. Murhangeri, muhlayisi wa nkarhi, matsalani);
Endla leswaku vanhu va kanela (xik. Xana u ehleketa yini, Xana a wu...);
Kavanyeta hi ndlela yo hlonipha (xik. Ndzi khomeleni...);
Humesela ehandle mavonele no tlhela a ma seketela (xik. Ndzi lava ku vula ntsena ku ri ...hikuva...);
Kombisa ku pfumelelana (xik. Wa vurisa/U tiyisile) no kombisa ku nga pfumelelani na swona (xik. Wa vurisa kambe...);
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Inthavhiyuwa wun'wana hi ku:
Vumba ni ku vutisa swivutiso leswi swifambelanaka na mhaka;
Tirhisa thoni leyi faneleke, mavulavulele yo karhi na ririmi ra miri;
Rhekhoda kumbe tsala tinhlamulo;
Kombisa vulemuki bya vuxoperi bya matirhiselo ya yena n'wini ya ririmi (tirhisa ririmi ku katsa ku ri na ku siya vanhu eka mbulavurisano).
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Rherhisana ni un'wana hi ku :
Vumba ni ku vutisa swivutiso swo kongoma;
Tirhisa thoni leyi kongomaka, ririmi ro kongoma na mavulavulelo hi swikoweto;
Rhekhoda leswi hlamuriwaka.
Kombisa ku lemuka matishisele ya yena n'wini ya ririmi hi ku:
Tirhisa ririmi ku katsa ku nga ri ku siyavan'wana ehandle loko ku vulavuriwa;
Ku va na maqhinga ya leswaku ririmi leri engeteriweke ri tirhisiwa loko swi te yini naswona ririmi ra le kaya ri tirhisiwa loko swi te yini.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Rherhisana ni un'wana hi ku:
Vumba ni ku vutisa swivutiso swo kongoma;
Tirhisa thoni leyi kongomaka, ririmi ro kongoma na mavulavulelo hi swikoweto;
Rhekhoda leswi hlamuriwaka.
Kombisa ku lemuka matishisele ya yena n'wini ya ririmi hi ku:
Tirhisa ririmi ku katsa ku nga ri ku siyavan'wana ehandle ka mbulavurisano;
Ku va na maqhinga ya leswaku ririmi leri engeteriweke ri tirhisiwa loko swi te yini naswona ririmi ra le kaya ri tirhisiwa loko swi te yini.
KU HLAYA NA KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya matsalwa ya fikixini na lamo ka ya nga ri ya fikixini hi ku:
Hlawula timhaka-nkulu;
Kumbetela nhlamuselo ya swilo leswi nga kume-kiki hi ku kongoma eka tsalwa;
Hlamusela vonele ra yena;
Katsakanya (xik. hi ku ehleketa hi vito, nhloko-mhaka ya tindzimana);
Kombisa ku twisisa ximunhuhatwa xo karhi, kungu na mbangu eka tsalwa ra fikixini;
Twisisa hi ndlela yo olova matlhelo man'wana ya vutlhokovetseri (xik. yelano wa mpfumawulo, xifananisi, xigego, ntwanano wa mpfumawulo, maencisi, ncino);
Hlaya ni ku hlamula eka matsalwa ya mbulavurisano na ntirhisano wa vanhu xik. swiviko swo olova, mapapila, ku hlahluva swilo leswi nga na vuxaka na xitayili xa vayingiseri ximfumo na vunghana.
Hlayela ku kuma timhaka hi ku:
Landzelela swileriso ni minongonoko ya swilaveko, mimepe;
Hlaya hi rivilo xikomba-nkarhi na xedulu ku kuma timhaka to karhi;
Ku hlaya tidayagiramu, tigirafu, na tichati;
Katsakanya timhaka.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya tsalwa (ra fikixini na ra nka-fikixini) a:
Humesa timhaka-nkulu (mongo);
Humesa nhlamuselo (ya swilo leswi ngakumekeki hi ku kongoma eka tsalwa);
Kumisisa matsalelo ya ririmi leri nga tirhisiwa (ximfumo kumbe xinghana);
Katsakanya (xik. ku kuma swivulwa leswi nga vaka tinhloko-mhaka, ku hambanisa tinhloko-mhaka-nkulu eka vuxokoxoko lebyi se byi nyikiweke);
Kombisa matwisisele ya ximunhuhatwa, kungu ni mbangu eka fikixini;
Twisisa swihlawulekisi swin'wana swavutlhokovetseri (xik. yelano wamimpfumawulo, xihlambanyiso, xigego,ntwanano wa mimpfumawulo, maencisi,ncino);
Hlaya no hlamula eka matsalwa lawa ya vulavulaka hi swa mahanyele ya vanhu (xik. mapapila ku fana na lawa ya kumekaka eka timagazini laha ku nga ni xiyenge xo tsundzuxa) hi ku kombisa swin'wana eka xitayili leswi fambelanaka na vahlaleri (xik. ximfumo/xinghana).
Hlayela ku kuma timhaka hi ku:
Landzelela swileriso, nongonoko wa swilo swa maswekelo ni mimepe;
Hlaya hi rivilo swikomba-nkarhi na tixedulu ku kuma timhaka to karhi;
Hlaya tidayagiramu, tigirafu, na tichati;
Katsakanya timhaka.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlaya tsalwa (ra fikixini na ra nka-fikixini) hi ku:
Tlhelela eka nhlamuselo ya swilo leswi nga kumekeki hi ku kongoma eka tsalwa. Kumisisa matsalelo ya ririmi leri nga tirhisiwa ximfumo kumbe xinghana;
Kuma matirhisele ya ririmi ro kongoma ku ya hi muxaka wa mavulavulele (xik. Eka swa xi-mfumo/swo ka swi nga ri swa ximfumo);
Hlamusela mavonelo yo karhi;
Katsakanya (xik. ku kuma swivulwa leswi nga vaka tinhloko-mhaka, ku hambanisa tinhloko-mhaka-nkulu eka vuxokoxoko lebyi se byi nyikiweke);
Kombisa matwisisele ya ximunhuhatwa, kungu ni mbangu na murunguri;
Twisisa swihlawulekisi swin'wana swa vutlhokovetseri: ku yelana ka mpfumawulo, xihlambanyiso, xigego, ntwanano wa mimpfumawulo, maencisi, ncino;
Hlaya no hlamula eka matsalwa lawa ya vulavulaka hi swa mahanyele ya vanhu (xik. mapapila ku fana na lawa ya kumekaka eka timagazini laha ku nga ni xiyenge xo tsundzuxa) hi ku:
kombisa swin'wana eka xitayili lexi fambelanaka na vahlaleri (xik. ximfumo kumbe xinghana).
KU HLAYA NA KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlahluva swinavetiso na tiburochara hi ku:
Paluxa vayingiseri (xik. I xinavetiso xa vamani?);
Hlawula hungu;
Hlawula ririmi leri nyanyulaka h.l. ririmi leri nga na nyanyulo wa matimba wa hungu;
Hlahluva ndhawu ya matirhisele: u voneswinavetiso swo fana na leswi kwihi?
Vula leswi a titwisisaka xiswona.
Tirhisa maqhinga yo hlaya hi ku:
Pananisa mahlayelo yo hambana na matsalwa yo hambana (xik. valanga xikomba-nxaxameto wa riqingho (telephone directory), hlaya swileriso hi ku nonoka na hi vuxiyaxiya);
Tirhisa maqhinga yo twisisa nhlamuselo ya marito (xik. ku hlaya marito lama nga ematlhelo ka leri laviwaka, ku languta eka mpfapfarhuto, ku kombela un'wana a ri hundzuluxela);
Sungula ku kurisa no kambela rivilo ra yena ro hlaya.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tlhantlha swifaniso eka swinavetiso na le ka tinyuziphepha, a:
Paluxa nhloko-mhaka, ndhawu ya matirhisele na vahlaleri eka xifaniso;
Paluxa leswaku xifaniso lexi xi tekiwa ku sukelsa eka mavonele ya mani xana?;
Kota ku lemuka leswaku i mani loyi a nga siyiwa exifanisweni nakona hikwalaho ka yini xana?;
Vula loko xifaniso xa kona xi ri na leswi nga ta hamba swi tsundzuxa munhu swo karhi, a ri karhi a seketela.
Tirhisa maqhinga ya mahlayelo hi ku:
Pimanisa tindlela to hambana to hlaya na tinxaka ta matsalwa (xik. a hlaya buku ya tinomboro ta thelefoni hi ku hatlisa a hlaya swileriso hi ku nonoka na hi vukheta);
Aka no pima nkoka wa rivilo ro hlaya;
Tirhisa maqhinga ku kuma tinhlamuselo ta marito (xik. ku hlaya marito lama nga kusuhi, ku karhi ku langutiwa swifaniso/tidayagiramu, kanerisana hi rito hi ririmi ra le kaya).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlayela ku kuma timhaka hi ku:
Landzelela swileriso, nongonoko wa swilo swa maswekelo ni mimepe;
Hlaya hi rivilo swikomba-nkarhi na tixedulu ku kuma timhaka to karhi;
Hlaya tidayagiramu, tigirafu, na phayichati;
Hlaya matsalwa lama nga na tinhlayo;
Katsakanya timhaka.
Hlaya matsalwa ya swihangalasa-mahungu hi ku:
Hlahluva hi vuxoperi swinavetiso na swifaniso;
Hlahluva xitayili xa tiatikili ta le ka tinyuziphepha (xik. tinhloko-mhaka, matirhisele ya swivulwa swo koma, matirhisele ya tindzimana to koma, marito ya munhu (direct speech), ndlela yo koka vahlayi rinoko na mahlawuri yo koma yo olova).
Tirhisa maqhinga ya mahlayelo hi ku:
Hlaya matsalwa hi ku hatlisa: ku kuma nhloko-mhaka; ku kuma swivulwa swa nkoka; ku tirhisa ndlela yo longoloxa swilo (xik. swifaniso);
Fananisa mahlayelo yo hambana na tinxaka ta matsalwa (xik. ku hlaya hi buku ya riqingho na swikomba-nkarhi; ku hlaya tinyuziphepha hi ku hatlisa ku kuma tinhloko-mhaka ta mahungu);
KU HLAYA NA KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlayela ku titsakisa hi ku:
Hlaya tibuku ta fikixini na leto ka ti nga ri ta fikixini eka xiyimo lexinene xa ririmi ro hlaya;
Hlaya tibuku tintshwa to fana na ta marhandzu;
Kambela tibuku eka xiviko xa tibuku;
Hlaya nhlahluvo wa tibuku wo olova;
Ololoxa xiphazamisa-marito.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlayela ku tiphina hi ku:
Hlaya tibuku ta fikixini na ta nka-fikixini hi ku landza mahlayele ni matirhisele ya ririmi lama ringaneke vadyondzi;
Hlaya matsalwa lamantshwa (xik. tsalwa ro vulavula hi leswi nga hanyiki swi ri swa sayense);
Hlahluva tibuku hi ku tirhisa xiviko xa buku;
Hlaya hi vuxopaxopi a paluxa no kanetana ni vonele ro voyamela tlhelo rin'we na mieheketo-nkucetelwa.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Aka no pima nkoka wa rivilo ro hlaya;
Tirhisa maqhinga ku kuma tinhlamuselo ta marito (xik. ku hlaya marito lama nga kusuhi, ku karhi ku langutiwa swifaniso/tidayagiramu, kanerisana hi rito hi ririmi ra le kaya).
Hlaya hi vuxoperi hi ku:
Kuma leswi nga vuriwangiki eka tsalwa;
Twisisa ndlela leyi matsalwa ya vekaka vahlayi eka xiyimo xo karhi, ni ku tiarisa eka leswi.
Hlayela ku tiphina hi ku:
Hlaya tibuku ta fikixini na ta nka-fikixini hi ku landza mahlayele ni matirhisele ya ririmi lama ringaneke vadyondzi;
Hlaya matsalwa lamantshwa (xik. tsalwa ra fikixini ya sayense);
Hlahluva tsalwa eka swiviko swa tirhipoto ta tibuku.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
KU HLAYA NA KU LANGUTISA Kombisa ku twisisa matirhiselo ya tibuku-xihlovo hi
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku: ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
Tiva swiphemu swo hambana swa tibuku xik. vito,hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka mutsari, mukandziyisi, lembe ro kandziyisa, papila nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko ra vundzeni na xikombo;
eka matsalwa.
Tirhisa papila ra vundzeni na xikombo ku kuma timhaka;
Tirhisa xihlamusela-marito ku twisisa manghenisiwa ya xona (mapeletele, matwariselo, swihluvi swa mbulavulo na tinhlamuselo);
Tirhisa xihlamusela-marito xa khomphyuta xo olova.
Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya kwalomu ka 4000 ku ya eka 5500 lama ya tiviwaka. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana swa Swiyenge swo Dyondza hi ririmi ro engetela, va fanele ku kongomisa eka 5 500 wa marito.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Komba ntwisiso wa leswaku tibuku-swihlovo ti tirhisa ku yini hi ku:
Tirhisa dikixinari na xixopela-marito xa khompyuta (Thesaurus).
Kombisa ku va na ntivo-marito yo hlaya ya ntolovelo lama nga xikarhi ka 5000 na 6500. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana swa swiyenge swo dyondza hi tindzimi leti engeteriweke, va fanele va kunguhata ku fika eka 6500.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Komba leswaku tibuku to hlayela vutivi ti tirhisa ku yini hi ku:
Pima nkoka ni ku hlawula tibuku hi ku tirhisa papila ra tinhloko-mhaka ta vundzeni bya tsalwa (contents page) na swikombo (indexes);
Kombisa mahlayele ya ntivo-marito ya le xikarhi ka 6000 na 7500. Loko vadyondzi va ta dyondza swin'wana swa swiyenge swo dyondza hi tindzimi leti engeteriweke, va fanele va kunguhata ku fika eka 7500.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala mahungu yo vulavurisana ni van'wana hi ku:
Tatisa tifomo;
Tsala nhlamuselo ya maendlelo (xik. ku cinciwa ka vhilwa ra movha);
Tirhisa timhaka ku suka eka ku rherhisana ku tsala xiviko/nhlamuselo.
Tsalela ku kongomisa eka mbhurisano na ntirhisano wa vanhu hi ku:
Tsala mapapila ya mafundha na ya xinghana;.
Tsala papila ra xinghana na ra mabindzu (xik. ku amukela xirhambo, ku hlamula eka xinavetiso).
Tsalela ku tihlamusela:
Dayari;
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsalela ku hundzisa timhaka hi ku:
Tatisa tifomo na swikomba-nkarhi (timetables);
Tsala swikomba-nkarhi;
Tsala nhlamuselo ya leswi endlekaka(process);
Tsala ndzimana hi vubihi na vunene hi swo karhi;
Tirhisa mahungu lama kumiweke eka mbalango ku tsala xiviko (ku katsa: nhloko-mhaka, manghenelo, ndlela leyi ndzavisiso wu endlisiwaka xiswona, vuyelo na swibumabumelo).
Tsalela hi swikongomelo swo pfuna vanhu evuton'wini bya vona hi ku:
Tsala papila ra ye n'wini na ra bindzu (xik. papila ra ku ala hi ndlela leyinene, papila ro ya eka muhleri hi ndlela ya ximfumo na leyi nga riki ya ximfumo);
Tsala hi leswi swi hingakanyaka kharikhulamu hi ku:
Tsala matsalwa ya matimu.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsalela ku hundzisa timhaka hi ku:
Hlamusela ndhawu;
Tsala matsalwa lama katsaka tigirafu na tinhlayo;
Endla mbalango ni ku wu tsala (xik. tanihi xiviko kumbe atikili ya nyuziphepha);
Tsala nhlahluvo wa buku.
Tsala leswi pfunaka vanhu evuton'wini hi ku:
Tsala papila ro tivisisa vutomi na tidyondzo ta munhu (CV) na papila ro kombela ntirho;
Tsala papila ro ya eka muhleri wa nyuziphepha kumbe kholomu ya switsundzuxo;
Tsala makanelwa ya nhlengeletano, xik. nhlengeletano ya huvo ya machudeni LRC;
Tsala mahungu ya e-mail yo ka ya nga ri ya ximfumo na lawa ya ximfumo.
Tsala leswi nga ta hingakanya kharikhulamu hi ku:
Tsala mhaka yo kaneta (argument);
Humesa mavonele;
Seketela mavonele hi vumbhoni.
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala hi vuanakanyi ku:
Kombisa ku kurisa vuswikoti byo tsala switori, switlhokovetselo, mintlangu (xik. hi ku nghenisa n'wangulano eka xitori).
Dizayina kumbe ku vumba matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi hi ku:
Tirhisa rimba/fureme ku khavisa xinavetiso xo olova;
Tirhisa rimba ku dizayina burochara.
Teka ku tsala tani hi endlelo a:
Mpfapfarhuta, a hlaya na ku burisana hi vuxoperi ni van'wana;
Tirhisa vuyelo ku pfuxeta, ku hlela na ku tsala hi vuntshwa;
Tirhisa vutivi bya ririmi ku hlela.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala hi leswi khumbaka vutomi bya munhu hi xiviri hi ku:
Tsala dayari;
Tsala hi vutumbuluxi hi ku:
Hundzuluxela switori (na man'wana matsalwa) lama sukaka eka tindzimi ta le kaya, hi ku hatla ku twisisa mavulavulelo no vona leswaku mavulavulelo (na swa risima) swi nga va swi hambane njhani eka tindzimi letimbirhi;
Tsala xitlhokovetselo.
Vumba matsalwa ya swihangalasa-mahungu hi ku:
Vumba xinavetiso xo olova kumbe burochara;
Tsala xiviko xo olova xa mahungu.
Teka ku tsala swi ri swilo leswi nga ku humeleleni (process) hi ku:
Mpfapfarhuta, ku hlaya no kanerisana hi vuxoperi, hi ku tirhisa leswi se swi kumiweke ku pfuxeta, ku xopela no tsala hi vuntshwa;
Tirhisa vutivi bya ririmi ku hlela.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tsala leswi khumbaka yena n'wini hi ku:
Tsala dayari.
Tsala hi vutumbuluxi hi ku:
Hundzuluxela switori (na man'wana matsalwa) lama sukaka eka tindzimi ta le kaya, hi ku hatla ku twisisa mavulavulelo no vona leswaku xivulavulelo (na swa risima) swi nga va swi hambane njhani eka tindzimi leti timbirhi.
Tsala risimu kumbe xitlhokovetselo.
Vumba matsalwa ya swihangalasa-mahungu hi ku:
Tsala swinavetiso swo olova (ku navetisa swin'wana leswaku swi ta xavisiwa).
Vumba magazini, CD na tikhavhara ta tibuku.
Tirhisa maendlele yo tsala (process) hi ku:
Pulana maandlalelo (layout) ya tsalwa lawa ya katsaka tigirafu na swifaniso;
Pima nkoka wa maandlalelo lawa.
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
KU TSALA Kombisa ku kurisa vuswikoti hi xivumbeko na
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo matirhiselo hi ku:
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
Hundzuluxela switori ku suka eka ririmi ra le kaya, swikongomelo swo hambana-hambana. a ringeta ku twisisa kahle swivulavulelo na ku tekela enhlokweni leswi swivulavulelo swi hambanisaka (nkoka) xiswona eka tindzimi letimbirhi;
Endla tsalwa ri khomana (xik. hi ku tirhisa masivi).
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Kombisa vuswikoti lebyi akiweke bya xivumbeko ni matirhisele hi ku :
Tsala ku sukela ka mavonelo yo karhi;
Endla leswaku tsalwa ri khomana (cohesive) (xik. ku tirhisa mahlanganisi ku khomanisa tindzimana);
Tsala tindzimana ta kahle, leti nga ni mhaka-nkulu yin'we ntsena, xivulwa lexi nga rhwala mongo wa ndzimana, nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela;
Tsala manghenelo na mahetelelo;
Tirhisa swifaniso na tidayagiramu eku tsaleni.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Kombisa vuswikoti lebyi kulaka bya xivumbeko ni matirhisele hi ku:
Kombisa ku twisisa xitayili na ririmi leri faneleke ku tirhisiwa hi ku languta mavulavulele yo karhi (register) (xik. tsala xitori hi vuntshwa tanihi atikili ya nyuziphepha);
Kombisa matwisisele ya timhaka ta xivumbeko xa matsalwa;
Tsala swo leha leswi khomaneke, leswi nga ni manghenelo na mahetelelo.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi na ku tsala hi ku hingakanya Kharikhulamu:
Vutisa ni ku hlamula swivutiso swa xiyimo xa le henhla (xik. A ku ta humelela yini loko...).
Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ku:
Hlamusela nongonoko/nketani ya xivangelo na makumu (xik. eka matimu);
Hlamusela na ku ntlawahata;
Burisana na ku jekajekisana hi timhaka hi ntlawa;
Twisisa mimfungho na leswi yi tirhisaka xiswona (xik. muhlovo, wa mifungho na mijeko).
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa ririmi na litheresi eka kharikhulamu hi ku Tirhisa ririmi na litheresi eka kharikhulamu hi ku angarhela a: angarhela hi ku:
Tsala tinhlamuselo, miavelo (classification), na
Twisisa no tirhisa vumbhoni ku seketela minkumbetelo (generalizations); miehleketo kumbe leswi ku nga kanetaniwaka
Tsala nhlamuselo ya ntirho wo karhi (xik. hi swona (xik. xifaniso, swilo swa nkarhi lowu Ndlela leyi tiyinswo ti tirhaka hi yona); hundzeke, rherhisano na mbhoni).
Tsala ntila lowu kombisaka nkarhi;
Hlamusela matirhele ya swo karhi hi ku tirhisa dayagiramu;
Tsala xiviko hi xikambisiso xa sayense;
Vutisa no hlamula swivutiso swo pfilungana(xik. Loko leswi swi cincile, hi swihiswin'wana swi nga ta cinca ?).
Tirhisa ririmi ku kota ku ehleketa kahle hi ku: Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ku:
Kanela ni ku jekajekisana hi swilo swo karhi
Vutisa ni ku hlamula swivutiso swoemintlaweni; pfilungana;
Endla tafula leri kombaka ku fana na ku
Ndlandlamuxa minkumbetelo hambana ka swilo; (generalizations), tinhlamuselo ni miavelo swi
Hlengeleta ni ku rhekhoda timhaka hi tindlela va eka tindzimana; to hambana;
Ehleketa hi swikombiso swa tinhlamuselo leti
Hlawula leswi fambelanaka ni nhloko-mhaka.; oloveke;
Hlaya ni ku katsakanya (synthesizing) timhaka
Tsala tinhlamuselo to leha leti nga nati huma eka matsalwa lawa ya vulavulaka hi swikombiso;nhloko-mhaka yin'we;
Fikelela swiboho.
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlengeleta na ku rhekhoda timhaka hi tindlela to hambana hi ku:
Hlengeleta minchumu leyi nga fanela;
Endla ndzavisiso wo koma na ku tsala xiviko xo hlanganisa xik. girafu, nxaxameto/tafula, dayagiramu, tinhlayo statistic;
Hlaya na ku katsakanya timhaka to huma eka matsalwa mambirhi yo olova ya nhloko-mhaka yo fana.
Susa timhaka ti huma eka rixaka rin'wana ra tsalwa ku ya eka rin'wana, a:
Yingisela mbulavulo a rhekhoda timhaka ekachati/lebula dayagiramu;
Tirhisa timhaka to huma eka swifaniso/ku tsala ku sungula girafu/chati/lebula dayagiramu;
Tirhisa timhaka ku suka eka chati, girafu,dayagiramu ku ya eka ku tsala kunene;
Tirhisa mimepe ya miehleketo.
Teka tinotsi ku suka eka matsalwa yo vulavula na yo tsariwa kunene hi ku:
Paluxa marito ya nkoka na swivulwa eka tsalwa.
Yingisela timhaka-nkulu.
Tirhisa tinhloko-mhaka, ku nambara na minkomiso.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Teka tinotsi ku suka eka matsalwa yo rungula na lamo tsariwa hi ku:
Humesa marito ya ntikelo na swivulwa;
Lulamisa swa nkoka ehansi ka tinhloko-mhaka; matsalele lamanene (xik. Maletere lamakulu, makhwatihatele);
Minkomiso ya marito.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hlengeleta ni ku rhekhoda timhaka hi tindlela to hambana hi ku:
Lulamisa timhaka ku suka eka leswi angarhelaka ku ya eka leswi kongomaka;
Hlaya ni ku katsakanya timhaka ku suka eka matsalwa yo tala hi nhloko-mhaka yin'we.
Hundzisa timhaka ku suka eka maendlelo man'wana ku ya kun'wana hi ku:
Tirhisa tinhlayo ku tsala tindzimana;
Tirhisa mimepe ya miehleketo.
Tsala tinotsi leti sukaka eka matsalwa ya nomo na lamo tsariwa hi ku :
Kota ku vona marito ya nkoka na swivulwa, ni ku swi tsala hi marito ya yena n'wini;
Vona mbuyelelo wa miehleketo leyi tirhisiweke;
Lulamisa miehleketo leyi nga hansi ka swikombiso swa tinhloko-mhaka na tinhlokomhakantsongo;
Komisa swikombiso;
Tirhisa maandlalelo (xik. maletere lamakulu ni makhwatihatelo).
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Pfuxeta vuvulavuri lebyi a nga byi dyondza eka tigireyidi ta le hansi:
Kurisa matirhiselo ya swivutiso ku katsa na tithege ta swivutiso (xik. U ta hi xavela swiwitsi, a hi swona?);
Kurisa matirhiselo ya mahlawuri na maengeteri.
Twisisa na ku tirhisa mahlayelo ya riendli ku hlamusela leswi nga humelelaka, leswi nga ta humelela, leswi ngo boha:
Mpfula yi ta na (a swi kanakanisi);
A yi fanele yi na (ku na leswi kombaka leswaku yi ta na);
Yi nga na (swi nga endleka);
A yi nga ni (swi tiyile);
A yi ta na (fumiwo; loko a ko endleka swo karhi).
Twisisa na ku tirhisa mahlayelo yo hambana ya riendli:
U fanele u va ni vukheta;
U wu fanele u va ni vukheta;
A nga ni vukheta.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Hambanisa exikarhi ka maendli lama tekaka xiendliwa na lama ya nga laviki xiendliwa.
Tirhisa nkarhi lowu taka lowu tirhisaka xit-wananisi "loko" (xik. Loko ndzi heta ku tirha, ndzi ta wisa).
Tirhisa nkarhi lowu hundzeke/hetisekeke (xik. U vula leswaku loko a ta va a hetile, u ta va a wisile).
Engetela ntirhiso wa maviti (xik. lama hlayekaka na lama nga hlayekiki).
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Twisisa ni ku tirhisa tindlela to hambana to vulavula hi ku kombisa nkarhi lowu taka (xik. Ndzi ta n'wi vona mundzuku/u ta hahela eKapa mundzuku).
Twisisa ni ku tirhisa nkarhi lowu hundzeke wo yisa emahlweni (xik. A a ha ndzi yimerile loko ndzi ndzi fika).
Ndlandlamuxa matirhisele ya mahlayele ni ntirho wa wona.
Twisisa na ku tirhisa kotelo (xik. Loko a ndzi nga pfalangi gede, movha a wu ta va wu yiviwile).
Switandati swa Maasesele ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
XIVUMBEKO NI MATIRHISELE YA RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza
Twisisa na ku tirhisa xiboho xo sungula (Loko lense yi thyakile, khamera a yi nga tirhi).
Kurisa ntivo-marito (xik. hi ku tirha hi mintlawa ya marito: haka, hakunula, haka yana).
Kombisa ku twisisa kwalomu ka 4000 na 6 500 wa marito lama vulavuriwaka eka vundzeni bya dyondzo hi ku hela ka Gireyidi ya 7. Loko vadyondzi va ta dyondza tin'wana ta tidyondzo ta vona hi ririmi ro engetela, va fanele va langutela ku fikelela nhlayo ya le henhlanyana eka leyi vuriweke.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa maendli lama kombisaka ku xixima/ malwandla (xik. Ndzi nga lomba xitsalo xa n'wina xana?).
Twisisa no tirhisa kotelo ra swin'wana (xik. Loko ndzo hlangana na Mupresidente, ndzi nga n'wi kombela leswaku a akela un'wana na un'wana yindlu).
Ndlandlamuxa ntivo-marito wa yena (xik. Lavisisa emehleketweni marito lawa ma vulavulaka hi swa tinyimpi na swin'wana).
Kombisa ku twisisa exikarhi ka 5000 na 7500 wa marito lama vulavuriwaka/toloveriweke hi ku landza ndhawu yo karhi hi ku hela ka Gireyidi ya
Loko vadyondzi va dyondza swin'wana hi ririmi leri engeteriweke, va fanele va tiyimisela ku fikelela nhlayo ya le henhla leyi boxiweke.
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
Tirhisa xitwisiwo eka nkarhi lowu taka (xik. Nhlawulo wu ta khomiwa n'hweti leyi taka).
Tirhisa swivulwa-mpfilungano (xik. Jaha leri ri rima nsimu leswaku ri ta byala mavele loko timpfula ti sewula).
Ndlandlamuxa vuvulavuri (xik. a tirhisa swirhangi na swilandzi ku vumba marito lamantshwa: xik teka muteki).
Kombisa ku twisisa marito lama vulavuriwaka naswona ya huma eka matsalwa (context), lawa ma nga exikarhi ka 6000 ni 8000 hi ku hela ka Greyidi ya 9. Loko va nga swi kota ku dyondza hi ririmi leri engeteriweke, va fanele va fikelela nomboro ya le henhla ya 8000.
DYONDZO YA 5MAASESELE YA MUDYONDZI
MANGHENELO
Mpfapfrhuto wa maasesele wa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) wu kongomisiwile eka minsinya ya mimbuyelo ya dyondzo. Switandati swa Maasesele Swifanele ku kombisa ku humelela ka mudyondzi hi tindlela to hlawuleta na ku vona leswaku vadyondzi va hlangana hi ku apulaya vutivi na swikili. Maasesele ya fanele ku pfuna vadyondzi ku teka sariboho leswi hetisekeke hi ku landza vuswikoti bya vona, ku tivekela swipimelo swa ku ya emahlweni hi ku hlohletela ku ya emahlweni ni ku dyondza.
Ku pfuneta eka maendlele ya maasesele ya mudyondzi, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
Xi paluxa Mimbuyelo ya Dyondzo ni switandati swa maasesele leswi yelanaka na swona eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa Dyondzo ku katsa na Giredi yin'wana na yin'wana eka bandhi ra Dyondzo yo Angarhela na vuleteri (Tiredi ta R-9);
Endla nkatsakanyo wa Nxopaxopo ni Ndlandlamuxo wa Mimbuyelo ya Dyondzo na Switandati swa Maasesele;
Veka Switandati swa Maasesele exivindzini xa maenglele ya maasesele eka Giredi yin'wana na yin'wana. Switandati swa Maasesele swi hlamusela khwatsi levhele ya mudyondzi leyi languteriweke laha vadyondzi va faneleke ku kombisa vuswikoti bya vona bya Mimbuyelo ya Dyondzo ku katsa ni tindlela leti tirhisiwaka eka ku kombisa vuswikoti bya vona.
Dayagiramu leyi yi hlamusela ku nghenelana exikarhi ka tielemente to dizayiniwa ta xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
Nhlamuselo
Maasesele eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka ya Giredi ya R-9 (Swikolo) i ku yisa emahlweni, maendlele lawa ya pulaniweke ya ku hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya vana lebyi pimiwaka hi switandati swa maasesele ya mimbuyelo ya Dyondzo eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi lava nhlamuselo ya le rivaleni na switirateji swo hambana -hambana ku pfuneta vdyondzisi ku nyika vana mimbuyelo yo pfuna ni ku nyika swiviko eka vatswari, kun'we ni vanhu ntsena lava nga ni ku navela.
Timhaka-nkulu
Mimbuyelo ya dyondzo i ndlela yo dyondzisa no dyondza leswi endlaka swi va rivaleni leswi vadyondzi a faneleke ku swi fikelela. swinawana leswi tirhaka hi leswaku va hlamusela no kombisa swa ha suka ehansi leswi va swi languteleke eka vana. Tirho - nkulu wa mudyondzisi i ku dyondzisa hi xikongomelo xo pfuna vana ku kota ku fikelela swilaveko swa switandati swa maasesele leswi languteriweke eka vana loko va ri eku dyondzeni. Maasesele i ya nkoka eka dyondzo ya mimbuyelo hikuva hi maendlele lawa swi fanele swi koteka ku asesa vana ku vona leswi va nga swi fikelela eka Giredi yin'wana na yin'wana.
Ku kota ku pfuna vana ku fikelela vuswikoti bya vona, maasesele ya fanelel ku va:
Ya le rivaleni ni nkongomiso lowu hetisekeke.
Ya hlanganisiwa ni madyondzisele no dyondza.
Ya kongomisiwa eka swipimelo kumbe switandati swo dyondza.
Ya hambana hi ku landza switayele swa matirhele, tithekiniki, switirho kun'we ni vundzeni;
Ya ntiyiso, yo tshembeka, ya le xikarhi lawa ya kongomisiweke eka mudyondzi hi yexe, ni ku olova ko ringanela ku pfumelela ku hundzuka ku teka ndhawu.
Swikongomelo swa Maasesele
Xikongomelo-nkulu xo asesa vadyondzi i ku va khutaza leswaku va kula eka vutivi bya vona, ku nga ri ntsena ku endlela ku va tlakusa. Hi maendlele lawa, maasesele ya tirhiwa ku xiyisisa swinene ku humela ka vadyondzi ni ku fambisa swa tidyondzo ta vona. Switirhisiwa swin'wana swa maasesele swi katse:
Maasesele ya beyizi-layini eka lava va nga vo sungula
Maasesele ya byizi-layini ya tala ku tirhisiwa ngopfu eka vana lava sungulaka tidyondzo ta vona eka giredi kumbe feyisi ku tumbuluxa leswi vana va switivaka. Endlele leri ri pfuneta vadyndzisi ku lulamisa swiyenge swa dyondzisa hambi ya ri madyondzisele.
Maasesele ya xidayiginosisi
Maasesele ya xidayiginosisi ya tirhisiwa ku kumisisa ntumbuluko wa munhu niswivangelo leswi ngatsandzisaka vana ku dyondza. Maasesele lawa ya landzeriwa hi vuleteri bya vunene, nseketelo ni kunghenelela loko vana va ri karhi va dyondza.
Maasesele ya xifomatifi
Maasesele lawa ya landzelerisa ni ku seketela tindlela to dyondza ni ku dyondzisa, leswi swi tirhisiwa ku lemukisa vana ni vadyondzisi hi lswi swi faneleke ku dyondziwa no dyondzisiwa, leswi swi endliwa hi xikongomelo xo lava ku antswisa hi mikarhi hinkwayo.
Maasesele ya xisamatifi
Maasesele lawa ya nyika nkatsakanyo wa leswi swi fikeleriweke hi vana hi nkarhinyana wu ri wu tsongo, xik. Eku heleni ka lembe xidyondzo kumbe loko mudyondzi a lava ku suka exikolwebni xin'wana ku ya eka xin'wana.
Maasesele ya sistemetiki
Maasesele lawa i ndlela leyi ha yona ku langutisiwaka ngopfu vuswikoti bya vana eka dyondzo hi ku angarhela. xin'wana xa swipemu xa maasesele lawa i maasesele ya vana hi ku landza vuswikoti hi ku ya hi leswi swi kombisiweke hi swikombiso swa rixaka. Maasesele lawa ya tala ku endliwa eku heleni ka feyisi yin'wana ni yin'wana ya bandhi ra Dyondzo ya Vuleteri byo angarha. Swikolo swo hlaya hi ku yimela swifundza swi hlawuriwile hi xikongomelo xo ringeta maasesele lawa hi ya boxeke laha henhla.
Maasesele yo yisa emahlweni
Swihlawulekisi swa maasesele yo yisa emahlweni
Maasesele yo yisa emahlweni i maendlele - nkulu ya maasesele lawa ya tekaka ndhawu eka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi katsa swinawana hinkwaswo swa maasesele ya mimbuyelo ya dyondzo ni ku tiyisisa maasesele ya lawo:
Swi teka ndhawu endzaku ka nkarhi wo leha naswona ii mhaka leyi tshamaka yi humelela nkarhi na nkarhi: Ku dyondza ku ta tshama ku ri karhi ku kamberiwa nkarhi na nkarhi ku kondza loko lembe ri ya ku chapu.
Seketela ku kula ni ndlandlamuko wa vana: Van ava va vatirhikulorhi hi ku va ni xiave hi swo dyondza ni maasesele , twisisa lawa ya tirhisiwaka eka maasesele ya vana ni migingiriko ya vona , ni ku vona leswaku wa va katsa eka ku ti kambela ka siku na siku va ri hi voxe kumbe ni mintlawa, leswi swi engetelela vutitshembi eka vana.
Nyika swiviko ku suka eku dyondzeni no dyondzisa: Ku nyika mbuyelo hi yin'wana ya makhiya ya ku humelela ka maasesele ya xifomatifi. Maendlele yo nyika mbuyelo ya katsa ku vutisa, ku kongomisa ka mudyondzisi eka mbulavulo ni swo tsariwa kunene.
Maasesele yo hlanganela: Leswi swi katsa ku tirhisa maasesele yo hlaya hi ku angarhela mimbuyelo yo hlaya ya dyondzo. ni ku katsa switandati swo hlaya swa maasesele leswi tirhaka hi tindlela to hambana-hambana, tsundzuka, switandati swa maasesele swi ni xiave ku tlurisa loko swi fika eka makambelele ya vana hi ku tirhisa tithekiniki to hambana. Vuswikoti eka swiyenge swa dyondzo swi nga kamberiwa himtindlela to tala, hikokwalaho tindlela to hambana ta maasesele ti tirhisiwa ku nyika vana xikhati xo tirha hi ku hetiseka ku hi leswi swi languterisiweke xiswona hi ku landza mimbuyelo.
Tirhisa switirateji leswi nga ta katsa vana ni swilaveko swa vona (ririmi, ku tiya miri, emiehleketweni ni swa ndhavuko): Maasesele yo yisa emahlweni ya pfumelela vadyondzisi ku tekela enhlokweni vadyindzi hi ku landzelerisa swa tidyondzo ta vona hambi swi ri swilaveko. Leswi swi pfuna vana ku hundza eka ku nonoheriwa hi ku hatlisa ku o.
Ololoxa swiphiqo leswi vana va nga na swona: Eka ntlawa wun'wana ni wun'wana ku ni vuswikoti byo ringanela eka vana hi ku landza mabyongo ya vona. A hi mfanelo leswaku vadyondzi va kamberiwa hinkwavo hi nkarhi wu ri wun'we.
Ku amukela maasesele ya xisametifi
Mbuyelo lowu vana va wu hlengeleteke hi nkarhi lowo leha swonghasi eku tirheni ka vona ku sukela eku sunguleni ka lembe ku fika eku heleni ka rona wa tirhisiwa ku va makambelele ya nkarhi na nkarhi eka dyondzo ya vana ya siku na siku. maasesele lawa ya lava ku pulaniwa swinene ku sukela eku sunguleni ka lembe, ku katsa switirateji swo hambana hambana leswi tirhisiwaka - xik, ntirho lo vana va nyikiwaka ku wu tirha, Swikolo ni swikambelwana leswi va tsarisiwaka swona, lowu ii nkateko lowukulu lowu vana va wu tirhisaka ku vona leswaku va tiva ku fika kwihi hi lswi va swidyondzisiweke.
SWITIRATEJI SWA MAASESELE
Ku hlawula mhaka ya switirateji swa maasesele yi le ka mutirhisi yena hi yexe, leyi nga mhaka ya muxaka wa yona wu woxe eka mathicara, giredi na xikolo, ni ku tshembela eka vuahluri by thicara. Vukona bya ndhawu ni switirhisiwa swi nsusumeto eka mhaka leyi, Kambe hi tlhelo rin'wana valeteri va swikota ku hambana hi maendlele hambiloko va ri ni switirhisiwa swo yelana. Maendlele, tithekiniki ni swirhisiwa leswi hlawuriweke ku tirhiseriwa migingiriko ya maasesele swi fanele ku va leswi kongomaneke na maasesele wo walawo ku landzelerisa swilaveko swa Switandati swa maasesele, naswona swikongomelo swa maasesele swi fanele ku humeseriwa erivaleni ni ku tlhela swi twisisiwa hi vana ku katsa ni vadyondzisi va vona. Vuswikoti byi nga kombisiwa hi tindlela to tala.Hikokwalaho maendlele ya tinxakaxaka ya laveka ku nyika vana nkarhi wo tala wo kombisa vuswikoti bya vona ehenhla ka leswi va swi tivaka hi ku hetiseka.
MITIRHO YO YELANA YA MAASESELE
Mitirho yo yelana ya maasesele ya dizayiniwa tani hi switirhisiwa leswi ndlandlamuxiwaka. Swi nga haendleriwa eka xifundza -ntsongo, muganga kumbe levhele yo hlanganela. mitirho leyi ya asesiwa no kamberiwahi mathicara ni ku xopaxopiwa ehandle.Xikongomelo xa Mitirho yo yelana ya maasesele i ku:
Ku vona leswaku ku ni majajele wan'we ya vadyondzisi.
Ku tlakusa masetele ya xitandati xin, we.
Ku tiyisisa vuswikoti bya maasesele yo yisa emahlweni eswikolweni.
Ku tlakusa maendlele yo endla leswinene ntsena hi tirhisa switirhisiwa ni switirho.
Ku tiyisisa leswaku maasesele yo endliwa hi swikolo ya endliwa hi ndlela leyi faneleke.
Mintirho leyi yelaka ya Maasesele yi nga setiwa eka ofisi ya le ka Naxinali, Swifundha tidisitiri ki kumbe levhele yo hlanganela, yi fanele ku endliwa eswikolwemi ni ku modaretiwa eka tindhawa ta le handle.
MAMANEJELE YA MAASESELE
Vanhu lava katsiwaka eka Maasesele
Xikolo kun'we ni mathicara va ni vutihlamuleri lebyi kulu swinene loko swi fika eka swa maasesele ya vadyondzi. Mathicara va languteriwa ku tumbuluxa maasesele lawa ya nga ni vunene ni ku amukeleka. Tipholsi ta swifundza ti fanele ku vona leswaku ti katsa vadyondzi, thimi ya xikolo ya maasesele, tithimi to huma hi le ka swifundza-ntsongo, vukorhokeri bya vapfuni, Vatswari, tani hi loko swi va fenerile.
Nongoloko wa Maasesele ya Swikolo
Xikolo xin'wana na xin'wana xi fanele ku hluvukisa minongoloko yo kambela leyi simekiweke eka swiletelo swo kambela swa xifundzankulu na swa rixaka. Xi fanele ku vani Ntlawa wo Kambela wa Xikolo na Pulani yo Kambela ya xikolo ku hatlisisa ku tirhisiwa ka Minongoloko leyi. Ntlawa wu fanele ku vani vayimeri vo huma eka swiyimo hinkwaswo na Xivandla xa Dyondzo.
Ku tiyisisa leswaku ku tirhisiwa endlelo ra kahle ro kambela, Minongoloko yo Kambela ya Xikolo yi fanele ku humesela erivaleni:
Ku pulana ndlela yo ya emahlweni ko kambela no tirhisiwa;
Ndlela leyi tibuku ta tirhekhodi ti hlayisiwaka hi yona, ku kumeka na vuhlayiseki;
Tikhodi ta maasesele ti pimanyetiwa hi Xifundzha;
Ku tiyisisiwa ka le ndzeni ko kambela;
Ndlela leyi nkambelo wu endliwaka hi yona exikolweni;
Ku languteriwa ka maendlelo hinkwawo yo kambela;
Ku leteriwa ka vatirhi eswivandleni swo kambela;
Swivandla laha swilaveko swa vuleteri bya le xikolweni byi faneleke ku va kona swi katsa:
ku tirhisiwa ka tindlela/swiyenge swo kambela;
ku tumbuluxa ntwanano exikarhi ka vadyondzisi va gireyidi yo yelana hi leswi voniwaka swi fanerile ku eneta Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo;
ku tsala minkanelo swa migingiriko yo kambela na Mimbuyelo; na ku fikelela ntwanano hi minongoloko yo kambela ya xikolo.
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI
Tibuku ta Tirhekhodi
Mahlayiselo ya kahle ya tibuku i ya nkoka eka minkambelo hinkwayo, ngopfu-ngopfu eka minkambelo leyi yaka emahlweni. Buku ya rhekhodi kumbe fayili yi fanele ku pfuxetiwa hi vadyondzisi hinkwavo. Yi fanele ku vani:
mavito ya vadyondzi;
masiku yo kambela;
vito na nhlamuselo ya nghingiriko wo kambela;
mimbuyelo ya migingiriko yo kambela ku ya hi Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo;
minkanelo ya endlelo ro seketela.
Tirhekhodi ti fanele ku simekiwa eka minkambelo ya ximfumo ni yo kala yi nga ri ya ximfumo. Tirhekhodi hinkwato ti fanele ku kumeka, ku twisiseka, ku hlayisiwa, ku va xihundla no pfuneta eka endlelo ro dyondzisa no vika.
Pholisi yo kambela ya swikolo yi boha hi vuxokoxoko byo tatiwa ka tirhekhodi ta tibuku. Tikhodi to kambela ti tirhisiwa ku kombisa ndlela leyi mudyondzi a tirhaka hi yona eka Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo. Tikhodi leti tirhisiwaka ti fanele kuva erivaleni no twisisiwa hi vadyondzi swin'we ni vatswari.
TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO
Ku na tindlela to tala to nyika mahungu ya nkambelo eka vadyondzi no rhekhodiwa hi vadyondzisi. Ku hlawula ndlela ya kahle yo endla leswi eka nghingiriko wa nkambelo swi taya hi timhaka to hlaya to fana na:
nhlayo ya vadyondzi etitlilasini na nkarhi lowu mudyondzisi a nga na wona;
ku pfilungana na ku leha ka nghingiriko wo kambela;
vundzeni bya dyondzo kumbe vutshila lebyi nga ku kamberiweni (xik. Matematiki kumbe ntivo-matsalele);
ku hatlisa ko nyikiwa ka mahungu;
ndlela leyi mahungu ya khumbaka vanhu hi yona;
maendlele (swiyenge) lama tirhisiwaka hi mudyondzisi ku hlamusela matirhelo ya vadyondzi;
loko matirhelo ya mudyondzi ya fanele ku ringanisiwa na ya tintangha; eka matirhelo lama hundzeke, na/kumbe swilaveko swa Mimpimo ya Nkambelo na Mimbuyelo ya Dyondzo.
Endzhaku ko va mudyondzisi a langute timhaka leti boxiweke laha ehenhla no boha hi xikongomelo na ntumbuluko wa ntirho wo kambela, a nga hlawula tikhodi to kambela. Tikhodi tin'wana ta minkambelo ti kahle eka swikongomelo swin'wana ku tlula swin'wana. Xikombiso, minkanelo yi nga vani vuxokoxoko, ya vanhu no nyiketa minkanelo yo antswisiwa. Minkanelo nakambe yi nga pfuneta eku vikeni hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo yo Nkambelo.
Kambe hambiswiritano, minkanelo yi nga teka nkarhi wo leha ku yi tsala no kala yi n ga rhekhodeki hi ku olova. Tikhodi to fana na 'Swi saseke ngopfu', ' Swi sasekile', 'Swi kahle', 'Swa koteka', na 'A swi ringanangi' ta olova ku ti tsala no pfumelela ku kamberiwa ko ya emahlweni ka nkambelo wa nkarhi lowu nga hundza loko wu pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Kambe hambiswiritano, leswi a swi nyiki vuxokoxoko lebyi nga kona eka minkanelo. Timaraka na tona ti rhekhodiwa hi ku olova no tlhela ti hlanganisiwa hi ku hatlisa, ti andzisiwa no avanyisiwa. Ti na nkoka eku kambeleni ka matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na ya van'wana etlilasini, na tigireyidi kumbe swikolo swin'wana. Kambe hambiswiritano, a ti nyiki mahungu yo ringana hi matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo.
Swikombiso exikarhi ka swin'wana swa tikhodi to yisa emahlweni nkambelo i:
a swi si fikeleriwa, swi le kusuhana, swi fikeleriwile;
matirhelo ya kahle, swi lava ku seketeriwa;
Swivulwana (kumbe swiyenge) leswi tumbuluxiweke ku pfuneta eka nghingiriko wa nkambelo kumbe xiviko.
Swi nga ri na mhaka leswaku ku hlawuriwa khodi yihi yo kambela leyi tirhisiwaka, mahungu i ya nkoka loko ya hlanganisiwile na swiringanyeto. Swi nga endleka ku vani ku antswanyana eka ku humelela ka vadyondzi loko va nyikiwa mahungu lama tsariweke ku tlula timaraka. Hambileswi timaraka na xidzana ti nga na nkoka eka tirhekhodi, tanihi leswi swi olovaka ku tsala timaraka eka buku ya tirhekhodi, minkarhi yo tala a ti na nkoka eka mahungu na swiviko. Swiphiqo swin'wana leswi nga kona eka timaraka ti nga hlanganisiwa no kuceteriwa no va ti tumbeta swo tala hi ku humelela no ya emahlweni ka vadyondzi. Loko vadyondzi va hetile nghingiriko wo kambela wo tlula wun'we, ku na ndzingo wo tirhisa timaraka ku ya hi aritimetiki, ku hlanganisa no endla avhareji. Loko ku endliwa leswi, timaraka ti lahlekeriwa hi nkoka wa tona ku nyika mahungu. Maraka ya nhlen-gelo kumbe avhareji ti tumbeta mhaka yo va mudyondzi a kotile ku dyondza kahle eka mhaka yin'we ku nga ri eka yin'wana. Timaraka ti nyika mavonele yo angarhela hi ku humelela kambe ti tumbeta swivangelo swa nkam-belo wo humelela (kumbe ku pfumaleka ka ku humelela) eka mudyondzi, no sivela mpakaniso wo dyondza swokarhi eka nkambelo. Nakambe a ti hlamuseri kahle ku humelela ka mudyondzi eka nxaxameto wa tidyondzo. Hi minkarhi yo tala ku hlayisa maraka yo fana (ntsena loko yiri kahle) swi tekiwa ku ri xikombiso xa ku humelela ka kahle. Maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 5 na maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 6 yi tumbeta hi ku hetiseka ku humelela ka mudyondzi loko a nga va na kona elembeni, leswi hlamuseriwaka kahle hi nhlamuselo, khodi kumbe minkanelo.
Tikhodi ta rixaka
Eku rhekhodiweni kumbe ku vikiwa ka ku humelela eka Mimbuyelo ya Dyondzo ya gireyidi yo karhi, ku fanele ku tirhisiwa tikhodi leti landzelaka:
= Matirhelo ya mudyondzi ya hundze ngopfu swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 2 = Matirhelo ya mudyondzi ya hundze swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
= Matirhelo ya madyondzi ya fikelele swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi. 4 = Matirhelo ya mudyondzi a ya fikelelangi swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
Yelanisa eka swikombiso leswi nyikiweke eka xiyenge xa Makhadi ya Xiviko, leswi nga laha ehansi.
Tixedulu to ya emahlweni
Eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana, xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku tatiwa, no sayiniwa hi nhloko ya xikolo na mutirhi wa ndzawulo. Xedulu yo ya emahlweni i rhekhodi leyi nga na nkomiso hi ku humelela ka vadyondzi eka gireyidi ya xikolo.
Xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku katsa mahungu lama landzelaka:
vito ra xikolo na xitempe xa xikolo;
nongonoko wa vadyondzi eka gireyidi yin'wana na yin'wana;
tikhodi to ya emahlweni eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana (Sisiteme ya Tikhodi ya Rixaka);
tikhodi to ya emahlweni eka gireyidi yin'wana na yin'wana (ku humelela ku ya eka gireyidi leyi landzelaka kumbe ku tshama eka gireyidi yo fana);
minkanelo kumbe vuswikoti na swivandla leswi lavaka ku seketeriwa eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana;
siku na nsayino wa nhloko ya xikolo, mudyondzisi na mudyondzisi un'wana, xikan'we na mutirhi wa ndzawulo.
Swihlaya swa vadyondzi
Xihlaya xa mudyondzi i rhekhodi leyi yaka emahlweni ya mahungu lama nyikaka nhlamuselo yo angarhela ya ku ya emahlweni ka mudyondzi, ku katsa na nhluvukiso wa kahle wa minkoka, mavonele, na nhluvukiso wa mahanyelo. Xi pfuneta mudyondzisi eka gireyidi leyi landzelaka kumbe xikolo ku twisisa mudyondzi hi ndlela yo antswa, no pfuna mudyondzi hi laha swi faneleke hakona. Xihlaya xi fanele ku hlayisiwa eka n'wana un'wana na un'wana no tlhela xi fambisana na vadyondzi emalembeni ya vona hinkwawo yo dyondzo.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku katsiwa eka xihlaya xa mudyondzi:
mahungu ya munhu, ku katsa na xifaniso xa mudyondzi enkarhini wa sweswi;
xiyimo xa miri na matimu ya rihanyu;
swikolo leswi a dyondzeke eka swona na rhekhodi ya manghenelo;
ku nghenelela na ku humelela eka migingiriko yo hungasa;
mahanyelo;
ku nghenelela ka vatswari;
swivandla leswi lava ku seketeriwa hi mintirho yo hlawuleka;
nkomiso wa xiviko hinkwaxo xa ku hela ka lembe;
nkomiso wa tirhekhodi to tlakusiwa ta malembe yo dyondza;
fomo yo rhurhisiwa.
Tinoto:
Xihlaya xa mudyondzi xi siva matsalwa ya tirhekhodi hinkwawo ya khale lama a ya tirhisiwa hi swikolo, yo fana na tirhekhodi ta makhadi, makhadi ya vadyondzisi/valeteri na makhadi ya Edlab. Xikongomelo-nkulu xa xihlaya xa mudyondzi i ku pfuneta mudyondzi ku kota ku fikelela mahungu yo hambana lama nga kona.
Mahungu ya munhu a ya fanelanga ku hambanisiwa na ya mintlawa. Ntlawa i ndlela yo kambela leyi nyikaka mudyondzi na mudyondzisi nkarhi wo languta migingiriko yo kambela yo hlaya. Ntirho wu vekiwa eka fayili, kumbe bokisi. Xihlaya xa mudyondzi hi tlhelo rin'wana, i rhekhodi leyi nga na mahungu ya mudyondzi.
SWIVIKO
Mahungu Lama Faneleke Ku Katsiwa Eka Swiviko
Vadyondzisi va fanele ku vani vutihlamuleri eka vadyondzi, vatswari, sisiteme ya dyondzo na vaaki hinkwavo eku kambeleni ka vadyondzi va vona. Leswi swi endliwa hi k unyika swiviko. Ku engetela eka swiviko swo tsariwa, swa nomo kumbe minyiketo leyi kotekaka, minkombiso ya ntirho wa vadyondzi, yi nga tirhisiwa.
Xiviko xin'wana na xin'wana xa ku humelela hinkwako ka mudyondzi xi fanele ku katsa mahungu hi:
dyondzo leyi fikeleriweke;
vuswikoti bya mudyondzi;
nseketelo lowu lavekaka;
mahungu lama pfunaka, lama faneleke ku katsa minkanelo hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na ya tintangha na matirhelo ya mudyondzi ya khale loko ya pimanisiwa na swilaveko swa Xivandla xa Dyondzo.
Ku vika eka vatswari swi fanele ku endliwa minkarhi hinkwayo ku va khutaza ku nghenelela. Vadyondzisi va fanele ku vika eku heleni ka kotara yin'wana na yin'wana hi ku tirhisa makhadi yo vika ya ximfumo.
A hi minkarhi hinkwayo laha swi nga kotekaka ku nyika mahungu hi ku humelela eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Kambe hambiswiritano, swiviko swi fanele ku nyika mahungu hi ku humelela eka Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo hinkwayo. Ematshan'wimi ya Feyisi ya Masungulo
Makhadi ya SwivikoSwilaveko swa le hansi swa khadi ra xiviko i:
Mahungu yo sungula vito ra xikolo;
vito ra mudyondzi;
gireyidi ya mudyondzi;
siku ro velekiwa ra mudyondzi;
lembe na kotara;
siku na nsayino wa mutswari kumbe muhlayisi;
siku na nsayino wa mudyondzisi;
siku na nsayino wa nhloko ya xikolo;
masiku yo pfula no pfala ka xikolo;
xitempe xa xikolo;
xihlaya xa manghenelo xa xikolo;
nhlamuselo ya tikhodi ta sisiteme ya tikhodi ya rixaka.
Vuswikoti na swilaveko
Nyika nhlamuselo ya vuswikoti, swilaveko swo hluvukisa, kumbe swivandla leswi seketeriwaka hi mudyondzi eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo. Tirhisa sisiteme ya tikhodi ya rixaka ku pimanisa matirhelo eka Mimbuyelo ya Dyondzo leyi dyondziweke ku fikela sweswi - a swi kali swi lava u nyika khodi ya Mbuyelo wa Dyondzo yin'wana na yin'wana. Eka xiviko xo hela ka lembe, ku humelela hinkwako ka mudyondzi eka Mimbuyelo ya Dyondzo hinkwayo ku fanele ku kombisiwa.
Minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo
Nyika minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo, hi ku tshikelela eka vadyondzi lava tluleke swilaveko kumbe lava faneleke ku ya emahlweni va seketeriwa. Minkanelo ya vuswikoti byo karhi na swivandla swa nseketelo swi fanele ku hlanganisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Minkanelo leyi yi ta pfuna vatswari, vadyondzi na vadyondzisi van'wana ku twisisa nseketelo lowu mudyondzi a wu lavaka.
Tsundzuka: Swikolo swi fanele ku tirhisa tisisiteme ta tikhompyutha ku humesa makhadi ya swiviko, kambe swilaveko leswi hinkwaswo swi fanele ku katsiwa.
Xikombiso xa mahungu eka khadi ra xiviko (Xiyimo xa le Henhla)
Xikombiso xa vuxaka exikarhi ka buku ya tirhekhodi, xedulu ya Mimbuyelo ya Dyondzo ya mudyondzisi na khadi ra xiviko
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE
Lowu i nongoloko wa ndzandzelelano wa matheme lama tirhisiweke eku dizayineni ka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 ( Swikolo ) ni swinawana swa maasesele ya mudyondzi:
Maasesele - lawa i mapulanele ya nkarhi hinkwawo ya maendlele yo hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya mudyondzi, lebyi pimiwaka hi ku hambana ni Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele - vutivi, swikili ni vumunhu bya vadyondzi swi fanele ku fikelela Mimbuyelo ya Dyondzo eka giredi yin'wana na yin'wana
Maasesele ya beyisilayini - maasesele layo sungula lawa a ya tirhisiwa ku lavisisa leswi vadyondzi va swi tiva-ka
Maasesele ya nkarhi na nkarhi - i modlili lowu khutazaka hlanganelo wa maasesele eku dyondziseni ni ndlandlamuko wa vadyondzi hi ku tirhisa mbuyelo wa nkarhi na nkarhi
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla - Kun'we ni Mimbuyelo ya ndlandlamuxo, mhaka-nkulu ya Xitatimende lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo), lexi kuceteriwaka hi Vumbiwa, swi katsa ku letela swikili eka vana, tani hi mbulavulo, maehlekete ya xiyimu xa le henhla, migingiriko yo maneja, ku tirha hi ntlawa eka ni swikili swo tikambela
Kharikhulamu 2005 - Leri i tsalwa ro sungula ra muxaka wa rona eka malembe yo sungula yo pfumala xihlawuhlawu. Pholisi ya dyongzo ya lembe ra 1997, ri nyika mpfapfarhuto wo letela vana va malembe yo sun-gula eka SWA Tidyndzo, Dyondzo yo Angarhela ni vuleteri, Dyondzo yo yisa emahlweni ni vuleteri, Dyondzo ya lavakulu ni vuleteri. Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomisiwe eka ku tiyisisa Kharikhulamu leyi ya 2005
Mimbuyelo ya ndlandlamuxo - kun'we ni mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla, mimbuyelo nkulu ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) leswi kuceteriwaka hi Vumbiwa bya tiko: leswi swi katsa ku pfuna vana ku kota ku fikelela ku navela ka vona
Levhele yo huma - loko vadyondzi va heta giredi ya 9, va nyikiwa masagwadi hi xivumbeko xa Xitifiketi xa Dyondzo yo angarha ni Vuleteri
Maasesele ya xifomatifi - muxaka wa maasesele lowu asesaka progirese ya vana hi nkarhi wa tidyondzo hi xikongomelo xo nyika mbuyelo eka vadyondzi leswi swi va tiyisaka nhlana eku dyondzeni ka vona.
Feyisi ya masungula - Feyisi yo sungula ya dyondzo yo angarhela ni vuleteri bya bandhi: Tigiredi ta R, 1, 2 na Bandhi ro angarhela - ra Dyondzo ni vuleteri - malembe ya khume ya dyondzo yo bohelela, ya vumbiwile hi Feyisi ya masungulo, Feyisi ya le xikarhi na Feyisi ya le henhla
Xitifiketi xa Dyondzo yo angarhela ni vuleteri - xitifiketi lexi kumiwaka hi ku xitirhela loku hetisekeke xa Dyondzo ni vuleteri
Ku hlanganisa - leri hi rona khiya -nkulu ra Dyondzo ya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) laha vana va languteriwa ku tirhisa vutivi na swikili swa vona hi ku apulaya leswi va swi va swi dyondzeke eka mimbuyelo hi ku hambana ka yona
Ririmi ro Dyondzisa no Dyondza - ririmi leri tirhisiwaka ngopfu eka xiyenge xo dyondza, ri nga ririmi leri twi-sisiwaka ngopfu i ririmi ro engetela ku nga ri ririmi ra le kaya
Swiyenge swa Dyondzo - swiyinge swa vutivi swa eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo): Tindzimi, Metametiki, Sayense ya ntumbuluko, Thekinoloji, Sayense ya swa vutomi, Vutshila ni mfuwo, Ndzhendzeleko wa swa vutomi, Ikhonomi na sayense ya swa mamanejele
Switatimendhe swa Dyondzo - switatimende swa xiyenge xin'wana na xin'wana xa dyondzo lexi tirhisanaka swin'we ni swiyenge swa Dyondzo ya Mimbuyelo ku katsa ni Switandati swa Maasesele
Profayili ya mudyongdzi - maendlele yo angarha lawa tirhisiwaka ku endlela ku pfuna mudyondzi ku fikelela xiyimo lexi vekiweke hi ku susumetiwa ku va na milongo hinkwayo leyi languteriweke eka mudyondzi ni ku nyika nsusumeto eka mudyondzi hi ku vona leswaku u na fayili leyi nga na milongo hinkwayo leyi faneleke, niku tlhandlekela hi nyika swiviko swa lembe na lembe
Minongoloko yo Dyondzo - tiprogireme ta migingiriko yo dyondza ,ti katsa vundzeni ni madyondzisele yo ham-bana-hambana, leswi ii swi letelo swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) kambe swi ta ndlandlamuxiwa hi swifundzha - ntsongo, swikolo ni mathicara
Sisteme ya makhodele ya nexinali - sisteme ya switandati swa nexinali leswi tirhiwaka ku kambela migingiriko ya vadyondzi
Mimbuyelo - mimbuyelo leyi vaka kona eku heleni ka migingiriko yo dyondza, mimbuyelo leyi yi pfuna swinene eku loteni ka madyondzisele
Mimbuyelo ya dyondzo - maendlele ni ndzhendzeleko wa leswi swi fikeleriweke, migingiriko na dyondzo hi ku kongomisa eka n'wana, hi ku landza maendlele lawa, kharikhulamu 2005 na Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomile ku khutaza dyondzo ya hilaha ku nga heriki
Photifoliyo - tifayili ta vadyondzi ha un'we - un'we leti khomeke mitirho ya vona Progirexini -khiya-nkulu ra swinawana swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) lexi endlaka leswaku vana va kota ku sungula hi ku olva ni ku kota ku khandziyela ni leswo nonoha hi ku landza vuswikoti bya vona
Maasesele ya samatifi - ya hambanile ni ya maasesele ya fomatifi, tani hi leswi ya nga mavikele ya nkarhi na nkarhi hi ta migingiriko ya vana, ngopfu-ngopfu eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO Ku yingisela hi nkhinkhi - loko munhu a ti veka endhawini ya xivulavuri a yingisela swinene leswi vuriwaka Ririmi ro engetela - ririmi leri dyondziwaka hi ku engetela eka leri ra le kaya Ririmi ro engetela eka tindzimi-nyingi - loko munhu a dyondza ririmi kumbe tindzimi ehenhla ka leri a vulavu-
laka rona. Kambe ri nga sivi ririmi rakwe ra le kaya, kambe a ri dyondza ya fambisana kun'we Swa ntiyiso - matirhisele ya ririmi ku tumbuluxa swa kahle no tsakisa Alegori - xitori lexi eka xona swimunhuhatwa na leswi swi endliwaka swi yimelaka ntiyiso hi ku angarhela, leswinene ni leswo biha hinkrhi wu ri wun'we Aliterexini -mbuyelelo wa mimpfumawulo eka vuvulavuri eku sunguleni ka marito hi ku landzelelana Antonimi -rito leri vulaka swo hambana hi nhlamuselo eka ririmi xik. Ku leha ni ku koma ii maritofularha hi
Xitsonga
<fn>Youth and Parliament Xitsonga.txt</fn>
Ntirho wa Palamende eka Nhluvukiso wa Vantshwa
Palamende yi na tikomiti to fana ni Komiti ya Vuangameri ya NA eka Vamanana, Vana na Vatsoniwa, Komiti ya Vuangameri ya NCOP eka Vamanana, Vana na Vatsoniwa, leyi tirhanaka ni timhaka ta vantshwa. Tikomiti leti ti tirhana ni timhaka ta vuangameri eka timhaka ta vantshwa na ku tirhana ni milawu leyi khumbaka vanhu lavantshwa.
Palamende eka ntirho wa yona wo endla milawu, yi pasise milawu yo tala tanihi Nawu wo Angarhela wa Havaxeriso wa Vantima eka swa Ikhonomi, 2003, Nawu wa Ndlandlamuxo wa Swikili 1998, na Nawu wa Ndzingananiso wa Matholele.
Palamende eka ntirho wa yona wa vuangameri, yi angamela ku humelerisiwa ka milawu leyi pasisiweke ku katsa ni leyi kongomisiweke eka vantshwa va tiko leri.
Leswi vantshwa va tiko ra Afrika Dzonga va nga tikatsisaka xiswona eka Palamende
Ku endla ku Palamende yi .keleleka hi ku olova, ku na nongonoko lowu vuriwaka "Nhlangano wa Xirho" laha vanhu lavantshwa va nga hlanganaka ni Xirho xo karhi xa Palamende hi timhaka leti va khumbaka. Va nga endla ku marito ya vona ma twakala hi ku endla swikombelo swa nomo kumbe leswi tsariweke.
Vantshwa va tlhela va endla xiphemu xa vaakitiko lava nga yaka eka Tinhlengeletano ta Tikomiti laha ntirho wo tala wa Palamende wu endliwaka kona, naswona va nga ya ka mintshamo ku ya hlalela, ku tifumisa na ku tihavaxerisa.
Palamende yi na mapfhumba yo hambanahambana lawa ma kongomisiweke eka swiyenge swo hambana, xikombiso, Palamende ya Vantshwa (leyi khomiwaka hi N'hweti ya Vantshwa) leyi eka yona timhaka leti khumbaka vantshwa ku buriwaka hi tona na ku nghenelela loku kongomaneke ntsena ni vanhu lavantshwa, na mafambiselo lama ya kongomisiweke eka vona.
Vumbiwa ri boha Palamende ku katsa vaakitiko eka migingiriko ya yona na tiphurosese, hikokwalaho vantshwa tanihi xiphemu xa vaaki va rhambiwa nkarhi hinkwawo ku va na xiave eka mapfhumba ya Palamende, tanihi le ka Tinhlengeletano to Twa Miehleketo ya Vaakitiko, Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na minongonoko yin'wana ya m.kelelo na ya ku nghenelela ka vaaki.
Papila leri ra kumeka hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika Dzonga.
Xitsonga
<fn>colourflyer2.txt</fn>
Murhi wa matimba i vutivi
Venda
Muhleri lo nkulu wa mirhi u ta ku byela hinkwaswo leswi u swi lavaka hi mayelana namimirhi
Tiva muxaka wa murhi lo u fanekeleke ku tirhisa na kuri hikwalaho ka yini u fanele ku tirhisa? Tiva vito ra murhi lowu u lavaka kuwu tirhisa. Tiva xikongomelo xa ku tirhisa murhi wona wo lowo Mirhi ya nxavo wa le hansi (generic) e hlahisekile na kambe ya tshungula
Tiva ku hlayisa mirhi ya wena Veka mirhi ya wena endzawini leyi holeke na laha dyambu ringataka ri nga fikeleli Mirhi yi nwana yi fanele ku vekiwa exigwitsirisini Veka mirhi ya wena laha vana va nga taka va nga fikeli
Tiva murhi wa vuvabyi bya xifuva Endzela xibedlele xa ka nwina kumbe dokodela wa wena hi masiku na minkarhi U komberiwa ku tirhisa swi dzidziharisi (maphilisi) leswi hi minkarhi hi nkwayo Xiyimo xa wena xi nga vuyela evutshanwini
Tiva mirhi ya wena ya vuvabyi bya xifuva Loko u ri ni vuvabyi bya xifuva kuma vu tshunguri bya mahala etliliniki ya ka n'wina Mirhi ya vuvabyi bya xifuva yi fanekirile ku tirhisiwa ku ringana ntsevu wa tinwheti hi masiku hi nkwawo Kuma munghana loyi a nga ta ku pfuna ekutirhiseni ka mirhi leyi
Tiva mirhi ya ku sivela xitsongwatsongwana ku xi ngheni ekanwana Xiyimo xa wena xi lava vutshunguri bya nkarhi wo leha Matitwele yo ka ya nga ri lamanene ya lava ku tivisiwa dokodele Tirhisa mirhi hi mfanelo na kambe na ntlawa wa vanhu lava nga ka xiyimo lexi fanaka na xawena ta ni hiku tirhisana
Tiva matirhiselo ya mirhi leyi hindzeriweke hi nkarhi na leyi seleke Mirhi leyi hindzeriweke hi nkarhi a yi fanekelangi ku tirhisiwa Mirhi leyi hindzeriweke hi nkarhi a yi fanelangi ku cukumeti-wa laha ku lahliwaka kona thyaka Mirhi leyi hindzeriweke hi nkarhi na leyi nga sala yi fanekerile ku vuyiseriwa ekhemisini ya ka nwina laha yingata cukumeti-wa Mirhi leyi nga sala a yi fanekelanga ku tirhisiwa e munu ong-wane
Tsonga Murhi wa matimba i vutivi
<fn>designers_xitsonga.txt</fn>
Vafambisi va Masagwati ya Nxiximo ya Tiko
Gold Mametja u na vito ro hlawuleka leri fambelanaka na tithalente ta yena. Tidizayini ta yena tihlawuriwe eka tin'wana ta dazini na tidizayini tin'wana leti nga nghenisiwa endzhaku ka loko va GCIS va rhambile vadizayini va juwelari ku nghenisa tidizayini letintshwa eka Masagwati ya Nxiximo ya Tiko.
Matimu ya vutomi ya bya yena i nongonoko wo leha wa leswi a nga vuyeriwa hi swona loko a suka eTechnikon Witwatersrand. Leswi swi katsa tidizayini leti a nga tiendlela tikhampani letikulu ta Afrika Dzonga, leti katsaka tikhoyini ta nsuku ta Comrades Marathon .
I munhu wo vulavulela ehansi, u vona leswaku ku tirha na va Masagwati ya Nxiximo ya Tiko ku ve: 'Mhaka yo antswa swinene evutomini bya yena. Ku ndzi nyika nkarhi wo endla tidizayini leti, i nxiximo lowukulukumba lowu tiko ri nga ndzi nyiketa wona'. Mametja u tirha tani hi mudizayini wa swa indastri eCSIR ePitori. U tshama eKempton Park na nsati wa yena na vana vambirhi.
Sagwati ra nxiximo wa Ikhamanga
Gareth Smart u tisungulele ntirho tani hi mudizayini eka swiyenge swotala swo hambana ku sukela loko a pasile digri ya yena ya BA ya Graphic Design eMidrand Graduate Institute. U ntokoto swinene eka swa 3D Multimedia. Matimu ya ntirho wa yena ya kombisa nongonoko wa tiklayente ta tikhampani letikulu leti a nga tirhela hi nkarhinyana wutsongo.
Eka yena ku ve nkarhi wo nkoka swinene evuton'wini bya yena ku langiwa leswaku a endla dizayini leyintshwa ya Masagwati ya Tiko ya Nxiximo. U tshama ePitori, u tirhela swilaveko swa tiklayente tani hi munhu loyi a titirhaka wa freelance graphic designer, na muendli wa swifaniso swa mafenya swa animator na ku sungula mianakanyo leyintshwa hi mintirho leyi.
<fn>history_xitsonga.txt</fn>
Matimu ya Masagwati ya Nxiximo ya Tiko
Ku sungula ka fambiselo ra xidimokrasi ro kala xihlawuhlawu hi ntlhohe na rimbewu eAfrika Dzonga, ri endle leswaku ku va na xilaveko xa fambiselo lerintshwa ra Masagwati ya Nxiximo ya Tiko (system of National Orders). Fambiselo ra khale ra nkhaviso wun'we na masagwati na Masagwati nxiximo ya Mune (one Decoration and four Orders), na swona minkhaviso ya masagwati lama a yi ri ya fambiselo ra xikhale.
Hi ku lava ku suka eka fambiselo ra xikhale, hi Meyi (Mudyaxihi) 1998, Huvo ya ku tsundzuxa Presidente leyi ku nga President's Advisory Council National Orders hi Masagwati ya Nxiximo ya Tiko yi nyiketiwile ntirho wo kambela fambiselo ra Masagwati ya Nxiximo ya Tiko. Ku sungula ntirho, ku sunguriwile komiti ya vutheknikhali, leyi yi nga endla rhiseche leyi katsaku hinkwavo leyi yi nga tihlanganisa na xichava, yi burisana na lava khumbekaka eka tiko hinkwaro, yi tlhela yi va na mimbulo ya mintlawa leyi a yi langutana na mafambiselo yo hambana, kasi na ku komberiwa ka leswaku ku endliwa rhiseche hi matimu ya tiko no hlengeleta vadizayini va swa jewelari na timendlele ku sungula timendlele letintshwa hi ku va nyiketa nhlamuselo ya maendlelo ya timendlele leti.
Tani hi xiyenge xa fambiselo leri, va Ndzawulo wa Vutshila, Mindhavuko, Sayense ni Theknoloji hi ku tirhisana na va Government Communication and Information System va endlile ndzavisiso hi mimfungho ya tiko yin'wana hi xikongomelo xo ringeta ku endla mimfungho ya tiko leyintshwa leyi yi kombisaka moya lowuntshwa wa tiko lerintshwa. Swidyondzeki na va mintokoto lava va twisisaku hi mimfungho ya mindhavuko ya tiko va komberiwe ku kombisa swa nkoka leswi swi kombisaku mimfungho leyi yi katsaka no hlanganisa matimu hinkwawo na swipiriyoni swa Afrika na Afrika Dzonga tani hi masungulo lamantswa. Vuyelo lebyi hlanganeke bya fambiselo leri byi ve na vuyelo ra ku nyiketa ntirho wa ku sunguriwa tidizayini ta Masagwati ya Nxiximo ya Tiko lamantshwa.
Matimu
Afrika Dzonga yi teke magoza ya nkoka yo hambana na fambiselo ra xikhale ra xihlawuhlawu hi rimbewu, muvala na ripfumelo. Tiko ri le ndleleni yo ya emahlweni, yo aka no tiyisa vumunhu bya hina hinkwerhu. Eka riendzo leri ro ya eka vumunhu bya hinkwerhu, ku na fambiselo lerintshwa ro xixima timfanelo ta vumunhu ta hinkwavo, na nxiximo wa moya wa vumunhu lowu wu nga xikombiso xa Afrika Dzonga leyintshwa..
Xin'wana xa mfungho lowukulu wo hambana na fambiselo ra xikhale ku ve ku yimisiwa ka fulege leyintshwa hi 1994. Nkarhi lowu, wu tiyise ku tinyungubyisa ka hina na nxiximeko wa tiko lerintshwa, no hoyozela vumunhu bya hinkwavo. Mfungho wun'wana ku ve ku sunguriwa ka Minkhacu ya Mimfungho ya Ximfumo ya Tiko leyintshwa (new Coat of Arms) hi ti 27 ta Epreli (Dzivamisoko) 2000, minkhacu leyi yi nga angarhela matimu ya vanhu hinkwavo va tiko. Hi ku endla leswi, ku ve na minkhaviso leyintshwa leyi yi angarhelaka Afrika na mimfungho ya tikonkulu leswaku swi va xiyenge xa mindhavuko leyintshwa leyi yi nga xiseketelo xa ku sungula ka Afrika Dzonga leyintshwa.
Masagwati lamantshwa ya Nxiximo wa Tiko (new National Orders) ya sunguriwe hi ku landza moya lowu wa ku sungula hi vuntshwa ka tiko.
<fn>ikhamanga_xitsonga.txt</fn>
Sagwati ra nxiximo wa Ikhamanga
Nxiximo lowu wa sagwati leri wu nyiketiwa eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava va nga gingirika swinene hi xiyenge xa le henhla eka mintirho ya vuxongi (art), mindhavuko (culture), matsalwa ya tibuku (literechara), myuziki (vuyimbeleri), matsalwa ya mahungu (journalism) na mintlangu.
Ku kondleteriwa ka wona
Masagwati lama ya nxiximo ya nyiketiwa hi swiyenge swinharhu:
Leswi mimfungho yi yimeleke swona (tisombholi)/ tielemente ta dizayini
Mfungho wa nkoka
Swa nkoka
Tinhloko ta Lydenburg - (eka swa vuxongi) - tinhloko ta vumba bya terracotta ti yimele vuxongi bya swilo leswi khomekaka (visual), vuqambi bya vuxongi (creative arts), swa mintlangu ya switeji na mintlangu ya tidrama.
Swigubu swa Afrika - leswi fambelanaku na mindhavuko, na swona swi yimele vuxongi, titalente ta xiyenge xa le henhla na vuhlanganisi na ku hoyozela mindhavuko.
Crest/ dyambu - xidlodlo xi yimele xintlontlo xa tinsiva leti ambariwaku hi vatlangi, va vukosi na vanhu vo xiximiwa. Miseve ya dyambu, leyi yi kombisaka matimba, xidyuniso, ku hatima na ntamu, swi yimele ku fikelela ka vatlangi eka xiyenge xa le henhla eka migingiriko yo hambana ya vona.
Vundzeni bya xivumbeko xa tandza kumbe mindzilakano - (vudzuniso eka swa mintlangu) - swi yimele ku amukeriwa ka ku fikelela swiyenge swa le henhla-henhla swinene swa ntokoko eka mintlangu yo hambana-hambana
Mapato (ku fikelela xiyenge xa le henhla-henhla na ku humelela) - swi kombisa mapato hinkwawo lama kongomeke eAfrika na laha ku nga tumbuluka kona Vanhu hinkwavo, leswi swi kombisaka riendzo ro leha ro humelela, tirhelo ra xiyenge xa le henhla na ku humelela.
Xiluvana xo vekeriwa exifuveni xa baji
<fn>implem_plan_xitsonga.txt</fn>
NKUNGUHATO WO SIMEKA: PHOLISI YA RIMBA RA NTIRHO YA RIRIMI RA RIXAKA MPFAPFARHUTO WO HETELELA
Dzivamusoko 2003 LETI NGA ENDZENI
RITO RO RHANGA HI MUFAMBISI-NKULU WA VUTSHILA NA NDZHAVUKO
NONGONOKO WA MINKOMBISO
MANGHENELO ... 4-10
xivangelo... 5
Mindzulamiso ya Pholisi ya Ririmi... 5..
Tindzimi ta ntirho ... 5
Tindzawulo ta Mfumo wa Rixaka ... 6
Swifundzankulu ... 7
Tindzawulo ta mimfumo-xikaya ... 7
Vuhlanganisi ni vaaka-tiko ... 7
Swilo swa nkoka swa masimekelo ... 8
Ntlhontlho wo ya hi swiyimo ... 9
SWIVUMBEKO SWA MASIMEKELO ... 11-14
Huvo ya Ririmi ya Afrika-Dzonga ... 11
Tiyuniti ta Ririmi ... 12
Ndhawu yo khomela tinhlengeletano ta Ririmi ra Rixaka ... 14
Nkuriso wa Theminoloji ... 15
Vutoloki, Vuhundzuluxi ni Vuhleri ... 17
Vuleteri ... 17
Thekinoloji ya Ririmi ... 17
Khodi ya Matikhomele ya Vatirhela-mfumo ... 18
Vufambisi bya vukorhokeri na bangi ya switiviwa swa hungu ... 18
Vulanguteri na Ku pima nkoka ... 18
Mapfhumba yo endla leswaku ririmi ri tiveka ... 20
Vutoloki bya riqingo ... 20
LESWI KHUMBHAKA TIMALI NA VUTHORI BYA VATIRHI ...21-23
Nkumbetelo wa tihakelo ... 21
Endlelo ra nkunguhato wa timali wa MTEF ... 22
Nsimeko wa uniti ya Vatirhi ... 22
KU VULA SWIN'WANA EMAHETELELWENI ... 23
NKOMISO: NKUNGUHATO WA NSIMEKO ... 24-27
Nkunguhato wa Nsimeko wa ndzawulo yamfumo wa rixaka...28
RITO RO RHANGA HI MUFAMBISI-NKULU WA VUTSHILA NA NDZHAVUKO
I ntsako eka mina ku nyika Nkunguhato wa Nsimeko wa Pholisi ya Ririmi ya Rixaka leyi ya ha ku simekiwaka hi Holobye. Pholisi ya Ririmi ya Rixaka i mbuyelo wa ku kombela switsundzuxo ko enta loku nga sungula khalenyana hi lembe ra 1995 na ku thoriwa ka Ntlawa wa Ntirho wa Ririmi (LANGTAG). Nkunguhato wa Nsimeko wu tsavula maendlelo lama nga ta tirhisiwa ku simeka Pholisi ya Ririmi, ku kunguhatiwa mitlawa leyi nga ta va xilotlela xa nsimeko, na timekhenizimi leti nga ta tirhisiwa ku hatlisisa nhluvuko na ntlakuso wa tindzimi ta xintu.
Mfumo wa swi vona leswaku ku na mintlhontlho leyi nga kona eka mafambisele yo hetiseka ya ku hambana ka tindzimi. Hikwalaho ka swona Nkunguhato wa Nsimeko wu kunguhata endlelo leri nga olova naswona ri ri leri humelelaka. Hi ku vona leswaku ntlakuso na nhluvukiso wa tindzimi ta hina wu voniwa wu ri exikarhi ka mindzulamiso ya Pholisi ya Tindzimi, Nkunguhato wa Nsimeko wo simeka vuhlanganisi bya swilo leswi tirhisiwaka na timekhenizimi leti nga fanela ta nsimeko wo helela wa tindziminyingi eka Vukorhokeri bya vanhu. Hikokwalaho, ntirhisano na vatirhisanikulorhi eka levhele ya rixaka, xifundzankulu na mfumo-xikaya wu ta tlanga xiphemu xa nkoka ku endlela leswaku nsimeko wa Pholisi ya Ririmi wu fikeleriwa.
Hi karhi hi tekela enhlokweni leswaku tlhontlho wa hina, tanihi Mfumo, i ku vona leswaku phakelo wa vukorhokeri wu va lowu ringaneke ku eneta swilaveko swa vaaka-tiko, ni leswaku tindzimi ndlela leyi hi hlanganaka na vona, i swa nkoka leswaku Pholisi ya Ririmi yi simekiwa hi ku hatlisa.
Kutani ndzi navela ku rhamba hinkwavo va swiyimo swo fana na swa hina ku katsa ni mintlawa ya mfumo na tindzawulo kun'we ni Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga, ku vona leswaku Nkunguhato wa Nsimeko lowu wa nkoka wu endla leswaku mhaka ya tindziminyingi yi endleka hakunene eka vaaka-tiko hinkwavo va Afrika-Dzonga.
MANGHENELO
Nkunguhato wa Nsimeko lowu i xiphemu xa Rimba ra ntirho ra Pholisi ya Rixaka ya Ririmi (NLPF) lexi nyikaka nkoteko eka ndzulamiso wa ririmi tanihilaha swi nga vekiwa ha kona eka xiyenge xa 6 xa Vumbiwa, bya 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1986). Loko wu hetiwile wu ta va na Xitatimende xa Pholisi ya Ririmi, Nkunguhato wa Nsimeko, Nawu lowu kumbeteriwaka wa Ririmi wa SA na swinawana, kumbe na Nawu wa Khansele ya Van'wavutshila bya Tindzimi.
Nkunguhato wa Nsimeko wu nyikiwa tanihi nkunguhato wo olova lowu eka wona ku nga ta tsavuriwa mintlawa na timekhenizimi to tlakusa tindziminyingi ti nga ha engeteriwa.
Xitatimende xa Pholisi ya NLPF yi tivisiwile hi Holobye wa Vutshila, Ndzhavuko, Sayense na Thekiniloji hi siku ra 3 Nwendzamhala 2002. Kava loko Khabinete yi pasisa hi siku ra 12 Nyenyenyani 2003. Pholisi yi kongomisa eka ku tlakusa ku tirhisiwa ku tirhisiwa hi ku twisiseka ka tindzimi ta 11 hi ku ringeta ku olovisa ntwisiseko wo fikelela vukorhokeri bya mfumo, vutivi na hungu, kun'we na nhlonipho ya timfanelo ta tindzimi. Swikongomelo leswi swi tshembheka eka ntlakuso wo koteka na nhluvukiso wa tindzimi ta ximfumo ta tiko leri leti a ti nga tekeriwi enhlokweni. Tanihileswi ririmi ri nga nchumu lowu tirhisiwaka ku hlanganisa eka vutomi bya munhu hi munhu na vaaka-tiko, I swa nkoka leswaku maendlelo ma lulamisiwa nkala-ndzingano wa nkarhi lowu nga hundza ma vekiwa endhawini ya wona.
Xivangelo
Nkunguhato wa Nsimeko wu nyika vuxokoxoko mayelana na mintlawa na timekhenizimu leti lavekaka ku tirhisa Pholisi ya Ririmi, kun'we ni leswi khumbhaka timali/nkunguhato wa timali wa tindzawulo ta rixaka na ta xifundzantsongo.
Ndzulamiso wa Pholisi ya Ririmi.
Pholisi yi le rivaleni hi tlhelo ra xikopu xa nsimeko. Mintlawa hinkwayo ya mfumo (rixaka, xifundzankulu na mfumo-xikaya) yi bohiwa hi ndzulamiso wa Pholisi, ku fana ni mintlawa yin'wana ni yin'wana leyi tirhisaka matimba ya vanhu kumbe yi tirhaka ntirho wa vanhu hi ku landza swipimelo swa nawu. Pholisi ya Ririmi yi tlhela yi pfumelela ku tirhisiwa ka tindzimi hi ndlela leyi:
Tindzimi ta ntirho
Ndzawulo yin'wana ni yin'wana kumbe xifundzankulu xi nga ha langha ririmi ra ntirho. Nhlayiso wu fanele ku endliwa leswaku ku nga vi na munhu na un'we loyi a nga ta siveriwa ku tirhisa ririmi leri yena a ri hlawulaka. Loko swi laveka, vukorhokeri bya vutoloki/vuhundzuluxi byi fanele ku va kona.
Tindzawulo ta Mfumo wa Rixaka.
Hi ku landza vuhlanganisi lebyi nga tsariwa, xihangalasiwa xa nongonoko wa ku tirhiseka ka tindziminyingi (ku karhi ku tekeriwa enhlokweni ntirho, vayingisi na hungu) ku fanele ku landzeleriwa eka tikheyisi teto ti nga laveki xihangalasiwa, eka tindzimi ta 11 ta ximfumo, kambe, laha tirhelo ro koteka no tshamiseka ra mfumo eka levhele yihi kumbe yihi leyi lavaka Vuhlanganisi byo twisiseka bya hungu, xi fanele ku hangalasiwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo.
Laha matsalwa ya mfumo ya nga koteki ku humesiwa hi tindzimi hinkwato ta 11 ta ximfumo, tindzawulo ta mfumo wa rixaka ti ta fanela ku hangalasa hi tindzimi leti nga ri ki ehansi ka tsevu xikan'we. Ku hlawula tindzimi swi ta endliwa hi ndlela leyi landzelaka
Ririmi rin'we ra Xinguni ( XiNdebele, XiXhosa, XiZulu na XiSwazi);
Xivhenda;
Xitsonga;
Xinghezi; na
Xibunu.
Nawu wo rhendzelekisa wu fanele ku tirhisiwa loko ku lawuriwa tindzimi eka mintlawa ya xinguni na Xisuthu. Swilaveko swa minimamu swa tindzawulo ta mfumo wa rixaka wu fanele ku hangalasa matsalwa hi tsevu wa tindzimi.
Swifundzankulu
Nawu wo rhendzeleka a wu tirhi eka swifundzankulu hikuva ti fanela ku tirhisa tindzimi ta vona leti nga tsavuriwa ta ximfumo.
Mimfumo-xikaya
Mimfumo-xikaya wu ta langha matirhisele ya ririmi na ntsakelo wa vaaki ku endla leswaku rimba ra ntirho wa pholisi ya ririmi ra xifundzankulu ri tirhisiwa. Eka ku langha loku ka matirhisele ya ririmi na ntsakelo wa vaaki, mfumo-xikaya wu fanele, hi ku kombela switsundzuxo eka vaaki va vona, hluvukisa, hangalasa no simeka pholisi ya tindziminyingi.
Vuhlanganisi na vaaki
Eka ku tsalelana mapapila ni switiviso, ririmi leri vaaki va hlawulaka rona ri fanele ku tirhisiwa. Loko ku vulavuriwa kunene ku fanele ku tirhisiwa ririmi leri vayingiseri va hlawulaka rona. Loko swi endleka, ku fanele ku ringetiwa hi matimba ku tirhisa swivevukisi ntirhisano wa ririmi tanihi ku toloka (hi ku landzelelana, xikan'we, hi riqingho na vutoloki byo hlevetela) laha swi kotekaka. Leswi swi tirha eka tindzawulo ta mimfumo ya swifundzankulu na wa rixaka.
Endlelo ra nsimeko ri lawuriwa hi minkongomelo na swikongomelo leswi nga vekiwa eka Pholisi. Leswi landzelaka I tindhawu ta swipakanisinkulu to simeka.
Nhluvukiso wa tindzimi ta laha tikweni, ku katsa ni ku vumbiwa ka swilo leswi tirhisiwaka ku hlanganisi swa swilaveko swa vaaki na nhluvukiso wa switirhisiwa swo fana na tidikixinari na ntivo-ririmi.
Ku tiyisisa vutihlamuleri bya mfumo ku endlela leswaku mimbuyelo yo nyika vukorhokeri byi phakeriwa hi ku ringana hi ku nyika mfikelelo wo twisiseka eka vukorhokeri bya vaaka-tiko handle ko langutisa ririmi ku endlela ku kurisa vuvakona na rito etimhakeni ta mfumo.
Ku lawula tindzimi ku endlela ku vona leswaku ku tirhisiwa kahle ka tindzimi ta ximfumo no tlakusa mavonele ya Mfumo hi vanhu
Ku hlohletela ku dyondza tindzimi, ku endliwile hi ku landza swilaveko swa Vukorhokeri bya vanhu, ku antswisa vuswikoti bya vatirhela-mfumo na ntswalo entirhweni ku endla leswaku mimbuyelo ya tindziminyingi wu vonaka
Ku hlohletela madyondzisele yo tsakisa ya nkarhi hinkwawo ya tindziminyingi hi vatirhisi va ririmi na vateka-xiavo
Ku sungula ntirhisano wa nhlengelo ku vona leswaku nsimeko wa Pholisi wu hetiseka.
Swilo swa nkoka swa Masimekelo.
Nsimeko wa Pholisi wu ta hlawulekisiwa hi milawunkulu leyi landzelaka
Ku simeka Pholisi ri ta nghenisiwa hi ntshambuluto hi nkarhi lowu ringaneke
Endlelo ra nsimeko ri ta endleka eka swipakanisi swo hlawuleka leswi nga vekiwa erivaleni
Vuswikoti byi ta akiwa hi swintsongo-ntsongo kun'we ni nsimeko wo hetiseka
Nsimeko wo koteka wu ta lava ku cinca ka ntolovelo wa matirhisele ya tindzimi ta ximfumo eka mintlawa ya mfumo ku vona leswaku tindzimi ta laha tikweni ti tirhisiwa swinene hi tindlela to hambana naswona eka swilo swotala
Vulawuri byo hetiseka bya switirhisiwa byi ta laveka eka ku engetela ku laveka ka muhundzuluxi no hlela, ngopfu-ngopfu eka tindzimi ta Xintu
Ku ta rhangisiwa ku antswisa swikili swa vuleteri eka muhundzuluxo na ku hlela, ku toloka, lekisogirafi na theminoloji
Nhluvuko wa ku simeka Pholisi wu ta pimiwa nkoka nkarhi na nkarhi hi ku tirhisana na Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (RansALB). Xiviko lexi nga na vuxoko-xoko eka mavonele hivuntshwa yotano ma ta hangalasiwa.
Vulavisisi eka matirhisele ya ririmi byi ta endliwa loko swi laveko ku tivisa swiboho swa Pholisi na Nsimeko
Ntlhantlho wo ya hi swiyimo
Afrika-Dzonga i kaya ra mindzhavuko na tindzimi to hambana-hambana to hlaya. Swi pimanyisiwa leswaku tindzimi to ringana 25 ta vulavuriwa laha tikweni, leti eka tona 11 ti nga nyikiwa xiyimo xa ximfumo hi ku landza xiyenge xa 6 xa vumbiwa. Tindzimi leti ta 11 ti vulavuriwa tanihi tindzimi ta le kaya hi vanhu vo lava ku va 98% ya vanhu hinkwavo, tanihilaha swi nga voniwaka eka xivumbeko lexi landzelaka, lexi nga tekiwa eka ku hlaya vanhu ka lembe ra 1996:
Tin'wana 1% Xitswana 8% Xinghezi 9% Xindevele 1% Xivenda 2% Xipedi 9% Xiswazi2% Xibunu 14% Xitsonga 4% Xixhosa 18% Xisuthu 8% Xizulu 24%
Xizulu Xixhosa Xibunu Xipedi Xinghezi Xitswana Xitsonga Xiswazi Xivenda Xindevele Tin'wana Xisuthu
Xivumbeko xa 1: Maavele ya tindzimi e SA ku ya hi tindzimi to sungula ta le kaya (xihlovo: sitatsitiki hi ku komisa ya 2002. sitatistiki ya Afrika-Dzonga)
Xin'wana xihlawulekisi xa tindzimi-nkanghala ta Afrika-Dzonga xi vile xianakanyiwo xa nkala-nhlomiso wa ririmi hi tlhelo rin'wana, na ntshikelelo wa tin'wana. Pholisi ya nkarhi lowu nga hundza ya ximfumo ya tindzimi-mbirhi yi vumbile vuxaka byo ka byi nga ringani exikarhi ka Xinghezi na Xibunu (tindzimi ta ximfumo ti ri toxe ta nkarhi lowu nga hundza) kun'we na tindzimi ta Xintu. Ku va tindzimi leti ti tshikelela tin'wana swi vile ni xihlawu-hlawu xo tika swinene ni ntshikelelo ehenhla ka vavulavuri va tindzimi ta Xintu hi tlhelo ra vuhlanganisi na Mfumo, kun'we ni ku fikelela vukorhokeri bya mfumo, vululami, dyondzo ni mitnirho.
U hluvukisa tindzimi ta xintu i swa nkoka eku lulamiseni ka nkala-ndzingano. Ndzhaka ya nkala-nhluvukiso wa tindzimi leti a ti tekeriwa ehansi eka ndzinganiso na matsalele, theminoliji ya xithekiniki na xidikixinari i ntlhontlho lowukulu eka ku fikelela nsimeko wa Pholisi. Ku engetela kwalaho, Xiviko xa LANGTAG (xa1996) xi komba mhaka ya ku ka tindzimi teto ti nga hluvukisiwangi swi ri na xiavo eka ku tilangutela ehansi hambi ku ri hi vavulavuri va tindzimi leti. Ku tsakeriwa Xinghezi na/kumbe Xibunu wu yisiwa emahlweni eka loko ku tirhisiwa matheme ya xithekiniki.
Ntlhontlho lowukulu eku simekeni i mintolovelo ya sweswi ya ririmi, leri nga na vuxaka na mintirhonyingi ya Xinghezi eka Afrika-Dzonga endzhaku ka mfumo wa xihlawu-hlawu. Xinghezi xi tirhisiwa ngopfu etindhawini totala, ku nga, swiyenge swa mfumo na vuhangalasi bya mahungu (byo tsariwa na bya electroniki), entirhweni, tanihi lingwa france yo va mintlawa yo hambana yi tihlanganisa, tanihi ririmi ra Inthanete na sayense na thekinoloji. Hambileswi Xinghezi xi nyikaka mfikelelo wa mintirho na dyondzo, xi tlhela xi va xirhalanganyi xa vanhu lava kalaka vuswikoti bya ririmi. Hambileswi Xinghezi xi tekiwaka tanihi xilotlela xa vufamba-fambi bya soxio-ikhonomiki na xiyimo xa le henhla xi tshikelela ku tirhisiwa na ku hlayisiwa ka tindzimi ta laha tikweni hambi ku ri ku simekiwa ka pholisi ya tindziminyingi.
Kambe vuswikoti bya Xinghezi a byi andzangi tanihi laha byi languteriweke, na ku humelela ka ririmi ra le henhla ka tin'wana. Ndzavisiso wa rixaka wa soxilingwisitiki lowu nga endla hi PanSALB hi lembe ra 2000 wu komba leswaku ku tlula 40% wa vanhu eAfrika-Dzonga a va tali ku twisisa leswi va byeriwaka hi Xinghezi. Swi kumekile leswaku MaAfrika-Dzonga votala a va enetisiwi hi ndlela leyi tindzimi ta vona ti tirhisisiwaka xiswona eka tindhawu ta mani na mani. Ndzavisiso wu tlhela wu kuma leswaku vanhu hi ku angarhela va vona Vukorhokeri bya Vanhu byi nga fikeleleki hi tlhelo ra ririmi.
Ku engetela kwalaho eka nhluvukiso wa tindzimi ta Xintu, I swa nkoka ku vona leswaku tindzimi hinkwato ta ximfumo ta tirhisiwa. Nsimeko wa Nkunguhato wu langutisisa swilo leswi kunguhataka ku sunguriwa ka swiyenge swin'wana naswona ku tsavuriwa timekhenizimi to tlherisela endzhaku xiyimo.
Pholisi ya Mangheniselo ya Ririmi
Hi ku vona leswaku ku simeka Pholisi ku ta va kona ku cinca lokukulu eka leswi tirhiwaka enkarhini wa sweswi, endlele ro olova no nghenisa nsimeko hi switsongo-tsongo wu ta tirhisiwa. Ku endlela ku rindza leswaku ku nga vi na ntsandziso wo simeka, ku susumetiwa leswaku;
Hambileswi tindzawulonkulu ti nga rhangisiwa eka ku vumba tiyuniti ta ririmi, tindzawulo hinkwato ta mfumo ti ta languteriwa ku sungula tiyuniti ta ririmi.
swihangalasiwa swa tindziminyingi swi fanerile ku nghenisiwa eka nkarhi lowu ringanaka malembe manharhu ku ya hi minongonoko wa swihangalasiwa swa ndzawulo. Xikombiso, eka lembe ro sungula 30%, eka lembe ra vumbirhi 60% na le ka lembe ra vunharhu 100% ya swihangalasiwa swi fanele ku va swi hangalasiwile.
Mpfapfarhuto wo hetelela 11 Nkunguhato wo simeka
NSIMEKO WA SWIYENGE
Swiyenge swin'wana na timekhenizimi tanihilaha ku nga hlamuseriwa eka xiyenge lexi landzelaka swa kunguhatiwa ku tlakusa nsimeko wo tirhiseka. Swiyenge swi ta va swa nkoka eka vulawuri byo tirhisa tindzimi, ku hlanganisa nhluvukiso wa tiphurojeke, vuphurofexinali no gqwetela ntirho wa vukorhokeri bya ririmi, ku hluvukisa switirhisiwa swa ximunhu. Vukorhokeri bya Rixaka bya Ririmi (NLS) bya Ndzawulo ya Vutshila na Ndzhavuko (DAC) yi ta vevukisa ku vumbiwa ka swiyenge leswi lavekaka no teka ntirho wo hlanganisa mayelana no tsavula timekhenizimi. Kambe, nsimeko wo fikeleleka wu ta ya ngopfu hi ku tirhisana ka swiyenge swa rixaka na swa xifundzankulu, kun'we na PanSALB.
Ku engetela eka PanSALB leyi nga kona na vuhlanganisi bya switirhisiwa bya ririmi ra Hansard, swiyenge leswi faneleke ku vumbiwa ku lawula nsimeko wa Tiyuniti ta Pholisi ya Ririmi, Foramu ya Rixaka ya Ririmi kun'we na Khansele ya Van'wavutshila va Tindzimi.
Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga
PanSALB I mutirisani wa ntirho wo karhi wa DAC eka timhaka ta ririmi. Kutani yi na ntirho wukulukumba eku hluvukiseni no tlakusa tindzimi ta ximfumo ta Afrika-Dzonga, kun'we na tindzimi ta khoe na san kun'we na Ririmi ra Mimfungho ra Afrika-Dzonga. Miginiriko leyi fambelanaka no vumbiwa ka swiyenge swintshwa na timekhenizimi ka ha ka endliwa hi ku tirhisana swinene na PanSALB. Swiyenge leswi landzelaka, hi ku kongoma, swi ta pfuna eku hluvukiseni ka tindzimi ta laha tikweni.
Tikomiti ta xifundzankulu ta Ririmi (PLCs)
Minhlangano ya Rixaka ya Ririmi (NLPs)
Ntirho wa Tikomiti ta Xifundzankulu ta Ririmi
TiPLC ti fanele ku tirha ekusuhi-suhi na swifundzankulu eka timhaka ta ririmi leti khumbhaka swifundzankulu swo karhi. Ti ta tirha eka, na ku tsundzuxa ehenhla ka swilo leswi fambelanaka na-
ntlakuso wa tindziminyingi;
nawu wa pholisi ya ririmi, ku katsa pholisi ya ririmi, mintolovelo na nawu wa xifundzankulu kun'we na vafambisi va laha kaya eka xifundzankulu xexo;
ririmi eka dyondzo, muhundzuluxo, vutoloki, nhluvukiso no tlakusa matsalwa ni tindzimi leti a ti languteriwa ehansi eka nkarhi lowu nga hundza, timfanelo ta ririmi na vuyimeri, lekisogirafi no hluvukisa theminoloji;
Ndzavisiso; na tiphurojeke.
Ntirho wa Tiyuniti ta Rixaka ta Ririmi.
TiNLU ti ta ya emahlweni ti hluvukisa tidikixinari ta tindzimi hinkwato ta ximfumo. ti fanele ku tirhisana swinene-nene na xiyenge xa Nhlanganiso wa Theminolji wa NLS. Tindlela to vika hi tlhelo ra matirhisanele na tiNLB ti ta va tihlamuseriwile hi ndlela yo twisiseka.
Ntirho wa minhlangano ya Rixaka ya Ririmi.
TiNLB a ti vumbiwangi hi vavulavuri vo sungula va ririmi rero, kambe va langhiwile hikuva va ri ni mutshila wa vutivi tanihileswi va faneleke ku tsundzuxa PanSALB eka timhaka leti fambelanaka na ndzinganiso, Lekisogirafi, Theminoloji na matsalwa. Hi vona valawuri hi tlhelo ro pasisa lekisogirafi na swiyimo swa ririmi.
Hi ku languta migingiriko ya vona ya nawu, Milawu ya Xifundzankulu na Palamende hi leyi, hi mhaka ya mfanele, lavekaka ku nyika vukorhokeri eka tindzimi hinkwato ta 11 ta ximfumo. kambe swiyimo swa tirhijini swi ta tlhela swi lawula tindzimi/ririmi leri nga ta tirhisiwa. Hi ndlela yin'wana, swifundzankulu a swi boheki ku tirhisa tindzimi ta ximfumo hinkwato ta 11. Tihofisi ta Hansard ePalamende ni le ka swifundzankulu swi na ntirho wa xiyimo xa le henhla ku seketela vurhumiwa lebyi. Kutani i swa nkoka ku va tihofisi ti tirhisana swinene na Tiyuniti ta Ririmi kun'we ni swiyenge leswi fambelanaka.
Tiyuniti ta ririmi eka tindzawulo ta mfumo ni swifundzankulu
Ku simekiwa ka Pholisi ya Ririmi yi ta endla leswaku ku va na ku tlakuka ka ku laveka ka vukorhokeri bya ririmi, ngopfu-ngopfu nhluvukiso wa muhundzuluxo, vuhleri na theminoloji. Ku ya hi ndzavisiso wa DAC wa lembe ra 2001, ku lava ku ringana 40% ka swiyenge swa mfumo wa rixaka na 80% wa swifundzankulu swi na tiyuniti to tirha na timhaka ta muhundzuluxo na vuhleri, kambe tiyuniti leti ti hambana hi sayizi na ntirho. Leswi pholisi ya Ririmi yi nga ta sungula ku tirha, xilaveko I ku va tindzawulo ta mfumo wa rixaka na wa xifundzankulu ti fanele ku va na tiyuniti ta ririmi.
Muxaka wa xiyenge
Tiyuniti ta Ririmi leti nga ti yimisela ku fambisa nsimeko wa Pholisi ya Ririmi ti ta vumba eka tindzawulo ta mfumo ni le ka xifundzankulu. Yuniti ya ririmi rin'wana ni rin'wana yi ta va na vatirhi lava tivaka swinene-nene ku hundzuluxa kumbe ku yisa ntirho wa vuhundzuluxi kumbe vuhleri eka vanhu vo ka va nga tirhi eka xiyenge xexo no kambisisa nkoka wa ntshovelo eka-
Tindzimi ta ximfumo ta 11, eka tindzawulo ta mfumo; kumbe-Ku langha tindzimi ta ximfumo ta xifundzankulu xokarhi
Ku rhumela ntirho eka muhundzuluxi wo ka a nga tirhi eka mfumo swi ta lawuriwa hi Pholisi yo rhumela ntirho eka muhundzuluxi wo ka a nga tirhi eka mfumo yo hundzuluxa no hlela, leyi nga ta languteriwa ku humesa thendara ya vukorhokeri bya vuhundzuloxo ni vuhleri ku nga ri ehansi ka malembe mabirhi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta va exikarhi ku vona leswaku ku tirhisiwa ka tindzimi ta ximfumo ku tshama ku ri kona tanihilaha ku lavekisaka xiswona hi Pholisi ya Ririmi. Va ta tlhela va seketela ku ringeta ko simeka tindziminyingi.
Ntirho
Ntirho wa tiyuniti leti wu ta lawula nsimeko wa tindziminyingi hi ku eka ndzawulo yokarhi kumbe xifundzankulu no tirhisana ni tindzawulo tin'wana mayelana na timhaka ta ririmi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta va ni vutihlamuleri, exikarhi ka swilo swin'wana, bya leswi landzelaka.
Ku vumba Pholisi ya Ririmi eka ndzawulo kumbe xifundzankulu
Tlakusa ku tiveka ka Pholisi ya Ririmi; na
Khodi ya Ririmi ya matikhomele endzeni ka ndzawulo kumbe xifundzankulu.
Lawula no vevukisa vukorhokeri bya mihundzuluxo na vuhleri hinkwabyo, ku nga ha va bya la kaya kumbe bya le handle
Ku hlaya no lulamisa swihoxo na ku kandziyisa matsalwa hi tindzimi ta ximfumo
Vevukisa ku tirhisa ka vukorhokeri bya muhundzuluxo eka tindzimi ta xintu
Ku tsundzuxa ndzawulo ni xifundzankulu hi tlhelo ro tirhisa ririmi (ku vulavula ni ku tsala)
Ku lawula ni ku vevukisa minongonoko ya vuleteri bya vathoriwa vantshwa eka muhundzuluxo, vuhleri no hluvukisa theminoloji, minongonoko ya ririmi eka tindzimi ta ximfumo ta vathoriwa va ndzawulo kumbe xifundzankulu
Ku tirhisana na minhlangano ya DAC na PanSALB (tikomiti ta ririmi ta xifundzankulu, minhlangano ya rixaka ya ririmi na tiyuniti ta lekisogirafi ya rixaka) ku hluvukisa theminoloji
Ku tirha tanihi muhlanganisi wa tindzawulo kumbe xifundzankulu na DAC na/kumbe PanSALB mayelana na nseketelo wa nhluvukiso na vuleteri lebyi nyikiwaka hi DAC na/kumbe PanSALB
Hlohletela ku tirhisiwa ka ririmi ro olova eka Vukorhokeri bya vanhu.
Tiyuniti hinkwato ta tindzimi leti laviwaka hi Pholisi ti fanele ku vumbiwa ku nga se hela lembe ra 2005.
Foramu ya Rixaka ya Ririmi
Foramu ya Rixaka ya Ririmi leyi nga vumbiwa hi ntirhisano na netiweke ya vayimeri vo huma eka mfumo ni le ka swivumbeko swaka swi nga ri swamfumo yi ta vumbiwa. Foramu yi ta hlangana hi kotara. Yi ta va na vuyimeri byo huma eswifundzheni ni le ka mfumo wa rixaka leswi nga ta va xiphemu xa endlele ro nghenisa, kun'we ni PanSALB na swivumbeko swa yona. Hi ku vona vuswikoti lebyi nga ta laveka, muyimeri wo huma eka Khansele ya Mavandla ya Thexiyari yi ta fanela ku va xiphemu xa Foramu
Nhlamuselo ya nkoka.
Xikongomelo xa Foromu ya Ririmi I ku hlohletela ku tirhisiwa ka Pholisi ya ririmi na swilo swa nsimeko exikarhi ka Van'wavutshila na va tivisi ehansi ka vurhangeri bya ndzawulo ya utshila na ndzhavuko. Xipakanisinkulu ku ta va vuhlanganisi bya swiyenge swa tindzimi na vukorhokeri eku simekeni ka NLPF ku endlela ku kurisa vuhlanganisi na vuswikoti eka ku tirhisa switirhisiwa. Yi ta va pulatifomo yo nyikana miehleketo na mintokoto ku karhi ku langutiwile tiphurojeke na migingiriko yin'wana yo fambelana.
Ntirho
Ntirhonkulu wa Foramo ku ta va ku langutela endlelo ro simeka, xopaxopa no longoloxa tiphurojeke hi ku ya hi nkoka, na ku fambisa mapfhumbha ya qwetela. Yi ta tlhela yi va na ntirho wo hlanganisa no tirhisana hi tlhelo ra swilo swa nsimeko wa Pholisi ya Ririmi. Kutana, xipakanisinkulu xa yona ku ta va ku ndlandlamuxa theminoloji na tiphurojeke ta ririmi. Ku sivela migingiriko yo endla swilo swo fana, no maksimayisa mimbuyelo ya vuvekisi.
Ku susumetiwa leswaku ku vumbiwa Foromu ya Rixaka ya Ririmi tiyisisiwa ximfumo.
Muxaka wa xivumbeko
Khansele yi ta thoriwa hi Holobye wa vutshila, ndzavuko, Sayense na Theminoloji naswona yi ta va ya munhu un'we loyi a nga boxiwa hi DAC, DOJ, PanSALB, SAQA na Khansele ya Dyondzo ya le Henhla, vanhu va tsevu lava nga boxiwa hi phurofexinali na minhlangano yin'wana eka xiyenge xa muhundzuluxo, vutoloki, lekisogirafi, theminoloji, vuhleri bya ririmi na nawu. Swirho swa Khansele swi ta khoma hofisi nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe, kambe swa pfumeleriwa ku tlhela swi thoriwa ku tlula theme yin'we. Khansele yi ta va nhlangano wa nawu lowu nga ta vumbiwa hi ku landza nawu wa Palamende.
Nhlamuselo ya nkoka.
Nkongomo wa Khansele ya Van'wavutshila bya Ririmi bya Afrika-Dzonga va ta nghena eka xiyimo xa phurofexini ni ku hlayisa nkoka wa swikumiwa. Wu ta tlhela wu sirhelela swirho swa vaaki lava tirhisaka vukorhokeri bya ririmi.
Mintirho.
Khansele ya van'wavutshila va Ririmi ya Afrika-Dzonga va ta fambisa vuleteri, ku tiyisisa, ku tsarisa van'wavutshila va ririmi hi ku ringeta ku tlakusa xiyimo xa phurofexini ya ririmi na nkoka wa swikumiwa swa ririmi hi ku vekela no hlayisa swiyimo. Khansele yi ta tirhisana ni Rimba ra ntirho wa Rixaka wa Mathwasele (NQF), minongonoko ya vuleteri na Vulawuri bya Mathwasele bya Afirka-Dzonga (SAQA)
Switirhisiwa leswi nga olovisa ntirho wo simeka Pholisis ya Ririmi leswi nga ta vevukisa i nhluvukiso wa thekinoloji, muhundzuluxo ni vuhleri, thekinoloji ya ririmi, khodi ya ririmi ya matikhomele, mafambisele ya vukorhokeri bya ririmi, vuyingiseri na mindzavisiso ya ririmi. Mapfhumbha yo tivisa ririmi. Vukorhokeri byo Toloka hi Riqingho bya Afrika-Dzonga. Bangi ya switiviwa ya Hungu, ku ndlandlamuxa Tinzimi taSwikoweto, Nkunguhato wa timali.
Nsimeko wa Pholisi ya Ririmi yi ta endla leswaku ku va na ku laveka ka le henhla ka muhundzuluxo na vuhleri, na ndlandlamuxo wa thekinoloji eka swiyenge hinkwaswo swa nkoka, ku laveka ntirhisano wa vateka-xiavo hinkwavo, Tiyuniti ta ririmi na minhlangano ya ririmi (e.g. swivumbekontsongo swa PanSALB swo tanihi tiyuniti ta rixaka ta lekisogirafi. Minhlanano ya rixaka ya ririmi na tikomiti ta xifundzankulu ta ririmi). Xiyenge xa Vuhlanganisi na Thekinoloji (TCS), xa NLS xi ta kuma nghingiriko wa ntirhisano hi ku tirhisa vuhlanganisi bya Foramu ya Rixaka ya Ririmi. Bangi ya Rixaka ya matheme leyi nga ya xikhompyuta yi ta sunguriwa hi DAC ku vevukisa mfikelelo eka na vuhangalasi bya theminoloji eka tindzimi ta ximfumo hinkwato.
Vukorhokeri bya Rixaka bya Ririmi byi karhi byi tirhisiwa eka tiphurojeke to hlaya ku endlela ku vumba masungulo ya switiviwa ya thekinoloji ya tindziminyingi leyi nga ta katsa swiyenge swo hambana swa hungu, naswona leyi swi nga endlekaka leswaku nongonoko wa matheme wu humesiwa eka yona. Ku ya hi swilaveko swokarhi swa mutirhisi kumbe ku nga nghenisiwa swikombelo swa minongonoko yaleyo ya matheme leswaku yi nyika hungu ro tanihi tinhlamuselo, swikombiso swa swivulwa, vundzeni, na xihlovo xa vuhlanganisi. Ku endlela ku fikelela xikongomelo lexi tin'wna tatipurojeke leti nga eku endliweni hi leti landzelaka.
a Ximunhu, Mahanyele, Ikhonomiki na Mafambisele b Tsayense ta Ntumbuluko na Thekinoloji ya Tigiredi ta 1-6
c Metse nwa Tigiredi ta 1-6
e Xiyanimoya xa Vaaki
Vutoloki. Muhundzuluxo na vuhleri
Sweswi, swi tikmba onge ku na vusweti ekavuhlanagnisi bya switirhisiwa bya vutoloki, muhundzuluxo navuhleri. Hambileswi tiyuniti ti nga ta va na ntirho wo kiringa ku fambisa lieswi nkarhi wun'wa, xavandla lexikulu exikarhi ka swilaveko na ku laveka ka vukorhokeri bya tindzimi kun'we ni vuswikoti, ku nyika vukorhokeri byo ku langutisisiwa ni leswi landzelaka:
a Tikhoso ta vuleteri ta vahundzuluxi;
b Switirhisiwa swa Muhundzuluxo/ Vuleteri;
Swiletelo swa Pholisi ya Muhundzuluxi na Vuleteri swi kongomisiwa eka ku nyika swiletelelo ehenhla ka muhundzuluxo wa laha kaya, vuhleri na ku kambela matsalwa kun'we ni ku yisiwa ka ntirho wa muhundzuluxo, vuhleri bya matsalwa hi ndlela yo antswisa mphakelo w vukorhokeri no nyika swikumiwa swa nkoka wa le henhla.
Vuleteri
Ku vumba vuswikoti, ngopfu- nghopfu eka muhundzuluxo, vuhleri, vutoloki, lekisogirafi na theminoloji, swi ta laveka ku va ku kotiwa ku simeka Pholisi. Vuleteri bya mafambisele matirhisele ya ririmi byi ta langutisiwa hi minongonoko ya vuleteri leyi nga ndlandlamuxiwa hi DAC na PanSALB kun'we ni lava thwasisaka.
Minogonoko ya buloko ku ta vulavurisana hi yona na vanyiki va vukorhokeri bya van'wavutshila bya tindzimi, tibasari ti ta nyikiwa vakomteriwa vantshwa na va'wavutshila va khale kun'we na minongonoko ya nkarhi hinkwawo ya vuleteri.
Ku tirhisana na SAQA, DoC na mavandla man'wana ya dyondzo, eka swin'wana I swa nkoka swinene ku tshungula nkayivelo wa vatirhi va xiphurofexinali va ririmi. Swilaveko swa Rimbarantirho ra Mathwasele ra Rixaka (NQF) swi talandzeleriwa eka ka ku nyika minongonoko ya vuleteri.
Ku kuma no hluvukisa vuswikoti bya vatirhela-mfumo hinkwavo eka tindzimi to ta ti na ri ta manana ta vona/ ririmi ro sungula swi tekiwa yi ri mhaka ya nkoka ya vuswikoti eka Vukorhokeri bya Vanhu. Swihakelwana swi ta endliwa hi DAC, hi ku tirhisana na PanSALB, DoE na DPSA ku hlohletela vatirhela-mfumo ku tiva tindziminyingi hi ku dyondza no hlayisa ririmi ro engetela.
Thekinoloji ra ririmi
Thekinoloji yi fanele ku tirhisiwa to vevukisa ntirhisano exikarhi ka vateka-xiavo va ririmi kun'we no hluvukisa tindzimi ta laha tikweni. Softwe ya khompyuta yo tanihi rito ro tirhisa minongonoko , tisisiteme ta mafambisele ya theminoloji na softwe ya muhundzuluxo ti fanele ku va ti tirhiseka ku hlohletela ku cincana ka theminoloji na hungu rin'wana exikarhi ka tiyiniti tatindzimi hinkwato na vatirhisanikulorhi vo fana na Hansard kun'we na tiyuniti ta rixaka ta lekisogirafi (tiNLU).
Hi ku hlamula swilaveko ku endlela ku hluvukisa tindzimi ta laha tikweni hi ku hlatlisa no kuma kun'we no fambisa timhaka ta dijitali leti nga tlhelaka ti tirhisiwa na data ya mbulavulo, DAC yi tiyimiserile ku aka vuswikoti no nyika vuhlanganisi byaswilo leswi tirhiswaka bya hungu ra thekinoloji. Tindzimi ta laha tikweni ti ta seketeriwa hi maendlele ya nhluvukiso ku tirhisa tithekinoloji tintshwa, swilo leswi fanaka na maendlelo.
Khodi ya Matikhomele ya Ririmi yaVatirhela-mfumo.
Khodi ya Matikhomele ya Ririmi ya Vatirhela-mfumo yi ta hlamusela hilaha vatirhela-mfumo va faneleke ku tihlangania no tirhisana na vanhu ku endlela ku nyika mphakelo wo hetiseka eka vaaki, khodi ya matikhomele. Khodi ya matikhomele yi ta katsa milawu ya Vanhu eMahlweni eka timhaka ta ririmi leri va ri twisisaka swinene. Khodi yi ta katsa mhaka ya ku a ku na muxavi loyi kumbe mutirhela-mfumo loyi a nga ta tshikeleriwa kumbe ku tsoniwa swo karhi hi ku tirhisa tindzimi.
DAC, kun'we na DPSA naswona hi ku vulavurisana na tindzawulo letin'wana ta mfumo, yi ta ndlandlamuxa no hangalasa khodi tanihilaha yi nyikiweke hi Nawu wa Tindzimi wa Afrika-Dzonga lowu kumbeteriwaka. Holobye u ta hangalasa swinawana mayelana na khodi eka Gazete ku nga se hela lembe ra 2005.
Ku engetela xihangalasiwa eka Gazete, xiviko xa ririmi ro olova xi ta hangalasiwa ku endlela leswaku vatirhela-mfumo va yi tiva khodi leyi.
Vuleteri bya vukorhokeri na bangi ya data ya hungu.
Vuleteri bya vukorhokeri bya ririmi (xik. Masungulo ya data ni mavito lama nga fanela ya vayimeri / tikhampani / tiyunit ta ririmi, vuhundzuluxi, vuhleri, na vukorhoker bya thekinoloji, nkunguhato wa ririmi) wu ta ndlandlamuxiwa. Tikhopi ta vuleteri leby ti ta hangalasiwa en swivumbeko swa rixaka ni swa mfumo wa swifundzankulu, na le ka minhlangano na tiyunuvhesiti. Byi ta tlhela byi kumeka eka websayiti ya DAC naswona byi ta engeteriwa nkarhi hinkwawo.Pholosi ya mafambisele yo hetiseka ya nsimeko wa pholisi ma ta antswisiwa hi ku nyika hungu mayelana na swipfuno leswi nga kona eka swivumbeko wa ririmi.
Ku na xilaveko xa ku va na platifomo / xifambisi lexi nga ta nyikiwa ntirho wo hlengeleta no hangalasa hungu ra pholisi ya ririmi na timhaka ta nsimeko, migingriko na nhluvukiso ( ngopfu-ngopfu eka levhele ya rixaka, kambe ni le ka hrijini ya le Dzongeni wa Afrika)
Swikongomelo swi tatlakusa ku cincana ka hungu, na ndzavisiso na ku tirhisana exikarhi ka vayimeri va mafambiselo ya tindzimi na mavandla lama nga na ntsakelo. Ku engetela eka xitiviso xa mahungu xa kotara, websayiti yi ta simekiwa no hlayisiwa.
Hungu leri nga kongoma swilo swo pfuna swo huma eka vanghenisa-xandla swi ta laveka swinene eka NLS.
Ku langutisa no pima nkoka
Nsimeko wa pholisi wo fikeleleka naswona wa nkarhi hinkwawo na ku languta hi vuntshwa wu ta lava data ya ntiyiso eka tipheteni ta matirhisele ya ririmi na maendlelo ya sweswi ku endlela ku tsavula matimba na vutsandzeki eka Pholisi na ku langutisa nhluvuko wa yona. Mimbuyelo yi kumeka eka mindzavisiso na nkambisiso wu ta pfuna mfumo ku teka swiboho leswi va nga na vuxokoxoko bya swona eka nsimeko wa Pholisi wa Ririmi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta laveka ku kamba swikili swa ririmi leswi nga kona na vuswikoti eka tindzawulo ta vona kumbe swifundzankulu. Hungu leri ri ta va ra nkoka eka ku komutela, ku simeka Khodi ya Matikhomele ya Ririmi na ku kuma swilaveko na swipimelo swa ndzawulo yo karhi ya xifundzankulu.
Mapfhumba ya ku tivisa Ririmi.
Mapfhumba ya ku tivisa Ririmi. Ya laveka ku endlela ku pfuxa ntsakelo eka vanhu eka timhaka ta ririmi. DAC, hiku tirhisana na PanSALB, yi ta endla mapfhumba ya nkarhi hinkwawo ya ku tivisa ririmi ku -
a Ringanisa tipholisi na mintolovelo eka swiyenge swo hambana swa mfumo; b Endla leswaku NLPF yi tiveka no endla leswaku vanhu va tiva leswi vumbiwa byi vulaka swona mayelana na tindzimi-nyingi; c hlohletela vatirhela-mfumo ku nyika vukorhokeri eka muxavi hi ririmi ra ka vona. d hlohletela vanhu leswaku va tirhisa tindzimi ta ka vona no dyondza tindzimi letin'wana;
e tivisa mabindzu na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo mimbuyelo leyi nga le tshakwini leyi nga kumiwaka loko ko simekiwa tipholisi ta tindzimi-nyingi.
f ku endla leswaku ku va na ku tiviwa ka nkoka wa ku tala ka tindzimi eAfrika-
Dzonga tanihi ndzhaka ya hina; g tlakusa ku tiyiselana ka tindzimi lokukulu eAfrika-Dzonga; h ku endla leswaku ku va na ku tiviwa ka mimbuyelo yo tshama endhawaini leyi nga ratindzimi-nyingi; i ku vona leswaku ku vas na ku twisisa ka kahle na mahlamuselele ya pholisi eka tilevhele hinkwato.
Mapfhumba ya ku tivisa tindzimi to karhi ma ta endliwa hi tiyuniti ta ririmi (eka rixaka na swifundzankulu),DAC na PanSALB. Hi ku vona ntikelo wa ntirho wa vona wo simeka pholisi, tindzawulo ta mfumo/ vatirhela-mfumo ku ta va xipakanisinkulu xa vona eka malembe mambirhi lamo sungula. Matheriyali wo hambana-hambana wa ntlakuso (xik. Swinavetiso swi nghenisiwa eka maphepha-hungu na tinyuziletha ti ta hangalasiwa) na ndlela ya vuhlanganisi ya pfhumba rin'wana ni rin'wana yi ta ndlandlamuxiwa .
Eka mbango wa tindziminyingi, vutoloki hi riqingho byi nyika Mfumo mekhenizimi leyi tirhaka swinene naswona yi hlayisaka mali ku hunguta swiphiqo swa ririmi na ku nyika wa nkotiso wo ringana eka vukorhokeri lebyi wu byi nyikaka. Endlelo ra vutoloki ri olova swinene naswona i ndlela yo chipa yo hunguta mpfhuka wa misava hi ku kota ku kuma mutoloki hi riqingho. Vutoloki bya riqingho byi fanerile swinene mbangu wo pfilungana wa tindziminyingi wa Afrika-Dzonga, laha vukorhokeri byo vevukisa ririmi byi nga lavekaka hi nkarhi wo koma swinene eka swiyimo swa xihatla naswona eka ndhawu ta vukorhokeri bya muxavi tanihi le titliliniki, switichi swa maphorisa, laha tindzimi leti nga ta laveka na nkarhi wo kombela switsundzuxo wu nga ka wu nga koteki ku tiviwa leswaku wu ta fika rini.
DAC sweswi yi fambisa endlelo ro ringeta ra Vukorhokeri bya Vutoloki hi Riqingho eAfrika-Dzonga (TISSA) hi ku lava ku lavisisa loko swi takoteka ku toloka hi riqingho eAfrika-Dzonga. Vukorhokeri lebyi ka karhi bya rigetiwa eka switchi swa maphorisa swa Vukorhokeri bya Xiphorisa bya Afrika-Dzonga bya 70 na le ka levhele ya mimfumo-xikaya eka titliliniki tin'wana ta 11 na tikhawuntara ta vukorhokeri bya anhu ta nhungu eke Khansele ya Tshwane Metroplitan .
Ntlakuso wa XiKhoe & XiSan na Tindzimi ta Swikoweto ta SA
PanSALB se yi simekile tiNLB ku hluvukisa, ku tlakusa no tsavula tindhawu leti nga rhangisiwaka eka ku hluvukisa tindzimi ta XiKhoe, XiSan na Tindzimi ta Swikoweto no yisa ehenhla xiyimo xa tona.Swivumbeko swin'wana leswi ngakona leswi tlkusaka nhluvuko wa Tindzimi taa Swikoweto ta Afrika-Dzonga na tiphurojeke ta hala ka ndzilikano ti ta seketeriwa. Ku tirhisana ka vateka-xiavo I ya nkoka swinene.
Swifambisi swa mahungu
Swifambisi swa mahungu swi ta tirha ntirho lowukulu eka ku endla leswaku Rimba ro tirha ra Pholisi ya Ririmi ri tiveka. Xikongomelo xo tirhisa swifambisa mahungu ku ta va ku pakanisa vanhu hi ndlela yo lava ku va dyondzisa leswi nga endzeni ka Pholisi leswaku va ta twisisa swinene-nene timfanelelo ta vona na vutihlamuleri .Ku vika timhaka ta Pholisi ya Ririmi eka swifambisa mahungu ku ta tiyisiwa. Ku engetela eka swifambisa mahungu swo kandziyisiwa na swa elektroniki, websayiti ya DAC yi ta tirhisiwa ku maketa tindziminyingi. Tindzawulo tin'wana ta mfumo ti ta hlohletela ntlakuso was tindziminyingi eka tiwebsayiti ta vona ni le ka swihangalasiwa swa le handle.
DAC yi ta katsa na SABC na swifambisa mahungu swin'wana swa vuhlanganisi tanihi switichi swo ka swi nga ri swa mani na mani ku tlalkusa tindziminyingi. Xikombiso, NLS sweswi yi fambisa phurojeke ya xitichi xa xiyanimoya ku hluvukisa theminoloji.
SWILO LESWI KHUMBHAKA TIMALI NA KU THOLA VATIRHI
Ku pima tihakelo ka nghingiriko lowu endliwaka hi va swa Nhlayiso wa Timali wa Rixaka na DAC hi lembe ra 2001 wu kombile leswaku mimpimyeto ya timali to simeka ntirhiseko wa tindziminyingi wa nhlayisek0 naswona wu nga nghenisiwa eka ku lunghisiwa kutsongo eka ku kunguhata timali. Tihakelo ka nghingiriko ku endliwile hi ku landza swipimelo swa ku rhendzelekisa tikhategori ta mune ta tindzimi na swikumiwa leswi nga komba leswaku leswi swi ta lava ku tlakusiwa hi nkunguhato wa timali hi 1%. Ku tirhisa tindzimi ta tsevu, hi ku landza NLPF, swi ta endla leswaku ku va ni tihakelonyana kambe a ku nge tluli 2%.
Laha swifundzankulu na mimfumo-xikaya swi nga ta rhangeriwa hi tidemogirafi ta ririmi to ka ti nga fani na tin'wana, tindzawulo ta mfumo ta rixaka ti ta fanela ku humesa matsalwa ya ximfumo hi tindzimi ta -
a Xibunu;b Xighezi;c Xitsonga;d Xivhenda; na
Ku nga vi ehansi ka rin'we ra leti landzelaka e Xizulu, Xixhosa, Xindevele, Xiswazi ntlawa wa Xinguni f Xisuthu, Xitswana, Xipedi ntlawa wa Xisuthu
Hinkwaswo swivumbeko wa mfumo swi ta fanela ku nyika nseketelo wa timali wo ringana eka ku simeka Pholisi ya Ririmi hi ku landza mindzhendzheleko ya Rimba ra ntirho ra Theme-Xikarhi ya Matirhisele ya Timali (MTEF), kun'we ni ku nghenisa loku ngas ta sungula ekusunguleni kalembe-ximali ra 2003/4.
Tihakelo leti pimanyetiweke
Ku pima ku durha ka nsimeko wa Pholisi swi tekela swilo leswi landzelaka enhlokweni: a Ku simeka swihlanganisi swa switirhisiwa swa Yuniti ya Ririmi eka ndzawulo
Xifundzankulu xin'wana ni xin'wana b Ku komutela vatirhi no letela c Miholo na mimbuyelo ya Vatirhi va Yuniti d Nongonoko wa Yuniti ku fambisa nsimeko e Ku yisa ntirho wa vukorhokeri bya hundzuluxa eka van'wana lava nga ri ki va ndzawulo yaleyo f Nhlayo ya swihangalasiwa swa ndzawulo yin'wana ni yin'wana g Vuleteri bya vatirhi va Yuniti lebyi yaka emahlweni.
Swilo swa swyimo swo toloveleka swo fana na Mafambisele (xik. timali to hakela ku rhurha, ku famba, byetlelo, hofisi, na riqingho), na vuhlayiselo / rejisitara (swihangalasiwa, ku kandziyisa, matsalwa, stexinari, matheriyali wa hofisi) na swingolongondzwani (tikhmpyuta, swingolongondzwani swo yingisela, xingolongondzwani xa ) riqingho swi ta engetela ku durha.
Tafula leri landzelaka ri nyika ri lthela ri pimanisa timali leti ehleketeleriweke ku nghenisa yuniti ya ririmi hi nkarhi wa MMTEF.
Thakelo ta yuniti ya ririmi
Land - - - -
Endlelo ra nkunguhato wa timali wa MTEF
Hi ku tekela enhlokweni leswaku Tindzawulo ti fanele ku simeka NLPF hi ku ya hi MTEF, a swi ta antswa kumbexana loko ko hlamuseriwa leswi endlelo leri ri vulaka swona. Endlelo ra nkunguhato wa timali wa MTEF ri sungula hi ku rhangisa no lulamisa pholisi leyi hlayisaka mali naswona DoR yi endliwaku suka hi n'hweti ya Mudyaxihi loko Komiti ya Matirhisele ya timali ya Theme Xikarhi (MTEC) yi ta endla swibumabumelo swas yona. Mindzulamiso ya nkunguhato wa timali leyi nga na vuxokoxoko na matsalwa swi ta endliwa endzhaku ka loko ku ta va ku endliwile rimba ra ntirho ra Matirhisele ya timali ra Theme Xikarhi (MTEF) yi ta va yi pasisiwile kwalomu ka Ndzhati 2003.
MARITO YO HETELELA
DAC yi vonile ledswaku Nsimeko wa Pholisi wu ta tisa Swiphiqo swa xiyimo xa le henhla. Yi ta, hambiswiritano, tshembhela swinene-nene eka ntirhisano wa vateka-xiavo hinkwavo ku hundzuluxa leswi vuriweke laha henhla swi va nghingiriko.
Mpfapfarhuto wo hetelela 24 Nkunguhato wo simeka
NKOMISO: NKUNGUHATO HI KU ANGARHELA WA NSIMEKO WA NLPF
SWIKONGOMELO NGHINGIRIKO SWIKOMBA MATIRHELE VUTIHLAMULERI RIMBA NKARHI
Ku pasisa Nawu wa Tindzimi wa SA ePalamende 1. Ku nyika Khabinete mpfapfarhuto wa NPLF 2. Ku nyika Khabinete Nkunguhato wa Nsimeko 1. Pholisi yi pasisiwa hi Khabinete 2. Khabinete yi pasisa Nkunguhato wa Nsimeko DAC 1. 5 Nyenyenyani 2003 2. Nyenyankulu 2003 3. Khotavuxika 2003 4. Mawuwani 2003 5. Mhawuri 2003
Ku nyika Khabinete Nawumbisi wa 3. Khabinete yi pasisa Nawumbisi wa
Tindzimi wa SA Tindzimi ta SA
Ku kombela switsu- ndzuxo eka Komiti 4. Komitinkulu yi pasisa 5. Nawumbisi wu ya Photifoliyo 5. Nawumbisi wu pasisiwa no amukeriwa.
andlariwa etafuleni.
Rixaka ya Ririmi leswaku ku ta burisaniwa tindzawulo hinkwato/
hi nsimeko swifundzankulu hinkwaswo
ehansi ka Nawu was SA 2. Khodi ya Matikhomele ririmi 2. Mawuwani 2004
wa Tindzimi ya Vukorhokeri bya 2. Khodi hi ku landza
Vanhu swilaveko swa Pholisi
Mpfapfarhuto wo hetelela 23 Nkunguhato wo simeka Mpfapfarhuto wo hetelela 25 Nkunguhato wo simeka Mpfapfarhuto wo hetelela 26 Nkunguhato wo simeka
Ku simeka tiyuniti 1. Ku kambela swikili swa ririmi na vuswikoti ku vevukisa nkoteko wa ku komutela ek vatirhi lava nga kona 2. Ku komutela vatirhi no thola. 1. Switiviwa swa ntiyiso leswi kombaka profayili ya ririmi ya swivumbeko swa mfumo 2. Ku fambelana na swilaveko swa Pholisi na swilaveko swa tindzawulo Tindzawulo leti tirhisanaka na DAC 1. Dzivamusoko 2004 2. Khotavuxika 2004
Ku lavisisa, amukela na ku hluvukisa thekinoloji leyi nga fanela. Endla vunghana na vandlandlamuxi va thekinoloji Tindzimi ta Xintu ti ta hluvuka xithekinoloji DAC hi ku tirhisana na PanSALB,Ndzaw. Ya Vuhlanganisi, tiNLU, van'wavutshila va ririmi, mavandla yo dyondzela, Vuyimeri bya IT na Swi ya emahlweni, ku nga vi ehansi ka kan'we hi lembe xiyienge xo ka xi nga ri xa mani na mani
Ku nyika switsundzuxo hi vutivi Endla mindzavisiso / nkmbelo wa ririmi Swiboho leswi nga ehlenhla ka switsundzuxo Swivumbeko swa Mfumo,DAC, PanSALB, Swi ya emahlweni
Ku huvukisa tindzimi ta Xintu 1. Endla mapfhumbha yo tivisa tindzimi 2. Tsavula swilo leswi vilerisaka rixaka swa ririmi 3. Tlakusa ku tiveka ka ntirho wa ririmi eka vanhu 1 Tekela enhlokweni leswi humaka eka swivumbeko swa mfumo mayelana na nsimeko wa Pholisi 2. Tekela enhlokweni leswi humaka eka vaaki loko va"koxa" tindzimi ta vona. DAC, PanSALB na tindzawulo ta mfumo Swi ya emahlweni
Ku hluvukisa tindzimi ta Xintu na Tindzimi ta Swikoweto 1. Tsavula tindhawu leti rhangisiwaka 2. Seketela swivumbeko leswi nga kona ku tlakusa nhluvuko 3. Simeka no pfuna eka simeka swivumbeko / minongonoko ya nhluvukiso 4. Seketela tiphurojeke ta tindzimi to avelana ta le ntsungeni wa ndzilakano. 1. Tidikixinari ta thekinoloji 2. Matsalele 3. Milawu ya mapeletele & ririmi 1. PanSALB, DAC na swirho swavaaki 2. PanSALB, tiPLC, tiNLB, tiNLU,DAC, mavandla yo dyondzo, swiyenge swo ka swi nga ri swa mani na mani, vanhu hi un'we un'we, mavandla ya phurofexinali, tiNGO. tiCBO, na tindzawulo mfumo. Swi ya emahlweni
NSIMEKO WA NKUNGUHATO WA NDZAWULO YA RIXAKA (XIK. NDZAWULO YA DYONDZO)
Nsimeko wankunghato wu endliwile ehenhla ka nkumbetelo wa leswaku Nawu wa Tindzimi wa SA wu tasungula ku tirha hi Ndzhati 2003
SWIKONGOMELO NGHINGIRIKO SWIKOMBA MATIRHELE VUTIHLAMULERI RIMBA RA NKARHI
Ku amukela Pholisi ya ririmi 1. Simeka Komiti ya Pholisi ya Ririmi 2. Endla tiwekexopo to kombela switsundzuxo eka vatirhi 3. Mpfapfarhuto wa Pholisi ya Ririmi 4. Nkunguhato wa timali to engetela nsimeko wa Pholisi (lembe ra 1, 30% lembe ra 2, 100%) 1. Pholisi yi fikelela swilaveko swa NLPF 2. Vatirhi va nghenela 3. Pholisi ya Ririmi yo twala 4. Nseketelo wo ringana wa timali wa nsimeko wa Pholisi 1. Vafambisinkulu 2. Vafambisinkulu 3. Vafambisinkulu 4. DG 1. Nhlangula 2002 2. Sunguti 2004 3. Nyenyankulu 2004
Ku simeka yuniti ya ya ririmi 1. Teka xiboho eka sayizi ya Uniti ya Ririmi 2. Nkmbelo wa swikili swa ririmi na vuswikoti bya vatirhi 1.. Swilaveko swo ingana swa nongonoko wa swihangalasiwa 1. Vafambisinkulu 2. Vuhlanganisi 3. HR hi ku tirhisana na NLS 4. NLS
Ku navetisa
Ku hlangana mi Rherha na ku Thola. 4. Vuleteri bya Yuniti ya Vatirhi va Ririmi eku Simekeni ka Pholisi Ya Ririmi 2. Switiviwa swa ntiyiso leswi kombaka swikili swa ririmi mathwasele na levhele ya vuswikoti bya vatirhi 3. Vahundzuluxi va phurofexinali va tsevu va tikhategori ta tsevu ta tindzimi (Xinguni, Xisuthu, Xitsonga, Xivhenda,Xinghezi, Xibunu) 4. Vatirhi lava nga na swikili 1 Hukuri 2003 2. Huk-N'wend 2003 3. Sung. -Dziv. 2004 4. Mudyaxihi 2004
Ku antswisa ku twisisa Pholisi ya Ririmi 1. Tiwekexopo ta vatirhi va DoE eka Pholisi ya Ririmi na vutihlamuleri Bya vona na timfanelo Ehansi ka Nawu wa Tindzimi 1. Ku lulamisa matirhiselo ya Pholisi ya Ririmi 2. Matwisiswle yo twala ya timfanelo ni vutihlamuleri bya vatirhi na timfanelo Yuniti ya Ririmi Khotavuxika 2004 ku ya emahlweni
Ta vaxavi
Ku hundzuluxa no hlela matsalwa ehansi ka Pholisi 1. Muhundzuluxo na vuhleri swi nghena (1 lembe 30%; 2 lembe 60%; 3 lembe 100%) 2. Mafambisele ya ku nyika ntirho wa hundzuluxi eka vahundzuluxi vo titirha
Ku lawula khwalithi
Ku sayina kontiraka na vahundzuluxi vo titirha Vuhundzuluxi bya khwalithi Yuniti ya Ririmi Khotavuxika 2004 ku ya emahlweni
Ku kandziyisa matsalwa ehansi ka Pholisi 1. Ku sayina kontiraka na vakandziyisi ku kandziyisa matsalwa ku ya hi ku nghenisa tiopxini (1 lembe 30%; 2 lembe 60%; 3 lembe 100%) Swihangalasiwa leswi fikelelaka swipimelo swa Pholisi ya Ririmi Yuniti ya Ririmi, Vuhlanganisi Khotavuxika 2004 ku ya emahlweni
<fn>leaflet4.txt</fn>
XITSONGA A hi heriseni vuvabyi bya rifuva (TB)
Vuvabyi bya rifuva (TB) i vuvabyi lebyi byi karhataku ngopfu eAfrika Dzonga. Vanhu van'wana va kholelwa leswaku u nga kuma TB ntsena loko u ri xisiwana kumbe u nwa ngopfu byalwa. Leswi a hi ntiyiso. Munhu wun'wana na wun'wana a nga kuma TB. TB hi xona xivangelo lexikulukumba xa vuvabyi lebyi byi dlayaku vanhu eAfrika Dzonga, hambi leswi byi nga vuvabyi lebyi byi ongolekaku.
TB ya mahahu hi yona leyi yi nga toloveleka swinene. Sayini leyi kulukumba yo komba ku va na TB i ku tshama munhu a khohlola. Handle ka loko munhu a kuma ku ongoriwa, TB yi nga suka eka wun'wana munhu yi hundzela eka wun'wana munhu. Kambe loko munhu a alaphiwa hi n'ongolo lowu faneleke, TB ya ongoleka. Loko munhu a za a sungula ku ongoriwa, a nga ha ri nghozi eka ndyangu wa yena na le mutini.
Loko wena, kumbe munhu wun'wana loyi u n'wi tivaku a khohlola mavhiki mambirhi kumbe ku tlula, swi nga endleka ku ri TB. Ufanele ku vonana na mutirhela-rihanyu eka kliniki ya ka n'wina, leswaku u kamberiwa ku vona loko u nga ri na TB.
Leti hi tin'wana ta tisayini na swikombiso swa TB:
Ku tshama munhu a ri karhi a khohlola
Vanhu va ongoriwa mahala eka tikliniki ta mfumo, na swona va kuma ku ongoriwa ka xiyimo xa le henhla.
I mhaka ya nkoka swinene ku heta mirhi na maphilisi hinkwayo ya ku ongoleriwa TB, na swona u fanele ku nwa mirhi yeleyo ku kondza mutirhela-rihanyu a ku byela leswaku u nga ha yinwi.
Ku pfunana na vanhu lava va nga na TB
XITSONGA A hi heriseni vuvabyi bya rifuva (TB)
Ku khohlola ngati leswaku va heta mirhi leyi va ongoriwaku hi yona, Ndzawulo ya ta Rihanyu, yi khutaza wun'wanyana munghana, xaka
Ku ondza kumbe ku chika ka miri
Ku dzuka minyuku navusiku kumbe xirho xa muti leswaku a ku
Ku tshama u karhele no heleriwa hi seketela eka ku ongoriwa loku ka wena ntamu hi nkarhi wa ku ongoriwa.
Ku vava ka xifuva
<fn>luthuli_xitsonga.txt</fn>
Sagwati ra nxiximo wa Luthuli
Sagwati leri ra nxiximo lowu, ri nyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava va nga pfuneta swinene eka mzavalazo wa xidimokrasi, timfanelo ta vumunhu, ku aka rixaka, vululami na ku rhula na ku herisa madzolonga.
Ku kondleteriwa ka wona
Masagwati lama ya nxiximo ya nyiketiwa hi swiyenge swinharhu:
Leswi mimfungho yi yimeleke swona (tisombholi)/ tielemente ta dizayini
Ribye ro tiyela ro hatima ra tinhla tinharhu (triangular flint stone) ri yimele mathulusi ya ntumbuluko lama a ya tirhisiwa khaleni ka khaleni hi vakokwa wa hina, ku yevula swiharhi, ku aka tindzhawu to tshama, na ku tsemelela madzovo ku endla swo ambala.
Wu yimele xivono xa Hosi Albert Luthuli lava va nga lova khale - murhangeri wa mzavalazo wo lwela ntshunxeko na Muafrika wo sungula ku amukela Nxiximo-nkulu wa ku rhula wa Matiko ya Misava (Nobel Peace Prize) - leswaku vanhu va Afrika va kota ku va na xiavo xo helela eka nhluvuko wa vanhu na swa ikhonomi eAfrika Dzonga.
Swa nkoka
Ntshava ya Isandlwana - yi kombisa ku rhula na ku pyupya endzhaku ka Nyimpi ya Isandlwana ya 1879.
Fulege ya Afrika Dzonga - yi yimele ku xa no humelela ka ntshunxeko na xidimokrasi.
Theknoloji - yi tshikilela nhluvuko eka swimakiwa swa theknoloji ya xiyenge xa le henhla.
Mbita ya Vumba bya Afrika
Timhondzo timbirhi - swi kombisa xivono xa xidimokratiki, fambiselo ro kala xihlawuhlawu xa ntlhohe na rimbewu eAfrika Dzonga.
Xivumbeko xa yingwe - swi yimele xidlodlo xa Hosi Luthuli.
Xiluvana xo vekeriwa exifuveni xa baji
<fn>mendi_xitsonga.txt</fn>
Nkhaviso wa Mendi wa Vunhenha
Nkhaviso lowu wu nyiketiwa tani hi sagwati eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava va nga endla mintirho ya nkoka swinene hi xiyenge xa le henhla ya vunhenha leyi nga veka vutomi bya vona enghozini leyikulu, kumbe lava va nga lahlekeriwa hi vutomi bya vona eka ku ringeta ku ponisa vutomi bya munhu wun'wana, kumbe hi ku ponisa nhundzu (mpahla), eRiphabhuliki ra Afrika Dzonga kumbe ehandle ka tiko.
Ku kondleteriwa ka wona
Masagwati lama nyiketiwa hi swiyenge swinharhu:
Xiyenge 1 = Nsuku
Xiyenge 2 = Silivhere
Leswi mimfungho yi yimeleke swona (tisombholi)/ tielemente ta dizayini
Mfungho wa nkoka
Hawu, leri nga endliwa hi dzovo ra xiharhi, ngopfu-ngopfu ra homu, ra tlhuvutsiwa kutani ri lukiwa ku va xirhendzewutana xa tandza leri nga na vuandlalo byo tiyela no rhendzeleriwa hi xikhomo xa rihunyi. Xigombo (xigiya) na tlhari swi fambelana na hawu leswi swi nyiketiwaka vayeni lava va endzelaka tiko vo huma eka matiko yo hambana ya misava tani hi nyiko ya rirhandzu na vunene.
Swa nkoka
Hawu (Xitlhangu)
SS Mendi - ri yimele vunhenha bya masocha ya Afrika Dzonga yotala ya Vantima na Vaofisara va ntlhohe lava va nga nwela eka Ngalava ya SS Mendi. Ngalava yi nwerile endzhaku ka ku tlumbiwa yi phatluka exikarhi, yi tlumbiwa hi SS Darro eka mati yo titimela swinene ya lwandle eka Chanele ya Manghezi ekusuhani na ndzhawu ya Isle of Wight hi ti 21 ta Februwari (Nyenyenyane) 1917. A va ri ekufambeni va ri ku yeni etikweni ra Fransi ku ya pfunana na masocha ya Brithani hi nkarhi wa Nyimpi ya Misava yo Sungula.
Xinyenyane xa blue crane - ku haha ka blue crane ehenhla ka mpfhuka wa lwandle ehenhla ka SS Mendi i mfungho wa mimoya leyi nga lova eka ku nwela ya masocha ya tinhenha. Tinsiva ta xiyenyane xa blue crane hi xintu a ti nyiketiwa tinhenha ta masocha tani hi xintlontlo hi minkarhi ya tinyimpi to lwa na vateki va tiko va vakoloni.
Emerald ya rihlaza - laha ku sungulaku kona tinhla tinharhu leti yimeleke ndlela yo kongoma emahwleni eka ku pfunana na lava va nga le ku xanisekeni hi minkarhi ya timhango ta ntumbuluko na swirhalanganyi swin'wana swo tika leswi swi humelelaka eka matiko ya misava.
Xivumbeko xa xikhomo
Nghala - tani hi mfungho wa ku saseka, matimba na vunhenha, swi yimeriwe hi tincondzo ta kona ematlhelweni ya xivumbeko xa xikhomo. Leswi swi kombisa ku rindziwa ka mindzilakano endzeni na le handle ka tiko, hi vanhu va Afrika Dzonga va tinhenhla. Tinhla tinharhu ta misava ti yimeriwe hi ku hlanganisiwa ka swiluva swa mhangani yo bava (bitter aloe), leyi ku nga ximila xa ntumbuluko xa Afrika Dzonga, lexi xi kombisaku ku tiyela no khodelela na nkoka wa murhi wo ongola.
Xigiya na tlhari - swi fambelana na hawu (xitlhangu) tani hi mfungho wa ku sirhelela na vuxiximeki.
Xiluvana xo vekeriwa exifuveni xa baji
<fn>ortambo_xitsonga.txt</fn>
Sagwati leri ri nyiketiwa vanhu va le matikweni ya le handle (Tinhloko ta Matiko na Mimfumo) na vaxiximeki van'wana va matiko ya le handle. Ri nyiketiwa eka xinakulobye lexi xi kombisiweke eka Afrika Dzonga. Hikokwalaho, leri i sagwati ra ku rhula, ntirhisano na migingiriko yo vonaka yo komba vun'we na nseketelo. Sagwati leri ri komba phuphu ra nkoka (essential pillar) eka ku tirhisana na matiko ya misava.
Ku kondleteriwa ka wona
Masagwati lama ya nxiximo ya nyiketiwa hi swiyenge swinharhu:
Xiyenge 1 = Xinakulobye xa le henhla swinene xa OR Tambo (Nsuku)
Leswi mimfungho yi yimeleke swona (tisombholi)/ tielemente ta dizayini
OR Tambo: OR Tambo u ve na xiavo xa nkoka swinene eka ku kula ka nseketelo wa minhlangano ya matiko ya misava yo lwa na xihlawuhlawu xa ntlhohe na mfumo wa xihlawuhlawu. Exikarhi ka migingiriko leyi, ku ve na ku sunguriwa ka ku pfuriwa ka Timixini to sungulta to seketela ntshunxeko e-Egypt, eMorocco, eGhana na le London. Lawa a ya ri masungulo matsongo yo hlanganisa vanghana va Afrika Dzonga eka misava hinkwayo eka ntirho wo ya emahlweni wo kondletela nseketelo wa ku lwa na xihlawuhlawu ku tisa fambiselo ro kala xihlawuhlawu xa ntlhohe no heta ntshikilelo wa mfumo wa xihlawuhlawu .
Majola (nyoka ya xitshukana): Nyoka yi endzela vana lava va ha ku velekiwaka. Nyoka leyi a yi vavisi n'wana kumbe swirho swa ndyangu, kasi ndlela ya xinakulobye yo yi hlongola, i ku yi haxanyana hi masi ya vele ra mhani wa xicecana. Nyoka leyi yi endzela xicecana ku xi lulamisela vutomi bya vuyelo na byo hlayiseka eka vumundzuku. Nyoka leyi yi ta tani hi nakulobye na museketeri. Xinakulobye lexi yi xi kombisaka, a xi kombisiwi ntsena hi vunene bya le ndzeni ka mbilu, kambe byi kombisiwa hi ndlela leyi vonakaku xa ntirhisano no tirhela nseketelo na ku khutaza ku humelela ka nkarhi wo leha eka lavantshwa na swirho swa rixaka ra vanhu leswi swa ha kulaku. Nyoka leyi yi ya emahlweni no hanya eka mintsheketo ya Afrika hikuva ku tsariwe hi mintsheketo leyi eka matsalwa ya nkoka lama nga tsariwa hi AC Jordan eka buku ya yena ya nhlokomhaka leyi nge: The wrath of the ancestors. Ntsheketo lowu wu phahela etlhelo matimu ya ntolovelo yo vona tinyoka tani hi swiharhi swo homboloka, no tisa mavonelo lamantshwa ya Xi-Afrika yo twisisa tinyoka tani hi vanakulobye na swirho swa ntumbuluko.
Swa nkoka
Xongotelo ro famba hi rona - leri nga vatliwa hi rikunyi ra ntima, ra nsinya wa khale wa ntumbuluko wa laha tikweni, i xikombiso xa rirhandzu eka nseketelo na ntirhisano, na swona xi kombisa ku seketela loku yaka emahlweni no seketelana na lava va amukelaku nseketelo lowu.
Xongotelo ro famba hi rona
Majola - tihlo ra vukarhi leri nga na tihakara eka matlhelo mambirhi na le hansi, swi kombisa ku amukela ku seketeriwa na ntirhisano eka Afrika Dzonga.
Tomoye ya swiyenge swa mune - yi kuma matimba eka ying na yeng leyi yi kombisaka ku hlangana ka mimoya ya ntamu.
Xiluvana xo vekeriwa exifuveni xa baji
<fn>sona_xitsonga.txt</fn>
Mbulavulo wo Pfula Palamende lowu endliweke hi Phuresidente wa Afrika Dzonga, Thabo Mbeki: Eka Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende
Nyenyenyani 2007
Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka
Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Rixaka na Xandla xa Mutshami wa xitulu wa NCOP;
Xandla xa Phuresidente wa Riphabuliki;
Vachaviseki lava rhangelaka mavandla ya tipolitiki na Vachaviseki va Swirho swa Palamende;
Vaholobye na Swandla swa Vaholobye;
Muchavseki Muavanyisinkulu na swirho swa Vuavanyisi;
Tinhloko ta Mintirho ya Vuhlayiseki;
Mugavhunara wa Bangi ya le Xikarhi;
Vaholobyenkulu vo hlawuleka na Swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Vameyara na varhangeri va mimfumo ya miganga;
Varhangeri va ndhavuko;
Varhangeri va mavandla ya mfumo lama seketelaka xidemokirasi xa vumbiwa;
Valawuri-Jenerali na varhangeri van'wana va vutirhela-mfumo;
Vachaviseki, Varhumiwa na Vayimeri
Vaendzi vo hlawuleka, vanghana na vatirhikulorhi;
Loko a lova a hi swi tiva leswaku Manana Adelaide Tambo a ha ku humesiwa exibedhlele. Kambe hikuva hi tiva leswaku a ri munhu loyi a ri na matimba yo gingirika a tirhela tiko ra yena, a hi tiyimiserile ku n'wi amukela swin'we na swirho swin'wana swa ndyangu wa yena tanihi vaendzi va hina eka siku leri ro hlawuleka. Kambe a swa ha vangi tano.
Mundzuku leri xaku hi tava hi lelana na yena ro hetelela loko hi n'wi heleketa endlwini ya yena ya makumu. Hikwalaho u ta va na hina hi moya hi Nhlangula lembe leri loko hi tlangela malembe ya 90 ya ku velekiwa ka nuna wa yena, tata wa vana va yena, munghana wa yena, nakulorhi wa yena na jaha ra tiko ra hina, Oliver Reginald Tambo. Hi tlhela nakambe hi rila na vandyangu wa ka Tambo.
Kambe hambi swi ri tano, ndzi titwa ndzi tsakile swinene ku amukela exikarhi ka hina Muchaviseki Albertina Luthuli, ntombhi ya Muwini wosungula wa Nobel Peace Laureate, Inkosi Albert Luthuli, loyi rifu ra yena ra xitshuketa malembe ya 40 lama hundzeke hi ri tlangelaka esikwini ra namuntlha, loko hi tsundzuka siku ro chavisa loko ku tivisiwa leswaku u tlumbiwile chayisiwile hi xitimela lexi a xi tsutsuma hi rivilo lerikulu swinene emasin'wini ya mova ya le KwaDukuza. Rifu ra yena ri hi hlamarisile no hi chavisa hikuva vutomi bya yena a byi ri xikombiso lexi kombisaka ntshunxeko lowu hi tiphinaka hi wona namuntlha.
Mfumo wa vanhu va Afrika Dzonga lowu ndzi wu yimelaka namuntlha, tanihi laha swi nga va xiswona ni le malembeni lama hundzeke wu sunguriwile hi 2004 endzhaku ka Minhlawulo ya Mani na mani ya lembe rero. Khabinete ya Rixaka eka Lekgotla kumbe Bosberaad ya lembe na lembe ya Sunguti n'hweti leyi nga hundza leyi nga yona leyi rhangelaka sisiteme ya mafumele leyi hi nga na nkateko wo tirha eka yona yi kombisile mhaka ya leswaku nhlengeletano ya yona i xiphemu xa le xikarhi xa ntirho wa mfumo lowu sunguleke eka minhlawulo yo hetelela ya hina ya lembe ra 2004. Hikwalaho ko twisisa leswi, swi fanerile leswaku hi tivutisa xivutiso xa leswaku - xana hi kwihi ku humelela loku hi veke na kona eku ringeteni ku fikelela swikongomelo leswi hi tshembiseke rixaka ra hina leswaku hi lava ku swi fikelela, leswi hikwalaho ka swona vanhu va hina va hi nyikeke matimba yo fuma tiko ra hina ku sukela hi 2004 ku fikela minhlawulo leyi nga ta landzela hi 2009!
Ndzi pfumeleleni ku vulavula hi leswi hi swi vuleke hi 2004, tanihi vayimeri va vanhu va hina, laha ku nga na vanghana va hina vo huma emisaveni hinkwayo, eka ntshamo wa ntsindza wa hina wa mfumo wa Miako ya Mimfumo eTshwane hi Siku ra Ntshunxeko, leri a ku ri ro Tlangela Khume ra malembe ra ntshunxeko wa hina, na ku nghenelela eka ku Tivisiwa Ximfumo ka phuresidente wa Riphabuliki, loyi a hlawuriweke hi Palamende ya hina, hi ku xixima ku tsakela ka vanhu va hina leswi kombisiweke hi ku hlawula ka vona eka minhlawulo ya 2004.
Hi siku leri hi vule leswaku:
Ku ringana nkarhi wo leha tiko ra hina a ri ri na swilo swo chavisa no yimela swilo leswi nga tsakisiki no kala swi nga pfuni rixaka ra hina.
A ku ri ndhawu leyi loko u velekiwa u ri muntima a ku ri ndzhukano wa vutomi hinkwabyo. A ku ri ndhawu leyi loko u velekiwa u ri mulungu a wu ri na ndzhwalo wo tshama u ri ku chaveni no va ni rivengo leri tumbetiweke.
A ku ri ndhawu leyi a yi taleriwe hi swilo swo homboloka, vusiwana lebyikulu, vudlayi, mintlawa leyi a yi borile, swikombiso leswi swa ndhawu leyi taleriweke hi thyaka leri nga cukumetiweki, leswi a swi lava leswaku ku va ni xilaveko xo antswisa vuxongi bya misava yin'wana leyi nga na switarata leswi baseke, tindlela leti funengetiweke na swiluva leswi balekaka matluka ya rihlaza na byanyi lebyi tsakeke, na swinyenyana na tindlu leti ku faneleke ku tshama tihosi na tihosikazi, vuyimebeleri byo tsokombela na rirhandzu.
A ku ri ndhawu leyi loko u tshama etindhawini tin'wana a wu tivitanela valala kumbe ku tisola ku va u ri nala wa vanhu van'wana, vaakelani lava a va ri mahlonga ya swidzidziharisi na byalwa leswi a va ringeta ku rivala vusiwana bya vona hi swona, lava a va tiva leswaku vutomi bya vona a byi nge vi kahle handle ko dlayana, va pfinyana no tshama va ri na madzolonga ehandle ka swivangelo.
A ku ri ndhawu leyi loko u lava ku tshama etindhawini tin'wana a wu ta tiphina hi vuhlayiseki na vusirheleri hikuva ku va u hlayisekile a swi tekiwa swi ri tano loko u sirheleriwile hi makhumbi yo leha, tidarata leti nga na gezi, timbyana to rindza, maphorisa lama rhendzelekaka na masocha lama a ma lulamerile ku sirhelela lava a va ri varhangeri va hina, va hlome hi swibamu na mimovha ya nyimpi na swihahampfhuka leswi a swi ta yayarhela lava ringetaka ku kavanyeta ku rhula ka varhangeri va hina.
Hi hlanganile laha namuntlha hi Siku ra Ntshunxeko hikuva hi ku famba ka nkarhi vanhu va hina, xikan'we na mabiliyoni wa vanhu lava kumekaka emisaveni hinkwayo, lava nga vanghana va hina no va va yimeriwa hi vaendzi va hina vo hlawuleka va ti bohile ku vula leswaku - hinkwaswo leswi a swi fike emakumu!.
Hi khutaziwa ngopfu hikuva Minhlawulo ya Mani na mani ya hina leyi veke kona mavhiki mambirhi lama hundzeke yi tiyisisile ku tiyimisela ka vanhu va hina hinkwavo, handle ko ya hi rimbewu, muvala na rixaka leswaku hi fanele ku tirhisana ku aka Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we ntsena.
A ku na swiphiqo leswikulu swa mahanyelo swa hina leswi hi nga swi ololoxaka ehandle ko languta xiyimo xo tumbuluxiwa ka mintirho na ku herisiwa ka vusiwana. Swilo leswi hinkwaswo swa fambelana, ku sukela eka ku antswisiwa ka rihanyu ra vanhu va hina, ku hungutiwa ka vugevenga, ku tlakusiwa ka swiyimo swa literesi na tinhlayo, no amukela vanhu hinkwavo leswaku va dyondza no tiva mimfuwo.
Hi tshembisa tinghwazi ta hina hinkwato na tinghwazikazi leti titsoneke swotala leswaku hi kuma ntshunxeko, xikan'we na n'wina vanghana va hina, vanghana va hina emisaveni hinkwayo, leswaku a hi nge pfuki hi xenge ku tshemba loku mi veke na kona eka hina loko mi ta va mi hi pfunile ku va hi kota ku hundzuluxa Afrika Dzonga leswaku ri va ni xidemokirasi, ri va ro rhula, leri nga riki na xihlawuhlawu, leri nga yeki hi rimbewu no va tiko leri humelelaka, leri tiyimiseleke eka xivono xa rona xa vun'we bya rixaka.
Ntirho wo tumbuluxa Afrika Dzonga se wu sungurile. Ntirho lowu wu ta ya emahlweni eka Khume ra le Malembe ya Ntshunxeko ya Vumbirhi." Emalembeni ya makumentlhanu lama hundzeke loko va ri karhi va tilulamisela ku vitana Nhengeletano ya Vanhu, leyi nga yona leyi amukeleke Ntwanano wa Ntshunxeko, varhandza-tiko va siku leri va vule leswaku, "A hi vulavuleni hi rito rin'we, hinkwerhu ka hina hi hlanganile - Vantima na Valungu, Maindiya na Makhaladi. vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga .A hi vulavuleni hi ntshunxeko hinkwerhu. Na hi ntsako lowu nga va ka kona eka vavasati na vavanuna loko va tshama etikweni leri tshunxekeke".
Namuntlha hi fanele ku pfuxeta xitshembiso xa hina, hi vulavula hi ntshunxeko hinkwerhu, hi tirhisana ku fikelela ntsako wa vanhu hinkwavo lowu vaka kona hikwalaho ka ntshunxeko, ku tirhisana ku aka Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we, hi ku vula leswaku hinkwerhu hi - lava ku herisa hinkwaswo leswi endleke tiko ra hina ri va ni vubihi no yimela swilo swo homboloka leswi a swi nga pfuni rixaka ra hina! Hi fanele ku ya emahlweni hi hlamula mavonelo lama hi vulavuleke hi wona loko mfumo lowu nga kona wu sungula ku tirha ehofisini, hi ku amukela hi ku hetiseka leswaku "a ku na swiphiqo leswikulu swa mahanyelo leswi hi nga swi ololoxaka ehandle ko languta xiyimo xo tumbuluxiwa ka mintirho na ku antswisiwa no herisiwa ka vusiwana", hikwalaho ka leswi "nghingiriko wo herisa vusiwana a wu ri mhaka ya nkoka na swona wu ta tshama wu ri tano eka matshalatshala ya rixaka yo aka Afrika Dzonga lerintshwa".
Loko hi lava ku endla leswi hi xihatla eku akeni Afrika Dzonga leri hlamuseriwaka hi norho wun'we, mfumo wa hina wu tibohile leswaku wu ta tirhisana na vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ku tirhisa minongonoko leyi nga na vuxokoxoko leyi nga na xikongomelo xo:
tlakusa mpimo wa vuvekisi eka Ikhonomi ya Masungulo;
hunguta tihakelo to va ni bindzu etikweni;
tlakusa nkulo wa xiyenge xa mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi;
hatlisisa endlelo ro hluvukisiwa ka swikili;
antswisa vuswikoti bya hina byo tundza swimakiwa hi ku pakanisa eka mintirho na ku endliwa ka tinhundzu;
engetela mali leyi tirhisiwaka eka ndzavisiso wa swa sayense na nhluvukiso;
tirhisa minongonoko leyi nga na vuxokoxoko ku hlamulana na mintlhontlho ya Ikhonomi ya Vumbirhi;
tirhisa minongonoko ku tiyisisa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi leyi anameke ya vantima;
yisa emahlweni minongonoko ku aka vuhlayiseki bya mahanyelo ku kota ku fikelela swikongomelo swo herisa vusiwana;
ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka vukorhokeri bya mati, gezi na mbhasiso;
antswisa xihlaya xa rihanyu xa rixaka hinkwaro;
tiyisa nongonoko wo aka tindlu;
tirhisa tindlela tin'wana to va vanhu va dyondza no tiva mimfuwo;
antswisa vuhlayiseki na vusirheleri bya vaakatiko hinkwavo swin'we na vaaki;
tiyisisa leswaku xiyenge xa mfumo xi endla mintirho ya xona tanihi mutirhi wa nkoka eka nhluvukiso, ku akiwa hi vuntshwa na nhluvukiso wa tiko ra hina;
hatlisisa endlelo ro pfuxetiwa ka tikonkulu ra Afrika; no ya emahlweni ku pfunetiwa eku heriseni swivutiso swa nkoka leswi vutisiwaka hi vanhu va misava.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;
I ntsako eka mina ku mi vikela leswaku hi mayelana na ku tiyimisela kun'wana na kun'wana loku ndzi ku boxeke, mfumo tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku swikongomelo swa tiko swa fikeleriwa.
Hi ku tirhisa avhareji yo tlula 4,5%, mpimo wo kula ka ikhonomi ya hina emalembeni mambirhi na hafu lama hundzeke a wu ri ehenhla ngopfu ku sukela loko hi ve ni xidemokirasi hi 1994. Vuvekisi bya le ka ikhonomi bya swiyenge swa mfumo na phurayivhete a byi engeteleka hi ku lava ku ringana 11%, laha ku engeteleka hinkwako ka swimakiwa swa xiyenge xa mfumo ku nga va kona hi avhareji ya 15,8% hi lembe. Namuntlha vuvekisi lebyi nga hundzukeki tanihi xidzana xa Swikumiwa swa laha Tikweni - byi lava ku endla ku ringana 18,4% - leswi kombisaka leswaku byi le henhla swinene ku sukela hi lembe ra 1991.
Nhlayo ya vanhu lava thoriweke yi engetelekile hi ku lava ku ringana hafu ya miliyoni hi lembe emalembeni manharhu lama hundzeke. Hi vone ku ya emahlweni loku tiyeke eku yisiweni mahlweni ka Vantima eka ikhonomi. Laha a va ri vinyi lava nga na ku tlula 3% wa makete eka makete ya timali ya JSE hi 2004, leswi swi engetelekile ku lava ku ringana 5%; laha nhlayo ya Vantima eka mafambiselo ya le henhla yi kuleke ku suka eka 24% ku fika eka ntsengonkulu wa 27%. Kambe swa laveka ku va hi khumbeka hikwalaho ko va tinhlayo leti ta ha ri ehansi swinene. Ku humelela eka ikhonomi swi sungule mintlhontlho leyikulu eka hina hinkwerhu. Ku engeteleka lokukulu no hlayiseka ka swilaveko swa mutirhisi swi kombisa ku kula ka kahle eka swiyimo swo humelela exikarhi ka vaaki; naswona swimakiwa leswikulu swa tiphurojeke leti hi nga ku tiendleni swi lava leswaku ku va ni mahungu ya mphakelo na michini.
Kambe hambi swi ri tano nsalo wa mabindzu ya matiko ya misava wa hina wu kombisa leswaku a si fikelela eku tumbuluxeni vuswikoti byo endla tinhundzu ta vatirhisi na rifuwo-pfuneta leti lavekaka etikweni ra hina. Hikwalaho ko va swikweleti swa mindyangu swi engetelekile swinene hi nkarhi wo fana no engeteleka ka miholo, mhaka yo va vanhu va Afrika Dzonga va hlayisa mali yitsongo swi vula leswaku hi ta fanela ku tshembela eka minhlayiso yo huma ematikweni man'wana. Ku ya emahlweni ka minkarhi hinkwayo ka ku pfumala ku tshamiseka ka mali ya tiko ra hina swi khumbe vumaki bya swixavisela-vambe hi ndlela yo kala yi nga ri kahle. Emalembeni ya ntlhanu lama hundzeke, ikhonomi yi tumbuluxile mintirho yo lava ku ringana n'we na hafu wa miliyoni. Swa tsakisa ku vona leswaku ku sukela hi Nyenyankulu 2005 ku fikela Nyenyankulu 2006, ku ringana 300 000 wa mintirho leyi tumbuluxiweke a yi ri mintirho ya xiyenge xa ximfumo ehandle ka vurimi, leswi yimelaka nkulo lowu lavaka ku endla 4%.
Nhlayo yitsongo ya mintirho leyi i mintirho ya nkarhi hinkwawo leyi tumbuluxiweke hi ku tirhisa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Mintirho ya Mfumo. A swi kali swi lava ku vutisiwa leswaku nongonoko lowu xana wu fanele ku yisiwa emahlweni hi ndlela ya nkoka. Nakambe swi le rivaleni leswaku hi fanele hi ya emahlweni hi endla swo tala ku tumbuluxa mintirho yo va vanhu va titirha hi ku tumbuluxa mabindzu lamatsongo ni lama ha hluvukaka. Nakambe hi ku tiva leswaku nhlayo leyikulu ya vanhu lava nga riki na mintirho i vantshwa, hi nga endla swo antswa hi ku tirhisa ku nghenelela ko fana ni ka Vukorhokeri bya Lavantshwa wa Rixaka na nhluvukiso wa van'wamabindzu lavantshwa.
Hi fanele ku tinyungubyisa hi mhaka yo va hi fambisana no tiyimisela ka hina ko aka rixala leri hlayisekeke, hi sungule ku antswisa ku endliwa ka vukorhokeri ku sukela hi 2004 na timhaka tin'wana ta swipfuno swa nhlayiso. Vavuyeriwa va tigiranti ta nhlayiso a va lava ku ringana mamiliyoni ya 8 hi 2004, namuntlha vanhu lava pfumalaka va mamiliyoni ya 11 va Afrika Dzonga va kota ku fikelela tigiranti leti. Swa tsakisa ku vona leswaku ku engeteleka ka mimpimo ya lava amukeriwaka enkarhini lowu ha ku hundzaka a yi lawuleka loko minongonoko yi fika emakumu. Leswi swi ta tiyisisa leswaku ku va ni nhlayiseko, na ku tirhisiwa ka rifuwo-pfuneta ro tala ra mfumo ku nyika mintirho ya ikhonomi leswaku ku tumbuluxiwa mintirho yo tala na ku sunguriwa ka mabindzu.
Nongonoko wa tindlu wu nyiketile ku ringana 300 000 wa swipfuno swintshwa emalembeni mambirhi lama hundzeke. Kambe hambi swi ri tano tanihi loko hi ringeta ku antswisa nkoka no hluvukisa tipulani ta vanhu lava nga si kotaka ku va xiphemu xa minongonoko ya mfumo na minongonoko ya xiyenge xa phurayivhete leyi nga ku endliweni enkarhini wa sweswi, goza ro endliwa ka minongonoko a ri nonoka ku tlula hilaha a swi languteriwe hakona. Hi fanele ku tirha hi matimba ku cinca xiyimo lexi.
Tanihi laha Vachaviseki va tivaka hakona leswaku emalembeni ma nga ri mangani lama hundzeke hi hluvukisile no sungula ku tirhisa minongonoko yo hambana leyi kongomisiweke eku antswiseni swofamba swa vakhandziyi. Leswi swi katsa nongonoko wo pfuxetiwa ka bindzu ra mathekisi na matshalatshala ya swifundzankulu yo tanihi Moloto Rail Corridor eMpumalanga laha se ku sunguriweke ntirho lowu vonakaka, Klipfontein Corridor eCape Town na phurojeke ya Gautrain na ku hlanganisiwa ka yona na tisisiteme hinkwato ta swofamba swa vaaki.
Matshalatshala lama ni man'wana lama nga ku endliweni ya vumba xiphemu xa qhingha ra swofamba swa vakhandziyi leri hetisekeke, leri katsaka magondzo na xiporo. Hi ta languta hi xihatla ku sungula ku tirhisiwa hi xihatla ka minongonoko leyi ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu lava tirhaka. Mfikelelo wa mati na mbhasiso se wa antswa. Afrika Dzonga hi 2005, se a ri kotile ku fikelela Xikongomelo xa Nhluvukiso xa Mileniyamu hi mayelana no va ni mphakelo wosungula wa mati, laha ku nga va ni ku antswisiwa ko sukela ka 59% hi 1994 ku fika eka 83% hi 2006.
Hi ku ya hi Nongonoko wa Nhluvukiso wa Matiko ya Misava (UNDP), Afrika Dzonga i rin'wana ra matiko ma nga ri mangani lama tirhisaka bajete ya le hansi eka matlhari loko yi pimanisiwa na bajete ya mati na mbhasiso. Hi marito man'wana ya Xiviko xa Nhluvukiso wa Vanhu xa 2006:
Afrika Dzonga ri kombisile ndlela leyi mfanelo ya vanhu ya mati yi nga tirhaka tanihi ndlela yo nyika matimba no va xiletelo xa pholisi. Ku hundzuka ka Timfanelo leti simekiweke eka mati swi pfunetile ku va yi ndlandlamuxa mfikelelo no hlula matimu ya xihlawuhlawu xo pfumala ku ringana lexi tekeleriweke eka xihlawuhlawu, hi ku tirhisa timfanelo leti simekiweke eka swilo swokarhi". (pp62/63)
Hi fanele ku tlangela ku humelela lokukulu. Kambe ka ha ri na vanhu vo ringana mamiliyoni ya 8 lava ha pfumalaka matiyo nwa. Kasi vo tala va vona va hava gezi na mbhasiso. Ha tinyungubyisa hikuva elembeni rin'we ntsena hi kotile ku hunguta ku salela endzhaku ko herisiwa ka sisiteme ya mabakiti etindhawini ta vaaki hi ringana hafu. Hi le ku humeleleni eku heriseni sisiteme leyi yo nyumisa etindhawini leti eku heleni ka lembe leri. Hi ta ya emahlweni hi langutana na mintlhontlho leyi tanihi ndlela yo herisa swilo swo biha no kala swi nga pfuni vaaki va hina leswaku hinkwerhu hi kota ku vulavula hi ntshunxeko na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko.
Nkambelo wa dyondzo na ku dyondziwa ka swikili swi kombisa ku antswa ka xiyimo xa henhla ku sukela hi 2004, kambe leswi swi humelerile hi ndlela leyi nonokaka. Leswi swi khumba swiyimo swa literesi, ku tsarisa eswikolweni na mimpimo ya manghenelo ya swikolo swa dyondzo ya le henhla. Ku cinca-cinca ka mimpimo yo humelela ka Matiriki ku kombisa leswaku ka ha ri na swo tala leswi faneleke ku endliwa ku endlela leswaku sisiteme yi va kahle no tiyisisa ku antswa loku tiyeke. Hi ndlela yo fana, nhlayo ya vadyondzi va Matiriki lava pasaka Matematiki hi giredi ya le henhla ya antswanyana loko yi pimanisiwa ni leswi a yi ri xiswona hi 1995. Nakambe hi ya emahlweni hi kombisa ku tsandzeka eku tirhiseni nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo ya Lavakulu.
Hambileswi nongonoko wo tlheriseriwa misava wu endleke leswaku vanhu vo tala va kuma tindlu to tshama eka tona enkarhini lowu wa ha ku hundzaka, kambe swa ha lava hi tirha hi matimba eku tirhaneni na minondzo leyi ya ha saleleke endzhaku, leyi yo tala ya yona yi tikaka swinene. Kasi eka tlhelo lerin'wana ku ve ni ku humelela lokutsongo hi mayelana no tlhela ku aviwa misava. Hi ta ringeta hi matimba ku kambela kahle swirhalanganyi leswi nga kona leswaku nongonoko wu kota ku hatlisisiwa.
Minongonoko leyi hinkwayo ya ikhonomi na mahanyelo yi vumba xiphemu xa maqhingha ya hina yo ringeta ku hunguta no herisa vusiwana lebyi yaka emahlweni byi xanisa vanhu va hina vo tala. Ntirho lowu endliweke elembeni leri hundzeke hi vavasati hi ku tirhisa Mbulavulo wa Vavasati va Afrika Dzonga lava tirhaka na tindzawulo ta mfumo to hambana, ku katsa no endzela matiko yo tanihi Tunisia na Chile laha ku nga va ni ku humelela lokukulu eku heriseni vusiwana swi kombisa swihoxo leswi nga kona eka tisisiteme ta hina emhakeni leyi. Hi ku ya hi ntokoto wa vurhumiwa lebyi swi le rivaleni leswaku hi fanele exikarhi ka swin'wana hi:
Hlamusela kahle xiyimo xa vusiwana xa tiko ra hina;
Hluvukisa databesi ya kahle ya mindyangu leyi nga vusiwaneni;
Tivisa no tirhisa ku nghenelela ko karhi loku fambelanaka na mindyangu leyi;
Langutela ku humelela ka mindyangu leyi loko minongonoko yi sungula ku tirha leswaku va suka evusiwanini;
Eka xiyimo lexi, hi herisa vusiwana hinkwabyo, ngopfu-ngopfu nhlayo ya vavasati lava khumbekaka;
Kondletela no fambelanisa minongonoko hinkwayo leyi lwaka ni vusiwana ku tlakusa nkhumbo no papalata ku tirhisiwa hi ndlela yo biha na k uendliwa ka swilo swo fana; no,
Hatlisisa ku leteriwa ka Vatirhi va Nhlayiso va Mindyangu eka swiyimo swa phurofexinali na swiyimo swa vulawuri swo pfuneta ku tiyisisa leswaku mindyangu leyi tivisiweke yi seketeriwa hi ndlela ya kahle no languteriwa.
Leswi swi ta tiyisisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme leyi hlanganisiweke ya vavuyeriwa va mpfuneto wa nhlayiso eka mintirho ya vamasipala na mintirho, ku ya emahlweni ku pakanisiwa eka ntirho wo tiyisisiwa ka leswaku vanhu va hina vo tala va kota ku tiyimela laha va nga tiseketeleki h itigiranti ta nhlayiso no sungula ku tirha. Enkarhini wa sweswi hi ta ya emahlweni hi lavisisa matshalatshala mantshwa lama nga ta ya emahlweni ya antswisa swipfuno swa nhlayiso.
Xiphemu xa nkoka xa ku nghenelela ka nhlayiso i ku tiyisiwa ka matshalatshala ya ntirhisano exikarhi ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga ku antswisa vun'we bya rixaka.
Elembeni leri ro tlangela malembe ya 60 ya Ntwanano wa Madokodela ya varhangeri va Vantima na Vaaki va Maindiya (AB Xuma, GM Naicker na Yusuf Dadoo), tku tlangela malembe ya 30 ya ku dlayiwa ka Steve Biko na ku tlangela malembe ya 20 ya rendzo ro ya eDakar hi tintlhari ta Mabunu ku ya hlangana na ANC, mhaka yo hambana ka vutitivisi bya hina na mhaka yo va hi ri vaaki va Afrika Dzonga swi fanele ku byeriwa vaaki hinkwavo hi ndlela leyi tiyisaka vun'we bya rixaka ra hina. Ku yisa emahlweni eku tlangeleni malembe ya 30 ya ku yirisiwa ka Tinyuziphepha ta The World na The Weekend World, hi fanele ku tivutisa xivutiso xa leswaku - xana hinkwerhu hi twisisa vutihlamuleri bya hina byo aka vun'we bya rixaka no tlakusa vutwisisi byo fana byo va vaaki va tiko no tiyisa ku hlangana loku hlanganisaka tiko ra hina!
Hi marito man'wana, magoza lama faneleke ku tekiwa ku antswisa vun'we bya rixaka a ya fanelanga ku tekiwa hi mfumo ntsena. Hinkwerhu tanihi vaaki va Afrika Dzonga hi fanele hi vulavula hi ntshunxeko ku suka eka leswi hi swi lavaka na ku suka eka manyala, no tirha hi matimba ku fikelela ntsako lowu fambisanaka na swona.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;
Ndza tshemba leswaku hinwkerhu hi ta pfumelelana leswaku loko hi tirhisana ku fikelela ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko swi ringana na ntlhontlho wo lwa na vugevenga. Eka White Paper ya RDP ya 1994 hi vule leswaku:
Ku tumbuluxa ku rhula na vuhlayiseki swi ta khumba vanhu hinkwavo. Swi aka no ndlandlamuxa nghingiriko wa rixaka wa ku rhula no herisa madzolonga lama vaaki va langutaneke na wona hi ku languta tindlela to hambana ta madzolonga leti khumbaka vavasati.
Ku rhula na ntshamiseko wa swa tipolitiki na swona i swa nkoka eka migingiriko ya mfumo yo tumbuluxa mbangu lowu nga ta tirhisiwa ku khutaza vuvekisi.Ku ta tekiwa goza ra matimba ro herisa ku tlula nawu, ku ngungumerisa swidzidziharisi, ku tirhisiwa ka swibamu, vugevenga na ku xanisiwa ka vavasati na vana." Entiyiswei a hi nge swikoti ku herisa swilo swo biha no kala swi pfuni no vula leswaku hi na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko loko vaaki va ri ku chaveni, va tshama va sirheleriwile hi makhumbi na madarata, va ri ku hisekeni lokukulu emindyangwini ya vona, eswitarateni ni le magondzweni ya hina, va nga koti ku tiphina hi tindhawu ta vaaki ta hina. Hikwalaho hi fanele ku ya emahlweni hi lwa na vugevenga.
Hambileswi se hi hundzeke nhlayo leyi a yi pakanisiwile ya maphorisa ya 152 000 lama thoriwaka eka Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga, na hambileswi hi koteke ku antswisa nongonoko wa vuleteri, hi amukela mhaka ya leswaku nkhumbo wa leswi a wu si ringanela ku va vanhu hinkwavo va titwa va sirhelelekile no hlayiseka. Hambileswi hi koteke ku hunguta tindhawu ta vugevenga, mpimo wo hunguteka hi lembe hi mayelana na swiyimo swo tanihi vukhamba, ku hlasela na vudlayi wa ha ri ehansi ka 7-10% leyi hi yi pakaniseke. Na swona ku xanisiwa ka vavasati na vana ka ha ya emahlweni hi ndlela yo kala yi nga amukeleki.
Ku engeteleka ka vugevenga byokarhi enkarhini wa xitereka xa vatirhi va vuhlayiseki a swi fanele swi hi lemukise leswaku ntirho wa vuhlayiseki a wu fanelanga ku va mhaka ya xiyenge xa phurayivhete ntsena. Leswi swi kombisa leswaku sisiteme ya milawu leyi hi nga na yona a yi ringanelanga. Leswi swi khumba timhaka to tanihi hi swiyimo swa miholo, tisisiteme to kambela vatirhi, ku tirhisiwa ka swiletelo eka mimovha yo rhwala mali ni swin'wana. Leyi i mhaka leyi hi nga ta yi languta elembeni leri leswaku hi ta kota ku antswisa ntirho wa maphorisa, hinkwerhu xikan'we na vatirhi va vusirheleri bya phurayivhete hi tumbuluxa mbangu lowu eka wona swilo swa vusirheleri leswi languteriweke hi vaaki laha ku nga na ku tirhisiwa ka rifuwo-pfuneta rot ala swi faneleke ku fikeleriwa.
Nakambe hi ta tlhela hi ya emahlweni hi tirha hi matimba ku ringeta ku antswisa matirhelo ya tikhoto ta hina ku tlakusa ntirho wa Vukorhokeri bya Makhotso, ku antswisa mafambiselo ya Vulawuri bya Mindzilekano xikan'we na mintirho ya vuhlapfa na matsalwa, na ku swi tirhisa exikarhi ka swin'wana. Ku tsandzeka lokukulu ko antswisa mintirho ya vaaki va hina swi tano hikwalaho ko pfumaleka ka vuswikoti na tisisiteme to kambela ku tirhisiwa loku. Hikwalaho enkarhini lowu nga ta landzela ku fikela 2009, mhaka ya minhlangano na vuswikoti bya mfumo swi ta tshama swi ri eka ajenda ya hina.
Mhaka yin'wana leyi humeleleke exikarhi ka tin'wana, tanihi mhaka ya nkoka yak u nghenelela ka maqhingha i vuleteri bya le ndzeni lebyi kumiwaka hi vatirhela-mfumo eka minhlangano yo hambana na nkoka wa Vandla ra Nhluvukiso wa Mafambiselo wa SA (SAMDI) lowu wu faneleke ku va munyiki wa ntirho wa nkoka ku katsa na ku leteriwa ka vatirhela-mfumo.
Swiyimo swo landzelela swa tindzawulo loko swi pimanisiwa na ntirho wa mfumo na milawu ya mafambiselo ya timali swi hlanganisiwile. Leswi a swi fanelanga ku pfumeleriwa ku ya emahlweni hambiloko hi tekela enhlokweni vukamberi bya kahle leswaku swilaveko swa vukamberi bya tinkonta eka xiyimo xa rixaka na swifundzankulu xi tikisiwile. Hikwalaho ku tirhisiwa ka sisiteme ya ntwanano wa matirhelo ngopfu-ngopfu eka vafambisinkulu i ka nkoka. Minongonoko yo antswisa vuswikoti bya sisiteme ya mfumo wa muganga wa hina yi famba kahle. Ku sunguriwile minongonoko ya vuleteri hi xihatla endzhaku ka minhlawulo ya mfumo wa miganga hi Nyenyankulu 2006, hi ku tekela enhlokweni mhaka ya leswaku ku ringana 62% wa vameyara a va ha ri vantshwa.
Mhaka leyi vilerisaka i ya leswaku eka vamasipala lava vo tala va vona ku na swivandla swa mintirho swa le ka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla na xiyimo xa xiphurofexinali. Xikombiso hi Ndzati lembe leri hundzeke vamasipala vo ringana 27% a va ri hava vafambisi; Exifundzeninkulu xa Northwest, mpimo wa swivandla swa mintirho eka xiyimo xa mafambiselonkulu wu tlula 50%; kasi eMpumalanga ku ringana 1% wa vafambisinkulu va sayinile Mintwanano ya Ntirho wa Nkoka.
Hi ya emahlweni hi langutana na mintlhontlho leyi na swona hi ta endla mintirho leyi lavekaka hi ku leteriwa hi Ajenda ya Maqhingha ya Mfumo wa Muganga ya Malembe ya Ntlhanu, leyi katsaka mpfuneto wa vamasipala wo huma eka swivumbeko swa rixaka na swifundzankulu, ku thoriwa ka vatirhi lava nga ni vuswikoti ku katsa na vatirhi lava dyondzeleke mintirho lava tinyikelaka, na ku nyika matimba Tikomiti ta Miganga - Leti ku ringana 80% wa tona se ti tumbuluxiweke etikwei hinkwaro.
Nghingiriko wo fambelanisa switirho swa vupulani eka swiyimo hinkwaswo swa mfumo (hi leswaku Mavonelo ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta Rixaka, Maqhingha ya Nhluvukiso na Nkulo wa Swifundzankulu na Tipulani ta Nhluvukiso leti Hlanganisiweke) swi ya emahlweni, laha ku nga na tiphurojeke ta ndzingeto to fambelanisiwa hi ku hetiseka leti nga ku tirhisiweni eka swifundza swa 13 na madoroba ya hina. Tiphurojeke ta ndzingeto ti fanele ku va ti herile eku heleni ka lembe leri. Ha tinyungubyisa hikuva ku ringana hafu ya swifundza na madoroba lama va vile na Tinhlengeletano ta Nhluvukiso na Nkulo, kasi leswi saleke swi na makungu yo hetisa endlelo leri eku heleni ka Nyenyenyani.
Leswi swi ta tumbuluxa masungulo ya ntirhisano exikarhi ka vatirhisani va vaaki hinkwavo ku hatlisisa nhluvukiso wa ikhonomi ya vaaki. Vachaviseki; Ndzi rhandza ku tirhisa nkarhi lowu, ku khensa Xandla Xa Phuresidente Phumzile Mlambo-Ngcuka hikwalaho ka vurhangeri bya yena lebyi a byi kombiseke eku tirhiseni Nghingiriko wo Hatlisisa no Nhluvukiso (AsgiSA), laha a tirhaka na Vaholobye na Vaholobyenkulu lava vumbaka Xipanu xa Ntirho, ku lulamisa timhaka ta xiviri leti faneleke ku endliwa ku tiyisisa mimpimo ya le henhla ya vuvekisi na ku thoriwa ka vatirhi, xikan'we na timhaka leti fambelanaka na ku hluvukisiwa ka swikili na vuswikoti bya sisiteme ya mfumo.
Hi rhandza ku amukela mpfuneto wa Swirho swa Huvonkulu hinkwaswo na vafambisi va ntirho wa mfumo eka swiyimo swinharhu hinkwaswo swa mfumo, eku rhangeleni endlelo leri no tirhisa nongonoko wa mfumo hinkwawo. Leswi i swa nkoka eka migingiriko ya hina yo herisa swilo swo biha ni leswi nga pfuneki eka vaaki va hina leswaku hi ta kota ku vulavula hi ntshunxeko na ntsako lowu fambisanaka na ntshunxeko.
Hikwalaho ku kota ku hatlisisa ku tirhisiwa ka AsgiSA, ku engetela eka minongonoko ya malembe yo tala leyi tivisiweke enkarhini lowu wa ha ku hundzaka, lembe leri mfumo wu ta:
hetisa endlelo ro kambela ntokoto wa tiko eku tirhiseni swikombiso swa swiyimo swa le henhla swa ikhonomi swo fana na Mimpimo ya Cincelano, ku tlakuka ka nxavo na mpimo wa ntswalo ku kota ku tumbuluxa magoza lama nga ta kondletela nhluvukiso wa vumaki lebyi endlaka swimakiwa swa timakete ta matiko-mambe, no va ni vuswikoti byo amukela nhlayo ya le henhla ya vatirhi lava nga na swikili swa le xikarhi;
hi ku fambisana na Rimba ra Pholisi ya Vumaki ya Rixaka leyi se yi heleke, hi ta:
tiyisa ku tirhisiwa ka magoza ya xiyenge xo yelana ku kondletela vuvekisi eku Nyiketiweni ka Endlelo ra Mabindzu, vuendzi, switshivelwa swa ntumbuluko na tikhemikali no hetisisa minongonoko leyi kotekaka ya swihlahla na maphepha, swiambalo na swilukiwa, tinsimbhi na vuinjhiniyere;
hluvukisa qhingha leri tsemakanyaka ku rhangisa emahlweni ku nghenelela ka nkoka eka migodi na swipfuno swa timinerali, vurimi na swimakiwa swa vurimi, xiyenge xa tinhundzu ta valungu, vumaki bya vutumbuluxi, mintirho ya vaaki na mahanyelo na vuendli bya mirhi. Leswi swi fanele ku katsa nghingiriko wo tiyimisela ka vuswikoti bya hina bya rixaka byo endla tinhundzu leti nga nghenisaka xuma. Hi ta simeka Muxavisi wa Tidayimani ta Rixaka eka xiyimo xa swipfuno swa timinerali, loyi a nga ta xava ku ringana 10% wa tidayimani to huma eka vaendlii va le kusuhi no ti tixavisela vatsemi va le kusuhi na vanedli. Swa tsakisa ku vona leswaku DeBeers yi pfumerile ku pfuneta mahala hi mafambiselo, swikili swa xitheminiki na ku nyikiwa ka tinhundzu ku ringana malembe manharhu;
hluvukisa minongonoko yo kondletela vuvekisi eka swiyenge swin'we na mphakelo wa tinhundzu ta minongonoko ya switirhisiwa swa hina, ku katsa na tinhundzu leti xavisiwaka ta ICT, vutleketli na matimba: hi mayelana na matimba, hi ta tlhela nakambe hi antswisa ntirho wa hina ku tiyisisa ku tshembeka ka kahle ka matimba ya nyutliya, gasi ya ntumbuluko na swivumbeko swo hambana swa rifuwo-pfuneta ra matimba leri pfuxetekaka. Hi mayelana na vuhlanganisi, i ntsako eka mina ku tivisa leswaku Ndzawulo ya Vuhlanganisi swin'we na tikhamphani ta tinqingho na Telkom ti le ku hetiseni ka tipulani to lulamisa tihakelo to pfariwa ka tiqingho lembe leri ku pfuna vatirhisi hinkwavo. Ku engetela eka leswi Telkom yi ta endla xikombelo xa mpimo wa tihakelo wa le hansi wo hlawuleka eka mpimo-hungu (bandwith) wa matiko ya misava ku simeka tisenthara ta tiqingho ta 10 leti yin'wana na yin'wana ya tona yi nga ta thola vanhu vo ringana 1000 tanihi xiphemu xo ndlandlamuxa xiyenge xa BPO. Tisenthara leti ti ta tumbuluxiwa etindhawini leti tivisiwaka hi mfumo. Hakelo yo hlawuleka yi ta pimanisiwa xikan'we na tihakelo ta ntirho wo fana na vuswikoti hi n'hweti leswi endliwaka ematikweni lama nga na ntirho wo fana.
Nakambe hi ta teka magoza yo hambana ku antswisa mphikizano eka ikhonomi, exikarhi ka swin'wana ku hunguta hakelo yo endla ntirho no tlakusa vuvekisi, ku katsa na ku tivisiwa loku kotekaka ka sisiteme ya Nkhumbo wa Mpimaniso wa Milawu (RIA), ku hluvukisiwa ka vuswikoti bya mpimo-hungunyingi (broadband) wa misava hinkwayo na rixaka, ku hetisa pulani yo antswisa vuswikoti bya vatirhisi va swiporo na mahlaluko, ku nyikiwa matimba ka vuswikoti bya valawuri va mimphikizano va hina.
Ku humelela loku hi veke na kona eka ku pfuxetiwa ka Vuleteri byo Yisiwa Emahlweni ka Dyondzo (FET) eTikholichini swi tumbuluxile ndlela yo va ku ndlandlamuxiwa nhlayo ya vatshila. Ku sukela lembe leri, rifuwo-pfuneta ri ta aviwa ku nyika mpfuneto wa timali eka valeteriwa lava pfumalaka lava nghenaka eka mavandla lama. Hi ndlela yo fana, hi ta herisa hi xihatla mhaka ya vutihlamuleri exikarhi ka swiyimo swa rixaka na swifundzankulu eka mafambiselo ya sisiteme ya FET. Hi tshemba leswaku migingiriko ya hina yo ringeta ku tlakusa ntirho eka xivandla lexi swi ta pfuneta ku dyondzisa ngopfu lavantshwa leswaku swikili swa vatshila i swa nkoka eka nhluvukiso wa ikhonomi tanihi swiyimo swin'wana swa tidyondzo.
Endzhaku ka ku hlangana exikarhi ka mfumo na varhangeri va tiyunivhesiti, ku fikeleriwile ntwanano na swiboho hi mayelana na rifuwo-pfuneta leri lavekaka ku tiyisisa leswaku swikili leswi pfumalekaka swa dyondzisiwa.
Hikwalaho ka leswi, hi rhandza ku tlangela ntirho wa nkoka lowu endliweke hi Nghingiriko wa Nhlanganelo wo Kumeka ka Swikili (JIPSA), lowu hlanganisaka mfumo, mabindzu, vatirhi, mavandla ya vuleteri na mavandla man'wana.
Tanihi laha swirho swo hlawuleka swi tivaka hakona, hi ta tlhela hi engetela nhlayo ya swikolo leswi nga hakeleki tihakelo ta xikolo.
Ku yisa emahlweni ntirho lowu na migingiriko yin'wana hi ta tivisiwa hi ku tiyimisela ka hina ku tiyisisa leswaku Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 yi va leyi nga ta famba kahle swinene. Hikwalaho hi rhandza ku tlangela Komiti yo Kondletela ya le Kusuhi (LOC) ya hina na vatirhisani van'wana eka ntirho wa vona wo xonga lowu va nga ku wu endleni.
Ku endlela leswaku vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va tiphina hi ntsako lowu va ka kona hikwalaho ka ku kula ka ikhonomi, magoza lama na man'wana ya ta lava ku seketeriwa hi nongonoko lowu tiyeke ku lulamisa mintlhontlho leyi nga kona eka Ikhonomi Yavumbirhi. Hikwalaho ka leswi, elembeni leri hi ta:
teka magoza yo engetela ku antswisa ku fikeleriwa ka timali letitsongo ku katsa na ku fikelelela Nkwama wa Apex (SAMAF) na nkwama wa swikweleti leswitsongo swa vurimi (MAFISA);
tiyisisa ku tirha kahle ka Hofisi ya Vuyimeri ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo, SEDA;
hetisa Nawumbisi wa Tikhamphani, lowu amukeriweke leswaku ku kaneriwa hi wona hi Khabinete hi Ravunharhu la hundzeke, tanihi xiphemu xa magoza yo ringeta ku herisa xiphiqo xa mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi ni lama ha hluvukaka no nyika matimba vini va tixere lavanyingi na vatirhi;
hikwalaho ko va hi hundzile thagete ya 10 000 leyi a hi yi vekile, hi ta engetela nhlayo ya vanhu lavantshwa lava nghenelelaka eka Ntirho wa Lavantshwa wa Rixaka hi ku ringana 20 000 hi ku tirhisa tindzawulo ta hina ta 18 leti se ti tumbuluxeke tipulani ta muxaka lowu, laha ku nga tsarisiwa ku ringana 30 000 wa vantshwa lava tinyikelaka eka migingiriko ya nhluvukiso wa vaaki, no thola 5 000 wa lavantshwa tanihi xiphemu xa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Ntirho wa Mfumo eku hlayisiweni ka miako ya mfumo;
tiyisa matshalatshala yo ringeta ku hlanganisa nhluvukiso wa lavantshwa eka ntirho wa nkoka wa mfumo, ku katsa na nongonoko wa minhlangano ya lavantshwa, na matshalatshala lama yaka emahlweni yo ringeta ku hlanganisa swidyondzeki leswi nga riki na mintirho leswaku swi kuma mintirho - kutani hi ndlela leyi hi rhandza ku khensa tikhamphani to tala, ta mfumo ni ta phurayivhete, letikulu ni letitsongo leti ngheneleleke hi ndlela ya kahle ni leyi kotekaka eka nghingiriko lowu; no, sungula ku tirhisa Nawu wa Timfanelo ta Misava ya Mintlawa ku kota ku antswisa ku tirhisiwa ka ikhonomi ya misava ya mintlawa, loko hi le tlhelo lerin'wana ku ndlandlamuxiwa mpfuneto wo tanihi ncheleto, timbewu na switirho eka varimi lavatsongo ni varimi va mabindzu.
Vachaviseki;
Minongonoko ya ikhonomi leyi hi hlamuseleke hi yona yi vumba xiphemu xa nghingiriko lowu vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va faneleke ku nghenelela eka wona ku hunguta swiyimo swa vusiwana na ku pfumala ku ringana ka vaaki va hina. Eka hina a swi ringananga ku vula leswaku ku humelela ka xidemokirasi xa hina swi fanele no tlhela swi pimanisiwa ni magoza ya xiviri lama hi ma tekaka ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu vo tala lava pfumalaka eka vaaki va hina.
Ku kota ku antswisa minongonoko ya mahanyelo leyi hi yi tirhiseke emalembeni yo tala, lembe leri hi na xikongomelo xo hetisa ntirho lowu wu sunguleke ku hundzuluxa sisiteme ya hina ya nhlayiso wa vaaki leswaku ku tirhisiwa loku landzelaka ku ta sungula hi xihatla hilaha swi nga kotekaka hakona. Xiphemu xa nkoka xa ku hundzuluxiwa loku ku tava ku lulamisa swihoxo leswi tivisiweke eka Xiviko xa 2002 xa Komiti ya Vulavisisi eka Sisiteme leyi Hetisekeke ya Nhlayiso wa Vaaki va Afrika Dzonga. Leswi swi vula leswaku xiyimo xa xipfuno lexi yelanaka na muholo xa sisiteme ya nhlayiso wa vaaki ya hina xa kayivela kumbe a xi tshembekanga eka vanhu vo tala lava tirhaka. Nawu lowu lawulaka endlelo leri wa leswku ehenhla ka mpfuneto wa vaaki lowu nyikiwaka hi ku tirhisa bajete ya mfumo, hi fanele ku lavisisa ku sunguriwa ka sisiteme ya nhlayiso wa vaaki leyi simekiweke eka muholo, leyi leteriwaka hi nawu wa nhlayiso wa vaaki.
Leswi swi ta vula leswaku vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va ta va swirho leswi ringanaka eka sisiteme ya tigiranti ta nhlayiso laha swipfuno swi hakeleriwaka hi ku tirhisa sisiteme ya vulawuri ya ximanguva lawa, laha lava holaka miholo ya le henhla ngopfu va nga ta ya emahlweni va pfuneta eka ku wisa ku tirha ka phurayivhete na sikimu swa ndzindza-khombo. Eka minkanerisano leyi endliweke ku fikela sweswi endzeni ka mfumo, ku na ku twanana ka leswaku swiphemu swa sisiteme leyi swi ta lava ku katsiwa:
ku ya emahlweni ka swipfuno swa minimamu leswi nga ta kona eka sisiteme ya tigiranti ta nhlayiso leyi nga na swipfuno leswi hakeriwaka hi ku tirhisa sisiteme ya vulawuri ya ximanguva-lawa;
xipfuno xa muholo xa vanhu lava holka mali yale hansi lexi pfunaka lava ha sungulaka ku tirha, ngopfu-ngopfu vantshwa; na xibalo xa nhlayiso wa vaaki ku hakelela minhlayiso ya masungulo ya ku wisa ku tirha, rifu, ku lamala na swipfuno swo kala u nga tirhi.
Holobye wa Timali u ta ya emahlweni a hlamusela hi timhaka leti eka Mbulavulo wa Bajete. Leswi hi faneleke ku swi twisisa eku hetiseni mafambiselo mantshwa ya nhlayiso wa vaaki, mfumo wu ta sungula endlelo leri hetisekeke ro tsundzuxana hi ku tirhisana swin'we na vatirhisani va nhlayiso hinkwavo hi un'we un'we na hi ku tirhisa NEDLAC.
Ku engetela eka leswi hi tlhela hi sungula magoza yo kambela ku fikelelela vana lava pfumalaka lava nga na malembe yo hundza 14 hi vukhale.
Nongonoko wa hina eka xiyenge xa vaaki wu ta tlhela wu katsa:
ku hatlisisiwa ka ku akiwa ka tindlu ta nxavo wa le hansi leswi nga ta lava ku tumbuluxiwa hi xihatla ka Xitirho xa Xikongomelo xo Hlawuleka ku kota ku tirhisa timali, ku ringeta ku tirhisiwa ka Nawumbisi wa Mafambiselo ya Matirhiselo ya Misava no tiyisisa leswaku swilo leswi salaka swa ntwanano lowu saleleke endzhaku ngopfu swin'we na xiyenge xa phurayivhete eka xiyimo xa tindlu ta nxavo wa le hansi swa hetisiwa;
ku hatlisisa ku tirhisiwa ka phurojeke yo pfuxetiwa ka mathekisi, ku tirhisiwa ka tipulani leti nga na vuxokoxoko ta vakhandziyi va switimela na swofamba swa le magondzweni ku katsa na Sisiteme ya Mabazi eMadorobeni na ku pfuxetiwa ka Metrorail: laha eka xiyimo lexi ndzi rhandzaka ku tshikelela leswaku mfumo na vatirhisani va hina va SANTACO a hi nge pfumeli ku chavisiwa leswaku hi tshika phurojeke yo pfuxetiwa ka bindzu ra mathekisi, naswona magoza hinkwawo lama nga ta ringeta ku onha ku rhula ka vaaki hikwalaho ka mintsakelo ya vanhu vokarhi ya ta siveriwa;
ku ndlandlamuxa ku fikeleriwa ka Dyondzo ya Tindzumulo tanihi xiphemu xa nongonoko wo antswisa sisiteme ya dyondzo yo angarhela no va xiphemu xa Nongonoko wo Ndlandlamuxiwa ka Ntirho wa Mfumo;
ku ndlandlamuxa vuleteri na ku thoriwa ka vaongori na vatirhi va nhlayiso xikan'we na vapfuneti ku tlakusa nhlayo ya vuleteri bya dyondzo ya le henhla, ku antswisa nkoka wa vuleteri, na ku sungula sisitene ya bazari;
ku ya emahlweni ku tirhisiwa endlelo ra muholo ra vatirhi va swa vutshunguri, no nyika rifuwo-pfuneta ro engetela ku ya emahlweni ku antswisiwa swiyimo swa miholo ya vadyondzisi;
ku tiyisisa ku tirhisiwa, handle ko dya nkarhi ka magoza yo hunguta tihakelo ta mirhi; no ya emahlweni ku endliwa ntirho wa ku lulamisiwa ka swivangelo swo hambana swa rifu swo kala swi nga ri swa ntumbuluko eka vaaki va hina xikan'we na mavabyi lama vangiwaka hi mahanyelo yokarhi, malariya, mavabyi yo hambana ya TB, tinghozi ta le magondzweni na madzolonga ya vugevenga.
Hikwalaho ka leswi, mfumo wu tiboha ku tiyisa pfhumba ro lwa na HIV na AIDS no antswisa ku tirhisiwa ka swilo hinkwaswo swa endlelo leri hetisekeke tanihi ku sivela, nhlayiso wa le kaya na vutshunguri. Hi ta tiyisisa leswaku mintirhisano leyi sunguriweke emalembeni lama hundzeke yi yisiwa emahlweni, na leswaku qhingha leri hetisekeke ra rixaka leri antswisiweke ro lwa na AIDS na mintlulelo ya vuvabyi bya le masangwini ra hetisiwa hi xihatla.
Elembeni leri hi ta hetisa tipulani ta xiviri to tirhisiwa ka magoza yo hetelela ya minongonoko ya hina ku fikelela tithagete ta mfikelelo wa misava hinkwayo wa mati hi 2008, mbahisiso hi 2010 na gezi hi 2012. Hi ta tlhela hi hetisa qhingha na minongonoko yo lulamisa timhaka ta vun'we bya rixaka, ku katsa na qhingha leri hlanganeke no hetiseka leri hi ri boxeke, no tlhela hi vulavula hi timhaka ta vun'we bya rixaka, tisisteme ta minkoka na vutitivisi.
Migingiriko leyi hinkwayo, Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu yi fanele ku fambisana swin'we na nghingiriko wo antswisiwa ka vusirheleri na vuhlayiseki bya vaaki. Eka xiyimo lexi mfumo wu ta tiyisisa leswaku swiboho leswi se swi tekiweke hi mayelana no yisa emahlweni magoza ya hina yo lwa na vugevenga swi tirhisiwa kahle. Ntlhontlho lowu hi langutaneke na wona wo lulamisa mhaka leyi a wu khumbi tipholisi. Kambe leswi lavekaka i mafambiselo ya kahle, ku tirhisana na vurhangeri bya vatirhi vo tala va swa nawu, vunhlorhi na vatirhi va swa makhotso, na lava tirhaka eka sisiteme ya swa vululami. Vo tala va vatirhela-mfumo va kombisile eminkarhini yo tala na hi ndlela leyi kotekaka leswaku va tiyimiserile ku nyikela hi vutomi bya vona no titsona swo tala na tirhisa nkarhi wa vona wa nkoka lowu a va fanele ku va ni mindyangu ya vona ku sirhelela ntshunxeko na vusirheleri bya hina.
Ku engetela eka minongonoko yo tala leyi yaka emahlweni leyi hi nga ku yi tirhiseni, mfumo elembeni leri wu ta:
ya emahlweni wu antswisa miholo na swiyimo swa ntirho swa maphorisa, no sungula endlelo ro ya emahlweni ku engeteriwa vatirhi va Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ku fika eka 180 000 ku nga si hela malembe manharhu no tiyisisa leswaku ku tirhisiwa ka kahle ka vulanguteri bya xielekitironiki na sisiteme ya nkambelo leyi ya ha ku tivisiwaka;
ku tirhisa hi ku hetiseka tilaboratori ta vulavisisi leti nga na thekinoloji ya xiyimo xa le henhla no tiyisisa ku tirhisiwa ka kahle ka databesi ya vukandziyisi bya tintiho - leswi tiyisisaka mhaka ya ku humelela loko ka ha ku va ka kona ka swintshunxo swa vugevenga bya xiyimo xa le henhla loku veke kona hikwalaho ka tisisiteme leti;
tirhisa mintirho ya Ndzawulo ya Xikaya hi vuswikoti lebyikulu, hi ku tata swivandla swa mintirho, ku antswisa tisisiteme no tirhisa swibumabumelo swa Xipanu xa Ntirho lexi a xi tirhisana na Holobye ku antswisa ntirho wa vandla leri ra nkoka;
tirhisa swibumabumelo swa Khomixini ya Khampepe eka ku nyikiwa matimba na mintirho ya Hofisi ya Vulavisisi byo Hlawuleka (Scorpions);
sungula endlelo ro ya emahlweni ku antswisiwa tisisiteme ta Vukorhokeri bya Swibalo bya Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu hi mayelana na vulawuri bya le mindzelakanini no antswisa ntirho wa swivumbeko swa vukondleteri bya tindzawulo eka xiyimo lexi;
tiyisa ntirho wa vunhlorhi hi mayelana na vugevenga bya xiyimo xa le henhla, ku yisa emahlweni ku humelela loku veke kona etinh'wetini leti hundzeke eku lweni na ku hlaseriwa ka mimovha yo rhwala mali, ku ngungumerisa swidzidziharisi na ku dlayiwa ka swiharhi na tinhlampfi-xihumba (abalone);
tirhisa nkhumbo wo hetiseka wa thekinoloji yintshwa leyi nyiketiweke eka sisiteme ya vululami no antswisa mafambiselo ya tikhoto na ntirho wa vuchuchisi, ku kota ku hunguta ku salela endzhaku ka milandzu;
hetisa swilo leswi saleleke endzhaku swa magoza yo hundzuluxa vuavanyisi no antswisa ntirho wa byona, hi ku tirhisana swin'we na xidemokirasi xa hina;
tirhisa minongonoko leyi bohiweke ku tumbuluxa switirhisiwa swo lulamisa no fikelela swikongomelo swa White Paper ya swa Makhotso;
ya emahlweni na maendlelo yo yisa emahlweni magoza yo nyika matimba tihofisi ta vuyimeri bya vunhlorhi bya hina, no tiyisisa leswaku hi minkarhi hinkwayo ya tirha ehansi ka rimba ra Vumbiwa bya hina na milawu; no antswisa vulavisisi bya hina bya mintolovelo ya vugevenga ku antswisa matirhelo ya hina hi mayelana no sivela no lwa ni vugevenga. Eka xiyimo lexi hi fanele tanihi le ka matiko man'wana hi langutana na ntiyiso wa mhaka ya leswaku madzolonga ya vugevenga ya tala ku humelela etindhawini leti nga ni nhluvukiso wa swa ikhonomi wa xiyimo xa le hansi wa le tikweni ra hina no lava ku nghenelela ka matimba na loku hlayisekeke ka vaaki loku pakanisiweke eka ku sivela vugevenga.
Tanihi laha hi vuleke hakona, swilo leswi na magoza man'wana swi ta humelela ntsena loko hi yisa emahlweni mintirhisano ya nkarhi lowu hundzeke emahlweni leyi nga kona exikarhi ka vaaki va hina ni le xikarhi ka vaaki na maphorisa leswaku swigevenga swi ta kala swi nga koti ku endla mintirho ya swona hi ku olova. Eka xiyimo lexi hi ba mandla eka xiboho lexi endliweke hi varhangeri va mabindzu na vaaki va swa vukhongeri ku yisa emahlweni mintirhisano leyi nga kona, no nyikela hi nkarhi na rifuwo-pfuneta ra vona ku tiyisa ku lwa ni vugevenga. Mfumo wu ta endla ntirho wa wona ku tiyisisa leswaku mintirhisano leyi ya tirha, na leswaku ha tirhisana hinkwerhu ku endla vutihlamuleri bya hina byo sirhelela vaaki va hina.
Ndzi rhandza ku vula leswaku Hofisi ya Vuhlayiseki na Maphorisa va le ku endleni ka makungu yo antswisa ku tirha na ku va kahle ka Tiforamu ta Vuphorisa ta nkoka ta Vaaki.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu;
Ku ya emahlweni wu antswisa ntirho wa wona eka vanhu, mfumo wu fanele ku tirhisa vuswikoti bya wona na mafambiselo ya kahle. Ku fikelela swikongomelo leswi elembeni leri hi ta:
tiyisa vulanguteri na vuswikoti byo kambela eka swiyimo hinkwaswo, ku katsa na vuleteri bya vafambisi lava nga na vutihlamuleri byo tirhisa sisiteme leyi;
hetisa ku nga si hela tin'hweti ta 18 milawu ya ku tumbuluxiwa ka vukorhokeri bya mfumo byin'we na milawu na mimpimo leyi faneleke, pholisi ya miholo na timhaka leti fambelanaka na swipfuno swa vutshunguri na tiphenxini;
tiyisa minongonoko na mapfhumba etimhakeni ta nhluvukiso wa tindhawu ta rixaka, loko ku ri karhi ku tlakusiwa nhlayo ya vamasipala lava khumbekaka eku twananiseni switirho swa vupulani eka swiyimo swinharhu hinkwaswo;
endla minkambelo ya vuswikoti no tirhisa ku nghenelela eka Tindzawulo ta Swifundzankulu leti nga na vutihlamuleri bya mfumo wa muganga, xikan'we na Tihofisi ta Vaholobyenkulu, loko ku karhi ku yiwa emahlweni ku antswisiwa vuswikoti bya tindzawulo ta rixaka ta hina;
loko ku karhi ku tiyisiwa xiyenge xa mfumo na pfhumba ro lwa na manyala ra rixaka, ku hetisa endlelo ro ya emahlweni ku antswisiwa maqhignha yo lwa ni manyala ya hina eka swiyimo hinkwaswo swa mfumo eku heleni ka lembe;
tirhisa pfhumba ra Batho Pele eka xiyimo xa mfumo wa muganga, ku tiyisa migingiriko ya tidyondzo ku katsa na ti-izimbizo no sungula Tisenthara ta Vaaki ta Swikongomelo swo Tala ku engetela eka ta 90 leti nga ku tirheni enkarhini wa sweswi; no, ya emahlweni ku nyikiwa matimba no seketela ngopfu-ngopfu nhlangano wa vurhangeri bya ndhavuko.
Ku antswisa mafumele nakambe swi vula ku va ni databesi leyi nga na tinhlayo leti twisisekaka leti vulavulaka hi ku hambana ka vutomi exikarhi ka vaaki va hina. Hikwalaho ka leswi, ku ta endliwa mimbalango mimbirhi ya nkoka hi 2007. Emasikwini mambirhi lama hundzeke ku ringana 6 000 wa vatirhi va le handle vo huma eka Statistics South Africa va le ku tirheni etikweni hinkwaro ku hlengeleta mahungu ya mindyangu ya 280 000 leyi hlawuriweke leswaku yi nghenelela eka Mbalango wa Vaaki, lowu nga ta nyika mfumo mahungu lama nga hava swihoxo ya swiyimo swa vaakatiko eka swiphemu hinkwaswo swa tiko ra hina.
Hi Nhlangula ku ta hlawuriwa vanhu van'wana vo ringana 30 000 vo huma eka mindyangu yo ringana 8 000 eAfrika Dzonga leswaku va nghenelela eka ndzavisiso wa Phanele Yosungula ya Afrika Dzonga ya rixaka, lowu ku nga Ndzavisiso wa ku Hambana ka Miholo ya Rixaka. Vanhu lava va 30 000 va ta landzeleriwa hi ku famba ka nkarhi ku ya emahlweni ku twisisiwa timhaka to tanihi ku rhurha, ku cinca ka timakete ta mintirho, ku famba-famba ka tinxaka to tala na ku vumbiwa na ku herisiwa ka mindyangu. Ndzi rhandza ku kombela hinkwavo lava hlawuriweke leswaku va va ni ntirhisano eka migingiriko leyi ya nkoka.
Manana Xipikara na Mutshami wa xitulu:
Ku humelela lokukulu ka vanhu va Afrika emalembeni mambirhi na hafu lama hundzeke ku ve ku pfuxetiwa ka ku rhula eXifundzeni xa Mativa Lamakulu. Ha tinyungubyisa tanihi vanhu va Afrika Dzonga, hi ntirho wa vanhu va hina lowu va wu endleke ku endla leswaku leswi swi va tano - ku suka eka majaha na vanhwana lava nga kona eka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ku fika eka vatirhela-mfumo na vatirhi va mavandla ya phurayivhete lava nyikeleke hi nkarhi wa vona ku tiyisisa leswaku norho wa Afrika wa humelela etiko-xikaya ra Patrice Lumumba.
Hi ta ya emahlweni hi tirhisana na vanhu va le DRC, xikan'we na Burundi, Comoros na Sudan ku tiyisisa leswaku xiyimo xa ku rhula na ntshamiseko lexi fikeleriweke ku fikela sweswi xa tirhisiwa ku va goza ra kahle leri nga ta hetelela hi ku fikeleriwa ka ku pfuxetiwa ka ikhonomi na nhluvukiso. Kambe hambi swi ri tano, swa fanela leswaku hi tlangela ku humelela loku Afrika ri veke na kona eka migingiriko ya rona yo fikelela ku rhula na nhluvukiso, a hi fanelanga ku langutela ehansi mintlhontlho leyi hi langutaneke na yona loko hi ri karhi hi tirhana na swivandla swa minkwetlembetano leswi swa ha saleke, ngopfu-ngopfu eka endlelo ra ku rhula ro angarhela ra le Sudan, ku katsa na xiyimo xa le Darfur, Cote d'Ivoire na le Somalia.
Mfumo wa hina wu ta tirhana kahle na hi ku tirhisa vuswikoti bya hina, eka xirhambo xo huma eka Nhlangano wa Afrika xo va hi pfuneta vanhu na mfumo wa le Somalia. Xa nkoka eka leswi i migingiriko leyi nga ku endliweni yo ringeta ku tiyisisa leswaku valuthanyi lava kumekaka eSomalia va tirhisana swin'we ku kuma xintshunxo lexi nga ta koteka no katsa vanhu hinkwavo, lexi simekiweke eka xilaveko xo fikelela ndzivalelano wa rixaka.Lembe leri Foramu ya Vukamberi bya Xinghana ya Afrika yi ta hetisa vukamberi bya yona bya tiko ra hina. Ndzi rhandza ku khensa vaendli va milawu va hina, Vaholobye va mfumo na tindzawulo, minhlangano ya vaaki hinkwavo eka ku pfuneta loku va ku endleke eka goza leri a ri ri ntlhontlho wa xiviri eka xidemokirasi xa hina lexintshwa. Nakambe hi ta ya emahlweni hi teka magoza lama faneleke ku tirhisa nongonoko wa nghingiriko lowu faneleke lowu nga ta va kona hikwalaho ka endlelo ra vukamberi bya xinghana.
Hi ndlela yo fana hi ta ya emahlweni hi tirhisana na tikonkulu ra hina na vatirhisani va hina va nhluvukiso ku hatlisisa ku tirhisiwa ka minongonoko ya NEPAD. Enkarhini lowu lavaka ku endla n'hweti Afrika Dzonga ra ha ku sungula ntirho wa rona tanihi xirho xa nkarhi hinkwawo xa Huvo ya Vuhlayiseki ya Nhlangano wa Matiko. Hi tshembisa leswaku hi ku yimela vanhu va Afrika Dzonga, hi ta endla hinkwaswo leswi hi nga swi kotaka eka nhlangano lowu wa mavandlanyingi ku pfuneta hilaha hi nga ta kota hakona ku tisa ku rhula na vuhlayiseki ematikweni ya misava. Hikwalaho ka leswi hi ta ya emahlweni hi tihlanganisa na varhangeri va vanhu va le Palestina, Isirayele, Iraq, Iran na matiko man'wana ya le Vuxa-Xikarhi na Nsongankulu wa le Persia. Hi ta ya emahlweni hi kurisa vuxaka bya hina na matiko man'wana etikweninkulu, vatirhisani va hina eIndia, eBrazil na Riphabuliki ra Vanhu va China, matiko man'wana ya le Dzongeni xikan'we na matiko ya Japan, Yuropa na N'walungu wa le Amerika.
Xin'wana xa swivutiso swa nkoka leswi hi faneleke ku tivutisa swona emhakeni leyi i ku ya emahlweni hi xihatla ka minkanerisano ya WTO ya Rhengu ra Nhluvukiso wa Doha. Hi na ku tshemba ka leswaku ku ta va ni swintshunxo eka mintlimbo leyi nga kona enkarhini wa sweswi, na leswaku swi ta pfuna havumbirhi matiko lama hluvukeke ni lama ha hluvukaka ku va minkanerisano leyi yi tisa mihandzu leyinene.
Manana Xipikara, Mutshami wa xitulu na Swirho swo Hlawuleka;
Ku sukela loko hi nyikiwile matimba hi 2004, hi veni ku humelela ka kahle eku cinceni Afrika Dzonga leswaku ri va tiko ro antswa. Kambe a hi fanelanga ku langutela ehansi swiphiqo swo tala leswi ha ha langutaneke na swona.
Hungu ra ntokoto wa hina hinkwerhu i ra leswaku loko hi tirhisana, hi nga swi kota ku fikelela xikongomelo xa hina lexi hi xi vekeke tanihi rixaka - lexi ku nga ku va ni vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo, etikweni leri nga ha riki na vubihi no va ni swilo leswi nga pfuneki rixaka.
Namuntlha hi fanele hi ku titshemba lokukulu hi vulavula hi ntshunxeko. Hi fanele ku hitekela ku fikelela "ntsako lowu vaka kona eka vavanuna na vavasati loko va tshama emisaveni leyi tshunxekeke".
A hi si fikelela. Kambe a ku na munhu un'wana ehandle ka hina, loyi a nga tiyisisaka leswaku norho lowu wa humelela. Kutani a hi kwinyeni mahembe hi tirha hi matimba, hi ri karhi hi twisisa leswaku ntirho wo aka Afrika Dzonga leri hi ri languteleke i vutihlamuleri bya hina hinkwerhu.
Ndza khensa.
Wu humesiwile hi: Hofisi ya Phuresidente
Nyenyana 2007
<fn>tso_Article_National Language Services_BILI YA VUGEMBULI YA .txt</fn>
BILI YA VUGEMBULI YA RIXAKA
Tani hi loko swi tivisiwile eka Nlhengeletano wa Rixaka tani hi xiphemu xa Bili xa 76, nhlamuselo ya nkomiso wa Bili leyi nga hangalasiwa eka Kuranta ra Mfumo nomboro ya 25287 ya ti 31 Mawuwana 2003
Timhaka ta Xinghezi I timhaka ta ximfumo ta Bili
HOLOBYE WA SWA MABINDZU NA SWA VUMAKI
Nomboro ya maphepha lawa nga kandziyisiwa ????????. 1 800
BILI
Ku nyika eka ntirhisano wa xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya nawu eka timhaka leti fanaka na ta tikhasino, mphikizano, vugembuli na muholo, na ku nyika eka xinawana lexi xi ya ka emahlweni eka timhaka to leto; eka xikongomelo xo lexo ku sungula muhlovo wa yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka rixaka na huvo ya nawu na ku nyikiwa mpfumelelo wa switirhiso swa vugembuli byo karhi; ku nyika eka vuendli bya engetelo wa muhlovo ya yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka Riphabliki hinkwayo; ku ya emahlweni eka Komiti ya swa Vugembuli bya Rixaka; ku kombisa Nawu wa Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka; ku endla ximfumo Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, hi 1996; na ku nyika eka timhaka ta mhangu leti nga ha endlekaku.
NGHENELO
HI KU ANAKANYA leswaku Nongonoko wa Milawu ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, hi 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996), wu sungala leswaku tikhasino, rheyisisi, vugembuli na mahakelelo I timhaka ta xikan?we xa rixaka na mhpikizano wa huvo ya xinawana;
Swa naveleriwa eka switirho swo tirhisana leswi yelanaka na ntoloveto wa mphikiza wa xikan?we eka rixaka na switlhangu swa huvo swa mfumo;
Swa naveleriwa ku sungula muhlovo wa yunifomo wo karhi na mpimo wa maendlelo lama tivekaku eka Riphabliki hinkwayo hi ku languta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na mahakelelo, leswaku-
Switirho swa vugembuli swi pimiwile ndlela leyi pfunaka, pfumeleriwile, mfambiselo switlhela swi nawini;
Vatirhi va vanhu lava nga va kona eka mighingiriko hinkwayo ya swa vugembuli va sirheleriwile;
Vaaki na hlayiselo lerinene ra swilo swi sirheleriwile eka nyanyulo lowukulu wa vulaveki wa ntumbeko eka kutlanga; na
Ku nyikiwa ka mpfumelelo eka switirho swa vugembuli swa vonikela, kahle switlhela swi ringanela.
Swi na nkoka ku kombisa mavandla man?wana ya rixaka, na ku tsundzuka masungulo ya huvo ya mavandla, leswi loko swi hlanganile swi nga ta tiyisisa na ku amukela xinawana xa swa Vugembuli bya Rixaka hi ndlela ya ntirhisano, leyi twisisekaku yi tlhela yi va kahle.
A NI KONA/HLAWURIWA hi Palamente ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
TAFULA RA VUNDZENI
NGHENELO
Swiyenge 5
KAVANYISA KA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo
Xikombelo xa Nawu
KAVANYISA KA 2
XINAWANA XA SWA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
Vugembuli bya ku tlanga hi mali vuhakelo byo humela na nkarhi wo tlanga ku ya emahlweni
Xihluvi xa B
Vugembuli leyi pimiweke, migingiriko leyi pimiweke na 10
Ku tlanga hi vuxaka na migingiriko leyi nga riki nawini
Switirhiso swa vugembuli leswinga riki nawini leswi havaka mpfumelelo
Michini leyi nga riki ni mpfumelelo na swihluvi leswi nga riki nawini
Matirhiselo ya ndhawu leyinga riki ni mpfumelelo a swi le nawini
Matirhelo yo tlanga lama nga kandziyisiwangiki a swi le nawini 11
Nsirhelelo eka lavantsongo
Mpimo eka ku nyika xuma lexi ngheneke kumbe ntshovo eka vatlangi 15
Vanhu lava hlawuriweke
Mpimo eka ku navetisa switirho swa vugembuli
Vakoloti lava tlanga ku hi nkanu na mawinelo lama ngariki nawini 20
Xihluvi xa C
Tindhawu ta Vugembuli
Mpimo wa tindhawu ta vugembuli
Xihluvi xa D 25
Ntsariso na vumbhoni bya michini na swihluvi
Michini yo Tlanga hi yona kumbe swihluvi swa vugembuli
Vutiveko bya michini na swihluvi swa vugembuli
Ntsariso wa rixaka wa michini na swihluvi swa vugembuli
Michini na swihluvi swa vugembuli leswi faneleke ku tsarisiwa 30
Macincelo ya vulawuri lebyi tsarisiweke kumbe xiyimo
Mpimo wo nyika vukamberi eka mpfumelelo wa xihatla
Makulelo ya Michini yo gembula hi yona na swihluvi swo gembula hiswona
Mahekelelo lama pimiweke ya michini
Ndlela leyi langutanaka na exikarhi ka ghezi ra rixaka 35
Xihluvi xa E
Mpfumelelo eka vanhu lava nga thoriwa eka ku ndhawu yo gembulela eka yona
Vatirhi va ndhawu yo gembulela eka yona va nyikiwa mpfumelelo
Mapimelo ya vuthori bya mpfumelelo
KAVANYISA KA 3 40
VUQAMULI NA MPFUMELELO
Xihluvi xa A
Vuqamuli bya huvo ya mfumo yo nyika mpfumelelo
Tifanelo ta huvo ya mfumo yo nyika mpfumelelo
Tifanelo ta bodo
Ku tsandzeka ka ntirho hi bodo
Avelano wa mahungu 5
Xihluvi xa B
Mpfumelelo wa rixaka
Mfumo wa rixaka wo nyika mpfumelelo
Vakomberi va rixaka ro nyika mpfumelelo
Mutivi eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka 10
Mafambiselo ya rixaka ro nyika mpfumelelo
Vonisiso wo ala ku nyika mpfumelelo wa rixaka
Vonisiso wa mbulavurisano eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka
Ku yimisiwa na ku khanseriwa ka mpfumelelo wa rixaka
Xihluvi xa C
Huvo yo nyika Mpfumelelo
Ku nyika npfumelelo hi tihuvo ku yingisela muhlovo wa rixaka na mapimelo
Nhlayo ya Maksimamu yo nyika mpfumelelo wa tikhasino
Mpimo wa tifanelo leti lavekaku eka mpfumelelo 20
Michini na vugembuli lebyi tsakisaka
Xihluvi xa D
Mihlovo ya mpfumelelo na mapimelo
Mpimo wa mpfumelelo, nkhetekanyo na xiyimo
Ku ka kungahumeleri eka ku nyika mpfumelelo wa vuthori 25
Ku ka kungahumeleri endzhaku ka loko mpfumelelo wu nyikiwile
Ku kuma ntswalo hi munhu loyi anga humelelangiki
Xihluvi xa E
Engetelo wa mihlovo na mapimelo kuya hi mpfumelelo wo ka vuthori 30
Timhaka ta nhluvukiso wa vuhlayisi na hanyelo leswaku tianakanyiwa
Timhaka ta mphikizano leswaku tianakanyiwa
Ku tsakela ka mfumo
Xihluvi xa F 35
Ndzavisiso wa mpfumelelo, swiboho, nrhurhiso no tinyiketela
Xiviko lexi tshembekeke xa lendzeni
Swiboho
Kutinyiketa ka mpfumelelo 40
KAVANYISA KA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka
Ku Sungula eka Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka 45
Ntirho wa Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka
Nhlangano wa huvo
Xihluvi xa B
Bodo ya Swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlwe eka Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka 5
Swiendliwa na ntirho wa bodo
Vuxaka eka mfumo wa huvo yo nyika mpfumelelo
Xitsalwana xa bodo
Vutsakeri bya mpfilumpfilu
Vulan?wi, kususiwa ehofisi, na swivandla 10
Nhlangano wa bodo
Tikomiti ta bodo
Hakelo na mpfumelelo wa vatirhi va bodo na tikomiti
Xitafu xa bodo na hakelo
Swa timali 15
Tiakhawunti, vakamberi na swiviko
KAVANYISA KA 5
KU SUSUMETIWA NA MILANDZU
Vukamberi bya rixaka
Matimba na mfanelo ya mukamberi
Ku tsandzeka loku ntshembekeke 20
Rhalanganyano wa vuamukeri bya Nawu
Ku tivona nandzu
Ku tsandzeka ku landzelela Nawu
Milandzu na ku tsandzeka eka xiyimo xa mpfumelelo 25
Mpanicho
Huvo ya Majistarata ku humesa mapanichelo
Ku phakela matsalwa
Vumbhoni bya Vutiyisisi
KAVANYISA KA 6 30
NTSENGO LOWU TIVEKAKU
Swinawana
Malunghiselelo ya milawu na vuncincelo
Nhloko na masungulo lamatsongo
NONGONOKO 35
Nhlamuselo
Nhlayiso lowu tivekaku wa swinawana, timfanelo, switiviso na swin?wana switirho
Vutsakeri bya mfumo 40
Bodo ya Vugembuli ya Rixaka
Rixaka ro nyika Mpfumelelo
Nhluvukiso wa xinawana xa vugembuli bya vutirhelo na nawu
Ku cinca ka tinomboro leti pimiweke eka mipfumelelo ya tikhasino
Vanhu lava hlawuriweke 45
KAVANYISA KA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko kuri na kuvuyelana ka marito ku kombisa nkarhiwun?wana-
ntlangu wo tsakisa? swi vula ntlangu lowu nga na ntsengo lowu 5
pimiweke, lowu nga hatlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke/kombisiweke eka xiphemu xa 47;
michini yo tsakisa? swi vula michini kumbe swihluvi/switirho eka swona ntlangu lowu tsakisaka wu nga tlangiwa lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke/kombisiweke eka xiphemu xa 47; 10
bingo? swi vula ntlangu, ku katsa ntlangu lowu tlangiwaka exiheri kumbe hi xihluvi hi ghezi leswi vulaka-
a leswaku wu tlangiwa ku tekeriwa emiehleketweni, hi ku tirhisamakariti na swin?wana swihluvi-
i leswi nga avanyisiwa eka xivandla xin?wana na xin?wana lexi vekaka muhlovo wo hambana wa tonomboro, xifaniso kumbe mfungho; 15
ii hi tinomboro, swifaniso kumbe mimfungho leswi nga lulamisiwa hi kutshikelela hindlela leyi karata rin?wana na rin?wana kumbe swihluvi leswi katsaka ntlawa wa tinomboro leti nga faneki tin?wana, swifaniso kumbe mifungho;
b eka swona laha mulawuli kumbe mutirhi kumbe mutivisi a vitanaka kona kumbe ku kombisa ntlhandlamano wa tinomboro, swifaniso kumbe mifungho hi hindlela yin?we leswaku vatlangi va yelanisa tinomboro tin?wana na tin?wana, xifaniso kumbe mfungho eka karata kumbe 20 swihluvi tanihi loko swivitaniwile kumbe ku kombisiwa; na c eka swona mutlangi loyi a nga ta sungula a yelanisa hinkwaxo xivandla eka karata kumbe xihluvi, kumbe ku yelanisa ntlawa wokarhi wa tionomboro, swifaniso kumbe mifungho eka karata kumbe xihluvi, u humelrile, kumbe ntlangu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na bingo ku ya hi xiphemu xa 6 ; 25
bodo? swi vula Bodo ya Swa Vugembuli bya Rixaka leyi yaka emhlweni no tlhela yi endliwa ximfumo hi Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 4
xifungho? swi vula munhu loyi a letelaka kumbe kugega loyi avekaka tibets leti nga endlekeki kumbe tibets leti pfulekeke hi tinomboro ta vanhu 30
khabinete? swi vula miri wa Vafambisi va Rixaka lowu kongomisiweke eka xiphemu xa 91 xa Nongonoko wa Milawu;
muchini lowu humesaka mali? swi vula muchini lowu tiendlaka hi woxe kumbe xihluvi xin?wana lexi yelanaka na lexi humesaka mali ku pfumelela vini va akhawunti kumbe khadi ra mali;
khasino? ku vuriwa tindhawu leti eka tona mitlangu yo gembula yi tlangiwaka kona, kumbe laha yi nga kona leswaku yi ta tlangiwa, kambe a ku katsiwi tindhawu leti eka tona ?
a ntsena ntlangu wa xibingo ntlangu wo gembula laha vatlangi va tumbetaka tinomboro eka khadi ro karhi na vugembuli yin?wana yo gembula yi tlangiwaka kona kumbe yi nga kona leswaku yi tlangiwa;
b ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa;
c ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa ni ntlangu wa xibingo, kambe ku ri hava muxaka wun?wana wa ntlangu wo gembula lowu tlangiwaka kumbe kumbe lowu nga kona ku va wu tlangiwa; kumbe d ku gembula ka ta swa vutomi bya vanhu ku endliwaka ku ya hi layisense ya xinkarhana;
Muofisiri-nkulu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke hi bodo ku ya hi xiphemu xa 73 (a);
vuanakanyo? ku vuriwa-
a xuma, nxaviso, nhundzu, cheke, krediti ya xi-elekitroniki, krediti, xikoloto, kumbe xiphemu xa elekitroniki, kumbe xilo xo tani hi xalexo; kumbe b xilo xin?wana na xin?wana, xo endliwa, xitshembiso, ntwanano kumbe xihlambanyiso, handle ka nkoka wa xona wo vonakala kumbe wa ntiyiso, kumbe loko wu hundziseriwa hi ku kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma;
Xihatla? ku vuriwa xiendleko kumbe lexi humelelaka lexi mbuyelo wa xona wu nga tshembiseki kumbe wu nga tiviwiki eka munhu un?wana na un?wana ku kala wu ya humelela;
Huvo? ku vuriwa Huvo ya Tsalwa ra swinawana swa Vugembuli bya Rixaka leyi sunguriweke hi xiphemu xa 61;
a loko ri tirhisiwa mayelana ni sayiti, ri vula ndhawu eka sayiti yaleyo leyi eka yona michini yo hakela yin?wana na yin?wana leyi pimiweke ya pfumeleriwa leswaku yi vekeriwa; naswona b loko ri tirhisiwa eka swin?wana, ku vuriwa ndhawu leyi yi nga eka ndhawu leyi yi nga nyikiwa layisense laha ntlangu wun?wana na wun?wana wo gembula wu nga ta va kona leswaku wu tlangiwa;
ntsengo lowu nga hungutiwa? ku vuriwa ntsengo lowu nga lavekaka eka mpfumelelo wa nhundzu kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga vulaka hansi ka ku ntsengo wa nxaviso wakahle nkarhi hinkwawo wa tinhundzu to yelana kumbe ntirho lowu nyikiweke eka khoso ntiyiso ya bindzu eka vanhu lava ngariki ni mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe nawu wa huvo;
muyimeri wa xi-elekitroniki? swina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Xinawana xa Mbulavurisano na Vucincelo xa Xi-elekitroniki, 2002(Xinawana xa Nomboro ya 25 ya 2002)
mpfumelelo wa vuthori? ku vuriwa vunyiki bya mpfumelelo eka munhu ku tirha eka ndhawu ya vugembuli endzeni ka Riphabliki;
vanhu vo hlawuriwa? ku vuriwa munhu loyi anga tsarisiwa hindlela leyi nga ka xiphemu xa 14 ku endlela ku sivela eka kuhlangana switirhiso swin?wana na swin?wana swa vugembuli;
xirho xa ndyangu? ku vuriwa-
i xigangu xa munhu ii mutirhisani eka nhlangano wa vaxavi ku ya hi nawu wa tiko rero; kumbe iii mutirhisani eka vuxaka hindlela leyi mintlawa yi tshamaka swin?we hi ndlela yo sungula ntirhisano wa nkarhi woleha kumbe nhlangano wa vaxavi; kumbe b n?wana wa munhu, vatswari, buti na sesi, kumbe mbuyelo wa vuxaka kuhuma eka bemburiwa, vutekani kumbe adopuxini;
kutsakela ka swa timali? ku vuriwa-
a xona kumbe ku nyika vito ku avelana eka pindzula kumbe mali ya tiko;
b xona xa ntiyiso eka nhlonimpo wa tindhundzu ta komponi, ntirhisano kumbe bindzu;
c xona xa ntiyiso kumbe xa munhu eka nhundzu leyi tirhisiwaka hi komponi, ntirhisano na bindzu; kumbe d kutsakela ko kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma eka avelano wa nhlawulo, kumbe xona yo hlawula lowu hlangnisiweke eka avelano, ka komponi kumbe kutsakela eka ntirhisano wa hlangana;
Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali ? ku vuriwa Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali, 2001(Nawu wa Nomboro ya 38 ya 2001), na matirhelo lama nga endliwa ku ya hi Nawu wolowo;
swilo swo gembula hiswona? ku vuriwa swilo sin?wana na swin?wana leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 3;
xihluvi xo gembula hixona? ku vuriwa switirho kumbe swilo swin?wana leswi tirhisiwaka, kumbe eka nkarhi wa vumaki bya swona wu nga endleriwa ku tirhisiwa, ku kombisa mbuyelo wa switirho swa vugembuli;
ntlangu wa vugembuli? ku vuriwa switirho leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa5;
ndhawu ya vugemburi? ku katsa mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga na xinawana ku ya hi Nawu lowu, kambe a ku katsiwi matsalo ya xinawana;
michini yo gembela hi yona? ku vuriwa-
a muchini wa vutilawuri; kumbe b michini yin?wana, xi-elekitriki, vidiyo, xi-elekitriki, michini ya xi-elekitriki kumbe swin?wana swithiso, michini yo tlhariha, michini kumbe swilo swo olova, , handle ka ndhawu ya michini, leswaku-
i swi kona ku tlangiwa kumbe ku tirhisiwa ehandla kaku hakela ku tekeriwa emiehleketweni; na ii swi nga, tani hi mbuyelo wo swi tlang kumbe ku swi tirhisa, ku cha vito ra mutlangi kumbe mutirhisi eka vuhakelelo, kumbe ku yisa vuhakelelo eka mutlangi kumbe mutirhisi;
mutivi wa swa mudyaho wa tihanci? ku vuriwa miri kumbe nhlanga handle ka mfumo wa xinawana, lowu tivisaka ximfumo eka ntlangu wo dyahisa tihanci lowu fambisiwaka eka tindhawu leti nga na mpfumelelo hi huvo yo nyika mpfumelelo;
beti ya xikaya? ku vuriwa beti, muholi, leyi tekelaka, tshembisaka kumbe ku mpfumelelo lowu kombesiwweke eka xiphemu xa 4, xikarhi kumbe handle ka munhu un?we kumbe lavanyingi, loko-
a handle ka mintlawa leyi katsanyeke eka mfungho kumbe switirhiso hi ndlela leyi nga na nhlamuselo eka vutomi bya vona kusukela ehansi ku sukela eka ku gembula; na b ku hava munhu loyi anga ta hakeriwa kumbe switirhiso swin?wana ku vuyeriwa, handle ko humelela hi ku kuma beti hi yona n?wini, ku sukela eka switirhiso;
ntlangu lowu nga intharekitivi? ku vuriwa ntlangu wa vugembuli lowu tlangiwaka kumbe lowu nga kona ku tlangiwaka hi tirhelo ra xichini xa xihatla xa xi-elekitrhoniki lexi nga endliwa eka Inthanete eka khompuyuta;
munyiki wa intharekitivi? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku endla ntlangu wa inthrekitivi leswaku wu va kona ku tlangiwa;
Inthanete? yina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Nawu Mbulavurisano na Nrhurhiso wa Xi-elikitrhoniki, 2002 (Nawu wa Nomboro ya 25 wa 2002);
mukamberi? ku vuriwa munhu loyi anga hlawuri ku ya hi xiphemu xa 76;
mpfumelelo? ku katsiwa ku tsarisa, mpfumelelo kumbe vufakazi, ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana wa huvo lowu tirhisiwaka;
mpfumelelo? loko wu tirhisiwa eka mayela na-
a munhu, loyi afenelaka kuva eka xiyimeko xa nawu wa mfpumelelo lowu nga wa ntiyiso, karata ra ntsariso kumbe vumbhoni lebyi nga nyikiwa munhu yoloye ku ya hi Nawu wo lowo kumbe nawu wa huvo; kumbe b switirhiso swa vugembuli, ku vuriwa leswaku mpfumelelo lowu nga wa ntiyiso wu nyikiwile, ku ya hi Nawu lowu kumbe xinawana xa huvo, eka kunyikiwa ka mpfumelelo a mpfumelelo lowu nga katsakana endzeni kumbe ku fambisa switirhiso swoleswo, kumbe ku endla switirhiso swoleswo kuva kona leswaku vanhu van?wana va ti ksakanya eka swona;
tindhawu to ni mpfumelelo? ku vuriwa tindhawu to karhi leti nga nyikiwachiwa mavito kumbe ku hlamuseriwa eka vinyiki bya mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe huvo ya nawu lowu tirhisiwaka;
michini leyi pimiweke ya vuhakelelo?ku vuriwa michini ya vugembuli leyi nga na ntsengo lowu pimiweke, ta hi loko wu hlamuseriwile eka xiphemu xa 26;
vamaki, muphakeli kumbe muhlayisi wa nawu? ku vuriwa munhu loyi ntirho wa yena I ku xavisela matiko mambe, ku endla vumaki, xavisa, ku nyika nkarhi wo karhi, ku endla kuva kona, phakela, ku hlayisa kumbe lunghisa switirhiso swa vugembuli;
Holobye? ku vuriwa mutirhisano wa Khabinete leyi tirhanaka na swa vuamukeri bya nawu;
lavatsongo? munhu loyi anga na malembe ya le hansi ka 18;
mpfumelelo wa rixaka? ku vuriwa mpfumelelo lowu nga nyikiwa kuya hi Nawu;
beti yo pfuleka? ku vuriwa beti, handle ka beti yo tilawula, leyi nga tekiwa hi mfungho ntirho wun?we ku leyi nyingi, eka yona aku na tifix odds leti nga pfumela eka nkarhi lowu beti yi nga vekiwa;
xirho xa mfumo? ku na nhlamuselo leyi nga vekiwa erivaleni eka xiphemu xa 239 xa nongonoko wa milawu;
munhu? ku katsakanya na vutirhisani, nhlangano, thirasiti, kumbe munhu wa nawu loyi a sunguleke kumbe kuya hi nawu;
bera ya hofisi ya tipolitiki? ku vuriwa-
a xirho xa Nhlangano wa Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Xifundzankulu kumbe Khabinete;
b xirho xa nawu wa xifundza;
c xirho xa huvo ya masipala kumbe mfumo wa xikaya;
d ntsumi ya tiko yo yimela Riphabliki loyi angariki xirho eka ntirho wa vanhu;
e xirho xa yindlu, kumbe huvo ya swa minkhuva-ntolovelo/xikhale/xintu; kumbe f rixaka kumbe bera ya hofisi ya huvo ya ntlawa wa tipolitiki;
tindhawu? ku katsa tiko na miako yin?wana na yin?wana, xivumbeko, mimovha, swikepe, byatso, xikepe, xihaha-mpfhuka kumbe xivekelo/khotheyina;
hlawuriwile? ku vuriwa ku hlawuriwa hi kuya hi xinawana ku ya hi nawu;
ntolovetiso lowu nga siveliwa/pimiwa? swina hlamuselo leyi nga vekiwa eka yona eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998)
nawu wa xifundza? ku vuriwa Nawu wa nawu wa xifundza hikwalaho ka xinawana xa xa tikhasino, vugembuli, rheyisisi kumbe vuwejari no tlhela ku katsiwa nawu wa nandza lowu nga endliwa hi kuya hi Nawu wo lowo;
mpfumelelo wa xifundza? ku vuriwa mpfumelelo lowu ng nyikiwa hi mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo hi kuya hi milawu lowu tirhaka;
mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo? ku vuriwa miri wo sungula hi milawu ya xifundza ku nyika nawu eka tikhasino, rheyisisi, vugembuli kumbe vuwejarini;
mutirhela vanhu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke eka xirho xa tiko kumbe eka huvo, kumbe ndhuna ya vuavanyisi;
ntsariso wa vanhu vo ka vanga katsiwangiki? ku vuriwa kutsarisa loku lavekaka ku hlayisiwa hi bodo ku ya hi xiphemu xa 14;
mfumo wa sinawana? ku vuriwa bodo kumbe mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza;
migimgiriko yo pimiwa ya vugembuli? ku vuriwa migingiriko ya vugembuli handle ka vugembuli bya soxiyali beti ya vanhu;
mulawuri wa ndlela? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo hi ndleala leyi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka leyi nga kombisiwa eka xiphemu xa 18;
byako? ku vuriwa tindhawu leti nga ni mpfumelelo hi ku ya hi nawu ya xifundza leyi tirhisiwaka eka mavekelo ya mpimo wa michini wun?we kumbe leyi nyingi leyi hakelaka ya vugembuli lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
mulawuri wa byako? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku fambisa byako ku ya hi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
vugembuli bya vanhu? swina nhlamuselo, loko ndlela yin?wana na yin?wana ya huma ya milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka;
South African Bureau of standards? ku vuriwa vito leri nga rona ntsena leri nga sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Nawu lowu Pimiweke, xa 1993 (Nawu wa Nomboro ya 29 ya 1993);
muyimeri wa swa vukambeli? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku ya hi Nawu ku kambela na ku lunghisa michini ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; na kambe
Nawu lowu? wu katsa minongonoko na swinawana
Xikombelo xa Nawu
Nawu lowu wa wu tirhi eka switirhiso leswi na xinawana ku ya hi Nawu wa tilothari, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 57 ya 1997)
KAVANYISA KA 2
NAWU WA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
Migingiriko ya vugembuli leyi yi tivekaka
Migingiriko I migingiriko ya vugembuli loko yi katsa-
a ku veka kumbe ku pfumelela a beti kumbe wejara ku ya hi xiphemu xa 41;
b ku veka kumbe ku pfumelela beti yo tilawula, ku ya hi xipheme 42; kumbe c ku endla kuva kano eka ku tlanga, kumbe ku tlanga-
i bingo kumbe ntlangu wun?wana wa vugembuli ku ya hi xiphemu xa 5; kumbe ii ntlangu wo tsakisa, eka engetelo lowu milawu ya huvo leyi tirhisiwaka yi lava mintlangu yo tani hi yoleyo ku yi nyika mpfumelelo.
munhu loyi avekeke kumbe ku pfumelela a beti kumbe wejari loko munhu yoleyo a-
i u amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe beti leyi nga pfuleka, ku sukela eka mutlangi eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe ii ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe beti leyi nga pfuleka, na mfungho wun?wana eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe c ntsengo kumbe ku amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wanana xa lexi nga na nkoka hi munhu un?we kumbe lavanying eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe d hi ku hlamusela kumbe hi katsa leyi tekiwaka, switshembiso kumbe mpfumelo eka ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka ndzimana ya a, ya b kumbe ya c.
Munhu loyi avekaka kumbe a amukelaka beti yo tilawula loko munhu yoloye a-
a kuva mutlangi, ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu hikwalaho ka-
i sisitimi leyi ntsengo hinkwawo wu nga endliwa, endzhaku ka hunguto lowu nga endleriwa swona hi nawu kumbe hi mpfumelelo, wu aviwile ehenhla eka vanhu lava nga endla tibeti leti nga humelela eka mpima-mpima eka ntsengo lowunga vekiwa hi un?wana na un?wana wa vona hi ndlela yo beti yi humelela; kumbe ii makungu man?wana na man?wana, xivumbeko xa vubeti, kumbe hikuva tirhisiwe muchini kumbe kunga tirhisiwanga wona, leswaku wu tirhisiwa matirhelo lama yelanaka, kumbe b ku va mufunghi-
i amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ndlela ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya a; kumbe ii ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ku ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya a.
Mitlangu wa Vugembuli
Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko-
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka anga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Abeti kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
c beti ya vutilawuri kuya hi xiphemu xa 42; kumbe d ntlangu wo tsakisa
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi-
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi mahakelelo maendliwaka.
handle ka ka leswi landzelaka swi ngariki swa vuhakelo:
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo.
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
i hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe ii eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hindlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
i ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi anga humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wan na un?wana, kumbe ii swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe iii ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa kuya hi xiphen?wana xa 4.
Holobye anga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo.
Xihluvi xa B
Vugembuli hi mayelana na mighingiriko leyi nga riki nawini hindlela tlula nawu
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a ku katsakanya ka, ku hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli kuva kona loko mbuyelo wa mighingiriko wolowo wu tshemele ka ku kongoma, ku hava ku kongoma, xinkarhana kumbe nkarhi honkwawo eka khothejesi leyi yelanaka na ntlangu kumbe mighingiriko leyi hi vuyona yingariki yale nawini ku ya hi nawu;
b ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe switirhiso ehansi ka vulawuri bya munhu ku tirhisa eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a;
c hlayisa kumbe tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a; kumbe d ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana hansi ka vu;awuri bya munhu, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a.
Mighingiriko ya vugembuli lebyi ngari ni mpfumelelo byi nga riki nawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga kuti katsa eka wona, ku ti hlanganisa kumbe ku endla mighiniriko ya vugembuli ku va kona handle ka-
a mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ni mpfumelelo;
b vugembuli bya vanhu lebyi nga na mpfumelelo kumbe handle ka swona wunga nyikiwa mpfumelelo ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana lowu tirhisiwaka wa huvo; kumbe d beti ya xikaya, handle ka loko, hi nkarhi wun?wana, kuna hansi ka ntiyiso eka ku hetisisa leswaku ntlawa wun?wana na wun?wana eka beti wu ni kungu eka ku sungula nsunsumeto wa ntirhisani wa ntwanano loko va kumile ntsengo, kumbe ku amukela ntsengo wa, mali eka khothijensi yoleyo.
Michini leyi havaku mpfumelelo leyi tirhaka na switirhiso leswi ngariki enawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a imphota, ku endla vumaki, ku nyika,, ku xavisa, ku bindzula, ku endla kuva kona, rifuwo, ku hlayisa kumbe ku hundzuluxa switirhiso swa vugembuli; kumbe b ku endla muchini wa vugembuli kuva kona kumbe switirhiso swa vugembuli eka ku switirhisa ka mighingiriko ya vugembuli, handle ka loko munhu yoloye a pfumeleriwa ku endla tano ku ya hi Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza.
Vutirhisi bya tindhawu leti ngariki ni mpfumelelo hi tlula nawu
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a ku hlayis kumbe ku tirhisa tindhawu tin?wana na tin?wana hi ndlela mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke handle ka loko mighiniriko yoleyo ya vugembuli yi, eka kumbe eka tindhawu to leto ti pfumeleriwile ku ya hi nawu wa mpfumelelo wa le hansi ka Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza;
b pfumelela ndhawu hansi ka vulawuri bya munhu yoloye ku tirhisa hi ndlela leyi pimiweke ya mighingiriko ya vugembuli handle ka loko mighingiriko yoleyo yi, kumbe kusukela eka tindhawu toleto tipfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo hansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza; kumbe c pfumelela munhu ari un?we eka kumbe eka tindhawu tin?wana na tin?wana hansi ka vulwauri bya munhu yoloye ku tikatsa eka mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke, handle ka loko mighingiriko yoleyo yi , eka kumbe eka tindhawu tolote ti pfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo ehansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza.
Munhu u fanekele ku xiya-xiya mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza ku mbe bodo, loko munhu yoloye-
a a fumile, hlayisile, tirhisa kumbe a lawula eka tindhawu tin?wana na tin?wana, kumbe michini yin?wana na yin?wana ya vugembuli kumbe switirhiso; nakambe b atshemba, kumbe ari na xikongomelo xo tshemba, leswku tindhawu toleto, kumbe michini yoleyo ya vugembuli kumbe switirhiso, swi, kumbe swi, tirhisiwile handle ka mpfumelelo wa munhu eka ndlela leyi ngariki nawini ku ya hi xiphemu lexi kumbe xiphemu xa 7,8, kumbe 9.
Munhu anga fanekelang ku tikatsa eka kumbe ku endla vutirhiso bya vugembuli kuva kona handle ka loko swi pfumeleriwile ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana wo tiko.
Nsirhelelo wa lavatsongo
a nghena ndhawu leyi lunghisiweke eka tindhawu tin?wana na tin?wana leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi pimiweke ku va kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko;
d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli handle ka ntlangu wo tsakisa; kumbe e loyi anga na malembe ya 18 kumbe ku tlula, leswaku a ta-
i kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
ii kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe iii ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Munhu anga fanekelang leswaku aku una malembe yo ringana 18 kumbe ku tlula leswa lavtsongo va ta kota ku-
a kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe c ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Mpfumelelo, mpfumelelo wa mutirhi, kumbe munhu loyi a lawulaka tindhawu ta mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli u fanekele leswku a nyika mpfumelelo eka lavatsongo hikwalaho ko n?witiva ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu ta vukhaviso eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku hlanaga kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke, kumbe mighingiriko leyi ngani mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu leti ngani mpfumelelo; kumbe d ku katsakany na vugembulu bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli , handla ka ntlangu wo tsakisa, eka tindhawu toleto tingana mpfumelelo.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphen?wana xa 3 ufanekele ku teka mpimo wa nkoka lowu twisekaka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu anga ri lomutsongo, endzhaku ko nyika mpfumelelo eka munhu yoloye ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka xiphen?wana xa 3 a kufikela eka d.
Mpimo wo nyika xuma lexi nghenaka kumbe ntsengo wa le hansi
(I) Munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wo endla vugembuli lebyi kumekaka eka vanhu va nga ?
a engeteri ntsengo, hi vito ra mfumelelo kumbe thedi pathi, ka munhu un?wana hi xivangelo xo gembula;
b pfumelela munhu ku humesa xuma ka dibositi hi mpumelelo, kumbe ku hakelela ntirho wa vugembuli, hi ku kongoma kumbe hi ku hava ku kongoma, hi khadi ra khirediti kumbe hi khadi ra chaji;
c nika byetlelo, swakudya, swakun?wa, swin?wana swo nyanyula, kumbe swin?wana swo yelana na swona mahala kumbe hi ntsengo wa le hansi; kumbe d ku va na, ku hira, kumbe ku va mutirhisi loyi a pfumeleleke wa muchini wo humesa mali.
A ku hambana na xiphemu lexi I ku tshova xiyimo xa mpfumelelo, tsena ku ya hi mpfumelelo lowu nikiweke ximfumo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwa wa xifundza
Vanhu hlawuriweke
munhu loyi a navelaka ku siveriwa eka ku katsana eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli anga-
a tsarisa tani hi munh wo hlawuriwa, hi ku longoloxa hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi, nakambe b surisa ntsariso ku ya hi xiphen?wana eka nkarhi wun?wana na wun?wana lowu longoloxiweke hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi.
munhu anga endla xikombelo eka Huvo ya le Henhla hindlela yo kombela nkarhi wo tsarisa tani hi munhu loyi a hlawuriweke wa-
a xirho xa lekaya xa mukomberi;
b munhu loyi eka yena mukomberi anga tshembela eka yena eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
c munhu loyi eka yena mukomberi anga ni vutihlamuleri eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
d munhu loyi anga mhaka eka odara ya vukhomeli bya huvo ya swa mphikizano munhu yoloye kuva kavanyeteka emiehleketweni; kumbe e munhu un?wana na un?wana-
i eka yena mukomberi angana ntirho wa ku hlayisa, kumbe ii loyi mahanyelo ya yena manifesito nkombeto wa vugembuli bya .adikithivi kumbe nsindziso.
Loko, eka nkarhi wun?wana wa mukomberi kuya hi xiphen?wana xa 2, huvo yiswitekela emiehleketweni leswaku yi sirhelela kuvilela ka munhu eka tikatsa eka mighiniriko ya vugembuli byi n?wanan na byi n?wana, huvo yi nga nyika mpfumelelo eka bodo ku tsarisa munhu yoloye tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Munhu loyi ang hlawuriwa a khumbeka eka nawu wa Huvo ya le Henhla ku ya hi xiphemu nyana xa 3 anga endla xikombelo eka huvo nkarhi wun?wana na wun?wana ku vekela etlhelo xikombelo, huvo yinga endlisa xisweswo loko, endzhaku ko tekela emiehleketweni masungulo yo endla xikombelo xa ntiyiso na vumbhoni lebyi ntshwa endzhaku ko, huvo yi tsakisiwa leswaku aswaha ri swa nkoka no tlhela ku sivela munhu yoloye eka ku tikatsa na mighingiriko yin?wana na yin?wana.
a sungula kumbe ku hlayisa vutsari bya rixaka bya vanhu lava ng hlawuriwa eka ndlala leyi hlamuseriweke no endliwa; nakambe b ku endla mahungu eka ntsariso lowu ya ka emahlweni lowu nga kon ku-
Bodo ayifanekelanga ku hehla mali leswaku va tsarisa munhu tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Holobye ufanekele ku, kuya hi xinawana lexi nga endliwa hi mayelana na xiphemu xa 87 xa mali leyi nga hlamuseriwa eka ntirho lowu nga ni nkatsano eka nhlayiso na mpfumelelo eka ntsariso wa vanhu lava nga hlawuriwa, handle ka ntsariso wa vanhu lava nga hlawuriwa.
Mpfumelelo, mutirhi loyi anga ni mpfumelelo, kumbe munhu loyi anga ni vulawuri eka tindhawu leti ngani mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe swtirhiso swa vugembuli, anga fanekelang ku hi n?wi tiva a nyika nawu munhu loyi anga hlawuriwa ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu leti nga khavisiwa eka tindhawu toleto;
b ku tirhisa michini yoloye ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku tihlanganisa kumbe kuendla mighingiriko ya vugembuli kuva kona, kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu toleto; kumbe d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke eka tindhawu toleto.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphemu nyana xa 8 u fanekele ku teka mpimo wo leha nyana eka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu anga ri kumbe ari munhu loyi ahlawurieke, angasi nyika munhu yoloye mpfumelelo ku endla xin?wanan na xin?wanan lexi kombisiweke eka xiphemu nyana xa 8 ku ya fikela eka xad.
Mpfumelelo wun?wana na wun?wana lowu nga tivisiwa ximfumo ku endla mighingiriko ya vugembuli ku va kona eka vanhu wu fanekele ku-
a wu endla ku va kona eka tindhawu ta pmfumelelo hinkwato ta wona-
i xivumbeko lexi nga hlamuseriwa leswku xi tirhisiwa hi munhu loyi atsakelaka ku tsarisa tani hi munhu loyi ahlawuriweke ku ya hi xiphemu nyana xa 1; nakambe ii mufambisi wa huvo yo tekela emiehleketweni ya lakaya, matshungulelo kumbe ntirho wa dyondzo leyi tivisaka xiphiqo xa vugembuli lexi tiveka/bohekaka na adithikithivi; nakambe b timhaka ta poso ya xitiviso leyi navetisa eka swilo leswi nga kona, hindlela leyi hlamuseriweke na xivumbeko, eka maghenelo eka tindhawu toleto.
Mpimo eka ku navetisa mighingiriko ya vugembuli
Munhu anga fanekelanga ku navetisa-
i ku hava kumbe ndlela yo huma endleleni; kumbe ii leswaku aswi le nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza;
b mighingiriko ya vugembuli, handle ka ya ntlangu wo tsakisa, hi ndlela leyi yisaka eka thagete kumbe ku kukoka rinoka eka lavatsongo;
c ku yisa emhlweni kumbe ku hlohlotela vurhurhisi bya munhu kusuka eka ntsariso wa munhu loyi ahlawuriweke.
Ku navetisa kun?wana na kun?wana ka tindhawu ta vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli swi fanekele ku katsa xitetimende, hi ndlela leyi hlamuseriweke kumbe xivumbeko, xitsundzuxo henhla ka nghozi ya vugembuli lebyi tivekaku kumbe adikithivi.
Nsusumeto wa vugembuli bya xikweleti na fofeyicha ya mawinelo lama nga riki nawini
Handle ka mali ya nawu lowu tivekaka, kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu handlea ka Nawu lowu-
a xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi ahlwuriweke, xirho eka nzimana ya d ii, kumbe lavatsongo, hi mhaka ya mighingiriko ya vugembulilowu nga ni mpfumeleloku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa xifundza, I nsunsumeto wa nawu;
b xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi anga hlawuriwa, xirho eka ndzimana ya dii, kumbe lavatsongo, eka mhaka ya mighingiriko ya vugembuli leyi nga le nawu=ini kambe yi nga lavekiki ku nyikiwa mpfumelelo, ku ya hi Nawu kumbe nawu wa xifundza, insusumeto eka nawu ntsena eka mpimo lowu nga nsusumeto ku ya hi nawu lowu tivekaka kumbe nawu wun?wana;
c xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula exi kalaku xi nga ri nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi lowu nga boheki ku ya hi nawu.;
d xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula i hi muondliwa a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; kumbe ii hi munhu loyi a nga ngheniki a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; handle ka loko munhu yaloyi a nga nghenisiwiki a kota ku nghena eka nghingi riko wo gembula hi vuxisi bya leswaku yena I munhu un?wana; naswona e ku beja loku ku nga ri ki ka nawu a ku sindzisiwi hi nawu.
Munhu a nga kumeki a hakerile xin?wana na xin?wana lexi a nga ta xi wina eka nghingiriko wo gembula leswi swi nga ta kala swi nga pfumeleriwi hi nawu eka Nawu lowu-
a muondliwa;
Munhu un?wana na un?wana loyi a aleriweke eka ku hakeriwa miwino leyi kombetiweke eka xiyenge xa 2 u ta fanela ku tlherisela miwino yaleyo eka bodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, ku va yi na bodo eka thirasiti, loko ka ha yimeriwile vuahluri ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4.
Ennkarhini wo amulela miwio yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 3, bodo yi fanele ku lavisisa swiyimo swa nghingiriko lowu faneleke wa vugembuli, kutani xin?we xa leswi swi landzelaka-
a ku nyika miwino eka munu loyi a yi wineke, loko bodo yi amukela leswaku nghingiriko wa ku gembula a wu ri nawini, naswona muwini a nga ri muondliwa, kumbe munhu loyi a nga pfumeleriwiki hi nkarhi wa nghingiriko; kumbe b ku rhumela xikombelo eka Khoto-Nkulu leswaku ku lerisiwa mpaluxo wa swiwiniwa ku nyikiwa Mfumo.
Xihluvi xa C
Tindhawu to Gembula eka tona
Mpimo wa xiyimo xa tindhawu to gembula eka tona
Ku hava munhu loyi a nga ta tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi nga ni layisense eka mpfhuka lowu wu lawuleriweke ku suka exikolweni.
Ku hava munhu loyi a faneleke ku vekela kumbe ku tirhisa muchini wo hakela mali endzeni ka ndhawu leyi yi nga ni layisense
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku pfala tindhawu teleto ku ringana nkarhi wo leha ku ringana tsevu wa tiawara eka nkarhi wo leha ku ringana 24 wa tiawara..
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku ku rhumela xitiviso, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, ku tsundzuxa hi tlhelo ra tinghozi ta vugembuli byo sindzisa no dzidziharisa.
Munhu loyi a nyikiweke layisense ku va a nghenelela eka, a endla, kumbe a endla lesaku ku ni migingiriko ya layisense eka kumbe tindhawu to karhi leti nyikiweke layisense u ta fanela ku fambisana ni swipimelo leswi lawuleriweke swo vumba, ku tirhisa ni ku hlayisa ndhawu yaleyo yi nyikiweke layisense.
Masayiti
Vulawuri bya malayisense bya provhinsi byi nga ?
a nyika munhu layisense tani hi mutirhisi wa ndhawu ku tirhisa michini yintsongo yo hakela mali eka kumbe tindhawu to karhi leti ti vuriweke; na b pima tiawara to tirha hi tona eka ndhawu yaleyo leti ti nga ta fanana na kumbe ku hambana na na kumbe ehandle ka tiawara leti ti faneleke to tirhra hi tona ka bindzunkulu leri ri endliwaka eka sayiti rero.
Ku tirhisiwa ka michini yo pimiwa leyi hakelaka mali a swi fanelanga ku va bindzu-nkulu leri ri endliwaka eka ndhawu yaleyo, loko sayiti yaleyo yi tirhisiwa ehenhla ka xiyimo xa xihoxo lexi voniwaka hi Holobye ku ya hi xiphemu xa 261b.
A sayiti ra mutirhisi loyi a katsiweke eka mutirhisi wa le ndleleni kumbe loyi a tiendlelaka, loko swi nyikiwile ku ya hi milawu leyi tirhaka ya provhinsi.
Mutirhisi wa sayiti loyi a hlanganisiweke ni mutirhisi wa ndlela a nga -
a hlayisa michini yo hakela leyi yi nga ya mutirhisi wa ndlela eka sayiti; naswona b a nga endla leswaku michini yaleyo yi va kona leswaku yi tlangiwa hi swirho swa vaaki-tiko
Mutirhisi wa sayiti loyi a tiyimeleke u ni timfanelo to fana, matimba ni mintirho tani hi -
a mutirhisi wa ndlela ku ya hi xiphemu xa 26; na b mutirhisi wa sayiti ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4b.
I munhu wo lulama ntsena loyi a na nyikiwaka layisense yo va a va na kumbe a tirhisa ku tlula ntlhanu wa michini yo pimiwa leyi hakelaka mali tani hi mutirhisi wo tshunxeka wa michini yo hakela mali.
Mutirhisi wa sayiti loyi a nga ni layisense kumbe mutirhisi loyi a tshuxekeke u ta fanela ku -
a kombeta swinene hi mfanele ehekeni ro nghena eka ndhawu leyi lawuleriweke.
i layisense leyi nyikiweke mutirhisi yaloye ii kopi ya layisense leyi nyikiweke mutirhisi wa ndlela loyi a faneleke, loko yi ri kona na, b ku hlayisa vulawuri ni vukombandlela lebyi faneleke bya michini hinkwayo leyi yi hakelaka mali eka sayiti hi nkarhi wa tiawara leti ti pimiweke eka ntirho lowu.
Muchini wun'wana na wun'wana wo gembula kumbe divhayisi yin'wana na yin'wana yo gembula yi fanele ku tsarisiwa na ku vakaziwa ku ya hi Nawu.
Xihluvi xa D
Ntsariso ni ku nyika xitifikheti xa tidivhayisi
Michini ya ku gembula kumbe tidivhayisi to gembula
Mumaki u fanele ku hlayisa rekhodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi laviwaka hi kumbe ku ya hi nawu wa provhinsi wa muchini wun?wana na wun?wana kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana ya vugembuli leswi mumaki a yi kumeke, endlaka, xavisaka kumbe hi ndlela yin?wana a hangalasaka.
Mumaki wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula leyi endliweke , kumbe yi xaviweke eka matiko ya le handle, Riphabiliki yi fanele ku katsa eka ku vumbiwa ka xivumbeko xa divhayisi yaleyo leyi endliweke kumbe xaviweke ematikweni mambe loku ku kombetaka hi laha ku nga heriki-
a vito ra mumaki;
b nomboro yoxe yo tihlawula ya divhayisi; na c siku ro endla divhayisi.
Munhu a nga susi, cinci, onhi, sivi kumbe ku dlaya xikombeto makhenizimi lebyi laviwaka ku ya hi xiyenge.
Rijistara ra rixaka ra michini yo gembulana tidivhayisi
Bodo yi fanele ?
a ku tumbuluxa ni ku hlayisa, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, rijistara ra rixaka ra muchini wun?wana na wun?wana wo gembula kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana yo gembula leyi yi endliweke laha tikweni kumbe yi xaviweke eka matiko-mambe ku ta laha Riphabiliki;
b nyika nomboro ya ntsariso ya nkarhi hinkwawo kumbe leyi hlawulekeke eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, nomboro leyi yi yelanaka ni;
i vito ra mumaki kumbe loyi a xaveke divhayisi yaleyo eka tiko ra le handle ;
ii siku ro endla divhayisi yaleyo; na iii nomboro yoxe yo tihlawula leyi yi nyikiweke divhayisi yaleyo hi mumaki;
c eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, rekhoda vito, nomboro ya layisense ni vuxokoxoko byin?wana lebyi lawuleriweke bya ?
i n?wini loyi ku tsarisiweke hi yena; na ii munhu un?wana na un?wana loyi a lizeke divhayisi yaleyo, kumbe loyi vun?wini bya ntsariso wa divhayisi byi nyikiweke yena; na d ku nyika vuxokoxoko eka ntsariso ehansi ka xiphemu eka vulawuri bya vanyiki va tilayisense hinkwavo va provhinsi hi endlelo ni xivumbeko lexi ku lawuleriweke hi xona.
Loko muchini wo gembula wu netiwekiwa ni michini yin?wana kumbe tisisteme ta michini, muchini wun?wana na wun?wana eka netiweke yaleyo wu fanerile ku va muchini wo gembula wa le tlhelo ku endlela Nawu wolowo.
Michini yo gembula ni tidivhayisi leti faneleke ku tsarisiwa
Munhu loyi a xavaka muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula eka tiko ra le handle ku ta eRiphabiliki , u fanele ku tsarisa divhayisi yo tano hi ku va a nyika vuxokoxoko lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 20 hi ndlela leyi yi lawuleriweke kumbe xivumbeko lexi lawuleriweke ku ya eka bodo.
Bodo a yi fanelangi ku tsarisa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula handle ka muxaka wa muchini kumbe divhayisi leyi yi vakaziweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu tani hi loko wu fambisana ni swipimelo leswi faneleke sw divhayisi yo tano, hi laha ku pimiweke ha kona ku ya hi Mimpimo ya Nawu wa 1993 Nawu wa 29 wa 1993.
Munhu loyi a tsarisaka divhayisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 u boheka ku va mutsrisi n?wini wa divhayisi yaleyo, ku ya hi ku hundzisela kun?wana na kun?wana ka vun?wini byo ntsariso ku ya hi Xihluvi lexi.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula u fanele ku tiyisisa leswaku vun?wini, matirhiselo, nhlayiso ni vufakazi bya divhayisi yaleyo swi fambelana ni Nawu lowu, ku ya hi ku landza vuhundziseli byin?wana na byin?wana lebyi tsarisiweke bya vun?wini ku ya hi Xihluvi lexi.
Ku hundziseriwa ka ntsariso wa vun?wini kumbe ku va na byona
Munhu loyi a gangisaka ku va a hundzisela vun?wini lebyi tsarisiweke bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka un?wana munhu, kambe a tama a ha sala a ri na vun?wini bya xinawu u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo.
Ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 na 4, munhu loyi a nga na lizi, kumbe vun?wini byo hundziseriwa bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka munhu un?wana, loko a tama a ha ri nivun?wini bya xinawa bya muchini kumbe divhayisi yaleyo u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi loyi a vutlaka divhayisi eka mulizi kumbe un?wana na un?wana munhu loyi vun?wini byi nga hundziseriwa eka yena ku ya hi xiphemu lexi a nga koxiwi ku va a rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemu lexi , kambe u fanele ku tivisa vulawuri lebyi pfumeleleke lizi kumbe ku hundziseriwa ka vun?wini leswaku divhayisi yi vutliwile.
Munhu a nga koxiwi ku rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemulexi a nga si hundzisela ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi eka un?wana munhu hi xikongomelo ntsena xa-
a ku fambisa ku suka eka ndhawu yo karhi ku ya eka yi n?wana ;
b ku endla ntirho wo lunghisa, kumbe ku hlayisa divhayisi yaleyo yo gembula.
Ku rhumela xikombelo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 kumbe 2 -
a ku hundzisela kumbe ku lizela munhu loyi a nga ni layisense ya provhinsi, swi fanele ku endlewa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi yi nyikeke layisense yaleyo, kumbe b ku hundzesela eka munhu loyi a nga na layisense ya rixaka, ku fanele ku endliwa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi eka yona muhundzuseleriwa a lavaka ku ya kona kumbe ku tirhisa divhayisi yaleyo yo gembula.
Vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya malayisense byi nga pfumelela ku hundzisela vun?wini, lizi kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi ntsena-ntsena loko-
a Mukombeli wa ku hundzisela a ri mutsarisi n?wini wa divhayisi yaleyo;
b Divhayisi yi fakaziwile ku ya hi Nawu lowu naswona xitifiketi xa kona xi nga si heleriwa hi nkarhi; na c Muhundziseriwa loyi a gangisiweke -
i a ri ni layisense leyi hanyaka ya mumaki, muhangalasi kumbe mulunghisi leri pfumelelaka munhu yaloye ku va na muxaka wo tano wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula, kumbe a va eka nkarhi wa sweswi a rhumerile xikombelo xa layisense yaleyo;
ii ku va na layisense leyi yi hanyaka, leyi nyikiweke hi vulawuri bya vunyika malayisense lebyi faneleke ku ya hi nawu wa provhinsi ku va va nghenelela eka kumbe fambisa vugembuli kumbe ku vanga vukona bya migingiriko ya vugembuli leyi yi nghenisaka ni ntlawa wa michini yo gembula kumbe divhayisi yo gembula , kumbe ku komberiwile layisense yo tani xikan?we; kumbe;
iii hi ndlela yin?wana u pfumeleriwile ku va na ntlawa lowu wu lawuleriweke wa divhayisi ya vugembuli ku ya hi layisense ya provhinsi, kumbe nawu lowu pfumeleriwaka wa provhinsi.
Vulawuri bya ku nyika tilayisense bya provhinsi-
a byi nga pfumelela lizi, ku hundziseriwa ka vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula hi nkarhi wun?we ni ku nyikiwa ka layisense ku ya eka muhundziseriwa;
b a byi fanekelanga ku ala lizi kumbe vuhundziseriwa bya vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembulahi matlhelo hinkwawo handle ka lawa ya vekeriweke hi xiphemu-ntsongo xa 6; na c byi fanele ku pfuneta bodo hi mavonelo hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko loko byi-
i pfumelela lizi kumbe ku hundzisela vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula; kumbe ii tivisiwile ku vana divhayisi yo gembula leyi yi lawuleriweke hi n?wini wo tsarisa.
Endlelo ro nyika layisense ya vu-ejente byo kambela
Munhu a nga nyikiwa layisense ya vu-ejente byo kambela ntsena loko vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi byo amukela xikombelo byi pimanyetile leswaku murhumeri wa xikombelo u fikelel swilaveko swa Nawu lowu, kutani -
a u enerisa mpimo-ntsongo wa milawu ni swipimelo bya ti-ejente to leswi swi lawuleriweke ku ya hi Nawu;
c u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini ku tiyisisa leswaku ku fambisana ni swipimelo loku ku sunguriweke hi va South African Bureau of Standards ku ya hi Nawu wa Mimpimo wa 1993 Nawu wa 19 wa 1993;
d u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini hi ndlela ya vutlharhi ni vunene; na e u tshuxekule eka -
i ku nyikiwa layisense yin?wana eka mintirho ya swa vugembuli;
Ku khalibireta ni ku nyika xitifikheti xa muchini wo gembula kumbe tidivhayisi to gembula
loko u vitaniwa leswaku u ta kambela muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya hi Xihluvi lexi, mukamberi loyi a nyikiweke layisense yo endla tano u fanele ku -
a kambela divhayisi yaleyo yo gembula leswaku ya fikelela xipimelo lexi xi faneleke ke;
b rekhoda mimbuyelo hinkwayo yo kambela; kutani c a nyika ripoto ya ku mimbuyelo yo kambela ka -
i munhu loyi a kombelaka xitifiketi;
Hi nkarhi wo amukela ripoto yo kambela ku ya hi xiphemu lexi, South African Bureau of Standards yi fanele ku xopelela mimbuyelo ya xikambelo mayelana na swipimelo swa divhayisi leyi yi khumbekaka, kutani loko divhayisi yi fambisana ni swipimelo leswi swi faneleke, yi fanele ku nyika papila mayelana ni divhayisi eka i munhu loyi a kombelaka xitifiketi;
Ku onha nawu wa xiphemu-ntsongo xa 1 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambesi bya xisankixini ku ya hi Nawu lowu, kumbe nawu lowu amukelekaka wa provhinsi.
Michini yo hakela swintsongo
Michini yo hakela swintsongo
Holobye a nga tirhisa vulawuri lebyi endliweke ni xiphemu xa 87-
a vekela mpimo eka ntsengo wa tilayisense ta michini leyi yi hakelelaka leyi yi nga tirhisiwa-
b pima swiyimo leswi eka swona sayiti ri nga layisensiwa tani hi ku va ri tirhisiwa swi nga kongomangi kumbe ku ri ku tirhisa ka masungulo ka sayiti;
c ku vekela mpimo eka mpimo-nkulku-
i mpimo wa le henhla wa xiteki lexi xi pfumeleriweke naswona xi hetisa mpimo wa ku hakela eka ntlangu wo gembula;
ii ku hakela kan?we ka pfumeleriwa ku suka eka muchini wo pimiwa wo halela; naswona, iii ku hakelela ka le henhla ku ya hi ntlangu wun?wana na wun?wana lowu tlangiweke; na d ku lawuleriwa-
i swipimelo swa mpimo wa le hansi mayelana ni xikombelo xa ku nyikiwa layisense with hi ku ya hi michini yo hakela yo pimiwa, ku katsa-
aa vuxokoxoko bya mpimo lebyi lavekaka ku suka eka varhumeri va xikombelo;
bb mpimo-ntsongo wa endlelo ro kambela leri ri faneleke ku tirhisiwa hi vavulawuri bya ku nyika tilayisense;
na ii swipimelo swa yelano swa michini yo hakela leyi pimiweke, ku katsa ni mpimo-nkulu wa ntsengo wa sekele yin?we ya ntlangu hi nkarhi wo karhi lowu hi wona mpimo wo hakela ku ringana nkarhi wo karhi;
iv xiphemu xin?wana na xin?wana xa nkoka kumbe lexi xi nyikaka nhlamuselo ya ntlangu wa gembula;
v maendlelo lama ya khomeke masungulo ni mahetelelo ya ntlangu wun?we eka ntlangu wun?we eka muchini wo hakelela swintsongo.
vi swipimelo swa tiakhawunti leswi swi faneleke ku fikeleriwa ni tirekhodo ta akhawunting leti ti faneleke ku hlayisiwa, hi vadnlela yo tirha hi yona, matirhelo ya sayiti ni vamatirhelo ya sayiti lava tshuxekeke; na vii vuxokoxoko bya mpimoxihansi lebyi nyikiweke hi vuamukeri wa layisense mayelana ni vuhangalasi bya xihlovo xo hangalasa, mafambafambiselo, tikhovhexini na ku hoxiwa ka muchini wo hakela swintsongo.
Munhu u fanele ku-
a hangalasa muchini wo hakela swintsongo eka mutirhisi wa sayiti kumbe mutirhisi wa sayitiloyi a tsuxekeke, kumbe ku endliwa leswaku muchini wo tano wu kumeka wu ri kona leswaku wu tlangiwa handle ka loko muchini wo tano wu tsarisiwile ku ya hi Xihluvi lexi; kumbe b ku fambisiwa muchini wo hakela swintsongo ku suka eka sayiti yin?we ku ya eka yin?wana handle ka ku va ku ri ni ku amukeriwa hi, ni ku ya hi ku monitariwa ni ku lawula hi va vulawuri byo nyika tilayisense va provhinsi lava va tsariseke muchini walowo.
Mutirhisi wa ndlela-
a ku nga endliwi leswaku swi ri kona leswaku ku ta tlangiwa-
i ku tale michini yo hakela swintsongo ku tlula mpimo-nkulu wa ntsengo lowu mutirhisi a nyikiweke layisense ya kona;
ii eka masayiti hinkwawo, ntsengo wo tala wa mpimo wa michini yo hakela swintsongo ku tlula sayiti leri yi nyikiwile layisense yo tshama kona;
b u fanele ku hlayisa michini yo hakela swintsongo leyi lawuriwaka ni ku tirhisiwa hi ndlela leya ya matirhelo; na c u fanele ku teka mali eka michini yaleyo kutani ku hakeriwa swibalo kumbe tilevhi tin?wana na tin?wana leti va lavaka ti endliwa hi tlhelo ra michini yaleyo.
eka provhinsi yin?wana na yin?wana, nawu wa provhinsi wu nga nyika ntsengo wuntsongo wa michini yo hakela swintsongo leyi yi pimiweke leswaku yi nyikiwa tilayisense-
a eka provhinsi yaleyo handle ka ntsengo lowu wu lawuleriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aii, kumbe b eka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana eka provhinsi yaleyo, ku tlula ntsengo lowu wu lawuriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aiii.
Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi
Bodo yi fanele ku sungula ni ku hlayisa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi leyi yi nga ta kota ku -
a ku thumba ni ku xiyaxiya swiendlo swo vonakala leswi swi fambelanaka na ni tihakelo tin?wana na tin?wana ta muchini wo hakela swintsongo lowu endliweke ku va kona ku va ku tlangiwa laha Riphabiliki; na b ku xiyaxiya ni ku vika leswaku data ku ya hi swilaveko leswi swi lawuleriweke.
Bodo yi nga endla kontiraka ni munhu un?wana na un?wana leswaku a pfuneta hi ku nyika wun?we wa kumbe mintshovelo hinkwayo kumbe mitirho yo pfuneta leyi yi lavekaku ku hetisisa vutihlamuleri bya yona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, kambe un?wana na un?wana n?wankontiraka a nga fanelangi ku va munhu loyi, kumbe feme leyi yi nga yirisiwa tani hi munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiphemu xa 50.
Holobye a nga, hi ku tirhisana na Khansele naswona hi ku tirhisa vulawuri lebyi endliweke ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 7, a nga lawulela-
a swipimelo swa-
i tirha ntirho wa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi; na ii ku hlengeleta ni ku xopelela data ya sisteme yaleyo;
b ku hatlisisiwa ni xivumbeko xa tiripoto leti faneleke ku humesiwa hi bodo hi tlhelo ra matirhiselo ya sisteme; na c timhaka tin?wana leti ti yelanaka ni ku tirha ka Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi.
Muchini wun?wana ni wun?wana wo hakela swintsongo lowu ku endliwaka leswaku wu va kona ku va wu tlangiwa wu fanele ku katsanisiwa na Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi, naswona munyikiwa wa layisense ya muchini walowo u ta fanela ku hakelela tihakelo to xiyaxiya leti ti lawuleriweke ku yelana ni muchini wolowo.
a vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi eka provhinsi yin?wana na yin?wana ku fikelela data hinkwayo eka sisteme leyi sunguleke eka provhinsi yaleyo, handle ko hakerisiwa hi bodo; na b munyikiwi wa layisense ya muchini wo hakela swintsongo wun?wana na wun?wana u ta fanela ku hlanganisiwa ni sisteme ku fikelela data leyi yi lawuleriweke eka sisteme leyi yi tumbulukeke eka muchini walowo.
Ku tluriwa ka xiphemu-ntsongo xa 4 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambisi byi sankixina ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provhinsi lowu wu tirhaka.
Xihluvi xa E
Ku nyika layisense eka munhu loyi a thoriweke eka mintirho yo gembula
Vatirhi va le ka mintirho yo gembula va fanele ku nyikiwa layisense
Munhu a nga fanelangi ku nghenelela eka ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula ku ya hi Nawu kumbe nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku handle ka loko munhu yaloyi a ri ni layisense ya ntiyiso-
a layisense ya rixaka leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo; kumbe b layisense ya provhinsi leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo lowu, kumbe mintirho.
Munyikiwa wa a nga fanelangi ku thola munhu, kumbe ku pfumelela muthoriwa loyi a nga kona ku endla ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula handle ka loko muthoriwa yaloye a fikelela swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 1.
Muthori wa munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiyenge lexi u fanele ku va hi hi nkarhi lowu lawuleriweke a boxa eka vulawuri byo nyika tilayisense vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi byi lawuleriweke lebyi khumbhaka muthoriwa loyi a nyikiweke layisense kumbe egente ya muthori.
Holobye a nga, ku ya hi vulawuri lebyi by endliweke mayelana na xiyenge xa 87, pima pima ntlawa wun?wana na wun?wana wa ntirho ku va wu lawuriwa hi swilaveko swa xiphemu lexi.
Swipimelo swo nyika tilayisense ta vuthori
Layisense yi va yi nyikiwile, naswona xitifiketi xa layisense xi va xi nyikiwa, eka munhu ku ya hi xiyenge lexi a yi hundziseriwi eka un?wana munhu. Hlengeleta hinkwaswo swiviko eka probiti ya rixaka yo tsarisa leyi nga hlamuseriwa ndlela ya kahle na xivumbeko.
XIYENGE XA 3
JURISDIKIXINI NI KU NYIKA TILAYISENSE
vulawuri byin?wana na byin?wana bya provhinsi bya ku nyikiwa ka tilayinsense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona-
a lavisisa ni ku tekela enhlokweni, ku katsa ni ku nyika -
i layisense ya provhinsi hi tlhelo ra swa khasino, rayisisi, ku gembula kumbe beja, handle ka nghingiriko kumbe xikongomelo lexi eka xona layisense ya rixaka yi lavelaka ku ya hi Nawu; na ii Ku ya hi Xihluvi xa B xa Xiyenge lexi hi xona tilayisense ta rixaka ta nghingiriko wun?wana na wun?wana kumbe xikongomelo lexi hi xona layisense ya rixaka yi lwelaku kumbe ku ya hi ku tsakela ku ya hi Nawu lowu;
b Ku endla vukamberi ku tiyisisa mfambelano na ?
i Nawu lowu ii Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi iii Swipimelo swa-
aa tilayisense ta rixaka, ku ya hi swiphemu-ntsongo swa 33 na 34; kumbe bb tilayisense ta provhinsi leti nyikiweke hi byona c nghenisa eka lava va amukelaka tilayisense vufambisi bya vukhiri ku ya hi Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na d nyika xi tiviso xa nandzu ku ya hi milandzu mayelana ni Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi
Vulawuri byin?wana ni byin?wana bya le ka provhinsi lebyi bya vunyiki bya tilayisense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona ku va ?
aa byi langutela matirhelo ya muchini wun?wana na wun?wana lowu ku gemburiwaka hi wona lowu ku lavekaka leswaku wu katsiwa eka sisteme ya rixaka yo langutela ya xielekitroniki xa le xikarhi ku ya hi xiphemu xa 27; na bb ku tiyisisa ku fambelana ni, ku endla vulavisisi ni ku nyika switiviso swa nandzu ehansi ka Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa Timali ku fikelela eka xilaveko xa vulawuri byebyo, ku fika kwalaho hilaha swi endlekaku hakona eka mintirho ya vugembuli.
Vutihlamuleri bya vulawuri bya ku nyika tilayisense eka provhinsi a Ku tiyisisa-
i migingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi yi nga ni vuxaka ni swa khasino, ku rheyisisa, ku gembula na ku beja ni migingiriko yo gembula leyi yi nga hava layisense ya siveleriwa kumbe ku thumbiwa na ku khotsiwa;
ii leswaku ntwanano lowu wu endliweke hi munyikiwa wa tilayisense loyi a nga ni layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi byona rhwariwa iii Leswaku ntwanano lowu endliweke ku ya fika laha vanyikiwa va tilayisense valavo va tirha eka provhinsi yaleyo.
iv Leswaku vathoriwa va le ka mintirho ya vugembuli va nyikiwa layisense ku fikelela eka xiyimo lexi xi laviwaka hi Nawu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi v Leswaku muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe dhivhayisi yin?wana na yin?wana ya vugembuli leyi yi tirhisiwaka, kumbe yi endliwaka leswaku yi va yi ri kona leswaku yi ta tirhisiwa, hi munhu loyi a nyikiweke layisense yi tsarisiwa ni ku fakaziwa ku ya hi Nawu lowu; na vi Ku hetisa ni ku hlengeleta ni ku hakela swibalo, tilevhi na tihakelo tin?wana;
b ku kombela tindhawu eka provhinsi leyi nga yona-
i leti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense byolebyo;
ii leti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya rixaka; kambe iii laha kumbe eka lowu nghingiriko wu endlekaku laha swi pfumeleriwaka ku ya hi ?
aa layisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri byolebyo bya ku nyika tilayisense bb nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; handle ka ku va ku nyikiwa layisense, kumbe cc layisense ya rixaka;
c ku kambela michini ya ku gembula hi yona kumbe tidivhayisi leti ti tirhisiwaka eka nghingiriko wun?wana na wun?wana lowu wu pfumeleriwaka ku ya hi ?
i layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense, kumbe ii layisense ya rixaka ku fikela eka xiyimo lexi hi xona munhu loyi a nyikiweke layisense a tirhaka eka provhinsi yaleyo ;
d Ku endla leswaku Nawu lowu wu tirhisiwa naswona nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaku hi tlhelo ra-
i tindhawu, migingiriko kumbe tidivhayisi leti ti lawuleriwake-
aa leswi nyikiweke layisense hi vulawuri byebyo byo nyika tilayisense; kumbe bb endzeni ka jurisdikixini ya vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense; na ii milandzu ku ya hi Nawu kumbe nawu lowu tirhisekaku wa provhinsi e Ku komba ndlela no ku tshimbisa ku fambelana ka tilayisense ni vutihlamuleri bya mavandla lama ya kotaka ku tihlamulela ku ya hi Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa timali, ku fikelela eka xilaveko hi nawu, ku fika laha, hilaha ku tirhisiwaka ha kona eka mintirho ya vugembuli.
f ku xiya xiya na kambe tilayisense ku ya hi Nawu lowu ni nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na g ku yisanyana kambe ku vanga xin?wana na xin?wana xa leswi landzelaku:
aa ku endlela xivangelo lexi xi tumbulukeke eka provhinsi yaleyo, kumbe bb hi ndlela yin?wana, hilaha swi vekeriweke eka xiphemu xa 431a na b.
Ku ya hi swilaveko swin?wana na swin?wana leswi swi vekeriweke eka nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku, vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense byi nga hlawula eka huvo hi ku va ku twananiwa kumbe ni vulawuri byin?wana bya le ka provhinsi byo nyika tilayisense matimba ma?wana na man?wana kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa kumbe ku tirhiwa hi vavulwuri bya ku nyika tilayisense ta provhinsi ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku eka provhinsi hi ndlela leyi swi kombetiweke eka xiphemu xa 238 xa vumbiwa.
Ku ya hi Nawu lowu ni ku ya hi xikomba-ndlela xa khansele lexi nyikiweke ku ya hi Xiyenge xa 4, huvo yi nga tirhisa matimba ya yona kutani yi tirha mintirho leyi yi nyikiweke yona ku ya hi Nawu
Vutihlamuleri bya huvo
Huvo yi ni ntirho wo-
a ku kambela-
i ku nyikiwa ka tilayisense ta rixaka hi vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense, na ii ku fambisana ni vuxiyaxiyi bya vanhu lava va nyikiweke tilayisense hi valawuri va ku nyika tilayisense ta provhinsi;
b Ku endla vukamberi byo ents bys vuswikoti byo tirha bya vulawuri bya vanyiki va tilayisense va le ka tiprovhinsi ku ya hi ndlela leyi swi kombetiweke hi yona eka xiphemu xa 34, leswaku ni swipimelo swa rixaka leswi sunguriweke hi Nawu swa tirhisiwa hi ndlela leyinene ni nandzelelano eRiphabliki hinkwaro na c ku pfuneta vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku tiyisisa leswaku migingiriko yo gembula leyi kalaka yi nga nyikiwangi tilayisense ya thumbiwa hi ndlela leyi voniweke eka xiphemu xa 662 na 3, hilaha swi nyikiweke eka Xihluvi xa B eka Xiyenge lexi.
Ntirho wa huvo wo languta vusopfa
Huvo yi fanele ku tiyisisa mintirho ya yona ni mintirho ya muofisiri-nkulu leyi yi vekeriweke eka xiphemu lexi yi endliwa hi ndlela leyi yi fambelanaka ni swilaveko swa xiphemu xa 41 (e), (g) na (h) xa vumbiwa.
Huvo yi nga lerisa mu-ofisiri-nkulu ku va a endla vukambisisi ehenhla ka timhaka ta vusopfaeka ntirho lowu endliwaka hi valawuri va vunyiki bya tilayisense eka provhinsi vutihlamuleri bya vona ni mintirho ku ya hi Nawu.
Ku nga si endliwa vukambisisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, muofisiri-nkulu u fanele ku tivisa vulawuri bya vunyiki bya swa tilayisense bya provhinsi leyi yi faneleke, hi ku tsala, mayelana ni -
a xileriso lexi xi nyikiweke hi huvo, na b swin?wana na swin?wana, xikopu na endlelo ra vukambisisi lebyi byi gangisiweke;
Muofisiri-nkulu u fanele ku -
a nyika kopi ya vukambisisi bya ripoto eka vulawuri lebyi byi faneleke bya vunyiki bya tilayisense ta provhinsi; na b rhamba vulawuri bya provhinsi ku rhumela nhlamulo yo tsariwa hi tlhelo ra vukambisisi hi nkarhi lowu wu lawuriweke.
Loko ku ya hi mbuyelo vukambisisi byi endliwa ku ya hi xiphemu ntsongo xa 2 muofisiri-nkulu u ni xivangelo xo va a tshemba leswaku vulawuri bya munyiki bya tilayisense bya provhinsi byi tsandzekile ku fambisana na provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, Muofisiri-nkulu -
a a nga nyika ripoto yo komba ku tsandzeka eka vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi a vekela mhaka yin?wana na yin?wana leyi vulawuri byi tsandzekeke eka yona ku fambisana ni provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, na b u fanele hi nkarhi wun?we a rhamba vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense ku gangisa masungulo ya ntwanano lama ya nga ta tiyisisa mfambisano wa tiprovhixini hinkwato leti ti tirhisekaka ta Nawu.
Loko ntwanano wlowu wu kombetiweke eka xiphemu-ntsongo xa 5 b wu fikeleriwa exikarhi ka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi na huvo, muofisiri-nkulu u ta fanela ku kambela kumbe ku xiyaxiya ntirho lowu wu fikeleriweke ku ya hi ntwanano lowu, naswona-
i a ripoto eka huvo swiphemu leswi pimiweke hi yona; naswona ii a nyika ripoto ya ku tsandzeka kun?wana na xirhambo lexi ringanisiweke eka xiphemu-ntsongo xa , loko vulawuri byo nyika tilayisense eka provhinsi byi tsandzeka swinene ku ya hi ntwanano wolowo.
Vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga kombela huvo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe
Huvo yi nga hundzisela mhaka eka Khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 622c, loko-
a vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi nga hlamuli eka ripoto yo komba ku tsandzeka leyi yi nyikiweke hi Muofisiri-nkulu ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6;
b Vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona huvo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kombetiweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe c Vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano
Eka khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 62 (c), loko a vulawuri bya provhinsi bya vanyiki bya tilayisense byi nga hlamula eka ripoto yo tsundzweka leyi nyikiweke hi Muofisirinkulu ku ya hi xiphemuntsongo xa 5 kumbe 6
b vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona bodo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kombetiweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe c vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano.
Vulawuri bya provhinsi bya vunyikeri bya tilayisense byi fanele ku hlayisa rijisitara ra un?wana na un?wana munhu loyi eka yena byi nyika layisense ya rixaka, ku katsa-
a migingiriko leyi yi pfumeleriweke ehansi ka rin?we ra tilayisense to tano;
khansele yi nga, hilaha swi kombisiweke eka xiphemu xa 41 xa Vumbiwa, yi ta fanela ku hlanganyeta ku lulamisa nkwetlembetano wun?wana na wun?wana exikarhi ka bodo na valawuri ni vanyiki va tilayisense va provhinsi yin?we kumbe k utlula hi tlhelo ra matimba ni mintirho leyi faneleke ku endliwa ni ku tirhiwa hi vona ku yelana na rheyisi, ku gembula na ku
Loko Nawu lowu wu lava valawuri vo tala va vunyiki bya tilayisense ku tirha ntirho wo karhi eka tiprovhinsi ta vona, na-
a eka provhinsi yo karhi ku ri hava layisense ya provhinsi leyi yi sunguriweke; kumbe b khansele yi hetisisa hi leswaku vulawuri bya tiprovhinsi bya vunyiki bya tilayisense eka provhinsi yo karhi by itsandzeka ku tirha ntirho wolowo hi ndlela leyinene, khansele y inga bumabumela eka Holobye yi kondletela leswaku layisense yi nga nghensiwa kona, endliwa kumbe ku endliwa leswaku yi va kona ehansi ka vunyiki bya tilayisense hi byona, na c rito ni vuxokoxoko byo kota k utiva un?wana na un?wana wa munhu loyi a tivekaka a r ina 5% kumbe ku tlula ya ntsakelo hinkwawo wa swa timali eka muamukeri wa layinsense vulawuri byn?wana na byin?wana bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi fanele ku vika eka bodo, eka swiyenge leswi lawuleriweke eka vuxokoxoko leby ihlayisiweke eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku ya hi xiphemuntsongo xa 1
Bodo yi fanele ku rhumela vuxokoxoko byin?wana na byin?wana loko yi komberiwa eka vulawuri bya vukamberi bya tilayisense bya provhinsi lebyi byi vikiweke eka yona k uya hi xiphemu-ntsongo xa 2
Valawuri va xinawana va fanele hikwalaho ko komberiwa ku suka eka valawuri van?wana va xinawana van?wana ku nyika khopi ya vuxokoxoko lebyi lawuleriweke emavokweni ya vona ku ya hi layisense, mutsarisi kumbe murhumeri wa xikombelo xa layisense.
Magoza yo tano ya fanele ku tekiwa ku yisiwa emahlweni xiphemu xa 100 xa vumbiwa ku tiyisisa hetisiso wa vutihlamuleri bya xinawu.
Xihluvi xa B
Tilayisense ta rixaka
layisense ya rixaka leyi lawuriwaka ku ya hi Nawu lowu yi tirha eRhabuliki hinkwaro, naswona a yi pfumelela munyikiwa wa layisense ku endla, ku nghenelela, kumbe ku vanga vukona bya migingiriko leyi nyikiweke layisense eka ndhawu yin?wana na yin?wana eRiphabuliki
I xiyimo xa layisense yin?wana na yin?wana ya rixaka xa leswaku munyikiwa wa layisense u fanele ku fambisana ni provhinsi yin?wana na yin?wana leyi yi tivekaka ya a Nawu lowu b Nawu wa National Intelligence Centre c Nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaka eka provhinsi yin?wana na yin?wana leyi eka yona munyikiwa wa layisense u endla, nghena eka, kumbe u endle vukona bya migingiriko ya layisense.
Xikombelo xa layisense ya rixaka
Mukomberi u fanele ku rhumela xikombelo xa yena eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi xa layisense ya rixaka loko murhumeri wa xikombelo a lava layisense-
a tani hi yo kombela, ku kambela ni ku munhu yo gembula kumbe tivhidiyo to gembula, kumbe b ku tirha tani hi vulawuri byo , kumbe
Murhumeri wa xikombelo a nga rhumela xikombelo eka vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense kumbe ku kuma layisense ya provhinsi ku ya hi nawu lowu tirhisekaka wa provhinsi kumbe layisense ya rixaka, loko mukomberi a lava-
a layisense tani hi muamukeri, mulawuri, mupfuneti wo hlayisa, kumbe b ku tirha eka mintirho ya vugembuli ku fikelela vuanami lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 28
Mukomberi wa layisense ya rixaka u fanele ku rhumela xikombelo xa yena hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, na ku hakelela hakelelo leyi lawuleriweke yo kambela hi yona ku ya eka vulawuri bya tilayisense eka provhinsi leyi eka yona a murhumeri wa xikombelo a tsahamaka eka yona, kumbe leyi eka yona murhumeri wa xikombelo a lavaka ku vumba ntireho ehansi ka layisense, loko mukomberi a r imunhu ntsena, kumbe b ndhawu-nkulu ya bindzu ya murhumeri wa xikombelo yi ta kumbe yi ta yisiwa kun?wana hi ndlela yin?wana
Vulawuri bya ku nyika layisense ra rixaka vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense by inga nyika layisense eka mukomberi loyi a fikelelaka swilaveko swa nawu lowu
Maendlelo eka layisense ya rixaka
Hi nkarhi wo amukela xikombelo xa layisense ya rixaka, vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi ta-
a tirhisana ni vulawuri byin?wana bya xinawana hi mhaka ya murhumeri wa xikombelo;
b endla vulavisisi lebyi lawuleriweke hi Nawu lowu hi tlhelo ra provhinsi, vuswikoti bya xithekiniki, vuphikizani bya mintirho yaleyo, kumbe timhaka tin?wana na tin?wana leti ti lawuleriweke; na c endla vuyingiseri byin?wana na byin?wana lebyi lawuleriweke, kumbe mintengo yin?wana na yin?wana hi tlhelo ra xikombelo lexi rhumeriweke.
Endzhaku ko heta vulavisisi lebyo lawuleriwa, vuyingiseri kumbe lebyi lavekaka eka xiphemu-ntsongo xa 1 vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi ta-
a tivisa mukomberi hi ku tsala papila leswaku byi ala ku nyika layisense leri ri komberiweke; kumbe b tivisa murhumeri wa xikombelo hi vulawuri byo lawiula hi ndlela leyi yi hlamuleriweke leswaku byi gangisa ku nyika layisense hilaka swi komberiweke , naswona ku kombetiwa swipimelo swin?wana na swin?wana swa layisense ley iyi komberiweke vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi amukeleke xitiviso ku ya hi xiphemu-ntsongo xa a b byi nga kombela Muofisiri-nkulu ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo lowu kombetiweke eka xiphemu xa 42
Vukambisisi byo ala ku nyika layisense ya rixaka
Murhumeri wa xikombelo loyi a tsoniweke layisense ku ya hi xiphemu xa 40 (a) a nga kombela ku kambisisa anakanyo wolowo hi khoto-nkulu vukambisisi bya xikombelo xo nyikiwa layisense ya rixaka
Endzhaku ko va ku amukeriwile xitiviso xo huma eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense lexi xi gangisaka leswaku ku nyikiwa layisense ya rixaka, Muofisirinkulu-
a u fanele ku lerisa swipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo ya xikombelo lexi rhumeriweke, ripoto ya ndzavisiso ni swibumabumelo swa vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi, loko ku ri ni vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense leby ibyi nga byimbirhi kumbe ku tlula lebyi byi kombeleke ku ya hi xiphemu xa 403; kumbe b eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi yi nga va ka kona, a nga lerisa xipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo, loko ku ri ni vuseketeri byo antswa ku tshemba leswaku swilaveko swa Nawu lowu a swi fikeleriwangi.
Loko xileriso xi nyikiwile xa leswaku ku ya kamberiwa / ku va ni nkambelo wa le matlhelo hinkwawo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, Muofisiri-nkulu u fanele ku humesa xitiviso xo navela ku kambela layisense leyi kunguhatiweke hi ku tirhisa fomo leyi hlawuleriweke eka-
i murhumeri wa xikombelo ii vunyiki bya tilayisense bya provhinsi; na iii vunyiki bya tilayisense byin?wana lebyi endleke xikombelo xa nkambelo lowu nga rivariwa, hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 a.
Endzhaku ko endla nkambelo wo rivala hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, Muofisiri-nkulu a nga ?
a handle ka ku rhumela xikambelo eka bodo, a nga kombeta vulawuri bya vunyiki bya ilayisense bya provhinsi hi ndlela leyi yi hlawuleriweke leswaku ku hava minkaneto yo nyika layisense ya rixaka hi laha swi kunguhatiweke hakona;
b kombela vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku langutisa ?
a. ku veka swipimelo swo engetela kumbe swin?wana ku nga si humesiwa layisense kumbe b. ku cinca swipimelo swin?wana leswi a swi kunguhatiwile ku nga si humesiwa layisense; kumbe c humesa ripoto yo kayivela ku ya eka vunyiki bya tilayisense bya provhinsi-
a. a kombela leswaku vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi languta xikombelo hi vuntshwa; no b. hlamusela timhaka leti vulawuri byi tsandzekeke ku landzelela milawu ni mimpimo ya rixaka eku kamberiweni ka xikombelo.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga nyika layisense leyi kunguhatiweke loko Muofisiri-nkulu-
a a nga nyikanga xitiviso xa xikongomelo xo yi kambela hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, kumbe xitiviso hi ku ya xiphemu-ntsongo xa 3, ku nga si hela 20 wa masiku endzhaku ko amukela nkunguhato wa layisense; kumbe b ku nyika xitiviso hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3a.
Loko Muofisiri-nkulu a nyika xikombelo hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3b, vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga-
a nyika layisense leyi nga na swipimelo leswi cinciweke tanihi laha swi komberiweke hakona hi Muofisiri-nkulu; kumbe b kombela bodo ku veka etlhelo xikombelo xa Muofisiri-nkulu, kutani byi pfumelela ku nyikiwa ka layisense tanihi laha a swi kunguhatiwe hakona ekusunguleni.
Muofisirinkulu u nyika ripoto yo kayivela hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 c, kasi vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga-
a kambisisia xikombelo hi vuntshwa; kumbe b kombela bodo ku veka etlhelo xiviko xo kayivela kutani byi pfumelela ku nyikiwa ka layisense hilaha a swi kunguhatiwe hakona ekusunguleni.
Loko mhaka yi yisiwile eka bodo hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6, huvo yi nga-
a tiyisisa xikombelo kumbe xiviko xo kayivela xa Muofisiri-nkulu b veka etlhelo xiphemu xa xikombelo kumbe xiviko xo kayivela; kumbe c yi pfumelela ku nyikiwa ka layisense loku nga na swipimelo kumbe swi nga ri kona.
Ku yimisiwa ni ku khanseriwa ka layisense ya rixaka
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi hi ku pfumelelama na bodo, byi nga yimisa ku tirha kumbe khansela layisense ya rixaka tanihi loko layisense yi ri layisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense, loko-
a layisense yi kumiwile hi vuyimeri bya vuxisi kumbe lebyi hambukeke;
b loko n?wini wa layisense a yimisiwile hi ku ya hi xiphemu xa 49 kumbe 50; kumbe c loko eprovhisini yaleyo-
i n?wini wa layisense a tlule Nawu lowu, kumbe nawu wa provhinsi lowu faneleke;
ii n?wini wa layisense a tsandzekile ku landzelela xiboho xa vutihlamuleri xa mavandla hi ku ya hi Nawu wa Financial Intelligence Centre tani hilaha wu tirhisiwaka hakona eka vumaki byo gembula;
iii n?wini wa layisense kumbe munhu loyi a yi fambisaka no yi lawula a tsandzekile ku landzelela xilaveko xa Kavanyisa ka 2 kumbe 3 ka Nawu wo Sivela Vugevenga, wa 1998 Nawu Nomboro 121 wa 1998;
iv n?wini wa layisense a tlule xipimelo xa layisense; kumbe v n?wini wa layisense a tsandzekile ku endla vutihlamuleri bya yena bya timali lebyi nga kona eka layisense.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi fanele ku tsundzuxana hi xihatla na vunyiki bya tilayisense bya provhinsi yin?wana hi ku yimisiwa kumbe ku khanseriwa ka layisense ya rixaka.
Xiphemu xa C
Tilayisense ta Tiprovhinsi
Vunyiki bya tilayisense bya tiprovhinsi byi fanele ku fambisana ni milawu ni mimpimo ya rixaka
Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense ya provhinsi kumbe rixaka, vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi fanele ku landzelela mimpimo ya tilayisense leyi hlamuseriweke eka Nawu lowu.
Layisense yin?wana na yin?wana ya provhinsi yi na xipimelo xa leswaku n?wini wa layisense u fanele ku landzelela xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu.
Nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino
Loko ku nga si bohiwa xinawana tani hilaha swi anakanyiweke hakona eka xiphemu xa 87, Holobye a nga kombela ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mphikizano, naswona u fanele ku langutisa exikarhi ka swin?wana mimpimo leyi landzelaka:
a nhlayo ni ku hangalaka ka-
i tilayisense ta tikhasino leti nyikiweke ni lava ti tirhisaka kahle endzeni ka Riphabuliki, ni nkarhi lowu tilayisense ti tirhaka eka wona; na ii tilayisense ta tikhasino tin?wana leti nga kona hi ku ya hi nhlayo ya le henhla leyi nga ku tirheni; na b loko swi laveka ku hundzuluxiwa nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino eRiphabuliki hinkwaro ka rona kumbe endzeni ka provhinsi kumbe tiprovhinsi ku kota ku-
i lulamisa swiendlo na swivangelo swa rihanyu swa ku gembula loku onhaka;
ii ku tlakusa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima; kumbe iii ku tlakusa-
aa vanhu vantshwa leswaku va va kona eka vumaki byo gembula;
bb ku tumbuluxa mintirho endzeni ka vumaki byo gembula;
cc ku hambana ka vun?winyi endzeni ka vumaki byo gembula; kumbe dd vuswikoti byo tirha eka vumaki byo gembula; kumbe ee mphikizano endzeni ka vumaki byo gembula.
Loko Holobye a vona leswaku nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino eRiphabuliki hinkwaro kumbe endzeni ka provhinsi yokarhi, byi le hansi loko byi pimanisiwa ni nhlayo ya tikhasino leti tirhaka eRiphabuliki kumbe provhinsi yoloye, tikhasino leti nga na tilayisense ti nga ya emahlweni ti tirha ntsena loko ti landzela swipimelo leswi nga kona eka tilayisense ta tona ku fikela loko nhlayo ya tikhasino leti tirhaka yi va ehansi ka nhlayo ya le henhla ya tikhasino leti nga na tilayisense.
Ku pimiwa ka timfanelo leti faneleke ta layisense
Hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa , i munhu wa nawu loyi a nga nyikiwaka layisense-
a yo tirhisa khasino;
b tanihi mutirhisi wa nkarhinyana;
c tanihi mumaki d muyimeri wo kambela;
e mutirhisi wo hetiseka; kumbe f ehansi ka khategori yin?wana ni yin?wana ya layisense ku fikela eka xiyimo lexi faneleke lexi laviwaka hi nawu wa provhinsi.
Nawu wa provhinsi lowu nga kona wu nga lava leswaku n?wini wa layisense loyi a hlamuseriweke/ eka xiphemu-ntsongo xa 1 ku va khamphani leyi tsarisiweke hi ku ya hi Nawu wa Tikhamphani, wa 1973 Nawu Nomboro 61 wa 1973.
Mintlangu yo hungasa ni michini
Nawu wa provhinsi wu nga pfumelela leswaku vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nyika layisense no lawula-
a michini yo hungasa, hi ku ya hi swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 2; na b mintlangu yo hungasa, hi ku ya hi swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 3 na swinawana swin?wana leswi pasisiweke hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4.
Muchini wo hungasa a wu fanelangi ku cinciwa ku suka eka muchini wo gembula lowu kumekaka eka tikhasino ta ntolovelo.
Ntlangu wo hungasa a wu fanelangi-
a ku yelana kumbe ku huma eka ntlangu wo gembula lowu nga riki bingo;
b ku nyika hakelo ya mali kumbe nkatsano wa mali ni sagwad rin?wana; kumbe c ku nyika sagwadi leri hundzaka nkoka wa le henhla lowu lerisiweke eka mintlangu yoloye.
Holobye a nga lerisa nkoka wa le henhla wa sagwadi ni muxaka wa masagwadi lama nga kumekaka eka ntlangu wo hungasa hi ku ya hi xiphemu xa 87.
Xiphemu xa D
Mimpimo ya tilayisense, tikhategori na swipimelo
Layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi yi fanele ku veka erivaleni-
a mavito ya n?wini wa layisense b migingiriko leyi pfumeleriwaka hi layisense, matikhomelo kumbe ku yi nyika vaaki; na c layisense ya ntirho, ndhawu ya kona ni laha layisense yi pfumeleriwaka ku tirha kona.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi byi ta yi nyika ntsena tanihi a layisense ya nkarhi hinkwawo b layisense ya nkarhinyana, hi ku ya hi ku fikeleriwa ka swipimelo swin?wana leswi kumekaka enkarhini wokarhi hi xikongomelo xo va ku fikeleriwile, laha ku nga ta nyikiwa layisense ya nkarhi hinkwawo leyi nga ta siva layisense ya nkarhinyana;
c layisense ya xinkarhana kumbe layisense yin?wana ya nkarhinyana leyi nyikiwaka hi ku ya hi nawu lowu faneleke wa provhinsi; kumbe d hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3, layisense ya siku ro karhi leyi pfumelelaka xiendleko lexi nyikiweke layisense emasikwini yokarhi endhawini yokarhi leyi boxiweke hi layisense.
Layisense ya siku ro hlawuleka a yi nge humesiwi eka ntirho wa tikhasino kumbe muchini wo gembula.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka byi fanele ku nyika setifikheti ya layisense hi ku tirhisa xivumbeko lexi lerisiweke xa n?wini wa layisense.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi-
a byi nga nyika layisense leyi nga na swipimelo kumbe yi nga riki na swona; no b veka erivaleni eka setifikheti ya layisense-
i nkarhi lowu layisense yi nga ta tirha hi wona;
ii migingiriko yokarhi leyi pfumeleriwaka hi ku ya hi layisense kumbe xiyelaniso xa nawu lowu faneleke lowu hlamuselaka migingiriko yoloye; na iii vito kumbe nhlamuselo ya tindhawu tokarhi laha migingiriko ya layisense yi nga ta endleriwa kona handle ka loko yi ri layisense ya ntirho.
Ku siveriwa ka tilayisense ta ntirho
Munhu a nga fanelangi ku va ni layisense ya ntirho leyi nyikiwaka hi ku ya hi Nawu lowu kumbe leyi fambisanaka ni nawu wa provhinsi, loko a ri ni-
a malembe ya le hansi ka 18;
b a ri mutirhela-mfumo kumbe n?watipolitiki;
c a tsarisiwile eka rijisitara ra vanhu lava nga katsiwangiki;
d hi ku ya hi xileriso xa khoto leyi nga ni vuswikoti leyi n?wi tekaka a nga hanyanga kahle emiehleketweni kumbe a penga;
e a tshame a susiwa ehofisini ya vuthirasiti hikwalaho ka vuhomboloki lebyi fambelanaka ni vuxisi kumbe matirhiselo lama nga riki kahle ya timali; kumbe f emalembeni ya khume lama hundzeke a hehliwe hi vukhamba, vuxisi, no humesa matsalwa ya vuxisi, ku hlambanya ka vunwa, xidyoho ehansi ka Nawu wa Vukanganyisi, wa 1992 Nawu Nomboro 94 wa 1992, kumbe xidyoho hi ku landza Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu faneleke, naswona a voniwe nandzu wo va a pfaleriwa ekhotsweni handle ko rihisiwa, kumbe ndziho lowu nga hundzeki ntsengo lowu lerisiweke, ehandle kaloko munhu a amukele nyiko ya ndzivalelo kumbe ku khomeriwa handle ko rihisiwa eka vudyoho bya yena.
Vulawuri bya tilayisense a byi nge nyiki layisense ya ntirho eka munhu loko munhu loyi a wela ehansi ka ku siveriwa kun?wana loku hlamuseriweke eka xiphemu-ntsongo xa 1.
Layisense ya ntirho leyi nyikiwaka hi ku ya hi Nawu lowu yi ta tekiwa yi khanseriwile loko layisense yi siveriwa hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka loko yi nyiketiwile.
Ku siveriwa na swiyiriso swa tilayisense tin?wana
Xiphemu lexi a xi tirhi eka tilayisense ta ntirho.
Munhu a nga fanelanga ku va na layisense leyi nyikiweke ku ya hi nawu lowu, kumbe ku fananisiwa na nawu wa xifundzankulu, kumbe 5% kumbe ku tlula minkavelo ya timali hinkwayo ya layisense leyo, loko munhu loyi-
a a nga hansi ka 18 wa malembe;
b i mutirhelamfumo kumbe loyi a nga na hofisi;
c a longoloxiwile eka rhihisitara ya vanhu lava nga katsiwangiki;
d i xirho xa ndyangu xa munhu loyi a nga xirho kumbe mutirhi wa xiyenge xa vulawuri lebyi endliweke eka layisense;
e a nga ka a nga ha pfuneki;
f a nga lulamelangi no va munhu loyi a faneleke ku fambisa bindzu;
g u le hansi ka vulawuri bya khoto lebyi kombisaka leswaku u na vuvabyi bya nhloko;
h a nga susiwa ehofisini laha a tshembhiwa hi xivangelo xa matikhomelo yo ka ya nga ri kahle yo fambelana na vukungundzwana na swa timali;
i a nga tshama a khomiwa eka khume wa malembe laya hundzeke, laha tikweni kumbe kun?wana, ku yiva, vukungundzwana, vuxisi hi ku tsala, vukanganyisi, nandzu ehansi ka Nawu wa Vukanganyisi, 1992 Nawu wa nomboro ya 94 wa 1992, kumbe nandzu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisekaka, naswona u ke a nga pfaleriwa exitokisini a nga pfumeleriwi no hakela mali, kumbe hakelo leyi tlulaka mali leyi vekiweke, ehandle ka loko munhu yoloye a tshunxiwe nkarhi wa xigwevo wu nga si fika kumbe a rivaleriwile.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu byi fanele ku ala ku nyikalayisense eka munhu loyi a yirisiweke ku va na ku tsakela eka layisense, loyi a nga na layisense, ndhawu leyi nga na layisense, kumbe bindzu leri nga na layisense leyi fanaka ku ya hi xiyengentsongo xa 1, kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisekaka.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu byi fanekle ku ala ku nyika layisense eka muendli wa xikombelo loko, endzhaku ko hetisisa vulavisisi, vulawuri bya tilayisense byi na xivangelo xo tshembha leswaku muendli wa xikombelo, kumbe munhu un?wana na u?wana loyi a nga lawulaka ku tsakela ka muendli wa xikombelo, munhu un?wana na un?wana loyi a nga na 5% kumbe ku tlula ka ntsengo wa ku tsakela hi swa ximali eka loyi a nyikiweke layisense, kumbe mininjhere un?wana na un?wana wa bindzu leri khumbhekaka-
a i xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga xirho xa vulawuri bya tilayisense; kumbe b u ke a nga yirisiwa ku va na layisense, kumbe bindzu leri layisense yeleyo yi fambelanaka na rona, ku ya hi xiyengentsongo xa 1.
Ku yirisiwa endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile
Xiyenge lexi a xi tirhi eka layisense ya ntirho.
Loko munhu loyi a nga na layisense, kumbe a nga na ku tsakela eka layisense a yirisiwa ku ya hi xiyenge xa 502 endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile, munhu yoloye u fanele ku vekela etlhelo ku tsakela koloko ku nga si hela nkarhi wo ringana 3 w malembe, lowu vekiweke hi vulawuri bya tilayisense endzhaku ko langutisa swivangelo, na muxaka wo yirisa.
Loko munhu loyi a boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a yirisiwa ku ya hi xiyenge xa 502, nawu wa nkarhinyana lowu faneleke, endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile-
a munhu yoloye u fanele ku tsundzuxaloyi a nyikiwaka layisense na vulawuri bya tilayisense hi ndlela leyi faneleke; na b loko munhu yoloye-
j a ri na ku tsakela eka layisense, loko munhu yoloye a fanele ku boxa ku tsakela ka yena ku nga si hela nkarhi wo ringana 3 wa malembe, lawa ya vekiweke hi vulawuri bya tilayisense endzhaku ko langutisisa swivangelo na xivangelo xo yirisiwa; kumbe ii i mufambisi wa bindzu leri khumbhekaka, vulawuri bya tilayisense byi nga vekela swivangelo swo twala ku ya emahlweni ka layisense hi xikongomelo xo vona leswaku ku na ku landzeleriwa ka ka Nawu lowu.
Ku kuma ku tsakela ka munhu loyi a yirisiweke
Xiyenge lexi a xi tirhi eka layisense ya ntirho.
Loko-
a munhu loyi a yirisiweke ku ya hi xiyenge xa 502 a kuma layisense, kumbe 5% kumbe ku tlula ka ntsengo wa ku tsakela wa timali eka loyi a nyikiweke layisense, kumbe b ku tsakela hi tlhelo ra timali loku nga na munhu loyi a yirisiweke ku ya hi xiyenge xa 502 a yimela 5% kumbe ku tlula ntsengo wa ku tsakela wa timali eka loyi a nyikiweke layisense, munhu yoloye u fanele ku boxa ku tsakela ka yena hinkwako ka timali loku tlulaka 4.999% ya ntsengo hinkwawo wa ku tsakelo hi tlhelo ra timali, ku nga si hela 3 wa malembe laya vekiweke hi vulawuri bya endzhaku ko langutisa swivangelo na muxaka wo yirisiwa.
Xiyenge xa E
Mintolovelo na Swipimelo swo engetela mayelana na tilayisense leti nyikiwaka lava nga tirheki
Timhaka to hluvukisa swa ikhonomi na swa ximunhu leti faneleke ku tekeriwa enhlokweni
Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya ntirho, kumbe loko ku langutisisiwa xikombelo xo hundzisela xikombelo , vulawuri bya nkarhinyana bya layisense-
a byi fanele ku langutisa ku tinyiketa, loko ku endliweke hi mukomberi kumbe xiringanyeto xi hundzisela emahlweni hi ku landza-
i matimba yo nyikiwa vantima; kumbe ii ku sivela timhangu, swivangelo swa ximunhu na swa ikhonomi swa vuhlonga na ku bohiwa hi ku gembula? na b byi nga vekela ku ya emahlweni kumbe ku hambana ka swyimo leswi twalaka eka layisense ku fika eka xiyimo lexi fanalaka ku lulamisa timhaka leti boxiweke eka xiyengentsongo xa 1a .
Timhaka ta mphikizano ti fanele ku langutisisiwa
Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya ntirho, kumbe loko ku langutisiwa xikombelo xo hundzisela layisense emahlweni, vulawuri bya layisense bya xifundzankulu byi fanele ku langutisa loko ku ri ku ku pasisa xikombeloswi ta tshikilela mphikizano wa tifeme to gembula hi ku angarhela, kumbe hi landza gingiriko lowu pimanyetiweke-
a eka xifundzankulu xexo, eka mhaka ya layisense ya xifundzankulu; kumbe b eka Riphabuliki, eka mhaka ya layisense ya rixaka.
Loko ku langutisiwile timhaka leti boxiweke eka xiyengentsongo xa 1, vulawuri bya layisense bya xifundzhankulu byi fanele ku alela xikombelo handle ka loko ku ri na ku swivangelo leswi twalaka ku suka eka vaaki leswi lavaka leswaku ku va ku pasisiwa, loko swi tikomba o nge ku pasisa xikombelo swi ta endla leswaku muendli wa xikombelo, a ri yexe kumbe hi ku tirhisana na un?wana a fikelela matimba ya makete.
Hi xikongomelo xa xiyengentsongo xa 2 ?
mtimba ya makete? yi na nhlamuselo leyi vekiweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Mphikizano, 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998);
swivangelo swo tsakela swa vaaki? swi katsa swivangelo leswi vekiweke eka xiyenge xa 12A xa Nawu wa Mphikizano, 1998; na munhu loyi a nga na vuxaka? swi vula munhu loyi-
i a nga na vulawuri byo kongoma kumbe lebyi nga kongomangiki eka muendli wa xikombelo;
ii muendli wa xikombelo a nga na vulawuri byo kongoma kumbe lebyi nga kongomangiki a; kumbe iii a nga na vulawuri byo kongoma kumbe byo ka byi nga kongomi ehenhla ka munhu loyi a boxiweke eka ndzimana ya i kumbe ii.
Ku tsakela ka mfumo
Eka xiyenge lexi-
ku tsakela hi tlhelo ra timali? a swi katsi mpfumelelo wa nhundzu kumbe ku koxa xibalo, mali na huvo ya vaaki? swi vula mfumo, xirho xa mfumo, kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana laha mfumo wu nga na ku tsakela hi swa timali.
Hi ku landza xirho xa 3 xa Xiyenge na xiyengentsongo xa 3, huvo ya vaaki a yi fanelanga ku va na ku tsakela ka swa timali eka-
a layisense yo gembula, migingiriko yo gembula kumbe ndhawu leyi tirhiseriwaka swwo gembula; kumbe b munhu loyia nga na layisense yo gembula hi ku kongoma kumbe a nga kongomangi a a fambisaka migingiriko yo gembula kumbe a va nw?ini kumbe a tirhisa ndhawu ku endla migingiriko yo gembelu.
Huvo ya vaaki yi nga-
a va na ku tsakela ko kongoma kumbe loku nga kongomangiki eka ndhawu leyi tirhiseriwaka migingiriko yo gembula loko ku ri kona ku ya hi malulamiselo laya pfumelekaka laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 4;
b va xirho xa malulamiselo laya pfumelekakatanihi leswi boxiweke eka xiyengentsongo xa 5 exikarhi ka huvo ya vaaki na munhu un?wana na un?wana ku ya hi leswi huvo ya vaaki yi tiyimiseleke ku hluvukisa no hlayisa switirho kumbe ku phakela swin?wana eka munhu un?wana-
i ekusuhi ka ndhawu leyi tirhiseriwaka migingiriko yo gembula; kumbe ii leyi lulamiseriweke ku nyika swilo swa ikhonomi, miako, kumbe swipfuno swin?wana leswi faneleke eka miako yeleyo kumbe migingiriko yo gembula; kumbe ku va na ku tsakela ko kongoma kumbe loku nga kongomangiki loku vangiweke hi nkarhi lowu a ku pfumeleriwa ku tirha ka maendlelo laya amukeriweke laya boxiweke eka ndzimana ya (b).
Malulamiselo laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 3 a ya amukeleka loko-
a maphephe ya swa mabindzu laya leheke ku tlula voko; na b mahakelelo yan?wana na ya?nwana ku ya hi leswi lulamisiweke xiswona eka huvo ya vaaki naswona a swi lawuriwi hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma ka mbuyelo wo suka eka migingiriko yo gembula.
Malulamiselo laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 3b kumbe c ya amukeleka loko tihakelo tihi na tihi ku ya malulamiselo eka huvo ya vaaki a ya lawuriwi hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma eka mbuyelo wo suka eka migingiriko yo gembula.
Swilaveko swa layisense, makumelo na ku hundzisela
Vulawuri bya layisense-
a byi fanele ku ala ku nyika layisense loko byi ringanyeta leswaku-
i ntirho lowu ringanyetiweke wu nge fambelani na Nawu kumbe nawu lowu tiehisiwaka wa xifundzha; kumbe ii ku tirhisiwa ka ndhawu leyi ringanyetiweke eka ntirho lowu ringanyetiweke swi ta kwetlembetana na nawu lowu nga kona kumbe timfanelo; na b byi nga ala ku nyika layisense loko vulawuri bya tilayisense bya xifundzhankulu byi vona leswaku ndhawu leyi ringanyetiweke-
i a yi lulamelanga eka ntirho lowu ringanyetiweke, hi ku landza Nawu lowu na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; kumbe ii a xi enerisi swilaveko ku ya hi xiyenge xa 17.
Xiyenge xa F
Mindzavisiso, swiboho, ku hundzisela, no vuyisela layisense endzhaku
Swiviko swa le handle swo lavisisa
Loko ku langutisisiwa xikombelo xa layisense, xikombelo xa layisense yo tirhisa kumbe xikombelo xo hundzisela layisense, vulawuri bya layisense ya xifundzha byi nga kombela-
a mahungu yo engetela ku suka eka muendli wa xikombelo;
b mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka mukomberi ku pfumelela vulawuri bya tilayisense ku kuma mahungu ku suka eka vanhu van?wana no pfumelela vanhu valavo ku nyika mahungu; kumbe c xiviko ku suka-
ii Ndhawu ya Vutlharhi hi tlhelo ra swa Timali;
iii Vufambisi byo Chuchisa bya Vaaki bya Rixaka; kumbe iv Mintirho y Maphorisa ya Afrika Dzonga.
Xiviko lexi komberiweke ku ya hi xiyengentsongo xa 1 xi nga katsa mahungu yo va munhu a tshameke a khomiwa, ku fika eka mhako yo va mahungu ya ri laya faneleke eka xikongomelo xo langutisisa loko munhu yoloye a yirisiwile ku va ku tsakela ko va na layisense, layisense ya ndhawu kumbe ya bindzu leri fanaka, ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirisiwaka.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu xin?wana na xin?wana byi fanele ku yisa eka huvo khopi ya xiviko xo lavisisa lexi lulamisiweke ku ya Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka, naswona huvo yi fanele ku hlengeleta hinkwaswo swiviko sweswoeka rhijisitara ra ndzavisiso ra rixaka hi ndlela leyi vekiweke.
Swiboho
Endzhaku ko tekela emiehleketweni ka xikombelo xa mpfumelelo, xikombelo ku hundziseriwa eka mulawuri kumbe mufumi wa michin ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli, kumbe xikombelo eka nrhurhiso wa ntsengo eka mpfumelelo, mpfumelelo, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe bindzu leri mfpumelelo wu yelanaka nawona, mfumo wo nyika nawu wa xifundzankulu wu fanekele ku-
a nyika mpfumelelo, ku tiyisisa nrhurhiso, tani hi mhaka ya ku hiku ha matirhelo; kumbe b nyika alo lowu nga tsariwa eka mukombeli, hi xivangelo xa xiboho.
Xiphemu lexi axi tirhi eka mpfumelelo wa vuthori.
Munhu loyi akombelaka bindzu eka leri mpfumelelo wu yelenaka na wona, kumbe ku kombela ku tsakela vulawuri eka mpfumelelo, u fanekele ku kombela eka huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu leyi yelanaka eka nrhurhiso wa mpfumelelo wolowo.
Huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu ayi fanekelang ku nyika nrhurhiso wa mpfumelelo loko, endzhaku ko tihlanganisa valavisis valava hlamuseriweke, huvo yo nyika nawu yi na xivengelo eka kutshemba swoleswo, tani hi mbuyelo wa nrhurhiso wo lowo, munhu loyi anga ymisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 kumbe nawu loyelanaka na wa xifundzankulu wu ta kongoma kumbe ku hava nkongoma ku khoma 5% kume ku tlula ya ntsengo hinkwawo wa mpfumelelo kumbe bindzu eka mpfumelelo lowu ri yelananaka na wona.
Kutinyiketa eka mpfumelelo
Mpfumelelo wung tinyiketela eka pmfumelelo xitiviso xa ntsariwa lexi nga nyikiwa hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu lexi nyikaku mpfumelelo.
a tinhweti tinharhu endzhaku ka loko ku nyikiwe xitiviso ; kumbe b eka siku leri nga vekiwa eka xitiviso.
KAVANYISA KA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
Nsungulo wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu yi sungula hi Nawu lowu.
Huvo yi na leswi-
i Holobye; na ii Kusukela eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, Xirho xa vafambisi va Huvo lava nga ni vutihlamuleri eka tikhasino, vurheyisisi, vugembuli na vuwejarini eka xifundzankulu xolexo; nakambe b navanhu lava landzelaka vokala vu hlawuri-
i mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka; nakambe ii kusukela eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana mutshami wa xitulu wa huvo yo nyika mpfumelelo ya rixaka.
Holobye I mutshami waxitulu wa Huvo.
Swivengelo swa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
huvo I miri lowu eka wona mfumo wa rixaka na mfumo wa xifundzankulu wo vutisaka eka-
a swikombiso na nsungulo eka nawu wa vugembuli bya rixaka;
b milawu ya vugembuli, ku katsa kuyisa emhlweni ka yunifomo ya rixaka na milawu ya xifundzankulu hi landzelela muhlovo wa vugembuli na mpimo;
d mhaka yin?wanan na yin?wana ya mayelana na vafambisi kumbe vakamberi va vugembuli eka Riphabliki kumbe xifundzankulu xin?wana na xin?wan lexi kombisiweke kumbe swifundza;
e xiboho xa nkanetano wunwana na wun?wana lowu naga ya ka ehelnhla eka tihuvo to nyika mpfumelelo ta xifundzankulu, kumbe exikarhi ka huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu na bodo, kuya hi xianawana na vulawuri eka mighingiriko ya vugembuli; nakmbe f timhaka tin?wana leti ku vuriwaka tona hi xirho xa Huvo.
Huvo-
a yinga nyika ndawu kumbe xikongomo eka bodo eka ku vutiolori bya matimba ya wona na matirhelo ya ntirho wa yona;
b ang languta mhaka yin?wana na yin?wana eka huvo ya bodo kumbe huvo yin?wana na yin?wana ya mpfumelelo ya xifundzankulu, hi xikombelo xa xiviko kumbe kutekeriwa emiehleketweni; nakambe c anga endla kukuma leswaku huvo yoloye ya mpfumelelo ya xifundzankulu yi tsandzekile ku tirha hi Nawu lowu nakambe, loko wunga wu nga endla tano, ka ku kongoma eka huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundzankulu yi nghena eka mpfumelelo na bodo hi kulandzelela swi tepe leswi tekiwaka hi huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundzankulu ku tiyisisa tirhisano na Nawu lowu.
Holobye u fanekele endla nhlangano wa Huvo eka nkarh wun?wana na wun?wana, kambe u fanekele ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano yimbirhi e ka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali.
Holobye anga endla nhlangano wun?wana na wun?wana wa Huvo ku va nhlanga wa swirho hinkwaswo, kumbe ntsena swirho swa nntolovelo, kambe u fanekekle ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano wun?we eka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali. Ku va nhlangano wa swirho hinkwaswo.
Eka nhlangano wa huvo eka wono swirho swo hetisisa swi vitiwile eka kuhetisa ka swirho yi nga yimeriwa hi ku cinca-ncinca, leku ku nga hlawuriwa hi swirho swa vuhetisisi sweswo eka swirho swa bodo yin?wana ya huvo ya xinawana lexi tirhisiwaka.
Tani hi ku hundza ka miri lowu rixaka na switlhangu swa xifundzankulu swa mfumo swi lavaka ntirhisano eka wona laha nhlangano wa vafi na moya wa kahle, Huvo ya fanekele ku teka swiboho eka ku fikelela swibobho swa wona hi swilemiwa.
Loko Huvo yi nga swikoti ku fikelela swiboho eka timhaka tin?wana na tin?wana yi ngasi , Huvo yinga twisisa eka mhaka hi ku endla nhlawulo wa xikaya eka fambelo.
Fambelo ku ya hi xiphemu nyana xa 5 lexi pasak loko ntsena xi seketwriwa hi-
a holobye; nakambe b ku riengete nkarhi wun?wana 5 wa swirho swin?wana wa ntolovelo eka Huvo.
Xirho eka xiphemu nyana xa 2 eka 6, Huvo yi fanekele ku sungula Milawu ya Matirhelo ya kuyisa emahlweni ka yona.
Xihluvi xa B
Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlweni ka Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka, tani hi loko yi sunguriwile eka Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996(Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996), wu kumile ehansi ka Nawu lowu, xirho eka Xilo xa 4 xa Nongonoko.
Swilo na matirhelo ya bodo
Bodo yi na matimba lamlandzelaka na matirhelo eka vutiolori na matirhelo hi endla na Nawu lowu, a vukamberi na ndzavisiso, loko swilaveka, eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka mfumo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu eka ku nhlangana na Anawu lowu eka ku kotisa xiphemu xa 40 ku ya eka xa 43.
b vukamberi na ndzavisiso na ntirhisano lowu enteke na Nawu lowu hi huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu, ku nghena eka mpfumelelo na huvo yoleyo hi ku landzelela switepe leswi trkiweke hi ku lunghisa mavabyi man?wanan na man?wanan, na endla swikombelo eka Huvo eka mayelana na timhaka to tani toleto, hi ku kotisa xiphemu xa 33a na 34;
c sungula no hlayisa-
i ntsariso wa rixaka wa vanhu la hlawuriweke, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 14;
ii sisitimi yo kambela ya xi-elikitrhonoki lexikarhi ya rixaka, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 27;
iii ntsariso wa rixaka wa michini ya vugembuli na switirhiso, ku kotisa nawu wa xiphemuxa 21;
iv ntsariso wa lexikarhi eka mahaka leyi kombisiweke eka xiphemu xa 35; nakambe v ntsari lowu pimiweke wa rixaka ku ya hi xiphemu xa 57;
d ku endla mhaka kusuka eka ntsariso lowu nga endliwa eka ndzimana ya c kuva kona eka-
e ku va na vutihlamuleri lowu nga humesiwa eka xiphemu xa 33; nakambe a ku olola matimba man?wana na matirhelo eka mintirho yin?wana na yin?wana lama nga vekiwa eka wona ku ya hi Nawu lowu.
Bodo yi fanekele-
a ku tsundzuxa Huvo eka nhlayo leyi pimiweke ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo lowu yelanaka na wa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini leswaku yi fanekele ku nyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana;
b ku tsundzuxa huvo eka timhaka ta nawu wa rixaka lowu yelanaka na wa tikahasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini na le ka nkombiso wa muhlovo wa rixaka na mpimo lowu nag eka mhaka yin?wana na yin?wana ku ya hi Nawu lowu leswku wu tirhisa kutiveka eka Riphabliki hinkwayo;
c ku tivisa eka ku cinca huvo ku tisa hi mayelana na yunifomo eka milawu ya swifundza swo hambana eka mayelana natikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
a ku kambela eka muhlovo wa vuhlayis bya vanhu eka mighingiriko ya vugembuli eka Riphabliki na hi ndlela leyi fanekelaka ku lavisisano kambisisa swilo leswi fanaka na, na muhlovo, swivangelo, na khosikhwensinsi swa, habicuali kumbe vugembuli byo karhata;
b tsundzuxa Huvo, ku ya eka Holobye, hi ku landzelela mhaka yin?wana na yin?wana leyi kombisiweke hi Huvo; nakambe c kambela avelano wa nxaviso na nhlangano wa nxaviso eka tindhawu ta vugembuli no langutisa eka timhaka tin?wana leti yelanaka na avelano wa nxaviso kumbe maendlelo lama pimiweke lama nga kona eka Mbuyelo wa Mphikizano ku ya hi Nawu wa Mphikizano, wa 1998Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998
bodo yi fanekele ku languta huvo yin?wana na yin?wana ya le handle kumbe ntsungeni leti nga na swilo leswi fanaka na swilo swa bodo.
hi ntolovetiso wa matimba ya wona na matirhelo eka mintirho ya wona leyi nga endliwa ku ya hi Nawu lowu, bodo yi-
a fanekele ku languta eka mairhelo leyi nyikiweke eka yona hi Huvo leyi fanaka na ya tikhasion, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
b yi nga languta eka nhluvukiso wa le handle eka tindhawu ta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; nakambe a yi nga tihlanaganisa na munhu un?wana un?wana, nhlangano kumbe vandla hi mayelana na mhaka yin?wan na yin?wana leyi lavekaka hi bodo.
Mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu
Eka xikombelo xa Xirho lexi yelanaka xa Huvo ya Vafambisi ya xifundzankulu, kumbe huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu, bodo yi-
a nga tikatsa eka huvo hi ndlela ya mighingiriko ya ntirhisano ya vulavisis, vanhu, dyondzo nhluvuko wa xitafu na ku dyondzisa; nakambe b hi ku tihlanganisa na Holobye, yi nga-
i ti katsa eka huvo ya vucinco bya xitafu kumbe vumbirhinyana; kumbe i ku nyika vupfuneti bya lendzeni kumbe nlangutelo eka huvo.
Eka xikombelo xa xinawana lexi tirhisiwaka xa xifundzankulu, Xirho xa Vufambisi bya Huvo kumbe huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, bodo yi nga katsa eka huvo yoloye eka mighingiriko ya nthirhisano ku yitiva no yi tirhisa mighingirioko leyi nge le nawini loko ku ri na ndhawu ya kahle ku tshemba leswaku mighingiriko yoleyo yi nga endleka eka mindzelekano ya swifundza.
Eka ndlela ya Huvo, bodo yi fanekele ku tikatsa hi mayelana na huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu eka mighingiriko ya ntirhisano ku tiva na kutirhisa mighingiriko ya vugembuli yo ka yingari nawini leyi endlekaku-
a mindzelakanini hinkwayo ya swifundza; kumbe b hinkwako eka swifundza swokarhi, loko, eka vonelo ra Huvo, huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu yi nga swi koti ku tirhisa mighingiriko hi vu yona.
Bodo yinga languta hi tihuvo yo nyika nawu ya xifundzankulu eka mhaka leyi tivekaku.
Bodo yinga kombela huvo yo nyika nawu ya xifundzankuluyin?wana na yin?wana ku yisa xiviko xin?wana na xin?wana kumbe mhaka yoyelana na mighingiriko ya huvo yo nyika nawu eka bodo.
Xitsalwana xa bodo
a vanhu lavalandzelaka lava nga hlawuriwa hi Holobye eka nkarhi wa le ku ngari ku tlula malembe ya ntlhanau, tani hi loko swikombisiwile hi Holobye nkarhiwi wa nhlawulo:
b i Holobye;
c ii Holobye wa swa Timali;
d iii Holobye wa Vuhlayiseki na Nsirhelelo; nakambe e iv Holobye wa Nhluvukiso wa Vanhu, hi ku landzelela, ku tirha ku ya fikela loko vahumesiwa hi Holobye loyi anga hlawula xirho xolexo.
Ku va elegibulu eka nkarhi kumbe nhlawula tani hi xirho eka bodo, nakambe ku yisa emahlweni ku khmela eka hofisi, munhu u fanekele ku-
a va loyi anga tilunghisela no tlhela ava munhu wa kahle;
b a va loyi anga longoloxiwa eka rijistara ya vanhu lava nga hlawuriwa;
i anga na kumbe lavaka hi ku kongoma kumbe kuhava vukongomi eka kutsake ka swa timalieka mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu lowu, kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko leswku ti fanekele ku nyikiwa mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe ii anga na kumbe lavaka hi kutsakela eka bindzu kumbe vubindzuli leswaku a kota ku nghenelela eka matirhelo ya kahle eka mintirho ya xirho xa bodo;
d xiphiqo lexi havaka pfuxelelo, kumbe kuva ku langutisa na na hetisisa eka mbuyelo eka mayelana ndhawu ya yena;
e loyoi anga tshama a, kumbe a, susiwa eka hofisi ya nhlangano ya akhawunti yo ndlelo yo kayinga ri yona;
f I xirho eka xikombelo xa mphikizano ya huvo leyi nga khomela munhu yoloye kuva a kanganyavateke miehleketo;
a ehenhla ka khume ra malembe lamahundzeke anga, kumba a, katsiwa eka Riphabliki kumbe kun?wana ka vuyivi, ko tshova, fojara kumbe maendlelo ya vufojari bya tsalwa, phejuri, na kutlula nawu hi ku endla Ntshovo wa Nawu, wa 1992Nawu wa Nomboro ya 94 kumbe 1992, ku tshova nawu ehansi ka Kuavanyisa ka 2 kumbe ka 3 ka Nsirhelelo wa Nawu wa le Xikarhi wa Nhlangano, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 121 ya 1998, ku tshova ka nawu hansi ka Naw wa swa Timala ta Nhlangano wo Tlhariha, kumbe ku tlula nawu ku katsa ku kala vutshembeki; kumbe b a khumbeka eka ku tlula na kun?wana na kun?wana loko ku nga endliwa endzhaku ka loko Nongonoko wa nawu wa Riphabliki ya Afrika-Dzonga, wa 1993 Nawu wa Nomboro ya 200 ya 1993, wu teke ndhawu, ku yisiwa ekhotsweni hindlela yo pfumala ku gweviwa.
Mulawurinkulu wa Vufambisi a ku ri xirho xa bodo, kambe naga fanekelanga ku hlawula eka minhlangano ya bodo.
ku endlela xiphemu nyana xa 3 c, ku tsakela ka swa timali a swi katsiwi eka ntsakelo lowu nga kongomeki lowu ngava kona eka nhlengo wun?wana na wun?wana kumbe vuhlayisi loko munhu loyi anga kombisiwa eka xiphemu nyana anga ri na vulawuri eka swiboho swa nhlayiso wa nhlengo wolowo kumbe nhlayiso.
Ntswalo wo ka ntwisisano
Xirho xa bodo xi fanekele ku kutivisa Holobye eka kutsala endzhaku ka ku kombela ntswalo lowu nga, kumbe lowu lavaka kuva, ntswalo lowu kombisiweke eka xiphemu xa 67 (c)(ii).
Xirho xa bodo a xifanekelangi ku-
a ku tikatsa eka mighingiriko yin?wanan na yin?wana leyi nga endliwa ehansi ka bodo;
b ku ya, ku nghenela mphikizano eka kumbe ncinca mafambiselo nkarhini wa nhlanago wa bodo loko, mayelana na mhaka endzhaku ka bodo, xirho xolexo axina vutsakeri eka-
i leswi kombisiweke eka xiphemu xa 673cii; kumbe ii leswaku swi katsa xirho eka ku tirha mintirho ya xirho xa bodo hindlela ya kahle, hindlela ya kahle;
b ku hlawu eka nhlangano wun?wana na wun?wanawa bodo hi ndleala ya mhaka leyi kombisiweke eka ndzimana ya b;
c kuendla vutirhisi bya xihundla, kumbe ku vuyeriwa ka, eka mhaka yin?wa na yin?wana ya vumunhu leyi nga kumiwa tani hi mbuyelo wa matirhelo lama mintirho ya munhu tani hi xirho xa bodo; kumbe d kutivisa mahungu man?wa na man?wana lama nga ndzimana ya d eka ntlangu wa vunharhu, handle ka loko swikomberiwile tani hi xihluvixa swivangelo swa munhu tani hi xirho xa bodo.
Loko, nkarhi wun?wana na wun?wana, swi humelela eka xirho xa bodo leswaku mhaka endzhaku ka bodo yi vilele eka hi ku tsakela ka xirho xolexo lexi kuya hi xiphemu nyana xa 2b, xirho xifanekel ku-
a hi nkarhi wolowo na ku pfala ko hetiseka eka xivumbeko xa vutsakeri eka nhlanagano; nakambe.
b ku humesa eka nhlangano ku pfumelela swirho leswi nga sala ku burisana hi mhaka na makombiselo loko xirho xi fanekele ku pimeriwa eka ku nghenela mphikizano eka eka kuyisa emhlweni ka mhaka yoleyo.
Ku pfala hi xirho ku ya hi xiphemunyana xa 3 a na xiboho hi bodo ku ya hi xiphemunyana xa 3b u fanele ku tsala hansi nkarhi wa nhlanagano laha makume ma nga endliwa.
Ku yisa Emhlweni ka bodo, na swiboho swin?wana na swin?wana leswi tekiweke hi swirho swo tala kuva kona na ku cha hi vuntshwa eka ku phikizana eka swiobho swoleswo, swi le nawini handle ka leswaku-
a xirho xi tsandzeka ku pfala vutsaekri tani hi leswi lavekaka eka xiphemunyana xa 3; kumbe b xirho lexi ngana na vutsakeri lebyi nga hlanganeriwa eka ku yisa emhlweni ko loko, leswi nga phikzaneriwa eka swona hindlela yin?wana, kumbe hi ku kongoma kumbe kuhava ku kongoma eka nsunsumeto wa kuyisa emahlweni.
Ku tshika, ku susiwa e hofisini, na mavandla ya mintirho
Xirho xinga tshika eka bodo hi ku nyika Holobye-
Holobye anga, endzhaku ko teka switepe leswi lavekaka hi xiphemunyana xa 3, a susa xirho eka bodo, loko xirho xolexo xi-
a tshikisiwa hi ku ya hi xiphemu 67 2 kumbe 3;
b ntwanano wa xiphemu xa 682;
c atsandzeka ku pfala ntsakelo kumbe ku humesa eka nhlangano tani hi leswi lavekaka eka xiphemu xa 683 ; kumbe d honisa eka matirhelo ya kahle eka swivangelo swa hofisi ya yena.
Endzhaku ko susiwa ka munhu eka hofisi ku ya hi xiphemunyana xa 2, Holobye ufanekele ku kota nkarhi wa munhu ku n?wi yingisela.
Ehenhla ka kuhela ka ku xirho lexi nga hlawuriwa nkarhi wosungula ehifisini, xirho xi nga hlawuriwa nakambe eka nkarhi lowu ya ka emahlwenimhaka ya xiphemu xa 67.
Munhu anga fanekelanga ku hlawuriwa ku tirhela eka kutlula swiphemu swimbirhi tani hi xirho xa bodo.
Nhlangano wa bodo
Mutshami wa xitulu anga kombisa siku, nkarhi na ndhawu ya nhlangano wo sungula wa bodo, nakambe mutshami wa xitulu eka ku vutisa eka bodo anga kombisa siku, nkarhi na ndhawu nhlangano wun?wana na wun?wana.
Mutshami wa xitulu hi kuvutisa eka bodo anga kombisa ndlela eka minhlanagno ya bodo, endzhaku ka kutekela emiehleketweni eka matirhelo ya vupfuli na nrhurhiso.
Vutalo bya swirho swa bodo swi lwelwa nhlangano wa bodo.
Bodo yi fanekele ku fikelela swiboho swa yona hi khonsesusi.
Loko bodo yi tsandzeka ku fiekelela swiboho swa yona eka nhaka yin?wana na yin?wana endzhaku ka yona, bodo yi fanekel ku lunghisa mhaka hi nhlawulo wa vanhu lang ta hlawula vatele eka mafambiselo.
Xirho eka xiphemunyana xa 4 na 5, bodo yi nga sungula milawu ya kuyisa emhlweni ka yona.
Xiboho lexi tekiweke eka nhlangano wa bodo, kumbe nawu lowu endliweke ehansi ka huvo ya xiboho xotano, yi lenawini handle ka-
a xivandla xa ntirho eka bodo eka nkarhi lowu xiboho axi tekiwile hiwona; kumbe b leswaku munhu loyi ang riki xirho eka nkarhi wolowo se I xirho eka nkarh loko ku tekiwa xiboho.
Minhlangano ya bodo
Bodo yinga hlawula hi kuya ka nkarhi nhlangano wun?we kumbe yinyingi ku tirha eka ntirho wun?wana na wun?wana na vutiolori bya matimba lama yisiwa ehansi eka wona hi bodo.
Nhlangano wunga kombisa ntsena vanhu lava nga swirho swa bodo, handle ka kuyisa emhlweni loku lavekaka ku fambelana na Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali ya Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 ya 1999
Bodo-
a yi nga endla nomboro ya swirho swa yona ku tshama eka nhlanagano;
b yi nga endla leswku imani xirho lexi nga tshamelaka nhlangano; nakambe c yi nga nyika vafambisi eka nhlangano kambe vafambisi valavo va fenekele ku landzelela Nawu.
Nhlangano wu faneke ku endla ntirho wa yona na vutiolori bya xirho xa matimba ya yona eka mali ya Nawu lowu na vafambisi van?wana na van?wana lavanga nyikiwa hi bodoku ya hi xiphemunyana xa 3c.
Xiboho lexi nga teka hi nhlangano eka matirhelo ya ntirho wa vona na vutiolori bya matimba lama nga endleriwa eka xiboho xa wona xa bodo, xirho eka kulunghisa ka bodo.
Hakelo na mpfumelelo wa swirho swa bodo na nhlangano
Holobye anga, hi xikan?we eka Holobye wa swa Timali, ku kombisa hakelo na mpfumelelo eka xirho xin?wana na xin?wana xa bodo, kumbe xa nhlangano, lexi nga ri ki entirweni nkarhi hinkwawo wa tiko.
Hakelo na mpfumelelo eka vanhu lava kombisiweke eka xiphemunyana xa 1 va nga hambana ku ya hi kuhambana ka tihofisi leti nga endliwa hi vona kumbe mintirho yo hambana leyi nga endliwa hi vona.
Xitafu xa bodo na hakelo
Bodo-
a eka vuvutisi eka Holobye, ku fanekele ku hlawula munhu loyi ang na vutivi na ku tiva tani hi Mufambisilonkulu loyi anga-
i xirho eka vufambisi na vulawuri eka bodo, u ni vutihlamuleri eka vutihlamuleri bya swa timali leswi yelanak na swivangelo swa bodo; nakambe ii swa amukeleka eka bodo; nakambe b hlawula xitafu xin?wana tani hi loko swifenelrile ku kota leswaku bodo yi endla mintirho ya yona.
Xiphemu xa 67 2 na xa 3 na xiphemu xa 68, hlaya na ku cinca loku lavekakja hi xiyimo, ku tirhisa hi Mufambisilonkulu na xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu eka ku hlawula hi kuya hi Nawu lowu.
Bodo, hi ku vutisisa eka Holobye, anga kombisa hakelo, mpfumelelo, ku vuyeriwa ka kuthoriwa na swin?wana swilo na matirhelo ya mahlawulelo ya munhu loyi a hlawulaka ku ya hi xiphemunyana xa 1.
Xirho eka mali ya Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999, bodo yi nga yisa ehansi eka xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu bodo yi nga wutirhisak kumbe ku wutirha ku ya hi Nawu lowu.
Swa Timali
Bodo yi nyikiwa swa timali kusukela eka-
a mali leyi humaka eka Palamente ya bodo;
c xuma lexi nghenaka lexi fambisaka hi bodo ku sukela eka nhlayiso wa yona na vuhakeri eka mali kuya hi xiphemunyana xa 6; nakambe d mali yin?wana leyi ghenaka eka bodo kusukela eka ndhawu yin?wana.
Lembe ra swatimali ra bodo I nkarhi wa ti 1 ta Dzivamusoko eka lembe rin?wana na rin?wana ku fikela hi ti 31 ta Nyenyankulu wa lembe leri landzelaka.
Lembe rin?wana na rin?wana , eka nkarhi wo kombisa hi Holobye, bodo yi fanekele ku yisa eka Holobye tsalwa ra xuma lexi faekeleke xinghena xa bodo na madurhelu, na kukombela kahle kahle kusuka ePalamante, hi ku landzelela ka lembe leri landzelaka ra swa timali.
Bodo yi fanekele ku pfula no hlayisa akhawunti hi vito ra bodo hi bangi leyi nga ni mpfumelelo kumbe xivandla xin?wana lexinga na mpfumelelo xa swa timali eka Riphabliki na-
a mali yin?wana na yin?wana ley kumiwekehi bodo yi fanekele ku hoxiwa eka akhawunti yoleyo; na b muholo wun?wana na wun?wana eka bodo yi fanekele ku endliwa eka akhawunti yoleyo.
Ticheke leti nga humesiwa ka akhawunti bodo yi fanekele ku sayiniwa hi yona hi vanu vambirhi lava nga nyikiwa mpfumelelo eka ntirho wo fa na wolowo hi ndzhendzelekano wa bodo.
Bodo yi nga hlayisa kumbe ku hoax mali ya bodo leyi nga laviwiki hi xihatla eka ku hlangana na matirhiselo ra mali -
a eka nkarhi lowu tsongo wa vuhoxa mali na bangi yin?wan na yin?wana leyi ngana pfumelelo kumbe xivandla xa swa timalieka Riphabliki; kumbe b eka nhlayiso wa akhawunti na Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko ku sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko xa 1984 Nawu wa Nomboro ya 46 ya 1984
Akhawunti, vukamaba tinkota na swiviko
bodo yi ni vutihlamuleri eka-
a akhawunti ya Tiko na mali yin?wana leyi nga amukeriwa hi, kumbe hakeriwa eka kumbe eka akhawunti ya, bodo; nakambe b vangaka kulaveka ka akhawunti na tirhikhodo leti yelanaka ku hlayisiwa, hi ku kotisa eka Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 (Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999)
Tirhikhodo leti kumekaka eka xiphemunyana xa 1b xifanekele ku kamberiwa hi Vakameri Vantolovelo.
Bodo yi fanekele ku tivisa eka Holobye nkarhi wun?wa kan?we elembeni eka mighingiriko yo yona.
Hi xihatla hatla loko endzhaku ko amukela xiviko lexi kombisiweke eka xiphemunyana xa 3, Holobye u fanekele ku-
a cincelaa e ka vukopeli bya xiviko eka Holobyenkulu wa xifundzankulu xin?wana na xin?wana; nakambe b ku endla tafula eka Palamente.
KAVANYISA KA 5
NSUSUMETO NA KU TLULA NAWU
Mukamberi wa rixaka
Bodo-
a yinga hlawula munhu loyi a lavekaka anga na vutivi tan hi hi mukamberi no veka mukamberi ku kambela, ku lavisisa kumbe ku pima nkoka eka mhak yin?wana na yin?wana eka bodo, xirho ku lawula no fambisa eka bodo, nakambe b fanekele ku nyika mukamberi un?wana na un?wana hi vumbhoni lebyi sayiniweke eka bodo na masungulo-
i leswaku mukamberi u hlawuriwile hansi ka Nawu lowu; nakambe ii mpimo wun?wana na wun?wana eka huvo ya vukamberi.
Mukamberi u tirha swivangelo hansi ka Nawu ufanekele ku kombisa vumbhoni bya yena bya ku hlawuriwa eka munhu loyi swin?wikongomeke loyi alavaka ku laveka ku vona.
eka ndlela ya Nawu lowu kumbe rixaka rin?wana kumbe nawu wa xifundzankulu eka ku landzelela ka vugembuli na mighingiriko ya nhlangano, mukamberi u lava vulaveki ku va a hlawuriwa ku va mufambisi wa ntshuxeko eka ndlela yo yelana na swiphemu swa Nawu wo Sirhelela eka Vughevenga, wa 1977 Nawu wa Nomboro ya 51 wa 1977.
Matimba na mintirho ya vukamberi
Mukamberi anga vakona eka tihofisi ta huvo yo nyika nawu wa xifundzankulu yin?wana na yin?wana hi ndlela yo humesela mighingiriko leyi kombisiweke eka xiphemu xa 33 kumbe 34.
Handle ka xitiviso, mukamberi eka komponi ya mukamberi loyi anga hlawuriwa ku ya hi nawu wa xifundzankulu, anga-
a ku ghena tindhawu tin?wana na tin?wana leti ngani mpfumelelo, kumbe tindhawu tin?wana eka tona mighingiriko leyi ngani mpfumelelo yi katsiwile, hlanganisiwile kumbe ku dnliwa kuri yiva kona, kumbe eka tirhikhodo ta mighingiriko yin?wana na yin?wana yoleyo ti lulamisiwile kumbe ku hlayisiwa;
b ku nghena tindhawu leti havaku mpfumelelo, eka kumbe eka tona ti ehlekeleteriwaka-
i leswaku mighiniriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli yi katiwile, nhlanganisiwile kumbe ku endli ku vakona; kumbe ii leswaku muchini wun?wana na wun?wa kumbe swilo swa vugembuli, switirhiso, xilo, buku, rikhodo, xitiviso, vurikhodo kumbe matsalwa man?wana lamatirhisiwaka kumbe lamanga tirhisiwa eka ku hlanganisa eka hlangana na tikhasino kumbe mighingiriko yin?wana ya vugembuli yinga kumeka;
c eka tindhwau tin?wana leti kombisiweke eka ndzimana ya a kumbe b-
i ku hlanganisa xikombelo xin?wana na xin?wana lexi mukamberi atshembaka ku xa kahle, endzhaku ko va w byerile munhu loyi avonaka eka kuva yena eka tindhawu ta ndlela ya vuvhachi bya mukamberi;
ii kombela munhu loyi anga na vulawuri eka tindhawu to tani hileto to yendla mpfumelelo wun?wana kumbe mpfumelelo kumbe ximfumo loku lavekaka hansi ka Nawu lowu kumbe eka nawu wa xifundzankulu, iii xivutiso eka munhu loyi anga kumbe eka tindhawu toleto;
iv ku kambela eka swilo leswi hlamuseriweke swa vugembuli, switirhiso, swilo, buku, rhikhodo, xitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa rin?wana, hi mayelana, henlha ka kumbe ka tindhawu leti komisiweke eka ndzimana ya a kumbe b; nakambe v pima utlhela u susa eka tindhawu toleto, nakambe ku imphawunda-
a swilo swin?wana swa ndlela ya xikambelo kumbe vukamberi b kumbe buku, rhikhodo, ljara, switirhiso swa vugembuli, bokisi ra mali na swilo swa rona, kamaro hlayela ka rona kumbe swilo swa rona kumbe matirhiselo ya vugembuli;
d kombela eka munhu un?wana loyi a vonakaka eka kuva yena loyi anga ka eka tindhawu leti hlamuseriwak eka ndzimana ya a kumbe b i ku komba xitirhiso xin?wana, switirhiso kumbe swilo leswi vuriwaka eka tindzimana toleto leti munhu anga na xitulu kumbe vuhlayis bya, kumbe vulawuri eka;
ii ku nyika ndlela eka xikmabelo kumbe ku endla vukopeli kumbe vuengetelo, buku, rhikhodo, sitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa leri kumekeka eka ndzimana ya a kumbe b leyi munhu ang ka yona kumbe vuhlayisi eka, kumbe vulawuri lebyi kulu; kumbe ii ku nyika mahungu man?wa na man?wana eka nhlangano wa swin?wana na swin?wana leswi nga hlawuriwa kumbe ku endliwa ku ya hi xiphemunyana xa i kumbe ii.
Handle ka xitiviso, mukamberi anga endla xin?wana na xin?wana lexi nga kombisiwa eka xiphemunyana xa 2 hi ndlela yo va na vutihlamuleri eka bodo kuya hi xiphemu xa 65 1a kumbe b.
Loko atirha ntirho ku ya hi xiphemunyana xa 2 kumbe 3, mukamberi anga fambisana kumbe kupfuniwa hi mupfuneti, muhlamuseri kumbe mufambisi wa swa vuphorisa.
Mukamberi ang kombela no tlhela kuma mahungu, switirho na mahungu man?wana ku suka eka mpfumelelo kumbe xikombelo xa mpfumelelo kumbe ntsariso hansi ka Nawu lowu, xirho eka mali ya Ntlakuso wa Mpfumelelo eka Nawu wa Mahungu, wa 2000 Nawu wa Nomboro ya 2 ya 2000
Ku tsandzeka ka xitshembo
hi ku tlula nawu ku pfala mahungu man?wana na man?wana ya xitshembo kuya hi timhaka ta munhu un?wana na un?wana atikumaka-
a eka ku kuma xivangelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe b tani hi mbuyelo ku endla xikombelo kumbe ku nghela mphikizano eka kuyisa emhlweni kun?wana na kun?wana ku ya hi Nawu lowu.
Xiphemunyana xa 1 axi tirhisi mahungu lama nga hetisieka-
a hi ndlela ya vuamukeri bya kahle kumbe nsusumeto eka Nawu lowu;
b hi ndlela ya vuamukeri bya vululami; kumbe c eka xikombelo xa mukamberi kumbe munhu un?wana loyi anga chiwa vito rin?wana ku amukela mahungu.
Nkavanyeto eka vuamekelo bya Nawu
I ku tlula nawu ku humesa, ku kavanyeta kumbe ku kondletela munhu un?wana na un?wana loyi a alulamisaka matimba kumbe endlaka ntirho lowu yisiweke ehansi eka, ehenhla ka kumbe ku humesela ehandle eka munhu yoloye hi Nawu lowu.
Munhu loyi a vutisaka hi mukamberi ku ya hi Nawu lowu a nga siveriwi ku hlamula xivutiso xin?wana na xin?wanaloko nhlamuo yi leyi kriminata wena n?wini.
ku kala Ku ti-inkrimineyita nhlamulo leyi nyikiweke kumbe tsalwa leri endliweke eka vutiolori bya matimba bya munhu ku ya hi Nawu lowu I vudyohi tani hi vumbhoni eka munhu loyi anga nyika nhlamulo kumbe ang endla tsalwa eka kuyisa emahlweni ka vughevenga byi n?wana na byin?wana, handle ka loko eka kuyisa emhlweni ka vughevenga ekaperijuri kumbe eka yona munhu a ringetaka ka vukhamba leby kombisiweke eka xiphemu, ntsena eka engetelo leswku nhlamulo kumbe tsalwa leri fanaka ku vani vumbhoni eka vudyohi lebyi nga chadyiwa.
Ku tsandzeka ku landzelala nawu
Hi ku engtela eka xuma xin?wana na xin?wana ku ya hi Nawu lowu, munhu loyi a endlaka vudyohi loyi a-
a endlaka xin?wana na xin?wana anga ehleketi eka nxaxameto lowu ngari wa kahle wa bodo ku ya hi mhaka yinwana leyi hlanganeka na ndzavisiso;
b endlaka xin?wana na xin?wana hindlela leyi hlanganeka na ndzavisiso leswku swi tava swi endleiwi eka huvo loko kuyisa emhlweni ku ve kona eka huvo ya nawu;
c ku yisa mahung ya mavunwa eka bodo;
d kutsakela ku kavanyeta kuyisa emhlweni kumbe ku huma endlelni eka tindhawu leti vuyingiseri byinga endliwa;
e mavunwa yo lova ku-
f i mukamberi i huvo ya xinawana; kumbe ii munhu loyi ang na mpfumeleloeka nawu eka huvo ya xinawana; kumbe g ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela eka rihanyo ra yena eka xikombelo xin?wana xin?wana xa mukamberi hansi ka xiphemu xa 77.
Vughevenga na nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo
I ku tlula nawu kukhontraveni xuma xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu.
Loko munhu ku kumeka leswaku tlule nawu wa Nawu lowu hi nkarhi wun?wana lowu nakambe wu yelanaka na kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, munhu yoloye anga voniwa nandzu eka ku tlula nawu wa Nawu lowu, kumbe kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, kambe hayi hi vumbirhi.
Vuendli bya vughevenga hansi ka Nawu lowu hi mpfumelelo I nkavenyeto eka matirhelo ya mpfumelelo.
handle ka swin?wana na swin?wana eka ntwanano lowu katsaka eka nawu wun?wana, ku hih Nawu lowu swi liyabulu eka ndziho wunga ri lowu hundzaka ku ringana R10 000 000, kumbe kuva ekhotsweni nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 10, kumbe hi vumbirhi ndziho na le khotsweni.
mpfumele lowu nga kimiwa eka nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo swi tlula eka vuamukeri bya vutirafi leby nga hundzeki 10% wa anyuwali yo tlula mpfumelelo.
Huvo ya majisitarata ku humesa nawu handle ka swinwana leswi nga ka ntwanano lowu katsaka milawu yin?wana, huvo ya majistarata yina pfumelelo wo humesa vutirafi eka vughevenga kumbe nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo hi kuya hi Nawu lowu.
Mphakelo wa matsalwa handle ka loko kumbexani swi nyikiwile eka Nawu lowu, xitivso, xikombelo kumbe tsalwa rin?wana leri, ku ya hi Nawu lowu, fanekelaka ku phakela eka kumbe ku nyikiweke eka munhu, wu phakeriwa kahle kumbe nyika loko ku ri kumbe-
a fikisiwile ka munhu yoloye;
b yisiwile ka munhu yoloye;
c yisiwile hi poso leyi nga na mpfumelelo eka adirese ya munhu yoloye; kumbe d ku navetisiwile eka Gazzete
Vumbhoni byi nga ni nkoka
eka vughevenga byi n?wana na byi n?wana le byiy ka emahlweni kuya hi Nawu lowu, loko ku ri navumbhoni leswaku I tsalwa ra mavunwa, ku nghena kumbe rikhodo kumbe mahung ya mavunwa humaaka eka kumbe eka buku, tsalwa, pulani, xifaniso kumbe vu halyisa bya khomphuyuta, eka nkalo wa vumbhoni eka ntwanano, munhu loyi a anga hlayisa xilo xolexo wu ehleketeriwa ku endla tsalwa, vunghenelo kumbe rikhodo kumbe ku hlayisa mahungu.
tsalwa, vughenelo kumbe rikhodo, kumbe mahungu, endzeni kumbe buku yin?wana na yin?wana, tsalwa, pulani xifaniso kumbe vuhlayisi bya khomphuyuta eka vumbhoni tain hivuamukelo bya marito ya nkoka eka kumbe eka yona hi munhu loyi a humelelaka ku va aendlile, nghenile, rikhodile kumbe ku hlayisa yona handle ka loko kuri na vumbhoni eka ntwanano lowu munhu akali anga wu endlangiki, nghenelangiki, rikhodangiki kumbe ku wu hlayisa.
KUNYIKA LOKU TIVEKAKA
Swinawana
Holobye anga endla swinawana kuya hi-
a swivumbeko swin?wana na swinwana leswi lavekaka ku tirhisiwa eka ndlela ya Nawu lowu;
b mpimo wa nomboro ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo, mayelana vugembuli lebyi nga tanyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, xirho eka xiphemu xa 45;
c ku kombisiwaka ka muhlovo na mpimo lowu nga tirhaka eka ntolovelo eka Riphabliki mayelana na mhaka yin?wana ku ya hi Nawu lowu;
d ntoloveto hi bodo ya vukamberi bya yona, ndzavisiso na ku pima nkoka wa swivangelo kuya hi swiphemu swa 33 na 34;
e nkarhi, ndlela na xivumbeko, na mhaka ya mahungu eka ku nyikiwa hi kuya hi xiphemu xa 35;
f mpimo wa lehansi eka malunghiselelo, ntirhiso na nhlayiso wa tindhawu leti nga, kumbe lavaka kuva, tindhwa ta mpfumelelo, leti ka tona mpimo wa lehansi wufaneleke ku-
g i kunyika eka vurindzi eka vughembuli, na ii ku nyika eka nsirhelelo wa lavatsongo eka ku humesela eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe h ntolovelo, mhaka yin?wana na yin?wana ya mhangu leyi nga tekeriwaka emiehleketweni kahle kahle kumbe mfhumba lowu hlamuseriwaka hi ndlela yo vuyeriwa eka swilo swa Nawu lowu.
endzhaku ko ti hlanaganisa na Huvo, Holobye anga endla swanawana mayelana-
a muhlovo na mpimo eka ndlela na mayimelo ya swinawana na vulawuri eka-
c muhlovo wa mintlangu leti nga tlangiwiki eka khasino;
d vulawuri na mpimo eka bingo kumbe ntlangu lowu yelanaka; nakambe e mpimo wa lehansi hi kulandzelela mafambiselo ya mpfumelelo hi tihuvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu, ku katsa-
i ku nyika , ku yimisiwa, ku humesa, ku vonisisa na hundzulo wa mpfumelelo wa vugembuli;
ii mafambiselo eka maendlelo ya swikombelo, ku katsa ndzavisiso leswaku wu hlanganiswa eka nkarhi wun?wana wa hansi lowu twaka hi ku landzelela swikombelo swa mpfumelelo ku swi hlanganisa;
iii ndlela yo hlanganisa na endzhaku ka ku nyikiwa ka mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xihundza;
iv mayimela na ndlela ya vukamberi eka bindzu ra mpfumelelo na tsalwa na rikhodo leti fanekelaka ku hlayisa no yisa eka huvo leyi yelanaka ya pfumelelo; nakambe v muhlovo, mpimo wa lehansi na nkoka wa switirho swa vugembuli leswi nga tirhisiwaka eka mpfumelelo.
Holobye anga endla swanawana leswi kombisaka, hi kulandzelela swikombelo eka mpfumelelo wa rixaka hansi ka Nawu lowu-
a ndlela na xivumbeko eka swikombelo swa mpfumelelo swi fanekele ku heketiwa;
b hakelo wa mali, na ndlela leyi mahakelelo, hi ku landzelela eka muhlovo wo hambana eka mpfumelelo, ku katsa mali hi kulandzelela swa-
c i swikombelo;
d mafambiselo eka ku tekela miehleketweni ka swikombelo, ku ktsa ndzavisiso leswaku ku hlanaganisa na nkarhi wun?wana hansi ka ku yingisela hi kulndzelela eka swikombelo swa mipmfumelelo swi fanekele ku hlanganisiwa;
e nkarhi wa mpfumelelo na mafambiselo na mali ya ku endla hintshwa mpfumelelo;
f matirhelo lamang hlangnisiwa na mpfumelelo, kuya hi xiphemu xa 485; nakambe g matirhelo na swilaveko eka nrhurhiso wa mpfumelelo, kumbe kutsakela eka mpfumelelo.
endzhaku ko endla swinawana ku ya hi Nawu lowu, handle ka swinawana leswi kombisiweke eka xiphemunyana xa 1a na d, holobye a fanekele-
b i ku vutisa eka Huvo; and i nxaviso wa swinawan leswi nga huseriwa erivaleni eka xiphiqo xa mpimo wa lehansi wa masiku ya 90; nakembe c ku tihlanagnisa na bodo na huvo ya xifundzankulu yo nyika mpfumelelo.
Nkambisiso wa milawu na nrhurhiso wa malunghiselo
Nawu lowu wu kambisisa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996).
Vito leri tsongo na masungulo
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 2003, no tlhela wu ta eka matirhelo eka siku ku lunghisiwaka hi Nkulunkumba hi ku xitiviso eka Gazzete.
NONGONOKO
Nhlamuselo
eka Nongonoko lowu-
siku leri pfunaka? ku vuriwa siku leri eka rona Nawu lowu, kumbe nhlayiso lowu yelanaka wa wona, swite eka matirhelo ku ya hi xiphemu xa 89;
Nawu lowu nga hundza? ku vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996)
Vumbhoni eka Nongonoko lowu-
a eka xiphemu hi tinomboro, I vumbhoni eka ku twanana ka xiphemu xa-
i Nawu lowu nga hundza, loko tinomboro ti landzeriwa hi marito ?ya Nawu lowu nga hundza?; kumbe ii Nawu lowu, eka ndlela yin?wana.
b eka xilo kumbe xilonyana hi nomboro I vumbhoni eka ku twanana ka xilo kumbe xilonyana xa Nongonoko lowu.
Handle ka Nawu lowu nga hundza, Xinawana xa Nomboro ya R 1425 kutivisa hi vukulu hansi ka xiphemu xa 17 xa Nawu lowu nga hundza hi ti 21 ta N?wedzamhala 2000 yisa emahlweni hi ndlela ya matimba tani hi loko wu tivisiwi hi vukulu ku ya hi nawu wa xiphemu xa 87, hi mpfumelelo lowu lndzelaka:
a Nhlamuselo ya ?byako? hi Xinawana xa 1 lexi nga tsemiwa; nakambe b Swinawana swa 4, 8, 10, 11, 12, 16, 28, 29, 39, 40, 411, 42, 62, 63 na xa 64 swi tsemiwile.
Mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu tirhisiwaka wa xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzalexikulu, na ndlela ya matimba hi xihatla kungasi fika siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni eka ndlela ya matimba, nhloko mhaka eka nhlayiso wa Nawu lowu, na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka.
Hi ku landzelela mpfumelelo lowu kombisiweke eka xilonyana xa 2-
a xiphemu xa 171 axi tirhi kufikela siku ro tlange ra nharhu ra siku leri pfunaka, kumbe siku lero ra khale tani hi bodo, endzhaku ko languta nawu wun?wana na wun?wana wa mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, yi nga tiyisisa eka tindhawu tokari to va nimpfumelelo;
b swinawana lewi nga endliwa ku ya hi xiphemu xa 871f aswi tirhi kufikela eka siku ro tlangela ro sungula eka rona laha swinawana swo tani hi sweswo swi nga hi ndlela ya matimba;
c xiphemu xa 46 a xitirhi kufikela eka siku leri pfunaka ro tlangela ra vunharhu.
Timfanelo tinwana kumbe vucha vito hivuntshwa lebyi tsekeriwaka hi, kumbe mfanelo leyi endliweke, munhu un?wana na un?wana ku ya hi nhlayiso wun?wana wa Nawu lowu nga hundza, lowu nga tirhisiwangiki kumbe ku fikeleriwa nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka ri fanekele ku langutiwa eka ku va timfanelo ta le nawini kumbe vu cha hivuntshwa eka, kumbe mfanelo leyi humesiweke, leyi munhu ku ya hi mayelana Nawu lowu wa nhlayiso, ku sukela siku leri timfanelo, vu cha hi vuntshwa kumbe timfanelo eka arose yo sungula, nhloko mhaka eka nhlayiso wa nawu lowu.
Xitiviso lexi nyikiweke hi munhu eka munhu un?wana ku ya hi nhlayiso wa Nawu lowu nga hundza lowu fanekelaka ku langutiwa tani hi xitiviso lexi nganyikiwa ku ya hi nhlayiso lowu yelanaka wa Nawu lowu, ku sukela eka siku leri ku nga nyikiwa xitiviso hansi ka nawu lowu hundzeke.
Tsalwa leri, endzhaku ka siku leri pfunaka, ri phakeriwile eka kukotisa ka Nawu lowu hundzeke ku fanekele ku langutiwa tani hi kutsakisiwa ku phakela eka ndlela ya Nawu lowu.
Xikombelo lexi nga nyikiwa hi mukamberi, ku ya hi nhlayiso wun?wana na wun?wana wa nawu lowu nga hundza, na ku khumbeka ko htlisa endzhaku ka siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni vukhumbeki, nhlokomhaka eka nhlayiso wa nawu lowu hundzeke.
Ntswalo wa tiko
Xiphemu xa 55 xi tirhisa-
a ku ya hi xitlhangu xa rixaka eka mfumo kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana lowu khomelaka kumbe vaamukeri eka rifuwo rin?wana na rin?wana kumbe vukahle eka landzelelo wa mighingiriko ya vugembuli eka kumbe eka xtlhangu xa mfumo, ntsena endzhaku ka siku leri langutiwaka hi Holobye hi ku xitiviso eka Gazette;
b ku ya hi enthiti leyi kombisiweke eka xilonyana xa 2 a, ntsena endzhaku ka siiku leri langutiweke hi Holobye hi xitiviso eka Gazette; kumbe a henhla ka vuto eka ndlela ya matimba eka Nawu lowu, hi ndlela yin?wana.
handle ka xiphemu xa 55, loko ku langutiwa xikombelo xa mpfumelelo wa khasino eka nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka siku leri yelanaka leri langutiwaka ku ya hi xilonyana xa 1, huvo yo nyika mpfumelelo yi fanekele ku languta-
a ntswalo wa swa timali eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli lowu endliweke hi Tiki, xirho xa Tiko kumbe nhlangano wun?wana wun?wana eka wona laha Tiko ri nga na xiphiqo, ku katsa-
iii Bangi ya Nhluvuko lowu nga Pimiwa wa Vanhu va Ciskei;
iv Komponi yin?wana na yinwana na ntirhisano eka wona laha yin?wana na yinwana eka enthithisi leti longloxiweke eka ndzimana ya i ku ya eka ya ii ti nga va ticincerwe eka; kumbe v Xirho xa tiko kumbe nhlanganoeka wo laha tiko ri nga ni xiphiqo eka xona laha enthithi swi vulaka swona eka ndzimana ya i na iv ti nga rhurhiseriwa eka ntswalo eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe c ku nghonoka ka le nawini ko fana vafambisi vajuridixiyali ya nhlayiso, vafambisi va judixiyali kumbe xivumbeko tani hi loko swi nyikiwile eka Nawu wa Tikomponi, wa 1973 Nawu wa Nomboro ya 61 wa 1973, kumbe nawu wun?wana enthithi lowu langutiweke eka ndzimana ya a.
Bodo ya Vugembuli bya Rixaka
Munhu loyi ari xirho xa bodo nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka-
a eka kuva xirho xa bodo henla ka kuta ka matirhelo ya Nawu lowu, loko munhu yoloye ang chiwangi hi vuntshwa kuva xirho xa bodo ku ya hi xiphemu xa 67; nakambe b handle ka swona, ku yisa emhlweniku va xirho xa bodo, vukhomeri eka xiyimeko xona xexiyani munhu loyi axi khomile nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ya fikela eka loko swiherile eka munhu loyi a hlawuriwile ku ya hi Nawu lowu nga hundza.
Munhu loyi a endleke nkarhi tani hi mukamberi hansi ka Nawu lowu nga hundza nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka I mukamberi ku ya Nawu lowu tani hi siku leri pfunaka, nhlokomhaka eka ndlela yoyisa emahlweni ka bodo.
Vumbhoni bya mukamberi leby nyikiweke kuya hi Nawu lowu nga hundza na nkarhi wolowo wa ntiyiso endzhaku ka siku leri pfunaka ku yisa emhlweni eka ntiyiso tani hi vumbhoni bya nkarhitani himukamberi, tani hi loko swi nyikiwileku ya hi Nawu lowu, ku ya fikela swi hela hinkarhi kumbe swisuriwa hi bodo.
Mpfumelelo wa rixaka munhu loyi, nkarhi wolowo Nawu lowu nga hundza, ku va na mpfumelelo wa muhlovo lowu, kuya hi Nawu lowu, ku laveka ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, ang endla xikombelo eka huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo eka kucincela eka mpfumelelo wolowo, na huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu wu fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto eka mpfumelelo wa khale, eka ndlela yo yelana hiku ya na matirhelo.
Munhu loyim nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ve na mpfumelelo eka muhlovo wolowo leswaku, ku ya hi Nawu lowu, aswi laveki ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, kambe wu nga nyikiwa, anga endla xikombelo eka 6 wa tinhweti endzhaku ka siku leri pfunaka ku huvo yo nyika pfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo ku cincela eka mpfumelelo fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto wa mpfuemeleo wa khale, na huvo yo nyika mpfumelelo, eka kuyelana ka na mawtirhelo.
Nhluvukiso wa kutirhelana ka nawu wa vugembuli na nawu
bodo yi fanekele ku sungula nhlangano ku languta na kuvika eka nawu wa rixaka ku endla kutirhela ka vugembuli eka Riphabliki, ku tlhela ku katsiwa xiviko xa wona eka nongonoko wun?wana na wun?wana wa nawu wa rixaka lowu nga ka hlangano wu langutiwa hi ku tsundzuxana.
Handle ka xiphemu xa 712, nhlangano lo nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi wu nga katsa-
a vayimeri va huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu; na b vanhu van?wana, loko kumbe vanhu vo lavo vari swirho swa bodo.
Xiphemu xa 713 na 4 ku tirhisa eka nhlangano lowu nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi.
Nhlangano lowu nga ka xivandlaku ya hi xilo lexi yi fanekele ku tivisa hi hlanganisa eka bodo na Huvo eka lembe rin?we endzhaku ka siku leri pfunaka.
Eka malembe mambirhi endzhaku ka siku leri pfunaka, Holobye, endzhaku ko languta xitiviso eka nhlangano na matirhelo man?wana ya bodo na Huvo, fanekele ku tivisa nawu wa Palamente eka xinawana lexi xa vugembuli eka Riphabliki.
Ku rhurhisa ka tinomboro leti pimeke ta mpfumelo wa khasino
Handle ka ku ta ka matirhelo ya Nawu lowu nga hundza-
Xiphemu xa 13 (j) xa nawu lowu, handle ka marito lama landzelaka eka xindzimana nyana xa 13 (j)(ix), swi tshamisa xisweswo eka ndlela ya matimba ku fikela eka swinawana leswi endlaka hi Holobye ku kombisatinomboro leti pimiweke ta ndlela ya matimba eka mpfumelelo wa tikhasino, tani hi xiphemu xa 45 na nawu lowu.
Vanhu lava hlawuriweke
Handle ka kuta ka tirhelo ra xiphemu xa 14-
a xiphemunyana xa 1 ku ya eka xa 4 xa xiphemu lexi tshama ka xi na tirhi kufikela siku leri vekiweke hi Holobye eka xitiviso xa Gazette endzhaku ka bodo yi sungurile ntsariso wa rixaka eka vanhu lava nga hlawuriwa tani hi xiphemu xa 14 5; na b xiphemu nyana xa 8 na 11 xa xiphemu lexi saleke xingatirheki-
i hi ku landzelela mighingiriko yin?wana ya vugembuli hanle ka ya vutirisi bya ku pimiwa bya michini ya vuhakelelo, ku ya fikela siku leri nga vekiwa ku ya hi ndzimana ya a; kumbe ii hi ku landzelela vutirhi lebyi pimiweke bya muvhi yo hakela, ku fikela siku leri nga vekiwa hi Holobye hi xitvisoeka Gazette endzhaku ka bodo yi tsundzuxile Holobye leswaku xivangelo na ku pfuna swi vula kuhumelela ka ku yisa enhlweni matirhiselo ya michi hi vanhu lava nga hlawuriwa.
MEMORANDAMU EKA SWILO SWA BILI YA VUGEMBULI YA RIXAKA, YA 2003
Vuyimelo na swilo swa Bili
Bili leyi yi vulavula hi languta Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nombor ya 33 wa 1996), na ku hlanganisa nhlayiso lowu nyingi eka xivumbeko lexintshwa, loko ku engetriwa nhlayiso wun?wana lowu tisaka milawu leyintshwa ya xikan?we ya rixaka na swinawana swa xifundzankulu swa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini.
a nsungulo eka nongonoko lowu tivekakau eka ku nhlanagno lowu pimiweke lowu yelanaka na tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
b ku tivi mapimelo, silaveko na mpimo lowu hungutiweke wo vavisa vanhu eka leswi bohekaka na engetel wa vugembuli;
c ku tivisa sisitimi ya ntsariso wa michini ya vugembuli na maendlelo eka sisitimi leyi vonakaka eka mpfumelelo wa xifundzankulu;
d ku nyika sisitimi leyi fanaka ya rixaka ya vukamberi bya xi-elkitroniki lebyi pimiweke bya michini leyi hakelaka;
e k usungu la nongonoko lowuntshwa wa mpfumelelo wa rixaka ku sivela vulaveki eka mimpfumelelo yin?wana ku lava vumbhoni hi vutalo eka kundlu xifundzankulu xin?we;
f ku nyika eka ntirhisano exikarhi ka nhlanag wa xinawana xa xifundzankulu na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka leyi ngakona;
g ku tivisa muhlovo wa mpfumelelo wa yunifomo na mpimo eka mpfumelelo wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; na h ku sungula nhlangano lowuntshwa wa mfumo, Huvo ya Nawu wa Vugembuli bya Rixaka.
Kavanyisa ka 1 ku vekela ehandle nhlamuselo na nhlayiso lowu tirhisiwaka, lowu sungulaka leswi mighingiriko ya vugembuli yinga mighingiriko na kambe leswi yi wela eka hansi ka Bili, leswi mighingiriko yi swi endlaku tibeti na tiwejari, na mighingiriko yi endlaku mintlangu ya vugembuli, hambileswi maendlelo ya Xihluvi xa A manga lamntshwa, nhlayiso wu ya emhlweni eka nawu wa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 lowu nga katsa nkatsano wa tinhlamuselo to kuma ku pfuna lokufanaka.
Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 2 ku tivisiwa nhlayiso lowuntshwa, lowu nyikaka ku pfuna ka nawu lowuntshwa wa ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi ngariki nawini eka yuvifomo ya rixaka. Xiphemu xa 7 xi famba endzhaku, ku tivisa eku sunguleni milawu ya vugembuli eka swilo leswi fanaka na mayelana na nawu kumbe mintlangu. Xiphemu xa 11 xi kombisa ntlangu wo tsakisa.xikombiso; ku tlanga eka inthanete, handle ka nawu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun?wana. A ku na xinawana lexi humelelaka eka Riphabliki, kambe nrhurhiso wa nhlayiso wa Bili wu humesa nongonoko wa lowu lunghiselaka nawu wo tani eka vutihlanganisi na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na nhlangano wa swi nawana swa xifundzankulu, hi xikan?we loko swinawana hinkwaswo swiri na nkarhi lowu ringaneke ku kota ku hlaya mhaka ya milawu na mafambiselo eka swinawana. Xiphemu xa 14 xi tivisa nongonoko wa vutsakeri na milawu ya huvo leyi nga hlawuriwa eka vugembuli bya vanhu lava nga tekaka nkarhi wo ringeta eka vugembuli. Xiphemu xa 16 xitsundzuxa milawu ya Nawu wa Vugembuli bya rixaka, bya 1996, eka mhaka ya nsusumeto wa swikweleti swa vugembuli. Hansi ka nawu lowu naga kona, vakweleti vo tano va susumetiwa hi nawu loko loko swi endla hi mayelana mighingiriko ya vugembuli leyi nga na xinawana hi, nakambe kumbe swi nga fambelani na, nawu wun?wana na wu?nwana. Xipemu xa 16 xi ta cinca. Akuna mukoloti loyi anga tanghena wa lavtsongo kumbe vanhu lava nga hlawuriwa va nga ta susumetiwa. Hi ndlela yin?wana, vakweleti lava nga ta nghena ku ya hi nawu wa vugembuli va tava va sumetiwile hi nawu, vakoloti lavanghenaka hi ndlela ya vugembuli bya le nawini leyi nga laveki ku nyikiwa mpfumelelo, swi ta susumetiwa kuya hinawu eka ndlela yoleha ya ntolovelo kumbe xinawana xin?wana lexi nyikaku, nakambe mukoloti loyi anga nghenaki hi ndlela yo ka nawu wa vugembuli ange vi loyi asusmetiwaka na ka tsongo. Ku wina ka vugembuli bya kala nawu swi ta va mhaka ya tiko.
Xihluvi xa C Kavanyisa ka 2 milawu hi ndlela yo landzelela eka xinawana xa tindhawu ta vugembuli na kutivisiwa ko ya emhlweni nhlayiso lowuntshwa lowu nga endliwa hi ku vula swiphiqo swa vugembuli hi vutal. Nhlayiso lowu nga sala eka ntlawa swinawana leswi nga kona hansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996.
Xihluvi xa D Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. xiphemu xa 27 xi humesa vutihlamuleri bya Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-eliktroniki eka rhikhodo ya mahungu lama yelanaka na michini leyi pimiweke
Xihluvi xa E Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki
Xihluvi xa C Kavanyisa ka 3 ku sungula kumbe ku endla mpfumelelo wa rixaka eka vanhu va lavaku ku kuma mpfumelelo.
Xihluvi xa E na F Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa 3 Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki.
Xiphemuxa 57 xi lava Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula ntsari wa rixak ku pfuneta eka vulavisisi byo hlangana na huvoya mpfumleleo ya xifundzankulu. Kavanyisa ka 4 ku sungula Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka, na kuyisa emahlweni ka lei nga kona, hambi leswi yi nga cinca tsalwa.
Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka yi hlanagnisa Holobya wa Vuxavisi na Vumaki, na ti MEC ta swifundza eka vutihla muleri eka tikhasino, rhyisisi, vugembuli na vuwejarini, Mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na Mutshami w xitulu wa minhlangano yo hambana ya swifundza yo nyika mpfumelelo.
Mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ange katsakanyi Vutshami bya xitulu eka minhlangano yo hambana ya swifundza, hikuva bodo ayaha ri na nawu eka swivangelo na hikuva bodo yi na vutihlamuleri hu landzelela eka nhlangano wa nyika mpfumelelo. Eka tindlela tin?wana ta vulandzeleri, tsalwa ra bodo na ntirhisano wa silaveko aswi cinciwanga eka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996, hambileswi nhlayiso wu nga cinca eka vutivsi bya xinawana xa rixaka xofana Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali swa Vanhu, wa 1999(nawu wa Nomboro wa 1 wa 199).
MAENDLELO YO TSUNDZUXANA
Eku sunguleni, a swi kaneriwile leswaku Holobye u ta ringanyeta nawu wo olova ku hundzuluxa Nawu wa Rixaka wo Gembula, 1996. Hi xikongomelo xexo mimpfapfarhuto yi lulamisiwile ku endlela ku kanela hi mpfapfarhuto lowu veke kona hi siku ra 16 Sunguti 2001. Wu hangalasiwile hi DTI ku kaneriwa hi MINMEC na le ka Huvo ya Rixaka yo Gembula, exikarhi ka swin?wana. Tanihi mbuyelo wa MINMEC, ku cinca ko hlayanyana ku ringanyetiwile no katsiwa eka tsalwa leri tirhisiwaka, hi ndlela yo va ri ri nawu lowu mpfapfarhutiweke.
DTI yi kondletele nhlengeletano yo tsundzuxanahi swikongomelo swa xithekiniki hi ku kuma switsundzuxo swa xinawu ku suka eka vufambisi bya swifundzankulu swo hambana eku heleni ka Mudyaxihi 2001, ku langutisa no nyika mavonelo eka tsalwa leri tirhisiwaka. Hi ku landza leswi hleriweke, naswona endzhaku ko kuma tindlela eka Holobye, DTI yi kongomisile eka nhluvuko wa mimpfapfarhuto yo hlaya leyi humeleleke, ivi yi hetelela yi katsiwa eka Nawumbisi wa mpfapfarhuto wo Hundzuluxa eku heleni ka 2001.
Holobye u komberile?
ku nghenisa swipimelo leswi kongamaka eka mpfapfarhuto mayelana na ntirhisano eka mafumelo ya ndhawu leyi nga na timhaka leti nghenelelanaka, tanihi laha swi kombisiweke ha kona eka Kavanyisa ka 3 ka Vumbiwa;
xitatimende lexi nga rivaleni xa vutihlamuleri byo nyika tilayisense eka migingiriko yo hambana tanihi le xikarhi ka swivandla swa mfumo wa xifundzankulu na wa rixaka;
rimba ra mafumelo laya fambisanaka, manghenelo yo twisiseka eku lulamiseni ka endlelo ra xiilekitironiki ro langutisisa michini yo gembula;
xiringanyeto xo lulamisa xivilelo xa xihatla xa ku gembula loku bohaka na ku va hlonga ro gembula;
ku fananisa na ku gembula hi ?internet? na masungulo laha ku nga ta tumbuluxiwa nawu wa malawulelo wa rixaka wa ndhawu yo gembula;
leswaku swi katsiwa eka Nawu wa swilaveko swa xinawu leswi kumekaka eka swinawana, na huvo yo antswa ya masungulo ya swinawana leswi saleke; na mpfapfarhuto lowu hleriweke, hi ririmi leri hlantswekeke.
Hi ku landza pfhumba leri humeleleke ro endla mpfapfarhuto hi vuntshwa, swi ve rivaleni leswaku ku cinca loku a ku laveka ku hundzile mpimo lowu a wu vekiwile wa macincelo ya nawumbisi, na leswaku swi ta tika ku fikelela xikombelo xa Holobye xa nawu lowu nga le rivaleni, wa mpimo lowu lulamisiweke ehandle ko sungula hi vuntshwa. Hi ku landza minkanelo yo cinca nawu lowu nga kona, (no va hi yingiserile swikombelo ku suka eka swirho swa komiti leyi faneleke ya palamende yi kombela ku cinciwa ka nawu wa vaxavi), vaofisiri va DTI va nyike swileriso swa malulamiselo ya Nawumbisi wuntshwa lowu heleleke, wu katsa swilaveko leswi saleke swa nawu lowu tirhisiwaka xikan?we na timhaka hinkwato letintshwa laha swileriso leswi hundzeke a swi nyikiwile.
Exikarhi ka N?wendzamhala 2001 na Mawuwana 2002, tsevu wa mimpfapfarhuto ya Nawumbisi lowu yi lulamisiwile no hangalasiwa eka Nawumbisi wa Rixaka wo Gembula na vulawuri bya xifundzankulu byo nyika tilayisense. Ku tsundzuxana ku vile kona na vatsundzuxi va nawu ku suka eka tihuvo leti fanaka hi Mudyaxihi 2001, Mawuwana 2002 na Mhawuri 2002.
Mpfapfarhuto wa vunkombo wa Nawumbisi wa ti 10 Mhawuri 2002, wu kombisa minkanelo na vatsundzuxi va swa nawu va huvo yo gembula ya xifundzankulu leyi a yi khomeriwe eBoksburg hi ti 22 Mawuwana 2002, no khoma minkanelo na vaofisiri va NDB, na swileriso ku suka eka swirho swa DTI ku fika hi ti 26 Mawuwana 2002, ku katsa na swiringanyeto leswi tsariweke swi kumiweke eka vatsundzuxi va swa nawu va huvo yo gembula ya xifundzankulu na minkanelo leyi a yi khomeriwe edorobeni ra Kapa hi ti 07 ta Mawuwana 2002.
Hi ku landza leswi vuriweke ku hlamula mpfapfarhuto wa vu 7, mpfapfarhuto wa vunhungu wu hangalasiwile eku sunguleni ka N?wendzamhala 2002, nakambe ku rhambiwile leswaku ku yisiwa swiringnyeto swa PLA na NGB.
Mpfapfarhuto wa vukaye wu kombisa mpfapfarhuto lowu antswisiweke, wu kongomisiwe eka nhlamulo ya mpfapfarhuto wa vu 8, kasi mpfapfarhuto wa vu 10 wu katsa swileriso swo hetelela leswi nyikiweke hi DTI eku hlamuleni ka leswi vuriweke endzhaku ko humesiwa ka Mpfapfarhuto wa vu 9.
Mpfapfarhuto wa vu 10 wu hangalasiwile leswaku vaaki va hlamula, naswona swileriso swintshwa swi nyikiwile hi DTI swi landza leswi yisiweke hi swiyenge leswi a swi ri na ku tsakela. Nawumbisi wu kombisa ku cinca loku endliweke hi ku landza leswi yisiweke. Ngopfu-ngopfu:
Swilaveko swi engeteriwile ku lulamisa swivilelo swo gembula hi matimba, no va hlonga ro gembula, hi ku a tumbuluxa endlelo ro tinyiketa ku ka munhu a nga katsiwi na xileriso xa khoto xo ka ku nga katsiwi vanhu lava nga kotiki ku ti sirhelela eka timhaka to gembula, leswi ngata lawuriwa hi swilaveko leswi nga cincaka leswi yisaka emahlweni ku tirhisa ka endlelo ku fika laha rhijisitara ri nga ta tumbuluxiwa:
b endla swilaveko swo namarheta switiviso swo lemukisa eka tindhawu letu nga na tilayisense, na le ka swinavetisi swo gembula, na swiimelo eka ku navetisa;
c tumbuluxa swipimelo eka ndhawu laha ku gemburiwaka kona kusuhi na le swikolweni;
d yirisa ku tirhisa karata ra xikweleti ku hakela hi rona eka ku gembula no simeka michini ya tiATM etindhawini leti nga na tilayisense;
f sungula tiawara to pfala masiku hinkwawo;
g nyika tindhawu tin?wana ku va ti nga sindzisiwi loko ti ri na swikweleti swo gembula;
h nyika matimba yo heriseriwa nhundzu leyi kumekeke hi ku gembula;
i lava valawuri va tilayisense ku langutisa ku tinyiketa ka muendli wa xikombelo hi ku landza ku lulamisa switandzhaku leswi vangiwaka hi ku gembula, no endla leswaku tilayisense ti va na swipimelo, no sungula malangutiselo ya lembe ya leswi fikeleriweke hi mukomberi wa layisense un?wana na un?wana;
j engetela switandzhaku swa ximunhu swo gembula eka xilaveko lexi faneleke ku tekeriwa enhlokweni hi Holobye eku pimeni ka nomboro ya tilayisense ta tikhasino leti faneleke ku nyikiwa.
Swilaveko mayelana na ku tsarisa michini yo gembula na switirhisiwa swi longoloxiwile ku tumbuluxa rhijisitara ya rixaka yin?we, na ku kombela vaendli va michini ku tsarisa swiendliwa hi nkarhi lowu va swi endleka kumbe ku swi rhumela ematikweni ya le handle. Swiringanyeto swa nkarhi lowu hundzeke swi lava ku funghiwa ka switirhisiwa swi vuyiseriwe endzhaku.
Xilaveko xa mphikizano eka makete xi hlamuseriwile hi ku siva swipimelo swo tika eka tikhasino to karhi hi endlelo ra xinawana. Swiringanyeto swo sungula swo vekela swipimelo swi tlheriseriwe endzhaku.
Xilaveko xo lulamisa xivilelo xo nyika matimba ya ikhonomi eka vantima xi vonaka eka swilaveko swintshwa-
a. vulawuri byo nyika tilayisense byi langutisisa vutiyimiseri bya vaendli va swikombelo hi ku landza ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima na ku endla tilayisense ti pfumelelana na swilaveko hi ndlela yeleyo na ku nghenisa malangutiselo ya lembe ya leswi fikeleriweke hi munhu un?wana na un?wana wa layisense; na b. ku engetela ku nika matimba ya ikhonomi eka vantima eka endlelo leri faneleke ku langutisiwa hi Holobye eku pimeni nomboro ya tilayisense ta tikhasino leti faneleke ku nyikiwa.
Ku engetela, swin?wana swa swiyenge leswi faneleke ku lulamisiwa hi vuntshwa, ku hlela tinhlamuselo, mindzulamiso ya leswi endliweke, na ku cinca kun?wana ka xithekiniki swi endliwile eka Nawumbisi.
SWIRINGANYETO SWA TIMALI EKA MFUMO
A kun a timali to engetela leti lavekaka ku endlela leswaku swilaveko swa Nawumbisi swi kota ku tirha.
SWIRINGANYETO SWA VUMBIWA
Swi yisiwile hi ku titsongahata leswaku swiringanyeto swa Nawumbisi swi fambisana na swilaveko swa vumbiwa leswi faneleke.
ENDLELO RA PALAMENDE
Vatsundzuxi va swa Nawu va Mfumo na Ndzawulo ya Vutleketli na Mabindzu va mavonelo ya leswaku Nawumbisi lowu wu fanele ku langutisiwa hi ku landza endlelo leri andlariweke hi xiyenge xa 76 kumbe xa vumbiwa tanihi leswi xa welaka eka ndhawu ya ntirho ya Xiyenge xa 4 eka Vumbiwa, ?Khasino, mphikizano wa mimovha, ku gembula na ku beja, ku nga katsiwi lotto na ntlangu wa pool?.
<fn>tso_Article_National Language Services_BROXARA.txt</fn>
BROXARA
I ndzawulo ya mfumo leyi simekiweke hi 1997, ku endla mindzavisiso ya tihanyi, vugevenga ni mahanyelo yo biha eka swirho swa Mintirho ya Vuphorisa ya Afrika-Dzonga (SAPS), ni swa Mintirho ya Vuphorisa ya Masipala. (MPS).
Ndzawulo leyi a yi tirhisani na SAPS eku endleni ka yona mindzavisiso ya mahanyelo yo biha ni vugevenga bya swirho swa SAPS. Xikongomelo ni ntirho wa yona I ku tlakusa matikhomele lamanene eka swirho swa maphorisa.
XANA ICD YI NGA KU PFUNA HI YINI?
ICD YI ENDLA MINDZAVISISO YA LESWI LANDZELAKA:
Mafu lawa ya humelelaka loko munhu a ri ekhotsweni kumbe lawa ya vangiwaka hi swiendlo swa maphorisa (swo fana ni ku duvuriwa, ku biwa).
Swiendlo swa vugevenga, vukungumbyani, ku yiva, ku pfinya, vuxisi ni yin?wana milandzu.
Matikhomele hi swirho swa maphorisa lawa ya nga amukelekiki ku ya hi milawu leyi vekiweke ya vuphorisa yo fana ni ku tshika ku tirha ntirho lowu faneleke hi vomu kumbe ku hambuka hi matikhomele eka milawu ya matikhomele ya maphorisa.
Swivilelo/nka-eneriso hi matirhele ya maphorisa.
Ku tsandzeka ku sirhelela vanhu eka madzolonga ya le makaya tani hilaha swi faneleke hakona ku ya hi Nawu wa Madzolonga ya le Makaya ? Domestic Violence Act (DVA).
Mahanyelo yo biha ni milandzu hi Mintirho ya Vuphorisa ya ka Masipala (MPS).
LESWI ICD YI NGA TA KA YI NGA SWI TIRHI NI SWIVANGELO SWA KONA
ICD a yi nge langutisi leswi landzelaka:
swivilelo swa timhangu leti humeleleke endzhaku ka Dzivamusoko 1997 ni leti nga mangariwangiki eka ICD ku kondza ku hela lembe, handle ka loko ku ri ni swin?wana leswi swi bohaka leswaku mhaka yi langutisisiwa.
Swivilelo leswi kongomisiweke eka vatirhi va le ka Ndzawulo ya Vululamisi, vatirhi va le khoto ni swirho swa Masocha ya Rixaka.
XANA I MANI A NGA TISAKA XIVILELO?
Munhu wihi kumbe wihi, a nga ha va a ri mbhoni ya muxanisiwa kumbe muyimeri wa yena.
Minhlangano leyi nga riki ya mfumo kumbe leyi yimelaka vaaki.
XANA NDZI XI RHUMERISA KU YINI XIVILELO?
Xivilelo xi nga yisiwa hi riqingo, hi papila, hi e-mail kumbe hi ku ya mangala kunene eka hofisi yihi kumbe yihi ya ICD. Muvileri u fanele ku tata fomo yo tsarisa xivilelo (fomo ya 1), leyi nga kumekaka eka hofisi yihi kumbe yihi ya ICD. Fomo ya 1 ya kumeka ni le ka website ya ICD eka : http://www.icd.gov.za
XANA XIVILELO XA MINA XI TA AHLURISIWA KU YINI?
Rifu leri humeleleke matikhomele yo biha ku tsandzeka ku ekhotsweni hi maphorisa endla mindzavisiso ku tsandzeka ku pfuna ku ka va nga khomi vanhu kahle
Ndzavisiso Mbhurisano mayelana ni xivilelo lexi mangariweke
Ku yiwa eka ndhawu leyi mhangu yi humeleleke kona
Ku tekiwa switetimente
Xiviko ni switsundzuxo eka DPP ni khopi ya kona yi Vavileri va nyikiwa xiviko yisiwa eka SAPS
Vuavanyisi
Ku yiwa ekhoto Ndzawulo ya SAPS yi endla swo karhi Vavileri va
Nyikiwa
Xiviko.
XANA TIHOFISI TA ICD TI KUMEKA KWIHI?
Hofisi-nkulu
Kapa-Vuxa
N?walungu-Vupeladyambu
Loko u ri ni swivilelo, mavonele yo karhi kumbe swikhenso mayelana ni swirho swa Mintirho ya Vuphorisa ya Afrika-Dzonga, tihlanganise na ICD:
Hofisi-nkulu
Tihofisi ta tiprovhinsi
Kapa-Vupeladyambu
Kapa-Vuxa
N?walungu-Vupeladyambu
Kapa-N?walungu
<fn>tso_Article_National Language Services_FUKUZANA YA NHLARIMBY.txt</fn>
LESWI WANUNA WUN?WANA NA WUN?WANA A FANELEKE KU SWI TIVA
Matimu ya mahungu
Nhlarimbya i xirho lexintsongo lexi xi kumekaka eka vavanuna ntsena. Nhlarimbya yi tshame ehansi ka thundhelo ra mirhundzu, naswona yureta yi hundza hi le ka yona. Ntirho wa ntolovelo wa nhlarimbya i ku endla xin?wana xa swiphemu swa vununa lexi xi humesiwaka hi nkarhi lowu vununa byi humaku eka xirho xa xinuna. Swihalaki leswi nga na vununa swi tlhela swi khoma na ku phamela vununa. Nhlarimbya yi nga hlaseriwa hi fukuzana / xitsongwatsongwani xa fukuzana.
Fukuzana ya nhlarimbya yi mila eka nhlarimbya na tisele ta fukuzana ti nga hangalaka hi xihatla ehandle ka nhlarimbya na swin?wana swirho swa miri. Fukuzana ya nhlarimbya yi kula ha kantsongo-ntsongo na swona ya ndlandlamuka, Fukuzana ya nhlarimbya hi yin?wana ya tifukuzana leti tekaka xiyimo xa le mahlweni eka vavanuna emisaveni hinkwayo, yi tlhela yi va eka xiyimo xa vumbirhi hi ku vanga rifu eka vavanuna eAfrika-Dzonga.
Tinghozi ta fukuzana ya nhlarimbya
Tani hi laha lexi vangaku fukuzana ya nhlarimbya xi nga tivekiki, tinghozi leti landzelaku ti voniwile:
Ku kula hi yinwana ya tinghozi leti kulukumba swinene.
Vavanuna lava nga ehenhla ka 50 wa malembe va le nghozini.
Ku tlula 80 wa tiphesente ta fukuzana ya nhlarimbya ti hlahluviwa eka vavanuna lava nga ehenhla ka 65 wa malembe.
Matimu ya muti/timhaka ta ntekelelo
Loko tatana kumbe buti a ri na fukuzana ya nhlarimbya, ku na nghozi ya le henhla ya ku kuma mavabyi lawa
Swakadya swo ke rihanyu lerinene
Ku na ku hambana eka swakadya leswi nga na mafurha ya le henhla na tiphurotheyini, (ngopfu-ngopfu nyama yo tshuka) na fukuzana ya nhlarimbya.
TISAYINI/SWIKOWETO NA SWIKOMBISO SWA FUKUZANA YA NHLARIMBYA
Ku tikeriwa loko munhu a humesa mirhundzu
Ku lava ku humesa mirhundzu nkarhi hinkwawo
Ku tikeriwa eka ku lawula mirhundzu xik. Ku sungula na ku yimisa mirhundzu
Ngati eka mirhundzu
Ku twa ku vava kumbe ku hisa loko munhu a humesa mirhundzu
Yin?wana ya tisayini leti nga laha henhla ti katsanile na ku twa ku vava ehansi ka xisuti.
Tisayini na swikombiso leswi nga laha henhla swi nga kombisa ku nghena ka fukuzana ya nhlarimbya, kambe ku nga tlhela ku va xikombiso xa swin?wana leswi nga yelaniki na fukuzana Hikokwalaho u hlohleteriwa ku tihlanganisa na vaxiphurofexini xa rihanyu..
KU HUNGUTA TINGHOZI TA FUKUZANA YA NHLARIMBYA
Switsundzuxo leswi landzelaku swi fanele swi xiyaxiyiwa:
Ku ya eka xikirini hi lembe ku sukela eka malembe ya 50
Loko ku ri na matimu ya fukuzana ya nhlarimbya emutini, ku ya eka xikirini xa lembe swi fanele swi sukela eka malembe ya 45
Tsundzuxiwa ku dya swakadya leswi mafurha ya swona na tiphurotheyini swi nga ehansi
Va xiphurofexini xa rihanyu va ku tsundzuxa ku endla xikambelo xa ngati na xikambelo xa hala ndzhaku/xirho xo tirhuma.
Xikambelo xa ngati xi ta pima xiyenge xa phurotheyini lexi vuriwaka? Prostate Specific Antigen ?(PSA) engatini. Loko mbuyelo wa xikambelo xa ngati wu kombisa ku ya ehenhla ka phurotheyini, u ta hundziseriwa eka vulavisisi byo yisa emahlweni.
Xiyimo xin?wana na xin?wana lexi nga va ku na ntshikelelo eka nhlarimbya xi nga vanga ku ya ehenhla ka PSA.Ku ya ehenhla ka PSA a swi vuli leswaka munhu u na fukuzana.
Xikambelo xa xirho xo tirhuma xi ta tiyisisa ku va kona kumbe ku pfumaleka ka fukuzana ya nhlarimbya. Xikambelo lexi hi ku angarhela xi endla leswaka vavanuna va nga lavi switsundzuxo swa rihanyu ra vona. I swa nkoka ku twisisa leswaka xikambelo lexi xi fanele xi endleriwa rihanyu ra wena na rihanyu ra wena lerinene.
NKOKA WA KU TSHUMBHA KA HA RI NA NKARHI
Ku va fukuzana ya nhlarimbya yi tshumbhiwa ka ha ri na nkarhi swi pfuna ku antswisa ku humelela ka vutshunguri. I mfanelo ya wena ku hlayisa rihanyu ra wena. U fanele u lava switsundzuxo eka vaxiphurofexini xa rihanyu.
VUTSHUNGURI
Vutshunguri byi ta fanela loko ku kamberiwa
TSUNDZUKA:
Ku vava ko yisa emahlweni ku nga hlamuseleki ku lava nhlahluvo wa rihanyu.
U nga va na swivilelo hi rihanyu ra wena, u komberiwa ku vulavula na vaxiphurofexini xa rihanyu eka kliniki kumbe xibedlhele xa le kusuhi..
Vulawuri: Vuvabyi byo Tshikilela, Vulamari na Vuvabyi lebyi khomaka Vadyuharhi
Mawuwana 2006
<fn>tso_Article_National Language Services_FUKUZANA YA NKWAMA WA.txt</fn>
FUKUZANA YA NKWAMA WA XIRHO XA XINUNA (NKWAMA WA XIRHO XA XINUNA)
RIHANYO RA WENA RI LE MAVOKWENI YA WENA
XANA FUKUZANA YA NKWAMA WA XIRHO XA XINUNA I YINI?
I muxaka wa fukuzana lowu nga talangiki eka vavanuna. Wu nga humelela eka malembe wahi na wahi kumbe yi tele eka vavanuna va malembe ya 20 ku ya eka 40. Hi xitalo i xibolwana xin?we xa nkwama wa xirho xa xinuna lexi khumbhekaka. Xivangelo xa fukuzana ya nkwama wa xirho xa xinuna xa tiveka. Yi hlasela vavanuna hi nkarhi lowu va vilelaka hi ku veleka no sungula ndyangu.
Fukuzana ya nkwama wa xirho xa xinuna yi ve kwalomu ka 0.75% ku ya eka 1.46% wa tifukuzana hinkwato eka vavanuna leyi vikiweke eka Rhijisitara ya Fukuzana hi 1996 na 1997.
HI TIHI TINXAKA LETI NGA LE NGHOZINI?
Vaxinuna lava nga na matimu ya swirho leswi nga tswariki (lulamisiweke kumbe swi nga lulamisiwangi). Nghozi yi engeteleleka hi kwalomu ka 11. Vana lavatsongo hinkwavo va fanele ku kamberiwa loko xirho xi tshamisekile loko va velekiwa.
Vavanuna lava humaka eka ndyangu wa matimu ya fukuzana ya nkwama wa xirho xa xinuna.
Vavanuna lava nga na xiphiqo xo veleka.
KU SWI KUMA KA HA RI NKARHI
Munhu hi yexe u vona vulema byo tala eka nkwama wa xirho xa xinuna. Ndlela yo antswa yo kumisisa vulema i ku kambela hi wexe nkwama wa xirho xa xinuna.
Ku kambela hi wexe nkwama wa xirho xa xinuna (TSE)
TSE i ndlela yo antswa yo yi endla loko u heta ku hlamba hi mati yo kufumela, ebavhini kumbe xawara. Ku hisa ku vunisa nkwama, ku wu endla swi olova ku langutisa vulema.
Loko u ri na 18 wa malembe kumbe ku tlula, landzelela magoza lawa n?hweti na n?hweti:
Kambela ku pfimba kwihi na kwihi eka nkwama.
Xivoni xi nga pfuneta.
Kambela xibolwaba xin?wana na xin?wana hi mavoko mambirhi. Vekela tintiho leti landzaka rigutsu ehansi ka xinkwamana na magutsu u ya veka ehenhla. Hundzuluxa swibolwana hi vukheta exikarhi ka magutsu na tintiho leti landzeka magutsu. U nga chuhi loko xibolwana xin?we xi twala onge i xikulu eka lexin?wana. Leswi i swa ntolovelo. Swibundzwana swa mfukuzana swi tala ku kumeka ematlhelo ka swibolwana, kambe swi nga tlhela swi kumeka exukarhi kumbe emahlweni ka nkwama wa xirho xa xinuna.
Kuma ndhawu yo olova, xivumbeko xo fana na chupu endzhaku ka swibolwana. Leswi swi vuriwa epididymis, lexi hlengeletaka no rhwala vununa. Titoloveti hi xivumbeko lexi. U nga endli xihoxo u ehleketa leswaku i xibolwana xa mfukuzana.
Langutisa leswi landzelaka:
Xibolwana lexitsongo (sayizi ya nyawa) lexi nga vaviki eka xinkwamana. A hi swirhumbana hinkwaswo swi nga na mfukuzana
Ku kula ka xinkwamana xa xirho xa xinuna
Ku tikiwa eka xinkwamana xa xirho xa xinuna kumbe nyonga
Ku cinca ka ndlela leyi u twaka xinkwamana xa xirho xa xinuna
Ku kula ka mavele na tinhlungu
Swihalaki leswi talaka eka xinkwamana
Ku vava eka xinkwamana xa xirho xa xinuna
MAGOZA:
Loko u twa ku vava eka nkwama wa xirho xa xinuna - kuma ku pfuniwa ka xihatla.
Loko u ri na swibundzwana, ku kula, ku pfimba kumba ku cinca ka nhlonghe swi nga twiwa eka xinkwamana ? vona dokedela.
Loko ku ri na ku tikeriwa kumbe ku vava ? vona dokodela.
Loko ku ri na ku kula ka mavele na tinhlungu na/kumbe u twa u pfimbile eka xinkwamana - vona dokodela.
Loko ku nga kumiwi vulema ? yana emahlweni na TSE ku fikela eka 40/45 wa malembe hi vukhale.
TSUNDZUKA:
Mfukuzana ya nkwama wa xirho xa xinuna ya tshunguleka, ngopfu-ngopfu loko yi kumiwa ka ha ri na nkarhi no hatla yi tshunguriwa.
Ku susiwa ka xibolwana xin?we xa nkwama wa xirho xa xinuna a swi siveli ku veleka kumbe ku endla timhaka ta masangu.
<fn>tso_Article_National Language Services_HERISANI.txt</fn>
HERISANI vuxisi, vunjanganja, vugevenga ni mintirho ya manyala
Fonelani eka 0800 200 821
Ndzawulo yi simekile nomboro yo fonela eka yona mahala nkarhi wun?wana ni wun?wana (24 wa tiawara) ku mangala vuxisi ni mintirho ya manyala.
Hambi loko wo titivisa vito ra wena , vuxokoxoko bya wena ni mavito ya wena swi nga ka swi nga huneseriwi erivaleni. Nomboro leyi ya riqingo yi ta tirha 24 wa tiawara hi siku, 365 wa masiku hi lembe. Ku fonela ka yona I mahala naswona munhu a nga fona a ri eka riqingo ra mani na mani kumbe eka riqingo ra yena n?winyi.
Nomboro leyi ya riqingo yi endleriwe ku yisa emahlweni matirhele yo tshembheka ni ku nyika vatirhi ndlela yo antswa yo kota ku mangala mintirho hinkwayo ya manyala eka vafambisi.
Lowu hi wona nkarhi wo hoxa xandla eku heriseni ka vukungundzwana, vuxisi, vugevenga ni mintirho ya manyala, yo fana ni nxaniso wa swa le masangwini eka Ndzawulo.
Hi leyi ndlela leyi nomboro leyi ya riqingo yi tirhaka ha yona:
Goza ra1
Fonela 0800 200 821.
Goza ra 2
U nga fona u nga tivuli leswaku u mani kambe vonisisa leswaku u nyika vuxokoxoko hinkwabyo lebyi faneleke (imani, yini, kwihi, njhani ni ntsengo wa mali leyi tirrhisiweke) eka munhu la hlamulaka riqingo.
Goza ra 3
U ta nyikiwa nomboro yo rhifera hi yona. Yi veke exihundleni hikuva u ta tlhela u yi tirhisa loko u fona nakambe ku nyika byin?wana vuxokoxoko.
<fn>tso_Article_National Language Services_HEYi.txt</fn>
HEYi,
Muchayeri wa Thekisi!
Kambela
Mathayere ya wena!
KUMISISA HI TA NHLAYISEKO WA MATHAYERE LAHA NDZENI
Yi ndlandlamuxiwile no humelerisiwa hi Xikhwama xa Nhlayiso (Trust) xa Nseketelo wa Dyondzo ya Vukorhokeri bya Ndzawulo ya swa Vutleketli ? 2002
(a) Manana Majola a endzela xitichi xa mathekisi
(b) Vanghana, Mathekisi ya nyika vukorhokeri byo hlawuleka swinene ekahina MaAfrika-Dzonga hinkwerhu. Hi tshembhela eka n?wina ku hi fikisa laha hi lavaka ku ya kona hi hlayisekile! Xana mathekisi ya n?wina ya hlayiseke ku fika kwihi?
Languta mathayere ya wena! Mathayere ya wena i ya nkoka swinene. Tsundzuka leswaku hi wona ntsena ya hlanganisaka patu na thekisi ya wena ? kun?we ni vakhandziyi. Mathayere ya wena ya nga tisa ku cinca exikarhi ka vutomi na rifu.
Wa vurisa. Inkomu ku hi tsundzuxa.
Nkarhi wun?wana lowu hundzeke a hi honisa vuhlayiseki. Kambe hi tiyimiserile ku tlakusa xiyimo xa ntirho wa hina! Vuhlayiseki bya vakhandziyi byi le henhla ka nongonoko wa hina.
Endzhaku ko vulavula na wena, hi tiva laha hi faneleke ku sungula kona, ku hlayisa mathayere!
Ina, tanihi vakhandziyi, vutomi bya hina byi le mavokweni ya n?wina!
Ha kombela, tsundzukani leswaku ? mindyangu ya hina ya hi lava.
Mindyangu ya n?wina ya mi lava, ha mi lava na tiko ra n?wina ra mi lava. Hi nge swi koti ku lahlekeriwa hi vutomi hambi byi ri byin?we hikwalaho ka vusopfa na ku honisa. Vakhandziyi va fanele ku rhwariwa hi nhlayiseko!
Mathayere layanene + vachayeri lavanene =nhlayiseko emagondzweni.
Ha khensa loko mi tekela mhaka leyi enhlokweni.
(a) Xana hi wena loyi?
(b) Nghena, nghena!
Hi na ndlela yo leha ku yi famba.
U ri yini! U nge ringani?
Hatlisa, manana, u nga swi kota!
Mi lunghekile hinkwenu?
Ndza tshembha u kambisisile mathayere ya wena?
Mathayere? Ya kona hinkwawo- n?we, mbirhi, nharhu, mune. Ina! Mathayere ya kahle.
Xana u hava thayere ra xipere?
U tiyisile ndzi na rona.
Vulavula hi ku tlanga hi rifu.
Muchayeri loyi a tikomba onge a nga tivi nchumu hi ta nhlayiseko wa mathayere.
Wa vurisa! Un?wana ni un?wana loyi a nga hlayiseki mathayere ya yena u tlanga hi vutomi bya vanhu.
U vula njhani
Ndzi vula leswaku mathayere laya hlakaleke ya vanga tinghozi.
Minkarhi yo tala mathayere laya nga hoxiwangiki kahle, kumbe loko ya ri ya xiyimo xa le hansi.
Mathayere ya khale, yo phechiwa, yo vevuka yo ka ma nga ringanisiwanga kahle ya vanga tinghozi!
Na mathayere yo hela.
Mathayere yo hela ya herisa vutomi bya hina!
Ntsena loko vachayeri hinkwavo vo dyondza swilaveko swa masungulo yo hoxa mathayere na ku ya hlayisa.
Ina, swi nga sivela ku khunguvanyeka ka vakhandziyi na vona vinyi mahlomulo na ku lahlekeriwa hi timali swi tlhela swi sivela mafu.
Wa vurisa, vhiki leri nga hundza ndzi vile na thayere leri nga buluka. Nkateko wa kona a ku vavisekangi munhu, kambe thayere rintshwa ri ndzi koxile mali yo tala swinene.
Hakunene
U vile ni nkateko. Vhiki rin?wana ni rin?wana vanhu va fa hikuva vachayeri na vinyi va mathekisi a va nga cinci no hlayisa hi mathayere ya vona hi mfanelo.
Xana wa swi lava ku endla leswaku u nga vi muvangi wa tinghozi ? hambi kuri makhombo?
Xana wa swi lava ku hlayisa mali? Loko swi ri tano kambela mathayere ya wena! Dyondza hi laha u nga hlayisaka mathayere ya wena.
Hi fanele ku tiva mathayere ya hina. Hi ya kambela nkarhi na nkarhi, lunghisa lomu ku onhakeke hi xihatlisa ya tshama ya ri eka xiyimo xa le henhla ? Mathayere yo phechiwa, yo hlakala yo ka ya nga ringanisiwanga ya vanga tinghozi.
Mathayere ya wena ya fana na minkondzo ya tintanghu ta wena. Kuva minkondzo ya tintanghu ta wena yi rhetemuka, yi hlakarile, u nga rheta u thlela u tivavisa.
Matheyere a ya vulavuli. A ya nge ku byeli loko ya hlakarile, ya nga ha tiyangi, kumbe loko ya ri kusuhi no buluka.
Kutani swi le ka hina, vini na vachayeri, ku kambisisa swihoxo no swi lulamisa ma nga si hi endlela swiphiqo.
Mathayere yo hela ya koxa vutomi na mali.
A hi vulavuleni hi mathayere.
Hoxela mathayere laya ringaneleke swa mabindzu
MATHAYERE LAYA RINGANELEKE SWA MABINDZU YA ENDLERIWE KU RHWALA SWILO SWO TIKA.
Mathayere ya swa mabindzu ya hambanile na mathayere ya ntolovelo ya swifambi swa vakhandziyi. Mathayere ya swifambi swo rhwala vakhandziyi a ya tiyangi ngopfu ku va ya nga tirhisiwa hi mathekisi laya rhwalaka vakhandziyi.
MATHAYERE LAYA RINGANELEKE SWA MABINDZU YA VA YA TSARIWILE LETERE RA C ENDZHAKU KA SAYIZI, XIK. 205 R14C.
Thayere leri ringaneleke swa mabindzu ri na letere C endzhaku ka nomboro
HOXELA THAYERE RA SAYIZI LEYI RINGANELEKE EKA RHIMI YA WENA
Loko thayere ri ri rintsongo kumbe ri ri rikulu ngopfu, ri nga huma erhimini. Ri fanele ku va ra sayizi ya kahle.
Vutisa muxavisi wa mathayere sayizi leyi nga yona ya movha wa wena kumbe u hlaya buku ya swiletelo.
Loko thayere ri ri rintsongo ngopfu ri nga huma erhimini.
Vekela vheluvhu/xipfalo xa moya xintshwa nkarhi hinkwawo loko u cinca thayere.
Cinca vheluvhu/xipfalo xa moya xintshwa loko u cinca thayere.
VHELUVHU/XIPFALO XA MOYA I XIPHEMU XA NKOKA XA THAYERE RA WENA.
U nga ringi u hoxela thayere rintshwa u ri karhi u tirhisa vheluvhu ya khale swi nga vanga nghozi leyikulu swinene. Nkarhi hinkwawo loko u hoxela thayere rintshwa, hoxela na vheluvhu yintshwa.
Vona leswaku rhimi yi le ka xiyimo xa kahle.
U LAVA RHIMI YA XIYIMO XA KAHLE KU VA U TA VA NA NTALO WA MOYA LOWU NGA FANELA EKA THAYERE.
Loko rhimi ya wena yi vavisekile, yi nga endla leswaku thayere ri phya hi ku hatlisa kumbe ri huma eka rhimi.
Kambisisa tirhimi nkarhi hinkwawo. Loko ku ri na le ti nga vaviseka, ti cinci kumbe u ti lunghisis eka munhu la nga swi dyondzela.
Rhimi leyi onhakeke yi nga vavisa thayere ra wena naswona yi nga vanga nghozi yo chavisa swinene.
Kambisisa ntalo wa moya.
NTALO WA MOYA WO KA WU NGA RI WONA WU HLAKATA THAYERE RA WENA HI NKARHI WUNTSONGO.
Ku kambisisa ntalo wa moya nkarhi hinkwawo loko u chela mafurha no tlhela u pompa mavhilwa hi mpimo wo ringanela swi endla leswaku thayere ra wena ri khomelela nkarhi wo leha-leswi nga ta ku hlayisela mali.
Eka vhiki ro sungula u ri karhi u tirhisa thayere, thayere ra wena ri thambha hi ku hatlisa hikwalaho ka mahoxelo yo ka ya nga ri ma kahle kumbe ku pfuta ka vheluvhu. Vhiki hinkwaro endzhaku ka ku hoxela mathayere, kambela ntalo wa moya masiku hinkwawo. Endzhaku ka sweswo, kambisisa ntalo wa moya wa mathayere ya wena nkarhi hinkwawo.
Muchayeri un?wana ni un?wana u fanele ku va na geji ya yena ya ntalo wa moya. Tigeji ta le tigaraji ti nga ha va na swihoxo
Ntalo wa moya wo hoxeka hi wona wu vangaka tinghozi to tala ta mathekisis. Tshama u karhi u kambela ntalo wa moya.
Boha tinati ta vhilwa ti tiya.
VONA LESWAKU MABAWUTI YA MAVHILWA YA WENA YA BOHIWILE YA TIYA. U FANELE KU VA NA BAWUTI RIN?WANA NA RIN?WANA EKA NDHAWU YA RONA.
Tinghozi totala to chavisa ti humelela hikwalaho ko va muchayeri a ehleketa leswaku u ta chayela ku ri karhi ku kayivela nati yin?wana evhilweni.
U nga tshuki u chayela loko tinati ti nga tiyangi kumbe nati yin?we yi kayivela.
Hlayiselo lerinene ra thayere.
Xana mahlayiselo hinkwawo ya mathayere a ya nge durhi?
U nga hoxela mathayere yo chipa u thlela u nga ya hlayisi ? kambe ma ta koxa vutomi bya wena.
Sweswo swi durha ku tlula mathayere ya xiyimo xa le henhla lawa tlhelaka ma hlayisiwaka swinene.
U nga khandziyisi ku tlula mpimo!
u nga ehleketi leswaku mathayere yo chipa hi wona yo antswa! ? ku fana na lawa ya tirheke, ya lunghisiweke kumbe ku phechiwa ? swi nga koxa vutomi bya wena na vakhandziyi va wena. U nga tshuki u hoxela mathayere laya endliweke hi vuntshwa kumbe laya nga phechiwa.
Mathayere yo chipa ya tlhela ya ku durhela na loko nkarhi wu famba ya lava ku hlayisiwa naswona a ya khomeleli nkarhi wo leha tanihi lamantshwa. Mathayere ya nkoka wa le henhla ya nga ha ku durhela, kambe eku heteleleni ya va ya chipile hikuva swa olova ku ya hlayisa naswona ya khomelela nkarhi wo leha
Ku khandziyisa ku tlula mpimo swi vanga ku namuka ka mathayere ya wena naswona ya nga buluka, ya vanga tinghozi na mafu
U nga ehleketi hi ku chipa ka mathayere, ehleketa hi mahlayiselo layanene ya mathayere na vakhandziyi
Hleketa hi hlayisel lerinene ra mathayere
Nawu ehenhla ka mathayere
Khombo ra mathayere lama nga hela.
A swi le nawini ku chayela xifambo lexi nga na mathayere laya nga hela ya tlhlela yrheta. Nkondzo wa thayere ra wena wu fanele ku va 1.6mm hinkwako. 1.6 mm yi ringana na ku bumbula ka ritlhongwe ra mecisi.
Loko thayere ra wena ri ri na nkondzo lowu nga ehansi ka 1.6mm
Khamphani ya ndzindzakhombo yi nge hakeli loko wo tshuka u va na nghozi
Vakhandziyi va wena va nga ku yisa ehubyeni ya nawu
U nga rihisiwa.
Ku khandziyisa ku tlula mpimo swi ni khombo!
Thekisi yin?wana ni yin?wana yi pfumeleriwa ku rhwala nhlayo yo karhi ya vakhandziyi. Loko u khandziyisa ku tlula mpimo, u nga onha mapatu na xifambo. U va u tlula nawu no nghenisa vutomi bya vanhu ekhombyeni! U ta rihisiwa.
Ndzi ku rihisa ku khandziyisa ku tlula mpimo. Ndzi kombela ku vona layisense ya wena? Xana a wu ri ekunweni? U nga chika leswaku ndzi ta kambela thekisi ya wena ku vona loko yi lulamele ku va epatwini.
KU HLAYISA
Nongonoko wo kambela
Ndzingano wa mavhilwa
Mathayere
Ku hlakala na ku handzuka
Tinati
Rhimi
Ntalo wa moya
Xilo xin?wana na xin?wana xi lava ku hlayisiwa leswaku xi ta khomelela nkarhi wo leha.
A swi pfuni nchumu ku va na movha wuntshwa na mathayere ya khahle loko u nga ya hlayisi. Tlhandlakambirhi u lava ku fambisa vakhandziyi va wena va hlayisekile.
Ku hlayisa swi sivela ku tirhisa mali hi vusopfa. Ku ka u nga hlayisi hi swin?wana swa swilo leswi vangaka tinghozi emagondzweni. U nga pfumeli leswaku nghozi leyi landzelaka yi vanga hiwena wena!
Ku hlayisa swi vula ku kambisisa no lunghisa swihoxo nkarhi hinkwawo
Xana wena kumbe muchayeri wa wena ma tinyika nkarhi wo endla swilo leswi xana?
RINGANISA MATHAYERE YA WENA
Ndzinganiso wo ka wu nga ri kahle wu kokela thekisi tlhelo rin?we.
Xana u tshama u vona thekisi yi famba yi voyamela tlhelo rin?we tanihi nkonkotso? Wolowo i ndzinganiso wo ka wu nga lulamanga wa mathayere. A wu nge swi koti ku lawula xifambo xa wena hi ku hetiseka. Leswi swi nga vanga nghozi.
Swi tlhela swi ku dyela mali hikuva ndzinganiso wo ka wu nga ri kahle wa mavhilwa wu hlakata rhaba ya mathayere.
Kambela ndzinganiso
Mathayere yo ka ya nga ringanisiwangi kahle ya vangela mathayere ku hlakala tlhelo rin?we no vavisa tiberin?i. Ku humesa thekisi ya wena egondzweni u ya lunghisa tiberin?I swi durha ngopfu.
Yisa mathayere ya wena ya ya ringanisiwa loko nkarhi wu fikile
Nkondzo wa kahle
Nkondzo wo hlakala
Cinca-cinca mathayere ya wena
Cinca mathayere ya le mahlweni na ya le ndzhaku ya tlhelo rin?we endzhaku ka 10 000 km. Leswi swi pfuneta leswaku mathayere ya wena ya tshama nkarhi wo leha.
Swipiringi swo tswonga ntiko swi vanga ku hlakala ka mathayere xihatllisa laha ya phechiweke kona. Emakumu, leswi swi ku dyela mali.
Swipoko swo tswonga ntiko leswi hlakaleke swi tlhela swi tshikilela xidirayivhele na muchayeri u hluleka ku lawula thekisi, leswi vangaka tinghozi
U nga tshuki u pompela moya wo tala ku tlula mpimo kumbe lowutsongo ku tlula mpimo.
Ku pompela moya wotala ku tlula mpimo swi hlakata tingoti ta le xikarhi ka thayere. Ivi, thayere ra wena ri buluka ku kota baluni.
Ku pompela moya wutsongo ku tlula mpimo swi vanga leswaku thayere ri hisa ku tlula mpimo. Thayere ro hisa ku tlula mpimo ri buluka hi ku olova.
Kutani ku pompela moya wo tala kumbe wutsongo ku tlula mpimo swi vanga ku buluka ka mathayere.
Kambela ntalo wa moya nkarhi hinkwawo na masiku hinkwawo loko u famba rendzo lero leha.
Ndzi swi kumile!
Ku hlayisa mathayere ya mina ndzi fanele:
kambela minkondzo na ku pandzeka na ku hlakala hi nkarhi hinkwawo.
tirhisa sayizi leyi ku ng yona eka mathayere eka tirhimi.
Kambela ndzingano wa mavhilwa.
kambisisa loko mavhilwa ya ringana cinca-cinca mathayere endzhaku ka 100 00 km tin?wana ni tin?wana.
cinca swipiringi swo tswonga ntiko leswi hlakaleke tiyisisa leswaku thayere rin?wana na rin?wana ri na moya lowu ringaneke
Mintolovelo yo biha yi ku dyela mali
Swi tikomba onge munghana wa hina u na swiphiqo swa mathayere! A fanele a hi yingisile!
Hi lavaya vakhandziyi va mina va famba!
Hikwalaho ka yini ndzi ngacincanga thayere ra mina ka ha ri na nkarhi nkarhi?
Kambela mathayere ya wena hi vukheta. Swi endle nkarhi hinkwawo! Nhlayiseko lowunene wa mathayere wu hlayisa mali hi ku famba ka nkarhi.
Loko a ndzi lo yo kambela mathayere nkarhi hinkwawo a ndzi ta va ndzi papalate leswi? a ndzi ta va ndzi nga lahlekeriwangi hi vakahandziya.
Lulamisa swiphiqo swi nga si ku dyela nkarhi na vutomi.
Mintolovelo ya kahle yi sivela tinghozi
Loko thayere ra wena ri buluka, u nga bohi tibiriki hi xihatla. Hunguta rivilo switsongo-tsongo, u tirhisa tigere. Kutani u yima eka ndhawu leyi nga hlayiseka, etlhelo ka patu, u cinca thayere. Tshama na xiphere lexi taleke nkarhi hinkwawo.
Tikhomi kahle u thlela u khoma xifambo xa wena kahle nkarhi hinkwawo. Vona leswaku mathayere ya wena ya kamberiwa endzhaku ka 10 000 km yin?wana na yin?wana hi mutivi wa mathayere
Milawu ya 6 ya nhlayiseko emagondzweni.
Vona leswaku xifambo na muchayeri va le ka xiyimo lexi amukelekaka
U nga tsutsumi.
Ndlandlamuxa vuhlayiseki bya vafambi-hi-milenge.
U nga rhwali ku tlula mpimo.
U nga nwi u tlhela u chayela.
Boha bandi ra vuhlayiseki.
Loko u nga si suka, kambisisa nongonoko wa swilaveko swa xifambo xa wena.
Kmbela swikoweto na timboni loko swi tirha
Kambela tibiriki ta nenge na ta voko loko ti tirha
Xidirayivhele xi tirha kahle ke?
A ku na ku pfuta ka oyili kumbe mati ke?
Tiva mathayere ya wena
Vinyi na vachayeri! Tirhisani nongonoko wa swilaveko ku tiyisisa leswaku mathayere ya n?wina ya hi ndlela leyi ya nga fanela ku va ha yona.
Xana mathayere ya wena hi lawa ya swa mabindzu?
Xana thayere ra wena hi rona ra sayizi ya rhimi ya wena?
Xana rhimi a yi vavisekangi?
Xana a ku na swikombiso swo hlakala na ku handzuka tanihi ku pandzeka kumbe ku humela ehandle ka tidarata?
Xana thayere rin?wana na rin?wana ri pomperiwe moya lowu ringaneleke?
Xana tinati ta mavhilwa ti le ndhawini ya tona ti thlela ti bohiwa ti tiya?
Xana u kambisisile ndzinganiso na ku ringanela ka mavhilwa
Xana u cincila-cincile mathayere ya wena eka 10 000 km leti nga hundzeke?
Xana swipiringi swo tswonga ntiko swa ha tirha kahle?
Xana minkondzo eka mathayere ya wena i 1.6mm
Xana wa swi lava ku tiyisisa leswaku wena na vakhandziyi va wena mi hlayisekile, bindzu ra wena ra humelela na leswaku a wu tluli nawu?
Loko swi ri tano hlayisa mathayere ya wena!
Tinghozi ta siveriwa!
<fn>tso_Article_National Language Services_I YINI RHIJISITARA RA.txt</fn>
I YINI RHIJISITARA RA NSIRHELELO WA VANA?
Rhijisitara ra Nsirhelelo wa Vana ri longoloxa vana lava nga le nghozini, lava nga na malembe ya le hansi ka 18, lava lavaka nsirhelelo. Rhijisitara ri hlayisiwa hi mutirhi wa swa nhlayiso (social worker) eka Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki ya muganga. Mahungu laya nga le ka Rhijisitara i ya xihundla naswona ya nga aviwa ntsena hi lava vumbaka xipanu xa Nsirhelelo wa Vana (xikombiso: mudyondzisi/phorisa/majisitarata na van?wana),
Ku hlayisa nongonoko wa vana lava nga le nghozini lava lavaka mintirho ya swa nhlayiso.
Ku hlanganisa n?wana na ndyangu wa yena hi xihatla hi ku tirhisa mutirhi wa swa nhlayiso (muphakeri wa ntirho)
Ku langutisisa mhaka yin?wana na yin?wana ku vona leswaku mintirho ya nkoka yi endliwile eka n?wana na ndyangu wa yena.
I MANI A FANELEKE KU NYIKA XIVIKO RINI/KWIHI?
Hi ku landza Nawu wa Nsirhelelo wa Vana (Nawu wa 74 wa 1983) vadyondzeki lava landzelaka va boheka ku tivisa ku xanisiwa ka n?wana.
Dokodela wa meno, dokodela wo angarhela, muongori, mutirhi wa swa nhlayiso (social worker), mudyondzisi, munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke kumbe a fambisa Kaya ra Vana kumbe Ndhawu ya Vuhlayiselo kumbe Vutumbelo.
RINI
Loko ku ehleketeriwa leswaku ku na ku xanisiwa loko ku endliwa vukamberi, ku tirhaniwa na n?wana, swi fanele ku tivisiwa eka mutirhi wa swa nhlayiso ekusuhi na laha n?wana a tshamaka kona.
KWIHI
Ekusuhi na hofisi ya mutirhi wa swa nhlayiso laha n?wana a tshamaka kona.
Xirho xin?wana na xin?wana xa vaaki / muaka tiko a nga vona n?wana loyi a xanisiwaka a nga tivisa mutirhi wa swa nhlayiso. A ku nge paluxiwi vutitivisi. U fanele ku tiva leswi landzelaka:
Ku tiva vuxokoxoko bya N?wana.
Ku tiva vuxokoxoko bya vatswari /vahlayisi.
Kherefu ya laha n?wana a tshamaka kona sweswi na loko a nga tshami na mutswari, nyika vuxokoxoko bya kherefu ya vatswari.
Masiku na tinxaka ta tinghozi.
Vuxokoxoko bya xiyimo lexi endleke leswaku ku va na ku ehleketela.
Matimu yan?wana na yan?wana ya tinghozi ta khale.
Vuxokoxoko byin?wana na byin?wana byo tihlanganisa bya vanhu van?wana lava nga tiyisisaka ku xanisiwa.
Vuxokoxoko bya wena bya vutihlanganisi i bya nkoka naswona byi fanele ku va efayilini, ku endlela leswaku loko mutirhi wa swa nhlayiso a lava ku landzelela vuxokoxoko byo karhi na wena a kota ku swi fikelela.
SWIYENGE SWA NXANISO
Ku xanisiwa ka miri: Ku nga va mafidzula, swivati, ku tshoveka marhambu, ku tshwa, na swin?wana.
Ku xanisiwa eka timhaka ta masangu: Ku va vana va ri enghozini yo xanisiwa eka timhaka ta masangu.
Ku xanisiwa ko titwa: Swi nga teka xivumbeko xo hluleka ku fikelela swilaveko swa n?wana, ku tinyika nkarhi na yena, ku n?wi nyanyula kumbe ku tshama u n?wi xanisa hi mbulavulo, ku n?wi lan?wa, ku n?wi chavisa hi madzolonga kumbe ku ringeta ku n?wi chavisa.
Ku lan?wa, Ku ya mahlweni u hluleka ku sirhelela n?wana eka tinghozi, xirhami, ndlala, ku hluleka ku endla swilo swa nkoka swa nhlayiso, na swin?wana.
KU HUMELELA YINI ENDZHAKU KA LOKO XIVIKO XI VEKIWILE
EKA FAYILI
Mutirhi wa swa nhlayiso u ta endzela n?wana na ndyangu ku kumisisa loko n?wana a lava ku hlayisiwa na nsirhelelo.
Eka mhaka ya loko muxanisi a tshama ndlwini yin?we na n?wana, a nga komberiwa ku huma eka yindlo yeleyo. Loko swi nga koteki, n?wana a nga tshama na muakelani, munghana, xaka kumbe ndhawu ya vuhlayiselo ya nkarhinyana.
LOKO KU VIKIWA MHAKA, XANA VANA VA SUSIWA HI MINKARHI
HINKWAYO ENDYANGWINI?
E-e, ntsena loko vutomi bya n?wana byi ri nghozini. Nawu wo tshika n?wana a tshama endyangwini hi laha swi kotekaka ha kona i swa nkoka. Loko ku endliwa xiboho swilaveko swa n?wana swi rhanga mahlweni. Mindyangu na vana i xiphemu xa swiboho leswi endliwaka eka xiyimo xa vona.
XANA TIMFANELO TA VATSWARI TA KHUMBHEKA HI RHIJISITARA RA
E-e, ntsariso hi woxe a wu khumbhi vutihlamuleri bya swa nawu bya mutswari kumbe muhlayisi wa n?wana. Byi khumbheka ntsena loko goza ra nawu ri fanele ku tekiwa (xikombiso: ku susa n?wana).
Nomboro ya Maphorisa ya Xihatla: 10111
Nhluvukiso wa Vaaki: 0800601011
Yi humesiwe hi:
Vuxokoxoko byo Tihlanganisa:
Lembe ra Misava Hinkwayo ra Ndyangu
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULUL (1).txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
Siku ra hlengeletiwa: Mudyaxihi 2005
Ku hava hafu yatsalwa leri lexi nga ta kandziyisiwa hi vuntshwa kumbe ku hundzisiriwa hi ndlela yihi na yihi ehandle ka mpfumelelo lowu tsariweke.
Tsalwa ra Vuleteri bya dyondzo ya ?Masters? nomboro ya 9
NDZHAKA YO PFUMALA WILI
VUNDZENI
Xiphemu/Ndzima Nhlokomhaka Papila
MANGHENELO? ????????????????????? 1
TIMHAKA TA MASUNGULO ???????????????.. 2
Maxaka ???????????????????????? 2
Vuyimeri ??????????????????????.. 2
Nkavelo wa N?wana ?????????????????????? 3
Mpimo wa vuxaka ???????????????????? 3
MILAWU YA NDZHAKA YO PFUMALA WILI ??????????. 5
Nawu wa 4: Ku hava nuna/nsati kumbe hi vambirhi, kambe vatswari hi vambirhi va hanya ??????. 9
Nawu wa 9: Ku hava nuna/nsati, vana kumbe vatswari ? a ku na mutswari la siyeke vana ... ????????????????????. 13
Ku hava vadyandzhaka 14
NAWU WO SIVA 14
NDZHAKA YO PFUMALA WILI
MANGHENELO
Ndzhaka yo pfumala wili eAfrika Dzonga swi fumiwa hi Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 lowu nga sungula ku tirha hi ti 18 ta Nyenyankulu hi lembe ra 1988 wu kongome eka vanhu lava va faku va nga endlangi wili kumbe va nga avangi swilo swa vona hinkwaswo kumbe hafu yaswona hi nkarhi kumbe endzhaku ka siku rero.
Nawu wa ndzhaka yo pfumala wili wu pfumelela vadyandzhaka va nhundzu ya mufi eka swiyimo leswi landzelaka:
a Loko mufi a tsandzekile ku endla mpimanyeto wa rifuwo ra yena eka vadyandzhaka wa yena kumbe hi ntwanano lowu endliwaka loko vanhu vambirhi va nga si tekana, kumbe b Laha swi nga kotekiki ku humelerisa ku tsakela ka mufi, xikombiso hi ku va vadyandzhaka, va nga koti ku teka rifumo, kumbe va nga naveli ku ri teka, kumbe va love va ha ri vantsongo.
Swa endleka leswaku munhu a fa a nga endlangi wili kumbe ku ava rifuwo ra yena kumbe a avile xiphemu xintsongo. Xikombiso xa leswi hi laha munhu loyi a endlaka wili kumbe loyi a nga endla wili a siyaku nkavelo wun?wana wa ndzhaka ya yena eka wili, kambe a rivala leswi nga sala. Hi ndlela leyi nkavelo lowu nga siyiwa hi wili, wu ta nyikiwa mudyandzhaka hi ku landza mhaka na swipimelo leswi nga eka wili, hi le tlhelo leswi nga sala eka ndzhaka swi ta nyikiwa hi ku landza milawu ya ndzhaka yo pfumala wili..
Ku ya hi xiboho xa Bhe na Van?wana na Majisitarata Khayelitsha na Van?wana, Nandzu wa nomboro 49/03 lowu ahluriweke hi Khoto ya Vumbiwa hi ti 15 Nhlangula 2004, milawu ya ndzhaka yo pfumala wili a yi nga tirhi eka vantima lava loveke va nga ri na wili na laha a va tekanile hi xintu. Xiboho xa Bhe xi swi cincile leswi, eka nkarhi wa sweswi ndzhaka ya vanhu hinkwavo, ku nga ri hi ku ya hi rixaka ro karhi kumbe ndzhavuko, lava lovaka va nga endlangi wili, va ta fumiwa hi milawu ya ndzhaka yo pfumala wili tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987.
TIMHAKA TA MASUNGULO
Ku nga si hlamuseriwa milawu ya ndzhaka yo pfumala wili i swa nkoka leswaku ku hlamuseriwa marito man?wana lawa ma nga na nkoka eku twisiseni ka milawu ya vudyandzhka.
?Maxaka?:
Hi xikongomelo xa tinhlamuselo leyti nga ta landzela ?maxaka? swi vula n?wana loyi a ha hanyaka wa mufi xikan?we na n?wana la loveke a siya vana. N?wana wa mufi laha ku nga na vatukulu lava ha hanyaka va vumba maxaka yan?we.
Xikombiso:
Eka xikombiso lexi landzelaka mufi u na ?maxaka? manharhu ku nga A, C na D.
E =Mufi
C =N?wana
F, G & H =Vatukulu
C yi endla ?maxaka? hikuva hi yena a nga n?wana loyi a hanyaka wa mufi, loko A na D ti endla ?maxaka? hikuva va siyile vana. B a nga siyangi ntukulu xinghuwe hikwalaho a nga endli ?xaka?.
Vuyimeri
Vuyimeri bya humelela loko swi fanerile no koteka, loko xivandla xa mudyandzhaka loyi a nga tsakeriki ku amukela ndzhaka xi tekiwa hi ntukulu un?we kumbe hinkwavo.
Xikombiso:
E =mufi
C =n?wana loyi a loveke A B C
D & F =vatukulu
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, D na F swi ta yimela n?wana wa mufi, C, ntsena loko va nga aleriwi ku kuma swilo swa mufi.
Nkavelo wa n?wana
Hi ku landza xiyenge xa (f) xa Nawu wa Ndhzaka yo Pfumala Wili wa 1987 lowu nga cinciwa hi xiboho xa Bhe, nkavelo wa N?wana wu hlanganisiwa hi ku avanyisa nkoka wa mali ya ndzhaka hi nhlayo leyi ringanaka na nhlayo ya ?maxaka? ya mufi (i nhlayo ya vana va mufi lava va ha hanyaka kumbe lava nga fa mufi a nga si lova kambe va siyile vatukulu) ku katsa na nhlayo ya vavasati lava mufi a nga va siya . leswi swi nga hlamuseriwa hi ndlela leyi landzelaka:
A hi nge nkoka wa mali ya ndzhaka ya mufi i R500 000 na swona u na vana vanharhu lava a nga va siya na vavasati vambirhi lava tekiweke hi xintu. Nkavelo wa n?wana wu ta hlanganisiwa hi ndlela leyi: 500 000 ? 5(3 wa maxaka +2 wa vavasati) =100 000. Nkavelo wa n?wana wu ta va R100 000.
Mpimo wa vuxaka
Hi ku landza nawu wa xiyenge xa 1 (d) xa Ndzhaka yo Pfumala Wili mpimo wa vuxaka bya ngati bya mufi byi nga avanyisiwa hi mintlawa mimbirhi, ku nga mpimo wa vuxaka hi ku kongoma na mpimo wa vuxaka bya le thlelo.
Eka lebyo kongoma, mpimo wa vuxaka wu ringana na nomboro ya vana lava va ha kulaka exikarhi ka vakokwa wa vakokwana na vafi kumbe vatukulu na vafi (leswi mhaka yi nga xi swona).
Xikombiso:
sungula na mufi.
Vakokwana na vatukulu vana vuxaka bya mpimo wa vumbirhi na mufi.
Eka vuxaka bya le thlelo, mpimo wa vuxaka wu ringana na nhlayo rixaka exiakrhi ka vuxaka bya ngati na vakokwana, xikan?we na nhlayo rixaka exikarhi ka swikwembu na loyi a lobeke.
Xikombiso:
C & D =vakokwana lava loveke hi xihatla. C D
A & B =vatswari lava loveke hi xihatla.
E = vafi G A B
S =nuna/nsati la loveke hi xihatla. E S
F & G =vamalume/vahahani H I
J =n?wana wa hahani/malume wa vumbirhi J
C na D, vakokwana lava va nga hatla ku fa, i swikwembu swa le kusuhi leswi J na E (vafi) va hlanganaka eka swona. Kwalaho J i xaka ra mufi eka rixaka ra vuntlhanu.
MBUYELO WA MILAWU YA NDZHAKA YO PFUMALA WILI
Ku phakeriwa ka ndzhaka hi ku landza Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 wu nga komisiwa ku ya eka nkaye wa milawu.
Nawu 1: Vatswari kumbe vavasati, kambe ku hava switukulu xindzhuva
Loko mufi a siya nsati ,nuna kumbe vavasati kambe ku ri hava switukulu xindzhuva ?Nuna, nsati kumbe vavasati hi vona vadyandzhaka ya mufi. Loko mufi a ri wanuna loyi a teke wansati wo hundza un?we, vavasati lava a nga va siya va ta kuma ndzhaka ya yena ku ringana. Nawu wo sungula wu nga hlamuseriwa hi ndlela leyi:
Xikombiso A:
Lako mufi a teke nsati un?we kambe a nga siyangi vatukulu:
E =mufi S =nsati A =tatana B =manana C = buti.
Mutswari loyi a ha hanyaka hi yena mudyandzhaka a ri yexe, ku nga langutiwi nkoka wa ndzhaka.
Loko a va tekanile hi ku hlengela nhundzu, mutekani loyi a ha hanyaka u ta kuma hafu ya nhundzu tanihi leswi a va tekanile va hlengela nhundzu na hafu ku ya hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 81 wa 1987.
Loko vatekani a va tekanile va nga hlengeli nhundzu, mutekani loyi a ha hanyaka u ta kuma ndzhaka hinkwayo hi ku ya hi xiyenge xa Nawu wa 1 (a) wa 81 wa 1987.
Xikombiso B:
Laha mufi a ri na tshengwe, naswona a nga siyangi vana:
A & B =vatswari va mufi; E =mufi; C and D =vavasati va mufi lava tekiweke hi xintu.
Ku ya hi xiyenge xa (a) xa Nawu wa 81 wa 1987 tanihi leswi wu cinciweke hi xiboho xa Khoto Nkulu eka Bhe na Van?wana na Majisitarata Khayelitsha na Van?wana vavasati vambirhi va mufi(C na D) va ta kuma ndzhaka ku ringana, ku nga katsiwi swirho swin?wana swa ndyangu. Loko mufi a siya vavasati vo hundza vambirhi kambe a nga siyi vatukulu, Vavasati hinkwavo va ta kuma ndzhaka ya yena hi ku ringana.
Nawu 2: Ku hava nsati kumbe nuna, kambe ku na vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati kumbe nuna kambe a siya vatukulu ? vatukulu va teka ndzhaka tanihi ?maxaka? na vuyimeri bya pfumeleriwa.
Xikombiso:
A & B =vatswari
X =mufi
C =nsati kumbe nuna la nga fa hi xihatla X C
E =n?wana la nga fa
J & K =vatukulu D E F
Vana va mufi, D, E na F va ta avelana ndzhaka hi ku ringana. Hikwalaho ka ku va E a lovile, vatukulu va yena, J na K va ta va muyimeri wa yena, va ta kuma ndzhaka ya yena hi ku ringana.
Tiva leswi landzelaka:
Vana va mufi hinkwavo va na mfanelo yo kuma ndzhaka ya mutswari wa vona. A swi tisi ku hambana hambi va velekiwe eka vukati bya xintu, bya xilungu, ku wundliwa, kumbe ehandle ka le vukatini.
Ku ya hi xiyenge xa 1 xa Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili ku veleka ka vana ehandle ka vukati a swi ngheneleli eka ku vuxaka bya n?wana bya ngati ku kuma ndzhaka eka vuxaka byin?wana.
Loko mufi a siya nuna/nsati kumbe vavasati na vatukulu -nuna/nsati kumbe vavasati va kuma mali yo ringana R125 000 ha un?we kumbe nkavelo wa N?wana, vatukulu va ta kuma leswi nga sala , loko swi ri kona hi xaka na vuyimeri bya pfumeleriwa.
Xikombiso:
A, B =vatswari
C =buti
E =mufi C E S
D =n?wana loyi a loveke
H, I = vatukulu
Tiva leswi:
Loko nkoka wa ndzhaka wu ri ehansi ka R125 000 nuna/nsati loyi a hanyaka , eka xikombiso lexi nga laha henhla, (S) u ta kuma ndzhaka hinkwayo, ku nga katsiwi vana na swirho swin?wana swa ndyangu.
Loko mufi a ri na tshengwe, a thlela a fa a va siya, na nkoka wa ndzhaka wu ri hansi ka mali yo ringana R125 000, vavasati va yena va ta averiwa mali leyi hi ku ringana, ku nga katsiwi vana na swirho swa ndyangu..
Loko ndzhaka leyi hangalasiweke leyi saleke yi tlula R125 000, nsati kumbe nuna u ta kuma mali yo ringana R125 000 kumbe nkavelo wa n?wana lexi va ka ehenhla, kutani nsalo wu ta avanyisiwa exikarhi ka vatukulu va mufi ku ya hi vuxaka naswona vuyimeri bya pfumeleriwa. Ku ya hi xikombiso lexi nga laha henhla, swi ta vula leswaku F, G na D va ta kuma nsalo. Hikuva D a lovile, nkavelo wa yena wu ta nyikiwa vatukulu va yena hi ku ringana, ku nga H na I. Loko D a nga siyangi vatukulu, nkavelo wa yena wu ta averiwa vana va mufi lava n?wana ku nga F na G.
Loko nsalo wa nhundzhu wu ri ehenhla ka R125 000 naswona mufi a siyile vavasati vo hundza un?we, (swi amukeleka ntsena eka loko wanuna a teke vavasati vo hundza un?we hi xintu), nuna/nsati u ta averiwa nkavelo wa n?wana kumbe mali yo ringana R125 000 loko yi tele, loko masalela ya nga si averiwa vatukulu va mufi.
Tsundzuka leswaku loko nuna na nsati a va tekanile hi ku hlanganela nhundzu, mutakeni la hanyaka u ta kuma hafu hi xivangelo xo tekana hi ku hlanganela nhundzu na hafu leyin?wana ku ya hi xiyenge xa 1 (A) XA Nawu wa 81 wa 1987.
Vanhu lava va nga tekana hansi ka vukhongeri bya Muslim na Hindu va fanele ku tekiwa va tekanile naswona va na mfanelo yo kuma ndzhaka ya varhandzani va vona loko va lovile ku ya hi Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili. Nawu lowu wu tirha ntsena laha ku nga ri ki tshengwe. Va thlela va vana mfanelo yo koxa ku hlayisiwa ku suka eka vafi va vona. Langutisa Daniels v Campbell NO & Van?wana 2004 SA 331 (CC).
Laha mufi a lovaka kutani nhundzu yin?wana yi ri na wili kasi yin?wana yi nga ri na yona, mali leyi nuna/nsati a yi kumaka ku ya hi wili a yi tekeriwi enhlokweni loko ku hlanganisiwa mali wanuna kumbe wansati a faneleke ku yi kuma ku ya hi Nawu wa 81 wa 1987 ? eka re Wili ya MacGillivray 1943 WLD 29 eka 40.
Nawu 4: Ku hava nuna/nsati, kambe vatswari hinkwavo va hanya
Loko mufi a nga siyi nsati, nuna kumbe vatukulu kambe a siya vatswari, vatswari va ta kuma ndzhaka ya yena ku ringana.
Xikombiso:
A & B = vatswari va mufi; C =buti wa mufi; E = mufi; S =nuna/nsati wa mufi loyi na yena a loveke.
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, A na B vatswari va mufi, va ta kuma ndzhaka hi ku ringana, ku nga katsiwi maxaka ya mufi.
A swi na mhaka leswaku vatswari va mufi va tekanile, va hambanile kumbe a va tekanangi evuton?wini bya vona.
Hi xikongomelo xa ndzhaka yo pfumala wili, vatswari va mufi i vatswari va yena va ngati (handle ka loko mufi a lo wundliwa van?wana handle ka vatswari va yena va ngati) na vatswari lava va nga nwi xava. Loko mufi a xaviwile hi van?wana vatswari, vatswari va yena va ngati va vuriwa ku ka va nga ha ri vatswari va yena.
Vatswari lava va ngo hlayisa ntsena a va vuriwi vatswari va mufi loko hi kongomisa eka ndzhaka yo pfumala wili.
Nawu 5: Ku hava nsati kumbe nuna na vatukulu, ku hanya mutswari un?we ntsena, mutswari la loveke u siyile vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati, nuna kumbe vatukulu, kambe a siya mutswari un?we,loko mutswari la loveke a siyile vatukulu ?mutswari loyi a hanyaka u kuma hafu kumbe hafu ya ndzhaka, na vatukulu va mutswari loyi a loveke va kuma xiphemu lexi n?wana..
Xikombiso:
A =mutswari wa mufi; B =mutswari la loveke hi xihatla; C =buti wa mufi; D =buti na sisi; E =mufi; S =nuna/nsati la hatleke a fa.
Eka xikombiso lexi, A mutswari wa mufi loyi a hanyaka u kuma hafu ya ndzhaka ya n?wana wa yena, na buti wa mufi , C na vabuti/vasisi va le tlhelo D, va ta kuma hafu leyin?wana hi ku ringana. C na D va ta kuma nkavelo wa hafu leyi vatswari va mufi a va ta yi kuma loko a ha hanya.
Nawu 6: Ku hava nuna/nsati kumbe vatukulu , mutswari un?we wa hanya, mutswari nga siyangi vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati/nuna kumbe vatukulu kambe a siya mutswari un?we loyi a hanyaka, laha mutswari la loveke a nga siyangiki vatukulu , mutswari la hanyaka hi yena a nga ta teka ndzhaka hinkwayo.
Xikombiso:
Eka xikombiso xa A, mutswari wa mufi loyi a ha hanyaka hi yena mudyandzhaka
Nawu 7 nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, vatswari hinkwavo va siyile vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, kambe vatswari va yena va siyile vatukulu- vatukulu va vatswari lava va nga hatla va fa va ta kuma hafu ya ndzhaka leyi a yi fanele yi kumiwile hi vatswari va mufi.
Xikombiso:
A & B = vatswari lava loveke hi xihatla
C =buti wa xiviri
D =buti wa le tlhelo
E =mufi
S =nuna/nsati la loveke hi xihatla
Hikwalaho ka ku va mufi a nga siyangi nuna/nsati, vatukulu kumbe vatswari, ndzhaka yi avanyisiwa hi tihafu timbirhi ? mutswari wa xisati hafu na mutswari wa xinuna na yena u kuma hafu. Nkavelo wa mutswari wun?wana na wun?wana wu nyikiwa vatukulu va yena. Eka xikombiso lexi nga laha henhla, Xiave xa A xi ta nyikiwa C loyi ku nga yena n?wana wa C loyi a hanyaka a ri yexe. Loko xiave xa B xi ta nyikiwa C na D hi ku ringana. C u ta kuma swo huma eka A na B loko D ntsena a kuma swo huma eka B.
Loko mufi a nga siyi nuna/nsati kumbe vatukulu kumbe vatswari kambe un?wana wa vatswari va yena lava va nga hatlisa ku fa a siyile vatukulu ?vatukulu va mutswari loyi a nga siya vatukulu hi vona vdyi va ndzhaka.
Xikombiso:
Eka xikombiso lexi nga laha henhla, vatswari hinkwavo va lovile kambe mutswari un?we , ku nga B, u siyile ntukulu. D, buti wa le thlelo wa mufi u ta kuma ndzhaka hinkwayo.
Nawu 9: Aku na nuna/nsati vatukulu kumbe vatswari , ku hava mutswari loyi a nga siya vatukulu.
Loko mufi a nga siyi nsati ,nuna kumbe vatukulu kumbe vatswari kumbe vatukulu va vatswari lava va nga ekusuhi va vuxaka bya ngati va kuma ndzhaka.
C, D =vakokwana lava loveke C D
A, B vatswari lava loveke
E =mufi F A B
F =malume G E S
G =khazi
H = khazi wa vumbirhi H
Eka xikombiso lexi nga laha henhla F, malume wa mufi , hi yena xaka ra le kusuhi ra ngati. Vuxaka bya yena na mufi byi le ka mpimo wa vunharhu. U ta kuma ndzhaka hinkwayo leyi nga sala. G una vuxaka lebyi nga eka mpimo wa vumune na E . H una vuxaka na E eka mpimo wa vumune, vuxaka bya H na E byi le ka mpimo wa vuntlhanu. G na H va nge kumi nchumu eka E.
Ku hava vadyandzhaka.
Munhu a nga fa a nga siyangi vanhu lava va nga fanela ku sala vadyandzhaka ya yena. Ku ya hi nawu wa hina, eka mhaka yo fana na leyi Mfumo wu teka ndzhaka hinkwayo tanihi bona vacantia (nhundzu yo pfumala n?winyi). Mhaka leyi wu lawuriwa hi swiyenge swa 35 na 92 swa Vufambisi bya Ndzhaka, Nawu wa 66 wa 1965. Endlelo ra kona hi leswaku loko vadyandzhaka va nga tiveki, kumbe ku ri hava, muavanyisi u cinca ndzhaka ya mufi yi va mali yinene, endzhaku ka ku hakela swikweleti swa mufi hinkwaswo, u hakela leyi nga sala eka nkwama wa vahlayisiwa. Loko ku ri hava loyi a nga na ntiyiso wa leswaku u na mfanelo yo teka timali ta mufi, endzhaku ka loko malembe ya makume nharhu ya hundzile, endzhaku ka loko mali yi hakeriwile eka nkwama wa vahlayisiwa, mali yi ya eka Mfumo.
Khoto ya le Henhla yi hangalasa vuxokoxoko mayelana na mali ya ndzhaka ya mufi leyi yi nga hakeriwa eka nkwama wa vahlayisiwa hi nkarhi na nkarhi eka Gazzete ya Mfumo leswaku vanhu lava nga na ku tsakela va nga kombela tani hi vadyandzhaka va mufi.
NAWU WO SIVA.
Swiyenge swa 1 na 1 swi nghenisiwile eka Nawu wa Ndzhaka yo Pfumala Wili wa 81 wa 1987 hi Nawu wo Siva Macincelo wa 43 wa 1992, naswona wu sungule ku tirha ku sukela hi ti 1 Nhlangula 1992.
Xiyenge xa 1 xi vula leswi: ?Loko ntukulu wa mufi, ku nga katsiwi swihlangi kumbe ntukulu loyi a nga ri ki kahle emiehleketweni, loyi xikan?we na nuna/nsati wa mufi, u na mfanelo yo vuyeriwa eka ndzhaka yo pfumala wili ku ya hi mfanelo wa yena ku kuma mbuyelo wolowo, mbuyelo wolowo wu ta kumiwa hi nuna/nsati loyi a hanyaka..?
Tiva leswi landzelaka:
a Mudyandzhaka u fanele a va a ri ntukulu wa mufi b Mudyandzhaka loyi a tsakelaka ku ku amukela ku ya hi mfanelo wo amukela ndzhaka a nge vi xihlangi kumbe munhu la nga hanyangiki kahle emiehleketweni.
c Mudyandzhaka na nuna/nsati loyi a nga sala va na mfanelo yo kuma ndzhaka hi ku landza milawu ya ndzhaka yo pfumala wili.
R25 000 (ku suka eka ntukulu )
Ntukulu (R25 000 ) Ntukulu- A lan?wa ndzhaka .ndzhaka yi ta ya eka nuna
Xiyenge xa 170: ?Loko munhu a nga pfumeleriwi ku va a teka rifuwo ra mufi, kumbe a kombisa ku ka a nga lavi rifumo rero, nkavelo wun?wana na wun?wana lowu a nga va ku a wu kumile, loko a nga pfumeleriwangi ,kumbe ku lan?wa, ku ya hi xinawana xa 6 swi nyikiwa hi nkarhi wolowo onge hi loko a file mufi a nga si fa naswona loko swi endleka, tanihi loko swi endla onge a nga fikeleli.?
Tiva leswi landzelaka:
a Mudyandzhaka a nga na swipimelo eka ntukulu wa mufi.
b Mudyandzhaka u ta aleriwa kumbe a tsan?wa ndzhaka leyi a ri na mfanelo ya yona ku ya hi nawu wa ndzhaka yo pfumala wili.
c Loko mudyandzhaka a aleriwa kumbe ku tsan?wa ndzhaka hi loko a file hi xihatla mufi a nga si fa munhu la landzelaka wa ngati u ta kuma ndzhaka handle ka loko ku nga landzeleriwa nawu wa 6.
Nhlamuselo ya xiyenge xa 1
a Ku hava nuna/nsati loyi a kumaka ndzhaka. Loyi a nga arisiwa kumbe ku tsan?wa ndzhaka, a siyile vatukulu.
Nsati kumbe nuna la loveke
Mufi
Maxaka - ndzhaka (R50 000).
Maxaka (R50 000) minkavelo yi ta ya eka vatukulu ndzhaka
b Nuna/nsati loyi a nga sala i mudyandzhaka na van?wana vadyandzhaka lava nga aleriwa kumbe ku tsan?wa ndzhaka ku ya hi nawu wa ndzhaka yo pfumala wili.
Mufi (R125 000)
R25 000 (eka ntukulu)
Maxaka -ndzhaka (R25 000).
Maxaka (R25 000) - minkavelo ya yena yi ta va ya nsati ndzhaka kumbe nuna hambiloko a ri na
Vatukulu.
Kholichi ya Vululami
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULUL (2).txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
MATEKANELO YA NDZHAVUKO NA NAWU WA VUDYANDZHAKA LEBYI NGA HAVA XILERISO XA MUFI
Ri pfuxetiwile hi: Mhawuri 2005
VUNDZENI
A. MATEKANELO YA NDZHAVUKO HI KU LANDZA NAWU WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998 1
B. NDZHAKA YO PFUMALA WILI YA VANTIMA ??? 21
C. KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU HI KU LANDZA NAWUMBISI WA MATEKANELO YA XIISILAMU 31
XIVIKO
Tsalwa leri a tsariwangi hi xikongomelo xo va ri hetisekile no va tsalwa ra xiyelaniso ra matimba, kambe ku tirha tanihi xiletelo xa vatirhi va matekanelo na vudyandzhaka.
Hikwalaho ka nawu wa xihlawuhlawu matekanelo man?wana ya vanhu va Afrika Dzonga a ya nga amukeriwi kumbe ku herisiwa xikan?we-kan?we ehansi ka swiyimo swin?wana. Milawu leyintshwa leyi kaneriweke eka tsalwa leri yi tise ku cinca lokukulu eka mintolovelo, tanihi laha swi nga ta voniwa hi kona lahawani.
Hi ndlela yo fana laha ndzhaka ya vanhu Vantima lava loveke va nga endlangi xileriso a yi fambisiwa hi kona, a yi nga landzeleli vumbiwa no languta ndlela leyi milandzu yi bohiweke hi yona enkarhini lowu hundzeke ku hlohletela Ndzawulo ya Vululami ku cinca milawu ya yona leswaku yi fambelana na Vumbiwa.
Ku nga vuriwa leswaku nawu lowuntshwa lowu kaneriweke eka tsalwa leri na wona a wu fambisani na mintolovelo ya vanhu va ntumbuluko va Afrika Dzonga, kambe leswi a hi xikongomelo xa nkanelo lowu. U ta ti vonela hi wexe!
MUOFISIRI NKULU: VULETERI BYA MINTWANANO YA MATSALWA
KHOLICHI YA VULULAMI
RHEFERENSE
MATEKANELO YA NDZHAVUKO
MILANDZU
Holobye wa Timhaka ta Vantima; eka tatana Yako v Beyi
1 sa 383 T
1 Sa 377 A
Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Nawu wa 120 wa 1988
Xitiviso xa Mutsarisinkulu xa 15 xa 2000
Xiletelo xa Mutirhi eka Ndzhuriso wa Ndzhaka na ntolovelo wa Mutiyisisi wa Minsayino wa Ndzhundzhuluxo wa Vukombo ? Vupeladyambu Kavanyisa ka 40
MATEKANELO YA MAMUZILIMI
Milandzu
Muhangalasi wa Ndzhaka wa Seedats v Mufambisi
SA 690 (C)
Switsalwana
Cachalia ? Vuakatiko, Nawu wa Mindyangu ya Mamuzilimi na Vumbiwa bya vumundzuku bya Afrika Dzonga ? Ndzavisiso wo rhanga
VUDYANDZHAKA
Milandzu
SA 936 T
SA 675 T
SA 149
MILAWU
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima
Nawu wa 38 wa 1927 (xiyenge xa 23)
Nawu wa Ndzhaka wa Mafambiselo
Nawu wa 66 wa 1965
Nawu wa Vudyandzhaka byo pfumala Xileriso xa mufi
Nawu wa 81 wa 1987
Xitiviso xa R 200 xa 1987
NAWU WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
MANGHENELO
Loko hi nga si sungula nkanerisano wo enta wa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko (lowu tivisiweke laha tanihi ?Nawu?) i swa nkoka ku nyika nkomiso wa xiyimo xa nawu hi mayelana na matekanelo ya ximfumo na ?Matekanelo ya Ndzhavuko? lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000, (h.l. siku leri Nawu wu sunguleke ku tirha hi rona).
MATEKANELO YA XIMFUMO HI KU LANDZA NAWU WA MAFAMBISELO YA VANTIMA WA 38 WA 1927
Xiyimo ku sukela 1929 ku fikela ti 1 N?wendzamhala 1988
Hi ku landza xiyenge lexi herisiweke xa 22 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, matekanelo ya ximfumo ya vanhu vantima a ya ri lama nga katseki ndzhaka ya vatekani ehandle ka mpindzulo na ku lahlekeriwa na ku hlayisiwa ka matimba hi wanuna (Holobye wa Timhaka ta Vantima: Eka re Molefe v Molefe 1946 AD 315 na Bopape v Moloto 2000 1 SA 383 T). Ku kota ku nghenisa Ndzhaka ya vatekani na mpindzulo na ku lahlekeriwa laha ku nga hava kontiraka ya vukati loko mi nga si tekana no tsarisiwa, vanhu vantima a va boheka ku hlambanya emhakeni leyi emahlweni ka mutirhi wa matekanelo, ka ha sele n?hweti loko va nga si tekana.
Kambe hambi swi ri tano, ndzhaka leyi ya vatekani, sw. n. sw. a yi amukeriwa ntsena laha wanuna a nga ri na ?vukati bya ndzhavuko? na nsati un?wana ehandle ka nsati loyi a tsakelaka ku n?wi teka.
Hi ti 1 Hukuri 1984, Nawu wa Ndzhaka ya Vukati wa 1984 wu amukeriwile laha exikarhi ka swin?wana wu heriseke matimba ya vukati lama wanuna a ri na wona eka wansati eka matekanelo ya ximfumo, kumbe hi ku landza nawu wa ntolovelo. Ntshikilelo lowu a wu ri kona ku sukela hi ti 1 Hukuri 1984, a ku ri leswaku wanuna hi ku ya hi matekanelo lama endliweke hi ku landza ku herisiwa ka xiyenge xa 22 ya herisiwile hi ku ya hi ntshikilelo lowu a wu ri kona.
Ntshikilelo wa matekanelo ya ximfumo eka matekanelo ya ndzhavuko lama nga kona
Hikwalaho ko va vatekani lava a va tekane hi ?matekanelo? ya ndzhavuko a va nga tekiwi va tekanile ximfumo, mutekani nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ko tekana loku a swi kota ku tekana hi ximfumo na munhu un?wana. Ntshikilelo wa matekanelo lama ya ximfumo eka ?matekanelo ya ndzhavuko?, a ku ri mhaka yo va matekanelo lama a ya herisiwa xikan?we-kan?we vona Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 A na Malaza v Mndaweni 1975 BAC C 45. Wansati loyi a tekiweke hi matekanelo lama a tala ku vuriwa leswaku i ?wansati loyi a lahliweke?. Wansati loyi na yena a nga tekana hi matekanelo ya ximfumo na munhu un?wana laha hi ndlela yo fana matekanelo lama nga kona ya herisiwaka xikan?we-kan?we. Xivutiso i ku xana ?matekanelo? lama ya pfuxetiwa hi Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko, lexi i xivutiso lexi tikhoto ti nga ta fanela ku endla xiboho.
Xiyenge xa 22 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 38 wa 1927, hambi swi ri tano, wu tumbuluxa nsirhelelo wa ndyangu lowu tshikiweke loko wanuna a lovile. Hikwalaho ka swikongomelo swa vudyandzhaka, xiyimo xa noni na vana va matekanelo ya ximfumo a xi tekiwa xi ringana ni xa vatekani va nawu wa ndzhavuko. Hi marito man?wana, xiyimo lexi tsakeriwaka xa nsati wa matekanelo ya ximfumo na vana a xi tshikiwile naswona a va tekiwa va ringana na nsati loyi a tshikiweke (kumbe vavasati) na vana va vona.
Xiyimo ku sukela hi ti 2 N?wendzamhala 1988
Hi ku landza Nawu lowu Hundzuluxiweke wa Ndzhaka yaVatekani, Nawu wa 3 wa 1988, lowu sunguleke ku tirha hi ti 2 N?wendzamhala 1988, Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 1927 wu hundzuluxiwile.
Nawu lowu Hundzuluxiweke wu tise ku cinca loku landzelaka:
Ku herisiwa ka xiyenge xa 22
Ntshikilelo a wu ri wa leswaku matekanelo hinkwawo ya ringanisiwa naswona Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo wa 88 wa 1984 wu endliwile leswaku wu tirhisiwa eka matekanelo ya vantima lama humeleleke endzhaku ka ti 2 N?wendzamhala 1988. Matekanelo lama endliweke endzhaku ka ti 2 N?wendzamhala 1988 ya hundzukile xikan?we-kan?we ku va lama katsaka ndzhaka ya vatekani ehandle ka loko ku sayiniwile kontiraka ya vukati no va yi tsarisiwa tin?hweti tinharhu eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa.
Swipimelo eka matekanelo
Swilo swin?wana swintshwa swa nkoka a ku ri leswaku ?Matekanelo ya Ndzhavuko? a ya nga herisiwi xikan?we-kan?we hi matekanelo ya ximfumo. Xiyenge xa 221 xi siverile wanuna loyi a tekeke ku ya hi ndzhavuko ku tekana na nsati un?wana ku ya hi matekanelo ya ximfumo enkarhini lowu a tekeke ku ya hi matekanelo ya ndzhavuko vona Thembisile v Thembisile 2002 2 SA 209 T na Kwitshane v Magalela 1999 4 SA 610 TK.
Khombo i mhaka ya leswaku a ku na swikhiri leswi vekiweke laha matekanelo lama ya ximfumo ya humeleleke endzhaku ka matekanelo ya ndzhavuko. Kambe hambi swi ri tano ku tiyisisiwa leswaku matekanelo lama ya nga amukeriwi.
Xiyimo ku sukela hi ti 15 Hukuri 2000
Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Matekanelo ya Ndzhavuko wa 120 wa 1998, xi sivela muteki/mutekiwa loyi a nga na vukati bya ndzhavuko ku nghena eka matekanelo ya ximfumo hi ku landza Nawu wa Matekanelo wa 25 wa 1961. Xilaveko xo fana ni lexi kaneriweke eka pharagirafu 2.3.2 laha henhla (supra), kambe a ku na xikhiri laha swilaveko swa Nawu swi kanetiwaka.
Nawu wa Matekanelo wa Transkei wa 1978, wa 21 wa 1978 a wu pfumelela wanuna ku va ni vukati byin?wana bya matekanelo ya ximfumo, kambe ntsena loko matekanelo xa ximfumo ya nga katsi ndzhaka ya vatekani. Hi ndlela yo fana, wanuna eka matekanelo ya ndzhavuko, a pfumeleriwa leswaku loko a ri na matekanelo ya ndzhavuko yo tano, a nga tlhela a sayina kontiraka ya vukati ya ximfumo na munhu wa vunharhu, ntsena loko matekanelo ya ximfumo ya nga katsi ndzhaka ya vatekani.
NAWU WA AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
Nawu wu sungule ku tirha hi ti 15 Hukuri 2000 naswona wu vile goza ra matimba ro amukela matekanelo ya ndzhavuko hinkwawo lama amukeriwaka. Nawu wu kombisa ku tirhiseka naswona ku ta vulavuriwa hi wona hi xiyenge na xiyenge.
Ku tirhiseka ka Nawu
Nawu wu tirhisiwa eka matekanelo ya ndzhavuko hinkwawo lama endliweke hi ku landza nawu wa ndzhavuko, h.l. mintolovelo na matirhiselo ya ndzhavuko lama landzeleriwaka hi vanhu va ndzhavuko va Vantima va Afrika Dzonga naswona lama vumbaka xiphemu xa mfuwo wa vanhu lava.
Swi le rivaleni leswaku Nawu i Nawu lowu khumbaka muhlovo wokarhi ntsena, lowu tirhisiwaka ntsena eka vanhu va ndzhavuko va Afrika Dzonga, ntsena loko matekanelo ya endliwile hi ku landza mintolovelo na matirhiselo ya vanhu va ndzhavuko va Vantima.
Ku Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Xiyenge xa 2 xa Nawu xi hambanisa exikarhi ka tinxaka timbirhi ta matekanelo ya ndzhavuko lama nga amukeriwaka, viz.
Matekanelo ya Nsati un?we na Matekanelo ya Tshengwe lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000
Matekanelo lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000 ya amukeriwa ntsena loko ya endliwile hi ku landzelela nawu wa ndzhavuko naswona lowu nga kona enkarhini wo sungula ku tirha ka Nawu. Swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa hi matekanelo lama hi leswi andlariweke hi nawu lowu nga lulamisiwangiki wa matekanelo ya ndzhavuko lowu tirhaka ehandle ka KwaZulu-Natal na nawu lowu lulamisiweke lowu tirhaka eKwaZulu-Natal.
Matekanelo ya Nsati un?we na Matekanelo ya Tshengwe lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Matekanelo lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000 ya fanele ku fambisana na swilaveko swa Nawu. Swilaveko leswi nga kona eka Nawu swi na matimba naswona loko swi nga landzeleriwi swi ta va ni ntshikilelo lowu nga ta endla matekanelo ya nga amukeriwi.
Swilaveko swa matekanelo lama amukeriwaka lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Xiyenge xa 3 xa nawu xi vula leswaku swilaveko leswi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa hi mayelana na matekanelo ya ndzhavuko ya nsati un?we.
Vatekani hi vambirhi va fanele ku va ni malembe lama hundzaka 18 kumbe va tekiwa va ri vakulukumba.
Vatekani hi vambirhi va fanele ku pfumelelana ku tekana hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
A ku na mutekani loyi a faneleke ku va a ri na matekanelo ya ndzhavuko man?wana.
Matekanelo ya fanele ku kaneriwa no endliwa kumbe ku tlangeriwa hi ku landzela nawu wa ndzhavuko.
Ku va matekanelo ya tshengwe ya ndzhavuko ya amukeriwa, ku fanele ku va ni kontiraka ku engetela eka swilaveko leswi boxiweke laha henhla, leyi sayiniwaka tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 7 (nkanelo wo hetiseka wa leswi wa kumeka eka pharagirafu ya 5.2.2).
Ku tsarisiwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Xiyenge xa 4 xa Nawu xi veka vutihlamuleri emavokweni ya vatekani ku tsarisa matekanelo ya vona, kambe ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi vuli leswaku matekanelo ya vona a ya amukeriwi.
Ku tsarisiwa swi endliwa hi mutirhi wa ntsariso (Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya), ntsena loko mahungu lama lavekaka ya nyikiwile no hakela hakelo. Munhu un?wana na un?wana hambi ku nga ri vatekani a nga endla xikombelo xo tsarisiwa ka matekanelo ya vona, ntsena loko a nga kombisa ntsakelo lowu ringaneke emhakeni leyi.
Swilaveko swa ntsariso wa matekanelo na matsalwa lama faneleke ku tatiwa na vumbhoni leswi nga ta nyiketiwa eka mutirhi wa ntsariso swi kona eka swinawana swa Nawu naswona a swi nge kaneriwi hi vuxokoxoko eka tsalwa leri.
Xikombelo xa le Khoto
Xiyenge xa 4 xa Nawu xi lava leswaku ku komberiwa khoto endzhaku ko endliwa ka xikombelo leswaku yi tsarisa Matekanelo ya Ndzhavuko. Xiyenge-ntsongo lexi xi nga tirhisiwa ntsena laha ku nga na nkwetlembetano wa ku amukeriwa ka matekanelo kambe ku nga ri eka swiyimo leswi mutirhi wa ntsariso a nga riki na ntiyiso wa mintolovelo na matirhiselo leswi faneleke ku tirhisiwa.
XIYIMO XO RINGANA NA MATIMBA YA VATEKANI
Loko ku nga si simekiwa Nawu lowu, wansati loyi a tekiweke hi matekanelo ya ndzhavuko a tekiwa tanihi muhlayisiwa naswona wanuna a tekiwa tanihi mufambisi wa ndzhaka. Xiyenge xa 6 sweswi xi nyika matimba yo ringana eka vatekani, hi ku landza nawu lowu lawulaka ndzhaka ya muti.
MIMBUYELO YA VUN?WINI BYA NDZHAKA YA MATEKANELO YA NDZHAVUKO
Matekanelo ya Ndzhavuko lama Amukeriwaka lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000
Mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo lama yi ta tshama yi lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko hi ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 6, lexi hlamuseriweke laha ehenhlha (supra). Mimbuyelo yo tani yi tala ku amukeriwa yi ri leyi nga katseki ndzhaka ya vatekani loko ku nga ri na endlelo ra nhlengeleto.
Xiyenge xa 7 xa Nawu xi lava leswaku vatekani eka matekanelo lama endliweke loko Nawu wu nga si sungula ku tirha, hi vambirhi va nga endla xikombelo ekhoto leswaku va cinca xiyimo xa ndzhaka ya matekanelo ya vona, ntsena loko ku ri na swivangelo leswi twalaka swo lava ku cinca loku, ku endliwile xitiviso ka ha ri na nkarhi eka vanhu lava va vakolotaka naswona a ku na munhu loyi a nga dyeletiwaka hi ku cinca loku. Khoto yi ta nyika mintlawa matimba yo sayina kontiraka naswona matekanelo ya ta alwuriwa hi kontiraka leyi.
Matekanelo lama Amukeriwaka lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Loko vatekani hi vambirhi va nga ri na vukati bya ndzhavuko byin?wana, matekanelo ya ta va lama katsaka Ndzhaka ya vatekani ehandle ka loko vatekani va sayinile Kontiraka ya Vukati no va va tsarisile kontiraka leyi na mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa. Eka xiyimo xohetelela, mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo swi ta lawuriwa hi kontiraka.
Matekanelo ya Tshengwe
Wanuna loyi a tsakelaka ku va ni matekanelo ya ndzhavuko u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku a kota ku:-
ku lawula mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya vumundzuku ya matekanelo ya yena eka wansati loyi a tsakelaka ku n?wi teka;
ku herisa endlelo ra ndzhaka ya matekanelo ya matekanelo lama nga kona; na xigwevo ndzhaka ya yena no tiyisisa leswaku ndzhaka yi aviwa hi ku ringana.
Khoto yi nga alela xikombelo lexi loko hi ku vona ka yona xikombelo lexi xi endla ntlawa wun?wana lowu khumbekaka wu nga ri na nsirhelelo hi ku ya kontiraka leyi.
Hi ku landza mavonele ya Vatsundzuxi va Nawu lama ha ku va ka kona lama kumekaka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, ku endliwa ka kontiraka ku na matimba naswona ku kala ku nga tekeriwi nhlokweni ka leswi swi nga endla leswaku matekanelo ya nga amukeriwi.
KU HERISIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO
Xiyenge xa 8 xi tise ku cinca eka xiyimo lexi a xi ri kona khale, laha Matekanelo ya ndzhavuko a ya ta va ya herisiwile ehandle ka xileriso xa khoto.
Matekanelo hinkwawo, swi nga ri na mhakla leswaku ya tsarisiwile kumbe ya nga tsarisiwangi ya fanele ku herisiwa hi khoto, (Khotonkulu, Khoto ya Mindyangu kumbe Khoto yo Thala vukati hi ku landza Nawu wa 9 wa 1929). Swilaveko swa Nawu wo Thala vukati wa 24 wa 1987 wu tirha eka Matekanelo ya ndzhavuko naswona matekanelo lama ya nga herisiwa ntsena loko ku ri na swivangelo leswi endlaka vukati byi nga ha ta ya emahlweni.
Ku tlherisiwa ka hakelo ya ?xuma? (lobolo) i mhaka leyi karhataka enkarhini wa sweswi naswona munhu loyi a nga na byona u fanele ku va kona eka maendlelo, loko ?xuma? (lobolo) swi ta lava xi tlherisiwa.
KU CINCA KA ENDLELO RA VUKATI
Xiyenge xa 10 xi pfumeleli mintlawa ya matekanelo bya nsati un?we ku endla kontiraka ya vukati hi ku landza Nawu wa Matekanelo wa 25 wa 1961.
Nawu hambi swi ri tano, a wu pfumelele ntlawa lowu nga kona eka matekanelo ya ximfumo ku nghena eka matekanelo ya ndzhavuko ni vatekani lava vona xiyenge xa 104.
Nawu wu tshahiwa no hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
KU AMUKERIWA KA NAWU WA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
XIKONGOMELO
Ku endla leswaku ku amukeriwa matekanelo ya ndzhavuko; ku boxa swilaveko swa matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka; ku lawula ku tsarisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko; ku endla leswaku ku va ni xiyimo xo ringana na matimba eka vatekani eka matekanelo ya ndzhavuko; ku lawula Ndzhaka yamimbuyelo ya matekanelo ya ndzhavuko na matimba ya vatekani va matekanelo lama; ku lawula ku dlayiwa ka vukati bya matekanelo ya ndzhavuko; ku endla swinawana; ku herisa swinawana swin?wana swa nawu lowu; na ku lawula timhaka leti fambelanaka.
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu ehandle ka loko swi hlamuseriwile hi ndlela yin?wana ?
khoto? swi vula Khotonkulu ya Afrika Dzonga, khoto ya mindyangu leyi tumbuluxiweke hi nawu wun?wana na wun?wana kumbe Khoto yo Thala vukati leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 10 xa Nawu lowu Hundzuluxiweke wa Mafambiselo, wa 1929 (Nawu wa 9 wa 1929);
nawu wa ndzhavuko? swi vula mintolovelo na matirhiselo ya ndzhavuko lama landzeleriwaka exikarhi ka vanhu va ndzhavuko va Vantima va Afrika Dzonga naswona swu vumba xuiphemu xa mfuwo wa vanhu lava;
Matekanelo ya ndzhavuko? swi vula matekanelo lama endliweke hi ku landza nawu wa ndzhavuko;
lobolo? swi vula Ndzhaka leyi nga va ka mali kumbe swin?wana, swi nga ri na mhaka leswaku ri vitaniwa lobolo, bogadi, bohali, xuma, lumalo, thaka, ikhazi, magadi, emabeheka kumbe ku vitaniwa hi vito rin?wana, laha muteki loyi a tsakelaka ku teka kumbe nhloko ya ndyangu a tibohaka ku nyika nhloko ya ndyangu wa makoti/hlomisa hi ku landzela matekanelo ya ndzhavuko;
Holobye? swi vula Holobye wa Timhaka ta Xikaya;
Ku lerisiwa? swi vula ku lerisiwa hi xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge xa 11;
mutirhi wa ntsariso? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke tanihi mutirhi wa ntsariso hi swikongomelo swa Nawu hi Holobye kumbe mutirhi loyi a endlaka leswi hi ku nyikiwa matimba hi Holobye;
Nawu lowu? wu katsa swinawana; na murhangeri wa ndzhavuko? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi hi ku landza nawu wa ndzhavuko kumbe nawu wun?wana na wun?wana a nga na xiyimo eka vurhangeri bya ndzhavuko.
Ku amukeriwa ka matekanelo ya ndzhavuko
Matekanelo lama amukeriwaka eka nawu wa ndzhavuko na lama nga kona ekusunguleni ku tirha ka Nawu lowu ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu lowu, lama fambelanaka na swilaveko swa nawu, ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Loko munhu a ri mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko yo tlula man?we, hinkwawo matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke ku nga sungula ku tirha nawu lowu ya ta amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Loko munhu a ri mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko yo tlula man?we, hinkwawo matekanelo lama endliwaka Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Swilaveko swa ku amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Ku va matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu leswaku ya amukeriwa-
a vanhu lava tsakelaka ku tekana -
i va fanele hi vambirhi va ri na malembe lama tlulaka 18; no ii pfumelelana ku tekana ehansi ka nawu wa ndzhavuko; no b matekanelo ya fanele ku kanerisaniwa no endliwa kumbe ku tlangeriwa hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
Tanihi laha swi vuriweke hi kona eka xiyenge xa 10 1, a ku na mutekani eka Matekanelo ya ndzhavuko loyi a nga ta va ni vuswikoti byo nghenela matekanelo ehansi ka Nawu wa Majisitarata, 1961 Nawu wa 25 wa 1961, enkarhini lowu matekanelo ya ndzhavuko yo lama nga kona a Loko un?wana wa vanhu lava tsakelaka ku tekana a ri ntsongo, vatswari va yena hi vambirhi, kumbe loko a nga ri na vatswari, muhlayisi wa yena wa nawu u fanele ku pfumela leswaku ku va ni vukati/a tekiwa (a teka).
b Loko ku nga ri na mpfumelelo wa mutsawri kumbe muhlayisi wa nawu, ku ta tirhisiwa xiyenge xa 25 xa Nawu wa Matekanelo wa 1961.
a Ehandle ko va xiyengentsongo xa 1 a i,
Holobye kumbe mutirhi un?wana loyi a nga mutirhela-mfumo loyi a nyikiweke matimba leswi tsariweke hi Holobye, a nga nyika mpfumelelo lowu tsariweke eka munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18 leswaku a nghena eka Matekanelo ya ndzhavuko loko Holobye kumbe mutirhi loyi a vuriweke a vona matekanelo byebyo byi fanerile naswona hi ku ya hi mintsakelo ya mintlawa leyi khumebakaka.
b Mpfumelelo wo tano a wu nge tshunxi mintlawa eka matekanelo lama kunguhatiweke eka vutihlamuleri bya yona ku landzelela swilaveko hinkwaswo leswi lerisiweke hi nawu.
c Loko munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18 a nghenile eka matekanelo bya ndzhavuko ehandle ka mpfumelelo lowu tsariweke hi Holobye kumbe mutirhi loyi a faneleke, Holobye kumbe mutirhi, loko va vona matekanelo byi fanerile no va byi ta pfuna mintlawa leyi khumbekaka, na loko matekanelo ya landzelela Nawu, va nga tivisa/hlambanya leswaku vukati bya amukeriwa ku va Matekanelo ya ndzhavuko hi ku tsala.
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 4, xiyenge xa 24A xa Nawu wa Matekanelo, 1961 xa tirhisiwa eka Matekanelo ya ndzhavuko ya muhlayisiwa lama endliweke ehandle ka mpfumelelo wa mutswari, muhlayisi, muhlambanyisi wa nhlayiso wa vana kumbe muavanyisi, hi laha swi nga lavekaka hi kona.
Ku siveriwa ka matekanelo ya ndzhavuko exikarhi ka vanhu hikwalaho ko va va ri maxaka hi ku tswariwa kumbe vukati swi bohiwa hi nawu wa ndzhavuko.
Ku tsarisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Vatekani eka matekanelo bya ndzhavuko va ni vutihlamuleri ku tiyisisa leswaku vukati bya vona byi tsarisiwile.
Mutekani un?wana na un?wana a nga endla xikombelo eka mutirhi wa ntsariso eka fomo leyi lerisiweke ya ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko ya yena naswona u fanele ku nyika mutirhi wa ntsariso mahungu lama lavekaka na mahungu man?wana lama mutirhi wa ntsariso a nga ya lavaka ku enerisa leswaku vukati bya vona i bya ntiyiso.
Matekanelo ya ndzhavuko -
a lama endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, naswona lama nga tsarisiwangiki hi ku landza milawu yin?wana, ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 endzhaku ko sungula ku tirha ka nawu kumbe enkarhini wo leha tanihi laha Holobye a nga lerisaka hi kona hi ku endla xitiviso eka Gazete; kumbe b lama endliweke endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu lowu, ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela nkarhi wo ringana tin?hweti tinharhu endzhaku ko endliwa ka matekanelo lama kumbe ku nga si hela nkarhi tanihi laha Holobye a nga lerisaka hi kona minkarhi hinkwayo hi ku endla xitiviso eka Gazete.
a Mutirhi wa ntsariso u fanele loko a enerisiwa leswaku vatekani va tekanile hi matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka, a nga tsarisa matekanelo hi ku rhekhoda vutitivisi bya vatekani, ti matekanelo, xuma (lobolo) lexi ku twananiweke hi xona na vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi lavekaka.
b Mutirhi wa ntsariso u fanele ku nyika vatekani tisetifikheti ta ntsariso, leti nga na vuxokoxoko lebyi lavekaka/lerisiweke.
a Loko hikwalaho ka xivangelo xin?wana matekanelo ya ndzhavuko ya nga tsarisiwanga, munhu un?wana na un?wana loyi a eneteke mutirhi wa ntsariso leswaku u na ntsakelo wo ringana emhakeni a nga endla xikombelo eka mutirhi wa ntsariso hi ndlela leyi lerisiweke leswaku a lavisisa hi vukona/ntiyiso bya/wa matekanelo.
b Loko mutirhi wa ntsariso a enerisiwa leswaku matekanelo ya ndzhavuko i ya ntiyiso kumbe a ya ri kona exikarhi ka vatekani, u fanele ku tsarisa matekanelo kutani a humesa setifikheti ya ntsariso tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 4.
Loko mutirhi wa ntsariso a nga enerisiwi leswaku matekanelo ya ndzhavuko ya amukeriwa eka vatekani, u fanele ku ala ku tsarisa matekanelo.
Khoto endzhaku ko amukela xikombelo lexi endliweke ekhoto yaleyo ni le ndzhaku koendala ndzavisiso yi nga lerisa leswaku-
a Ku tsarsiwa ka matekanelo ya ndzhavuko wun?wana na wun?wana; kumbe b ku khanseriwa/suriwa kumbe ku lulamisiwa ka ntsariso wun?wana na wun?wana wa matekanelo ya ndzhavuko ku endliwa hi mutirhi wa ntsariso.
Setifikheti ya ntsariso wa Matekanelo ya ndzhavuko leyi humesiweke ehansi ka xiyenge kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu lavaka leswaku ku tsarisiwa matekanelo ya ndzhavuko swi vumba vumbhoni bya prima facie bya vukona bya Matekanelo ya ndzhavuko na vuxokoxoko lebyi nga kona eka setifikheti.
Ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo ya ndzhavuko a swi khumbi ku amukeriwa ka matekanelo lama.
Ku tiyisisiwa ka vukhale bya muhlayisiwa
Mutirhi wa ntsariso, eka munhu loyi a ha riki ntsongo a nga amukela setifikheti yo velekiwa ya munhu loyi a ha riki ntsongo, pasi xibukwana xa vutitivisi, xitatimendhe xo hlambanya xa mutswari kumbe xaka ra muhlayisiwa kumbe vumbhoni byin?wana tanihi laha mutirhi wa ntsariso a vonaka swi fanele hi kona ku tiyisisa va vumbhoni bya vukhale bya munhu loyi.
Loko vukhale bya munhu loyi a ehleketeriwaka ku va ntsongo a nga ri na ntiyiso kumbe a kanetana naswona vukhale bya munhu loyi byi fanerile hi swikongomelo swa Nawu lowu, mutirhi wa ntsariso hi ndlela leyi lerisiweke a nga nyiketa mhaka eka Khoto ya Majisitarata leyi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa Khoto, 1944 Nawu wa 32 wa 1944, leyi faneleke ku tiyisisa vukhale bya munhu na mhaka leyi lerisiweke eka setifikheti hi mayelana na leswi leyi vumbaka vumbhoni bya vukhale bya munhu.
Xiyimo xo ringana na matimba ya vatekani
Nsati loyi a tekiweke hi matekanelo ya ndzhavuko, u ringana na nuna wa yena naswona hi ku landza endlelo ra ndzhaka ya matekanelo leswi lawulaka matekanelo, xiyimo xo hetiseka na matimba (vuswikoti), ku katsa na vuswikoti byo kuma ndzhaka na ku ri hangalasa, ku endla/nghenela tikontiraka no mangala/teka magoza ya nawu, ku engetela eka timfanelo tin?wana na tin?wana na matimba lama a nga na wona eka nawu wa ndzhavuko.
Mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo ya ndzhavuko na vuswikoti/matimba ya vatekani
Mimbuyelo ya Ndzhaka bya Matekanelo ya ndzhavuko leyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha wu ya emahlweni wu lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko.
Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu laha mutekani a nga riki mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka, ya ta va matekanelo lama katsaka ndzhaka ya vatekani na mpindzulo na ku lahlekeriwa exikarhi ka vatekani, ehandle ko va mimbuyelo yoleyo yi siyiwile ehandle hi vatekani eka kontiraka ya matekanelo leswi lawulaka endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo ya matekanelo ya vona.
Kavanyisa ka III na swiyenge swa 18, 19, 20 na 24 swa Kavanyisa ka IV swa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, 1984 nawu wa 88 wa 1984, swi tirha eka matekanelo ya ndzhavuko lama nga katseki ndzhaka ya vatekani tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 2.
a Vatekani eka Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke Nawu lowu nga si sungula ku tirha va nga endla xikombelo swin?we ku cinca endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo leswi tirhaka eka matekanelo kumbe matekanelo naswona khoto loko yi enerisiwa leswaku-
i ku na swivangelo swo twala swa ku cinca loku kunguhatiweke;
ii ku na xitiviso lexi endliweke ka ha ri na nkarhi xa makungu yo cinca lexi nyikiweke vanhu hinkwavo lava kolotiwaka hi vatekani eka mintsengo leyi hundzaka R500 kumbe ntsengo wo tano hi laha swi nga tiyisisiwaka hi kona hi Holobye wa Vululami eka Gazete; naswona iii a ku na munhu loyi a nga dyeletiwaka hi ku cinca loku, lerisa leswaku endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo eka matekanelo yi nga olawa kumbe vukati a swi nge he tirhisiwi no lerisa vatekani va vukati kumbe matekanelo lama ku sayina kontiraka leyi tsariweke leyi nga ta lawula vumundzuku bya endlelo ra ndzhaka ya matekanelo hi ku landza swipimelo leswi vekiweke hi khoto.
b Eka xiyimo lexi wanuna a nga na matekanelo yo hundza vukati byin?we eka Matekanelo ya ndzhavuko, vanhu hinkwavo lava nga na ntsakelo lowu nga pfunaka emhakeni leyi, ngopfu-ngopfu xikombelo xa mutekani kumbe vatekani, swi fanele ku hlanganisiwa eka maendlelo
Xiyenge xa 21 xa Nawu wa Ndzhaka ya Matekanelo, wa 1984
Nawu 88 wa 1984 xi tirha eka matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu laha wanuna a nga riki vasati vo tlula un?we.
Wanuna loyi a nga eka matekanelo ya ndzhavuko loyi a tsakelaka ku nghena eka matekanelo ya ndzhavuko man?wana swin?we na nsati un?wana endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku yi amukela kontiraka leyi tsariweke leyi lawulaka vumundzuku bya endlelo ra vukati bya matekanelo ya yena.
Loko ku langutiwa xikombelo hi ku landza xiyengentsongo xa 6-
a khoto yi fanele-
i eka xiyimo lexi matekanelo ya katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe lexi lawuriwaka hi endlelo ra nhlengeleto-
aa yi fanele ku herisa endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo leyi tirhisiwaka eka matekanelo; no bb cinca ku avanyisiwa ka Ndzhaka ya matekanelo;
ii tiyisisa ku avanyisiwa ko ringana ka Ndzhaka; no iii tekela enhlokweni swiyimo hinkwaswo leswi yelanaka swa mintlawa ya mindyangu leyi nga ta khumbeka loko xikombelo xi amukeriwa;
b khoto yi nga-
i pfumelela leswaku ku va ni ku hundzuluxiwa kun?wana hi ku landza kontiraka;
ii pfumela leswaku xileriso hi ku landza swipimelo swin?wana xi kahle; kumbe iii yi alela xikombelo loko hi ku vona ka yona mintsakelo ya mintlawa leyi khumbekaka yi nga ta sirheleriwa ku ringana hikwalaho ka kontiraka leyi kunguhatiweke.
Vanhu hinkwavo lava nga na mintsakelo leyi pfunaka emhakeni, ngopfu-ngopfu nsati wa muendli wa xikombelo kumbe vasati va yena na nsati loyi a lavaka ku n?wi teka, va fanele ku katsiwa eka maendlelo lama sunguriweke hi ku landza xiyengentsongo xa 6.
Loko khoto yi pfumelela xikombelo lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 4 kumbe 6, mutsarisi kumbe mabalana wa khoto hi laha swi nga lavekaka hi kona, u fanele ku nyika mutekani un?wana na un?wana xileriso xa khoto ku katsa na khopi ya setifikheti ya kontiraka yoleyo leswaku swi rhumeriwa eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa wa ndhawu leyi khoto yi kumekaka eka yona.
ku herisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Matekanelo ya ndzhavuko ya nga herisiwa ntsena hi khoto kumbe xileriso xo thala vukati hikwalaho ka swivangelo swo va matekanelo ya nga ha ta ya emahlweni.
Khoto yi nga amukela leswaku xileriso xo thala vukati hikwalaho ka swivangelo swo va vukati byi nga ha ta ya emahlweni loko yi enerisiwa leswaku vuxaka bya matekanelo exikarhi ka vatekani byi fike eka xiyimo lexi byi nga ta kala byi nga ha pfuxeteki ku va vuxaka bya matekanelo bya ntolovelo exikarhi ka vona.
Nawu wa Vulamuri eTimhakeni Tin?wana ta ku Thala vukati, wa 1987 Nawu wa 24 wa 1987 na xiyenge xa 6 xa Nawu wo Thala vukati, wa 1979 Nawu wa 70 wa 1979, xi tirha eka ku dlayiwa ka vukati bya ndzhavuko.
Khoto leyi nga amukelaka xileriso xo herisiwa ka matekanelo ya ndzhavuko-
a) yi na matimba lama hlamuseriweke eka swiyenge swa 7, 8, 9 na 10 swa Nawu wo Thala vukati, 1979, na xiyenge xa 24 (10 xa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo (Nawu wa 88 wa 1984);
b) yi fanele eka xiyimo lexi wanuna a nga na vsati vo tlula un?we eka matekanelo ya ndzhavuko, yi tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti faneleke ku katsa na tikontiraka, ntwanano kumbe xileriso lexi endliweke hi ku landza xiyenge xa 7 , (50, kumbe naswona yi fanele ku endla xileriso xo ringana lexi yi vonaka xi ri kahle;
c yi nga lerisa munhu un?wana na un?wana loyi ku vona ka khoto a nga na ntsakelo wo ringana emhakeni leswaku a va kona eka maendlelo/nkanelo;
d yi nga endla xileriso hi mayelana na vuundlo kumbe vuhlayisi bya n?wana lontsongo loyi a nga kona eka matekanelo; naswona e loko yi endla xileriso xo hakeriwa ka mali ya nhlayiso, yi nga tekela enhlokweni xilaveko xin?wana na xin?wana kumbe ku endla lulamiselo leri endliwaka hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
A ku na mhaka eka xiyenge lexi leyi faneleke ku tekiwa yi pima ntirho lowu amukeriwaka eka nawu wa ndzhavuko wa munhu un?wana na un?wana, ku katsa na murhangeri wa ndzhavuko un?wana na un?wana loyi a nga kona eka vulamuri, hi ku fambisana na nawu wa ndzhavuko eka nkwetlembetano wun?wana na wun?wana kumbe mhaka leyi humelelaka loko matekanelo ya ndzhavuko ya nga si herisiwa hi khoto.
Vukati bya Tshengwe
Hambileswi ku nga na nawu wa ndzhavuko, vukati bya Tshengwe bya munhu un?wana na un?wana byi tiyisisiwa hi ku landza Nawu wa Vukati bya Tshengwe, wa 1972 (Nawu wa 57 wa 1972).
Ku cinca ka endlelo ra matekanelo
Wansati kumbe wanuna loyi a nga na matekanelo ya ndzhavuko va na mfanelo yo endla kontiraka ya vukati swin?we ehansi ka Nawu wa Matekanelo, 1961 Nawu wa 25 wa 1961, loko hinkwavo ka vona va nga ri na matekanelo ya ndzhavuko ni vanhu van?wana.
Loko ku endliwa matekanelo tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 1 matekanelo ya ta va lama katsaka ndzhaka ya vatekani naswona mpindzulo na ku lahlekeriwa ehandle ka laha mimbuyelo yo tano yi siyiweke ehandle eka kontiraka ya vukati leyi lawulaka endlelo ra ndzhaka ya matekanelo bya vukati bya vona.
Kavanyisa ka III na swiyenge swa 18, 19, 20 na 24 swa Kavanyisa ka IV ka Nawu wa ndzhaka ya matekanelo, wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984 eka matekanelo man?wana na man?wana lama katsaka Ndzhaka ya vatekani tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 2.
Ehandle ka xiyengentsongo xa 1, a ku na mutekani loyi a nga kona eka matekanaelo lama endliweke ehansi ka Nawu wa Matekanelo, wa 1961, loyi enkarhini wa matekanelo lama, loyi a nga nghenaka eka matekanelo man?wana ya vukati.
Swinawana
Holobye wa Vululami hi ku tsundzuxana na Holobye, a nga endla swinawana-
a leswi yelanaka na-
i swilaveko leswi faneleke ku tsariwa swin?we na mahungu lama faneleke ku nyikiwa eka mutirhi wa ntsariso hi mayelana na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko;
ii ndlela leyi mutirhi wa ntsariso a faneleke ku enerisiwa hi vukona bya ku amukeriwa ka matekanelo ya ndzhavuko;
iii ndlela leyi munhu un?wana na un?wana ku katsa na murhangeri wa ndzhavuko a nga nghenelelaka hi yona eka ku nyika vumbhoni bya vukona kumbe ku tsarisiwa ka matekanelo ya ndzhavuko man?wana na man?wana;
iv xivumbeko na vundzeni bya tisetifikheti, switiviso, tiafidavhiti na ku hlambanya loku lavekaka hi swikongomelo swa Nawu lowu;
v vuundlo, ku tiyisisiwa, ku tirhisiwa, ku lulamisiwa, ku humesiwa na ku hangalasiwa ka tsalwa rin?wana na rin?wana leri fambelanaka na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko kumbe tsalwa rin?wana na rin?wana leri hlamuseriweke hi ku landza swinawana;
vi mhaka yin?wana ni yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi pfumeleriwaka leswaku yi lerisiwa/landzeleriwa hi ku landza Nawu lowu; na vii mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi nga kotekaka ku endla ntsariso kahle wa matekanelo ya ndzhavuko kumbe mafambiselo ya kahle ya Nawu lowu; na b ku lerisa tihakelo leti faneleke ku hakeriwa hi mayelana na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko na ku humesa setifikheti yin?wana na yin?wana hi mayelana na leswi.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi fanele loko xi nga si hangalasiwa eka Gazete, xi nyiketiwa ePalamende.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi nga endla xikweleti/tirhiselo ra mali eka Mfumo kumbe swinawana leswi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 b xi fanele ku endliwa hi ku tsundzuxana na Holobye wa Timali.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi nga nyika munhu un?wana na un?wana loyi a tlulaka xilaveko kumbe loyi a tsandzekaka ku landzelela leswaku a voniwa nandzu naswona loko a hehliwa a nga rihisiwa kumbe a khotsiwa nkarhi lowu nga hundzeki lembe.
Ku hundzuluxiwa ka milawu
Xiyenge xa 17 xa Nawu wa Mintsariso ya Mintwanano ya Matsalwa, 1937 Nawu wa 47 wa 1937, xi hundzuluxiwile hi ku siviwa hi pharagirafu ya b ya xiyengentsongo xa 2 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b laha matekanelo lama khumbekaka ya lawuriwaka hi nawu lowu nga ku tirheni eRiphabliki kumbe xiphemu xin?wana, vula leswaku xana vukati a byi endliwe hi ndlela leyi byi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe leyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani kumbe leswaku xana endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo yi lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko hi ku landza Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, 1998;
Xiyenge xa 45bis xa Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano ya Matsalwa, wa 1937 xi hundzuluxiwile laha-
a pharagirafu ya b yi siviweke hi xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b swivumbeko kumbe ku vumbiwa ka ndzhaka ya muti, na khoto swi endle xileriso, kumbe swi endle xileriso no nyika matimba ehansi ka xiyenge xa 20 kumbe 21 xa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe ehansi ka xiyenge xa 7 xa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko wa 1998 tanihi laha swi nga lavekaka hi kona, hi ku landza xiyimo lexi Ndzhaka, ku lombisa kumbe bondo leyi nyikiweke un?wana wa vatekani; na b ku siviwa ka pharagirafu ya b hi xiyengentsongo xa 1A xa pharagirafu leyi landzelaka:
b swivumbeko kumbe ku vumbiwa ka ndzhaka ya muti, na khoto swi endle xileriso, kumbe swi endle xileriso no nyika matimba ehansi ka xiyenge xa 20 kumbe 21 xa Nawu wa Ndzhaka ta Matekanelo, 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe ehansi ka xiyenge xa 7 xa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko wa 1998 tanihi laha swi nga lavekaka hi kona, hi ku landza xiyimo lexi Ndzhaka, ku lombisa kumbe bondo leyi nyikiweke vatekani hi vambirhi hi tixere leti nga avanyisiweki.
Ku herisiwa ka milawu
Milawu leyi boxiweke eka Xedulu leyi yi herisiwile ku ya hi mpimo leri boxiweke eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu.
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirha
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, wa 1998, naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete, h.l. 15 Hukuri 2000.
Xedulu
KU HERISIWA KA MILAWU
Xiyenge xa 12
No. na lembe ra Nawu
Nhlokomhaka yo koma
Xiyimo xo hundzuluxiwa
Nawu wa 38 wa 1927
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, 1978
Swiyenge swa 11 (b), 22 ku fika na 22 bis
Nawu wa 21 wa 1978
Swiyenge swa 3, 29, 37, 38 na 39
Nawu wa 16 wa 1985
Nawu wa KwaZulu eka khodi ya Nawu wa Mazulu, 1985
Swiyenge swa 22 na 27
Xitiviso xa R151 wa 1987
Xiyenge xa 27
B. VUDYANDZHAKA BYA VANHU VANTIMA BYO PFUMALA XILERISO XA MUFI
MANGHENELO
Enkarhini lowu nga hundza Afrika Dzonga ri amukele tisisiteme timbirhi to hambana ta vudyandzhaka: nawu wa ntolovelo (swin?we na swinawana leswi wu hundzuluxeke) na milawu ya ndzhavuko. Milawu yotala ya ndzhavuko leyi a yi tirhisiwa khale a yi nga kanetani na Nawu wo khomiwa hi ku ringana kambe a yi nga fambisani na vumbiwa.
Njhekanjhekisano hi nkwetlembetano exikarhi ka mfuwo na ku ringanana (vona xiyenge xa 9 na 30 xa Vumbiwa) a swi tala ku va kona, ngopfu-ngopfu emalembeni lama ha ku helaka.
Xikombiso xa xiviri xa nkwetlembetano xi humelele eka nandzu wosungula wa Mthembu Mthembu v Letsela 1997 92 SA 9 36 T xikan?we na nandzu wavumbirhi wa Mthembu Mthembu v Letsela 1998 2 SA 675 lowu nga hetelela hi ku endliwa ka xivilelo. Hikwalaho ko va leswi swi ri matimu, laha ka xiyimo lexi hi ta vulavula ntsena hi xiyimo lexi nga kona namuntlha.
XIYIMO KU NGA SI FIKA TI 5 N?WENDZAMHALA 2002
Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 xi lava/vula leswaku laha muntima a loveke endzhaku ko endla xileriso xa vun?wini bya ndzhaka, Ndzhaka leyi ri fanele ku fambisiwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu xiyenge xa 239.
Kambe hambi swi ri tano loko muntima a lovile ehandle ko siya xileriso xa mufi lexi nga enawini, Ndzhaka leyi nga hava xileriso ri fanele ku fambisiwa hi Majisitarata loyi a nga na matimba ya nawu eka muntima yoleyo xiyenge xa 237. Xinawana xa R200 lexi sikuhatiweke ti 6 Nyenyankulu 1987, lexi tivisiweke ehansi ka xiyenge xa 2310 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, xi tirhisiweke ku pfuneta eka mafambiselo ya ndzhaka ya muntima loyi a loveke handle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka.
Mbuyelo wa xiboho xa Moseneke a ku ri leswaku Ndzhaka ya muntima loyi a loveke handle ko endla xileriso xa vun?wini bya ndzhaka xi nga mangariwa eka Mufambisinkulu leswaku ri fambisiwa hi ku landza nawu wa ntolovelo kumbe eHofisini ya Majisitarata leswaku ri fambisiwa hi majisitarata hi ku landza nawu wa ndzhavuko. Lexi a ku ri mfanelo ya munhu loyi a vikaka Ndzhaka. Loko Ndzhaka yi lawuriwile hi majisitarata, endlelo ro kala ri nga ri ra ximfumo ra R200 ra 1987 tanihi laha ri hlamuseriweke hi kona laha henhla. Loko Ndzhaka yi vikiwile eka Mufambisinkulu, nawu wa ntolovelo wu tirhisiwile ku fambisa ndzhaka.
Endlelo leri nga laha henhla ri pfumeleriwile ntsena ku ringana malaembe mambirhi hikwalaho ka xiboho lexi tekiweke rosungula eka nandzu wa Moseneke. Ndzawulu ya Vululami a yi fanele ku simeka nawu lowu lawulaka ku fambisiwa ka Ndzhaka hinkwaro eRiphabliki ra Afrika Dzonga. Xiphiqo a ku vangi nawu lowu vekiweke. Nawu wa ?xihlawuhlawu? lowu nga kona wu lo hundzuluxiwa kunene.
XIYIMO KU SUKELA TI 6 N?WENDZAMHALA 2002 KU FIKELA 15 NHLANGULA 2004
VUDYANDZHAKA LEBYI NGA NA XILERISO XA VUN?WINI BYA NDZHAKA
Tanihi laha swi khumbiweke hi kona eka xiboho xa Moseneke, swilaveko swa xiynege xa 23 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a swi fanele ku landzeleriwa ntsena ku ringana malembe mambirhi. Nkarhi lowu wa malembe mambirhi wu fike makumu hi ti 5 N?wendzamhala 2002. Ku sukela hi ti 6 N?wendzamhala, Mufambisinkulu wa Khotonkulu a nyikiwile matimba yo tirhana na Ndzhaka hinkwaro leri fambisiwaka hi nawu wa ntolovelo. Loko munhu a lovile naswona nkoka wa Ndzhaka yayena wu ri ehansi ka R125 000, 00, Ndzhaka leyi a ku tirhaniwa na rona etindhawini ta ntirho eTihofisini ta Vamajisitarata hi ku yimela na hi ku landzela swileriso swa Mufambisinkulu (Ndzhaka leyi a hi ya vanhu vantima ntsena).
Ndzhaka hinkwaro leri ku endliweke swileriso leri hundzaka R125 000, 00 a ra ha fanela ku vikiwa eka Mufambisinkulu wa Khotonkulu leswaku a yi fambisa.
Vudyandzhaka lebyi nga hava xileriso xa vun?wini bya ndzhaka
Vutihlamuleri bya Mufambisinkulu
Ku sukela hi ti 6 N?wendzamhala 2002 ku fikela 15 Hukuri 2004 vutihlamuleri bya ku langutela ku fambisiwa ka Ndzhaka leyi landzelaka a swi susiwile eka Majisitarata naswona a swi endliwa ntsena hi Mufambisinkulu hi ku landza nawu wa ntolovelo, h.l. Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965, viz:-
Ndzhaka ya muntima, loyi evuton?wini bya yena a endleke xikombelo xo kala ku nga tirhisiwi khodi ya nawu wa Mazulu.
Ndzhaka ya muntima loyi a nga riki muaki wa Afrika Dzonga (muhlapfa).
Ndzhaka ya muntima loyi siku leri a loveke hi rona a ri mutekani eka matekanelo ya ximfumo.
Munhu loyi a loveke loyi siku leri a loveke hi rona, a ri noni, muferiwa wa xinuna kumbe munhu loyi a dlayeke vukati bya matekanelo ya ximfumo naswona a nga siyeki mutekani loyi va tekaneke hi matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke ku nga si herisiwa matekanelo.
Loko Holobye wa Vululami a lawula leswaku ndzhaka yi fanele ku fambisiwa hi ku landza nawu wa ntolovelo.
Loko Mufambisinkulu a nga si fambisa Ndzhaka leyi hlamuseriweke laha henhla, ku fanele ku nyiketiwa matsalwa lama nga na vumbhoni bya leswaku ndzhaka hi yin?wana ya leyi hlamuseriweke.
Vutihlamuleri bya Majisitarata
Laha muntima a loveke ehandle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka Majisitarata loyi a nga na matimba ya nawu endhawini laha mufi a tshameke kona rohetelela wa ha ri na matimba yo fambisa Ndzhaka ra:
munhu un?wana na un?wana loyi a nga mutekani wa matekanelo ya ndzhavuko munhu un?wana na un?wana loyi a nga tekiwangiki
Ndzhaka leyi nga laha henhla a ra ha hangalasiwa hi ku landza nawu wa ndzhavuko tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona ehansi ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na swinawana leswi tivisiweke eka wona.
XIYIMO KU SUKELA TI 15 NHLANGULA 2004
Hinkwaswo leswi kaneriweke eka tipharagirafu ta 1 ku fika 3 laha henhla se swi cinciwile hi nandzu wa Bhe na Van?wana v Majisitarata, Khayelitsha na Van?wana 2005 SA 580 CC.
Nandzu lowu i ku tirhisiwa ka xitiyisiso xa xileriso xo va Khotonkulu ya Kapa yi nga landzelelanga vumbiwa. Khoto yi kume leswaku xiyenge xa 23 (a), (c) na (e) xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na xinawana xa 29e0 xa Swinawana swa Mafambiselo na ku Aviwa ka Ndzhaka ya vantima lava loveke ku kala swi nga landzeleri vumbiwa no kala swi nga amukeleki. Xiyenge xa 1 (b) xa Nawu wa Vudyandzhaka byo Pfumala xileriso xa vun?wini bya ndzhaka na xona ku tivisiwile leswaku a xi nga fambisana na vumbiwa hikuva xi nga katsi ku tirhisiwa ka xiyenge xa 1 xa Nawu lowu eka ndzhaka yin?wana na yin?wana kumbe xiphemu xa ndzhaka yin?wana na yin?wana hi mayelana na xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima lexi tirhisiwaka.
Langa DCJ loko a tsalela Tshengwe va Khoto u vula leswaku loko swi tekiwa hi ku ya hi matimu na vundzeni, xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima i xiphemu xa nawu lexi nga hlamuseriwangiki kahle lexi endleke nawu wa ndzhavuko ku va lowu nga wa ?ximfumo? lowu nga hundzukeki naswona xi vange ku tluriwa lokukulu ka timfanelo ta vantima. Xiyenge xi tumbuluxe sisiteme yo yelana ya vudyandzhaka bya vantima, ehandle ko twisisa ku navela ka vona na swiyimo. Xiyenge xa 23 na swinawana swa xona swi na xihlawuhlawu naswona swi tlula timfanelo to ringanana ta xiyenge xa 9 na ndzhuti wa ximunhu eka xiyenge xa 1o xa Vumbiwa bya hina, naswona xi fanele ku herisiwa. Ntshikilelo wa xileriso lexi i wa leswaku milawu a yi lawuri ntsena vudyandzhaka lebyi hlamuseriweke eka xiyenge lexi voniweke xi nga fambisani na Vumbiwa, kambe na maendlelo lama Ndzhaka yavanhu vantima ri khomiwaka hi ku hambana hi kona loko ri pmanisiwa ni ra valungu hikuva ri khomiwa hi ndlela leyi nga fambisaneki na Vumbiwa.
Langa DCJ nakambe u langute nawu wa ndzhavuko wa Vantima wa vudyandzhaka bya munhu wa xinuna, hi ndlela leyi a wu tirhisiwa hi yona hi mayelana na vudyandzhaka bya Ndzhaka. U vule leswaku wu na xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle eka vaxisati na le ka vana lava nga riki va nawu. U tivisile leswaku a wu fambisani na vumbiwa naswona a wu amukeleki.
U vule leswaku swi ta laveka leswaku tikhoto ti hluvukisa milawu yintshwa ya nawu wa ndzhavuko wa Vantima ku kombisa nawu wa ndzhavuko lowu nga kona no endla leswaku nawu wa ndzhavuko wu fambisana na vumbiwa, ku lulamisiwa a ku vonaki eka mhaka leyi, hi mhaka yo va nawu wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna byi ri na nkoka eka nawu wa ndzhavuko no kala wu nga siveki hi ku ya hi xiyimo xa milandzu. Kambe hambi swi ri tano, u vule leswaku ku laveka mafambiselo ya nkarhinyana lama nga ta lawula vudyandzhaka bya vantima ku fikela loko huvo yo endla milawu yi kota ku nyika xintshunxo xa nkarhi wo leha. Hikwalaho ka leswi Khoto yi lerisa leswaku ndzhaka leyi khale a ri ta va ri nyikiwe hi ku ya hi milawu leyi nga eka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna ri fanele ku nyikiwa hi ku landza milawu leyi hlamuseriweke eka Nawu wa Vudyandzaka lebyi nga hava Xilerisro xa vun?wini bya ndzhaka. Swilaveko swo hlawuleka swi ta endliwa eka matekanelo ya tshengwe.
Xileriso xa Khoto leyi hi mayelana na milawu ya vudyandzhaka xi endliwa leswaku xi kombisa ti 27 Dzivamisoko 1994, kambe a xi nge tirhisiwi eka mindzhuriso ya vun?winyi leyi heleke ehandle kaloko mudyandzhaka a ri na xitiviso xo kaneta ku amukeriwa hi nawu ka swilaveko swa nawu na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna.
Eka mafambiselo ya Ndzhaka, Khoto yi lerisa leswaku enkarhini lowu taka Ndzhaka yavanhu lava loveke leri khale a ri tava ri aviwile hi vamajisitarata hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, ri fanele ku aviwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965. Kambe hambi swi ri tano khoto eka mafambiselo ya Ndzhaka a xi endliwi hi ndlela leyi kombisaka, hikwalaho Ndzhaka leyi enkarhini wa sweswi ri fambisiwaka hi vamajisitarata hi ku landza xiyenge xa 23 xa Nawu wa mafambiselo ya Vantima ri ta ya emahlweni ri fambisiwa hi vamajisitarata vo lava. Ku sukela hi ti xigwevo, Ndzhaka leyintshwa ri ta fambisiwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka.
Hi ku komisa ku nga bohiwa leswaku:
Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 xi herisiwile hi ndlela leyi kombisaka ntshikilelo wa ti 27 Dzivamisoko 1994.
Vamajisitarata a va nge he vi na matimba yo lawula ndzhaka ya vantima lava loveke handle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka.
Ndzhaka hinkwaro swi nga ri na mhaka leswaku i ra rixaka rihi, muvala kumbe ripfumelo ri ta fambisiwa Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965.
Xileriso xa khoto eka mafambiselo ya Ndzhaka a xi endliwi hi ndlela leyi xi nga ta kombisa, hikwalaho Ndzhaka leyi enkarhini wa sweswi ri fambisiwaka hi majisitarata hi ku landza xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, ri ta ya emahlweni ri fambisiwa hi vamajisitarata volava. Kambe hambi swi ri tano, milawu ya ndzhavuko ya vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava xileriso xa vun?wini bya ndzhaka a byi nge landzeleriwi naswona majisitarata u ta fanele ku tirhisa swilaveko swa Nawu wa Vudyandzhaka wa 81 wa 1987.
Hambileswi swilaveko swa xiyenge xa 23 swi herisiweke hi ndlela leyi kombisaka ntshikilelo, a swi nge tirhisiwi eka mindzhuriso ya vun?winyi bya Ndzhaka leyi heleke ehandle ka loko mudyandzhaka a ri na xitiviso xo kaneta ku amukeriwa hi nawu ka swilaveko swa nawu na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna. Leswaku ku kaneta loku ku ta tirhisiwa njhani swi ta va emavokweni ya tikhoto ku boha naswona swi ta tikomba loko nkarhi wu ya emahlweni.
Eka matekanelo lama ku nga na tshengwe, mutekani un?wana na un?wana u ta va ni mfanelo ya R125 000 kumbe nkavelo wa n?wana.
NTSHIKILELO WA NANDZU WA BHE EKA MAENDLELO YA HOFISI YA MINTSARISO YA MINTWANANO YA MATSALWA
Hi ku komisa nandzu wa Bhe wu ta va ni ntshikilelo lowu landzelaka eka mindzhuriso ya Ndzhaka:
Ndzhaka hinkwayo leyi fambisiweke no aviwa ku nga si fika ti 15 Nhlangula 2004, ri nga yelanisiwa eka xinawana xa 492- matimba ya Majisitarata ehandle ka loko ku amukeriwa ka nawu ku kanetiwa. Leswi swi nga endliwa ntsena loko Ndzhaka yi fambisiwile hi Majisitarata hi ku landza Xitiviso xa R200 xa 1987.
Ndzhaka hinkwaro laha mufi a loveke endzhaku ka ti 15 Nhlangula 2004, kumbe loko Ndzhaka yaha ta fambisiwa kambe swi nga si hela hi siku relero ri ta fanele ku fambisiwa hi ku landza Nawu wa Vudyandzhaka byo pfumala Xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka wa 81 wa 1987. Nandzu (Causa) wa ndzhuriso wa Ndzhaka wu fanele ku yelanisiwa eka xiyenge xa 1 (a) ku fika 1(e) xa Nawu lowu vuriweke.
Xivutiso i ku a swi tiveki ku vatsarisi va mintsariso ya mintwanano ya matsalwa va ta swi tiva njhani leswaku Ndzhaka se a ri hangalasiwile kumbe a ra ha ri ku hangalasiweni. Kambe hambi swi ri tano Vatsarisi va ta fanela ku languta nhlamuselo ya majisitarata emhakeni leyi no landzelela xinawna xa 4 - xa matimba.
NAWU WUNTSHWA LOWU LANGUTERIWEKE
Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga yi le ku lavisiseni no tsala nawu wuntshwa lowu nga ta lawula Ndzhaka ya vanhu lava loveke ehandle ko yi hambanisa ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe ntolovelo.
Tsundzuka leswaku nawu lowu kunguhatiweke laha henhla ko va nkunguhato ntsena naswona a wu amukeriwangi hi Palamende.
Nawu lowu kunguhatiweke wu hlayeke hi ndlela leyi landzelaka:
MPFAMPFARHUTO WA NAWUMBISI WA KU HUNDZULUXIWA KA NAWU WA NDZHAVUKO WA VUDYANDZHAKA
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu ehandle ka loko swi tivisiwile hi ndlela yin?wana.
nawu wa ndzhavuko? swi vula milawu na mintolovelo ya ndzhavuko leyi landzeleriwaka hi vanhu va ndzhavuko va Vantima eAfrika Dzonga lowu vumbaka xiphemu xa mfuwo wa vanhu volava, swi nga ri na mhaka leswaku milawu yoleyo na mintolovelo swi lulamisiwile.
nhundzu ya munhu? swi vula nhundzu ya munhu loyi a loveke leyi ku nga va ka swiambalo kumbe swikhaviso, vhanichara na swilo swin?wana swa swingolongondzwani swa le ndyangu, switirho swo olova swa vurimi na switirhisiwa swo hlota, tibuku, timovha/tigolongyi kumbe swilo swofamba hi swona; theme a ri katsi mali kumbe vuhlayiseki bya mali kumbe nhundzu leyi tirhisiwaka hi mufi hikwalaho ka swikongomelo swa bindzu;
murhangeri wa ndzhavuko? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi hi ku landza nawu wa ndzhavuko kumbe nawu wun?wana na wun?wana a nga na xiyimo xa vurhangeri.
Vudyandzhaka
Ehandle ka nawu wun?wana na wun?wana lowu kanetanaka na wona,
Ndzhaka yamunhu ri fanele ku nyiketiwa endzhaku ka rifu ra yena hi ku landza xileriso xa mufi xa vun?wini bya ndzhaka ya munhu yoloye, kumbe hi ku landza testamente leyi amukeriwaka yo ri hangalasa, ku nga va xiphemu xa rona kumbe hi ku hetiseka hi ku landza nawu wa vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava xileriso leswi lerisiweke hi Nawu wa Vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava Xileriso, wa 1987 (Nawu No 81 wa 1987).
Nawu wa Vudyandzhaka lebyi nga hava Xileriso, wa 1987 Nawu No 81 wa 1987, wu tirha swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo xa Ndzhaka leyi nga hava xileriso ra munhu loyi a endleke matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka lama endliweke munhu loyi a nga si lova loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha.
a Ehandle ka nawu wun?wana na wun?wana lowu kanetanaka na wona, na hi ku landza pharagirafu ya b laha ehansi, mutekani u dya ndzhaka ya yindlu ya mufi na nhundzu ya yena.
Nawu lowu a wu tirhisiwi eka timhaka leti khumbaka vudyandzhaka bya hofisi ya murhangeri wa ndzhavuko
Nawu wo hundzuluxiwa ka Vudyandzhaka lebyi ku nga hava Xileriso xa vun?wini bya ndzhaka (81 wa 1987)
Xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vudyandzhaka lebyi ku nga hava Xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka (81 wa 1987) wu hundzuluxiwile hi-
a ku siviwa ka pharagirafu ya a hi xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafu leyi landzelaka:
a u siye hi (a) mutekani un?we, kambe ku nga ri mudyandzhaka, mutekani loyi u ta dya ndzhaka ya Ndzhaka leyi nga hava xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka;
ii hi vatekani vo tlula un?we, kambe ku nga ri mudyandzhaka, vatekani lava va ta dya ndzhaka Ndzhaka leyi nga hava xileriso hi ku avelana rona hi ku ringana;?
b hi ku siviwa ka pharagirafu ya c ya xiyengentsongo xa 1 eka marito lama rhangelaka pharagirafuntsongo ya i ya marito lama landzelaka:
u siyile [hi mutekani xikan?we na mudyandzhaka]-
c hi ku siviwa ka pharagirafuntsongo ya i ya pharagirafu ya c ya xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafuntsongo leyi landzelaka:
hi mudyandzhaka na-
aa mutekani un?we, mutekani loyi u ta dya ndzhaka ya nkavelo wa n?wana eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso kumbe swotala swa Ndzhaka leyi nga hava xileriso ntsena loko swi nga tluli nkoka wa ntsengo lowu vekiweke hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazete, hi laha swi nga bohiwaka hi kona; kumbe bb vatekani vo tlula un?we, vatekani lava va nga u ta dya ndzhaka ya nkavelo wa n?wana eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso kumbe swotala swa ndzhaka leyi nga hava xileriso ntsena loko swi nga tluli nkoka wa ntsengo lowu vekiweke hi ku landza pharagirafuntsongo ya aa, hi laha swi nga bohiwaka hi kona; na? na cc hi ku siviwa ka pharagirafu ya b ya xiyengentsongo xa 4 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b ?Ndzhaka leyi nga hava xileriso? ri katsa xiphemu xin?wana na xin?wana xa Ndzhaka lexi nga niykiweki hi ku ya hi xileriso xa mufi kumbe hi mayelana na xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 1927 Nawu No 38 wa 1927, a xi tirhisiwi;? na dd hi ku siviwa ka xiyengentsongo xa 6 xa xiyengentsongo lexi landzelaka:
Loko mudyandzhaka wa mufi, ehandle ka muhlayisiwa kumbe mudyandzhaka loyi a vabyaka hi miehleketo, lava swin?we na mutekani loyi a hanyaka wa mufi va nga na mfanelo yo pfuneka eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso va tshikaka mfanelo ya vona yo amukela xipfuno xolexo, xipfuno xolexo xi ta vekiwa emavokweni ya mutekani loyi a hanyaka loyi a nga mutswari wa mudyandzhaka loyi a khumbekaka.?
Ku hundzuluxiwa ka Nawu wa Nhlayiso wa Vatekani lava Hanyaka (27 wa 1990)
Xiyenge xa 1 xa ku Hundzuluxiwa ka Nawu wa Nhlayiso wa Vatekani lava Hanyaka (27 wa 1990), xi hundzuluxiwile hi ku engeteriwa ka marito lama landzelaka eka nhlamuselo ya ?munhu loyi a hanyaka? ? swin?we na n?wana un?wana na un?wana kumbe munhu un?wana loyi a nga xaka ra mufi loyi a ri muhlayisiwa wa mufi loko mufi a nga si lova?.
Ku herisiwa ka milawu
(a) Tikhodi ta Nawu wa Mazulu eKwaZulu/Natal, Nawu wa 16 wa 1985
na Xitiviso xa R151 xa 1987 swi herisiwile ku fika eka xiyimo lexi nga fambisaneki na Nawu lowu na Nawu wa Vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava Xileriso xa vun?wini, wa 1987 (Nawu No 81 wa 1987).
b Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 1927 Nawu No 38 wa 1927 xi herisiwile.
c Nawu wa ndzhavuko wun?wana na wun?wana lowu bohaka mudyandzhaka ku hlayisa vahlayisiwa va mufi na ku hakela swikweleti swa mufi yi herisiwile.
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirhisiwa
Nawu lowu wu vitaniwa Ku Hundzuluxiwa ka Nawu wa Ndzhavuko wa Vudyandzhaka, wa 2000, naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete.?
C. KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU HI KU LANDZA NAWUMBISI WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU
MANGHENELO
Ku sukela eminkarhini ya khale nawu wa ntolovelo a wu nge amukeri matekanelo lama endliweke hi ku landza nawu wa xiisilamu. Vatekani va matekanelo lama a va tekiwa emahlweni ka nawu va nga tekanangi (vona Ismail v Ismail 1983 SA 1006 AD).
Hi ku languta Vumbiwa bya Afrika Dzonga lebyi amukelaka mintolovelo na matirhiselo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo, huvo yo endla milawu yi fanele ku tumbuluxa nawu lowu faneleke ku amukela matekanelo lama nga amukeriwaka ya Ximuzilimi, na ku tumbuluxiwa ka mimbuyelo ya matekanelo lama.
Ku pasisiwile Nawumbisi hi swikongomelo swo amukela Matekanelo ya Xiisilamu.
Eka tsalwa leri a hi na xikongomelo xo kanela hi Nawumbisi hi ku hetiseka, kambe ku languta ntsena swiyenge swa Nawumbisi leswi fambelanaka eka muyimeri wa nawu na ntirho wa nawu.
TINHLAMUSELO
Ku ta langutiwa ntsena tinhlamuselo leti fambelanaka na tsalwa leri.
Khoto
Khoto ya Mindyangu
Khoto yo Thala vukati leyi tumbuluxiweke ehansi ka xiyenge xa 10 xa Nawu wa 9 wa 1929.
Nhlamuselo leyi i ya nkoka eka swikongomelo swa ku dlayiwa ka vukati, ku cinciwa ka nawu wa Ndzhaka ya matekanelo na xilaveko xa xileriso xa khoto eka matekanelo ya tshengwe.
Matekanelo ya Ximfumo lama nga Kona
Lama i matekanelo ya Ximuzilimi/Xisurumani lama tsarisiweke no tlangeriwa no tsarisiwa hi ku landza Nawu wa Majisitarata wa 1961, loko Nawu wu nga si sungula ku tirha. Hi marito man?wana, matekanelo lama endliweke hi ku landza Nawu wa Xiisilamu na Nawu wa Ntolovelo.
Vona Xitandzhaku eka chati ya nongonoko wa matirhele.
Mutirhi wa matekanelo
Munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke hi Holobye ku tirha ntirho lowu.
KU TIRHISIWA KA NAWU
Matekanelo lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu
Vatekani lava tekaneke hi matekanelo ya Ximuzilimi endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu; va fanele ku hlawula leswaku va bohiwa hi swilaveko swa Nawu xiyenge xa 21.
Hi ku landza xiyenge xa 6 (b) xa Nawu, laha mintlawa yi hlawuleke ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu, matekanelo lama ya Ximuzilimi ya ta tsarisiwa loko va tekana kumbe endzhaku hilaha swi tivisiweke hi kona.
Kambe hambi swi ri tano ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi khumbi ku amukeriwa ka matekanelo vona xiyenge xa 610 laha ehansi infra.
Matekanelo lama endliweke Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekanelo hinkwawo lama endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha ya ta lawuriwa hi swilaveko swa Nawu lowu ehandle ka loko vatekani loko ku nga si hela tin?hweti ta khumembirhi kumbe ku tlula va hlawula leswaku matekanelo bya vona a ya fanelangi ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu xiyenge xa 22.
Mimbuyelo ya matekanelo lama nga lawuriweki hi Nawu lowu
Laha mintlawa yi hlawulaka leswaku a yi bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, nawu tanihi leswi a wu ri xiswona loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha wu ta tirhisiwa xiyenge xa 23. Leswi swi ta va ni ntshikilelo hikuva matekanelo lama a ya nge amukeriwi naswona xiyimo xa nawu wa ntolovelo tanihi laha xi khumbiweke hi kona eka manghenelo xi ta tirhisiwa.
Mimbuyelo ya Matekanelo ya Ximfumo lama nga Kona
Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka matekanelo ya Ximuzilimi man?wana na man?wana lama endliweke hi ku landza nawu wa Xiisilamu no tlangeriwa no tsarisiwa hi ku landza Nawu wa Majisitarata wa 1961 xiyenge xa 24, ntsena loko vatekani va hlawula leswaku swilaveko swa Nawu swi tirhisiwa eka matekanelo lama. Hambi swi ri tano Nawu a wu nge khumbi mimbuyelo ya vutatana ya matekanelo lama nga kona, na kona hikwalaho ka swivangelo leswi twalaka xiyenge xa 5, 6, 7, na 10 swa Nawu a swi nge tirhisiwi eka matekanelo.
Nawu a wu nge tirhisiwi eka matekanelo ya ximfumo kumbe matekanelo ya ndzhavuko lama lawuriwaka hi Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, wa 120 wa 1998.
Vona Xitandzhaku xa Chati ya nongonoko wa Matirhele.
KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
I matekanelo ya Ximuzilimi ntsena lama nawu wu tirhisiwaka eka wona naswona lama landzelelaka swilaveko hinkwaswo swa nawu lama nga ta tsarisiwa tanihi matekanelo lama amukeriwaka xiyenge xa 25.
KU RINGANANA
Vatekani va matekanelo ya Ximuzilimi va ni matimba yo hetiseka yo endla kontiraka, teka magoza ya nawu/mangala, sw. n. sw.
SWILAVEKO SWA KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Vatekani hi vambirhi va fanele ku pfumelelana
Mutirhi wa matekanelo u fanele ku tiyisisa leswaku ku na ku pfumelelana
Ku fanele ku va ni timbhoni loko ku endliwa matekanelo lama
Mintlawa hi mimbirhi yi fanele ku va ni malembe ya 18 hi vukhale
Swiyenge swa 6 na 7 swa Nawu swi fanele ku landzeleriwa xiyenge xa 51.
KU SIVERIWA KA MATEKANELO MAN?WANA
A ku na mutekani wa matekanelo ya Ximuzilimi loyi a nga va ka na matekanelo man?wana ehansi ka Nawu wa Matekanelo kumbe nawu wun?wana, enkarhini lowu a nga na matekanelo lama xiyenge xa 52. Matekanelo man?wana na man?wana lama endliwaka hi ndlela leyi a ma nge amukeriwi xiyenge xa 53. Swo fana swi ta endliwa ni le ka tlhelo lerin?wana. Vatekani va Matekanelo ya Ximuzilimi lama eka wona ku tirhisiwaka swilaveko swa Nawu lowu na vona a va nge pfumeleriwi ku va ni timfanelo ta matekanelo ya ximfumo.
KU TSARISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMIXISURUMANI
Matekanelo lama endliweke Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekanelo lama ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela malembe mambirhi endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu kumbe nkarhi wo leha hi laha swi nga pfumeleriwaka hi kona xiyenge xa 61a. Hambileswi xiyenge xi nga na matimba, ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi nge khumbi ku amukeriwa ka matekanelo.
Matekanelo lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu
Laha mintlawa yi hlawuleke ku bohiwa hi Nawu lowu, matekanelo ya fanele ku tsarisiwa loko va tekana kumbe endzhaku hi laha swi pfumeleriwaka hi kona xiyenge xa 61b. Vona nkanelo lowu nga laha henhla hi mayelana no tsandzeka ku tsarisa matekanelo.
VUMBHONI BYA MATEKANELO
Hi ku landza xiyenge xa 6 (d), mutirhi wa matekanelo u fanele ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, leyi nga ta va vumbhoni bya prima facie bya ku amukeriwa ka matekanelo ya Ximuzilimi.
Mutirhi wa matekanelo a nga ala ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, laha khoto yi nga tsarisaka matekanelo lama endzhaku ko amukela xikombelo xiyenge xa 65 na 66.
Ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo ya Ximuzilimi a swi nge khumbi ku amukeriwa ka matekanelo lama xiyenge xa 610.
MIMBUYELO YA NDZHAKA YA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Matekanelo lama endliwaka Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekenelo lama ya tava lama nga katseki Ndzhaka ya vatekani, lama nga katseki endlelo ra nhlengelo, ehandle ka loko vatekani va tsarisa ntwanano wa matekanelo eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 ku sukela siku ro sungula ku tirha ka Nawu xiyenge xa 81 a.
Matekanelo lama endliwaka endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu
Matekanelo lama ya tava lama nga katseki Ndzhaka ya vatekani, lama nga katseki endlelo ra nhlengelo, ehandle ka loko mintlawa yi tsarisa ntwanano wa matekanelo eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 ku sukela siku ro sungula ku tirha ka Nawu xiyenge xa 81 b.
KU CINCA KA ENDLELO RA NDZHAKA YA MATEKANELO
Vatekani va matekanelo ya Ximuzilimi, laha Nawu lowu wu tirhaka kona va nga endla xikombelo hi vambirhi eka khoto ku cinca endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo ya vona xiyenge xa 83. A ku na nkarhi lowu pimiweke eka ku cinca loku.
Wanuna loyi a tekekeke hi matekanelo ya Ximuzilimi lama Nawu lowu wu tirhaka eka wona loyi a tsakelaka ku va ni vukati byin?wana, u fanele ku endla xikombelo eKhoto ku:
Kuma mpfumelelo wa matekanelo; no
Kuma mpfumelelo wa kontiraka leyi lawulaka endlelo ra ndzhaka ya matekanelo swa nkarhi lowu taka swa matekanelo xiyenge xa 86.
Laha khoto yi pfumelelaka xikombelo, ku fanele ku rhekhodiwa khopi leyi tiyisisiweke ya kontiraka eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa xiyenge xa 89.
KU TSARISIWA KA MATEKANELO YA TSHENGWE
A ku na mutirhi wa matekanelo loyi a nga tsarisaka matekanelo ya tshengwe ehandle ka loko a nyikiwile khopi ya xileriso xa khoto xiyenge xa 810.
KU HERISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Xiyenge xa 9 xi vula leswaku matekanelo ya Ximuzilimi ya fanele ku herisiwa hi khoto ya nawu loko ku ri na swivangelo leswi pfumeleriwaka hi nawu wa xiisilamu (vona Xitandzhaku xa C ku kuma endlelo leri faneleke ku landzeleriwa eku herisiweni).
KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI YA MATIKO-MAMBE
I khoto ya nawu ntsena leyi nga amukelaka matekanelo lama loko ku ri na nkwetlembetano exikarhi ka vatekani kumbe mutirhi wa matekanelo.
KU HERISIWA KA NKWETLEMBETANO
Xiyenge xa 13, 14 na 15 xa nawu xi vula leswaku ku va endlelo ri landzeleriwa eka nandzu wa nkwetlembetano hi mayelana na ku herisiwa ka matekanelo (vona Xitandzhaku xa D ku kuma xifaniso xa maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa).
Nawumbisi lowu kunguhatiweke wu hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
NAWU WA MATEKANELO YA XIMUZILIMI.. WA 20..
Ku endla leswaku ku amukeriwa matekanelo ya Ximuzilimi; ku veka erivaleni swilaveko swa matekanelo ya Ximuzilimi lama amukeriwaka; ku lawula ku tsarisiwa ka matekanelo ya Ximuzilimi; ku amukela xiyimo na vuswikoti bya vatekani eka matekanelo ya Ximuzilimi; ku lawula mimbuyelo ya Ndzhaka bya matekanelo ya Ximuzilimi; ku lawula ku herisiwa ka matekanelo ya Ximuzilimi na mimbuyelo leyi nga kona; ku endla leswaku ku endliwa swinawana; na ku endliwa ka timhaka leti fambelanaka na tona.
Tinhlamuselo na Nhlamuselo ya Nawu
Eka Nawu lowu, ehandle ka loko swi kombisiwile hi tindlela tin?wana-
i ?khoto? swi vula Khotonkulu ya Afrika Dzonga, kumbe khoto ya mindyangu leyi tumbuluxiweke ehansi ka nawu no katsa na khoto ya ku thala vukati leyi tumbuluxiweke ehansi ka xiyenge xa 10 xa Nawu wa mafambiselo ya Vantima, wa 1929 Nawu wa 9 wa 1929, no vumbiwa hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 15;
ii ?dower leyi hlwerisiweke? swi vula ndzhaka kumbe xiphemu xa yona leswi wansati a taka naswona leswi hakeriwaka hi siku leri ku twananiweke rona kambe leyi faneleke ku tlherisiwa no hakeriwa loko ku herisiwa vukati hi ku thala vukati kumbe rifu;
iii ?nkwetlembetano? swi vula nkwetlembetano kumbe nkwetlembetano lowu ehleketeriwaka ku va kona lowu fambelanaka na ku hlamuseriwa kumbe ku tirhisiwa ka xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke;
iv ?Nawu wo Thala vukati? swi vula Nawu wo Thala vukati, 1979 Nawu wa 70 wa 1979;
v ?dower?mahr swi vula mali, ndzhaka kumbe swilo swin?wana swa nkoka ku katsa na swipfuno leswi faneleke ku hakeriwa hi wanuna eka nsati wa yena tanihi mbuyelo wa ex lege eka vukati ku kota ku tumbuluxa ndyangu no vumba masungulo ya ntsakelo na vunghana;
vi ?vukati bya ximfumo lebyi nga kona? swi vula vukati lebyi nga kona lebyi endliweke hi ku landza nawu wa Xiisilamu lebyi tlheleke byi tsarisiwa no tlangeriwa hi ku landza Nawu wa Vukati loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha;
viii ?Gqwetankulu ra Mindyangu? swi vula Gqwetankulu leri thoriweke ehansi ka xiyenge xa 21 xa Nawu wa Timhaka ta Vulamuri na ku Thala vukati Tin?wana, wa 1987 nawu wa 24 wa 1987;
ix ?Faskh? swi vula xileriso xa ku thala vukati lexi endliwaka hi khoto, endzhaku ko endliwa ka xikombelo hi wanuna kumbe wansati hikwalaho ka swivangelo swin?wana kumbe xiyimo lexi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu, ku katsa eka xiyimo xa wansati xin?we kumbe ku tlula swin?wana swa swivangelo leswi landzelaka, xikombiso laha-
b wanuna a tsandzekaka ku hlayisa nsati wa yena ?Adam al-Infaq?;
c wanuna a avanyisiwile ku tshama ekhotsweni nkarhi wo ringana malembe manharhu kumbe ku tlula, ntsena loko wansati a endle xikombelo xa xileriso xa ku herisiwa ka vukati enkarhini lowu nga riki ehansi ka lembe rin?we ku sukela siku leri a avanyisiweke hi rona;
d wanuna a vabyaka hi vuvabyi bya miehleketo kumbe a ri eka xiyimo lexi a lahlekeriweke hi miehleketo tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 5 xa Nawu wo Thala vukati leswaku i swilaveko swihi leswi nga ta tirhisiwa na ku cinca loku lavekaka eka xiyimo Junun;
e wanuna a vabya hi vuvabyi byo va a nga ri na matimba kumbe vuvabyi byo tika lebyi n?wi endlaka swi nga olovi ku tshama na yena ?Ayb?;
f wanuna a xanisa wansati hi tindlela tin?wana leswi endlaka swi nga olovi ku tshama na yena Dharar;
g wanuna a tsandzekeke handle ka xivangelo lexi twalaka ku endla mintirho ya yena ya vukati enkarhini wo leha Dharar;
i wanuna a vavisaka nsati wa yena hi laha swi amukeriwaka hi kona hi nawu wa Xiisilamu Dharar; kumbe j ku pfumaleka ko twanana exikarhi ka vatekani swi tekelaka ehansi swikongomelo swa vukati ku katsa na minkoka ya masungulo ya rirhandzu, ku tsakelana, vunghana na ku twisisa, laha ku herisiwa ka vukati ku nga ku hlawula eka swiyimo Shiqaq;
x ?Iddah? swi vula nkarhi wo tihlawulela ku yima lowu va ka kona hikwalaho ko herisiwa ka vukati hi Talaq, Faskh kumbe rifu enkarhini lowu a nga ta kala a nga tlheli a tekiwa. Iddah ya wansati loyi a tshikiweke loyi-
a a nga emasikwini, i ku vona masiku kunharhu koloko;
c a tikeke, ku fikela loko a veleka n?wana.
a Talaq yosungula kumbe yavumbirhi leyi bohaka leyi tivisiwaka hi wanuna leyi bohaka ku fikela loko ku hela ?Iddah?;
b Talaq leyi tivisiweke kahle leswaku ya boha enkarhini wo tivisiwa ka yona; na c Ku tivisiwa ka Talaq yavunharhu;
xii ?khula? swi vula ku herisiwa ka vukati leswi endliwaka hi wansati hi ku landza ntwanano wo rhurhisiwa ka Ndzhaka kumbe swilaveko swin?wana leswi pfumeleriwaka hi vatekani hi ku landza nawu wa Xiisilamu;
xiii ?Nawu wa Vukati? swi vula Nawu wa Vukati wa 1961(Nawu wa 25 wa 1961);
xiv ?mutirhi wa vukati? swi vula munhu wa Mumuzilimi un?wana na un?wana loyi a nga na vutivi bya nawu wa Xiisilamu loyi a thoriweke tanihi mutirhi wa vukati hi swikongomelo swa Nawu lowu hi Holobye kumbe mutirhi loyi a lerisiweke hi Holobye hi ku nyikiwaka mpfumelelo lowu tsariweke;
xv ?Holobye? swi vula Holobye wa Xikaya;
xvi ?Mumuzilimi? swi vula munhu loyi a tshembelaka eka vun?we bya Allah naswona loyi a pfumelaka eka Murhumiwa wo Kwetsima Muhammad tanihi muprofeta wo hetelela naswona loyi a nga na ripfumelo eka swilo swa nkoka hinkwaswo swa Xiisilamu Islam xvii ?Vukati bya Ximuzilimi? swi vula vukati exikarhi ka wanuna na wansati lebyi endliweke hi ku landzela nawu wa Xiisilamu ntsena;
xviii ?lerisiweke? swi vula leswi lerisiweke hi xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge xa 18;
xix ?prompt dower? swi vula dower kumbe xiphemu xa yona lexi faneleke ku hakeriwa enkarhini wa vukati kumbe hi xihatla endzhaku ka loko wansati a lava swi va tano;
xx ?Talaq leyi nga boheki? swi vula Talaq Raj?l leyi nga heriseki vukati loko ku nga si hela ?Iddah?, naswona leyi nyikaka vatekani mpfumelelo wo tlhela va rivalelana ku nga si hela ?Iddah? ntsena;
xxi ?Tafwid al-Talaq? swi vula vurhumiwa bya wanuna bya mfanelo ya yena ya Talaq eka wansati kumbe munhu un?wana, enkarhini wo tekana kumbe enkarhini wa vukati lebyi nga kona leswaku wansati kumbe munhu loyi a thoriweke a herisa vukati hi ku endla xitiviso xa Talaq lexi tikaka hi ku landza swiboho swa vurhumiwa byebyo;
xxii ?Talaq? swi vula ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi xikan?wekan?we kumbe endzhaku hi wanuna kumbe wansati kumbe muyimeri loyi a rhumiweke hi vona leswaku a endla tano hi ku tirhisa rito ra Talaq kumbe mavizweni wa rona kumbe leri humaka eka rona hi ririmi rin?wana na rin?wana no katsa ku tivisiwa ka ntwanano wa Talaq eka Tafwid al- Talaq; na xxiii ?Nawu lowu? wu katsa na swinawana.
Ku tirhisiwa ka Nawu lowu
Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu laha vatekani va hlawulaka hi ku ya hi xileriso ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu.
xix Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha: Ntsena loko vatekani va ta va na mfanelo yo va loko ku nga si hela tin?hweti ta 12 kumbe nkarhi wo leha lowu lerisiweke ku sukela hi siku leri wu sunguleke ku tirha hi rona, va hlawula hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke ku kala va nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, laha eka xiyimo lexi swilaveko swa Nawu lowu a swi nge tirhisiwi eka vukati lebyi.
xx Nawu lowu tirhisiwaka eka vukati bya Ximuzilimi hi mayelana no va vatekani va hlawule ku kala va nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, wu ta va hi laha Nawu lowu a wu ri hi kona loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha.
xxi Swilaveko swa Nawu lowu ?
a swi ta tirha eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona tanihi laha vatekani va hlawuleke hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke leswaku swivangelo swa Nawu lowu swi tirhisiwa ehandle ka xiyenge xa 5, 6,7 na 10: Ntsena loko timfanelo ta vun?wini bya Ndzhaka leti nga kona eka vukati lebyi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe mhaka ya vukat eka endlelo ra nhlengeleto, kumbe hi ku landza kontiraka ya vukati, a swi nge hundzuki;
b a swi nge tirhi eka vukati bya ximfumo lebyi tlangeriweke ehansi ka Nawu wa Vukati endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu; no c va swi nga tirhi eka vukati bya ndzhavuko lebyi tsarisiweke ehansi ka Nawu wo Amukeriwa ka Vukati bya Ndzhavuko, 1998 Nawu wa 120 wa 1998.
xxii Vukati bya Ximuzilimi lebyi eka byona Nawu lowu wu tirhisiwaka na hi ku landza swilaveko hinkwaswo swa Nawu lowu swi landzeleriwile, laha swi nga ta amukeriwa eka swikongomelo hinkwaswo swa vukati lebyi amukeriwaka.
Xiyimo xo ringana na vuswikoti/matimba ya vatekani wansati na wanuna eka vukati bya Ximuzilimi va ringana hi ndzhuti wa ximunhu naswona hi vambirhi hi ku ya hi ku ringana, xiyimo xo hetiseka, matimba na ntshunxeko wa swa timali ku katsa na matimba yo va vinyi no kuma Ndzhaka na ku ri hangalasa, ku endla tikontiraka na ku mangala/ku teka magoza ya nawu.
Minkwetlembetano
Nkwetlembetano wun?wana na wun?wana lowu va ka kona eka vukati bya
Ximuzilimi lebyi endliweke kambe byi herisiwile Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, wu ta langutiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu: Ntsena loko vatekani lava va nga twanana hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke ku hlawula leswaku nkwetlembetano wu herisiwa ehandle ko tirhisa swilaveko swa Nawu lowu.
a Laha nkwetlembetano wu humelelaka exikarhi ka wanuna eka vukati bya tshengwe, naswona mutekani un?we kumbe ku tlula va kanetanaka ekhoto leyi nga na matimba ya nawu swi nga ri na mhaka leswaku nkwetlembetano wu hi mayelana na ku fambisiwa/lawuriwa ka swilaveko swa Nawu lowu kumbe swi nga ri tano, vatekani hinkwavo lava wanuna a tekaneke na vona va fanele ku nyikiwa xitiviso xa nkwetlembetano wolowo.
b Loko ku endliwa xileriso hi ku ya hi swilaveko swa pharagirafu ya (a), khoto yi fanele ku tekela enhlokweni timfanelo ta vatekani hinkwavo lava khumbekaka.
Swilaveko swa ku amukeriwa ka vukati bya Ximuzilimi
Ku va vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu byi amukeriwa ?
a vatekani lava tsakelaka ku tekana va fanele ku pfumelelana leswaku va tekana;
b mutirhi wa vukati u fanele ku tiyisisa eka vuyimeri, loko un?wana wa vatekani lava tsakelaka ku tekana a pfumerile ku endla tano;
c timbhoni ti fanele ku va kona tanihi laha swi laviwaka hi kona hi nawu wa Xiisilamu enkarhini lowu va tekanaka hi wona;
d mutekiwa loyi a lavaka ku tekiwa na muteki va fanele ku va ni malembe ya 18 hi vukhale; naswona e ku fanele ku va ni ku landzeleriwa ka swilaveko swa xiyenge lexi na swiyenge swa 6 na 7.
A ku na mutekani eka vukati bya Ximuzilimi lebyi Nawu lowu wu tirhaka eka byona va nga endla vukati ehansi ka Nawu wa Vukati kumbe nawu wun?wana na wun?wana endzhaku ka ka vukati bya Ximuzilimi lebyi.
Loko swi endleka vukati byi endliwile hi ndlela leyi kanetanaka na swilaveko swa xiyengentsongo xa 2, vukati byebyo byi fanele ku tekiwa byi nga amukeleki.
Loko un?wana wa vanhu lava lavaka ku tekana a ri ntsongo, vatswar va yena hi vambirhi, kumbe loko a nga ri na vatswari, muhlayisi wa yena u fanele ku pfumela leswaku a tekiwa.
Loko ku nga ri na mpfumelelo wa mutswari kumbe muhlayisi hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 4, ku ta tirhisiwa swilaveko swa xiyenge xa 25 xa Nawu wa Vukati.
Ehandle ka swilaveko swa xiyengentsongo xa 1d, Holobye kumbe munhu un?wana na un?wana wa Mumuzilimi kumbe nhlangano wa Mamuzilimi lowu nyikiweke matimba hi yena, wu nga pfumela leswaku munhu loyi a nga na malembe lama nga ehansi ka lama lavekaka a tekiwa hi matekanelo ya Ximuzilimi loko Holobye kumbe munhu loyi a vuriweke kumbe nhlangano va vona vukati matekanelo lama ya fanerile no va ya ta pfuna vatekani lava khumbekaka.
Mpfumelelo lowu nyikiweke hi ku landza xiyengentsongo xa 6 a wu nge tshunxi vatekani eka vukati lebyi kunguhatiweke ku va va landzelela swilaveko swin?wana leswi lerisiweke hi nawu.
Loko munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka lama lavekaka a tekiwile hi matekanelo ya Ximuzilimi ehandle ko kuma mpfumelelo lowu tsariweke wo huma eka Holobye kumbe munhu kumbe nhlangano lowu a wu nyikeke matimba, Holobye kumbe munhu kumbe nhlangano, loko va vona vukati byi fanerile no va byi ta pfuna vatekani lava khumbekaka, na loko matekanelo ya landzelerile Nawu lowu hi tindlela hinkwato, va tivisa hi ku tsala leswaku vukati lebyi bya amukeriwa hi swikongomelo hinkwaswo swa matekanelo ya Ximuzilimi.
Hi ku landza swilaveko swa swiyengentsongo swa 6 na 7, xiyenge xa 24A xa Nawu wa Vukati xa tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi muhlayisiwa a byi ngheneleke ehandle ka mpfumelelo wa mutswari, muhlayisi, khomixinara wa nhlayiso wa vana kumbe muavanyisi hi laha swi nga lavekaka hi kona.
Ku siveriwa ka vukati bya Ximuzilimi exikarhi ka vanhu hikwalaho ka swivangelo swo va va ri maxaka hi ngati kumbe vukati kumbe nhlayiso, kumbe xivangelo xin?wana swi tiyisisiwa hi nawu wa Xiisilamu.
Ku tsarisiwa ka Vukati bya Ximuzilimi
a lebyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, ehandle ka loko vatekani va hlawurile leswaku byi nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 22, byi fanele ku tsarisiwa ku nga si hela malembe mambirhi endzhaku ko tekana kumbe nkarhi wo leha lowu hi laha swi nga lerisiwaka hi kona hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazette; kumbe b lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu, laha vatekani va hlawuleke ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 21, byi fanele ku tsarisiwa loko va tekana kumbe nkarhi wo leha lowu hi laha swi nga lerisiwaka hi kona hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazette.
A ku na mutirhi wa matekanelo loyi a nga ta tsarisa vukati ehandle ka loko ?
a un?wana na un?wana wa vatekani va nyikile mutirhi wa vukati mapasi ya vona lama humesiweke hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Mapasi Vutitivisi, wa 1986 Nawu No. 71 wa 1986; kumbe b va nga ri na mapasi, mutekani a nyika mutirhi wa vukati xihlambanyo lexi nga vumbhoni lexi lerisiweke kumbe c un?wana wa vatekani lava a humesa pasi ra yena leri hlamuseriweke eka pharagirafu ya a eka mutirhi wa vukati naswona loyi un?wana a nyika mutirhi wa vukati xihlambanyo lexi nga na vumbhoni lexi lerisiweke eka pharagirafu ya b.
Mutirhi a vukati u fanele -
a ku tivisa vatekani leswaku va ni mfanelo yo tekana hi ku sayina kontiraka leyi va yi tsakelaka leyi lawulaka vukati bya vona, kumbe leswaku va nga sayina kontiraka ya ntolovelo naswona u fanele ku va nyika swikombiso swa kontiraka leyi tanihi laha swi lerisiweke hi kona leswaku vatekani va endla xiboho lexi nga na vutivi.
b ku tiyisisa leswaku vatekani va twisisa endlelo ro tsarisa;
c loko a enerisiwile leswaku va nga tekana hi matekanelo ya Ximuzilimi, a rhekhoda vutitivisi/mapasi ya vatekani, ti matekanelo, dower leyi ku twananiweke hi yona swi nga ri na mhaka leswaku yi fanele ku hakeriwa hi xihatla kumbe endzhaku hi ku hetiseka kumbe xiphemu na vuxokoxoko byin?wana lebyi lerisiweke, naswona u fanele ku tsarisa vukati lebyi hi ku landza Nawu lowu na swinawana hi laha swi lerisiweke hi kona;
d ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, leyi nga na vuxokoxoko lebyi lerisiweke; na e ku yisa tirhekhodi leti faneleke eka muyimeri wa xifundzankulu kumbe xifundza loyi a nga ni matimba yo ntirho lowu ehansi ka xiyenge xa 211 xa Nawu wa Vutitivisi, wa 1986.
Vukati bya Ximuzilimi byi ta endliwa hi ku landza swiletelo leswi lerisiweke eka nawu wa Xiisilamu, ku katsa na zawwajtuka na ankahtuka ?Ndzi ku teka leswaku??.
Loko mutirhi wa vukati a nga enerisiwi leswaku vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi vatekani bya amukeleka, u fanele ku ala ku tsarisa matekanelo.
Khoto loko ku ri na xikombelo lexi endliweke hi vatekani hi vambirhi, yi nga lerisa leswaku ?
a ku tsarisiwa vukati bya Ximoziulemu byin?wana na byin?wana; kumbe b ku suriwa kumbe ku lulamisiwa ntsariso wun?wana na wun?wana wa vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi mutirhi wa vukati.
Setifikheti ya ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi leyi humesiweke ehansi ka xiyenge lexi kumbe nawu wun?wana lowu lavaka leswaku ku tsarisiwa vukati bya Ximuzilimi yi vumba vumbhoni bya prima facie bya vukona bya vukati bya Ximuzilimi na vuxokoxoko lebyi nga kona eka setifikheti.
Mutirhi wa vukati un?wana na un?wana loyi a tsarisaka vukati lebyi a byi vonaka byi kanetana na swilaveko swa nawu u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho lowu nga tluleki R5 000.
a Munhu un?wana na un?wana loyi a kondletelaka vukati bya Ximuzilimi, swi nga ri na mhaka leswaku munhu yoloye i mutirhi wa vukati kumbe a nga ri yena, u fanele ku tivisa vanhu lava tsakelaka ku tekana leswaku va nga hlawula leswaku va tsakela/lava ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu kumbe a va swi lavi/tsakeli.
b Loko vatekani lava kunguhataka ku tekana va hlawula ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 21, munhu loyi a kondletelaka vukati lebyi hlamuseriweke eka pharagirafu ya a u fanele ku rhumela vatekani lava eka mutirhi wa vukati hi swikongomelo swo tsarisa vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi ndlela leyi.
c Munhu loyi a kondletelaka vukati lebyi hlamuseriweke eka pharagirafu ya a loyi a tsandzekaka ku landzelela swilaveko swa pharagirafu ya b, u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u rihisiwa ndziho lowu nga tluleki R5 000.
Vumbhoni bya vukhale bya vatekani lava tsakelaka ku tekana
Loko vatekani va ya eka mutirhi wa vukati hi xikongomelo xo tekana hi vukati bya Ximuzilimi swin?we kutani mutirhi wa vukati a kanakana hi vambirhi ka vona a va na malembe lama nga n?wi sivelaka leswaku va tekana hi vukati bya Ximuzilimi lebyi amukeriwaka, mutirhi wa vukati a nga ala ku tsarisa vukati lebyi ehandle ka loko va n?wi nyika mpfumelelo lowu tsariweke, kumbe vumbhoni lebyi n?wi enerisaka lebyi kombisaka leswaku mutekani loyi a khumbekaka u na mfanelo yo nghena eka vukati lebyi ehandle ko kuma mpfumelelo.
Mimbuyelo ya vun?wini bya Ndzhaka bya vukati bya Ximuzilimi na matimba yo endla ntwanano ya vatekani
Vukati bya Ximuzilimi lebyi endliwaka loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha byi ta tekiwa tanihi vukati lebyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani leyi siyaka ehandle endlelo ra nhlengeleto, ehandle ka loko mimbuyelo ya vun?wini bya Ndzhaka leyi lawulaka vukati yi landzelele nawu, hi ku twanana ka vatekani hi vambirhi eka kontiraka ya vukati leyi nga ta tsarisiwa eka Mutsarisi wa Mintwanano ya matsalwa ?
a Eka xiyimo lexi vukati byi endliwaka Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, na loko enkarhini lowu byi endliwaka hi wona ku ri na ntwanano lowu tsariweke lowu lawulaka mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka exikarhi ka vatekani lowu endliweke ku nga si hela tin?hweti ta khumembirhi ku sukela siku leri Nawu lowu wu sunguleke ku tirha hi rona; na b Xiyimo lexi vukati byi endliweke endzhaku ka siku ro sungula ku tirha ka Nawu lowu ku nga si hela tin?hweti tinharhu ku sukela siku leri kontiraka yi sayiniweke hi rona kumbe ku nga si hela nkarhi lowu engeteriweke hi ku pfumeleriwa hi khoto.
Ehandle ka loko ku ri na siwlaveko swin?wana leswi kanetanaka na nawu wun?wana, kontiraka ya vukati leyi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 1 a yi fanelangi ku tiyisisiwa hi mutiyisisi wa minsayino.
Vatekani eka vukati bya Ximuzilimi lava tekaneke loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha kumbe endzhaku va nga endla xikombelo swin?we ekhoto leswaku va cinca endlelo ra Ndzhaka ya vukati bya vona leyi tirhisiwaka eka vukati bya vona kumbe matekanelo naswona khoto loko yi enerisiwa leswaku -
a ku na swivangelo leswi twalaka swa nkunguhato wo cinca;
b ku na xitiviso lexi endliweke ka ha rina nkarhi xa nkunguhato wa ku cinca loku lexi nyikiweke vakolotiwa va vatekani lava va va kolotaka mali leyi nga riki ehenhla ka R500 kumbe ntsengo wo tano hi laha swi nga bohiwaka hi kona hi Holobye wa Vululami hi ku endla xitiviso eka Gazete; naswona c a ku na munhu un?wana loyi a nga dyeletiwaka hi nkunguhato wa ku cinca loku, lerisa leswaku endlelo ra Ndzhaka ya vukati leyi tirhisiwaka eka vukati lebyi kumbe matekanelo a yi nge he yi emahlweni yi tirha no nyika vatekani lava nga na vukati lebyi matimba ku endla vukati lebyi nga na kontiraka leyi tsariweke hi ku landza endlelo ra ndzhaka ya vukati leyintshwa ya vukati kumbe matekanelo ya vona swi ta lawuriwa hi ku tirhisa swipimelo leswi bohiwaka hi khoto.
Eka xiyimo lexi wanuna loyi a nga muteki eka vukati bya Ximuzilimi byo tlula byin?we, vanhu hinkwavo lava nga ni ntsakelo emhakeni leyi ngopfu-ngopfu nsati wa muteki loyi a nga kona u fanele ku katsiwa eka maendlelo.
Laha wanuna a nga muteki eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona, ni le ka vukati bya Ximuzilimi, vasati va yena hinkwavo lava nga kona va fanele ku katsiwa eka maendlelo lama.
Wanuna eka vukati bya Ximuzilimi, lebyi Nawu lowu wu tirhaka eka byona, loyi a tsakelaka ku endla vukati bya Ximuzilimi byin?wana na nsati un?wana endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku a kuma mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 7, no pfumelela kontiraka leyi tsariweke leyi nga ta lawula endlelo ra Ndzhaka ya vukati bya nkarhi lowu taka bya matekanelo bya yena.
Loko ku langutiwa xikombelo hi kulandza xiyengentsongo xa 6, khoto yi fanele ?
a nyika mpfumelelo loko yi enerisiwa leswaku wanuna u ta kota ku hlayisa ndzingano exikarhi ka vasati va yena tanihi laha swi lerisiweke eka Qura?an yo Kwetsima;
b eka xiyimo xa vukati lebyi nga kona lebyi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe lebyi tirhisaka/landzelaka endlelo ra nhlengeleto kumbe lulamiselo ra ntwanano rin?wana ?
i ku herisa endlelo ra Ndzhaka ya vukati leyi tirhisiwaka eka vukati; no ii lerisa leswaku ku va ni ku avanyisiwa ka xihatla ka Ndzhaka yanhlanganelo hi ku avelana hi ku ringana, kumbe maendlelo man?wana hi laha swi nga laviwaka hi kona hi khoto;
iii lerisa leswaku ku va ni ku avanyisiwa ka xihatla ka nhlengeleto lowu khumbekaka eka swilaveko swa kavanyisa ka 1 ka Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe eka maendlelo man?wana hi laha swi nga laviwaka hi kona hi khoto;
c ku endla xileriso lexi hi mayelana na Ndzhaka leyi laviwaka prospective ra vatekani lava khumbekaka hi laha ku nga twananiwaka hi kona, kumbe ku tsandzeka ka ntwanano wun?wana, vukati byi ta tekiwa byi ri lebyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani, ehandle ka loko ku ri na swivangelo leswi twalaka leswi kanetanaka na leswi.
Vanhu hinkwavo lava nga ni ntsakelo wo ringana emhakeni leyi, ngopfu-ngopfu vasati va muendli wa xikombelo na nsati loyi a tsakelaka ku n?wi teka, va fanele ku katsiwa eka maendlel lama sunguriweke hi ku landza xiyenge xa 6.
Loko khoto yi pfumelela xikombelo lexi hlamuseriweke eka swiyengentsongo swa 3 kumbe 6, mutsarisi kumbe mabalani wa khoto hi laha swi nga lavekaka hi kona u fanele ku nyika nsati un?wana na un?wana xileriso xa khoto ku katsa na khopi leyi tiyisisiweke ya kontiraka yoleyo no rhumela xileriso lexi na khopi leyi tiyisisiweke eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa wa ndhawu leyi khoto yi kumekaka eka yona hi swikongomelo swo va swi tsarisiwa.
A ku na mutirhi wa swa vukati loyi a nga ta tsarisa vukati bya Ximuzilimi bya vumbirhi kumbe lebyi landzelaka ehandle ka loko wanuna a nyike mutirhi wa swa vukati xileriso xa khoto lexi pfumelelaka leswaku xikombelo xi amukeriwa hi ku landza xiyengentsongo xa 7.
Wanuna loyi a endlaka vukati bya Ximuzilimi byin?wana loko a tekile ehandle ka mpfumelelo wa khoto hi ku kanetana na xiyengentsongo xa 6 u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwile u ta rihisiwa ndziho lowu nga riki ehenhla ka R20 000.
Munhu un?wana na un?wana loyi a sivelaka un?wana ku tirhisa mfanelo ya yena leyi a nyikiweke hi Nawu lowu, u ta voniwa nandzu laha loko a avanyisiwa a nga ta rihisiwa kumbe ku khotsiwa ku ringana nkarhi lowu nga hundzeki lembe.
Ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi
Swilaveko swa xiyenge xa 2 xa Nawu wo Thala vukati swi ta tirhisiwa laha ku nga ta nghenisiwa ku cinca loko laviwaka hi xiyimo hi mayelana na matimba ya nawu wa khoto hi ku landza swikongomelo swa Nawu.
Ehandle ka swilaveko swa xiyenge xa 3a swa Nawu wo Thala vukati kumbe swin?wana leswi kanetanaka leswi kumekaka eka nawu wun?wana kumbe nawu wa ntolovelo, vukati bya Ximuzilimi byi nga herisiwa hi khoto hikwalaho ka swivangelo swin?wana na swin?wana leswi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu. Swilaveko swa xiyenge lexi swi ta tlhela swi tirhisiwa na hi ku nghenisa ku cinca loku laviwaka hi xiyimo eka vukati bya ximfumo lebyi vatekani lava va nga na byona hi ku tirhisa ndlela leyi lavaka leswaku ku tirhisiwa swilaveko swa Nawu lowu eka mimbuyelo ya vukati bya vona.
Eka xiyimo xa Talaq leswi landzelaka swi ta tirhisiwa:
d Wanuna u ta boheka ku tsarisa Talaq leyi nga bohaka/hundzukeki hi xihatla, kambe minkarhi yin?wana ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ka loko yi tivisiwile swin?we na mutirhi wa swa vukati eka xifundza xa majisitarata xa le kusuhi na laha nsati wa yena a tshamaka kona, nsati wa yena a ri kona kumbe a ri na munhu loyi a n?wi yimelaka na timbhoni leti nga na vuswikoti timbirhi.
e Loko wansati a ri kona kumbe munhu loyi a n?wi yimelaka swi nga koteki hikwalaho ka xivangelo xin?wana, mutirhi wa vukati u ta tsarisa Talaq leyi bohaka ntsena loko wanuna a fikelela swilaveko swa mutirhi wa vukati leswaku endliwile xitiviso eka fomo leyi lerisiweke ya ntsariso lowu kunguhatiweke eka yena hi mutirhi wa nawu kumbe ntirho lowu n?wi yimelaka.
f Swilaveko swa tipharagirafu ta a na b swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo laha wanuna a nyikiweke matimba eka wansati mfanelo yo tivisa Talaq naswona wansati loyi a tiviseke Talaq leyi bohaka Tafwid al-Talaq.
g Wanuna un?wana na un?wana loyi a tsandzekaka ku tsarisa Talaq leyi bohaka hi ku landza xiyengentsongo u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho lowu nga hundzeki R5 000.
h Loko mutekani a kaneta ku amukeriwa ka Talaq leyi bohaka hi ku landza nawu wa Xiisilamu, mutirhi wa vukati u ta fanela ku wu tsarisa ku fikela loko nkwetlembetano wu herisiwile hi endlelo ra vulamuri hi ku landza xiyenge xa 14 kumbe khoto kumbe hi ku landzelela ntwanano lowu tsariweke lowu endliwaka hi vatekani.
i Muteakani loko ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka ntsariso wa Talaq leyi bohaka, u ta sungula maendlelo ya nawu ekhoto leyi ngana vuswikoti leswaku yi humesa xileriso lexi tiyisisaka ku herisiwa ka vukati hi ndlela ya Talaq. Xiendlo lexi endliwaka hi ndlela leyi xi ta va hi ku landzelela maendlelo lama lerisiweke minkarhi hinkwayo hi ku tirhisa milawu leyi faneleke ya khoto. Khopi ya setifikheti ya ntsariso wa Talaq leyi bohaka yi ta katsiwa leswaku ku endliwa masamanisi lama sungulaka xiendlo lexi. Leswi a swi siveli mutekani wansati ku lava swintshunxo swa nkarhinyana leswi landzelaka ?
i xikombelo xa pendente xa xiyiriso kumbe xa vuundlo bya nkarhinyana, kumbe ku fikelela, n?wana lontsongo loyi a nga eka vukati lebyi khumbekaka kumbe ku hakela nhlayiso/sapoti;
ii xikombelo xa xipfuno xa tihakelo ta xiendlo lexi kumbe ku sungula xiendlo lexi kumbe ku endla xikombelo lexi, hi xivumbeko xa forma pauperis kumbe ntirho wo siviwa ka ntirho wa endlelo kumbe nhlamuselo ya xileriso edictal citation xa vatekani, xiendlo xo tano kumbe xikombelo xo tano; kumbe iii xikombelo xa nhlayiso/sapoti enkarhini wa ?Iddah?.
j Talaq leyi bohaka leyi sungulaka ku tirha Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha a swi nge laveki leswaku swi tsarisiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu.
Khoto yi fanele ku nyika xileriso xa Faskh eka swivangelo swin?wana na swin?wana leswi voniwaka swi fanerile swa ku herisiwa ka vukati ehansi ka nawu wa Xiislamu, ku katsa na swivangelo leswi boxiweke eka nhlamuselo ya Faskh eka xiyenge xa 1. Wansati u fanele ku teka goza ro endla xileriso xa ku thala vukati hi xivumbeko xa Faskh ekhoto leyi nga na vuswikoti, naswona endlelo leri tirhisiwaka laha ri ta va endlelo leri lerisiweke minkarhi hinkwayo hi milawu ya khoto, ku katsa na xitshunxo xa pendente lite lexi faneleke lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 31. Ku amukeriwa ka Faskh hi khoto, ku katsa na Faskh leyi pfumeleriwaka loko wanuna a endle xikombelo swi ta va ni matimba eka ku herisiwa ka vukati.
Vatekani lava tirhiseke Khula va ta fanela hi vambirhi va va kona eka mutirhi wa vukati no vona leswaku vukati bya vona bya tsarisiwa laha ku nga na timbhoni timbirhi leti nga na vuswikoti. Mutirhi wa vukati u ta fanela ku tsarisa Khula tanihi Talaq leyi bohaka irrevocable, laha eka xiyimo lexi swilaveko swa xiyengentsongo xa 3f swi nga ta tirhisiwa ni ku cinca hi laha swi nga laviwaka hi kona hi xiyimo.
Nawu wa Vulamuri bya Timhaka Tin?wana to Thala vukati wa 1987, Nawu 24 wa 1987 na swiyenge swa 61 na 2 swa Nawu wo Thala vukati leswi fambelanaka na ku sirheleriwa ka nhlayiso wa n?wana lontsongo kumbe muhlayisiwa wa vukati lebyi khumbekaka swa tirhisiwa eka ku dlayiwa ka vukati bya Ximuzilimi ehansi ka Nawu lowu.
Khoto leyi pfumelelaka kumbe ku tiyisisa xileriso xo herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi ?
a yi na matimba lama hlamuseriweke eka swiyenge swa 71, 77 na 78 swa Nawu wo Thala vukati na xiyenge xa 241 xa Nawu wa Ndzhaka ya vukati wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984;
b yi fanele loko yi vona swi fanerile no ringanela loko ku nga ri na ntwanano wun?wana exikarhi ka vatekani lava tekaneke hi mayelana no avanyisa Ndzhaka yavona, yi lerisa leswaku Ndzhaka yi avanyisiwa hi ku ringana exikarhi ka vatekani laha -
i mutekani a pfuniwaka no va a endle mintirho yo fambisa bindzu ra ndyangu kumbe mabindzu enkarhini lowu a va tekanile; kumbe ii vatekani va pfuneteke enkarhini wa vukati eku hlayiseni kumbe ku kurisa Ndzhaka yavona kumbe ra un?wana wa vona ku fika eka xiyimo lexi swi nga ha kotekeki ku pima ku pfuneta ka munhu un?wana na un?wana.
c yi fanele eka xiyimo lexi wanuna a nga na nsati wo tlula un?we eka vukati bya Ximuzilimi ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ku katsa na ndzandzelano wa vukati, kontiraka yin?wana na yin?wana, ntwanano kumbe xileriso lexi endliweke hi ku landza xiyenge xa 83 na 7.
d yi nga lerisa leswaku munhu un?wana na un?wana loyi hi ku vona ka khoto a nga na ntsakelo wo ringana emhakeni a katsiwa eka maendlelo;
e yi nga endla xileriso hi mayelana na vuundlo kumbe vuhlayisi kumbe ku fikeleleka eka n?wana lontsongo un?wana na un?wana loyi a nga kona eka vukati, hi ku tirhisa swilaveko swa xiyenge xa 11;
f yi fanele loko ku endliwa xileriso xo hakela mali ya nhlayiso ku katsa na nhlayiso wa nkarhi lowu hundzeke yi tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti faneleke; no g endla xileriso xa nyiko ya ku herisa dzolonga mut?ah al-Talaq eka swiyimo leswi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu.
Loko vukati byi herisiwe hikwalaho ka rifu, wansati/mutekani loyi a hanyaka u ta va ni mfanelo yo endla xikoxo xa ndzhaka ya noni leyi nga si hakeriwaka kumbe hi mayelana na xipfuno xin?wana lexi khomekaka lexi amukeriwaka hi nawu wa Xiisilamu.
Vukhale bya Tshengwe
Hikwalaho ka swikongomelo swa Nawu lowu, vukhale bya Tshengwe bya munhu un?wana na un?wana byi bohiwa hi ku landza Nawu wa Vukhale bya Tshengwe, wa 1972 (nawu wa 57 wa 1972).
Vuundlo na ku fikeleleka ka vana lavatsongo
Loko ku endliwa xileriso xa vuundlo kumbe ku fikeleleka ka n?wana lontsongo kumbe ku endla xiboho xa vuhlayisi, khoto yi fanele hi mayelana na nawu wa Xiisilamu na xiviko na swibumabumelo swa Gqwetankulu ra Mindyangu yi languta nhlayiso na mintsakelo ya kahle ya n?wana.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 1, mutswari loyi a nga riki muwundli u ta fanela ku tiphina hi ku fikelela n?wana.
Loko vatswari hi vambirhi va nga ri kona kumbe va tsandzeka kumbe ku ri na xivangelo xin?wana na xin?wana hi ku landza xiyengentsongo xa 1, khoto yi ta fanela hi ku landza nawu wa Xiisilamu loko yi nyika vuundlo al-hadanah kumbe vuhlayisi al-walayah bya vana lavatsongo, yi nyika vuundlo kumbe vuhlayisi eka munhu loyi khoto yi vonaka a fanerile eka swiyimo hinkwaswo.
Xileriso hi mayelana na vuundlo, vuhlayisi kumbe ku vona n?wana leswi endliweke hi ku landza Nawu lowu, swi nga herisiwa nkarhi wun?wana na wun?wana kumbe ku hundzuluxiwa kumbe eka xiyimo xa ku fikelela n?wana swi yimisiwa hi khoto loko khoto yi kuma leswaku ku na swivangelo leswi twalaka: Ntsena loko ku endliwile hi Gqwetankulu ra Mindyangu hi mayelana na nhlayiso wa vana lavatsongo loko ku nga si endliwa hundzuluxo, ku herisiwa kumbe ku yimisiwa hilaha swi nga lavekaka hi kona.
Swilaveko swa Nawu wa Nhlayiso, 1988 (Nawu wa 99 wa 1988) swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo hi mayelana na vutihlamuleri bya/ntirho wa munhu un?wana na un?wana ku hlayisa munh un?wana.
Ehandle ka swilaveko swa xiyenge xa 15 swa Nawu wa Nhlayiso, 1988
kumbe nawu wa ntolovelo, khoto ya nhlayiso loko yi humesa xileriso xa nhlayiso kumbe loko yi boha ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa yi ta fanele ku tekela enhlokweni leswaku ?
a wanuna wa boheka ku hlayisa nsati wa yena enkarhini lowu va tekaneke hi vukati bya Ximuzilimi ku ya hi swilaveko swa yena na swa nsati leswi twisisekaka;
b tatana wa boheka ku hlayisa vana va yena ku fikela loko va kota ku titirhela;
c eka xiyimo lexi vukati bya Ximuzilimi byi heriswaka hi ku thala vukati ?
i wanuna wa boheka ku hlayisa nsati enkarhini lowu bohiweke wa ?Iddah;
ii laha wansati a nga na vuundlo hi ku landza xiyenge xa 11, wanuna u boheka ku hakela wansati ku katsa no n?wi akela yindlu loko wansati a nga ri na yona enkarhini wa vuundlo ntsena;
iii wansati u ta va ni mfanelo yo hakeriwa ujrah al-hadanah hi mayelana na ku mamisiwa ka n?wana ku fikela malembe mambirhi lama hlayeriwaka ku sukela siku n?wana a velekiweke hi rona;
iv ntirho wa wanuna wo hlayisa n?wana loyi a velekiweke evukatini wu katsa swilaveko swa swakudya, swiambalo, ndhawu yin?wana yo tshama, nhlayiso wa rihanyu na dyondzo.
Nhlayiso wun?wana na wun?wana lowu bohiwaka wu ta va wa ntsengo lowu bohiwaka hi khoto ya nhlayiso lowu yi vonaka wu ri kahle eka swiyimo hinkwaswo swa nandzu.
Xileriso xa nhlayiso lexi endliwaka hi ku landza Nawu lowu xi nga herisiwa kumbe xi hundzuluxiwa, kumbe ku yimisiwa hi khoto loko khoto yi vona ku ri na swivangelo leswi twalaka swo endla tano.
xxiii Nhlayiso lowu nga hakeriwangiki lowu faneleke ku hakeriwa no hakeriwa wansati a wu nge herisiwi hi xileriso, ehandle ka swilaveko swa Nawu wa Xileriso, 1969 Nawu wa 68 wa 1969 kumbe nawu wun?wana.
VULAMURI LEBYI LAVEKAKA KU YA HI NAWU
Loko swi endleka ku va na nkwetlembetano enkarhini wa vukati bya
Ximuzilimi kumbe lowu humelelaka eka vukati lebyi, nsati/mutekani un?wana na un?wana u fanele ku vika nkwetlembetano minkarhi hinkwayo hambi loko se a tekile magoza ya nawu kumbe a nga si ya teka leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 9 (f) kambe ku nga si va na vuavanyisi bya khoto, Huvo ya Vulamuri leyi nyikiweke matimba/mpfumelelo hi laha swi lerisiweke hi kona.
Huvo ya Vulamuri yi ta ringeta ku herisa nkwetlembetano hi ku tirhisa vulamuri ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ti xiyelaniso lexi.
Huvo ya Vulamuri endzhaku ko herisiwa ka nkwetlembetano yi ta nyiketa ntwanano wa vulamuri ekhoto ku nga si hela masiku ya nkombo ku sukela siku leri xiboho xi endliweke hi rona naswona khoto leyi loko yi enerisiwile leswaku mintsakelo ya vana lavatsongo hinkwavo yi sirheleriwile yi nga tiyisisa ntwanano wa vulamuri.
Loko Huvo ya Vulamuri yi tiyisisile leswaku nkwetlembetano wu nga herisiwi kumbe nkwetlembetano wu nga herisiwi endzhaku ka masiku ya 30 ku sukela siku leri xiyelaniso xi endliweke hi rona, nkwetlembetano lowu wu nga avanyisiwa hi khoto hi ku landza xiyenge xa 15.
Ehandle ka loko ku ri na swin?wana leswi kanetanaka na Nawu wa
Vulamuri, wa 1965 (Nawu wa 42 wa 1965), kumbe nawu wun?wana, vatekani va vukati bya Ximuzilimi va nga pfumelelana ku yisa nkwetlembetano wa vona lowu humelelaka eka vukati lebyi nga kona kumbe lowu humelelaka eka vukati lebyi eka mulamuri leswaku wu herisiwa hi ku tirhisa vulamuri.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 4, swilaveko swa Nawu wa Vulamuri, wa 1965 swi ta tirhisiwa eka vulamuri lebyi endliweke hi ku landza xiyenge lexi.
a vatekani eka vukati bya Ximuzilimi va pfumelelana leswaku nkwetlembetano wa vona wu herisiwa hi ku tirhisa vulamuri; na b leswaku mutekani un?wana na un?wana loyi a nga va ka na ntsakelo eka mbuyelo wa vulamuri a tivisiwa hi vulamuri lebyi.
A ku na nyiko ya vulamuri leyi khumbaka nhlayiso wa vana lavatsongo kumbe xiyimo xa munhu un?wana leyi nga ta tirhisiwa ehandle ka loko yi tiyisisiwile hi Khotonkulu endzhaku ko endla xikombelo eka khoto leyi no va ku endliwa xitiviso eka vatekani hinkwavo lava nga ni ntsakelo wa mbuyelo wa vulamuri lebyi.
Eku languteni xikombelo xa ku tiyisisa nyiko ya vulamuri, khoto yi fanele ku enerisiwa leswaku nyiko yi ta pfuna vana lavatsongo hinkwavo naswona loko khoto yi enerisiwa leswaku nyiko yi ta pfuna vana lavatsongo hinkwavo yi fanele -
b tivisa nyiko hinkwayo kumbe xiphemu leswaku a yi nge tirhi;
c siva nyiko hi ku va nyika yin?wana leyi khoto yi vonaka yi fanerile;
d cinca nyiko hi ndlela leyi faneleke; kumbe e rhumela mhaka eka Mulamuri hi ku nyika swiletelo leswi faneleke.
A ku na nchumu eka xiyengentsongo xa 5 leswi faneleke ku tekiwa tanihi loko swi pima matimba ya nawu ya khoto eka nawu wun?wana na wun?wana leswaku ku kamberiwa nyiko ya vulamuri hi laha yi fambelanaka hi kona na nkwetlembetano wa Ndzhaka leswi nga khumbeki timfanelo kumbe mintsakelo ya vana lavatsongo.
Tikhoto na vapimanisi
Loko nkwetlembetano wun?wana na wun?wana wu rhumeriwa ekhoto leswaku wu avanyisiwa, ku ta tirhisiwa swilaveko leswi landzelaka ?
a Muavanyisinkulu kumbe munhu un?wana loyi a nga nhloko hi xiyimo loyi a nga na matimba ya nawu, u ta thola muavanyisi wa Mumuzilimi eka khoto leyi leswaku a tenga nkwetlembetano lowu, naswona loko ku nga ri na muavanyisi wa Mumuzilimi Musurumani, Holobye wa vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa u ta thola gqwetankulu ra Mumuzilimi kumbe gqwetankulu loyi a nga na 10 ra malembe ku tirha tanihi mufambisi loyi a khomeleke;
b khoto yi ta pfunetiwa hi vapimanisi vambirhi va Mamuzilimi lava nga ta va ni vutivi byo hlawuleka bya nawu wa Xiisilamu;
c vapimanisi va ta thoriwa hi Holobye hi ku endla xitiviso eka gazette naswona va ta tirha nkarhi wo ringana malembe ya ntlhanu ku sukela ti xitiviso lexi faneleke; Ntsena loko ku thoriwa ka vapimanisi lava ku nga herisiwa minkarhi hinkwayo hi Holobye hikwalaho ka swivangelo leswi twisisekaka;
d munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke u ta va ni mfanelo yo tlhela a thoriwa ku ringana nkarhi kumbe minkarhi leyi nga bohiwaka hi Holobye.
Vapimanisi lava thoriwaka hi ku landza xiyenge lexi va ta tirha tanihi vatsundzuxi. Loko muavanyisi loyi a fambisaka a nga landzeleli xitsundzuxo xa mupimanisi, mupimanisi yoloye u ta boxa mavonele ya yena hi ku tsala loko ku ri na xivilelo leswi nga ta yisiwa eka Mutsarisi wa Khotonkulu ya Swivilelo tanihi xiphemu xa rhekhodi leyi faneleke ku langutiwa hi khoto yoleyo.
Xiboho xin?wana na xin?wana xa khoto xi nga kanetiwa eka Khotonkulu ya Swivilelo hi ku landza Milawu ya Khoto leyi faneleke ntsena loko murili a ta kala a nga bohiwi ku nyika vuhlayiseki bya hakelo ya xivilelo.
Loko ku ri na xivilelo lexi yisiweke eKhotonkulu ya Swivilelo, xiboho lexi xi ta yisiwa eka minhlangano yimbirhi ya Mamuzilimi leyi nyikiweke matimba ku ya hi laha swi lerisiweke leswaku yi nyika switsundzuxo leswi tsariweke hi mayelana na swivutiso swa nawu ntsena loko swi ta yisiwa eka Mutsarisi wa Khotonkulu yo Rila ku nga si hela makume tsevu wa masiku ku sukela siku leri xitiviso xo rila xi yisiweke hi rona.
Khotonkulu yo Rila loko yi languta xivilelo lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 4 yi ta va languta xitsundzuxo lexi tsariweke lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xolexo.
xxiv Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tsundzuxana na Huvo ya Swipfuno swa nawu leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Swipfuno swa Nawu, wa 1969 Nawu wa 22 wa 1969, u ta endla xikombelo lexi faneleke xo nyika xipfuno xa nawu eka vanhu lava pfumalaka.
Ku herisiwa ka matekanelo ya ximfumo
Loko swi endleka mutekani wa vukati bya ximfumo lebyi nga kona a lava ku thala vukati hi ku landza Nawu wo Thala vukati endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu, khoto a yi nge herisi vukati bya ximfumo hi ku tirhisa xileriso xo thala vukati ku fikela loko khoto yi enerisiwa leswaku vukati bya Ximuzilimi lebyi byi herisiwile.
Loko swi endleka wanuna a ala hikwalaho ka xivangelo xin?wana ku tivisa Talaq leyi bohaka, wansati wa vukati bya Ximuzilimi u ta va ni mfanelo yo endla xikombelo xa xileriso xa Faskh hi ku landza Nawu lowu hi xikongomelo lexi ntsena laha xiendleko xa swilaveko swa Nawu lowu swi tirhisiwaka, swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo lexi.
Mhaka eka swiyimo leswi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 2, leswi yelanisiwaka ekhoto ku boha vun?wini bya ndzhaka kumbe mimbuyelo yin?wana ya vukati hi ku landza Nawu wo Thala vukati na nawu lowu yelanaka wa vukati.
Laha eka ku engetela eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona, wanuna a nga na vukati bya Ximuzilimi kumbe matekanelo lama faneleke ku tsarisiwa ehansi ka Nawu lowu, nsati wa yena loyi a nga kona kumbe vavasati va yena va fanele ku katsiwa eka magoza lama hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa .
Swilaveko swa xiyengentsongo xa 1 swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo, vasati vatekani lava nga kona eka vukati bya ximfumo lava hlawulaka ku amukela swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 2.
Magoza lama nga kanetiweki
Loko swi endleka maendlelo lama nga kona ehansi ka Nawu lowu ya ku tiyisisiwa kumbe ku pfumeleriwa ka xileriso xo herisa vukati bya Ximuzilimi kumbe xintshunxo na maendlelo lama nga kanetiwi kumbe loko swi endleka vatekani lava tekaneke va fikelele ntwanano, mhaka yi ta tengiwa hi muavanyisi wa Mumuzilimi loyi a tirhaka a nga ri na vapimanisi.
Xileriso xo herisa vukati bya Ximuzilimi a xi nge pfumeleriwi kumbe ku tiyisisiwa ehansi ka Nawu lowu ehandle ka loko mufambisi wa muavanyisi a nga enerisiwi leswaku mintsakelo ya kahle ya vana lavatsongo lava velekiweke evukatini lebyi yi tekeriwe enhlokweni.
Swinawana
Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa endzhaku ko tsundzuxana na Holobye a nga endla swinawana ?
a hi mayelana na ?
i swilaveko leswi faneleke ku landzeleriwa na mahungu lama faneleke ku nyiketiwa eka mutirhi wa vukati hi mayelana na ntsariso na ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi;
ii ndlela leyi mutirhi wa vukati a faneleke ku enerisiwa hi vukona kumbe ku amukeriwa ka vukati bya Ximuzilimi;
iii ndlela leyi munhu un?wana na un?wana a nga nghenelaka hi yona eka ku nyika vumbhoni bya vukona kumbe eka ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi byin?wana na byn?wana;
iv xivumbeko na vundzeni bya setifikheti, switiviso, tiafidavhiti na ku hlambanya leswi laviwaka hi swikongomelo swa Nawu lowu;
v vuundlo, setifikheti, ku tirhisiwa, ku lulamisiwa, ku tlhela ku endliwa na ku hangalasiwa ka tsalwa rin?wana na rin?wana leri fambelanaka na matekanelo bya Ximuzilimi kumbe tsalwa rin?wana na rin?wana leri lerisiweke hi ku landza swinawana;
vi mhaka yin?wana na yin?wana leyi laviwaka kumbe leyi pfumeleriwaka leswaku yi lerisiwa hi ku landza Nawu lowu;
vii ku thoriwa, ku lulamisiwa, khodi ya matikhomelo na rifu no pfumala matimba ka vapimanisi ku katsa na ku hakeriwa ka swiengetelo swa vapimanisi;
viii mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi faneleke ku endla leswaku ku tsarisiwa kahle vukati bya Ximuzilimi kumbe mafambiselo ya kahle ya Nawu lowu; na b ku lerisiwa ka tihakelo leti faneleke ku hakeriwa hi mayelana na ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi na ku humesiwa ka setifikheti yin?wana na yin?wana leyi faneleke.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 leswi nga vangaka mfumo wu tirhisa timali swi fanele ku endliwa hi ku tsundzuxana swin?we na Holobye wa Timali.
Xinawana xin?wana na xin?wana xa xiyengentsongo xa 1 xi nga nyika munhu un?wana na un?wana loyi a tlulaka xilaveko lexi kumbe ku tsandzeka ku xi landzelela u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho kumbe ku khotsiwa ku ringana nkarhi lowu nga hundzeki lembe rin?we.
Tihakelo ta goza/xiendlo xo thala vukati
Khoto a yi nge boheki ku endla xileriso xa tihakelo leti nga ta vuyerisa mutekani loyi a humeleleke eka goza ro thala vukati, kambe khoto yi nga endla tano hi ku languta vuswikoti swa vatekani na matikhomelo ya vona ku endla xileriso xo tano hi laha yi vonaka swi fanele hi kona naswona khoto yi nga lerisa leswaku tihakelo ta maendlelo ti avanyisiwa exikarhi ka vatekani.
Loko swi endleka ku va ni nkwetlembetano lowu yelanaka leswaku xana vukati bya Ximuzilimi lebyi tlangeriweke etikweni rimbe byi amukeriwa tanihi vukati bya Ximuzilimi ehansi ka Nawu lowu, nkwetlembetano lowu wu ta bohiwa hi khoto hi ku languta timhaka leti faneleke hinkwato ku katsa na milawu ya nkwetlembetano wa milawu.
Ku hundzuluxiwa ka milawu
Milawu leyi hlamuseriweke eka Xedulu leyi yi hundzuluxiwile ku fika eka xiyimo lexi boxiweke eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu.
Nawu lowu wu vitaniwa Nawu wa vukati bya Ximuzilimi, 20.., naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete.?
XITANDZHAKU XA A
TINHLAMUSELO XIYENGE XA 1
KHOTO
Khotonkulu Khoto yo Thala vukati Khoto ya Mindyangu
KU TIRHISIWA KA NAWU
XIYENGE XA 2
LESWI TSAKERIWAKA
LESWI TSAKERIWAKA
XIYENGE XA 2
MATEKANELO HINKWAWO LAMA AMUKERIWAKA LOKO YA KATSA KUMBE YA NGA KATSI
MATEKANELO YA XIMFUMO LAMA NGA KONA
LAMA LAWURIWAKA HI NAWU WA MATEKANELO WA 1961
KU NGA TIRHISIWA SWILAVEKO SWIN?WANA
MAENDLELO YO HERISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
KU HERISIWA KA NKWETLEMBETANO HI KU LANDZA NAWU WA MATEKANELO YA XUMUZILIMI
XIYENGE XA 13
XIYENGE XA 14
XIYENGE XA 15
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULUL (3).txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
MATIRHELO, VULAWURI NA
MAENDLELO YA TIKHOTO TA
NDZHAVUKO
RI KONDLETERIWILE : 2005
XIYENGE XA VAAKI, KHOLICHI YA
VULULAMI
VUNDZENI PHEJI
VULAWURI BYA TIKHOTO TA TIHOSI NA TINDHUNA 5
Manghenelo 5
TIMHAKA TA MASUNGULO NA MILAWU YA MATIMBA YA VULAWURI 7
Ripfumelo ro tirheka 5
Timhaka ta matikhomelo 6
Ku ya emahlweni 6
VULAWURI BYI NGA PIMIWA HI TINDLELA
TINHARHU 6
SWIYIMO SWA TIKHOTO eAFRIKA DZONGA 7
Khoto ya Vumbiwa 7
Khoto ya le Henhla 8
Tikhoto ta vamajisitarata 8
Tikhoto tin?wana leti tumbuluxiweke kumbe leti amukeriwaka eka
Nawu wa Palamende 8
MATIMBA YA TIHOSI NA TINDHUNA KU YINGISELA
MILANDZU YA VAAKI 8
Manghenelo 9
Holobye a nga nyika Tihosi, Tindhuna na Swandla swa tona matimba yo yingisela milandzu ya vaaki 9
Swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa loko Hosi, Ndhuna kumbe Xandla xa Hosi va nga si tirhisa nawu 9
Ku nyikiwa matimba hi Holobye 10
Dzolonga ri fanele ku va exikarhi ka Vantima ntsena 10
Ndhawu yo tshama 11
Nandzu wa vaaki lowu vaka kona eka Nawu wa Ndzhavuko na
Timhaka leti khoto ya Hosi kumbe Ndhuna yi nga riki na vulawuri eka tona 12
Tikhoto ta Tihuvo ta Miganga 12
MAENDLELO EKA KHOTO YA NDZHAVUKO 13
MAENDLELO 13
Mafambiselo ya Maendlelo 13
Vumbhoni byo Rhanga 14
Ku endla Swiboho 14
SWIGWEVO NA MAGWEVELO
Swigwevo 14
Magwevelo 15
Swivilelo na ku Kambisisa hi Vuntshwa 15
Endlelo ra Xivilelo eka Timhaka ta Vaaki 18
Ku endla Xivilelo eka Matiko lama Tifumaka 18
MATIMBA YA TIHOSI NA TINDHUNA KU YINGISELA MILANDZU YA VAAKI 19
TIHOSI NA TINDHUNA LETI NGA RIKI NA MPFUMELELO 20
XIYIMO EKA MATIKO YA TBVC 20
Manghenelo 20
Ku tumbuluxiwa na Vumbiwa bya Tikoto ta Ndzhavuko 21
Ndhawu yo tirha ya Tikhoto ta Ndzhavuko 21
Timhaka leti Tikhoto ta Ndzhavuko ti nga riki na matimba eka tona 22
Timhaka leti Tikhoto ta ndzhavuko ti nga na matimba eka tona 22
Manghenelo 22
Nawu wa Vaaki na Maendlelo 22
Nawu wa Vugevenga na Maendlelo 23
Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza 23
TIKHOTO TA NDZHAVUKO NA VUMBIWA 23
Xiyimo xa Khoto ya Majisitarata 23
Xiyimo xa Khoto ya Ndzhavuko 23
MATIMBA YA NAWU NA MAENDLELO YA TIKHOTO
TA NDZHAVUKO/XINTU
VULAWURI BYA TIKHOTO TA TIHOSI NA TINDHUNA
MANGHENELO
Ku sukela eminkarhini ya khale, Varhangeri va Ndzhavuko a va endla mintirho yotala ya nkoka eka vaaki va vona. Nkanelo lowu nga eka tsalwa leri wu pakanisa eka yin?wana ya mintirho leyi: ntirho wa nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko. Namuntlha mafambisele ya vululami etindhawini ta le makaya ya endliwa ngopfu hi tikhoto ta Varhangeri va Ndzhavuko kumbe Tikhoto ta Ndzhavuko. Leti i tikhoto ta Tihosi na Tindhuna naswona ti fambisa vululami hi ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko. Hi ku ya hi xiyenge xa 211 xa Nawu wa Vumbiwa wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa Ndzhavuko wu amukeriwa tanihi nawu swin?we na nawu wa ntolovelo. Leswi swi vula leswaku tikhoto a ti nge languti ntsena xitiviso xa tikhoto1 xa nawu wa ndzhavuko tanihi leswi a swi ri xiswona khale loko ku nga si pasisiwa Nawu wa Vumbiwa kambe va fanele ku xi tirhisa ntsena laha swi faneleke naswona hi ku tirhisa nawu lowu faneleke na Nawu wa Vumbiwa. Tikhoto ta ndzhavuko leti nga kona ti amukeriwa hi ku landza xiyenge xa 16 xa xedulu ya 6 ya Nawu wa Vumbiwa lexi vulaka leswaku khoto yin?wana ni yin?wana ku katsa na Tikhoto ta Ndzhavuko leti a ti ri kona loko Nawu wa Vumbiwa wu sungula ku tirha ti fanele ku ya emahlweni ti tirha no endla mintirho ya tona ya nawu hi ku landza nawu lowu faneleke eka tona. Mintirho ya tikhoto leti yi lawuriwa hi swinawana swotala. Swinawana leswi swi katsa swinawana leswi humaka eka vumbiwa byosungula bya Afrika Dzonga2, khale ka matiko-xikaya na matiko lama tifumaka3. Ku yisiwa emahlweni ka swinawana leswi swa nkarhi lowu nga hundza eAfrika Dzonga lerintshwa swi pfumeleriwa hi xedulu ya 6 ya Nawu wa Vumbiwa wa Afrika Dzonga wa 108 wa 1996. Presidente wa Tiko u tivisile hi ku tirhisa xitiviso leswaku swinawana leswi swi fanele ku tirhisiwa eka swifundzankulu swa swona hi ku landza xiyenge xa 14 xa xedulu ya 6 xa nawu wa Vumbiwa. Vona: Xiviko xa Tikhoto ta Ndzhavuko na Mintirho ya Nawu ya Varhangeri va Ndzhavuko: lexi sikuhatiweke siku ra 21 Sunguti 2003: Khomixini ya Nawu wa Afrika Dzonga eka phj 1.
TIMHAKA TA MASUNGULO NA MILAWU YA MATIMBA YA VULAWURI
Matimba ya nawu ya nga hlamuseriwa tanihi matimba na vuswikoti bya khoto ku yingisela no boha hi nkanetano exikarhi ka mintlawa. Graafreinet Municipality vs Huvo ya Ncheleto ya Van Ryenveld 1950 SA 420 (A). Matimba ya hi tivisa leswaku i matimba na swipimelo swihi leswi khoto yi nga na swona. Xigwevo lexi endliweke eka nandzu a xi na matimba naswona a xi nge tirhisiwi. Hi ku ya hi mavonele ya nawu wa ndzhavuko, timhaka ta matimba ya nawu yi huma eka milawu na swinawana swo hlaya. Swinawana leswi swi huma eka nawu wa ndzhavuko kambe a swi nge pasisiwi eka xinawana. Xikombiso xo pasisiwa loku i Nawu wa Khoto ya Majisitarata.4 Matimba ya nawu ya tumbuluka eka milawu leyi landzelaka.
Ripfumelo ro tirheka
Nawu lowu hi wona wa nkoka eka milawu yotala leyi fambelanaka na matimba ya nawu. Hi ku ya hi nawu lowu ku va khoto yi va ni matimba yi fanele ku nyikiwa matimba ku endla mintirho ya yona: Eckards 17. Khoto yi fanele ku va ni matimba eka muhehliwa/musirheleri na rifuwo ra yena.
Timhaka ta matikhomelo
Timhaka ta matikhomelo yi fambelana na madyondziselo ya kahle. Matimba ya nawu ya mpimo wa matikhomelo. Vona Polak 2. Matimba ya nawu ya khoto ya pimiwa ku tirha ntsena eka ndhawu kumbe mbangu wokarhi lowu hlamuseriweke.
Xivuriso lexi loko xi hundzuluxiwa handle ko hlamuseriwa xi vula leswaku muhehli u landzelela nsirhelelo eka foramu ya yena. Loko muhehli a tsakela ku mangala nandzu a mangalela muhehliwa, muhehli u fanele ku endla tano ekhoto leyi nga na matimba eka munhu loyi a mu mangalelaka na rifuwo ra yena. Khoto leyi talaka ku va khoto ya ndhawu leyi muhehliwa a kumekaka kona ku nga ri laha ku kumekaka muhehli. Kambe ku na swihlawulekisi swa nawu lowu, xikombiso: khoto yi nga va ni matimba hikwalaho ka xivangelo xa xiendlo lexi nga va ka kona endhawini ya ntirho wa yona. Hi mayelana na Tikhoto ta Majisitarata xiyenge xa 289(d) xa Nawu wa Tikhoto ta Majisitarata wa 32 wa 1944, xi vula leswaku ku va khoto yi va ni matimba ya nawu emhakeni leyi, xivangelo xa xiendlo xi fanele ku va xi endliwile hi ku hetiseka endhawini leyi welaka ehansi ka khoto yoleyo.
Hikwalaho ko phikizana ka milawu ya matimba ya nawu swa humelela leswaku khoto yin?wana yi va ni matimba ehenhla ka yin?wana emhakeni yo fana. Hikwalaho ko va muhehli a ri dominis litis leswi swi vulaka leswaku u na matimba yo lawula nandzu wa yena, u tshunxekile ku hlawula khoto leyi a lavaka ku yisa nandzu wa yena eka yona. Minkarhi yotala muhehli u hlawula foramu leyi nga kusuhi na yena ematshan?wini wa leyi nga kusuhi na muhehliwa.
Ku yisa emahlweni
Matimba ya nawu ya kumisisiwa/tiyisisiwa hi ku tirhisa masamanisi ku nga ri loko ku humesiwa masamanisi. Endzhaku ko va khoto yi nyikiwa matimba ya nawu, yi ta ma tirhisa ku fikela loko nandzu wu hela. Standard Credit Corporation LTD V Bester and Others 1987 SA 812(W) at 819. Loko khoto yi ri na matimba ya nawu enkarhini wa ntirho wa masamanisi kumbe endlelo ra khoto leri ku sunguriwaka mintengo hi rona, ku cinca ka swiyimo a ku nge tekeli khoto matimba ya nawu. Xikombiso; khoto yi na matimba ya nawu hikuva muhehliwa a kumeka endhawini leyi welaka ehansi ka matimba ya nawu ya yona naswona yi ta ya emahlweni yi va ni matimba ya nawu emhakeni leyi ni le ndzhaku ko hela ka endlelo swi nga ri na mhaka leswaku muhehliwa/muhehliwa a nga ha tshami endhawini ya khoto yaleyo.
VULAWURI BYI NGA PIMIWA HI TINDLELA TINHARHU
Ku swi veka erivaleni nkanelo lowu landzelaka wu simekiwe eka xikombiso xa khoto ya Majisitarata
Muxaka wa xikoxo
Nkoka wa xikoxo
Ndhawu ya matimba ya nawu (matikhomelo)
Mufambisi un?wana na un?wana, u fanele ku tiyisisa leswaku khoto ya yena yi na matimba ya nawu yo yingisela nandzu a nga si sungula. Leswi swi endliwaka ngopfu hikwalaho ka swipimelo swa muxaka wa xikoxo na nkoka wa wona. Swi fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku eka Tikhoto ta Ndzhavuko a ku na swipimelo swa mali leswi tirhisiwaka. Kambe hambi swi ri tano phurojeke yo Hlawuleka ya Khomixini ya Nawu wa Ndzhavuko yi bumabumela leswaku ku vekiwa swipimelo leswi fambisanaka na mimpimo ya karhi na ku vutshembeki bya Tikhoto ta Ndzhavuko Xintu.5 Laha muhehliwa a yaka ekhoto leyi nga riki na matimba yo yingisela nandzu wa yena no kala a nga kaneti matimba ya nawu ya khoto, khoto yi ta va ni matimba ya nawu yo yingisela nandzu wa yena. Xiyenge xa 281f xa Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 32 wa 1944 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona. Kambe laha swi endlekaka muhehliwa a nga yi khoto, mufambisi u na ntirho wo kala a nga boxi mero motu mhaka ya matikhomelo ya matimba ya nawu. Kasi laha mhaka yo pfumaleka ka matimba ya nawu yi boxiwaka vutihlamuleri bya vumbhoni byi tala ku nyikiwa hi muhehli ku kumisisa leswaku khoto yi na matimba ya nawu Vona Malherbe v Britstown Municipality 1949 1 SA 281 C, kambe ndlela leyi muhehli a vilelaka hi ku pfumaleka ka matimba ya nawu ku nga hundzula vutihlamuleri bya muhehliwa.
SWIYIMO SWA TIKHOTO eAFRIKA DZONGA
Timhaka ta matimba ya nawu yi yelana na matimba ya tikhoto ta hina eAfrika Dzonga hi mhaka yo va yi hi tivisa hi matimba na swipimelo leswi khoto ya karhi yi nga na swona. Khoto ya nawu hi ku ya hi matimba ya nawu ya yona, yi tirha tanihi khoto yosungula kumbe khoto yo rila. Hi ku ya hi kavanyisa ka 8 ka Nawu wa Vumbiwa wa 108 wa 1996 tikhoto i:
Khoto ya Vumbiwa
Khoto ya Vumbiwa hi yona khoto leyikulu etikweni etimhakeni hinkwato ta vumbiwa S 166 na 167.
Khotonkulu yo Endla Swivilelo hi yona khoto leyikulu etimhakeni leti nga riki ta vumbiwa S 166 na 168.
Khotonkulu yi katsa Khotonkulu yo Endla Swivilelo leyi nga tumbuluxiwaka hi Nawu wa palamende ku yingisela swirilo swa Tikhotonkulu. Ti nga boha mhaka yin?wana na yin?wana ehandle ka leyi vekeriweke khoto ya vumbiwa S 166 na 169. Khotonkulu ku vuriwa leswaku yi na matimba ya nawu ya ntumbuluko (hi leswaku ti kuma matimba ya nawu ya tona eka nawu wa ntolovelo).
Tikhoto ta Vamajisitarata
Tikhoto ta Vamajisitarata ti nga boha mhaka yin?wana na yin?wana leyi tiyisisiwaka hi Nawu wa Palamende. Tikhoto leti a ti fanelangi ku vutisa kumbe ku endla swiboho swo va enawini ka nawu wun?wana na wun?wana kumbe matikhomelo ya presidente ? S166 na 170. Tikhoto ta Vamajisitarata: ti tala ku vitaniwa swivumbiwa/swivumbeko swa swinawana (h.l. ti kuma matimba ya tona eka xinawana lexi ti tumbuluxeke, Nawu wa Khoto ya Majisitarata wa 32 wa 1944.) Tikhoto leti nakambe ti kuma matimba ya tona eka nawu ku nga ri Nawu wa Khoto ya Majisitarata ntsena. Hikwalaho ke khoto ya majisitarata a yi na matimba man?wana ehandle ka lama yi nyikiweke wona hi Nawu wa Khoto ya Majisitarata na milawu yin?wana.
Tikhoto tin?wana leti tumbuluxiwaka kumbe ku amukeriwa eka Nawu wa Palamende
Tikhoto ta ndzhavuko ti wela ehansi ka nkhetekanyo lowu. Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna ti tumbuluxiwile no/kumbe ku amukeriwa hi ku landza milawu leyi veke kona ku nga si amukeriwa Vumbiwa. Xikombiso xa milawu leyi i Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927. Hi ku ya hi xiyenge xa 2 xa xedulu ya 6 eka Nawu wa Vumbiwa milawu hinkwayo leyi a yi tirhisiwa ku nga si va ni Nawu wa Vumbiwa yi ta ya emahlweni yi tirhisiwa ku fikela loko yi hundzuluxiwa kumbe yi herisiwa. Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wu ta ya emahlweni wu tirha ku fikela loko wu hundzuluxiwa kumbe wu herisiwa. Hi ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a ku na xivumbeko xa matimba lexi lerisiweke xa Tikhoto ta Ndzhavuko. Nakambe a ku na xilaveko xo rila etikhoto ta Tindhuna ku fika eka khoto ya Hosi. Etimhakeni ta vaaki na Vugevenga ku rila ku endliwa eTikhoto ta Majisitarata. Vona Xiviko xa Tikhoto ta Ndzhavuko na Mintirho ya Nawu ya Varhangeri va Ndzhavuko xa 21 Sunguti 2003: Khomixini ya Nawu wa SA p 4 na xiyenge xa 12 na 20 xa Nawu wa Mafambisele ya Vantima. Eka vaaki van?wana va ndzhavuko ntolovelo lowu tirhisiwaka i wa leswaku swivilelo na swivilelo swi sungula eka huvo ya mindyangu kutani loko swi nga herisiwi swi ya eka ndhuna laha yi hetelelaka hi ku swi yisa eka Hosi ku suka eka Hosi xivilelo xi ya eKhoto ya Majisitarata.
MATIMBA YA TIHOSI NA TINDHUNA KU YINGISELA MILANDZU YA VAAKI
Manghenelo
Loko ku nga si pasisiwa Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wa 108 wa 1996, vumbiwa na matimba ya nawu swa tikhoto to hlawuleka ta vantima eAfrika Dzonga a swi fambisiwa/lawuriwa hi ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 ? Nawu wa Ndzhavuko wa Seymour eDzongeni wa Afrika hi J C Bekker 7
Tikhoto ta tihosi na Tindhuna, tikhoto ta Vakhomixinara na Tikhoto to Rila a ti ri tikhoto to hlawuleka ta vantima. Hi 1986 swibumabumelo leswi landzelaka swa Khomixini ya Ndzavisiso wa Xivumbeko na Mintirho ya Tikhoto ta Vakhomixinara na Tikhoto to Rila ta Vakhomixinara swi herisiwile.6 Vulawuri bya tikhoto ta tihosi leti ya rhurhiseriwile eka tikhoto ta vamajisitarata. Ku sukela nkarhi wolowo milandzu ya vantima a yi tengiwa etikhoto ta vamajisitarata hi ku ya hi matimba ya nawu ya tona. Tikhoto ta Vamajisitarata a ti tirhisa Nawu wa Ndzhavuko eka minkwetlembetano ya vantima. Hi ku ya hi xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vumbhoni lowu Hundzuluxiweke wa 1988, Tikhoto ta Vamajisitarata a ti fanele ku amukela xitiviso xa matimba ya Nawu wa Ndzhavuko. Enkarhini wolowo wa nhluvukiso Nawu wa Ndzhavuko a wu nga si amukeriwa tanihi nawu lowu fambisanaka na sisiteme ya nawu wa Riphabliki ra Afrika Dzonga. Nawu wa tiko a wu nga amukeli swivangelo swa swiendlo swa minxavelano ya Nawu wa Ndzhavuko. (Seymour 7). Nawu wa Ndzhavuko a wu tirhisiwa ntsena eka swiendlo leswi khumbaka muntima na munhu loyi a nga riki muntima. Xikombiso, Sipho loyi a nga wanuna wa muntima loyi a tekanile na nsati wa yena Sibongile hi ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko a yisaka Kobus loyi a nga ri muntima ekhoto hikwalaho ka swivangelo swa vuoswi. Nawu wa ntolovelo wu ta tirhisiwa hikuva Kobus loyi a nga riki muntima a khumbeka tanihi muhehli. Loko ku tirhisiwa nawu wa ntolovelo Sipho u ta tekiwa tanihi munhu loyi a nga tekangiki naswona loyi ku nga riki na xivangelo xo n?wi xupula hikuva matekanelo ya xintu/ndzhavuko a ya nga amukeriwi tanihi hi vukati. (Vona Seymour 7)
Holobye a nga pfumela leswaku Tihosi, Tindhuna na Swandla swa vona va yingisela milandzu ya vaaki
Hi ku landza xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 1927, Holobye a nga nyika xileriso eka Tihosi, Tindhuna na swandla swa Tihosi ku yingisela milandzu ya vaaki. S12 XI VULA LESWAKU ?Holobye a nga ? (a) Nyika matimba hosi ya muntima yin?wana na yin?wana kumbe ndhuna leyi amukeriwaka kumbe leyi thoriweke ehansi ka xiyengentsongo xa kumbe xa xiyenge xa mbirhi ku yingisela no boha swivilelo ya vaaki leyi tumbulukaka eka nawu wa Vantima na ndzhavuko na ntolovelo lowu vikiweke eka yena hi Vantima lava lumbetanaka muntima un?wana loyi a tshamaka endhawini ya yena ya matimba ya nawu (b) Hi ku amukela xikombelo xo huma eka hosi yin?wana na yin?wana kumbe ndhuna loyi a nyikiweke matimba ya nawu hi ku landza pharagirafu ya (a), a nga nyika matimba/lerisa xandla xa hosi yeleyo ku yingisela nandzu no boha swivilelo ya vaaki leyi humaka eka nawu wa Vantima na ntolovelo lowu vikiweke eka yena hi muntima loyi a lwaka na muntima loyi a tshamaka endhawini ya yena ya matimba ya nawu, NTSENA loko hosi leyi ya Muntima, ndhuna kumbe xandla xa hosi ehansi ka xiyenge lexi kumbe nawu wun?wana va ri na matimba yo tiyisisa swivutiso hinkwaswo swa kala ku nga amukeriw, ku thala kumbe ku hambana loku vaka kona eka vukati?. Swilaveko swo fana swa kumeka eTranskei (Milawu ya 13/1982 na 6/1983), Ciskei (Nawu wa 37 wa 1984), Bophutatswana (Nawu wa 29 wa 1979), Kwandebele (Nawu wa 3 wa 1984) ? Vona Bennet 76 laha ku nga na ku hundzuluxiwa eka matimba ya nawu na maendlelo man?wana.
Milawu ya Tikhoto ta Ndzhavuko ya kumeka eka GN R2082 leyi sikuhatiweke siku ra 29 N?wendzamhala 1967.
Swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa loko Hosi, Ndhuna na Xandla va nga si tirhisa matimba ya nawu eka vaaki
Hi ku landza xiyenge xa 12 (a) na (b) loko hosi kumbe ndhuna kumbe xandla a nga si va ni matimba yo yingisela minkwetlembetano ya vaaki, swilaveko leswi landzelaka swi fanele ku fikeleriwa.
Ku nyikiwa Matimba hi Holobye Xiyenge xa 12 . Vona 1.5.2 laha henhla
Nkanetano wu fanele ku va exikarhi ka Vantima
Hosi, ndhuna kumbe xandla xa yena a nga yingisela minkwetlembetano ntsena exikarhi ka vantima. Muntima u hlamuseriwa eka S35 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 hi ndlela leyi landzelaka: ?Muntima swi ta katsa munhu un?wana na un?wana wa rixaka ra vaaki vo rhanga kumbe rixaka ra Afrika?. Rixaka i ra mhaka ya nkoka eku tiyisiseni matimba ya nawu wa Tikhoto ta Ndzhavuko.
Hi mayelana na ku ringanana ka swilaveko swa Nxaxamelo wa Timfanelo, xivutiso i xa leswaku leswi a swi endli xihlawuhlawu. Hi ku ya hi TW Bennet 77 leswi i xipimelo xo twisiseka no amukeleka eka mfanelo yo kala munhu a nga hlawuriwi. (Vona nakambe S 36 xa Vumbiwa.) ?Tikhoto ta ndzhavuko ti tirha hi ndlela leyi ti pfunaka Vantima, lava hikwalaho ka swivangelo swa timali na dyondzo va nga riki na mfikelelo wa tikhoto ta vamajisitarata kumbe tikhotonkulu? naswona endlelo ro hlawuleka leri welaka ehansi ka Xiyenge xa 8 (a) Nawu wa Vumbiwa bya Nkarhinyana. (Xiyenge xa 9 xa Nawu wa Vumbiwa Byintshwa) TW Bennet 77. Xikongomelonkulu i ku nyika Vantima foramu leyi nga ta fambisana na mimfuwo ya vona. Benett 77. Eka Bangindawo na van?wana v Nhloko ya Mfumo-xivongo wa Xifundza wa Nyanda na Van?wana 1998 SA 262(TK) hambileswi xilaveko xa rixaka xi tlulaka timfanelo ta ku ringanana emahlweni ka nawu xa ha ri xipimelo lexi amukelekaka. Khoto eka Mlheka na Feni v Nhloko ya Mfumo-xivongo wa Xifundza wa Tembuland na van?wana 2001 SA 574(TK) eka timhaka to yelana leti kumeke leswaku ku tluriwa ka timfanelo ku fanerile. Khomixini ya nawu eka Phepha ra Nkanerisano ra Tihuvo ta ndzhavuko phara. 6.2.2 yi bumabumela leswaku ku herisiwa swilaveko swa xihlawuhlawu hinkwaswo leswi simekiweke eka ntumbuluko wa xikoxo, ndhawu yo tshama na ku tirhiseka ka Nawu wa Ndzhavuko.
Ndhawu yo tshama
Marito eka xiyenge xa 12 (a) na (b) ?muntima loyi a lwaka ni muntima loyi a kumekaka endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi yoleyo? loko swi hlamuseriwa handle ko swi hlamuselo, swi tikomba swi vula leswaku ku va hosi yi va ni matimba ya nawu eka nandzu wa vaaki muhehli na muhehliwa va fanele va tshama endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi. Hi ku ya hi Seymour 15 vutshamo bya muhehliwa ntsena eka ndhawu ya matimba ya nawu ya hosi a swi enelangi ku va hosi yi va ni matimba ya nawu yo yingisela nandzu wa vaaki. Eka Exparte Holobye wa Timhaka ta Vantima ku vuriwile leswaku tanihi muaki i theme ra xithekiniki ra nawu wa ntolovelo leri faneleke ku twisisiwa hi ku ya hi nawu wa ntolovelo. Ku tshama endhawini a swi katsi ntsena ndhawu ya tshama naswona timhaka letimbirhi ti fanele ku hambanisiwa. Ku tshama endhawini swi vula ndhawu ya ntolovelo leyi munhu a tshamaka eka yona. Munhu a nga va ni tindhawu to tlula yin?we to tshama hi nkarhi wun?we. (Seymour 15). A swi tsariwangi ehansi leswaku i xiyimo xa nkarhi hinkwawo xihi lexi lavekaka hi mayelana na ndhawu yo tshama. Kambe hambi swi ri tano a ku nge vuriwi leswaku munhu u tshama endhawini loko a endzela ndhawu nkarhinyana ku ta laveka xiyimo xa nkarhi hinkwawo. (Seymour 15) Ndhawu yo tshama ya munhu i ndhawu leyi munhu a tekiwaka a ri kona eka yona ni loko a nga ri kona. DSP Cronje na J Heaton7 hlamusela ndhawu yo tshama tanihi ? ndhawu laha munhu a tekiwaka a ri kona hi swikongomelo swo tirhisa timfanelo ta yena no endla mintirho ya yena ni loko a nga ri kona?. Munhu a nga tshama endhawini yin?we hi nkarhi wun?we. 8 Muhehliwa loyi a nga tshameki endhawini a nga a nga nyikiwa matimba ya nawu hi ku endla xikombelo eka matimba ya nawu ya khoto.9
Nandzu wa vaaki wu fanele ku va lowu humaka eka Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo ntsena
Matimba ya nawu ya hosi kumbe ndhuna ya tirha ntsena eka milandzu/swivilelo leyi humaka eka Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo. Hosi kumbe ndhuna a yi na matimba to yingisela milandzu leyi humaka eka nawu wa ntolovelo. Xilaveko xa Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a xi katsi matimba ya nawu ya hosi, ndhuna kumbe xandla etimhakeni leti nga amukeriweki, ku thala kumbe ku hambana loku vaka kona eka vukati. Hikwalaho ko va Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Xintu/Ndzhavuko, matekanelo ya xintu ya na xiyimo xo ringana na tmfanelo ta matekanelo ya ximfumo ya vaaki naswona ya nga herisiwa ntsena hi ku thala, ku herisiwa ka matekanelo ya xintu no kala ya nga weli eka vulawuri bya tikhoto ta tihosi ta ndzhavuko.10 Tikhoto ta Ndzhavuko ti nga ya emahlweni ti lamula minkwetlembetano ya vukati loko ku nga si dlayiwa.11 Ta ha ri na matimba ya nawu eka swivilelo leyitsongo eka vukati xik. Swivilelo swo tlherisela lobolo/ndzovolo eka ku onhakeriwa hikwalaho ka vuoswi laha nawu wa ntolovelo wu tirhisiwaka. Tikhoto hinkwato eRSA ti na matimba na vuswikoti byo tirhisa nawu wa ntolovelo. Vona xiviko xa Nawu wa khomixini ya SA eka minkwetlembetano ya milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 2, Tlhela nakambe u vona S211 xa Nawu wa Vumbiwa na S1 xa Nawu wo Hundzuluxiwa ka Nawu wa Vumbhoni wa 45 wa 1988. Xiyenge xa 12 xi sivela tikhoto ta ndzhavuko ku yingisela milandzu ya vaaki leyi tumbulukaka/humaka eka nawu wa ntolovelo. Eka Ngwenya v Manana12 ku vuriwe leswaku hikwalaho ko va nawu wa ntolovelo wu tirhisiwa eka xikoxo xa vuoswi tikhoto ta ndzhavuko a ti na matimba yo yingisela nandzu. Eka Nkosi v Mdhladhla13 lowu a ku ri nandzu lowu a katsa ku onhakeriwa ko pfinya, khoto yo Endla Swivilelo yi bohe leswaku hikwalaho ko va nawu wa ndzhavuko wu pfumelela ntsena xiendlo xa vugevenga eka swiyimo swo tano, khoto ya ndzhavuko a yi na matimba. Laha tisisiteme hi timbirhi ta nawu ti nga na xintshunxo matimba ya nawu ya khoto ya ndzhavuko ya tiyisisiwile. Vona Cebekhulu v Shandu.14 Vona xiviko xa Khomixini ya Nawu ya SA eka nkwetlembetano wa milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 47 fn27. Ku fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku ehansi ka Xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, Varhangeri va Ndzhavuko hi vona va nga na vuswikoti byo yingisela milandzu ya nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndzhavuko ntsena loko muhehliwa na muhehli va ri vantima. Loko va tirhisa matimba ya nawu wa vugevenga S 20 (a) xi nyika Tikhoto ta Ndzhavuko matimba yo tirhisa nawu wa ndzhavuko na nawu wa ntolovelo. Vona xiviko xa Khomixini ya Nawu ya SA eka nkwetlembetano wa milawu xa Ndzhati 1999 eka pheji 44 na 48. Eka swivilelo swo ku dyohisa ndziriso wa ku onhakeriwa wu fanele ku fambisana na mindzhavuko ya rixaka. Vona Mkhombo v Mathngu.15 Ku bohiwile leswaku swivilelo ya ndzovolo yi fanele ku hakeriwa eka vukati bya ximfumo, endzhaku ko dlaya vukati leswi humaka eka nawu wa ndzhavuko na ntolovelo.
Timhaka leti Khoto ya Hosi kumbe ndhuna yi nga riki na Matimba ya nawu eka tona
Khoto ya Hosi kumbe Ndhuna a yi na matimba ya nawu eka timhaka ta vaaki laha:
Xikoxo xi va ka kona hikwalaho ka nawu wa ntolovelo kumbe
Xikoxo xi nga exikarhi ka muntima na munhu wo kala a nga ri muntima kumbe
Xikoxo xi nga exikarhi ka vanhu vo kala va nga ri vantima kumbe
Xikoxo xi nga khumbaka ku herisiwa ka vukati kumbe
Xikoxo kumbe xiendlo xo dlaya vukati kumbe
Ku hambana ku va ka kona eka vukati
Tikhoto ta Tihuvo ta Vaaki
Hi ku ya hi xiyenge xa 21A xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, Holobye a nga nyikiwa matimba endzhaku ko tsundzuxana na huvo ya vaaki leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tihuvo ta Vaaki wa 125 wa 1977 ku nyika matimba ya nawu wa vaaki kumbe vugevenga yo fana na lama nyikiweke hosi kumbe ndhuna hi ku landza xiyenge xa 12 na 20 xa Nawu wa 38 wa 1927 eka Muntima hi mayelana na ndhawu kumbe xiphemu xa ndhawu xa huvo leyi khumbekaka hi laha holobye a nga bohaka hi kona. Hi ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tihuvo ta Vaaki wa 125 wa 1977 swilaveko swa xiyenge xa 12 na 20 eka xiyimo lexi swi ta tirhisiwa hi mayelana na Muntima loyi laha ku hundzuluxiwaka no yelanisiwa hi laha swi nga bohiwaka hi kona hi Holobye eka Gazzette ya Mfumo. Swilaveko leswi a swi kalangi swi tirhisiwa ? (Vona Seymour p 18 ku kuma swivangelo).
MAENDLELO EKA KHOTO YA NDZHAVUKO
MAENDLELO
Ku tirhisiwa maendlelo
Goza Ro sungula
Muhehli loyi a tsakelaka ku teka magoza eka muhehliwa u ya ekayaka muhehliwa laha a fambaka na timbhoni, vatsundzuxi, vaseketeri na munhu un?wana na un?wana loyi muhehli a vonaka a fanerile. Loko va fikile muvulavuleri wa muhehliwa u boxa nandzu eka muhehliwa. Muhehliwa loyi a nga tivi hi riendzo a nga boheki ku hlamula swihehlo. A nga tivisa muhehli na lava a fambaka na vanghana ku tlhelela eka yena hi nkarhi na siku leswi vekiweke. Xipfuno xa goza ro sungula eka muhehliwa i xa leswaku u ta tivisiwa hi ku hetiseka hi ntumbuluko na matimba ya nandzu wa muhehli.16
Goza Ra vumbirhi
Loko siku leri vekiweke ri fika, muhehli u ya tlhela a boxa nandzu wa yena eka muhehliwa na vatsundzuxi va yena. Timbhoni to huma eka matlhelo hi mambirhi ti ta vitaniwa. Hambileswi ku nga riki na xiyelaniso mhaka yi ta va leyi yelanaka na nawu naswona timhaka ti ta langutiwa hi ku hetiseka hi matlhelo yo hambana.17 Endlelo leri ri vitaniwa ?ku teka magoza? naswona ri voniwa ri ri goza ro sungula eka ku teka magoza ya nawu. Enkarhini lowu muhehliwa loko a vona ntikelo wa xikoxo xa muhehli a nga nkhensa nandzu laha nandzu wa muhehli wu nga va ni vumbhoni. Kutani ku ta lulamisiwa ndlela yo hakela nandzu. Muhehli nakambe endzhaku ko vona matimba ya vusirheleri bya muhehliwa a nga boha leswaku a swi nge pfuni nchumu ku yisa mhaka emahlweni. Xiyimo lexi xi yelanisiwa swin?we na ?litis contestation? (ku pfariwa ka switatimendhe).18
Goza Ra vunharhu
Laha muhehliwa a alaka naswona muhehli a yisaka mhaka emahlweni, a nga tlhentlhisa ntlawa wa yena no rila eka ndhuna leyi nga na mpfumelelo kumbe leyi nga riki na mpfumelelo eka wadi kumbe xifundza.19 Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo a yi na matimba yo sindzisa muhehliwa ku va kona kumbe ku avanyisa. Loko muhehliwa a pfumela nandzu eka nhlengeletano ya Ndhuna leyi n ga riki na mpfumelelo kambe a ala ku hakela, muhehli a nga yisa nandzu wa yena eKhoto ya Hosi naswona muhehliwa u voniwa nandzu ku va a amukele nandzu.20 Laha ntlawa wu nga enerisiweki hi xiboho xa Ndhuna wu nga yisa mhaka eKhoto ya Hosi. Vuavanyisi bya Khoto ya Hosi kumbe Khoto ya Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo xa boha naswona ku ta endliwa xigwevo.21 Ntlawa ematshan?weni yo yisa nandzu eKhoto ya Ndhuna wu nga yisa nandzu xikan?we-kan?we ekhoto leyi nga na vuswikoti bya nawu, leyi ku nga khoto ya Ndhuna leyi pfumeleriweke, Hosi kumbe khoto ya Majisitarata.22 Hosi yi nga hundzuluxa vuavanyisi bya Ndhuna naswona Hosi leyikulu yi nga hundzuluxa xigwevo xa Hosi leyi.
Vumbhoni bya nkoka
Mbhoni yi ta vula vumbhoni bya yona ehandle ko kavanyetiwa. Ntlawa kumbe xirho xin?wana na xin?wana xa Huvo ya Hosi kumbe xirho xin?wana na xin?wana xa vaaki lexi nga kona xi nga vutisa mbhoni. Endlelo leri ri endliwa hi ndlela ya xichavo na nawu handle ka swipimelo hi mayelana na ndlela yo hlamusela.
Ku endla xiboho
Endzhaku ko yingisela vumbhoni hinkwabyo no vulavula ka vanhu hinkwavo lava nga kona Hosi hi ku pfuniwa hi Vatsundzuxi yi ta endla xiboho hi ku landza Nawu wa Ndzhavuko na ku twisisa. Loko xiboho lexi xi ri xosungula xi ta tirhisiwa tanihi hi xikombiso.23 Endlelo leri ri khumba xiboho xa timhaka na ku tirhisiwa ka nawu ehenhla ka timhaka.
KU AVANYISA NO ENDLA XIGWEVO XA RIFU
Ku avanyisa
Hosi kumbe Ndhuna leyi tirhaka eKhoto ya Ndzhavuko yi vumba Khoto ya Ndzhavuko. Ku avanyisa ka mufambisi ku hetisekile kambe muhehli u na mfanelo yo Endla Swivilelo - Tsaiutsi v Nene24. Rito ra ku ?avanyisa? ri hlamusela havumbirhi xileriso xa khoto na swivangelo swa xileriso lexi. Hambileswi swivangelo swi nga fanelangiki ku nyikiwa hi nkarhi wun?we loko ku endliwa xileriso, endlelo ra swivangelo leri nga na koka na xileriso ri fanele ku va erivaleni ekhoto loko ku nga si endliwa xileriso. Endzhaku ko endliwa ka vuavanyisi Hosi kumbe Ndhuna kumbe Xandla xi functus officio. Ku avanyisa ka Hosi ku nga tshikiwa. Nkhumbo wa ku tshikiwa swi fana na loko xiendlo xi tshikiwile ? Komani v Qabongwana25. Hosi kumbe Ndhuna yi na ntirho lowu nyikiweke26 matimba yo tsarisa rhekhodo ya ku avanyisa ka yona eHofisini ya Majisitarata ku nga si hela mavhiki mambirhi loko ku endliwile ku avanyisa ? Swiyenge swa 6 na 7 GN R2082 wa 1967. Loko Hosi yi tsandzeka ku tsarisa ku avanyisa naswona ku heleriwa hi nkarhi u ta voniwa nandzu eka ku lahlekeriwa ka mintlawa hikwalaho ka xihoxo xa yena ? Seymour 17 na Bhengu v Mpungose27. Ku avanyisa ka hosi kumbe ndhuna tanihi laha ku rhekhodoweke no tsarisiwa hi kona ku tekiwa ku lulamile ku fikela loko ku kanetiwa no lulamisiwa. Loko ku lulama ka rhekhodo ku kanetiwa, ku fanele ku humesiwa xitiviso eka ntlawa lowun?wana na hosi leyi khumbekaka ? Kunene v Mandoda28.
Ku gweviwa ntambhu
Theme ra ?xigwevo? ri hlamusela endlelo leri ku avanyisa ka mukolotiwa ku lavaka ku enerisiwa hi xikweleti xa xigwevo. Ku fanele k ulandzeleriwa xigwevo xa nawu wa ndzhavuko ? Vona: S1 xa GN R2082 xa 1967. Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku fanele ku landzeleriwa hi ku katsa rifuwo ra mukoloti leswi nga ta endliwa hi ntsumi ya/murhumiwa wa hosi. Loko ku katsiwa ku fambelana na ntolovelo a ku na rifuwo leri nga siyiwaka ehandle eka ku katsiwa.29 Loko ntsumi ya hosi yi aleriwa munhu loyi a kolotiwaka a nga pfuniwa ekhoto ya majisitarata, laha ku nga humesiwaka xigwevo lexi tsariweke ? Vona: S8 xa GN 2082 xa 1967. Hosi leyi amukelaka/pfumelaka leswaku yi endle ku katsiwa hi ku tirhisa vutivi bya leswaku rifuwo leri katsiweke i ra munhu un?wana yi ta va ni vutihlamuleri byo tlherisa nhundzu ? Khanyile v Khanyile30. Loko xifuwo lexi nga xa munhu un?wana xi katsiwile hi Ntsumi ya Hosi munhu un?wana u na mfanelo yo nyika vumbhoni bya leswaku i xa yena hambiloko xi xaviseriwe munhu un?wana ? Hlatswayo v Hlongwane31. Hi ku ya hi Nawu wa 8 wa GN R2082 wa 1967, munhu un?wana (swivilelo ya munhu un?wana) yi fanele ku tengiwa hi hosi leyi avanyiseke kumbe munhu loyi a n?wi landzelaka/pfaleke. Loko ku tsandzekiwa ku landzelela endlelo ra ndzhavuko leswi swi ta vanga leswaku ku va ni xikoxo xa ku onhakeriwa ? Ndlovu v Thabethe na Van?wana.32 Hosi a hi muyimeri wa munhu, naswona hakelo leyi endliwaka eka Hosi ehandle ka loko ku ri na mpfumelelo wa mukolotiwa a yi na mfanelo yo herisa xikweleti ? Majozi v Majozi.33
Ku rila na Vukamberi
Ku rila no kambela I maendlelo lama nga tirhisiwaka ku kaneta ku avanyisa/xigwevo xa khoto ya le hansi ku kota ku lulamisa ku avanyisa kumbe ku ku yimisa.34 Kambe hambi swi ri tano rin?wana na rin?wana ra maendlelo ri fanerile ntsena eka swiyimo swokarhi. Swivangelo swa xivilelo swi boha leswaku i endlelo rihi leri faneleke.35 Loko xivilelo xi simekiwe eka xihoxo kumbe ku kala swi nga enawini enkarhini wa endlelo ro kambela endlelo ri ta va ri fanerile.36 Swiyimo leswi ku nga na swihoxo swi katsa ku kala ku nga landzeleriwi milawu ya vululami. Xikombiso, ku tsandzeka ku landzelela nawu wa audi alteram partem. Hi ku ya hi nawu lowu khoto yi fanele ku twa mintlawa hi mimbirhi loko yi nga si endla xiboho. Loko yi tsandzeka ku endla tano swi ta vanga nandzu wo kala ku landzeleriwi nawu. Kambe laha xivilelo xi simekiweke eka nhlamuselo leyi amukeriweke hi khoto ku va yi kota ku endla xiboho ku rila swi fanerile eka swiyimo leswi.37 Ku rila swi tala ku rhekhodowa eka maendlelo kasi vukamberi byi nga endliwa eka swivilelo leswi nga riki kona eka rhekhodo.38 Kambe hambi swi ri tano ku na swiyimo swin?wana laha rin?wana ra maendlelo lama mambirhi ri nga va ka ri fanerile. Xikombiso, mufambisi a nga amukela ku kala ku nga amukeleki ka vumbhoni naswona ku kala ku nga amukeleki ka vumbhoni ku ri kona eka rhekhodo. Eka xiyimo lexi, ku nga tirhisiwa vukamberi kumbe ku rila.
Xivutiso xo va xana tikhoto ta vamajisitarata ti na matimba yo endla vukamberi ehenhla ka Tikhoto ta Ndzhavuko a xi si hlamuriwa. Tikhoto ta vakhomixinara ti siviwile hi tikhoto ta vamajisitarata a ti ri na matimba yo Endla Swivilelo ntsena ehenhla ka tikhoto ta ndzhavuko ?Latha v Latha na Van?wana.39 Eka Bhulose v Bhulose40ku bohiwile leswaku Khoto ya Khomixinara a yi na matimba yo kambela swigwevo/ku avanyisa ka Tikhoto ta Ndzhavuko. Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi nyika khoto ya majisitarata matimba ku yingisela swirilo swo huma eka tikhoto ta ndzhavuko kambe swiyenge hi swimbirhi a swi na xiyelaniso xo kambela. Khoto ya Majisitarata tanihi leswi xi nga xivumbiwa xa xinawana a xi na matimba ya nawu lama yi nyikiwaka hi Nawu Khoto ya Vamajisitarata na swinawana swin?wana. Swi tikomba ku nga ri na xilaveko xa nawu lexi nyikaka khoto ya majisitarata matimba yo yingisela vukamberi bya milandzu ya vaaki yo huma eTikhoto ta Ndzhavuko. Hi ku landza xiyenge xa 35 (o) muhehliwa un?wana na un?wana u na mfanelo ya ntengo wa kahle leswi katsaka mfanelo yo Endla Swivilelo kumbe ku endla vukamberi eka Khotonkulu. Xiyenge lexi swi tikomba xi nyika Tikhoto ta Vamajisitarata matimba yo kambela ku avanyisa ka khoto ya ndzhavuko. Kambe hambi swi ri tano, xiyelaniso eka xiyenge lexi xa ?muhehliwa un?wana na un?wana? xi ringanyeta/bumabumela leswaku xiyenge lexi xi tirhisiwa ntsena eka milandzu ya vugevenga. Hikwalaho ku fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku Khoto ya Majisitarata loko yi xivilelo xo huma eka khoto ya ndzhavuko yi na matimba yo anama ku tiyisisa, ku hundzuluxa kumbe ku vekela etlhelo xiboho xa Khoto ya Ndzhavuko endzhaku ko twa vumbhoni lebyi nyikiwaka hi ku yimela mintlawa kumbe vumbhoni byin?wana lebyi khoto yi vonaka byi fanerile. Khoto ya Majisitarata nakambe yi na matimba yo ndlandlamuxa nkarhi lowu vekiweke eka Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Swi nga ti komba onge ku rila eka khoto ya majisitarata a ku na swipimelo swo va ku rhekhodowa naswona vumbhoni byin?wana na byin?wana hi mayelana no kala ku nga landzeleriwi nawu swi nga ri mhaka ku byi rhekhodowile kumbe byi nga rhekhodowangi byi nga langutiwa/pfumeleriwa. Leswi swi tikomba swi nga fanelangi ku hambanisa exikarhi ka xivilelo na ku kamberiwa hi swikongomelo swo lulamisa ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko eka Khoto ya Majisitarata. Hikwalaho ko va ku tengiwa ka ku rila ku nga ku tlhela ku tengiwa, a swi kali swi lava ku langutiwa ku kamberiwa tanihi endlelo rin?wana.
Endlelo ro rila eTimhakeni ta Vaaki
Ku avanyisa ka Hosi kumbe Ndhuna ku nga hundzuluxiwa eKhoto ya Majisitarata leyi nga na matimba ya nawu ? xiyenge xa 12 loko xi hlayiwa swin?we na xiyenge xa 29A xa Nawu wa Tikhoto ta Vamajisitarata wa 32 wa 1944. Khoto ya Majisitarata yi ta fanela ku va ni matimba ya nawu ku yingisela nandzu. Leswi swi vula Khoto ya Majisitarata leyi nga na matimba ya nawu yo yelana swin?we na Khoto ya Ndzhavuko leyi khumbekaka.41 Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku nga hundzuluxiwa hambiloko ku nga ri na nkhumbo eka ku avanyisa ko heriqela. ? Ntshabala v Piti.42 Mintlawa eka ku Rila yi fanele ku tiviwa tanihi muhehli na muhehliwa ku nga ri muhehli/muvileri na muhlamuri. ? Dlamini v Sibisi43. Ku rila ku tirha ntsena eka timhaka leti rhekhodoweke hi mintlawa. Ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku hetisekile (res judicata) ku fikela eka xiyimo lexi ku nga hundzuluxiweki.44 Kuatni laha muhehli a koxaka/londzaka 19 wa tihomu kambe hosi yi n?wi nyikeke mune wa tihomu ntsena kutani Muhehli a rila khoto a yi na vuswikoti byo sirhelela/ku yima na muhehliwa (hi leswaku ku alela nandzu wa muhehli) loko muhehliwa a nga kanetangi ku rila. Laha xiboho xiboho lexi nga kahle eka muhehliwa xi nga kahle, khoto loko ku ri na xivilelo yi fanele ku alela xivilelo leswaku ku avanyisa ka Khoto ya Ndzhavuko ku tirhisiwa. ? Mthethwa v Mthethwa.45 Xivilelo xi fanele ku endliwa ku nga si hela tin?wheti timbirhi endzhaku ka siku ra ku avanyisa ? Nawu wa 9 Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Nkarhi lowu wu nga ha engeteriwa hi Majisitarata loko ku ri na xivangelo lexi twalaka. ? Nawu wa 9 . Endzhaku ko endliwa ka xivilelo ku tirhisiwa ka ku avanyisa ku ta yimisiwa xikan?we-kan?we ku fikela loko ku rila ku herile kumbe ku heleriwe hi ntirho kumbe loko ku tlhentlhisiwile. ? Nawu wa 8 . Ntlawa lowu khumbekaka eka maendlelo/nandzu a wu lahlekeriwi hi mfanelo yo Endla Swivilelo eka Khoto ya Majisitarata hikwalaho ka xivangelo xo eneta kumbe ku tsakela ku enerisa ku avanyisa ka Khoto ya Hosi hi xiphemu kumbe hi ku hetiseka hi ku amukela xipfuno hi ku landza ku avanyisa loku. ? Nawu wa 9 . Muhehliwa loyi a rilaka a nga nyiketa xikoxo xo kaneta hambiloko a nga ku nyiketangi ekusunguleni eka nandzu. ? Nawu wa 12 wa Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Ku amukeriwa leswaku nawu lowu wu le henhla ka matimba ya tona (ultra vires). Seymour 33 fn 166. Ku rila endzhaku ka loko ku endliwile ku heleriwa hi nkarhi xikan?we-kan?we loko ku avanyisa loku vangekle xivilelo ku heleriwa hi nkarhi hi ku ya hi nawu wa 7 . Hi ku ya hi nawu wa 7 ku avanyisa ka Khoto ya Hosi ku heleriwa hi nkarhi loko ku nga tsarisiwangi eka mabalana wa Khoto ya Majisitarata ku nga si hela tin?hweti timbirhi endzhaku ka siku ra ku endliwa ka ku avanyisa naswona a ku nge he hundzuluxiwi. ? Sabelo v Njilo.46 Ku rila a ku nge kanetiwi loko ku ri na xigwevo lexi endliwaka loko muhehliwa a tsandzeka ku kona ekhoto lexi endliweke hi khoto ya ndzhavuko ku fikela loko xikombelo xo herisiwa ka xigwevo xi kanetiwa ? Nawu wa 9 . Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Ku kuma endlelo ro rila languta/vona Nawu wa 10 ? 13 wa Milawu ya Tihosi na Swiringayeto/Swibumabumelo (Iziphakanyiswa) swa Khoto ya Vaaki (Kwazulu Natal GN 12 wa 1992). Hi ku ya hi xiyenge xa 12 xa Nawu wa 38 wa 1927. Endzhaku ka loko xivilelo xi endliwile mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko u fanele ku ntengo wa khoto xivilelo lexi nga na swivangelo swa ku avanyisa ku nga si hela khumemune wa masiku endzhaku ka loko a tivisiwile hi ku avanyisa. Loko swivangelo swi nga tsariwangi swi ta tsariwa hi mabalana wa khoto. Swivangelo leswi swi ta vumba xiphemu xa rhekhodo ya xivilelo. Loko mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko a tsandzeka ku nyika swivangelo, a nga lerisa hi khoto leyi yingiselaka xivilelo ku endla tano enkarhini lowu a nyikiweke wona. Khoto yo Endla Swivilelo yi nga yisa emahlweni maendlelo/nandzu ku nyika mufambisi wa Khoto ya Ndzhavuko nkarhi wo yi nyiketa swivangelo. Khoto yo Endla Swivilelo hi ku vona ka yona yi nga hangalasa swivangelo swa ku avanyisa. ? Nawu wa 10(d) na 11 Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967. Loko ku hlayeriwa masiku ya xileriso hi ku landza milawu47 Sonto na holideyi a swi katsiwi. ? Nawu wa 15 . Ku rila a ku nge endliwi loko nkoka wa xikoxo xi ri ehansi ka R10, 00 ehandle ka loko khoto yo Endla Swivilelo yi tiyisisile eka nkomiso wa ndzavisiso leswaku ka na nawu wa nkoka lowu khumbekaka eka ku rila/xivilelo. Khoto ya Majisitarata leyi yingiselaka ku rila/xivilelo ko huma ekhoto ya ndzhavuko yi tlhela yi yingisela nandzu ku fana ni loko wu tengiwa ro sungula no tlhela y isiva ku avanyisa ka Khoto ya Majisitarata. ? xiyenge xa 29A xa Nawu wa Tikhoto ta Vamjisitarata. Hikwalaho k ova matimba ya nawu ya Tihosi, Tindhuna na Swandla swa vona swi tirha ntsena eka nawu wa ndzhavuko, loko ku tengiwa xivilelo/ku rila, khoto yi boheka ku tirhisa nawu wa ndzhavuko ? Yeni v Jaca NAC (N-E) 31. Laha swi kumekaka leswaku khoto ya ndzhavuko yi bohe/tenge nandzu lowu humaka eka nawu wa ntolovelo, ku yingisela ku ta yimisiwa (vekiwa etlhelo) hikwalaho ko pfumaleka ka matimba ya nawu. Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Ku rila ko yisa emahlweni ko humaekhoto ya majisitarata ku endliwa hi Khotonkulu.
Swirilo swa Matiko lama tifumaka
eQwaqwa ntolovelo na endlelo ro rila swo huma eTikhoto ta Tihosi na Tindhuna ku ya eTikhoto ta Vamajisitarata a swa ha lawuriwi hi swiyenge swa 12 , 12 , 20 , 20 na 20 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Swiyenge leswi swi herisiwile hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swirilo wa Qwaqwa eka Swirilo swo huma eTikhoto ta Tihosi na Tindhuna xa 7 xa 1988. Endlelo sweswi se ri lawuriwa hi Nawu wa Qwaqwa. Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Qwaqwa xi nyike Holobye wa Vululami matimba yo endla milawu (endlelo ra milawu na maendlelo eka swirilo) leswi sivaka Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967.
Matiko lama ya endle milawu ya wona hi ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata na hi ku landza xiyenge xa 2 xa Milawu hi yimbirhi; Tikhoto ta Vamajisitarata sweswi ti wela ehansi ka matimba ya nawu lama herisiweke.48 Hikwalaho k ova Tikhoto ta Vakhomixinara ti kota ku yingisela swirilo swo huma eTikhoto ta Ndzhavuko, matimba lama ya tlhela nakambe ya nyikiwa Tikhoto ta Vamajisitarata. Ntolovelo na maendlelo eka swirilo swo huma etikhoto ta Tihosi swi lawuriwa hi ku landza Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 196749.
MATIMBA YA TIHOSI NA TINDHUNA KU YINGISELA MILANDZU YA VUGEVENGA.
Hi ku landza xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima Holobye a nga nyika tihosi na tindhuna kumbe swandla swa vona matimba hi ku tsala leswaku va yingisela milandzu ya nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndzhavuko, ehandle ka leyi tivisiweke/boxiweke eka xedulu ya 3 ya Nawu, leyi endliweke hi muntima eka muntima un?wana lava tshamaka endhawini ya matimba ya nawu ya hosi.
Tikhoto ta ndzhavuko a ti nge tirhisi yin?wana ya minxupulo leyi landzelaka (S20 Nawu wa Mafambiselo ya Vantima): Rifu,50 Ku tsema swirho, Ku twisa miri ku Vava, Ku khotsiwa, Ndziho lowu nga hundzaka R100, 00 kumbe tihomu timbirhi kumbe swifuwo leswitsongo swa khume, Nkharisa51. Swipimelo swa nkharisa swi fambisana na xiyenge xa 12 xa Nawu wa Vumbiwa lexi yirisaka mindziho leyi xanisaka no kala yi nga ri kahle. Hi ku landza xiyenge xa 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima swirilo swa vugevenga swo huma eKhoto ya Ndzhavuko swi fanele ku yisiwa/endliwa eKhoto ya Majisitarata ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela loko ku avanyisiwile ? Naw 2 Nawu wa Swirilo swa Vugevenga R45 wa 1961.
Swi fanele ku tiviwa leswaku hambileswi nawu wa ndzhavuko wu nga hambaniseki exikarhi ka timhaka ta vaaki na vugevenga hi ndlela yo fana na nawu wa ntolovelo. Milandzu leyi a yi tengiwa hi ndlela yo hambana.52 Nakambe swi fanele ku tiviwa leswaku nandzu wa mutluri wa nawu wu nga va vugevenga na xidyoho. Eka xiyimo lexi mufambisi u fanele ku tiva swipimelo swa matimba ya nawu ya yena eka timhaka ta vaaki na vugevenga.
TIHOSI NA TINDHUNA LAVA NGA HAVA MPFUMELELO
Tihosi na Tindhuna lava nga hava mpfumelelo i Tihosi na Tindhuna lava nga nyikiwangiki matimba ya nawu wa vaaki na vugevenga hi Holobye hi ku landza xiyenge xa 12 kumbe 20 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Leswi a swi vuli leswaku a hi Tihosi na Tindhuna leti nga enawini. Tihosi na Tindhuna leti a van a matimba ya nawu wa vaaki kumbe vugevenga kambe va ha fanele ku amukeriwa no rhangela vaaki va vona. Hi ntolovelo valumbeti ka vaaki va vona va yisa minkwetlembetano eka Hosi kumbe Ndhuna leyi faneleke. Hosi yoleyo yi fanele ku yingisela nkanetano no tivisa xigwevo xa/ku avanyisa ka yona.53
Ku avanyisa loku endliweke hi Hosi kumbe Ndhuna lava nga hava mpfumelelo a ku nge tirhisiwi54 naswona a ku nge bohi eka mintlawa hi mimbirhi ehandle ka loko mintlawa hi mimbirhi yi pfumelelana.55 Ku avanyisa nakambe a ku nge sindzisiwi hi ku endla xigwevo xa rifu. Ku katsiwa no tekiwa ka nhundzu hi ku landza ku avanyisa loku ku yi herisa.56 Loko nhundzu leyi tekiweke yi nyikiwa mukolotiwa, u ta voniwa nandzu.57 Endzhaku ka loko mintlawa yi pfumelelanile hi ku avanyisa, ku ta boha eka yona. Kasi eka xiyimo lexi mintlawa yi pfumelelaneke hi ku avanyisa kambe muhehliwa a tsandzeka ku hakela, muhehli u fanele ku mangala nandzu hi vuntshwa eka khoto leyi nga na vuswikoti bya matimba ya nawu.58 Laha endzhaku ku amukeriwa ka ku avanyisa hi muhehli, muhehliwa a hakeleke ku ya hi ku avanyisa hambiloko a nga hetangi ku hakela ku enerisa ku avanyisa no va Hosi kumbe Ndhuna kumbe ntsumi va amukela hakelo, muhehli wa boheka naswona muhehliwa wa ntshunxiwa eka swikweleti swin?wana.59 Laha ku hakela ka muhehliwa ku nga amukeriweki, hakelo yi tekiwa tanihi xinkhensa nandzu na ku amukela ka muhehliwa leswi nga tirhisiwaka eka swikweleti leswi nga ta landzela.60
Xiyimo xa le ka milandzu ya vugevenga xi hambanile. I Tihosi, Tindhuna na swandla swa vona leswi nga na mpfumelelo ntsena lava nga tirhisaka matimba ya nawu wa vugevenga. Laha Hosi kumbe Ndhuna leyi nga riki na mpfumelelo yi rihisaka kumbe ku xupula xileriso a xi le nawini.61 Laha khoto yi tlulaka matimba ya yona kumbe ku rihisa laha yi nga riki na matimba ya nawu khoto yoleyo yi tlula nawu kumbe i xidyoho. Vona Xinawana xa 17 na 31 xa xitiviso xa R110 xa 195762.
XIYIMO EKA MATIKO YA TBVC
Manghenelo
Tikhoto ta ndzhavuko eTranskei, Bophutatswana, Venda na Ciskei (lama a ku ri matiko lama tshunxekeke) a ti vumbiwa hi ku landza nawu lowu amukeriweke eMatikweni lama. Ku fanele ku tiviwa leswaku hambileswi nawu lowu vumbaka no lawula mintirho ya tikhoto ta ndzhavuko ematikweni lama yi yelana na Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, nakambe a ku ri na ku hambana. Hi ku landza Milawu ya Vumbiwa63 ya Matiko lama tikhoto hinkwato Ematikweni lama a ti nyikiwa matimba yo tirhisa nawu wa mimfumo-swivongo eka milandzu leyi fambelanaka na mintolovelo ya mimfumo-swivongo leyi landzeleriwaka eka vaaki va mimfumo-swivongo leyi. (Vona Seymour 7 ? 8)
Ku tumbuluxiwa no Vumbiwa ka Tikhoto ta Ndzhavuko
Ekhale ka Bophutatswana Tikhoto ta Ndzhavuko a ti tala ku vuriwa Tikhoto ta Mimfumo-swivongo. Hi ku landza Nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko wa Bophutatswana wa 23 wa 1978 (Nawu) khoto ya mfumo-xivongo yi vumbiwa eka mfumo-xivongo wun?wana na wun?wana. Tikhoto leti hi ku landza Nawu ti vumbiwa hi hosi, ndhuna kumbe mutshama-xitulu wa vulawuri bya vaaki. Swirho swa vaaki kumbe mfumo-xivongo leswi khumbekaka i swirho swa khoto. Tikhoto ta mimfumo-swivongo a ti tiveki/hlamuseriwangi kahle eka xiyenge xa 9 xa rhekhodo ya Nawu wa tikhoto. Swirilo na vukamberi swi le mavokweni ya khoto ya majisitarata ? xiyenge xa 9 xa Nawu, lexi nga matimba yo veka etlhelo, hundzuluxa, lulamisa ku avanyisa ka Khoto ya Mfumo-xivongo kumbe ku endla xileriso xo tano hi mayelana na ku avanyisa loku hi laha swi nga laviwaka hi kona hi nawu ? Xiyenge xa 9 xa nawu. Eku boheni swirilo khoto ya majisitarata hi ku vona ka yona yi nga yingisela nandzu hi vuntshwa kumbe yi yelanisa eka rhekhodo ya khoto ya Mfumo-xivongo ? Vona Xiyenge xa 9 . Loko khoto ya majisitarata yi yingisela xivilelo yi fanele ku tirhisa Nawu wa Ndzhavuko ? xiyenge xa 10 xa Nawu.
Vulawuri bya tikhoto ta tihosi ta Ndzhavuko
Xiyenge xa 3 xa Nawu xi nyika presidente matimba ku nyika matimba ya nawu eka Vulawuri bya Mfumo-xivongo hi mayelana na timhaka leti humelelaka eka Nawu wa Ndzhavuko. Hi ku endla xikombelo Vulawuri bya Mfumo-xivongo presidente a nga nyika matimba ya nawu wa vaaki eka ntlawa lowutsongo wa vulawuri bya mfumo-xivongo lowu nga na swipimelo swa le ndhawini, swivangelo swa xiendlo na vanhu lava matimba ya nawu ya tirhisiwaka eka vona. Eka milandzu ya ndzhavuko, nawu wa ndzhavuko wu fanele ku tirhisiwa ehandle ka loko wu herisiwile, wu hundzuluxiwile kumbe wu kanetana na pholisi ya vaaki kumbe milawu ya vululami ? Xiyenge xa 4 xa nawu. Tikhoto leti ti na vuswikoti byo hangalasa milandzu ya vaaki na milandzu ya vugevenga hi nkarhi wun?we loko timhaka to fana na mintlawa yi khumbeka ? xiyenge xa 11 xa Nawu.
Timhaka leti Tikhoto ta Ndzhavuko ti nga riki na matimba ya nawu eka tona
Tikhoto ta mimfumo-swivongo a ti na matimba ya nawu eka swiendlo swa vaaki:
leswi nga humeleleki eka nawu wa mfumo-xivongo kumbe swiendlo swa nawu wa mimfumo-swivongo yimbe.
Laha nandzu wu nga wo tirhisa kumbe ku hlamuseriwa ka xileriso xa mufi kumbe tsalwa ra xileriso rin?wana na rin?wana.
Laha xiyimo xa munhu hi mayelana na vuswikoti bya miehleketo xi voniwaka xi khumbeka.
Laha xileriso xo ya emahlweni a nga vulavula xi nga kona.
Laha swi nga tirheki, ku thala kumbe ku hambana hi mayelana na vukati swi laviwaka.
Emhakeni leyi hosi/ndhuna kumbe vulawuri bya mfumo-xivongo byi khumbekaka.
Timhaka leti Tikhoto ta Mimfumo-swivongo ti nga na matimba ya Nawu eka tona
Hi ku landza Nawu wa Tikhoto ta Ndzhavuko ta Bophutatswana wa 29 wa 1979 ekhale ka Bophutatswana ti na matimba ya nawu ya xiviri no hlawuleka ku tiyisisa milandzu ya vaaki hinkwayo leyi humelelaka hikwalaho ka ntolovelo na nawu wa mimfumo-swivongo. Hikwalaho ka swivangelo leswi swiendlo swo tano a swi nge tirhisiwi ekhoto ya majisitarata. Khoto ya mimfumo-swivongo yi na matimba ya nawu eka;
vanhu va mfumo-xivongo va yona, muhehliwa kumbe muhlamuri loyi a tshamaka kumbe a tirhaka eka bindzu kumbe loyi a thoriweke endhawini ya matimba ya nawu ya khoto, vatirhisani loko byi ri na ndhawu yo tirhela endhawini ya khoto kumbe loko un?wana wa vatirhisani a tshama endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya khoto.
laha xivangelo xa xiendlo xi humelelaka hi ku hetiseka endzeni ka matimba ya nawu ya khoto eka muhehliwa/muhlamuri loyi tengisiwaka no kala a nga kaneti matimba ya nawu ya khoto.
n?winyi wa rifuwo leri fambaka leri kumekaka endzeni ka vulawuri bya mfumo-xivongo hi mayelana na swiendlo leswi fambelanaka na rifuwo rolero
Manghenelo
Endzhaku ka loko Transkei ri kume ntshuxeko swilaveko swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima leswi yelanaka na tihosi na tindhuna swi tekeleriwile hi ku landza Xiyenge xa 60 xa nawu wa Vumbiwa bya Transkei xa 15 xa 1976 lexi vulaka leswaku ku fanele ku yiwa emahlweni ku tirhisiwa milawu leyi nga kona ku fikela loko yi herisiwa hi Nawu wa Tikhoto ta Tihosi ta Transkei wa 6 wa 1983 (Nawu) na Milawu ya Tikhoto ta Tihosi ? GN 139 wa 1984 ? vona nakambe Seymour 20. Ehandle ka Tikhoto ta Tihosi, Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza ti vumbiwile hi ku landza Nawu wa Tikhoto ta Swifundza wa 13 wa 1982. Tihosi Letikulu na swandla swa tona ti na matimba yo fana ku ya hi swiyimo swin?we na Tihosi kutani a swi kali swi lava ti nyikiwa matimba ya nawu ? Xiyenge xa 2 xa Nawu.
Matimba ya nawu wa Vaaki na Maendlelo
Hi ku landza xiyenge xa 2 (a) na 3 xa Nawu swilaveko leswi landzelaka swi ta tirhisiwa eka khoto ya ndzhavuko ku tirhisa matimba ya nawu ya vaaki:
A Matimba ya fanele ku nyikiwa hi Holobye,
B Xikoxo xi fanele ku va lowu humaka eka Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo,
C Muhehliwa u fanele ku tshama endzeni ka ndhawu ya Vulawuri bya Mfumo-xivongo,
D Timhaka to kala swi nga tirhi, ku thala kumbe ku hambana eka vanhu lava tekaneke hi matekanelo ya ximfumo kumbe matekanelo ya ndzhavuko ti wela ehandle ka matimba ya nawu ya Khoto ya Ndzhavuko.
Maendlelo ya fanele ku landzelela Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo kambe ku avanyisa/xigwevo xa rifu ku ta va hi laha swi lerisiweke hi kona hi xinawana ? xiyenge xa 41 na 92. Swirilo swi ta endliwa eka khoto ya Majisitarata kumbe khoto ya Vulawuri bya Xifundza. ? xiyenge xa 43 xa Nawu wa Tikhoto ta Tihosi wa 1983 Transkei. Mfanelo yo Endla Swivilelo ya hela ehandle ka laha nkoka wa xikoxo xi nga ehansi ka R25, 00 ehandle ka loko Khotonkulu eku endleni nkomiso wa ndzavisiso yi tiyisisile leswaku mhaka leyi yi khumba nawu wa nkoka ? xiyenge xa 43. Ku rila/swirilo swi ta endla leswaku ku va ni ntengo wuntshwa ? xiyenge xa 44.
Matimba ya nawu wa Vugevenga na Maendlelo
Loko ku nga si tirhisiwa matimba ya nawu wa vugevenga, swilaveko leswi landzelaka swi fanele ku fikeleriwa:
A Matimba ya nawu ya fanele ku nyikiwa hi Holobye wa Vululami,
B Muhehliwa, muvileri na n?wini wa rifuwo lava khumbekaka va fanele ku va lava welaka ehansi ka nawu wa ndzhavuko na ntolovelo,
C Nandzu wu fanele wu humelele endzeni ka ndhawu ya matimba ya nawu ya Hosi,
D Muhehliwa u fanele ku hehliwa ku nga va hi ku tirhisa nawu wa ndzhavuko kumbe wa ntolovelo ehandle ka leswi longoloxiweke eka xedulu ya Nawu kumbe nandzu wo tlula milawu leswi boxiweke hi Holobye wa Vululami.
E Swivulwa leswi landzelaka a swi nge tirhisiwi eka Xiyenge xa 3 ; Rifu, ku tsema swirho, ku twisa miri ku vava, ku khotsiwa kumbe ndziho lowu tlulaka swifuwo swa mune leswikulu laha ndziho wun?wana wu nga hlayeriwaka hi mpimo lowu nga tluleki R100,00 hi nhloko kumbe 20 wa swifuwo leswitsongo laha ndziho wun?wana wu nga hlayeriwaka hi mpimo lowu nga tluleki R20, 00 hi nhloko kumbe R400,00.
Maendlelo ya Vugevenga ya fambisana na Nawu wa Ndzhavuko na ntolovelo kambe hi ku lawuriwa hi Holobye wa Vululami. A ku na vuyimeri bya nawu lebyi nga pfumeleriwaka ? xiyenge xa 10. Loko swi endleka muhehliwa a tsandzeka ku hakela ndziho hosi yi nga boha leswaku a khomiwa no tengisiwa ekhoto ya majisitarata kumbe nhloko ya khoto ya xifundza xa ndhawu leyi nandzu wu humeleke kona, loyi loko a enerisiwile leswaku ndziho a wu ri enawini a nga lerisaka leswaku wu hakeriwa kasi loko a tsandzeka a nga khotsiwaka nkarhi lowu nga hundzeki tin?hweti tinharhu. Swirilo/ku rila swi wela eka khoto ya Majisitarata kumbe Vulawuri bya Khoto ya Xifundza ? xiyenge xa 5 . Ku rila ku endla leswaku ku va ni ntengo wa de novo ? xiyenge xa 5 .
Tikhoto ta Vulawuri bya Xifundza
Hi ku landza xiyenge xa 73 xa Nawu wa Vumbiwa bya Transkei wa 15 wa 1976 ku na tindhawu ta swifundza ta kaye eTranskei laha ku tumbuluxiweke Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza eka tona ? xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tikhoto ta Vulawuri bya Xifundza (Nawu). Hi ku ya hi xiviko xa Olivier 199764 tikhoto eka swifundza swa ntlhanu ntsena a ti ri eku tirheni hi 1997. Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza ti na matimba ya nawu yo yelana na tikhoto ta vamajisitarata laha muhehliwa eka nandzu wa vugevenga kumbe mintlawa eka nandzu wa vaaki va nga vaaka-tiko va Transkei ? xiyenge xa 3 xa Nawu wa Tikhoto Ta Vulawuri bya Swifundza ti na matimba yo tirhisa Nawu wa Ndzhavuko ni le eka milandzu ya vugevenga. Tikhoto ta Vulawuri bya Swifundza k uvuriwa leswaku i swivumbiwa swa swinawana hikwalaho ko va ti tumbuluxiwile hi ku landza Nawu wa palamende no kuma matimba ya tona eka xinawana xolexo. Vuyimeri bya nawu a byi pfumeleriwi eka tikhoto leti ? xiyenge xa 7. Swirilo swi le mavokweni ya Khotonkulu naswona swigwevo swa vugevenga swa kamberiwa hi ndlela yo fana tanihi le ka tikhoto ta vamajisitarata. Maendlelo ya hi ku landzela/fambisana na ntolovelo hi ku nyikiwa matimba hi Holobye ? Seymour p 22.
TIKHOTO TA NDZHAVUKO NA VUMBIWA
Xivutiso lexi hi faneleke ku xi hlamula laha i xa leswaku xana Khoto ya Ndzhavuko yi nga tivisa nawu wa ndzhavuko leswaku a wa ha tirhi hikwalaho ka swivangelo swo va wu nga fambisana na vumbiwa?
Xiyimo hi mayena na khoto ya Majisitarata
I.t.o S170 xa vumbiwa, khoto ya xiyimo xa le hansi ka Khotonkulu a yi nge vutisi hi mhaka yo va nawu wokarhi wu nga va wu fambisana na vumbiwa kumbe matikhomelo ya presidente. Hi ku landza xiyenge xa 110 xa khoto ya majisitarata a yi nge vi na matimba yo vula leswaku nawu wokarhi wu fanerile kumbe a wu fanelanga kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyenge xa 110 xa Nawu Tikhoto ta Vamajisitarata xi sivela khoto ya majisitarata ku tivisa leswaku nawu wokarhi a wa ha tirhi hikwalaho ka swivangelo swa vumbiwa kumbe swin?wana. Rito ra ?nawu? ri hlamuseriwa eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Nhlamuselo ya Swinawana xa 33 xa 1957 tanihi ?nawu wun?wana na wun?wana, xitiviso, nawu wa xifundzankulu, Nawu wa Palamende kumbe ku amukeriwa kun?wana loko ku nga matimba ya nawu. Rito ra ?nawu? ku bohiwile leswaku ri hlamusela ku amukeriwa ka milawu naswona ku nga ri ?nawu wa ntolovelo? Buckle na Jones V 1 Nawu wa 403, Millman NO v Nhlangano wa Ndzindza-khombo wa Vutomi wa African Eagle Ltd 1981 630 (C). Hambileswi ku nga ni nkayivelo wo yelanisa eka nawu wa ntolovelo eka s170 wa Vumbiwa na xiyenge xa 110 xa Nawu wa Khoto ya Majisitarata, khoto ya majisitarata a y na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ntolovelo (B na J V 1 Nawu 403). Hi ndlela yo fana ku nga vuriwa leswaku tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Khoto ya Majisitarata tanihi leswi yi kumaka matimba ya yona eka Nawu wa Khoto ya Majisitarata, a yi na matimba (yo vutisa hi ku tirhiseka amukeleka ka nawu wa ntolovelo) leswi pfumeleriweke eka Nawu wa Khoto ya Majisitarata. Khoto ya Majisitarata i xivumbiwa xa xinawana naswona yi nyikiwa matimba hi Nawu wa Khoto ya Majisitarata ku vutisa/lavisisa hi ku tirhiseka/vutirhiseki bya nawu wa ntolovelo.
Xiyimo hi mayelana na Tikhoto ta Ndzhavuko
I.t.o S170 xa vumbiwa, khoto ya xiyimo xa le hansi ka Khotonkulu a yi nge vutisi hi mhaka yo va nawu wokarhi wu nga va wu fambisana na vumbiwa kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyimo xa Tikhoto ta Ndzhavuko na tikhoto ta Majisitarata eka xiyimo xa tikhoto xi le hansi ka Tikhotonkulu naswona hi ku landza xiyenge xa 170, tikhoto leti a ti na matimba yo vutisa kumbe ku boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wokarhi kumbe matikhomelo ya presidente. Xiyenge xa 170 xi vulavula ntsena hi milawu ku nga ri hi nawu. Hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Nhlamuselo ya Swinawana wa 33 wa 1957 nhlamuselo ya rito ra ?nawu? yi katsa milawu Mavonele ya B na J V 1 Nawu wa 403 I ya leswaku hambileswi ku nga riki na xiyelaniso xa nawu wa ntolovelo eka S170 xa Vumbiwa na le ka xiyenge xa 110 xa Nawu wa Tikhoto ta Majisitarata, tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba ya nawu yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Hi ndlela yo fana ku nga vuriwa leswaku tikhoto ta vamajisitarata a ti na matimba yo boha hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko. Hi ku landza xiyenge xa 211 Nawu wa Ndzhavuko wa amukeriwa eAfrika Dzonga. Nkoka wa mhaka leyi i wa leswaku xiyelaniso xa nawu eka xiyenge xa 170 xi katsa nawu wa ntolovelo na Nawu wa Ndzhavuko naswona hikwalaho ko va Tikhoto ta Ndzhavuko ti ri ehansi ka Khotonkulu eka xiyimo xa tikhoto, ti tsoniwa matimba yo vutisa hi ku fambisana na vumbiwa ka nawu wa ndzhavuko hi ku landza xiyenge xa 170 xa Nawu wa Vumbiwa. Hi ku ya hi Bennet 76 Tikhoto ta Ndzhavuko a ti na vuswikoti byo tivisa leswaku milawu ya ndzhavuko a yi fambisani na vumbiwa. (Swi simekiwe eka S 103 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana bya 1993).
Xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vumbhoni lowu Hundzuluxiweke wa 45 wa 1988 xi vula leswaku ?Khoto yin?wana na yin?wana yi nga tirhisa xitiviso xa khoto ya nawu wa tiko-rimbe na nawu wa ndzhavuko hilaha nawu lowu wu nga tirhisekaka hi kona naswona hi ndlela leyi tshembekeke: Ntsena loko nawu wa ndzhavuko wu nga ta kanetana na milawu ya ndzhavuko ya lobolo kumbe ndzovolo (bogadi) kumbe ntolovelo wun?wana wu ri ndhzukano eka milawu leyi.?
Xikombiso Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona.
Swikombiso, Transkei Milawu ya tikhoto ta Tihosi wa 6 wa 1983 13/1982 na, Ciskei nawu wa 37 wa 1984, Nawu Tikhoto ta Ndzhavuko wa Bophutatswana wa 29 wa 1979, Nawu wa Varhangeri va Ndzhavuko wa Kwandebele wa 8 wa 1984 na Nawu wa Tihosi ta Kwazulu na Iziphakanyiswa wa 9 wa 1990.
Nawu wa 32 wa 1944 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona vona xiyenge xa 28.
Xiviko xa Khomixini ya Nawu eka Tikhoto ta Ndzhavuko p. 3.4
Xiyenge xa 1 xa Tikhoto to Hlawuleka ta Nawu wo Herisiwa ka Vantima wa 34 wa 1986. Nawu wa Ndzhavuko eAfrika Dzonga, TW Bennet p 141.
Xiyenge xa 8 Nawu 120 wa 1998
Vona R v Bates na Reidy 1902 TS 1999 eka 200, Hi ku landza xiyenge xa 24 xa Nawu wa Khotonkulu wa 59 wa 1959 swivangelo swo kambela i:
Milawu ya Tikhoto ta Tihosi na Tindhuna R2082 wa 1967
Lebowa Nawu wa ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata wa 1973, Gazankulu Nawu wa ku Tumbuluxiwa ka Tikhoto ta Vamajisitarata wa 9 wa 1973.
Xiyenge xa 9 -12
Xigwevo xa rifu xi kanetana na mfanelo ya vutomi naswona xi landzuriwa hi nawu wa Vumbiwa
Ku twisa ku vava a swi le nawini hi ku landza xiyenge xa 1 xa Nawu wa ku Herisiwa ko Twisiwa ku Vava wa 33 wa 1997.
Nawu wa Riphabliki ra Transkei wa 15 wa 1976
S 67 Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Bophutatswana wa 18 wa 1977
S 57 Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Venda wa 9 wa 1979
S61 Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Ciskei wa 20 wa 1981
Swiyenge leswi faneleke swa milawu yo yelana swi na swilaveko swo yelana swo nyika matimba
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULUL (4).txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
TIMHAKA TA MASUNGULO
TA NAWU WA VUMBHONI
NO. 50A
SIKU : DZIVAMISOKO 2003
NKANDZIYISO : 2004
A ku na xiphemu xa tsalwa lexi nga tlhelaka xi humelerisiwa kumbe ku hangalasiwa hi xivumbeko xihi kumbe xihi kumbe hi ndlela yin?wana handle ko kuma mpfumelelo lowu lavekaka hi ku tsala
NXAXAMELO
VUNDZENI PHEJI
MANGHENELO 1
TIMHAKA TA MASUNGULO 1
Vumbhoni 1
Matsalwa ya vumbhoni 1
Timhaka 3
Timhaka leti yelanaka 3
Vumbhoni byo sungula 3
Vumbhoni bya vumbirhi 3
Vumbhoni byo tiya 4
Vumbhoni byo hetiseka 4
Vumbhoni bya xiyimo 4
Vumbhoni byo kongoma 4
Ku amukelaka 5
Ku yelana 5
Nkateko 5
Ku amukela ka ximfumo no kala ku nga ri ka ximfumo 6
Ku tisola 6
Minkumbetelo 6
Xiphiqo xo Tiyisisa na Xiphiqo xa Vumbhoni 7
TIMHAKA TA MASUNGULO EKA NAWU WA VUMBHONI
MANGHENELO
Nawu wa Vumbhoni i xitirho xa nkoka eka munhu un?wana na un?wana loyi a nga tsakelaka ku tirha hi nawu. Ku kota ku tirhisa xitirho lexi kahle na hi vutlharhi i swa nkoka leswaku munhu a twisisa timhaka tin?wana ta masungulo leti talaka ku tirhisiwa hi vatsari va matsalwa yo hambana ya Nawu wa Vumbhoni.
Xikongomelo xa tsalwa leri i ku lulamisa no nyika vanhu vutlharhi byo kota ku tiva no twisisa timhaka ta masungulo ta Nawu wa Vumbhoni no va nyika masungulo lama nga ta va pfuna ku twisisa Nawu wa Vumbhoni hi ku hetiseka.
TIMHAKA TA MASUNGULO
Vumbhoni
Vumbhoni byi vumbiwa hi mahungu lama vaka kona ekhoto ku pfuna khoto ku boha timhaka leti nga kona eka nandzu.
Matsalwa ya vumbhoni
Matsalwa ya vumbhoni swi hlamusela swilo hinkwaswo leswi nga tirhisiwaka tanihi vumbhoni ekhoto.
Nawu wa Vumbhoni wu vulavula hi ku tiyisisa timhaka no lawula ndlela leyi timhaka ti tiyisisiwaka hi yona. Timhaka ti nga tiyisisiwa hi ku tirhisa tindlela to hambana ta matsalwa ya vumbhoni.
Matsalwa ya vumbhoni swi katsa:
Vumbhoni bya Nomo, vumbhnoi bya Matsalwa kumbe Vumbhoni bya Xiviri
Ku amukela ka Ximfumo kumbe ko Kala ku nga ri ka ximfumo na Ku tisola
Xitiviso xa Vuavanyisi
Minkumbetelo
Dayagiramu leyi yi nyika xikombiso xa kahle xa marhavi yo hambana ya nawu, yi kombisa leswaku i rhavi rihi leri Nawu wa Vumbhoni ri welaka eka rona, nhlamuselo ya Nawu wa Vumbhoni no kombisa leswi Matsalwa ya vumbhoni leswi vumbaka kumekaka eka wona.
NAWU
Nawu wa Nkoka Nawu wa Mafambiselo
Nawu wa Vugevenga) (Mafambiselo ya Vugevenga;
Nawu Vumbhoni
NAWU WA VUMBHONI
VUMBHONI BYA TIMHAKA HI KU TIRHISA
MATSALWA YA VUMBHONI
Vumbhoni Ku amukela ka Ximfumo Xitiviso xa Vuavanyisi Ku kumbetela
Ku amukela ko ka ku nga ri ka Ximfumo
Ku tisola
Ndzinganeto wa mfumo na muhehliwa a swi vumbi vumbhoni naswona swi na nkoka wo hlohletela ntsena. Swi amukela mavonele kumbe swiringanyeto swa matlhelo hi mambirhi leswi nga na xikongomelo xo tshikelela swiyimo swa nawu kumbe swiyimo swa timhaka no tirhisiwa ku endla khoto yi pfumela ku endla xiboho xo karhi.
Mintlawa yi nyikiwa nkarhi wo nyiketa mindzinganeto yo hetelela loko ku nga si endliwa xigwevo leswi vulavulaka hi vumbhoni lebyi nyiketiwaka hi nkarhi wo tenga.
Timhaka leti nga kona eka nandzu
Timhaka leti nga kona eka nandzu i timhaka leti ntlawa wu faneleke ku ti tiyisisa leswaku ti humelela eka nandzu.
Timhaka leti yelanaka eka nandzu
Timhaka leti talaka ku tiyisisa kumbe ku tsandzeka ku tiyisisa timhaka eka nandzu.
Xikombiso: Eka nandzu laha mhaka ya vutswari yi tengiwaka, vutitivisi bya tatana ku ta va mhaka eka nandzu, naswona ku endla timhaka ta masangu na tatana wa n?wana ku ta va mhaka leyi faneleke eka nandzu.
Vumbhoni byo sungula
Vumbhoni byo sungulabyi vula leswaku i vumbhoni bya kahle kumbe leswaku a ku na vumbhoni byo antswa lebyi nga kona.
Vumbhoni bya vumbirhi
Vumbhoni byavumbirhi byi vula leswaku vumbhoni byo antswa byi kona kumbe a byi ri kona.
Xikombiso: Tsalwa ra xiviri ri tekiwa tanihi hi vumbhoni bya masungulo kasi tikhopi ti tekiwa tanihi hi vumbhoni byavumbirhi.
Rito ra prima facie i xivulwa-hava xa Xilatini lexi vulaka ?eku sunguleni.? Xivulwa-hava xa prima facie eka nawu xi vula leswaku vumbhoni lebyi nga kona ekhoto byi ringanile ku tenga nandzu ehandle ka loko leswi swi kanetiwa.
Loko ku nga ri na vumbhoni lebyi kanetaka leswi, prima facie byi ta va vumbhoni byo hetiseka.
Vumbhoni byo Hetiseka
Vumbhoni byo hetiseka i vumbhoni lebyi hetisekeke naswona lebyi nga ta kala byi nga kanetiwi hi vumbhoni byin?wana.
Vumbhoni bya Xiyimo
Vumbhoni bya Xiyimo i vumbhoni lebyi nga kongomeki.
Xikombiso: Eka nandzu wo dlaya, vumbhoni byi nga nyikiwa leswaku A a ri na xikongomelo xo dlaya B naswona u voniwile a tsutsuma ku suka endyangwin wa B na mukwana lowu nga na ngati.
X u nyika vumbhoni bya leswaku u twile nghilazi yi fayeka, u hundzulukile kutani a vona Y a yime emahlweni ka fasitere leri fayiweke ra Z a khome ribye exandleni xa yena.
Vumbhoni byo Kongoma
Vumbhoni byo Kongoma i vumbhoni lebyi voniwaka hi mbhoni.
Xikombiso: Eka nandzu wo dlaya, C u nyika vumbhoni bya leswaku a yime ehandle ka fasitere ra ndyangu wa B kutani u vone A a tlhava B.
Ku amukela
Ku amukela swi vula ku amukela vumbhoni, a ku na mpimo wo amukela. Vumbhoni byi nga amukeriwa kumbe byi nga amukeriwi. Swi nga ri na mhaka leswaku vumbhoni bya amukeriwa kumbe a byi amukeriwi swi ta ya hi mhaka yo va byi fambelana na leswaku ku amukeriwa ka byona swi ta vanga ku voyamela etlhelo rin?we eka muhehliwa.
Xiyimo xo Amukeriwa
Ku amukeriwa ka vumbhoni endzhaku ko enerisiwa ka xiyimo xo karhi eku heleni ka nandzu. Loko xiyimo xi nga enerisiwi, vumbhoni a byi tekeriwi enhlokweni.
Khoto yi pfumele leswaku tsalwa ri nga tirhisiwa eka ku chuchisiwa ehandle ko va xiviri xa rona byi kanetiwa hi ntlawa lowu kanetaka. Muhehliwa u ta va na nkarhi wo nyika vumbhoni bya wona endzhaku ko hela ka nandzu leswaku tsalwa a ri nga ri ra xiviri. Loko xiviri xi nga tiyisisiwi, vumbhoni byin?wana ni byin?wana lebyi va ka kona loko ku nyikiwa vumbhoni a byi fanelangi ku amukeriwa hi khoto.
Ku yelana
Ku kota ku boha ku yelana khoto yi fanele ku languta leswaku vumbhoni lebyi nyikiwaka bya yelana na timhaka leti nga kona eka nandzu.
Nkateko
Nkateko i mfanelo kumbe ntirho lowu endliwaka hi mbhoni kumbe ntlawa eka vumbhoni bya matlhelo mambirhi byo huma ekhoto. Ku na tinxaka timbirhi ta Minkateko ya nkoka: Nkateko xa Xihundla na Nkateko xa Mfumo.
Ku amukela ka Ximfumo no Kala ku nga ri ka ximfumo
Ku amukela ka ximfumo i ku amukela loku endliwaka ekhoto loku tekiwaka tanihi vumbhoni byo hetiseka naswona lebyi nga kanetiweki kumbe ku tlhentlhisiwa ehandle ka loko ku enerisiwe swilaveko swin?wana swa nawu.
Ku amukela ko Kala ku nga ri ka ximfumo
Ku amukela loku nga riki ka ximfumo i ku amukela loku endliwaka ehandle ka khoto loku nga hlamuseriwaka kumbe loku nga kanetiwaka.
Ku tisola
Ku tisola i ku amukela loku nga riki na ku kanakana ko tivona nandzu hi munhu loyi a hehliwaka, loku loko ku endliwa eka nandzu wa le ka khoto ya nawu, ku amukeriwaka tanihi hi Xikombelo xo tivona Nandzu.
Xitiviso xa Vuavanyisi
Xitiviso xa vuavanyisi swi vula ku amukeriwa hi khoto ka timhaka ta vutivi byo angarhela na vutivi bya le kusuhi leswaku ti na vumbhoni lebyi nga tiyisisiwangiki hi vumbhoni lebyi nga kona.
Ku kumbetela
Ku kumbetela i mahetelelo lama fikeleriwaka ku suka eka timhaka tokarhi leti simekiweke eka nawu. Ku na tinxaka tinharhu ta ku kumbetela:
Ku kumbetela ka Mhaka
Ku kumbetela ka Nawu
Ku kumbetela ka Nawu loku nga kanetiweki
Xiphiqo xo Tiyisisa na Xiphiqo xa Vumbhoni
Xiphiqo xo tiyisisa swi vula ntirho kumbe vutihlamuleri bya ntlawa ku tiyisisa nandzu wa wona ehandle ko kanakanisa, eka nawu wa vugevenga wa hina xiphiqo xo tiyisisa xi le mavokweni ya vuchuchisi.
Xiphiqo xa Vumbhoni
Xiphiqo xa vumbhoni xi vula ntirho wa vandla rin?wana ku nyika vumbhoni lebyi ringaneke ku pfuneta khoto ku vitana ntlawa lowun?wana ku hlamula na ku nyika vumbhoni byo ringanela ndzinganeto nandzu wa prima facie lowu endliweke hi ntlawa lowun?wana.
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULUL (5).txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
XIBUKWANA XA VARHANGERI VA NDZHAVUKO EKA TIMFANELO TA
XIMUNHU
MANGHENELO
MBALANGO WA MATIMU YA TIMFANELO TA XIMUNHU eAfrika Dzonga
Lowu i ndzavisiso wo angarhela wa hi laha mfuwo wa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu wu hangalakeke hi kona eAfrika Dzonga . Loko ku langutiwa matsalwa ya matiko ya misava na swifundza, timfanelo ta ximunhu ti fanele ku landzeleriwa ku suka ehandle ku ya endzeni. Ehandle ka swipimelo leswi vekiweke eka ndzavisiso hikwalaho ka mhaka yo va mhaka ya timfanelo ta ximunhu yi amukeriwa hi vuntshwa eAfrika Dzonga , ku hlayiwa ka matsalwa ya matiko ya misava, matsalwa ya swifundza na rixaka swi ta hlamuseriwa eka Kavanyisa loku.
MATSALWA YA MATIKO YA MISAVA
Ku xanisiwa loku vanhu va hlanganeke na kona enkarhini wa Nyimpi ya Misava ya Vumbirhi ku endle leswaku Nhlangano wa Matiko wu endla xiboho xo hlamusela ku tiyimisela ka wona ko amukela ni ku sirhelela timfanelo ta ximunhu. Nhlangano lowu wu sungule ku tirha hi 1946 loko Nhlengeletano wa Nhlangano wa Matiko wu vumba Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko. Xiviko xa wona xi tlhele xi tiyisisa ?ntshembo eka nkoka wa timfanelo ta ximunhu, eka ndzhuti na nkoka wa vanhu, timfanelo to ringana ka vaxinuna ni vaxisati?.
Afrika Dzonga tanihi xirho ri endle ntirho wa nkoka eka Ntwanano lowu hikuva Holobyenkulu wa rona, Jenerali Smuts a tsale Ntwanano. Swinawana swa Ntwanano exikarhi ka swin?wana swi boha Nhlangano wa Matiko ku ?tlakusa nxiximo wa misava hinkwayo wo amukela timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko wa nkoka wa vanhu hinkwavo ehandle ko va hambanisa ku ya hi rixaka, rimbewu, ririmi kumbe vukhongeri.
Hi ku ya hi xinawana xa 56, a ku languteriwe leswaku matiko ya swirho hinkwawo ya fanele ku landzelela tsalwa leri. Kambe hambi swi ri tano swi ve erivaleni leswaku Afrika Dzonga ri yile emahlweni ri tlula timfanelo ta vanhu. Hambileswi Nhlangano wa Matiko wu tlheleke wu vuyelela xiboho xa wona xa ntshikelelo wa wona wa leswaku ku fanele ku herisiwa xihlawuhlawu xa tinxaka, Nhlangano wa Afrika Dzonga wu yile emahlweni na ntirho wa wona wa ku tlula timfanelo ta ximunhu.
Mavonele lama a ya simekiwe eka xinawana xa 2.7 xa Ntwanano lexi sivelaka ku nghenelela ka Nhlengeletano wo Angarhela eka ?timhaka ta xikaya? leti voniwaka ti nyika ntshunxeko eka ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu. Xihlawuhlawu xa Afrika Dzonga a xi languteka xi nga fambisani na swiboho ehansi ka Ntwanano hikwalaho Nhlangano wa Matiko wu bohile ku herisa vuxaka bya wona na Afrika Dzonga hi 1982.
Ku amukela mavonele lama yo kala ya nga ri kahle hi mayelana na Ntwanano, Afrika Dzonga a ri tshembele eka swihoxo leswi ri swi voneke eka Ntwanano, swo fana na:
Ku pfumaleka ka nhlamuselo hi ku tumbuluxa vutihlamuleri
Ku pfumaleka ka switirho swo tiyisisa ku landzeleriwa
Xinawana xa 2.7 a xi vanga ntlimbo exikarhi ka timfanelo ta ximunhu na mintirho, eka matiko ya swirho hikwalaho ko va xi vula leswaku a ku na nchumu lowu nga kona eka Ntwanano lowu nga nyikaka Nhlangano wa Matiko matimba yo nghenelela etimhakeni leti nga ta xikaya ta tiko rin?wana kumbe ku lava leswaku swirho swi nyiketa timhaka leswaku ti lulamisiwa ehansi ka ntwanano lowu nga kona, kambe nawu lowu a wu nge voyameli tlhelo rin?we eku tirhisiweni ka maendlelo yo tirhisiwa ehansi ka Kavanyisa ka VII.
Ehandle ka swihoxo swa wona, Ntwanano wu endle ntirho wa nkoka eku hluvukiseni na le ku lulamiseni ka milawu na mimpimo ya timfanelo ta ximunhu ta matiko ya misava. Xikombiso, minhlangano yo hambana yi tumbuluxiwile ehansi ka vito ra Nhlangano wa Matiko eku hetisiseni swiboho swa Ntwanano. Maendlelo lama a ya ri hi xivumbeko xa ku hlambanya kumbe minhlengeletano. Swilo leswi rhangeleke Minhlengeletano swi na milawu yo anama leyi tiyisisaka ku va enawini ka mintwanano. Tsalwa ro sungula ku amukeriwa hi 1948 ku ve Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu. Tsalwa leri ri amukeriwile hi 48 wa matiko ya swirho swa 56, laha 8 ku katsa na Afrika Dzonga ya aleke ku ri amukela. Kambe hambi swi ri tano tsalwa ri amukeriwa hi ku anama eka timhaka ta xikaya na swiyimo swa matiko ya misava tanihi hi mpimo. Nakambe ri kombisile ku tirhisiwa loku kotekaka ka mavonele ya Nhlangano wa Matiko hi mayelana na ku hlambanya. Mavonele lama ya hlamuseriwile eka memorandamu leyi hangalasiweke leyi kumekaka ehofisini ya Timhaka ta Nawu leyi vulaka leswaku ?hi ku ya xihlaulekisi na nkoka wa ku hlambanya, swi nga langutiwa swi ri na nkhumbo hi ku yimela nhlangano lowu wu swi amukelaka, ku langutela lokukulu ka leswaku swirho swa nhlangano wa matiko swi ta swi landzelela. Ku yisa emahlweni hikwalaho ko va ku langutela loku ku tala ku voniwa ku ri enawini hi ku ya hi endlelo ra Mfumo, ku hlambanya hi ku ya hi ntolovelo ku nga amukeriwa tanihi milawu leyi bohaka matiko. Ku olovisa ku va enawini Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu, Nhlengeletano wa Matiko wa timfanelo ta Vaaki ni Tipolitiki xikan?we na Nhlengeletano wa Timfanelo ta Mfuwo wa swa Ikhonomi na Mahanyelo yi amukeriwile hi Nhlangano wa Matiko hi xikongomelo xo hlamusela milawu leyi nga boheki ya ku hlambanya leswaku yi va leyi bohaka leswi tivekaka tanihi ?Nawumbisi wa timfanelo ta Matiko?. Nawumbisi lowu wu amukeriwile endzhaku eAfrika Dzonga hi 1962. Ku sirheleriwa ko engetela ka timfanelo ta ximunhu ku sungule ku tirhisiwa hi ku hluvukisiwa ka matsalwa ya swifundza yo fana na Nhlengeletano wa Yuropa hi 1950 leswaku ku sirheleriwa timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko wa masungulo. Vundzeni bya Nhlengeletano wa Yuropa byi amukeriwile ro sungula eAfrika Dzonga eka Nawumbisi wa timfanelo ta Bophutatswana. Kambe hambi swi ri tano miehleketo leyi yi landzuriwile hi Mfumo wa khale wa Afrika Dzonga lowu a wu ri na vutihlamuleri bya mimfumo ya matiko-xikaya.
MATSALWA YA SWIFUNDZA
Ku ya hi nkanelo lowu nga laha henhla swi le rivaleni leswaku mfuwo wa timfanelo ta ximunhu a wu fanele ku ndlandlamuka hi ku ya hi swilaveko swa Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko. Xikombiso xinawana xa 56 xi vula leswaku matiko ya swirho ya tshembisa leswaku ya ta tirhisana swin?we na nhlangano ku fikelela swikongomelo leswi hlamuseriweke eka xinawana xa 55. EAfrika Dzonga nhluvukiso wa Timfanelo ta Ximunhu wu siveriwile hi endlelo ra mfumo wa xikoloni, hikwalaho Nhlangano wa Matiko wu tsandzekile ku kucetela Afrika Dzonga ku cinca tipholisi ta xihlawuhlawu ku fikela loko wu veka swikhiri hi 1982. Enkarhini walowo mfuwo wa timfanelo ta ximunhu wu swi kotile ku ya emahlweni eAfrika loko Vun?we bya Matiko ya Afrika wu vumba ntwanano wa Afrika hi 1961.
Hambileswi endlelo ri nga hlwela ku ringana malembe ya 20, exikarhi ka mimpfampfarhuto yosungula ku amukeriwa ka tsalwa hi 1981 tanihi ntwanano wa Banjul ku ve ku humelela lokukulu ko amukeriwa ka ku ya emahlweni ka timfanelo ta ximunhu eAfrika. Xihlawulekisi xa nkoka xa tsalwa a ku ri ku amukeriwa ka ?timfanelo ta ximunhu? leswi kombisaka ku tiyimisela ko ndlandlamuxa mhaka ya timfanelo ta ximunhu. Leswi swi hlamuseriwile eka xiviko xa tsalwa laha ku yelanisiwaka eka xitshembiso xa matiko ya swirho ku ?fikelela vutomi byo antswa bya vanhu va Afrika?. Xitshembiso xi endle ntlhontlho eka Afrika Dzonga hikuva a ri nga si amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu. Mhaka a ku ri ku twananisa timfanelo ta vanhu leti boxiweke eka ntwanano wa Afrika na timfanelo ta vanhu leti tsakeriwaka hi matsalwa ya matiko ya misava. Kutani a swi ri erivaleni leswaku Afrika Dzonga a ri fanele ku tirhisana hi ku amukela timfanelo ta ximunhu loko ku nga si tirhisiwa Ntwanano wa Afrika eAfrika Dzonga .
Ntlhontlho wu tekiwile hi nhlangano wa Magqweta ya Timfanelo ta Ximunhu lowu tumbuluxiweke eAfrika Dzonga hi 1979. Xikongomelonkulu xa wona a ku ri ku hlayisa no nyika matimba/tiyisa timfanelo ta ximunhu, leswi fambelanaka na nawu (rule of law) na mafambisele ya vululami na ku sirheleriwa ka mintshunxeko ya nkoka/masungulo hi ku ya hi Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu. Hi 1987, ndzawulo ya nkarhi hinkwawo yi tumbuluxiwile ku endla mapfhumba yo sirhelela no sindzisa ku landzeleriwa ka timfanelo ta masungulo/nkoka. Ntlawa lowu a wu ri na nkhumbo lowukulu eAfrika Dzonga laha swi nga tikomba leswaku ku tlhela ku vumbiwa ka milawu a ku fanele ku endliwa hi swikongomelo swo sirhelela timfanelo ta ximunhu.
MATSALWA YA RIXAKA
Loku ku nga si va na Vumbiwa bya Nkarhinyana bya 1993, ntshikelelo wo amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu eAfrika Dzonga a wu endliwa hi matslawa ya matiko ya misava, swifundza na rixaka. Matsalwa lama I: Ntwanano wa Nhlangano wa Matiko, Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu, Ntwanano wa Afrika, Ntwanano wa African National Congress na mapfhumba ya dyondzo lama a ma endliwa hi nhlangano wa Magqweta ya Timfanelo ta Ximunhu. Ntshikelelo wa matiko ya misava wa leswaku swi susiwa exikarhi, leswaku ku herisiwa mfumo wa xihlawuhlawu wu hetelele hi endlelo ro tlhela ku vumbiwa milawu leswi heteleleke hi palamende ya tindlu tinharhu hi 1983. Leswi swi vile swikombiso swo sungula swa ku wa ka mfumo lowu alelaka timfanelo ta ximunhu, hikwalaho hi 1987 Bophutatswana ri ringetile ku tivisa Nawumbisi wa timfanelo eDzongeni wa Afrika.Afrika Dzonga ri hatle ri lemuka leswaku ku tshikelela a swi nge tlheriseli ku tiveka ka rona na matimba, hikwalaho ri sungurile ku languta swikombiso swa vumbiwa leswi nga ta amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu. Hikwalaho hi 1986 Holobye wa Vululami (Cootze, JH), u thorile Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku lavisisa ku sirheleriwa ka timfanelo ta ximunhu. Hi nkarhi walowo ntlawa wa magqweta lama a ma lwa ni xihlawuhlawu (Nhlangano wa Magqweta ya Xidemokrasi wa Rixaka) wu lemukile leswaku ku kunguhatiwile ku cinca ka vumbiwa kambe pholisi ya Rixaka a yi nga tekeli enhlokweni ku navela ka vanhu kutani wu kombela Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku katsa swin?wana swa swilaveko swa ntwanano wa Ntshunxeko na Ntwanano wa Banjul.
Miehleketo yo amukela no sirhelela timfanelo ta ximunhu yi humelele endzhaku ka xipichi xa ndhuma xa Presidente De Klerk (Presidente wo hetelela wa Mfumo wa Xihlawuhlawu). U vule leswaku, ?mfumo wu amukela nawu wo amukela no sirhelela timfanelo ta masungulo/nkoka leswi vumbaka masungulo ya vumbiwa bya matiko yotala ya Yuropa. Nakambe hi amukela leswaku ndlela ya yena leyi kotekaka yo sirhelela timfanelo leti yi simekiwe eka ku hlambanya ka timfanelo loku amukeriweke hi magqweta lama tshunxekeke?. U yile emahlweni a tsundzuxa Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga ku nyiketa xiviko xa yona xohetelela xa makungu ya Nawumbisi wa timfanelo. Endzhaku ko kanerisana nkarhi wo leha hi mintlawa ya vatsakeri ku sukela hi 1991, hambileswi a yi yimisiwile hi 1992 hikwalaho ka madzolonga ya le KwaZulu-Natal, Vumbiwa bya Nkarhinyana byi tumbuluxe minkoka yinharhu hi 1993, viz:
Matimba ya Vumbiwa
Xidemokrasi, na
Nsirhelelo wa Nawu wa timfanelo ta masungulo/nkoka
Kutani timfanelo ta ximunhu ti amukeriwile eku heteleleni, ti sirheleriwile no tirhisiwa eAfrika Dzonga no sirheleriwa eka Vumbiwa ku sukela hi 1993. Eka Vumbiwa lebyi nga kona, xiyenge xa 7 xi vula leswaku ?Nawumbisi wa timfanelo lowu i masungulo ya xidemokrasi eAfrika Dzonga . Wu sirhelela timfanelo ta vanhu hinkwavo etikweni ra hina no nyika matimba minkoka ya xidemokrasi ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Kambe ku sirheleriwa hinkwako ku hlamuseriwile hi xiyenge xa 8 lexi hlamuselaka leswaku Nawumbisi wu tirha eka nawu hinkwawo no boha palamende ya xifundza, huvonkulu na vuavanyisi leswi kanetanaka ni vumbiwa bya khale lebyi tiviseke ntshunxeko wa palamende.
Vumbiwa byi hetelele byi vulavula hi ku kayivela ka ku amukeriwa no sirheleriwa ka timfanelo ta ximunhu. Ku tiyisisa leswaku swa landzeleriwa, vumbiwa byi tlhele nakambe byi vula leswaku ku ta va ni vuavanyisi lebyi ntshunxekeke xikan?we na Huvo ya Vumbiwa na tindlela to sirhelela to fana na tikhoto tin?wana na tikhomixini.
Eku heteleleni, ndzavisiso wo angarhela lowu nga laha henhla wu kombisile kahle nkhumbo wa matsalwa ya matiko ya misava, swifundza na rixaka ku nghenisa mfuwo wa timfanelo ta ximunhu eAfrika Dzonga . Hambileswi Vumbiwa bya ha riki na swihoxo na swiphiqo swa masungulo byi swi kotile ku lulamisa ku xanisiwa ka vanhu va hina hi mfumo lowu hundzeke. Ku yisa emahlweni xilaveko xa byona xa ntshuxeko wo vulavula xi antswisile vutivi bya vanhu bya timfanelo ta vona hikwalaho leswi swi tlhele swi tiyisiwa hi nongonoko lowu nga kona wa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu ta masungulo ku tiyisisa ku ya emahlweni ku tirhisiwa Nawumbisi wa timfanelo.
SWIENDLEKO LESWI VANGEKE LESWAKU KU AMUKERIWA TIMFANELO TA XIMUNHU: eAfrika Dzonga
EAfrika Dzonga a ku ri na ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu na ku dlayiwa ka vanhu leswi endliweke hi mfumo wa xihlawuhlawu na mintwanano ya wona. Hi twile hi swona enkarhini wa vumbhoni bya TRC kumbe hina, mindyangu ya hina, vanghana kumbe vaakelani lava humeleriweke hi ku tluriwa na ku xanisiwa loku. Palamende a yi ri na matimba yo hetiseka ehenhla ka swilo hinkwaswo no humesa milawu yo tshikelela leyi a yi nyikiwa matimba hi tikhoto leti a ti nga tshunxekangi. Hikwalaho ka leswi, minhlangano yotala leyi a yi lwa ni Xihlawuhlawu eAfrika Dzonga yi tsale Ntwanano wa Ntshunxeko naswona leri ri vile tsalwa ro sungula ra nkoka ra Timfanelo ta Ximunhu leri seketeriweke ngopfu hi vanhu votala va Afrika Dzonga. Hikwalaho ka leswi, loko Afrika Dzonga ri hangalasa Swiletelo swa Vumbiwa swa Afrika Dzonga ra Xidemokrasi, Ntwanano wu vile xiphemu xa swona.
Endzhaku ko tshika ku hlongoriwa ka mavandla ya tipolitiki hinkwawo na ku tshunxiwa ka Khale ka Presidente, Nelson Mandela, ku tumbuluxiwile Vumbiwa bya nkarhinyana byintshwa. Vumbiwa lebyi hi byona lebyi rhangeleke Vumbiwa bya hina lebyi nga kona, lebyi nga byin?wana bya mavumbiwa ya kahle emisaveni. Vumbiwa bya hina byi sayiniwile hi Presidente Nelson Mandela hi Siku ra Matiko ya Misava ra Timfanelo ta Ximunhu, 10 N?wendzamhala 1996.
Vumbiwa bya hina hi byona nawu lowukulu etikweni naswona byi katsa Nawumbisi wa timfanelo, lowu nga masungulo ya xidemokrasi eAfrika Dzonga . Nawumbisi wa timfanelo wu sirhelela vanhu hinkwavo eAfrika Dzonga no nyika matimba minkoka ya xidemokrasi xa ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Hi ku nghenisa kahle timfanelo leti mfumo wu tiyisa leswaku vaaka-tiko va wona va ta sirheleriwa no va ni ntshunxeko wo hanya hi ndlela leyi twisisekaka hi laha swi nga kotekaka hi kona.
NHLAMUSELO YA MATHEMA
TIMFANELO TA XIMUNHU I YINI?
Timfanelo ta Ximunhu i timfanelo leti vanhu va nga na tona hikwalaho ko va va ri vanhu na ndzhuti wa vona. Archbishop Desmond Tutu u hlamusele timfanelo ta ximunhu tanihi ?Timfanelo leti vanhu va nyikiweke hi Xikwembu, leswi swi tano hikuva hi ri vanhu. I ta misava hinkwayo ? I ta vanhu hinkwavo, vanhu hinkwavo, swi nga ri na mhaka leswaku i va mani, va fumile kumbe a va fumangi, va dyondzile kumbe a va dyondzangi, va sasekile kumbe va swarhile/bihile, va ri vantima kumbe vakungu, vaxinuna kumbe vaxisati hikwalaho ko va ti ri timfanelo ta ximunhu? Tanihi Mukriste ndzi nga engetela hi ku vula leswaku munhu un?wana ni un?wana u na nkoka lowu nga riki na makumu hikuva vanhu hinkwavo va tumbuluxiwile hi xifaniso xa Xikwembu. Un?wana ni un?wana u na Xikwembu naswona ku khoma vanhu van?wana tanihi loko va ri va le hansi a swi sasekangi, i ndzhukano emahlweni ka Xikwembu?.
Ku na nkumbetelo wa leswaku vanhu hinkwavo va hanye kahle no va ni mahanyelo ya kahle naswona va hambana na swivumbiwa swin?wana emisaveni. Hikwalaho vanhu va ni mfanelo yo va ni timfanelo tin?wana na mintshunxeko leswi swivumbiwa swin?wana swi nga riki na swona. Xikombiso, mbhongolo a yi nge ali ku rhwala munhu hikuva yi lava ku khomiwa kahle, naswona a yi nge swikoti ku kombisa ku vilela kumbe ku phiketa. Kambe hambi swi ri tano, munhu a nga tlakusa ku sirheleriwa ka swivumbiwa swin?wana swo fana na ku sivela tihanyi eka swiharhi.
Hikwalaho Timfanelo ta Ximunhu a ti nyikiwi, ku tekeleriwa ku xaviwa kumbe ku tirheleriwa. Vanhu va velekiwa na tona timfanelo leti kutani ti hlamuseriwa tanihi loko ti ri endzeni, ti ri ta misava hinkwayo, ti nga avanyiseki no va timfanelo leti nga hundziseriweki eka van?wana.
VUMBIWA I YINI?
I ntlawa wa milawu kumbe swinawana leswi endliwaka ku lawula nhlangano wun?wana ni wun?wana, tiko, tlilabu, xikolo kumbe kereke. Vumbiwa byi letela swirho swa nhlangano hi mayelana na mavumbelo, matikhomelo na vutihlamuleri. Ri vumbiwa hi kavanyisa na swinawana kumbe swiyenge, xikombiso Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu na kavanyisa ka khumemune, swiyenge swa madzana mbirhi na makumemune nharhu, tixedulu ta nkombo na switandzhaku. Swilaveko swa Nawu swi hlamuseriwe kahle eka xiyenge xin?wana ni xin?wana hi ku tirhisa swiyenge-ntsongo. Ndzhundzhuluxo wo olova wa ndlela leyi milawu yi endliwaka hi yona na kavanyisa ko hambana ka Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wa 108 wa 1996.
Ku amukela nkoka wa Vumbiwa lebyi nga kona ku nyikiwile matimu ya Vumbiwa bya Afrika Dzonga ku kombisa swihlawulekisi swa Vumbiwa byin?wana na byin?wana. Xikombiso
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu vumba ku hlanganisiwa ka swifundzankulu swa mune ku vumba Riphabliki kambe a ku ri na swikombiso swo pfumala vuyimeri swa mintlawa yin?wana ePalamende.
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga wu vumba ku cincela eka vuyimeri tanihi hi laha wu tivekaka hi kona hi Palamende ya Tindlu tinharhu, laha ku nga na Vakungu, Makhaladi na Ma-Indiya ePalamende naswona Vantima va nyikiwe Matiko-xikaya lama tivekaka tanihi matiko ya TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei)
? Nawu wa 200 wa Vumbiwa bya Nkarhinyana lowu wu sunguleke Nawumbisi wa timfanelo wosungula eAfrika Dzonga hi ku amukela no sirheleriwa ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.
? Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga. Lowu i nhluvukiso wa Vumbiwa bya Nkarhinyana lebyi nga laha henhla lowu tiseke ku cinca loku nga kona sweswi eka matimu ya Afrika Dzonga kumbe ku amukela no sirhelela timfanelo ta vanhu hi ku tirhisa minkoka ya ndzingano ya xidemokrasi, ndzhuti na ntshunxeko lowu nyikiweke hi Nawumbisi wa timfanelo lowu kumekaka eka Kavanyisa ka 2 ka Nawu wa Vumbiwa lowu nga kona sweswi.
XIDEMOKRASI I YINI?
I mfumo wa vanhu lowu hlawuriwaka hi vanhu naswona lowu tirhelaka vanhu. Rito ra xidemokrasi ri tumbuluka eka rito ra Xigiriki ra demos leswi vulaka vanhu na kraits leswi vulaka mfumo.
Hikwalaho ke i mfumo lowu tumbulukaka eka matimba ya vanhu. eAfrika Dzonga minkoka minharhu ya xidemokrasi yi seketela xidemokrasi hikwalaho Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi voniwa tanihi hi byin?wana bya mavumbiwa yo hlawuleka emisaveni hinkwayo. Milawu ya xidemokrasi, leyi boxiweke ro sungula eka Vumbiwa bya Nkarhinyana yi na vutihlamuleri bya ku hambana exikarhi ka mavumbiwa ya khale na vumbiwa bya nkarhi wa sweswi. Leyi ku nga:
Matimba ya Vumbiwa
Nawumbisi wa timfanelo
Ku hambanisiwa ka matimba
Magqweta lama Tshunxekeke
Minhlawulo ya nkarhi hinkwawo leyi tshunxekeke no va kahle
Vutihlamuleri
Ndzingano
Endlelo ra mavandla-nyingi
Ku tiyiselana ka swa tipolitiki na
Ku nghenelela ka vaaka-tiko
MILAWU YA XIDEMOKRASI
Milawu leyi na minkoka i miehleketo leyi vanhu votala va yi vonaka yi ri na nkoka eka xidemokrasi. Yi tlhela yi tiveka leswaku i ?swikombiso? swa xidemokrasi hikuva loko hi yi vona hi vona swi ri swikombiso swa leswaku tiko ri le gondzweni ro ya eka xidemokrasi. Milawu leyi kumbe swikombiso leswi swi tala ku va xiphemu xa Vumbiwa kumbe Nawumbisi wa timfanelo etikweni ra xidemokrasi.
Matiko yotala ya xidemokrasi ya tala ku seketela milawu ya masungulo yo fana.
Xana i swikombiso swihi leswi hi faneleke ku swi vona loko Afrika Dzonga ri ri egondzweni ro ya eka xidemokrasi?
KU NGHENELELA KA VAAKA-TIKO
Vaaka-tiko hinkwavo va kota no va na mfanelo na ntirho wo nghenelela eka mfumo ni le ka vutomi bya vaaki. Lexi i xin?wana xa swikombiso swa nkoka swa xidemokrasi. Ku nghenelela ka vaaka-tiko swi katsa ku nghenelela minhlawulo, ku vhota eka minhlawulo, ku va ni vutivi, ku jekajekisana, ku nghenelela tinhlengeletano ta vaaki, ku joyina minhlangano yo kala yi nga ri ya mfumo kumbe minhlangano yin?wana ya vaaki, ku hakela swibalo, ku kombisa ku vilela, swivilelo, sw. n. sw. Ku nghenelela swi vula leswaku vanhu va katsiwa eka vaaki va vona ni le ka mafumele ya vaaki va vona.
Swipfuno swa ku nghenelela ka vaaka-tiko swi:
Tiyisisa leswaku varhangeri a va tirhisi matimba ya vona hi ndlela yo biha
Endla leswaku mfumo wu tshama wu ri na vutivi bya ku navela ka vaaki
Katsa vaaka-tiko eka mafumele ya tiko na
Mfumo wu endla swiboho leswi nga na vutivi.
NDZINGANO
Xidemokrasi xi vula leswaku vanhu hinkwavo va ringanana. Ndzingano swi vula leswaku vanhu hinkwavo va khomiwa hi ndzingano no nyikiwa minkarhi yo ringanana. A ku na xihlawuhlawu eka vanhu hikwalaho ka rixaka ra vona, vukhongeri, rimbewu, ntsakelo wa vona wa swa masangu na swin?wana na swin?wana. Eka xidemokrasi vanhu va ni mfanelo yo hlayisa no tirhisa mimfuwo ya vona, tindzimi na mavonele ya vona.
Vaaki va xidemokrasi va kota ku tiyiselana hi swa tipolitiki. Leswi swi vula leswaku hambiloko vunyingi bya vanhu byi fuma eka xidemokrasi, timfanelo ta vanhu lavatsongo na tona ta sirheleriwa. Vanhu hinkwavo va fanele ku pfumeleriwa ku boxa no tivisa mavonele ya vona no tumbuluxa mavandla kumbe mintlawa ya tipolitiki ya vona. Vaaki va Afrika Dzonga va katsa vanhu vo huma eka mimfuwo yo hambana, tinxaka, vukhongeri na mintlawa ya tinxaka leyi nga na mavonele yo hambana. Vaaki va xidemokrasi va pfumelela ku hambana loku leswaku ku hlamuseriwa. Vanhu va fanele ku xixima mfanelo ya vanhu van?wana ku va ni mavonele ya vona.
Ku jekajekisana no kanerisana hi timhaka i xiphemu xa nkoka xa xidemokrasi.
VUTIHLAMULERI
Eka xidemokrasi, vatirhi lava hlawuriwaka hi vanhu va fanele ku va ni vutihlamuleri eka vanhu lava va hlawuleke. Leswi swi vula leswaku va ni vutihlamuleri bya swiendlo swa vona. Vatirhi va fanele ku endla swiboho no endla mintirho ya vona hi ku ya hi ku navela ni ku tsakela ka vanhu ku nga ri hi ku ya hi vona.
KU VA ERIVALENI
Mfumo na vatirhi va wona va fanele ku endla migingiriko ya vona hi ndlela leyi nga erivaleni eka vaaki. Mfumo lowu nga erivaleni wu khoma tinhlengeletano ta vaaki no pfumelela vaaka-tiko leswaku va nghenelela. Wu pfumelela vateki va mahungu na vanhu ku kuma mahungu hi mayelana na swiboho hi ndlela yo olova no kala wu nga tumbeti leswaku i mani loyi a endleke xiboho na leswaku hikwalaho ka yini swi ri tano.
MINHLAWULO YA KAHLE NO TSHUNXEKA YA NKARHI HINKWAWO
Xin?wana xa swikombiso swa nkoka swa xidemokrasi i minhlawulo ya kahle no tshunxeka ya nkarhi hinkwawo. Laha hi laha vaaka-tiko va kotaka ku hlawula vanhu lava lavaka leswaku va va yimela eka mfumo. Minhlawulo yi fanele ku va kona hi ndlela leyi tshunxekeke no va kahle, ku nga ri ku chavisiwa, vukungundzwani na ku xungetiwa ka vaaka-tiko enkarhini wa nhlawulo kumbe endzhaku ka wona.
NAWUMBISI WA TIMFANELO
Matiko yotala ya xidemokrasi ya na Nawumbisi wa timfanelo lowu sirhelelaka vanhu eka ku tirhisiwa ka matimba hi ndlela yo biha. Nawumbisi wa timfanelo i nongonoko wa timfanelo ni mintshunxeko leyi nyikiwaka vanhu etikweni. Loko Nawumbisi wa timfanelo wu va xiphemu xa Vumbiwa bya tiko, tikhoto ti va ni matimba yo endla leswaku ku landzeleriwa timfanelo leti. Nawumbisi wa timfanelo wu hunguta matimba ya mfumo no tiyisisa vutihlamuleri eka vanhu na minhlangano.
KU HAMBANISIWA KA MATIMBA
Eka xidemokrasi ku fanele ku va ni tindlela to sivela mutirhi loyi a hlawuriweke kumbe ntlawa wa vanhu ku tirhisa hi ndlela yo biha mali na matimba ya mfumo. Xin?wana xa swikombiso swo toloveleka swo tirhisa matimba hi ndlela yo biha i vukungundzwani. Vukungundzwani byi humelela loko vatirhela-mfumo va tirhisa mali ya mfumo leswaku ku vuyeriwa vona kumbe va tirhisa matimba ya vona hi ndlela leyi nga riki enawini.
Ku na tindlela to hambana to sirhelela vanhu eka vubihi. eAfrika Dzonga mfumo wu vumbiwile hi marhavi manharhu: tipalamende ta swifundzankulu, huvonkulu na tihuvo to endla milawu (tikhoto). Xivumbeko lexi xi hunguta matimba ya vatirhi eka marhavi lama manharhu. Tikhoto ti tshunxekile.
ENDLELO RA MAVANDLA-NYINGI
Eka xidemokrasi mavandla ya tipolitiki yo tlula rin?we ya fanele ku nghenelela minhlawulo no va xiphemu xa mfumo. Endlelo ra mavandla-nyingi yi pfumelela vandla kumbe mavandla lama tsandzekeke eka minhlawulo ku va mavandla yo kaneta eka vandla leri humeleleke eka nhlawulo. Endlelo ra mavandla-nyingi yi tlhela yi nyika vavhoti nkarhi wo hlawula vayimela-ku-langhwa, mavandla na tipholisi leti va faneleke ku tivhotela eka minhlawulo. Minkarhi yotala loko tiko ri ri na vandla rin?we ntsena, ku tala ku va ni ntshikelelo.
NAWU
Eka xidemokrasi a ku na munhu na un?we loyi a nga henhla ka nawu, hambi ku ri hosi kumbe Presidente loyi a hlawuriweke. Leswi swi vuriwa nawu. Leswi swi vula leswaku vanhu hinkwavo va fanele ku landzelela nawu no va ni vutihlamuleri loko va tlula nawu. Xidemokrasi nakambe xi vula leswaku nawu wu fanele ku tirhisiwa hi ndlela yo fana, hi ndlela ya kahle na hi ndlela leyi nga hundzukeki.
TIMFANELO TO KARHI
Hambileswi timfanelo hinkwato eka Nawumbisi wa timfanelo ti nga na nkoka, ku endliwa tshalatshala ro tshikelela eka timfanelo leti khumbaka ngopfu vutomi bya vanhu kumbe leti endliweke hi xikongomelo xo seketela minkoka minharhu ya xidemokrasi xa Vumbiwa leyi ku nga; ndzingano, ntshunxeko na ndzhuti wa ximunhu.
Timfanelo to karhi i;
Ndzingano
Timfanelo ta swa ikhonomi na mahanyelo, na
Timfanelo ta swa mfuwo.
NDZINGANO
Tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona ekusunguleni, ndzingano i miehleketo ya kahle ya leswaku vanhu lava kumekaka eka swiyimo swo fana va fanele ku khomiwa hi ndzingano. Xiyenge xa 9 xa Nawu wa 108 wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga xi hlamusele kahle leswaku:
Vanhu hinkwavo va ringanana emahlweni ka nawu naswona va ni mfanelo yo sirheleriwa hi ndzingano no kuma swipfuno swa nawu.
Ndzingano swi katsa ku tiphina hi ku hetiseka na hi ndlela yo ringanana hi timfanelo na mintshunxeko hinkwayo. Ku tlakusa ku fikeleriwa ka ndzingano, ka milawu na magoza man?wana lama simekiweke ku sirhelela kumbe ku yisa emahlweni vanhu kumbe mintlawa ya vanhu, lava a va siyiwe ehandle hikwalaho ka xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle.
Mfumo a wu nge hlawuli hi ndlela yo kongoma kumbe leyi nga kongomiki eka munhu un?wana ni un?wana hikwalaho ka xivangelo xin?we kumbe swotala ku katsa na rixaka, rimbewu, swa masangu, ku biha emirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa rixaka kumbe mahanyelo, muvala, ntsakelo wa swa masangu, vukhale, ku lamala, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku velekiwa.
A ku na munhu loyi a nga hlawulaka hi ndlela yo kongoma kumbe leyi nga kongomeki hikwalaho ka xivangelo xin?we kumbe swotala hi ku landza xiyengentsongo xa . Nawu wa rixaka wu fanele ku amukeriwa ku sivela kumbe ku yirisa xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle.
Xihlawuhlawu lexi simekiweke eka xivangelo xin?we kumbe swotala leswi longoloxiweke eka xiyengentsongo xa a xi kahle ehandle ka loko swi kumiwile leswaku xihlawuhlawu xi kahle?.
Hi ku ya hi xilaveko kumbe Nawumbisi wa timfanelo tanihi xintshunxo xo hetiseka swi tisiwa eka ku khomiwa hi ndlela yo kala yi nga ringanani exikarhi ka vanhu va Afrika Dzonga enkarhini wa mfumo wa xihlawuhlawu. Xikombiso vanhu a va xanisiwa emintirhweni, ekaya ni le ka vaaki hikwalaho ka rixaka ra vona, rimbewu, ku lamala na tindhawu leti va tshamaka eka tona. Hambileswi xiyenge xa 9 lexi nga laha henhla xi lwaka ni xihlawuhlawu vanhu votala va rixaka ra hina va ha xanisiwa hikwalaho ko pfumaleka ka ndzingano, xikombiso vaxisati, vanhu lava lamaleke, vanhu lava nga na HIV na AIDS naswona ku na ku hambana eka mimpimo ya mahanyelo exikarhi ka vanhu lava tshamaka etindhawini ta le makaya loko va pimanisiwa ni lava tshamaka etindhawini ta le madorobeni. Swikombiso switsongo swi nyikiwile ku kombisa ku pfumaleka ka ndzingano na hilaha Khoto ya Vumbiwa yi tirhaneke hakona ni milandzu leyi.
TIMFANELO TA IKHONOMI YA VAAKI
Kavanyisa ka Nhlangano wa matiko ku amukele timfanelo ta mfuwo na ikhonomi ya mahanyelo tanihi timfanelo ta rixaka ravumbirhi hi 1945. Ku na timfanelo ta ikhonomi ya mahanyelo to hambana leti vumbaka timfanelo ta masungulo ta mahanyelo ya vanhu to fana na:
Tindlu
Swakudya
Misava
Mati
Dyondzo
Rihanyu
Mintirho na
Vuhlayiseki bya Mahanyelo.
Vumbiwa bya hina nakambe byi katse:
Timfanelo ta mbangu lowu hlayisekeke,
Timfanelo ta vabohiwa leswaku va tshama etindhawini leti faneleke, va phameriwa kahle, va nyikiwa tibuku to hlaya na vutshunguri bya swa rihanyu.
Hi ntolovelo timfanelo ta ximunhu ta yelana swin?we na tin?wana hikuva swi tikombile leswaku a swi pfuni nchumu ku va munhu a va ni timfanelo to vhota loko a nga ri na ndhawu yo tshama. Hikwalaho eka nhlengeletano ya Vulavulani hi Vusiwana lebyi veke kona hi 1999, vanhu va avelane mintokoto ya vona hi vusiwana. Leswi swi endle ntlhontlho lowukulu eka mfumo ku va wu hluvukisa timfanelo ta ikhonomi ya vaaki . Kutani ke, timfanelo ta ikhonomi ya vaaki ti vulavula hikuva vanhu va nyikiwa swilaveko swa rihanyu swa masungulo, hikwalaho xikongomelo xo sungula xa nongonoko lowu hi 1998 a ku ri ku hambanisa exikarhi ka xilaveko na ntsakelo.
Xikongomelo xa nhlokomhaka leyi a ku ri ku nyika vanhu matimba leswaku va rhangisa emahlweni swilaveko swa vona loko swi lava va endla tano enkarhini wo endliwa ka mintirho ya ikhonomi ya vaaki . Hi ku katsa timfanelo leti eka Vumbiwa mfumo wu kombisile ku tiyimisela ka wona eku heriseni vusiwana na ku pfumala ndzingano eka mimpimo ya mahanyelo eAfrika Dzonga . Ku tiyimisela ko yisa emahlweni ku kombisiwile hi ku amukeriwa ka Nhlengeletano wa Timfanelo ta Mfuwo, Ikhonomi na mahanyelo hi 1998.
TIMFANELO TA MFUWO
RIRIMI NA MFUWO
Xiyenge xa 30 xa Nawu wa Vumbiwa wa 108 wa 1996 xi vula leswaku:
vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo tirhisa ririmi na ku nghenelela eka vutomi bya mfuwo lebyi va byi tsakelaka kambe a ku na munhu loyi a tirhisaka timfanelo leti loyi a nga swi endlaka hi ndlela leyi nga fambelaneki na swilaveko swin?wana swa Nawumbisi wa timfanelo?
Xiyenge xa 31 xa nawu wa Vumbiwa wa 108 wa 1996 xi vula leswaku:
vanhu lava welaka eka mfuwo, vukhongeri na ririmi rokarhi a va nge aleriwi mfanelo swin?we na swirho swin?wana swa vaaki volava-
ku tiphina hi mfuwo wa vona, ku yisa emahlweni vukhongeri bya vona no tirhisa ririmi ra vona no vumba ku joyina no hlayisa minhlangano ya vona ya mfuwo, vukhongeri na ririmi swin?we na minhlangano yin?wana ya vaaki. Timfanelo eka xiyengentsongo xa a ti nge tirhisiwi hi ndlela leyi nga fambelaniki na swilaveko swin?wana swa Nawumbisi wa timfanelo?.
Swiyenge hi swimbirhi swa hlamusela kambe loko swi tirhisana na swilaveko swa Nawumbisi wa timfanelo, hi marito man?wana a swi nge tirhisiwi hi ku hetiseka. Xa vumbirhi swi vumbiwile ku sirhelela vanhu lava welaka eka mfuwo kumbe ntlawa wa ririmi kumbe vanhu.
Mfumo na vanhu va wona va fanele ku papalata ku nghenelela kumbe ku tlula mfanelo yo yisa emahlweni mfuwo wa vaaki lava. Ehandle ku amukela mimfuwo leyi boxiweke eka Xinawana xa 27 xa Ku Hlambanya ka Misava Hinkwayo ka Timfanelo ta Ximunhu hi 1948, ntwanano wa matiko ya misava eka Ikhonomi, Mahanyelo na Timfanelo ta Mfuwo wa 1996. Switirho swa matiko ya misava hi swimbirhi swi amukeriwile hi Afrika Dzonga naswona swa tirhisiwa no landzeleriwa. Afrika Dzonga leri nga na mimfuwo yo hambana ri fanele ku langutela leswaku mimfuwo leyi ya languteriwa hi milawu tanihi laha swi nga xiswona eka swiyenge leswi nga laha henhla. Tani hikwalaho ko va mintolovelo ya mfuwo yi nga fanelangiki ku kwetlembetana na timfanelo tin?wana eka Nawumbisi wa timfanelo, laha swi nga tano swi fanele ku lulamisiwa/fambelanisiwa leswaku swi fambelana na Nawumbisi wa timfanelo. Xikombiso, mfuwo wa khale lowu yelanaka na vudyandzhaka eka nawu wa ndzhavuko wu fanele ku fambelanisiwa na Nawu wa ku Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko wa 120 wa 1998. Xikombiso, nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka wa Vantima wu vula leswaku i vaxinuna ntsena lava nga va ka vadyandzhaka va rifuwo ra sirha leswi ku nga vudyandzhaka bya jaha lerikulu. Noni na vana va fanele ku hlayisiwa hi waxinuna loyi a nga mudyandzhaka wa rifuwo kumbe loyi a siyiweke a nga ri na muhlayisi. Mfuwo lowu a wu kanetana na timfanelo ta ximunhu ta masungulo hikwalaho nawu wa ndzhavuko lowu nga kona sweswi wu seketela leswaku ku sirheleriwa hi ndzingano hi nawu.
Timfanelo ta mfuwo ku fana na timfanelo ta ximunhu hinkwato ti na mintirho, xikombiso;
Vanhu va fanele ku xixima mintolovelo na mindzhavuko ya vanhu van?wana leswaku ku nga vi na minkwetlembetano.
Mfumo wu fanele ku pfumelela vanhu ku nghenelela mindzhavuko ya mimfuwo ya vona ntsena loko yi nga fambelana na Vumbiwa.
TIMFANELO NA VUTIHLAMULERI
I swa nkoka, eka endlelo hinkwaro ro nghenelela leswaku vanhu va xixima timfanelo ta van?wana. Leswi swi vula mfanelo ya vona yo va ni mavonele, ku endla mintirho ya vandla ra vona ra tipolitiki, ku lwela timhaka ta vona (na loko leswi swi kanetana na mhaka ya wena), ku vhotela munhu loyi va n?wi tsakelaka ni swin?wana na swin?wana.
Xikongomelo xa nongonoko lowu i ku kombisa vutihlamuleri lebyi nga kona eka mfanelo yin?wana na yin?wana leyi sirheleriweke eka Vumbiwa. Hikwalaho i swa nkoka leswaku muaka-tiko un?wana ni un?wana wa Afrika Dzonga a va ni vutihlamuleri ku tiyisisa leswaku muaka-tiko un?wana na un?wana u tiphina hi minkoka minharhu ya xidemokrasi yo fana na ntshunxeko, ndzingano na ndzhuti wa ximunhu.
Mfanelo yo ringanana emahlweni ka nawu
Ntirho wa mina : ku xixima vanhu van?wana loko va hambanile na hina no amukela leswaku va ringana na hina
Ntirho wa mfumo : ku endla nawu lowu tirhisiwaka hi ndlela yo fana eka vanhu hinkwavo swi nga ri na mhaka leswaku i va rixaka, muvala, rimbewu rihi na swin?wana na swin?wana.
Mfanelo ya vutomi
Mfanelo ya mina : ku kala ndzi twisi ku vava munhu un?wana ku xungeta vutomi bya yena.
Ntirho wa mfumo : ku pasisa milawu leyi sirhelelaka vutomi bya vanhu.
Mfanelo ya ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga xanisi nsati/nuna kumbe vana va mina endyangwini wa mina.
Ntirho wa mfumo : ku yirisa ku twisa ku vava ku kuma mahungu eka vanhu.
A swi fanelangi leswaku ku va ni mahlonga kumbe ku sindzisiwa ku tirha
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga pfumeleli vana va mina ku tirha loko va ha ri vatsongo.
Ntirho wa mfumo : ku pasisa nawu lowu boxaka miholo ya minimamu na vukhale bya vanhu lava tirhaka.
Mfanelo ya xihundla
Ntirho wa mina : ku gogondza enyangweni ya munhu un?wana ndzi nga si nghena.
Ntirho wa mfumo : ku hlayisa mahungu ya vanhu van?wana tanihi xihundla xa vona, xikombiso, waxisati loyi a lavaka ku humesa khwiri u fanele ku tiva leswaku mahungu lama ya ta va xihundla.
Ntshunxeko wa vukhongeri, ripfumelo na mavonele
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga ngheneleli kumbe ku sivela munhu ku khongela hi ndlela leyi a tsakelaka hi yona, ku yingisela vanhu van?wana no amukela mfanelo ya vona yo va ni mavonele yo hambana ni ya mina.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela vanhu van?wana ku teka masiku yo wisa hi masiku ya vona ya vukhongeri.
Ntshunxeko wo vulavula
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga hangalasi rivengo exikarhi ka vanhu va tinxaka to hambana, vukhongeri, mavandla ya tipolitiki na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku kala wu nga siveli vateki va mahungu loko wu nga tsakeli leswaku va sola mfumo.
Ntshunxeko wo hlangana, kombisa ku vilela, ku phiketa na ku tsala swivilelo
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga khomi xibalesa kumbe tlharhi leri nga na khombo loko ku machiwa kumbe ku kombisiwa ku vilela.
Ntirho wa mfumo : ku endla leswaku va hlayiseka no sirheleleka loko va lava ku kombisa ku vilela, xikombiso, hi ku hambukisa swifambo, hi ku teka swibalesa na matlahrhi.
Ntshuxeko wo tikatsa
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga siyi ehandle vanhu eka nhlangano wa mina hikwalaho ka swivangelo swa xihlawuhlawu, xikombiso, ku alela vanhu va Machayina eka nhlangano wa mina.
Ntirho wa mfumo : ku kala ndzi nga ngheneleli eka tipholisi ta mavandla ya tipolitiki, minhlangano ya vatirhi, sw. n. sw.
Mfanelo yo endla minhlawulo yo tshunxeka ya swa tipolitiki
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga xungeti vanhu lava welaka eka vandla ra tipolitiki rin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela mavandla ya tipolitiki hinkwawo ku tirhisana hi ndlela yo tshunxeka, ku nyika mavandla ya tipolitiki hinkwawo nkarhi wo ringana eka TV.
Mfanelo ya minhlawulo ya kahle no ntshunxeka
Ntirho wa mina : ku kala ndzi nga sindzisi no chavisa vanhu leswaku va vhotela vandla ra tipolitiki ra mina.
Ntirho wa mfumo : ku sirhelela vanhu eswitichini swo vhotela hi vuhlayiseki bya kahle. Ku nyika mavandla ya tipolitiki mpfumelelo wo endla mapfhumba ya minhlawulo, ku ya fambisa vanhu va le tindhawini ta le makaya ku ya eswitichini swo vhotela.
Mfanelo yo nghenela nhlawulo
Ntirho wa mina : ku pfumelela vanhu ku veka tibenara na tiphositara edorobeni kumbe ndhawu ya mina no kala ndzi nga swi susi.
Ntirho wa mfumo : ku nyika vanhu hinkwawo nkarhi wa vandla ra vona ra tipolitiki, ku nyika mavandla ya tipolitiki hinkwawo nkarhi wo ringana eka TV.
Mfanelo yo va vaaka-tiko va Afrika Dzonga
Ntirho wa mina : ku amukela leswaku hinkwerhu ha ringana tanihi vaaka-tiko va Afrika Dzonga.
Ntirho wa mfumo : ku endla milawu yo tika ku pfumelela vanhu vo huma ematikweni man?wana na tinxaka ku nghena eAfrika Dzonga .
Ntshunxeko wo famba-famba no tshama endhawini
Ntirho wa mina : ku amukela vanhu hinkwavo lava nghenaka no tshama ekusuhi na mina tanihi vaakelani.
Ntirho wa mfumo : ku nyika tiphasipoto na tipasi eka vaaka-tiko hinkwavo lava endlaka swikombelo.
Ntshunxeko wa mabindzu, ku tirha na ku dyondzela ntirho
Ntirho wa mina : ku amukela ku hlawula loku vanhu va ku endlaka hi mayelana na ndlela leyi va lavaka ku hanya hi yona.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela vaxavisi na vanhu lava xavisaka eswitarateni ku xavisa kambe wu humesa nawu lowu nga ta lawula leswi.
Mfanelo yo khomiwa kahle entirhweni
Ntirho wa mina : ku khoma vanhu lava ndzi tirhelaka hi ndlela ya kahle, ku va nyika mintengo ya kahle, ku va nyika switsundzuxo loko ndzi nga si va hlongola, na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku endla swi olova no kala swi nga durhi ku va mutirhi a vika nandzu wa muthori loko a vona a nga hlongoriwangi no khomiwa hi ndlela ya kahle.
Mfanelo yo vumba no joyina minhlangano ya vatirhi
Ntirho wa mina : ku pfumelela vanhu van?wana lava ndzi tirhaka na vona ku joyina nhlangano wa vatirhi wun?wana ni wun?wana lowu va wu tsakelaka ehandle ko va chavisa.
Ntirho wa mfumo : ku pfumelela minhlangano ya vatirhi hinkwayo leswaku yi tsarisiwa.
Mfanelo yo tereka
Ntirho wa mina : loko ndzi terekile ku pfumelela vanhu van?wana lava ndzi tirhaka na vona ku ya emahlweni va tirha loko va hlawula ku endla tano.
Ntirho wa mfumo : ku sirhelela vatirhi lava terekeke no endla tano loko swi fanele ku endliwa hi maphorisa.
Timfanelo ta rifuwo (ku kala u nga tekeriwi rifuwo ra wena ehandle ka loko swi ta pfuna vaaki)
Ntirho wa mina : ku kala u nga tshami endhawini ya munhu un?wana swi nga ri enawini.
Ntirho wa mfumo : ku amukela timfanelo ta vanhu leswaku va tlheriseriwa misava ya vona loko va sindzisiwile ku yi sukela, ku va ririsa loko va tekeriwe misava ya vona.
Mfanelo yo va ni tindlu
Ntirho wa mina : loko ndzi endla xikombelo xa xikweleti xa yindlu ya mina ku pfumeleriwa ku hakela n?hweti yin?wana na yin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku nyikiwa xipfuno xa masungulo na misava leswaku vanhu va aka tindlu;
Ku tirhisana na xiyenge xa xo ka xi nga ri xa mfumo xo fana na tibangi, ku endla leswaku tindlu ti kumeka eka vanhu votala, ku susa swihingakanyi leswi nga kona leswi endlaka vanhu va tikeriwa ku lomba timali to xava kumbe ku aka tindlu.
Mfanelo yo dyondza
Ntirho wa mina : ku yisa vana va mina hinkwavo exikolweni.
Ntirho wa mfumo : ku aka swikolo swo ringana no nyika vadyondzisi vo ringana leswaku vana hinkwavo va ya exikolweni/va dyondza.
Ntirho wa mina : ku wundla vana va mina, no kala ndzi nga va xanisi endyangwini wa mina kumbe eka vaaki. Ku va nyika kaya ro hlayiseka leswaku ndzi kota ku va sirhelela.
Ntirho wa mfumo : ku tumbuluxa swikimu swa mphamelo na makaya ya vana lava pfumalaka, ku lavisisa milandzu yo xanisiwa ka vana.
Mfanelo yo fikelela nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki bya vanhu
Ntirho wa mina : ku hlayisa tipompi ta mati ta vaaki no ti hlayisa leswaku ti tshama ti tirha kahle, ku kala ndzi nga thyakisi milambu leyi vanhu va kumaka mati yo nwa eka yona, ku kala ndzi nga nwi, ndzi nga dzahi kumbe ku tirhisa swidzidziharisi ku sirhelela rihanyu ra mina, ku cukumeta thyaka etindhawini leti faneleke laha ku nga tshameki vanhu, ku hakela swibalo na tihakelo ta mintirho eka Huvo ya Mhasipala.
Ntirho wa mfumo : ku phakela swilo swo cukumeta thyaka leri vangaka vuvabyi, ku nyika mati yo tenga eka vaaki hinkwavo, no kala wu nga hlongoli vanhu lava lavaka ku hlayisiwa eswibedhlele.
Ntshunxeko wa ririmi na mfuwo
Ntirho wa mina : ku xixima mfuwo wa vanhu van?wana no kala ndzi nga ngheneleli eka ndlela leyi vanhu van?wana va endlaka swilo hi yona.
Ntirho wa mfumo : ku amukela leswaku tindzimi hinkwato i ta nkoka, ku tumbuluxa minongonoko eka TV ya mintlawa ya tindzimi hinkwato eAfrika Dzonga .
Mfanelo yo fikelela mahungu
Ntirho wa mina : ku vutisa vatirhela-mfumo loko va endla swiboho leswi ndzi nga swi twisiseki.
Ntirho wa mfumo : ku nyika swivangelo swa swiboho ku olovisela vanhu ku kuma mahungu eka vatirhela-mfumo.
Mfanelo ya mafambisele ya kahle
Ntirho wa mina : ku mangalela vatirhela-mfumo lava ndzi ehleketaka leswaku va tirhisa matimba ya vona hi ndlela yo biha eka Musirheleli wa vaaka tiko.
Ntirho wa mfumo : ku teka magoza eka vatirhela-mfumo lava nga na matirhelo yo biha no sirhelela vatirhela-mfumo lava tirhiseke matimba ya vona hi ndlela yo biha.
Mfanelo yo fikelela khoto
Ntirho wa mina : ku tirhisa tikhoto ku herisa nkanetano, no kala ndzi veki nawu emavokweni ya mina.
Ntirho wa mfumo : ku nyika magqweta ya mahala eka vanhu leswaku va ya tirhisa ekhoto ku ti sirhelela.
Timfanelo ta vakhotsiwa, vabohiwa na vanhu lava hehliwaka
Ntirho wa mina : ku pfumela leswaku vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo tengisiwa hi ndlela ya kahle, ku va ni gqweta ku va yimela leri hakeriwaka hi mfumo, ku hakela beyili, na swin?wana ni swin?wana.
Ntirho wa mfumo : ku byela vanhu hinkwavo leswaku va ni mfanelo yo va ni gqweta leri nga ta hakeriwa hi mfumo, leswaku vanhu hinkwavo va tengisiwa hi ndlela ya kahle, swin?wana ni swin?wana (sweswo sweswo).
MPIMO WA TIMFANELO
Ku pima swi yelana na ku tlula timfanelo. Nawu lowu pimaka mfanelo wu tlula mfanelo yoleyo. Kambe hambi swi ri tano, ku tluriwa loku ku ta va ku nga lwi na vumbiwa loko ku humelela hi xivangelo lexi amukeriwaka tanihi nhlamuselo ya ku tluriwa ka timfanelo eka vaaki lava tshunxekeke ni lava nga na xidemokrasi lexi simekiweke eka minkoka minharhu ya xidemokrasi (ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko). Hi Marito man?wana a hi ku tluriwa ka timfanelo ta masungulo hinkwato loku kanetanaka na vumbiwa. Laha ku tluriwa ka timfanelo ku hlamuseriweke hi ku ya hi mpimo eka xiyenge xa 36 ku ta amukeriwa.
Xiyenge xa 36 xa Nawu wa 108 wa Vumbiwa xi vula leswaku:
Timfanelo leti nga eka Nawumbisi wa timfanelo ti nga pimiwa ntsena hi ku landza nawu lowu tirhisiwaka hi ku angarhela ku fikela laha ku pimiwa ku twisisekaka no hlamuseriwa eka vaaki lava ntshunxekeke no va ni xidemokrasi lexi simekiweke eka minkoka minharhu ya ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko, hi ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka leti katsaka:
a ntumbuluko wa mfanelo b nkoka wa xikongomelo xo pimiwa c ntumbuluko na mpimo wa ku pimiwa d vuxaka exikarhi ka ku pimiwa na xikongomelo xa kona; na e tindlela leti nga tshimbiseki ngopfu ku fikelela xikongomelo.
Ehandle ka leswi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 1 kumbe eka xilaveko xin?wana na xin?wana xa Vumbiwa, a ku na nawu lowu nga pimaka mfanelo yin?wana na yin?wana leyi nga kona eka Nawumbisi wa timfanelo.
Loko hi nga si vulavula hi xinawana xa ku pimiwa hi ku angarhela (xiyenge xa 36) i swa nkoka ku vula leswaku i swipimelo swo yelana swihi xivumbeko xa mindzilekano na swinawana swo pima swo hlawuleka. Xikombiso timfanelo tin?wana ti na swibumabumelo leswi kombisaka ku pimiwa loku hlamuseriweke eka xiyenge xin?wana xa Nawumbisi wa timfanelo. Xikombiso, Vumbiwa lebyi nga kona sweswi byi na swipimelo swo hlawuleka eka xiyenge lexi landzelaka:
Swiyenge swa 15 , 16 , 17, 22, 23 na , 29 , 31 na 32.
Kambe hambi swi ri tano ku pimiwa ku fanele ku hambanisiwa na ku nyatsa kumbe xinawana xo yimisiwa nkarhinyana, swo fana na xiyenge xa 37 lexi tirhaka ntsena eka xiyimo xa xihatla xa vaaki no pfumelela ku yimisiwa ka timfanelo tin?wana ta kavanyisa ka 2 eka swiyimo swin?wana.
Hambileswi timfanelo ti nga tirhisiweki hi ku hetiseka ku pimiwa hi ku ya hi xiyenge xa 36 ku veka vutihlamuleri eka mfumo na vaaki ku xixima timfanelo ta vanhu, hi marito man?wana xinawana a xi na matimba yo tlula nkoka wa timfanelo ta vanhu, hi ku ya hi mutsari Ronald D?workin eka xitsalwana xa yena xa Taking Rights Seriously timfanelo ta vanhu ti antswa kumbe ku tlula swikongomelo swo angarhela, ku na minkarhi laha timfanelo ti faneleke ku pfumelela swilo swa nkoka leswi vilerisaka vaaki.
Nhlamuselo yo koma ya leswi vuriwaka hi mpimo lowu boxiweke hi xiyenge xa 36 xa ku pimiwa ka timfanelo ta vanhu.
a Nawu wo Tirhisiwa hi ku Angarhela
Nawu wo tirhisiwa hi ku angarhela swi vula nawu lowu tirhisiwaka emisaveni hinkwayo. Xikombiso wu fanele ku va nawu lowu mfumo wu nga na matimba eka wona, xikombiso, nawu, Xa vumbirhi , wu fanele ku va nawu lowu twisisekaka, lowu fikelelekaka no kongoma lowu endlaka leswaku vanhu lava khumbekaka va kota ku pima timfanelo ta vona na mintirho xikombiso Nawu wa 51 wa Mafambisele ya swa Vugevenga wa 1977 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona.
b Ku pimiwa loku Twisisekaka no Fanele
Xiyimo xi lava leswaku ku pimiwa ku yirisa mfanelo ya masungulo ntsena eka swivangelo leswi amukelekaka no twisiseka swa minkoka ya xidemokrasi ya ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko. Nakambe ku fanele ku va ku pimiwa loku tirhisiwaka ntsena ku fikelela xikongomelo lexi ku tirhisiwaka eka xona. Xikombiso, ku khoma munhu loyi a ehleketeriwaka swi endliwa hi xikongomelo xo hehla muehleketeriwa ekhoto. Laha ku nga na vumbhoni bya leswaku muehleketeriwa u ta va kona ekhoto hi siku leri vekiweke na leswaku vuhlayiseki bya vaaki byi tekeriwe enhlokweni hi xikongomelo xa ku pimiwa ka timfanelo ta munhu ta ntshunxeko na vuhlayiseki a swa ha ri na ntirho. Hikwalaho, muehleketeriwa u nyikiwa beyili ku nga si hela tiawara ta makumemune nhungu endzhaku ko khotsiwa ka yena. Khoto ya Vumbiwa eka S v Makwanyane 1995 SA 391 (CC) swi tekiwa tanihi mpimo wo yelanisa eku languteni ku va enawini ka ku pimiwa, tanihi laha swi boxiweke leswaku;
Ku pimiwa ka timfanelo ta vumbiwa hi xikongomelo lexi twisisekaka no laveka eka vaaki va xidemokrasi swi katsa ku pimiwa ka minkoka leyi phikizanaka no hetelela hi ku pimanisiwa loku simekiweke eka ku avanyisiwa ka swiphemu.
Leswi swi le rivaleni eka swilaveko swa s 33 . Mhaka yo va timfanelo to hambana ti hlamusela swilo swo hambana swa xidemokrasi, naswona ku ya hi Vumbiwa bya hina, tiko leri ntshunxekeke leri nga na xidemokrasi lexi simekiweke eka ntshunxeko na ndzingano swi vula leswaku a ku na mpimo wo hetiseka lowu nga vekiwaka ku tiyisisa ku twisiseka na ku laveka. Milawu yi nga tumbuluxiwa kambe ku tirhisiwa ka milawu yoleyo eka swiyimo swin?wana swi nga endliwa hi ku ya hi xiyimo xa milandzu. Leswi swa kumeka eka xilaveko xo avanyisiwa ka swiphemu lexi lavaka leswaku ku ringananisiwa mintsakelo yo hambana. Eka endlelo ro ringananisa, swi ta laveka leswaku ku katsiwa ntumbuluko wa mfanelo leyi pimiweke na nkoka wa yona eka vaaki lava ntshunxekeke no va ni xidemokrasi lexi simekiweke eka ntshunxeko na ndzingano, xikongomelo lexi mfanelo yi pimiweke hi xona na nkoka wa xikongomelo lexi eka vaaki volava, mpimo wa ku pimiwa, ku koteka ka kona, naswona laha ku pimiwa ku lavekaka hambiloko makumu lama laviwaka ya nga fikeleriwi hi ndlela leyi twisisekaka hi ku tirhisa tindlela tin?wana leti nga onhaka switsongo timfanelo leti ku vulavuriwaka hi tona. Eka endlelo ku fanele ku tekeriwa enhlokweni xilaveko xa s 33 na minkoka leyi nga kona ya Vumbiwa hi ku tekela enhlokweni tanihi laha Muavanyisi wa le Canada a vuleke hi kona leswaku, ?ntirho wa khoto a hi ku kumbetela vutlharhi bya ku hlawula ku endliwa ka tipholisi leti endliwaka hi vaendli va milawu?.
SWIKOMBISO SWO PIMA TIMFANELO
Leswi hi swin?wana swa swikombiso swa swiyimo laha timfanelo ti kanetanaka (kumbe hi swimbirhi) na swona yin?we ya timfanelo yi faneleke ku pimiwa. Loko mintlawa leyi kanetanaka yi tsandzeka ku ololoxa xiphiqo yi nga yisa nandzu etikhoto. Khoto yi ta boha leswaku i mfanelo ya mani leyi nga na nkoka eka xiyimo xin?wana ni xin?wana na leswaku swa twisiseka no hlamuseleka ku pima mfanelo yoleyo.
Xigwevo xa rifu
Ku pima mfanelo ya munhu ya vutomi na mfanelo ya ndzhuti.
N?wana u aleriwa ku nghena exikolweni hikwalaho ka swivangelo swa ririmi
Ku pima mfanelo ya n?wana ya dyondzo ya masungulo loko swi pimanisiwa na mfanelo ya dyondzo na mfuwo.
N?wana loyi a biwaka hi tatana wa yena hi ku n?wi xupula
Mfanelo ya n?wana leyi faneleke ku sirheleriwa leswaku a khomiwa hi ndlela yo biha no xanisiwa loko yi pimanisiwa na mfanelo ya mutswari yo tshinya vana va yena exihundleni xa ndyangu wa yena handle ko ngheneleriwa.
Nuna kumbe jaha loyi a xanisaka nsati kumbe nhwana wa yena
Mfanelo ya waxisati yo va a khomiwa hi ndzingano na ndzhuti na mfanelo ya ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu (ku va a tshunxeka eka tindlela hinkwato ta madzolonga).
Munhu loyi a tsemaka mirhi ya ndzhavuko ku endla tihunyi leswaku a xavisa
Mfanelo ya munhu yo hlawula ndlela leyi a lavaka ku hanya hi yona loko yi pimanisiwa na mfanelo ya vaaki ku va ni mbangu lowu sirheleriwaka leswaku vanhu hinkwavo va tshama kona.
Nhloko ya xikolo loyi a alelaka n?wana exikolweni hikwalaho ka misisi ya yena ya Rastafarian
Mfanelo ya mudyondzi yo va a hlawuriwa hikwalaho ka swivangelo swa vukhongeri na mfanelo ya yena ya dyondzo loko swi pimanisiwa na mfanelo ya mfuwo wa yena.
Mukombisa ku vilela loyi a khomaka xibalesa no ambala xipfala-nghohe ku funengeta xikandza xa yena
Mfanelo yo kombisa ku vilela loko yi pimanisiwa na mfanelo ya vaaki yo hanya eka mbangu lowu hlayisekaka.
Ku humesa khwiri
Mfanelo ya waxisati yo va ni mfanelo yo lawula miri ya vona no endla swiboho hi mayelana na ku tswala loko swi pimanisiwa na mfanelo ya vutomi ya n?wana.
MINTIRHO LEYI FAMBELANAKA NA XINAWANA XA KU PIMIWA
Ntlawa wu fanele ku tekela enhlokweni leswaku ?mfanelo yo ba hi xibakele enhompfini ya munhu un?wana?. Hikwalaho munhu u fanele ku vona loko ku ri na tindlela tin?wana ku nga ri ku pima mfanelo, ku fikelela xikongomelo xo yelana.
Mfumo wu fanele ku hluvukisa nawu ku sirhelela vanhu eka ku tluriwa kumbe ku pimiwa kumbe timfanelo ta vona na nhlamuselo ya kahle ya xiyenge xa 36 xa Tikhoto ta Khomixini. Xikombiso xiyenge xa 39 xi vula leswaku; ?Loko ku hlamuseriwa Nawumbisi wa timfanelo, khoto yi fanele ku tlakusa minkoka leyi kumekaka eka vaaki lava ntshunxekeke na lava nga ni xidemokrasi lexi simekiweke eka ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko?, Xiyimo xa fana ni xa le ka xiyenge xa 36.
MINTLAWA LEYI NGA HAVA NSIRHELELO
Matimu ya Afrika Dzonga ya kombisa leswaku ku na swiyenge swa vaaki leswi a swi siyiwe ehandle hi mfumo wa khale. Xikombiso, Vantima a va tekiwa va ri ehansi ka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Kambe hambi swi ri tano, a ku ri na mintlawa exikarhi ka tinxaka ta vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava a va tshikeleriwa. Mintlawa leyi va tolovele ku khomiwa tanihi vanhu lava nga pfuneki nchumu enkarhini wa xidemokrasi. Leswi swi le rivaleni leswaku i vantima. Hambileswi ku sayiniweke mintwanano no amukeriwa hi Afrika Dzonga mintlawa leyi landzelaka ya hlawuriwa hambileswi ku nga na swilaveko swa xinawana xo ringanana (xiyenge xa 9), xikombiso:
Ku lamala
Vaxisati
Vatirhi na
Vavhoti
Mintlawa leyi nga laha henhla yi katsiwile no sirheleriwa eka xiyenge lexi nga laha henhla xa Vumbiwa, na milawu yo hambana leyi pasisiweke ku va sirhelela tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka Vumbiwa lebyi nga kona leri lavaka leswaku Nawu wa Ntumbuluko wu ta hluvukisiwa ku tiyisisa ku tirhisiwa ka nawu. Hambileswi nawu lowu wu sunguleke ku tirhisiwa, ku landzeleriwa a swi si endliwa, hambi leswi ku nga na mindziho yo kala ku nga landzeleriwi. Mavonele lama ya ehlisile ntshembo wa vaaki eka endlelo ra Vululami hikwalaho vanhu votala va veka nawu emavokweni ya vona.
Xiyenge xa 28 xa Vumbiwa xi vula leswaku?.
Ku endliwile matshalatshala ku tiyisisa ku landzeleriwa no sirheleriwa ka timfanelo leti hi ku tirhisa Vumbiwa, Nhlengeletano wa Tiimfanelo ta N?wana wa 1990 lowu sayiniweke hi Afrika Dzonga hi Hukuri 1993 no lulamisiwa hi Khotavuxika 1995 na milawu yo hambana leyi fambelanaka na timfanelo ta vana. Ku yisa emahlweni tiphurojeke na minongonoko yi tumbuluxiwile ku kombisa ku biha ka ku xanisiwa ka vana, kambe xiyimo xa nyanya loko masiku ya ya emahlweni ngopfu-ngopfu ku xanisiwa hi swa masangu na ku hunisiwa. Ku na minhlangano leyi lwaka na ntolovelo lowu kambe ku ya hi tinhlayo vaxanisi va milandzu leyi a va voniwi nandzu hikwalaho ko pfumaleka ka vumbhoni. Leswi swi thatheriwa hi siwiyimo swa ikhonomi na mahanyelo loko vana va hakeriwa ku endla leswaku va nga vulavuli. Kambe hambi swi ri tano mfumo wu nyikile Valamuri hi ku landza xiyenge xa 70A xa Nawu wa 51 wa Mafambisele ya Vugevenga wa 1951 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona ku pfuneta timbhoni ta vana.
Eka nongonoko lowu nga laha henhla swi le rivaleni ku pfumala ku sirheleriwa ka ntlawa ku le eka ku pfumala ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi nyikiweke ku sirhelela timfanelo ta vana. Hikwalaho vaaki va komberiwa leswaku va tivonela eka ku tluriwa ka timfanelo ta nawu ta vana hambiloko n?wana a xanisiwa hi mutswari kumbe swirho swa ndyangu. Ku tiva timfanelo ta nawu ta vana u nga kuma mahungu lama eka swiphiqo leswi vana va hlanganaka na swona ekhoto no tlhela va hlaya xibukwana xa Kavanyisa ka Nawumbisi wa timfanelo eka timfanelo ta Vana.
Xohetelela mfumo eka Vumbiwa wu nyikile ku sirheleriwa ka timfanelo ta vana hi ku tirhisa switirho leswi endliweke eka Vumbiwa leswi katsaka Khomixini ya Vantshwa leyi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa 19 wa Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa ya 1965 tanihi laha wu hundzuluxiweke hi kona hi 2000. Nhlamuselo leyi nga na vuxokoxoko ya khomixini ya kumeka ehansi ka xiyenge xa Ku sirheleriwa ka Timfanelo ta hina.
Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa xi vula leswaku?Hi ku ya hi matimu vaxisati a va ri vatsongo eAfrika Dzonga ku sukela khale. Leswi a swi ri tano swi nga ri na mhaka leswaku va ni malembe mangani, i va rixaka rihi kumbe va ri na xiyimo xihi. Hambileswi xiyeng xa 9 xa vumbiwa xi vula leswaku vanhu hinkwavo va ringanana emahlweni ka nawu naswona va ni mfanelo yo sirheleriwa hi ku ringana na pfuneka eka nawu. Eka xiyengentsongo xa ku vuriwa leswaku xihlawuhlawu xa ntsakelo wa swa masangu xi fanele ku siveriwa, kambe hambi swi ri tano vaxisati va tshama va twisiwa ku vava hi xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle. Ku yisa emahlweni, ku fana ni vana ku na switirho swa matiko ya misava, swa swifundza na swa rixaka leswi kombisaka leswaku timfanelo ta vaxisati ti tekeriwa enhlokweni naswona ti fanele ku sirheleriwa.
Hi ku ya hi Dok. Danny Titus ?timfanelo ta vaxisati ti sungula ekaya?. A ti sunguriwangi eGeneva kumbe Banjul kumbe Strasbong kumbe Vienna kumbe SanJose laha minhlangano ya matiko ya misava yi hlanganaka kona no popela na ku vutshila bya masungulo ya switirho swa timfanelo ta ximunhu. Leswi humelelaka eka tisenthara leti swi nga humelela ntsena hikuva vanhu na minhlangano va xiyimo xa le kusuhi na xiyimo xa rixaka va vona swiphiqo, va hluvukisa timhaka, no tivisa vaaki na vaendli va tipholisi Human Rights Quarterly 16 1994 559-573.
Hikwalaho ko va vaxisati va siyiwe ehandle enkarhini lowu nga hundza etimhkaeni to tala ta vutomi bya yena, munhu a nga va teka tanihi hi vanhu lava nga na timfanelo to tala no va ni vutihlamuleri byotala. Nakambe mfumo wu languteriwa ku endla ku cinca eka nawu wa le tikweni kumbe swivumbeko swa nawu wuntshwa ku ololoxa xiphiqo lexi.
MUNHU LOYI A LAMALEKE
Theme ra ku lamala ku ku tsoniwa ri vula ku lahlekeriwa kumbe ku pfumatiwa ku tiphina hi vutomi bya vaaki hi ku ringana na van?wana. Hambileswi ku nga riki na nhlamuselo leyi nga enawini ya theme ra ku lamala, kambe ri katsa ku pfumatiwa ko tala ko hambana ko va munhu a kota ku tirha. Eka matsalwa ya pholisi ya Afrika Dzonga theme leri ri hlamuseriwa tanihi ku tsandzeka ka miri, miehleketo na switwi. Ku tsandzeka loku ku nga va ka xinkarhana kumbe ka nkarhi hinkwawo. Hikwalaho vanhu va nga va ni ku lamala ka miri loku khumbaka swirho, ku lamala ka switwi loku khumbaka ku yingisela, ku vona na ku lamala ka miehleketo loku khumbaka havumbirhi miehleketo na vuswikoti byo dyondza.
MUVHOTI
Xiyenge xa 19 xa Vumbiwa xi vula leswaku ?vanhu hinkwavo va tshunxekile ku hlawula ka swa tipolitiki leswi katsaka mfanelo yo vumba vandla ra tipolitiki, ku nghenelela eka migingiriko ya rona, ku nghenela pfhumba ra vandla ra tipolitiki.
Munhu un?wana ni un?wana u na mfanelo ya minhlawulo ya nkarhi hinkwawo leyi thsunxekeke no va kahle ya ntlawa wun?wana ni wun?wana lowu tumbuluxiweke hi ku ya hi Vumbiwa. Nkulukumba un?wana ni un?wana loyi a nga muaka-tiko u na mfanelo yo vhotela nhlangano lowu nga enawini wun?wana ni wun?wana lowu tumbuluxiweke hi ku landza Vumbiwa, na ku endla tano exihundleni no tirha, ku nghenela nhlawulo wa rixaka no tirha ehofisini loko a hlawuriwa.
Hikwalaho ko va xiyenge lexi xi nyika nkulukumba un?wana ni un?wana loyi a nga muaka-tiko mfanelo yo vhota, leswi i mhaka ya nkoka eka tipolitiki ta Afrika Dzonga. Timfanelo to vhota a ti ri ta valungu vatsongo ku fikela hi 1983 loko ku tumbuluxiwa Palamende ya tindlu tinharhu. A ku ri Valungu, Makhaladi na ma-Indiya lava a va nyikiwe mfanelo ku fikela eka nhlawulo wa xidemokrasi wosungula wa 1993 laha vanhu vakulukumba hinkwavo va Afrika Dzonga va nyikiweke ntshunxeko wo vhota, ku nghenela minhlawulo no vumba mavandla ya tipolitiki lama va ma tsakelaka. Kambe hambi swi ri tano loku ku nga si fika nhlawulo wa 1999 a ku ri na ku tluriwa ka timfanelo ta minhlawulo yo ntshunxeka. Xikombiso Xiviko xa ku Hela ka Lembe xa SAHRC xa 1999 a xi fanele ku lavisisa milandzu laha vanhu va pfumatiwa/tsoniwa timfanelo ta tipolitiki hi varhangeri va ndzhavuko kumbe varimi.
Eka xiyimo xa Timfanelo na Vutihlamuleri, a ku ri leswi vanhu na mfumo va faneleke ku swi endla ni leswi va nga fanelangiki ku swi endla eka mfanelo yin?wana ni yin?wana. Xikombiso mintirho ya timfanelo ta ntshunxeko na vutikatsi bya swa tipolitiki i:
Ku kala munhu a nga chavisi vanhu lava welaka eka mintlawa ya tipolitiki to hambana;
Ku pfumelela vanhu van?wana ku humesela mavonele ya vona ya tipolitiki
Ku vhota exihundleni
Ku kala va nga onhi tinhlengeletano ta mavandla ya tipolitiki man?wana
Ku kala va nga xungeti van?wana loko va nga vhoteli vandla ra tipolitiki ro fana ni ra vona
Ku tiyisisa leswaku vuakatiko byi tiyisisiwa va nga si tsarisela ku vhota hi ku kuma xibukwana xa vutitivisi bya ximfumo no ya na xona exitichini xo vhotela.
Mfumo wu fanele ku pfumelela mavandla ya tipolitiki leswaku ya tirha hi ku tshunxeka
Ku sirhelela switichi swo vhotela hinkwaswo.
Ku nyika vandla rin?wana ni rin?wana ra tipolitiki nkarhi wo ringana ku vulavula eka thelevhixini ni le eka rhadiyo.
Ku tirhisa xiyenge xa 20 xa Vumbiwa lexi vulaka leswaku a ?Ku na muaka-tiko loyi a nga tsoniwaka vuaka-tiko bya yena?.
Ku tiyisisa ku landzeleriwa ka Nawu wa Nhlawulo eminkarhini hinkwayo ngopfu-ngopfu enkarhini wa minhlawulo.
VATIRHI
Xiyenge xa 23 xa Vumbiwa xi vula leswaku ?Vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo khomiwa kahle entirhweni? xi sirhelela timfanelo ta vathori na vatirhi hi mayelana na ku vumba minhlangano ya vatirhi. Xiyenge lexi xi tirhisana na swiyenge swa 13 ? vuhlonga, ku va hlonga na ku sindzisiwa ku tirha, 16 ? ntshunxeko wo vulavula, 17 ? ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela, ku phiketa na xivilelo na 18 ? ntshunxeko wa ku hlangana.
Xivandla lexi xa nawu a xi taleriwe hi xihlawuhlawu lexi simekiweke eka rixaka, rimbewu, xiyimo na vukhale. Vantima a ku ri vona lava a va xanisiwa exikarhi ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. Ehandle ka xiyimo xa dyondzo, Vantima a va ri eka swiyimo swa le hansi ngopfu-ngopfu vaxisati na vana lava a va tirhisiwa tanihi mahlonga no sindzisiwa ku tirha. Vanhu lava lamaleke a va nga tekeriwi enhlokweni ku va va thoriwa. Kambe hambi swi ri tano ku hluvukisiwile milawu ya mintirho ku herisa ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza ku lulamisa xihlawuhlawu na ku pfumala mintirho hambileswi timhaka ta ha riki kona ni le nkarhini wa sweswi hambi vatirhi va le mapurasini a va nga katsiwangi eka Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 1995 hikwalaho va xaniseke ngopfu naswona va ha xanisiwa hi varimi. Leswi swi vange ku hambana kambe xiyimo xi le ku antsweni endzhaku ko amukeriwa ka nawu wa vatirhi va le mapurasini na vatirhi va le makaya . Nawu wu hundzuluxiwile eka Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 1995, Swilaveko swo Sungula swa ntirho 1997 naswona nawu wuntshwa wu endliwile xikombiso Nawu wa Ndzingananiso wa Ntirho wa 1998, Nawu wa Rihanyu na Vuhlayiseki bya le Ntirhweni wa 78 wa 1995, Nawu wa Nhluvukiso wa Vuswikoti wa 85 wa 1996. Xikongomelonkulu xa milawu leyi hinkwayo i ku antswisa swiyimo swa mintirho ku tlakusa mintirho no endla leswaku swilaveko swa mintirho swi va kahle eka vanhu hinkwavo hi laha swi laviwaka hi kona hi vumbiwa eka xiviko xa byona ku ?antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no tshunxa vuswikoti bya vanhu hinkwavo?.
Mfanelo ya vuxaka bya vatirhi ku fana na timfanelo tin?wana yi na mintirho ya yona, xikombiso yi lava leswaku hi ?
Nyika vanhu matimba yo va ni vuswikoti kumbe swibumabumelo swo kota ku nghenela mimphikizano ya tiposo to yelana.
Hi landzelela milawu ya le mintirhweni.
Hi landzelela matikhomelo ya kahle no landzelela endlelo ra kahle ro tiyisisa mfanelo ya munhu, ngopfu-ngopfu mfanelo yo tereka.
Hi tirhisa minkarhi leyi nga kona yo hluvukisa vuswikoti.
Hi papalata xihlawuhlawu xa van?wana eka swiyimo hinkwaswo.
Mfumo wu fanele ku tumbuluxa no tiyisisa leswaku ku na milawu leyi sirhelelaka vatirhi eka xihlawuhlawu na ku sindzisiwa ku tirha.
VULETERI BYA XIYIMO XA VAAKI
Dyondzo ya Xiyimo xa Mahanyelo yi na xikongomelo xo nyika vatirhi hinkwavo va khoto vutivi lebyi lavekaka no twisisa leswaku va amukela mavonele ya van?wana na swiyimo swo hambana swa vona leswaku swiboho swa vona swi va kahle no fanela eka vaaki lava va hanyaka na vona?
Xibukwana xa Nhlengeletano ya Tidyondzo ya Xiyenge xa Nawu, Rixaka na Rimbewu, Yunivhesiti ya Cape Town
Xibukwana lexi xi tumbuluxa mavonele yo pfumelelana ka mintlawa. Ku yisa emahlweni vanhu va hisekela ku hlayisa kumbe ku kuma mavonele ya kahle yo voyamela tlhelo rin?we ya mintlawa hi mayelana na mintlawa yin?wana, laha leswi swi kombisiwaka kahle eka vutikamberi.
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va boha ku tirhisa mavonele yo voyamela tlhelo rin?we lama nga fanelangiki?Kahle-kahle, mavonele yo voyamela tlhelo rin?we ya swa rimbewu ya kona emihleketweni ya hina hikwalaho ka xiyimo xa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wo toloveleka na swihangalasa-mahungu. Minkarhi yin?wana ya nghenisiwa eka minhlangano ya hina. Hi tala ku ya amukela tanihi mintiyiso. Loko hi hlangana na swiphiqo, hi tala ku ya tirhisa hikuva i ya ntumbuluko no olova ? hi ndlela yo olova ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela makumu hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo no yingisela no kambela?.
Muavanyisi B McLachlin, Senthara ya Dyondzo ya Nawu wa Vupeladyambu, Canada
MINTIRHO YA VOYAMELA TLHELO RIN?WE
MIEHLEKETO: Ku veka swilo hi mintlawa swi endla leswaku misava yi pakanisa no tumbuluxa mbangu lowu yaka emahlweni lowu swilo swi vaka swa ntima ngopfu kumbe swo basa ngopfu, swi nga twisiseki no twisiseka. Swi lava leswaku ku va ni xivumbeko emisaveni na ntokoto wa hina. Swi hi pfumelela ku tirhisa mahungu yotala hi nkarhi wun?we.
NKOKA: Mavonele yo voyamela tlhelo rin?we ya pfuneta tisisiteme ta nkoka wa munhu. Laha ku veka swilo hi mintlawa swi nga na nkoka no va ni ku yelana loku kongomaka na nkoka eka endlelo ra nkoka wa munhu, ku na vuvekisi eku hlayiseni ni le ku tshikeleriweni ka nkoka exikarhi ka mintlawa.
SUNGULA HI KU TWISISA KUTANI U TA TWISISIWA
Ku yingisela kahle (leswi humaka eka ku twela vusiwana) swi nghena eka miehleketo ya munhu un?wana. U vona hi swona, u vona misava hi ndlela leyi va yi vonaka hi yona, u twisisa swikombiso swa vona, u twisisa ku titwa ka vona.
Ku yingisela kahle swi na matimba hikuva swi ku nyika mahungu yo pfumala swihoxo leswaku u ya tirhisa. Ematshan?wini yo va u tirhisa ntsalwa-vutomi bya wena wa wena no ehleketela, ku titwa, xivangelo na nhlamuselo, u tirhana na ntiyiso lowu nga kona endzeni ka miehleketo ya munhu na mbilu. U yingisela leswaku u kota ku twisisa. Wa pakanisa loko u amukela mbulavulo wo enta wo huma eka ripfalo ra munhu un?wana.
Hambileswi swi tikaka, sungula u twisisa, kumbe u hlahluva loko u nga si boha no lerisa.
Ku twisisa kahle swi sukela eka ku twisisa. Ku sungula hi ku avanyisa munhu swi ta endla u nga koti ku twisisa kahle.
Hikuva hi yingisela hi ku tirhisa ntsalwa-vutomi, hi tala ku tikhoma hi yin?wana ya tindlela ta mune. Hi kambela ? hi ku pfumela kumbe ku ala; ha lavisisa ? hi vutisa swivutiso hi ku ya hi matwisiselo ya hina; ha tsundzuxa ? hi nyika switsundzuxo hi ku ya hi ntokoto wa hina; kumbe hi hlamusela ? hi ringeta ku twisisa vanhu, ku hlamusela swivangelo swa vona, matikhomele ya vona, hi ku ya hi swivangelo swa hina na matikhomele. Matikhomele lama i ya ntumbuluko. Hi ya twisisa ngopfu naswona hi hanya hi ku tirhisa swikombiso swa wona hi minkarhi hinkwayo.
Ku twisisa ka xiviri ku nga tisa ku hambana lokukulu! Switsundzuxo swa kahle hinkwaswo emisaveni a swi nge fani na swilo leswi nga pfuneki nchumu loko hi nga vulavuli hi xiphiqo xa ntiyiso lexi hi hlamuseriwaka xona. Naswona a nge hi ololoxi xiphiqo loko hi nga tirhisa ntsalwa-vutomi bya hina, swikombiso swa hina, leswaku hi nga susi manghilazi ya hina ku vona vutomi hi ku tirhisa mavonele yo huma eka tlhelo rin?wana.
Loko u lava ku twisisa hi ntiyiso, handle ko leteriwa no pfumela ntsena handle ko tiyimisela, ku ta va ni minkarhi laha u nga ta hlamarisiwa hi vutivi bya ntiyiso na vutwisisi lebyi nga ta khulukela eka wena ku suka eka munhu un?wana. Nakambe a swi na nkoka leswaku u vulavula ku kota ku twisisa. Kahle-kahle, minkarhi yin?wana u nga hlangana na marito.
Loko u ri karhi u dyondza ku yingisela kahle vanhu van?wana, u ta lemuka ku hambana lokukulu ka mavonele ya vona. U nga vona vutomi hi manghilazi yo lombiwa; Ndzi byi vona hi ku tirhisa lense leyi simekiweke eka vutwisisi bya xivilelo xa swa ikhonomi.
Ku khumba moya wa munhu un?wana swi fana no famba emisaveni yo kwetsima. William Peterson: ?Ku ti valanga no twisisa nkhumbo wo twisisa eka van?wana?
KU KWETLEMBETANA KA TIMFANELO
Ku na xitoloveto lexi endliwaka etlilasini. Swifaniso swa xitoloveto swi nyikiwile etlilasini.
KU SIRHELERIWA KA TIMFANELO TA HINA
NSIRHELELO WO KALA WU NGA RI WA XIMFUMO
Loko mfanelo ya munhu un?wana yi tluriwa a nga tirhisa ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo ku sirhelela mfanelo ya yena. A nga ringeta ku lulamisa mhaka na munhu loyi a khumbekaka. Loko leswi swi tsandza a nga ringeta ku kuma vulamuri hi ku nghenisa un?wana hi ndlela leyi landzelaka;
Muprista
Hosi
Xirho xa huvo, kumbe
Murhangeri wa vaaki, sw. n. sw.
Loko leswi swi tsandza a nga tihlanganisa na nhlangano wa ximfumo.
Minhlangano ya Kavanyisa ka 9 i swivumbeko leswi munhu a nga yaka eka swona leswaku a sirhelela timfanelo ta yena.
Minhlangano leyi i:
Musirheleli wa vaaka tiko
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu
Khomixini yo Sirhelela Timfanelo ta Vanhu na Mfuwo, Vukhongeri na Tindzimi
Khomixini ya Ndzingano wa swa Rimbewu
Khomixini ya Nhlawulo
MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO
Musirheleli wa vaaka tiko wa Rixaka, kumbe Ombudsman, tanihi laha hofisi a yi tiveka hi kona khale, i mutirhi wa xiyimo xa le henhla
U tshunxekile eka mfumo na mavandla hinkwawo ya tipolitiki
U thoriwa hi Palamende hi ku ya hi Vumbiwa
U amukela swivilelo swa vanhu lava vilerisiwaka hi minhlangano ya mfumo kumbe vatirhela-mfumo, no
Va ni matimba yo lavisisa, yo nyika switsundzuxo no humesa swiviko.
XANA HOFISI YA MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO YI TIRHA NJHANI?
Vanhu hinkwavo va nga vilela eka Musirheleli wa vaaka tiko, loyi a nga ta lavisisa xivilelo. Teka Musirheleli wa vaaka tiko tanihi muyelanisi loyi a nga langutaka xiphiqo hi matlhelo hinkwawo. Loko Musirheleli wa vaaka tiko a vona xivilelo xi twisiseka, u ta endla hinkwaswo leswi faneleke ku kuma xintshunxo xa xiphiqo, leswi katsaka ku bumabumela leswaku ku cinciwa swilo swin?wana eka sisiteme.
Musirheleli wa vaaka tiko nakambe a nga vika mhaka ePalamende, leyi nga ta jekajekisana hi yona no vona leswaku swibumabumelo swa landzeleriwa.
Mindzavisiso yi tala ku endliwa hi ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo, kambe Musirheleli wa vaaka tiko a nga lerisa munhu ku nyika vumbhoni ehansi ka ku hlambanya kumbe ku tiyisisa loko leswi swi laveka.
XANA I MANI A NGA LAVISISIWAKA HI MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Mfumo eka swiyimo hinkwaswo. Leswi swi katsa mfumo wa le xikarhi na mfumo wa swifundzankulu, tindzawulo ta mfumo na mimfumo ya miganga.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a tirhaka ntirho wa mfumo. Leswi swi katsa munhu un?wana ni un?wana loyi a endlaka ntirho wa ximfumo lowu khumbaka vanhu hinkwavo, kumbe xiphemu xa vanhu va Afrika Dzonga, xikombiso mutirhela-mfumo wo fana na phorisa kumbe mutirhi loyi a hlawuriweke.
Tihuvo ta nawu, xikombiso Huvo ya Ndzavisiso wa Tisayense ta Vanhu na Huvo ya Ndzavisiso wa Vumaki na Sayense.
Ku ya hi nghohe loku nga riki kahle loku endliwaka eka muvileri kumbe munhu un?wana, xikombiso hikwalaho ko tirhisa matimba hi ndlela yo biha, hi ndlela yo kala yi nga ri kahle, hi ndlela yo kala yi nga tshembekangi, ku pfumala mafundza kumbe matikhomele man?wana yo kala ya nga ri kahle, ku hlwerisiwa ni loko swi nga fanelangi, ku tlula mfanelo ya ximunhu, xivangelo xin?wana ni xin?wana lexi nga va ka kona kumbe xiboho lexi tekiwaka hi varhangeri.
Mafambiselo yo homboloka.
Ku pfumala ku tshembeka kumbe matirhiselo yo kala ya nga ri kahle ya mali ya mfumo.
Ku fuma hi ndlela yo kala yi nga ri kahle.
Ku pfuneka hi ndlela yo kala yi nga ri kahle.
XANA MUNHU A NGA VILELA NJHANI EKA MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Loko xivilelo xa wena xi ri xo ya hi nghohe, ringeta ku xi ololoxa hi wexe u nga si vilela eka Musirheleli wa vaaka tiko, xikombiso hi ku vulavula na mutirhela-fumo/vatirhela-mfumo lava khumbekaka, kumbe loko leswi swi nga pfuni hi ku tsalela munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya mutirhela-mfumo/vatirhela-mfumo, xikombiso Nhloko ya Ndzawulo.
Nakambe u nga ringeta ku tihlanganisa na xirho xa wena xa Palamende ya Rixaka kumbe Xifundzankulu.
Loko u nga koti ku ololoxa xiphiqo hi kona u nga tsalelaka Musirheleli wa vaaka tiko ? hi ku tirhisa fekisi kumbe poso kumbe u yisa papila ra wena hi wexe.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku va kona eka papila ra wena:
Ntumbuluko wa xivilelo xa wena.
Masungulo na matimu ya xivilelo.
Swivangelo swo va u vona xivilelo xa wena xi fanele ku lavisisiwa hi Musirheleli wa vaaka tiko.
Magoza lama u ma tekeke ku ololoxa xiphiqo (loko swi fanerile).
U fanele ku boxa mavito ya mutirhela-mfumo loyi a wu tirha na yena, masiku ya kona na leswi vuriweke.
Tikhopi ta mintsalelano ya wena na vatirhela-mfumo swi fanele ku katsiwa eka papila ra wena.
Nomboro ya riqingho laha u nga foneriwaka kona loko u ri na yona.
Eka swiyimo swin?wana Musirheleli wa vaaka tiko a nga lava xitatimendhe xa xihlambanyo a nga si lavisisa.
Loko u nga ri na ntiyiso wa leswaku xiphiqo xa wena xi nga lavisisiwa hi Musirheleli wa vaaka tiko, kumbe loko u nga koti ku tsala, u nga ba riqingho u fonela hofisi ya Musirheleli wa vaaka tiko. Ku na vatirhi lava leteriweke lava nga ta yingisela xivilelo xa wena, swi nga ri na mhaka ku i xitsongo kumbe i xikulu no endla mindzavisiso.
Minkarhi yin?wana vatirhi va nga pfuna vanhu ku kuma swintshunxo swa xihatla eka swivilelo swa vona. Vatirhi nakambe va nga ku byela leswaku u vilela kwihi loko Musirheleli wa vaaka tiko a tsandzeka ku ku pfuna.
Nakambe u nga endzela hofisi leswaku u rherhisiwa kumbe ku kuma switsundzuxo loko u swi tsakela. Kambe swa antswa u sungula hi ku tsala kutani u kombela leswaku u lava ndzherho eka papila.
XANA I VANHU HINKWAVO LAVA NGA YINGISELAKA XIVILELO XA MINA?
Musirheleli wa vaaka tiko na vatirhi va ta hlayisa vito na xivilelo xa wena tanihi xihundla laha swi faneleke loko swi koteka.
A wu hakeli nchumu. Mintirho hinkwayo yi endliwa mahala no endleriwa vanhu hinkwavo lava nga na xiphiqo hi laha swi hlamuseriweke hi kona laha henhla.
SWILO LESWI NGA TA KALA SWI NGA LAVISISIWI HI MUSIRHELELI WA VAAKA TIKO?
Vuavanyisi bya vaavanyisi na vamajisitarata, ku katsa na swigwevo leswi va swi endleke. Swiendlo swa le xihundleni swa vanhu, tikhamphani ta xo ka xi nga ri xa mfumo, madokodela kumbe magqweta lava nga tirheleki mfumo.
Kambe hambi swi ri tano, vatirhi va Musirheleli wa vaaka tiko va nga ku pfuna hi ku ku byela laha u nga vilelaka kona kumbe leswi u nga swi endlaka eka milandzu leyi nga laha henhla. Eka swiyimo swin?wana Musirheleli wa vaaka tiko a nga ku rhumela ekhoto laha ku ya ekhoto swi nga vaka ndlela ya kahle yo ololoxa xiphiqo. Hikwalaho ko va Musirheleli wa vaaka tiko a nga tirheki tanihi muyimeri wa nawu wa vanhu hinkwavo, u ta rhumeriwa eka gqweta loko mhaka yi fanele ku ya ekhoto.
Hofisi ya Musirheleli wa vaaka tiko yi kumeka ePitori.
Kherefu ya poso:
Riq: 322 2916
Nakambe ku na Vachuchisi va Vaaki lava kumekaka exifundzeninkulu xin?wana ni xin?wana xa swifundzankulu swa kaye.
KHOMIXINI YA TIMFANELO TA XIMUNHU
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu yi tlakusa nxiximo na nsirhelelo wa timfanelo ta ximunhu. Ntirho wa yona i ku dyondzisa vanhu hi timfanelo ta ximunhu no lavisisa swivilelo swa ku tluriwa ka timfanelo ta ximunhu. Yi nga lulamisa leswaku munhu un?wana a va ni gqweta leri nga ta n?wi pfuna ku sirhelela timfanelo ta yena no yisa milandzu ekhoto loko swi laveka. HRC i nhlangano lowu tiyimeleke naswona yi na vutihlamuleri eka Vumbiwa ntsena. Khomixini yi fanele ku vika ePalamende kan?we ntsena hi lembe.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a lavaka ku endla xivilelo eka HRC u fanele ku tata fomo leyi vuriwaka ?Fomo ya Swivilelo ya SAHRC?.
Kherefu ya poso:
Riq: 484 8300
KHOMIXINI YA NHLUVUKO NA NSIRHELELO WA TIMFANELO TA MFUWO, VUKHONGERI NA TINDZIMI
Khomixini leyi yi tumbuluxiwile ku tlakusa no sirhelela timfanelo ta mimfuwo yo hambana, vukhongeri na tindzimi. Yi fanele ku tlakusa no hluvukisa ku rhula, ku tiyiselana na vun?we bya rixaka exikarhi ka vaaki hi ku tirhisa ndzingano, ku pfumala xihlawuhlawu na ntshunxeko wa tikatsa.
KHOMIXINI YA NDZINGANO WA SWA RIMBEWU
I swa nkoka leswaku swivumbeko hinkwaswo swa mfumo, ku katsa na Presidente va fanele ku twisisa hi ku hetiseka leswaku ntshunxeko a wu nge fikeleriwi ehandle ko tshunxiwa ka vaxisati eka swivumbeko hinkwaswo swa ntshikelelo?.
Khomxini ya Ndzingano wa swa Rimbewu hi yin?wana ya minhlangano ya tsevu ya mfumo leyi seketelaka xidemokrasi leyi boxiweke eka Vumbiwa bya 1996. Xikongomelo xa khomixini tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 187 xa Vumbiwa i ku tlakusa ndzingano wa swa rimbewu na ku tsundzuxa no endla swibumabumelo epalamende kumbe palamende ya xfundzankulu yin?wana ni yin?wana hi mayelana na milawu kumbe milawu leyi kunguhatiweke leyi khumbaka ndzingano wa swa rimbewu na xiyimo xa vaxisati.
Kherefu ya xitarata:
Riq: 403 7182
N?watinkota-jenerali u kambela tinkota ta timali hinkwato ta tindzawulo ta mfumo wa rixaka na swifundzankulu na mimfumo ya miganga hinkwayo ku tiyisisa leswaku mali yi tirhisiwa hi ndlela ya kahle.
KHOMIXINI YA NHLAWULO
Minkanerisano leyi heteleleke hi ntshamiseko wa swa tipolitiki eAfrika Dzonga yi hetelele, exikarhi ka swin?wana hi ku tumbuluxiwa ka IEC hi ku landza swilaveko swa Vumbiwa bya 1993.
Swikongomelo swa Khomixini i ku ?tiyisa xidemokrasi xa vumbiwa na ku tlakusa maendlelo ya minhlawulo ya xidemokrasi?. Khomixini yi na matimba yo fambisa minhlawulo ya rixaka, swifundzankulu na vamhasipala na tireferendamu.
Matimba ya yona, na mintirho swi boxiwile eka Xiyenge xa 5 xa Nawu.
Eka Xiyenge xa 19 xa Vumbiwa nakambe ku na xilaveko xa ku sirheleriwa ka timfanelo ta swa tipolitiki, leswi ku nga ntirho wa nkoka wa khomixini.
Kherefu ya xitarata:
Yindlu ya Minhlawulo
Riq: 428 5700
IEC yi na tihofisi eswifundzeninkulu swa kaye hinkwaswo.
MINHLANGANO YIN?WANA LEYI TIYIMELEKE
Ku na minhlangano yin?wana ehandle ka minhlangano ya kavanyisa ka kaye leyi tumbuluxiweke ku tiyisa xidemokrasi xa hina. Yin?wana ya yona i:
Khomixini ya Lavantshwa
Vulawuri bya Swivilelo lebyi Tiyimeleke
Khoto ya Vumbiwa
Khoto yo Londza Misava na Khomixini
KHOMIXINI YA VUHAXI LEYI TIYIMELEKE
Khomixini leyi yi tumbuluxiwile ku langutela timhaka hinkwato ta vuhaxi etikweni, xikombiso ku tiyisisa leswaku vuhaxi bya rhadiyo na thelevhixini byi va kahle no yimela mahungu ya vaaki va Afrika Dzonga.
KHOMIXINI YA LAVANTSHWA
Presidente Nelson Mandela u simeke ximfumo Khomixini ya Rixaka ya Lavantshwa hi siku ra 16 Khotavuxika 1996 hi ku landza Nawu wa Khomixini ya Rixaka ya Lavantshwa wa 19 wa 1996. Yi tumbuluxiwile ku hluvukisa xitirateji xo hetiseka ku lulamisa mintlhontlho leyi lavantshwa va langutaneke na yona eAfrika Dzonga .
VULAWURI BYA SWIVILELO LEBYI TIYIMELEKE
Xivono xa ICD i xa SAPS leyi hundzukeke leyi fambisanaka na swikongomelo swa Vumbiwa. Xikongomelo xa yona i ku tlakusa matikhomele ya kahle ya maphorisa. Swikongomelo swa yona i ku hluvukisa ntshembo wa vaaki eka migingiriko ya SAPS na ICD ku sivela matikhomele yo kala ma nga ri kahle ya maphorisa xikan?we no kondletela ku chuchisiwa ka swirho leswi kumekaka swi endle vugevenga.
KHOTO YA VUMBIWA
Khoto leyi yi tumbuluxiwile hi ku landza Vumbiwa bya 1996. Ntirho wa khoto i ku hlayisa nawu na Vumbiwa, leswi faneleke ku tirhisiwa hi ndlela yo kala yi nga voyameli tlhelo rin?we ehandle ko chava, ku tsakela kumbe ku ya hi nghohe.
KHOTO YO LONDZA MISAVA NA KHOMIXINI
Xiyenge xa 25 na xa nawu xi vula leswaku munhu un?wana na un?wana kumbe vaaki lava lahlekeriweke hi misava ya vona endzhaku ka 1913 hikwalaho ka nawu wa xihlawuhlawu va ni mfanelo yo londza misava ya vona kumbe ku hakeriwa. Xiyenge xa 25 xi nyika mfumo mpfumelelo wo humesa nawu ku tirhana na minondzo leyi. Mfumo wu humese Nawu wo Tlherisela Timfanelo ta Misava laha wu tumbuluxeke Khomixini ya Minondzo ya Misava na Khoto ku langutela minondzo ya misava ya vanhu.
Mintirho ya Khomixini yo Londza Misava i ku lavisisa minondzo ya misava, ku lamula no hakela minondzo leyi no yelanisa minondzo eka Khoto yo Londza Misava loko yi tsandzeka ku yi hakela. Khomixini yo Londza Misava yi na minondzo ya madzana-dzana leyi nga ku yi lavisiseni.
Khoto yo Londza Misava yi ta boha hi minondzo leyi nga ta kala yi nga ololoxiwi hi Khomixinara. Khoto yi nga lerisa vanhu ku tlhela va nyikiwa misava ya vona kumbe ku nyika munhu loyi a londzaka misava, misava yin?wana ya mfumo kumbe ku n?wi hakela ndziriso wa misava ku va a lahlekeriwe hi misava ya yena.
KU NGHENELELA KA VAAKA-TIKO
Xiyenge xa 20 xa Vumbiwa xi vula leswaku, ?A ku na muaka-tiko loyi a nga tsoniwaka vuaka-tiko?.
Munhu loyi a velekiweke eAfrika Dzonga i muaka-tiko wa Afrika Dzonga naswona a nge tekeriwi vuakatiko bya yena. Hi ku ya hi xiyenge xa 21 xa Vumbiwa, ?Vanhu hinkwavo va ni mfanelo yo famba hi ku tshunxeka, mfanelo yo huma eRiphabliki, mfanelo yo nghena, yo tshama no tshama kun?wana ni kun?wana eRiphabliki na mfanelo yo va ni phasipoto?.
KU KUNGUHATA PFHUMBA RA MHAKA YA MFANELO
Xikombiso xo nghenelela ka muakatiko
MAGOZA LAMA FANELEKE KU LANDZELERIWA
Magoza ya 10 lama landzelaka ya ta ku pfuna ku kunguhata pfhumba ra mhaka ya timfanelo eka vaaki va wena. Tirhisa magoza lama ku ku pfuna hi pfhumba ra wena.
VUTISA XIVUTISO XO ANGARHELA ku lavisisa xiphiqo, xikombiso:
Xana xiphiqo xi tumbuluka kwihi?
Xana xi khumba va mani?
Xana hi tihi tindlela tin?wana to xi herisa?
Xana hi swihi swiphiqo/swirhalanganyi leswi nga kona?
Xana i swipfuno swihi leswi nga kona (swa timali na swa vanhu)?
HLAWULA XIKONGOMELO XA WENA XOKARHI xa pfhumba ra wena (u nga vi na swikongomelo swo hundza 4). Hi marito man?wana xana u ta endla yini tanihi xiphemu xa pfhumba ra wena. Boha hi nkarhi wa wena wa pfhumba hinkwaro.
TEKA XIKONGOMELO XIN?WE KUTANI U BUBUTSA MIEHLEKETO magoza lama u nga ta ma teka ku fikelela xikongomelo. Tsala leswi ehansi. (Hikwalaho ko va ku ri endlelo ro bubutsa miehleketo miehleketo a swi nge lavi yi landzelelana).
TLHELA U LANGUTA (KAMBELA) MIEHLEKETO KU SUKELA EKA GOZA RA 3 kutani u hlawula leyi nga humelelaka ku tlula yin?wana. Tsala goza rin?wana na rin?wana leri hlawuriweke eka khadi kumbe xilipi xa phepha ra 5cm x 8cm. (Leswi swi vuriwa makhadi ya nghingiriko).
VUYELELA GOZA RA 3 NA 4 EKA SWIKONGOMELO SWIN?WANA
LESWI U SWI TIVISEKE EKA GOZA RA 2.
TEKA PHEPHA LERI PURINTIWEKE kutani u tsala nhlokomhaka ya pfhumba ra wena na nkarhi wa rona ehenhla. Bani ntila ehansi ka leswi. Tsala ehansi xikongomelo xo sungula xa pfhumba ehansi ka ntila lowu. Dirowa ntila wun?wana ehansi ka leswi kutani u tsala ehansi xikongomelo xa vumbirhi . Ya ni emahlweni ku fikela loko u tsale ehansi swikongomelo swa wena hinkwaswo.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi
NAMARHETA MAKHADI YA NGHINGIRIKO KU SUKELA EKA GOZA RA 4 hi ku landzelelana etlhelo ka swikongomelo leswi faneleke. Sungula hi leswi olovaka kumbe goza leri lavekaka hi xihatla. Kanela hi makhadi ya nghingiriko kutani u tlhela u ya longoloxa loko swi laveka. Engetela magoza man?wana mantshwa lama boxiwaka.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki namarheta makhadi ya nghingiriko hi ku landzelelana
Ku purinta tiphositara Vuyelela lahawani
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi Vuyelela lahawani
KANELA HI KHADI RA NGHINGIRIKO RIN?WANA NA RIN?WANA ? xana ri teka nkarhi wo tanihi kwihi, xana i mani a nga ta va ni vutihlamuleri bya goza naswona swi ta lava mali muni, loko ku ta va ni munhu loyi a nga ta khumbeka. Tsala ehansi nkarhi, munhu loyi a nga va ni vutihlamuleri byo endla goza na mali ya goza rin?wana na rin?wana na mali ya khadi ra nghingiriko rin?wana na rin?wana.
LANGUTA NKARHI WA PFHUMBA HINKWARO ? Tsala tin?hweti etlhelo ka pheji ra le henhla.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO SUNGUTI NYENYENYANI NYENYANKULU DZIVAMISOKO MUDYAXIHI KHOTAVUXIKA
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo xa le kusuhi
KANELA LESWAKU (I N?HWETI YIHI) LEYI GOZA RIN?WANA NA RIN?WANA RI NGA TA HUMELELA HI YONA
Loko wa ha veka makhadi ya magoza ya wena hi ku landzelelana.
Longoloxa makhadi ya wena ehansi ka tin?hweti leti yelanaka.
Pfhumba: Ku herisa Madzolonga ya Mathekisi Nkarhi: Tin?hweti ta 6
XIKONGOMELO
Ku khoma nhlengeletano na vaaki
Ku hlangana na xirho xa huvo wa xa le kusuhi
Swilo leswi faneleke ehansi ka nhlokomhaka leyi i:
Nawu wa Vugevenga wa 94 wa 1992
Pholisi yo lwa ni Matirhelo yo biha na Vuxisi ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Nawu wo Sirheleriwa ko Paluxa wa 26 wa 2000 na
Khodi ya Matikhomelo na Maendlelo ya Ntirho ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa.
MBALANGO WA NAWUMBISI WA TIMFANELO
Ndzingano: A wu nge hlawuriwi. Kambe endlelo ro lulamisa na xihlawuhlawu lexi nga kahle swa pfumeleriwa.
Ndzhuti wa ximunhu: Ndzhuti wa wena wu fanele ku xiximiwa no sirheleriwa.
Vutomi: U na mfanelo ya vutomi.
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu: A wu nge pfaleriwi, ku twisiwa ku vava kumbe ku xupuriwa hi tihanyi. Madzolonga ya le mindyangwini a ya pfumeleriwi.
Xihundla: A wu nge sechiwi kumbe ku va ndyangu wa wena na swilo swa wena swi sechiwa.
Ntshunxeko wa swa vukhongeri, ripfumelo na mavonele: U nga pfunmela no ehleketa hi leswi u swi lavaka no landzelela vukhongeri lebyi u byi tsakelaka.
Ntshunxeko wo vulavula: Vanhu hinkwavo (ku katsa na vateki va mahungu) va nga vula leswi va lavaka ku swi vula.
Ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela, ku phiketa na xivilelo: U nga kombisa ku vilela, u phiketa no yisa xivilelo. Kambe u fanele ku endla leswi hi ku rhula.
Ntshunxeko wo tikatsa: U nga va ni vuxaka na munhu un?wana na un?wana loyi u n?wi tsakelaka.
Timfanelo ta swa tipolitiki: U nga seketela vandla ra tipolitiki leri u tsakelaka. Loko u ri muaka-tiko naswona u ri na malembe ya 18 hi vukhale u nga vhota.
Vuakatiko: A wu nge tekeriwi vuaka-tiko bya wena.
Ntshuxeko wo famba-famba no tshama: U nga tshama kun?wana na kun?wana eAfrika Dzonga .
Ntshuxeko wa mabindzu, ntirho na ku hlawula ntirho: U nga tirha ntirho wun?wana na wun?wana lowu u wu hlawulaka.
Vuxaka bya le mintirhweni: U nga joyina minhlangano ya vatirhi no tereka.
Mbangu: U na mfanelo yo tshama eka mbangu lowu hlayisekeke.
Rifuwo: U nga tekeriwa rifuwo ra wena ntsena loko ku landzeleriwa milawu ya kahle.
Tindlu: Mfumo wu fanele ku tiyisisa leswaku vanhu va tshama etindlwini ta kahle.
Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki bya mahanyelo: Mfumo wu fanele ku tiyisisa leswaku u kuma swakudya na mati, nhlayiso wa rihanyu na vuhlayiseki bya mahanyelo.
Vana: Vana lava nga ehansi ka malembe ya 18 va ni timfanelo to hlawuleka, to fana na mfanelo yo kala va nga xanisiwi.
Dyondzo: U na mfanelo yo kuma dyondzo ya masungulo, ku katsa na dyondzo ya lavakulu hi ririmi ra wena (loko leswi swi koteka).
Ririmi na mfuwo: u nga tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka ku landzelela mfuwo lowu u wu tsakelaka.
Mfuwo, vukhongeri na tindzimi: Vaaki va nga tiphina hi mfuwo wa vona, va landzelela vukhongeri bya vona no tirhisa ririmi ra vona.
Ku fikelela mahungu: U na mfanelo yo kuma mahungu man?wana na man?wana lama nga kona eka mfumo.
Mafambisele ya kahle: Swiendlo swa mfumo swi fanele ku va kahle.
Ku fikelela tikhoto: U nga pfumeleriwa leswaku xiphiqo xa wena xa nawu xi lulamisiwa hi khoto, kumbe nhlangano wo yelana.
Vanhu lava khotsiweke, lava khomiweke na lava hehliwaka: Mfanelo leyi yi sirhelela vanhu lava khomiweke, lava khotsiweke kumbe ku hehliwa.
MAHETELELO
Timfanelo leti hinkwato ti nga pimiwa loko mpimo lowu boxiweke eka xinawana xo pimiwa (s36) wu fikeleriwile.
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOLICHI YA VULULAMI .txt</fn>
KHOLICHI YA VULULAMI
MILAWU YA NTOLOVELO YA SWITSHUNXO
SWA NKWETLEMBETANO
MILAWU YA NTOLOVELO YA SWITSHUNXO SWA NKWETLEMBETANO YI HLENGELETIWE HI XIYENGE XA MFUMO, VULETERI BYA VULAWURI, KHOLICHI YA VULAWURI.
Ku na ku hambana ka nkoka exikarhi ko ahlula nkwetlembetano na ku pfuna lava khumbhekaka ku ololoxa nkwetlembetano.
Eka vuahluri, munhu loyi a nga ri ki xiphemu eka nkwetlembetano u teka xiboho eka nkwetlembetano naswona xiboho xexo xi nga tirhisiwa ehenhla ka lava khumbhekaka.
Laha munhu loyi a nga khumbhekiki eka nkwetlembetano u pfuneta lava khumbhekaka ku ololoxa nkwetlembetano naswona hi n?wi vula muahluri.
Laha lava khumbhekaka eka nkwetlembetano va phahlelana mariyeta ku nga ri na ku nghenelela ka munhu wa vunharhu, leswi ku va mbuyelo wa endlelo ra nkanelo exikarhi ka lava khumbhekaka.
TINDLELA TA VUAHLURI TA XITSHUNXO XA NKWETLEMBETANO
Munhu loyi a tekaka xiboho eka nkwetlembetano i muahluri.
Vaofisiri va vululami etikhoto va kuma matimba yo ahlula hi ku thoriwa ku ya hi swipimelo swa palamende.
Naswona swa ha endleka leswaku lava khumbhekaka ea nkwetlembetano va yisa nkwetlembetano wa vona leswaku wu ahluriwa eka munhu loyi va twananaka leswaku a va muahluri. Eka ku hambana, Mintlawa leyi khumbhekaka va katsa xinawana lexi va pfumelelanaka leswaku nkwetlembetano wihi kumbe wihi lowu humelelaka exikarhi ka vona ehenhla ka kontiraka wu ta hundziseriwa eka muahluri. Muahluri a nga tivisiwa eka kontiraka kumbe xinawana xi nga nyika ndlela yo thola muahluri, xikombiso gqweta leri thoriweke hi Law Society.
Hambi swi ri tano ntwanano wo yisa vuahluri a wu lavi ku hlamuseriwa hi ndlela leyi. Eka muganga wun?wana, kumbe ndyangu ku nga va na ntwanano lowu nge nkwetlembetano wu ta yisiwa ku kuma xiboho hi nhloko ya muganga kumbe ndyangu hikuva swi vekiwe kahle ku ya hi xintu.
VUAHLURI ETIKHOTO
Minkwetlembetano leyi bohiwaka hi muofisiri wa vulawuri loyi a thoriweke hi mfumo.
Mintlawa leyi khumbhekaka a va na ku tihlawulela leswaku muofisiri wa vulawuri ku ta va mani.
Tindlela ti bohiwe hi milawu ya tikhoto, palamende kumbe xintu.
Tindlela ti nga va leti hambanaka kumbe to xopela.
Ti nga tikela lava khumbhekaka ku ya emahlweni va nga ri na vayimeri va swa nawu.
Xiboho xi fanele xi va hi ku landzelelana loku faneleke.
Xiboho xi boha lava khumbhekaka.
Xiboho lexi endliweke hi muofisiri kumbe maendlelo ya swisolo.
Xiboho ku nga ha endliwa xivilelo ehenhla ka xona kumbe xi yisiwa eka khoto ya le henhla.
Swiboho swa Khoto ya le Hansi swi nga ha langutisisiwa hi vuntshwa.
Hakanyingi mbuyelo ku va wo hlula/lahlekeriwa.
Hi xitalo la lahlekeriwaka u hakela mali ya magqweta.
A ku na tihakelo ta khoto handle ka mali ya xitempe loko ka ha sunguriwa.
Tiva: Tikhoto letitsongo ta swikoxo a ti katsiwi eka endlelo ro xopela naswona Mintlawa leyi khumbhekaka a va nge yimeriwi hi magqweta.
VUAHLURI
Mintlawa leyi khumbhekaka va hlawula vaahluri.
Muahluri a nga va la tokoteke eka mhaka yeleyo.
Mintlawa leyi khumbhekaka va nga hlawula eka tindlela.
Xilaveko xa muyimeri wa nawu xi ya hi ndlela leyi hlawuriweke.
Muahluri a nga bohiwi hi swiendlo swo sungula.
Xiboho xi boha lava khumbhekaka.
Xiboho xi fanele ku endliwa xileriso xa khoto lexi faneleke ku tirhisiwa.
A ku na xivilelo eka khoto ? ku nga twananiwa hi ku endla xivilelo eka vaahluri van?wana.
Swiboho swi nga langutisisiwa hi vuntshwa eka Khoto Nkulu.
Hakanyingi mbuyelo ku va wo hlula/lahlekeriwa.
Hi xitalo la lahlekeriwaka u hakela mali ya magqweta.
Tihakelo ta vaahluri ti hakeriwa hi Mintlawa leyi khumbhekaka.
KU OLOLOXA NKWETLEMBETANO HI LAVA KHUMBHEKAKA
MINKANELO
Mintlawa leyi khumbhekaka ya tiololoxela swiphiqo hi yoxe.
A ku na ntlawa wa vunharhu lowu pfunetaka hi nkwetlembetano.
Ndlela ya mafambiselo yi le mavokweni ya mintlawa.
Ntlawa wun?wana na wun?wana wu nga tirhisa vatsundzuxi va nawu, kambe a swi bohi.
Swiboho swa swintshunxo swi endliwe ku va mintwanano (kontiraka).
Mbuyelo wu lawula hi matimba na vuswikoti bya mintlawa.
A ku na tihakelo ta swa nawu handle ka loko u tirhisile mutsundzuxi wa swa wena wa wena..
VUAHLURI
Mintlawa leyi khumbhekaka ya tiololoxela swiphiqo hi yoxe.
Ntlawa wa vunharhu wa pfuneta eku ololoxeni nkwetlembetano.
Ndlela ya mafambiselo yi le mavokweni ya muahluri hi ku tirhisana na mintlawa.
Swiboho swa swintshunxo swi endliwe ku va mintwanano.
Mbuyelo wa hlohloteriwa kambe a wu lawuriwi hi muahluri.
Mbuyelo wu tala ku va wo hlula.
Mintlawa yi hakela muahluri, loko ku ri na tihakelo.
Leri i endlelo laha ntlawa wa vunharhu, muahluri, a pfunaka mintlawa ku ololoxa nkwetlembetano wa vona. Swi nga hlamuseriwa tanihi ku pfuneta eka minkanelo.
Hi xikongomelo, ku yisiwa ka nkwetlembetano eka muahluri hi minlawa ku fanele ku va leswi va swi tsakelaka, kambe nawu, xintu kumbe ntwanano wu nga lava leswaku mintlawa yi yisa nkwetlembetano eka muahluri.
Muahluri a nga teki xiboho ehenhla ka mintlawa. Ntirho wa muahluri i ku pfuna mintlawa ku ololoxa nkwetlembetano hi yoxe.
Muahluri u fanele ku ringeta ku pfuna mintlawa ku fikelela ntwanano eka nkwetlembetano ku endlela leswaku ku nga vi na loyi a lahlekeriwaka. Leswi i swa nkoka loko mintlawa yi ta ya emahlweni na vuxaka, hikuva ku hlundzuka loku twiwaka hi muhluriwa ku endla leswaku vuxaka bya kahle byi nga ha yi emahlweni.
A ku na nawu lowu lawulaka vuahluri hi ku angarhela, kambe ku na tinxaka ta maahlulelo leti tlakukaka no nyikiwa hi nawu xik. nkwetlembetano wa swa nawu hi Nawu wa Vuxaka bya Mintirho na minkwetlembetano ya swa mbango exikarhi ka swiyenge swa mfumo hi Nawu wa Mafambiselo ya swa Mbango wa 1998. Laha ku nga ri ki na milawu yeleyo, endlelo na ku hlawula ka muahluri swi le mavokweni ya mintlawa. Ntwanano wo ahlula wu nga humelela loko nkwetlembetano wu va kona, kumbe mintlawa yi nga, hi ku vona leswaku ku nga va na minkwetlembetano eka nkarhi lowu taka, yi nga twanan leswaku minkwetlembetano yeleyo yi nga ololoxiwa hi ndlela ya vuahluri.
Ntwanano wo yisa nkwetlembetano eka muahluri a swi bohi wu tsariwa, kambe ntwanano lowu tsariweke wa pfuna hikuva wu kumisisa kahle no veka erivaleni endlelo ra hinkwavo lava khumbhekaka.
Muahluri u na ntirho eka mintlawa ku va na xihundla. Xo biha, nawu wa Afrika Dzonga a wu pfumeleli vaahluri nkateko wo ala na vumbhoni eka vutivi bya khoto lebyi lavekaka hi nkarhi wo ahlula. Eka timhaka ta vaaki nkateko wu va kona xikan?we-kan?we eka vuhlanganisi hinkwabyo lebyi nga na xikongomelo xo ololoxa nkwetlembetano naswona mintlawa yi nga ka yi nga fikeleli leswi hi ku twanana leswaku vuhlanganisi hinkwabyo lebyi nga xiphemu xa endlelo ra vuahluri byi va na nkateko. Eka mafambiselo ya swa vugevenga byo fana no koxa nkateko, swi nge humeleli loko muahluri a vitiwa ku ta nyika vumbhoni.
Hi xitalo, muahluri a nga bohiwi hi nawu ku va na tidyondzo to karhi, kambe i swa nkoka leswaku muahluri u fanele ku twisisa hi vuenti milawu leyi lawulaka maahlulelo na milawu leyi faneleke, ku fana na nawu wa ?audi laterem partem?.
<fn>tso_Article_National Language Services_KHOMIXINI YA NTIRHO W.txt</fn>
KHOMIXINI YA NTIRHO WA VUAVANYISI
XIBUKWANA HI KU LANDZA XIYENGE XA 14 XA NAWU WA 2 WA 2000 WO TLAKUSA KU FIKELELA MAHUNGU
XIBUKWANA HI LANDZA XIYENGE XA 14 XA NAWU WA 2 WA 2000 WO FIKELELA MAHUNGU
KHOMIXINI YA NTIRHO WA VUAVANYISI
VUXOKOXOKO HI KU LANDZA XIYENGE XA 14
A. Matimba, mintirho na xivumbeko xa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi xiyenge xa 141a i Matimba na mintirho ya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi
Matimba na mintirho ya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi, tanihi leswi yi vekiweke hi swiyenge swa 174 , , , na ; 177 na ; na 178 , na swa Vumbiwa bya nawu wa Riphabliki ra Afrika Dzonga [Nawu wa 108 wa 1996], swiyenge swa 4 na 7 swa Nawu wa Xikhenso na Swipimelo swa Mutholi swa Vuavanyisi [Nawu wa 47 wa 2001], xiyenge xa 6 xa Nawu wa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi [Nawu wa 9 wa 1994] na Maendlelo ya Khomixini hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu i:
a ku nyika xitsundzuxo eka mfumo wa tiko eka mhaka yin?wana na yin?wana mayelana na vuavanyisi kumbe vufambisi bya vululami, swin?wana ku nga: ku dyondzisa no letela vaavanyisi vantshwa na u yisa mahlweni ku leteriwa vaavanyisi, swipimelo swa matirhelo na swipimelo swa ntirho wa vaavanyisi, ku tiva mindzilekano ya Tikhoto Nkulu, na swin?wana.
b ku tihlanganisa na Presidente eku tholeni ka Muavanyisi Nkulu, Xandla xa Muavanyisi Nkulu, na Presidente na Xandla xa Presidente wa Khoto Nkulu yo endla Swivilelo;
c ku lulamisa nongonoko wa lava yimeleke ku thoriwa tanihi vaavanyisi va Khoto ya Vumbiwa, wa mavito manharhu ku tlula nomboro leyi faneleke ku endliwa ya vanhu lava faneleke ku thoriwa, no yisa nongonoko eka Presidente, kumbe loko un?wana wa lava yimeleke ku thoriwa a nga amukeriwi hi Presidente naswona ku thola swi ta endliwa, ku tatisa nongonoko wa mavito ya lava yimeleke ku thoriwa;
d ku tsundzuxa Presidente eka ku thoriwa ka vaavanyisi va tikhoto hinkwato hi ku landza endlelo ra Khomixini, na swiboho swa vumbiwa leswi kotekaka, leswi vulaka leswaku ku ta va lava swi thwaseleke, lava tiyeleleke na lava faneleke va nga thoriwa tanihi vaavanyisi, na leswaku ku ta langutisiwa xilaveko xa vaavanyisi ku kombisa hi ku angarhela nhlangano wa ku ya hi rixaka na rimbewu swa Afrika Dzonga.
e ku tihlanganisa na Holobye eka loyi a nga ta khomela eka muavanyisi loyi a nga tshika ntirho;
f ku tirhana na vupumbi bya matikhomelo yo ka ya nga ri kahle kumbe vaahluri vo ka va nga ringani, ku kumisisa swo karhi, na ku tsundzuxa Palamende ya Tiko loko ku kumeke swo karhi leswaku muavanyisi u hlula hi ntirho, wa tsandzeka ku endla ntirho wa yena kumbe u na nandzu wo tsandzeka ku tikhoma.
g ku tsundzuxa Presidente eka ku yimisiwa ka muavanyisi loyi a nga le ka xiyimo xo va a susiwa tanihi muavanyisi;
h ku kumisisa endlelo ra yona, ntsena loko swiboho swa Khomixini swi seketela hi nhlayo yo tala ya swirho swa yona;
i ku yisa xiviko xa lembe ePalamende lexi tsariweke mayelana na migingiriko ya lembe rero.
ii Xivumbeko xa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi
Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi yi vumbiwe hi 25 wa Vakhomixinara (ku katsa na mutshama-xitulu na xandla xa mutshama-xitulu) na matsalana.
Vumbiwa bya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi na ku leha ka nkarhi lowu swirho swi wu tirhaka hi nkarhi lowu va thoriweke lowu hlamuseriwaka hi xiyenge xa 178 , na xa Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga [Nawu wa 108 wa 1996], na xiyenge xa 2 xa Nawu wa Khomixini ya Ntirho wa Vuaavanyisi [Nawu wa 9 wa 1994] lowu hlayekaka hi ndlela leyi:
Ku na Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi leyi vumbiwaka hi leswi:
a Muavanyisi Nkulu, loyi a rhangelaka tinhlengeletano ta
Khomixini;
d xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya vufambisi bya vululami, kumbe un?wana loyi a thoriweke hi xirho xelexo xa khabinete;
e maqwetankulu mambirhi lava hlawuriweke ku suka eka maqweta ku yimela phurofexini hinkwayo, na ku thoriwa hi Presidente;
f Vayimeri vambirhi lava hlawuriweke ku suka eka phurofexini ya Vayimeri ku yimela phurofexini hinkwayo, naswona yi thoriwe hi Presidente;
g mudyondzisi wun?we wa nawu loyi a thoriweke hi vadyondzisi va nawu va tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga;
h ntsevu wa vanhu lava thoriweke hi Palamende ya Rixaka ku suka eka swirho swa vona, kwalomu ka vanharhu va fanele ku va swirho swa nhlangano wo kaneta leswi yimeriweke ePalamende;
i mune wa vathoriwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu lava thoriweke xikan?we hi Huvo hi ku seketeriwa hi vhoti ya kwalomu ka ntsevu wa swifundzhankulu;
j mune wa vanhu lava thoriweke hi Presidente tanihi tinhloko ta komitinkulu, endzhaku ko tihlanganisa na varhangeri va minhlangano hinkwayo ya Palamende ya Rixaka; na k loko ku langutisiwa timhaka leti yelanaka na Khotonkulu yo karhi, Muavanyisi Presidente wa Khoto yeleyo a Holobyenkulu wa xifundzhankulu kumbe munhu un?wana loyi a thoriweke hi un?wana na un?wana wa vona.
Loko nomboro ya vanhu lava langiweke ku suka eka phurofexini ya maqweta na Vayimeri hi ku landza swiyengentsonga swa 1 e kumbe f yi ringana nomboro ya swivandla leswi faneleke ku tatisiwa, Presidente yi fanele ku va thola. Loko nomboro ya vanhu lava langiweke yi hundza nomboro ya swivandla leswi faneleke ku tatiwa, Presidente, endzhaku ko tihlanganisa na phurofexini leyi faneleke u fanele ku thola lava langiweke vo ringana ku tata swivandla, hi ku langutisa xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela phurofexini hinkwayo.
Swirho swa Khomixini leswi thoriweke hi Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu swi tirha ku fikela loko swi siviwile xikan?we, kumbe ku fikela loko xivandla xihi kumbe xihi xi humelela eka nomboro ya vona. Swirho swin?wana leswi thoriweke kumbe swi langiweke hi Khomixini ku tirha ku fikela loko swi siviwa hi lava va nga ta va va thoriwile kumbe ku langiwa.?
wa minkarhi yo va hofisini ya swirho swin?wana swa Khomixini, muthoriwa wa xandla xa mutshama-xitulu, na swivandla
Swirho swa Khomixini leswi thoriweke hi ku landza xiyenge xa 178 1 c, e, f, g, h na i swa Vumbiwa va ta tirha ku ringana nkarhi lowu nga tluriki ntlhanu wa malembe: Loko ku ri-
a Presidente u ta susa xirho xihi kumbe xihi eka ntirho wa yena nkarhi wun?wana na wun?wana loko murhangeri wa xirho xexo a kombela leswaku swi endliwa tano; kumbe b xirho xihi kumbe xihi xi nga tshika ntirho hi ku yisa xitiviso lexi tsariweke xa n?hweti yin?we eka mutshama-xitulu.
Xirho xa Khomixini lexi thoriweke hi ku landza xiyenge xa 178 1 e, f, g, h kumbe i xa Vumbiwa u ta suka eka xitulu xa yena hi nkarhi wolowo loko a nga ha ringanelangi ku va a endla ntirho.
Hi ku landza xiyenge xa 178 1 xa Vumbiwa, munhu un?wana na un?wana loyi nkarhi wa yena wa le hofisini tanihi ku va xirho xa Khomixini wu fikeke makumu, a nga tlhela a thoriwa.
Khomixini u ta lerisa xirho xin?we hi ku landza xiyenge xa 105 1 b, c, e, f, g kumbe i xa Vumbiwa tanihi xandla xa mutshama-xitulu wa Khomixini, naswona loko mutshama-xitulu a nga ri kona, xandla xa mutshama-xitulu u ta n?wi khomela.
Xivandla eka Khomixini xi -
a nge tshikileli nkoka wa leswi nga ta humelela kumbe swiboho swa Khomixini; naswona b xi ta tiyisiwa hi ku landza xiyenge xa 178 1 xa Khomixini, naswona xirho xihi kumbe xihi laha swi kotekaka xi ta tshama eka ntirho wolowo hambi loko nkarhi wa loyi a n?wi sivaka wu nga si hela.?
iii Matsalana na vatirhi va Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi
Tanihi laha na xin?we xirho xa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi va tirhaka nkarhi hinkwawo, ntirho wa xihatla lowu faneleke ku endliwa hi Khomixini wu endliwa hi vaofisiri va Ndzawulo ya Vululami lava lerisiwaka hi Mulawuri-Jenerali: Vululami. Matsalana, Manana IH Greenstein, u rhangela xiyenge xa hofisi ya vamatsalana.
Hofisi ya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi na hofisi ya Matsalana wa yona ti kumeka eBloemfontein.
B. Vuxokoxoko byo tihlanganisa xiyenge xa 141b
Muofisiri wa mahungu:
Mahungu ya mani na mani
Riqingho: +27 51 447-2769
C. Xiyenge xa 10 xi letele hi laha u nga tirhisaka Nawu xiyenge xa 141c
Xiletelo xi ta kumeka ku suka eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga ku nga si fika ti 31 August 2003. Kongomisa swivutiso swa wena eka:
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Ndzawulo ya Ndzavisiso na ku hlayisa Matsalwa
Riqingho: +27 11 484-8300
D. Ku fikelela tirhekhodo leti hlayisiweke hi Khomixini ya Timfanelo ta
Vanhu xiyenge xa 141d na e i) Ku paluxa hi ku tinyikela xiyenge xa 14 (e)
Xitiviso hi ku landza xiyenge xa 15 xi hlamusela swiyenge swa tirhekhodo ta minhlangano leyi nga kona hambi loko munhu a nga kombelangi ku ya hi Nawu. Xitiviso xa Mahungu ya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi hi ku landza xiyenge xa 15 a xi kona sweswi.
Ku paluxa ko tinyiketela:
Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga [Nawu wa 108 wa 1996]
Nawu wa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi [Nawu wa 9 wa 1994]
Endlelo ra Khomixini
Swinavetiso swa swivandla leswi pfulekeke swa vaahluri swiyimo hinkwaswo
Vuhangalasi bya swa mahungu
Xiviko xa lembe eka Palamende ii) Tirhekhodo leti nga komberiwaka xiyenge xa 14 (d)
Tinhlamuselo ta tinhlokomhaka na swiyenge swa tirhekhodo leti hlayisiweke hi Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi:
TIRHEKHODO MAYELANA NA NHLANGANO NO LAWULA
Vulawuri ehenhla ka tirhekhodo
Ku rhurhisela eka ndhawu ya vuhlayiselo
Endlelo ro tatisa
Ku kambela ndhawu ya vuhlayiselo
TIRHEKHODO MAYELANA NA MINTIRHO YA MPFUNETO
Timali
Tirhekhodo ta mpimanyeto hi ku landza Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi ti hlayisiwa hi Murhijisitara wa Khotonkulu ya Swivilelo
Vatirhi
Tirhekhodo ta ntirho wa vatirhi lava tirhaka ehofisini ya matsalana wa Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi ti hlayisiwa hi Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Ntleketlo na maendzo
Ku pasisa maendzo na laya kunguhatiweke
Ku hlayisa na malulamiselo ya byetlelo
TIRHEKHODO MAYELANA NA BINDZU RA KHOMIXINI YA NTIRHO WA VUAVANYISI
Khomixini na Tikomiti
Ku thoriwa ka swirho wa Khomixini
Ku thoriwa ka tikomiti ta Khomixini
Ku khensa swirho hi mali
Tinhlengeletano ta Khomixini
Malulamiselo
Tiajenda
Makanelwa
Swiviko
Ku thola Vaavanyisi
Swinavetiso
Swikombelo na ku langiwa
Matikhomelo yo ka ya nga ri kona na swivutiso na matshinyelo
Tirhekhodo ta swivilelo leswi kumiweke
Tirhekhodo ta mindzavisiso na swivutiso
Mindzilekano ya Tikhotonkulu
Ku tsema mindzelekano iii Xikombelo xa maendlelo
Xikombelo xi fanele ku nyikiwa mpfumelelo eka rhekhodo ya nhlangano wa vaaki loko muendli wa xikombelo a landzelela leswi landzelaka:
ukomberi u landzelela swilaveko hinkwaswo swa endlelo eka Nawu lowu fambelanaka na xikombelo xo fikelela rhekhodo; na u fikelela rhekhodo a swi aleriwi hi xivangelo xo karhi xo ala lexi boxiweke eka Nawu.
Xivumbeko xa xikombelo:
ukomberi u fanele ku tirhisa fomo leyi nga kandziyisiwa eka Gazette ya Mfumo [Mfumo. Xitiviso R187- 15 Nyenyenyana 2002] (Fomo ya A). [Khopi ya fomo leyi vekiweke yi hlanganisiwa tanihi Annexure B eka xibukwana lexi]
ukomberi u fanele ku tlhela a kombisa loko xikombelo ku ri xa khopi ya rhekhodo kumbe loko mukomberi a lava ku nghena a langutisa rhekhodo ehofisini ya nhlangano wa vaaki. Kumbe loko rhekhodo ku nga ri tsalwa ri nga langutisisiwa hi ku landza fomo ya xikombelo, laha swi faneleke xiyenge xa 292.
Loko munhu a vutisa hi ku kuma fomo yo karhi kutani mukomberi u fanele ku kuma hi ndlela leyi a nga vutisiwa hi yona. Handle ka loko leswi swi nghenelela hi ndlela yo ka yi nga twisiseki yo fambisa nhlangano wa vaaki, kumbe ku onha rhekhodo, kumbe kavanyeta vun?wani lebyi nga ri ki bya mfumo. Loko swivangelo swo fikelela swi nga nyikiwi ku suka eka fomo leyi lavekaka kambe hi tindlela tin?wana, kutani tihakelo ti ta hlanganisiwa ku ya hi laha mukomberi a nga endla xikombelo ha kona eku sunguleni xiyenge xa 293 na 4.
i ku engetela eka nhlamulo leyi tsariweke ya xikombelo xa yena xa rhekhodo mukomberi u lava ku byeriwa hi xiboho hi ndlela yin?wana, xik. riqingho, leswi swi fanele ku kombisiwa xiyenge xa 182e.
Loko mukomberi a kombela mahungu hi ku yimela munhu un?wana, Xiyimo lexi xikombelo xi endliwaka xi fanele ku kombisiwa naswona xikombiso xi fanelele ku heleketiwa na xikombelo xiyenge xa 182f.
Loko mukomberi a hluleka ku hlaya kumbe ku tsala, kumbe a lamarile, kutani a nga endla xikombelo xa rhekhodo hi nomu. Muofisiri wa mahungu u fanele ku tata fomo hi ku yimela mukomberi yoloye kutani a n?wi nyika khopi xiyenge xa 183
Ku na tinxaka timbirhi ta tihakelo leti lavekaka hi ku landza Nawu, ku nga hakelo ya xikombelo na hakelo yo fikelela [xiyenge xa 22]:
Hakelo ya xikombelo:
Mukomberi loyi a lavaka ku kuma rhekhodo leyi nga na mahungu ya xiviri hi xikombelo xexo a nga komberiwa ku hakela tihakelo ta xikombelo. Mukomberi un?wana na un?wana loyi a nga ri ki mukomberi wa xiviri, u fanele ku hakela ntsengo lowu vekiweke wa R35:
Muofisiri wa mahungu u fanele ku tivisa mukomberi (ku nga ri mukomberi wa xiviri) hi xitiviso, ku lemukisa mukomberi ku hakela mali leyi vekiweke (loko yi ri kona) ku nga si yisiwa mahlweni na xikombelo.
Ntsengo lowu vekiweke wa R35 wa hakeleke hi switempe swa mali ya tiko(Revenue), leswi nga xiviwaka eposweni. Ntsengo lowu lulameke wa switempe wu fanele ku namarhetiwa eka fomo ya xikombelo (Fomo A). loko swi nga namarhetiwangi, xikombelo xi nge endliwi ku fikela loko mali yo endla xikombelo hi ndlela ya switempe yi amukeriwile.
Mukomberi a nga endla xikombelo xo kombisa ku vilela ekhoto mayelana na thendara kumbe hakelo ya ntsengo lowu komberiweke.
Endzhaku ka loko muofisiri wa mahungu a teke xiboho ehenhla ka xikombelo, muendliwa xikombelo u ta tivisiwa hi xiboho xelexo hi ndlela leyi muendli wa xikombelo a swi lavisa xiswona.
Ntsengo wo fikelela (swi nga ri na mhaka leswaku mukomberi u lava mahungu ya xihundla):
Loko xikombelo xi pfumeleriwa kutani ntsengo wo kuma rhekhodo ku ya mahlweni wu fanele ku hakeriwa leswaku ku ta va na musecho, malulamiselo, ku andzisa na nkarhi wihi kumbe wihi lowu hundzeke tiawara leti vekiweke to secha no lulamisa rhekhodo leswaku yi paluxiwa.
Ntsengo wo kuma rhekhodo lowu vekiweke wu nga kumeka eka ?Annexture A? eka xibukwana lexi. Ku kuma rhekhodo swi ta pfumeleriwa ntsena loko ku hakeriwile ntsengo wo yi kuma. Ntsengo wu fanele ku hakeriwa hi switempe leswi kumekaka eposweni.
E. Mintirho leyi kumekaka xiyenge xa 14 (f)
i Muxaka wa ntirho
Xivilelo ehenhla ka muahluri loyi a welaka eka xiyenge xa 177 (a) xa Vumbiwa, laha ku nga muahluri loyi a nga ri ki na vuswikoti, loyi a hlulekaka ku endla ntirho wa yena kumbe a nga ri na matikhomelo ya kahle u ta tekiwa hi Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi hi ku landza xilaveko lexi.
Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi a wu na vulawuri ku tirhana na swivilelo leswi nga weriki ehansi ka swiyenge leswi boxiweke.
ii Hilaha u nga vuyeriwaka hi mintirho leyi
Swivilelo swi fanele ku endliwa hi ndlela ya xihlambanyo lexi tsariweke naswona xi fanele ku yisiwa eka kherefu leti landzelaka:
Riqingho: +27 51 447 2769
F. Swipfuno leswi kumekaka loko swilaveko swa Nawu lowu swi nga landzeleriwi [swiyenge swa 74-82]
Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi na Nkaye wa Tindhawu ta Ndzimana tin?wana (hi ku landza Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996) a ti na maendlelo yo vonakala ku fana na tihuvo tin?wana ta vaaki. Ku fanele ku tihlanganisiwa na tikhoto eka mhaka yo fana na leyi loko ku nga landzeleriwi swilaveko swa Nawu lowu hi tihuvo leti. Leswi swi ta endliwa eka xiyimo xihi kumbe xihi laha mukomberi kumbe munhu wavunharhu a tsakelaka ku endla xivilelo ehenhla ka xiboho lexi endliweke hi muofisiri wa mahungu.
G. Vukona bya xibukwana xiyenge xa 143
Xibukwana xi ta kumeka hi tindzimi tinharhu ta ximfumo eka tindhawu leti landzelaka:
Eka kherefu ya muako ehofisini ya Khomixini ya Ntirho wa Vuavanyisi tanihi leswi swi kombisiweke xiswona eka vuxokoxoko bya vutihlanganisi laha henhla
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Ndhawu yo hlayisa swa nawu tanihi leswi yi hlamuseriwaka hi Nawu wo Hlayisa swa Nawu. Tindhawu to Hlayisa swa Nawu i -
a Mintirho ya Layiburari ya Doroba-nkulu, Bloemfontein;
f Vuhlayiseri bya Tifilimi ta Rixaka, Vhidiyo na Mpfumawulo, Pretoria, hi xikongomelo xa swiyenge swin?wana swa matsalwa tanihi leswi swi bohiweke; na g layiburari yihi kumbe yihi kumbe ndhawu leyi bohiweke hi Holobye hi xikongomelo xa swiyenge swin?wana leswi bohiweke swa matsalwa.
TIMALI LETI BOHIWEKE HI KU LANDZA TIHUVO TA VAAKI
XIYENGE XA 2 XA XITIVISO R.187 EKA GAZETTE YA MFUMO HI TI 15 NYENYENYANA 2002
Mali ya khopi ya xibukwana tanihi leswi yi bohiweke eka nawu wa 5(c) i R0,60 eka khopi yin?wana na yin?wana ya sayizi ya pheji ya A4 kumbe xiphemu xin?wana
Timali to kandziyisa leti boxiweke eka nawu wa 7 hi leti landzelaka:
a Khopi yin?wana na yin?wana ya pheji ya sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona b Khopi yin?wana na yin?wana leyi kandziyisiweke ya sayizi ya A4 leyi hlayisiwaka eka khompyuta kumbe hi ndlela leyi hlayekaka ya muchini c Khopi leyi hlayekaka eka khompyu -
d i Swa ntsariso wa swifaniso swo vonakala, swa pheji ra sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona 2,00
ii Swa khopi ya swifaniso swo vonakala 60,00
e i Swa ntsariso wo kandziyisiwa mpfumawulo, wa pheji ra sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona 12,00
ii Swa khopi ya nkandziyiso wa mpfumawulo 17,00
Mali yo endla xikombelo yi hakeriwa hi muendli wa xikombelo, handle ka muendli wa xikombelo wa xiviri, loyi a boxiweke eka nawu wa 7 i R35,00.
Timali to fikelela ti hakeriwa hi mukomberi loyi a boxiweke eka nawu wa 7 naswona ti hi ndlela leyi:
b) (Khopi yin?wana na yin?wana ya pheji ya sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona b Khopi yin?wana na yin?wana leyi kandziyisiweke ya sayizi ya A4 leyi hlayisiwaka eka khompyuta kumbe hi ndlela leyi hlayekaka ya muchini c Khopi leyi hlayekaka eka khompyu -
d i Swa ntsariso wa swifaniso swo vonakala, swa pheji ra sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona 2,00
ii Swa khopi ya swifaniso swo vonakala 60,00
e i Swa ntsariso wo kandziyisa mpfumawulo, wa pheji ra sayizi ya A4 kumbe xiphemu xa kona 12,00
ii Swa khopi ya nkandziyiso wa mpfumawulo 17,00
f Ku secha no lulamisa nkandziyiso leswaku wu ta paluxiwa, R15,00 ya awara yin?wana na yin?wana kumbe xiphemu xa yona, ku nga katsiwi awara yo sungula, leyi lavekaka ku endla musecho wo tano na ku lulamisa.
Eka xikongomelo xa xiyenge xa 222 xa Nawu, leswi landzelaka swa endliwa:
a Ntsevu wa tiawara tanihi tiawara leti faneleke ku tluriwa ku nga si hakeriwa dipoziti; na b n?we xa nharhu xa mali yo fikelela ya hakeriwa tanihi dipoziti hi mukomberi.
Mali yo posa yi hakeriwa loko khopi ya nkandziyiso yi fanele ku poseriwa mukomberi.
FOMO LEYI BOHIWEKE YO FIKELELA NKANDZIYISO WA HUVO YA VAAKI
FOMO YA A
XIKOMBELO XO FIKELELA NKANDZIYISO WA HUVO YA VAAKI
Xiyenge xa 181 xa Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 Nawu wa nomboro ya 2 wa 2000
Nawu wa 2
Xikombelo xi amukeriwile hi:??????????????????????
rhenke,vito na xivongo xa muofisiri wa mahungu/xandla xa muofisiri wa mahungu hi?????
siku e ?????????????????????.ndhawu
Mali ya xikombelo(loko yi ri kona) R...
Mali yo fikelela R???????.
NSAYINO WA MUOFISIRI WA
MAHUNGU/XANDLA XA MUOFISIRI WA
MAHUNGU
A. Vuxokoxoko bya huvo ya vaaki
Muofisiri wa Mahungu
B. Vuxokoxoko bya munhu loyi a kombela nkandziyiso a Vuxokoxoko bya munhu loyi a kombelaka ku kuma nkandziyiso byi fanele ku tsariwa laha hansi.
b Nyika kherefu na/kumbe nomboro ya fax laha tikweni laha mahungu ya fanele ku rhumeriwa kona.
c Vumbhoni bya mukomberi bya xiyimo xa yena byi fanele ku katsiwa loko byi ri kona.
Mavito na swivongo: ?????????????????????..
Nomboro ya pasi: ?????????????????????????..
Kherefu: ??????????????????????????
Nomboro ya riqingho: ???????? Kherefu ya email:???????
Xiyimo lexi xikombelo xi endliwaka hi xona, loko xi endliwa ematshan?wini ya un?wana:
C. Vuxokoxoko bya munhu loyi xikombelo xi endliwaka ematshan?wini ya yena
Xiyenge lexi xi fanele ku tatiwa NTSENA loko xikombelo xa mahungu xi endliwa ematshan?wini ya munhu un?wana.
Mavito na xivongo: ?????????.???????????.
Nomboro ya riqingho:?????????????????????.
D. Vuxokoxoko bya nkandziyiso a Nyika vuxokoxoko bya nkandziyiso lowu komberiweke, ku katsa na nomboro ya ntiyisiso loko u yi tiva, ku endlela leswaku nkandziyiso wu kumeka.
b Loko xivandla lexi xi nga ringani u komberiwa ku tirhisa phepha rin?wana kutani u yi namarheta eka fomo leyi. Mukomberi u fanele ku sayina maphepha hinkwawo yo engetela.
Nhlamuselo ya nkandziyiso kumbe xiphemu lexi faneleke xa nkandziyiso:
Nomboro ya ntiyisiso, loko yi ri kona:????????????????.
Vuxokoxoko byin?wana kumbe nkandziyiso:?????????????????
E. Tihakelo a Xikombelo xi fikelela rhekhodo, handle ka rhekhodo leyi khomeke mahungu ya wena, xi ta pasisiwa ntsena loko hakelo leyi komberiweke yi hakeriwile.
b U ta tivisiwa hi ntsengo lowu lavekaka ku hakeriwa tanihi hakelo leyi komberiweke.
c Ntsengo lowu hakeriwaka ku kuma mahungu ya rhekhodo ya ya hi fomo laha ku fikelela swi komberiwaka na nkarhi lowu lavekaka ku secha no lulamisa rhekhodo.
d Loko u faneriwa hi ku va u nga hakeli ntsengo, nyika xivangelo.
Swivangelo swo va u fanele u nga hakeli:????????????..
F. Ndlela yo fikelela nkandziyiso
Loko u siveriwa hi vulema ku hlaya, vona kumbe ku yingisela eka nkandziyiso hi ndlela leyi nyikiweke eka 1 ku fika eka 4 laha hansi, hlamusela vulema bya wena no kombisa ndlela leyi u nga ta lava nkandziyiso hi wona.
Vulema: ????????????..
Ndlela leyi nkandziyiso wu lavekaka ha yona
Fungha xibokisana lexi fanelake hi "X".
XIYAXIYA:
a Xikombiso xa wena tanihi leswi ndlela ya makombelelo ya va ku hi laha xikombelo xi va ku hi ndlela yeleyo naswona xa kumeka.
b Ku kuma mahungu hi ndlela leyi ya komberiweke yi nga aleriwa eka swiyimo swin?wana. Eka mhaka yeleyo u ta tivisiwa loko mpfumelelo wu ta kumiwa hi ndlela yin?wana.
c Mali leyi hakeriwaka ku kuma nkandziyiso, loko swi endleka, swi ta ya hi ndlela leyi mahungu ya komberiweke hi wona.
Loko rhekhodo yi tsariwe kumbe ku kandziyisiwa-
Khopi ya rhekhodo
Ku kambela rhekhodo
Loko rhekhodo yi ri na swifaniso -(leswi swi katsa swifaniso, :slide?, minkandziyiso ya vhidiyo, swifaniso lessi humaka eka khompyuta, mimpfapfarhuto na swin?wana)
Langutisa swifaniso
Khopi ya swifaniso*
Ntsariso wa swifaniso*
Loko rhekhodo yi ri ya marito laya kandziyisiweke kumbe mahungu laya nga kandziyisiwaka hi mpfumawulo.
Yingisela risimu (eka khasete)
Ntsariso wa risimu*
tsalwa leri tsariweke kumbe ku kandziyisiwa
Loko nkandziyiso wu ri eka khompyuta kumbe hindlela ya xiilekroniki kumbe ndlela yo hlayeka -
Khopi leyi kandziyisiweke ya rhekhodo
Khopi leyi kandziyisiweke ya mahungu laya sukaka eka rhekhodo*
Khopi leyi hlayekaka ya khompyuta*
Loko u kombela khopi kumbe ntsariso wa nkandziyiso (henhla). U tsakela khopi kumbe ntsariso u poseriwa wona?
Mali ya poso ya hakeriwa.
INA
Tiva leswaku loko nkandziyiso wu nga ri kona hi ririmi leri u ri tsakelaka, u nga nyikiwa nkandziyiso hi ririmi leri nga kona.
Hi rihi ririmi leri u tsakelaka leswaku nkandziyiso wu va hi rona??????????????..
G. Xitiviso xa xiboho lexi yelanaka na xikombelo xo fikelela
U ta tivisiwa hi ku tsaleriwa loko xikombelo xa wena xi pasisiwile/ariwile. Loko u tsakela ku tivisiwa hi ndlela yin?wana, u komberiwa ku swi veka rivaleni no nyika vuxokoxoko lebyi fambelanaka na xikombelo xa wena.
Xana u nga tsakela ku tivisiwa hi xiboho mayelana na xikombelo xa wena xo fikelela nkandziyiso? ??????????????????????.
Sayiniwile e ??????????hi ti ?ta ???????..20??..
NSAYINO WA MUKOMBERI / MUNHU LOYI XIKOMBELO
XI ENDLIWAKA EMATSHAN?WINI YA YENA
<fn>tso_Article_National Language Services_KONDLETERIWE (2005).txt</fn>
KONDLETERIWE : 2005
XIYENGE XA VAAKI, KHOLICHI YA VULULAMI
KHOSO YO ENDLA XIBOHO XA VULULAMI EKA VARHANGERI VA NDZHAVUKO
Yi nyikiwa hi Kholichii ya Vululami na Ndzawulo ya Vululami na
Nhluvukiso wa Vumbiwa
KU HAMBANA EXIKARHI KO ENDLA XIBOHO XA VULULAMI
NO ENDLA XIBOHO XA MAFAMBISELO
Varhangeri va Ndzhavuko va tirhisa matimba hi mambirhi ya ku endla xiboho xa vululami na xiboho xa mafambiselo. I swa nkoka ku twisisa ku hambana exikarhi ka mintirho leyi yimbirhi hikuva nawu lowu tirhaka eka yin?wana na yin?wana wa hambana.
Ku endla xiboho xa vululami swi humelela loko Murhangeri wa Ndzhavuko a vitiwa ku ta ahlula eka madzolonga exikarhi ka swirho swa muganga kumbe ku ta tirhana na xivilelo xa xirho xa muganga ehenhla ka xirho xa muganga xin?wana. Loko swirho swimbirhi swa muganga swi tshembha leswaku swi na timfanelo ta madyelo ya swifuwo eka ndhawu yin?we, laha ku ta va xiboho xa vululami hikuva i ntirho wa murhangeri ku tshunxa madzolonga. Loko xirho xin?we xa muganga xi lumbeta xin?wana ku va xi yive tihuku kutani mhaka yi yisiwa emahlweni ka Murhangeri wa Ndzhavuko, leswi swi ta tlhela swi khumbha ntirho wo endla xiboho xa vululami.
Loko xirho xa muganga xi kombelo mpfumelelo eka Murhangeri wa Ndzhavuko wo va swifuwa swi kuma madyelo eka ndhawu yo karhi, kumbe mpfumeleo wo aka yindlo eka ndhawu yo karhi, Murhangeri wa Ndzhauko u ta tirhisa xiboho xa xiboho xa mafambiselo eku pfumeleleni xikombelo xexo. Ku endla xiboho xa mafambiselo swi fumiwa hi xiyenge xa 33 xa Vumbiwa na Nawu wo Tlakusa Mafambiselo ya Vululami, 2000. ku ya hi nawu lowu xiboho xin?wana na xin?wana kumbe goza ra mafambiselo leri tekiwaka hi Murhangeri wa Ndzhavuko ri fanele ri va enawini, no twala no va ri landzelele ndlela yo ka yi nga voyameri etlhelo ro karhi.
Murhangeri wa Ndzhavuko loyi a endleke nawu wa mafambiselo kumbe a teke goza r o karhi, ku ya hi xikombelo, u fanele ku tsalela un?wana na un?wana swivangelo, loyi timfanelo ta yena ti khumbhekeke hi nawu wa mafambiselo kumbe xiendlo. Loko swivangelo swi nga nyikiwi muendli wa xikombelo a nga endla xikombelo ekhoto ku sindzisa ku nyikiwa swivangelo. Loko swivangelo swi nyikiwa naswona munhu la khumbhekaka a tshembha leswaku a swi le nawini, a swi twali no va swi voyamela tlhelo ro karhi, a nga endla xikombelo eka khoto leswaku xiboho xi langutisiwa hi vuntshwa.
Nawu lowu fambelanaka na ku endla xiboho xa mafambiselo ku suka eka nawu wa ntolovelo, kambe sweswi wu xaxametiwile eka Nawu wo Tlakusa Mafambiselo ya Vululami. Khopi ya xibukwana lexi vuriwaka ? A Practical Guide to Administrative Justice? xi ta nyikiwa vanhu hinkwavo eka khoso leyi. Xiibukwana lexi xi nyika xiletelo xa goza-hi-goza eka ku endla xiboho xa mafambiselo, goza ro sungula leri endliwaka i ku va munhu a nyikiwa matimba yo endla xiboho kumbe ku teka goza.
Eku endleni swiboho swa vululami, Varhangeri va Ndzahvuko va fanele ku landzelela Vumbiwa, milawu ya ntolovelo leyi fambelanaka na ku endla swiboho swa vululami na swipimelo swa milawu yihi kumbe yihi yo nyika matimba. Timhaka to tala leti ku hlanganiweke na tona eka khoso ti ta fambelana na ku endla xiboho xa vululami. Swiboho swa vululami swi nga langutisisiwa hi vuntshwa.
<fn>tso_Article_National Language Services_KONTIRAKA YA NTIRHO.txt</fn>
KONTIRAKA YA NTIRHO
LEYI SAYINIWEKE HI:
loyi a tivisiweke laha tanihi "muthori"
Kherefu ya muthori:
na loyi a tivisiweke laha tanihi "mutirhi"
Ku sungula
Kontiraka leyi yi ta sungula hi ?????? no ya emahlweni ku fikela loko yi herisiwa hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xinawana xa 4.
Ndhawu ya ntirho
Nhlamuselo ya ntirho
Xiyimo xa Ntirho ??????????????????.
xik.. Mutirhi wa le kaya, muhlayisi wa n?wana, mutirhi wa le xirhapeni, sw .n. sw.
Mintirho ..????????????????
Ku herisiwa ka ntirho (Vona Swiletelo swa 2 na 3)
Un?wana na un?wana exikarhi ka mintlawa a nga herisa ntwanano lowu hi ku nyika xitiviso xa mavhiki ya mune lexi tsariweke. Eka xiyimo lexi mutirhi a nga koteki ku tsala no hlaya, mutirhi a nga nyika xitiviso hi nomo.
Muholo (Vona Swiletelo swa 4 na 5)
Muholo wa vatirhi wu ta hakeriwa hi mali ya khexe hi siku ro hetelela ra ntirho ra vhiki/n?hweti naswona wu ta va:
Mutirhi u ta va ni mfanelo yo kuma swiengetelo leswi landzelaka/ku khensiwa:
Mpfuneto wa vhiki rin?wana na rin?wana/xa n?hweti yin?wana na yin?wana xa swofamba xa
Swakudya hi vhiki /n?hweti swa ntsengo wa
Byetlelo hi vhiki/n?hweti bya ntsengo wa
Ntsengo hinkwawo wa muholo lowu nga laha henhla wu ta va
Ntsengonkulu wa swinawana swa 5.1ku fika 5.2.3
Hundzuluxa kumbe sula swinawana swa 5.2.1 ku fika 5.2.3 hi laha swi nga lavekaka hi kona loko
Muthori u ta kambela muholo wa mutirhi kan?we ntsena hi lembe.
Tiawara ta ntirho (Xiletelo xa 6)
Tiawara ta ntolovelo ta ntirho ku ta va ku sukela ???? nimixo ku fikela ????. nindzhenga hi Musumbhunuku ku fikela Ravuntlanhu na ku sukela ?????nimixo ku fikela ???..nindzhenga hi Muqivela.
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho wu ta tirhiwa ntsena loko ku ri na ku pfumelelana exikarhi ka mintlawa minkarhi hinkwayo.
Mutirhi u ta hakeriwa ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho hi ku tirhisa mpimo wa n?we na hafu ya muholo wa yena hinkwawo tanihi laha swi tivisiweke hi kona eka xinawana xa 5.3.
Minkarhi ya swakudya (Vona Xiletelo xa 7)
Mutirhi u pfumela leswaku u ta nyikiwa lanci ya awara yin?we/timinete ta 30 (sula leswi nga fanelangiki). Nkarhi wa lanci wu ta tekiwa ku sukela hi ???? ku fikela ????? siku rin?wana na rin?wana.
Ntirho wa Sonto (Vona Xiletelo xa 8)
Ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka hi Sonto wu ta endliwa hi ku twanana exikarhi ka mintlawa minkarhi hinkwayo.
Loko mutirhi a tirha hi Sonto u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi wa awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirheke.
Tiholodeyi (Xiletelo xa 9)
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya tiholodeyi hinkwato laha a faneleke ku hakeriwa hi ku hetiseka.
Loko mutirhi a nga tirhi hi holodeyi, u ta holeriwa muholo wa ntolovelo wa siku rero.
Loko mutirhi a tirha hi holodeyi u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi.
Livhi ya Lembe (Vona Xiletelo xa 10)
Mutirhi u na mfanelo yo kuma ???.. wa masiku ya livhi endzhaku ka tin?hweti ta 12 to ya emahlweni a tirha. Livhi leyi yi fanele ku tekiwa hi minkarhi leyi nga riki na swiphiqo eka muthori naswona muthori a nga lava leswaku mutirhi a teka livhi hi minkarhi yo fambelana ni ya yena.
Livhi ya vuvabyi (Vona Xiletelo xa 11)
Enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi ya vuvabyi wa tin?hweti ta 36 mutirhi u ta va ni mfanelo yo teka livhi ya vuvabyi leyi hakeleriwaka leyi ringanaka na masiku lama mutirhi a talaka ku tirha wona enkarhini wa tsevu wa mavhiki.
Enkarhini wa tin?hweti ta tsevu tosungula to thoriwa mutirhi u ta va ni mfanelo ya siku rin?we ra livhi ya vuvabyi leyi hakeleriwaka eka masiku ya 26 lama a ya tirheke.
Mutirhi u fanele ku tivisa muthori hi xihatla hi laha swi kotekaka hi kona loko a nga ri kona entirhweni hikwalaho ka vuvabyi.
Livhi yo titshunxa (Vona Xiletelo xa 12)
Fungha swinawana leswi faneleke eka xivandla lexi nyikiweke.
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya ????. wa masiku ya livhi yo titshunxa ehandle ko hakeriwa; kumbe
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya ???? wa masiku ya livhi yo titshunxa lama ???? hakeleriwaka
Livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu (Vona Xiletelo xa 13)
Mutirhi u ta va ni mfanelo yo kuma masiku manharhu ya livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu eka ndzhendzheleko wun?wana na wun?wana wa livhi.
Minsuso yo huma eka muholo (Vona Xiletelo xa 14)
Muthori a nge susi timali tin?wana to huma eka muholo wa mutirhi ehandle ka loko mutirhi a pfumerile hi ku tsala ehansi nkarhi wun?wana na wun?wana.
Byetlelo
Fungha swibokisana leswi faneleke.
Mutirhi u ta nyikiwa byetlelo loko mutirhi a ha tirha eka muthori, leswi nga ta va xiphemu xa phakeji ya muholo wa yena
Byetlelo byi nga tirhisiwa hi mutirhi ntsena, ehandle ka loko ku ri na ntwanano wun?wana na muthori.
Mpfumelelo wo rhanga wu fanele ku kumeka loko a ri na vaendzi lava tsakelaka ku etlela. Kambe hambi swi ri tano mpfumelelo wo tano a wu ge laveki loko mutirhi a endzeriwa hi maxaka ya yena.
Swiambalo (Sula xinawana lexi loko xi nga laveki)
tiphere ta yunifomo ti ta phakeriwa mutirhi mahala hi muthori naswona ti ta va nhundzu ya muthori.
Swiyimo swin?wana swa ntirho kumbe swipfuno
Loko ku ri na ku cinca eka vuxokoxoko lebyi tsariweke byi ta tirhisiwa ntsena loko ku ri na mpfumelelano exikarhi ka mintlawa hi mimbirhi.
KU TWANANIWILE NO SAYINIWA E ???????.. HI TI ???? TA SIKU RA ??????????. 199...
MUTHORI ??????????????????????????? MUTIRHI
Timbhoni:
Swiletelo
Nkarhi wa xitiviso na ku herisiwa ka ntirho
Hi ku landza Swiyimo swa Ntholo wa Masungulo, ntlawa wun?wana na wun?wana lowu nga kona eka kontiraka ya ntirho wu fanele ku nyika xitiviso lexi tsariweke ehansi ehandle ka loko mutirhi loyi a nga tiveki ku tsala no hlaya a nyika xitiviso xo tano, hi ndlela leyi landzelaka:
Maendlelo yo herisa ntirho
Hambileswi kontiraka ya ntirho yi nga na xilaveko xo herisa ntirho, swi fanele ku tsundzukiwa leswaku mintirho ya mutirhi a yi nge herisiwi ehandle ka loko ku ri na swivangelo leswi twalaka no va kahle no va ku tirhisiwa endlelo ra kahle. Loko mutirhi a hlongoriwa ehandle ka xivangelo lexi twalaka kumbe endlelo ra kahle, mutirhi a nga ya eka CCMA leswaku yi n?wi pfuna.
Livhi ya nkarhi lowu ringanaka (pro-rata) na hakelo yo lahlekeriwa hi ntirho ti nga hakeriwa.
Loko mutirhi wa le kaya a tsandzeka ku tlhelela entirhweni hikwalaho ko lamala, muthori u fanele ku lavisisa ntumbuluko wo lamala ka yena loko ku ri ku lamala ka nkarhi hinkwawo kumbe ku ri ka nkarhinyana. Muthori u fanele ku ringeta ku pfuna mutirhi hi laha swi nga kotekaka hi kona xikombiso, hi ku hundzuluxa kumbe ku cinca mintirho ya yena ku endlela leswaku yi fambisana na ku lamala ka yena. Kambe hambi swi ri tano, loko swi endleka swi nga koteki ku va muthori a cinca mintirho ya mutirhi wa le kaya/ndlwini/kumbe ku n?wi kumela mintirho yin?wana, muthori yoloye a nga herisa mintirho ya mutirhi wa le kaya.
Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 66 wa 1995 wu hlamusela maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa eku herisiweni ka mintirho eka khodi ya Maendlelo Lamanene eka Xedulu 8.
Muholo/Hakelo
A ku na swinawana leswi lawulaka mpimo wa minimamu wa muholo. Tihakelo to engetela (to fana na ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho kumbe ntirho lowu endliwaka hi Tisonto kumbe Tiholodeyi) wu khakhuletiwa ku suka eka muholo hinkwawo tanihi laha swi kombisiweke hi kona eka xinawana xa 5.3 xa kontiraka. Muholo hinkwawo i ntsengo wa mali leyi amukeriwaka hi mutirhi na hakelo yo n?wi khensa (h.l. ntsengo wa swakudya na byetlelo na sw. n. sw.). Xinkhenso a xi fanelangi ku va ehansi ka R100.
Swiengetelo swa swofamba, tibonasi na ku engeteleriwa muholo
A ku na swianawana leswi lawulaka leswi eka Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho naswona swi lava leswaku ku kanerisaniwa exikarhi ka mintlawa.
Tiawara ta ntirho
Tiawara ta ntolovelo ta ntirho (leti nga katseki ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho)
Mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku:
tirha ku tlula tiawara ta 45 hi vhiki;
tirha ku tlula tiawara ta kaye hi siku ku ringana ntlhanu wa masiku hi vhiki;
tirha ku tlula tiawara ta nhungu hi siku loko a tirha tsevu wa masiku hi vhiki; na
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Mutirhi wa le kaya a nge tirhi ku tlula tiawara ta 3 ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho hi siku kumbe tiawara ta 10 hi vhiki naswona u fanele ku hakeriwa hi ku tirhisa mpimo wa 1.5 wa muholo wa ntolovelo wa mutirhi kumbe mutirhi a nga pfumela ku nyikiwa nkarhi wo wisa lowu hakeriwaka.
Minkarhi yo wisa ya siku rin?wana na rin?wana na vhiki rin?wana na rin?wana
Nkarhi wo wisa wa siku rin?wana na rin?wana wa tiawara to landzelana ta 12 na nkarhi wo wisa wa vhiki rin?wana na rin?wana wa tiawara ta 36 leti landzelanaka, leti katsaka na Sonto, ehandle ka loko ku ri na mpfumelelano ti fanele ku pfumeleriwa.
Nkarhi wo wisa siku rin?wana na rin?wana wu nga engeteriwa hi ku pfumelelana leswaku wu va tiawara ta 10 ta mutirhi loyi a tshamaka entirhweni loyi nkarhi wa yena wo dya wu nga tiawara tinharhu.
Nkarhi wo wisa wa vhiki rin?wana na rin?wana wu nga engeteriwa hi ku pfumelelana ku fika eka tiawara ta 60 wa mavhiki mambirhi yan?wana na yan?wana kumbe ku hungutiwa ku fika eka nhungu wa tiawara vhiki rin?wana na rin?wana loko nkarhi wo wisa eka vhiki leri landzelaka wu engeteriwile hi ndlela yo ringana.
Minkarhi ya swakudya
Mutirhi wa le kaya u na mfanelo yo wisa ku ringana awara leswaku a dya endzhaku ko va a tirhe tiawara leti nga hundzeki ntlhanu. Nkarhi lowu wo wisa wu nga hungutiwa ku fika eka timinete ta 30 loko ku pfumelelaniwa exikarhi ka mintlawa. Loko swi laveka kumbe swi pfumeleriwa ku tirha hi nkarhi lowu, mutirhi u fanele ku holeriwa.
Ntirho wa Sonto
Ku tirha hi Tisonto i ko tihlawulela naswona mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku tirha hi Sonto.
Loko mutirhi a tirha hi Sonto u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi hi siku.
Loko mutirhi a tirha minkarhi yin?wana hi Sonto u ta hakeriwa ku ringana kan?we na hafu ya awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirhaka. Ku fanele ku twananiwa hi nkarhi wo wisa lowu hakeleriwaka wo tirha hi Sonto.
Tiholodeyi
Masiku lama boxiweke eka Nawu wa Tiholodeyi ya fanele ku nyikiwa vatirhi kambe mintlawa yi nga pfumelelana ku engetela tiholodeyi. Ku tirha hi tiholodeyi i ko tihlawulela naswona mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku tirha hi holodeyi.
Siku ra Timfanelo ta Ximunhu (21 Nyenyankulu)
Paseka (ra hambana)
Siku ra Mindyangu (ra hambana)
Siku ra Ntshunxeko (27 Dzivamisoko)
Siku ra Vatirhi (1 Mudyaxihi)
Siku ra Lavantshwa (16 Khotavuxika)
Siku ra Rixaka ra Vaxisati (9 Mhawuri)
Siku ra Ndzhaka (24 Ndzhati)
Siku rin?wana na rin?wana leri tivisiwaka tanihi holodeyi ya ximfumo minkarhi hinkwayo ri fanele ku nyikiwa mutirhi wa le kaya minkarhi hinkwayo.
Masiku lama ya nga cinciwa ya fana na masiku man?wana hi ku twanana.
Loko mutirhi a tirha hi holodeyi u fanele ku holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi loko wu pimanisiwa na muholo wa siku na siku.
Livhi ya Lembe
Livhi ya lembe a yi nge vi ehansi ka mavhiki manharhu hi lembe eka vatirhi lava tirhaka nkarhi hinkwawo kumbe loko ku twananiwa, siku rin?we eka masiku ya 17 man?wana na man?wana lama tirhiweke kumbe awara yin?we ya tiawara ta 17 leti tirhiweke.
Livhi yi fanele ku nyikiwa ku nga si hela tsevu wa tin?hweti endzhaku ko hela ka nkarhi wa tin?hweti ta 12 ta ntirho hi ku landzelana. Livhi a yi nge nyikiwi hi nkarhi wun?we na livhi ya vuvabyi, kumbe nkarhi lowu ku endliweke xitiviso xo herisa kontiraka ya ntirho.
Livhi ya vuvabyi
Mutirhi u na mfanelo yo nyikiwa nkarhi wa livhi ya vuvabyi leyi hakeleriwaka lowu ringanaka na masiku ya ntolovelo lama mutirhi a ya tirheke enkarhini wa tsevu wa mavhiki, enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi ya vuvabyi wa tin?hweti ta 36.
Mutirhi u na mfanelo ya siku rin?we ra livhi ya vuvabyi leyi hakeriwaka eka masiku ya 26 man?wana na man?wana lama a ya tirheke etin?hwetini ta tsevu tosungula ta ntirho.
Muthori a nga bohiwi ku hakela mutirhi loko mutirhi a xwile entirhweni ku ringana masiku mambirhi hi ku landzelana kumbe minkarhi yimbirhi enkarhini wa mavhki ya nhungu no va loko mutirhi a komberiwa hi muthori a tsandzeka ku humesa setifikheti ya vuvabyi leyi vulaka leswaku mutirhi a nge koti ku tirha enkarhini lowumutirhi a nga ri kona entirhweni hikwalaho ka vuvabyi kumbe ku vaviseka.
Livhi yo titshunxa
Mutirhi u na mfanelo ya tin?hweti ta mune hi ku landzelana ta livhi yo titshunxa. Muthori a nga bohiwi ku hakela mutirhi wa le kaya enkarhini lowu a nga riki entirhweni hikwalaho ko va a bihe emirini. Kambe hambi swi ri tano, mintlawa yi nga pfumelelana leswaku mutirhi wa le kaya u ta amukela xiphemu xa muholo kumbe muholo hinkwawo enkarhini lowu a nga riki entirhweni hikwalaho ko va a bihe emirini.
Livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu
Vatirhi lava thoriweke ku tlula tin?hweti ta mune lava naswona va tirhaka masiku ya mune hi vhiki va ni mfanelo yo teka masiku ya ntlhanu ya livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi loko ku velekiwa n?wana, kumbe loko n?wana wa mutirhi a vabya kumbe loko ku love nsati kumbe nuna wa mutirhi kumbe munhu loyi a hlayisanaka na yena kumbe mutswari, mutswari loyi a n?wi hlayisaka, kokwana, n?wana, n?wana loyi a n?wi hlayisaka, ntukulu na ndzisana.
Ku susa ko huma eka muholo
Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho wu sivela muthori ku susa timali tin?wana eka muholo wa mutirhi ehandle ko kuma mpfumelelo wa yena lowu tsariweke ehansi.
Ku na timhaka tin?wana leti nga lawuriweki hi Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho swo fana na minkarhi yo ringetiwa, ku nghena eka ndhawu ya muthori, ku pfumeleriwa ku chayisa hi ndzhenga, ku wisa hi ku hela ka vhiki na swikimu swa phenxeni, swikimu swa rihanyu, tihakelo ta vuleteri/ta xikolo, swipfuno swa rifu na tiakhawunti to hlayisa mali, kambe hambi swi ri tano swilo leswi boxiweke laha henhla ku nga kanerisaniwa hi swona exikarhi ka mintlawa no katsiwa eka kontiraka ya ntirho.
Swiyiriso swa Ntirho
Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho wa Masungulo wu sivela ku thoriwa ka munhu un?wana na un?wana loyi a nga na malembe ya le hansi ka 15 hi vukhale naswona i swa nkoka ku va muthori a tiyisisa vukhale bya mutirhi wa le kaya hi ku n?wi kombela a n?wi nyika pasi kumbe setifikheti yo velekiwa.
Swiyimo swin?wana swa ntirho
A ku na xilaveko lexi sivelaka swiyimo swin?wana swa ntirho ku va swi katsiwa eka kontiraka ya ntirho kambe xilaveko xin?wana na xin?wana lexi vekaka swipimelo leswi nga riki kahle loko swi pimanisiwa ni leswi nga eka Xiboho swi ta va swi nga ri enawini.
Tundzuka leswaku: xikongomelo xa swiletelo leswi a hi ku va nkomiso lowu hetisekeke wa Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho na/kumbe ku va xitsundzuxo xa nawu. Loko ku ri na ku kanakana hi mayelana na timfanelo na/kumbe mintirho hi ku landza Nawu kumbe swipimelo swa xinawana xin?wana na xin?wana xa Kontiraka ya Ntirho leyi kunguhatiweke, swivutiso leswi swi nga rhumeriwa eka hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Mintirho leyi nga ta tsakela ku ku pfuna.
<fn>tso_Article_National Language Services_KU HANYA VUTOMI BYA K.txt</fn>
KU HANYA VUTOMI BYA KAHLE
TSHIKA KU DZAHA
Vutshunguri byo Siva Nikothini (NRT)
hi laha yi tirhaka ha kona ni leswaku hikwalaho ka yini u tirhisa nrt?
Mamiliyoni ya vanhu emisaveni hinkwayo va tirhisile nrt (vutshunguri byo siva nikothini) ku va pfuna ku tshika ku dzaha. Xa nkoka i ku tsundzuka leswaku loko u lava ku hlula tisigarete hi leswaku u hlonga ra nikotini ku nga ri tisigarete. Nikothini ya ku xanisa, kambe swilo swo biha swo tala swo dzaha swi huma eka tichefu to hambana ni minchumu yin?wana leyi kumekaka eka tisigarete: ?carbon-monoxide?, thari na ?carcinogens? ta khombo leti vangaka tikhensa, vuvabyi bya mbilu ni vuvabyi bya mahahu ni swiphiqo swin?wana swo hambana swa rihanyo.
Nrt (vutshunguri byo siva nikotini) byi hunguta swilo leswi swa khombo hi ku hatlisa, kutani byi enerisa ku navela ka wena hi ku ku phamela mpimo lowu lawulekaka wa nikotini hi mimpimo leyitsongo ku fikela loko u tilulamisela ku tshika. Kambe hambi swi ri tano u ta tirhisa matimba matsongo loko u tirhisa nrt (vutshunguri byo siva nikotini) ku tlula ?ku twa ku vava?
Chungama ya nikorete (nicorette gum) yi ku nyika vulawuri bya ku navela hi ku ku nyika xedulu ya mpimo lowu cincekaka.
Swiphemu swa nikorete swi lawula ku navela ka wena hi ku ku nyika mpimo lowu lawulekaka ni nkhumbo lowu yaka emahlweni siku hinkwaro. Xihefemurisi xa nikorete xi gingirikisa mavoko ya wena, kutani u ta rivala ntolovelo wa wena wo dzaha kutani i xa nkoka eka wena.
Ku kuma mahungu hi xitalo, tihlanganise na mininjhere wa ximakiwa xa nikorete eka 516 5500.
S2 CHUNGAMA YA NIKORETE 2mg: xiphemu xin?wana ni xin?wana xi na mpfangano wa nhlaka wa nikothini wa 20% .10,0 mg ti ringana na nikothini ya 2mg. Nomboro ya ntsariso: p/34/187
S2 CHUNGAMA YA NIKORETE ya 4mg: xiphemu xin?wana ni xin?wana xi na mpfanga wa nhlaka wa nikothini wa 20%. 20,0 mg ti ringana na nikothini ya 4mg. Nomboro ya ntsariso P/34/188
S2 XIHEFEMURISI XA NIKORETE: Xixorho-xorho xin?wana ni xin?wana xi na 10 mg ta xihefemurisi xa nkahelo (xihalaki). Nomboro ya ntsariso:34/34/0329
Tshika ku dzaha
Sungula hi vuntshwa
Xiletelo xa wena xo tshika ku dzaha
NHLANGANO WA KHENSA WA AFRIKA-DZONGA
HUVO YA RIXAKA YO LWA NI KU DZAHA
Riqingho ro tshika: 720 3145
Xana ku dzaha swi fanerile?? Leswi nga endzeni?
Kholokholo ya mina yi susiwile endzhaku ko va ndzi khomiwe hi khensa hikuva ndzi dzaha. Sweswi ndzi hefemula hi ximbhovana lexi nga enkolweni wa mina.?
A ndzi tshamela ku ehleketa leswaku a swi nge ndzi humeleli. A ndzi nge khomiwi hi khensa ?? kambe a ndzi endla xihoxo.?
Ndzi kombela u tshika loko wa ha kota ku hefemula, ku vulavula no famba.
Swivangelo swo va u tshika Pheji
U nga swi kota 2
Hi laha swi tikaka ha kona ku tshika ku dzaha 3
Hikwalaho ka yini u tshika 4
Ku dzaha swa dlaya 5
Mavabyi lama vangiwaka hi ku dzaha a yia ku dlayi ntsena?.. 7
Vandyangu ni vanghana 8
Tichefu eka fole 9
Mbuyelo wo tshika 10
Hi laha leswi ku sivelaka 11
Ndlela leyi u nga tshikaka hi yona?
Ku tilulamisela ku tshika 13
Ku tshika 16
Ku tolovela ku tshika 21
Ku tiyimisela ku tshika 22
Ku tshama u tshunxekile 25
Swivutiso swo hetelela 27
U NGA SWI KOTA?
Hi ta ku pfuna ku tshika ku dzaha Xana u lava ku tshika hi ku hetiseka ni ku hlamusela ni leswi humelelaka eka wena loko u tshika ku dzaha, hikwalaho ka yini swi humelela ni ndlela leyi u nga ololoxaka swiphiqo leswi u hlanganaka na swona.
Ku na tindlela ta mune to tshika
U ehleketa hi ku tshika
U tilulamisela ku tshika
U tshika ku dzaha
U tiyimisela ku tshama u nga dzahi
A ndzi chava ku tshika, A ndzi tibyela leswaku: ?Ndzi tikeriwa ngopfu, ndza chava, a ndzi nge swikoti. A swi languteka swi nga olovi. Kutani ndzi ringetile, ndzi tshikile kutani sweswi ndza tivutisa leswaku a ndzi chava yini.? (A ndzi dzaha 30 hi siku ku ringana 12 wa malembe).
HI LAHA SWI TIKAKA HA KONA KU TSHIKA KU DZAHA?
Vanhu van?wana swa va olovela ku tshika ku dzaha. Van?wana vatsongo swa va tikela. Kambe eka vanhu vo tala, ku tshika a swi olovi kumbe a swi koteki.
Hi leswi vadzahi va ntlhanu lava tshikeke va vuleke swona hi ku tshika ku dzaha:
Ndzi hlawule siku kutani a ndza ha tlhelelangi endzhaku. A swi olova ku tlula hi laha a ndzi ehleketa hi kona endzhaku ko vulavula hi ku tshika.? (A ndzi dzaha ku ringana 25 hi siku ku ringana 23 wa malembe).
Ndzi ringete ka nharhu. Eku heteleleni ndzi hlayise phakithi. Ndzi tirhisile matimba kutani ndzi twa onge ndza penga ku ringana mavhiki manharhu.? (Ndzi dzahe 20 ku fika 40 hi siku ku ringana 36 wa malembe).
Mina na munghana wa mina hi ringetile nakambe. Hi pfunanile naswona a swi olova.? (Ndzi dzahe 15 hi siku ku ringana 34 wa malembe)
Ndzi titwa ndzi tshunxekile no tsaka. Loko ndzi swi anakanya a swi nga tiki. (A ndzi dzaha 30 hi siku ku ringana 34 wa malembe).
Vadzahi vo tala va khale va pfumelelana hi xitatimende lexi:
Endzhaku ko va ndzi tibohile ku tshika, ndzi nga swikota.?
Ku tlula 40 wa mamiliyoni ya ma-Amerika, 11 wa mamiliyoni ya ma-Briteyini na mamiliyoni wa ma-Afrika-Dzonga va tshike ku dzaha hi ku hetiseka. Va kombisile leswaku loko u lava ku tshika u nga swikota.
Yimelana ni xilo lexi u xi chavaka, kutani u herisa ku chava koloko.? ? La nga tivekiki.
HIKWALAHO KA YINI U TSHIKA?
Ku na swivangelo swo tala swo va u tshika. U ta hanya nkarhi wo leha no kala u nga twi ku vava ngopfu no khomiwa hi mavabyi. Ku suka eka vuhlonga bya matimba ku fana no dzaha sigarete swi ta ku endla u titwa kahle.
Ndzi lava ku hanya kahle
Ndzi lava ku tshunxeka eka ntolovelo wo durha no onha
Ndzi ta hlayisa mali kwalomu ka R4000 hi lembe loko a ndzi dzaha phakithi rin?we hi siku ku ya hi minxavo ya 2002.
A ndzi lavi ku lawuriwa hi tisigarete
Ndzi ta hefemula hi ku olova
A ndzi nge vileri leswaku ndzi nga va ndzi tidlaya
A ndzi nge titwi ndzi lahlekile emintlangwini exikarhi ka vanhu lava nga dzaheki
A ndzi nge hi vi na swiambalo leswi nuhaka, tithireyi ta minkuma ta thyaka, switompi swa tisigarete leswi faneleke ku cukumetiwa kumbe tikamara leti nga ni musi.
A ndzi nge vabyisi vana va mina hi musi wa thyaka.
Ndzi lava ku va xikombiso xa kahle eka vana va mina.
A ndzi nge thyakisi moya lowu vanhu van?wana va faneleke ku wu hefemula.
Tivoni u nga ha dzahi no va ni mahanyele ya kahle
Hetisa xivulwa lexi hi ku tsala ehansi swivangelo swa wena swa nkoka swo va u tshikile.
Ndzi tibohile ku tshika hikuva?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
KU DZAHA SWA DLAYA
Ku ya hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava, ku dzaha ku ta va xivangelo xa le mahlweni xa rifu emisaveni hi 2030.
Ku fikela sweswi ematikweni yo fana na Amerika na Khanada, ku dzaha swi DLAYA vanhu vo tala ku tlula heroyini, khokheyini, xihoko, AIDS, mindzilo, vugevenga, ku tisunga ni tinghozi ta le magondzweni swi katsanile!
eAfrika-Dzonga mavabyi yo yelana ni fole ya dlaya ku ringana 25 000 wa vanhu lembe rin?wana ni rin?wana. Leswi swi lava ku ringana ni xihaha-mpfhuka lexi taleke lexi waka no dlaya vakhandziyi hinkwavo eka NTLHANU WA MASIKU MAN?WANA NI MAN?WANA.
KU DZAHA SWA DLAYA
Naswona hikwalaho ka yini ku dzaha swi ri na khombo? Swi lulamile hi lawa man?wana mavabyi lama vangiwaka hi ku dzaha kumbe ku ya nyanyisa:
vuvabyi bya mbilu vuvabyi bya minsiha ya ngati sindzekelo ku pfumala matimba ka xirho xa xinuna switiroku emphysema?
matshumba ya le khwirini khensa ya mahahu, nkolo, tinsinga ta rito, nomo, ririmi, nkolo wo mita, nyongwa, rivengwana, tinsu, khwiri na nkolo wa xivelekelo
Eka vaxisati:
Ku engetela, vana lava velekiwaka hi vamanana lava dzahaka va tala ku va ni ntiko wa le hansi, va velekiwa va lovile kumbe ku lova va nga si heta ni lembe rin?we.
Ndzi tsontswe nhwana wa mina wo sungula no dzaha sigarete ya mina yo sungula hi siku rin?we, a ndzi si tshama ndzi dzaha fole ku fikela sweswi.? ? Arturo, Toscanini, muyimbelerisi wa ndhuma.
VUVABYI LEBYI VANGIWAKA HI KU DZAHA A BYI DLAYI WENA NTSENA?
Leswi swi nga ku tikisela vutomi malembe yo tala:
Minsiha ya ngati leyi pfalekeke yi nga vanga ku vava emilengeni loko u tiolola no hetelela hikuva u tsemiwa xirho.
Swiphiqo swa xifuva swo fana na emphysema swi nga ku vabyisa malembe yo tala, u tikeriwa ku hefemula.
Vadzahi va sungula ku va ni swiphiqo emalembeni ya 30 na 40, kambe hambi vadzahi va malembe ya 18 hi vukhale a va tali ku va ni matimba ku fana ni vanghana va vona lava nga dzaheki.
VANDYANGU NI VANGHANA
Vandyangu ni vanghana va wena na vona va nga pfuneka loko u tshika ku dzaha.
Va nga tiphina hi moya wo tenga
Vana va vanhu lava nga dzaheki a va tali ku sungula ku dzaha.
Lava nga dzaheki lava tshamaka ni munhu loyi a dzahaka va nga khomiwa hi khensa ya mahahu ni vuvabyi bya mbilu loko va hefemula musi wa fole.
Vana lavatsongo emindyangwini ya lava dzahaka va nga khomiwa hi asima kumbe va ya exibedhlele, nyumoniya kumbe sindzekelo.
Wena, vandyangu ni vanghana va wena ku tiphina swi sungule siku leri u tshikaka ku dzaha.
Tichefu tin?wana leti kumekaka eka fole.
TSONTSWA MUNHU LOYI A NGA DZAHEKI KUTANI U TWA KU HAMBANA!
VHINIGA
CHEFU YA VUSOKOTI
Aseniki
NYAWUSO
XIXUVI
Musi wa fole i mpfangano wa tikhemikali to tlula 4500
Nkarhi wun?wana ndzi tshama emahlweni ka xivoni ndzi tilanguta ndzi hefemula chefu ya gasi. Loko a ndzi ri egoveleni ra vabohiwa kutani un?wana a ringeta ku ndzi endla leswi, ndzi nga va dlaya.? ? mudzahi ? loyi a nga tivekiki
SWIPFUNO SWO TSHIKA
Swipfuno swo tshika
Loko u dzaha 20 wa tisigarete hi siku kutani u tshika, miri wa wena wu nga humelela hi leswi landzelaka:
Kwalomu ka 2 wa tawara endzhaku ko tshika, a ka ha ri na nikothini engatini ya wena. Kambe hambi swi ri tano, swi nga teka masiku mambirhi ku va swiendliwa swa nikotini swi suka emirini wa wena.
Kwalomu ka 6 wa tiawara ku ba wa mbilu ku ta hunguteka kutani nsusumeto wa ngati ya wena wu ta ya ehansi switsongo. Swi nga teka 3 ku fika 30 wa masiku ku va nsusumeto wa ngati wu tlhelela eka ntolovelo.
Exikarhi ka 12 na 14 wa tiawara, khaboni-monokisayidi ya herisiwa emirini. Ku kayivela (ku kala) ku nga tirhi kahle ka mahahu ka antswa. U ta hefemula ku antswa ni matimba ya wena ya ta antswa.
Kwalomu ka masiku mangari mangani u ta sungula ku titwa no nuhela kahle. Nantswo wa wena wu ta vuya no nuhetela ku ta tlhela ku vuya. U nga tlhela u va ni ku hiseka endzhaku ko kota swilo leswi a wu ehleketa leswaku a swi koteki.
Kwalomu ka masiku xikhohlola xi ta huma emahawini kutani u ta khohlola emavhikini lama landzelaka. Cilia, ndlela ya ntumbuluko yo tibasisa yi ta sungula ku antswa.
Swi nga teka ku ringana tin?hweti tinharhu ku va cilia yi va kahle ku basisa tindlela ta mahahu ya wena. Ku nga si hela mavhiki manharhu, mahahu ya wena ya ta tirha kahle. Ku tiolola swa olova.
Loko ku nga si hela tin?hweti timbirhi, nkhuluko wa ngati eka swirho wu ta antswa. U ta va ni matimba yo tala (no titwa u tidzunisa no enerisiwa).
Kwalomu ka tin?hweti tinharhu, ku tibasisa ka mahahu ya wena ku ta tirha kahle. Loko u ri wanuna, vununa bya wena byi tava bya ntolovelo ni nhlayo ya byona yi ta engeteleka.
Hi ku famba ka nkarhi, swiphemu swa ngati ni tisele leti rhendzelaka mahahu ya wena swi ta va swa ntolovelo. Leswi swi nga tekiwa nkarhi wo leha.
Kwalomu ka tin?hweti ta 12, khombo ra vuvabyi bya mbilu byi tava byi hunguteke hi hafu ku tlula vanhu lava ha dzahaka. Ku nga si hela ntlhanu wa malembe, khombo ra khensa ya mahahu byi ta hunguteka hi hafu.
XANA U SIVERIWA HI YINI?
I ku tiphina kun?wana loku ndza ha riki na kona.?
A hi languteni ku tiphina loku. Swi ku endla u khohlola, u hlohlonyiwa enkolweni wa wena, thyakisa tintiho ta wena, thyakisa moya no va khombo leri nga vangaka ku tshwa, kutani endzhaku ko tiphina, a wu tiphini u nga si tlhela u swi endla kambe.
I munghana wa wena a ri yexe?
Ku dzaha swi nga ku endlela munghana, kambe swa ku vavisa. Swi dya nkarhi wa wena, matimba ni mali ya wena. Xo biha hi leswaku swi nga herisa vutomi bya wena. Xana i munghana wa njhani?
XANA U SIVERIWA HI YINI? (KU TILULAMISELA KU TSHIKA)
Ku dzaha swi swoswela misiha ya mina?
Ntiyiso hi leswaku ku vilela loku sigarete yi ku olovisaka i ku navela sigarete yin?wana! Ku na tindlela ta kahle to tiyisela ku vilela ku tlula fole. (vona Pheji 24).
Nkarhi wo tshika wu ku siyile?
Nkarhi wa ha pfumela ku va u tshika ku dzaha. A swi na mhaka leswaku u na malembe mangani, khombo ro khomiwa hi vuvabyi loko u dzaha ra ha hunguteka loko u tshika. Ha kona loko u tshika hi ku hatlisa u ta antswa. A wu tshikangi hi ku hatlisa.
Ndzi ringete hinkwaswo a ku na lexi tirhaka?
Sweswi swi nga antswa. U nga kuma ku pfuneka ekusuhi hi ku bela riqingho eka 720 3145. Xitsundzuxo lexi nga eka xibukwana lexi xi pfune vanhu votala lava a va dzaha. Dyondza hi swihoxo swa wena swa khale kutani u humelela.
KU TILULAMISELA KU TSHIKA
VEKA SIKU RO TSHIKA
Boha siku leri u nga ta tshika hi rona (U nga bohi ku RINGETA. Teka xiboho xa TSHIKA). Swi endli siku leri u nga ta kala u nga vileli ngopfu, kambe u nga endli swilo leswi nga ta endla u hundzisela siku ro tshika emahlweni. Veka siku leri nga ta va evhikini leri landzelaka ku sukela sweswi kutani u tilulamisa emiehleketweni leswaku u lava ku tshika.
KOMBELA KU PFUNIWA
Vandyangu, vanghana ni vatirhikulorhi va nga pfuna ngopfu eka munhu loyi a lavaka ku tshika ku dzaha. Hi leswi swilo swin?wana leswi u nga va kombelaka swona:
Ndzi kombela mi ndzi khomela loko ndzi ri na ximbilwa-mbilwana kumbe ndzi hlundzuka hi ku hatlisa emasikwini yo sungula endzhaku ko tshika ku dzaha. Leswi swi ta hela hi ku hatlisa.?
Mi nga ndzi pfuki. Ku vona no nuhetela tisigarete swi ta endla swi ndzi tikela ku tshika. Kutani ndzi kombela mi nga ndzi nyiki sigarete. Naswona loko swi koteka mi nga dzahi emahlweni ka mina.?
Ndzi pfuneni. Tshamani mi ndzi byela leswaku mi tsakile hikuva ndzi tshike ku dzaha.?
Ndzi tsakiseni no ndzi dzunisa. Endlani swilo leswitsongo ku komba leswaku ma tinyungubyisa hi mina!?
Mi nga ndzi holoveli. Ndzi kombela mi ndzi twisisa.?
Ndzi khutazeni loko ndzi tikeriwa. Ndzi byeleni leswaku ndzi fanele ku ya emahlweni.?
Ringeta ku kuma munhu loyi a tshikeke ku dzaha tanihi munhu loyi a nga ta ku seketela ? munhu loyi a swi endleke. Kuma munhu loyi a nga ta ku yingisa ematshan?wini yo ku avanyisa. Swi nga endleka u lava ku joyina ntlawa wa vanhu lava a va dzaha ? loko wu ri kona endhawini ya ka n?wina.
U ta fanela ku kuma swilo leswi nga ta siva ku dzaha ka wena. U nga tiphina hi ku dya swiba-marha leswi nga riki ni mafurha yo tala, chunghama kumbe swixokola-meno u nga tlangisa tipensele, vuhlalu kumbe bolo ya ?squash?
U ta fanela ku boha leswaku u ta tirhisa swiphemu swa miri, chunghama kumbe xifafazelo xa nomo lexi nga ni nikotini. Swipfuno leswi swi nga pfuna ku hunguta swikombiso swo tshika loko u tshikile. Vulavula na dokodela kumbe mukhemisi hi ku hatlisa kambe u nga tshika u nga tirhisi swipfuno.
BOHA HI TIHAKELO TA WENA
Hikwalaho ko va u endla ku cinca lokukulu ka vutomi, u fanele ku titsakisa minkarhi hinkwayo. Pulana ku titsakisa loku u nga ti endlelaka kona minkarhi hinkwayo.
Tihakelo leti a ti fanelanga ku va ti durha. U nga ti hakelela hi ku tirhisa mali leyi u yi hlayisaka hi ku kala u nga xavi tisigarete. Swikombiso swin?wana i tibuku, swiluva, tirhaba ta nhlana no kuma nkarhi wotala wa swihungasi swa wena. Veka mali leyi u yi hlayisaka eka jara kutani u vona hi laha yi talaka hi kona. Xava tinyiko ta nsati (nuna) ni vana ku va khensa ku va va ku pfunile.
TINDLELA TO TSHIKA
Nkarhi wa wena wo humelela i ku tshika tisigarete ematshan?wini yo dzaha titsongo. Loko u ringeta ku dzaha titsongo, sigarete yin?wana ni yin?wana yi va ya nkoka eka wena, kutani swi ta ku tikela ku tshika ku dzaha.
Kambe hambi swi ri tano, vanhu a va fani swi nga endleka u tsakela ku dzaha tisigarete titsongo loko u nga si tshika.
sungula ku dzaha sigarete yin?wana ni yin?wana katsongo.
Sungula hi ku hunguta nhlayo ya ku koka musi (mpakutela) leswi u swi endlaka eka sigarete yin?wana ni yin?wana. Sungula hi ku dirowa xirhendzevutana eka sigarete ya wena exikarhi ka yona. Dzaha ku fika eka xirhendzevutana lexi kutani u yima. Cinca xirhendzevutana siku rin?wana ni rin?wana u xi yisa emahlweni leswaku u dzaha sigarete yin?wana ni yin?wana katsongo.
Ndlela yo antswa yo tshika ku dzaha i ku tshika ? ku nga ri loko, kutani kumbe kumbexana?- Edith Zittler.
Sungula ku ehleketa hi leswi u swi endlaka.
Veka bandhi ra rhekerhe etlhelo ka phakithi ra wena ra sigarete, ku pfula xipfalo, u ta boheka ku ri susa. Leswi swi ta ku sivela ku fikelela sigarete ya wena hikuva u ta fanela ku endla xiboho xa kahle leswaku u dzaha.
Kutani ku sukela namuntlha, dzaha ntsena tisigarete leti u ti lavaka.
Vula ntsena ?e-e?
Dzaha tisigarete ta wena ntsena kutani u ala leti va ku nyikaka ku sukela sweswi.
KU TSHIKA
NIVUSIKU LOKO KU NGA SI FIKA SIKU RO TSHIKA
Fole KUMBE Rihanyo
Tihlawuleli
Nomboro ya riqingho yo tshika i 720 3145
NIVUSIKU LOKO KU NGA SI FIKA SIKU TO TSHIKA
Cukumeta tisigarete hinkwato ta wena;
Tiyisisa leswaku a ku na tisigarete leti saleke hambi ku ri switompi.
Cukumeta swilumeki na tithireyi ta nkuma.
Lexi nga vonakiki a xi nge vi kona emiehleketweni.?
Siva tisigarete hi tichunghama to pfumala chukele, xitswongi, swixokola-meno kumbe masindza yo susa ku vilela ku endla mavoko ni nomo wa wena swi tshama swi ri eku tirheni.
Titshembi. Ku tshika ku dzaha i nyimpi. U nga swikota!
Loko u tirhisa swipfuneti swo fana na chungama ya nikotini swiphemu kumbe xifafazelo tiyisisa leswaku u tiva hi laha swi tirhaka hi kona. Hlaya phakithi leri nga endzeni kahle.
Dzaha sigarete ya wena yo hetelela kutani u lela nala wa khale.
Namuntlha i siku ro hlawuleka ? I SIKU RO TSHIKA! I siku leri u faneleke ku tikhoma kahle. U nga tsutsumeli sungula kahle
SWI ENDLI SIKU RIN?WANA NI RIN?WANA
Ku tshika ku dzaha hi ku hetiseka i goza lerikulu. Kutani swi endli siku rin?wana ni rin?wana. U nga tshuki u ehleketa leswaku a wu nge pfuki u dzahile. Ehleketa hi ku tshika ku dzaha siku rin?wana ni rin?wana. Tibyeli leswaku: ?A ndzi nge dzahi namuntlha.? ? kutani u nga dzahi. Endla siku ro sungula ku va siku lerikulu. Kumbe u etlela u hlwela ku pfuka ? kumbe u pfuka ka ha ri mixo swinene. Nwana juzi tanihi xifihlulo. Vuasidi bya yona byi ta pfuneta ku susa nikothini. Pulana swo tsakisa leswi u nga ta swi endla loko siku ri hela tanihi ku titsakisa ko va u nga dzahangi. Tinyungubyisi no tlangela eku heleni ka siku rin?wana ni rin?wana loko u humelerile.
Xikongomelo xa wena i ku heta siku. Tirhana na ku navela kun?we hi nkarhi wun?we kutani u hlula.
PAPALATA NDZINGO
Hluvukisa mbangu wo basa, wo tenga no kala u nga dzahi laha u tshamaka kona.
Papalata vadzahi. Heta nkarhi wo leha ni vanhu vo kala va nga dzahi.
Papalata tindhawu leti a wu dzahela eka tona naswona u nga tshami eswiyengeni swo dzahela eka swona.
Evhikini ro sungula kumbe ra vumbirhi, ringeta ku kala u nga nwi xihoko, kofi ni swin?wana swakunwa leswi u swi yelanisaka ni ku dzaha.
KU TIYISELA NSUSUMETO WO DZAHA
Titsundzuxe hi swivangelo swo tshika ku dzaha (langutisa Pheji 4)
Tibyeli leswaku: ?Ndzi hlawula ku kala ndzi nga dzahi.?
Titoloveti ?ti-D ta 5 ta ku endla? leti longoloxiweke laha ehansi.
NWANA MATI
Leswi swa olova, kambe i ndlela ya kahle yo sivela ku dzaha. Kahle-kahle u fanele ku nwa exikarhi ka 8-10 wa tinghilazi ta mati kumbe juzi hi siku. Mati ya ta ku pfuna ku hlantswa nikotini emirini wa wena. U nga nwi mati yo tala ngopfu loko u tirhisa swiphemu swa nikothini, chunghama kumbe xifafazelo.
Loko hi nga cinci a hi kuli. Loko hi nga kuli a hi hanyi hi xiviri ? (ku kula) swi nga vula ku tshika mintolovelo leyi nga ni khombo.? ? Gail Sheely, Mutsari
Ku hefemulela endzeni
Tihorise hi ku hefemulela endzeni. U nga swi endla hi ndlela leyi:
Hefemulela endzeni hi nhompfu
Yima ku hefemula u hlayela ku ringana ka mune
Hefemula hi ku nonoka hi nomo
Vuyelela magoza ka 4 kumbe ka 5 ku fikela loko u titwa u antswa.
Ku tshama u gingirika swi nga pfuna miehleketo ya wena leswaku yi rivala tisigarete. Xikombiso, endzhaku ka swakudya u nga tshami etafuleni ? basisa, hlamba meno, kumbe u famba, u hlantswa movha kumbe mbyana.
Endla nongonoko wa mintirho ya xihatla no olova kutani u endla yin?wana ya yona loko u ri na nsusumeto wo dzaha. U nga ringeta ku endla xiphazamiso. Hlaya magazini. Yingisela vuyimbeleri. Kutsa kheroto. Nghena ebhavini u wisa.
SWI TLULA KU DZAHA
Burisana ni vanghana
Ku vulavula hi swilo swi nga ku pfuna ku titwa u antswa. Ku vulavula ni munhu loyi a tshikeke ku dzaha swi nga ku pfuna ngopfu. Kumbe u fonela Nomboro ya Riqingho ya Mahungu ya Fole kumbe Rihanyu eka 720 3145 leswaku va ku nyika switsundzuxo.
Hlwela
Nsusumeto wo dzaha wu heta timinete titsongo kutani wu nyamalala. Loko nususumeto wu nga ri na matimba u nga yimanyana. Hlayela ku fika eka 100, kumbe u tlhokovetsela (hlaya xitlhokovetselo), kumbe xikhongelo. Ku navela ku nga hela.
Vulavula hi swona
Tinyike swihlambanyiso: ?U nga swi endli!?, ?Yima?, ?Swi nga tika, kumbe a ndzi nge swi endli.?
Tirhisa miehleketo ya wena ? ku nga ri ku ku hlula;
Loko u sungula ku ehleketa leswaku swi nga tsakisa njhani loko wo dzaha, sungula ku ehleketa hi mahahu lama nga ni thari ya ntima. Kumbe u ehleketa hi laha vanhu va nyenyaka hi kona loko va ku vona u dzaha.
Titsundzuxi hi swilo leswi ku tshikisaka tisigarete kumbe leswi ku tsakisaka loko u tshika. Tibyeli leswaku ?Ndzi hlawula ku kala ndzi nga dzahi.?
Loko u twa u tsanile, ehleketa hi ku tivona u hanye kahle, u hefemula hi ku olova no tiphina hi vutomi. Xana i mani a lavaka xilo xo nyenyetsa?
U nga khomiwi hi tingana. A wu ri hlonga ? Sweswi u muhluri. Fole ri nga hluriwa!
KU TSHIKA KU DZAHA
Vhiki ro sungula endzhaku ko tshika, ri ta ku tikela ngopfu. Endzhaku ka sweswo, swiphiqo swa wena swi ta sungula ku antswa.
Vanhu van?wana a va ri na swita-ndzhaku kumbe swikombiso swo tshika hi ku hetiseka, kambe vanhu vo tala va ta va ni swikombiso switsongo. Leswi swi tala ku nyamalala endzhaku ka mavhiki mambirhi, kambe swin?wana swo fana ni ku navela kumbe ndlala swi nga heta nkarhi wo leha.
Swi tala ku teka tin?hweti tinharhu u nga si sungula ku titwa kahle hi vutomi bya wena tanihi munhu loyi a nga dzaheki.
Vanhu vambirhi a va nge pfuki va fanile ? a wu fani na un?wana. Swin?wana swa switsundzuxo swo tshika ku dzaha swi nga ku pfuna ? kasi swin?wana a swi nge ku pfuni. Swi le ka wena ku hlawula leswi nga ta ku pfuna.
Swi nga antswa ndzi nga dzahi hikwalaho ko va ni nsusumeto wa minkarhi wo dzaha ku tlula ku va mudzahi loyi a navelaka ku tshika.? ? La nga tivekiki.
U nga vona ku cinca kutsongo ka matikhomele endzhaku ko tshika. Leswi swi ta heta masiku matsongo endzhaku ko tshika naswona swi fanerile.
XIKOMBISO
XIKOMBISO XA XIVANGELO
NGHINGIRIKO WO TOLOVELA
Ku navela
Ku pandzanyana ka nhloko na Ku kala u nga ri na Yingiso
Ku khohlola
Ku tikeriwa, ku nyangatseka
Ku vilela
Ndlala
Ku kala u nga khudzeheli
Miri wa wena a wu toloveli ku ?kuma? nikothini
Swi nga va swi vangiwa hi ku pfumaleka ka nikothini.
Mahahu ya wena ya basisa thari ni marhimila lama saleke
Swi nga va swi vangiwa hi ku pfumaleka ka nikothini
Miri wa wena wu ta tlhelela eka ntolovelo
Nsusumeto wa matimba wo dzaha wu tala ku heta timinete ta 1-5 wu nga si nyamalala. Endla swin?wana leswi nga ta endla leswaku u gingirika ku fikela loko wu hela ? nwana mati, endla vutiolori byo hefemula.
Swi endli hi ku nonoka. U nga ti tikiseli emasikwini matsongo lama nga ta landzela. Tiololi minkarhi yo tala. Tirha nkarhi wo koma kutani u wisa. Tiyisisa leswaku u dya kahle.
Nwana mati yo kufumela. Ku khohlola ku ta yima.
Famba, hlamba ematini yo hisa, no ringeta tindlela to wisa. Vulavula ni munhu un?wana hi ku titwa ka wena.
Vutiolori bya kahle ku ganyula ka timinete ta ntlhanu kumbe khume ku nga ku pfuna ku susa matikhomele ya wena. Swiphiqo swa wena swi nga ololoxeka. Swi ololoxi hi xin?we-xin?we ? hi katsongo-tsongo.
Hlamba ebhavini no nwa nghilazi ya masi yo hisa loko u nga si etlela. Loko u nga khomi hi vurhongo, pfuka u hlaya ? kumbe u yingisela rhadiyo. Ku tiolola u nga si etlela swi nga pfuna na swona.
Hlayisa nantswo wa kahle enonweni hi ku hlukuhla meno minkarhi yo tala no tirhisa xihlantswa-nomo kumbe xifafazelo xa moya wo tenga
Endla migingiriko yo tiolola
Wisa nkarhi wo leha
Tinyiki nkarhi wa migingiriko leyi nga ya nkoka eka wena
Riqingho ra mahungu ya Fole kumbe Rihanyo 720 3145
Swikombiso swin?wana: Milomo yo omelana, nkolo wo vava, ku pandza hi nhloko, swiphiqo swa mpfuvelo, ku karhala, ku huma mihloti, ni matshumba ya nomo.
Ku lwa ni ku vilela
Hi leyi ndlela yo olova yo ku pfuna ku hlula no titwa kahle. Sungula hi ku hunguta pongo ra le kusuhi. Tshamiseka, pfala mahlo kutani u hefemulela ehansi. Yingisela ku hefemula ka wena kutani u vula rito ra ?rhula? kumbe ?wisa? loko u hefemulela ehandle. Endzhaku ka 5 ku fika 10 wa timinete u ta twa u wisile.
Ku tiyisela eka ntiko
Ku ya hi ntolovelo vadzahi va nyuhela hi ku ringana2 kg loko va tshikile. Nkarhi wun?wana leswi swi vangiwa hikuva miri wu tirhisa matimba matsongo ku tlula eku sunguleni. Minkarhi yo tala swi vangiwa hikuva lava ha ku tshikaka va dya ematshan?weni yo va dzaha.
A wu fanelangi ku nyuhela
Pulana swakudya swa wena. Dyana ka 3 ku fika eka 6 wa swakudya Swinharhu leswitsongo ematshan?wini ya swakudya swin?we swo tala.
Dyana mihandzu ni matsavu yo tala yantshwa.
Papalata swakudya swo tala mafurha.
Tshama u gingirika ? endla vutiolori byo tala (xik. ku ganyula etlhelo ka muako).
U nga chavi loko u nyuhela. Ntiko wa wena wu ta tshamiseka naswona hi ku fambaka nkarhi u ta lahlekeriwa hi tikhilogiramu to engetela leti u nga na tona.
Ku dzaha a hi ndlela yo lawula ntiko:
Ku na tindlela to antswa to endla leswi. Swipfuno swo tshika swi tele ku tlula ku engetela tikhilogiramu titsongo. Ku kuma mahungu hi xitalo hi ku dya swakudya swa kahle bela riqingho ra Nhlangano wa Mbilu wa Dzonga wa Afrika ya 0800 223 222.
Loko u dzaha?
Swin?wana a swi fambangi kahle! A wu ri na sigarete. U tivona nandzu naswona u le khombyeni ro tlhela u dzaha. A wu fanelangi ku endla tano!
Ku hambana exikarhi ko ka swi nga koteki, swi le ku tiyimiseleni ka munhu.? Tommy Lasorda, Mufambisi wa Baseball.
Dyondza eka ntokoto wa wena. Xana i yini lexi endleke leswaku u va ni nsusumeto wo dzaha? Xana a ku ri ku vona kumbe ku nuhela ka sigarete? Xana a wu ta va u endle yini ku sivela ku dzaha? Xana u ta tolovela njhani nsusumeto wo dzaha nkarhi lowu taka?
Sweswi tlhelela eka swivangelo swa wena swo tshika kutani u tibyela leswaku: ? A ndzi nge tlheli ndzi swi endla. Ndza ha ri munhu loyi a nga dzahiki!?
KU TSHAMA U TSHUNXEKILE
Siku ra namuntlha ri ringane ntlhontlho; hikwalaho ka yini ndzi fanele ku katsa ni ra mundzuku? Tirhisa switirho swa wena swo tolovela ku fana na ?switirhisiwa swo tiponisa?; mupfuni wa wena, ku hefemulela endzeni no tlhela u tsundzuka ku tiolola.
Tiyisela! Ku tikeriwa ku ta hela ku nga si hela vhiki, kambe swi nga teka tin?hweti tinharhu ku titwa kahle tanihi munhu loyi a nga dzaheki.
Ku sukela eka mavhiki ya 2 ku fika 6?
Endzhaku ko twa ku vava ko tshika ka nyama, swi nga endleka swi lava u tirhana ni nyimpi ya miehleketo. Kutani tiyisisa leswaku u ta titsakisa ku kala u nga dzahangi sigarete. Loko nsusumeto wo dzaha wu fika, vulavula u ri wexe ku wu hlongola. Titsundzuxi leswaku: ? Ndzi hlawula ku ka ndzi nga dzahi.?
U NGE ?E-e? namuntlha ni siku rin?wana ni rin?wana endzhaku ka rona.
Makhombo lama nga kona i:
Ku ehleketa leswaku sigarete yin?we a yi nge ndzi vavisi ? yi ta ku vavisa. Vanhu vatsongo va nga dzaha minkarhinyana. Swi nga endleka u ri mudzahi kumbe u nga ri yena.
Ku tlangela. Ntlawa wa vadzahi ni vukona bya xihoko i nkatsano wo biha ? kutani tivoneli. U nga tinyiki mpfumelelo wo dzaha, tinyiki mpfumelelo wo hanya kahle.
Nkitsinkitsi. Swilo swi nga languteka swi tika, swi nga ri na mhaka leswakui wa dzaha kumbe a wu dzahi. Kambe nkitsinkitsi wun?wana ni wun?wana wu ta hela. Kutani loko wu herile, u ta fanela ku sungula ku tshika nakambe.
KUTANI ENDZHAKU
U tirhe kahle! U tshike ku dzaha. Kambe ku tshika i xilo xin?we, KU TSHAMA U TSHUNXEKILE i nchumu wun?wana wo hambana.
Enkarhini lowu u ta va u kumile leswaku vanhu va ta va va rivele ku vulavula hi ku tshika ka wena. Vona va ehleketa leswaku swi herile. Kambe wena u swi tiva ku antswa. U NGA PFUMELI KU TIYIMISELA KA WENA KU NYAMALALA. Ku kala u nga ha dzahi tisigarete i ntolovelo na wona. Loko u ta va u tshame nkarhi wo leha u nga dzahi, u ta languteka u ri kahle.
KU TSHIKA KU DZAHA HI SWIN?WANA SWA SWILO SWA KAHLE LESWI U TSHAMEKE U SWI ENDLA EVUTON?WINI BYA WENA. U HLULE NIKOTHINI NASWONA U HUNDZULE NTOLOVELO WA MALEMBE YO TALA. TSAKA HI SWONA!
SWIVUTISO SWO HETELELA
Xana swi teka nkarhi wo leha ku fika kwihi ku navela ku nga si hela hi ku hetiseka??
Swa tika ku swi tiva. Eka vanhu van?wana swi teka masiku matsongo. Eka van?wana ku navelo ku dzaha swi teka nkarhi wo leha ? hambileswi swi nga oloveki.
Ndlela ya kahle yo herisa ku navela i ku dlaya hi ndlala hi laha ku nga heriki. Kutani loko u dzaha hikwalaho ka ku navela ? ku ta va ni matimba.
Xana hikwalaho ka yini swi nga olovi ku tshika tisigarete??
Loko u ehleketa ku tiphina hi sigarete, kumbe u langutela leswaku yi ku wisisa eka ku vilela ? ku navela ka wena a ku nge heli. U ta tshunxeka eka tisigarete loko ku dzaha swi nga ha ri na nkoka evuton?wini bya wena.
Sigarete yin?we ntsena yi nge ndzi vavisi endzhaku ko tshika ku dzaha??
Sigarete yin?we ntsena yi nga endla leswaku u ?lava yin?wana? u nga si ehleketa nchumu u ta va u tlhelele laha u humaka kona.
Xana a ndzi dzahi yin?we ntsena ku tiringeta, kumbe ku twa leswaku a swi ri njhani ku dzaha??
Lawa kova mano yo dzaha. Loko u rivele leswaku sigarete yi njhani ? tsaka hi swona. A wu fanelangi ku tiringeta hi ku dzaha sigarete yin?wana. U pasile xikambelwana xa nkoka. U tshikile.
Xana loko ndzo sungula kambe??
U nga chavi nchumu, a swi vuli leswaku u mutsandzeki ? vanhu vo tala va ringeta ko tala loko va nga si tshika hi ku hetiseka. Nkarhi wun?wana ni wun?wana loko u ringeta, u nga dyondza swo karhi leswi nga ta ku pfuna enkarhini lowu taka. Kutani hambiloko u ehleketa leswaku u tsandzekile, u nga ha hlula.
Tilulamisi, veka siku leri u nga ta tshika hi rona kambe, kutani u ya emahlweni U SUNGULA KAMBE! I swa nkoka hambi swi ri tano ku TSHIKA KAN?WE NA HI KU HETISEKA.
Xana chunghama ya nhombe, swiphemu na xifafazelo swi pfuna njhani??
Leswi swi kumekile leswaku swa pfuna. Ku humelela ka wena ku nga engeteleka hi kambirhi loko u swi tirhisa swin?we ni switsundzuxo swin?wana leswi nga kona eka xibukwana lexi.
Xana ndzi ta swi tiva njhani loko se ndzi tshunxekile??
Loko u nga ha ehleketi hi tisigarete. Loko u nga ha hlayeli masiku. Loko u yima ku tibumabumela hikuva u tshikile, kambe u tsaka hi ku va u swi kotile. Loko ku kala u nga dzahi swi tikomba ku ri ndlela ya ntumbuluko.
Kutani u sungula hi vuntshwa ? a wu nge tisoli
Vutisa dokodela wa wena ku kuma switsundzuxo swo tala ni mahungu.
Xifaniso xa le handle xa hahu ra ntolovelo ra munhu loyi a nga dzaheki loyi a nga na malembe ya 45 ku fika 55 hi vukhale. Swivati leswitsongo swa ntima eka hahu i khaboni leyi vangiwaka hi ku hefemula moya wa thyaka wa doroba.
Hahu ra khensa ri languteka ri hambanile ni hahu ra ntolovelo. Laha ko basa eka xiphemu xa le henhla i khensa. Ntima lowu nga eka riandlalo ra hahu wu huma eka emhysema.
Hambi wena, kumbe lava ku rhandzaka a va fanelangi ku yimelana ni nyimpi yo fana ni leyi. Swi languteka onge ku tshika a swi tiki loko swi pimanyisiwa no kala u nga tshiki.?
<fn>tso_Article_National Language Services_KU NYIKANA HI MATI YA.txt</fn>
KU NYIKANA HI MATI YA MAHALA
TIMHAKA TA NKOKA TA VANHU VA XIKAYA
NYENYANKULU 2001
MANGHENELO
Ku sukela eku sunguleni ra lembe ra 2000, Ndzawulo ya Timhaka ta mati na swihlahla (DWAF) a yi ri ku lavisiseni ku kotakala ka ku nyikana hi xiphemu xo ringanela xa mati mahala eka vanwi va mati lava pfumalaka. Mhaka lye yi vile yi seketeriwa hi mfumo hinkwawo kutani Phuresidente wa tika a endla xitiviso lexi hi Ndzhati 2000 leswaku mfumo wu vona leswaku wu nyika vanhu mati ya mahala. Hi Nyenyenyani wa 2001 ndzhunankulu ya Timhaka ta mati na swihlahla u tivisile leswaku mfumo wu ti bohile leswaku xiphemu xo ringana 6000 wa tilitara hi mfumo hi nhweti eka lava pfumalaka mahala. Mhaka lye yi seketeriwile hi vunyimgi bya tikhanselara ta masipala eka vaMasipala lavantshwa lava nga sungula hi tirha loko lembe ri hela.
Xivono xa tiko leswaku ku ta antswisiwa vufikeri bya lava va pfumala kuri va kuma mati yo ringanela. Handle ka sweswo, mfumo xikaya u ta swi teka emakatleni ku langutisisa mhaka ya ku nyikana hi mati ya mahala eka lava pfumalaka. Vamasipala va fanele ku twisisa leswaku nawu wa ku nyikana hi mati a mahala wu vula yini na ku pulana kahle ku sungula mhaka lye. Mfumo wa tiko hinkwaro ni wa xifundza wu fanele ku seketela mhaka lye. DWAF na tindzawulo tin?wana va le ku kunguhateni malunghiselo ya vuseketeri lebyi nga hlamuseriwa hi phepha leri.
DWAF yi lunghisile phepha leri ku nyika vamasipala tani hi mahungu ya ku sungula tani hi xiphemu xa ku nyikana ka mati hi laha ku nag heriki ku seketela nongonoko lowu nag ta fambisana na SALGA, DPLG na huvo ya swa timali. Phepha leri ri vula leswaku:
vufambisi bya ku seketela vamasipala nawu wa nkoka lowu nga antswisiwa hi ku nyikana hi mati ya mahala timhaka ta nkoka ta ku sungula eka swiphemu swa xikaya ndlela leyi nga susumetiwa ya ku humela emahlweni.
Timhaka leti ti ta kumeka ku ri swivutiso swa nkoka swa leswaku mfumo xikaya wu faneleka ku nyikana ha swona hi ku nyikana hi mati ya mahala.
NDLELA YA KU SEKETELA VAMASIPALA
Xivumbeko xa ndlela ya tiko ya ku nyikana hi mati ya mahala ti le ku lulamisiweni eka xiyimo xa le henhla xa tiko. Xipanu xa vunyiketi bya mati bya mahala xi vumbiwile ku ri xi lulamisa na ku lavisisa hi ta ndlela ya ku sungula na ku langutisisa ku sungula ka wona nawu lowu tiko hinkwero. Ku sungula ku nga lava kuxiyisisiwa lokukulu hi ndlela leyi mati ma nga ta nyikiwa yi tlhela yi hakeriwa njhani, ngopfu-ngopfu eka matiko xikaya. Ku sungula swi lava ku ri ku sunguriwa hi nongonoko wa nseketelo wa vaMasipala. Ntirho wa xipanu xa ndlela ya ku nyikana hi mati ya mahala wu ta tsakeriwa hi ku nyikiwa nseketelo lowu humaka eka nongonoko lowu wu fambisiwaka hi DWAF na tindzawulo tin?wana ta tiko. Ndlela ya ku sungula yi avanyisiwile hi swiyimo swinharhu:
Xiyimo xa ndlela (Sunguti ku fikela Dzivamisoko 2001)
Ku vumbiwa ka xiyimo xa makumu xa ku sungula hi ku tirhisana na vanhu hinkwavo;
Ku vumbiwa ka tindlela ta ku kombisa eka nawu xikaya eka ku sungula hi ku nawu wa ku nyikana hi 6000 wa tilitara ta mati;
Ku khomiwa ka tindzawu ta ku dyondza ku tivisa vanhu hi ku lawula ku tlakusa ka nawu wa ku ku nyikana hi mati ya mahala eka nawu wa rimba ra tiko.
Xipanu xa ku tirha xi amukela minkatsano ya tindlela leti.
Xiyimo xa ku pulana (Dzivamisoko ku fikela Khotavuxika 2001)
Vamasipala va varhangeri va ta sungula matshalatshala ya ku nyikana hi mati a mahala eka swifundza swa vona ku ri va ta dyondza dyondzo;
DWAF yi ta endla switirhisiwa swa ku pfuna vamasipala ku katsa na xivumbeko xa mali lexi nga ta tirhisiwa hi munhu un?wana na un?wana ku sungula hi ndlela va ri karhi va tekela swiyimo swa xikaya enhlokweni.
Xiyimo xa ku sungula (Dzivamisoko 2001 ku fika Khotavuxika 2003)
DWAF yi ta sungula hi tindlela ta xifundzankulu ta ku seketele hi ku fambisana na DPLG, SALGA na vakhomi va timali va tiko ku pfuna vamasipala hi makungu ya ku sungula hi minongonoko ya vona ya ku nyikana hi mati ya mahala;
Swipanu leswi swa vuseketeri bya ku pfuna bya xifundza swi ta pfuna nawu wa xikaya hi ku sungula ta xiyimo.
SWIVUTISO SWA NKOKA SWA MILAWU XIKAYA.
Q1. Hikokwalaho ka yini ku fanele ku nyikiwa hi mati ya mahala?
Xikongomelo xa ku sungula xa nawu lowu i ku tiyisa leswaku ku hava munhu loyi a nga ta aleriwa ku kuma mati hikuva va tsandzeka ku hakelela switirhisiwa sweswo ku seketela leswi i ku tsundzuka leswaku ku nyikana hi mati eka xiyimo xa le hansi ku hunguta ndlala, ku tlakusa rihanyo ra vaaki na ku ntshunxa vavasati eka ku xaniseka. Leswi I swilo leswi nga ta kumiwa hi vaaki.
Q2 Xana ku vuriwa yini hi ku nyika ka le ?hansi? ka mati?
Xiyimo xa Afrika Dzonga xa xiyimo xa le ?hansi? xa ku nyikana hi mati wo ringanela ku tlakusa ku hanya loku nag kahle eka xiyimo xa World Health Organisation xa 25 wa lititara ta mali eka munhu wun?we hi siku. Leswi swi vula leswaku nhlayo wu nga va kwalomu ka 6000 wa tilitara emutini wun?we hi nhweti eka muti wa vanhu va nhungu. Vholume leyi yi vumbiwile tani hi xikongomiso xa le hansi eka vaaki va le Afrika Dzonga hinkwavo naswona va ta longoloxiwa tani hi xiphemu xa ndlela ya tiko ku ya hi xiphemu 9 na 10 Water Services Act ya 1997.
Kambe, milawu xikaya va ha ta va na ndlela yin?wana ehehleni ka ntsengo lowu. Eka tindzawu tin?wana va nga hlawula ku nyikana na swo tala, kasi eka tindzhawu tin?wana ntsengo lowuntsongo ntsena wu nga koteka. Xikombiso, eka tindzhawu tin?wana laha vutshemo byi nag hangalaka, na laha mati ma kalaka, swi nga va swi nga koteki ku nyikana hi ntsengo wa mati. Eka swo fana ni sweswo xiyimo xa le hansi xi nga fambelana ni leswi nga kotekaka loko hi tirhisa technology leyi nga kotaka ku hlayisa xifundza kahle (Tani hi tipompi ta mavoko kumbe mati lama nga ceriwa ehansi)
Q.3 I mani a faneleke ku kuma mati ya mahala?
Vanhu lava langutiweke ku ri nga nyikiwa mati a mahala i lava pfumalaka, ku langutiwile njekanjekisano lowu nga hlamuseriwa eka xivutiso11. Leswi swi katsa lava va nga riki na na nyikelo wa ku sirheleleka wa ku nyikana hi mati na swintsanana, lava va nga vahlupheki va ntiyiso na lava faneleke ku kuma ku pfuniwa hi xihatla.
Kambe, vamasipala van?wana va nga swi kota ku nyikana hi mati ya mahala eka vatirhisi hinkwavo, handle ka kumbe va va ri lava xanisekaka. Ku na njekanjekisano wa le henhla wa matimba mayelana ni mhaka leyi: swi nga ringanyetiwa naswona a swi lavi mpimanyiso wa nkongomelo. (Mhaka leyi ya nkongomelo yi vulavuriwa ehansi ka xivutiso 14). Ndlandlamuko wa swilaveko swa timali leswi lavekaka, leswi nga langutiwa hi vamasipala va nga si ?tinyiketa? eka swa mahala eka hinkwavo. DWAF hi ku tirhisana na DPLG na va swa Timali ta tiko va ta pfuna na/kumbe va endla tindlela to pfuna eka mhaka leyi.
Q.4 I mani loyi a faneleke ku nyikana hi mati ya mahala?
Vamasipala va na ntirho wa nongonoko wa milawu ku nyikana hi mati eka vatirhi hinkwavo. Masipala un?wana na un?wana u fanele a vona leswaku u nyikana na xilaveko lexi na ku vumba leswaku swi ta dya vungani (ku katsa na timali to ka ti nga ri nchumu laha swi kotekaka). Handle ka sweswo, vamasipala va fanele ku tiyisa xiyimo xa vona xa swa timali naswona va fanele ku endla vuxiyaxiya bya nkoka bya leswi va nga swi kotaka ku ri va kuma hi ku va kona ka swa timali na switirhisiwa swa mintlawa. Leswi swi hlamuseriwa hi vundzeni eka xivutiso 22.
Hikuva Afrika Dzonga yi na ndlela ya mfumo lowu tirhisanaka, swivandla swa swifundza-nkulu na mfumo wa tiko swi ti bohile ku pfuna hi nawu wa ku nyikana hi mati. Va nga endla leswi hi ku seketeriwa hi mintlawa na hi swa timali (vona xivutiso 24). Vamasipala va nga endla kontraka ya ku pfuna hi vanhu van?wana lava nyikanaka hi mati eku pfuna hi ku nyikana hi mati.
Q.5 Xana mati ya mahala ma nga nyikiwa vanhu lava pfumalaka eka vamasipala hinkwavo?
Xivutiso lexi xi nga hlamuriwa ntsena loko tikhanselara na lavakulu eka masipala va xiyaxiyisisile xiyimo xa mhaka ya ku nyikana hi mati loko va nyikiwile mali leyi lavekaka eka vona. Kambe, nxopaxopiso eka xiyimo xa le henhla xa tiko lexi nga kotaka ku nyikana hi mati ya mahala eka vaaki lava welaka ehansi ka xiyimo lexi nga ringanela hi ta ndlala (lava amukela R800 hi nhweti). Leswi swi vula leswaku enkarhini wo tala khomponente ya S-Transfer ya ?ku avelana xo ringanela? ya xibelo lexi xa tiko lexi nga averiwa mfumo ? xikaya xi ringanela ku angara ntsengo wa ku tirha leswaku va ta kuma switirhisiwa leswi. (vona xivutiso 9 eku kuma xikombelo xa timali leti fanelaka ku averiwa)
Ku na tinhla timbirhi ta nkoka laha:
Miti yo tala laha Afrika ? Dzonga a yi swi koti ku fikelela eka xiyimo xa le hansi xa ku nyikana hi mati. Eka vona swa va tikela ku vulavula hi mati ya mahala. Eka vanhu lava miti mhaka leyi kambe ntlawa lowu wu fanele ku va na xiyimo xale leyi yi tsandzeka hi mhaka ya ku pfumala mali. Phepha leri a ri tirhi hi henhla ku ya hi ku nyikana hi mati. Loko ku fanele ku hlawuriwa exikarhi ka ?ku nyika mati eka hinkwavo? na ?ntsengo wo ringanela? eka vanhu, ?mfumo xikaya wu ta tirha hi ku tiyimisele loko va longoloxa vaaki hi ku nga va nyiki mati ya ntsengo wo ringanela.
A ku na ku vekela etlhelo mali yo avelana kumbe minyikelo yin?wana ya tiko leyi tirhaka ku hakelela ku nyika mati a mahala eka vaaki hi ku kuma muholo lowu nga ?ehenhla ka xiyimo xa lava pfumalaka? leyi tirhisiwaka hi ku ringanela. Kutani ke, lava nga khoma nawu wa xikaya lava lavaka ku nyika mali ya ku pfuna hi ku nyikana hi mati eka vaaki lava kumaka muholo lowu nga ehenhlanyana va ta fanela hi ku tirhisa switirhisiwa swa mali ku ri va endla tano.
Q.6 Xana hi yihi ndlela leyi nga kona eka nkarhi wa sweswi eku pfuna hi mali ya mati lama nga ringanela?
Vamasipala lava nyikanaka hi mati na lava nga nyikiwa kontraka ya ku nyikana hi mati hi vamasipala va fanele ku tirhisa mali ku nyikana hi mati eka vanwi va mati. Loko vanwi va mati va nga lavi ku hakelela ku tirhisa mati, kumbe va hakelela xiphemu ntsena xa ntsengo lowu wu nga tirhisiwa, kutani mali yi fanele ku tlakusiwa kun?wana ku endlela leswaku va kota ku tlakusa mali ya ku nyikana hi switirhisiwa leswi ku na tindlela ta le ndzeni na ta le handle ta ku nyikana hi ntsengo wa le hansi wa ku nyikana hi mati.
Tindlela ta le ndzeni:
Leswi salaka exikarhi eka akhawunt ya ku xavelana hi mati hi ku chacha vanwi va mati (lava nga pfumariki) mali yo tala ku tlula va swi kumeke eka vona.
Leswi salaka endzhaku ka loko tiakhawunti ta van?wana ti tlakusiwa, eka swibalo swa vamasipala.
Timali ta khansele xa Xifundza leyi nga tlakusiwa eka van?wabindzu. (ku ya hi ntolovelo mali leyi tirhisiwaka tani hi yo sungula bindzu).
Tindlela ta le handle:
Nyikelo lowu ehleketiweke wa 5 lowu nga aviwa hi ku ringanela eka mali ya tiko leyi nga nyikiwa masipala.
Swin?wana leswi nga susiwa eka mfumo wa tiko, tani hi ku hakela loku fambisiwaka hi mfumo xikaya.
Ku tirhisiwa ka tindlela tin?wana ta le ndzeni ta timali ku vula ku kuma ku hungutekiwa ku suka eka vanwi van?wana va mati ku ya eka van?wana.
Q.7 Xana i ku hunguteriwa ka ntsengo mani loku nga tirhisiwaka?
Lexi i xiboho xa xikaya. Swi ya hi matirhiselo ya le henhla ya ku tirhisa mati (vanwi va le kaya, va ku languta mali na va le tifemeni) eka lava pfumaka. Hikokwalaho loko ntsengo va ku avanyisa exikarhi ka lava pfumalaka na lava fumeke xo antswa hi ku andzisa hi ku rhalanganya. Kasi ku veka mati ehenhla ngopfu swa karhata. Tifeme ta xikaya ti nga rhurha kumbe ku tsema vutirhisi bya mali. Hi langutanile na nxavo wa le henhla, muholo wa le henhla vanwi va nga hunguta vutirhisi bya vona bya mati. Leswi swi nga endla leswaku ku andzisiwa ku yisiwa ehansi. DWAF yi ta nyikana hi vuleteri eka va milawu xikaya mayelana ni mhaka leyi tani hi xiphemu xa mati ya mahala ku va vuseketeri.
Q.8 Xana vuandzisi byi fanele ku endliwa eka xifundza hinkwaxo?
Kambe-kambe xiboho lexi xi fanele ku tekiwa hi vanhu va xikaya. Ku avanyisiwa loku nga yisiwa ehansi hi ntolovelo ku endliwa ku hi ku anama hi (nkhetekanyo B) wa vamasipala. Leswi swi vonakala hi swibalo leswi fanaka eka vatirhisi hinkwavo eka masipala wa xikaya. Ku endliwa ka ku avanyisa loku nga ehansi hi ku anama ka xifundza i ku kulu ngopfu. Swi ta ya eka vuavanyisi lebyi nga ehenhla lebyi humaka eka matiko xikaya. Laha ku nga ni vatirhi lava nga ni matimba eka matiko xidoropa naswona lava ku nga ni vanhu va ntsongo swi nga tirha. Hikokwalaho, laha ku nga ni ku nga nyawuli naswona laha ku nga ni vatirhisi lavotala eka matiko xikaya a swi tali ku va ni swiphiqo eka vaaki va matiko xidoropa.
Hi ku languta eka tiko hinkwaro, xiyimo xa swifundza ku ya hi ku hunguteriwa a swi ringani tani hi leswi swi nga veka swiphiqo leswi na ri ki swona eka swifundza swa matiko xidoropa lama nga mpingu wa le henhla wa matiko ? xikaya. Xikombiso, Umtata yi nga rhwala vutuhlamuteri eka vatirhisi va matiko xikaya kasi Cape Town yi ta rhwala vutihlamuleri bya le hansi.
Tiko ? xikaya rin?wana na rin?wana ri ta fanela ku hlahluvisisa pulani ya vona ya swa timali ku nga ku antswisa vulavisisi lebyi nga kotekaka bya swokarhi.
Q.9 Xana ku ?avelana ko ringana? ku nga tirhisiwa njhani?
Tani hi leswi vaMasipala va nga vaka na ndlela ya ku langutisisa ya nkongomiso wa S-Transfer ya ?ku avelana loku nga ringana? hi timali ku suka eka swa timali swa tiko, ku ya hi tsalwa ra tiko, S-Transfer ya minyikelo yi kongomisiwile eka ku hunguta ndlala na, ku nyikana hi swilaveko. Mimfumo xikaya leyi nga tirhisiki timali leti eka mintirho ya tona va fanele ku paluxiwa emahlweni ka minjhekanjhekisano ya tihuvo ta vatirhisi leti nga kumiki swilaveko leswi kotekaka.
Loko ku langutiwile eka swifundza swo tala 30% wa ?ku avelana loku nga ringana? ku ta va ku enerile ku hungutela lava pfumalaka mali mayelana ni matirhiselo ya mati. Hambi swi tano, eka tindzhawu tin?wana ta matiko xikaya leti nga ni mikhukhu laha mali ya vutirhisi yi nga ehenhla, kavelana loku nga ringanela ku nga va ku kayivela.
Laha matirhelo ma nyikiwaka hi mihlangano yin?wana, ngopfu ? ngopfu mihlangana ya vaaki vantsongo, mati ya mahala ma nga nyikiwa ntsena loko vaMasipala va tirhisa xiphemu xa kuavelana loku ringaneke kumbe hi ku hakela munyiki wa swilaveko leswi mali ya ku nyikana hi swilaveko leswi kumbe, ku nyika vatirhisi lava swi va khumbaka mali leyi nga ta kota ku va xavela mati yo ringana 6 000 wa tilitara.
Q.10 Ku ta humelela yini eka tindzawu leti eka nkarhi wa sweswi ti fambisaka swikimi swa ku nyikana hi mati?
Ndzhawu yi le ku fambiseni swikimi swo tala swa mati eka vaMasipala va matiko xikaya. Hi ku twisisana vaMasipala va ta teka swikimi leswi eka malembe lama landzelaka. Xiyimo lexi xi yimela mhaka ya nkoka ya ku nyikana hi mati ya mahala. Enkarhini wa sweswi ku hava na mutirhisi na wun?we loyi a kumaka mati lama humaka eka DWAF loyi a hakelaka mati. Hambi swi ri tano a hi vatirhi hinkwavo va mati lava tirhisaka mati ya le hansi, kumbe u kuma leswaku va pfumala, naswona vo tala va vona va tirhisa mati yo tlula 6 000 wa tilitara hi nhweti. DWAF tani hi vanyiki van?wana na van?wana va mati va fanele ku hakeriwa eku tirhisani ka mati.
Ku ya hi Division ya Revenue Bill, leyi nga longoloxiwa ePalamente hi 2001, mali ya ku hungutela vatirhi ya DWAF kumbe swikimi leswi welaka ehansi ka yona yi ta va kona eka vatirhisi ntsena loko swilaveko swin?wana swi hetisekile. Xilaveko xo sungula hi leswaku ku hava mali ya ku hungutekiwa leyi nga ta nyikiwa ehandle ka mpfumelelo exikarhi ka ndzhawulo na masipala loyi swi n?wi bohaka leyi katsaka na ku hakelela swilaveko leswi nyikiwaka. Swi ta hlamarisa ku vona leswaku tindlela ta mahakelelo ta ntsengo wa le henhla swonghasi wu ncinca hi ndlela leyi. Vamasipala lava swi va khumbaka va fanele ku sungula hi ku nghenisa ndlela ya ku mitara, hakerisa na ya ku fambisa swikweleti.
Q.11 Xana ku ta va ni tindlela letintshwa ta swibalo leti humaka eka tiko hinkwaro ku seketela nawu wa nyikana ka mati ya mahala?
Holobye wa swa timali, eka xipichi xa yena xa ku hlahluvisa swa timali xa 21 Nyenyenyani 2001, u tivisile ku vekela etlhelo vuswikoti lebyi engeteriweka eka mfumo xikaya eka malembe manharhu lama landzelaka. Ku avelana ka mfumo xikaya eka tiko hinkwaro wu ta kurisiwa hi 11% hi lembe, hi ndlela ya ku hatlisa ku ri na tihuvo tin?wana ta mfumo.
Ku tlakula ka maavelo ya xiavelo lexi kongomeneke na ku engetela ka mhaka ya ku nyikana hi mati a mahala. Xiyimo lexi tlakuka nakambe nkarhi na nkarhi, ku suka eka R1867 wa ti-milliyoni hi 2000/01 ku fika eka R2618 wa ti-milliyoni hi 2001/02; kutani yi languteriwe ku tlakuka ku ya eka R3551 wa ti-milliyoni hi 2003/04. Ndlela ya ku hangalasa ku avelana hi ku ringanela ku langute ngopfu tindzhawu ta lava pfumalaka hi mali leyi ka pimiwa ya xa xibalo leyi nga tlakusiwaka, hikokwalaho ku tlakusiwa ka ku avelana ku ta tirhela vamasipala lava nga ni ku hunguteriwa ko karhi. Ku katsa kwalaho, National Treasury na Department ya Provincial and Local Government va le ku lavisiseni xiyimo xa ndlala laha tikweni leswaku xa tlakuka eka ku avelana loku nga ringanela hi ndlela ya ku suka eka R800 hi muti hi nhweti ku fika eka R1100. Mali leyi yi katsa R2,2 wa ti-billiyoni leti nga averiwa eku endlela ku engetela ya tindlela kumbe swin?wana swa vaMasipala eka lava pfumala etindlwini.
Ku avelana loku nga ringanela ku nga koteka loko nkarhi wu ri karhi wu famba loko minongonoko leyi yi hlanganisiwile yi tlhela yi fambisiwa kahle.
Q.12 Ku ta endlakala yini hi mali ya ku lombiwa?
Mfumo xikaya a wu nga swi koti ku lomba mali ku endlela ku hakelela mali leyi nga eku tirhisiweni. Hambi swi ri tano ku lomba mali ku hakelela mali leyi nga eku tirhisiweni i ku tihlawulela ka vaMasipala lava nga ku teka swikweleti loku nga kahle. Vamasipala va fanele va languta ku lomba ku endlela ku hakelela ku antswisa ka ku mitara na ku hakerisa tani mhaka ya nkoka. Leswi swi kota ku tlakusa xibalo hi ku twisiseka naswona endzhaku ka kwalaho swi ta langutiwa hi va swa timali. Development Bank ya Afrika Dzonga yi le ku lavisiseni ku nga sungula hi ku lomba mali ko hlawuleka ku endlela leswaku vaMasipala va kota ku endla tindlela leswaku vaMasipala va kota ku endla tindlela to mitara na ta ku hakerisa.
Q.13 Xana vaMasipala na van?wana lava nyikana hi mati va nga endla njhani hi mhangu ya nkarhinyana leyi fambelanaka na ku kayivela ka mali leyi nghenaka hikokwalaho ka ku tlakusiwa ka vanhu lava nga hakeriki?
Eka swo tala hi ku leswaku ?ku nyikana ka mati ya mahala? swi nga va swi endlile leswaku ku tlakusiwa ka ku hateriwa ka vatirhisi lava tivulaka lava pfumalaka. Hikokwalaho vaMasipala va fanele ku kuma ndlela yo koma ku fikela loko vo kota ku pulanisisa timali leti nga kona. Swi fanele ku katsa:
Ku langutisisiwa ka xihatla ka mali leyi nga kona.
Mahungu ya matimba ya ku sungula ya vatirhisi.
I ntirho wa mifumo xikaya ku tivisa vatirhisi leswaku va ta va tiyimiserile rini ku nyikana hi mati ya mahala. Holobye wa mati na swihlahla u vurile ePalamente leswaku: ?Ndzi lava ku tshikelela leswaku ndlela ya mpfumelaho wa sweswi wa ku hakela wu fanele ku tshamisa xisweswo ku fikela mfumo xikaya wu tivisa vatirhisi hi siku ra ntiyiso ra ku sungula mhaka leyi eka tindzhawu to karhi.
Swikimi swa le matiko ? xikaya leswi tirhisaka mati lama nyikiwaka hi vanhu lava nyikanaka hi mati (tihuvo ta mati) ti yimela mpingu lowukulu wa nkarhinyana. Vanyiki lava va mati va yimerile ku kuma mali ya ku hakela leyi nga endla hi vatirhisi, hakanyingi lava va pfumalaka. Ku omelela ka mihakelo leyi nga yimeriwa ka mati ya mahala swi ta veka nhlengeletano lye eka xiyimo xo tika swinene naswona yo tala yi ta tsandzeka ku humela emahlweni yi tirha. Leswi swi yimela vutiyimiseri bya le henhla bya ku aka vuswikoti hi matimba eka malembe lama hundzeke. Ku ri swilo leswi swi famba kahle vaMasipala va fanele ku langutisa hi xihatla tindlela ta ku va seketela. Leswi ku vulavuriwa hi swona eka xivutiso 20.
Q.14 Xana hi tihi tindlela tin?wana ta ku kongomisa eka mali leyi hungutiwaka?
Ku na tindlela tinharhu ta ku kongomisa ndlela ya ku kuma mali lye hungutiwaka ku kota ku nyikana hi mati ya mahala:
KU tlakuka ka timali ta tibloko i yin?we ya tindlela to kuma ku hunguteriwa mali. Xikombiso, loko eka bloko yo sungula ya 6 000 wa tilitara hi ntsengo wa RO/kl kutani vatirhi hinkwavo lava tirhisaka mati lama nga ehansi ka mpimo lowu va ta kuma mati hi ntsengo wa noto. Ndlela leyi yi nga hlamuseriwa tani hi ?mati ya mahala eka hinkwavo? tani leswi vatirhisi van?wana na van?wana va nga ta kuma bloko yo sungula hi ntsengo wa noto. Ndlela leyi yi tirha ntsena loko kuri na vatirhisi vo tala lava kumaka muholo wa le henhla eka ntsengo wa bloko lava tirhisaka mati yo tala va tlhela va hakela ku tlula ntsengo wa lama va ma tirhiseke. Mintsengo leyi ya le henhla yi hakelela 6 000 wa tilitara ta mahala ta mati (na 6 000 wa tilitara ta mati eka lava pfumalaka). Ndlela leyi yi lava leswaku vatirhisi lava tirhisaka ehansi ka 6 000 wa tilitara va nga hakeleli mali leyi nga vekiwa. Ku engetela eka ndlela leyi hi leswaku yi nga tirhisiwa ku seketela ku tirhisiwa ka mati.
Hakelo eka lava pfumalaka: Swa koteka ku nga vona lava pfumalaka, va nga nyikiwa hakelo eka akhawunti ya vona ya mati ku ri yi angarheta mali leyi a va fanele ku yi hakela ya 6 000 wa tilitara to sungula ta mati hi nhweti. Ku kumisisa leswaku i vamani va pfumalaka swi nga va swi durha swi tlhela swi tika. Hambi swi ri tano mifumo ? xikaya yo tala laha Afrika ? Dzonga va yi endlile kahle naswona ndlela ya kona yi nga tirhisiwa ku endlela ku kuma ku hunguteriwa eka swikumiwa swin?wana nakambe. Ku na tindlela ta ku endla xikombelo xa ku hakeleriwa eka xiyimo lexi mutirhisi a nga rihisiwiki. Xikombiso, tivhowuchara kumbe tikhupono leti nga humesiwaka kumbe ndlela ya ku hakelela emahlweni ya nga tirhisiwa ku kombe ntsengo wa noto.
Nkongomelo hi ku ya hi xiyimo xa ntirho: Swa koteka ku nyika mati ya mahala ku ya hi ndlela yo karhi ya ntirho leyi alelaka ku nyikana eka xiyimo xa le hansi. Leswi swi nga lulamisiwa leswaku un?wana na un?wana a nyikiwa mati ya xiyimo xa le hansi, naswona ntsena lava swi vonakalaka ku ri va ta swi kota va nyikiwa mati a xiyimo xa le henhla lama ya mitiwaka. Hi marito man?wana lava pfumalaka va ta ?tilavela voxe? ntsena hi ku tlakusa loko va ta swi kota hi mhaka ya timali. (Languta nhlamulo eka xivutiso 17 ku engetela mahungu ya xiyimo xa mintirho)
Q. 15 Xana Masipala u hlawula njhani tindlela ta kongomisa?
Kumbexana ndhawu ya nkoka ya ku sungula i ku anakanya hi bloko leyi tlakuka hi ntsengo wa noto eka bloko yo sungula. Ku na swilaveko swimbirhi swa ku endla leswaku mhaka leyi yi tirha.
Ku fanele ku va na tinomboro to ringanela ta vatirhi va mati va le henhla ku katsa na va le makaya, mabindzu na le tifemeni ku ri va kota ku kuma ku hunguteriwa.
Loko ku nag ri na vatirhisi va le henhla va mati eka masipala, mali ya ku avelana ko ringanela yi nga tirhisiwa ku hakelela ntsengo wa ku hakela tilitara ta 6 000 hi nhweti. Kambe, leswi a swi nga tirhi laha vatirhisi vo tala va nga eka miti leyi amukelaka mali yo tlula mali ya ku avelana ko ringanela (hi ku sukela ni ntiyiso yi nga R800 hi nhweti) kambe va tirhisa tilitara to tlula 6 000. Miti leyi a yi koki mali yo ringanela ya ku avelana kambe ku tirhisa ka vona mati ku, wela kwalomo ka 6 000 wa tilitara ta mahala kutani ke va nge angarheti ntsengo wa ku kuma ka vona. Eka swiyimo swo tani ku na swikoteko swa ku kuma ku hunguteriwa loku tsemakanyaka eka ntlawa lowu wu amukelaka mali yo tlula ya vatirhi va mati yo tala.
Loko bloko yo tlakuka yi nga tirhi, kutani ka ku ta tirhisiwa xiyimo xa matirhelo. Kambe eka nkarhi wa ku ti ringanela leswi swi langutele eka xiyimo xa matirhelo xa sweswi. Xikombiso, loko vanhu vo tala va tirha tiphayiphi ta switandi ekarhini wa sweswi mati ma nga nyikiwa eka vona mahala. Kambe leswi swi langutele eka ku va ni timali ta xibalo to ringanela to huma eka vatirhisi lava nga na xiyimo xa mintirho ku katsa na ku avelana loku nga ringanela, ku pfala ntsengo wa sistimi.
Ndlela ya ku nyikana hi ku hakelelana eka lava pfumalaka ku nga langutiwa. Leswi swi lava ntirho wa maphepha wo tala kambe swi nga kumeka swi ri ni ku langutela ka le henhla miti ya lava pfumalaka.
Q.16 Xana ku endla nxavo wa mati hi xitalo wu nga karhatana njhani na mati ya mahala?
Ntsengo lowu Masipala a wu hakelaka ku xava mati hi xitalo i xilo xa nkoka swinene hi ku swi kota ka swona ku nyika mati ya mahala. Enkarhini wa sweswi swi vonakala swi nga faneli kumbe swi ri swa nkoka ku sungula ku hunguteriwa lokuntshwa eka ntsengo wa mati lama xaviwaka hi xitalo. Hikokwalaho, DWAF yi tsundzuka nkoka wa ku ka u nga anakanyi ntsengo lowu nga tlakusiwa wa mati hi ku langute eka mhaka leyi. Mifumo xikaya yi nga seketela hi vulavurisana hi ntsengo wa ku twisiseka hi vanyiki va mati hi xitalo laha swi kotekaka.
Q.17 Xana hi swihi swiyimo swa mintirho leswi fanelaka swa nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala?
Swiyimo swa mintirho swo hambana ? hambana swi na swilo swo hambana ? hambana hi tlhelo ra ku nyikana hi mati ya mahala. Miti yo tala a yi tali ku tirhisa mati yo tlula 6 000 wa tilitara hi nhweti lama humaka eka tiphayiphi ta switandi na ndlela leyi ya ntirho (ku nga ri na mali leyi va faneleke ku yi hakela hi nhweti) i ndlela yin?wana ya ku nyika mati ya mahala. Leswi swi vula leswaku ku hava ku hlanganisiwa loku nga pfumeleriwangiki ku endliwile eka tiphayiphi ta switandi.
Titanka ta le majarateni na switirhisiwa swin?wana leswi nyikaka ntsena 6 000 wa tilitara hi nhweti, i ndlela yin?wana ya ku nyikana hi mati handle ka ku mitara kumbe ku endlela vatirhisi xitatimende. Tanka ya le jarateni yi nyika muti wun?wana na wun?wana 200 kumbe 250 wa tilitara, leyi tatisiwa ka kan?we hi siku. Leyi i ndlela leyi nga tirhaka ya ku nyikana hi mati ya mahala.
Nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala a yi vuli leswaku vaMasipala va fanele ku nyikana hi xiyimo xa le hansi xa ntirhelo. Eka tindzhawu tin?wana swi nga hlangana ta swiyimo swa matirhelo. Vatirhisi van?wana va nga tsakela ku hakela mali ya le henhla ku endlela leswaku va ta kuma xiyimo xa le henhla xa matirhelo. Swi vevuka ngopfu ku swi mita na ku endla xitatimende xa le henhla xa matirhelo. Hi ku langutisa hi laha swi nga hi kona swa antswa ku endla xitatimende na ku mita matirhelo ya le henhla. Leswi swi susa ntikelo wa swa timali eka mfumo xikaya wa ku hungutela miti leyi naswona eka swin?wana ku hunguteriwa ko tsemakanya eka matirhelo ya le henhla.
Q.18 Xana nongonoko wa ku nyikana hi mati ya mahala ku nga tirha ehandle ka ku mitiwa kumbe ku fambisa ntsengo wa mati.
Nhlamulo i ?e ? e?. swa boha ku ri lava nga ni ku nyikiwa mati loku nga pimiwangiki va ti hakelela mati ya vona. Tani hi leswi vatirhisi lava tikotaka va hakela mali ya vona ya mati ndlela ya ku nyikana hi mali yi va leyi antswaka mayelana ni swa timali. Leswi swi lava ku mitiwa, ku endla switatimende, na ndlela ya lawula. Ku nyika xikweleti. Nawu wa ku nyika mati ya mahala wu ta tirha ntsena eka lava kumaka ku tlula mati yo mahala lama nyikiwaka loko va hakelela ntirho lowu.
Q.19 Xana hi tihi tindlela leti kombaka vufambisi bya vamasipala?
Nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala eka xiyimo xa vaMasipala xi lava vufambisi bya kahle wu nghenisa swilaveko swa vafambisi leswi ntshwa: ku tiboha loku nga engeteriwa ka ku nyikana vanhu lava a va tsoniwile hi nawu wa khale lava nga kumiki swilo leswi lavekaka swa rihanyo ni le ka nkarhi wa sweswi, ku ta va na ku tshikeleriwa ko enta eka lava kumaka ku tlula leswi va faneleke ku swi kuma va ta hakerisiwa, ku ta endliwa makanelo lama ntshwa ya ku kumisisa lava pfumalaka, tindlelatintshwa ta ku kuma vutomi na swin?wana na swin?wana. Masungula ya ndlela ya vufambisi leyi nga antswisiwa hi tisistimi yi nga va kumbe xilo lexikulu lexi tikaka ku ri xi nga kumiwa loko nawu wa mati ya mahala yo tirha.
Q.20 Xana Masipala u fanele ku pfuna njhani vanhu lava nyikanaka hi mati eka vaaki?
Eka matiko xikaya man?wana mfumo xikaya a hi wona lowu nyikanaka hi mati eka vaaki. Kun?wana mati ma nyikiwa hi DWAF, bodi ya mati, vatirhi lava nga riki va mfumo kumbe hi vanhu lava pfunaka vaaki. Swikimi leswi swi nga va swi nga ri na mali yo ringanela loko va nga koti ku kuma mali ya ku nyikana hi mati eka vatirhisi. Mfumo xikaya wu fanele ku seketela vanyiki lava va mati hi ku rhelerisa xiphemu xo karhi eka ku avelana loku nga ringanela kumbe timali tin?wana eka vona. Hi ndlela yin?wana mfumo wu nga tsakela ku nyika vatirhisi mali ya leswaku va ta kota ku xana mati eka munyiki wa swilo swa muxaka lowu.
Ehandle ka swilo swo tani nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala wu nge tirhi eka tndzhawu ta matiko xikaya laha masipala a nga tiseketela ngopfu eka ku tirha ka vanyiki va switirhisiwa. Swilo leswi karhataka swa nkarhinyana leswi vaaki va nga kongomana na ku nyika vaaki mati lava muholo wa vona wu helaka hikokwalaho ka xileriso xa ?ku nyikana hi mati ya mahala? lexi nga vuriwa eka xivutiso 13. Vanyiki lava va switirhisiwa lava nga laha kaya swi nga lava ku seketeriwa lokukulu hi xihatla ku huma eka vaMasipala.
Q.21 Xana nawu lowu wu ta katsakanyiwa njhani na switirhisiwa swin?wana?
Mati ya mahala ma nga nyikiwa hi ku fambisiwa na ku nyikiwa ka gezi mahala naswona switirhisiwa swin?wana swi nga anakanyiwa loko hi langutana na mhaka leyi. Mhaka ya nkoka laha i ku avanyisiwa ka ku avelana loku nga ringanela ku ri nyikelo na swibalo swin?wana exikarhi ka switirhisiwa swo hunguteriwa swo hambana hambana. Switirhisiwa swa nkululo swi nga ndlela ya swona tani hi leswi vunyingi bya 6 000 wa tilitara wu ta tirhisiwa ku koka mati eka miti ya vaaki lava pfumalaka hi nkululo wa mati.
DWAF yi nyika nkatsakanyo lowu matimba a yona hinkwawo eka nawu wo kuma mati mahala na nawu wa nkululo wa mahala.
Q.22 Xana mifumo xikaya yi fanele ku humela njhani emahlweni hi nkarhinyana?
Xo sungula i ku ri Masipala a teka tlhelo ra swa timali a tlhela a endla vulavisisi hi swa maputa na xiyimo xa mintirho ku tiyisisa leswaku i xihi lexi kotekaka ku nyikana hi mati ya mahala. Hi langutile vulavisisi lebyi ku ta va na nawu wa ku veka ntsengo lowu lavekaka hi Municipal Systems Act, wu fanele ku endliwa na swikumiwa swa wona swa malembe 2001/02 ni le ka swa timali ta lembe rero.
Hambi leswi nkongomelo wa tiko wa ku sungula hi ku nyikana hi mati ya mahala i Mawuwani 2001, mifumo xikaya yo tala yi ta tikeriwanyana hi tlhelweni ra swa timali kutani swi nge va pfumeleri ku kotlana ni siku leri. Hambi swi ri tano va fanele va va endlile swo tala ku ri va twisisa leswi nga kotekaka hi xinkadyana swi ta va na nkoka eka vaMasipala ku vulavula hi tlhelo ra xiyimo xa vatirhisi va vona.
Mfumo wu fanele ku lulamisa Water Services Development Plans (WSDP?S) tani hi xiphemu xa nongonoko wa ku lulamisela Integrated Development Plans (IDP?S). ku lulamisela WSDP swi lava vaMasipala va nyika xivikelo mayelana ni xiyimo xa vatirhisi xa vona (ku katsa na lava hakelaka), xiyimo xa matirhelo, switirhisiwa swa mati na leswi yelanaka na swona, ndzhawu na mafambiselo, na ku vika eka swa timali swa nkoka (mali yo sungula, mali leyi nga ta tirhisiwa na mitsengo) eka hinkwaswo. Vutivi lebyi nga vumbiwa ku pfumelela vaMasipala ku pulanela nkarhi lowu taka eka xiyimo xa matirhiselo ya mati, ku katsa na ku nyikana hi mati ya mahala.
Q.23 Xana vatirhi va fanele ku byeriwa yini mayelana ni ?ku nyikana hi mati ya mahala?
Mifumi xikaya yi tirhe ngopfu ku antswisa ku hakeriwa ka matirhelo ya mati hi vatirhisi va tlhela va antswisa vutikhomi mayelana ni matirhelo ya vaMasipala. Ku na leswi karhataka mayelana ni xitiviso xa ku nyikana hi mati ya mahala ?leswaku xi nag khumba vutikhomi bya vanhu ni ku tlherisela ntirho wa kahle lowu nga endliwa hi vanhu. Mifumi xikaya yi fanele ku tiyisisa eka vatirhisi leswaku nawu lowuntshwa wu ta ku tiyisiseni ku humelela ka matirhelo ya mahala eka lava pfumalaka kutani loko mfumo xikaya wu swi kota ku ta va na matirhelo ya mahala eka hinkwavo.
Va fanele ku vulavurisana ni vatirhisi leswaku ku hakela ku ta tshama ku ri xiboho xa nkoka eka mfumo ? xikaya na leswaku vatirhisi va ta hakelela matirhelo lawo ehenhleni ka xiyimo xa le hansi. Ku ya hi vatirhisi xitiviso eka vona wu fanele wu ba enhlokweni leswaku nawu wa wu ta tirhisiwa naswona hi nkarhi wo karhi. Ku ya hi ku fambisa ta swa swikweleti, Huvo ? nkulu yi vurile hi mhaka ya Masipala wa Durban leswaku vamasipala va pfumeleriwa ku susela vatirhisi lava nga hakeriwa mati 6 000 wa tilitara ta vona ta mati. Hi marito man?wana vatirhisi va nge swi koti ku vula leswaku mati ya mahala swi vula leswaku va nga hakeri mati loko va hundzisile mpimo.
Q.24 Xana DWAF yi endla yini ku pfuna vaMasipala?
DWAF yi nyikana hi tindlela leti nga tirhisiwaka na muxaka wa swa timali lowu nga ta va kona eka mifumo xikaya endzhaku ka loko ku sunguriwile hi nawu lowu. Ku ta va na tisirisi timbirhi ta ku kotlana ta ku seketela mfumo xikaya. Xo sungula, i sirisi ya swiletelo swa Xifundza ? nkulu leti ti nga kaneriwa laha ndlela na swiletelo swi nag ta tivisiwa. Xa vumbirhi, DWAF / SALGA Implementation Assistance Support Team ti ta nyikiwa xifundza-nkulu xin?wana na xin?wana. Ntirho ? nkulu wa vona i ku seketela mifumo xikaya hi ku tirhisa ndlela ya swa timali na ku sungula hi nawu.
Ku antswisa ndlela ya tiko ya ku kanela swilo leswi faneleke ku endliwa hi vanhu vo endla mintirho yo hambana ? hambana.
Ku antswisa xiletelo xa ku pfuna vaMasipala hi ku tirhisa mati ya mahala.
Ku antswisa Financial Model na Programme Assistance Manual leyi vanhu va nga kotaka ku swi tirhisa ku pfuna mfumo xikaya ku hlahluva xiyimo xa swa timali hi ndlela yo hambna ya ku nyika hi mati ya mahala. Ndlela leyi yi ta pfuna vaMasipala ku kumisisa leswaku nawu wa mati ya mahala wu nga endleka njhani ku ri vukoteka hi tlhelo ra swa timali hi leswi nga ta hundzuriwa mayelana ni ndlela leyintshwa ya mahekelo na leswaku nkatsano lowu ni xibalo eka masipala wo karhi.
Ku sungula hi Dzivamisoko 2001 Ndzawulo NA SALGA, DPLG na National Treasury va ta tirha swin?we na vaMasipala van?wana ku nyikana hi nseketelo naswona loko lembe ri ri karhi ri famba, va ta sungula nseketelo wa ku nga heli.
<fn>tso_Article_National Language Services_Khopi ya xibukwana 1.txt</fn>
Khopi ya xibukwana
Mimfungho ya Tiko na ya TISSA
Vulavula ririmi ra wena. I mfanelo ya wena.
Mintirho ya Vutoloki hi Tiqingho ya Afrika Dzonga (TISSA) i masungulo ya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku tlakusa ku tirhisa ririmi ra manana.
I mintirho ya njhani leyi endliwaka?
TISSA yi korhokela mintirho ya vutoloki hi tiqingho ku kuma mintirho ya mfumo hi ku olova hi vaaki hinkwavo.
Hikokwalaho ka yini TISSA yi endla mintirho leyi?
TISSA yi engetela timfanelo to tlakusa ririmi no hluvukisa ku tirhisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo na tindzimi ta xintu.
Xana vaaki va nga kombelo mintirho ya mfumo hi ririmi ra manana?
Ina, ntsena loko ku ri rin?we ra tindzimi ta ximfumo.
Xana ririmi ra swikoweto ra timbheveve ri katsiwile?
Ina, timbheveve ti ta kuma mphakelo wo ringana na lowu nyikiwaka vanhu lava twaka. Mavandla ya kumeka eka tisenthara ta tiko.
Xana mphakelo wu tirha njhani?
Ntirho lowu wu nyika ntoloki loyi a nga ta toloka eka xikombelo xa wena. Thekinoloji ya senthara ya riqingho yi simekiwile ku endlela leswaku xikombelo xa wena xi hlamuriwa, twisisiwa no khomiwa ku ya hi ku eneriseka ka wena.
Ndzi ta swi tiva njhani loko ndzawulo ya mfumo yi ta pfuna?
Mimfungho eka hofisi ya ndzawulo yi ta kombisa leswaku mintirho ya vutoloki ya endliwa.
Loko ndzawulo yi nga kombisi mfungho wa TISSA, ndzi nga ya mahlweni ndzi kombela ku pfuniwa?
Ina, u nga kombela ku pfuniwa loko muofisiri a swi tiva leswaku swi tirha njhani.
Ntirho lowu wu ta ndzi vuyerisa njhani?
Ntoloki loyi a nga na ntokoto u ta pfuna muofisiri wa mfumo ku kuma mahungu laya lulameke.
U na mfanelo wo vulavula ririmi ra wena. Mfumo wu ta pfuna ku pfala mavangwa ya swa mbulavulo.
Vulavula ririmi ra wena, i mfanelo ya wena.
Ntirho wa vutoloki wa riqingho wa kumeka kwala.
Vutoloki bya riqingho bya kumeka kwala.
<fn>tso_Article_National Language Services_Khopi ya xibukwana 2.txt</fn>
Khopi ya xibukwana
Mimfungho ya Tiko na ya TISSA
Vulavula ririmi ra wena. I mfanelo ya wena.
Mintirho ya Vutoloki hi Tiqingho ya Afrika Dzonga TISSA i masungulo ya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi ta ximfumo Xizulu, Xixhosa, Xindebele, Xiswazi, xisuthu, Xitswana, Xipedi, Xitsonga, Xivenda, Xinghezi na Xibunu
I mintirho ya njhani leyi endliwaka?
TISSA yi korhokela mintirho ya vutoloki hi tiqingho leyi olovisaka mbhurisano exikarhi ka vaaki na mfumo hi ku tirhisa tindzimi ta xintu ta ximfumo ku endlela ku fikelela mintirho ya mfumo.
Hikokwalaho ka yini ntirho lowu wu endliwa?
Hi ku tirhisa TISSA, mfumo wu hetisisa vurhumiwa bya Vumbiwa hi ku teka magoza ya kahle ku hluvukisa ririmi ra manana tanihi rin?we ra tindzimi ta ximfumo.
Xana vaaki va nga kombelo mintirho ya mfumo hi ririmi ra manana?
Ina, ntsena loko ririmi ra manana ku ri rin?we ra tindzimi ta ximfumo.
Xana ririmi ra swikoweto ri katsiwile?
Xana mphakelo wa TISSA wu tirha njhani?
Loko xirho xa vaaki na mutirhi wa mfumo va nga twisisani hi ririmi, mutirhi wa mfumo a nga ba riqingho a ri kongomisa eka ndhawu ya tiqingho ya TISSA.
Eka ndhawu ya tiqingho, mutirhi u ta hlanganisa mutirhi wa mfumo na xirho xa vaaki na ntoloki leyi a nga vulavulaka tindzimi hi timbirhi.
Mutirhi wa mfumo u ta tirhisa riqingho ro va na tindhawu timbirhi to yingisela ku endlela leswaku yena na xirho xa vaaki va ta yingisela ntoloki.
Ntoloki u ta tolokela hi vambirhi. Leswi swi nga teka tisekondi titsongo.
Ndzi ta swi tiva njhani loko ndzawulo ya mfumo yi nyika mphakelo wa vutoloki?
Mimfungho eka tihofisi ta ndzawulo yi ta kombisa leswaku mintirho ya vutoloki ya kumeka.
Loko ndzawulo yi nga kombisi mfungho wa TISSA, xana ndzi nga ya mahlweni ndzi kombela ku pfuniwa?
E-e, ntirho lowu wu kumeka ntsena eka tindhawu laha ku vekiweke mfungho wa TISSA. Hambi swi ri tano, tindhawu to tala ti ta katsiwa eka nkarhi lowu taka.
Xana TISSA yi ta ndzi vuyerisa njhani?
Yi ta hoxa xandla xa nkoka eku hluvukiseni ka timfanelo ta ririmi ra wena, na timfanelo ta vumunhu eAfrika Dzonga.
Yi ta tlhela yi hoxa xandla xa nkoka eku hluvukiseni no tirhisiwa ka tindzimi ta xintu ta ximfumo na ririmi ra swikoweto.
U ta kota ku kuma mintirho ya Mfumo hi ririmi ra wena.
<fn>tso_Article_National Language Services_Ku Nyika Matimba yo A.txt</fn>
Ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima
Mpfapfarhuto wa ku Cinca ka Tsalwa ra timfanelo ra Vurimi
Komiti ya Vurhangeri bya AgriBEE
NXAXAMELO WA VUNDZENI
NXAXAMELO WA VUNDZENI .
MANGHENELO .
XIKOPU XA MATIRHISELO .
TINHLAMUSELO .
SWIKONGOMELO .
SWIKOMBISO SWO NYIKA MATIMBA .
MAFAMBISELO YA VULAWURI .
NDZINGANO WA MINTIRHO .
NHLUVUKISO WA VUSWIKOTI .
NTSAKELO WA MAXAVELO .
NHLUVUKISO WA MABINDZU .
VUVEKISI BYA MABINDZU YA VAAKI (CSI) 13
TIMHAKA TO ENGETELA LETI RINGANYETIWEKE HI KOMITI YA VURHANGERI .
MASIMEKELO .
KU VALANGA, KU KAMBELA NA MAVIKELO .
MIMBUYELO YA PHOLISI NA MINONGONOKO .
NXAXAMELO .
TINOTSI TA MISAVA YA VURIMI .
MANGHENELO
Tsalwa leri ri yimela swiringanyeto swa Komiti ya Vurhangeri eka Holobye hi rimba ra AgriBEE leri simekiweke hi Mawuwana 2004. Swiringanyeto leswi endliweke swi sukela eka endlelo na leswi kumiweke eka ku tihlanganisa endzhaku ka nsimeko wa rimba ra AgriBEE. Tsalwa ri tirha tanihi mpfapfarhuto wo nyika matimba eka xiyenge. Tsalwa leri ra timfanelo ri ta kandziyisiwa tanihi Khodi ya Matirhelo ya Kahle ya Xiyenge xa Vurimi.
Endlelo ro tihlanganisa eka nsimeko wa rimba ra AgriBEE ri susuwetiwe hi khume-tsevu wa swirho ku suka eka xiyenge hinwaxo leswi hlawuriweke hi vuswikoti swa swona. Komiti yi ve na nkombo wa tinhlengeletano ku pfumelelana hilaha va nga fambisaka endlelo ro tihlanganisa, ku valanga ndzima, ku langutisa swiringanyeto hinkwaswo leswi tsariweke swa makume ntlhanu-ntlhanu leswi amukeriweke, ku pfumelelana eka swiringanyeto swa le henhla no tirhana na xiviko xo hetelela xa Holobye. Komiti yi tirhe ku ya hi Swipimelo na Rhefense (TOR) leswi landzelaka, ku:
Tiyisisa ku tihlanganisa ko hambana eka vahoxi va xandla hinkwavo eka xiyenge xa vurimi eka timhaka ta nkoka leti ringanyetiweke na swikongomelo na minkarhi ya AgriBEE. Ku ya hi leswi ku languteriwe leswaku Komiti ya Vurhangeri ya AgriBEE yi ta kongomana na vavasati, vantshwa, vatirhi na miganga ya matiko-xikaya eka ku tihlanganisa.
Rhangela, ku kondletela, no lulamisa nkanerisano eka manghenelo ya maendlelo ya nkoka ? ku katsa xikombelo xa manghenelo ya karata ra swikoro ro ringanela, vuxaka eka Pulani ya Xiyenge xa Vurimi na mintirho yin?wana ya Mfumo leyi nga tirhisiwaka ku fikelela swikongomelo swa Rimba ra AgriBEE .
Tiva mavangwa laya nga kona eka mpfapfarhuto wa rimba ra AgriBEE no vona leswaku ku na ku tihlanganisa ko ringanela no nyika swiviko swa leswi.
Tekela enhlokweni no endla swiringanyeto eka xiviko xa kahle, ku valanga na maendlelo yo kambela ya Tsalwa ra Timfanelo ra AgriBEE leri fambelanakana na Nawu wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima no tekela enhlokweni ku bohana ka Xiyenge xa Vurimi eAfrika Dzonga.
Lulamisa swiviko swa nkarhinyana swa Holobye n?hweti na n?hweti na xiviko xo hetelela swa ntirho na leswaku kumiweke eku heleni ka ntirho. Xiviko xo hetelela xi ta tlhela xi nyikiwa Nhlengeletano ya Xiyenge.
Endlelo ro tihlanganisa ri kongomana vurimi lebyi kondleteriweke (sungula na bya vumbirhi) na mabindzu laya fanelaka. Tidyondzo (workshops) leti endliweke eka vahoxi va xandla vo hambana ku fana na vatirhi, vantshwa, vavasati na mintlawa ya vatsoniwa leyi nga na ku tsakela ko fana ka vurimi. Minsimeko ya swifundzha no tihlanganisa swi endliwile eka vanhu vo tala ehandle ka vurimi lebyi kondleteriweke.
XIKOPU XA MATIRHISELO
AgriBEE yi tirha eka xiphemu hinkwaxo xa xiyenge xa vurimi laha Afrika Dzonga, ku katsa migingiriko ya ikhonomi leyi fambelanaka no pfumeleriwa ka swiringanyeto swa vurimi, mimphakelo, vurimi, ku humeleria, ku hangalasa, matirhelo na migingiriko leyi fanaka leyi engetelaka nkoka eka switshoveriwa swa vurimi.
Ku hoxa xandla ka SMMEs eka AgriBEE hi ku fambelana na Nawu wa BBBEE wa 53 wa 2003, Nawu wa 102 wa Rixaka wa Mabindzu Lamatsongo wa 1996 na Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Ku hundzela exikarhi ka Matsalwa ya timfanelo na Matsalwa ya timfanelo ta xiyenge ku tirhaniwa na swona ku ya Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Timhaka ta matiko na tin?wana leti faneleke kumbe leti yelanaka ku tirhaniwa na tona ku ya hi Tikhodi ta Sweswi ta Matikhomelo ya Kahle (leti nga ta kandziyisiwa).
TINHLAMUSELO
Hi xikongomelo xo hlamusela swi va erivaleni no papalata xigego, mathema lama landzelaka ya tirhisiwa eka Rimba:
Nawu i Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi swi vula migingiriko hinkwayo leyi fambelanaka na ntshovelo na ku humelerisa ka vurimi ku suka eka ku nyika swiringanyeto swa vurimi, vurimi, nkoka lowu engeteriwaka na ku fika eka vatirhisi.
AgriBEE i tsalwa ra timfanelo ra ku cinca ka xiyenge tanihi leswi ri hlamuseriwaka eka Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi-Vumaki swi vula ku hlangana ka Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke na Mabindzu ya Migingiriko ya Vurimi.
Ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima (tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu) swi vula ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima ku katsa vavsati, vatirhi, vantshwa, vatsoniwa na vanhu lava tshamaka ematiko-xikaya ku ya hi ku hambana kambe va hlanganisiwile hi tindlela ta ikhonomi ya vaaki leti katsaka, kambe ti nga ri na swipimelo eka ku-
a engetela nhlayo ya vantima lava fambisaka, va nga na vun?winyi n lawula mabindzu na nhundzu yo humelerisa;
b kondletela vun?winyi na mafambiselo ya mabindzu na nhundzu yo humelerisa hi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu yan?wana yo hlanganeriwa;
c xiyenge xo thola na nhluvukiso wa vuswikoti;
d fikelela vuyimeri byo ringanela eka swiyenge hinkwaswo swa mintirho na swiyimo swa vatirhi;
e ntsakelo wa maxavelo; no f vekisa eka mabindzu laya nga na vun?winyi kumbe ku fambisiwa hi vantima;
CASP swi vula Nongonoko wo Twisiseka wa Nseketelo wa Vurimi
Bindzu swi vula (va)munhu la endlaka bindzu, bindzu kumbe ntirho eRiphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin?wana, Mabindzu ya katsa, ku nga ri na swipimelo, Bindzu leri Pimiwaka na Bindzu leri Hlengeriweke;
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xo sungula, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vun?winyi na xivumbeko xa vulawuri.
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xa vumbirhi, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vun?winyi na xivumbeko xa vulawuri.
Mfumo swi vula eka Riphabliki, mfumo wu vumbiwa tanihi wa rixaka, xifundzha na swiyenge swa mfumo wa muganga leswi hlawulekeke, swi tiyimeleke no va swiyelana.
Ntsakelo wa maxavelo swi vula swiyenge swo takela leswi tirhisiwaka eka ku nyika tikontiraka, mphakelo wa ku fambisa mabindzu, kumbe ku xava switirhisiwa na mimphakelo, leswi kongomaneke no katsa ku endla kontiraka na vanhu lava khale a va tekeriwa ehansi.
Maxavelo swi vula timali to xava nhundzu na/kumbe mimphakelo leyi katsiwaka eka maxavelo, kambe ku nga katsiwi ndhawu laha swi humaka kona. (Langutisa nhlamuselo)
Maxavelo yo Pfumala Swipimelo swi vula maxavelo laha khamphani yi nga ri ki na ku hlawula eka ndhawu laha xikumiwa kumbe mphakelo wu nga kumiwaka kona, xikombiso laha ku nga nchumu wa ntumbuluko (xik. Mati na gezi), laha swiyenge swa vumaki swi heteleleke swi va na vulawuei lebyi heleke swi ri swoxe (Ndzoho), ku xava, kumbe laha muphakeri a nga na swipimelo swa pholisi ya matiko hi swivangelo swa xithekiniki (kambe ngopfu-ngopfu ku nga ri swivangelo swa bindzu), kumbe tihakelo to helela eka mintirho leyi nyikiwaka hi swiyenge swin?wana swa ntlawa.
Xiyenge: muganga wa vurimi eka bindzu ra vurimi hinkwaro na Mfumo.
Pulani ya Xiyenge: Ndlela ya Pulani ya Vurimi bya Afrika Dzonga leyi tumbuluxiweke xikan?we hi Mfumo wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, Agri SA (ku katsa Huvo ya mabindzu ya Vurimi) na NAFU, leyi sayiniweke hi ti 27 Hukuri 2001.
SOE: Mabindzu ya Mfumo swi vula Nchumu wa Rixaka wa Vaaki lowu hlamuseriwaka tanihi-
a bindzu ra mfumo wa rixaka; kumbe b huvo, khomixini, khamphani, nhlangano, nkwama kumbe nchumu wun?wana handle ka bindzu ra mfumo wa rixaka leri i tumbuluxiweke ku ya hi milawu ya tiko;
ii seketeriwaka hafu kumbe hi ku hetelela hi Nkwama wa Timali wa Tiko, kumbe hi ndlela ya xibalo, kumbe timali tin?wana leti hakeriwaka ku ya himilawu ya rixaka; no iii va na vutihlamuleri ePalamende;
Vahoxi va xandla ri tirhisiwa tanihi thema ro anama ku hlamusela lava hoxaka xandla eka xiyenge xa vurimi xa nkoka hinkwaxo xikan?we na lava vuyeriwaka na lava nga na vuswikoti va AgriBEE ku katsa mfumo.
Vantshwa vanhu lava nga na malembe ya le xikarhi ka 14-35 tanihi leswi hlamuseriwaka eka Nawu wa 19 wa 1996 wa Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa.
Tinhlamuselo eka Nawu wa BBBEE (53 wa 2003) na Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle tanihi leswi swi andziyisiweke h Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki swi ta amukeriwa laha nhlamuseo mayelana na tinhlamuselo yi lavekaka. Langutisa Ndzima ya 8 NXAXAMELO.
SWIKONGOMELO
Swikongomelo swa Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima i ku kondletela ku nyika matimba yo angarhela eka vantima hi ku ?
Tlakusa ku cinca ka ikhonomi ku endlela ku pfumelela ku nghenelela ko twala hi vantima eka ikhonomi;
fikelela ku cinca ko vonaka eka xivumbeko xa rixaka eka vun?winyi na swiyenge swa vufambisi na le ka mintirho ya vuswikoti ya mabindzu laya nga kona na lamantshwa;
engetela ku nghenelea ka miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu hiku angarhela laya nga na vun?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona na lamantshwa no engetela ku fikelela ka wona eka migingiriko ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
engetela xiyimo xa vun?winyi bya vavasati va vantima no fambisa no engetela ku fikelela ka wona eka migingiriko ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
tlakusa minongonoko ya vuvekisi leyi kongomaka eka ku twisiseka ko hoxa xandla ko angarhela eka ikhonomi ya vantima ku endlela ku fikelela nhluvukiso wo tiyiseleka na rifumo ra mani na mani;
nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya na hi ku endla leswaku yi fikelela migingiriko ya ikhonomi, misava, miako, vun?winyi na vuswikoti; no tlakusa ku fikelela ka timali eka ku nyika matimba eka ikhonomi ya vantima.
Swikongomelo swa AgriBEE i ku kondletela ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima eka xiyenge xa vurimi hi ku simeka migingiriko leyi katsaka Vantima va Afrika Dzonga eka swiyenge swa migingiriko ya vurimi na mabindzu hi ku fambisana na nkoka wa vurimi hinkwabyo hi ku;
Tlakusa ku fikelela ko ringana eku hoxeni xandla hi Vantima eka xiyenge hinkwaxo xa vurimi;
Aviwa ka misava ku nga yi nghohe no nyika vun?winyi eka van?wa-mabindzu, ku lawula, mintirho ya vuswikoti na mafambiselo ya mabindzu ya vurimi laya nga kona na lamantshwa;
Tshunxa vuswikoti hinkwabyo bya mabindzu na nkoteko wa Vantima eka xiyenge;
Kondletela ku cinca ka swivumbeko eka tindlela ta nseketelo wa vurimi na migingiriko ya nhluvukiso ku pfuna Vantima va Afrika Dzonga eka vun?winyi, ku tumbuluxa, ku hoxa xandla eka vufambisi bya mabindzu ya swa vurimi;
Tlakusa no vuyisela xichavo eka Vantima va Afrika Dzonga eka xiyenge;
Engetela xiphemu lexi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu man?wana va nga va ka na vin?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona ya vurimi na lamantshwa, va engetela ku fikelela eka migingiriko ya ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
Engetela xiphemu lexi Vantima vaxisati, vatsoniwa na vantshwa va nga va ka na vun?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona ya vurimi na lamantshwa, va engetela ku fikelela eka migingiriko ya ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
Nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya ku fikelela migingiriko ya ikhonomi ya vurimi, misava, miako ya vurimi, vun?winyi na vuswikoti.
SWIKOMBISO SWO NYIKA MATIMBA
Swikombiso leswi swa tirha eka mabindzu hinkwawo eka xiyenge xa vurimi handle ka xiyenge xa vurimi xa tiSMME lexi nga ta wela ehansi ka nongonoko wo hambana lowu nyikiwa hi Khodi ya Matikhomelo ya Kahle ya SMME.
Swikombiso swo nyika Matimba swi longoloxiwile ku ya hi nkombo wa timhaka ta nkoka eka ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima, tanihi leswi boxiweke eka Khodi ya Matikhomelo ya Kahle:
Mafambiselo ya Vulawuri
Ndzingano wa Mintirho
Nhluvukiso wa vuswikoti
Ntsakelo wa maxavelo
Nhluvukiso wa mabindzu
Vuvekisi bya Mabindzu ya Vaaki
Hi ku landza Pulani ya Maendlelo ya Vurimi bya Afrika Dzonga, xivono xa mhaka leyi i ku tlakusa ku fikelela ko ringana eka ku hoxa xandla eka swivandla swa vurimi eka xiyenge hinkwaxo; ku phakela misava ku nga yi hi nghohe na vun?winyi bya mabindzu; no tshunxa vuswikoti byo va n?wa-mabindzu eka xiyenge.
AgriBEE i masungulo eka goza ro leha ro kurisa na ku tisa mphikizano eka xiyenge xa vurimi. Migingiriko ya AgriBEE na maendlelo swi fanele ku kongoma eka ku tumbuluxa mabindzu yo humelela no tiyiseleka eka xiyenge xa vurimi.
Vahoxi va xandla eka xiyenge va ta tirha ku kongomana na ku tumbuluxa na masimekelo ya ku hambana ka vun?winyi bya mabindzu hi ku seketela AgriBEE.
Swiyenge hinwaswo swa vahoxi va xandla swi fanele ku tinyiketela ku kuma nseketelo wa timali lowu ringaneke ku vona leswaku ku na ku tumbuluxiwa ka mabindzu ko humelela no tiyiseleka.
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku: -
Yisa emahlweni ku hoxa xandla ka Vantima eka mabindzu laya nga kona na lamantshwa hi ku tirhisa ku tsakela ko ringana. Leswi swi katsa ku avelana swikimi swo ringana na ku hlanganela ka muxaka wun?wana na vatirhi va le mapurasini na van?wa-mabindzu van?wana va Vantima.
Bonasi na minkuntlunyo leyi nyikiwaka (vun?winyi, ku xavisa nhundzu, nkoka wa ntswalo na timfanelo to vhota) swi ta tirhisa u yisa emahlweni vun?winyi bya Vantima eka xiyenge xa vurimi.
Xavisa nhundzu ya bindzu ra vurimi eka van?wa-mabindzu va Vantima eka maxaviselano ya kahle. Maxaviselano ya kahle ya ta hetelela ya tumbuluxa bindzu ro tiyideleka na/kumbe swivandla swa bindzu eka van?wa-mabindzu va Vantima na le ku hundziseriweni ka vuswikoti na/kumbe ntalo wa ntshovelo eka van?wa-mabindzu va Vantima.
Mfumo wu tiboha ku:-
I swa nkoka ku tirhana kahle na ku cinca ka misava ku endlela leswaku ku va na ntshamiseko wa matiko xikaya no va na ntiyiso eka makete. Endlelo ro nyika matimba ya ikhonomi eka vurimi bya Afrika Dzonga ri sungula hi ku antswisa ku fikeleleka ka misava no nyika timfanelo ta misava ek avanhu na tindhawu laha leswi swi nga ri ki kona.
Xikongomelo lexi vekiweke hi mfumo xo Hundzuluxa Misava i 30% ya misava ya vurimi (xik. Khale ka ?Mapurasi yo rima ya valungu?) hi 2024, leswi ka ha ri xikongomelo xa RDP lexi vekiweke no pfumelelana hi vahoxi va xandla hinkwavo hi 1994.
Vurimi bya ntshovelo byo tiyiseleka lebyi tirhiseriwaka masimu byi fanele ku vona leswaku byi landzelela tipholisi na Milawu ya vurimi leswi faneleke. Ku fanele ku endliwa tidyondzo ku nyika masungulo ya xisayense eka ku hluvukisa misava (leswi swa ha vuriwaka Nawu wa Mafambiselo ya Ntshamiseko wa Swikumiwa).
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tiboha ku: -
Xavisela van?wa-mabindzu va Vantima masimu ku ya maxaviselo ya makete hi ku tinyiketela (Vun?winyi).
Ku engetela eka nxaviselano wa misavi, vumaki lebyi tiyeke byi tiboha ku lombisa mapurasi eka van?wa-mabindzu va Vantima ku ya hi maxaviselanelo laya pfumeleriwaka. Maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya ta hetelelela ya tumbuluxe mabindzu laya nga na ntshamiseko na/kumbe swivandla swa mabindzu eku hundziseriweni ka vuswikoti bya mabindzu na/kumbe vuswikoti bya ntshovelo eka van?wa-mabindzu va Vantima (Nhluvukiso wa mabindzu).
Ku engetela eka ku xavisiwa no lombisa mapurasi, vumaki lebyi tumbuluxiweke byi tiboha ku endla leswaku ku va na misava ya vurimi eka vatirhi va le mapurasini (Vuvekisi bya mabindzu ya vaaki).
Nghenisa xandla hi ku tirhisa minongonoko leyi nga kona ku engetela ku fikelela no xava misava ya vurimi hi Vantima va Afrika Dzonga;
Xava misava ya vurimi ya kahle leyi taka eka makete eka ku ava misava;
Tirhisa misava ya vurimi ku tlhelela eka mfumo ku ya hi varimi lava kolotaka leswaku yi phakeriwa hi ku lombisa swa nkarhi wo leha (xik. ku lombisa eka malembe ya 99) exikarhika swin?wana;
Tlakusa mafambiselo ya ntshamiseko no tirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko.
MAFAMBISELO YA VULAWURI
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketela ku: -
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima eka swiyimo swa huvo;
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima eka vufambisi bya le henhla;
Tlakusa ku hoxa xandla hi vavasati va Vantima eka huvo na swiyimo swa vufambisi bya le henhla.
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima tanihi Swirho swo Tiyimela leswi nga ri ki swa Huvo ya vufambisi ku fikelela minkutlunyo ya bonasi.
NDZINGANO WA MINTIRHO
Swikongomelo swa ndzingano wa Mintirho na Nhluvukiso wa Vuswikoti swi fanele ku fikeleriwa ku ya mpimo wa Ndzingano wa Mintirho na Milawu ya Nhluvukiso wa vuswikoti.
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku:-
Thola Vantima eka swiyimo swa vufambisi swa le henhla, xikarhi na le hansi;
Thola Vantima va xisati eka swiyimo swa vufambisi swa le henhla, xikarhi na le hansi;
Thola vatsoniwa lava nga na vuswikoti lebyi faneleke na vantshwa ku fikelela minkutlunyo ya bonasi;
NHLUVUKISO WA VUSWIKOTI
Ku cinca loku humelelaka emisaveni hinkwayo ku lava leswaku switirhisiwa swo tala swi fanele ku hlengeletiwa eku kuriseni ka ntalo wa vanhu lava nga kona hi ku vekisa eka vanhu, ndzingano wa ntirho, nhluvukiso wa vuswikoti na ku cinca ka mavandla. Ku koteka ka mabindzu eka swilaveko swa vurimi ku tiyiseleka eka ntshovelo na swiyimo swa le henhla swa van?wa-mabindzu, ku tinyiketela ka nkarhi wo leha, switirhisiwa na vuswikoti. Mintlawa yo fana na vantshwa, vavasati na vatsoniwa ku ta va ku komngomaniwa na yona ehansi ka xiyenge lexi.
Mfumo wu tiboha ku:-
Nyika dyondzo ya le hansi na vuleteri. Leswi swi katsa vuleteri bya mahlayelo. Mfumo, hi ku tihrisana na tihuvo ta mfumo ta mavandla ya dyondzo na swiyenge leswi fanaka, swi fanele ku vona leswaku nkoka wa nyikiwa eka mavandla ya le hansi, ya le henhla na laha ku dyondzeriwaka mintirho;
Nyika vuleteri bya vurimi eswikolweni na tikholichi ta vurimi lebyi kongomaneke na swilaveko swa ajenda ya vurimi ya ku nyika matimba ya ikhonomi eka Vantima. Endlelo ro kongoma, ra vuleteri bya vurimi bya ximfumo leri nga ta lota varimi va vumundzuku ku titoloveta ku rima swi fanele ku tekeriwa enhlokweni;
Tlakusa vurimi tanihi ntirho naswona hi 2005 mfumo wu ta langutisa hi vuntshwa ntshikilelo wa xilaveko xa swiyenge swo thola eka xiyenge xa vurimi;
Rhangela no kondletela nongonoko wo karhi hi ku tirhisana na valawuri va dyondzo, minhlangano ya varimi na xiyenge xa vurimi xo ka xi nga ri xa mfumo ku langutisa hi vuntshwa dyondzo leyi nga kona na vuleteri ku endlela ku antswisa vuswikoti bya xithekiniki, van;wa-mabindzu na vufambisi eka Vantima lava ngeneleka xiyenge hi 2006;
Vona leswaku ku na ku nghenisiwa ka nhlayo yo vonaka ya Vantima ku suka eka xiyenge tanihi xitirhisiwa xa endlelo ra ntirhisano eka Mfumo ku langutisa swikongomelo swa mabindzu, mpfuneto wa xithekiniki, ku dyondzo tendzo na swivandla swa vuleteri.
Dyondzo ya ku hlaya yi fanle ku tlakusiwa no hlohloteriwa hi ku tirhisa minongonoko ya ABET.
Kondletela eka xiyenge hi ku angarhela mintirho ya xiphurofexini ya vantshwa na minongonoko yo letela, leyi kongomanaka na Vantima langa tirhiki na vanthwasi lava nga tirheki eka tidyondzo hinkwato, ku sungula hi 2005. Minongonoko yo letela yi fanle ku pasisiwa hi SETA kumbe vulawuri lebyi pfumeleriweke.
Tumbuluxa minongonoko ya vuleteri ya vatirhi va le mapurasini na va le mabindzwini eka vuswikoti lebyi faneleke bya xithekiniki na vufambisi
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku:-
Langutisisa mavangwa eka vuleteri bya swilaveko swa vatirhi ku tirhisana na no pfuna ku dyondzisa na mavandla ya swa dyondzo ku pfumelela vatirhi ku kuma vuswikoti na vuleteri bya mintirho,
Endla switirhisiwa swi va kona ku nyika vuleteri byo dyondzela ntirho, ku nghena entirhweni hi xikongomelo xo dyondza (internship) na miako ya vuleteri swa van?wa-mabindzu lava tshembhisaka.
Vona leswaku ku na ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi nyikiwaka hi Xibalo xa Vuswikoti eka Xiyenge lexi faneleke xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri (AgriSETA, Wholesale na Retail SETA, na FoodBev);
Seketela vavuyeriwa va misava na van?wa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu leri nga na ntshamiseko hi ku tirhisa ku hundzisela vuswikoti byo fikelela minongonoko ya vuleteri.
NTSAKELO WA MAXAVELO
Ku humelela ka ku tinyiketela ka AgriBEE ku hlohloteriwa hi ku xava na vuxaka bya kontiraka eka nkoka wa xiyenge hinkwaxo ku ya hi Nawu wa BBBEE.
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketele ku:-
Tiva no simeka maendlelo ya maxavelo na tipholisi ku fikelela swikongomelo swa AgriBEE;
Nyika xiviko lembe na lembe eka timali leti tirhisiweke eka BBBEE;
Nyika ku ya emahlweni, Vantima na tiSMME leti tsakelaka vaphakeri ku katsa na mphakelo wa mintirho na nhundzu;
Mfumo wu tinyiketela ku: -
Fananisa mintolovelo ya maxavelo na AgriBEE loko ku xaviwa nhundzu na mphakelo ku suka eka xiyenge xa vurimi;
Nyika Vantima na tiSMME xiyimo xa mphakelo lexi tsakeriwaka ku katsa mphakelo wa mintirho na nhundzu;
Tiva, ku swi veka emahlweni, no kongomana na van?wa-mabindzu va Vantima na tikhamphani eku nyikeni tithendara na tinkontiraka na xiyenge xa vaaki.
Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu hinkwayo na swipimelo swin?wana leswi nga kona ku hlohlotela ku fikelela swikongomelo swa BBBEE.
NHLUVUKISO WA MABINDZU
Mintirho ya nseketelo yo fana no fikelela timali, miako, mahungu na maendlelo ya vutivi, i khokho ya migingiriko ya matimba ya ntshamiseko.
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketela ku:-
Tiyisisa no hatlisisa nhluvukiso wa matirhelo na vuswikoti bya timali bya mabindzu ya vantima;
Nyika vuleteri, ku fikelela swiringanyeto, xkweleti, miako, timakete, thekinoloji no engtela mintirho;
Yisa swiringanyeto swa nkoka eka nhluvukiso wa mabindzu, leswi hlamuseriwaka tanihi ntswalo wa tiphesente ku nga si nghena xibalo, ku tsakela no avanyisiwa tanihi xitirhisiwa xa mapimelo;
Mfumo wu tinyiketela ku:-
Vona leswaku ku na ku tumbuluxiwa ka mbango wo koteka ku seketela vurimi;
Ya emahlweni na masimekelo ya Nongonoko wa Nseketelo wa Vurimi byo Twisiseka na minongonoko yin?wana ya mfumo;
Simeka MAFISA na switirhisiwa swin?wana swa timali swa mfumo ku yisa emahlweni nhluvukiso wa mabindzu;
Tumbuluxa Ntirhisano wa Vaaki na swiyenge swo Tiyimela ku antswisa mphakelo wa mintirho.
VUVEKISI BYA MABINDZU YA VAAKI (CSI)
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tiyimisela ku:-
Hoxa xandla eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko ya vaaki, xikombiso, kambe ku katsiwa:
Tindlu ta kahle, ku katsa ku kuma mati laya tengeke, mbhasiso na gezi.
Miako ya swihungasi xikan?we n madurhelo eka mhaka leyi.
Nhlayiseko wa rihanyu na mintirho leyi fambelanaka.
Fikelela swilaveko swa ntleketlo wa vatirhi na lava va va hlayisaka, ku fana na swo famba ku ya etikliniki na swibedlhele, ntleketlo wa switshoveriwa swa vatirhi ku ya emakete, na swin?wana.
Masimekelo ya swikimi swo tshika ntirho na swa mafu.
Vekisa na nseketelo wa swikolo emapurasini.
Nghenelela eka ku hoxa xandla ko angarhela eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko yo karhi ya vumaki.
Ku endla leswaku misava ya vurimi yi va kona eka vatirhi va le mapurasini.
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tinyiketela ku:-
Hoxa xandla eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko yokarhi ya vumaki, xikombiso, kambe ku katsiwa:
switirhisiwa swa dyondzo swa muganga; minongonoko ya dyondzo leyi kongomaneke na ku tlakusa vumaki bya vurimi; na tibasari ku hlohlotela vadyondzi ku dyondzela vurimi.
minongono yo letela ya muganga leyi kongomaneke nanhluvukiso wa vuswikoti eka lava nga tirheki na ABET.
minongonoko ya nhluvukiso eka vantshwa na mintlawa yin?wana.
minongonoko eka tiphurojeke ta nhlayiso; minongonoko ya muganga yo basisa na nhlayiso wa mbangu wa ntumbuluko.
minongonoko yo tumbuluxa mintirho eka vurimi na swiyenge leswi fambelanaka na bindzu leri.
hluvukisa minongonoko yo hluvukisa titalenta tintshwa eka vutshila na mfuwo.
tikliniki ta muganga na minongonoko ya rihanyu ra muganga.
minongonoko ya nhluvukiso wa mintlangu.
TIMHAKA TO ENGETELA LETI RINGANYETIWEKE HI KOMITI YA VURHANGERI
MASIMEKELO
Loko ntwanano wa swiletelo swa AgriBEE na karata ra minkutlunyo ra xiyenge swi fikeleriwile, nkarhi wa malulamiselo wu ta laveka ku kondletela masimekelo eka swiyimo hinkwaswo (Xifundzha, Xiyenge-ntsongo na swiyimo swa muganga) no hetisisa swipimelo swa swilaveko swa vanghenisi va xandla hinkwavo.
Masimekelo ya fanele ku andlariwa hi malembe mambirhi kutani 2007 ku va lembe ro sungula loko swikombiso hinkwaswo swi ta pimiwa hi ku hetiseka. 2007 yi ringanyetiwaka hikuva yi kotlana na nhlayo wa swa vurimi lowu landzaka. Swi ta tlhela swi pima leswi hlayisiweke eka mahungu ya rixaka. Kwalaho lembe ra 2005 ri fanele ku tekiwa tanihi lembe leri kombisaka laha xiyenge xi nga kona mayelana na ku tiya ka mpimo.
Nkarhi wa mpimo wa lembe ra vukhume wa AgriBEE wu sungula hi 2007 ku ya eka 2017. Malembe mambiri yo sukela sweswi na 2007 ya tekiwe tanihi nkarhi wa masungulo.
Ndzawulo yi nyiketile pulani ya masimekelo yo twisiseka leyi nga ta katsa endlelo ra vutihlanganisi byo twisiseka ku kongomisiwa eka tindhawu ta matiko xikaya.
KU VALANGA, KU KAMBELA NA MAVIKELO
Eka rimba ra tsalwa leri valangaka BEE yo anama na tikhodi ta matirhelo ya kahle swi ya hi Nawu wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima. Komiti ya Vurhangeri yi ringanyeta leswaku:
Vandla rin?wana na rin?wana eka xiyenge ri tinyiketela ku paluxa hinkwaswo no nyika xiviko [eka xiviko xa lembe], ndzima eka ku fikelela ku tinyiketela. Xiviko xa lembe xo sungula xa muxaka lowu xi ta va xa lembe ximali ra 2005.
Tindhawu to karhi ta mavikelo ti ta katsa swilo hinkwaswo swa nkombo swa mimpimo.
Tindhawu to valanga no kambela ti ta tumbuluxiwa ku langutisana na mapimelo, ku fana a minkarhi leyi faneleke. Loko ku pfumala mahungu yo tshembheka, swikombiso swa mapimelo ku fanele ku twananiwa hi swona. Endlelo ri fanele ku bohiwa ku fambelana na swipimelo swa AgriBEE eka nkarhi wa ku hlaya ku endlela ku kuma swipimelo leswi lavekaka eka nhlayo wa rixaka. Huvo na yuniti ya AgiBEE ya DoA swi ta endla mbalango.
Huvo ya Tsalwa ra timfanelo ya AgriBEE
Milawu ya masungulo ?
Huvo yi ta tumbuluxiwa tanihi hi huvo yo tiyimela leyi nga na ntirho wo langutisa masimekelo ya tsalwa ra timfanelo.
Huvo yi ta hlamusela timhata ta milawu naswona, ngopfu-ngopfu fambisa ku langutisa hi vuntshwa no teka swiboho; naswona loko ku ri na ku cinca ka switirhisiwa ku ya hi xiyimo kumbe laha tsalwa ra timfanelo ri nga ta simekiwa kona, yi ta teka xiboho xa loko swikongomelo na tindlela ta masimekelo ta ha tshamisekile, naswona loko swi nga ri tano, ti fanele ku hambana njhani.
Ku ta va na ndzingano exikarhi ka vayimeri va minhlangano ya vumaki na van?wana hinkwavo eka Huvo. Huvo yi fanele ku kombisa ku tsakela ka vayimeri hinkwavo va minhlangano.
Swiboho swa Huvo swi ta tekiwa tanihi leswi ku twananiweke hi swona eka mhaka yin?wana na yin?wana, Huvo a yi swi koti ku fikelela ntwanano, ku ta va ndlela yo ololoxa nkwetlembetano eka Huvo hi mintwanano yin?wana eka Huvo, kumbe hi ku yisiwa eka vuahluri.
Swikongomelo swi fanele ku langutisiwa hi vuntshwa eka malembe manharhu man?wana na man?wana naswona magoza yo lulamisa hi nkarhi wo hlayela lowu taka. Ku langutisa hi vuntshwa na swpimelo swi fanele ku ya emahlweni eka nkarhi wa malembe manharhu, 2010, 2013, 2016 laya fambelanaka na nkarhi wa nhlayelo eka 10 ra malembe ya nkarhi wa AgriBEE.
Nkambisiso wo twisiseka wu fanele ku endliwa endzhaku ka ntlhanu wa malembe hi 2012 naswona kun?wana hi 2017.
MIMBUYELO YA PHOLISI NA MINONGONOKO
Hi ku langutisa tindlela ta ikhonomi ek axiyenge, nghenelo ro hlanganisiwa ri fanele ku kongoma hi le ka mintlawa ya nhundzu/vumaki na swa xifundzha na tiNGO/tiCBO.
Tipulani ta nhundzu/vumaki na tipulani to hlengela ta masimekelo ti sunguriwile naswona ta kamberiwa. Ndzima yi nonokile hi xivangelo xa ku hlanga-hlangana no tindlela to ka ti nga fanieka ntlawa wun?wana na wun?wana. Nghenelo ri fanele ku tekiwa ku tiyisisa endlelo leri sunguriweke.
NXAXAMELO
kondleteriweke ku suka eka ?Mpfapfarhuto wa Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle?
Xiyimo xo Kambela lexi Pfumeleirwaka ? swi vula nkambelo wa nhundzu, ku Tsakela ka Ikhonomi, Bindzu kumbe xitirhisiwa xin?wana kumbe xitirhisiwa lexi faneleke ehansi ka Xitatimende lexi tekiweke ku ya hi maendlelo ya ku kambela leyi yimelaka ntolovelo wa makete wa xiyimo ku ya hi ntumbuluko xikan?we na xiyimo xa nhluvukiso wa nhundzu, Ntsakelo wa Ndzingano kumbe Bindzu leri kamberiweke;
Nawu? swi vula Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima;
Mabindzu laya Hlanganeke? swi vula Bindzu handle ka Bindzu leri pimiweke leri ku ya hi Mpimo wa Bindzu ri hetisiseke Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka;
Xiyimo xa BEE ? swi vula nkatsakanyo wo landzelela;
BEE? swi vula ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima;
vadyuharhi va vantima? swi vula vantima lava dyuhaleke tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Vadyuharhi;
mintlawa ya vantima yo hlawuriwa? swi vula vatirhi va vantima, vantima lava nga tirheki , vantshwa va vantima, vadyuharhi va vantima, vatsoniwa va vantima na vantima lava tshamaka eka matiko xikaya;
vatsoniwa va vantima? swi vula vantima lava enerisaka tindlela ta nhlamuselo ya ?munhu la nga mutsoniwa? keswi vekiweke eka ndzimana ya 5.1 ya ?khodi ya matikhomelo ya kahle ya matholelo ya munhu la nga mutsoniwa? (tanihi leswi cinciweke kumbe ku siviwa nkarhi na nkarhi) leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 54 (a) xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho;
vantima lava nghenelaka ro sungula? swi vula Muhoxi wa xandla wa muntima (laha swi katsaka ku nga ri na swipimelo, Muhoxi wa xandla wa muntima eka Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela) loyi a nga na ku tlula ka 5% wa ntsengo wa Timfanelo to vhota na ku Tsakela ka swa Mabindzu eka Bindzu leri pimiweke leri hi nkarhi wo xaviwa, Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu leri pimiweke, wu hetisise nxaviselano lowu fanaka ku nga langutiwe Bindzu rin?wana, leswi loko swi hlanganile swii nga na nkoka wa R20,000,000.00 lowu pimiwaka ku ya hi xiyimo xo kambela lexi pfumeleirwaka ;
vantima? tanihi leswi swi tirhisiweke eka xitatimende, ri na nhlamuselo leyi fanaka na leyi hlamuseriwaka eka Nawu, ntsena loko yi ri na swipimelo eka munhu loyi a nga muaka-tiko wa Riphabliki ra Afrika Dzonga hi ku velekiwa, kumbe hi rixaka xikan?we na munhu la kumeke vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko ku nga si fika siku ra ku sungula ka Vumbiwa bya Nkarhinyana;
vantima lava nga tirheki ? swi vula vantima lava nga tirheki, lava nga bohiwiki hi nawu ku ya dyondza eka mavandla ya dyondzo naswona lava nga yimelangiki ku tekiwa eka mavandla ya dyondzo ya le henhla;
vavasati va vantima? swi vula vantima lava ku nga vavasati;
vatirhi va vantima? swi vula vantima lava ku nga vatirhi tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Ndzingano wa Mintirho;
vantshwa va vantima? swi vula vantima lava va nga vantshwa tanihi leswi hlamuseriwaka hi Nawu wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka;
Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela? swi vula munu wa nawu, nkwama kumbe nhlangano wa swa nawu wa vanhu lowu nga na xicono xo kondletela ku hoxa xandla ka munhu wo karhi eka ku vuyeriwa ku suka eka vun?winyi hi xikimi xexo kumbe munhu la siveke un?wana eka Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu. Ku yelana na nhlamuselo leyi, tinhlamuselo to engetela leti landzelaka ta Vun?winyi bya xikimi byi nyikiwile:
a ?Xikimi xo Hangalasa? swi vula Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela laha ku angarheriwaka vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wo angarhela wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa va faneriwa hi ku amukela mimbuyelo ku suka eka Xikimi leyi hakeriwaka ku suka eka ku Tsakela ka Ikhonomi leswi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka un?wana eka xikimi; na b ?Xikimi xa Mbuyelo? swi vula Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela laha masungulo yo angarhela ya ku tlula 50 wa vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa yi nga na xikongomelo xo vuyeriwa ku suka eka Ntsakelo wa Ikhonomi leyi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka un?wana eka xikimi ku nga ri na tihakelo leti kumekaka ku suka eka ku Tsakela ka Ikhonomi;
Nawu wa Mabindzu? swi vula the Nawu 69 wa 1984 wa Mabindzu, tanihi leswi wu cinciweke;
Tikhodi? swi vula Tikhodi hinkwato ta Matikhomelo ya Kahle leti humesiweke ku ya hi xiyenge x 9 xa Nawu, ku katsa ku pfumaleka ka xipimelo xa Xitatimende;
Nawu wa Tikhamphani? swi vula Nawu 61 wa 1973 wa Tikhamphani; tanihi leswi wu cinciweke;
Vumbiwa? swi vula Nawu wa 108 wa 1996 wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, tanihi leswi wu cinciweke;
Swilo? swi vula nkoka wa mapimelo kumbe swilo swa nkoka swa leswi landzelelaka BEE leswi hlamuseriwaka eka Xitatimende;
Nawu wa Ndzingano wa Mintirho? swi vula the Nawu 55 wa 1998 wa Ndzingano wa Mintirho, tanihi leswi wu cinciweke;
Bindzu? swi vula munhu/vanhu lava fambisaka bindzu kumbe ntirho wa xiphurofexini laha Riphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko swi hlamuseriwa hi ndlela yin?wana, Mabindzu ya katsiwa, ku nga ri na swipimelo, Bindzu leri pimiweke na Mabindzu laya Hlanganeke;
Ntsakelo wa Ndzingano? i thema leri tirhisiwaka ku vulMfanelo wa Muhoxi wa xandla ku amukela ku Tsakela ka Ikhonomi no tirhisa Timfanelo to vhota eka Bindzu ntsena loko swi nyikiwile, ku fika eka xiyimo xa leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya 9 ? 13 leyi nyikaka nhlamuselo yoya emahlweni eka xivumbeko xa Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu handle ka khamphani leyi nga na nkavelo wa timali, swihlawulekisilesiw swi fanele ku hlayiwa xikan?we na nhlamuselo leyi mayelana na mabindzu. Ngopfu-ngopfu yi nga katsi nhlamuselo ya Ntsakelo wa Ndzingano leyi ku nga xitirhisiwa lexi endliweke ku kondletela ku hakeriwa hi Muhoxi wa xandla kumbe Bindzu leri kolotaka.
Ntsakelo wa Ndzingano wo karhi? swi vula Ntsakelo wa Ndzingano wihi na wihi lowu khomiweke hi:
a xirho xa mfumo;
b nkwama wa vumundzuku, nkwama wa mudende kumbe nkwama wo tshika ntirho, tanihi leswi yi hlamuseriwaka eka Xedulu xa 2 xa Nawu wa Xibalo; kumbe c khamphani leyi nga na swipimelo swa nkoka leswi nga ri ki swa Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela;
Ku TirhisMfanelo wo Vhota? swi vula Mfanelo wo Vhota wa Muhoxi wa xandla lowu tirhisiwaka hi ku hetiseka ku nga ri na xipimelo eka mfanelo wolowo. Ku papalata ku kanakana, laha Muhoxi wa xandla wa muntima a nga na Mfanelo wo Vhota eka Bindzu leri pimiweke kumbe Mabindzu laya Hlanganeke ya:
a ku pfumala ka mpfumelelo wo va na Mfanelo wo Vhota hi xivangelo xa xiyimo lexi fambelanaka na swipimelo leswi Muhoxi wa xandla a nga kumaka Ntsakelo wa Ndzingano laha Timfanelo to vhota a ti seketeriwa ha kona kumbe ku nyikiwa ka ntwanano wohi kumbe wihi lowu hetisisiweke exikarhi ka Vahoxi va xandla eka bindzu leri pimiweke, kutani Muhoxi wa xandla u ta va a fanerile eka swikongomelo swo pima ehansi ka Xitatimende ku va u nga ri na Timfanelo to vhota;
b sivela ku thola valawuri ku thola n?winyi wa eka xiyimo lexi fanaka eka Bindzu laha a tiphinaka hi Timfanelo to vhota eka nhlayo ya ntsengo pro rata eka ku faneriwa hi Timfanelo to vhota, kutani Muhoxi wa xandla yoloye u ta faneriwa hi swikongomelo swa mpimo ehansi ka Xitatimende lexi ku va a nga vi na ku Tirhisa Timfanelo to vhota.
Nawu wa Xibalo? swi vula Nawu wa Xibalo wa 58 wa 1962, tanihi leswi wu cinciweke;
Huvo ya Vumaki? swi vula xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo xa huvo ya vumaki byo Tiyisisa leyi tlakusaka nhluvukiso no hlayisa nkoka wa le henhla na mphakelo wa BEE wo tshembheka hi ku yisa emahlweni dyondzo na vuleteri swa xiphurofexini, xiringanyeto xa ntolovelo wa kahle wa maendlelo ya bindzu, ku tlakusiwa ka khodi ya matikhomelo ya vumaki, masimekelo swivilelo swa vumaki hi ku angarhela laya humelerisaka matikhomelo yo tshinya ya xiphurofexini, ku yisa emahlweni ko tihlanganisa eka pfhumba ra vumaki byo angarhela hi mhaka ya masimekelo na ku yisa emahlweni nhluvukiso wa Swiyimo swo Tiyisisa na ku tihlanganisa ko aka loku yaka emahlweni na mfumo naswona leswi amukeriwaka hi Holobye. Ku papalata ku kanakana, ku endlela leswaku Huvo ya Vumaki yi tekeriwa enhlokweni hi Holobye, yi fanele ku pfumelela vanhu valavo lava yimelaka Holobye na Huvo ya Pasisa tanihi leswi Holobye a nga ta swi bohisa xiswona;
Vumbiwa bya Nkarhinyana? swi vula Nawu 200 wa 1993 wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga;
Bindzu leri pimiweke? swi vula Bindzu leri nga pimiwaka ehansi ka Xitatimende lexi no ka ri nga katsi Mabindzu laya Hlanganeke;
Nawu wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka? swi vula Nawu wa 19 wa 1996 wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka, tanihi leswi wu cinciweke;
Nkoka wa Ndzingano wa Muholo? swi vula nkoka wa switirhisiwa leswi Ntsakelo wa Ndzingano wa Muhoxi wa xandla wa muntima wu fanaka na Bindzu leri pimiweke (ku katsa xipimelo, nkoka wo Tsakela ka Ikhonomi lowu amukeriweke ku sukela hi siku leri ku xaviweke switirhisiwa) endzhaku ko susa nkoka wa timfanelo ta xiyenge xa vunharhu lexi nga va ka kona ehenhla ka Muhoxi wa xandla wa muntima tanihi mbuyelo wa ku xaviselana koloko (ku nga katsiwi xipimelo, nkoka wa ntswalo hinkwawo lowu hakeriwaka ku ya hi ku xaviselana koloko) lowu pimiwaka tanihi phesente ya nkoka wa ntsengo wa Bindzu leri pimiweke, minkoka hinkwayo leyi endliweke ku ya hi Xiyimo xo kambela lexi pfumeleirwaka ;
Vun?winyi byo Hetiseka? swi vula vuxaka eka ku Tsakela ka Ikhoni kwihina kwihi ka Muhoxi wa xandla loyi a nga muntima, ku tshunxiwa loku heleleke ka Muhoxi wa xandla yoloye ku suka eka xiyenge xa vunharhu xa swa nawu kumbe timfanelo ta swa bindzu leti endliweke ku tirhela munhu wihi na wihi handle ka Muhoxi wa xandla kumbe ku khomiwa, ku alela ku tiphina hi Muhoxi wa xandla eka mimbuyelo ya Ku Tsakela ka Ikhonomi yeleyo, ku nga va hi ku angarhela, kumbe ku tsakela ka nkarhi wo karhi, kumbe nkarhi wo karhi, kumbe ku fikela kumbe ehenhla ka loko ku humelela swin?wana swa leswaku timfanelo ta xiyenge xa vunharhu sweleswo swi tumbuluxiwe eku sunguleni tanihi leswi a swi vula ku humelela eka ku hakeriwa ka maili yo lombisa kumbe eka malulamiselo ya timali laya fanaka/ringanaka laya hakeriwaka Muhoxi wa xandla hi xikongomelo xo fikelela Ntsakelo wa Ndzingano lowu timfanelo ta xiyenge xa vunharhu ti namarhetiweke;
Xikoxo xa Muhoxi wa xandla? eka vundzeni bya Xitatimende, swi vula xikoxo xihi na xihi xa tihakelo leti Muhoxi wa xandla a tiphinaka mayelana na Bindzu leri pimiweke hambi loko xikoxo lexi a tiphina eka bindzu rin?we kumbe yo tala;
Muhoxi wa xandla? swi vula munhu la nga na ?Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu;
Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke? swi vula Bindzu leri ringaneleke ku pimiwa ehansi ka mpimo wa Bindzu Leritsongo, ku ya hi nhlamuselo leyi kumekaka eka khodi ya 000, xitatimende xa 001, naswona ku nga a ya le xikarhi, leyitsongo kumbe Bindzu leritsongo tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka nawu wa 102 wa 1996 bindzu leritsonga ra rixaka, tanihi leswi wu cinciweke;
Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka? swi vula ku xavisiwa ka bindzu/kumbe nhundzu ku suka eka Bindzu leri pimiweke ku ya eka Mabindzu laya Hlanganeke. Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka wu nge katsiwi ehansi ka Xiyenge xa Nhluvukiso wa mabindzu wa Mpimo wa ntolovelo. Ku engetela, ku endlela leswaku ku xaviselana koloko ku tekiwa tanihi Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka, ku fanele ku landzelela swilaveko leswi landzelaka:
a maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya fanele ku tumbuluxa bindzu leri tshamisekeke na/kumbe swivandla swa bindzu eka vantima na le ka ku hundzisela vuswikoti na/kumbe ntalo wa ku humelerisa eka vantima; na b the Mabindzu laya Hlanganeke ku suka eka maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya fanele ku va Mabindzu laya heleleke eka mfanelo wa wona, ku fana na, ku va eka minimamu:
i ku va na swipimelo leswi nga kanakaniseki leswi vekiweke ehenhla ka wona ku ya hi ku tiva tikhasimende ta wona; na ii ku va na tikhasimende na vaphakeri handle ka Bindzu leri nga ra maxaviselanelo laya pfumeleriwaka swi endliwile, na iii ku va na malulamiselo ya matirhelo yo yisa eka mabindzu man?wana hi Bindzu ro sungula lawa a ya nga hetisekangi hi ndlela leyi faneleke ;
Muhoxi wa xandla wa le Henhla eka BEE? hi xikongomelo xa Xitatimende lexi, i Xiyimo xo Sungula ku ya eka Xiyimo xa Vumbirhi xo Hoxa xandla eka BEE tanihi leswi hlamuseriwaka eka Khodi ya 000, Xitatimende xa 000;
Xikongomelo? swi vula swikongomelo leswi fambelanaka na tindlela to hambana eka mpimo wa vun?winyi eka ndzimana ya 7;
Xikongomelo? swi vula swikongomelo eka swilo swo hambana eka mpimo wa minkutlunyo;
Nkarhi wo Cinca? swi vula nkari exikarhi ka siku ro sungula ka Xitatimende lexi na siku leri swi nga ta nghenisiwa eka gazette hi Holobye tanihi leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya 26;
Nawu wo Lawula Nkwama wa Nhundzu? swi vula Nawu wo Lawula Nkwama wa Nhundzu wa 57 wa 1998, tanihi leswi wu cinciweke;
Xitifikheti xo Tiyisisa ? swi vula xitifikheti xa BEE lexi nyikiweke hi Vuyimeri byo Tiyisisa hi ku landza Tikhodi; na
Swiyimo swo Tiyisisa ? swi vula swiyimo swa minimamu leswi lavekaka ku suka eka Vuyimeri byo Tiyisisa ku endlela leswaku swi nghenisiwa eka gazette hi Holobye ku ya hi xiyenge xa 14 xa Nawu.
Mfanelo wo Vhota? mayelana na xirho xa Huvo, swi vula xiyimo xa vulawuri loku endliwaka hi munhu yoloye ehenhla ka swiboho leswi tekiwaka hi Huvo ya Mfanelo wo Vhota emavokweni ya vantima lava tirhaka eka Huvo swa hlamuseriwa tanihi phesente ya leswaku tivhoti teleto ti vumba ntsengo wa nhlayo ya vavhoti laha swirho hinwaswo swa Huvo swi nga na mfanelo wo hlangana eka Huvo;
Mfanelo wo Vhota? swi vula tivhoti leti loyi a nga na minkavelo a nga na mfanelo wo ti tirhisa eka nhlengeletano wa mani na mani wa lava nga na minkavelo ya khamphani kumbe timfanelo leti fanaka eka xivumbeko xihi nx xihi xa bindzu, ntsena loko a swihlawulekiso leswi nga le ka ndzimana ya 9-0 swi nyika nhlamuselo yo ya emahlweni ku endlela ku vumba Timfanelo to vhota eka Bindzu ku ga ri khamphani leyi nga na nkavelo, swihlawulekiso sweswo swi fanele ku hlkayiwa xikan?we na nhlamuselo leyi mayelana na Bindzu relero;
b munhu yoloye a ri exikarhi ka Bindzu na Muhoxi wa xandla yoloye, mfanelo wa Timfanelo to vhota wu lawuriwa hi xikombelo xa milawu lexi vekiweke eka tindzimana ta 82 na 85; na c Timfanelo to vhota leti endliwak hi ku yimela Muhoxi wa xandla hi munhu un?wana loyi a yimaka hi ku va yimela un?wana kumbe ku ya hi vurhumiwa, u ta tekiwa a fanerile ku va Muhoxi wa xandla;
Mpfapfarhuto wa KARATA RA MAPIMELO wa xikalo lexikulu xa AgriBEE
Ntiko
Xikombo
Xikomba Ntiko
Xikongomelo no kanela
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vantima
Xikongomelo xa 25% lexi tirhaka eka swirho swa vumaki lebyi tiyeke; hambi swi ri tano, 30% ya xikongomelo i ya xikongomelo xa Mfumo
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vavasati va vantima
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu eka leri vantima ri va faneleke
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu leri vavasati va vantima ri va faneleke
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu leri mintlawa ya vantima yo hlawuriwa ri va faneleke
Ku hava Swipimelo
Ku Tsakela ka Ikhonomi
% ya Xikongomelo
Lembe ra 1-2
% ya Xikongomelo
Lembe ra 3-5
% ya Xikongomelo
Lembe ra 6-8
na 100% ya Xikongomelo (Lembe ra 9-10)
Bonasi ku ya hi xiyimo xa ntlhanu wa tiphesente
Ku hoxa xandla ku fikelela 30% yo hundzisela misava
Nkutlunyo wa bonasi ku ya hi phesente yin?wana na yin?wana ya misava leyi hundziseriweke ehenhla ka 25% (vuhenhla bya 5%)
Mafambiselo ya Vulawuri
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vantima
Swirho swa Huvo leswi ku nga vantima
Muyimeri wa vulawuri byo tiyimela bya vantima (Bonasi)
Swirho swa Huvo leswi ku nga vavasati va vantima
Muyimeri wa le henhla wa wansati wa muntima
Muyimeri un?wana wa Vavasati va vantima
Muyimeri wa muntima un?wana
Vavasati va vantima lava nga vayimeri tanihi vayimeri van?wana
Ndzingano wa Mintirho (EE)
Nhlayo wa Nndzingano wa Mintirho leyi Pimiweke eka swiyimo hinkwaswo swa mintirho
COGP: Minkutlunyo ya bonasi yi ta nyikiwa eka mintirho ya vatsoniwa va vantima
Mpimo wa vavasati va vantima hi ku yimela swiyenge hinkwawo swa mintirho
Nhluvukiso wa vuswikoti1
Ku vekisa eka Nhluvukiso wa Vuswikoti (ku katsa xibalo xa nhluvukiso wa vuswikoti), tanihi phesente ya mahakelelo.
% yi ta tirhisiwa eka ku dyondzo yo hlaya ku fikela loko ku fikeleriwa xiyimo xa 80%.
Xiyenge lexi xi katsa minongonoko yo letela eka vatirhi va le mapurasini na van?wa-mabindzu va vantima.
Vanhu lava thoriweke tanihi lava tirhaka va ri karhi va dyondza ntirho (tanihi phesente ya vathoriwa)
Nseketelo wa vavuyeriwa va misava na Van?wa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu ro tshamiseka hi ku tirhisa vuswikoti byo hlawuleka eka minongonoko ya vuleteri leyi faneleke.
Minongono yo letela leyi faneleke tanihi leswi yi pasisiweke hi vulawuri bya SETA
Ntsakelo wa maxavelo2
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 1, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.35 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 2, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.25 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 3, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.10 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 4, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.00 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 5, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.80 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 6, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.60 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 7, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.50 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 1, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.10 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Nhluvukiso wa mabindzu
Ku nghenisa xandla loku hlengeletiweke ka nhluvukiso wa mabindzu eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke eka ntswalo ku nga si tekiwa xibalo, ntswalo na ku avanyisiwa eka ntlhanu wa malembe laya nga hundza kumbe 20% ya misava kumbe nhundzu leyi lombiweke vantima
% Lembe ro sungula na ravumbirhi
% Lembe ra vunharhu na ra vumune
% Lembe ra vuntlhanu na ra vutsevu
% Lembe ra vunkombo na ra vunhungu
% Lembe ra vunkaye na ra vukhume
Ku lombiwa ka misava kumbe nhundzu eka nkarhi wo leha
Ku lombiwa ku tlula 5 wa malembe
Nchumu lowu Saleke
Ku nghenisa xandla loku hlengeletiweke eka nhluvukiso wa vaaki na masungulo ya vumaki byo karhi eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke eka ntswalo ku nga si tekiwa xibalo, ntswalo na ku avanyisa eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke kumbe 10 % wa misava leyi nga ta tirhisiwa hi vatirhi va le mapurasini.
% Lembe ro sungula na ravumbirhi
% Lembe ra vunharhu na ra vumune
% Lembe ra vuntlhanu na ra vutsevu
% Lembe ra vunkombo na ra vunhungu
% Lembe ra vunkaye na ra vukhume
COGP: Ku hoxiwa ka xandla loku landzelaka ku ta tekeriwa enhlokweni eka minkutlunyo ya bonsai no tlakusa ku amukeriwa:
Ku letela; ku tirha u ri karhi u dyondza
Nhluvukiso wa vuswikoti bya nkoka lebyi lavekaka
Nhluvukiso wa vuswikoti lebyi pfumalaka ku ya hi Endlelo ra Nhluvukiso wa Vuswikoti bya Rixaka
Nhluvukiso wa vuswikoti ematiko xikaya
COGP: Tindhawu leti landzelaka ti fanele ku tekeriwa enhlokweni:
Ku tekela enhlokweni xiyimo xa Bindzu Leritsongo leri Ringanelekes (ku katsiwa hi ku tirhisa Mpimo wa Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke)
Mabindzu laya nga Katsiwangiki Lamatsongo (ku katsiwa hi ku tirhisa Mpimo wa Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke)
Antswisa ku amukeriwa eka ku tumbuluxiwa ka ntalo wa switshoveriwa swa laha kaya
Fambelana ka nhluvukiso wa mabindzu
<fn>tso_Article_National Language Services_Ku engetela matimba e.txt</fn>
Ku engetela matimba eka switirhisiwa swo tisa ku rhula
Nseketelo wo Vumba Mpfuneto wa DOD, hi ku tirhisa Maseyila na Mathende, wu simekile xitirhisiwa xo tisa ku rhula xa khontheni hi ti 1 Dzivamisoko 2005 erivaleni ra mintlangu ra Nseketelo wo Vumba Mpfuneto wa DOD ePitori.
Switirhisiwa swimbirhi leswi kombisiweke (khontheni ya xitanga na ya xibedlhele) a swi endleriwe ku tirhisiwa eka mintirho yo tisa ku rhula.
Xitanga xi tirhisiwa eka mintirho ya le handle, naswona hi ku famba ka nkarhi xi ta tirhisiwa hi vuthu ra SANDF leri nga le ku endleni ka mintirho yo tisa ku rhula.
Maseyila na Mathende ku vile mphakelo wa switirhisiwa swa maseyila eka DOD eka makume-nharhu wa malembe laya hundzeke. Tanihi switirhisiwa hinkwaswo swa vuthu, swilaveko eka nkoka wa mathende ya maseyila a swi tshikileriwa. Maseyila na Mathende i mphakelo lowu tsakeriwaka eka Nhlangano wa Matiko (UN)na minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo (NGOs).
Xibedlhele lexi heleleke, xibedlhele xa khontheni lexi kurisiweke xa xigolonyana i xitirhisiwa eBujumbura eBurundi sweswi, naswona switirhisiwa swimbirhi leswi kombisiweke i xikombiso xa leswi xibedlhele lexi xi amukeriwile ku suka eUnited States, hi ku yimela SANDF hi ti 13 N?wendzamhala 2002 hi R Adm Keg Verster, Mulawuri-nkulu wa xiyenge xo xava.
Xibedlhele tanihi lexi endliweke eBujumbura xi na kamara ra vuhandzuri, laboretri, yuniti ya x-ray, yuniti ya dlaya switsongwatsongwana (srerilization) wadi ya nhungu wa mibedo, wadi ya le tlhelo ya tsevu wa mibedo, yuniti yo hlambela kona, ndhawu yo hlantswela kona, ndhawu yo hisela kona, xitanga, dyondzo ya swa rihanyo ya gezi na mphakelo wa gezi.
Hi mpfhuka xibedlhele xi pfuriwa hi Nhlangula 2004 eBurundi, ku tshunguriwe 1388 wa swirho swa SANDF na 252 wa vavabyi va UN ku fikela Sunguti 2005.
Xilaveko xa xitirhisiwa xa muxaka lowu, ku ya hi mavonelo ya hina, xi suka eka mhaka ya leswaku matiko matsongo ya tikonkulu ra Afrika ya na vuswikoti byo rhumela switirhisiwa swa nkoka na vatirhi va nhlayo leyi ringaneke hi ku landzelela ku tirhisa xitirhisiwa xa swa rihanyo xa Ntlawa wa 2 hi nkarhi wa mintirho yo tisa ku rhula? ku vula Majoro Jenerali Abie Landman, Mulawuri Nkulu wa Vuthu ra Malunghiselo ya Rihanyo.
XIFANISO 1: 0002981b1
Endzeni ka khontheni ya xitanga.
XIFANISO 2: 0002981b2
Endzeni ka Khontheni ya xibedlhele.
<fn>tso_Article_National Language Services_Ku va na rito.txt</fn>
Ku va na rito
Xibukwana xa Tikomiti ta Tiwadi
Mutirhisaniwa wena eka ku phakela mintirho na nhluvukiso.
Ku va na rito
Xibukwana xa Tikomiti ta Tiwadi
Vutihlanganisi
SWIKHENSO
Nkulukumba F. S Mufamadi
Holobye wa Mimfumo ya Swifundzha na Miganga
RITO RO RHANGA
Loko hisungula maendlelo mantshwa ya mimfumo ya miganga hilembe ra magidi-mbirhi, hiswivekile eka muxaka wo karhiwa mafumelo lawa ya nga na nkoka eka ku tinyiketela eka swa tipolitiki, leswaku vanhu va ta fuma. Hivule leswieka vanhu va hina, Hikwalaho ka mimfumo ya miganga, xikan?we na nwina, hita tisa xidemokrasilaha mitshamaka kona. Eka mavonele ya hina ya mimfumo ya miganga, hivona ku riswin?wana leswi swi nga endlaka leswaku swiphiqo swo fana na ku pfumaleka ka nhluvuko, ku pfumaleka ka mintirho, vusiwana na ku tsandzeka ku yisa emahlwenimintirho. Tikomiti ta tiwadi ta timhasipala tintshwa leti nga tumbuluxiwa tina nkoka wukulukumba eka ku fikelela swilaveko leswi nga laha henhla. Hikwalaho ka ku va tirivuyimerieka vanhu na le tikweni, tifanele tihlamusela timhasipala hiswilaveko, na swiphiquo swa vanhu. Tifanele titlhela tiendla leswaku kuna ku vulavurisana exikarhika vaaka tiko na tikhanselara letititiyimelaka. Mimfumo ya miganga yitise ku tumbuluxiwa ka tikomiti ta tiwadileti nga ta tirha tanihikhodo leyi yinga ta antswisa maendlelo eka mfumo. Tikomiti ta tiwaditina nkoka eka ku nghenelela ka mintirho ya timhasipala yo fana na, ku pulana nhluvuku, mpimanyeto wa vamhasipala na ntirho wa vufambisibya vamhasipala. Handle ka tona (tikomiti ta tiwadi) maendlelo ya hina ya mfumo wa xidemokrasina nhluvukiso wa mimfumo ya miganga ya ta vuriwa leswaku a ya simekeriwangivanhu. Tiwadi ta tikomitititumbuluxiwe hikwolomu ka mpimo wo hundza makame-nhungu wa tiphesente ta tiwadi. Tikomitiletita tiwadiIta nkoka na matimba swinene. Hi kuva ku langutisaniwa ngopfu eka vunwinyibya tikomiti ta tiwadi, na mintirho yo tumbuluxa ku ringana eka tikomitileti nga sala, hita va hingetelela ku vuyeriwa eka vaaka tiko hinhlayo ya le henhla swinene. Xikongomelo xa xibukwana lexiI ku nyika switsundzuxo , mavonele na ku kombiwa ndlela mayelana na ku fambisa tikomiti ta tiwadi. Vaaka tiko va ta nghenelela eka ku teka swiboho swa khansele loko tikomitiletitifamba kahle. Hhofisi ya holobye na ndzawulo ya swifundzha nkulu na miganga va nkhensa ku seketeriwa hi?The Australia South Africa Local Governance Partnership(ASALGP)na ?Vuyimeribya Jarimanibya Ntirhisano wa Xithekiniki?(GTZ)eka ku va va endlile leswaku xibukwana lexixihumelela.
VUNDZENI
Manghenelo 1
Xiyenge xo sungula. Magoza yo lava ku sungula--- 3
Goza ro sungula Ku kuma milawu na switsundzuxo------------------ 4
Goza ra vumbirhi ku twisisa nkoka wa tikomiti ta tiwadi 5
Goza ra vunharhu Ku twisisa nkoka wa tikhanselara ta tiwadi 6
Goza ra vumune Ku twisisa nkoka wa vayimeri va tikhanselara 7
Goza ra vuntlhanu Ku twisisa nkoka wa swirho swa tikomiti ta tiwadi 8
Goza ra vuntsevu Ku hlawula swirho swa tikomiti ta tiwadi 10
Goza ra vunkombo Ku nghenela vuleteri bya tiwadikhanselara na
Tikomiti ta tiwadi 13
Goza ra vunhungu Ku tilunghisela ku nghenela nhlengeletano yo sungula ya tikomiti ta tiwadiswitsundzuxo swin?wana swa tikhanselara ta tiwadi. 14
Goza ra vunkaye Nhlengeletano yo sungula ya tikomiti ta tiwadi 17
Xiyenge xa vumbirhi-Switsundzuxo swo pfuna tikomiti ta tiwadi
Ku tirha hi ku humelela 19
Goza ra vukhume- Nkoka wa matsalana 20
Goza ra vukhume--n?we Ku fambisa nhlengeletano 21
Goza ra vukhume-mbirhi ku va mutshama xitulu wa nhlengeletano,
Switsundzuxo swin?wana swa ku va mutshama xitulu 22
Goza ra vukhume-nharhu-Ku vika swilaveko swa tikomiti ta tiwadi 23
Goza ra vukhume-mune-Ku hluvukisa vuxokoxoko bya tiwadi 25
Goza ra vukhume-ntlhanu-Ku hluvukisa pulani ya lembe ya tikomiti
Ta tiwadi 28
Ta tiwadi. 31
Tinga na wona eka tikomiti ta tiwadi?
Goza ra vukhume-nkombo-Hiyihipulani ya nhluvukiso? 33
Xitepe xa vukhume-nhungu-Mpimanyeto wa lembe 33
Goza ra vukhume-nkaye-Matirhelo ya vufambisi 34
Goza ra makame-mbirhi-n?we-Tiphurojeke ta vamhasipala na migingiriko. 34
Makanelwa ya nhlengeletano 36
Rejisitara ra manghenelo ya tinhlengeletano to hlawuleka 37
Ku phakela switulu na ti mfanelo 39
Switiviso swa tinhlengeletano ta tikomiti ta tiwadi 39
Fomo yo langha-ku hlawula tikomiti ta tiwadi. 40
Nongonoko wa ku tihlanganisa na swirho swa tikomiti ta tiwadi. 41
Mbuyelo wa nhlawulo wa tikomiti ta tiwadi. 42
Manghenelo
Hifanele hinghenelerisa un?wana na un?wana hindlela leyinene eka timhaka ta nkoka to fana na ku antswisa ku nyika mintirho, na ku tiyisa mimfumo ya miganga, leyi yikatsaka tikomiti ta tiwadi. Tikomitileti, letiswirho swa tona ku ngo va vatirhintsena, va tlanga nkoka wukulukumba eka ku endla leswaku ku va na ku tihlanganisa exikarhika vanhu na mavandla ya mfumo. ?
Lexixi nga xona xo antswa eka maendlelo lawa ku ta va ku endla leswaku hivona leswaku tikomiti ta tiwadi ta mimfumo ya miganga , ta hlangana himinkarhihinkwayo titlhela titirha leswitinga tumbuluxeriwa swona.
SWITSUNDZUXO:
Xibukwana lexixinyika switsundzuxo, miehleketo yo antswa na ku komba ndlela mayelana na ku fambisa tikomiti ta tiwadi. Vaaka tiko va ta nghenelela hi xitalo eka ku teka swiboho swa tikhansele loko tikomiti ta tiwaditifambisiwa hindlela leyinene. Hikwalaho, xibukwana lexixita ngetelela ku nghenelela ka vaaka tiko eka swiboho leswitikhansele na vamhasipalatiswitekaka. Xibukwana lexixiendleriwe ku nyika swirho swa tikhanselara na tikomiti ta tiwadiswitepe leswiva nga switekaka loko va rikarhiva tirha eka tiwadi ta vona..
Xibukwana lexixiendleriwe swirho swa tikomiti ta tiwadi na tikhanselara ku va yiva nyika switepe leswiva nga switekaka loko va rikarhiva tirha eka tiwadi ta vona. Tikomiti ta tiwadiindlela yin?wana ya ku fikelela swikongomelo swin?wana swo hluvukisa mimfumo ya miganga leyi yinga vuriwa eka vumbiwa bya tiko ra Afrika Dzonga , 1996:
Ku hlohletela ku nghenelela ka vaaka tiko
Na minhlangano ya vaaka tiko eka timhaka
Ta mimfumo ya miganga. ?
Xibukwana lexixifanele yihlayiwa hi ku ya hiswilaveko swa milawu, switsundzuxo swa rixaka swo tumbuluxa na matirhelo ya tikomiti ta tiwadi ta timhasipala, 2005 na buku ya switirhisiwa swa rixaka swa tikomiti ta tiwadi(dplg naGTZ2005)
Xitsundzuxo: Vanhu va komberiwa ku tekela enhlokweni switsundzuxo swa timhasipala na tiwadiloko va tirhisa miehleketo na switsundzuxo leswi swi nga nyikiwa eka xibukwana lexi. Yin?wana ya mianakanyo leyi yinga hlamuseriwa yi ta lava ku lunghisiwa kumbe ku hundzuluxiwa leswaku yi ta fambelana na xiyimo xa mhasipala na tiwadi.
Goza ro sungula: Ku kuma milawu na switsundzuxo.
Hilowu nongonoko wa milawu ya nkoka leyiu nga yilavaka , ku twisisa leswaku u fanele ku endla yinitanihi xirho xa komiti ya wadi. Milawu na switsundzuxo leswi swita tlhela swihipfuna ku twisisa swilo leswitikomiti ta waditinga swiendlaka ku pfuna vaaka tiko na tikhansele.
Vumbiwa bya tiko ra Afrika Dzonga, 1996-kavanyisa ka 7 xiyenge xa 152-leswi swita ku byela swikongomelo swa mimfumo ya miganga.
Mfumo wa muganga: Nawu wa xivumbeko xa mhasipala, 1998-xiyenge xa 73 na74. Laha u ta kuma milawu ya mayelana na ku tumbuluxiwa ka tikomiti ta tiwadi.
Mfumo wa muganga: Nawu wa matirhelo ya vamhasipala2000, Xiphemu lexixa nawu xi ku byela hi ku nghenelela loku vanhu va nga ku langutelaka eka vamhasipalata vona.
Switsundzuxo swa rixaka swa ku tumbuluxiwa na matirhelo ya vamhasipala na tikomiti ta tiwadi, 2005 Leswi swi ku nyika vuxokoxoko mayelana na ku fambisa tikomiti ta tiwadi.
Xiboho lexixi nga tekiwa hivamhasipalaka tumbuluxa tikomiti ta tiwadi. leswi swikomba ku tinyiketela ka vamhasipalaeka tikomiti ta tiwadi.
Pholisi ya mhasipala yo nghenelerisa vanhu (loko yiri kona)Pholisileyi yi ta pfuna vaaka tiko ku tiva leswaku va ta tihlanganisa njhanina vamhasipalata vona mayelana na timhaka ta xihatla letitiva khumbhaka.
Magoza yo lava ku sungula
Hofisi ya xipikara eka vamhasipala nwina yi ta minyika tikhopi ta milawu na switsundzuxo. Loko mi kuma khopi ya tsalwa rin?wana na rin?wana, minga ngetelela eka xibukwana lexi.
Goza ra vumbirhi: Ku twisisa nkoka wa tikomiti ta tiwadi
Mimfumo ya miganga: Nawu wa xivumbeko xa vamhasipala, wa 1998 wu ri:
Xikongomelo xa tikomiti ta tiwadi i ku
Tlakasa ku nghenelela ka xidemokrasi
Eka mimfumo ya miganga.
Tikomiti ta tiwadi hi tin?wana leti nga endlaka leswaku u va na vu tihlamulerieka swiboho swa mfumo.
Hi ku olovisa tikomiti ta tiwadi ti endleriwe vanhu lava va nga hlawuriwa eka tiwadi to karhi ku:
ku humesa timhaka ta swivilelo swa wadi ya muganga eka khanselara wa
Wadi.
ku va na vutihlamuleri eka swiboho, ku pulana na tiphurojeke leti tikhanselara kumbe vamhasipala va ti tekaka leti nga na nkoka eka tiwadi.
Khanselara wa wadi i mutshama xitulu wa komiti ya wadi, hikwalaho hi yena xirho xa nkoka xa komiti. Muyimeriwa la hlawuriweke
Representation u lerisiwa hi khansele ku seketela tikhanselara ta tiwadi eka tiwadi.
Tikomiti ta tiwadi
Ngetelela ku nghenelela ka vaaka tiko eka ku endla swiboho swa vamhasipala lava nga tona tiri toxa tihlanganisaka vanhu na tikhansele.
Tiyimele tiwadi ta miganga , na kona a ti tirhi hi thlelo ra swa tipolitiki.
Tifanele tinghenelela eka timhaka to fana na ku nhluvukiso, mintirho ya vufambisi bya vamhasipala, mpimanyeto wa lembe, tiphurojeke ta khansele na migingiriko yin?wana na minongonoko , swilo leswi hinkwaswo swi na nkoka eka vaaka tiko.
Ti sungula no komba tiphurojeke ku endlela ku antswisa vutomi bya vanhu etiwadini.
Tita kambisisa matirhelo ya vamhasipala ti tlhela tiyisa swivilelo eka tiwadi ta miganga.
Tita thlela tipfuna eka mapfhumba yo lemukisa vaaka tiko, xikombiso, mati ya thyaka na mbhasiso, ku hakela timali, tanihi swirho, tita tiva swilaveko swa miganga ya tona.
Goza ra vunharhu: Ku twisisa nkoka wa tikhanselara ta tiwadi.
Tsundzuka leswaku mukhanselara wa wadi u fanele a ringanisa swilaveko swa wadi ya yena na swa vandla ra tipolitiki. Leswi i swa nkoka wukulukumba swinene. I swa nkoka leswaku u twisisa leswi, u thlela u twisisa nkoka wa tiwadi na khanselara leswaku u ta kota ku va na vutihlamuleri eka komiti. Loko nkoka wa mukhanselara wu twisiseka wu ri erivaleni, vanhu va ta hambana na mhaka yo phikizana kumbe ku kanetana na yena.
Mukhanselara wa wadi
I mutshama xitulu wa komiti ya wadi.
U na mfanelo yo rhamba nhlengeletano leswaku ku ta hlawuriwa swirho swa tikomiti ta tiwadi.
U na mfanelo yo rhamba nhlengeletano ya tikomiti ta tiwadi.
U na mfanelo yo vona leswaku sikura nhlengeletano ra lulamisiwa, leswi swi katsaka: nhlengeletano ya tikomiti ta tiwadi, nhlengeletano ya vahlawurina tinhlengeletano to hlawuleke.
U tirha na tikomiti ta tiwadi ku vona leswaku ku na pulani ya lembe ya migingiriko.
U na mfanelo yo vona leswaku tikomiti ta tiwadi ti endla leswi mhasipala wu nga swilangutela eka ku vika mafambiselo.
U na mfanelo yo vona leswaku u amukela swivutiso na swivilelo swa vanhu ewadini.
U na mfanelo yo teka swiboho na ku endla vuhundziseri eka mhasipala bya swiboho swo ka swi nga tekiwangi.
U fanele a nghenelela hi xitalo eka migingiriko ya vaaka-tiko leyi tikomiti ta tiwadi ti nghenelelaka eka yona.
U na mfanelo yo endla vuhlanganisi eka migingiriko na tinhlengeletano ta (PR)
Goza ra vumune: Ku twisisa nkoka wa vayimeri va tikhansele
Vayimeri va tikhansele va nyikiwa tiwadi va thlela va seketela tikhanselara ta tiwadi eka timhaka leti ti yelanaka na tiwadi kumbe tikomiti ta tiwadi. Vayimeri va tikhanselara va nga khoma swivutiso na swivilelo hi ku tihlanganisa na tikhanselara ta wadi.
Va fanele va nghenela tinhlengeletano ta tikomiti ta wadi, tinhlengeletano ta milawu na tinhlengeletano to hlawuleka.
Va nga pfuna eka ku hangalasa madzolonga na ku endla vuhundziseri.
Va nga pfuna eka ku tirhisiwa ka tiphurojeke.
Seketela tikhanselara ta wadi, kambe u nga teki xiyimo xa mukhanselara wa wadi.
Swivutiso leswi swi tshamaka swi ri karhi swi vutisiwa :
Xivutiso: Xana mukhanselara wa wadi a nga kombela muyimeriwa khansele ku va mutshama xitulu loko mukhanselara wa wadi a nga ri kona?
Nhlamulo: Hi swona-mukhanselara wa wadi a nga kombela muyimeriwa khansele hi ku tsala, ku fambisa nhlengeletano loko yena a nga ri kona. Hi nawu, a ku na mpfumelelo wa ximfumoku va xandla xa mutshama xitulu.
Goza ra vunthlanu: Ku twisisa nkoka wa swirho swa tikomiti ta wadi.
Swirho swa tikomiti ta wadiva hlawuriwa hi tiwadi ta vona ku yimela mavonele ya vanhu va vona. Va na ntirho wukulukumba ngopfu eka vaaka tiko.
Nkoka wa swirho leswi i ku:
Tsundzuxa mukhanselara wa wadieka ku langutisa swilaveko na swivilelo swa wadi, a tlhela a tihlanganisa na khansele.
U fanele a va mungheneleriwo tlhariha swinene, a tlhela a amukela ti mfanelo to fana na ku fambisa tindzawulo kumbe tindhawu letia titsakelaka.
A pfuna mukhanselara wa wadi ku byela vanhu hi ti mfanelo ta vona na ku tirha tanihi xilo xin?we , na ku vulavula hirito rin?we.
Pfuna mukhanselara wa wadi hi swirilo na swivilelo swa vanhu va tiko.
Khoma swilo swa mfumo swa nkoka eka komiti, xikombiso, matsalana.
Kombisa vurhangeri eka tiphurojeke letita ha sungulaka leti nga antswisaka vutomi bya vanhu eka wadi.
Teka vuxokoxoko bya wadi leswaku komiti yi tiva wadi hi vuenti.
Pfuna mukhanselara wa wadi ku tihlanganisa na vanhu lava va nga va tirhisanieka timhaka to karhi na ku tirha na vona etikweni leswaku ntirho wa tikomiti ta wasi wu ta vuyeriwa.
A nghenelela eka mintirho ya tiko, xikombiso, mafu na migingiriko ya ndzhavuko. Leswi i swa nkoka hi kuva swita komba ku tekela enhlokweni na ku twisisa timhaka leti ti humelelaka etikweni.
Swivutiso leswi swi vutisiwa ku nkarhi hinkwawo
Xivutiso: Xana ku na vuleteri bya swirho swa tikomiti ta wadi na vukhanselara bya tiwadi?
Nhlamulu: Hi swona . Mhasipala wa wena u ta nyika vuleteri eka swirho swa tikomiti ta tiwadihinkwaswo a tlhela a pfuna ku pulana vuleteri, leswi katsaka vutshila bya vumatsalana, ku tsala swiviko, ku teka swiboho, vurhangeri, matirhelo ya vamhasipala na mpimanyeto.
Xivutiso: Xana tikomiti ta wadi ti tirha ku fana na mavandla ya tipolitiki?
Nhlamulo: A hi swona. Tikomiti ta wadititiyimela ti toxe. Lowu i nawu. Tikomiti ta waditiendleriwe ku yimela swiyenge swo karhietikweni, ku nga rivandla rin?we ra tipolitiki.
Xivutiso: Xana swiboho leswi swiendliwaka hi tikomiti ta wadi swa boha eka tikhansele xana?
Nhlamulo: A hi swona. swiboho leswi swiendliwaka hi tikomiti ta wadi a swibohieka tikhansele na vamhasipala. Hikokwalaho ka ku tinyiketela eka ku tirhela vanhu, mavonele ya tikomiti ta wadi ya ta tekeriwa enhlokweni.
Xivutiso: Xana swirho swa tikomiti ta wadi swa hakeriwa eka mintirho ya swona ke?
Nhlamulo: A hi swona. a va hakeriwa eka mintirho ya vona kambe swo fana na swo famba na swakudya swi fanele swi langutisiwa.
Xivutiso: Xana tikomiti ta wadi tinga ya eka vamhasipala ti yisa swirilo swa tona?
Nhlamulo: A hi swona. swirilo swa tikomiti ta wadiswihundza hi le ka khanselara wa wadi loyi a nga ta swiyisa eka xipikara xa hofisi .
Xivutiso: Ku humelela yini loko mukhanselara wa wadi a nga byeli xipikara xa hofisi leswi tikomiti ta wadi tilavaka leswaku xipikara xi swi tiva?
Nhlamulo: Eka xiyimo lexi, komiti ya wadi yi nga teka xiboho xo vulavula na hofisi ya xipikara hi yoxe hi mayelana na ku pfumaleka ka nseketelo wa wadi. Xipikara xita vulavula na mukhanselara wa wadi hi mhaka leyi xi tlhela xiendla leswaku mukhanselara wa wadi a twisisa ntirho wa yena wo endla leswaku xipikara xi byeriwa xin?wana na xin?wana mayelana na tikomiti ta tiwadi.
Xivutiso: Xana tikomiti ta wadi hi yona ndlela yi ri yoxe leyivanhu va nga va ku na vutihlamuleriha yona eka swiboho swa khansele?
Nhlamulo: Ahi swona. ku na tindlela tin?wana, xikombiso, nhlengeletano kumbe xivijo xa timhaka to hambana hambana to fana na mpimanyeto wa lembe. Tikomiti ta waditifanele tiendla leswaku vaaka tiko na tiwadi ta vona va tiva kumbe ku lemukisiwa hitindlela leti.
Xivutiso: Xana tikomiti ta waditinga nghenelela eka swilo swo fana na ku khoma swivilelo kumbe ku teka swiboho eka vaaka tiko?
Nhlamulo: Hi swona . Tikomiti ta waditinga va na nkoka eka ku pfuna mukhanselara wa wadi kuteka swiboho, kumbe ku hlamula swivutiso tanihi loko swirho swa tikomiti ta wadiva rina ku twisisa ku kulukumba ka timhaka ta tiko.
Goza ra vuntsevu: Ku hlawula swirho swa tikomiti ta wadi
Hofisi ya xipikara na tikhanselara ta waditina nkoka loko swifika eka ku hlawula. I mfanelo ya khanselara wa wadi ku rhamba nhlengeletano yo hlawula swirho swa tikomiti ta wadi. Nhlengeletano leyi yi vuriwa nhlengeletano ya vahlawuri. Hofisi ya xipikara yi ta rhangela nhlawulo ku endlela leswaku wu tiyimela . Tikomiti ta tiwaditinga va na kwolomu ka khume- ra swirho. Hi lowu nongonoko wa swilo leswi swi faneleke ku endliwa loko ku tilulamiseriwa nhlawulo wa swirho swa tikomiti ta tiwadi.
Xitsundzuxo: Ku nga se yiwa emahlweni ku rhambiwa nhlengeletano yo hlawula swirho swa tikomiti ta wadi, u komberiwa ku hlaya mfumo wa muganga: nawu wa xivumbeko xa vamhasipala, 1998 na switsundzuxo swa rixaka swa tikomiti ta tiwadi, 2005. Hinkwawo matsalwa lawa ya na swo tala hi mayelana na nhlawulo. Buku ya rixaka ya tikomiti ta tiwadi(dplg andGTZ2005) ti ta ku nyika switsundzuxo swa nkoka eka endlelo ra nhlawulo.
Khanselara wa wadi u fanele;
A tirha na hofisi ya xipikara ku kumisisa sikuro endla nhlengeletano yo hlawula swirho swa tikomiti ta tiwadi.
Kumisisa siku, nkarhi na ndhawu ya nhlengeletano ya vahlawuri.
Endla leswaku vaaka tiko va fikelela ndhawu , xikombiso, swo famba swi fanele swiva kona . Hi le tlhelo rin?wana kuma ndhawu leyi yinga ekusuhina vo tala. U fanele a thlela a hleketelela vanhu lava va vabyaka kumbe lava va nga na vutsoniwa, ndhawu leyi yi ta fikeleriwa hivanhu hinkwavo ke?
Endla leswaku switulu swa lulamisiwa swa nhlengeletano ngopfu-ngopfu swa vanhu lavakalu.
Tivisa wun?wana na wun?wana (i. e vahlawuri) siku, nkarhi, ndhawu na xikongomelo xa nhlengeletano: Vekela switiviso eka layiburari ya muganga, tiklinikina swikolo, hangalasa switiviso eka phepha ra le mugangeni u thlela u tirhisa xiyani-moya xa vaaka tiko ku endla switiviso. Hofisi ya xipikara yi ta nyika tihakelo ta xinavetisi.
Endla leswaku vanhu hinkwavo va va na vutivihimaendlelo ya nhlawulo lawa mhasipala wu ma tirhisaka. Hofisi ya xipikara yi ta fambisa nhlawulo kambe khanselara wa wadi na swirho swa komitiva fanele va tiva maendlelo.
Lulamisa munhu wo toloka loko swi fanerile.
Sweswi hofisi ya xipikara yi ta endla leswi landzelaka:
Ku va na rhijisitara ra manghenelo ra nhlengeletano ya vahlawuri ri tlhela ri sayiniwa leswaku maendlelo ya nhlawulo ya ta kamberiwa.
Hlamusela nkoka na mfanelo wa tikomiti ta tiwadi na swirho swa tona eka nhlengeletano.
Hlamusela nhlawulo eka lava va nga nghenelela. Nawu wu nyika mpfumelelo wo langha na leka swiyinge swin?wana swa misava ku hlawula swirho. Xikombiso, swirho swi fanele swiyimela ntlawa wo karhilowu swiwu tsakelaka, ngopfu-ngopfu vana lava ntsongo, kumbe timhaka ta rihanyu. Komiti yi fanele yiva na makame nthlanu wa tiphesente ta swirho swa vavasati. (mhasipala wun?wana na wun?wana wu ta kumisisa pholisi ya wona ku ya hi leswi vanhu va nga langha swona)
Ku kombela ku hlawuriwa hi swirho swa komitina lava va seketelaka ku hlawuriwa.
Hlaya tivhoti u tlhela u tivisa mbuyelo.
Endla leswaku valangi na vaseketeri va sayina fomo leyi yinga fanela.
Endla leswaku swirho swa komiti ya wadi leswi nga hlawuriwa va lemukisiwa hi ti mfanelo ta vona va thlela va sayina fomo leyi yinga fanela.
Switsundzuxo: Switsundzuxo swa khanselara ya wadi?vitana nhlengeletano yo sungula ya vahlawuriwa lavantshwa va komiti ya wadiswirho swi nga se hangalaka eka nhlengeletano ya vahlawuri, Swa tika ku endla tinhlengeletano na vanhu vo tala, ngopfu-ngopfu loko u fanele ku tihlanganisa na vona hiwun?we wun?we. Hikokwalaho ka yini kuri loko vanhu va tile hi xitalo eka nhlengeletano ku nga lulamisiwi timhaka ta nhlengeletano leyi yinga ta landzela hi nkarhi wolowo.
Swivutiso leswi swi vutisiwa ku nkarhi hinkwawo:
Xivutiso: Xana ku na tindlela to pfala swivandla swa mintirho eka komiti ya wadi?
Hlamulo: Ina. maendlelo ya kona ma ya hileswaku i ntirho wa njhani. Switsundzuxo swa rixaka swa tikomiti ta tiwadi, 2005 kumbe mfumo wa muganga: Nawu wa xivumbeko xa vamhasipala, 1998 yi hlamusela maendlelo.
Xivutiso: Xana ku nga va na swivangelo swin?wana leswi nga endlaka leswaku xirho xa komiti ya wadi xi susiwa?
Nhlmulo: Ina . L oko xirho xi kumekile xi nga ri kona eka tinhlengeletano tinharhu kumbe ku tlula xi nga tekanga livhi, kumbe xitekile livhi, kambe xi nga vangi kona eka tinhlengeletano ta ntsevu kumbe ku tlula, xirho xexo xi nga susiwa.
Xivutiso: Ku humelela yini loko xirho xa komiti ya wadi xi suka xiya eka wadi yin?wana?
Nhlamulo: Xirho xexo xifanele ku tshika ntirho, tanihi loko a ta va muvhoti eka wadi ku va a ta kota ku va eka komiti ya wadi leyi a yaka eka yona.
Goza ra vunkombo: Ku nghenelela vuleteri bya ntirho wuntshwa-Hi swirho swa tikomiti ta tiwadi na tikhanselara ta tiwadi
Loko swirho hinkwaswo swa tikomiti ta tiwadiswihlawuriwile, hinkwavo va fanele va nghenela vuleteri bya mintirho ya vona leyintshwa. Mukhanselara wa wadi na yena u fanele a nghenela vuleteri lebyi tanihi mutshama xitulu wa komiti, Tihlanganisi na hofisi ya xipikara ku kumisisa laha vuleteri byi khomeriwaka kona..
Leswi hi leswi u nga swi dyondzaka eka vuleteri bya ntirho
U ta dyondza hi milawu leyi yi nga yona ya ntiyiso ya tikomiti ta tiwadi. Loko u nga tivi milawu leyi, u ta hetelela u endla swilo leswi swi nga ri ki enawini.
U ta lavisisa milawu na tindlela leti nga ku pfunaka eka matirhelo ya tikomiti ta tiwadi.
U ta lavisisa na leswi tikhansele titirhisaka swona.
U ta lavisisa na tindlela to fambisa tinhlengeletano, leswi swi nga na nkoka hi kuva u kota ku nghenelela hi xitalo eka tinhlengeletano.
U ta kumisisa hita mahanyelo ya swirho swa tikomiti ta tiwadi, leswi swi nga ta ku tsundzuxa hita mahanyelo lamanene tanihi xirho xa komiti.
U ta kumisisa hita matimba na mintirho ya tikomiti ta tiwadi. leswi i swa nkoka tanihi loko swita pfuna eka ku tiva leswaku ntirho wa wena hi wihi tanihi xirho xa komiti.
Goza ra vunhungu: Ku tilulamisela nhlengeletano yo sungula ya tikomiti ta tiwadi-switsundzuxo swin?wana swa khanselara ya wadi
Lowu i nxaxamelo wa mavito lowu nga edleriwa ku pfuna mukhanselara wa wadi leswaku i mani mutshama xitulu wa komiti ya wadi, ku tilulamisela nhlengeletano yo sungula. Loko komiti yi hlanganile, va hlawurile na matsalana, munhu loyi u ta pfuna khanselara ku fambisa vutshama xitulu. Loko khanselara wa wadi a tilulamisela tanihi mutshama xitulu, swita olova ku nyika mintirho na ti mfanelo eka swirho leswin?wana swa komiti, na nhlengeletano hinkwayo yi ta famba kahle.
Khanselara wa wadi a nga tirhisa nxaxamelo lowu ku endla leswaku nhlengeletano yo sungula ya lulamisiwa.
Xana u langutisile na ku buka ndhawu ya tinhlengeletano ta tikomiti ta tiwadi? Tsundzuka leswaku ndhawu leyi a yi fanelanga ku va ya xihundla , ku fana na kaya, yi fanele yiva ndhawu leyi vanhu va yi tivaka ngopfu i xilaveko lexi nga ehansika nawu.
Xana u lulamisile mpfapfarhuto wa nhlengeletano ya lembe, lowu wu nga nxaxamelo wa tinhlengeletano ta lembe na masiku ya tona , nkarhina ndhawu? Nxaxamelo lowu wu fanele wu katsa tinhlengeletano ta tikomiti ta tiwadi na tinhlengeletano ta vahlawuri yi tlhela yi pfuna ku endla leswaku swirho swa komiti swi pulana swa lembe lerira ha taka.
Xana ku na ntlawa wa swilo swo fana na mahungu ku suka eka hofisi ya xipikara? Leswi swi katsa milawu ya ntiyiso na switsundzuxo , xikan?we na swiviko swa swilaveko xik. rhijisitara ra manghenelo.
Xana u lulamisile makanelwa ya nhlengeletano leyiya ha taka? (langutisa magoza ya khume na khume n?we swa nkoka wa matsalana na switsundzuxo swo fambisa nhlengeletano. Makanelwa ya nhlengeletano ya hoxiwile eka xiyenge xa vumune)
Xana u humelerisile nxaxamelo wa ti mfanelo ta tindzawulo (kumbe tindhawu to hlawuleka ta ntirho) ku burisana na komiti ya wadi?
Xana u tekerile enhlokwenisikura nhlengeletano ku humesa pulani ya lembe ya migingiriko? (langutisa goza ra vukhume--mune lexi hlamuselaka leswaku u nga endla njhani pulani ya lembe)
Swivutiso swa nkarhi hinkwawo.
Xivutiso: I tinhlengeletano ta njhani leti tikomiti ta tiwadi tifaneleke ku tirhamba kumbe ku tikhoma?
Nhlamulo: Ku na tinxaka tinharhu ta tinhlengeletano leti tikomiti ta tiwadi tilanguteriwaka ku tilulamisa. Tinhlengeletano leti ti ta endliwa hi ku twanana na mukhanselara wa wadi.
Tinhlengeletano ta tikomiti ta tiwadi i leti i tinhlengeletano ta nkarhi hinkwawo ta swirho swa tikomiti ta tiwadi. Ti fanele tikhomiwa minkarhi hinkwayo ku endlela leswaku tikomiti ta tiwadi tipulana hi ndlela yo pfuna swinene. Tifanele tikhomiwa ku ringana ka ntsevu hi lembe. Tinhlengeletano to tala ta nkarhi hinkwawo, ku fana na tinhlengeletano ta n?hweti yin?wana na yin?wana ta amukeriwa, ku endlela leswaku tikomiti ta tiwadi tiva na nkarhiwo tala wo langutisana na swilo swo hambana-hambana leswi ti lavaka ku swi endla.
Tinhlengeletano ta vahlawuri. Leti i tinhlengeletano exikarhi ka tikhanselara ta tiwadi na vahlawuri, lava ku nga vaaka tiko. Tinhlengeletano leti ti ta pfuna tikhanselara ta tiwadi na tikomiti ta tiwadi ku twisisa swilaveko swa vaaka tiko. Minkarhi ya tinhlengeletano ta vahlawuri yi fanele yi lulamisiwa hi nkarhi tanihi xiphemu xa nhlengeletano ya lembe. Lowu i nkarhi wo rhamba swirho swa vamhasipala kambe varhangeriva mavandla ya tipolitiki ku vulavula na vahlawuri hi timhaka ta miganga, na ku nyika mahungu mayelana na matirhelo ya vamhasipala.
Tinhlengeletano to hlawuleka i tinhlengeletano leti rhambiwa loko ku ri na swilaveko swo karhi, xikombiso. Loko ku rina timhaka ta nkoka leti vaaka tiko va nga na swivilelo ha tona va tlhela va lava ku burisana na khanselara kumbe mhasipala hi tona.
Goza ra vunkaye: Nhlengeletano yo sungula ya komiti ya wadi.
Ku na swilo swo tala leswi swi faneleke ku humelela eka nhlengeletano yo sungula ya komiti ya wadi
Hlawula swirho eka swiyimo. Ku fanele ku va na matsalana ku tlhele ku tekiwa xiboho xa loko ku ta laveka mukhomiwa mali (langutisa goza ra vukhume- xa ntirho wa matsalana).
Komiti yi fanele yi titivisa no avelana leswiva lavaka ku swi fikelela tanihi swirho swa komiti ya wadi.
Kombela matsalana ku tumbuluxa nxaxamelo wa vutihlanganisiwa swirho swa tikomiti ta tiwadi a tlhela a nyika wun?wana na wun?wana kopi.
Ku katsa na ntlawa, burisana ni matlhelo mitwanana hi mahanyelo ya le tinhlengeletanini, ku katsa na swilaveko swa swihundla, nkarhi wun?wana timhaka ta nkoka ti ta vulavuriwa eka tikomiti ta tiwadi. Swirho hinkwaswo swi fanele swi twanana leswaku timhaka swi ta tivulavula njhani na vahlawuri. Ahi swa nkoka ku hlamusela hinkwaswo eka munhu un?wana na un?wana.
Vulavula na hi tinhlengeletano ta lembe leswaku ti ta va rini ku vona leswaku ku nga fikeleriwa ntwanano wa leswaku i tinhlngeletano ta njhani leti faneleke ku khomiwa naswona rini.
Endla nhlengeletano ku humesa pulani ya lembe. Ku nga va nhlengeletano yo hlawuleka ya komiti, kumbe nhlengeletano ya nkarhi hinkwawo ya komiti.
Phakela switulu, xik. tindlu, nhlayiso wa rihanyo na vaaki, nhluvukiso wa ikhonimi ya muganga. ?Xitulu? swi vula ntsena, vutihlamuleri, vutihlanganisi no tirha eka ndhawu yo karhi leyi tsakeriwaka.
Goza ra vukhume-: Ntirho wa matsalana
Matsalana wa komiti ya wadi u na ntirho lowu wu landzelaka.
U pfuna ku lulamisa makanelwa, matsalana u fanele a vutisa swirho swa komiti ya wadi swilo leswi a faneleke ku swi nghenisa eka makanelwa ya tinhlengeletano hinkwato.
U fanele a vulavurisana na mutshama xitulu hi makanelwa ku twanana hi vundzeni a nga si rhumela eka swirho swin?wana. Tsundzuka, mutshama xitulu wa komiti i khanselara wa wadi, hi yena a nga na vutihlamuleri byo hetelela eka leswi swi nga eka makanelwa.
Hi ku landzelela ku pfumeleriwa ka makanelwa, ku ya nyika swirho swa komiti ya wadi eka tinhlengeletano.
Ku va matsalana eka tinhlengeletano hinkwato leti nga rhambiwa hi mutshama xitulu na komiti wa wadi. ?Makanelwa? i tsalwa leri nga na leswi swi nga humelela eka nhlengeletano, ri katsa mbulavulo wa nhloko mhaka yin?wana na yin?wana, swiboho leswi komiti yi nga swi endla, na goza leri nga tekiwaka ku tirhisa swiboho leswi.
Ku endla leswaku makanelwa ya phakeriwa swirho hinkwaswo, ya tlhela ya fayiriwa, tivekiwa endhawini ya vuhlayiseki. Tsundzuka, makanelwa i tsalwa ra nawu ra nhlengeletano, i swa nkoka leswaku tivekiwa laha tinga ta hlayiseka. Vanhu va tala ku langutisa makanelwa ya tinhlengeletano ku kambele swiboho leswi swi nga tekiwa.
Buku ya switsundzuxo:
Nyika matsala ni timhaka leti nga eka xibukwana lexixi nga ya ntirho wa matsalana. A nga fambisa ku yini nhlengeletano na khopi ya makanelwa.
Goza ra vukhume-n?we: Ku fambisa nhlengeletano
Tivisa nkarhi na ndhawu ya nhlengeletano ka ha ri na nkarhi. Matsalana hi yena a nga na mfanelo yo endla leswi.
Lulamisa makanelwa nhlengeletano yi nga si va kona. Lowu i ntirho wa mutshama xitulu na matsalana (langutisa goza ra vukhume- mayelana na ntirho wa matsalana).
Nyika swirho swa komiti ya makanelwa nhlengeletano yi nga si va kona leswaku swi tiva ku leswaku ku ya vulavuriwa hi yini va ta kota ku tilulamisela. Nkarhi wun?wana ku nga laveka leswaku ku va na xiviko xo hlawuleka eka xiyenge xa ndzawulo, loko mukhomi wa xitulu a swi tiva, a nga tihlanganisa na vaaka tiko hi mhaka leyi kutani a vikela komiti.
Mutshama xitulu u ta pfula nhlengeletano, kutani a landzelela makanelwa hi magoza ya wona.
Ku tsariwa ehansi mavito ya lava va nga kona.
Ku tsariwa ehansiku kombela ku khomeriwa kumbe ku rivaleriwa ka lava va nga tsandzeka ku va kona. (swirho swa komitiva fanele va tivisa swirho kulobye loko va ta tsandzeka ku va kona eka nhlengeletano. Leswi hi leswi swi vuriwaka ku kombela ku khomeriwa kumbe ku rivaleriwa).
Kambela makanelwa leswaku hi rona tsalwa ra nkoka ra nhlengeletano leyi hundzeke. Un?wana na un?wana u fanele a pfumela leswaku makanelwa i ya nkoka tanihi loko ku ri tsalwa ra nawu ra nhlengeletano.
Timhaka leti ku nga vulavuriwa hi tona eka nhlengeletano leyi yinga hundza- Xiphemu lexi xi katsa timhaka leti ku nga vulavuriwa hi tona eka nhlengeletano yo hetelela, leti swirho swa komiti swi faneleke va vikela vanhu. U nga kota ku vona ku tumbuluka ka timhaka hi ku langutisa magoza lawa va faneleke ku ma teka.
Ku rhumele mapapila. Lawa i mapapila lawa ya yaka eka komiti kumbe lawa ya rhumeriwaka hi komiti. Xiphemu xin?wana na xin?wana xa papila xifanele xi tsariwa hi komiti hikokwalaho ka ku va xi rhumeriwa ehandle ematshanwini ya munhu.
Swiphemu swin?wana swa makanelwa, Xik. IDP, mpimanyeto wa mhasipala, matirhelo na vufambisi bya vamhasipala, tiphurojeke ta miganga ta nhluvukiso. Un?wana wa swirho swa komiti u fanele a tivisa a tlhela a sungula mbhurisano. Xiviko xifanele xikatsa manghenelo ya mhaka (I yini, u nghenelele eka yini, hikokwalaho ka yini u nghenelela) hi rihi goza leri ri nga tekiwa na swilaveko leswi swa ha lavaka ku endliwa hi swihi.
Tsundzuka leswaku swi na nkoka ku va swirho swa komiti swi hoxa xandla eka tinhlengeletano, mutshama xitulu a nga fanelangi ku va yena a kumeka a ri karhi a vulavula a ri yexe. Ntirho wa mutshama xitulu i ku komba swirho ndlela hi ku ya himakanelwa ku endlela ku kota ku fikelela swikongomelo swa komiti. Mutshama xitulu u fana na mufambisi eka bende ku nga ri munhu loyi a yimbelelaka a ri yexe.
Endzhaka ka mbulavulo, mutshama xitulu u fanele ku vona leswaku xiboho xa fikeleriwa. Loko swi endleka wun?wana a nga nyikiwa mfanelo yo teka goza ematshanwini ya komiti.
Goza ra vukhume mbirhi: Ku va mutshama xitulu wa nhlengeletano, switsundzuxo swin?wana swa ku va mutshama xitulu.
Loko u ri mutshama xitulu a wu fanelangi ku vulavula ngopfu, u yingisela leswi van?wana va swi vulaka u tlhela u vona leswaku a va humi eka makanelwa.
Tsala ehansi minkutlunyo ta nkoka leti nga humesiwa hi nkarhi wa mbhurisano.
Katsakanya minkutlunyo ya nkoka eku heteleleni ka xiphemu xin?wana na xin?wana xa makanelwa.
Endla leswaku eka nhlengeletano ku va na ku rhula, leswi swi vula leswaku swi vulavuri swa hloniphiwa, vanhu ava vulavuli kumbe ku hleka hi nkarhiwa nhlengeletano kumbe va va na vuvulavu ri bya vona .
Khomelelani eka nkarhi lowu nga vekiwa eka makanelwa.
Mi tlhela mi ringeta ku heta hi nkarhi.
Goza ra vukhume-nharhu: Swilaveko swa swiviko swa tikomiti ta tiwadi
Tikomiti ti ta laveka ku tihlanganisa na hofisi ya xipikara eka mhasipala ku kumisisa hi swilaveko swa swiviko, ku katsa na masiku yo hetelela ya swiviko. Leswi swita va swa nhweti yin?wana na yin?wana, siku ro hetelela rita va ra ravuntlhanu wo hetelela wa n?hweti.
Xipikara xa hofisi xi ta va na switsundzuxo swo tsariwa swa xiviko. Fomo ya switsundzuxo, leyi u nga yi tataka ku tlula ku tana fomo ya xivumbeko xa wena. Swa pfuna hi kuva u ta tiva leswaku u endlile hinkwaswo leswi lavekaka.
Loko ku nga rina fomo ya switsundzuxo, hi leyi yin?wana eka papila leri landzelaka leyi u nga yi tirhisaka, A wu fanelangi ku nyika vuxokoxoko byo tala
Fomo ya xiviko ya switsundzuxo
Xiviko kumbe wadi (tata vito ra wadi kumbe nomboro)
Khanselara wa wadi (tsala vito ra mukhanselara)
N?hweti na lembe (tsala siku)
Matsalana wa komiti ya wadi (tsala vito ra matsalana)
Timhaka leti nga vulavuriwa eka komiti ya wadi, eka nhlengeletano ya vahlawuri kumbe yo hlawuleka swilongoloxi ku ya hi tinomboro.
Makanelo ya tinhlamulo na swibumabumelo swi longoloxiwi ku ya hi tinomboro.
Timhaka leti nga vulavuriwa tihela tilongoloxi ku ya hi tinomboro.
Tiphurojeke leti nga hela kumbe leti ta ha lavaka ku sunguriwa tilongoloxi ku ya hi tinomboro.
Leswi swi nga pulaniwa eka tin?hweti tinharhu leti ta ha taka swilongoloxi ku ya hi tinomboro.
Goza ra vukhume-mune: Ku hluvukisa vuxokoxoko bya wadi
Leswi hi swona swo sungula leswi komiti ya wadi yi nga swi endlaka. Swi nga pfuna ku aka vun?we, swi tlhela swi pfuna eka ku twisisa hita wadi ya wena.
Ku endla vuxokoxoko bya wadi swi nga va swa nkoka.
Hi leyi nhlamuselo yo endla leswaku u sungula.
Tsundzuka leswaku u nga hlengeleta mahungu yo sungula hiwona u tlhela u tatisa eku fambeni ka lembe
Kumisisa hi vanhu va wadi na swiphiqo leswi va hlanganaka na swona, xikombiso
Ntlawa wa vukhale, rimbewu, muxaka wa ntirho.
Nhlayo ya vugevenga, swiphiqo leswi kulu swa rihanyo
Swivilelo swa vanhu swa masiku hinkwawo
Leswi vanhu va nga swi langutela
Matimu ya wadi
Tindzimi leti vanhu va tivulavulaka
Ku tsakela ka vona eka swa tipolitiki
Xana mahungu lawa ndzima kumisa ku yini?
Mhasipala wu ta nyika mahungu yo fana na mintlawa ya malembe. Mukhanselara wa wadi u ta kombela ku suka eka hofisi ya xipikara.
Maphorisa ma nga nyika nhlayo ya vugevenga, loko ku rina xibedlele kumbe tkliliniki endhawini ya nwina minga kuma mahungu ya rihanyu.
U nga lavisisa leswaku vanhu va hleketa yini hi tinhlengeletano ta vahlawuri, kumbe tinhlengeletano ta mintlawa yintsongo ya vanhu eka wadi, kumbe mbalango wo olova wa vaaka tiko kumbe mbulavulo na vanghana.
Hi swihi switirhisiwa leswi nga kona ewadini?
Switirhisiwa? swi vula leswaku leswi hluvukisaka muganga, xikombiso:
Switirhisiwa swa muganga swo fana na swikolo, tikliniki, swibedlhele, maphorisa na tiambulese na swin?wana.
Mapatu, mati, na mbhasiso
Muxaka wa tindlu
Timbala ta mintlangu na ko wisela kona
Tikereke
Tiholo ta muganga
Mavhengele, timakete na tibangi
Vutleketli
Hi swihi swin?wana leswi humelelaka etikweni?
Endla nxaxamelo wa minhlangano ya tiko ;eyi ku nga yona ya nkoka eka tikomiti ta tiwadi. ?Vakhumbheki?swi vula vanhu kumbe vayimeri va ntlawa, lava va nga na ku tsakela ko karhi, kumbe lava va nga na vutivi, kumbe lava va tekelaka enhlokweni leswi mi swi endlaka eka komiti ya wadi.
Xana vatirhi vo hluvukisa tiko va kona ewadini ya nwina? CDWs
Langutisa vatirhi vo hluvukisa tiko ewadiniya wena u hlangana na vona ku fananisa, leswi swi katsaka loko kumbe vatirhi vo hluvukisa va nga nyika nseketelo hi le tlhelo ra matirhelo kumbe vutsalani eka wadi ya nwina.
U nga tirhisa nxaxamelo lowu ku ku pfuna ku lulamisa tindhawu ta vakhumbheki.
Minhlangano ya mintlangu kumbe tiforamu.
Tiforamu ta maphorisa ta vaaka tiko
Minhlangano ya tikereke
Minhlangano ya lavantshwa
Minhlangano yo lahla
Minhlangano ya mabindzu
Minhlangano ya mfuwo xikombiso, vutshila, vuyimbeleri
Minhlangano ya vavasati
Swivutiso swa nkarhi hinkwawo:
Xivutiso: Hikokwalaho ka yini swi ri na nkoka ku hluvukisa vuxokoxoko bya wadi?
Nhlamulo: Tanihi khanselara wa wadi na komiti ya wadi, u nga vana matimba loko u tiva muganga wa wena hi vuenti. Tsundzuka, u kona ku yimela wadi ya wena. U nge swi endlile swi loko u nga swi tivi leswaku i va maniva tshamaka ewadini ya wena, timhaka na swilaveko swa vona hi swihi, leswi va lavaka leswaku komiti yi va endlela swona , muako, mapatu na swin?wana swi endla wadi ya wena. Leswi swi katsa ku va na vutivi byo enta hi minhlangano ya vaaka tiko na switirhisiwa swa miganga swo fana na mabindzu ya le migangeni na timbala ta mintlangu. U ta hlamala loko u kumisisa.
Xivutiso: Xana komiti ya wadi yi nga tirhisa njhani mahungu lawa?
Nhlamulo: Komiti ya wadi yi nga tirhisa eku humeleriseni ka pulani ya lembe. Mi ta pulana kahle matlhelo mi nghenelela hi xitalo eka mimbulavulo ya tipholisi ta khansele na minongonoko kumbe tiphurojeke hi kuva u tiva ngopfu hi muganga wa wena ku tlula vanhu hinkwavo.
Goza ra vukhume-ntlhanu: Komiti ya wadiyifanele yiva na pulani ya lembe
Tikomiti ta wadi ti fanele ku va na pulani ya lembe leyi yi kombisaka leswaku hi swilaveko swo sungula, na leswi yi langutelaka ku swi fikelela . Leswi swi ta pfuna ku vona loko ku fikeleriwile leswi a swi fanele ku fikeleriwa. Swi ta tlhela swi pfuna eka ku vikela mhasipala, tanihi loko ku ta vikiwa n?hweti yin?wana na yin?wana ehenhla ka pulani.
I ndlela ya kahle ku pulana nhlengeletano yo hlawuleka hi xihatla ku humesa pulani ya lembe. Endla leswaku pulani ya wena yi va ya ntiyiso yi tlhele yi fikeleleka.
Tekela leswi landzelaka enhlokweni loko u endla pulani ya lembe.
Masiku lawa mhasipala wu nga ta endla vutihlanganisi laha u nga ta va na ku navela ku nghenelela ku fana na leka pulani ya nhluvukiso na vuhlanganisi (IDP)na mpimanyeto wa lembe.
Timhaka ta nkoka ta le tikweni? Komiti ya wadi yi nga endla yini ku pfuna? Na swona u ta swi endla rini?
Hi tihi tiphurojeke leti komiti ya wadi yi lavaka ku ti sungula? Tekela enhlokweni swilo swo fana na tiphurojeke ta nhluvukiso wa muganga, ku letela vahlayisi va le makaya? Xana hi nga endla tiphurojeke leti na minhlangano yin?wana ya le tikweni?
Hi tihi tiforamu ta muganga, xikombiso, rihanyu kumbe minhlangano ya miganga, xana komiti ya wadi ya swilava ku yimeriwa.
Hi yihi minhlangano ya miganga kumbe tindzawulo ta vamhasipala lava hi nga yi vitanaka leswaku yi ta endla vuyimeri eka komiti ya wadi kumbe eka nhlengeletano ya vahlawuri?
Hi swihi swirho swa komiti ya wadi leswi nga nyikiwaka mfanelo yo endla ntirho?
Hi wahi masiku yo hetelela yaka endla ntirho?
Hi wihi ntirho wa xihatla lowu hi lavaka ku sungula hi wu endla? Hi wihi lowu nga yimaka nkarhi wo leha nyana?
Pulani yi fanele yi ri leyi oloveke yi tlhele yi va leyi yinga cinciwaka ku ya hi swilaveko.
Endla leswaku tiphurojeke leti u lavaka ku tiendla tiyelana kumbe ku fana na ta (IDP) loko tiphurojeke ta wena ti nga fani na ta (IDP) u ta vona leswaku vaaka tiko a va titsakeli. Kumbe mhasipala a wu nge tiseketeli loko mi ri karhi mi tiendla. Langutisa goza ra vukhume-nkombo hi swo tala mayelana na (IDP).
Tsundzuka leswaku pulani yi fanele yi fikeleleka. I swa nkoka ku endla swilo swintsongo kahle ku nga ri na ku endla swo tala hi ndlela yo ka yi nga ri kahle.
Hi wihi nseketelo lowu vamhasipala ti nga na wona eka tikomiti ta wadi?
Nseketelo wa vamhasipala eka tikomiti ta wasi wu ta ya hi swi tirhisiwa leswi mhasipala wu nga na swona. Vamhasipala tin?wana tina mali yo tala ku hundza tin?wana leswi swi ta vana ku onha eka leswi swi nga ta fikeleriwa. Hofisi ya xipikara yi ta ku byela switirhisiwa leswi nga kona, kambe langutisa nxaxamelo lowu wu nga laha hansi ku sungula.
Hi lowu nxaxamelo wa swilo leswi u nga vutisaka mhasipala hi wona.
Tikhopi ta milawu, switsundzuxo swa rixaka na tipholisi ta khansele eka ku nghenelela ka vanhu na tikomiti ta wadi.
Khopi ya xiyimo xa rihanyu xa wadi, ku pfuneta ku hlengeleta vuxokoxoko bya wadi.
Khopi ya mhasipala ya pulani ya vuhlanganisi na ya nhluvukiso.
Matirhelo na vufambisi bya mhasipala.
Nkatsakanyo wa mpimanyeto wa mhasipala.
Mahungu ya swiviko na maendlelo.
Masiku na minkarhi ya vuleteri bya ntirho.
Mahungu ya vuleteribyin?wana bya tikomiti ta wadi.
Mahungu yo phakela mpimanyeto na tipholisi ta tihakelo ta timali ta tikomiti ta wadi.
Goza ra vukhume-nkombo Xana (IDP) i yini?
Vamhasipala hinkwavo va laveka ku lulamisa (IDP)leswaku yi ta kombisa swilaveko swo sungula swa ndhawu. (IDP)yi va kona ku ringana malembe ya ntlhanu, yi tlhela yi kambisisiwa lembe rin?wana na rin?wana. (IDP) yi endla leswaku switirhisiwa swa mhasipala swi tirhisiwa hi ndlela leyinene, leswi ku faneriweke ku sungula hi swona xik. (ku pfuna tindhawu leti nga talela hi vusiwana) Ku kuma timali eka swiyenge swin?wana swa mfumo, na ku andzisa ku nghenelela ka vaaka tiko.
Tikomiti ta wadi ti nghenelerisa ku yini eka (IDP)?
Vayimeri va komiti ya wadi va nga va eka foramu ya vayimeri va (IDP). Foramu leyi i nkarhi wa lava khumbhekaka ku va va yimela swilaveko swa vahlawuri. Yi nyika mbulavurisano, ku kanerisana na ku teka swiboho exikarhi ka vanhu na mhasipala, ku va na ku vulavurisana na ku nyika nkarhi wo kombela ku pulaniwa na ku tirhisiwa ka (IDP) hi tikomiti ta tiwadi.
Ndzi nga yi kumisa ku yini khopi ya (IDP)?
Khanselara wa wadi u na kopi, loko a rihava, u nga tihlanganisa na hofisi ya mufambisiwa mhasipala kumbe hofisi ya xipikara. Mhasipala wu ta nyika vuleteri bya (IDP) Komiti ya wadi yi ta lavisisa hi vuenti ku suka eka hofisi ya xipikara.
Goza ra vukhume-nhungu: Mpimanyeto wa lembe.
Mpimanyeto i pulani ya timali. Yi kombisa migingiriko ya lembe ximali leri ra ha taka . Hikuva yi hlamusela minxavo, madurhelo ya swilo leswi na ku tumbuluka ka ka mali yo hakela swikweleti. L embe ximalira vamhasipalata Afrika Dzonga risukela eka sikuro sungula ra mawuwanieka lembe rin?wana na rin?wana ku fikela eka sikuro hetelela ra khotavuxika ra lembe lerilandzelaka. Khansele yifanele yipfumelela mpimanyeto ku nga se sungula lembe lerintshwa ra ximali, Endzhaka ka ku pulana na ku tihlanganisa na tikomiti ta wadi na mintlawa ya vakhumbhekietikweni. Loko tikomiti ta waditinghenelela eka ku teka xiboho xa leswaku mhasipala wu fanele wu tirhisa malimuni, naswona eka tiphurojeketihi?leswi swita vula leswaku wadiyi ta vuyeriwa.
Mpimanyeto wu kambisisiwa lembe hinkwaro ku langutisa mali leyi yi nghenaka na leyi yi nga tirha eka mpimanyeto. Xikombiso: loko mali ya tihakelo leyi nga laviwa yo va ehansika leyi yinga hleketeleriwa, tirhiselo ra mali ri ta va ehansi.
Tikomiti ta wadi ti fanele ti lavisisa nkarhi wo hetelela wa mpimanyeto, na leswaku tinhlengeletano ti ta endliwa rini.
u fanele u vutisa loko ku ri na vuleteri bya mpimanyeto ku pfuna ku hoxa xandla eka mpimanyeto.
Goza ra vukhume-nkaye: Maendlelo ya vufambisi.
Kumisisa loko mhasipala wa wena wu endlile matirhelo ya vufambisi. Komiti ya wena ya wadi yi nga tirha ntirho wukulu eka ku fambisa matirhelo hitindlela tinharhu:
Ku pulana: Tirha na khanselara wa wena na minhlangano ya miganga ku langutisa swilaveko swo sungula, tlhela u endla leswaku swilaveko leswi swa katsiwa eka mpimanyeto.
Ku landzelerisa no vuyiseriwa mahungu: Endla leswaku ku vana swiviko swa nkarhi hinkwawo swa tiphurojeke ta mhasipala na mintirho ya komiti ya wadi na le ka tinhlengeletano ta vanhu leswaku mi byela vanhu hi leswaku swilo swi famba njhani na swiphiqo. Humesa mavonele yo antswisa, loko swi endleka, kuma vaaka tiko va nghenelela leswaku ntirho wu hela hi xihatla .
Ku langutisisa matirhelo ya lembe: Khansele yi fanele yi vika nkarhi hinkwawo eka komiti ya wadi na vaaka tiko eka ku langutisisa mpimanyeto na matirhelo, tanihi xiphemu xa tinhlengeletano ta tiko. Ku eengetela, loko komiti yi nga kumi swiviko swa nkarhi hinkwawo swa matirhelo ku suka eka khansele, tivisa Meyara leswaku komiti ya wadi yi langutela matirhelo yo antswa eka mfumo wa miganga wa xidemokrasi.
Tihlanganisi na hofisi ya mufambisiwa ya mhasipala ku kuma nxaxamelo wa vutihlanganisi u ngetelela eka xibukwana lexi.
Tihlanganisi na hofisi ya mufambisiwa mhasipala ku kuma nxaxamelo wa tiphurojeke na migingiriko kutani u ngetelela eka xibukwana lexi.
XIYENGE XA VUMUNE
Makanelwa ya nhlengeletano.
Wadi-----------------------------Komiti
Siku:-----------------------------------------------------------
Nkarhi: -----------------------------------------------------------
Ndhawu: ---------------------------------------------------------
Ajenda
Ku pfula ntirho na ku amukela
Lava kombeleke ku khomeriwa
Makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza
Timhaka leti ti humaka eka makanelwa
Ntsalelano
Swilo swintshwa, xikombiso, xiviko xa tiphurojeke na xa tindzawulo
Xiboho xa khansele
Siku na nkarhi swa nhlengeletano leyi yilandzelaka
Rhijisitara ra manghenelo ra tinhlengeletano ta vahlawuri kumbe to hlawuleka
Wadi------------Nhlengeletano ya vahlawuri/hlawuleka/nhlengeletano ya vaaka-tiko
Wadi------------------------------------------------------------------------------------------
Nkarhi-----------------------------------------------------------------------------------------
Khanselara wa wadi---------------------------------------------------------------------------
Vito
Kherefu
Nomboro ya vutihlanganisi
Nsayino
Wadi------------------------------------Komiti
Swilaveko swo sungula swa mhasipala ku suka eka pulani ya nhlanganiso na nhluvukiso
Swilaveko swa wadi swo sungula
Komiti ya wadi yi fanele yi vika ku ya hi pulani leyi landzelaka n?hweti na n?hweti. Swi ta pfuna ku endla leswaku munhu a tiva loko a fikelerile leswia lava ku swi fikelela epulanini ya yena. Swi ta tlhela swi pfuna xipikara ku tiva loko ku ri na timhaka tin?wana leti a lavaka leswaku ti tirhiwa.
Nomboro
Phurojeke
Vutihlamuleri
Swikongomelo/
Swikombiso
Nkarhi
Switirhisiwa
Swakudya swa xirhapa
Ku rimiwe swimbirhi
Khotavuxika 2006
Xirho xa komiti ya wadi lexi nga na vutihlamuleri xi fanele ku vika xiyimo xa phurojeke eka tinhlengeletano ta tikomiti ta tiwadi.
Mfanelo yo phakela tindzawulo
Wadi----------------------------------------Komiti
Rihanyo
Nhluvukiso wa ikhonomi wa muganga
Vito ra munhu la khumbhekaka
Xitiviso xa Nhlengeletano ya Komiti ya Wadi
Wadi---------------------------------------------------Komiti
Siku-----------------------------------------------------------
Nkarhi----------------------------------------------------------
Ndhawu---------------------------------------------------------
Makanelwa
Ku pfula ntirho no amukela
Lava nga kombela ku khomeriwa
Makanelwa ya nhlengeletano leyinga hundza na timhaka letihumaka eka makanelwa
Ntsalelano
Fomo yo langha-Ku hlawula tikomiti ta tiwadi
Wadi--------------------------------------------------Komiti
Fomo yo langha swirho swa komiti ya wadi
Hina, lava hi sayineke leswaku hita va va vhotiva wadi--------------
Hilangha Manana/Tatana----------------------------ku va muyimela ku hlawuriwa
Ku hlawuriwa tanihi xirho xa komiti ya wadieka wadi ya----------------
Vito---------------Nsayino-------------------Siku------------------------------
Vito---------------Nsayino----------------------Siku--------------------------
Mina ----------------------loyi ndzi nga sayina, nomboro ya pasi------------------ndzi tshamaka e----------------------ndzi nga rhijisitara tanihi muvhoti eka wadi ya------------ndzi pfumela ku hlawuriwa tanihi muyimela ku langhwa loyi a lavaka ku hlawuriwa tanihi xirho xa komiti ya wadi eka wadi ya-----------------------------------------
Nsayino--------------------------(Muyimela ku langhwa) Siku-------------------------
Khanselara wa wadi----------------------------------------------
Nxaxamelo wa swirho swa komiti ya wadi
Wadi---------------------------------------------------------------
Khanselara wa wadi------------------------------------------------
Muyimeri wa khanselara------------------------------------------------
Vito
Kherefu
Nomboro ya pasi
Nomboro ya vutihlanganisi
Mbuyelo wa nhlawulo wa komiti ya wadi
Wadi---------------------------------------------------------
Ndhawu-------------------------------------------------------
Siku--------------------------------------------------------------
Vito ra mutimela ku langwa
Nhlayo ya tivhoti
Tivhoti leti nga hlayiwa-----------------------------------------------
Maphepha lama nga onhiwa----------------------------------------------
Ntsengo-------------------------------------------------------------------------
Nsayino-------------------------------------------------------------------------
Swivutiso
Riq: +27 12 334 0600
Fekisi: +27 12 334 0813
<fn>tso_Article_National Language Services_LESWI U FANELEKE KU S.txt</fn>
LESWI U FANELEKE KU SWI TIVA HI
BYA SIVELEKA
HI KU HATLA BYI TSHUNGURIWA,
BYA KOTA KU HOLA
TB YA DLAYA LOKO YI NGA TSHUNGURIWI
Switsongwatsongwana leswi swi le ka swikhohlola leswi humesiwaka hi lava nga ni TB ya mahawu.
Switsongwatsongwana leswi swi tala ku onha tinyama leto olova ta mahawu. Leswi swi vanga mimbhovo eka mahawu, leswi tlhelaka swi vanga ku nonoha ka ku hefemula. Munhu a nga khohlola ngati.
Loko yi nga tshunguriwi , TB yi nga vanga rifu.
Loko munhu la nga ni TB a khohlola, hentshemula kumbe a phela marha, switsongwatsongwana swi haha emoyeni laha swi nga ta hefemuriwa hi van?wana.
Nkateko hileswaku a hi hinkwavo lava nga ni xitsongwatsongwana lexi lava nga ni TB. Minkarhi yo tala, switsongwatsongwana leswi swi khomelela emirini kutani swi nga koti ku andza. Hambiswiritano, loko switsongwatsongwana swo tala ngopfu ku fika laha miri wu nga ha kotiki ku tisirhelela, switsongwatsongwana leswi swi kuma matimba kutani munhu a khomiwa hi TB.
Loko miri wu fika laha wu nga ha kotiki ku tisirhelela eka switsongwatsongwana swi vanga leswaku munhu a khomiwa hi TB hi ku olova hikwalaho ka:
mavabyi yo fana ni ya chukele ni AIDS
Vudakwa
Ku pfumaleka ka swakudya leswi lavekaka emirini
Ku tshama endhawini leyi ku nga ngheniki moya kumbe etikamareni leti ku taleke ngopfu
Mukhuhlwana wo tlula mavhiki manharhu
Ku twa ku vava exifuveni
Ku ka u nga naveli swakudya
Ku ondza
Ku juluka ni madyambu hambi loko ku titimela
Ku khohlola ngati
Loko munhu a ri ni swimbirhi kumbe ku tlula swa leswi kombisiweke laha henhla hi nkarhi wun?we, u fanele ku kuma ku pfuniwa ekliniki kumbe exibedlhele hi xihatla.
Swin?wana swa leswi kombisiweke laha henhla swi nga va xikombiso xa leswaku u na TB
Switsongwatsongwana swi kumeka eka xikhohlola loko xi kamberiwile elaboretari
X-ray leyi endliweke ekliniki kumbe exibedlhele na yona yi nga komba mimbhovo kumbe ku cinca eka mahawu
Nkambelo wa dzovo eka vana hi muongori kumbe dokodela naswona swi nga komba vuvabyi lebyi.
Loko munhu o kamberiwa kutani ku kumeka leswaku u ni TB, vana hinkwavo va le hansi ka malembe ya ntlhanu lava a va tshama kusuhi na yena va fanele ku kamberiwa na vona, leswaku loko swi fanerile va ta kuma ku tshunguriwa na vona. Lavakulu vona va fanele ku tsundzuxiwa ku lava ku pfuniwa loko vo tshuka na vona va vile ni swikombiso swa munhu la nga ni TB.
TB YI NGA TSHUNGULEKA HI KU OLOVA
Kambe vutshunguri byi fanele ku sunguriwa hi xihatla naswona mirhi yi fanele ku tekiwa ku ya hi swileriso leswi nyikiweke ekliniki.
Swi teka kwalomu ka tsevu wa tinhweti kumbe ku tlula ku va TB yi hola hi ku hetiseka, kambe eku heleni ka mavhiki mambirhi munhu a ri eku tshunguriweni, a nga ka a nga ha tluleti van?wana vuvabyi lebyi.
MIRHI YI FANELE YI TIRHISIWA YI KONDZA YI HELA.
I xihoxo lexi kulukumba ku va munhu a tshika ku n?wa mirhi hi ku vona onge se wa antswa.
Swi teka nkarhi wo leha ku herisa switsongwatsongwana swa TB. Loko mirhi yo tshikiwa hi ku hatlisa ehandle ka swileriso hi muongori kumbe dokodela, vuvabyi lebyi byi nga tlhela byi sungula nakambe.
eka vanhu lava nga ni sisiteme ya nsawutiso wa vuvabyi leyi tirhaka kahle, i 10% ntsena lya lava nga ni xitsongwatsongwana xa TB lava va khomiwaka hi vuvabyi lebyi.
Nhlayo ya le henhla ka 50% ya vanhu lava nga ni switsongwatsongwana swa TB ni HIV hi nkarhi wun?we va khomiwa hi TB va nga si lova.
A hi hinkwavo vanhu lava nga ni TB va nga ni HIV.
HIV/AIDS yi tele ngopfu etindhawini leti nga talela hi vusweti naswona vaaki va le ka tindhawu leti va khomiwa hi ku olova hi TB.
Ku tshungula lava khomiweke hi vuvabyi lebyi leswaku byi nga tluleli van?wana.
Nsawutiso wa vana hinkwavo loko va ri ni lembe rin?we ekliniki.
Ku dya swakudya leswi ringaneleke leswi katsaka swakudya swo fana ni:
Nyama, hlampfi, matandza, tinyawa, masi, amasi, xinkwa xa biraweni, mugayu wa mavele, matsavu, mihandzu,.
Ku dzhaha fole swi nyanya ku onha mahawu naswona swi nga vanga ni vuvabyi bya mbilu ni khensa ya mahawu.
Ku orhela masana, ku bela hi moya lowo tenga ni ku tshama endhawini leyi baseke.
PHUROVHINSI RIQINGHO
Kapa-vuxa
N?walungu-Vupeladyambu
Kapa-N?walungu
Xifundzhankulu xa N?walungu
Kapa-Vupeladyambu
XIYIMO RIQINGHO
Swiviko ni Nkandziyiso
Tiphurogireme ta le ntirhweni
Vutsundzuxi
Ndzetelo
Vulawuri
PHUROGIREME YA RIXAKA YO LAWULA TB
MAHUNGU HI XITALO YA VASEKETERI VA VUTSHUNGURI
Xana Vuabyi bya rifuva incini?
TB I vuvabyi lebyi tshungulekaka, lebyi hlaselaka xirho xin?wana ni xin?wana xa miri, ngopfu-ngopfu mahawu.
Xana TB yi nga haxiwa njhani?
Switsongwatsongwana swa TB swi haxeka hi ku olova etikamareni leti ku nga tala ngopfu nakona ku kayivelaka moya lowo tenga ni masana.
Emoyeni loko munhu la nga ni TB a khohlola kumbe ku hentshemula.
Munhu un?wana a nga tluleriwa hi TB loko o hefemula swikhohlola leswi.
Xana swikombiso swa TB hi swihi?
Mukhuhlwani wo tlula mavhiki manharhu.
Ku vava ka xifuva.
Ku ka munhu a nga naveli swakudya.
Ku ondza.
Ku juluka ni vusiku hambi loko ku titimela.
Ku khohlola ngati.
Moya lowo tenga wu hunga switsongwatsongwana swa TB naswona masana ya swi dlaya.
Hikwalaho ka yini van?wana va khomiwa hi TB van?wana yi nga va khomi?
Vanhu van?wana va khomiwa hi TB hikwalaho ka ku tsana ka sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi. Leswi swi humelela loko miri wa vona wu nga tiyelanga ku ringana ku lwa ni switsongwatsongwana swa TB.
Leswi olovisaka ku khomiwa hi TB
Vanhu lava nga ni HIV/AIDS lava miri ya vona yi nga tiyelangiki ku lwa ni xitsongwatsongwana xa TB.
Vanhu lava nga ni miri leyo tsana a va tiyelanga ku kota ku lwa ni switsongwatsongwana.
Vusweti.
Ku tshama vanhu va tele ngopfu, tindlu leti nga ngheniseki kahle moya ni tikamara leti kayivelaka moya wo tenga.
Ku ka munhu a nga dyi swakudya leswinene.
Ku dzhaha fole.
Vudakwa.
Vanhu lava nga ni mavabyi yan?wana yo fana ni mavabyi ya chukele.
Xana TB ya mahawu yi vonisiwa ku yini?
hi ku kamberiwa ekliniki.
Hi ku kambela xikhohlola elaboretari.
Ku kambela dzovo ra miri eka vana.
X-ray ya xifuva yi nga endliwa.
Xana TB yi tshungurisiwa ku yini?
Vutshunguri bya TB byi sungula endzhaku ka ku hlahluviwa ku ya hi leswi kumiweke ? masungulo, kumbe leyi ngo tlhela yi vuya.
Xana vutshunguri bya TB byi sungurisa ku yini?
Vutshunguri bya TB byi sunguriwa loko munhu a hlahluviwile leswaku u ni yona hi muongori kumbe dokodela.
Murhi wu nyikiwa muvabyi ka ntlhanu hi vhiki ku nga ku sukela hi Muvhulu ku fika Ravuntlhanu loko a ha vabya swinene.
Eka ku yisa emahlweni ka vutshunguri, mirhi yi nga nyikiwa ka ntlhanu kumbe kanharhu hi vhiki.
Xana vutshunguri bya TB byi hlayisekile eka mani na mani ke?
Vayimani va nga teka mirhi ya TB ku nga ri na swiphiqo.
Vayimani ni vadyuharhi lava nga henhla ka 65 wa malembe a va fanelanga tlhaviwa injhekixini ya ?streptomycin?.
Vana va le hansi ka 8 wa malembe a va fanelanga ku nyikiwa ?ethambutol?.
Vavabyi va fanele ku tivisa muongori ekliniki loko va ri eka vutshunguri bya TB leswaku a ta va pfuna hi makunguhatele lama faneleke.
Vavabyi lava nga eku tirhiseni yin?wana mirhi na vona va fanele ku tivisa muongori.
Vavabyi lava vabyaka byin?wana vuvabyi handle ka TB va fanele ku kanerisana ni muongori .
HIV yi andzisa ku olova ka ku hlaseriwa hi xitsongwatsongwana xa TB.
Eka munhu la nga ni xitsongwatsongwana xa TB, HIV hi yona xivangelo-nkulu xa ku nyanya ka TB.
HIV I nchumu wa nkoka lowu tivekaka enkarhini wa sweswi lowu andzisaka ku olova ka ku khomiwa hi TB.
Munhu la nga ni HIV u ni tichansi ta 10 to tlula la nga riki na yona to khomiwa hi TB..
Xana museketeri wa vutshunguri u lawurisa ku yini vutshunguri?
Mirhi leyi nyikiwaka ekliniki yi vekiwa eka ndhawu leyi holeke naswona leyi hlayisekeke.
Ku hlayisa khadi ra kliniki ra muvabyi.
Tirhisa lepula ni sosara ku nyika mirhi ni mati.
Vonisisa leswaku muvabyi u ti n?wa hinkwato tipilisi.
Muvabyi ni museketeri wa vutshuinguri va fanele ku twanana hi ndhawu leyi va nga ta hamba va hlangana eka yona ni nkarhi lowu va nga ta hlangana ha wona.
Ku sayina khadi nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu muvabyi a n?waka mirhi hi wona.
Loko ku ri ni swiphiqo swin?wana swa rihanyo muvabyi u rhumeriwa ekliniki.
Xana ntirho wa museketeri wa vutshunguri bya TB incini?
Ku vonisisa leswaku muvabyi u mita hinkwato tipilisi.
Ku rhumela muvabyi ekliniki eka tin?hweti timbirhi ni ya vunharhu ku ya kamberiwa xikhohlola.
I swa nkoka ku kamberisa xikhohlola hi minkarhi leyi leswaku ku ta kota ku cinciwa vutshunguri. Mirhi ya hungutiwa loko muvabyi a ri karhi a antswa.
I swa nkoka ku va vavabyi va tlhelela ekliniki loko mirhi yi hela ku ya kamberiwa leswaku vuvabyi lebyi byi herile hi ku hetiseka kumbe a byi se hela.
Xana museketeri wa vutshunguri bya TB a nga pfuna hi ndlela yihi endhawini ya le ka vona?
ku nghenelela ka vaaki I xilavekonkulu eka migingiriko hinkwayo yo sivela TB.
Vanhu va fanele ku tivisiwa hi khombo leri vona ni vandyangu va nga welaka eka rona.
Vanhu va fanele ku tiva swikombiso swo sungula swa TB ni ku lava ku pfuniwa ka ha ri ni nkarhi.
Vanhu va fanele ku tivisiwa hi nkoka wo teka mirhi tani hi leswi swi lerisiweke ha kona ni khombo leri nga va welaka loko va nga endli tano.
Vanhu lava ng ani TB va fanele ku vona leswaku mindyangu ya vona na yona ya kamberiwa leswaku loko na vona yi va khomile va ta kota ku kuma vutshunguri.
Vana lava hanyeke kahle lava nga ni ntlhanu wa malembe va fanele ku yisiwa ekliniki ku ya kamberiwa.
Lavakulu vona va fanerile ku ya ekliniki ntsena loko va vabya ni loko va ri ni swin?wana swa swikombiso swa TB.
Xana nghozi yo tshika vutshunguri exikarhi hi yihi?
Muvabyi u fanele ku teka mirhi nkarhi lowo leha swinene naswona ku heta vutshunguri bya TB swi lava ku tinyiketela lokukulu.
Vavabyi lava khomiweke hi TB loko va nga heti vutshunguri bya vona va nga tluleta van?wana.
Vavabyi va fanele ku sungula vutshunguri hi ndlela yo lulama.
Vavabyi lava tshikaka vutshunguri exikarhi va fanele ku lavisisiwa no kumiwa.
Vavabyi lavantshwa va TB va fanele ku hola hi nkarhi wo sungula.
Xana hi yihi dyondzo ya swa rihanyo leyi museketeri wa vutshunguri bya TB a nga yi nyikaka mayelana ni STD/HIV/AIDS?
Ku papalata timhaka ta swa masangu loko nkarhi wu nga si fika.
Ku tshembheka.
Ku tirhisa tikhondomu nkarhi hinkwawo.
Ku dyondzisa vanhu hi mavabyi ya swa masangu (STDs) ni khombo ro ka mavabyi lawa ni HIV/AIDS swi ng atshunguriwi.
Ku tlakusa mahanyelo lamanene ya timhaka ta swa masangu.
Ku dyondzisa vanhu leswaku VCT (ku tinyiketela ku kamberiwa xitsongwatsongwana xa HIV ni ku khanseriwa mahala) incini?
Xana museketeri wa vutshunguri bya TB a nga endla yini ku pfuna ku sivela TB?
Ku dyondzisa vaaki hi TB.
Ku rhumela vanhu lava ng ani swikombiso swimbirhi kumbe ku tlula swa TB ekliniki ya le kusuhi.
Ku dyondzisa vanhu ku pfala nomo loko va khohlola kumbe ku hentshemulaq.
Ku dyondzisa vanhu leswaku moya wo tenga wu kota ku hunga switsongwatsongwana swa TB ni ku va tsundzuxa ku hunguta ku andza ka TB hi ku tshama va pfurile mafasitere.
Ku dyondzisa vanhu leswaku ku tlhava ka dyambu ku dlaya switsongwatsongwana swa TB.
Ku tsundzuxa no khutaza lava nga eka vutshunguri bya TB ku hetisa vutshunguri va nga tshiki exikarhi.
Ku tsundzuxa vanhu leswaku TB ya hola loko munhu a n?wa mirhi hi ku hetiseka.
Ku dyondzisa vanhu ku endla timhaka ta masangu hi ndlela leyi hlayisekeke hi ku tirhisa tikhondomu ku sivela ku tlulela ka mavabyi yo fana ni HIV/AIDS.
Ku dyondzisa vanhu leswaku vana lava ha ku velekiwaka va faneleku sawutisiwa eka TB hi BCG.
lava faneleke ku rhumeriwa ekliniki kumbe exibedlhele
Vana lava nga ehansi ka ntlhanu wa malembe lava a va ri kusuhi ngopfu ni munhu loyi a ri ni TB.
Eka muongori loko ku ri ni swiphiqo swihi kumbe swihi.
Vatswatsi lava nga ni swikombiso swa TB.
Vavabyi lava a va ri eka vutshunguri ku ya kamberisa xikhohlola eka n?hweti ya vumbirhi ni ya vunharhu.
Vavabyi eka n?hweti yo hetelela ya vutshunguri ku ya kamberisa xikhohlola.
PHUROVHINSI RIQINGHO
Kapa-vuxa
N?walungu-Vupeladyambu
Kapa-N?walungu
Kapa-Vupeladyambu
XIYIMO RIQINGHO
Swiviko ni Nkandziyiso
Tiphurogireme ta le ntirhweni
Vutsundzuxi
Ndzetelo
Vulawuri
<fn>tso_Article_National Language Services_LIVHI YA MAVABYI.txt</fn>
LIVHI YA MAVABYI, LIVHI YA NKARHI WO LEHA LEYI NGA PFUMELERIWA NO TSHIKA NTIRHO HI XIVANGELO XA MAVABYI EKA MFUMO
HIKWALAHO KA YINI LIVHI YA MAVABYI?
Eka swivangelo swa timhaka ta vutomi bya wena u nga khomiwa hi mavabyi kumbe u vaviseka, hi mhaka leyi u ta lava livhi leswaku u ta kota ku hola eka mavabyi kumbe ku vaviseka ka wena .Tiva leswaku ku vaviseka loku ku hlamuseriwaku laha a hi ku vaviseka loku ku humelelaka entirhweni.
XANA TIMFANELO TA WENA HI TIHI?
Masiku yo ringana 36 ya ntirho ya livhi ya ntolovelo ya mavabyi lama nga na tihakelo hi xitalo eka sekele ya livhi ya mavabyi. Sekele ya livhi ya mavabyi i nkarhi wo ringana malembe manharhu hi ku landzelelana. Sekele leyi nga kona sweswi ya livhi ya mavabyi yi sungule hi 1 Sunguti 2004.
HI TIHI TIMFANELO TA WENA TO TIRHISA LIVHI YA NTOLOVELO YA MAVABYI?
Loko u swi tiva ka ha ri na nkarhi leswaku u fanele u ya ekliniki, xik. Ku ya endla Oparexini, Tata fomo ya xikombelo u yi tisa ka ha ri na nkarhi.
Hi tlhelo rin?wana, loko wo hlangana na mavabyi ya xihatla kumbe u vaviseka, Tivisa Mulawuri wa wena hi xihatla loko u ta tsandzeka ku tirha hikwalaho ka mavabyi kumbe ku vaviseka. Mahungu yo vuriwa kunene hi xaka, mutirhi kulorhi kumbe munghana ya pfumeleriwa ntsena loko xiyimo xa vuvabyi kumbe ku vaviseka swi ku tsandzisa ku tivisa Mulawuri/Mufambisi wa wena hi wexe.
Tisa xitifikheti xa vumbhoni bya nhlahluvo xa masiku manharhu kumbe ku tlula NA le ka xiyimo xa loko u tirhisile masiku ya wena ya livhi ku hundza kambirhi eka nkarhi wo ringana nhungu wa mavhiki, handle ka nkarhi lowu a wu nga ri kona, Rhefera na laha hansi eka ku amukeriwa ka switifikheti swa vumbhoni bya nhlahluvo.
Tirhisa na ku fambisa masiku ya wena ya ntolovelo ya livhi ya mavabyi hi ndlela leyi faneleke na ku kombisa vukheta hi nkarhi wa sekele ya livhi ya mavabyi.
Tshika ku tirhisa masiku ya livhi ya mavabyi u ma tirhisela swin?wana ku nga ri mavabyi kumbe ku vaviseka tani hi loko u ta hetelela u ri eka xiyimo xo tika endzhaku ka sekele ya livhi ya mavabyi.
XANA TIMFANELO TA MUTHORI HI TIHI?
Ku tekela enhlokweni na ku ku nyika livhi ya mavabyi ku ya hi xikombelo xa wena.
Ku kambisisa na ku lavisisa masiku ya ntolovelo ya livhi ya mavabyi loko ma nga tirhisiwangi hi ndlela leyi nga fanela. Na ku teka goza loko swi fanerile. Eka swiyimo swin?wana muthori a nga kombela xitifikheti xa vumbhoni bya nhlahluvo eka minkarhi leyi nga ehansi ka masiku manharhu loko ku kumiwile swin?wana.
Ku tsundzuxa vatirhi hi matirhiselo ya livhi ya mavabyi.
Cinca/lulamisa mbango entirhweni kumbe swilaveko swa ntirho kumbe ku lava ku cinca ntirho, na swin?ana laha swi nga fanela.
XANA LIVHI YA NKARHI WO LEHA LEYI NGA PFUMELERIWA I NCINI?
Livhi ya nkarhi wo leha i xipfuno lexi u nga xikombeleku eka xiyimo lexi u nga heta masiku ya wena ya ntolovelo ya livhi ya mavabyi eka sekele ya wena ya malembe manharhu ya livhi ya mavabyi. Livhi ya nkarhi wo leha yi na swikongomelo swo fambisa laha yi nga na minkhethekanyo mimbirhi:
Livhi yo koma ? Laha hi loko nkarhi wa livhi leyi u yi kombelaka yi ri ya 29 wa masiku kumbe ehansi
Livhi yo leha ? Laha hi loko u kombela 30 wa masiku kumbe ku tlula ya livhi ya nkarhi wo leha
XANA XIPFUNO LEXI XI NA SWIPIMELO SWIHI?
U nga kombela nkarhi wun?ana na wun?ana lowu u lavaku livhi ya nkarhi wo leha, ntsena loko-
U tisa xitifikheti xa vumbhoni bya nhlahluvo xa nkarhi wun?ana na wun?wana , na,
Vulavisisi bya muthori eka xiyimo na ntumbuluko wa mavabyi kumbe mavavisekelo.
XANA TIMFANELO TA WENA HI TIHI?
Endla xikombelo eka tifomo leti lavekaku.U komberiwa ku tiva leswaku u fanele u endla xikombelo hi fomo leyi nga nyikiwa loko u kombela livhi yo koma kumbe yo leha ya nkarhi wo leha . A wu nga ha tirhisi fomo ya Z1.
Loko u swi tiva ka ha ri na nkarhi leswaku u fanele u ya ekliniki, xik, ku ya endla oparexini, endla xikombelo ka ha ri na nkarhi u tlhela u tisa fomo ya wena.
Loko wo tshuka u hlangene na mavabyi ya xihatla kumbe u tshuka u vavisekile,tivisa mulawuri wa wena hi xihatla loko u ta tsandzeka ku tirha hikwalaho ka ku vaviseka kumbe mavabyi ya xihatla. Mahungu yo vuriwa hi nomo hi xaka, mutirhi kulorhi kumbe munghana ya amukeriwa ntsena loko xiyimo xa mavabyi kumbe mavavisekelo swi ku tsandzisa ku ya vikela mulawuri kumbe mufambisi wa wena hi wexe.
U fanele u tisa fomo na xitifikheti xa vumbhoni bya nhlahluvo nkarhi hinkwawo..U nga tlhela u tisa swiviko swo seketela swa mavabyi na mahungu na nhlohletelo wo tsariwa eka xikombelo xa livhi ya wena ya nkarhi wo leha. Rhifera na le ka ku pfumeleriwa ka switifikheti swa vumbhoni bya nhlahluvo.
Tshika ku tirhisa masiku ya livhi ya nkarhi wo leha hi ndlela yo ka yi nga ri kahle.
Landzelela na ku xixima mintwanano yo yisa emahlweni swikambelo swa mavabyi leswi nga komberiwa na ku kondleteriwa hi mufambisi wa rihanyo wa muthori .
XANA TIMFANELO TA MUTHORI HI TIHI?
Muthori u ta ku nyika livhi ya nkarhi wo leha leyi nga na swipimelo loko ka ha yimeriwe mbuyelo wa vulavisisi bya xiyimo xa livhi ya nkarhi wo leha .
Muthori u ta fambisa na ku lavisisa xikombelo xa wena hi ku pfunana na mufambisi wa rihanyo ku ya hi pholisi na maendlelo ya ya livhi ya nkarhi wo leha na rihanyo ro teka tiphenxeni(PILIR).U ta tlhela u laveka ku yisa emahlweni swikambelo swa mavabyi/rihanyo tani hi xiphemu xa vulavisisi leswaku muthori a ta kota ku teka xiboho lexi nga na mahungu ya ntiyiso eka ku ya emahlweni ka livhi yankarhi wo leha kumbe xik, ku cinca ka mbango wa ntirho kumbe matirhelo.
Muthori u ta ndzi tivisa eka leswi nga kumeka, a tlhela a teka goza leri nga fanela ku ya hi leswi nga kumeka..
XANA KU SUKELA NTIRHO HI KU TSHAMELA KU VABYA I NCINI?
Loko u ta tsandzeka ku tirha nkarhi hinkwawo hi swivangelo swa mavabyi, u nga humesiwa /huma entirhweni eka vukorhokeri bya mfumo hikwalaho ka swivangelo swa mavabyi.
XANA LESWI SWI NA NKOKA MUNI?
Ku nga ha va wena kumbe muthori wa wena loyi a nga endlaku leswaku u teka phenxeni ya mavabyi loko swi ta hleketeleriwa leswaku u ta va u tsandzeka ku tirha nkarhi hinkwawo leswi swi nga ha va xikombiso endzhaku ka nghozi ya movha ya nkoka .
Loko u endle xikombelo xo leha xa livhi ya nkarhi wo leha, na vulavisisi bya muthori byi kombisa leswaku a wu nga ha koti ku tirha vutomi bya wena hinkwabyo, va nga cinca xikombelo xa wena xalivhi ya nkarhi wo leha xi va xikombelo xo teka phenxeni hikwalaho ka mavabyi.
TIMFANELO TA WENA HI TIHI?
U ta komberiwa ku tata tifomo ta phenxeni ya mavabyi .
Tisa switifikheti swa vumbhoni bya nhlahluvo na swiviko swin?wanan swo seketela leswi nga kona swo seketela swa mavabyi na mahungu na fomo ya xikombelo . Rhifera na le ka ku amukeriwa ka switifikheti swa vumbhoni bya nhlahluvo.
Landzelela na ku xixima mintwanano yo yisa emahlweni swikambelo swa mavabyi leswi nga kondleteriwa hi mufambisi wa rihanyo wa muthori..
XANA TIMFANELO TA MUTHORI HI TIHI?
Muthori u fanele a fambisa a tlhela a lavisisa xikombelo xa wena,hi ku pfunana na mufambisi wa rihanyo hi ku ya hi PILIR. U ta laveka ku yisa emahlweni swikambelo swa mavabyi tani hi xiphemu xa vulavisisi leswaku muthori a ta teka xiboho lexi nga na mahungu ya ntiyiso eka ku koteka ka wena ku teka phenxeni ya mavabyi, kumbe loko ku ri ku u ta tsandzeka ku tirha vutomi bya wena hinkwabyo, ku teka xiboho lexi nga na mahungu ya ntiyiso eka xik, ku cinca ka mbango kumbe matirhelo.
Muthori u ta ku tivisa hi leswi nga kumeka a tlhela a teka goza leri nga fanela ku ya hi leswi nga kumeka.
KU PFUMELERIWA KA SWITIFIKHETI SWAVUMBHONI BYA NHLAHLUVO!
Hikwalaho ka xikongomelo xa livhi ya ntolovelo ya mavabyi ku ta pfumeleriwa switifikheti swavumbhoni bya nhlahluvo leswi nga humesiwa no sayiniwa hi vanhu lava nga na mintolovetiso, na vanhu lava nga tiyisisiwa leswaku va ta femba no tshungula vavabyi , va tlhela va va va titsarisele na tikhansele leti landzeleka leti nga tumbuluxiwa hi Nawu wa Palamende:
Khansele ya vudyondzeri bya swa rihanyo ya Afrika Dzonga
Khansele ya vatirhi va swa rihanyo ya Afrika Dzonga
Khansele ya Vaongori va Afrika Dzonga.
Hi xikongomelo xa livhi ya nkarhi wo leha muthori u ta pfumela ntsena switifikheti swa vumbhoni bya nhlahluvo swo humesiwa swi tlhela swi sayiniwa hi lava nga na mintolovetiso lava nga titsarisela na tikhansele ta vudyondzeri bya rihanyo ta Afrika Dzonga va tlhela va tiyisisiwa hi nawu ku va va femba na ku tshungula vavabyi. Xitifikheti lexi xa vumbhoni bya nhlhluvo xi fanele, ku ya hi mpfumelelo lowu u nga nyikiwa wona, hlamusela ntumbuluko na xiyimo xa mavabyi/mavavisekelo.
Xitifikheti xa vumbhoni bya nhlahluvo xi fanele xi va na mahungu lama landzelaka:
Vito, kherefu na minthwaso ya muongori.
Vito ra muvabyi.
Siku na nkarhi swo kamberiwa.
Hambi loko mutolovetisi a humesa xitifikheti hikwalaho ka ku va a endlile vuxiyaxiya yena hi yexe hi nkarhi wa xikambelo, kumbe hikwalaho ka ku va a kumile mahungu ya huma eka muvabyi hi yexe lawa ya kongomaneke na vumbhoni lebyi amukelekaku.
Nhlamuselo ya mavabi/xiphiqo ntsena loko muvabyi a nyikile mpfumelelo wa ku mahungu ya lawa ya humesiwa.
Hambi loko muvabyi a nga ha ri kona entirhweni kumbe muvabyi a nga kota ku tirha mintirho leyi yi nga tshikeleliki entirhweni.
Nkarhi wa ku bumabumeriwa ka livhi ya mavabyi na siku ra ku humesiwa ka xitifikheti xa mavabyi.
Vutiveko bya mutolovetiso loko a tirhisa switifikheti swo kandziyisiwa kunene, marito ma nga ri na nkoka eka muvabyi ma fanele ma susiwa.
TIVA LESWAKU!
Muthori a nga tekela enhlokweni kumbe ku sungula vulavisisi bya fomo ya wena ya xikombelo ntsena loko u tisile fomo leyi tatiweke yi helela na matsalwa lawa ya lavekaku. Leswi swi katsa ku tlhelela eka dokodela wa wena leswaku a ya tata xiviko lexi xi lavekaku lexi xi nga xiphemu xa fomo ya xikombelo. Fomo leyi yi nga tatiwangiku yi helela yi ta veka mfikelelo wa wena wa ku kuma livhi ya xipfuno kumbe ku huma entirhweni hikwalaho ka mavabyi eka xiyimo xa nghozi.
Loko u-?
Lava nkarhi wa ku huma u ya vonana na dokodela, ?therapist? na swin?wana hi swivangelo leswi yelanaka na rihanyo ra wena /rihanyo lerinene ; kumbe
U nga ri kona eka xiphemu xa siku hikwalaho ka mavabyi kumbe ku vaviseka; kumbe
U tsoniwile u fanele u ya eka vuhlayisi bya switirho leswi u swi tirhisaku hikwalaho ka vutsoniwa,
Muthori u ta ku nyika nkarhi wo huma . Muthori u ta tsala ehansi minkarhi leyi a yi hlayisa leyi nga tirhisiwa ku huma ku fikela loko siku hinkwaro ri helela.yi ta susiwa eka masiku ya wena ya livhi ya mavabyi lama u nga nyikiwa.
U ta laveka ku tata rejisitara ro huma hi xikongomelo xo tsala ehansi..
Swikombiso swo fana na sweswo endleka leswaku swi humelela
<fn>tso_Article_National Language Services_La rhandzekaka.txt</fn>
La rhandzekaka,
Statistics South Africa? yi rhumiwe hi Mfumo ? ku ya hi Nawu wa nomboro ya 6 wa ?Statistics? wa 1999 ? ku hlengeleta mahungu ya Miholo na Matirhiselo ya Timali ku suka eka vaaki va Afrika Dzonga.
Hi ta va hi kondletela Ndzavisiso etikweni hinkwaro wa Miholo na Matirhiselo ya Timali (IES) eka nkarhi wo ringana 12 wa tin?hweti ku endlela ku hlengeleta mahungu eka maendlelo ya mindyangu ya Afrika Dzonga.
Mhaka nkulu ya IES i ku pfuxeta nkambana wa nhundzu na mintirho ya ?Consumer Price Index (CPI)?, lexi ku nga xikombiso xikulu xa ku tlakuka no hunguteka ka timhaka ta ikhonomi. Ku tlakuka no hunguteka loku ku pimiwa hi ku cinca ka CPI hi ku famba ka nkarhi.
Hi nkarhi wa ndzavisiso, Vaofisiri va Vuhangalasi va ta endzela lava nga na vutihlamuleri eka mindyangu leyi hlawuriweke ku ta hlamusela nkoka na ku vuyeriwa ka Miholo na Matirhiselo ya Timali. Endzhaku ka swona vanhu lava va ta endzeriwa hi Vatirhi va IES lava leteriweke lava nga ta va pfuna ku tata swivutiso swa Ndzavisiso. Ndzavisiso wu ta endliwa eka nkarhi wo ringana n?hweti naswona Vatirhi va ta endzela vanhu lava ku ringana ka 5 kumbe ku tlula hi nkarhi lowu.
Ntirhisano na mpfuno wa n?wina eku pfumeleleni Vaofisiri va Vuhangalasi na Vatirhi ku kuma tinhlamulo hi ku olova, i swa nkoka ku vona ku humelela ka Ndzavisiso. Leswi swi ta endla leswaku Statsa SA yi hlengeleta mahungu laya faneleke yo kongoma laya nga ta tirhisiwa ku pulana, ku teka swiboho, ku valanga no hlela tipholisi ta tindzawulo tin?wana ta mfumo; mabindzu na vaaki hi ku angarhela.
Tanihi Mukondleteri wa Vuhlanganisi eka Xifundzha lexi, ndzi ta tsakela ku hlangana na n?wina eka masiku laya taka ku hlamusela swikongomelo swa Ndzavisiso, leswaku hi ta pfumelelana hi ndlela yo ya emahlweni.
Eka nkarhi wa sweswi, loko mo va na swivutiso swihi na swihi mi nga kanakani ku tihlanganisa na mina.
Wa n?wina.
Mukondleteri wa Vuhlangani
<fn>tso_Article_National Language Services_Leswi vatirhi va le T.txt</fn>
Leswi vatirhi va le Tiholiseli na vatirhi va le Switolo na vathori va vona va faneleke ku swi tiva hi mayelana na muholo wa minimamu na swiyimo swa ntirho
Ndzawulo ya Mintirho yi endle nawu wuntshwa lowu khumbaka ngopfu Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo:
Vathori swi ta lava va hakela miholo ya minimamu leyi lerisiweke tanihi laha swi lerisiweke hi kona eka Xiboho xa Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo
Tsalwa leri ri hlamusela hi ku komisa swin?wana swa swilaveko swa nkoka leswi nga eka Xiboho xa Xiyenge
Khopi ya Xiboho xa Xiyenge ya kumeka eka Vakandziyisi va Mfumo kumbe eka Ndzawulo ya Mintirho naswona ra kumeka eka webusayiti ya Ndzawulo eka: www.labour.gov.za
Xana i yini xikongomelo xa Xiboho xa Xiyenge
Xiboho xa Xiyenge xi tirhisiwa eka ku thoriwa ka vatirhi lava tirhaka eka Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo eAfrika Dzonga
Tiholiseli na Switolo swi vula Xiyenge lexi eka xona vathori ni vatirhi va nga na vuxaka hi xikongomelo xo xava tinhundzu leswaku ti xaviseriwa munhu un?wana na un?wana no katsa:
Migingiriko yin?wana na yin?wana leyi endliwaka hi muthori, leyi nga katsaka kambe ku nga ri ntsena vuxavisinkulu, ku hlayisa tinhundzu kumbe ku hangalasa tinhundzu leti nga pimanyetiwangiki kumbe ku seketeriwa hi bindzu ra muthori
Migingiriko yin?wana na yin?wana endhawini yo fana leyi ntirho wa yona wa nkoka wu welaka ehansi ka ntirho wa Xiboho xa Xiyenge.
Xana i mani loyi a nga sirheleriwangiki hi Xiboho xa Xiyenge?
A xi tirhi eka vatirhi lava thoriweke eka migingiriko leyi sirheleriweke hi xiboho xa xiyenge xin?wana kumbe ntwanano wa huvo yo popela
Vatirhi lava tirhaka tiawara ta 24 kumbe ehansi hi n?hweti a va katsiwi, kambe hambi swi ri tano hakelo ya tiawara leyi halmuseriwke eka Tafula ra 1-3 ya tirhisiwa
Loko mhaka yin?wana leyi nga khumbiwangiki eka Xiboho xa Xiyenge lexi ? ku ta tirhisiwa swilaveko swa Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho (BCEA) eka vathori ni vatirhi hinkwavo eka Xiyenge lexi.
Xana nawu wu vula yini hi miholo?
Nawu wu vula leswaku vatirhi hinkwavo va fanele ku hakeriwa ku ringana muholo wa minimamu hi ku ya hi Matafula ya 1 ku fika 3
Tafula ra 1 Miholo ya minimamu ya vatirhi lava tirhaka eka Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo
XIVANDLA XA A
Nkhetekanyo
/02/2006 ku fika 31/01/2007
/02/2007 ku fika 31/02/2008
/02/2008 ku fika 31/01/2009
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Mupfuni wa mulawuri
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Matsalana
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Munavetisi
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mufambisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muxavisinkulu
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Murindzi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti wa Muxavisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muxavisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti wa le Xitolo
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mulanguteri
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muleteriwa wa Mufambisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Hakelo ya awara ya vatirhi lava tirhaka tiawara ta 27 kumbe ta le hansi hi vhiki
Tafula ra 2 Miholo ya minimamu ya vatirhi lava tirhaka eka Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo
XIVANDLA XA B
Nkhetekanyo
/02/2006 ku fika 31/01/2007
/02/2007 ku fika 31/02/2008
/02/2008 ku fika 31/01/2009
/02/2009 ku fika 31/01/2010
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Mupfuni wa mulawuri
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Matsalana
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Munavetisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mufambisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muxavisinkulu
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Murindzi
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti wa Muxavisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muxavisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mupfuneti wa le Xitolo
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Mulanguteri
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muleteriwa wa Mufambisi
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Muholo wa Minimamu lowu hundzeke + CPIX +1%
Hakelo ya awara ya vatirhi lava tirhaka tiawara ta 27 kumbe ta le hansi hi vhiki
Tafula ra 3 Miholo ya minimamu ya vatirhi lava tirhaka eka Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo
XIVANDLA XA C
Nkhetekanyo
/02/2006 ku fika 31/01/2007
/02/2007 ku fika 31/02/2008
/02/2008 ku fika 31/01/2009
/02/2009 ku fika 31/01/2010
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Tiawara ta 27 R.p.h*
Mupfuni wa mulawuri
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Matsalana
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Munavetisi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Mupfuneti
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Mufambisi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Muxavisinkulu
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Murindzi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Mupfuneti wa Muxavisi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Muxavisi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Mupfuneti wa le Xitolo
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Mulanguteri
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Muleteriwa wa Mufambisi
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
% ya muholo wa Xivandla xa B
Hakelo ya awara ya vatirhi lava tirhaka tiawara ta 27 kumbe ta le hansi hi vhiki
Xana vatirhi hinkwavo va le Tiholiseli na Switolo va ta amukela muholo wo fana?
Vatirhi hinkwavo va le Tiholiseli na le Switolo va fanele ku hakeriwa muholo wa minimamu lowu nga eka matafula lama nga laha henhla, kambe hambi swi ri tano vatirhi lava holaka mali yo tlula muholo wa minimamu va ta ya emahlweni va hola muholo wa le henhla hikuva swiyimo swa ntirho a swi nge cinciwi handle ko pfumelalana
Vatirhi lava tirhelaka muthori ku ringana tiawara ta 27 kumbe ehansi hi vhiki va fanele va hakeriwa hi ndlela leyi landzelaka:
Hi ku twanana ?
Muholo wa ku ya hi awara hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka Matafula ya 1 ku fika 3 eka awara yin?wana na yin?wana kumbe xiphemu xa awara yeleyo leyi va yi tirhaka, swin?we na 25%
Kumbe ku ringana hakelo ya awara tanihi laha swi hlamuseriwke hi kona eka Matafula ya 1 ku fika 3 eka awara yin?wa na yin?wana kumbe xiphemu xa awara leyi mutirhi a yi tirhaka.
Ntirho wo hakeriwa xihakelwana
Ntwanano lowu tsariweke wu nga pfumelela mutirhi ku endla ntirho wo hakeriwa xihakelwana
Mutirhi u fanele ku amukela ku ringana mbirhi-xa-nharhu wa muholo wa minimamu
Ntwanano wu fanele ku katsa:
muholo wa mutirhi ndlela yo khakhuleta xihakelwana nkarhi lowu xihakelwana xi nga ta khakhuletiwa hi wona siku leri xihakelwana xi nga ta hakeriwa hi rona muxaka, nhlamuselo, nhlayo, ntalo na mpindzulo lowu xihakelwana xi nga ta hakeriwa hi wona
Loko mutirhi yaloye a hole mali ya le hansi ka muholo wa minimamu hikwalaho ka xivangelo xa muthori, u fanele ku hakeriwa ku ringana muholo wa minimamu.
Ku khakhuletiwa ka miholo
Yi khakhuletiwa hi ku tirhisa tiawara ta ntirho ta ntolovelo
Muholo wa siku na siku/tiawara ta ntirho = muholo wa tiawara
Muholo wa vhiki na vhiki/tiawara ta vhiki = muholo wa tiawara
Muholo wa vhiki na vhiki/masiku lama tirhiweke = muholo wa siku na siku
Muholo wa n?hweti na n?hweti/4.333 = muholo wa vhiki na vhiki
Muholo wa vhiki na vhiki wa mutirhi loyi muholo wa yena wu nga khakhuletiweki hi ku tirhisa nkarhi kumbe loyi muholo wa yena wu cincaka wu khakhuletiwa hi ku tirhisa avhareji ya mavhiki ya khumenharhu lama hundzeke
Ku hakeriwa ka muholo
Wu fanele wu hakeriwa:
Hi ku tirhisa mali ya Afrika Dzonga
Hi mali ya khexe kumbe cheke kumbe ku nghenisiwa eka akhawunti ya le bangi
Siku rin?wana na rin?wana, vhiki rin?wana na rin?wana, endzhaku ka mavhiki mambirhi kumbe n?hweti yin?wana na yin?wana
Entirhweni hi nkarhi wa ntirho loko ku tirhisiwa mali ya khexe kumbe cheke
Hi siku ra ntolovelo ro hola
Loko ntirho wu herile
Mahungu hi mayelana na miholo
Mutirhi un?wana na un?wana u fanele ku amukela, hi siku ro hola, xilipi xa muholo lexi kombisaka:
Vito ra muthori na adirese
Vito ra mutirhi na xiyimo xa ntirho
Nkarhi lowu a hakeriwaka wona
Muholo wa mutirhi na ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Tiawara leti a tirheke tona
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Tiawara leti a tirheke tona na muholo wa Sonto na Holodeyi
Muholo
Muholo wun?wana
Xilipi xa muholo i nhundzu ya muthori.
Swilaveko swin?wana swa nkoka leswi khumbaka muholo
Ku engeteleriwa muholo
Miholo yi ta engeteriwa hi ku tirhisa CPIX + 1% elembeni ravumbirhi endzhaku ka loko Xiboho xa Xiyenge xi sungule ku tirha
CPIX i Xikombo xa Minxavo ya Vatirhisi hi laha xi tivisiwaka hi kona hi Statistics South Africa mavhiki ya 6 ku nga si engeteriwa miholo
Loko CPIX yi ri 10% kumbe ku tlula, muholo wa minimamu wu ta engeteriwa hi CPIX.
Swiendlo leswi yirisiwaka hi mayelana na muholo
A ku na muthori loyi a faneleke ku ala ku holela mutirhi hi mhaka yo lava leswaku mutirhi a hakela muthori kumbe munhu un?wana hikwalaho ko va:
A n?wi thorile kumbe vuleteri lebyi a byi nyikeke mutirhi yaloye
A n?wi nyike switirhisiwa swa ntirho kumbe switirho
A n?wi phakele swilo swin?wana leswi lavekaka ku tiyisisa leswaku swi fambelana na swilaveko swa rihanyu na vuhlayiseki.
Xana nawu wu vula yini hi minsuso?
Muthori a nge teki minsuso eka muholo wa mutirhi ehandle ka loko:
A pfumerile hi ku tsala ehansi
A landzelela nawu
A ririsa muthori loko a lahlekeriwile ntsena loko:
Swi humelele entirhweni na hikwalaho ko va swi vangiwe hi xihoxo xa mutirhi
Muthori a landzelele endlelo ra kahle
Nsuso wu nga tluli ku lahlekeriwa
Nsuso wu nga tluli kotara ya muholo
Nsuso wa tinhundzu leti xaviweke wu fanele ku vula leswaku i ta muxaka wihi na ntalo wa tona
Nsuso wa muholo wa munhu un?wana wu fanele ku hakeriwa hi laha ku twananiweke hi kona
Muthori a nge lavi leswaku mutirhi a n?wi tlherisela muholo ehandle ka loko ku veni xihoxo
Muthori a nge lavi leswaku mutirhi a sayinela ntsengo wa le henhla.
Vuxokoxoko lebyi tsariweke bya ntirho
Muthori u fanele ku nyika mutirhi swilo leswi landzelaka:
Vito leri hetisekeke ra muthori na adirese
Vito ra mutirhi na xiyimo xa ntirho xa mutirhi kumbe nhlamuselo yo koma ya ntirho
Tindhawu to hambana ta ntirho
Siku leri a thoriweke hi rona
Tiawara ta ntolovelo ta ntirho na masiku lama a tirheke wona
Muholo kumbe mpimo na endlelo ra mahakelelo
Mpimo wa muholo wa ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Tihakelo tin?wana ta mali ya khexe
Hakelo yin?wana na yin?wana yo khensa mutirhi na nkoka wa yona
Leswaku miholo yi ta hakeriwa kangani
Minsuso leyi nga ta va kona
Masiku ya livhi
Nkarhi wo endla xitiviso xo tshika ntirho
Tiawara ta ntirho
Tiawara ta 45 hi vhiki
Tiawara ta 9 siku rin?wana na rin?wana loko mutirhi a tirha ku ringana ntlhanu wa masiku kumbe ta le hansi hi vhiki1, kumbe
Tiawara ta 8 hi siku loko mutirhi a tirha ku tlula masiku ya ntlhanu hi vhiki
Tsundzuka: Leswi a swi tirhisiwi eka Vafambisi lavakulu, vatirhi va nxaviso lava famba-fambaka, kumbe vatirhi lava holaka ku tlula R115 572.
Tiawara ta ntirho ta vatirhi lava tirhaka tiawara ta lehansi ka 27.
Ntwanano lowu tsariweke wu nga lava leswaku vatirhi lava va thoriwa hi ku ya hi swipimelo leswi landzelaka:
Va fanele ku amukela miholo hi ku landza Matafula ya 1 ku fika 3 +25%
Ku nyikiwa masiku mambirhi yo wisa hi vhiki
A va na xiengetelo xo tirha nivusiku
A va na livhi yo vabya leyi hakeleriwaka na livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu
Mavhiki ya 2 ya livhi ya lembe
Livhi ya vhiki rin?we leyi nga hakeriweki
Timhaka tin?wana leti khumbaka tiawara ta ntirho na livhi
Loko ku nga ri na ntwanano mutirhi u na mfanelo ya swiyimo hinkwaswo leswi nga eka Xiboho xa Xiyenge lexi laha swi faneleke.
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Wu nga tirhiwa ntsena loko ku ri na ntwanano exikarhi ka muthori na mutirhi
A wu fanelangi ku hundza tiawara ta 10 ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho hi vhiki
Nkarhi lowu nga tluleki tiawara ta 12 ku katsa na ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho siku rin?wana na rin?wana
Ntwanano lowu tsariweke wu nga engetela tiawara ta maksimamu ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho ku fika eka 15 wa tiawara hi vhiki; naswona
Ku hakeriwa ka ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho wu fanele ku hakeriwa ku ringana n?we na hafu ya muholo wa mutirhi eka ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho lowu a wu tirheke
Ntwanano lowu tsariweke wu nga lava leswaku muthori a holela mutirhi muholo lowu nga riki ehansi ka muholo wa ntolovelo wa ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho no nyika mutirhi nkarhi wo ringana 30 wa timinete to wisa leti hakeleriwaka awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirheke; kumbe
Ku nyika mutirhi nkarhi wo wisa wo ringana 90 wa timinete lowu hakeleriwaka eka awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirheke
Nkarhi wo wisa lowu hakeleriwaka wu fanele ku nyikiwa ku nga si hela n?hweti yin?we endzhaku ka loko mutirhi a tirhile, kambe hambi swi ri tano ntwanano lowu tsariweke wu nga engetela nkarhi lowu ku fika eka tin?hweti ta 12.
Vhiki ra ntirho leri tlimbaneke
Ntwanano lowu tsariweke wu nga lava kumbe wu pfumelela mutirhi wa le Holiseli na le Xitolo ku tirha ku ringana 12 wa tiawara hi siku, leti katsaka minkarhi yo dya ehandle ko va a hakeriwa muholo wa ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Ntwanano lowu tsariweke a wu nge lavi kumbe ku pfumelela mutirhi wa le Holiseli na le Xitolo ku tirha:
ku tlula tiawara ta 45 ta ntolovelo hi vhiki ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho lowu hundzaka 10
wa tiawara hi vhiki; kumbe ku tlula masiku ya 5 hi vhiki.
Ku endliwa avhareji ka tiawara ta ntirho
Tiawara ta ntolovelo ta ntirho na ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho wu ta endliwa avhareji enkarhini wa tin?hweti ta 4 hi ku landza ntwanano lowu tsariweke ehansi
Muthori a nga lava leswaku mutirhi a tirha ku tlula:
Avhareji ya tiawara ta 45 ta ntolovelo hi vhiki
Avhareji ya tiawara ta 5 ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho hi vhiki
Ntwanano wu ta hela endzhaku ka nkarhi wa tin?hweti ta 12.
Minkarhi ya swakudya
Mutirhi u fanele ku va ni nkarhi wo dya wo ringana awara endzhaku ko tirha tiawara ta 5
Ntwanano lowu tsariweke wu nga hunguta nkarhi wo dya leswaku wu va timinete ta 30 no lava leswaku ku nga vi na nkarhi wo dya eka vatirhi lava tirhaka tiawara leti nga ehansi ka 6 hi siku
Mutirhi a nga tirha ntsena ntirho lowu nga fanelangiki ku tshikiwa naswona u fanele ku hakeriwa ku va a endle ntirho lowu
Mutirhi u fanele ku nyikiwa nkarhi wo wisa wo ringana timinete ta 15 nimixo na nidzhenga hi nkarhi wa ntirho
Nkarhi wo dya wavumbirhi wu nga hungutiwa ku fika eka 15 wa timinete
Mutirhi u fanele ku hakeriwa xiphemu xa nkarhi wo dya lowu hundzaka 75 wa timinete.
Nkarhi wo wisa
Muthori u fanele ku nyika mutirhi:
Nkarhi wo wisa siku rin?wana na rin?wana lowu ringanaka tiawara ta 12 leti landzelanaka exikarhi ka nkarhi wo chayisa no nghena entirhweni siku leri landzelaka
Ntwanano lowu tsariweke wu nga hunguta tiawara leti ku fika eka 10 loko mutirhi a tshama entirhweni na loko nkarhi wo dya wa yena wu hundza tiawara ta 3
Nkarhi wo wisa wa vhiki rin?wana na rin?wana wo ringana tiawara ta 36 leti landzelanaka leti ehandle ka loko ku twananiwile hi tindlela tin?wana wu faneleke ku katsa na Sonto
Ntwanano lowu tsariweke ehansi wu nga lava leswaku ku nyikiwa nkarhi wo wisa wo ringana tiawara ta 60 leti landzelanaka evhikini rin?wana na rin?wana ravumbirhi.
Ntirho wa Sonto
Muholo wo tirha hi Tisonto:
Nkarhi lowu tirhiweke hi Sonto
Muholo
Ku tirha nkarhi wun?wana hi Sonto
N?we na hafu ya muholo wa mutirhi eka awara yin?wana na yin?wana leyi tirhiweke
Ku tirha nkarhi hinkwawo hi Sonto
Andzisa kambirhi muholo wa mutirhi eka awara yin?wana na yin?wana leyi tirhiweke
Loko nkhakhuleto wa leswi nga laha henhla wu ri ehansi ka muholo wa siku na siku
Mutirhi u fanele ku holeriwa ku ringana muholo wa siku
Ntwanano wu nga pfumelela muthori ku nyika mutirhi loyi a tirhaka hi Tisonto nkarhi wo wisa lowu hakeleriwaka lowu ringanaka na nkoka wa muholo lowu amukeriweke hi mutirhi loko a tirhe hi Sonto naswona hakelo leyi mutirhi a faneleke ku hakeriwa yona.
Ntirho wa nivusiku
Ntirho wa nivusiku swi vula ntirho lowu endliwaka endzhaku ka 19:00 na loko ku nga si ba 07:00 siku leri landzelaka
Wu fanele ku endliwa hi ku twanana naswona mutirhi u fanele ku hakeriwa hakelo ya xiengetelo xo ringana 10% ya muholo wa awara yin?wana na yin?wana
Ku fanele ku va ni xofamba exikarhi ka ndhawu ya ntirho na laha mutirhi a tshamaka kona ekusunguleni ni le ku heleni ka nkarhi wo tirha
Mutirhi loyi a talaka ku tirha ku tlula awara endzhaku ka 23:00 na loko ku nga si ba 06:00 ku ringana ka 5 hi n?hweti kumbe nkarhi wa 50 hi lembe u fanele:
Ku tivisiwa hi makhombo ya rihanyu na vuhlayiseki
Ku tivisiwa hi timfanelo ta yena to endla vukamberi bya rihanyu
Tiholodeyi
Vatirhi va nga tirha ntsena hi Holodeyi loko ku ri na ku twanana
Loko Holodeyi yi wela eka siku leri mutirhi a fanele ku tirha hi rona muthori u fanele ku holela ? mutirhi loyi a xwaka hi siku leri, muholo wa ntolovelo wa mutirhi tanihi loko a tirhile
Mutirhi loyi a tirhaka u fanele ku holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi loko wu pimanisiwa ni muholo wa yena wa siku
Loko mutirhi a tirha hi Holodeyi leyi mutirhi a nga fanelanga a tirha, muthori u fanele ku holela mutirhi ntsengo wo ringana muholo wa ntolovelo wa siku; xikan?we na ntsengo lowu horiweke hi mutirhi ku va a tirhile hi siku leri, swi nga ri na mhaka ku wu khakhuletiwa hi ku tirhisa ku hambana ka nkarhi lowu a wu tirheke kumbe endlelo rin?wana
Muthori u fanele ku holela mutirhi ntirho lowu a wu endleke hi Holodeyi hi siku ra ntolovelo ro holeriwa ka mutirhi.
Livhi
Xana i muxaka wihi wa livhi lowu mutirhi a faneleke ku nyikiwa wona?
Ku na tinxaka ta mune ta livhi, xikombiso: livhi ya lembe, livhi ya vuvabyi, livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu na livhi yo titshunxa.
Livhi ya lembe
Vatirhi va fanele ku nyikiwa livhi ya mavhiki manharhu hi ndzhendzheleko wa livhi.
Xana ku humelela yini loko Holodeyi yi wela ehansi ka ndzhendzheleko wa livhi?
Ku fanele ku nyikiwa siku ro engetela ra livhi leyi hakeleriwaka.
Livhi ya vuvabyi
Xana i yini swa nkoka leswi faneleke ku langutiwa eka livhi ya vuvabyi?
Ndzhendzheleko wa livhi ya vuvabyi i tin?hweti ta 36 leti simekiweke eka nhlayo ya masiku lama tirhiweke enkarhini wa mavhiki ya 6.
Xikombiso:
Mutirhi wa le Holiseli na le Xitolo u tirha masiku ya 5 hi vhiki. Masiku ya livhi ya vuvabyi hi ndzhendzheleko wa livhi i 5 X 6 (nhlayo ya mavhiki) = masiku ya 30 eka ndzhendzheleko wa malembe manharhu
Tsundzuka
Muthori a nga kombela setifikheti ya vuvabyi loko mutirhi a xwa entirhweni ku tlula masiku mambirhi hi ku landzelana, kumbe kambirhi enkarhini wa mavhiki ya 8.
Livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu
Xana i yini livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu?
I livhi leyi nyikiwaka mutirhi etimhakeni tokarhi ta ndyangu.
Xana i mani a faneleke ku nyikiwa livhi ya muxaka lowu?
Vatirhi lava thoriweke ku tlula mune wa tin?hweti; naswona lava tirhaka masiku ya 4 hi vhiki eka muthori yaloye va fanele ku nyikiwa masiku ya 3 ya livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu enkarhini wa ndzhendzheleko wa livhi ya lembe.
Xana livhi leyi yi nga tekiwa rini?
Livhi leyi yi nga tekiwa loko ku velekiwa n?wana, loko n?wana a vabya nsati kumbe nuna, mutswari, kokwana, n?wana, ntukulu, kumbe loko makwerhu a lovile.
Livhi yo titshunxa
Xana hi tihi timhaka ta nkoka eka livhi yo titshunxa?
Livhi yo titshunxa i nkarhi wo ringana tin?hweti ta 4 lowu sungulaka mavhiki ya mune ku nga si fika siku ro velekiwa ka n?wana
Mutirhi a nga sungula ku tirha ntsena endzhaku ka mavhiki ya 6 loko n?wana a velekiwile; ehandle ka loko dokodela a tiyisisa leswaku mutirhi a nga sungula ku tirha.
Tsundzuka:
Loko swi koteka, ku fanele ku nyikiwa xitiviso xa livhi na siku ro tlhelela entirhweni loko livhi yi nga si sungula.
Ku yirisiwa ko tirhisiwa ka vana na ku sindzisiwa ku tirha
A ku na munhu loyi a faneleke ku thola n?wana eka Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo loyi a nga na malembe ya le hansi ka 15 hi vukhale
A ku na munhu loyi a faneleke ku thola n?wana entirhweni wa Xiyenge xa Tiholiseli na Switolo laha swi nga fanelangiki eka munhu wa malembe yo tani; kumbe loyi a vekaka ekhombyeni rihanyu ra n?wana; dyondzo, rihanyu ra miri na miehleketo, kumbe vupfumeri, mahanyelo ya kahle kumbe nhluvukiso wa mahanyelo
Muthori u fanele ku hlayisa ku ringana malembe ya 3 rhekhodi leyi nga na vito, siku ro velekiwa na adirese ya mutirhi un?wana na un?wana loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18 hi vukhale loyi a n?wi tholeke.
Ku herisiwa ka ntirho
Xana ntirho wu fanele ku herisiwa njhani?
Ntlawa wun?wana na wun?wana wu nga herisa kontiraka ya ntirho. Loko mutirhi a tirhile 6 wa tin?hweti kumbe ehansi, u fanele ku nyika xitiviso xa vhiki
Loko mutirhi a thoriwile ku tlula tin?hweti ta 6 kambe nkarhi lowu nga hundzeki lembe, u fanele ku nyika xitiviso xa mavhiki ya 2
Loko mutirhi a thoriwile lembe rin?we kumbe ku tlula u fanele ku nyika xitiviso xa mavhiki ya mune.
N.B. Xitiviso xi fanele ku tsariwa ehansi, ehandle ka loko xi nyikiwa hi mutirhi loyi a nga koteki ku tsala no hlaya.
Tsundzuka
Mutirhi a nge nyiki xitiviso enkarhini lowu a nga elivhini kumbe ku xi endla xi fambisana na nkarhi wa livhi, ehandle ka loko yi ri livhi ya vuvabyi. Hakelo yi nga hakeriwa ematshan?wini ya xitiviso, ntsena loko yi ringana na nkarhi wa xitiviso.
Hakelo enkarhini wo herisa ntirho
Loko muthori a herisa ntirho wa mutirhi hikwalaho ka swilaveko swa ntirho, hakelo yo lahlekeriwa hi ntirho ya nkarhi wo ringana vhiki rin?we ya lembe rin?wana na rin?wana leri tirhiweke yi fanele ku hakeriwa swin?we na tihakelo tin?wana
A ku na hakelo yo lahlekeriwa hi ntirho leyi hakeriwaka loko mutirhi a tshika ntirho.
Loko ku herisiwa ntirho muthori u fanele ku hakela:
Timali hinkwato leti faneleke
Livhi ya lembe leyi nga tirhisiwangiki
Nkarhi wo wisa lowu nga tirhisiwangiki
Hakelo yo lahlekeriwa hi ntirho ya vhiki rin?we ya lembe rin?wana na rin?wana leri tirhiweke loko muthori a herisa ntirho wa mutirhi hikwalaho ka swilaveko swa ntirho.
Setifikheti ya ntirho
Muthori u fanele ku nyika mutirhi setifikheti ya ntirho loko a herisa ntirho
Ku fanele ku kombisiwa leswi landzelaka eka setifikheti:
Vito leri hetisekeke ra mutirhi
Vito na adirese ya muthori
Siku leri mutirhi a thoriweke hi rona
Siku leri ntirho wu heleke hi rona
Nhlamuselo ya ntirho
Muholo lowu a wu holeke
Xivangelo xo tshika ntirho (loko mutirhi a lava xi nghenisiwa)
Tiyunifomo, tihovharolo na swiambalo swo tisirhelela
Muthori u fanele ku nyika mahala:
Tihovharolo ta 2 kumbe majasi yo hlantswiwa hi lembe eka vatirhi lava tirhaka hi swakudya
Swiambalo swo tisirhelela eka mpfula eka vatirhi lava tirhaka ehandle
Swisirhelelo swa matsolo eka vatirhi lava koropaka tifuloro hi mavoko
Mutirhi u fanele ku hlayisa swiambalo swi tshama swi basile no va eka xiyimo xa kahle
Mutirhi loyi a nga na vutihlamuleri byo hlantswa swiambalo u fanele ku nyikiwa R2.60 hi vhiki eka xiambalo xin?wana na xin?wana
Swiambalo swi ta tshama swi ri nhundzu ya muthori
Muthori a nga tiboha ku phakela swiambalo swa muhlovo wokarhi, dizayini na xitayili ehansi ka swipimelo leswi landzelaka:
Hakelo leyi hakeriwaka hi mutirhi a yi fanelanga ku hundza nxavo
Muthori a nga lava leswaku mutirhi a ambala xiambalo loko a ri entirhweni
Mutirhi a nga hakelela xiambalo hi switolomendhe swa 4.
Rhijisitara ra manghenelo
A ri tirhisiwi eka:
Muchayeri kumbe mutirhi loyi a fambaka na muchayeri
Mutirhi loyi a holaka ku tlula R115 577 hi lembe.
Muthori u ta nyika rhijisitara ra manghenelo leri kombisaka leswi landzelaka:
Vito ra mutirhi
Siku ra vhiki
Nkarhi wo sungula ku tirha
Nkarhi wo dya
Nkarhi wo chayisa
Nsayino wa mutirhi
Tsundzuka:
Vathori va fanele ku hlayisa tikhopi ta swilipi swa miholo ku ringana malembe ya 3
Marhijisitara ya manghenelo ya fanele ku hlayisiwa, ehandle ka loko ku ri na ntwanano lowu kanetanaka na leswi.
Ntirho wa nkarhinyana
Munhu loyi a thoriweke hi ku tirhisa vathori va nkarhinyana u ta thoriwa hi ku landza ntholo wa nkarhinyana
Ntirho wa nkarhinyana na kahisimende va ni vutihlamuleri loko ntirho wa nkarhinyana wu nga fambisani na Xiboho xa Xiyenge lexi.
Nkarhi wo thoriwa
Ku tiyisisa nkarhi wo thoriwa ka mutirhi hi muthori, ntholo wa nkarhi lowu nga hundza eka mutirhi wo fana wu fanele ku tekeriwa enhlokweni loko nkarhi wo tshika ntirho wu ri ehansi ka lembe.
Swilaveko swo angarhela
Ku hlayisa Xiboho xa Xiyenge
Muthori un?wana na un?wana loyi a bohiwaka hi Xiboho xa Xiyenge lexi u fanele ku hlayisa khopi ya Xiboho xa Xiyenge kumbe nkomiso wa ximfumo, lowu kumekaka entirhweni endhawini leyi fikeleriwaka hi mutirhi.
Tihofisi ta Swifundzankulu ta Ndzawulo ya Mintirho
Tisenthara ta Mintirho ta Ndzawulo ya Mintirho
Umtata Riq: 501 5600
Mamelodi Riq: 805 5090
Makhado Riq: 516 0207
Tanihi hikuva mutirhi a nga fanelangi ku tirha ku tlula tiawara ta 45 ta ntolovelo hi vhiki, Xikombiso mutirhi loyi a tirhaka ku tlula tiawara ta 10 emasikwini ya mune, a nga fanelangi ku tirha ku tlula tiawara ta 8 hi siku ra vuntlhanu
<fn>tso_Article_National Language Services_MAENDLELO.txt</fn>
MAENDLELO
EKA VATSONIWA
NA
NDZAWULO YA VUHLAYISEKI NI NHLUVUKO
VUFAMBISI BYA TIPHANELE TA VUXOPELERI
MANGHENELO
Ku cinca ka Vulawuri bya Nawu wa 59 wa 1992 wa Vupfuneti bya Vuhlayiseki bya Vanhu, ku wu nghenisa ku sukela hi siku ro sungula ra N?wandzamhala wa 2001, swi endla porovhixini yo tumbuluxa tiphanele ta vuxopeleli, laha swirho swi nga ta thoriwa hi Mudarekitara Generala, ku pimapima vuxokoxoko ni ku pimanyeta vatsoniwa ni vana va nhlayiso hi xikongomelo xo bumabumela nyiko ya mudende.
SWIKONGOMELO SWA TIPHANELE
Ku hlanganyeta nhlangano wa mintirho ya vuhlayiseki bya vanhu ni vupfuneti bya vuhlayiseki bya vanhu ku tiyisisa vuenti bya ntirho wo pfuneta eka un?wana na un?wana.
Ku hundzisela vakomberi eka swihlovo swin?wana swa vupfuneti, loko swo ri kona.
Ku vona leswaku vuxopaxopi byi hetisekile naswona byi hundziseriwile eka hofisi leyi faneleke ku hetisisa xikombelo hi nkarhi lowu kombetiweke hi Ndzawulo.
Ku nyika mukomberi vuxokoxoko ku hetisisa xikombelo xa mudende.
XIVUMBEKO XA PHANELE
Khompozixini ya phanele
Swirho swa phanele swi ta fambelana na swilaveko swa Vulawuri bya 2 (a) swa Vulawuri bya Nawu wa 59 wa 1992 wa vupfuneti bya Vuhlayiseki bya Vanhu hilaha wu hundzuluxiweke ku suka hi siku ro sungula ra N?wandzamhala 2001. Vanhu lava va landzelaka va nga thoriwa eka phanele.
Muofisiri-nkulu wa vuhserheleri bya vuhlayiseki bya vanhu
Muongori wa vululamisi ( muongori, mutirhi wa swa vuhlayisi, wa swa mintirho, wa swa miehleketo, wa swo twa no vona, na un?wana)
iii Muyimeri wo huma eka vandla ra vatsoniwa kumbe xirho lexi amukelekaka emugangeni tani hi mufundhisi, hosi, majistarata, kumbe munhu loyi a tivaka swinene swa muganga ni leswi humelelaka eka wona.
iv X(sw)irho x(sw)in?wana swo engetela, loko swi fanerile, tani hi loko swi ta va swi fanerile eka mukomberi wo karhi tani hi dokodela kumbe dokodela wo hlawuleka, mutshunguri wa swa miehleketo, mutirhi wa mpfuneto - wa swarihanyu, n?anga ku vula kambe vantsongo.
Ndzawulo yi ta nyiketa nseketelo lowu faneleke wa vufambisi
Ntirho wa Swirho swa Phanele
Muofisiri-nkulu wa Vusireleri bya Vuhlayiseki bya Vanhu
Ku vita nhlengeletano
Ku fambisa nhlengeletano
Ku nyika phenele swiletelo, switirho, matsalwa na nawu lowu lawulaka xikombelo xa swa midende.
Ku hlanganyeta vudyondzisi bya swirho swa phanele
Ku tiyisisa tirikhodo ta ntiyiso ku ya mahlweni ka mbhurisano wa phanele.
Ku tiyisisa nkarhi lowu faneleke wo hetisa vuxopeleri.
Ku hlanganisa malongoloxelo ya lojistiki ya mukomberi, loko vuxokoxoko byo engetelela byi ta laveka, ku hetisisa vuxokoleri.
Ku tiyisisa ku langutisisa xikombelo hi nkarhi. Muofisiri u anele ku hlangana na vatirhisani vakwe ehofisi ya yena ku tiyisisa swikombelo swa un?wana na un?wana loyi vuxopeleri byi hetisiweke , byi endliwile.
Ku tirha tani hi muhlanganisi exikarhi ka swirho swa phanele na Ndzawulo
Mutshunguri wa swa Vululami
Xana nhlori ya le ka phanele mayelana na ku xopelela vutsoniwa kumbe n?wana wa nhlayiso.
Mutshunguri u ta pimanyeta vuxokoxoko na kumbe kambela mukomberi, na ku va a ehleketa hi ku hetiseka mayelana na vutsoniwa kumbe nhlayiso wa n?wana wa nhlayiso wa mukomberi.
Mutshunguri u fanele ku tiyisisa ku hetisiwa ka tifomo hi ku hetiseka ni hi nkarhi mayelana ni vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya vana va nhlayiso.
Muyimeri wa swa vutsoniwa kumbe xirho xa muganga lexi tolovelaneke ni muganga na xiyimo xa wona u fanele ku tiyisisa leswaku x(sw)ipimelo x(sw)i tokotiwa hi mukomberi x(sw)i vanga hi vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya vana va nhlayiso.
Ku tiyisisa ku hetiwa ka vuxokoleri hi nkarhi.
Ku hlanganyeta ku fikeleriwa ka phanele hi vanhu va muganga hi ku nyika vuxokoxoko bya ndlela leyi un?wana na un?wana a ngopfu lava va tikaka ku vaxopelela, va bohekaka ku va kaya kumbe va pfumalaka kambe va nga tivi nchumu hi ta mudende.
iv X(Sw)irho swo engetela ku nga va n?anga, mupfuneti wa vutshunguri kumbe muhlawuleki eka xivandla xin?wana na xin?wana xa vutivi.
Dokodela wa xopelela kutani a bumabumela ehenhla ka ku tsandzeka ka mukomberi loku ku helelaka eka vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya n?wana wa nhlayiso bya xinkarhana kumbe hilaha ku nga heriki.
Ku tiyisisa leswaku vuxopeleri byi hetiwa hi nkarhi.
Ku tiyisisa leswaku vuseketeri byo karhi byi nyikiwa eka xibumabumeloxo karhi.
Ku nyika vuxokoxoko hilaha ku lamala ku nga lawuriwaka hi kona, ku lulamisiwa kumbe ku tshunguriwa.
Vukulu bya phanele
Phanele yi ta va na ku suka ka swirho swinharhu ku fika ka swirho swa tsevu.
Tinxaka ta tiphanele
Tiphanele ti nga thoriwa hi tindhawu to hlayahlayaexifundzeni kumbe emugangeni kumbe ti nga thoriwa eka ndhawu yin?we laha ku cinacinciwaka ku ya eka tindhawu to hambana hambana kumbe xifundza xin?we kumbe xedulu yo hundzuka-hundzuka. Xifundza xi ta pima maendlelo yo sungula ku endla lama tirhaka naswona ya faneleke eka xiyimo xa xona xi ri xoxe.
KU THORIWA KA SWIRHO SWA PHANELE
Nhloko ya Ndzawulo yi fanele ku amukela ku thoriwa ka swirho swa phanele. Swirho swa phanele swi nga thoriwa hi Nhloko ya Ndzawulo hi swibumabumelo swo thola swo huma eka minhlangano ya muganga, varhangeri va swa muganga kumbe vanhu lava va tsakelaka.
Ku Leha Ka Nkarhi Lowu Swirho Swi Thoriweke Hi Wona
Swirho leswi swi nga thoriwa nkarhi hinkwawo hi Ndzawulo swi ta tirha nkarhi wo ringana hilaha Nhloko ya Ndzawulo a vonaka swi fanerile hakona. Swirho swa phanele leswi nga ri ki entirhweni wa Ndzawulo swi nga tirha ku ringana 24 wa tin?hweti naswona swi nga endleka va nga ha thoriwi nakambe hi ku landzelana ku hundza titheme timbirhi.
Swipimelo swo Thola
Swirho swi fanele ku na vutivi bya swa vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya vahlayisiwa.
Xiirho xi fanele ku va xi tolovele kumbe ku titolevanisa ni swiyimo swa vuhlayiseki ni ekhonomi swa ndhawu kumbe muganga wolowo lowu phanele yi tholeriwaka wona.
Swirho swi fanele ku va xi tsakela ku ya dyondzisiwa no hluvukisiwa hi ndzawulo.
Ntsandzeko wa Vuxirho eka Tiphanele
Vn?wana na van?wana lava va nga ka va nga kumiwi va ri ni vutihlamuleri bya xinawu hi maendlelo ya vona hikwalaho ka miehleketo yo ka yi nga twali.
Van?wana na van?wana lava kumekeke va ri ni nandzu wo yiva, wo fojara, wa vuxisi kumbe nandzu handle nandzu wa thirafiki.
Van?wana na van?wana lava nga ta ala ku ya dyondzisiwa no hluvukisiwa hi ndzawulo.
Tinhlengeletano
Tinhlengeletano ta tiphanele ti ta rhambiwa hi Ndzawulo, leyi yi tlhelaka yi nyika nseketelo lowu faneleke. Ndhawu ya tinhlengeletano, siku ni nandzelelanoswi fanele ku anakanyiwa, swi vekeriwa na ku burisana hi swona ni mukomberi hi Ndzawulo loko mukomberi a tshunelela Ndzawulo ku kombela.
Ku Thoriwa ka Swirho-swo-siva
Nhloko ya Ndzawulo yi nga thola swirho swo siva ku tirha eka tiphanele, loko swirho leswi thoriweke swi nga ri kona. Maendlelo yo thola swirho swo siva ya ta fana na matholele ya swirho leswi thoriweke.
Mintirho eka Tiphanele
Xirho xin?wana na xin?wana lexi nga ta xwa ku ringana tinhlengeletano tinharhu to landzelelana, kumbe ku tshika ntirho u ta sukela poso yakwe, leswi nga ta vanga leswaku Nhloko ya Ndzawulo yi thola un?wana hi ku hatlisa ku teka poso leyi pfulekeke eka phanele.
MATIKHOMELO
Swirho hinkwaswo leswi thoriweke eka tiphanele swi fanele ku lawuriwa hi swipimelo leswi landzelaka swa matikhomelo:
Swirho swi fanele ku komba mavonelo na ku va na ntiyiso eku burisaneni ka swona eka vuxopeleri hinkwabyo.
Swirho swi fanele ku va na xihundla lexi hetisekeke ehenhla ka timhaka leti ku burisaniweke, ngopfu eka mianakanyo leyi tekiweke na vutitivisi bya munhu loyi a xopeleriweke.
Swirho swi fanele ku fika hinkarhi enhlengeletanwini naswona swi fanele ku tshama nkarhi hinkwawo ku heta ntirho wa tiphanele/phanele.
Swirho swi fanele ku nghenelela nhlengeletano swi ri ni miehleketo leyinene.
Swirho swi fanele ku paluxa ku navela ka swona mayelana ni vuxopeleri, loko ku navela ka vona kumbe vuxaka byi ri kona kumbe loko byi ta va kona.
Swirho swi fanele ku paluxa hi ku hetiseka eka Ndzawulo xiyimo xa vona mayelana ni ndzima ya 4.3.
VUTIHLAMULERI
Muofisiri wa vusirheleri bya vuhlayiseki ku kata ni xirho xin?wana ni xin?wana xa phanele va ta va na vutihlamuleri ehenhla ka vuswikoti bya phanele. Phanele, hi ku tirhisa mutshami wa xitulu, muofisiri wa vusirheleli bya vuhlayiseki, u ta vika eka Nhloko ya Vusirheleli bya Vuhlayiseki hi ku landzelelana hilaha swi pimanyetaka hi Nhloko ya Vusirheleli bya Vuhlayiseki, eka vuswikoti ni endlelo ra phanele. Nhloko ya Vusirheleli ya Vuhlayiseki yi ta xiyaxiya mintirho ya phanele, fambelano ya yona ni milawu leyi yi pimanyetiweke mayelana ni vuxopeleri ni vabumabumeri eka swihlovo swin?wana, loko swi ri kona. Swibumabumelo hinkwaswo leswi endliweke hi phanele swi fanele ku amukeriwa hi Nhloko ya Ndzawulo. Swirho hinkwaswo swa phanele swi ni vutihlamuleri eka mintirho hinkwayo ni matirhelo ya phanele eka Nhloko ya Ndzawulo ku hundza hi le ka muofisiri wa Vusirheleli bya Vuhlayiseki na Nhloko ya Vusirheleli bya Vulhayiseke eka Ndzawulo.
MBHURISANO
Awibumabumelo hinkwaswo na timhaka ta phanele swi ta byeriwa Nhloko ya Ndzawulo hi muofisiri wa vusirheleri bya vuhlayiseki loyi a fambisaka phanele, ku hundza hi le ka Nhloko ya Vusirheleli bya Vuhlayiseki. Phanele yi fanele ku tivisa munhu kumbe muhlayisi wa munhu loyi a xopeleriwaka mayelana ni mbuyelo wa vuxopeleri, swi hundzisiwa hi le ka ndzawulo. Ndzawulo hi ku tirhisa Nhloko ya yena yi fanele ku tivisa mukomberi hi papilla mayelana ni mbuyelo wa vuxopeleri ni mbuyelo wa xikombelo. Loko xikombelo xi nga amukeriwanga kumbe loko mudende wu nyikiwa swa xinkarhana, mukomberi u ta fanela ku nyikiwa xivangelo mayelana na swona, ni ku tifisiwa hi ta timfanelo ta yena to apila ematshan?wini ya mianakanyo ni maendlelo lama fanelaka ku landzeleriwa eka ku apila. Ndzawulo hi ku tirhisa Vusirheleri bya Vuhlayiseki yi fanele ku tiyisisa leswaku maendlelo ya kona ku tivisa vanhu hi vukona, nkarhi ni ndhawu ya tiphanele/phanele. Leswi swi nga endliwa hi ku tirhisa vuhaxi bya mahungu, ku tsalelana ka ximfumo kumbe ku hangalasa mahungu hi mapapila, switlagana swa muholo, tiphafulete na marito ya nomu etihofisini ta swifundza-ntsongo, etindhawini to holla mudende, etiposweni ni le ka tindhawu tin?wana leti faneleke.
SWA TIMALI
Hinkwato timali leti tirhisiwake hi tiphanele ti fanele ti va ti pfumeleriwe hi Nhloko ya Ndzawulo ku landza Nawu wa Vulawuri bya Timali ta Tiko, Vulawuri bya wona na milawu ya mukhomi-wa-nkwama.
Mintirho ya Tiphanele
Ku xopelela Vutsoniwa kumbe Vuhlayisi bya Vahlayisiwa: Munhu wo fanela ku ta hi yexe eka phanele kutani kumbe a hetisa vuxokoxoko eka fomo leyi nyiketiweke, hilaha swi lavaka hi vuxopeleri kumbe vupimanyeti. Fomo yi ta rhumeriwa eka phanele hi Ndzawulo. Loko vuxokoxoko byin?wana byo engetela byi ta va bya xivumbeko xo hlawuleka kumbe xi hundza vuswikoti bya phanele, phanele yi fanele ku kombela mukomberi ku ta tatisa vuxokoxoko hi ndlela leyi faneleke. Phanele yi nga ha amukela nseketelo wa swa nomu hi majistarata ematshan?wini ya munhu loyi a xopeleriwaka, loko mahungu ya nga nyikiwanga hi ku tsala kumbe munhu a tsantdzeka ku vula xiyimo xakwe.
Ku nghenisa voko eka maendlelo ya tiko ku antswisa ku tirha ka tiphanele.
Ku nghenisa voko eka ku hundzuluxa maendlelo lama ya tirhisiwaka ku xopelela vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya vahlayisiwa.
Ku sungula ku dyondzisa kumbe nkarhi wa vuxokoxoko eka vuxopeleri bya vutsoniwa kumbe vuhlayisi bya vahlayisiwa
Ku rhumela vanhu eka tindhawu ta swa rihanyu ku ya tshunguriwa na ku landzelela tindhawu ta vutshunguri mayelana ni swibumabumelo swa ntshungulo.
Ku nyika munhu loyi a xopeleriwaka vuxokoxoko bya swihlovo swin?wana , loko swi ri kona leswi nga pfuneta munhu kumbe ku komba van?wana mintirho yo pfuneta.
Ku nyika mukomberi vuxokoxoko lebyi faneleke ku hetisa xikombelo xa mudende.
Ku chavelela ni ku hlonhletela ub?wana na un?wana ku kuma tindlela tin?wana ku va va ri ni leswi swi va pfunaka hi swa timali loko va nga ri vatsoniwa, leswaku va nga ta tshamela ku rhumela swikombelo ni ku va va vanga ntirho wo tala eka sisteme.
Ndzawulo ya swa Vuhlayiseki ni Nhluvukiso
<fn>tso_Article_National Language Services_MAGOZA YO SIVELA NA K.txt</fn>
MAGOZA YO SIVELA NA KU FAMBISA VUYIMANA BYA VADYONDZI
LESWI NGA ENDZENI
Manghenelo: Timhaka na xikongomelo
Xitatimente xa Pholisi na milawu
Ku sivela vuyimana bya vadyondzi
Dyondzo ya vutshila bya vutomi
Milandzu leyi nga mangariwa yo pfinya
Vufambisi bya vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga
Xikongomelo na mavonelo
Swiyimo na Vutihlamuleri
Vadyondzi
Vatswari kumbe vahlayisi/valanguteri
Swikolo
Tindzawulo ta dyondzo ta Swifundzha
Mahetelelo
MANGHENELO: TIMHAKA NA XIKONGOMELO
Magoza lawa yo Sivela na Mafambiselo ya Vuyimana bya Vadyondzi eSwikolweni ya sungule ku va na nkoka hikwalaho ka ku khumbheka ka hina hi vuyimana bya vadyondzi eswikolweni swa mfumo. Ndzawulo ya Dyondzo yi vona vutihlamuleri na nkucetelo wa endlelo ra dyondzo hi ndlela leyi, na ku vona ka vaakatiko hi xitalo, tsalwa leri xikongomelo xa rona i ku veka erivaleni xiyimo mayelana na vuyimana bya vadyondzi.
I xikongomelo xa hina ku nyika mbango laha vadyondzi va nga ta tivisiwa hi xitalo hi timhaka to veleka/tswala na ku va na mahungu lawa ya nga ta va pfuna ku endla swiboho swa vutihlamuleri. Hi ku ngetelela, hi na xikongomelo xo tivisa vadyondzi lava khumbhekaka hi timfanelo ta vona ta dyondzo, na ku seketela vadyondzisi eka ku fambisa swivangelo swa vuyimana bya vadyondzi eswikolweni. Vadyondzi vo tala eka swikolo swa mfumo, a va twisisi leswaku vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga byi vula yini hi timfanelo ta vona ta nawu na vutihlamuleri.
Eku sunguleni, na le henhla ka goza rin'wana na rin'wana, mahungu lama nga erivaleni ma tlhela ma va na ntiyelo ma fanele ma hlamuseriwa leswaku vana va fanele va hambana na ku endla etimhakeni ta masangu. Ku na swivangelo swo tala swa leswi, ngopfu ngopfu mimbuyelo yo ka yi nga ri kahle yo hlangana na mavabyi yo vangiwa hi timhaka ta masangu, ku katsa HIV na AIDS, na mintshikelelo yo landzula vuyimana eka vutomi bya vanhwanyana. Hi ku xixima loku swi fanele swi tiviwa leswaku vuyimana bya loko vana va ha ri vantsongo byi na ntshikelelo wukulukumba eka vanhwanyana ku tlula eka majaha laya nga vatsawari. Vadyondzisi, vatswari, vahlayisi/valanguteri na vanhu va fanele va tsundzuxa vadyondzi ku papalata vutihlamuleri bya timhaka ta masangu nkarhi wu nga si fika.
Magoza lawa ya nyika rimba ro:
Ku dyondzisa na ku pfuna vadyondzi ku twisisa na ku endla timfanelo na vutihlamuleri bya vona mayelana na mixaka ya vutomi leyi hanyeke kahle;;
Ku letela na ku seketela vadyondzi lava va pfumalaka vusirheleri; na
Ku nghenelerisa vahoxi va xandla lava nga fanela, na ku hlanganisa magoza lawa na maendlelo lama nga kona na swivumbeko. Vanghenisi va xandla va katsa vatswari, vadyondzi, vadyondzisi, vaakatiko, Minhlangano leyi nga riki ya Mfumo (NGO's), Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS), na Ndzawulo ya Dyondzo, Rihanyo na Nhluvukiso wa Vanhu.
Magoza ya tiyisisiwile na ku hlayiseka eka xiyimo xo sivela- ku sivela na ku hunguta vuyimana, na HIV na mavabyi man'wana lama vangiwaka hi timhaka ta masangu - ku endlela ku tlakusa ku dyondza, nhluvuko na mixaka ya mahanyelo layi hanyeke kahle eka vadyondzi hinkwavo. Magoza lawa ma fungha nkoka wa dyondzo ya timhaka ta masangu,minongonoko ya dyondzo ya HIV na AIDS, na dyondzo ya vuntangha exikarhi ka vadyondzi. Kambe swa voniwa leswaku vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga byi nga humelela, na swona magoza ya nyika maendlelo na swiletelo leswi faneleke swi landzeleriwa eka milandzu laha vadyondzi va vaka vayimani.
Magoza ya pfuniwa ku ya emahlweni hi milawu yinharhu ya nkoka ya vumbiwa:ti mfanelo ta ndzingano, timfanelo ta dyondzo na timfanelo ta n'wana (ku katsa na n'wana loyi a ha ku velekiwaka). Magoza ma tekela enhlokweni nawu na swilaveko swin'wana mayelana na vana na vuyimana. Ya seketeriwa hi na ku ngetelela Pholisi ya Rixaka ya HIV/AIDS eka vadyondzi na vadyondzisi (Gazzete ya Mfumo 20372 ya ti 10 Mhawuri 1999), leyi vulaka leswaku "Ku na swiyenge swa le henhla swa vanhu lava nga na migingiriko ya le henhla ya timhaka ta masangu eka ntlawa wa vadyondzi eswikolweni. Leswi swi tlakusa xiyimo xa ku hundziseriwa ka mavabyi ya HIV eswikolweni na mavandla yo yisa emahlweni tidyondzo na vuleteri. Handle ka dyondzo ya timhaka ta masangu, dyondzo ya mahanyelo lamanene na vutshila bya vutomi leswi nyikiwaka hi vadyondzisi, vatswari na vahlayisi swi fanele swi hlohleteriwa ku nyika vana va vona milawu ya mahanyelo leyinene, dyondzo ya timhaka ta masangu, na vuleteri mayelana na ku papalata timhaka ta masangu ku fikela loko munhu a tekiwa, na ku tshembheka eka vanghana va vona".
XITATIMENTE XA PHOLISI NA MILAWU
Ndzawulo ya Dyondzo yi bumabumela hi matimba ku papalata migingiriko ya timhaka ta masangu eka vadyondzi. Minongonoko yo tshikelela ku papalata, leyi nga kongomisa eka vanhwanyana na vafana, yi fanele yi va kona eka swikolo swa mfumo.
Ku ya hi vumbiwa, Nawu wa swikolo swa Afrika Dzonga, na Nawu wo tlakusa ndzingano na ku sivela xihlawuhlawu (No 4 wa 2000), vana va xikolo lava nga biha emirini a va fanelanga ku hlawuriwa.
Hi Mawuwani 2000, khansele ya Vaholobye va dyondzo yi humesile xitatimente lexi a xi kombisa leswaku vadyondzi lava nga vayimani a va fanelanga ku hlongoriwa exikolweni.
KU SIVELA VUYIMANA BYA MUDYONDZI
Ndzawulo ya Dyondzo yi phikelela ku endla leswaku vadyondzi, hinkwavo vanhwanyana na vafana, va dyondzisiswa hi mimbuyelo yo tinghenelerisa eka timhaka ta masangu, na ku pfuna vana lavantsongo ku endla swiboho leswi nga ta sirhelela rihanyo ra vona na ku seketela mfikelelo wa vona eka mintirho ya dyondzo. Swikolo swi fanele swi nyika monongonoko ku endla leswaku vana hinkwavo, hambiloko va ri eka xiyimo xa njhani, va kuma mahungu na vuleteri eka:
Ku va hlohletela ku ya exikolweni masiku hinkwawo;
Va fanele va tshama exikolweni;
Vatitolovetisa mixaka ya rihanyo leyi hanyeke kahle, na
Va endla swiboho leswi nga fanela hi migingiriko leyi nga na matimba eka rihanyu ra vutomi bya vona na nkarhi wa ku humelela eka tidyondzo ta vona.
Minongonoko yo sivela yi fanele yi nyikiwa hi ku tirhisana na ti NGO na tiejensi tin'wana, na swona ti fanele ti nyika mahungu na dyondzo leyi akaka ehenhla ka vutivi bya mudyondzi, vutshila, milawu ya mahanyelo leyi va tshembhaka leswaku yi na nkoka na mavonelo ya swilo. Tanihi goza leri nga kongomisiwa ku sivela, swikolo swi fanele swi nyika vuleteri bya nkoka na nseketelo eka vadyondzi lava pfumalaka nsirhelelo, lava ku nga vona va nga eka xiyimo xa nghozi.
Xitatimente xa Rixaka xa nxaxameto wa tidyondzo xi nyika minongonoko hi xitalo ya vutshila bya vutomi eka ndhawu ya dyondzo ya vuleteri bya vutomi, leyi yi sindzisiwaka ku sukela eka ntlawa wa R ku fikela eka ntlawa wa 12. Dyondzo ya vutshila bya vutomi i nongonoko lowu wu tirhanaka na tinhlokomhaka leti khumbhaka mudyondzi wun'wana na wun'wana na mudyondzisi. Minongonoko ya vutshila bya vutomi yi katsa tinhlokomhaka leti landzelaka:
Timhaka ta masangu ta vanhu;
Ku tumbuluxa na ku hlayisa leswi wena n'winyi u titwisaka swona;
Vuxaka na vanhu na vutshila byo teka swiboho, ku katsa na vutshila bya vuhlanganisi, ku kanela hi mintoloveto yo papalata, ku va erivaleni, na ku tirhana na ntshikelelo wa tintangha;
Vuyimana bya vana, ku katsa na timhaka leti hoxaka xandla, mimbuyelo, na ku sivela;
Mavabyi yo hundziseriwa hikwalaho ka timhaka ta masangu; na
Ku xanisa hi swa masangu, ku katsa na ku tshama u karhi u khomakhoma, madzolonga ya rimbewu, papa na n'wana kumbe buti na sesi va endla timhaka ta masangu, na ku pfinya.
Loko tin'wana ta tinhlokomhaka leti ti tika ku tidyondzisa, hikwalaho ka ku vilerisa ka ntumbuluko wa timhaka leti ti hlamuseriwaka, i swa nkoka leswaku vadyondzisi lava nga fanela va lulamiseriwa ku endla sweswo, na ku va nyika switirho leswi lavekaka ku tirhana na timhaka tin'wana na tin'wana leti khumbhaka vadyondzi. Dyondzo ya vuntangha tanihi vonelo yi fanele yi tshikeleriwa yi tlhela yi va xiphemu xa nongonoko wun'wana na wun'wana lowu nga ta nghenelela, tanihi laha yi nga voniwa yi ri na vuswikoti tanihi endlelo ro lulamisa timhaka teto hi ndlela yo pfuleka, na ku cinca mavonelo na mahanyelo hinkwaswo. Xin'wana xa nkoka ku humelela swi fanele swi kombisiwa na ku tlangeriwa ku endlela ku bohelela mahanyelo lamanene exikarhi ka vadyondzi.
Minongonoko yo sivela yi fanele yi katsa vatswari na vahlayisi hi:
Ku nghenelela ka vona eka ku fambisa xikolo, na ku tumbuluxa ntwanano wa milawu ya mahanyelo exikolweni , na tindlela to kongomisa ku hunguta vuyimana bya vadyondzi;
Ku nyika mahungu na nseketelo hi mapapila ya mahungu ya xikolo, tisekhula na tinhlengeletano;
Tidyondzo eka timhaka ta nkoka mahanyelo ya vutswari lama pfunaka eka dyondzo, ku kombisa minchumu yo xanisa, ku sivela madzolonga ya rimbewu, na mahungu hi timhaka ta HIV na AIDS;
Ku tumbuluxa ku hlangana exikarhi ka xikolo na vaakatiko lava xi va tirhelaka, na ku seketela migingiriko ya vaakatiko;
Ku tumbuluxa na ku avelana xivono xo fana mayelana na rihanyo lerinene ra vana va le tikweni ; na
Ku seketela mixaka ya mahanyelo leyi hanyeke kahle hi ku langutisa hi ndlela leyinene kutani hi encenyeta , ku hlohletela vadyondzi ku nghenelela eka timhaka ta mintlangu na migingiriko ya ndzhavuko, na ku bumabumela na ku lemukisa eka mimbuyelo ya kahle na muxaka wa vutomi bya kahle
VUFAMBISI BYA VUYIMANA BYO KA BYI NGA KUNGUHATIWANGA ESWIKOLWENI
Eka swiyimo laha magoza yo sivela ya tsandzekaka na vadyondzi va kumeka va ri vayimani, ndlela ya dyondzo yi boheleriwa ku fambisa xiyimo hi ku ringanisa ku tsakela ko antswa ka munhu ehenhla ka vadyondzi lavan'wana, vadyondzisi, xikolo na vaakatiko va xona. Xikongomelo xa nkunguhato lowu wa vufambisi i ku pfuna na ku seketela mudyondzi loyi a nga muyimani, ku letela mutswari wa xinuna/tatana wa n'wana, loko na yena a ri mudyondzi, mayelana na vutihlamuleri bya yena, na ku pfuna vadyondzi lavan'wana, swirho swa vatirhi na vatswari lava khumbhekaka hi vuyimana lebyi.
Eku sunguleni, nandzu wun'wana na wun'wana wu fanele wu tirhiwa hi xihundla. Vatswari kumbe vahlayisi va fanele va katsiwa kumbe va tivisiwa endzhaku ka ku tihlanganisa na mudyondzi loyi a khumbhekaka, hambileswi xihundla xi nga riki ndlela ya nkoka loko mudyondzi kumbe van'wana va ri eka xiyimo xo ka xi nga tsakisi
Vonelo leri nga katsiwa eka dyondzo ri andlala ku tinyiketela ka hina eka ku nyika minkarhi ya dyondzo eka vadyondzi lava hlanganaka kumbe lava nga hlangana na mahika eka ku dyondza kumbe lava nga eka xiyimo xo lava ku humelela hi ku va vayimani hikwalaho ka ku hluleka ka ndlela ya dyondzo na vuleteri ku amukela swilaveko swa vona swo dyondza.
Nawu wa vuleteri wa ku nghenelela ka vufambisi wu fanele wu va nhlamulo leyi nga fanela ku endlela ku hlayisa swilaveko swa dyondzo swa mudyondzi. Xiyimo xin'wana na xin'wana xi ta pimanyisiwa nkarhi na nkarhi.
Eka xiyimo laha mudyondzi a va ka muyimani, maendlelo lama landzelaka ma bumabumeriwile, na swiyimo na vutihlamuleri bya vadyondzi, vadyondzisi, swikolo na Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha.
Vadyondzi
Mudyondzi loyi a nga muyimani, kumbe u na swivangelo swo tshembha leswaku a nga va a ri muyimani, u fanele a tivisa mhunhu hi xihatla exikolweni, ngopfu-ngopfu mudyondzisi wa xiyimo xa le henhla loyi a nga nyikiwa ntirho wolowo hi nhloko ya xikolo.Mudyondzisi kumbe vadyondzisi lava nga nyikiwa ntirho va fanele va va na vutihlamuleri byo simeka na ku fambisa magoza lawa, hi ku yimela xikolo. Mudyondzi loyi a lemukaka leswaku mudyondzi wun'wana i muyimani u fanele hi xihatla a tivisa xikolo.
Laha swi nga kotekaka, kumbe hi xihatla, mudyondzi u fanele a hundziseriwa etliliniki ya rihanyo hi xikolo, na ku nyika eka xikolo, hi nkarhi na nkarhi, tsalwa ro nghenela. Vaxiphurofexini xa rihanyo va fanele va nyika switsundzuxo eka mudyondzi mayelana na tindlela ta ku herisa ndhwalo wa vuyimana, na mahungu man'wana na man'wana lama lavekaka.
Mudyondzi u fanele a lemukisiwa hi mhaka ya leswaku a ku na switirhisiwa swa rihanyo/vutshunguri ku khoma ntirho wa ku velekiwa ka vana exikolweni,na leswi swi nga humelelaka mayelana na rihanyo ra vona na xiyimo xo ka xi nga tsakisi lexi nga onhaka miehleketo ya mhani, n'wana loyi wa ha ku velekiwaka na vanhu hinkwavo va xikolo leswi nga ta tumbuluka eka vuyimana lebyi tumbetiweke, kumbe loko n'wana a velekeriwa exikolweni. Mudyondzi( na tatana wa n'wana, loko na yena a ri mudyondzi) va nga kombela, kumbe ku laveka ku teka, livhi ya ku kumeka va nga ri kona exikolweni, ku katsa na nkarhi wo ringanela ku hlamusela swivilelo hinkwaswo swo sungula na leswi nga ta va endzhaku leswi khumbhaka rihanyo, na ku sungula ku hlayisa n'wana.Ku hava nkarhi lowu nga bohiwa hi vanhu lowu nga kombisiwa hi xikongomelo lexi, loko swi ta ya hi xiyimo xa nandzu hinkwawo. Kambe i ku vona ka Ndzawulo ya Dyondzo leswaku vadyondzi tanihi vatswari va fanele vava na vutihlamuleri hinkwabyo/hi xitalo bya vutswari bya vona na leswaku nkarhi wa ku va va nga ri kona ku fikela kwolomu ka malembe mambirhi wu nga va wu fanerile eka xikongomelo lexi. Ku hava mudyondzi loyi a nga ta tlhela a amukeriwa ra vumbirhi hi lembe leri fanaka leri a nga suka exikolweni hikwalaho ka vuyimana.
A nga si tlhelela exikolweni, mudyondzi u fanele a humesa xiviko xa vumbhoni bya rihanyo lexi hlambanyaku leswaku u ringanerile ku sungula tidyondzo ta yena. Mudyondzi u fanele a tlhela a lemukisiwa leswaku, endzhaku kaku velekiwa ka n'wana timfanelo ta n'wana loyi a ha ku velekiwaka ti fanele ti sirheleriwa, na swona u fanele a kombisa exikolweni leswaku malulamiselo lama nga fanela ma endliwile ku hlayisa na vuhlayiseki bya n'wana.
Xikolo xi fanele xi papalata magoza man'wana na man'wana lama nga ta endla xihlawuhlawu ehenhla ka mudyondzi loyi a nga muyimani. Kambe mudyondzi loyi a nga muyimani u fanele a twisisa leswaku swin'wana swa swirho swa xikolo swi ta va swi nga tiyimiselanga ku pfumela na ku kombisa nseketelo eka xiyimo xa vona hikwalaho ka endlelo ra mahanyelo lawa va nga tinghenelerisa eka wona./va tshembhelaka eka wona.
Vatswari na vahlayisi
Vatswari na vahlayisi ava fanelanga ku voniwa nandzu eka vutihlamuleri bya vona mayelana na n'wana wa vona wa muyimani, na swona va fanele va va vona va rhangelaka eka ku tirhisana na xikolo ku seketela na ku kambisisa rihanyo na leswaku ntirho wa yena wu fambisa ku yini. Vatswari na vahlayisi va fanele va vona leswaku xikolo xi tivisiwa nkarhi na nkarhi hi xiyimo xa n'wana, va vona leswaku u ya etliliniki ya rihanyo, na swona swiviko swa tivisiwa exikolweni.
Vatswari kumbe vahlayisi va fanele va teka switepe ku vona leswaku ku ya hi loko swi koteka leswaku n'wana wa vona a kuma mintirho ya le tlilasini na tiasayimente hi nkarhi wun'wana na wun'wana lowu a nga ta va a nga ri kona exikolweni, na leswaku mintirho hinkwayo na tiasayimente leswi nga endliwa swi hela swi tlheriseriwa exikolweni ku ya kamberiwa.
Swikolo
Swikolo swi fanele swi hlohletela vadyondzi ku ya emahlweni na tidyondzo ta vona ku nga si velekiwa kumbe loko n'wana a velekiwile. Vadyondzisi va fanele va ya emahlweni va nyika nseketelo wa dyondzo eka mudyondzi, hi swivangelo swo karhi, na hi tindlela to karhi leti kotekaka ti nyikiwa eka xiyimo xo karhi.
Hi ku ngetelela, swikolo swi fanele ku vona leswaku ndlela yo twisisa na ku xixima swi kona mayelana na vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga, na swona va fanele va veka endhawini mintolovelo leyi nga fanela ku tirhana na swivilelo swa xihlawuhlawu, mimbulavulo ya rivengo kumbe minhlaselo leyi nga ta tumbuluka. Leswi swi nga katsa:
Ku vitana hi mavito lama nga na ntumbuluko wa swa masangu, kumbe swilo swo hlekisa leswi nga ta yisa vumunhu bya munhu ehansi, leswi munhu a tivonisaka swona yena n'winyi na mavonelo;
Xihlawuhlawu xo tsariwa kumbe xo mpfapfarhutiwa hi xivumbeko xa tinotsi kumbe mavonelo ya swilo mayelana na mudyondzi wa muyimani; na
Ku humesa xihundla hi ndlela yo avanyisa kumbe yo ka yi nga ri kahle.
Laha swi kotekaka, vadyondzi, endzhaku ka loko va velekile, va nga nyikiwa switsundzuxo kumbe ku kombiwa ndlela eka ku va mhani na ku hlayisa n'wana. Mudyondzisi wa vuleteri bya vutomi, mutsundzuxi, kumbe xirho xa mintirho ya miehleketo loko xi ri kona, kumbe munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga fanela, u fanele a nyika mhani na papa, loko na yena a ri mudyondzi, switsundzuxi eka swiyimo na vutihlamuleri tanihi vatswari. Swikolo swi fanele swi tivisa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vanhu hi vadyondzi va vayimani, laha swi nga fanela, yi pfuna hi ku tsarisa vadyondzi lava leswaku va ta kuma leswi nyikiwaka vana. Va nga tlhela va hundzisela vadyondzi eka mintirho yo seketela leyi nga fanela, ku fana na vatirhi va vahlayisi kumbe Minhlangano yo ka yi nga ri ya Mfumo leyi yi tirhaka etikweni.
Swikolo swi fanele swi vona leswaku tsalwa ra vuyimana bya mudyondzi ra hlayisiwa , na leswaku swiviko swa yisiwa eka lava nga fanela eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Swifundzha. Swikolo swi fanele swi tlhela swi vona leswaku loko swi tivisiwile hi milandzu yo pfinya (ku katsa na ku pfinya ka nawu), tahihi leswi swi nga hlamuseriwa eka swidyoho swa timhaka ta masangu (Nawu wa 23 wa 1957), swi fanele swi vika nandzu emaphoriseni.
Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha
Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha ti fanele ti nyika xikolo xin'wana na xin'wana khopi ya magoza lawa, na ku endla leswaku ma landzeleriwa. Ti fanele ti tlhela ti phikelela ku vona leswaku vadyondzisi na vafambisi va na switirho swo tirhana na mintlhontlho yo tala mayelana na vuyimana bya mudyondzi. Swikolo swi fanele swi tlhela swi vona leswaku vatswari va tivisiwa hi ndlela leyi nga ringanela hi magoza lawa.
Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha ti komberiwa ku vona leswaku ku kambisisa switirho ku khoma mpimo wa vuyimana eswikolweni, leswaku ku ta pimanyisiwa ku pfuna ka magoza lawa na minongonoko yin'wana leyi nghenelelaka. Tindzawulo ti tlhela ti hlohleteriwa ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Rihanyo na ya Nhluvukiso wa Vanhu ku kota ku va na muongori wa xiphurofexini kumbe mutirhi wo hlayisa loyi a nga nyikiwa ntirho wo tirhana na mintlawa ya swikolo.
MAHETELELO
Magoza lawa ya kongomisiwe eka ku vona leswaku ya landzeleriwa na nawu lowu wu fumaka timfanelo ta n'wana, na ku nyika mbango lowu kotekaka eka vana ku va va tilulamisela eka vutihlamuleri bya vukulukumba na vutswari. Xa nkoka i mhaka ya leswaku vadyondzi va fanele va dyondzisiwa ku hlwela ku endla eka migingiriko ya timhaka ta masanguku ku fikela endzhaku ka vutomi bya xikolo. Ku papalata swi fanele swi va swa nkoka eka minongonoko yin'wana na yin'wana leyi nghenelelaka, na vadyondzi va fanele va tiva leswaku ku va muyimani swi na mimbuyelo, ku katsa na vutihlamuleri bya vutswari, na ku sirhelela na ku tlakusa timfanelo ta n'wana.
Laha vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga byi humelelaka, leswi ku fanele ku tirhaniwa na swona ku ya hi Magoza, leswi pfumelelaka ku xixima na vumunhu, na ku yisa emahlweni tidyondzo, na nseketelo na vuleteri bya vutihlamuleri byo tala lebyi nga kona.
Swikolo na Tindzawulo swi fanele swi tekela enhlokweni ku tumbuluxiwa ka " tikomiti ta Nhlayiso" ku seketela nsimeko lowu pfunaka wa magoza lawa yo nghenelela, hambiloko ku ri endzeni ka xikolo, kumbe eka ntlawa wa swikolo. Leswi swi ta katsa ku bumabumeriwa eka vanhu, na ku tirhisiwa ka " tilayini to pfuna" ku hundzisela na ku tsundzuxa. Vana va langutane na minsusumeto ya nkoka, minkarhi hinkwayo na tindhawu hinkwato, na swona va lava ku tiva leswaku va na nseketelo wa vanhu lava va va hlayisaka, lava ku nga tihlanganisiwaka na vona nkarhi hinkwawo. Vuyimeri byi ta katsa vadyondzisi, swirho swa ntlawa wa vufambisi bya xikolo, vadyondzi va xiyimo xa le henhla lava nga na vutihlamuleri, vatswari, huvo leyi yi fambisaka xikolo, vaofisiri vo huma eka Tindzawulo tin'wana to fana na Ndzawulo ya Rihanyo na Nhluvukiso wa Vanhu, na swirho swa tiko leswi nga tshembheka.
<fn>tso_Article_National Language Services_MAVANDLA.txt</fn>
MAVANDLA
Rito ra ?vandla? ri huma eka rito ?tirhisana? leri vulaka ku tirhisana swin?we hi hi ku fikelela xikongomelo xin?we!. Xikongomelo xo fana xo ku tisa vanhu eka vun?we ku nga va nchumu wihi na wihi ku suka eka ku hlangana ku ya eka ku hlayisa mali, ku aka tindlu, kumbe ku vumba bindzu ra vandla leri nyikaka ntirho eka swirho swa vandla.
Nhlamuselo ya Vandla
Nawu wa Vandla wa 14 wa 2005 wu hlamusela vandla hi ndlela leyi:
Vandla swi vula nhlangano wo tiyimela wa vanhu lowu hlanganeke hi ku tinyikela ku fikelela swilaveko swo fana swa ikhonomi, ximunhu na swa mfuwo na ku tsakela hi ku tirhisa vun?winyi byo hlanganela na mabindzu yo lawuleka ya xidemokrasi no fambisiwa ku ya hi milawu ya vandla.?
Hi kwihi ku hambana exikarhi ka Vandla na Khamphani?
Vandla wu lulamisiwa ku nyika vukorhokeri eka swirho. Leswi swi vula leswaku swiyimo swa mintirho, miholo na swiboho swin?wana hinkwaswo leswi tekiwaka hi vatirhi. Nawu wa vandla wu vula leswaku xirho xin?we xi kuma vhoti yin?we loko ku tekiwa xiboho.
Hambi swi ri tano, eka khamphani yo tiyimela, n?winyi wa yona u na vulawuri eka leswi vatirhi va khomisiwaka xiswona na swiboho swin?wana swa bindzu. Eka khamphani ya vanhu, lava nga na minkavelo va lawula swiboho swa bindzu ku ya hi nawu lowu nge loko u ri na minkavelo yo tala, u kuma tivhoti to tala.
Mimbuyelo yo Vumba Bindzu ra Vandla
Mavandla yi Tumbuluxa Miganga leyi Hanyeke kahle:
Eka khamphani, vinyi va bindzu va tihlayisisela mintswalo. Va tala ku tshama eka miganga yin?wana. Leswi swi vula leswaku mali leyi endliwaka emugangeni ya suka eka muganga na le tikweni hi roxe. Mavandla yi sivela mali leyi ku hangalaka na muganga hikuva vatirhi vatirhi va tiavela mintswalo exikarhi ka vona hi ku ringana. Hikuva vatirhi va tshama emigangeni no tirhisa mali ya vona eka muganga wolowo, swi vumba muganga wo tiya.
Mavandla yi Antswisa Nkoka wa Ntirho:
Hikuva vatirhi va lawula bindzu hi ndlela ya xidemokrasi no thola vamininjhere hi voxe, vamininjhere va na vutihlamuleri eka vatirhi naswona a va nge xanisi vatirhi ku fana na loko swi humelela eka khamphani. Vatirhi va nyikiwa matimba eka endlelo leri hikuva va lawula swiboho swa le ntirhweni.
Mintirho ya Vandla ya Tiyiseleka:
Khamphani i bindzu leri tirhaka hi xikongomelo xo bindzula eka vanhu vatsongo. Hakanyingi, leswi swi vula leswaku vanhu va helela hi mintirho kutani tindhawu ta mintirho ti pfariwa loko mbhindzulo wu nga talangi eka vinyi kumbe loko vinyi va nga endlaka mbhindzulo kun?wana. Vandla, hi le tlhelo wu vumbiwa ku nyika ntirho eka muganga. Vinyi i vatirhi lava tshamaka emugangeni naswona a yi nge pfali bindzu ku endla mbhindzulo kun?wana.
Milawu ya Nkombo ya Vandla
Mavandla emisaveni hinkwayo yi landzelela nkombo wa milawu ya ntolovelo:
Ku tinyiketela na vuxirho byo pduleka
Mavandla i minhlangano yo tinyiketa ? a ku na loyi a nga ta sindzisiwa ku joyina. Mavandla ya ngheneleriwa hi mani na mani loyi a kotaka ku tirhisa vukorhokeri bya wona no tsakela ku amukela vutihlamuleri bya vuxirho. A ku fanelangi ku va na xihlawuhlawu xa rimbewu, ximunhu, rixaka, xipolotiki kumbe vukhongeri.
Vulawuri bya xirho xa xidemokrasi
Mavandla na minhlangano ya ya xidemokrasi swi lawuriwa hi swirho swa wona. Swirho swi nghenisa xandla eku boheni tipholisi no teka swiboho. Vandla ri nga hlawula swirho swo karhi ku tirha eka tikomiti to tin?wana kumbe ku endla mintirho yin?wana. Hambiswiritano, swirho leswi swi fanele ku va na tinhlamulo eka swirho. Swi fanele ku va na vutihlamuleri kuya hi ku tsakela ka vandla no tshama va tivisa swirho leswi va swi endlaka.
Mani na mani eka vandla u na rito ro ringana ? xirho xin?we, vhoti yin?we. A swi na mhaka leswaku u na minkavelo yingani, i ku fika kwihi laha xirho xi tirhelaka vandla, kumbe i ntirho wo tanihi kwihi xirho xi wu endlaka eka vandla. Xirho xin?wana na xinw?wana xi na rito ro ringana eka swiboho leswikulu.
Ku nghenelela ka xirho eka ikhonomi
Xikongomelo xa nkoka eka vandla i ku nyika vukorhokeri eka swirho swa rona. Xikongomelo xin?wana i ku phakla vukorhokeri eka swirho hi minxavo leyi kotekaka, kumbe ku pfula swivandla swa mintirho eka swirho swa rona. Swilaveko swa swirho swi ta eku sunguleni. Swirho swa vandla ra vukorhokeri swi nga lava ku xavisa nhundzu ya swona hi nxavo wa kahle; swi nga lava ku xava nhundzu hi mintshovo; kumbe swi nga lava ku kuma mali yo lomba hi mintswalo ya kahle.
Vukorhokeri byihi na byihi lebyi nyikiwaka hi vandla byi fanele ku nyikiwa swirho swa rona. Xikombiso, vandla ra van?wamapurasi ri fanele ku maketa mavele kumbe swifuwo leswi humelerisiwaka hi swirho swa rona, naswona ku nga ri ha vanhu lava nga le handle ka vandla. Michini yo rhunga leyi nga ya vandla ro rhunga yi fanele ku tirhisiwa ntsena hi swirho, ku nga ri vanhu lava nga le handle ka vandla.
Swirho swi nghenisa xandla eka ?rifuwo? ra vandla no lawula timhaka ta ikhonomi ya vandla hi ndlela ya xidemokrasi. ?Ntsengo? i mali na switirhisiwa leswi tirhisiwaka hi vandla ku humelerisa swikongomelo swa rona. Mavandla ya nga kuma ntsengo eka mali leyi hakeriwaka ya minkavelo leyi humesiwaka hi swirho, tihakelo ta vuxirho, mimpfuneto, minyikelo, mali yo lomba na mali leyi saleke eka mintirho ya lembe leri hundzeke.
Wun?wana (loko swi endleka hinkwawo) rifuwo leri vandla ri wu tirhisaka i wa swirho, hakanyingi hi xivumbeko xa minkavelo na minkavelo ya tibonasi. Xirho xin?wana na xin?wana xi vekisa mali yo karhi kutani xi amkumela minkavelo tanihi mbuyelo. Minkavelo yi kombisa leswaku xirho xi na vun?winyi ehenhla ka nhundzu yo karhi (mali na miako) ya vandla. Ntsengo wihi na wihi lowu tirhisiwaka hi vandla i wa vandla hinkwaro.
N?winyi wa nkavelo eka khamohani u xava minkavelo hi ku navela ku endla ntswalo. Xirho xa vandla xi joyina vandla no nghenisa xandla eka rifuwo hikuva vandla ri ta nyika mimbuyelo eka swirho.
Loko vandla ri ri na mali leyi saleke endzhaku ko hakela swikweleti hinkwaswo na xibalo no nyika pulani ya mimbuyelo eka swirho swa rona, leswi swi vuriwa ?nsalo?. Hi xitalo nsalo wu tirhisiwa ngopfu ku hluvukida vandla. Xikombiso, vandla ri tala ku pulana ku va na nsalo lowu nga ta tirhisiwa ku ndlandlamuxa bindzu ra vandla kumbe vukorhokeri lebyi nyikiwaka swirho.
Hambiswiritano, loko ku ri na nsalo lowu a wu nga languteriwangi, swi vula leswaku (eka mutirhi wa vandla) miholo yi nga va ya le henhla kumbe (eka vandla ra vukorhokeri) minxavo kumbe tihakelo kumbe mali ya vukorhokeri a yi ri ehenhla. Eka mhaka leyi, nsalo wu ta tlheriseriwa eka swirho, kumbe ku tirhisiwa ku seketela migingiriko leyi pasisiweke hi swirho.
Nsalo wihi na wihi lowu tlheriseriwaka eka swirho wu fanele ku averiwa hi ku ringana ku ya hi xandla lexi nghenisiweke hi xirho xin?wana na xin?wana eka nsalo. Vandla ra giroza, xikombiso, ri nga tlherisela xiphemu eka swirho swa rona hi ku ringana ka nkoka wa swixaviwa leswi endliweke hi un?wana na un?wana elembeni.
Ntshuxeko wa swiendlo na vutshunxeko
Mavandla i minhlangano leyi tshunxekeke yo tipfuna leyi lawulaka hi swirho swa yona. Ya nga endla mintwanano na mfumo na minhlangano yin?wana, kambe yi fanele ku vona leswaku yi tshama yi ri ehansi ka vulawuri bya swirho swa yona. A yi fanelengi ku lawuriwa hi mavandla man?wana ehandle.
Dyondzo, vuleteri na mahungu
Vandla ro maketa no phakela swi vula vandla leri phakelaka swikumiwa eka swirho na timakete kumbe ku humelerisa swikumiwa swa rona. Xikombiso i vandla ro rhunga leri tirhaka hi malapi na michini yo rhunga eka swirho swa rona kutani va maketa swilo leswi va swi rhungaka. Xiyenge lexi xi tlhela xi katsa vumaketi bya swa vurimi na mavandla ya mphakelo.
Ntirhisano exikarhi ka mavandla
Xivilelo xa muganga
Mavandla ya tirhela ku ku tiyisisa nhluvuko eka miganga ya wona. Swiboho swi endliwa hi swirho, kambe swirho swi languteriwa ku kombisa ku khumbheka eka nhluvuko wa mugnaga loku nga pfunaka mani na mani.
Tinxaka ta Mavandla
Nawu a wu veki swipimelo eka tinxaka ta mavandla leti nga tsarisiwaka. Lawa hi man?wana lawa ya nga vaka kona:
Mavandla ya swa Vurimi
Vandla ra swa vurimi i vandla leri kumaka no hangalasa humesaka, humelerisaka kumbe ku maketa mintshovelo ya swa vurimi no nyika swiringanyeto swa vurimi na vukorhokeri eka swirho swa rona.
Vandla ra Vatirhisi
Vandla ra vatirhisi i vandla leri kumaka no hangalasa nhundzu eka swirho swa rona la vava ku nga ri ki swirho, no tlhela ri nyika vukorhokeri eka swirho swa rona. Vandla leri xavaka giroza yo tala kutani ri xavisela swirho swa rona na vaaki kutani ri hungutela swirho swa rona minxavo kumbe ku vuyisela swirho ntsengo wo karhi ku ya hi mali leyi tirhisiweke i xikombiso xa vandla ra vatirhisi.
Vandla ro Maketa no Phakela
Vandla ro maketa no phakela ri vula vandla leri nyikaka swiringanyeto swa swikumiwa eka swirho na timakete kumbe ku humelerisa swikumiwa swa rona. Xikombiso i vandla ro rhunga leri humesaka malapi na michini yo rhunga eka swirho swa rona kutani ri maketa swilo leswi ri swi rhungaka. Xiyenge lexi xi tlhela xi katsa vumaketi bya swa vurimi na mavandla ya mphakelo.
Mavandla ya Tindlu
Vandla ra tindlu i vandla ra masungulo leri nyikaka tindlu eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri bya masungulo eka mavandla ya masungulo ya tindlu.
Mavandla ya Vukorhokeri bya Timali
Vandla ra vukorhokeri bya timali i vandla ra masungulo ra xikongomelo nkulu xo nyika vukorhokeri bya timali eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri bya timali eka vandla ro sungula. Xikombiso i vandla ro hlayisa na ro lomba timali laha swirho swi tekaka minhlayiso ya swona no lombana timali.
Mavandla ya Vaaki
Vandla ra vaaki i vandla leri nga ri ki ra mbhindzulo leri nyikaka vukorhokeri bya vaaki eka swirho swa rona, ku fana na nhlayiso wa vadyuharhi, vana na vavabyi.
Mavandla ya Minhlangano yo Lahla
Vandla ra nhlangano wo lahla i vandla leri nyikaka mimbuyelo wa swa mafu, ku katsa ndzindzakhombo ya mafu na vukorhokeri lebyi fanaka, eka swirho swa rona na lava swi va hlayisaka.
Vandla ra Vukorhokeri
Vandla ra vukorhokeri i vandla ra masungulo leri nyikaka ntirho eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri eka mavandla ya ntirho wa masangulo
Swa koteka ku hlanganisa tinxaka to hambana ta mavandla eka vandla ra swikongomelo swo tala.
Ku va vandla ri nga si endla xikombelo xo rhijisitara, ku fanele ku va na kwalomu ka nhlengeletano wun?we wa vanhu lava tsakelaka, ku nga si sungula ntirho. Vanhu lava nga kona eka nhlengeletano leyi va fanele ku amukela vumbiwa bya vandla no hlawula valawuri vo sungula va vandla.
Endzhaku ka nhlengeletano leyi, ntlawa wu fanele ku yisa xikombelo xo tsarisa eka Murhijisitara wa Mavandla. Xikombelo lexi xi fanele ku endliwa eka fomo ya ximfumo leyi kumekaka ehofisini ya Murhijisitara. Nhlayo ya le hansi ya swirho leswi faneleke ku seketela xikombelo ya hambana ku ya hi swiyimo swa mavandla.
Vandla ra masungulo ? kwalomu ka ntlhanu wa vanhu
Vandla ra vumbirhi ? kwalomu ka mavandla mambirhi ya masungulo
Vandla ra le henhla ? kwalomu ka mavandla mambirhi ya vumbirhi
Swirho swa vandla ra vumbirhi ku nga va ?vanhu va nawu? ku fana na minhlangano ku nga ri vanhu. ?munhu wa nawu? i ntlawa lowu nga na matimba laya fanaka na ya munhu, ku fana na mfanelo wo sayina tikontiraka no tisa milandzu ekhoto.
Ntlawa wu fanele ku yisa matsalwa laya landzelaka eka Murhijisitara na xikombelo:
Vumbiwa bya vandla, leri sayiniweke hi swirho leswi endlaka xikombelo xo tsarisa vandla (?swirho leswi sunguleke vandla?),
Nxaxamelo wa mavito ya swirho leswi sunguleke vandla,
Nxaxamelo wa mavito ya valawuri, na
Mali ya ntsariso, kumbe vumbhoni bya leswaku mali ya ntsariso yi hakeriwile.
Ntsengo wa mali ya ntsariso wu bohiwa hi swinawana swa swiyenge swa 1 na 6 swa Nawu wa Mavandla.
Ntsariso
Murhijisitara wa Mavandla u fanele ku tsarisa vandla loko xikombelo xi fikelela swiyimo leswi landzelaka:
Xikombelo xi enereisa swilaveko hinkwaswo eka Nawu wa Mavandla.
Vumbiwa bya vandla byi fikelela swilaveko hinkwaswo swa Nawu wa mavandla.
Vumbiwa bya vandla byi landzelela milawu ya vandla.
Vito leri nga ringanyetiwa ri landzelela milawu leyi nga le ka Nawu wa Mavandla eka mavito ya vandla.
Loko Murhijisitara a enerisekile leswaku xikombelo xi fikelela hinkwaswo swilaveko leswi, u ta nyika vandla xitifikheti xa ntsariso lexi nga na nomboro yo tsarisa. Loko vandla ri tsarisiwile, ri hundzuka ?munhu wa nawu?. Leswi swi vula leswaku ri na matimba ya nawu ku fana na tikhamphani na mintlawa yin?wana eka xiyimo lexi fanaka.
Xikombiso, ri nga ya emahlweni ri va kona hambi loko swirho swi cinca. Ri nga pfula akhawunti ya le bangi no va na ri ri na vun?winyi eka misava na nhundzu yin?wana. Ri nga sayina tikontiraka no va ri tiyimela eka milandzu ya khoto. Tanihi ?munhu wa nawu? vandla ri ta va na timfanelo to tala leti fanaka na matimba tanihi vanhu.
Loko ntlawa wu nga si tsarisiwa tanihi vandla, a ri na matimba lawa. Loko munhu la yimelaka vandla a sayina kontiraka hi vito ra vandla ku nga si tsarisiwa vandla, munhu yoloye u ta va na vutihlamuleri eka switandzhaku. Hambiswiritano, vandla ri nga amukela kontiraka ku nga si hela n?hweti ri tsarisiwile hi xiboho lexi endliwaka eka nhlengeletano wa mani na mani. Loko vandla ri amukela kontiraka hi ndlela leyi, vandla ri bohiwa hi leswi naswona munhu la sayinaka a nga ha bohiwi hi leswi.
Loko vandla ri tsarisiwile, Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki yi ta swi kota ku nyika nseketelo wo hlawuleka loko ri:
Landzelela milawu ya vandla,
Vumbiwa hi vantima, vavasati, vantshwa, vanhu lava tshamaka eka matiko xikaya, vavasati kumbe NA
Tlakusa ndzingano na ku nghenisa xandla ka swirho.
Vito ra Vandla
Vandla rin?wana na rin?wana leri tsarisiweke ri fanele ku va na vito leri hambanaka na mavito ya mavandla man?wana. Murhijisitara wa Mavandla a nge pasisi vito leri fanaka swinene na vito ra vandla rin?wana hikuva ku ta va na nkwetlembetano.
Murhijisitara u ta tlhela a alela ku pasisa vito leri phazamisaka, leri nga navetisiki kumbe ra swipimelo hindlela yin?wana. Xikombiso, vandla a ri nge tiviti ?khamphani. Riro ra ?cooperative? kumbe ?co-op? ri fanele ku va xiphemu xa vito. Rito ra ?Limited: kumbe nkomiso wa ?Ltd? swi fanele ku va kona emakumu ka vito ku kombisa leswaku vandla ri na mfanelo lowu pimiwaka.
Vandla ra vumbirhi ri fanele ku va na marito ya ?secondary cooperative? tanihi xiphemu xa vito ra rona naswona vandla ra le henhla ri fanele ku va na marito ya ?tertiary cooperative:.
Vandla ri fanele ku katsa vito na vutihlanganisi hinkwabyo, tiinvoices, ticheke, mapapila ya bindzu, tiodara na matsalwa man?wana ya ximfumo. Vito ra vandla ri fanele ku vekiwa endhawini ya bindzu. Mavandla ya vumbirhi na ya le henhla ya fanele ku kombisa leswaku ya le ka xiyimo xihi eka matsalwa hinkwawo ya ximfumo.
Vito ra vandla ra vumbirhi kumbe ra le henhla ku fanele ku va leri kombisaka bindzu leri hlamuseriwaka eka vumbiwa bya vandla. Xikombiso, vandla ra vumbirhi leri tirhanaka na timhaka ta tindlu a ri nge tivitani vandla ro hlayisa ra vumbirhi kumbe vandla ra xikweleti.
Murhijisitara wa Mavandla a nga lerisa vandla ku cinca vito loko vito ra rona ri nga landzeleri milawu ya Nawu wa Mavandla.
Loko vandla ri nga landzeleri xileriso xexo ku nga si hela 60 wa masiku, Murhijisitara a nga nyika xitifikheti xo cinca lexi nyikaka vito rintshwa eka vandla no cinca vumbiwa ku kombisa ku cinca. Loko leswi swi humelela, Murhijisitara a nga tlhela a kondletela xitiviso xa vaaku xa ku cinca ka vito.
Ku hava munhu kumbe ntl;awa handle ka vandla ri nga kombisaka hi ndlela yin?wana leswaku va fambisa bindzu ra vandla leri tsarisiweke. I nandzu ku tlula milawu leyi.
Mahungu hi xitalo ya nga kumeka eka leswi landzelaka:
MUNHU WA VUTIHLANGANISI
Riqingho: 441 1318
Fekisi: 441 2318
HOFISI NKULU
Riqingho: 441 1000
Fekisi: 441 2230
Senthara ya tiqingho: 0860 103 703
XIFUNDZHA RIQINGHO FEKISI IMEYILI
<fn>tso_Article_National Language Services_MILAWU YA HUVO YA VUM.txt</fn>
MILAWU YA HUVO YA VUMBIWA
Ku ya hi xiyenge xa 171 xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga ra 1996 ni xiyenge xa 16 xa Xinawana xa Huvo ya Vumbiwa bya Mpfuneto wa 1995 (Xinawana xa Nomboro 13 wa 1995) hi laha wu hundzuluxiweke ha kona, wu hlamusela milawu leyi kumekaka eka nongonoko wa maavelo lowu fambisaka timhaka ta maendlelo emahlweni ka Huvo ya Vumbiwa ku sukela hi siku ra 29 Mudyaxihi 1998*.
VUAVANYISI BYA MILAWU
Milawu leyi yi avanyisiwe hi ndlela leyi landzelaka:
Nawu Tinhlamuselo (nawu wa 1)
Xiphemu xa I Huvo (nawu wa 2)
Xiphemu xa II Murhijisitara (nawu wa 3-4)
Xiphemu xa III Muhlanganisi wa swirho swa mfumo (nawu wa 5)
Xiphemu xa IV Vamangalelani (nawu wa 6-9)
Xiphemu xa VI Swikombelo (nawu wa 11 - 13)
Xiphemu xa VII Timhaka leti nga ehandla ka vulawuri bya Huvo (nawu wa 14-17)
Xiphemu xa VIII Ku fikelela mhaka hi ku kongoma na ku endla xikombelo xa leswaku mhaka yi tengiwa hivuntshwa (nawu wa 18-25)
Xiphemu xa IX Mahakelelo na madurhelo
Xiphemu xa X Swin?wana na swin?wana leswi nyikiweke (nawu wa 24-37)
Xedulu ya 1 Tifomo
Xedulu ya 2 Mahakelelo
Tsala siku rintshwa
LESWI NGA NDZENI
KU LONGOLOKA KU YA HI TINOMBORO
Nomboro ya nawu Nhlamuselo
Tinhlamuselo
Huvo
Tiawara ta nkarhi wa hofisi ya Murhijisitara
Endlelo ro karhi
Vuyimeri bya vamangalelani
Ku cinca ka vamangalelani
Ku nghenelelana ka vamangalelani loko mhaka yi karhi yi ya emahlweni
Matimba ya qweta kumbe mpfumelelo wo endla swo karhi
Fambiselo ra Xikombelo
Xikombelo xa xihatla
Njhekanjhekisano
Ku hundziseriwa emahlweni ka Nawu-Mbisi
Ku pfumeleriwa ka Nawu hi Vumbiwa
Ku tiyisisa xileriso xo pfumala eka Vumbiwa
Ku tiyisisa vumbiwa bya xifundza
Ku fikelela loku kongomeke
Ku kombela timhaka leswaku ti tengiwa hi vuntshwa
Endlelo ro kombela leswaku timhaka ti tengiwa hi vuntshwa
Mahungu yo engetela ya ta rhumeriwa eka Murhijisitara
Mali leyi nandzu wu nga ta koxa yona
Tihakelo ta huvo
Layiburari
Vuhundzuluxi
Muxaka wa swilo ?model?, tidayagiramu na swikombiwa
Ku surisa nandzu
Xivumbeko xa matsalwa
Ku tirhisa milawu yin?wana ya milawu leyi fanaka
Ku tirhisa swiyenge swin?wana swa Huvo-nkulu ya Milawu 1959
Nawu wa Nomboro 59 wa 1959
Matsalwa laya sunguriweke ku gangisa minchumu ya ntiyiso
Ku ka ku nga landzeleriwi milawu
Ku endla ntirho: Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Mfambisano wa 1995
wa Huvo ya Vumbiwa (Nawu wa 13 wa 1995)
Ku herisa milawu
Nkwetlembetano exikarhi ka matsalwa
Nhloko-mhaka yo koma
NXAXAMELO KU YA HI MALETERE
Nomboro ya nawu Nhloko-mhaka
Mahungu ya ta engetela ya ta rhumeriwa eka Murhijisitara
Ku kombela timhaka leswaku ti tengiwa hi vuntshwa
Ku tirhisa milawu yin?wana ya milawu leyi fanaka
Ku tirhisa swiyenge swin?wana swa Huvo-nkulu ya Milawu 1959
Nawu wa Nomboro 59 wa 1959
Fambiselo ra Xikombelo
Njhekanjhekisano
Ku cinca ka vamangalelani
Nkwetlembetano exikarhi ka matsalwa
Huvo
Ku tiyisisa vumbiwa bya xifundza
Ku tiyisisa xileriso xo pfumala eka Vumbiwa
Ku pfumeleriwa ka Nawu hi Vumbiwa
Tinhlamuselo
Ku fikelela loku kongomeke
Matsalwa laya sunguriweke ku gangisa minchumu ya ntiyiso
Ku endla ntirho: Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Mfambisano wa 1995
wa Huvo ya Vumbiwa (Nawu wa 13 wa 1995)
Tihakelo ta huvo
Xivumbeko xa matsalwa
Ku nghenelelana ka vamangalelani loko mhaka yi karhi yi ya emahlweni
Layiburari
Muxaka wa swilo ?model?, tidayagiramu na swikombiwa
Ku ka ku nga landzeleriwi milawu
Matimba ya qweta kumbe mpfumelelo wo endla swo karhi
Endlelo ro kombela leswaku timhaka ti tengiwa hi vuntshwa
Ku herisa milawu
Ku hundziseriwa emahlweni ka Nawu-Mbisi
Tiawara ta nkarhi wa hofisi ya Murhijisitara
Vuyimeri bya vamangalelani
Endlelo ro karhi
Nhloko-mhaka yo koma
Mali leyi nandzu wu nga ta koxa yona
Vuhundzuluxi
Xikombelo xa xihatla
Ku surisa nandzu
Tinhlamuselo
Eka milawu leyi rito kumbe mhaka yin?wana na yin?wana leyi nhlamuselo ya kona yi bohiweke hi Vumbiwa yi ta tshamisa sweswo, handle ka loko vundzeni bya mhaka byo va hi ndlela yin?wana-
Xihlambanyo xa vumbhoni? xi katsa ku tiyisisa kumbe ku hlambanya loku kombetiweke eka xiyenge xa 7 xa Nawu wa Vululami bya ku Rhula na Vakhomixinara va Vuhlambanyiso 1963 (Nawu wa Nomboro 16 ya 1963);
Ku kombela? swi vula ku kombela eka xitiviso xa kungu, kutani ?xikombelo? xi fambelana na nhlamuselo;
Muavanyisinkulu? swi vula Muavanyisinkulu wa Afrika Dzonga loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 174 xa Vumbiwa;
Vumbiwa? ku vuriwa Vumbiwa bya 1996 bya Riphabliki ra Afrika Dzonga;
hinkwawo wa tivholumu, huvo nandzelelano na
Huvo? ku vuriwa Huvo ya Vumbiwa leyi tumbuluxiweke hi xiyenge xa 166(a) xa Vumbiwa, xi hlayiwa na xiphemu xa 16 (a) xa Xiyenge 6 xa Vumbiwa;
Siku ra Huvo? ku vuriwa siku rin?wana na rin?wana handle ka Mugivela, Sonto kumbe holodeyi, naswona i masiku ya Huvo ntsena laya nga ta nghenisiwa eka ku lulamisa nkarhi wun?wana na wun?wana lowu lawulaka hi milawu leyi, kumbe ya lulamisiwile hi xileriso xin?wana na xin?wana xa Huvo;
Museketeri wa Muavanyisinkulu? ku vuriwa Museketeri wa Muavanyisinkulu loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 174 xa Vumbiwa;
Matlhelo? ku vuriwa matlhelo laya nyikiweke hi Muavanyisinkulu hi tlhelo ra maendlelo laya fanelaka ku landzeleriwa loko ku tengiwa na ku susa milandzu;
Muavanyisi? ku vuriwa Muavanyisi kumbe Mukhomeri wa Muavanyisi wa Huvo loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 174 kumbe 175 xa Vumbiwa, loyi a tshamaka hi ndlela yo hambana na le hubyeni ya mani na mani;
kiliniki ya nawu? ku vuriwa ndhawu laha machudeni ya ndzawulo ya nawu eyunivhesiti ya laha Riphabliki va endlaka dyondzo yo titoloveta swa nawu, naswona yi katsa ndhawu ya nawu leyi fambisiwaka hi nhlangano lowu nga bindzuriki lowu pfunaka vaaka-tiko hi mintirho ya swa nawu handle ko koxa tihakelo naswona wu nyikiwile matimba tani hi laha swi kombetiweke eka xiyenge xa 3 (f) xa Nawu wa Maqweta wa 1979 (Nawu wa Nomboro 53 wa 1979);
vuyimeri bya nawu? swi vula qwetankulu loyi a amukeriweke ku ya hi xiyenge xa 3 xa Nawu wo amukela Maqwetankulu 1964 (Nawu wa Nomboro 74 wa 1964), kumbe qweta loyi a amukeriweke ku ya hi xiyenge xa 15 xa Nawu wa Maqweta wa 1979 (Nawu wa Nomboro 53 wa 1979);
un?we wa vamangalelani? kumbe vutivi bya nawu ku katsa muyimeri wa nawu loyi a nga ta va kona ematshan?wini ya un?we wa vamangalelani, hi laha xiyimo xi nga ta lava ha kona;
Presidente? ku vuriwa Presidente wa Huvo-nkulu yo kombela milandzu leswaku yi tengiwa hi vuntshwa;
Murhijisitara? ku vuriwa Murhijisitara wa Tirhekhodo ta Huvo, naswona ku katsiwa mukhomeri un?wana na un?wana wa Murhijisitara wa Tirhekhodo ta Huvo kumbe mupfuneti, kumbe loko va nga ri kona, munhu un?wana na un?wana loyi a vekiweke hi Mufambisi wa Huvo;
Xerifu? (sherrif?) ku vuriwa munhu loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tixerifu, 1986 (Nawu wa Nomboro 90 wa 1986) na ku katsa munhu la thoriweke ku ya hi xiyenge xa 5 kumbe xa 6 xa Nawu wololo tani hi mukhomeri kumbe museketeri wa xerifu, hi ku landzelelana, na xerifu, mukhomeri kumbe museketeri wa xerifu loyi a thoriweke ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana lowu wu nga si herisiwaka hi vulawuri lebyi nga na vuswikoti naswona lowu a wu ri eku tiheni ku nga si sungula Vumbiwa;
Huvo-nkulu ya Nawu wo endla swikombelo swa leswaku mhaka yi tengiwa hi vuntshwa? ku vuriwa milawu leyi lawulaka mafambiselo yo tengisa yai Huvo-nkulu ya Nawu wo endla swikombelo hi vuntshwa laya kandziyisiweke eka xiyimo xa Hulumende xa Nomboro ya R. 1523 ya siku ra 27 Hukuri 1998; na
Milawu leyi Fanaka? ku vuriwa ndhawu leyi lawulaka matikhomelo ya fambisa swiyenge swa swifundzha na swa muganga swa tihuvo ta le henhla leswi kandziyisiweke eka Xiviko xa Hulumende xa Nomboro R. 48 xa ti 12 Sunguti 1965, hilaha wu hundzuluxiweke hakona.
Matimba kumbe vulawuri byin?wana na byin?wana lebyi nga mavokweni ya Muavanyisinkulu ku ya hi milawu leyi, byi nga tirhisiwa hi muavanyisi kumbe vaavanyisi lava va nyikiweke ntirho lowu hi Muavanyisinkulu ku endla ntirho wolowo.
) Xipimanyeto xin?wana na xin?wana eka milawu leyi eka Munhu loyi a fanelaka ku fungha matsalwa xi ta tekiwa tani hi lexi xi katsaka xipimanyeto xa le ka vuyimeri bya nawu lebyi yimelaka munhu yoloye, na xipimanyeto xa matsalwa yo heleketa nandzu hi wona eka Murhijisitara tani hi leswi ku katsiwaka vukorhokeri bya matsalwa eka vamangalelani van?wana na ku rhumeriwa ka 25 wa tikhopi ta matsalwa hinkwawo laya nkoka laya hi tlhelo ya nga na xivumbeko xa xi-ilekitironiki (leswi rhumeriweke hi khompyuta, leswi nga kotekaka ku tirhisiwa hi Huvo na Murhijisitara.
Switiviso, swikomba-ndlela kumbe vuhlanganisi byin?wana ku ya hi milawu leyi swi nga ha nyikiwa kumbe yi rhumeriwa tanihi leswi yi nga xiswona facsimile kumbe muxaka wun?wana wa khopi ya xiilekitironiki: Ntsena, loko xiviko kumbe, vuhlanganisi byin?wana byi ri hi xivumbeko xa xiilokitironiki, munhu loyi a nyikaka xiviko kumbe vuhlanganisi u ta ku hi nkarhi lowu landzelaka a rhumela khopi yo tsariwa ephepheni ya xitiviso kumbe vuhlanganisi eka Murhijisitara wa Tirhekhodo, ku katsa na xitifiketi lexi xi funghiweke hi munhu yoloye ku tiyisisiwa siku ra ku burisana koloko.
Muavanyisinkulu a nga engetela nkarhi lowu vekiweke eka milawu leyi.
Minjhekanjhekisano leyi tsariweke, tinhlamulo na vuyimeri byin?wana eka Huvo byi fanele ku twala no koma.
Swikombelo swi fanele ku vonakala naswona ku fanele ku tluriwa mintila yimbirhi loko swi tsariwa hi muchini eka phepha ra mpimo wa A4.
Ku ya hi nawu wa 5,leswi kumekaka eka nawu wa 4 wa milawu leyi Fanaka swi ta tirha na ku antswisa loku ku nga ta va ka nkoka, eka vukorhokeri bya maendlelo yan?wana na yan?wana ya Huvo.
XIPHEMU XA I
Huvo
Ku ta va na tikotara ta mune eka lembe rin?wana na rin?wana ku ya hi ndlela leyi landzelaka:
Nyenyenyani ku fika 31 Nyenyenkulu, ku katsa hinkwaswo;
Mudyaxihi ku fika 31 Mudyaxihi, ku katsa hinkwaswo;
Mhawuri ku fika 30 Ndzhati, ku katsa hinkwaswo;
Hukuri ku fika 30 Hukuri, ku katsa hinkwaswo.
Nandzu wu nga yingiseriwa hambi nkarhi wu hundzile loko Muavanyisinkulu a nyika xileriso hi ndlela yaleyo.
Loko siku leri vekiweke ro sungula ra kotara ri nga ri siku ra Huvo, kotara yi ta sungula eka siku ra Huvo leri landzelaka, naswona loko siku ro hetelela leri vekiwekeke ra kotara ri nga ri siku ra Huvo, kotara yi ta hela hi siku ra Huvo leri rhangelaka ra huvo.
MURHIJISITARA
Nkarhi wa ntirho wa Murhijisitara
Hofisi ya Murhijisitara yi ta pfuriwa ku suka hi 08:30 ku ya fika hi 13:00 na ku suka hi 14:00 ku fika hi 15:30 hi masiku ya Huvo.
Handle ka swiyimo swo hlawuleka, Murhijisitara a nga amukela matsalwa loko nkarhi wo chayisa wu hundzile, naswona u ta endla tano loko a lerisiwile hi muavanyisi.
Xitiviso xokombela leswaku nandzu wu tengiwa hi vuntshwa, xileriso xa huvo lexi xi kombetiweke eka mhaka yin?wana na yin?wana eka Huvo hi yin?wana huvo, kumbe tsalwa rin?wana leri ha rona maendlelo yo tenga ya nga ta nghenisiwa eHubyeni ku ya hi milawu, ya ta nghenisiwa hi Murhijisitara ku ya hi malembe.
Tsalwa rin?wana na rin?wana leri nga ta rhumeriwa ndzhaku eka nandzu wolowo kumbe nandzu wun?wana na wun?wana lowu yaka mahlweni wu ta funghiwa hi nomboro yeleyo hi Munhu loyi a ri rhumelaka naswona ri nge amukeriwi hi Murhijisitara ku kondza ri funghiwa hi ndlela yaleyo.
Matsalwa hinkwawo laya rhumeriweke eka Murhijisitara leswaku a ya veka evuhlayiselweni bya wona, ya fanele ku nghenisiwa eka buku ya milandzu ku ya hi nomboro ya nandzu wolowo.
Hinkwawo matsalwa laya vuriweke eka xinawana xa 1 ya fanele ku hakeleriwa R75, 00 ya ntsengo wa huvo hi xivumbeko xa xitempe xo hakeleriwa: Ntsena loko munhu a enerisa Murhijisitara ku ya hi xinawana-ntsongo xa 5 leswaku yena wa pfumala, ku hakela huvo swi ta kariwa hi Murhijisitara loyi a nga ta kombeta tsala eka papilla ro sungula ra tsalwa leri ku buriwaka ha rona.
Munhu loyi a navelaka ku vanga kumbe ku kanetana na mafambiselo ya le Hubyeni naswona loyi a nga na mavonelo ya leswaku wa pfumala, kumbe un?wana na un?wana loyi a yimelaka munhu yoloye, u ta enerisa Murhijisitara leswaku, handle ka nhundzu ya ndyangu, swiambalo na switirho swa bindzu, munhu yoloye u hava nhundzu yo ringana R20 000 naswona a nge swi koti ku humesa ntsengo wolowo ku huma eka muholo wa yena.
Laha tikhopi ti endliwaka, hakelo leyi hlamuseriwke hi nkarhi lowu va twananeke wona eka xinawan xa 6a yi ta hakeriwa. Tikhopi ta rhekhodo ti nga endliwa hi munhu un?wana na un?wana emahlweni ka Murhijisitara.
a Hi ku komberiwa hi un?we wa vamangali, Murhijisitara u ta endla khopi ya tsalwa ra huvo rin?wana na rin?wana loko ku hakeriwile tihakelo ta huvo hi switempe swa R0, 50 eka khopi yin?wana na yin?wana ya mpimo wa A4 kumbe xiphemu xa yona naswona loko u hakela R1.00 u fanele ku tlhela u tiyisisa khopi ya wena hi ku va yi funghiwa hi xigantlu.
b Ku hakeriwa ka timali ta huvo ku nga pimiwa hi Murhijisitara eka mhaka ya munhu loyi a pfumalaka loyi ku vulavuriwaka ha yena eka swinawana swa 4 na 5.
Nkarhi hinkwawo loko Huvo yi endla xileriso lexi tivisaka kumbe ku tiyisisa nawu wun?wana na wun?wana kumbe leswi nyikiwaka ku va swi cinca-cinca na Vumbiwa ehansi ka xiyenge xa 172 xa Vumbiwa, ku nga si hela 15 wa masiku endzhaku ka loko xileriso xo tano xi endliwile, Murhijisitara u ta endla leswaku xileriso xexo xi kandziyisiwa eka ?Gazette? na le ka ?gazette? ya xifundza loko xileriso xa kona xi ri na mfumo wa xifundzha.
Murhijisitara u ta hangalasa nongonoko wa timhaka leti faneleke ku tengiwa leti nga ta namaketiwa eka bodo switiviso eka muako wa Huvo exikarhi ka masiku laya nga ri ki hansi ka 15 loko ku nga si fika kotara yin?wana na yin?wana, ku kota ku oloverisela vayimeri va nawu na mahungu ya vaaka-tiko.
Swikomba-ndlela mayelana na mafambiselo yan?wana na yan?wana swi ta hundziseriwa eka vanhu lava swi va kongomeke hi Murhijisitara loko ku nga si hundza masiku yo ringana ntlhanu loko swikomba-ndlela swi tava swi nyikiwile.
a Murhijisitara u ta hlayisa tirhekhodo ta Huvo naswona a nge pfumeleli yin?wana ya tona ku susiwa eka muako wa huvo b Tsalwa rin?wana na rin?wana leri rhumeriweke eka Murhijisitara naswona ri endliweke xiphemu xa tirhekhodo ta Huvo, endzhaku ka swona a ri nge susiwi swa makumu eka tifayili ta nawu ta huvo.
c Endzhaku ka mahetelelo yo tengisana eHubyeni, tirhekhodo tin?wana na tin?wana to sungula ni maphepha laya yisiweke eHubyeni hi huvo yin?wana na yin?wana ti ta tlheriseriwa ehubyeni laha ti kumiweke kona.
a Loko swo tikomba eka Murhijisitara leswaku munhu a ri hava muyimeri, u ta rhumela munhu yaloye eka hofisi ya le kusuhi kumbe eka muofisiri wa Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu, Huvo ya Mpfuneto ya swa Nawu, kiliniki ya nawu kumbe huvo yo karhi leyi faneleke leyi nga na ku navela naswona yi ri eka xiyimo xo pfuneta munhu yaloye.
b Mfumo kumbe Murhijisitara va nge vi na vutihlamuleri ehenhla ko lahlekeriwa kumbe ku onhaka loku vangiweke hikwalaho ka mpfuneto lowu endliweke hi ku tshembha lokunene hi Murhijisitara eka munhu yoloye emahlweni ka Huvo kumbe eku humeleriseni ka xileriso ku ya hi milawu leyi hi xivumbeko xa xitsundzuxo xa nawu kumbe eka ntirho wo hlengeleta kumbe ku lulamisa endlelo rin?wana kumbe tsalwa.
MUHLANGANISI WA SWIRHO SWA MFUMO
Endlelo ra vukorhokeri
Eka mhaka yin?wana na yin?wana, ku katsa na ku kombela leswaku mhaka yi tengiwa hi vuntshwa, laha ku nga na nkwetlembetano ku ya hi vumbiwa ehenhla ka maendlelo ya swa mafambiselo, vafambisi kumbe matikhomelo kumbe ku chavisa vafambisi kumbe mafambiselo kumbe matikhomelo, kumbe eka vulavisisi byin?wana na byin?wana ehenhla ka mafambiselo ya swa nawu wun?wana na wun?wana, ku katsa Nawu wa Palamende wun?wana na wun?wana kumbe wa milawu ya swifundzha, na vulawuri lebyi nga na vutihlamuleri bya vurhangeri kumbe vufambisi kumbe matikhomelo kumbe ku chavisiwa loku nga kona, kumbe mafambiselo nawu wo tani hi a swi kombisiwanga tani hi xiphemu eka nandzu, munhu loyi a tlhontlhaka loko endlelo ro tani ri landzelela vumbiwa kumbe matikhomelo kumbe nawu, u ta rhumela tsalwa ku nga si hela 5 wa masiku eka Murhijisitara leri e ndzeni ka rona ntlhontlho walowo wu nga ta boxiwa ro sungula eka vutengisani emahlweni ka Huvo, ku teka magoza ku tihlanganisa na vulawuri lebyi khumbhekaka tani hi xirho xa vutengisani. Ku hava xileriso lexi hlamuselaka maendlelo yo tano, matikhomelo kumbe nawu lowu kumekaka wu ri hava xiyimo xa vumbiwa wu ta endliwa hi Huvo eka mhaka yo tani handle ka loko swin?wana na swin?wana swa nawu lowu swi fikeleriwile.
XIPHEMU XA I
VUYIMERI BYA VAMANGALELANI
Handle ka laha Huvo kumbe Muavanyisinkulu a kombIsa hi ndlela yin?wana, ku hava munhu loyi a fanelaka ku yima ematshan?wini ya munhu un?wana eka ku tengisana ka Huvo handle ka loko a ringanele hi ku yima emahlweni ka huvo ya le henhla.
Ku cinca ka vamangalelani
Loko munhu a lova kumbe a hluleka ku yisa emahlweni na ku tenga, ku tengisana ku ta yima ku fikela nkarhi lowu muyimeri loyi a pfumeleriweke kumbe munhu un?wana loyi a nga na vuswikoti a nga ta thoriwa ematshan?wini ya munhu yoloye, kumbe ku fikela laha ku tsandzeka koloko ku fikaka emakumu.
Laha muyimeri loyi a pfumeleriweke kumbe munhu un?wana loyi a nga na vuswikoti a thoriweke, hi ku endla xikombelo Huvo yi nga lerisa leswaku muyimeri wo tano loyi a pfumeleriweke kumbe munhu loyi a nga ni vuswikoti a siva xivandla xa munhu loyi a loveke kumbe a nga swi kotiki ku ya emahlweni.
Ku nghenelela ka Vamangalelani loko ku tenga ku ri karhi ku ya emahlweni
Munhu un?wana na un?wana loyi a fanelaka hi ku nghenelela tani hi un?we wa vamangalelani kumbe loyi a bohekaka ku nghenelela tani hi un?we wa vamangalelani eka ku tengisiwa hi ku va a tivisa vamangalelani hinkwavo a nga rhumela xikombelo xo va a nga ngheneleli tani hi un?we wa vamangalelani eka xiphemu xin?wana na xin?wana xa vutengisiwa. Endzhaku ka ku rhumeriwa ka xikombelo xo tano, Huvo kumbe Muavanyisinkulu a nga endla xileriso xexo, ku katsa xileriso xin?wana na xin?wana tani hi ku vanga ni ku nyika swikomba-ndlela swo tani hi endlelo ro engetela eka ku tengisana tani hi laha swi faneleke ha kona.
Matimba ya qweta kumbe mpfumelelo wo endla
Matimba ya qweta a ya fanelangi ku fayiriwa, kambe matimba ya mutivi wa swa nawu kumbe ku endla ematshan?wini ya munhu wo karhi, ku nga si hela 21 wa masiku endzhaku ka loko ku tivisiwile un?wana na un?wana wa vamangalelani loyi mutirhi wa swa nawu a n?wi yimelaka, kumbe hikwalaho ka ku pfumeleriwa hi Huvo hikwalaho ka mhaka leyi yi twalaka leyi kombetiweke ku nga si fika vuavanyisi, a nga kaneta hi xitiviso, laha mutivi wa swa nawu a nge he yi emahlweni a endla tano, handle ka loko matimba ya qweta ya nga vikiwa na Murhijisitara ku nga si hundza 21 wa masiku ya xitiviso xo tano.
Matimba ya qweta hinkwawo kumbe mpfumelelo wo endla lowu vikiweke wu ta funghiwa hi, kumbe ematshan?wini ya loyi a ya nyikaka, kutani ya ta fanela ku tirhisiwa ku ya hi nawu.
Ku hava matimba ya qweta kumbe mpfumelelo wo endla wu nga ta laveka ku va vikiwa hi un?wana na un?wana loyi a endlaka ematshan?wini ya Mfumo.
XIPHEMU XA
Hi ku landza milawu leyi, munhu un?wana na un?wana loyi a nga na ku tsakela eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga yisiwa eHubyeni, hi ku nyika mpfumelelo lowu tsariweke wa vamangalelani hinkwavo ehenhla ka mhaka leyi nga yisiwa eHubyeni, lowu nyikiweke ku nga si hundza nkarhi lowu kombetiweke eka xinawana xa 5, a nga amukeriwa tani hi amicus curiae ehenhla ka vulawuri byo tani na swipimelo na timfanelo to tano na ku vuyeriwa hi laha ku nga ta twananiwa ha kona na vamangalelani hinkwavo hi ku tsala emahlweni ka Huvo kumbe hilaha swi nga kombisiwaka ha kona hi Muavanyisinkulu hi ku ya hi vulawuri bya xinawana xa 3.
Mpfumelelo lowu tsariweke lowu kombetiweke eka xinawana xa 1 wu ta ku ku nga si hela ntlhanu wa masiku endzhaku ka loko wu kumekile, wu vikiwa eka Murhijisitara naswona mu-amicus curiae, ku engetela eka swilaveko swin?wana, u ta fambisana na nkarhi lowu ku twananiweke ha wona ku va ku vikiwa njhekanjhekisano lowu tsariweke.
Muavanyisinkulu a nga hundzuluxa vulawuri, swipimelo, timfanelo na ku vuyeriwa loku twananiweke ha kona hi laha swi kombetiweke ha kona eka xinawana xa 1.
Loko mpfumelelo lowu tsariweke lowu kombetiweke eka xinawana xa 1 wu nga si kumiwa, munhu un?wana na un?wana loyi a nga na ku tsakela eka mhaka yin?wana na yin?wana emahlweni ka Huvo a nga endla xikombelo eka Muavanyisinkulu ku va a amukeriwa tani hi amicus curiae, kutani Muavanyisinkulu a nga nyika xikombelo xexo ku ya hi vulawuri byelebyo na swipimelo leswi nga na timfanelo to tano na ku vuyeriwa hilaha a nga ta vona hi kona.
Loko swipimelo swa nkarhi swi nga lawuriwanga ku ya hi ndlela leyi faneleke eka mhaka yeleyo xikombelo lexi susumetiwaka eka swin?wana swa xinawana xa 4 xi ta endliwa ku nga si hela ntlhanu wa masiku endzhaku ko va ku vikiwile ku angula loku tsariweke kumbe endzhaku ka nkarhi lowu wu faneleke ku va ku rhumeriwile nhlamulo yo tano wu va wu hundzile.
a hlamusela hi ku komisa ku navela ka amicus curiae eku tengisaneni;
b kombisa hi ku komisa xiyimo lexi xi fanelaka ku tekiwa hi amicus curiae eku tengisanene; na c hlawula leswi faneleke ku yisiwa emahlweni hi amicus curiae, nkoka wa kona eku tengisaneni na ku anakanya ka yena ko tshemba leswaku leswi tisiweke swi ta va swa nkoka eka Huvo naswona swi hambanile na swa vamangalelani lavan?wana.
E-amicus curiae u ta va na mfanelo yo vika njhekanjhekisano lowu tsariweke, ntsena loko njhekanjhekisano wu nga vuyelerisi mhaka yin?wana na yin?wana leyi ku vulavuriweke hi yona eka njhekanjhekisano wa vamangalelani lavan?wana na ku tisa miehleketo yintshwa leyi yi nga va ka ya nkoka eHubyeni.
Ku ya hi swin?wana swa nawu wa 31, amicus curiae u ta pimeriwa ku fika eka rekhodo yo kombela leswaku nandzu wu tengiwa hi vuntshwa kumbe ku fananisa na timhaka ta ntiyiso leti kumiweke ti kambisisiwile eka ku tengisana ku n?wana naswona a yi nge engeteli naswona a ku nge vi na njhekanjhekisano wo vulavula.
Xileriso xo pfumeleriwa ku amukeriwa tani hi amicus curiae xi ta kombeta siku ro vika njhekanjhekisano lowu tsariweke wa amicus curiae kumbe mhaka yin?wana ya nkoka.
Xileriso xa Huvo lexi tirhanaka ni minxavo xi nga pfumelela ku hakelela swikweleti lesw endliweke hi, kumbe hi mbuyelo wo nghenelela ka amicus curiae.
Swin?wana swa nawu wa 13 ti ta tirhiseka, na ku antswisiwa loku faneleke eka amicus curiae.
XIPHEMU XA VI
SWIKOMBELO
Ndlela yo endla kombela
Laha swi nyikiweke, hlayisa eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi eka yona xikombelo ku nga xa nkoka eka xikongomelo xin?wana na xin?wana-
a hi tlhelo ra mhaka leyi yi kombetiweke eka xiyenge xa 1674a xa Vumbiwa, na b ku kuma tindlela eHubyeni, xikombelo xo tano xi fanele ku va xi vekiwa eka xitiviso xa kungu leri ri seketeriwaka hi xihlambanyo xa vumbhoni tani hi le ka timhaka ta nkoka leti xikombelo xi tshembelaka eka tona ku wisisiwa naswona xi ta lulamisa kherefu [ku nga tluli 25 wa tikhilomitara ku suka eka hofisi ya Murhijisitara] yi kombeta kherefu ya ndhawu ni kherefu ya poso ni tinomboro ta ?fax? na riqingho na kherefu ya e-Mail, loko swi ri kona, laha a nga ta amukela xitiviso na vukorhokeri bya matsalwa hinkwawo eka ku tengisana naswona ku ta vekiwa siku, ku nga ri ehansi ka ntlhanu wa masiku endzhaku ka ntirho wolowo eka mutihlamuleri hi nkarhi lowu mutihlamuleri a laviwaka ku tivisa mumangali hi ku tsala loko a tiyimisele ku kaneta xikombelo xo tano naswona u ta ya emahlweni a boxa loko xitiviso xo tano xi nga nyikiwangi, Murhijisitara u ta komberiwa ku yisa mhaka leyi eka Muavanyisinkulu leswaku ku tirhaniwa na yona ku ya hi vulawuri bya xinawana xa 4.
Loko ku ntshuxeka ku koxiwa eka munhu, vulawuri, mfumo, kumbe xirho xa mfumo kumbe vandla, kumbe laha swi faneleke kumbe swi amukelekaka ku nyika xin?wana xa xitiviso xa xikombelo lexi xi kombetiweke eka xinawana xa 1, xitiviso xa kungu xi ta rhumeriwa eka Murhijisitara na loyi a vuriweke laha henhla, naswona ku ta lulamisiwa vuxokoxoko byo tano, ku katsa kherefu ya ndhawu, nomboro ya ?fax? ni ya riqingho na kherefu ya E-mail, laha swi nga kona, munhu loyi ntshuxeko wu laveriwaka yena, ku pfuneta Murhijisitara ku tihlanganisa na munhu yoloye handle ka swona xi ta rhumeriwa eka Murhijisitara naswona xi ta va kusuhi hilaha swi kotekaka na Fomo ya 1 kumbe 2 hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona.
a Munhu un?wana na un?wana loyi a kanetanaka na ku nyikiwa ka xileriso lexi lavekeke eka xitiviso xa kungu u ta-
i tsala a tivisa murhumeri wa xikombelo na Murhijisitara hi ta xikongomelo xa yena xo kaneta xikombelo ku nga si hundza nkarhi lowu boxiweke eka xitiviso lexi vuriweke naswona u ta hlawula kherefu leyi nga kwalomu ka 25 wa tikhilomitara ku ya ehofisi ya Murhijisitara laha a nga ta amukela xitiviso ni ku pfuniwa hi mintirho leyi khumbaka na tsalwa hinkwawo eka ku tengisana.
ii ku nga si hundza 15 wa masiku ku tivisiwile muendli wa xikombelo hi xikongomelo xo kaneta xikombelo xa yena lexi vikiweke u ta hlamula hi xihlambanyo xa vumbhoni, loko swi endleka u ta katsa ni matsalwa yan?wana laya faneleke laya nga katsaka swihlambanyo swa vumbhoni swa nseketelo.
b Muendli wa xikombelo a nga vika nhlamulo hi xihlambanyo xa vumbhoni ku nga si hundza 10 wa masiku a rhumeriwile xihlambanyiso xa vumbhoni na matsalwa laya ya kombetiweke eka ndzimana ya aii.
c i Laha ku nga hava xitiviso lexi nyikiweke kumbe laha ku nga hava xihlambanyiso xa vumbhoni xa nhlamulo lexi yisiweke ku ya hi ku landza ndzimana ya (a) (ii) ku nga si hundza nkarhi lowu kombetiweke eka ndzimana ya (a)(ii), Murhijisitara u ta ku ku nga si hundza ntlhanu wa masiku a yisa xikombelo eka Muavanyisinkulu.
ii Laha xihlambanyiso xa vumbhoni xi yisiweke, Murhijisitara u ta yisa xikombelo eka Muavanyisinkulu ku nga si hundza ntlhanu wa masiku ku yisiwile nhlamulo ya xihlambanyiso xa vumbhoni, loko nhlamulo ya xihlambanyiso xa vumbhoni yi nga vikiwanga, ku nga si hela ntlhanu wa masiku yo heleriwa hi nkarhi lowu boxiweke eka ndzimana ya b.
d Muavanyisinkulu loko a nyika swileriso ehansi ka xinawana xa 4, a nga pfumelela ku yisiwa ka swihlambanyiso swa vumbhoni swo engetela.
Loko xikombelo xi yisiwa eka Muavanyisinkulu ku ya hi vulawuri bya xinawana xa 3c, u ta nyika tindlela leti ku nga ta tirhiwa na xikombelo ha tona, naswona, ngopfu-ngopfu loko ku nga va ka mhaka leyi nga yingiseriwaka, kumbe loko ku ta tirhaniwa na xona hi tlhelo ra njhekanjhekisano lowu tsariweke kumbe hi ku komisa hi tlhelo ra mahungu laya nga ndzeni ka xihlambanyiso xa vumbhoni.
Swikombelo swa xihatla
Eka swikombelo swa xihatla, Muavanyisinkulu a nga pfumelela ku ya hi tifomo na vukorhokeri lebyi nyikiweke eka milawu leyi naswona a nga nyika tindlela ta mhaka leti ku nga ta tirhaniwa hi nkarhi wo karhi na hi ndlela yo karhi naswona ku yelana na endlelo ro karhi, leri ku ya hi laha swi kotekaka ha kona swi ta fambisana na milawu leyi, loko swi fanerile.
Ku ya hi xinawana xa 1 xikombelo xi ta ku hi nkarhi wa xitiviso xa kungu xi fambisiwa na xihlambanyiso xa vumbhoni swi veka erivaleni swivangelo leswi seketelaka ku suka eka maendlelo ya ntolovelo.
Njhekanjhekisano
Njhekanjhekisano lowu tsariweke wu fanele ku fayiriwa nkarhi hinkwawo. Wu fanele wu va na nongonoko, na nongonoko wa vulawuri na swikombeto eka mapapila eka matsalwa lawa tshahiweke.
Njhekanjhekisano wo vulavula wu nge pfumeleriwi loko tindlela ku fika kwalaho ti nyikiwile hi Muavanyisinkulu.
a Njhekanjhekisano wo vulavula wu ta va wa nkoka eka timhaka leti nga ta va eHubyeni naswona ku leha ka nkarhi wa kona ku ta lawuriwa hi swipimelo swo karhi swa nkarhi wolowo hilaha Muavanyisinkulu a nga ta veka hakona.
b Vamangalelani va ta anakanya leswaku Vaavanyisi hinkwavo va hlayile minjhekanjhekisano leyi tsariweke na leswaku ku hava xilaveko xo engetela leswi vekeriweke.
a Njhekanjhekisano wu nga kaneriwa eHubyeni hi ririmi rin?wana na rin?wana ra ximfumo naswona vamangalelani va nge vi na vutihlamuleri byo vana leswaku ku kumeka titoloki.
b Loko munhu a tsakela ku byela Huvo hi ririmi ra ximfumo handle ka ririmi leri njhekanjhekisano wu tsariweke ha rona, munhu yoloye u ta ku ku nga si hundza nkombo wa masiku ku nga si fika siku ro tenga u ta nyika xitiviso xo tsariwa eka Murhijisitara mayelana na xikongomeo xo tirhisa ririmi ra ximfumo naswona u ta kombeta leswaku ririmi relero hi rihi.
Hi ku landza kungu ra Huvo, kumbe eka ku endla xikombelo xa un?we kumbe vamangalelani vo tala, Huvo yi nga lerisa leswaku milandzu yimbirhi kumbe ku tlula, leyi tikombaka onge swivutiso swa kona swa yelana, yi tengiwa tanihi nandzu wun?we kumbe eka swiyimo swin?wana leswi swi nga ta andlariwa.
TIMHAKA LETI NGA EKA NDHAWU LEYI NGA EHANDLE KA
VULAWURI BYA HUVO
Ku hundzisela eka Nawu-mbisi
Ku hundzisela ka Nawu-mbisi ku ya hi xiyenge xa 794b kumbe 1212b xa Vumbiwa hi Presidente wa Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe hi Holobye wa Xifundzha, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona, ku ta va leswi tsariweke naswona swi ta rhumeriwa eka Murhijisitara na le ka Xipikara xa Rixaka National Assembly na Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzha, kumbe eka Xipikara xa Vulawuri bya xifundza lebyi khumbhekaka, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona
Ku hundzisela ko tano ku ta kombisa-
a swilaveko swa Nawu-Mbisi leswi Presidente wa Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe Holobye ya xifundza a ti vekeleke swona;
b swilaveko swa vumbiwa kumbe swilaveko mayelana na leswi a ti vekeleke swona; na c masungulo kumbe swivangelo swa leswi a tivekeleke swona.
Minhlangano ya tipolotiki leyi yimeriweke ePalamende ya Rixaka kumbe eka vulawuri bya xifundza lebyi khumbekaka, hilaha xiyimo xa timhaka xi nga ta va ha kona, yi na mfanelo wo yisa swibumabumelo leswi tsariweke leswi kongomaneke na mhaka hi nkarhi lowu kombisiweke eka matlhelo laya nyikiweke eka xinawana xa 4.
Endzhaku ko amukela ku hundziseriwa ka mhaka leyi, ku ta tirhaniwa na nkwetlembetano ku ya hi swileriso leswi nyikiweke hi Muavanyisinkulu laha ku nga ta katsiwa leswi:
a ku komberiwaka Xipikara kumbe Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ra Swifundzha, hilaha xiyimo xi nga va ka xiswona, ku endlela mahungu laya engeteriweke hilaha Muavanyisinkulu a nga ta swi tekaka swi ri swa nkoka kumbe a nga ta tirha na mhaka ya kona hi xihatla.
b ku vita hinkwayo mintlawa ya tipolitiki leyi nga na kutsakelaka e Palamende ya rixaka kumbe vulawuri bya xifundzha lebyi khumbhekaka lebyi nga na ku tsakela ku endla swibumabumelo sweswo tanihi leswi swi nga swa nkoka eka mhaka yeleyo ku nga si hundza nkarhi lowu vekiweke.
Ku pfumeleriwa ka Vumbiwa hi Nawu
Xikombelo ku ya hi swiyenge swa 801 na 1221 swa Vumbiwa hi swirho swa nhlengeletano nkulu ya tiko kumbe mfumo wa xifundzha swi ta tisiwa hi xitivisolexi seketeriwaka hi xihlambanyiso xa vumbhoni tani hi le ka timhaka ta xinyayi leti varhumeri va xikombelo va tshembelaka eka tona ku tshuxeka naswona swi ta vikiwa eka Murhijisitara swi nyikiwa Xipikara xa Nhlangano wa Rixaka na, laha swi kotekaka, Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzha, kumbe eka Xipikara xa mfumo wa xifundzha leyi khumbekaka.
Xitiviso xi ta kombela Xipikara, naswona loko swi fanerile Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzha ku va a tisa xikombelo eka mintlawa hinkwayo ya tipolitiki leyi yi nga ni vuyimeri eka yindlu kumbe vulawuri lebyi faneleke hi ku tsala ku nga si hundza ntlhanu wa masiku a rhumeriwile xikombelo xelexo.
) Xikombelo lexi kombetiweke eka xinawana xa xi ta heleketiwa na xitifikheti hi Xipikara xa mfumo lexi kongomeke leswaku swilaveko swa xiyenge xa 80 (a) kumbe xiyenge xa (122 (a) xa Vumbiwa, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona, swi fikeleriwile.
Xikombelo lexi kombetiweke eka xinawana xa 1 xi ta tlhela xi kombisa -
a xihlawulekisi kumbe swihlawulekisi swa nawu lowu loko swi boxiwa;
b xihlawulekisi kumbe swihlawulekisi leswi faneleke swa vumbiwa;
c masungulo laya kombisaka leswaku swihlawulekiso leswi boxiweke swi na nkwetlembetano; na d ku vevukeriwa, ku katsa ku vevukeriwanyana kun?wana na kun?wana, loku ku laviwaka.
a Ntlawa wun?wana na wun?wana wa swa tipolitiki eka vulawuri lebyi kongomiweke kumbe mfumo wun?wana na wun?wana lowu tsakelaka ku kaneta na ku nyikiwa ka xileriso lexi laviweke eka xikombelo wu ta tivisa Murhijisitara hi ku tsala ku nga si hundza 15 wa masiku ku endliwile xikombelo naswona, eka xitiviso xo tano ku ta nyikiwa kherefu leyi ku nga ta amukeriwa xitiviso na ku rhumeriwa matsalwa hinkwawo ya ku tengisiwa.
b Loko xitiviso xexo xi nyikiwile, xikombelo xi ta lulamisiwa ku ya hi swilaveko swa nawu wa 11.
a Loko xitiviso xo kaneta xi nga rhumeriwi ku ya hi xinawana xa 5, mhaka yi ta lulamiseriwa ku ya hi matlhelo laya nyikiweke hi Muavanyisinkulu laya nga ta katsa leswi:
b ku engetela mahungu hi laha Muavanyisinkulu a nga ta vona swi fanerile kumbe a hatlisisa ku tirhana ni mhaka; nleswaku hinkwayo Mintlwa ya tipolitiki leyi yi swi tsakelaka eka Palamende ya rixaka kumbe eka mfumo wa xifundzha leyi khumbekaka, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona, leyi yi navelaka ku endla tano yi tsala swibumabumelo swo tano swa nkoka ku nga si hundza nkzrhi lowu pimiweke
Ku tiyisisa xileriso xo pfumaleka eka vumbiwa
Murhijisitara wa Huvo leyi endleke xileriso xo pfumaleka eka vumbiwa hi laha swi vuriweke eka xiyenge xa 172 xa Vumbiwa, u ta ku ku nga si hela 15 wa masiku ya xileriso xelexo, a vika eka Murhijisitara wa Huvo na khopi ya xileriso xelexo.
Munhu kumbe xirho xa mfumo loyi a faneleke ku endla tano naswona a ri na ku tsakela ku endla xikombelo xo kaneta hi ku landza vulawuri bya xiyenge xa 1722d xa Vumbiwa, u ta ku ku nga si hela 15 wa masiku yo endliwa ka xileriso xalexo a vika xitiviso xo endla xikombelo xa leswaku nandzu wu tengiwa hi vuntehwa eka Murhijisitara na khopi yi yisiwa eka Murhijisitara wa Huvo leyi endleke xileriso, laha mhaka yi nga ta hangalasiwa ku ya hi leswi vuriweke hi Muavanyisinkulu.
Eka xitiviso xo tano xa xirilo Mumangali u ta andlala swivangelo erivaleni, a ri kombisa timhaka leti a ti kumeke kumbe nawu lowu seketelaka xikombelo xa xileriso lexi xi ehleketeleriwaka leswaku a xi ta va xi endliwile.
Munhu kumbe xirho xa mfumo lexi faneleke ku endla tano naswona xi ri na ku navela endla xikombelo xo tiyisisa xileriso ku ya hi xiyenge xa 1722d xa Vumbiwa u ta ku ku nga si hela 15 wa masiku, a vika xikombelo xo tiyisisa eka Murhijisitara ivi khopi a yi yisa eka Murhijisitara wa Huvo loyi a endleke xileriso, laha mhaka yi nga ta hangalasiwa ku ya hi matlhelo laya nyikiweke hi Muavanyisinkulu.
Loko ku ri hava xitiviso kumbe xikombelo hi laha swi kombetiweke eka swinawana swa 2 na 4, hi ku landzelelana swi vikiwile ku nga si hundza nkarhi lowu vekiweke, mhaka yo tiyisisa xileriso xo pfumaleka eka vumbiwa xi ta hangalasiwa ku ya hi leswi nyikiweke hi Muavanyisinkulu.
Ku tiyisisa vumbiwa bya xifundza
Xipikara xa mfumo wa xifundzha lexi pasiseke kumbe xi hundzuluxeke vumbiwa ku ya hi swiyenge swa 142 na 1442 swa Vumbiwa naswona lexi tsakelaka ku cinca koloko ku tiyisisiwa hi Huvo u ta tiyisisa hi ku tsala vundzeni bya vumbiwa kumbe leswi hundzuluxiweke hi mfumo wa xifundzha kutani a rhumela vumbiwa kumbe lebyi hundzuluxiweke eka Murhijisitara na xikombelo xa ximfumo ku ya eka Huvo ku endla mintirho ya yona ku ya hi xiyenge xa 144 bya Vumbiwa.
Xitifiketi lexi vuriweke eka xinawana xa 1 xi ta katsa xitatimende lexi kombisaka leswaku vumbiwa kumbe vumbiwa lebyi hundzuluxiweke byi pasisiwe hi nhlayo leyi yi faneleke.
Ntlawa wun?wana na wun?wana wa tipolitiki lowu nga na vuyimeri eka mfumo wa xifundzha wu ta pfumeleriwa ku va na mfanelo wo nyika njhekanjhekisano wo burisana eHubyeni, ntsena loko ntlawa wolowo wa tipolitiki wu ta komberiwa ku ku rhumela swibumabumelo leswi tsariweke eHubyeni ku nga si va na ntshamo wa njhekanjhekisano.
Loko xikombelo lexi xi kombetiweke eka xinawana xa 1 xi amukeriwile, mhaka yi ta hangalasiwa ku ya hi lswileriso leswi nyikiweke hi Muavanyisinkulu, leswi nga katsaka-
a ku hundzisela vuxokoxoko lebyi engeteleriweke eka Xipikara hi laha Muavanyisinkulua swi tekaka swi ri swa nkoka kumbe ku ri mhaka ya xihatla ku tirhana na yona b tlhelo leri kombisaka nkarhi lowu swibumabumelo leswi tsariweke ku huma eka mintlawa ya tipolitiki leyi swi tsakelaka yi nga ta endliwa;
c thlelo laha swibumabumelo leswi tsariweke swi tlhela swi endliwa ku ya hi ndzimana yab swi fanele ku tivisiwa mintlawa yin?wana ya swa tipolitiki eka mfumo wa swifundzha hi tindlela leti Muavanyisinkulu a vonaka tifanerile.
d Xileriso xa Huvo lexi susumetiwaka eka xiyenge xa 144 xa Vumbiwa xi nga kombisa swilaveko swa vumbiwa bya xifundzha kumbe vumbiwa lebyi cinciweke, loko ku ri na yin?wana leyi fambisanaka na vimbiwa kumbe yi kanetana na byona.
KU FIKELELA MHAKA HI KU KONGOMA NA KU ENDLA XIKOMBELO XA LESWAKU MHAKA YI TENGIWA HI VUNTSHWA
Ku fikelela loku kongomeke
Xikombelo xo fikelela loku kongomeke tanihi laha xi langutisisiwaka ha kona eka xiyenge xa 1676a xa Vumbiwa xi ta tivisiwa eka huvo lexi nga ta seketeriwa hi xihlambanyiso xa vumbhoni, lexi nga ta veka emahlweni timhaka ta nkoka leti mukomberi a nga ta tshembela eka tona leswaku u ta kuma ku vevukeriwa.
Ku ya hi vulawuri bya xinawana xa 1 xikombelo xi ta vikiwa eka Murhijisitara xi tlhela xi nyikiwa hinkwavo lava khumbhekaka hiku navela ko kongoma kumbe ku tsakela ko karhi eka ku vevukeriwa loku fikeleriweke naswona u ta vekela-
a swivangelo leswi njhekanjhekisano wu sukaka eka swona, leswi nga eka ku tsakela ka vululami leswaku xileriso lexi kongomeke xi nyikiwa;
b muxaka wo vevukeriwa lowu fikeleriweke na swivangelo leswi a swi langutiwile loko ku fikeleriwa ku vevuka koloko;
c hambiloko mhaka yi nga tengiwa hi Huvo handle ko yingisela vumbhoni lebyi ku burisaniweke ha byona na loko swi nga ka swi nga endleki, d hi laha vumbhoni byebyo byi nga amukeriwaka na minkwetlembetano ya timhakaiwaka nkwentlembetano wa mhaka.
Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku kanetana na xikombelo, u fanele a vona leswaku ku nga si hela 10 wa masiku u ta tivisa la endleke xikombelo na Murhijisitara hi ku tsala swivangelo leswi endlaka leswaku a kaneta.
Endzhaku ka loko xitiviso xexo xi amukeriwile hi Murhijisitara kumbe loko nkarhi wo xivika wu hundzile, mhaka yi ta hangalasiwa ku ya hi swileriso leswi Muavanyisinkulu a swi nyikeke, leswi katsaka leswi:
a xileriso lexi lavaka leswaku vamangalelani va tsala swibumabumelo eka Huvo ku nga si hundza nkarhi lowu vekiweke, ku vona leswaku mpfumelelo wu ta nyikiwa kumbe wu nga nyikiwi; kumbe b xileriso lexi kombisaka leswaku a ku na swibumabumelo leswi tsariweke kumbe vumbhoni lebyi lavaka ku fayiriwa.
Swikombelo swo fikelela hi ku kongoma ku nga tirhaniwa na swona hi ku komisa, handle ko yingisela njhekanjhekisano wo vulavurisana kumbe lowu tsariweke handle ka lowu wu nga endzeni ka xikombelo hi xoxe: Ntsena loko mumangaleriwa a kombisile xikongomelo xa yena xo kaneta ku ya hi xinawana xa , xikombelo xo fikelela hi ku kongoma xi ta pfumeleriwa endzhaku ka loko swilaveko swa xinawana xa (a) swi hlengeletiwile.
, Ku kombela timhaka leswaku ti tengiwa hi vuntshwa
Endlelo leri vekiweke eka nawu lowu ri ta landzeleriwa eka xikombelo xo herisa nandzu eka Huvo laha xiboho eka mhaka ya vumbiwa, handle ka xileriso xo pfumaleka ka swa vumbiwa ehansi ka xiyenge xa 1722a xa Vumbiwa, xi nyikiwile hi huvo yin?wana na yin?wana ku katsa Huvo-nkulu yo Amukela Swikombelo swo nandzu wu tengiwa vuntshwa, naswona hambi loko Presidente a arile ku nyika mpfumelelo kumbe mpfumelelo wo hlawuleka ku endla xikombelo.
Ntlawa lowu nga eneriseki hi mbuyelo wa huvo naswona wu navela ku endla xikombelo xi kongoma Huvo eka timhaka ta swa vumbiwa, u ta ku ku nga si hundza 15 wa masiku loko xileriso xi ta va xi nyikiwile, ehenhla ka loko xikombelo xi ta va xinyikiwile na loko xitiviso xi ta va xinyikiwile tlhelo lerin?wana, hi kona xi nga ta vikiwa eka Murhijisitara: Ntsena loko Mupresidente wa Huvo-nkulu yo Amukela swikombelo a ta va a arile ku nyika mpfumelelo, nkarhi lowu vekiweke eka nawu lowu wu ta sungula ku tirha ku suka hi siku leri a aleke ha rona.
Xikombelo lexi ku vulavuriwaka ha xona eka xinawana xa 2 xi ta funghiwa hi loyi a endleke xikombelo kumbe muyimeri wa yena wa swa nawu naswona xi ta katsa leswi-
a xiboho lexi xikombelo lexi endleke leswaku xikombelo xi tisiwa na swivangelo leswi xiboho xexo xi endlaka leswaku kuva na njhekanjhekisano;
b xitatimende lexi vekaka erivaleni na hi ku komisa mhaka ya vumbiwa leyi boxiweke eka xiboho; na le ka timhaka tin?wana leti katsaka timhaka leti ehleketeleriwaka ku va ti fambisana na xiboho eka timhaka ta vumbiwa;
c mahungu yo tano yo engetelaeka kumbe njhekanjhekisano leswi muendli wa xikombelo a vonaka swi ri swa nkoka ku tivisa Huvo; na d xitatimende lexi kombaka leswaku munhu yoloye u endlile xikombelo kumbe wa ha tiyimisele ku endla xikombelo xo va mhaka ya yena yi ta tengiwa hi vuntshwa eka huvo yin?wana; na loko swi ri tano:
i huvo yihi;
ii kumbe loko xikombelo xexo xi ri na swipimelo ehenhla ka loko xikombelo xexo xi ariwile hi Huvo; na iii mbuyelo wa xikombelo xexo, loko a swi tiviwa hi nkarhi lowu xikombelo xi nga endliwa eHubyeni.
a Vamangalelani va nga ha hlamulana hi ku tsala ku nga si hundza 10 wa masiku, va kombisa loko xikombelo xi ariwa kumbe xi pfumeleriwa, na loko swi ri rano swi ariwa hi swivangelo swihi.
b Nhlamulo yi fanele ku funghiwa hi mu/vatihlamuleri kumbe vayimeri va yena.
a Mutihlamuleri kumbe vatihlamuleri lava tsakelaka ku vika xikombelo eka Huvo maelana na mhaka ya vumbiwa, u ta ku ku nga si hundza 10 wa masiku ku suka eka siku leri xikombelo eka xinawana xa 2 xi sunguriweke hi rona, xi ta vikiwa xikombelo eka Murhijisitara xo pfumeleriwa ku vutisisa mumangali.
b Swilaveko swa milawu leyi ku ya hi swikombelo swi ta pfumeleriwa ku ya hi swilavekeo swo vutisisa mumangari.
a Huvo yi ta teka xiboho ku pfumelelana kumbe na ku kaneta ko nyika mpfumelelo wo endla xikombelo.
b Swikombelo swo pfumeleriwa ku rhumela xirilo ku nga tirhaniwa na swona hi ku komisa, handle ko amukela njhekanjhekisano lowu tsariweke handle ka lowu katsiweke eka xikombelo xexo.
c Huvo yi nga lerisa leswaku ku va na njhekanjhekisano hi xikombelo xexo no lerisa leswaku njhekanjhekisano lowu tsariweke a wu kongomangi ntsena eka ku nyikiwa mpfumelelo, kambe na swivangelo. Swihlawulekisi swa nawu wa 20 swi fanele ku tirhisiwa hi ku landzelela maendlelo ya kona na ku cinca loku faneleke.
Endlelo ro kombela leswaku timhaka ti tengiwa hi vuntshwa
Loko mpfumelelo wo endla xikombelo wu nyikiwa ku ya hi nawu wa 19, muendli wa xikombelo u ta tekela enhlokweni no yisa emahlweni ka huvo xikombelo hi ndlela leyi:
a Muendli wa xikombelo u ta lulamisa no vika eka Murhijisitara wa tirhekhodo to endla swikombelo ku ya hi nkarhi lowu vekiweke hi Muavanyisinkulu.
b Ku ya hi swihlawulekisi swa xinawana xa c lexi landzelaka, rhekhodo ya xikombelo yi ta katsa vuavanyisi bya huvo ku suka eka xikombelo lexi endliweke, ku katsa na matsalwa hinkwawo laya rhumeriweke hi vamangalelani eka huvo yeleyo na vumbhoni hinkwabyo lebyi yingiseriweke naswona lebyi nga vaka bya nkoka eka timhaka leti ti nga ta pimapimiwa.
c i Vamangalelani va ta tinyiketela ku fikelela ntwanano eka leswi fanelaka ku nghenisiwa eka rhekhodo, loko ku nga ri na mpfumelelano wo tano, muendli wa xikombelo u ta endla xikombelo eka Muavanyisinkulu xo kombisiwa hi laha a faneleke ku endla rekhodo.
ii Xikombelo xo tani xi ta endliwa hi ku tsariwa naswona xi ta kombisa xivumbeko xa njhekanjhekisano exikarhi ka vamangalelani ku ya hi leswi katsiweke eka rhekhodo na swivangelo swa muendli wa xikombelo swo ka a nga pfumelelani na swona.
iii Muanguri a nga hlamula eka xikombelo ku nga si hela 10 wa masiku a amukele xikombelo naswona u fanele ku hlamusela swivangelo swa muendli wa xikombelo.
iv Muavanyisinkulu a nga nyika ntirho wa xikombelo eka muavanyisi, loyi a nga ta tirha na mhaka yeleyo kumbe a kombela vamangalelani ku hlangana na yena hi siku ro na nkarhi wo karhi leswaku ku ta va na njhekanjhekisano wa rhekhodo leyi hlengeletiweke.
v Muavanyisi kumbe vaavanyisi va ta kombisa tindlela leti faneleke ku landzeleriwa loko ku mpfapfarhutiwa rhekhodo, nkarhi lowu rhekhodo yi faneleke ku vikiwa eka Murhijisitara na timhaka tin?wana leti va vonaka ti ri ta nkoka ku endlela leswaku Huvo yi ta kota ku tirhana na xikombelo, na leswaku mhaka yi nga tlhelerisiwela ehubyeni ku ya kuma vumbhoni byintshwa, kumbe leswaku vumbhoni byintshwa byi nyikiwa huvo hi ndlela ya xihlambanyo xa vumbhoni kumbe hi tindlela tin?wana ku fikelela xikongomelo xo endla xikombelo.
a Yin?we ya tikhopi ta rekhodo leyi tsarisiweke eka Murhijisitara yi fanele ku funghiwa hi xigantlu ku va yi lulamisiwile hi Murhijisitara wa huvo yo endla swikombelo.
b Tikhopi ta rhekhodo ti ta tsariwa hi inki ya ntima hi muchini eka phepha ra mpimo wa A4, ku tluriwa mintila yimbirhi, eka tlhelo rin?we ra phepha.
c Matsalwa laya tsariweke hi muchini kumbe laya kandziyisiweke hi xivumbeko xa wona xa ntumbuluko tani hi ticheke na swin?wana swi nga ka swi nga tsariwi hu vuntshwa naswona tikhopi eka phepha ra mpimo wa A4 ti ta nyikiwa ematshan?wini ya swona.
d Tinomboro ta mapapila ti ta tsariwa tivonaka, hi ku landzana na swona ntila wa vukhume eka papilla rin?wana na rin?wana ri ta nomboriwa na hi ndlela leyi tinomboriweke ha yona a ti fanelanga ku cinciwa laha swi faneleke.
e Tirekhodo leti taka ti tele ti ta avanyisiwa ti va hi matsalwa laya nga na 100 wa mapapila. Tirhekhodo ti ta va kondleteriwa ku fana na tibuku leswaku ti ta kota ku tirhisiwa nkarhi wo leha.
f Tirekhodo hinkwato ti ta phutseriwa hi vuhlayiseki ti kombisa nomboro ya nandzu, mavito ya vamangalelani, nomboro ya vholumu na nomboro ya mapapila laya kumekaka eka vholumu yeleyo, vafambisi va huvo na mavito ya vayimeri va vamangalelani.
g Vuhlanganisi lebyi lavekaka eka nawu lowu byi ta va byi hlayiseke ku ringana ku tiyisisa ku tiya ka maphepha laya kumekaka eka vholumu; na laha rhekhodo yi nga na tivholumu to tlula yin?we, nomboro ya vholumu yin?wana na yin?wana na nomboro ya mapapila laya kumekaka eka vholumu yi fanele ku tsariwa ehenhla ka papilla hi tlhelo ra le xikarhi.
h Laha matsalwa ya vikiwaka eka Murhijisitara, na swona matsalwa walawo ya tsariwa na le ka khompyuta, mumangali u fanele a vona leswaku Murhijisitara u kuma khopi ya ?disk? leyi nga na nandzu lowu mangariweke, kumbe wu rhumeriwa hi e-Mail hi ndlela leyi pfumelelanaka na Murhijitara leyi nga kotaka ku tirhisiwa hi Huvo eka Murhijisitara [eka: registrar@concourt.org.za]: Ntsena loko mafambiselo ya khopi yeleyo ya nge oloviseli un?we wa vamangalelani loyi a khumbekeke ku ya nawu wa 13 ku vika nhlayo leyi hlawuriweke ya tikhopi ta matsalwa laya vikiweke.
i Loko ?disk? yi fikile emavokweni ya Murhijisitara fayili yi ta kopiwa ivi ?disk? yi vuyela eka n?wini wa yona. Laha ?disk? kumbe nkandziyiso wa xiilekitironiki wa tsalwa handle ko va rhekhodo yi nyikiwa, munhu yoloye u fanele ku vika ntsena 13 wa tikhopi ta matsalwa eka Murhijisitara.
Loko rekhodo yi vikiwile hi ku landza swilaveko swa tindzimana ta b na c ta xinawana xa 1, Murhijisitara u ta tsala xitiviso lexi nga ta nyikiwa vanhu lava khumbhekaka lexi lavaka:
a muendli wa xikombelo ku vika xivilelo eka Murhijisitara hi ku tsala swibumabumelo leswi seketelaka xikombelo ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke hi Muavanyinkulu swi tlhela swi kombisiwa eka xikombelo xexo: na b Muanguri u fanele ku vika xivilelo eka Murhijisitara hi ku tsala swibumabumelo eku hlamuleni njhekanjhekisano wa muendli wa xikombelo hi siku ro karhi leri vekiweke hi Muavanyisinkulu leri nga ta landzela siku leri njhekanjhekisano wa muendli wa xikombelo wu nga rhumeriwa ha rona.
Muendli wa xikombelo a nga vika eka Murhijisitara njhekanjhekisano lowu tsariweke ku hlamula njhekanjhekisano wa muanguri ku nga si hela 10 wa masiku ku suka siku njhekanjhekisano wa muanguri wu nga rhumeriwa ha rona
Muavanyisinkulu a nga teka xiboho loko xikombelo xi nga langutisisiwa ntsena vumbhoni lebyi ku nga va na njhekanjhekisano.
Ku ya hi swihlawulekisi swa xinawana xa 5, Muavanyisinkulu u ta boha siku leri ku nga ta twiwa njhekanjhekisano, naswona Murhijisitara u ta ku ku nga si hela 5 wa masiku a tivisa vamangalelani hi siku ro tenga hi papilla leri nga rhijisitariwa kumbe ?facsimile?.
Mahungu yo engetela ya ta rhumeriwa eka Murhijisitara.
Loko xikombelo xo tiyisisa xa xileriso xo pfumaleka ka vumbiwa kumbe xitiviso xo endla xikombelo ku kanetana na xileriso xi vikiwa eka Murhijisitara ku ya hi nawu wa 16, kumbe xikombelo xo pfumeleriwa ku va xivikiwa eka nawu wa 19, muendli wa xikombelo kumbe muanguri u fanele hi nkarhi wolowo a nyika Murhijisitara phepha leri tsariweke leswi-
a Kombisaka ku leha ka rhekhodo, kumbe loko rhekhodo yi katsa vumbhoni lebyi nga tsariwangiki, mpimanyeto wa ku leha ka rekhodo na nkarhi lowu wu lavekaka ku va yi tsariwa;
b Loko ku ri na swiyimo swin?wana na swo hlawuleka leswi swi nga lavaka ku yingiseriwa nkarhi wo tlula siku kumbe leswi nga va ka swa nkonka ku ya hi swileriso leswi humaka eka Muavanyisinkulu.
TIHAKELO NA KU DURHA
Mali leyi nandzu wu nga ta koxa yona
Milawu ya 17 na 18 ya Huvo-Nkulu ya milawu yo endla swikombelo mayelana na xibalo na tihakelo ta maqweta yi ta tirha, ku nga va na ku cinca loko swi fanerile.
Hi nkarhi wa njhekanjhekisano wo vulavurisana kumbe lowu tsariweke, mali ya njhekanjhekisano lowu tsariweke wu ta langutisisiwa tanihi mhaka leyi nga hambana na letin?wana.
Tihakelo ta Huvo
Ku engetela eka tihakelo ta Huvo leti hlamuseriweke eka milawu leyi, timali eka xiyenge xa 2 ku ta va leti hakeriwaka hi switempe swa mfumo.
Xipimelo xa nawu wa 44 na swihlawulekiso swa nawu wa 45 swi ta tirhisiwa, na ku cinca loku nga fanela.
XIPHEMU XA X
SWIHLAWULEKISO SWO HAMBANA.
Layiburari
Layiburari ya Huvo yi ta va kona ku tirhisiwa hi vaavanyisi, vatirhi va le hubyeni na vanhu van?wana lava nga na mpfumelelo wo huma eka mufambisi wa layiburari hi xikongomelo xa vulavisisi bya swa vumbiwa.
Layiburari yi ta pfuriwa hi minkarhi leyi Huvo yi vonaka leswaku yi ta lava ku tirhisiwa naswona matirhiselo ya yona ya ta lawuriwa hi milawu leyi vekiweke hi Komiti ya Huvo ya Layiburari hi ku tirhisana na Muavanyisinkulu.
Vuhundzuluxi
Laha rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana ri vikiwaka eka Murhijisitara leri mahungu ya rona ya tsariweke hi ririmi ra ximfumo leri vaavanyisi hinkwavo va nga ri twisisiki, Murhijisitara u fanele a vona leswaku tirhekhodo kumbe matsalwa walawo ya hundzuluxiwa hi muhundzuluxi la nga na ntokoto wa Huvo ya le Henhla ku ya eka ririmi kumbe tindzimi leti nga ta twisiseka hi vaavanyisi valavo, naswona u ta rhumela vamangalelani khopi ya vuhundzuluxi byebyo.
Muxaka wa swilo ?model?, tidayagiramu na swikombiwa
Matsalwa ya muxaka wa swilo, tidayagiramu na leswi kombisiwaka laya endlaka xiphemu xa vumbhoni lebyi tekiweke eka mhaka yin?wna swi tlhela swi tisiwa eHubyeni ku ta hlahluviwa swi ta vekiwa emavokweni ya Murhijisitara 10 wa masiku siku ro tenga ri nga si fika.
Matsalwa ya muxaka wa swilo hinkwaswo, tidayagiramu na swikombiso leswi vekiweke emavokweni ya Murhijisitara ya ta susiwa hi vamangalelani ku nga si hundza 40 wa masiku nandzu wu tengiwile.
Loko leswi swi nga endliwi, Murhijisitara u ta tivisa munhu loyi swi n?wi kongomeke ku susa matsalwa naswona loko yo ka ya nga susiwi ku nga si hela 6 wa tin?hweti kutani, Murhijisitara u ta cukumeta.
Ku surisa nandzu
Nkarhi wun?wana na wun?wana loko vamangalelani hinkwavo, eka xiyenge xin?wana na xin?wana xa ku tenga va endla ntwanano na Murhijisitara wa ku surisa nandzu, va kombisa mahakelelo ya nandzu na ku hakela Murhijisitara mali leyi nga va ka yi kolotiwa, Murhijisitara u ta boheka ku pfuneta ku surisa nandzu loko Muavanyisi-nkulu o nyika xileriso.
Xivumbeko xa matsalwa
Tsalwa rin?wana na rin?wana leri hundzaka 15 wa mapapila ri fanele ku va nongonoko na ku kombisa tshahiweke, hambiloko ri lo kopiwa.
Emakumu ka tsalwa rin?wana na rin?wana ku fanle ku va na vito ra muyimeri wa mumangaleli yoloye, kherefu ya poso na ya laha a tshamaka kona, nomboro ya ?facsimile?, nomboro ya riqingho na kherefu ya e-Mail, loko swi ri kona naswona tsalwa ro sungula ra ntiyiso ri ta funghiwa hi muyimeri.
a Murhijisitara a nge amukeli ku va ku tsalwa rin?wana na rin?wana ri rhumeriwa ri nga ri hi xivumbeko lexi landzeleleke milawu, kambe u ta tlherisela munhu yoloye tsalwa leri eka rona a kombiseke laha ri faneleke ku lunghisiwa kona: Handle ka loko tikhopi tintshwa leti lulamisiweke ti ta tlhela tirhumeriwa ku nga si hundza 5 wa masiku yo va ku amukeriwe xitiviso lexi tsariweke, kutani xitiviso xi ta tekiwa xi nga hlwelanga.
Ku tirhisa milawu yin?wana ya milawu leyi fanaka
Milawu leyi landzelaka ya Milawu leyi Fanaka, yi ta tirhisiwa eHubyeni loko ku tengiwa timhaka yi ta tlhela yi lulamisiwa laha swi faneleke:
Nomboro ya Nawu Nhloko-mhaka
ku fika 6 Muhlanganisi wa vamangalelani eka xikombelo ni timhaka to yelana
Ku cicnca kova munhu a ti vona nandzu na matsalwa
Ku thumbha, nkambisiso ni ku kandziyisa matsalwa
ku fika eka 38 Ku kumisisa vumbhoni bya nandzu
Ku hambana na ku ariwa ka swileriso
Vahundzuluxi lava vekiweke hi xinawu
Vutoloki bya vumbhoni
Ku fayila, ku lulamisa na ku kambela matsalwa
Ku tiyisisiwa ntiyiso wa matsalwa laya endliweke ehandle ka Riphabliki leswaku ya ta tirhisiwa laha tikweni
Ku herisa matsalwa
Vakhomixinara va Huvo
Ku tirhisa swiyenge swin?wana swa Huvo-nkulu ya Milawu, 1959(Nawu wa Nomboro 59 wa 1959)
Swiyenge leswi landzelaka swa Milawu ya Huvo-Nkulu wa 1959 (Nawu wa Nomboro 59 wa 1959) swi ta tirha na vululamisi byo karhi lebyi faneleke, eka ku tengisana emahlweni ka Huvo onge a ku ri milawu ya vona.
Xiyenge Nhloko mhaka bis Ku kombisa mhaka yo karhi ku va yi lavisisiwa hi muahluri
Matimba ya Huvo eka ku yingisela swikombelo
Swikambelo hi vavutisi va swivutiso eka vanhu lava vumbhoni bya vona byi lavekaka eka milandzu ya swa vutomi
Maendlelo yo tirhana na tikhomixini to kambisisa, mapapila yo endla swikombelo, matsalwa ya vukorhokeri yo huma ematikweni ya le handle. Xihlawulekisi lexi xi ta tirhisiwa loko ku ta siviwa Xinghezi na Xibunu hi marito laya nge ?ririmi rin?wana na rin?wana ra ximfumo?.
Matsalwa laya sunguriweke ku gangisa minchumu ya ntiyiso
Munhu un?wa na un?wana eka ku tengisana kun?wana na kun?wana emahlweni ka Huvo na ?amicus curiae? leyi amukeriweke kahle hi Huvo eka mafambiselo ya huvo, eka matsalwa laya vikiweke eka Murhijisitara ku ya hi milawu leyi, ku gangisa matsalwa ya ntiyiso laya nga ya nkoka eka timhaka ta Huvo naswona a tikumeki eka rhekhodo: Ntsena loko timhaka teleto ti:
a i xivangelo xa ntolovelo kumbe hi leti ti nga kanetekeki;
b i ta xiyimo xa ximfumo, xisayense, xithekiniki kumbe ta muxaka lowu hlayekaka hi ku olova.
Hinkwavo vamangalelani lavan?wana va faneriwa, hi nkarhi lowu pfumeleriwaka hi milawu leyi ku hlamula ku ehenhla ka tsalwa, ku pfumela, ku ala, ku tlhontlha kumbe ku hlamusela hi vuenti ehenhla ka timhaka teto ku fika laha swi faneleke swi tlhela swi va swa nkoka ku va ku fikeleriwa xiboho hi Huvo.
Ku ka ku nga landzeleriwi milawu
Huvo kumbe Muavanyisinkulu a nga:
hi ku tirhisa ntwanano wa vona kumbe eku endleni ka xikombelo na hi xivangelo lexi kombiweke xo twala, ku nga engeteriwa kumbe ku hungutiwa nkarhi lowu vekiweke eka milawu leyi naswona va nga pfumelela ku ka ku nga vi na ku fambisana na milawu leyi; na ku nyika swileriso eka timhaka leti endliwaka, endlelo na ku hangalasiwa ka xikombelo xin?wana na xin?wana, xikombelo kumbe mhaka yin?wana tani hi loko Huvo kumbe Muavanyisinkulu a nga yi vonaka yi ri yinene kumbe ya xihatla.
Ku tirhisa: Xiyenge xa 3 xa Nawu wo Engetela wa Huvo ya Vumbiwa
Ku durha ka ku tengisana swa Huvo ku ta langutisisiwa hi huvo ya majistarata hi ndlela leyi landzelaka:
Ku durha ko tengisana ku tshikilela maavanyiselo ya huvo ya majisitarata naswona tlhelo leri faneleke ku hakeriwa ri ta vuriwa leri kolotiwaka ku ya hi xiboho naswona tlhelo leri faneleke ku hakela ri ta vuriwa leri kolotaka ku ya hi xiboho.
Tlhelo leri hakeriweke leri nga si lulamisaka xileriso xa ku durha, ri ta vika eka Murhijisitara xihlambanyiso xa vumbhoni lexi hlamuselaka hi vuenti xileriso xa madurhelo na leswaku xileriso a xi si lulamisiwa kumbe xi lulamisiwile xi helela, tanihi laha mhaka yi nga va ka xiswona, na mali leyi saleke naswona u ta kombela Murhijisitara ku n?wai nyika khopi leyi tiyisisiweke hi xigantlu ku durha koloko.
Endzhaku ka loko Murhijisitara a kamberile fayili ya huvo ku tiyisisa vundzeni bya xihlambanyiso xa vumbhoni, u ta nyika un?we wa vamangalelani loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xinawana xa 2 khopi leyi tiyisisiweke madurhelo na swona u ta swi rhekhoda eka fayili ya Huvo.
Un?we wa vamangalelani loyi ku vulavuriwaka hi yene eka xinawan xa 2 u ta yisa khopi eka Matsalana wa Huvo ya xifundzha laha a tshamaka kona, a endlaka swa mabindzu, kumbe laha a thoriweke kona.
Xileriso xexo xi ta landzeleriwa ku ya hi swihlawulekiso swa nawu wa Huvo ya Majistarata wa 1944 Xinawana xa Nomboro 32 wa 1994, na milawu ya Tihuvo Majistarata leyi hangalasiweke ehansi ka Xitiviso xa R. 1108 xa 21 Khotavuxika 1968, hi laha yi hundzukuxiweke ha kona ku ya mpfumelelo wo teka xiboho eka nhundzu leyi kotaka ku fambisiwa na leyi nga fambisiweki.na ku nyika swileriso leswi fambelanaka na muholo na leswi fambelanaka no sasekisa ntsena.
Loko nkarhi wu lulamiseriwe ku endlela xikongomelo xin?wana na xin?wana ku ya hi milawu leyi, nkarhi wun?wana milawu yeleyo yi nga tirhisiwa nkarhi wu nga si faka, swihlawulekiso sweswo swi ta sungula ku tirhisiwa siku leri milawu yeleyo yi faneleke ku tirhisiwa hi rona.
Ku herisa milawu
Milawu ya Huvo ya Vumbiwa leyi kandziyisiweke nkarhi lowu hundzeke yi ta siviwa hi siku leri milawu leyintshwa yi nga ta sungula ku tirha ha rona: Ntsena loko swikombisiwile hi ku tsala mayelana na maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa eku langutisiseni ka njhekanjhekisano kumbe mhaka leyi ku tirhaniweke na yona yi ta tshama yi ri tano, handle ko va ku herisiwa ka hi ndlela yeleyo ku tsariwile hi Muavanyisinkulu.
Nkwetlembetano exikarhi ka matsalwa
Matsalwa lawa aya mpfapfarhutiwe hi xinghezi eku sunguleni ivi ya hundzuluxeriwa eka tindzimi hinkwato ta ximfumo. Hikwalaho ka xivangelo xexo loko ko tshika ku ri na ku kanakana tsalwa ra xinghezi ri ta tirhisiwa.
Nhloko-mhaka yo koma
Milawu leyi yi ta vuriwa Milawu Ya Huvo ya Vumbiwa ya 2003.
Xedulu ya 1 ? TIFOMO
Nomboro ya fomo.
Xitiviso xa kungu (ku ya eka Murhijisitara)
Xitiviso xa kungu ku ya eka Murhijisitara na Muanguri
FOMO YA 1
XITIVISO XA KUNGU
ku ya eka Murhijisitara
EKA HUVO YA VUMBIWA YA AFRIKA DZONGA
Nandzu wa Nomboro ya ...
Eka mhaka ya:
Mumangali
Swi tiveni leswaku vito ra mumangali laha henhla u endle xikombelo eHubyeni ku ya hi swiyimo leswi landzelaka:
na leswaku xihlambanyiso xa vumbhoni xa ... lexi nga namerhetiwa laha xi ta tirhisiwa ku seketela mhaka yeleyo.
Mi komberiwa ku veka mhaka leyi eka Muavanyisinkulu leswaku ku tirhaniwa na yona ku ya hi milawu ya 11 .
Xi endliwile e... hi siku ra ...n?hweti ya????.20 .??
Ku ya eka Murhijisitara wa Huvo leyi vuriweke laha henhla.
FOMO YA 2
XITIVISO XA KUNGU
eka Murhijisitara na Muanguri
EKA HUVO YA VUMBIWA YA AFRIKA DZONGA
Nandzu wa Nomboro ya ...
Eka mhaka exikarhi ka:
Mumangali na
Muanguri
Mi tivisiwa leswaku ... (loyi laha a vuriwaka mumangali) u lava ku endla xikombelo eka huvo leyi xa ndzeriso (a) ...(b) ...(c)... (laha ku vekiweke fomo ya xikombelo) naswona xihlambanyiso xa vumbhoni lexi rhumeriwka na fomo xa ... xi ta tirhisiwa ku seketela.
Ku yisa emahlweni mi tivisiwa leswaku muendli wa xikombelo u thole ... (laha ku nga na kherefu) leyi a nga ta yi tirhisa ku amukela xitiviso na vukorhekeli bya mafambiselo ek ku tengisana loku.
Ku yisa emahlweni mi tlhela mi tivisiwa leswaku loko mi lava ku kaneta xikombelo lexi ku laveka leswaku (a) mi tivisa qweta ra mumangali hi ku tsala ku nga si hundza ... (siku) na (b) hi kwalomu ka 15 wa masiku endzhaku ka loko u rhumerile xitiviso xa xikongomelo xa wena xo kaneta xikombelo ku ta fayila xihlambanyiso xa vumbhoni, , loko xi ri kona; u fanele ku namarheta xitiviso xa kherefu laha u nga ta amukela xitiviso na vukorhokeri bya matsalwa hinkwawo eka ku tengisana loku.salwa hinkwawo eka vutengisani lebyi.
Loko ku ri hava xitiviso xo kaneta, mumangali u ta kombela Murhijisitara ku veka mhaka emahlweni ka Muavanyisinkulu ku tirhana na yona ku ya hi swipimelo swa nawu wa 11 .
Xi endliwile e... hi siku ra ... n?hweti ya ...20 ...
Eka: ...
Kherefu
Murhijisitara wa Huvo leyi nga laha henhla
Xedulu ya 2
TIHAKELO
Ku yisa xikombelo xin?wana na xin?wana (handle ka lexo sungula) 10, 00
Ku yisa xihlambanyiso xa vumbhoni xo hlamula (xin?wana na xin?wana) 10,00
Ku yisa xitiviso xo endla xikombelo xo vutisisa mumangari wa nandzu 15,00
Xileriso xa Huvo xo nyika mpfumelelo wo endla xikombelo 15,00
Swa xitifiketi xa Murhijisitara eka tikhopi to tiyisisiwa ta matsalwa rin?wana na rin?wana 1,00
Hakelo ya xibalo eka mhaka yin?wana na yin?wana 25,00
<fn>tso_Article_National Language Services_MILAWU YO SIRHELE (1).txt</fn>
MILAWU YO SIRHELELA N?WINYI WA PHOLISI
NDZINDZA-KHOMBO WA NKARHI LOWO LEHA
Milawu yo sirhelela n?winyi wa pholisi (PPR) yi sungurile ku tirhisiwa hi ti 01 ta Mudyaxihi 2001. PPR yi vekile milawu yo humesela erivaleni vuxokoxoko byo karhi ku pfuna vinyi va tipholisi ku endla swiboho mayelana ni ndzindza-khombo wa nkarhi lowo leha, ni ku vonisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka a swi endli bindzu hi ndlela ya vuxisi.
Leswi landzelaka I vuxokoxoko lebyi faneleke ku paluxiwa ku ya hi milawu yo sirhelela n?winyi wa pholisi:
a Vito, adirese ya poso ni ya ndhawu ni nomboro ya riqingo.
b Xiyimo hi tlhelo ra nawu: loko a yimela khampani ya ndzindza-khombo yo karhi kumbe a tiyimela a ri yexe.
c Vuxokoxoko bya ntokoto wa yena.
d Muxaka wa minchumu leyi nga xavisiwaka.
e Tikhampani leti nga maketaka minchumu ya tona.
f Loko ku ri ni ndzindza-khombo wa nsirhelelo.
g Loko ku ri leswaku muxavisi wa pholisi u ni tixere to ringana 10% kumbe ku tlula eka khampani ya ndzindza-khombo.
h Vito ra khampani leyi muxavisi wa pholisi a kumeke khomixini yo ringana 30% kumbe ku tlula eka lembe leri nga hundza.
Muxavisi wa pholisi u fanel eku kombisa vumbhoni bya ku thoriwa hi khampani leyi a yi tirhelaka.
Mfanelo ya wena yo twisisa leswi swiboho leswi u swi tekaka swi nga vangaka swona:
a muxavisi wa pholisi kumbe khampani leyi ku xaviselaka pholisi va fanele ku ku tivisa mayelana ni:
mali leyi u nga ta yi hakela hi n?hweti.
Muxaka wa leswi u nga vuyeriwaka hi swona .
b Loko ku ve mimbuyelo yi ya hi matirhele ya tiasete to karhi:
Xana I xiphemu xo tani hi kwihi xa mali leyi u yi hakelaka hi n?hweti yi nga ta ya eka mbuyelo?
Xana mbuyelo wa wena wu ta hlanganisiwa ni photifoliyo yihi?
Nkucetelo lowu nga ta va kona eka swa timali swa wena hi ku xava pholisi leyi d Nkucetelo lowu nga ta va kona eka tipholisi letin?wana u nga na tona. madurhele e Nkucetelo lowu nga ta va kona eka photifoliyo ya wena ya mbekiso madurhele.
f Ku cinca loku u nga pfumeleriwaka ku endla mayelana ni pholisi leyi u yi xaveke.
g Theme ya kontiraka ya pholisi leyi u yi xavaka.
I swa nkoka ku vonisisa leswaku nchumu lowu u wu xavaka wu fikelela swilaveko swa wena ni ku vona leswaku u ni vuxokoxoko hinkwabyo lebyi u byi lavaka ku kota ku teka xiboho.
h Ku cinca loku u nga pfumeleriwaka ku ku endla eka kontiraka.
i Theme ya kontiraka ya pholisi leyi u yi xavaka.
I swa nkoka ku vonisisa leswaku nchumu lowu u wu xavaka wu fikelela swilaveko swa wena ni ku vona leswaku u ni vuxokoxoko hinkwabyo lebyi u byi lavaka ku kota ku teka xiboho.
Timfanele ta wena loko wo tshuka u tsundzuxiwile ku siva pholisi leyi u nga na yona.
A swi fanelenga leswaku u tsundzuxiwa ku khansela pholisi leswaku u teka yin?wana yintshwa kumbe ku yi cinca, handle ka loko:
a muxavisi a vona muxaka wa pholisi ku ri leyo siva.
b U hlamuseriwile kahle leswi ngata humelela endzhaku ka ku khansela pholisi swo fana ni:
Leswi nga ta humelela hi leswi a wu fanele ku vuyeriwa hi swona eka pholisi leya khale.
Ku durha ka ku siva pholisi.
muxavisi wa pholisi la ku xaviseleke yo sungula a ta tihlanganisa na wena; u tsundzuxiwa ku burisana na yena kumbe muyimeri wa yena.
Mfanelo ya wena yo burisana ni khampani ya pholisi.
Khampani yi ta ku rhumela pholisi ku tiyisisa hinkwaswo leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya 2 ya Xitiviso lexi, leyi nga ta katsa:
a Vito ra khampani b Muxaka wa pholisi c Ku durha ka pholisi hi tirhandi, ngopfu-ngopfu ni:
j leswi tatisiweke, loko swi ri kona ii ntsengo mali leyi hakeriwaka muxavisi.
d Loko ku ri pholisi leyi katsaka ni vuvekisi, tichaji hinkwato leti hakeriwaka ti fanele ku kombisiwa.
nkomiso wa xiyenge xa 48 xa Nawu wa ndzindza-khombo wa nkarhi lowo leha, wa 1998.
Nomboro ya foni ni adirese ya loyi u nga tihlanganisaka na yena loko u ri ni swiphiqo mayelana ni pholisi.
khampani yi ta nyika vuxokoxoko lebyi ku ya hilaha n?winyi wa pholisi nayena a nyikeke vuxokoxoko byo karhi ha kona.
Mfanelo ya wena mayelana ni ku khansela pholisi
Minkarhi yo tala u ni mfanelo yo khansela pholisi hi ku tsala kunene ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka ku kuma tsalwa ra pholisi ro huma eka khampani. Leswi swa fana ni loko u lava ku endla ku cinca ko karhi eka pholisi. Muxavisi wa pholisi u fanele ku ku hlamusela loko u ri ni mfaneleo ya muxaka lowu ni maendlele ya kona. Tsundzuka leswaku loko u hakeriwile mali ya wena ya pholisi kumbe loko leswi pholisi a wu yi teke la ku tisirhelela eka swona se swi humelerile a wa ha ri na timfanelo eka pholisi.
Xitsundzuxo xa nkoka
I swa nkoka ku vonisisa leswaku pholisi leyi u yi tekeke yi fikelela swilaveko swa wena ni ku vona leswaku u nyikiwile vuxokoxoko hinkwabyo u nga si endla xiboho.
I swa nkoka nakambe ku burisana ni muxavisi wa pholisi hi ta nkucetelo wa pholisi leyi u yi tekaka eka tipholisi leti se u nga na tona, xiyimo xa wena xa timali na photifoliyo ya wena ta mbekiso. U fanele ku vutisa ni hi ku cinca loku pfumeleriwaka eka poholisi leyi u yi tekaka.
U nga sayini tifomo ti nga si hela ku tatiwa.Kombela tinotsi leti tsariweke ehansi kumbe matsalwa ya leswi hlamuseriwaka hi nomo.
Tsundzuka leswaku u nga tihlanganisa ni Long-term Insurance Ombudsman kumbe Mulawuri wa Ndzindza-khombo wa nkarhi lowo leha, loyi vuxokoxoko bya yena byi nyikiweke laha hansi, loko wo tshuka u vile ni xiphiqo mayelana ni pholisi leyi u xaviseriweke yona.
Vuxokoxoko bya Mulawuri wa Ndzindza-khombo wa nkarhi lowo leha
RIQINGO RA MAHALA: 0800202087
<fn>tso_Article_National Language Services_MILAWU YO SIRHELELA N.txt</fn>
MILAWU YO SIRHELELA N?WINYI WA PHOLISI
NDZINDZA-KHOMBO WA NKARHINYANA
Milawu yo sirhelela n?winyi wa pholisi (PPR) yi sungurile ku tirhisiwa hi ti 01 ta Mudyaxihi 2001. PPR yi vekile milawu yo humesela erivaleni vuxokoxoko byo karhi ku pfuna vinyi va tipholisi ku endla swiboho mayelana ni ndzindza-khombo wa nkarhi nyana, ni ku vonisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka a swi endli bindzu hi ndlela ya vuxisi.
Leswi landzelaka I vuxokoxoko lebyi faneleke ku paluxiwa ku ya hi milawu yo sirhelela n?winyi wa pholisi:
Vuxokoxoko bya muxavisi wa pholisi a Vito, adirese ya poso ni ya ndhawu na nomboro ya riqingo b xiyimo hi tlhelo ra nawu: loko a yimela khampani kumbe a tiyimela a ri yexe.
Loko ku ri ni ndzindza-khombo wa nsirhelelo.
dMaendlele yo koxa mali emintsengo ya mihakelo hinkwayo hi tirhandixik. mali ya vufambisi na khomixini fVumbhoni byo tsariwa kunene bya ku thoriwa hi khampani leyi muxavisi a yi xaviselaka tipholisi.
Vuxokoxoko bya khampani a U fanele ku tivisiwa hi ku cinca kun?wana ni kun?wana ka vuxokoxoko lebyi nga eka ndzimana ya 1 na ya 2.
b Loko vuxokoxoko lebyi nga eka ndzimana ya 1 na 2 byi nyikiwile hi nomo byi fanele ku nyikiwa hi ku tsariwa ehansi ku nga si hela 30 wa masiku.
Vuxokoxoko bya makoxele ya mali dmuxaka wa pholisi emali leyi nga ta hakeriwa hi n?hweti fmahakelele ya mali ya n?hweti, siku ro pfala ku hakela, leswi nga ta humelela loko u tlula ku hakela.
Timhaka tin?wana ta nkoka a U fanele ku tivisiwa loko ko tshuka ku vile ni ku cinca ka vuxokoxoko lebyi nyikiweke eka ndzimana ya 1 na ya 2.
b Loko vuxokoxoko lebyi nyikiweke eka ndzimana ya 1 na ya 2 byi nyikiwile hi nomo I swa nkoka leswaku u nyikiwa byona hi ku tsala ku nga si hela 30 wa masiku.
c Loko swiphiqo swa wena swo ka swi nga ahluriwi hi ndlela leyi ku enerisaka, u nga swi hundzisela eka Mufambisi wa Ndzindza-khombo wa nkarhinyana.
d A swi bohi ku ya eka xikambelo xa loko u vulavula ntiyiso eku endleni ka xikoxo xa mali naswona ku feyila xikambelo xa muxaka lowu a swi nga tirisiwi ku ala ku hakela.
e Loko hakelo wu endliwa hi ku koka mali ebanki:
i mali a yi nge humesiwi eka akhawunti ya wena handle ka mpfumelelo hi wena.
ii khampani yi fanele ku ku tivisa ku nga si hela 30 wa masiku loko yi nga si khansela ku koka mali eka akhawunti ya wena f khampani ku nga ri muxavisi wa pholisi yi fanele ku nyika swivangelo swo ala ku hakela mali loko u koxa mali.
g Khampani yi nge khanseli pholisi ya wena hi ku tivisa ntsena loyi a ku xaviseleke pholisi yoleyo, kambe yi fanele ku vonisisa leswaku xitiviso xo khansela xi fikile eka wena.
h U fanele ku rhumeriwa khopi ya pholisi ya wena mahala.
Xitsundzuxo xa nkoka u nga sayini tifomo ti nga si hela ku tatiwa.
Tata tifomo hinkwato hi inki
Hlayisa matsalwa hinkwawo lawa u nyikiwaka wona
Vonisisa leswaku u kuma matsalwa ya hinkwaswo leswi u swi pfumeleke ku nga si hela 30 wa masiku
U nga pfumeli ku sindzisiwa ku xava pholisi
Ku ka u nga boxi ntiyiso hinkwawo wa vuxokoxoko lebyi lavekaka swi nga vanga swiphiqo eka kontiraka ya wena.
Vuxokoxoko bya Mulawuri wa Ndzindza-khombo wa nkarhinyana
<fn>tso_Article_National Language Services_Mali ya Ndzindza-khom.txt</fn>
Mali ya Ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi
Xana Mali ya ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi incini?
Mfumo wu tumbuluxile Mali ya Ndzindza-khombo ya loko munhu a nga ha tirhi ku kota ku pfuna vanhu eka nkarhi lowo koma lowu va tikumaka va nga ha ri entirhweni, kumbe loko vo tshuka va nga ha koti ku tirha hikwalaho ka mavabyi kumbe livhi ya vuyimani. Mali leyi yi nga kota ni ku pfuna lava va hlayisiwaka hi mutirhi loko se a nga ha ri na ntirho.
Xana mali leyi yi va yi huma kwihi?
Mali leyi yi hakeriwa hi vathori ni vatirhi, hi ku hakela ntsengo wo karhi hi nhweti. Mfumo hi wona wu lawulaka timali leti naswona wu languteriwa ku pfuna hi tlhelo ra timali hi minkarhi leyi vanhu vo tala va nga heleriwa hi mintirho.
Xana vatirhi hinkwavo va boheka ku hakela mali leyi ke?
Vatirhi hinkwavo lava tirhaka ku tlula 24 wa tiawara hi nhweti va boheka ku hakela mali leyi. Vathori lava nga suseki mali leyi eka muholo wa vatirhi va vona va tlula nawu. Mali leyi enkarhini wa sweswi a yi hakeriwi hi vatirhi va le tindlwini ni vatirhela mfumo. Swibumabumelo swo hakerisa na vona vatirhi va muxaka lowu swi endliwile naswona swi languteriwe ku hetisisiwa ku nga ri khale.
Xana ndzi fanele ku hakela mali leyi loko ndzi hola mali ya le henhla ke?
Ina, vatirhi hinkwavo handle ka lava holaka hi khomixini va fanele ku hakela mali leyi, ku nga langutisiwi leswaku va hola mali muni. Mali leyi yi fanele ku fikelela ntsengo wo karhi elembeni. Vatirhi hinkwavo lava holaka mali yo tlula ntsengo lowu vekiweke va ta hakela ntsena ntsengo wolowo wu nga vekiwa naswona loko vo tshuka va heleriwile hi ntirho va ta hakeriwa ku ya hi ntsengo wa mali leyi va yi hakeleke. Leswi swi vula leswaku mutirhi un?wana ni un?wana ku suka eka levhele ya le hansi ku fika eka dayirekitara wa khampani va fanele ku hakela mali leyi.
Xana vatirhi hinkwavo va fanele ku hakela mali leyi ke?
Vathori hinkwavo lava tholaka vanhu lava va va hakelaka va fanele ku tsarisa ni hofisi leyi ku sukela loko va sungurile ku thola vanhu volavo. I vutihlamuleri bya muthori ku tsarisa bindzu ra yena ni ku vona leswaku mali yoleyo ya susiwa eka miholo ya vatirhi va yena hinkwavo. Loko muthori o tsandzeka ku endla tano u ta xupuriwa ku ya hi nawu wa Ndzindza-khombo ya ku helela hi ntirho (Nawu wa 63 wa 2001)
Loko muthori o ala ku tsarisa ni hofisi leyi kumbe ku ala ku susa mali leyi eka miholo ya vatirhi , vatirhi va fanele ku ya mangala eka Ndzawulo ya Mafambiselo ya Mintirho ya le kusuhi. Tsundzula mali leyi I yo sirhelela vatirhi.
Vathori va tsundzuxiwa ku landzelela Nawu lowu, tani hilaha mali leyi yi kotaka ku pfuna vatirhi va vona loko va helele hi ntirho.
Xana muholo ku vuriwa yini?
Mali hinkwayo leyi hakeriwaka hi muthori handle ka leyi ya khomixini yi vitaniwa muholo hikwalaho ku fanele ku susiwa mali yo karhi ya ndzindza-khombo eka yona. Mali hinkwayo yo engetela/yo tatisa leyi munhu a yi kumaka na yona yi vitaniwa muholo hikwalaho na le ka yona munhu u fanele ku susa mali yo karhi ya ndzindza-khombo. Xikombiso xa mali yo engetela hi leyi munhu a yi kumaka loko a famba hi rendzo ra ntirho, swihungasi, swakudya ni yo hakela ko tshama. Vuxokoxoko bya miholo yo hambana-hambana byi kumeka eka xedulu ya 4 na ya 7 ta Nawu wa Xibalo.
Xana ndzi fanele ku humesa mali muni ya ndzindza-khombo?
Mali leyi yi faneleke ku humesiwa I 1% ya muholo wa wena hinkwawo, ku katsa na khomixini. Ehenhla ka 1% leyi hakeriwaka hi mutirhi, muthori na yena u hakela 1% ya mutirhi. Mali hinkwayo leyi hakeriwaka yi ringana 2%
Xana mali leyi yi hakerisiwa ku yini naswona yi hakeriwa rini hi muthori?
Muthori u hakela mali leyi ku nga si hundza ti 7 ta nhweti yin?wana ni yin?wana. Vathori lava va nga tsarisa tani hi vahakeri va xibalo vona va nga hakela mali leyi eka SARS. Lava va nga tsarisangiki tani hi vahakeri va xibalo vona va nga hakela kunene etihofisini.
Xana swi tivekisa ku yini leswaku mali leyi hakeriwaka yi huma eka mani?
Hofisi yi tumbuluxile databesi laha vuxokoxoko bya vatirhi hinkwavo byi kumekaka kona.I vutihlamuleri bya muthori ku rhumela vuxokoxoko lebyi hetisekeke eka vahofisi ni ku rhumela ku cinca loku ku nga tshukaka ku va kona mayelana ni vuxokoxoko lebyi nhweti yin?wana ni yin?wana. Leswi swi pfuna leswaku lopko munhu o tshuka a heleriwile hi ntirho a nga hlweli ku hakeriwa mali ya yena. I swa nkoka ku vonisisa leswaku muthori wa wena u rhumela vuxokoxoko hinkwabyo eka hofisi leyi.
Vathori va ni tindlela to hambana leti va nga ti tirhisaka ku rhumela vuxokoxoko bya vatirhi va vona eka hofisi. Va nga ha rhumela hi ku tsala kunene kumbe hi xielekthroniki.
Makhadi lawa ya khale ya ta siviwa hi sisiteme leyintshwa ya xielekthroniki. Vatirhi lava va nga ni tikhadi leta khale va fanele ku titlherisela eka vathori va vona va tlhela va va kombela ku rhumela vuxokoxoko bya vona hi vuntshwa leswaku byi ta nghenisiwa ka databesi ya xielekthroniki.
Xana hofisi yi ta swi tivisa ku yini leswaku yi fanele ku ndzi hakela mali muni loko se ndzi heleriwile hi ntirho?
Ndlela ya mahakelele yi kommbisiwile eka xedulu ya 3 ya Nawu. Xa nkoka ku xi tsundzuka hileswaku munhu u ta hakeleriwa 238 wa masiku kumbe masiku lama munhu a ma tirheke eka mune wa malembe ku sukela siku leri a tsariseke ha rona.
Tikhirediti ti nyikiwa vatirhi tani hiloko va ri karhi va tirha va hakela mali leyi.Tikhirediti ti tirha hi ndlela leyi. Eka tsevu wa masiku man?wana ni man?wana lama u tirhaka u ri karhi u hakela, u kuma khirediti ya siku rin?we. Ku va mutirhi a ta kota ku kuma tikhirediti ta masiku ya 238 u fanele a va a tirhile mune wa malembe. Mutirhi u tekiwa ku va a hekele mali ya ndzindza khombo ku sukela siku ro sungula ra ku thoriwa ka yena ku fika siku ro helela hi ntirho. Loko mutirhi a ha sevha nothisi swi tekiwa a ha thoriwile.
Xana ntsengo wa mali wu kumisisiwa njhami?
Voxokoxoko bya ntsengo wa mali leyi faneleke ku hakeriwa byi kumeka eka xedulu ya 3 ya Nawu. Ntsengo wu famba kwalomu ka 38% eka lvatirhi lava a va hakeriwa mali ya le henhla ku fika eka 58% eka vatirhi lava a va nga kumi mali ya le henhla.
Nawu lowuntshwa wu hambanile ni lowa khale hikuva wu kombisa leswaku swisiwana hi swona swi faneleke ku kuma mali ya le henhla hikwalaho ka ku tika loku vangiwaka hi ku helela hi ntirho.
Xana Nkwama lowu wa mali ya Ndzindza khombo wu ni tinxaka tihi ta swipfuno?
mpfuno wo helela hi ntirho mavabyi vuyimani nhlayiso wa n?wana la nga riki wa wena hi ngati vuhlayisi
Hi yihi milawu yin?wana leyi lawulaka mipfuno leyi?
Vatirhi hinkwavo va ta hakeriwa masiku yo ringana 238 loko va tirhile malembe yo ringana mune, kutani va helela hi ntirho. Loko ku ri hikwalaho ka livhi ya vuyimani, mutirhi u ta hakeriwa 121 wa masiku loko a ri ni tikhirediti to ringana.
Xana ku humelela yini loko muhoplo wa mina wu cinca hi nhweti kumbe hi vhiki?
Loko muholo wa wena wu cinca-cinca hi nhweti kumbe hi vhiki, Nawu wu ri ku fanele ku langutisiwa muholo wa avareji eka miholo ya tsevu wa tinhweti leto hetelela.
Xana hi loko swi te yini laha mutirhi a nga ta ka a nga kumi mpfuno?
Loko mutirhi a kuma mali ya ndziho hikwalaho ka vaviseka kumbe ku vabya.
Loko munhu a kuma ku pfuniwa eka xikimi xin?wana lexi tumbuluxiweke hi Nawu wa Timhaka ta Mintirho
Loko mutirhi o kumeka a ri karhi a koleka minyikelo kumbe ku endla vukanganyisi lebyi fambelanaka ni UIF.
Mpfuno wo helela hi ntirho
Mali leyi hakeriwaka yi hlanganisiwa ku sukela hi siku ro thoriwa kambe yi hakeriwa ku sukela siku leri munhu a nga tsarisa hi rona.
Mali yi hakeriwa ntsena loko munhu a nga si kuma ntirho ku ringana 14 wa masiku.
Mali yi hakeriwa ntsena loko munhu a tshikisiwile ntirho hi muthori. Loko munhu a tshikile ntirho hi yexe, a nga yi kumi mali leyi handle ka loko ku tshika ka yena ntirho ku ri hi ku komberiwa hi muthori.
Loko khampani yi wa, mali yi ta hakeriwa eka mutirhi.
Mutirhi loyi u fanele ku va a tsarisile eka hofisi ya mintirho tani hi munhu la nga ku laveni ka ntirho ku ya hi Nawu wa Dyonzisa Swikili wa 1998, ku va a kota ku kuma mpfuno wa ku heleriwa hi ntirho.Mutirhi loyi u fanele a tiyimiserile ku thoriwa.
Mutirhi u fanele ku ya sayina rhijisitara ra vanhu lava nga helela hi ntirho laha a nga ta byeriwa ku ya ri sayina kona hi mutirhi la tirhanaka ni swikombelo swa timali ta ndzindza-khombo.
Mutirhi u fanele ku ya a ya kuma ndzetelo tani hilaha a nga ta lerisiwa hakona hi mutirhi la kombisiweke laha henhla, loko a nga yi a nga ka a nga kumi mpfuno.
Xikombelo xa mali leyi ya ndzindza khombo xi fanele ku endliwa ku nga si hela 6 wa tinhweti munhu a heleriwile hi ntirho.
Xikombelo xi endliwa hi ku tata fomo leyi faneleke atihofisini ta UIF.
Ku ya hilaha munhu a nga na tikhirediti hakona, mali yi nga hakeriwa ku fika eka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
mpfuno wa mavabyi a. mali yi hakeriwa ku sukela siku leri munhu a nga tshika ntirho hi rona hikwalaho ko vabya.
b. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi muthori a yi hakeleke ni ntsengo lowu kombisiweke eka xedulu.
c. Mali leyi yi hakeriwa ntsena eka mavabyi lama tlulaka 14 wa masiku.
d. Xikombelo xi endliwa eka fomo leyi faneleke, ku katsa ni xitifikheti xa vuvabyi xo huma eka dokodela kumbe mutshunguri un?wana ni un?wana la tsarisiweke.
e. Hakelo yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona , ku nga hakeriwa ku fika eka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mpfuno wa vuyimani a. mali yi hakeriwa eka muyimani loko ku endliwile xikombelo.
b. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi muthori a yi hakeleke ni leyi vekiweke eka xedulu.
c. Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona, kambe ku nga hakeriwa ku fika eka 121 wa masiku kumbe 17,32 wa mavhiki eka mune wa malembe. Xikombelo lxa muxaka lowu a xi siveli mukomberi ku endla xin?wana loko o tshuka a heleriwile hi ntirho.
d. Loko ko tshuka muyimani a onhakeriwile kumbe n?wana a lova loko a velekiwa, mutirhi u ta hakeriwa ku ringana 6 wa tinhweti.
e. Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
f. Xikombelo xa muxaka lowu xi fanele ku endliwa ku nga si hela 8 wa mavhiki munhu a tikile kumbe ku nga si hela 6 wa tinhweti n?wana a velekiwile.
Mpfuno wa nhlayiso wa n?wana la nga riki wa wena hi ngati a. I mutswari un?we ntsena la fanelaka ku endla xikombelo ku nga ri vatswari havambirhi.
b. N?wana u fanele ku va a tekiwile ku ya hi Nawu wa Nhlayiso wa Vana wa 1983.
c. Nkarhi lowu munhu a nga ta va a nga ri ku tirheni u fanele a wu tirhisa ku sala na n?wana.
d. Mali yi hakeriwa ku sukela siku leri khoto yi nyikaka xileriso xa leswaku n?wana a nga va ehansi ka nhlayiso wa mukomberi.
e. Mali leyi hakeriwaka hi leyi salaka loko ku susiwile leyi hakeriwaka hi muthori ni ntsengo lowu vekiweke eka xedulu.
f. N?wana la hlayisiwaka u fanele ku va ehansi ka malembe mabirhi.
g. Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
h. Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona naswona ku nga hakeriwa ku fika ka 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mali yi hakeriwa nsati kumbe nuna wa mufi loko ku endliwile xikombelo.
Xikombelo xi fanele ku endliwa ku nga si hela 6 wa tinhweti endhaku ka rifu.
Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke.
Loko ku nga ri ni nsati kumbe nuna la hanyaka n?wana la nga ni malembe ya le hansi ka 21 a nga kuma mali leyi.
Loko nsati kumbe nuna wa mufi a nga endli xikombelo ku nga si hela 6 wa tinhweti ku loviwile, n?wana a nga endla xikombelo ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka 6 wa tinhweti leti xikombelo xo huma ka nsati kumbe nuna a xi fanele xi endliwe ha wona.
Mali leyi hakeriwaka yi ya hi tikhirediti leti munhu a nga na tona kambe ku nga hakeriwa ku fika 238 wa masiku eka mune wa malembe.
Mali leyi hakeriwaka yi ringana ni mali leyi a yi ta hakeriwa loko munhu yoloye a ha hanya kutani a lahlekeriwa hi ntirho.
<fn>tso_Article_National Language Services_Mfanelo wa wena wo hl.txt</fn>
Mfanelo wa wena wo hloniphiwa
TIMFANELO TA
VAVABYI
Tsalwa ra Timfanelo ta vavabyi
Eka khume ra malembe layo tala nhlayo ya le henhla ya vanhu va Afrika Dzonga va nga va va hlangane na ku aleriwa kumbe ku onheriwa masungulo ya timfanelo ta ximunhu, ku katsa timfanelo ta Mintirho ya nhlayiseko wa rihanyo. Ku vona leswaku ku na ku humelela ka mfanelo wo fikelela Mintirho ya nhlayiseko wa rihanyo tanihi leswi tiyisisiweke hi Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996), Ndzawulo ya Rihanyo yi tiyimiserile ku tlakusa no sirhelela mfanelo lowu naswona yi tiyisisa TSALWA RA TIMFANELO TA VAVABYI tanihi xiyimo lexi fanaka xo fikelela ku humelela ka mfanelo lowu.
Tsalwa leri ri landzelela nawu wihi kumbe wihi lowu tirhaka laha Riphabliki ra Afrika Dzonga na le katimhaka ta timali ta tiko
Mbango wa kahle no hlayiseka
Un?wana na un?wana u na mfanelo wa mbango wa kahle no hlayiseka lowu nga ta vona leswaku va na xiyimo na rihanyo ra miehleketo swa kahle kumbe ku va kahle, ku katsa na mphakelo wa mati yo ringanela, nkululo na thyaka na nsirhelelo ku suka eka swiyenge hinkwaswo leswi nga na nghozi eka mbango, swo fana na nthyakiso, ku tsana ka dyondzo ya vuxaka exikarhi ka mbango na leswi hanyaka eka wona kumbe ku tlulela hi mavabyi.
Ku hoxa xandla eka ku endla milawu
Muaka tiko un?wana na un?wana u na mfanelo wo nghenelela eku hluvukiseni ka tipholisi ta rihanyo naswona un?wana na un?wana u na mfanelo wo nghenelela eku tekeni swiboho eka timhaka leti khumbhaka rihanyo ra munhu.
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo fikelela Mintirho ya nhlayiso wa rihanyo leyi katsaka:
ku amukela nhlayiso wa xihatla hi nkarhi eka switirhisiwa swa nhlayiso wa rihanyo swin?wana na swin?wana leswi fikelelekaka swi nga ri na mhaka leswaku munhu wa swi kota ku hakela;
leswi faneleke ku tiviwa hi muvabyi ku endlela leswaku a twisisa matshungulelo walawo kumbe ku tshunguriwa eka vuhlonga bya swidzidziharisi na switandzhaku swa kona;
ku lulamisela swilaveko swa nkoka eka vana lava ha ku velekiwaka, vana, vavasati lava biheke mirini, vadyuharhi, swilema, vavabyi lava twaka ku vava swinene na vanhu lava hanyaka na HI
iv. ku khanseriwa ku nga ri na xihlawuhlawu ku ya hi nhlonghe, ku alela kumbe madzolonga eka timhaka to fana na rihanyo ra swa mbeleko, khensa kumbe HIV/AIDS;
v. nhlayiso wo hunguta ku twa ku vava lowu kotekaka no fikeleleka eka vuvabyi lebyi nga tshungulekiki na vuvabyi bya vutomi hinkwabyo;
vi . nkombiso wa kahle nkombiso hi vatirhi va swa rihanyo lava kombisaka malwandla, vumunhu, ku va na mbilu, ntwela vusiwana na ku tiyisela.
vi. mahungu ya swa rihanyo laya katsaka vukona bya Mintirho ya swa rihanyo na hilaha swi nga kotekaka ku tirhisa Mintirho yeleyo naswona mahungu walawo ya ta kumeka hi ririmi leri muvabyi a nga ta ri twisisa.
Vutivi bya rihanyo ra wena xikimi xa ndzindza-khombo/swa rihanyo xirho xa xikimi xa ndzandza-khombo ya rihanyo kumbe swa rihanyo xi na mfanelo wo fikelela mahungu ya ndzinzda-khombo ya rihanyo kumbe xikimi xa swa rihanyo na ku tlhontlha laha swi faneleke swiboho swa xikimi xelexo leswi fambelanaka na xirho xexo.
Ku tihlawulela Mintirho ya rihanyo
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo tihlawulela vaphakeri va nhlayiso wa rihanyo vo karhi ku kuma mpfuneko kumbe xitirhisiwa xo karhi xa swa rihanyo ku kuma vutshunguri ntsena loko ku tihlawulela koloko ku nga tluli swipimelo swa rihanyo leswi tirhisiwaka eka vaphakeri va nhlayiso wa rihanyo kumbe switirhisiwa na xitirhisiwa lexi hlawuriweke xi fambelana na swiletelo swa Mintirho ya mphakelo leyi vekiweke.
Ku tshunguriwa hi mutirhi wa swa rihanyo loyi vito ra yena ri vonakaka empahleni.
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo tiva munhu loyi a n?wi tshungulaka naswona u fanele ku pfuniwa hi vatirhi va swa rihanyo lava Mavito ya vona ya vonakaka erivaleni.
Timhaka ta xihundla
Mahungu laya yelanaka na rihanyo ra munhu, ku katsa mahungu ya vutshunguri ya nga paluxiwa ntsena loko swi pfumeleriwa ku endla tano, handle ka loko ya komberiwa ku ya hi nawu wihi kumbe wihi kumbe xileriso xa khoto.
Mpfumelelo wo tiva mahungu
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo nyikiwa mahungu laya heleleke no kongoma hi Xiyimo xa vuvabyi bya yena, maendlelo ya Xivangelo, maendlelo ya matshungulelo na madurhelo ku endlela leswaku munhu a endla xiboho lexi khumbhaka xin?wana xa swilo leswi.
Ku ala vutshunguri
Munhu a nga ala ku tshunguriwa naswona ku ala koloko ku nga endliwa hi nomu kumbe ku tsariwa kunene ntsena loko ku ala koloko ku nga nghenisi rihanyo ra van?wana enghozini.
Mavonelo ya vumbirhi
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo kuma mavonelo ya vumbirhi hi ku endla xikombelo hi mutirhi wa swa rihanyo loyi munhu a tihlawuleleke yena.
Ku ya mahlweni ka nhlayiso
A ku na loyi a nga ta sukeriwa hi mutirhi wa swa rihanyo kumbe mupfuni wa swa rihanyo loyi a nga va na vutihlamuleri ku suka eku sunguleni bya rihanyo ra munhu un?wana.
Swivilelo hi Mintirho ya swa rihanyo
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo endla xivilelo hi nhlayiso wa swa rihanyo no endla leswaku xivilelo xexo xi lavisisiwa na ku amukela xiviko lexi heleleka hi ndzavisiso wolowo.
Vutihlamuleri bya MUVABYI
Ku hlayisa rihanyo ra yena.
Ku hlayisa no sirhelela mbangu.
Ku hlonipha timfanelo ta vavabyi van?wana, vatirhi va swa rihanyo na vahlayisi va swa rihanyo.
Ku tirhisa switirhisiwa swa nhlayiso wa rihanyo hi vukheta naswona u nga swi tirhisi hi vusopfa.
Ku tiva Mintirho ya rihanyo ya muganga na leswi va pfunaka hi swona.
Ku nyika vatirhi va swa rihanyo mahungu laya faneleke no kongoma ya vuvabyi, vutshunguri, ku tshunguriwa eka swidzidziharisi kumbe swikongomelo swo khanseriwa.
Ku tsundzuxa vatirhi va swa rihanyo hi ku tsakela ka wena mayelana na rifu ra wena.
Ku landzelela swiletelo swa vutshunguri na/kumbe maendlelo ya vutshunguri eka swidzidziharisi.
Ku vutisa hi madurhelo ya vutshunguri lebyi fanaka na/kumbe vutshunguri eka swidzidziharisi na ku lulamisela mahakelelo.
Ku hlayisa tirhekhodo leti a nga na tona.
<fn>tso_Article_National Language Services_Mintirho ya maphorisa.txt</fn>
Mintirho ya maphorisa
Ya
Ndzima ya
Ku khoma
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Ndzima ya 2 p1
LETI NGA NDZENI
KU KHOMA
NONGONOKO WA DYONDZO
SWIKONGOMELO
XANA I NCINI XIKONGOMELO XO KHOMA
NDLELA YO KHOMA MUNHU
TIMFANELO TA MUNHU LOYI A NGA KHOMIWA
SWIPIMELO SWA TIMFANELO
KU TIRHISA MATIMBA LOKO KU KHOMIWA MUNHU
XANA VATIRHELA MFUMO VA MAPHORISA VA NGA BALESELA MUEHLEKETELERIWA LOYI A NGA EKU BALEKENI
KU TIRHISA MATIMBA KU SECHA MUNHU LOYI A NGA KHOMIWA
VHIDIYO YA MAKHOMELE YA MUNHU
NKOMISO/SWIVUTISO
KU TIRHA KU NGA RI HI KU TUMBELA
PHOSTA YA TIMFANELO TA VANHU LAVA KHOMIWEKE
MATHERIYALI YA XIHLOVO NA LESWI FANELEKE KU HLAYIWA LESWI BUMABUMERIWEKA
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
KU KHOMA VANHU
WA TIMINETE
PULANI YA DYONDZO
LETI NGA ENDZENI SWILO LESWI ENDLIWAKA KARHI
swikongomelo Nghingiriko wa 2.1 2 wa timinete
Hlaya Swikongomelo
Xana hi xihi xikongomelo nghingiriko wa 2.2
xo khoma munhu mintlawa ya Baz 10 ra timinete
Leswi munhu a khomisiwaka Nghingiriko wa 2.3
Timfanelo ta munhu loyi Nghingiriko wa 2.4 20 wa timinete a khomiwaka Mbhurisano
Swipimelo swa timfanelo Nghingiriko wa 2.5 15 wa timinete ta munhu loyi a khomiwaka mintlawa ya Baz
Ku tirhisa matimba ku khoma munhu
Milawu ya loko ku Nghingiriko wa 2.6 10 wa timinete tirhisiwa matimba loko mbhurisano ku khomiwa munhu
Swilo leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni loko ku karhi ku khomiwa munhu
Endzhaku ka ku tirhisa matimba tikhoto ti nga ha kambela swilo swa mune
Xana vatirhela mfumo Nghingiriko wa 2.7 15 wa timinete va maphorisa va nga Mbhurisano balesela rini muehleketeriwa loyi a nga eku balekeni?
Ku tirhisa matimba ku Nghingiriko wa 2.8 10 wa timinete khoma munhu Vhidiyo
Vhidiyo ya makhomele Nghingiriko wa 2.9 3 wa timinete ya munhu swivutiso/mbhurisano
Nkomiso/Swivutiso
Swikongomelo
Endzhaku ka ku heta Ndzima leyi mudyondzi u fanele ku kota ku kombisa ku twisisa na nhlonipho-
Mfanelo ya ntshunxeko;
Timfanelo ta munhu loyi a nga khomiwa na nhlayiseko wa vanhu
Ndlela leyinene ya makhomele na
Matirhele yo twala ya matimba loko ku khomiwa munhu
Hi ku tirhisa mintlawa na mintlawa ya baz.
XANA HI XIHI XIKONGOMELO
XO KHOMA MUNHU KE?
Ku khoma i endlelo ra nawu ra leswaku muhehliwa a tivonakarisa ehubyeni ya nawu. Mubohiwa u tekiwa a nga ri na nandzu ku kala a voniwa nandzu. hikokwalaho ka swona mubohiwa un?wana ni un?wana u fanele ku khomiwa hi vumunhu naswona hi ku landza nawu.
Tsundzuka
Leswaku xiyenge xa 38 xa Nawu wa
Endlelo ra swa Vugevenga xi nyika endlelo leri pimiwa ku ri na ku khoma munhu ku endlela leswaku a tivonakarisa ehubyeni.
Maendlele lawa ma fanele ku langutisisiwa ku nga si tekiwa goza ro khoma hikuva Xiyenge xa 36 (e) xa Vumbiwa xi vula leswaku u fanele ku languta endlelo ro olova ku fikelela xivangelo (emhakeni leyi ku endlela leswaku munhu a tivonakarisa ehubyeni)
Ku khoma ku fanele ku va xendlo xo hetelela.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Ndzima ya 2 p3
Noti ya muleteri
Ku na tiphositara leti nga kona ta timfanelo ta vabohiwa.
Tiphositara ti fanele ku vekiwa ekhumbini dyondzo yi nga si sungula.
Nghingiriko wa 2.1
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 2.1
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko i ku nyika swikongomelo swa xiyenge lexa dyondzo
Noti ya muleteri
Hlaya swikongomelo
Vutisa loko va twisisa swikongomelo
Hlamusela, loko swi laveka
Xiyenge xa 38 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenge
Maendlelo i yo vona leswaku muhehliwa a fika ehubyeni leswaku a ta tengisiwa hi lawa-
Ku n?wi khoma
Masamanisi
Xiviko lexi nga tsariwa; na
Ku n?wi sola hi ku landza swipimelo leswi nga fanela swa Nawu lowu.
Ku khoma munhu a hi endlele ro susa munhu nkarhinyana eka vaaki ku endlela ku basisa ndhawu, hambi ku ri endlele ro panicha.
LESWI MUNHU A KHOMISIWAKA XISWONA
Munhu a nga ha khomiwa ku ri na mpfumelelo kumbe ku ri hava. Tsundzuka leswaku swa antswa ku kuma mpfumelelo. Xa kahle hi leswaku yi sirhelela phorisa eka swikoxo swa vaaki no vona leswaku ku khoma munhu kun?we ni ndzavisiso lowu nga ta landzela wu va wu ri enawini. Waranti yo khoma munhu yi nga kumeka eka majisitarata kumbe vululami bya ku rhula, lebyi katsaka mutirhela-mfumo wa phorisa leri nyikiweke matimba leri nga eka xiyimo xa vukaputeni na le henhla.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Nghingiriko wa 2.2
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 2.2 na 2.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku burisana hi xivangelo xo khoma munhu na maendlelo man?wana yo endla leswaku vahehliwa va tivonakarisa ehubyeni.
Noti ya muleteri kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso leswi landzelaka hi mintlawa ya vambirhi-mbirhi (mintlawa ya baz) (5 wa timinete): Tirhisa endlelo ro ka ri nga tumbelangi: Nghingiriko wa 2.2
xana hi xihi xivangelo xo khoma munhu ke?
Xana ku tekiwa munhu a nga ri na nandzu swi vula yini xana?
Xana hi wahi maendlele lama nga tirhisiwaka ku vona leswaku muehleketeleriwa wa tivonakisa ehubyeni handle ko n?wi khoma xana?
Kombela vadyondzi ku vika hungu ra leswi va nga burisana hi swona. Fambisa mbhurisano hi ku angarhela kun?we ni nkomiso.
wa timinete
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku karhi ku endliwa nkombiso
Timfanelo ta vanhu na buku yo tirhela eka yona ya Vuphorisa. Mapapila ya 27-29.
Ndzima ya 2 p5
Ku na swivangelo swo tala leswi nga endlaka leswaku munhu a khomiwa handle ka waranti. Swin?wana swa swona swi hlamuseriwile eka xiyenge xa 40 xa CPA.
Ndlela leyi munhu a faneleke ku khomisiwa xiswona yi hlamuseriwile eka xiyenge xa 39 xa CPA yi nga komisiwa hi ndlela leyi landzelaka.
Munhu a nga khomiwa ku ri hava waranti yo khoma hi yona. (xiyenge xa 40 xa CPA)
Loko munhu a tinyiketi ku khomiwa a swi kali swi laveka ku n?wi khumbha.
Loko munhu a nga tinyiketa ku khomiwa ku nga ha tirhisiwa ntsena matimba yo pimiwa ku khoma munhu.
Munhu loyi a khomaka u fanele, leswaku hi ku hatlisa hi nkarhi lowu a khomaka, a tivisa mubohiwa xivangelo xa ku khomiwa ka yena.
Loko munhu a khomiwa ku ri na waranti yo khoma u fanele ku nyikiwa khopi ya yona loko a karhi a khomiwa.
Tsundzuka
Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa swinene (hi ku hatlisa loku nga kotekaka hi ku ya hi xiyimo) hi ta timfanelo leti ngatiyisiswa eka xiyenge xa 35 na xa Vumbiwa.
Nghingiriko wa 2.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 2.4 na 2.5
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va maphorisa va ehleketa hi timfanelo ta vabohiwa kun?we ni vutihlamuleri bya vabohiwa
Noti ya mudyondzisi
Manghenelo: 2 wa timinete.
Avanyisa vadyondzi hi mintlawa leyintsongo yo ka yi nga hundzi ntlhanu wa vona u tlhela u kombela mintlawa leswaku yi burisana hi swivutiso leswi landzelaka: (Tirhisa thransparesi: Nghingiriko wa 2.3)
Hi yihi ndlela leyinene yo khoma vanhu?
Hi tihi timfanelo na vutihlamuleri bya vabohiwa?
Hi byihi vutihlamuleri bya vatirhela-mfumo va maphorisa loko va khoma vanhu?
Hi swihi swilo leswi vatirhela-mfumo va maphorisa va faneleke ku tivisa munhu loko va n?wi khoma hi nkarhi wolowo ke?
Kombela mintlawa ku tsala ehansi tinhlamulo.
wa timinete.
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula. 1999.
Ndzima ya 2 p6
Mutirhela-mfumo wa phorisa u fanele ku tivisa no hlamusela timfanelo leti hinkwato eka mubohiwa no vona leswaku wa ti twisisa hi ku landza xiyenge xa 35 xa vumbiwa.
TIMFANELO TA MUBOHIWA
Mubohiwa u tekiwa nkarhi hinkwawo a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu naswona u fanele ku khomiwa hi ndzhuti naswona a hloniphiwa, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni ntshunxeko na vutisirheleli bya munhu.
Ku khoma munhu i nchumu wa xiyimo xo chavisa lowu hungutaka timfanelo to hambana-hambana ta munhu. Tin?wana ta timfanelo totala leti pimiwaka i;
Ndzhuti wa ximunhu (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa)
Vanhu hinkwavo va fanele ku khomiwa hi xichavo, ndzhuti na nhlonipho. Mutirhela-mfumo wa phorisa a nga fanelangi ku rhuketela kumbe ku tirhisa marito ya nhlamba hikuva leswi swi ta lwa na ndzhuti. Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a nga hloniphi ndzhuti wa ximunhu ku nga tala ku humelela mhaka yo tirhisa nsindziso na matimba hi vusopfa. Matikhomele ya mutirhela-mfumo wa phorisa ya ta avanyisiwa hi vululami hi ku landza leswi nga nhlamuselo ya xiyenge xa 10 xa Vumbiwa.
Ntshunxeko na nhlayiseko wa vanhu.
xiyenge xa 12 xa Vumbiwa
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Kuma swilo swo hambana-hambana eka ntlawa wun?wana ni wun?wana. Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku nyika nhlamulo yin?we kutani u hundzela eka ntlawa wun?wana ku fikela u kuma tinhlamulo hinkwato.
wa timinete
Burisanani hi timfanelo, fambisani mbhurisano hi ku angarhela no tlhela mi endla nkomiso.
wa timinete
Swilo leswi faneleke ku tirhisiwa loko ku endliwa nkomiso.
Xiyenge xa 35 xa Vumbiwa
Timfanelo ta Vanhu na buku yo tirhisa ya Vuphorisa p.29
Thransparesi ya makhomele ya No.1
No.2
Thransparesi ya makhomele ya No.3
Xiletelo xa le xikhwameni xa Timfanelo ta Vanhu na xitoloveto xa Vuphorisa p.18-21
Wena na Vumbiwa p.19
Swikombiso swa makhomele yo ka ya nga ri ya ximunhu
Swa miri:
Ku tsandzeka ku nyika mati yo nwa.
Swa miehleketo:
Mavutiselo ya swivutiso yo ka ya nga ri enawini
Ndzima ya 2 p7
Mfanelo yo ntshunxeka na ya nsirhelelo ya munhu yi katsa mfanelo ya swa miri na swa miehleketo.(Leswi swi vula leswaku munhu u na vulawuri ehenhla ka miri na miehleketo ya yena.). Mfanelo ya ku sirheleriwa eka ku xanisiwa ka miri na miehleketo njhe-njhe (handle ka xivangelo xo twala, hi marito man?wana laha swi nga pfumeleriwangiki hi Nawu wa Huvo kumbe nawu wa tiko) leswaku munhu a khomiwa, khotsiwa no sechiwa. Hi ku angarhela, ntshunxeko wa munhu ku kongomisiwa eka ku sirhelela timfanelo ta munhu eka migingiriko yin?wana na yin?wana ya xiyimo lexi nkarhi wun?wana xi nga onhaka kumbe ku endla vutlhari bya swa miehleketo na swa miri swa munhu.
Timfanelo ta ntshunxeko wa ku famba-famba (xiyenge xa 21 xa Vumbiwa)
Xiyenge xa 21 xa Vumbiwa; Ntshunxeko wa ku famba-famba na Vutshamo.
Un?wana ni un?wana u na mfanelo ya ntshunxeko na ku famba-famba.
Leswi i swikombiso leswi swa tin?wana ta timfanelo leti nga pimiwaka. Ku na timfanelo tin?wana leti nga hungutiwaka hi ku khoma xikombiso xiyenge xa 14 (xihundla) xiyenge xa 18 (Ku hlanganisa) na tin?wana to hambana-hambana timfanelo leti nga pimiwa hi ndlela yin?we kumbe yin?wana.
TSUNDZUKA
Mubohiwa loko a khomiwa u na timfanelo eka xiyenge xa 35 , na xa Vumbiwa.
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Nawu wa nandzu
Loko muehleketeleriwa a pfumela nandzu na leswaku u wu endlile hikokwalaho ko sindzisiwa, matimba, ku xanisiwa, chavisiwa kumbe ku tshembisiwa (hi marito man?wana a nga lo boxa hi ku tshunxeka kumbe ku swi tsakela) a nga fanelangi ku humesa vumbhoni bya swona leswaku a nga swi endlangi a tshunxekile kumbe hi ku swi tsakela
Vuchuchisi (xiphorisa) kun?we na muchichisi va fanele ku humesa vumbhoni bya leswaku ku boxa mhaka no pfumela leswaku wa yi tiva leswi nga nyikiwa majistarata swi endliwile hi ntshunxeko ni ku tinyikela.
Ndzima ya 2 p8
KU BURISANA HI TIMFANELO TO KARHI
Ku tshama u miyerile/ mfanelo yo miyela yi nyika mubohiwa ku hlawula ku miyela (a nga nyiki xitatimende kun?we ni ku ka a nga hlamuli swivutiso) kumbe ku endla xitatimende kumbe hlamula swivutiso. Ku miyela swi tlhela swi vula leswaku mynhu a nga faneli ku vula swin?wana mayelana na nandzu lowu a hehliwaka wona, kambe munhu u fanele ku nyika vito ra yena na kherefu loko a komberiwa ku endla tano hi mutirhela-mfumo wo tisa ku rhula (ku katsa na mutirhela-mfumo wa phorisa) xiyenge xa 41 xa CPA
Ku kota ku teka xiboho lexi munhu a nga na vutivi ehenhla ka mhaka ya kona, Vumbiwa byi boha phorisa leri khomaka munhu ku tivisa mubohiwa hi ta leswi nga humelelaka hi ku miyela ka yena. Leswi swi vula leswaku loko munhu a teka xiboho xo nyika xitatimende munhu yoloye u fanele ku lemukisiwa leswaku xitatimende xi ta tsariwa ehansi naswona xi nga ha tirhisiwa tanihi vumbhoni ehubyeni ya nawu
A wu fanelangi ku sindzisiwa ku pfumela leswaku nandzu wa wu tiva naswona u wu endlie loko va nga swi lavi. A ku na munhu loyi a nga ta sindzisiwa ku pfumela nandzu ku pfumela leswaku nandzu wa wu tiva naswona u wu endlie hi ku sindzisiwa. Loko munhu a sindzisiwa hi ndlela yihi kumbe yihi ku endla xitatimende,
Noti ya muleteri.
vutisa vadyondzi loko va tiva ku hambana exikarhi ko pfumela nandzu na ku boxa leswi endlekeke hi ku pfumela leswaku u wu endlile nandzu
Ku pfumela leswaku u swi endlile naswona wa wu tiva nandzu i ku pfumela eka hinkwaswo swiendlo swa vugevenga naswona a swi katsi swiyimo leswi nga ku nyikaka mpfumelelo wo swi endla. Loko ku endliwa ehubyeni ya nawu, swi ta tekiwa ku ri ku tivona nandzu.
Ku pfumela i xitatimende kumbe xiendlo lexi kumbe xi nga va ka lexi vekaka eka xiyimo xo ka xi nga ri xona xa munhu loyi a endlaka (xikombiso ku pfumela eka swiendlo swa nandzu) kambe a swi vuli leswaku u pfumela leswaku u swi endlile naswona wa wu tiva nandzu.
Timfanelo ta Ximunhu na Vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p9
Ku kombela beyili. Beyili i endlele ro hunguta swipimelo swa mfanelo ya ntshunxeko wa munhu na nhlayiseko (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa). Beyili yi tlhela yi va endlelo ro tiyisisa leswaku munhu a kumeka ku ta tengisiwa. Muehleketeleriwa a nga ha tshunxiwa hi beyili ya xiphorisa (eka milandzu leyo ka yi nga nyawuli) kumbe va nga ha kombela beyili eka muchuchisi kumbe ehubyeni ya nawu.
NTSAKELO WA VULULAMI
Mubohiwa u na mfanelo wo tshunxiwa ekhotsweni loko ntsakelo wa vululami wu pfumela, ku ya hi swiyimo swo twala (xiyenge xa 35 (f) xa Vumbiwa) mfanelo wo tshunxiwa ekhotsweni ku ri na, kumbe ku ri hava beyili, handle ka loko ntsakelo wa vulawuri wu swi lava hi ndlela yin?wana, swi fambelana swinene na lunghelo ra ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu kun?we na mfanelo wa tekiwa a nga ri na nandzu ku kondza a kumiwa a ri na nandzu hi huvo ya vuswikoti.
Ku tshunxiwa ka mubohiwa a ku nge vi ka ntsakelo wa vululami loko xin?we kumbe ku tlula xa swivangelo leswi nga boxiwa eka xiyenge xa 60 xa CPA xi ri kona.
Loko mubohiwa (muhehliwa) a nghenisa vuhlayiseko bya vaaki, munhu wihi kumbe wihi wo karhi kumbe ntsakelo wa vanhu enghozini
Loko ku ri ku mubohiwa u ta ringeta ku baleka ku tengisiwa
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.4
wa timinete
Xikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi beyili.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso na milawu leyi tirhaka loko ku komberiwa beyili. (Tirhisa thiransiparensi; Nghingiriko wa 2.4)
Xana mubohiwa a nga kombela beyili rini naswona kwihi?
Tinhlamulo leti nga nyikiwaka
Beyili emahlweni ka huvo ya nawu. Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ta timfanelo to kombela beyili hi ku hatlisa (xiyenge xa 50 xa CPA). Nawu wa macincele wa Endlele ra swa Vugevenga wa Vumbiwa, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 85 wa 1997) lowu nga sungula ku tirha hi siku ra 1 Ndzati 1990, wu cincile swilo swin?wana swa maendlele ya beyili.
Xikombelo xa beyili xi fanele ku nghenisiwa hi siku ro tenga, leswi swi vula leswaku exikarhi ka tiawara ta 09:00 na 16:00 xikombelo xa beyili xi nge he nghenisiwi endzhaku ka tiawara ta ntirho.
Beyili ya xiphorisa. Vaehleketeleriwa va nga ha tshunxiwa hi beyili ya xiphorisa. (eka milandzu leyintsongo). Beyili leyi yi nga ha nyikiwa na loko tiawara ta ntirho ti hundzile. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a ala ku nyika beyili, mutirhela-mfumo wa xiphorisa yoloye u fanele ku yisa mubohiwa ehubyeni ya nawu ku ya kombela beyili hi ku hatlisa
Ndima ya 2 p10
Loko ku ri ku mubohiwa u ta ringeta ku hlohletela kumbe ku chavisa timbhoni kumbe ku tumbeta no lahla vumbhoni.
Loko ku ri ku mubohiwa u ta tekela ehansi kumbe ku onha swikongomelo swa endlelo ra matirhelo lamanene ya swa vululami bya vugevenga, ku katsa na beyili.
Nawu wo cinca wa Endlelo ra Vugevenga wu engetela xivangelo xa vuntlhanu xa xiyenge xa 60 , ku nga leswaku huvo yi nga tekela enhlokweni;
Laha eka swiyimo swo ka swi nga ri swa ntolovelo swi nga ha endleka leswaku ku tshunxiwa ka muehleketeleriwa swi nga onha ku rhula kumbe ku tekela
Xiyenge xintshwa xa 60(8A) xi engeteriwile eka Nawu wa Endlelo ra Vugevenga. Ku hlamusela swivangelo leswi huvo yi nga ha swi tekelaka enhlokweni.
Xiyenge xa 60(8A)
Hi ku landza loko swivangelo swa xiyengentsongo xa (e) swi kumekile, huvo yi nga ha tekela enhlokweni swilo leswi landzelaka, laha swi nga ha fanela ku nga:
a. Loko ku ri ku muxaka wa nandzu kumbe swivangelo leswi nandzu wu endliwaka ehenhla ka swona swi nga hlamarisa kumbe ku hundzukisa muganga laha nandzu wu endliweke kona.
b. loko ku ri ku ku hlamala kumbe ku hlunduka ka vaaki ku nga vanga mpfilumpfilu eka vaaki, loko muehleketeleriwa a nga tshunxiwa;
Nghingiriko wa 2.4 ku yisa emahlweni.
Tsundzuka leswaku xikombelo xa beyili xi nghenisiwa ntsena hi nkarhi wa ntirho.
Hi ku hatlisa swi vula leswaku hi ku hatlisa ku ya hi swiyimo. Leswi swi nga vula, xikombiso loko munhu a chayela a pyopyiwile.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku sungula hi ku yisa mubohiwa eka dokodela wa xifundzha ku ya kamberiwa ngati, munhu yoloye a nge si yisiwa ehubyeni. Xivangelo xa leswi i ku va ku kamberiwa ka ngati ku fanele ku endliwa ku nga si hundza tiawara timbirhi a khomiwile.
Beyili ya muchuchisi
Vaehleketeleriwa va nga ha tshunxiwa hi beyili leyi va nga nyikiwa hi muchuchisi wa mfumo. Beyili yi nga ha nyikiwa endzhaku ka tiawara ta ntirho, kambe yi nge koxiwi hi mubohiwa naswona yi kumeka ku ya hi leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a swi vonisaka xiswona. Hambileswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga na matimba yo teka xiboho mayelana na muxaka lowu wa beyili, ku tsundzuxiwa leswaku beyili leyi yi nyikiwa laha swi nga fanela. Muchuchisi u fanele ku kombela ku burisana na muofisiri loyi a lavisisaka nandzu lowu a nga si n?wi nyika beyili
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p11
c. Loko ku ri ku vuhlayiseki bya yena byi ta onhiwa hi ku tshunxiwa ka yena.
d. Loko ku ri ku ku rhula na vuhlayiseki exikarhi ka vaaki byi ta tekeriwaehansi kumbe ku onhiwa hikokwalaho ko tshunxiwa ka muehleketeleriwa.
e. Loko ku ri ku ku tshunxiwa ka muehleketeleriwa ku ta tekela ehansi kumbe ku onha vutshembhi bya vanhu eka endlelo ra swa vululami bya swa vugevenga; kumbe f. Xivangelo xihi kumbe xihi lexi hi ku vona ka huvo xi nga tekeriwaka enhlokweni.
Loko ku ri ku xin?we kumbe ku tlula xa swivangelo xi kona, i ntirho wa phorisa ku kaneta beyili. Kutani u fanele ku endla ndzavisiso wo hetiseka loko a lava ku kaneta beyili.
Swa nkoka
Loko ku komberiwa beyili, huvo yi nga ha nyika mpfumelelo wo yisa nandzu emahlweni ku ringana masiku ya nkombo hi ku landza xiyenge xa 50 xa CPA. Loko huvo yi nyika mpfumelelo wo yisa nandzu emahlweni u nga tirhisa nkarhi lowu ku hlengeleta vumbhoni lebyi u lavaka ku byi tirhisa ku kaneta xikombelo xa beyili. Hambileswi muhehliwa a nga na mfanelo yo nyikiwa beyili naswona a nga ka a nga siveriwi ku nghenisa xikombelo xa beyili ehubyeni ya nawu, ku na mintirho yo hlaya ya mafambiselo leyi faneleke ku tirhiwa munhu a nga si yisiwa ehubyeni, yo tanihi ku teka tintiho na swikombiso swa ngati. Handle ka loko munhu yoloye a pfumela ntirhisano lowunene,
Nawu wa nandzu
Beyili
Eka mhaka ya Ggweta-Nkulu,
Vrystaat v Ramakhosi ya 1996 Hinkwavo i va SA 207 swi vuriwile leswaku Gqweta-Nkulu a nga swi kotangi ku khorwisa leswaku swi nga endleka leswaku muhehliwa a nga nghenisa vaaki, kumbe munhu wihi kumbe wihi enghozini kumbe ntsakelo wa vaaki kumbe ku endla nandzu wun?wana loko o tshunxiwa hi beyili (p219 B-C). Huvo yi tlhela yi kuma leswaku ehenhla ka hungu a ku na nchumu lexi kombaka leswaku swi nga endleka a ringeta ku baleka ku tengisiwa ka yena kumbe a ringeta ku hlohletela/ku chavisa timbhoni/ku tumbeta/ku onha vuthala. (p.235 F-G). Huvo yi bohiwa hi ku komba leswaku leswi ndzavisiso wu nga ta ya emahlweni tin?hweti to tala, muhehliwa, loyi a nga n?wamabindzu, u ta lahlekeriwa ngopfu hi tlhelo ra timali loko a aleriwa beyili naswona, ntsakelo wa vululami a wu endli leswaku swi va swa nkoka ku va muehleketeleriwa a ya mahlweni a khotsiwa.
Noti ya muleteri
Tivisa vadyondzi hi ta swilo swa nkoka leswi landzelaka.
Loko swi nga bohi leswaku u khoma munhu hi nkarhi wa ndzhenga loko ku sungula ka vhiki ku hela, u nga endli tano,
A hi ntirho wa xiphorisa ku tshinya munhu
Munhu u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a kumiwa a ri na nandzu.
I swa tihuvo ta nawu ku tshinya vaonhi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p12
ku pfumela ka yena ku tirhisana kahle swi nga ha tekiwa ku ri xipimelo xo nyikiwa beyili ya yena.
Ku yisiwa ehubyeni ku nga si hundza tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa
Xiyenge xa 50 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi vona leswaku mubohiwa u fanele ku yisiwa ehubyeni ya nawu ku nga si hundza tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa. Xiyenge xa 35 (d) xa Vumbiwa xi ba goza rin?we emahlweni hi ku vona leswaku munhu a ngo fanela ku yisiwa ehubyeni ku nga si hela tiawara ta 48 ntsena, kambe leswaku munhu a yisiwa ehubyeni ya nawu hi ku hatlisa. Nkarhi wa tiawara ta 48 i nkarhi lowu pimiweke naswona i ntirho wa maphorisa ku yisa munhu ehubyeni hi ku hatlisa hilaha swi kotekaka ha kona. Nkarhi wa tiawara ta 48 wu sungula hi ku hatlisa loko munhu a khomiwa naswona a tsoniwa mfanelo ya ntshunxeko wa yena. Loko maphorisa ya ri eka xiyimo xo yisa munhu ehubyeni hi ku hatlisa, kambe ya tsandzeka ku endla tano, ku va munhu yoloye a ha pfaleriwile swi nga tekiwa swi nga ri enawini.
Mfanelo yo kuma vuyimeri bya nawu.
Phorisa ri fanele ku tivisa mukhotsiwa mubohiwa hi ku hatlisa hi ta mfanelo yo langha no kombela switsundzuxo swa muyimeri wa nawu. Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa hi mfanelo ya yena yo kuma muyimeri wa nawu loyi a nga nyikiwa ka yena hi mfumo naswona ku ta hakela mfumo loko ku ri ku ku nga ha va na nkala-vululami lebyi kulu xiyenge xa 35 2 b nacc. Hi ntolovelo leswi swi ta bohiwa hi
Ku khoma munhu loku ko ka ku nga ri enawini na ku tirhisa matimba eka ku khoma ko ka ku nga ri enawini naswona ku nga endla leswaku ku kala ku nghenisiwa swikoxo swa vanhu, milandzu ya vugevenga hambi ku ri ku yimisiwa entirhweni.
Nawu wa nandzu
Ku fikelela vuyimeri bya nawu:
Muhehliwa a nga ha koxa mfanelo yo nyikiwa vuyimeri bya nawu lebyi hakeriwaka hi mfumo, kambe leswi swi ta pfumeleriwa ntsena loko huvo yi ehleketa leswaku munhu yoloye a nga na muyimeri wa nawu, naswona ku ta va na nkala-vululami byi kulu swinene;
Muehleketeleriwa loyi a nga nyikiwa muyimeri wa nawu hi mfumo a nga hlawula muyimeri wa nawu wo karhi
I swa muavanyisi kumbe majistarata ku teka xiboho xa leswaku ku ta va na ?nkala-vululami byikulu swinene? loko muehleketeleriwa a nga nyikiwa vuyimeri bya nawu lebyi nga ta hakeriwa hi mfumo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p13
mutirhela-mfumo wa swa mpfuneto wa nawu.
Eka phorisa swi vula leswaku u fanele ku nyika mubohiwa nkarhi wo vonaka na muyimeri wa nawu wa yena.loko munhu a ri hava muyimeri wa nawu u nga n?wi nyika mavito ya vayimeri va nawu endhawini ya ka n?wina kumbe tinomboro ta riqingho ta Huvo ya swa mpfuneto wa Nawu kumbe nhlangano wo fana na yona endhawini ya ka n?wina. Vona leswaku u na tinomboro leti ta riqingho na leswaku u tiva mutirhela-mfumo wa nawu ehubyeni ya laha kaya.
Ku khomiwa hi xindzhuti na hi nhlonipho
Phorisa ri fanele ku khoma mubohiwa un?wana ni un?wana hi xindzhuti naswona a n?wi hlonipha loko a karhi a n?wi khoma (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa: Ndzhuti wa Ximunhu) Mubohiwa u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu hi huvo ya nawu.
SWIPIMELO SWA TIMFANELO TA MUBOHIWA.
Loko timfanelo ta munhu ti pimiwa/hungutiwa hi ku khomiwa, swipimelo swi fanele ku kamberiwa hi ku pimanisiwa ni xivulwana (xiyenge xa 36 xa Vumbiwa).
Leswi swi vula leswaku; swipimelo leswi ringetiwaka swi fanele ku rhanga swi va endzeni ka nawu wa ku kombela hi ku angarhela. Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na Nawu wa Palamende lowu ku nyikaka matimba yo khoma. Hakanyingi ku va ku ri.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p14
Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga na Milawu ya Palamende yin?wana. Nawu wa ku kombela hi ku angarhela i nawu wa tiko, lowu katsaka hinkwayo milawu ya mani na mani na wa Palamende.
Timfanelo ti nga pimiwa ku fikela endhawini yo karhi laha swipimelo sweswo swi amukelekaka. Leswi swi vula leswaku swipimelo swi fanele ku va leswi amukelekaka eka swiyimo sweswo. Loko ku ri na endlelo leri nga arisiki ngopfu leri nga tirhisiwaka, hi ndlela yin?wana a wu fanelangi ku khoma munhu, wena tanihi phorisa u fanele ku tirhisa endlelo rin?wana.
Swipimelo swi fanele ku va leswi nga fanela eka vaaki vo kala xitumbelelani naswona va xidemokirasi ehenhla ka ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Leswi swi vula leswaku u fanele ku komba vululami bya migingiriko ya wena endzhakunyana ehubyeni ya nawu.
Vaaki vo kala xitumbelelani naswona va xidemokirasi swi vula leswaku maphorisa ya huma eka vaaki van?wana va xidemokiritiki va fanele ku endla tano ehansi ka swiyimo leswi fanaka. Nkarhi hinkwawo u fanele ku khoma munhu un?wana ni un?wana hi ndzhuti na hi nhlonipho naswona a wu fanelangi ku hlawula vanhu, hambi ko va mani kumbe mani. Tsundzuka, munhu u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu hi huvo ya nawu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 2.6
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va ehleketa hi ndlela leyi nga pimaka timfanelo ta vanhu na leswi va faneleke ku swi tekela enhlokweni loko va pima timfanelo leti.
Noti ya muleteri.
kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso leswi landzelaka eka mintlawa ya baz:
wa timinete
Tirhisa thiransipharensi : Nghingiriko wa 2.5
hi tihi timfanelo ta mubohiwa leti nga pimiwaka?
Xana timfanelo leti ti nga pimiwa njhani xana?
Va kombela ku ti tsala ehansi
Vakombela ku ringeta loko ku khoma (swipimelo) ku fambelana na xiyenge xa 36 xa Vumbiwa.
Kuma mbuyelo eka ntlawa wun?wana ni wun?wana.
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela u tlhela u komisa wa timinete.
Tinhlamulo leti nga languteriwaka
Timfanelo ta Vanhu na Buku yo tirhela ya Vuphorisa
Swiyenge 10,12,14,21 swa Vumbiwa
Nawu lowu fambelanaka no tirhisa nsindziso;
Swiyenge swa 11,12 na 36 swa Vumbiwa
Swiyenge swa 13 swa Nawu wa SAPS
Hi ku ya hi xiyenge xa 36(a) ku fika eka (e) nawu wa ndzingano yo tirha. Leswi swi vula leswaku ku lwa/swipimelo swa xikombiso, mfanelo ya munhu ya xihundla na ntshunxeko wo famba-famba wu fanele\ ku ringana (wu ringanisiwa) ku ya hi muxaka na ku biha loku nga vavisaka. Kutani ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka mfanelo ya munhu ya xihundla kumbe ntshunxeko wo famba-famba na ndlela leyi a nga onheriwa ha yona
KU TIRHISA MATIMBA LOKO KU KHOMIWA MUNHU
Xilo xa nkoka lexi faneleke ku tsundzukiwa loko ku khomiwa muehleketeleriwa hi leswaku ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka ku tirha ntirho wa wena na ku hlonipha timfanelo ta muehleketeleriwa. Loko vaehleketeleriwa va khomiwile a va si voniwa nandzu ehubyeni.
Loko maphorisa va karhi va khoma munhu a va fanelangi ku tirhisa matimba tanihi ku tshinya mubohiwa. Loko ku nga laveki matimba ku khoma munhu a wu fanelangi ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi na kan?we. Loko swi fanerile leswaku u tirhisa matimba ku kota ku khoma, u nga tirhisa matimba mantsanana, leswi vulaka leswaku matimba mantsanana swinene lama lavekaka eka swiyimo.
Ya vutomi
Ya ku hloniphiwa no sirheleriwa ka ndzhuti wa yena
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Swiyenge swa 39 na 49 swa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga
Swiletelo mayelana na ku tirhisa nsindziso ku khoma munhu: Oda ya Vukorhokeri byo Hlawuleka: 31/1/5/3 ya siku ra 1997-01-07
Ku na swiyimo swa xiyimo xa matiko ehenhla ka ku tirhisa nsindziso na matlhari; xikombiso
Atikili ya 3 ya Khodi ya Matikhomele ya Nhlangano wa Matiko ya Vatirhela-mfumo vo Simeka Nawu
Nawu wa Nhlangano wa Matiko eka ku Tirhisa Nsindziso na Matlharhi.
Ndzima ya 2 p. 16
Ya ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu, leswi katsaka mfanelo ya tshunxeko hi tindlela tin?wana ni tin?wana ta mpfilu-mpfilu wo huma eka xihlovo xa mani na mani na xo ka xi nga ri xa mani, ku ka va nga xanisiwi kumbe ku khomiwa kumbe ku tshinyiwa hi tihanyi, nkala-ximunhu; na
Ya xihundla xa ximunhu leswi katsaka mfanelo yo ka ku nga sechiwi, yindlo kumbe nhundzu kumbe ku ri n?wi tekela nhundzu ya yena.
Ku tirhisa matimba swi nga lwa na naswona minkarhi yin?wana ku tlula kan?we, na timfanelo leti nga laha henhla. Kutani ku tirhisa matimba swi fanele ku va nkarhi hinkwawo swi va enawini.
Swilo leswi tekeriwaka enhlokweni loko ku tirhisiwa matimba loko ku khomiwa.
U nga ha tivutisa swivutiso leswi landzelaka loko u tirhisa matimba loko u khoma munhu;
Xana matimba ma tirhisiwile hi nawu ke?
Xana ku tirhisa matimba ku nga sirheleriwa ehubyeni ya nawu ke?
Xana ku tirhisa matimba swi nga vanga ku vaviseka ku ntsongo ke?
Milawu yo tirhisa matimba loko ku khomiwa munhu.
Tirhisa matimba matsanana
Tirhisa matimba yo ringana
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.6
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzima ya 2.7
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi swiyimo swa matimba laya nga tirhisiwaka loko ku khomiwa munhu.
Kombela vadyondzi ku endla mbhurisano hi ku angarhela hi swiyimo swo hamabana swo tirhisa matimba loko ku khomiwa munhu, ku suka eka matimba ya minimamu ya nga tirhisiwa.
Komisa
Ndzima ya 2 p. 17
Tirhisa ntsena matimba laya nga fanela ku kota ku tisirhelela wena na vahlaleri lava nga hava nandzu naswona u kotisa ku khoma.
Tirhisa matimba matsanana. U fanele ku tirhisa matimba lama nga fanela ku hlula nxungweto, ku tiarisa kumbe nhlaselo. Loko nxungweto, ku tiarisa kumbe Nhlaselo wu ri henhla, u nga ha tirhisa matimba.
Tirhisa ntsena matimba lama ringanaka
Loko munhu a ala ku khomiwa ntikelo wa nandzu lowu vuriwaka I xiphemu xa nkoka eka ku teka goza. Loko ku ri ku nandzu wa kona wutsongo, a wu fanelangi ku tirhisa matimba yo karhi.
TINDLELA TO HLAMUSELA NDZINGANO WA MATIRHISELO YA MATIMBA.
Loko munhu a nga a li ku khomiwa u nga tirhisa matimba.
Tindlela leti landzelaka ti hlamusela nawu wa ndzingano no komba tilevhele to hambana ta matimba lama nga tirhisiwaka loko ku khomiwa munhu.
Ku va kona ka mutirhela-mfumo wa phorisa. Loko munhu a titsavula tanihi mutirhela-mfumo wa phorisa (hi mahlo kumbe hi ku vulavula). Ku nghenisa xandla eka ku khoma munhu/ku letela kumbe ku chavelela. Ku komba-tlhelo hi nomo, lerisa, komba-tlhelo kumbe ku khoma.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 18
Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a lerisa hi nomo kumbe ku lerisa munhu ku endla xin?wana. (xikombiso: Loko muehleketeleriwa a baleka naswona mutirhela-mfumo wa phorisa a n?wi huwelela leswaku a yima).
Ku lawula hi voko leri nga hava nchumu.
Voko ro olova leri nga hava nchumu.
Tithekiniki leti swi nga endlekaka switsongo leswaku ku nga va na ku vaviseka. (xikombiso: Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a khumbha munhu ekatleni a tlhela a n?wi kombela ku n?wi landza).
Voko ro tika ro ka ri nga ri na nchumu.
Tithekiniki leti nga vavisaka munhu. Ku tirhisa ntshikelelo, ku twisa ku vava, ku famba swin?we, ku tsala ehansi na tithekiniki to tirhisa vutlhari bya vuxisi.
Tithekiniki to tsandzisa ku tirha ka misiha.
Ku tshikelela misiha ya le tlhelo ya munhu (Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a leteriwile), kumbe yin?wana ya nenge/voko/xandla wu tekiwa tanihi ku tirhisa ntshikelelo wa dayinamiki eka tindhawu ta xifambisa misiha ku vangela ku tsandzeka ku tirha ka nkarhinyana ka swirho kun?we ni ku hlamarisa miehleketo. Kun?wana ku ba ku vangela ku tshika ku tirha ka nkarhinyana ka ku tirhisa kumbe mafambisele ya mekhenikali.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 19
Switirhisiwa swa khemikhali CO/OC (mihloti) kumbe gese ya pepere loko yi pfumeleriwile hi ndzawulo ku ya hi ku landza maendlelo yo tika ya vuhlayiseki hi vatirhela-mfumo lava nga leteriwa yi tlhela yi tirhisiwa hi ku landza swiletelo swa nawu leswi lawulaka switirhisiwa swa khemikhali.
Mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu yi katsa timfanelo ta swa miri na vutlhari bya miehleketo. (Leswi swi vula leswaku munhu u na matimba ehenhla ka miri na miehleketo ya yena).
Swimoroncisi/matlhari yo dzika tanihi laha ya pasisiweke hi ndzawulo ku va ya tirhisiwa hi vatirhela-mfumo va maphorisa lava nga leteriwa hi vuswikoti bya xiyimo xa le henhla xo nonoha.
Ku sindzisa hi matimba kumbe tithekiniki to ponisa leti nga hetelelaka hi ?rifu kumbe ku vaviseka ka xiyimo xo chavisa xa miri (ku vaviseka ko chavisa)
Tirhisa ntsena nsindziso lowu nga fanela ku tisirhelela no sirhelela vahlaleri vo kala nandzu loko u karhi u khoma munhu.
Loko ku karhi ku khomiwa munhu mutirhela-mfumo wa phorisa swi nga endleka leswaku a endla nsirhelelo wa xihundla (ku tisirhelela) tsundzuka leswaku ku tirhisa ntsena nsindziso loko swi laveka leswaku u tisirhelela kun?we ni vahlaleri vo ka va nga ri na nandzu.
Nghingiriko wa 2.7
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimi ta 2.7, 2.8 na 2.9
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vadyondzi va ehleketa hi ta ku tirhisa swibamu loko va khoma vanhu no tlhela va burisana hi nawu wa matimba ya minimamu.
Noti ya muleteri kombela vadyondzi leswaku va burisana hi swivutiso leswi landzelaka: (tirhisa thransiparesi: Nghingiriko wa 2.7)
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa a nga balesela rini xigevenga lexi?
Xana nsindziso wu nga tirhisiwa ku secha mubohiwa ke?
Endlisa mbhurisano hi ku angarhela komisa swilo leswi tirhisiwaka loko ku endliwa nkomiso
Timfanelo ta vanhu na Buku yo tirhela eka yona ya vuphorisa p.32
Thiransiparensi: Ku khoma munhu No.7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 20
Endzhaku ka ku tirhisa nsindziso tihuvo ti nga ha languta swivangelo swa mune, ku nga:
Xana a swi fanerile ku tirhisa matimba eka swiyimo sweswo ke?
Xana a ku ri na ndzingano exikarhi ka xilaveko xo tirhisa matimba na nhlayo ya matimba laya tirhisiweke
Xana mubohiwa u vavisekile ku fika kwihi ke?
Nsindziso lowu nga tirhisiwa wu tirhisiwile kahle kumbe hi ndlela yo vavisa hi vomu, a swi nga fanelangi kumbe hi vubihi lebyikulu xana?
XANA VATIRHELA-MFUMO VA XIPHORISA VA NGA BALESELA RINI MUEHLEKETELERIWA LOYI A BALEKAKA XANA?
Noti yo hlawuleka.
Leyi i mhaka yo tika swinene. Xiyenge xa 49 xa CPA xi karhi xi lava ku tsariwa hi vuntshwa vundzeni bya nhlamulo leyi byi nga ha cinca.
Vumbiwa (xiyenge xa 11) xi vula leswaku un?wana ni un?wana u na mfanelo yo hanya. Hikokwalaho ka swona, mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga balesela munhu ehansi ka swiyimo leswi hlawuriweke. Swa laveka ku tiva leswaku xana nawu wu ku pfumelela ku balesa munhu loyi a tsutsumaka loko u lava ku n?wi khoma.
Milawu ya matirhiselo ya nsindziso loko ku khomiwa munhu (xiyenge xa 49 xa CPA) ya ha tshamisekile. Milawu yi pimiwile hi pholisi ya xiphorisa leyi sivaka CPA, pholisi ya ha tirha naswona yi katsiwile laha tanihi xitandzhaku xa A.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 21
Nawu wa Endlele ra swa vugevenga na Nawu wa SAPS yi pfuna leswaku hi twisisa hilaha phorisa ri nga hungutaka mfanelo ya munhu ya ntshunxeko na vuhlayiseko wa munhu. Milawu leyi yi ku byela na muxaka wa matimba laya a nga ya tirhisaka loko u khoma munhu.
Tsundzuka, leswi swi nga cinca
Muehleketeleriwa loyi a nga eku balekeni a nga baleseriwa loko swipimelo swa tsevu leswi landzelaka swi nga fikeleriwa:
Muehleketeleriwa u endlile nandzu wa vugevenga wa nghozi swinene lowu longoloxiweke eka pholisi ya xiphorisa. Vona leswaku u na kopi ya pholisi u tlhela u yi bela enhlokweni hi vukheta.
mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku khoma munhu loyi a nga endla nandzu lowo tano
Muehleketeleriwa u tiva leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku n?wi khomela nandzu wotano.
A ku na endlelo rin?wana ro khoma muehleketeleriwa.
mutirhela-mfumo wa xiphorisa u lemukisile muehleketeleriwa leswaku u ta baleseriwa loko a nga yimi, naswona muehleketeleriwa a honisa ndzemukiso
Vutomi bya vanhu van?wana a byi nge nghenisiwi enghozini loko ko baleseriwa.
Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u fanele ku sungula hi ku balesela ku n?wi lemukisa, kambe ntsena loko ku ri ku swi nga endliwa handle ko nghenisa munhu wihi kumbe wihi enghozini. Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u nga ha balesela. U fanele ku balesela xirho xa karhi, tanihi nenge, laha qulu ri nga fanelangiki ku dlaya muehleketeleriwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ta 2 p. 22
Swilaveko swa matimba ya xiyimo xa le hansi swi nyikiwa eka xiyenge xa 13 (b) wa Nawu wa Vukorhokeri bya xiphorisa lowu vulaka leswaku nsindziso wu nga ha tirhisiwa ntsena hi xirho-
Loku ku tirhiwa ntirho wa ximfumo; na
Ku ya hi nawu xi ri enawini ku tirhisa nsindziso
Xirho xi nga tirhisa nsindziso wa xiyimo xa le hansi lowu twalaka ehansi ka swipimelo swotwala.
KU TIRHISA NSINDZISO KU SECHA MUBOHIWA
Tanihi nawu wun?wana ni wun?wana, ku secha ku fanele ku endliwa hi ku landza mpfumelelo wo secha (xiyenge xa 21 xa CPA) handlekaloko nawu lowu nga pasisiwa epalamende wo nyika matimba hi ku kongoma ku secha handle ka mpfumelelo wo secha. Handle ka swiyenge swa 22, 23, na 24 swa CPA, yin?wana ya Milawu ya Palamende leyo tala na yona yi nyika matimba yo secha handle ka mpfumelelo wo secha.
Hi ku landza xiyenge xa 23 (a) xa CPA xirho xi nga ha secha munhu loyi a nga khomiwa hi yena a n?wi tekela atikili yin?wana ni yin?wana leyi vuriweke eka xiyenge xa 20 xa CPA lexi a nga kumeka a ri na xona kumbe a xi hlayisaka kumbe lexi lawulaka hi munhu loyi a nga khomiwa.
Swa laveka ku vuriwa leswaku xiyenge xa 23 (a) xa CPA a xi bumabumeli ku nyika matimba yo tirhisa nsindziso wo secha, xi hlayeka hi kun?we na xiyenge xa 27 xa CPA xi fanele ku hlamuseriwa ku va xi vula leswaku nsindziso ku ri loko ku tirhisa nsindziso swi twala naswona swi fanerile ku endla musecho.
Swa nkoka
Ku secha timbhovo ta miri wa mubohiwa, swi lava ku tirhisa nsindziso wo karhi naswona swi nga endliwa hi dokodela kumbe muongori loyi a nga tsarisiwa na, eka xivangelo xin?wana ni xin?wana, loko ku ri ku ku na swivangelo swo khorwisa leswaku xilo lexi nga vuriwa eka xiyenge xa 20 xi tumbetiwile kona.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 23
Loko mubohiwa a tinyiketa ku khomiwa hi yexe eka musecho wo tano, nsindziso a wu fanelangi ku tirhisiwa na kan?we loko ku sechiwa.
Loko mubohiwa a tiarisa ku sechiwa, nsindziso wo tano, hilaha wu nga fanela ku hlula nkwinkwirimba, wu nga ha tirhisiwa. Ku va ku endliwa leswi magoza yo tlimba, tanihi ku fasa hi tinsimbhi, ya nga ha tirhisiwa.
Misecho ya vanhu leyi nga pfumeleriwa hi ku landza swiyenge swa 21 na 22 swa CPA, yi fanele, ku ya hi matirhiselo ya nsindziso, Ya tirhisiwa no tirhiwa hi ndlela leyi fanaka swinene na musecho wa xiyenge xa 23 (a) xa CPA.
VHIDIYO YA MAKHOMELO
Vhidiyo leyi kombaka swa makhomelo ya vanhu yo leha ku ringana khume ra timinete ya kumeka.
NKOMISO/SWIVUTISO
Hi wahi maendlele yo vona leswaku muehleketeleriwa wa ta ehubyeni
Xana muehleketeleriwa u na timfanelo leti nga eka xiyenge xa 35 , na xa Vumbiwa loko swi te yini?
Xana hi tihi timfanelo ta mubohiwa xana?
Hi yihi milawu ya ku tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu, naswona swi vula yini?
Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ta timfanelo ta yena ?hi ku copeta ka tihlo?. Xana leswi swi vula yini?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.8
wa timinete
Noti ya muleteri
Komba vhidiyo leyi kombaka swa makhomele ya vanhu.
Nghingiriko wa 2.9
wa timinete
Noti ya muleteri
Endzhaku ka vhidiyo, nyika nkarhi wo burisana hi nkomiso
Swivutiso swi nga ha pfuna ku rhangela endlelo leri nga siyiwa.
Languta swikongomelo leswikulu na ku burisana hi swona hi ku tirhisa swivutiso na tinhlamulo. Vona leswaku swikongomelo hinkwaswo swi fikeleriwile.
Ndzima ya 2 p. 24
Xana mfanelo yo miyela yi vula yini?
Xana mubohiwa u fanele ku khomiwa njhani, naswona hikokwalaho ka yini?
Ku khoma No 1:
Xiyenge xa 10:
Ndzhuti wa Ximunhu
Ku khoma No 2:
Xiyenge xa 12: Ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu
Ku khoma No 3:
Timfanelo ta mubohiwa
Ku khoma No 4:
Milawu yo tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu.
Ku khoma No 5:
Swilo leswi tekeriwaka enhlokweni loko ku tirhisiwa nsindziso loko ku khomiwa munhu.
Ku khoma No 6:
Swilo leswi huvo yi nga ta swi tekela enhlokweni.
Ku khoma No 7:
Muehleketeleriwa loyi a balekaka a nga duvuriwa loko ku ve swipimelo leswi swa tsevu swi fikeleriwile.
Nghingiriko wa 2.2
Nghingiriko wa 2.3
Nghingiriko wa 2.4
Nghingiriko wa 2.5
Nghingiriko wa 2.6
Nghingiriko wa 2.7
PHOSTARA YA TIMFANELO TA VABOHIWA.
Ku na phostara leyi nga kona ya timfanelo ta vabohiwa. Phostara yi fanele ku damarhetiwa ekhumbini ku nga se sungula xiyenge xa ku khoma vanhu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 26
SWITIRHISIWA SWA XIHLOVO NA SWO HLAYA LESWI KU SUSUMETIWAKA LESWAKU SWI HLAYIWA.
Vuphorisa na Timfanelo ta Vanhu:
Tindzimana ta 14 na 15 Nhlamuselo ya Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga: Ndzima ya 5.
Xibukwana xa Endlelo ra swa Vugevenga: Nkandziyiso wa vu 3: Ndzima ya 7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p.27
NDZHUTI WA XIMUNHU
Xiyenge xa 10 xa Vumbiwa
Ndzhuti wa Ximunhu
Un?wana ni un?wana u na ndzhuti lowu a nga velekiwa na wona kun?we ni mfanelo yo va ndzhuti wa vona wu hloniphiwa no sirheleriwa.
Thransparensi: Ku khoma munhu No 1
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p 28
NTSHUNXEKO NA NSIRHELELO
WA MUNHU
Xiyenge xa 12 xa Vumbiwa: Ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu, lowu katsaka mfanelo ya-
Un?wana ni Un?wana u na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu, leyi katsaka mfanelo ya-
a ku ka u nga tsoniwi ntshunxeko ntsena-ntsena kumbe ka xivangelo b ku ka u nga pfaleriwi handle ko tengisiwa c ku tshunxeka eka mixaka hinkwayo ya mpfilu-mpfilu eka vaaki kumbe swihlovo swo ka swi nga ri swa mfumo d ku ka a nga xanisiwi hi ndlela yihi kumbe yihi; na e ku ka a nga khomiwi kumbe ku tshinyiwa hi ndlela ya nsele, nkala-vumunhu no yisiwa ehansi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 29
TIMFANELO TA XIMUNHU TA MUBOHIWA
Ku tivisiwa hi ta swivangelo swa ku khomiwa ka yena
Ku tivisiwa hi ta timfanelo ta xinawu hinkwato
Ku miyela (ku-ticelela hi yexe)
Ku ka a nga sindzisiwi ku pfumela nandzu kumbe ku boxa leswi a nga swi endla hi ndlela yo pfumela nandzu hi ku swi rhandza
Ku kombela beyili
Ku yisiwa ehubyeni ya nawu hi ku hatlisa hi nkarhi lowu kotekaka kambe ku nga si hela tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa.
Mfanelo yo vulavula na muyimeri wa nawu.
Ku khomiwa hi ndzhuti na nhlonipho
Thransparensi: Ku khoma munhu No 3
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p.30
MILAWU YA KU TIRHISA KA NSINDZISO LOKO KU KHOMIWA MUNHU
Tirhisa ntsena nsindziso wa minimamu
Tirhisa ntsena nsindziso wo ringanela
Tirhisa ntsena nsindziso lowu nga fanela ku kota ku khoma munhu
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 4
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 31
SWILO LESWI FANELEKE KU TEKERIWA ENHLOKWENI LOKO KU TIRHISIWA NSINDZISO LOKO KU KARHI KU KHOMIWA MUNHU
Xana nsindziso wu tirhisiwile hi ndlela ya kahle, yo fanela naswona yi tirhile ke?
Xana ku tirhisa nsindziso swi nga lweriwa ehubyeni ya nawu?
Xana ku tirhisa nsindziso swi vangile ku vaviseka ka minimamu?
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 5
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 32
SWILO LESWI HUVO YI NGA TA SWI TEKELA ENHLOKWENI
Xana ku ringetiwile ndlela yo ka yi nga ri ya mpfilu-mpfilu xana?
Xana nawu wa ndzinganiso na xilaveko swi landzeleriwile?
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa u kombeterile xi xibamu ku endlela leswaku munhu a tinyiketa?
Ku tirhisela munhu xibamu i endlelo rikulu swinene: Xana xi tirhisiwile tanihi ndlela yo hetelela?
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 6
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 33
MUEHLEKETELERIWA LOYI A NGA EKU BALEKENI A NGA BALESERIWA NTSENA LOKO SWIPIMELO LESWA TSEVU SWI FIKELERIWA:
Tsundzuka: loko swi nga bohi leswaku u tirhisa xibamu u nga xi tirhisi.
Muehleketeleriwa u endlile nandzu wo chavisa swinene lowu nga longoloxiwa eka pholisi ya xiphorisa
Mutirhela-mfumo wa phorisa u ringeta ku khoma munhu loyi swi tekiwaka a endlile muxaka wa vugevenga lebyi.
Muehleketeleriwa u tiva leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku n?wi khomela nandzu wo tano.
A ku na ndlela yin?wana yo khoma muehleketeleriwa
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u lemukisile muehleketeleriwa leswaku u ta n?wi balesela loko a nga yimi; kutani muehleketeleriwa a honisa ku lemukisa loku.
Vutomi bya vanhu van?wana a byi nge nghenisiwi ekhombyeni loko ku baleseriwa.
Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u fanele ku sungula u balesela qulu ro lemukisa, loko leswi nga endleka handle ko nghenisa munhu un?wana enghozini. Loko muehleketeleriwa a kala a nga yimi hambi swi ri tano, kutani u nga balesela. Kambe u fanele ku ringeta ku balesela xirho xa miri, tanihi nenge, laha qulu swi nga endlekaka ri nga dlayi muehleketeleriwa.
Thransparensi: Ku khoma munhu No 7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 34
NGHINGIRIKO WA 2.2
Xana xivangelo xo khoma hi xihi?
Xana ku ?tekiwa a nga ri na nandzu? swi vula yini?
Xana maendlelo yan?wana handle ka ku khoma yo endlela leswaku muehleketeleriwa a ta ehubyeni hi wahi?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 35
Nghingiriko wa 2.3
Hi yihi ndlela leyi nga yona yo khoma munhu xana?
Xana hi tihi timfanelo na vutihlamuleri bya mubohiwa?
Xana hi byihi vutuhlamuleri bya mutirhela-mfumo wa xiphorisa loko a karhi a khoma munhu?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku tivisa mubohiwa yini loko a karhi a n?wi khoma?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 36
NGHINGIRIKO WA 2.4
Xana mubohiwa a nga kombela rini kumbe kwihi beyili?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 37
NGHINGIRIKO WA 2.5
Hi tihi timfanelo ta mubohiwa leti nga pimiwa xana?
Xana timfanelo leti ti nga pimiwa njhani xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 38
NGHINGIRIKO WA 2.6
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela hi ta swiyimo swo hambana swo tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu, ku sunguriwa hi nsindziso wa minimamu lowu nga tirhisiwaka
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 39
NGHINGIRIKO WA 2.7
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa a nga balesela muehleketeleriwa loyi a balekaka rini?
Xana nsindziso wu nga tirhisiwa ku secha mubohiwa?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya
Ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Ndzima ya 5 p. 1
LETI NGA ENDZENI
KU SECHA NA KU TEKA NHUNDZU HI NSINDZISO
Nongonoko wa dyondzo
Swikongomelo
Manghenelo
Xana hi yihi milawu leyi tirhisiwaka eka ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Xinawana xo pima na ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Mimbuyelo ya misecho yo ka yi nga ri enawini kumbe misecho leyi tlulaka mpfumelelo lowu nyikiweke
Ku secha ku ri hava mpfumelelo: Xiyenge xa 22 xa CPA
Tinotsi hi ku angarhela ta matikhomelo ya vatirhela-mfumo va xiphorisa loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso
Ku tirhisa nsindziso loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso ku tirhisa matimba ku nghena eka miako
Ku tirhisa nsindziso ku secha munhu
Ku tirhisa nsindziso ku secha miako ku endlela ku teka nhundzu hi nsindziso
Vhidiyo ya ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Nkomiso/Swivutiso
Xihlovo xa switirhisiwa na swo hlaya swa swibumabumelo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p3
KU SECHA NO TEKA NHUNDZU HI NSINDZISO
WA TIMINETE
NONGONOKO WA DYONDZO
LETI NGA ENDZENI SWILO SWO ENDLA NKARHI
Swikongomelo Nghingiriko wa 5.1
Hlaya swikongomelo 2 wa timinete
Manghenelo Nghingiriko wa 5.2:
Mbhurisano 20 wa timinete
Hi yihi milawu Nghingiriko wa 5.3
Leyi tirhisiwaka S&T, mbhurisano 7 wa timinete
Ku secha no tekela
Nhundzu hi nsindziso .
Xivulwana xa Swipimelo na ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso
Ku secha loko ku ri na
Waranti: Swiyenge
Mimbuyelo ya misecho Nghingiriko wa 5.4
yo ka yi nga ri Nawu wa nandzu 2 wa timinete enawini kumbe misecho leyi tlulaka mimpfumelelo leyi nga eka waranti
Ku secha ku ri hava Nghingiriko wa 5.5
mpfumelelo:Xiyenge xa 22
Tinotsi hi ku Nghingiriko wa 5.6
angarhela ta S&T, mbhurisano wa matikhomele ya vatirhela-mfumo va xiphorisa loko ku karhi ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso. 7 wa timinete
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p4
Ku tirhisa matimba ku secha munhu
Ku tirhisa matimba ku secha muako hi xikongomelo xo tekela nhundzu hi nsindziso
Vhidiyo yo secha na Nghingiriko wa 5.8: 10 wa timinete
Tekela nhundzu hi nsindziso Vhidiyo yo secha no
Tekela nhundzu hi
Nsindziso
Nkomiso/Swivutiso Nghingiriko wa 5.9 4 wa timinete swivutiso, mbhurisano
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Swikongomelo emakumu ka Ndzima leyi vadyondzi va ta kota ku komba ku twisisa ka vona no hlonipha-
Timfanelo ta munhu loyi a sechiwaka;
Timfanelo ta munhu loyi muako wa yena wu sechiwaka kumbe nhundzu leyi sechiwaka;
Timfanelo ta munhu loyi nhundzu ya yena yi tekiwaka hi nsindziso hi xikongomelo xa ndzavisiso hi ku landza Vumbiwa; kun?we na
Ku lwisa timfanelo leti nga enawini, hi ku tirhisa milawu na swiletelo leswi tirhisiweke eka dyondzo ya xitoloveto xo endla onge swi le ku humeleleni ku ya hi Nawumbisi wa Timfanelo; na
Mimbuyelo ya musecho lowu nga ri ki enawini.
MANGHENELO
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso i swilo swo chavisa leswi lwaka ni timfanelo ta ximunhu. Vumbiwa byi tiyisisa mfanelo ya xihundla (xiyenge xa 14 xa Vumbiwa) na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa). Timfanelo leti ti vula leswaku Mfumo (phorisa) a wu swi koti ku secha yindlo, nhundzu, miri wa munhu naswona a wu nge tekeli munhu swingolongondzwani swa yena, ku pfula mapapila ya yena, ku kandziyisa riqingho ra yena handle ka ku pfumeleriwa hi nawu. I swa nkoka ku lemuka leswaku ku hava na yin?we ya timfanelo leti leyi nga hetiseka hikuva ti nga hungutiwa.
Ndzima ya 5 p. 4
Nghingiriko wa 5.1
wa timinete
Xipakanisi xa Ndhawu
Ndzimana ya 5.1
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku nyika swikongomelo swa sexini.
Noti ya muleteri;
Hlayela vadyondzi swikongomelo
Va vutisi loko va swi twisisa swikongomelo
Va hlamusele, loko swi laveka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p.5
Loko ku ri na xivangelo xa loko munhu u endlile vugevenga kumbe a nga nyika vumbhoni bya vugevenga lebyi nga endliwa kumbe byi ta tirhisiwa eku endleni ka vugevenga, vumbiwa (xiyenge xa 36 xa Vumbiwa) xi nyika matimba yo hunguta mfanelo ya xihundla na ntshunxeko na nsirhelelo eka munhu hi ku tirhisa Nawu wa Palamende, xikombiso Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wa 1977, (Nawu wa 57 wa 1977) lowu pfumelelaka xiendlo xotani. Leswi swi nga endliwa, xikombiso, loko munhu a seciwa, loko yindlu ya munhu yi sechiwa kumbe loko xin?wana lexi nga xa munhu xi tekiwa hi nsindziso hi ku landza nawu.
Tsundzuka leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nge sechi no teka nhundzu hi nsindziso loko a nga rhwexiwangi matimba hi nawu ku endla tano. I swa nkoka ku va mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhisa matimba lawa ntsena endzeni ka swipimelo leswi nga vekiwa swa nawu na ku tiyisisa leswaku timfanelo ta ximunhu ta munhu a ti lwisiwangi. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a endla ntirho wa yena hi ku landza nawu, ku lwisa loku (swipimelo) ka timfanelo ta munhu ti ta tekiwa ti ri enawini (ta amukeleka).
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga hunguta timfanelo ta ximunhu leti landzelaka, tin?wana ta tona hi leti;
Mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa)
swikombiso; Ku secha ko tshinelela no khoma-khoma kumbe ku secha miri
Mfanelo ya Ntshunxeko na nhlayiseko (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa)
Nghingiriko wa 5.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 5.2, 5.3, na 5.4
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko i ku endla leswaku vadyondzi va ehleketa hi mimbuyelo ya musecho no tekela nhundzu hi nsindziso ehenhla ka timfanelo ta munhu.
Manghenelo: 2 wa timinete
Mintlawa ya Baz: 5 wa timinete
Ku vika: 10 wa timinete
Mbhurisano hi ku angerhela 3 wa timinete
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku burisana hi leswi landzelaka eka mintlawa ya Baz
Longoloxa swikombiso swa timfanelo leti nga hungutiwaka hikokwalaho ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Va kombeli leswaku va langutisa xivulwana lexi pimaka eka papilla ra 6 ra buku yo tirhela u tlhela u ringeta loko ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi voniwa tanihi ku tshova timfanelo ta munhu loku amukelekaka.
Kombela vadyondzi ku nyika swikombiso swa
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 5
Mfanelo ya xihundla (xiyenge xa 14 xa Vumbiwa)
swikombiso: Vutihlanganisi, ku secha ko tshinelela no khoma-khoma kumbe ku secha miri
Kutani, u fanele ku vona leswaku u endla/tirha hi ku landza nawu lowu tirhisiwaka, xikombiso Nawu wa Palamende na Vumbiwa.
Tsundzuka
Munhu u na timfanelo leti nga tiyisisiwa eka Vumbiwa, hambiloko ku ri ku munhu kumbe nhundzu ya yena yi sechiwa kutani yi tekiwa hi nsindziso. I swa nkoka leswaku xendlo xa mutirhela-mfumo wa xiphorisa xi tshama xi ri endzeni eka mindzilikano ya nawu. Loko timfanelo ta munhu ti hungutiwa hi ku tirhisa ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso, ku hunguta koloko ku fanele ku va ka minimamu.
XIVULWA-HAVA XO HUNGUTA NO SECHA NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Loko ku ri ku yin?wana eka Timfanelo ta Nawumbisi yi hungutiwile, xikombiso hi ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso, ku hunguta ku fanele ku kamberiwa ehenhla ka swilaveko eka xivulwa-hava xo hunguta.
Musecho na ku tekela nhundzu na ku tirhisa xiyenge xa 36 xa Vumbiwa swi nga ha hlamuseriwa hi ndlela leyi landzelaka:
milawu (nawu wo tirhisa hi ku angarhela) lowu kuma xiviko xa tinhlamuselo ta mbhurisano. Kombela vadyondzi ku tinyiketa ku tsala timfanelo ta vanhu leti nga pimiwaka eka filpi chati (nkandziyiso wa hungu) kumbe xitsalelo xa ntima loko ntlawa wu karhi wu vika
Burisanani hi ku tirhisa xivulwa-hava xa leswi pimaka
Heta hi mbhurisano hi ku angarhela.
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku komisiwa;
Xiyenge xa 36 eka Buku yo tirhela, p6
Buku yo tirhela, p20
Xiyenge xa 36 eka Ndzima ya 2 ya Vumbiwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 6
Ku hunguta ku fanele ku sungula ku va kona enawini hi ku angarhela wa ku tirha. Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na nawu wa palamende (leswi swi katsa nawu wa Palamende, swinawana, swileriso, milawu leyi kongomeke tindhawu to karhi ntsena) kumbe nawu wa ntolovelo. Loko nawu wa ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso wu tirhile hi ku angarhela wu ta va Nawu wa Endlele wa swa Vugevenga, wa 1977, Nawu wa Matlhari, wa 1969 (Nawu wa nomboro ya 75 wa 1969) kumbe Nawu wa swidzidziharisi, wa 1992 (Nawu wa 1992), xiyenge xa 13 xa Nawu wa Vukorhokeri bya xiphorisa wa Afrika-Dzonga, wa 1995 (Nawu wa nomboro ya 68 wa 1995), ni sw.
Timfanelo ti nga hungutiwa ntsena ku fika, ko karhi ka leswaku ku pima koloko ka twala. Leswi swi vula leswaku ku hunguta ku fanele ku va loku twalaka eka swiyimo leswi ku secha ku nga ta endliwa. Loko ku va na maendlele lama nga ta fikelela xikongomelo xexo mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku tirhisa endlelo rero. Xikongomelo lexi nga ta fikeleriwa xi ta pfumelela musecho. Hikokwalaho ka swona ku hunguta ku ta va loku twalaka. Vatirhela-mfumo va xiphorisa a va fanelangi ku pima hambi swi nga yangi hi timfanelo ta munhu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 7
Ku pima ku nga pfumeleli eka vaaki vo kala xitumbelelani na demokratiki ehenhla ka ndzhuti wa ximunhu, Ndzingano na ntshunxeko. Leswi swi vula leswaku u fanele ku swi kota ku nyika nhlamuselo yo amukeleka ya swiendlo swa wena endzhaku ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso ehubyeni ya nawu. Vaaki vo kala xitumbelelani na demokratiki swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa eka matiko man?wana ya demokrstiki u fanele ku endla hi ndlela yo fana eka swiyimo swo fana. U fanele ku khoma vanhu hinkwavo hi nhlonipho na hi ndlela ya ndzhuti na hi ndlela leyi languteriwaka eka vatirhela-mfumo va xiphorisa van?wana. A swi fanelangi ku hlawula vanhu hi nkala-ndzingano. Tsundzuka leswaku munhu u tekiwa a nga ri na nadzu ku kala a voniwa nandzu ehubyeni ya nawu.
Hi ku landza xiyenge xa 36 (a) ku fika eka (e) nawu wa ndzinganiso wu tshama wu karhi wu tirha. Leswi swi vula leswaku ku lwisa kwihi ni kwihi ka mfanelo ya munhu ya xihundla ku fanele ku va loku ringanaka (ringanisiweke) eka muhlovo na vukulu bya ku vaviseka loku ku nga vangiwa hi swipimelo leswi. Kutani ku fanele ku va na ndzingano exikarhi ka timfanelo ta xihundla ta munhu na lomu ku tshova ku nga fika kona.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 8
Timfanelo ti fanele ku hunguta ku fika eka mpimo wa le hansi. Xikongomelo xi fanele ku komba vululami bya musecho (ku lwisa timfanelo)
HI YIHI MILAWU LEYI LAWULAKA MUSECHO NA KU TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga, wa 1977 (Nawu wa nomboro ya 1977)
Milawu yin?wana ya palamende ku katsa Nawu wa Matlhari, wa 1969 Nawu wa nomboro ya 75 wa 1969, Nawu wa swidzidziharisi na Bindzu ra swidzidziharisi, wa 1992 Nawu wo lawula Vamatiko, wa 1991 Nawu wa nomboro ya 96 wa 1991, Nawu wa swo Yiva swifuwo, wa 1959 Nawu wa nomboro ya 57 wa 1959 kun?we na xiyenge xa 13 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Xiphorisa wa Afrika-Dzonga, wa 1995, Nawu wa nomboro ya 68 wa 1995.
KU SECHA HI WARANTI: SWIYENGE SWA 21 NA 25 SWA CPA
Mfanelo ya xihundla i ya masungulo eka mfanelo ya ximunhu. Nsirhelelo eka ku onha ka timfanelo ta munhu ta mfanelo ya xihundla to ka ti nga twali kumbe nkala-vululami. Ku sirhelela timfanelo ta munhu xiyexe na ku vona leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u tirha hi nawu i swa nkoka ku kuma waranti loko a nga se secha no teka nhundzu hi nsindziso. Xiyenge xa 21 xa CPA xi nyika nsirhelelo hi ku lava leswaku xilo ?xi ta tekiwa hi nsindziso ntsena loko ku ri na waranti yo secha?.
Nghingiriko wa 5.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.5
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu I ku burisana hi waranti yo secha.
Noti ya muleteri
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela hi swivutiso leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.3)
Xana u nga yi kuma kwihi waranti xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula1999
Ndzima ya 5 p. 9
Waranti yeleyo yi nga nyikiwa ntsena hi mutirhela-mfumo wa tihuvo ta nawu, majistarata kumbe muavanyisi wa ku rhula (leyi katsaka muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba wa SAPS). Mutirhela-mfumo wa tihuvo ta nawu u ta kambela hungu leri nga tisiwa eka yena hi ndlela ya afidavhiti no tirhisa vonele ra yena ku teka xiboho xa loko ku secha swi fanerile, loko swi ri tano waranti yi ta nyikiwa hi mutirhela-mfumo yoloye. Ku kuma waranti yo secha ku tirha tanihi xisirhelelo xa ku onha timfanelo ta xihundla swi nga fanelangi kumbe swi nga ri enawini, hikuva hungu leri nga ta tirhisiwa ku secha ri ta kambisisiwa hi nkambisiso wo tiyimela.
Waranti yo secha yi fanele ku kumiwa eka mutirhela-mfumo wa tihuvo ta milawu (majisitarata kumbe muahluri). Muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba yo nyika waranti, kambe a nge vi musechi wa leswi lavaka waranti yeleyo. Muofisiri loyi u fanele ku va wo tiyimela na ku va na swikongomelo ku va a kota ku teka xiboho xa loko ku nyika waranti kumbe ku ala ku nyika waranti hi ku landza vumbhoni lebyi nga emahlweni ka yena. Vaofisiri lava nga rhwexiwa matimba va na mpfumelelo wo nyika waranti kutani vatirhela-mfumo va xiphorisa va nga kanakani ku tirhisa maendlele lawa yo kuma waranti, ngopfu-ngopfu loko ku ri hava majisitarata loyi a kumekaka.(miako leyi nga tsavuriwa)
Waranti yi fanele ku tirhisiwa nanhlekanhi handle ka loko swi pfumeleriwile, endzhaku ka loko xirho xi kombisile xivangelo
Xana hungu leri nga eka waranti ri fanele ku va njhani xana?
Burisanani hi leswi faneleke ku va kona eka waranti
Xana ku fanele ku sechiwa rini?
Xana swa laveka leswaku u nyika n?wini kumbe mutirhisi waranti ke?
Komisa
Switirhisiwa hi nkarhi wa nkomiso
Tirhisa thransparensi: ku secha No 1
Tirhisa thransparensi: ku secha No 2
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 10
Xa kahle xa leswaku hikwalaho ka yini wu fanele ku endliwa navusiku.
Waranti yi tshama ya ha tirha ku kala yi tirhisiwa kumbe yi khanseriwa hi munhu loyi a nga yi nyika, kumbe hi munhu loyi a nga na matimba yo ringana
Endzhaku ka loko waranti yi tirhile, khopi ya waranti yi fanele ku nyikiwa munhu loyi timfanelo ta yena ti nga khumbhaka. Ku tala ku va n?wini kumbe munhu loyi a tshamaka/tirhisaka muako kumbe munhu loyi a sechiwa.
Waranti yi fanele ku tirhisiwa kahle-kahle hi ku landza swipimelo leswi nga vekiwa eka waranti.
Musecho wu fanele, tanihi nawu wu angarhela emahlweni ka n?wini, mutirhisi wa muako.
Waranti yi nga kumeka eka majistarata na muofisiri loyi a nga nyikiwa matimba ta ringana naswona ta fana. Swa antswa ku secha na waranti huma eka muofisiri loyi a nga nyikiwa matimba ku ri na ku secha u ri hava waranti na swintsongo.
Xikombelo xa waranti xi fanele ku va na hungu leri nga tsariwa ehansi ka xihlambanyo leri kombaka swivangelo swo twala ku kholwa leswaku-
Nandzu wu endliwile kumbe wu lava ku endleka
Tiatikili tin?wana ta khumbheka eka nandzu kumbe ti lava ku endla nandzu kumbe ti nga hava vumbhoni bya nandzu lowu vuriwaka; xiyenge xa 20 xa CPA; na
Swilo leswo swi le mavokweni ya munhu un?wana kumbe eka miako yin?wana.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 11
Waranti yi pfumelela ku secha munhu wo karhi kumbe miako naswona ku laveka swilo swo karhi.
Waranti yi komba miako yo karhi leyi faneleke ku sechiwa
Waranti yi komba munhu wo karhi loyi a faneleke ku sechiwa (leswi swi katsa munhu wihi kumbe wihi loyi a kumekaka eka miako leyi nga boxiwa).
MIMBUYELO YA MISECHO YO KA YI NGA RI ENAWINI KUMBE MISECHO LEYI TLULAKA MPFUMELELO LOWU NGA EKA WARANTI.
Mavonele ya nkoka lawa vafambisi va langutaka ku tshova timfanelo ta munhu ta xihundla swi nga ri enawini. Swi hlamuseriwa hi swipimelo eka xiyenge xa 28 xa Nawu wa Endlelo wa swa Vugevenga. Xiyenge lexi xi pfumelela leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi a endlaka leswi hambaneke ni leswi mpfumelelo wa waranti yo secha, kumbe loyi a sechaka kumbe ku teka nhundzu hi nsindziso a nga pfumeleriwangi ku endla tano, u ta voniwa nandzu. Muxanisiwa wa xiendlo xexo xo ka xi nga ri enawini u na matimba yo nghenisa xikoxo ehenhla ka phorisa.
Xiyenge xa 28 a xi katsi swikoxo leswi nga endliwaka ehenhla ka xirho lexi endlaka musecho kumbe ku teka nhundzu swi nga ri enawini. Leswi swi katsa nawu wa mani na mani wa vugevenga byo tanihi, crimen injuria, ku ba, ku onha nhundzu hi xikongomelo no yiva.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa:Nkandziyiso wo sungula1999
Nghingiriko wa 5.4
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.6
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi mimbuyelo ya misecho yo ka yi nga ri enawini kumbe misecho leyi nga tlula matimba lama nyikiweke eka waranti.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Xana tihuvo ti ta pfumela vumbhoni lebyi nga kumeka eka musecho wo ka wu nga ri enawini xana?
Hlayela vadyondzi xikombiso lexi
Eka Sv Mayekiso na Andere 1996 Hinkwavo I Ma A-D 121 (c) muofisiri wa mulavisisi u nghenile endhwini ya muhehliwa wo sungula handle ka waranti yo secha a teka swilo swo karhi, ku katsa ni bege leyi a yi ri ya muehleketeleriwa wa vunharhu. Muehleketeleriwa wo sungula u pfumerile leswaku yindlu ya yena yi sechiwa kambe a ku ri hava vumbhoni bya leswaku
Ndzima ya 5 p. 12
Xin?wana lexi tsandzisaka mhaka ya leswaku xiyenge xa 35 xa Vumbiwa xi vula leswaku vunbhoni lebyi nga kumeka hi ku onha timfanelo leti nga sirheleriwa a byi fanelangi ku tirhisiwa eku tengeni, loko ku pfumela nandzu swi ta endla leswaku mutengo wu vonaka wu byi pfumala vululami kumbe swi nga ta onha mafambisiele ya vululami. Leswi swi vula leswaku vumbhoni lebyi a byi amukeleki ehubyeni. Makumu ya leswi ku nga ha tekiwa xiboho xa nawu xa leswaku muehleketeleriwa a nga na nandzu.
KU SECHA HANDLE KA WARANTI: XIYENGE XA 22 XA CPA.
Nawu hi ku angarhela wu fanele ku va ku sechiwa hi waranti. Tanihi laha ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi endla ntshovo wa xiyimo xa le henhla xa mfanelo ya munhu ya xihundla, nawu wa leswaku waranti ya laveka i xisirhelelo xa nawu xa nkoka.
Swa laveka leswaku mhaka yo tiya yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi xikongomelo na vutihlamuleri bya munhu loyi a faneleke ku teka xiboho hambiloko xirho xi kholwa, ku nga leswaku musecho na ku tekela nhundzu swi lulamile, swi twala.
Nsirhelelo lowu, hambiswiritano, wa papalatiwa loko musecho wu endliwa handle ka waranti kutani hikwalaho ka swona wu pfumelela ntsena-ntsena musecho wotano na leswaku a swi nga endleki ku kuma waranti yo secha. Eka tikheyisi tin?wana kambe a swi endleki ku kuma waranti yo secha, xikombiso loko swiyimo swi lava xiendlo xa xihatla ku endlela leswaku vumbhoni byi nga onhiwa. Ku khotsiwa ku endliwile, xikombiso xiyenge xa 22 xa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga.
muehleketeleriwa wa vunharhu na vugevenga lebyi vuriweke naswona leswi muofisiri wa mulavisisi a nge a lava ku endla swona loko a teka nhundzu leyi ku tiyimisela ka yena a ku nga ri ku sivela ku onhiwa ka matheriyali wa vumbhoni.
Nghingiriko wa 5.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi musecho handle ka waranti.
Swivutiso ni tinhlamulo (tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.5)
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha handle ka waranti naswona, loko swi ri tano, rini xana?
Nawu wa Nandzu
Eka Sv Motloutsi hi lembe ra 1996 SACR 78 (c), huvo yi tekile xiboho xa leswaku loko muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba a kumeka, mhaka ya ku majisitarata a nga ri kona a yi nga tekiwi tanihi mhaka leyi nga sivela ku kuma waranti yo secha.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 13
Wa misecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso leswaku yi endliwa handle ka waranti.
Minkarhi yin?wana laha xirho xi nga endlaka musecho handle ka waranti.
Loko munhu a karhi a khomiwa
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku secha munhu loko a karhi a n?wi khoma. Leswi swi humelela handle ka waranti ya musecho naswona swi le nawini. Xiyenge xa 23 xa CPA xi nyika mpfumelelo wo secha mubohiwa kun?we ni muako loko munhu yaloye a khomiwa ehansi ka swiyimo swin?wana. Xikongomelo xa swona i ku sirhelela xiyimo, ku sirhelela mubohiwa hi xivangelo xo n?wi sivela ku tivavisa, ku sivela xiyimo lexi, mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe munhu un?wana a nga hlaseriwaka, kun?we ni ku kuma vumbhoni ehenhla mubohiwa.
Ku pfumela
Hambileswi swilaveko swo endla handle ka waranti swi fanaka na swa loko swi endliwa ku ri na waranti tihuvo ti langutisa nandzu un?wana ni un?wana hi ku hamabana naswona ti ta vona leswaku hinkwaswo swilaveko swa fikeleriwa loko ku endliwa handle ka waranti. Huvo yi ta tiyisa voko hikuva vandla leri nga tiyimela a ri vanela xiphemuxa endlele ro teka-xiboho.
TINOTSI HIKU ANGARHELA TA MATIKHOMELE YA VATIRHELA-MFUMO YA MAPHORISA LOKU KU SECHIWA NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Xiyenge xa 22 xa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga: swiyimo leswi nhundzu yi nga tekiwaka hi nsindziso handle ka waranti.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha secha munhu un?wana niun?wana kumbe xibye kumbe muako hi xikongomelo xo teka nhundzu hi nsindziso leyi vuriweke eka xiyenge xa 20 handle ka waranti-
a Loko munhu yaloye a vuriwaka a pfumela leswaku a sechiwa naswona nhundzu leyi vuriwaka yi tekiwa, kumbe loko munhu loyi a nga pfumela ku sechiwa ka xibye kumbe miako a pfumela ku sechiwa no tekeriwa nhundzu leyi vuriwaka; kumbe b Loko a, hi swipimelo swo twala, kholwa leswaku-
i u ta nyikiwa waranti yo secha ehansi ka ndzimana ya a ya xiyenge xa 211 loko a kombela waranti yaleyo; na ii ku hlwela ka ku nyikiwa waranti yaleyo ku nga hlula xikongomelo xo secha.
Nghingiriko wa 5.6
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzima ya 5.8
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 14
Hinkwayo misecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso yi fanele ku endliwa ku karhi ku tekeriwa enhlokweni Ndzhuti wa ximunhu. Leswi swi vula leswaku u fanele ku khoma vanhu na nhundzu hi nhlonipho naswona ku nga vangiwi ntshoveko kumbe ku onha hi vomu. Endlelo lerinene ku ta va ku khoma vanhu van?wana na nhundzu ya vona hi ndlela leyi a wu ta lava ku khomisiwa xiswona. Leswi swi huma eka xiyenge xa 10 xa Vumbiwa. Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wu sirheleriwa. Loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati ku secha miri wa wansati, mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna a nga kombela wansati un?wana ni un?wana exikarhi ka vaaki ku secha wansati yoloye.
Swa nkoka
Ku secha hi ku khumbha no khoma-khoma miri, leswi swi vula ku secha timbhovo ta miri wa munhu, swi nga endliwa ntsena hi dokodela wa vutshunguri. Ku secha koloko ku nga endliwa ntsena loko ku ri na xivangelo lexi khorwisaka leswaku xilo lexi vuriwaka eka xiyenge xa 20 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi tumbetiwile eka xirho xa miri wa mubohiwa.
Swivutiso ni Tinhlamulo
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka:
xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna a nga secha wansati?
Xana loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati, mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna u fanele ku endla yini?
Switirhisiwa loko ku endliwa nkomiso
Xiyenge xa 29 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga
Xiyenge xa 29 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga.
Ku secha munhu wihi kumbe wihi kumbe miako swi ta endliwa hi ku landzelela swinene-nene mhaka ya malwandla na ku rhula, naswona wansati u ta sechiwa hi wansati ntsena loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati ku nga endliwa hi wansati un?wana ni un?wana loyi a nga rhumiwa ku endla tano hi mutirhela-mfumo wa xiphorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 15
KU TIRHISA NSINDZISO LOKO KU SECHIWA NA KU TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi enawini a nga sechaka munhu wihi kumbe wihi kumbe nhundzu kumbe ku nghena eka muako hi nsindziso ku kuma vumbhoni a nga tirhisa matimba yotano tanihilaha ya nga lavekaka ha kona hi ndlela yo amukelelka ku hlula ku vutiarisi eka musecho wotano na ku nghena (xiyenge xa 27 xa CPA). Leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tirhisa nsindziso lowu twalaka eka swiyimo sweswo. Lowu twalaka swi vula leswaku loko swi nga kali swi laveka ku tirhisa nsindziso, u nga tirhisi nsindziso na kan?we. U nga ha tirhisa nsindziso lowu nga fanela ku hlula nxungeto kumbe vutiarisi ntsena (xiyenge xa 13 xa Nawu wa SAPS: Nsindziso wa minimamu)
Ku tirhisa Nsindziso ku nghena eka muako.
Hi ku ya hi xiyenge xa 27 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tirhisa nsindziso lowu nga fanela ku nghena eka miako ku secha. Loko nsindziso wihi kumbe wihi wu nga se tirhisiwa mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku huwelela a twala a koxa ku nghena naswona a nyika xivangelo xa leswi a lavaka ku nghena eka muako. Mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tshova rivanti ri pfuleka kumbe fesitere ku endlela ku kota ku nghena. Loko swi nga fanelangi ku tirhisa nsindziso na switsongo nsindziso wu nga tirhisiwi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 16
Ku na leswi nga pfumeleriwa ku tlula nawu. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a ri na tinhlamuselo to twala ku kholwa leswaku xilo xihi kumbe xihi lexi nga nhloko-mhaka ya musecho xinga onhiwa kumbe ku cukumetiwa loko ku nghena ko koxiwa hi huwa naswona xivangelo xo nghena xi vuriwa, xirho xi nga ha tirhisa nsindziso wotano hi ku ya hi laha swi nga fanela. Leswi swi ta endleka loko xilo lexi nga nhlokomhaka xi ri xitsongo kumbe xi ri na nhlayo ya swidzidziharisi leswi nga onhiwaka kumbe ku cukumetiwa hi ku olova, xikombiso, hi ku xi hlantswa xi halatiwa na mati kumbe ku xi mita kumbe vutomi bya vanhu loko wo gongondza, xikombiso, loko xirho xi tiva leswaku munhu loyi a nga endzeni u na xibamu. Ku pfumeleriwa loku ku tiviwa tanihi ?xivulwa-hava xo ka u nga gongondzi?.
Ku tirhisa nsindziso ku secha munhu xiyenge xa 23 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi nyika mutirhela-mfumo wa xiphorisa matimba yo secha no khoma munhu kumbe ku n?wi tekela xilo lexi nga vuriwa eka xiyenge xa 20 xa CPA, lexi kumekaka eka yena. Loko ku tirhisa nsindziso swi laveka, ku nga tirhisiwa nsindziso lowu amukelekaka wutsongo. Milawu leyi tirhisiwaka eka ku secha ko khumbha no khoma-khoma yi fanele ku tsundzukiwa nkarhi hinkwawo.
Nawu wa nsindziso wa minimamu wu fanele ku yingisiwa nkarhi hinkwawo. Loko ku nga laveki nsindziso ku tekela hi munhu xilo ku nga tirhisiwi nsindziso.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 17
Ku tirhisa nsindziso ku secha muako hi xikongomelo xo tekele nhundzu hi nsindziso.
Xiyenge xa 27 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wu nyika matimba yo tirhisa nsindziso hi swikongomelo swimbhirhi;
Ku kota ku nghena eka muako leswaku ku ta sechiwa
Musecho wu fanele ku endliwa exikarhi ka ku huma na ku pela ka dyambu handlekaloko waranti yi vula swin?wana
Nyika khopi ya musecho eka mutirhisi wa muako loko a yi kombela, endzhaku ka musecho
Ku lwa na timfanelo ta munhu swi fanele ku va eka minimamu tanihi laha xiyimo xi nga va ka ha kona
Nsindziso wu nga tirhisiwa ntsena loko swi laveka hakunene.
Tsundzuka
Leswaku ku arisa ka vumbiwa a hi ku lava ku sivela ndzavisiso wo hetiseka wa vugevenga, kambe ku sirhelela timfanelo ta masungulo ta ximunhu ta vanhu hinkwavo.
VHIDIYO YA MUSECHO NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Ku na vhidiyo yo leha ku ringana timinete ta 10 ya musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Nkomiso/Swivutiso
Xana swiyenge swa 12 na 14 swa vumbiwa swi vula yini mayelana na musecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso
Nghingiriko wa 5.7
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.9
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku burisana hi ta ku tirhisa nsindziso ku secha miako ku endlela ku tekela nhundzu hinsindziso.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku fambisa mbhurisano hi leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.7)
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku nghena eka miako ku endlela ku secha xana?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku tekela nhundzu xana?
Burisanani hi milawu hi ku angarhela leyi tirhaka loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso
Kombisa swilo leswi tirhisiwaka loko ku komisiwa
Tirhisa thransparensi: Musecho: No3 ?Tinotsi ta musecho no tekela nhundzu hi nsindziso?.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 18
Hikokwalaho ka yini ku ri endlelo lerinene ku kuma waranti yo secha u nga si secha?
Xana hi rihi hungu leri faneleke ku va eka waranti?
Xana hi wihi mbuyelo wa ku secha ko ka ku nga ri enawini kumbe musecho lowu hundzaka mpimo wa mpfumelelo?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha a ri hava waranti ke?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga endla yini loko a nga si tirhisa nsindziso wo nghena eka miako ku endlela ku secha no tekela nhundzu hi nsindiso xana? Xana swa endleka ku swi endla hambi nawu wu vula tano ke?
Xana waranti yi tirha nkarhi wo tani hikwihi?
Musecho wo sungula: Mfanelo ya xihundla: xiyenge xa 14
Musecho wa vumbirhi: xikombelo xa waranti yo secha
Musecho wa vunharhu: Tinotsi ta waranti
Musecho wa vumune: Tinotsi ta musecho no tekela nhundzu hi nsindziso
Nghingiriko wa 5.2
Nghingiriko wa 5.3
Nghingiriko wa 5.4
Nghingiriko wa 5.5
Nghingiriko wa 5.6
Nghingiriko wa 5.7
Nghingiriko wa 5.8
wa timinete
Noti ya Muleteri
Kombela vhidiyo leyi tirhaka na musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Swa nkoka
Xiyenge xa ?ku secha no Tekela nhundzu hi nsindziso? xi rhangela xa ?Ndzavisiso wa vugevenga? xiphemu eka vhidiyo
Nghingiriko wa 5.9
wa timinete swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku komisa dyondzo na ku hlamula swivutiso swihi kumbe swihi leswi nga sala.
Noti ya muleteri
Endzhaku ka vhidiyo pfumelela nkarhi wa mbhurisano na nkomiso.
swivutiso swi nga ha pfuna ku tekela endlelo leri.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 19
XIHLOVO XA MATHERIYALI NA SWO HLAYA LESWI NGA BUMABUMERIWA.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 20
MFANELO YA XIHUNDLA
Xiyenge xa 14 xa Vumbiwa: xihundla
Un?wana na un?wana u na mfanelo ya xihundla, leyi katsaka mfanelo yo ka va-
a nga sechiwi kumbe ku secha makaya ya vona.
b Nhundzu ya vona yi nga sechiwi;
c swingolongondzwani swi nga tekiwa hi nsindziso; na d xihundla xa vutihlanganisi bya vona xi nga onhiwi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 21
XIKOMBELO XA WARANTI YO SECHA.
Xikombelo xa waranti yo secha xi fanele ku va na hungu leri nga hlambanyeriwa leri kombaka swilaveko swo twala ku kholwa leswaku-
Nandzu wu endliwile kumbe wu lava ku endliwa
Nhundzu yin?wana ya khumbheka eka nandzu kumbe ku lava ku endla nandzu kumbe ku tirhisiwa tanihi vumbhoni bya leswaku nandzu wu endliwile;
Tinhundzu to tano ti le mavokweni ya munhu un?wana kumbe eka miako yin?wana.
Waranti yi ta nyikiwa ku sechiwa ka munhu wo karhi kumbe miako yo karhi na nhundzu kumbe swilo swo karhi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzina ya 5 p. 22
Waranti yi ta vula muako wo karhi lowu faneleke ku sechiwa
Waranti yi ta vula munhu wo karhi loyi a faneleke ku sechiwa (leswi swi nga ha katsa munhu un?wana ni un?wana loyi a kumekaka eka miako leyi nga tsavuriwa)
Waranti yi ta tirhisiwa nanhlekanhi handle ka loko swi pfumeleriwile hi ndlela yin?wana
Waranti yi tirha ku kondza yi tirhisiwa kumbe yi khanseriwa himunhu loyi a nga yi nyika kumbe munhu loyi a nga na matimba yo ringana ni ya yena
Khopi ya waranti yi fanele ku nyikiwa eka munhu loyi timfanelo ta yena ti nga khumbhaka, loyi a nga ta tala ku va n?wini kumbe mutirhisi wa miako.
Waranti yi ta tirhisiwa ntsena eka swilo leswi nga vuriwa eka waranti
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 23
TINOTSI TA MUSECHO NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Secha ntsena eka tindhawu leti swi nga endlekaka leswaku ku kumeka tiatikili
Musecho wu fanele ku endleka exikarhi ka ku huma no pela ka dyambu handlekaloko waranti yi vula swin?wana
Nyika khopi ya waranti ya musecho eka mutirhisi wa muako loko a yi kombela, endzhaku ka musecho
Loko munhu a ri kona, u fanele ku kombiwa waranti yo secha ku nga si sunguriwa ku sechiwa
Musecho wu fanele ku va nawu hi ku angarhela lowu endliwaka emahlweni ka n?wini kumbe mutirhisi wa muako.
Ku lwisa timfanelo ta vanhu swi fanele ku va eka minimamu ku ya hi leswi swiyimo swi lavaka swona.
Nsindziso wu nga tirhisiwa ntsena loko hakunene wu laveka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 23
NGHINGIRIKO WA 5.2
Longoloxa swikombiso swa timfanelo leti nga hungutiwaka hikokwalaho ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Dyondzani xivulwana xa ku hungutiwa eka papilla ra 6 ra buku yo tirhela mi tlhela mi ringeta loko ku secha no tekela nhundzu swinga voniwa ku ri ku lwisa loku amukelekaka ka timfanelo.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 24
NGHINGIRIKO WA 5.3
Xana u nga yi kuma kwihi waranti?
Hi rihi hungu leri faneleke ku va eka xikombelo xa waranti ke?
Burisanani hi leswi nga kumekaka eka waranti.
Xana musecho wu nga endliwa rini?
Xana swa fanela leswaku u nyika khopi ya waranti ya musecho eka n?wini kumbe mutirhisi xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 25
NGHINGIRIKO WA 5.4
Xana mbhuyelo wa musecho wo ka wu nga ri enawini hi wihi xana?
Xana tihuvo ti ta byi pfumela vumbhoni lebyi nga kumeka loko ku sechiwa swi nga ri enawini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 26
NGHINGIRIKO WA 5.5
Xana mutirhela mfumo wa xiphorisa a nga secha a ri hava waranti, naswona, loko swi ri tano a nga swi endla rini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p27
NGHINGIRIKO WA 5.6
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha wansati ke?
Xana loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xisati, mutirhela-mfumo wa xinuna u fanele ku endla yini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p28
NGHINGIRIKO WA 5.7
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku nghena eka muako ku endlela ku secha xana?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga teka nhundzu hi nsindziso ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya
Timfanelo ta ximunhu na ku tshinya
Ndzima ya 7 p1
LESWI NGA ENDZENI
TIMFANELO TA XIMUNHU NA
KU TSHINYA
Nongonoko wa dyondzo
Swikongomelo
Manghenelo
Ku lwisa timfanelo ta ximunhu na ku tshinyiwa
Ku tsandzeka ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa ku hlonipha timfanelo ta ximunhu.
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhsa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga amukeleki xana?
Xana ICD yi ta endla yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe xirho xa vaaki xi nghenisa xivilelo eka ICD xana?
Nawu wa nkala xihlawu-hlawu na maavanyisele lamanene xiendlo xa mafambisele xa vunene
Swiphakelwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 2
TIMFANELO TA XIMUNHU NA MATIKHOMELO LAMANENE.
WA TIMINETE
NONGONOKO WA DYONDZO
LETI NGA NDZENI SWO ENDLA NKARHI
Swikongomelo Nghingiriko wa 7.1
Hlaya swikongomelo 2 wa timinete
Manghenelo Nghingiriko wa 7.2 20 wa timinete
Vhidiyo: Mbhurisano
Ku tirhisa timfanelo Nghingiriko wa 7.3 25 wa timinete ta ximunhu na matikhomele Mbhurisano hi mintlawa lamanene
Ku tsandzeka hi tlhelo ra po ku hlonipha timfanelo ta ximunhu
Xana ICD u ta Nghingiriko wa 7.4 10 wa timinete endla yini loko po Mbhurisano kumbe xirho xa vaaka-tiko xi nghenisa xivilelo eka ICD
xihlawu-hlawu na maavanyisele lamanene xiendlo xa mafambisele ya vululami
Nkomiso/Swivutiso Nghingiriko wa 7.5 3 wa timinete swivutiso, mbhurisano
Endzhaku ka ku heta ndzima leyi vadyondzi va fanele ku va va tiva no hlamusela- leswi nga humelelaka (mimbuyelo) loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhisa hi vusopfa timfanelo ta ximunhu;
Leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a faneleke ku endla loko a vona timfanelo ta ximunhu ti karhi ti lwisiwa;
Milawu ya nkala-xihlawu-hlawu, maavanyisele lamanene (mafambisele ya vululami); na
Ntirho wa vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela (ICD) i ku vona leswaku matikhomele lamanene ma endliwa hi ku ya hi vumbiwa.
MANGHENELO
Timfanelo ta ximunhu i ta munhu un?wana ni un?wana eAfrika-Dzonga, ku katsa na vatirhela-mfumo va xiphorisa. Mfanelo yin?wana ni yin?wana yi famba na vutihlamuleri. Xiphemu xa vutihlamuleri xa swirho hinkwaswo swa vukorhokeri bya xiphorisa bya Afrika-Dzonga, ku nga xirho xa mfumo, i ku hlonipha no sirhelela ndzhuti wa ximunhu na ku hlayisa na ku seketela timfanelo ta ximunhu ta vanhu hinkwavo. Ku tlhela ku va na vutihlamuleri eka vatirhela-mfumo va xiphorisa ku korhokela vaaki na ku endla mintirho ya vona hi ndlela ya matikhomele lamanene na hi ndlela ya xiphurifexini.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 3
wa timinete
Tindzimana ta 7.1
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku nyika xikongomelo xa sexini.
Noti ya muleteri
Hlayela vadyondzi swikongomelo
Vutisa vadyondzi loko va twisisa swikongomelo
Swi hlamuseli loko swi endleka
Nghingiriko wa 7.2
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.2
kombela vadyondzi ku hlaya xiyenge xa 7 xa Vumbiwa, Buku yo tirhela, p. 5 no tlhela ku burisaniwa hi nhlamuselo ya xona.
loko u nga se va komba vhidiyo byela vadyondzi leswaku va fanele ku languta vhidiyo va karhi va ehleketa ku lwisa ka timfanelo ta vanhu. va fanele ku tlhela va ehleketa hilaha ku lwisa loku ku khumbhaka matikhomele na ntirho wa tikhomanda ta maphorisa ya SAPS.
Komba vhidiyo ya ?matikhomele lamanene/Khomandara ya maphorisa na Vufambisi?.
Endzhaku ka vhidiyo nhlamuselo vadyondzi switsongo, u tirhisa endlele ro rhendzeleka, hi ku va vutisa hi un?we un?we leswi va swiehleketaka hi vhidiyo eka tshamele ra timfanelo ta vanhu na vuphorisa.
Switirhisiwa
Tirhisa thransparensi: Matikhomele lamanene No1.
KU TIRHISA TIMFANELO TA XIMUNHU HI NDLELA YO KA YI NGA AMUKELEKI NA KU TSHINYA
Swikombiso swa ku lwisa timfanelo ta ximunhu-
Ku khoma munhu swi nga ri enawini
Ku pfalela munhu swi nga ri enawini
Ku xanisa
Ku khoma vabohiwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu; na
Makhomele yo biha ya vavileri na vaxanisiwa
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga ri enawini
Ku tirhisa nsindziso wo tlula mpimo
Maendlele ya ndzavisiso yo ka ya nga ri enawini
Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a swi tiva kumbe a ri mbhoni ya ku lwisiwa na timfanelo ta ximunhu naswona a tsandzeka ku teka goza; na
Ku tsandzisa nawu ku tirha ntirho wa wona (ku tumbeta vugevenga)
Ku tsandzeka ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa ku hlonipha timfanelo ta ximunhu swi nga hetelela ni ndlela leyi landzelaka
Vumbhoni lebyi kumekaka hikokwalaho ka ku lwisa timfanelo ta ximunhu byi nga ha tsandzeka ku nghenisiwa kutani swi hetelela hi ku va vanhu lava nga na nandzu va nga voniwi nandzu
Magoza yo tshinya ma ta tekiwa ehenhla ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Ku twisa ku vava ka vugevenga ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p4
Timfanelo: Xiyenge xa 7 xa Vumbiwa.
Mfumo wu fanele ku hlonipha, sirhelela, tlakusa na ku fikelerisa timfanelo eka nawumbisi wa Timfanelo
Nghingiriko wa 7.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va ehleketa hi ta ku lwisa timfanelo ta vanhu hi vatirhela-mfumo va xiphorisa na ku burisana hi mimbuyelo ya ku lwisa ko tano.
Manghenelo: 1 wa minete
Mbhurisano wa mintlawa 10 wa timinete
Xiviko: 10 wa timinete
Mbhurisano hi ku angarhela: 4 wa timinete
Noti ya muleteri
Avanyisa vadyondzi hi mintlawa ya vanhu vo ka va nga tluli ntlhanu
Komba thransparensi: Ku tshinya No 1 ku lwisa timfanelo ta ximunhu.
Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku endla leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: nghingiriko No 7.3)
Tsala ehansi leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a fanelaka ku endla loko a vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu. Leswi nga humelelaka loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu ta munhu.
Ku hlongoriwa entirhweni hi ku hatlisa (langutani xiyenge xa 36 xa nawu wa SAPS). Loko ku ri ku xigwevo xo tshama ekhotsweni handle ko pfumeleriwa ku hakela ndziho.
Swikoxo swa Vaaki swi nga endliwa eka mfumo
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa Mfumo (vuyimeri bya nawu) loko u twisiwa ku vava (leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ta va na vutihlamuleri bya ku tilwela)
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa Mfumo eka milandzu ya timfanelo ta vaaki (leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ta fanela ku hakela tihakelo ta mfumo: ku onhekeriwa, tihakelo ta swa nawu)
Vutihlamuleri eka vaaki.
Vaofisiri lavakulu va ta va na vutihlamuleri bya ku lwisa timfanelo ta ximunhu loko ku ri ku a va swi tiva, kumbe a va fanerile va swi tivile, leswaku swa humelela kambe va tsandzeka ku teka goza.
Vatirhela-mfumo va xiphorisa va fanele ku ka va nga twisiwi ku vava kumbe magoza yo xupula hikokwalaho ko ala ku teka swileriso swo ka swi nga ri enawini swo huma eka varhangeri va vona.
Ku landzelela swileriso swo huma eka varhangeri a swi nge vi xisirhelelo xa ku lwisa timfanelo ta vanhu loku nga endliwa hi vatirhela-mfumo va xiphorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 5
Leswi nga humelelaka loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu ta munhu.
Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku nyika xikombiso xa leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a faneleke ku endla. Kombela mintlawa hinkwayo ku kala yi helela. Vuyelela leswi nga laha henhla kun?we ni mimbuyelo.
Kombela wun?we wa vadyondzi ku swi tsala ehansi eka chati kumbe xitsalelo.
Hetisa hi mbhurisano hi ku angarhela
Komisa
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku endliwa nkomiso
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona mutirhela-mfumo wa xiphorisa un?wana a tirhisa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga amukeleki?
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku-Nghenelela (ku n?wi lemukisa leswaku a tshika leswi a swi endlaka) a tlhela a byela mutirhela-mfumo wa xiphorisa leswaku swi hoxekile na/kumbe
Ku vika xendlo eka khomanda kumbe un?wana wa varhangeri lavakulu; na/kumbe
Vika xiendlo eka hofisi yo tshinya; na/kumbe
Vika xiendlo eka Vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela (ICD); na/kumbe
Ku vika xiendlo eka Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ta Afrika-Dzonga, na/kumbe
Vika xiendlo eka Musirheleli wa Vaaki .
loko ku ri ku ku lwisa timfanelo ta ximunhu i nandzu wa vugevenga dhokete yi fanele ku pfuriwa ku lwisa timfanelo ta ximunhu swi nga ha tekeriwa magoza yo tshinya
Ndzavisiso wo tshinya wu fanele ku hatlisisiwa, wu hetiseka naswona wu va hava ku voyamela etlhlelo. (A swi kali swi laveka ku yimela leswaku ndzavisiso wa vugevenga wu hetisisiwa)
Ndzavisiso wu ta lava ku tsavula vaxanisiwa, ku kuma no hlayisa vumbhoni, ndhawu na nkarhi wo lwisa timfanelo ta ximunhu, na ku tsavula no khoma muxanisi.
Swivono swa vugevenga swi ta langutisisiwa hi vukheta
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p6
Swa nkoka
Nomboro ya riqingho ya ICD: 320 0431
Xana ICD yi ta endla yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe xirho xa vaaki xi nghenisa xivilelo eka ICD xana?
ICD yi nga ha lavisisa mhaka, ngopfu-ngopfu milandzu leyi khumbhaka rifu ra munhu loyi a nga emavokweni ya maphorisa kumbe hikokwalaho ka xiendlo xa phorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 6
ICD yi nga ha hundzisela mhaka emaphoriseni ku va yi lavisisiwa na veka tihlo leswi yi fanbisaka xiswona.
Loko ndzavisiso wu herile ICD yi nga ha endla swibumabumelo swa loko ku ri ku tichaji ta vugevenga kumbe ku tshinya swa endliwa ehenhla ka xirho xa maphorisa.
Ku aka ntshembho eka vaaki eka ku ringeta loku SAPS na ICD ku lwa na matikhomele yo biha hi-
Ku nyika maendlelo eka ku nghenela ka vaaki eku tirhaneni na swirilo;
Ku hundzuluxa ku sola ko ka ku nga ri na vumbhoni ehenhla ka maphorisa
Ku susa swirho leswo tshamela ku onha eka SAPS;
Ku hlavutela vukahle bya maphorisa eka ku ringeta ku humdzuluxa vukorhokeri na ku kuma nhlonipho wa vaaki; na
Ku pfuneta eka ku hundzula vukorhokeri byi va vandla leri faneleke ku kuma no amukela nhlonipho eka vaaki eka ku sivela no lwisa vugevenga.
Ku sivela matikhomelo yo ka ya nga amukeleki ya maphorisa hi-
Ndzima ya 7 p. 7
Nghingiriko wa 7.4
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.3.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku endla leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va ehleketa hi ta ntirho wa ICD eka ku vona leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va seketela timfanelo ta ximunhu.
Noti ya muleteri
Nyika mudyondzi un?wana ni un?wana kopi ya xiphakelwa xa vufambisi bya swivilelo byo tiyimela (ICD)
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka (tirhisa thransparensi: nghingiriko wa 7.4)
Hikokwalaho ka yini?
Hetisela hi mbhurisano hi ku angarhela komisa swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku komisiwa xiphakelwa xa ICD
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Hi xihi xilo xo hlamarisa swinene xa BBC xa xiphorisa xa AD xa vuharhi eka vaehleketeleriwa va vabohiwa xana?
A Raha
Mubohiwa wo tsandzeka ku tilwela enhlokweni
C Tshikelela
Muehleketeleriwa loyi a nga vaviseka a tshikeleriwa hi xikhomo xa xibamu
D tima xitompi xa fole enhlokweni ya muehleketeleriwa.
kumbe i mhaka ya leswaku vaaki va AD va seketelaswilo swo tani
Tlhantlha no langutisisa swivilelo ku kuma loko ku ri na xiphiqo lexi ngo vuya-vuya eka matirhele ya maphorisa, mikhuva na vulawuri
Ku nyika maphorisa xilemukiso xa ha tsakama xa swivilelo swa sisitematiki kumbe maphorisa ya swigevenga.
Ndzima ya 7 p. 8
Timfanelo ta ximunhu na ta vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
MILAWU YA NKALA-XIHLAWU-HLAWU NA MAAVANYISELE LAMANENE.
endlelo ra mafambiselo ya vululami
Loko ku lavisisiwa ku lwisa kwihi kumbe kwihi ndzavisiso wu fanele ku koma, wa vuswikoti wo hetiseka naswona wu nga voyameri etlhelo. Leswi i masungulo ya xiendlo xa mafambiselo yo lulama. Xedulu ya nchumu wa 23 (b) wa Vumbiwa.
Xiyenge xa 33 na xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku hlayiwa leswi landzelaka ?Munhu un?wana ni un?wana u na mfanelo ya-
a ku teka xiendlo xa mafambisele xa le nawini loko timfanelo tihi na tihi kumbe ntsakelo wa yena wu khumbheka kumbe ku xungwetiwa b hi ku landza maendlelo xiendlo xa nkala-xihlawu-hlawu xa mafambiselo loko timfanelo ta vona kumbe ku langutela ka le nawini ku khumbheka kumbe ku xungwetiwa;
c ku nyikiwa tinhlamuselo leti nga tsariwa ta xiendlo xa mafambiselo lexi khumbhaka yin?we ya timfanelo ta vona kumbe ntsakelo handlekaloko xivangelo xa xiendlo xexo xi tivisiwile vanhu; na d xiendlo xa mafambisele lexi nga fanela nhlamuselo leyi nyikiweke laha yin?wana ni yin?wana ya timfanelo yi khumbheka kumbe ku xungwetiwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 8
Nkala-xihlawu-hlawu wa ntiyiso.
Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na xivangelo xo twala naswona xo pfumala xihlawu-hlawu xa xiendlo xa mafambisele lexi nga tekiwa (xikombiso, ku sindzisa ku tirha nkarhinyana, magoza ya ku xupula, ku rhurhisa, ku tlakusa, nisw)
Maendlelo yo kala xihlawu-hlawu lama kahle.
Leswi swi vula leswaku hinkwaswo swiendlo swa mafambisele swi fanele ku va swa maendlele yo kala xihlawu-hlawu. Leswi swi vula leswaku milawu ya vululami bya ntumbuluko yi fanele ku hlengeletiwa
Nyikiwa hinkwaswo leswi nga humelela ku nga si va na mavonele mantshwa kun?we na leswi nga endliwa;
Nyikiwa nkarhi wo ringana wo lulamisa nandzu wa yena;
Nyikiwa nkarhi wo vula kheyisi ya yena; na
Ku tivisiwa hi ku hetiseka xivangelo xa xiendlo xa mafambisele (magoza yo tshinya)
Leswi swi vula leswaku ku ta munhu loyi a nga na matimba ya nawu u fanele ku endla-
Hi vululami; na
Ku ka a nga voyameli etlhelo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p9
NKOMISO/SWIVUTISO
Xana hikokwalaho ka yini ku tshinya ku ri ka nkoka eka SAPS
Xana vuleteri byi nga va xiphemu xa magoza laya nga tekiwa ku ololoxa xiphiqo?
Boxa swivumbeko swin?wana swa ku lwisa timfanelo ta ximunhu eka SAPS leyi u yi tivaka
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona ku lwisa ka timfanelo ta ximunhu?
Xana ku nga humelela yini eka mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi a lwisaka timfanelo ta ximunhu xana?
Xikombiso xa ku lwisa timfanelo: Ku tshinya No1
Ku tsandzeka ku hlonipha timfanelo ta ximunhu ku nga hetelela eka leswi landzelaka: Ku tshinya No 2
Nghingiriko wa 7.3
Vufambisi bya Swivilelo byo Tiyimela
XIBUKWANA
Xibukwana xa 7.1
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p10
Nghingiriko wa 7.4
wa timinete
Xikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku komisa sexini na ku hlamula swivutiso swihi kumbe swihi leswi nga sala.
Noti ya muleteri
Swivutiso swi nga ha pfuna ku rhangela endlele na ku kuma leswaku swi nga siyiwa.
Ndzima ya 7 p11
SWIKOMBISO SWA KU LWISA TIMFANELO TA XIMUNHU.
Ku khoma swi nga ri enawini
Ku pfalela swi nga ri enawini
Ku xanisa
Ku khoma vabohiwa ni vanhu lava nga pfaleriwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu
Ku khoma vavileri na vaxanisiwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga ri enawini
Ku tirhisa nsindziso wa matimba swinene
Maendlelo yo lavisisa mo ka ma nga ri enawini
Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tiva kumbe ku vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu a tsandzeka ku endla swa nvhumu
Ku sivela nawu ku tirha ntirho hi mfanelo (ku tumbeta vugevenga)
Thransparensi: Ku tshinya ko sungula
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p 12
KU TSANDZEKA KU HLONIPHA TIMFANELO TA XIMUNHU SWI NGA HETELELA HI NDLELA LEYI LANDZELAKA:
Vumbhoni lebyi nga kumeka hikwalaho ko tirhisa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga ri yona byi nga ha humesiwa naswona swi nga ha endleka leswaku munhu loyi a nga ni nandzu a nga voniwi nandzu.
Magoza ya ku tshinya
Ku xanisa ka vugevenga hi mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Ku hlongoriwa hi xihatla (vonani xiyenge xa 36 xa Nawu wa SAPS)
Swikoxo swa vaaki ehenhla ka mfumo
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo ni mfumo eka vugevenga
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa mfumo eka nandzu wa vaaki
Vutihlamuleri eka vaaki
Thransparensi: Ku tshinya ka vumbirhi
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 13
NGHINGIRIKO WA 7.3
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu
Xana ku nga humelela yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p.14
NGHINGIRIKO WA 7.4
Hikwalaho ka yini?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p.15
Swiphakelwa: Vufambisi bya swivuyiso byo Tiyimela
Vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela. (ICD) I nhlangano lowu nga pasisiwa epalamende ehansi ka vufambisi bya vanhu vo ka va nga ri evusocheni leyi nga simekiwa hi ku landza xiyenge xa 222 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana (Nawu wa 200 wa 1993) na Ndzima ya 10 ya Nawu wa Maphorisa ya Afrika-Dzonga (Nawu wa 68 wa 1995)
XIKONGOMELO-NKULU
Ku tlakusa matikhomelo lamanene ya maphorisa.
Xivono
Vukorhokeri bya Xiphorisa bya Afrika-Dzonga lebyi nga hundzuka leyi fambelanaka na moya lowunene naswona byi nyika nhlamuselo ya vumbiwa hi sweindlo.
Ku ndlandlamuxa vutshembhi bya vaaki eka matshalatshala ya SAPS na ICD ku lwa na matikhomele yo ka ya nga ri kahle hi:
Ku nyika endlelo ya ku va vaakiva nghenelela eka ku amukela swivilelo
Ku hundzuluxa swisolo swo ka swi nga ri na ntiyiso ehenhla ka maphorisa
Ku susa swirho leswi tshamelaka ku endla swihoxo eka SAPS
Ku qhwetela ntirho lowunene wo tiyimisela wa eka matshala-tshala yo hundzuluxa vukorhokeri ku kuma nhlonipho eka vaaki
Ku pfuna ku hundzuluxa Vukorhokeri byi va nhlangano lowu faneleke ku nyikiwa nhlonipho na nseketelo wa vaaki eku siveleni no lwa na vugevenga.
Ku sivela matikhomele ya maphorisa yo ka ya nga amukeleki ni ku:
Tlhantlha swivilelo ku kuma swiphiqo leswi tshamaka swi karhi swi humelela eku tirheni ka maphorisa, mintolovelo na vulanguteri
Ku nyika maphorisa ndzemukiso wa swiphiqo swa sisitematiki ka ha ri mixo kumbe vaofisiri lava nga na vugevenga
Ku nyika switsundzuxo eka ndlela yo herisa swiphiqo leswi vangaka swivilelo
Ku tirha na swivilelo swa maphorisa ni ku ringana naswona hi xikongomelo lexinene xo landza mhaka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
XANA HI SWIHI SWIVILELO LESWI TIRHIWAKA HI ICD.
ICD yi languta no tekela enhlokweni swivilelo na ku kumbetela ka swiendlo leyi fambelanaka na;
Rifu ra munhu loyi a nga mavokweni ya maphorisa kumbe leri nga vangiwa hi xiendlo xa phorisa
Ku nghenisa xandla ka swirho swa maphorisa eka migingiriko ya vugevenga yo tanihi hi ku tekela nhundzu vukhamba na ku mbeyetela
Matikhomele ya phorisa kumbe swendlo leswi arisiwaka hi swinawana swa Xiphorisa, tanihi ku hunisa mintirho kumbe ku tsandzeka ku endla hilaha Khodi ya matikhomele ya xiphorisa yi lerisaka ha kona.
ENDLELE RA ICD RO TIRHANA NA MILANDZU.
Hambileswi ICD yi ringetaka hi matimba ku lavisisa milandzu hinkwayo na matikhomele mo ka ma nga amukeleki lama nga endliwa hi swirho swa SAPS, Nawu wu pfumelela ICD ku hundzisela milandzu yin?wana eka SAPS ku ya lavisisiwa. Hi ku landza milandzu yaleyo leyi nga hundziseriwa eka SAPS ku ya lavisisiwa ICD yi nga ha veka tihlo eka nhluvuko wa ndzavisiso. Nkarhi wun?wana ICD yi lawula ndzavisiso hi ku nyika swiletelo swa hilaha ndzavisiso wu faneleke ku fambisisiwa xiswona.
Ku va valavisisi va ICD va endla mintirho hi ku enetisa naswona hi ku hetiseka, Holobye wa Nhlayiseko na Nsirhelelo u nyikile matimba eka valavisisi va ICD lava nga tsavuriwa hi mufambisinkulu, va nyikiwa matimba ya xiphorisa.
ICD a yi tiyimiselangi ku tekela ehansi mintirho ya le nawini ya maphorisa. ICD yi tiyimiserile ku pfunana na maphorisa ku hundzuluxa ka wona ntirho na ku tiyisisa nhluvuko na ntirhisano wa yona na SAPS.
Xibukwana:Vufambisi bya Swivilelo byo Tiyimela
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
<fn>tso_Article_National Language Services_Miri wa Mudzahi.txt</fn>
Miri wa Mudzahi wa tisekene munhu un?wana wa fa hikwalaho ko dzaha, ku vula Nhlangano wa Rihanyo wa Misava (World Health Organization). Ndzavisiso wu ringanyeta leswaku vanhu lava sungulaka ku dzaha loko va ri vatsongo (tanihi leswi ku tlula 70 wa tiphesente swi nga tano) naswona va ya mahlweni ku ringana makume-mambirhi wa malembe kumbe ku tlula va ta hatla va fa hikwalomu ka 20 ku fika eka 25 wa malembe loko va fananisiwa na lava nga si ku tshamaka va lumeka fole. A hi khensa ya mahawu ntsena kumbe vuvabyi bya mbilu lebyi vangaka swiphiqo swa rihanyo swa matimba na rifu. Laha hansi, swin?wana swa swivangelo swo dzaha leswi nga tiviwiki ngopfu ku suka enhlokweni ku fika exikunwanini.
Ku hluveka misisi Ku dzaha swi vevukisa masocha ya miri, swi siya miri wu khomiwa hi mavabyi hi ku olova ku fana na vuvabyi ya ?lupus erythematosus?, lebyi endlaka leswaku misisi yi hluveka, ulcerations enon?wini na swirhumbana exikandzeni, xipalapala na mavoko.
Tihlo ra papa Ku dzaha ku tshembhiwa leswaku ku vangela kumbe ku nyanyisa swiyimo swa tihlo. Vadzahi va na 40 wa tiphesente ta le henhla to va na tihlo ra papa, (i ku va ndzololo ya tihlo yi ri na nchumu lowu sivelaka tihlo ku vona kahle naswona swi nga endla leswaku ri nga ha voni). Ku dzaha swi vangela papa ra tihlo hi tindlela timbirhi: hi ku nyangatsa mahlo na hi ku humesa tikhemikali emahawini leti fambaka hi misiha ti ya eka mahlo. Ku dzaha swa ha fananisiwa na ku dyuhala ka ?macula?, vuvabyi bya mahlo lebyi vangiwaka hi ku vuna ka xiyenge xa le xikarhi xa rhetina, lexi vuriwaka macula. Macula yi na vutihlamuleri byo nyika ku vonakala eka tihlo na ku lawula vuswikoti byo hlaya, ku chayela hi vukheta, ku tiva swikandza kumbe mihlovo, na ku vona swilo swi helerile.
Khwanyala Ku dzaha swi dyuharisa nhlonghe swi nga languteriwanga hi ku susa tipuroteyini leti tiyisaka nhlonghe, ku hunguta vatamini A no sivela nkhuluko wa ngati. Nhlonghe ya vadzahi yi omile, yi fana na dzovo naswona yi na mintila ngopfu-ngopfu eka milomu na mahlo.
Ku lahlekeriwa hi ku twa Hikuva ku dzaha swi vanga mpungu eka makhumbi ya misiha ya ngati, ku hunguteka ka nkhuluko wa ngati leyi yaka endzeni ka ndleve, vadzahi va nga lahlekeriwa hi ku twa hi xihatla ku tlula lava nga dzahiki na ku lahlekeriwa hi ku twa loku vangiwaka hi ku va ndleve yi ri na swirhumbana kumbe pongo ra matimba. Vadzahi va tluriwa hi lava nga dzahiki hi ka nharhu ku va ndleve ya vona ya le ndzeni yi va na swirhumbana leswi nga vangaka ku karhateka ko fana na ?meningitis? na ku lamala xikandza.
Khensa (fukuzana) ya nhlonghe Ku dzaha a swi vangi ?melanoma? (khensa leyi nga na nghozi ya nhlonghe), kambe ya engetela ku va munhu a fa loko a ri na yona. Vadzahi va le ka nghozi yo khoma hi khensa ya ?cutaneus aquamous cell? ? khensa leyi siyaka ku tshukuluka exikandzeni.
Ku bola meno Ku dzaha swi nghenelela eka ?chemistry? leyi engetelaka ku dzona ka meno, ya va ya xitshopana no hoxa xandla eku boriseni ka meno. Vadzahi va na kwalomu ka n?we na hafu wo va va lahlekeriwa hi meno.
Emphysema Ku engetela eka khensa ya mahahu, ku dzaha swi vanga ?emphysema?, ku kukumuka no boxeka ka swinkwamana swa moya eka mahahu leswi hungutaka vuswikoti bya mahahu ku amukela moya wo tenga (oxygen) na ku humesa moya wa thyaka (carbon dioxide). Eka timhaka to tika, ?tracheostomy? yi pfumelela vavabyi ku hefemula. Ku boxiwa mbhovo eka pompo ya moya na xo phyuphyisa moya (ventilator) ku susumeta moya ku nghena eka mahahu (langutisa xifaniso). ?Chronic bronchitis? (leyi nga kombiwangiki) yi tumbuluxa marhimila laya nga tala hi bofu, leswi vangaka ku khohlola ko vava no hefemula hi ku tikeriwa.
Osteoporosis ?Carbon monoxide?, gasi leyi nga na vuxungu leyi humesiwaka hi timovha na musi wa fole, yi namarhela engatini ku tlula moyo lowo tenga (oxygen), yi tsema matimba ya ?oxygen? engatini ya loyi a dzahaka ngopfu hikwalomu ka 15 wa tiphesente. Tanihi mbuyelo, marhambu ya vadzahi ya lahlekeriwa hi matimba, ya vaviseka hi ku olova naswona ya teka kwalomu ka 80 wa tiphesente ku hola. Vadzahi va nga va na swiphiqo swa nhlana: vulavisisi byin?wana byi kombisa leswaku vatirhi va le tifemeni lava dzahaka va na kwalomu ko tlula ka ntlhanu ku va na switlhavi swa nhlana endzhaku ko vaviseka.
Vuvabyi bya mbilu Rin?we eka mafu ya nharhu emisaveni ya vangiwa hi vuvabyi bya ?cardiovascular?. Ku dzaha hi xin?wana xa swivangelo leswikulu lexi vangaka ku tumbuluka ka vuvabyi bya ?cardiovascular? vuvabyi lebyi byi dlaya ku tlula miliyoni wa vanhu hi lembe eka matiko laya ha hluvukaka. Vuvabyi bya ?cardiovascular? lebyi fambelanaka na ku dzaha byi dlaya ku tlula 600 000 wa vanhu lembe na lembe eka matiko laya ha hluvukaka. Ku dzaha swi endla leswaku mbilu yi ba hi xihatla, swi tlakusa ntshikelelo wa ngati no engetela ku kavanyeteka ka nkhuluko wa ngati (hypertension) na ku pfaleka ka misiha kutani swi vanga vuvabyi bya mbilu na ku oma swirho.
Matshumba ya khwiri Ku dzaha swi hunguta matimba yo lwisana na switsongwatsongwana leswi vangaka matshumba ekhwirini. Swi tlhela swi tshikelela vuswikoti byo herisa matimba ya asidi endzhaku ka swakudya, leswi siyaka asidi yi sala yi dya tinyama ta makhwiri. Matshumba ya khwiri swa karhata ku ya tshungula naswona ya tala ku tlhela ya huma.
Tintiho ta mihlovo-hlovo Nkuma wa fole lowu hlengeletanaka eka tintiho na minwala, wu swi thyakisa swi va swa xitshopana.
Khensa ya xivelekelo na ku humela hi khwiri Handle ko engetela ku khomiwa hi khensa ya nhamu na ya khwiri, ku dzaha swi vanga swiphiqo swo va wansati a biha mirini na ntshikilelo hi nkarhi wo va a bihe mirini na loko a kuma n?wana. Ku dzaha loko u bihe mirini swi engetela nghozi yo veleke vana lava nga na ntiko wa le hansi na switandzhaku swo va na rihanyo ro tsana. Ku humela hi khwiri swi hi ka mbirhi kumbe ka nharhu ku va swi humelela eka vadzahi, na vana lava nga si ku velekiwaka hikwalaho ko pfumaleka ka moya lowo tenga na ku lamala endzeni ka xivelekelo loku vangaka hi ?carbon monoxide? na nikothini ya fole. Ku fa ka vana lava nga si ku velekiwaka swi fananisiwa ku va swi vangiwa hi fole. Ku engetela, ku dzaha swi nga hunguta mpimo wa ?estrogen? leswi nga vangaka leswaku wansati a hatlisa a fikelela xiyimo xo ka a nga ha voni masiku ya yena.
Mbewu (sperm) ya vununa leyi lamaleke Ku dzaha swi nga lamata mbewu ya vununa no onha DNA ya yona, leswi nga vangaka ku humela hi khwiri kumbe ku veleka n?wana hi ndlela yo tika. Tidyondzo tin?wana ti kume leswaku vavanuna lava dzahaka va le nghozini yo kuma n?wana loyi a nga khomiwaka hi khensa. Ku dzaha swi hunguta nhlayo ya mbewu ya vununa no tlhela swi hunguta nkhuluko wa ngati ku ya eka xirho xa xinuna, leswi nga vangaka leswaku munhu a nga ha veleki. Ku hluleka ku veleka swi tele ngopfu eka vanhu lava dzahaka.
Psoriasis Vadzahi va na kwalomu ka mbirhi ku yisa eka nharhu ku tumbuluka ?psoriasis? (vuvabyi bya nhlonge), xiyimo xa nhlonge xo khwanyala xi siya nhlonge yi hlohlonya, yi huma swimbhovana swo tshuka miri hinkwawo.
Vuvabyi bya Buerger Vuvabyi bya Buerger, byi tlhela byi tiviwa hi vito ra ?thromboangitis obliterans?, ku kukumuka ka misiha, na ya le milengeni, ha ka nyingi swi sivela nkhuluko wa ngati. Vuvabyi bya Buerger byi nga vanga ?gangrene? (ku fa ka tinyama) na ku tsemiwa ka swirho leswi khumbhekaka loko byi nga tshunguriwi.
Khensa Ku tlula 40 wa swilo eka ku dzaha fole swi kombisiwe ku r leswi vangaka khensa. Vadzahi va kwalomu ka 22 ku tlula lava nga dzahiki ku tumbuluka khensa ya mahahu 16a. Naswona ku ya hi mindzavisiso, loko u dzaha nkarhi wo leha, u le nghozini yo tumbuluka tikhensa to hlayanyana, ku katsa khensa ya nhompfu (swi le henhla hi kambirhi) 16b; ririmi 16c; nomu, marhi na lakalaka (swi le henhla hi 6 ku fika eka 27); nkolo (ku ringana 12); nkolo wo mita (ku ringana 8 ku ya eka 10); kholokholo (ku ringana 10 ku ya eka 18); khwiri (ku ringana 2 ku ya eka 3); tinso (ku ringana 5); 16d; thundelo (ku ringana ka 3); xirho xa xinuna (ku ringana 2 ku ya eka 3); rivengwana (ku ringana 2 ku ya eka 5) 16e; colon rectus (ka nharhu) na xirho xo hambuka ha xona (ku ringana ka 5 ku ya eka 6). Mindzavisiso yin?wana na yona yi kume vuxaka exikarhi ka ku dzaha na khensa ya xifuva 16f.
<fn>tso_Article_National Language Services_Muphameri la tsakeriw.txt</fn>
Muphameri la tsakeriwaka wa tinhlayo-hlayo ta nkoka
NDZAVISISO WA VAAKI 2006
TSALWA RA NKAMBISISO WA NDYANGU HI NDYANGU
RI TIRHISERIWA TINHLAYO-NHLAYO NTSENA
Ehansi ka Nawu wa Tinhlayo-nhlayo wa Nomboro ya 6 ya 1999
VUXOKOXOKO BYA NDYANGU
Nomboro ya ndzhawu ya nhlayelelo
Nomboro ya muako wo tshama eka wona
Nhlamuselo ya muako wo tshama eka wona
Nomboro ya riqingo ra le ndlwini ya ndyangu (loko yi ri kona)
Nomboro ya selula (loko yi ri kona)
Nhlayo ya vanhu hinkwavo lava tshamaka endyangwini
Nhlayo ya matsalwa ya nkambisiso eka ndyangu lowu
MINDYANGU LEYI NGA EKA MIAKO LEYI HLAWURIWEKE
Nomboro ya ndyangu ya ndyangu lowu
Nhlayo ya mindyangu hinkwayo eka muako lowu hlawuriweke wo tshama
Xana swivutiso leswi wu endliwile ku ri na un?wana wa swirho swa vatirhi va ndzavisiso wa vaaki, ehandle ka muhlayeri ke? 1. Ina 2. E-e
Xana tsalwa leri ri nyiketiwile eka nkambisiso wa xiyimo (kumbe vuhleri) hi un?wana wa vatirhi va ndzavisiso wa vaaki, ehandle ka muhlayeri ke? 1. Ina 2. E-e
VATIRHI VA LE HANDLE/ VAKAMBISISI
Nomboro ya Pasi ya muhlayeri?????..Siku ra nkambisiso???
Nomboro ya Pasi ya mulanguteri?????...Siku ra nxopaxopo???
VUXOKOXOKO BYA MAHUNGU
Swivutiso
Rendzo leri landzelaka (loku kunguhatiweke)
Nomboro ya vuendzi
Siku (ra kona)
Nkarhi wo sungula
Nkarhi wo heta
Khodi ya mbuyelo
Siku
Nkarhi
KHODI YA MBUYELO WO HETELELA??
Swibumabumelo na vuxokoxoko hinkwabyo bya ku pfumaleka ka mahungu na swiyimo leswi nga tolovelekangiki
KHODI YA MBUYELO
VUXOKOXOKO BYA MAHUNGU
Bumabumela u tlhela u nyika vuxokoxoko lebyi heleleke bya ku pfumaleka ka mahungu hinkwako, laha henhla
Hetisekile
Va arile
Hetisekile switsongo
Ku hava mahungu yo tirhiseka
Xihoxo lexi longoloxiweke
Ku hoxeka ka vulongoloxi
Xin?wana
U komneriwa ku nyika vito na xivongo xa munhu un?wana na un?wana loyi nkarhi wun?wana a tshamaka endyangwini ku ringana kwalomu ka mune wa vusiku evhikini, naswona a endlile tano ku ringana mavhiki ya mune lama hundzeke, hambi a ri kona kumbe a nga ri kona hi nkarhi wa swivutiso. Tlhela u nyika mahungu ya munhu loyi a etleleke vusiku lebyi hundzeke tani hi muendzi, loko ri xela swivutiso. U nga rivali ku katsa vana na swirho swin?wana swa ndyangu, lava nga riki kona hi nkarhi wa swivutiso.
Tsalwa rin?we ra nkambisiso lowu ri tirhiseriwa ndyangu wun?we lowu hlawuriweke. Loko ku ri na vanhu vo hundza khume endyangwini, tirhisa tsalwa ra vumbirhi.
Nomboro ya munhu (xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, loko u tirhisa tsalwa ra vumbirhi, sungula eka 11, na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
MAVITO NA XIVONGO
Tsala mavito na swivongo swa xirho xinw?ana na xin?wana xa ndyangu ku ya hi tikholomo.
Sungula hi swirho swa ntolovelo (ku sungula hi nhloko ya ndyangu) lava a va ri kona vusiku lebyi hundzeke, va landzela hi lava ava nga ri kona, va landzela hi lava va etleleke vusiku lebyi hundzeke tani hi vaendzi kwala ndyanguni.
Nkarhi hinkwawo, sungula hi nhloko ya ndyangu kumbe muyimela nhloko ya ndyangu, hi leswaku munhu wo sungula 01. Nhloko ya ndyangu kumbe muyimela nhloko ya ndyangu i munhu loyi a tekaka swiboho-nkulu endyangwini. Loko ku ri na vanhu vo hundza un?we lava ringanaka hi ku teka swiboho-nkulu, sungula hi lonkulu. Tsala u voyamisa.
Xana (munhu loyi) wa kumeka/ tshama laha ndyanguni ku ringana mune wa masiku evhikini, ku katsa na mavhiki ya mune lama hundzeke ke?
Fungha xibokisana xa kona hi X .
Xana (munhu loyi) ari kwala ndyanguni vusiku lebyi hundzeke ke?
Fungha xibokisana xa kona hi X .
VUKHALE
U nga vutisi xivutiso. Tsala vukhale exibokisanini lexi nyikiweke ku ya hi mahungu leti nga ka P03
RIMBEWU
U nga vutisi xivutiso.
Fungha xibokisana xa kona hi X ku ya hi mahungu leti nga ka P04.
I mani nomboro ya munhu (P-01) loyi a nyikeke vuxokoxoko? Nghenisa nomboro ya munhu a bokisini.
Ehansi ka nawu wa Statisitiki Nomboro ya 6 ya 1999 (xihundla)
Ehandle ka nawu wun?wana, ku nga ri ku vuya kumbe voxokoxoko byi n, wana lebyi hlengeletiweke hi va Statisitiki va Afika Dzonga ku pfuneta ximfumo kumbe nkambisiso wun?wana mayelano na munhu kumbe ndyangu awu fanela nga ku paluxiwa eka munhu wun?wana na wun?wana.
(e) na 18 (g) Mutirhi wa Statisitiki xa Afrika Dzonga loyi a paluxaka vuxokoxoko kumbe mahungu lawa a yi kumeke hi nkarhi wa ntirho eka munhu loyi a nga fanelangiki ku kuma vuxokoxoko lebyi u ta kumeka a ri na nandzu na swona u ta koxiwa mali leyi nga tluriki R10 000, kumbe a pfaleriwa nkarhi lowu nga tluriki 6 wa tin?hweti kumbe swigwevo leswi ha vu mbirhi ka swona.
Ku tivana ka muhlayeri na vandyangu.
Xikombelo titivisi hi ririmi leri va ndyangu va ri twisisaku
Avuxeni, i nhlikanhi, i madyambu, vito ra mina hi mina-------- ndzi muhlayeri loyi a thoriweke ku endla nkambisiso wa vaaki ehansi ka va Statisitiki va Afrika Dzonga.
Komba papila ra pfumelelo ro huma eka va Statisitiki va Afrika Dzonga
Nkambisiso lowu wu endliwa eka mhasipala hinkwayo. Xikongomelo xa nkambisiso lowu i ku hlengeleta vuxokoxoko eka nomboro ya vanhu lava tshamaka eti ndhawini leti hlawuriweke na swona va tshamiseke hi ndlela yihi va hanyisa ku yini.
Leswi swi ta pfuna ku lunghisela vumundzuku, timali, na vu korhokeli bya mhasipala eka va aki.
Vuxokoxoko byi n'wana na byi n'wana lebyi nga ta nyikiwa byi ta endliwa bya xihundla.
A ndzi kombela ku vulavula na nhloko ya ndyangu kumbe muyimela nhloko ya ndyangu? Nhloko ya ndyangu hi yena muteka swiboho leswi kulu swa ndyangu kumbe imunhu loyi a ndyanguni vanhu va ndyangu va tekaku ku ri yena nhloko ya ndyangu.
Pholisi ya ririmi ra muhlayeri.
Va Statisitiki va Afrika Dzonga va pfumelela leswaku mu hlayeleri a tirhisa 11 wa ti ndzimi leti pfumeleriweke eka va aki ku endla nkambisiso kumbe nhlayo wa mani na mani.
Tsalwa leri ri tsariwile hi xinghezi na swona ri hundzuluxiwili ku ya eka tindzimi ta 10 ta pfumelelo na swona ti kumeka ebukwini ya le thlelo.
Swa laveka leswaku muhlayeri a endla swivutiso hi ri rimu leri vanhu va ndyangu va tsakelaku ku ri tirhisa, naswona muhlayeri u fanela ku landzelela mahungu ya tsalwa.
Hikwalaho ka sweswo muhlayeri u fanele a tiva ririmi leri tirhisiwaka eka ndhzawu leyi hlawuriweke naswona ufanela ku va na vutivi mayelana na buku leyi hundzuluxiweke leswaku a kota ku vulavula na va aki va ndyangu lava va nga ta ka va nga tsakeli munhu loyi a nga tiveki ririmi ra vona.
Fanelo ya maendlelo ya muhlayeri.
I mani loyi a faneleke ku tata tsalwa leri?
Va Statisitiki va Afrika Dzonga va pfumelela munhu loyi a nga dyondzisiwa ku tata tsalwa leri.
Ntsena laha swi faneleke munhu wun'wana a nga pfumeleriwa ku tata tsalwa.
Vanhu hinkwavo va ndyangu lava va tshamaka endyangwini ku ringana mune wa vusiku evikini naswona va endlile tano eka mavhiki ya mune lama hundzeke, Ndyangu i ntlawa wa vanhu lava va tshamaka swin?we, va dyaka swin?we na ku avelana swin?we swa rihanyo, hambi a ri munhu un?we loyi a tshamaka a ri yexe.
Laha swivutiso swi lavaku ku la nga ti nhlamulo, muhlayeri u fanele ku fungha xibokisana xa kona hi (X).
Eka tinomboro to fana na malembe, muhlayeri u fanela kutsala nomboro leyi nga fanela exibokisanini tani hi nomboro (xikombiso: 007, 025).
Eka swivutiso leswi yelanaku na mavito ya tindhawu, matirhelo na tifeme, muhlayeri u fanela ku tsala mahungu leti nga nawini hi maletere lama kulu etindhawini leti nga nyikiwa.
Xikombelo unga tshuki u tsalela endzeni ka tikholomo leti nga ethlelo ka munhu wa ndyangu.
Tsala swi voyama loko swi endleka, nhlamulo yi fanela ku va eka kholomo ya yona.
Ku tirhisa xitsalo swi pfuneta ku lunghisa swihoxo, ku sikena na hunguta swihoxo.
XIYENGE XA A: Matshamisekelo ya vanhu hi ku tirhisa nkambisiso- VUTISA UN?WANA NA WUN?WANA
Sungula eximatsini (nomboro ya munhu 01) naswona u tata xiyenge xa A ku ya hi munhu etlhelo.
HLAYELA EHENHLA: Ndzi ta vutisa swivutiso ku kuma vuxokoxoko hi munhu wun?we wun?we kumbe muendzi laha endyangwini
Nommboro ya munhu (xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
SIKU RO VELEKIWA
Siku ra (munhu) ro velekiwa?
Siku ro velekiwa ri tsariwa hi ndlela leyi
Xikombiso, loko munhu velekiwile hi 7 Ndzhati 1963, tsala 07 ku yimela siku DD, 09 ku yimela n?hweti MM, na 1963 ku yimela lembe YYYY.
VUKHALE
I ma ngani ma lembe ya munhu loko ma helerini?
Loko ma nga tiveki unga ma ehleketelela.
Eka vana lava nga na malembe ya le hansi ka rinwe 1 tsala 000 ka malembe.
Eka munhu loyi a nga na 7 na tin?hweti ta 10 tsala 007 ka malembe.
RIMBEWU
Munhu loyi I wa xinuna kumbe waxisati?
Tsala vukhale exibokisanini lexi nyikiweke hi fungho wa X hi ku landza nhlamulo ya F-05 eka flap.
XIYENGE XA A: Matshamisekelo ya vanhu hi ku tirhisa nkambisiso-VUTISA UN?WANA NA WUN?WANA.
Nomboro ya munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana.
NOMBORO YA MUNHU
VUXAKA
Vuxaka bya munhu loyi na hloko ya ndyangu kumbe muyimela nhloko ya ndyangu?
Nhloko kumbe muyimela nhkoko ya ndyangu I munhu loyi a tsariweke ka kholomo 1 (ya tsalwa ro sungula loko ma tsalwa yo hundza rin?we ya tatiwile eka ndyangu lowu) 01nhloko (muyimela) nhloko, 02 wanuna/nsati/munghana, 03 mufana/nhwana, 04mufana loyi a hlayisiwaku/ nhwana, 05 n?wana wa mutswari wun?we wa ndyangu, 06 Buti/sesi, 07mutswaru (manana/tatana) 08Vatswari hi ku lovola, 09 ntukulu/xintukulu ndhuwe, 10n?wana wa jaha/nhwana hiku lovola, Buti/sesi hi ku lovoriwa, 12 kokwana waxisati/kokwana wa xinuna, xaka rin?wana, 14 munhu la a nga riku xaka.
MATEKANELO
Munhu loyi u tekiwile kumbe u tekile?
HLAYELA EHENHLA ku suka tsalwa leri nyikiweke na ku tsala khodi yinwe ntsena hi munhu.
Vukati bya xilungu/vukhongeri.
Ku ka unge se teka kumbe vu wexe. 6.wanuna la nga loveriwa/wansati la loveriweke.7 ku hambana.8.ku herisa vukati.Loko kuri na 5-8 unga ha vutisi P-07
MUNGHANA
I mani muhu loyi kunga munghana kumbe mutirhisani endyangwini?
Tsala nomboro ya munhu loyi ku nga munghana kumbe mutirhisani exibokisanini lexi nyikiweke. Loko a nga ri kona tsala 99.
RIXAKA RA VANHU
Munhu loyi a nga va a ti vitana wa ri xaka rihi hi ku hambana ka ti nxaka?
Tsala khodi exibokisanini.
XIYENGE XA B: MARHURHELO-VUTISA WUN?WANA NA WUN?WANA
HLAYELA EHENHLA: Ndzi ta vutisa vuxokoxoko hi ma rhurhelo ya munhu/kumbe muvhakachi laha ndyanguni lowu.
Nomboro ya Munhu (xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
Munhu loyi u velekiwe eka xifundza xihi
NDHAWU NKULU YA KU VELEKIWA
I doroba rihi, muganga, muga nga, kumbe tiko xikaya laha (munhu loyi) a nga velekiwa kona?
Tsala vito ra ndhawu leyi u nyikiweke hi maletere lama kulu.
NDHAWU YA KU VELEKIWA
I doroba rihi, xidorobana, vutshamo byo ka byi nga ri enawini, vito ra purasi leri (munhu) a velekiweke kona?
Tsala vito ra ndhawu leyi u nyikiweke hi maletere lama kulu.
NDHAWU NKULU LEYI A TSHAMAKA EKA YONA HI NTOLOVELO.
I doroba rihi, muganga, muga nga, kumbe tiko xikaya laha (munhu) a nga tolovela ku tshama kona?
Tsala vito ra ndhawu leyi u nyikiweke yona hi maletere lama kulu.
NDHAWU YA NTOLOVELO KU TSHAMA
I doroba rihi, xidorobana, vutshamo byo ka byi nga ri enawini, kumbe vito ra purasi leri (munhu) a toloveleke ku hanya kona?
Tsala vito ra ndhawu leyi u nyikiweke yona hi maletere lama kulu.
XIYENGE XA B: MARHURHELO-VUTISA WUN?WANA NA WUN?WANA
Nomboro ya munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana.
NOMBORO YA MUNHU
MALEMBE YA MUNE LAMA HUNDZEKE
Fungha xibokisana xa kona hi X.loko kuri na 1 kumbe 3 yana eka P-19
NKARHI WO FAMBA
munhu loyi u fikile hi lembe rihi kumbe n?hweti yihi laha endlwini leyi?
NDHAWU NKULU LAHA A TSHAMA KONA
I doroba nkulu rihi, muganga, tiko xikaya rihi leri (munhu) a hanya kona.
Tsala vito ra ndhawu hi maletere lama kulu.
NDHAWU NTSONGO LAHA A TSHAMA KONA
I doroba rihi, xidorobana, vutshamo byo ka byi nga ri enawini, kumbe purasi leri (munhu) a hanya kona aga se tae ka yindlu leyi?
Tsala vito ra ndhawu hi maletere lama kulu.
XIYENGE XA C: KU TSONIWA NA
HLAYELA EHENHLA: Ndzi ta vutisa vuxokoxoko hi mayelana ku tsoniwa kumbe vulema na
NOMBORO YA MUNHU
Nomboro ya Munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana.
VULEMA
Hi byihi vulema lebyi (munhu) a nga na byona?
ina, 2 e-e, 3 a ndzi tivi
Fungha xibokisana hi X loko nhlamulo yiri 2 kumbe 3 yana eka P-22
Munhu loyi u lemale hi ndlela yihi?
Hlayela ehenhla u fungha laha swi faneleke hi X.
Ku ka a nga voni kumbe kumbe a nga voni swinene, 2 Ku ka a nga twi kumbe a nga twi swinene, 3 ku ka a nga vulavuri, 4 ku famba hi xigolonyana kumbe hi tinhonga, 5 ku ka a nga twisisi loko a dyondzisiwa, 6 ku vabya mahanyelo na mihleketo.
XIYIMO XA VULEMA
Vulema lebyi byi nga sivela leswaku (munhu) a tsandzeka ku tirha swa vutomi (ku fana na dyondzo, ntirho, ku hanya na vanhu xana)?
Fungha xibokisana xa kona hi X
Ina, 2E-E
MALI YA VA TSONIWA
Munhu loyi xana ukuma mali ya va tsoniwa kumbe mudende na?
Fungha xibokisana xa kona hi X loko nhlamulo kuri 2 kumbe 3 yana eka P-25 1 Ina, 2 E-E, A ndzi tivi
MUXAKA WA MALI YA VA TSONIWA
I mali ya muxaka muni ya va tsoniwa leyi (munhu loyi) a yi kumaka?
Fungha lava laha kunga fanela hi X
Mudende wa lava kulu, 2 mali ya swilema, 3 mali yo wundla ya vana, 4 mali ya lava hlayisiwaka hi ku tsandzeka ku ti hlayisa, 5 mali ya lava tshamaka e tindhawini ta vu hlayiselo, 6 mali leyi humaka e handle, 7 mali leyi pfunaka laha ku hluphekiwaku
XIYENGE XA D: DYONDZO-VUTISA VANHU VA NTHLANU WA MALEMBE 5 NA KU YA EHENHLA
HLAYELA EHENHLA: Ndzi ta vutisa vuxokoxoko bya dyondzo eka munhu ku su kela nthlanu wa malembe na ku ya ehenhla
Nomboro ya Munhu (xaxameta kholomo ku ya hinobopo ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
MANGHENELO YA XIKOLO
XANA MUNHU LOYI WA YA EXIKOLWENI NA?
Fungha xibokisana xa kona hi X, loko nhlamulo yiri 2 yana eka P-27
NTLAWA WA DYONDZO
Intlawa wihi wa xikolo lexi munhu loyi a dyondzaku ka xona?
HLAYELA EHENHLA uthlela u tsala khodi a xibokisanini.
XIKOLO XA LE THLELO KUMBEXA MFUMO
I xikolo xa mfumo kumbexa le thlelo na?
Tsala khodi exibokisanini. 1 Mfumo, 2 xa le thlelo, A ndzi tiva.
Tsala khodi exibokisanini.
XIYENGE XA D: DYONDZO- VUTISA VANHU VA NTHLANU WA MALEMBE KUMBE KU HUNDZA
Nomboro ya munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana
NOMBORO YA MUNHU
NTLAWA WA DYONDZO
Hi yihi ntangha nkulu leyi (munhu loyi) a yi paseke?
Tsala khodi exibokisanini.
Eka munhu loyi a nga na ntangha 12, vutisa loko ari na exemption kumbe ari hava.
Eka munhu loyi a nga na xitifikheti kumbe dipiloma, vutisa loko ari na ntagha khume 12 kumbe ari hava.
Loko a nga nghena nga xikolo eka P-28, Loko a nyika nhlamulo yin?wana handle ka 99 (00-22), yana eka P30, 00 ntangha 0, 01 ntangha 1, 02 ntangha 2, 03 ntangha 3/ntangha 1, 04 ntangha 4/ntangha 2, 05 ntangha 5/ ntangha3, 06 ntangha 6/ntangha 4, 07 ntangha 5, 08 ntangha 8/ntangha6, 09 ntangha9/ ntangha 7, 10 ntangha 10/ ntangha8/NTC1, 11 ntangha 11/ ntangha 9/NTC11, 12 ntangha 12/ ntangha 10/NCT111, (a nga na exemption), 13 ntangha 12/ ntangha10 (una exemption), 14 xitifikheti leyi nga na ntangha 10, 15 dipiloma leyi nga na ntangha 10, 16 xitifikheti leyi nga na ntangha 10, 17 dipiloma leyi nga na ntangha 10, 18 digiri, 19 B-Tech, 20 digiri/dipiloma ya national, 21Honours degr e-e, 22 digiri ya lehenhla (masters/PhD), 99 a nga yangi exikolweni.
DYONDZO: VUSWIKOTI BYO HLAYA
Xana (munhu loyi) a nga swikota ku hlaya hi rin?we ra tindzimu?
Fungha xibokisana xa kona hi X
Ina, 2 E-E.
DYONDZO: VUSWIKOTI BYO HLAYA
Xana (munhu loyi) a nga swikota ku tsala hi rin?we ra tindzimu?
Fungha xibokisana xa kona hiX
XIYENGE XA F: KUTHORIWA NA MIGINGIRIKO YO NGHENISA MALI-VUTISA HINKWAVO LAVA NGA NA MALEMBE YA 15 NA KU YA EHENHLA
HLAYA SWITWAKALA: Ndzi ta vutisa vuxokoxoko bya mathoriwelo ya munhu/ muvhakachi loyi a nga na malembe ya 15 kumbe ku ya ehenhla laha ndyanguni lowu.
Nomboro ya Munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana.
NOMBORO YA MUNHU
U TIRHA KWIHI
Eka masiku ya 7 lama hundzeke (munhu loyi) u ke a tsutsuma kumbe ku endla swa mabindzu lamakulu kumbe lama ntsanana ya yena kumbe na munghana wun?we kumbe vambirhi eka awara?
Swikombiso: Ku xavisa, ku endla swilo swixavisiwa, ku lunghisa swilo, ku rindza timovha, ku sweka byala, ku endla vanhu misisi, bindzu ra vana, mathekisi kumbe bindzu ra vutleketli, hofisi ya nawu kumbe ya vutshunguri, na swin?wana.
Ekamasiku ya 7, xana [munhu loyi] u ke a nga tirha ntirho wo titirha, wo holeriwa, wo hola ku ya hi ntirho wa yena kumbe ku hakeriwa hi ku khensiwa.[ehandle ka ntirho wa le kaya] hambi kuri awara yinwe?
Eka masiku ya 7, [munhu loyi] u ke a nga tirha ntirho wa le kaya a hola kumbe aholeriwa hi ku khensiwa hambi ku ri awara?
Eka masiku ya 7, [munhu loyi] u ke a nga pfuna eka mabindzu ya le kaya hambi ku ri ku ringana awara?
Eka masiku ya 7 [munhu loyi]u ke a nga tirha ntirho hi yexe kumbe ntirho wa le nsinwini, purasi, xivala kumbe a pfuna hi byala matsavu kumbe a pfuna ku languta swifuwo hambi ku ri ku ringana awara?
XIYENGE XA F: KUTHORIWA NA MIGINGIRIKO YO NGHENISA MALI-VUTISA VANHU LAVA NGA NA MALEMBE 15 NA KU YA EHENHLA
Nomboro ya Munhu xaxameta kholomo ku ya hi nomboro ya munhu ku suka eka 1-10, sungula eka 11, na swin?wana
NOMBORO YA MUNHU
Eka masiku ya ya 7 xana [munhu loyi] u ke a nga aka kumbe ku lunghisa eka yindlo, nsimu, xivala kumbe bindzu hambi kuri ku ringana awara?
Eka masiku ya 7 xana (munhu loyi) u ke a nga ringela tihlampfi, swa le matini, swiharhi, kumbe swakudya swin?wana swo xavisiwa kumbe swakudya swa le kaya hambi kuri ku ringana awara?
Eka masiku ya 7 xana (munhu loyi) u ke a nga kombela mali kumbe swakudya entalweni wa vanhu hambi kuri ku ringana awara?
KU VA U NGA RI KONA ENTIRHWENI NKARHI- NYANA
Hambi leswi (munhu loyi) a nga endlangiki migingiriko eka masiku ya 7, xana wa ha tirha, u na bindzu, kumbe migingiriko yo endla mali kumbe vurimi lebyi a nga vuyelaku ka byona xana?
XIYENGE XA F: TA KU THORIWA NA MIGINGIRIKO YA SWA IKHONOMI (Ku yisa emahlweni) ? VUTISA SWA VANHU HINKWAVO LAVA NGA NA MALEMBE YA 15 KU YA EHENHLA LAVA XAXAMETIWEKE EKA FLAP
Nomboro ya munhu (nyika kholomu kumbe nomboro ya munhu un?wana na un?wana ku suka eka 1 ku fika eka 10; loko ri ri tsalwa ra vumbirhi, sungla eka 11 na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
SWIVANGELO SWA KU KA U NGA TIRHI
Hikokwalaho ka yini (munhu loyi) a nga tirhi/ tirha nga eka masiku ya mune lama hundzeke?
U kume ntirho, kambe wu ta sungula hi siku rokarhi le ra ha taka. YANA EKA P-40
U nghena xikolo/ xichudeni naswona u hlawula ku ka a nga tirhi
I nsati wa ndyangu/ u hlayisa yindlu naswona u hlawula ku ka a nga tirhi
U rhithayarile naswona u hlawula ku ka a nga lavi ntirho wa ximfumo
Wa vabya, i mutsoniwa kumbe a nge koti ku tirha (vatsoniwa)
I ntsongo ngopfu kumbe I kule ngopfu ku nga kota ku tirha
I mutirhi wa nguva, xik. Vakhi va mihandzu, vatirhi va swa tiwulu
Ku fumaleka ka vutivi kumbe ntokoto wa mintirho eyi nga kona
A nga kumi ntirho
A nga kumi ntirho lowu faneleke (muholo, ndzhawu ya ntirho kumbexiyimo xa matirhelexi nga n?wi enerisi)
Mutirhi wa/ hi kontiraka, xik. U wisile ku ya hi kontiraka
Tsala khodi endzeni ka bokisi.
Loko ntirho lowu faneleke w ova kona, xana i xihatla xa njhani lexi (munhu loyi) a nga sungulaka ntirhi hi xona?
Tsala khodi endzeni ka bokisi
Eka mavhiki mambirhi
Eka mune wa mavhiki
Endzhaku ka ku hundza mune wa mavhiki ku suka sweswi
A ku na ku tsakela
A swi tiveki
Eka mavhiki ya mune lama hundzeke, xana (munhu loyi) u la nga teka goza:
a ku lavan na ntirho wa muxaka wun?wana na wun?wana b ku sungula bindzu rin?wana na rin?wana
Ina
A swi tiveki
Fungha bokisi hi X
YANA EKA P-40
XIYENGE XA F: TA KU THORIWA NA MIGINGIRIKO YA SWA IKHONOMI (Ku yisa emahlweni) ? VUTISA SWA VANHU HINKWAVO LAVA NGA NA MALEMBE YA 15 KU YA EHENHLA LAVA XAXAMETIWEKE EKA FLAP
Nomboro ya munhu (nyika kholomu kumbe nomboro ya munhu un?wana na un?wana ku suka eka 1 ku fika eka 10; loko ri ri tsalwa ra vumbirhi, sungla eka 11 na swin?wana)
NOMBORO YA MUNHU
XIYIMO XA MATIRHELE
Loko nhlamulo ku ri Ina eka xin?wana xa swivutiso swa P-30a ku fika eka P-30g kumbe P-31
Xana u nga hlamusela njhani hi ku antswa xiyimo xa matirhele ya (munhu loyi)?
<fn>tso_Article_National Language Services_Muziyamu wa Xihlala x.txt</fn>
Khalendara yo Velekiwa ya Xikolo xa Ximun'wana
Masiku yo hlawuleka ya na ndhawu yo hlawuleka eka matimu ya hina"
Xikolo xa Ximun'wana i ntirho lowu fambisiwaka hi Ndzawulo ya Dyondzo ya muziyamu wa Xihlala xa Robben. I nongonoko wa lembe na lembe lowu tekaka 7 wa masiku. Nkhuvo wu vile kona ku sukela hi 1998 naswona wu koke mahlo ya lava ngheneleke ku suka eSA, Namibia na UK. Xikolo xa Ximun'wana i xiphemu xa pfhumba ra 'Robben Island on The Move' leri kongomaneke na ku hluvukisa xihlala tanihi ndhawu yo ya emahlweni ko dyondza na dyondzo hi yoxe. Loko nongonoko wu karhi wu famba lava hoxaka xandla eka mhaka ya ndzhavuko na ndzhaka. Yi tlhela yi nyika mahungu ya mintirho eka xiyenge xelexo xa ndzhaka.
Nkongomelo wa Xikolo xa Ximun'wana i "Isivivane Solwazi" leswi vulaka "ku Nhlokohata Vutivi". Nkongomelo wa ha ri endlelo ro valanga maandlalelo ya xitori xa Xihlala xa Robben. Hi ku funungula/kumisisa maandlalelo, lava hoxaka xandla va hlohloteleka ku ehleketa hi mhaka ya vuxaka lebyi xihlala xi nga na byona na miganga ya vona, vanhu, tindhawu, swilo na leswi endliwaka.
Siku ra Ririmi ra Manana ra Matiko Hinkwawo
Siku ra Ririmi ra Manana ra Matiko Hinkwawo ri na xikongomelo xo tlakusa ku hambana ka swa ririmi na dyondzo ya tindzimi-nyingi naswona eku tlakuseni ka ku lemukisa ka swa ririmi na mindzhavuko ya xintu lexi langutisiwaka hi ku twisisa, ku tiyisela na angulano.
Namuntlha kwalomu ka hafu ya 6000 kumbe ku tlula ya tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni ti le khombyeni. Eka madzana nharhu wa malembe laya hundzeke, tindzimi tifile na ku nyamalala hi ndlela yo hlamarisa ya xihatla. Kwalomu ka 3000 wa tindzimi ti le nghozini, enghozini yo chavisa kumbe ti le ku feni ematlhelo hinkwawo ya misava.
Siku ra Ririmi ra Manana ra Matiko Hinkwawo ri tlangeriwa hi ti 21 ta Nyenyenyana lembe na lembe emisaveni hinkwayo, ri simekiwile eka nhlengeletano ya mani na mani ya UNESCO hi 1999 naswona ri tlangeriwe ro sungula hi ti 21 Nyenyenyana 2000.
Siku ra Timfanelo ta Vanhu (SA)
Hi nkarhi wa xihlawu-hlawu e Afrika Dzhonga siku leri a ri tiviwa tanihi 'Siku ra Sharpville', hambi leswi a ri nga katsiwanga eka khalendara ya ximfumo tanihi siku ro wisa hi nkarhi wolowo, a ku ri na xinkhubyano xo tlangela siku leri hi mintlawa leyi a yi lwisana na xihlawu-hlawu.
Vumbiwa lebyintshwa bya Afrika Dzhonga byi pfumelela ku tumbuluxiwa ka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu eAfrika Dzhonga (SAHRC) leyi xikongomelo xa yona ku nga ku tlakusa ka ku hlonipha timfanelo ta vanhu, ku tlakusa vusirheleri, ku ndlandlamuxa na kufikelela timfanelo ta vanhu eAfrika Dzhonga. SAHRC yi simekiwile hi ti 21 Nyenyankulu 1996, 35 wa malembe endzhaku ka mhangu ya 21 Nyenyankulu 1960 loko vanhu lava a va kombisa ku vilela va duvuriwa hi maphorisa.
Nawu wo Hundzuluxa wa Vantima wa 1952 wu engetele vulawuri bya Mfumo ehenhla ka mafambelo ya maAfrika ku ya emadorobeni na ku herisa ku tirhisa Pasi (tsalwa leri maAfrika a va bohiwa hi nawu ku tshama va ri khomile ku khorwisa leswaku va na mpfumelelo wa nghena endhawini ya lavo basa ntsena) ku tsakeriwa xibukwana xa 'reference'lexi maAfrika a va fanele ku tshama va xi khomile. Loko munhu a hluleka ku xi humesa loko maphorisa va xi lava a ku ri nandzu lowu munhu a ta xupuriwa. Eku sunguleni ka 1960 ANC na PAC hi yimbirhi ka yona yi tivisile mapfhumba ku alana na Milawu ya Mapasi.
Hi ti 21 Nyenyankulu 1960 vafambisi va mapfhumba va hlengeletanile exiticini xa maphorisa xa Sharpville laha mapasi ya nga hisiwa. Ku pfukile nkitsinkitsi. Xiphemu xa rihlampfu ra darata xi kandziyeriwile ku pfumelela ntshungu ku ya emahlweni. Maphorisa ya sungule ku duvula, ehandle ko nyikiwa xileriso xo endla tano. Makume-ntsevu wa vanhu va dlayiwile ivi ku vaviseka 180.
Endzhaku ka vhiki 30000 wa maAfrika va kombisile ku vilela ku suka eLanga ku ya eKapa va rhangeriwe hi Philip Kgosana. U pfumelelanile na varhengeri va xifundzha ivi a pfumela leswaku a nga rhangela ntshungu ku huma edorobeni ntsena loko Holobye wa Nawu a ta kanerisana na yena. U hlayise xitshembiso xa yena, kambe loko a vuyela edorobeni ku ta hlangana na Holobye va n'wi khomile.
Namuntlha, 21 Nyenyankulu ri tiviwa hi Siku ra Timfanelo ta Vanhu naswona i xiphemu xa khalendara ya ximfumo ya masiku yo wisa.
Siku ra Ntshuxeko (SA)
Siku ra Ntshuxeko ri fungha nkarhi wa nhlawulo wa xidimokirasi wo sungula wa Afrika Dzhonga hi ti 27 Dzivamisoko 1994. Leri a ku ri siku laha vanhu va tinxaka hinkwato vahlawuleke palamente yin'we. Lowu a wu ri nkarhi wo sungula vantima va Afrika Dzhonga va koteke ku hlawula varhangeri va tiko ra vona.
Siku ra Ntshuxeko ri na ndhawu yo hlawuleka evuton'wini bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzhonga. I xitsundzuxo xa ntshuxeko wa Afrika Dzhonga endzhaku ka madzana ya malembe ya xihlawu-hlawu na ntshikilelo.
Siku ra Vatirhi
Ti 1 ta Mudyaxihi, siku ra Vatirhi eMisaveni Hinkwayo ku tlangeriwa ku lweriwa ka timfanelo ta vatirhi naswona ri amukeriwa hi ematikweni hinkwawo handle ka Amerika na Khanada. Hambi leswi siku leri ro wisa ri sunguriweke e Amerika hi 1880.
Siku ro sungula ra Mudyaxihi, hi 1886 a ri koxa nhungu wa tiawara to tirha emadorobeni layo tala ya Amerika: sweswi ri fananisiwa na 'Haymarket Martyrs'. Bomo leyi lahleriweke hi munhu la nga tivekiki eka ku kombisa ku vilela loku a ku ri kona hi ti 4 ta Mudyaxihi 1886 eka Xikwere xa Makete wa Chicago leyi dlayeke phorisa rin'we. Hambileswi swi nga kumekangiki leswaku yi lahlele hi mani, mhangu leyi ku vhikiwe hi yona ku endlela ku hlasela vanhu va nhlangano wa vatirhi wa "Left na Labour". Maphorisa ya ngundzuvanyile miti na tihofisi ta vaehleketeriwa na swona madzana-dzana va khomiwile handle ko voniwa milandzu. Varhangeri va nhlangano a va hluphiwa naswona nhungu ya vona lava a va kumeka eChicago va voniwe nandzu wo pfuneta ku dlaya. Huvo yo ka yi nga landzeleri nawu yi va vone nandzu hi vunhungu bya vona, hambileswi a ku nga ri na vumbhoni lebyi tiyeke, ku va lumbeta hi ku lahlela bomo (a ko va na un'we loyi a ri ku suhi na xivulavuri) naswona va nyikiwile xigwevo xa rifu. Mune va dlayiwile hi ti 11 ta Hukuri 1887. Un'we u tisungile ekhotsweni. Vanharhu lava saleke va rivaleriwile hi 1893.
Siku ra vatirhi ri yile emahlweni ri kula emisaveni hinkwayo na ku va ku voniwa nhlangano wuntshwa wa vatirhi wu tlangeriwa.
Vatirhi a va faneli ku tekela enhlokweni na ku tlangela Siku ra Vatirhi ntsena eka nkoka wa siku leri, kambe na nkarhi wo lunghisa swilo swa nkoka eka vatirhi.
Siku ra Vantshwa (SA)
Siku leri a ri tiviwa hi Siku ra Soweto.
Hi 1975 ku kombisa ku vilela swi sungurile eswikolweni swa maAfrika endzhaku ka xileriso ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Bantu leyi nga vula leswaku Xibunu xi ta tirhisiwa tanihi ririmi leri tidyondzo ta swikolo swa le henhla ti nga ta tirhiseriwa rona. Kambe a ku nga ri mhaka yo tirhisa Xibunu ntsena, kambe a ku ri maendlelo hinkwawo ya mafambiselo ya dyondzo ya Bantu leyi a yi taleriwe hi swikolo leswi hambanyisiweke na tiyunivhesiti, switirhisiwa swa xiyimo xa le hansi, tikamara to dyondzela eka tona leti taleke ku tlula mpimo na vadyondzisi vo tala lava a va nga swi koti ku vulavula Xibunu.
Hi ti 16 Khotavuxika 1976 ku tlula 20000 wa vana va swikolo ku suka eSoweto va sungurile ku kombisa ku vilela. Loko ku vile na ku lwa na maphorisa na minkitsikitsi leyi veke kona eka mavhiki laya landzeleke, vanhu va kwalomu ka 700 vo tala va vona a ku ri vantshwa va dlayiwile naswona nhundzu yi onhiwile. Ku tiarisa ka vantshwa ku ndlandlamukile na tiko hinkwaro. Hector Peterson u vile munhu wo sungula ku dlawa. Siku ra Vantshwa ri tlangela timhaka leti.
Siku ra vaaki eMisaveni Hinkwayo
Hi Khotavuxika 1989, Huvo leyi fumaka ya Xikhwama xo Ndlandlamuxa xa Matiko laya Hlanganeke 'United Nations Development Fund' (UNDF) yi ringanyete leswaku ti 11 ta Khotavuxika ti tekiwa hi vaaki hinkwavo tanihi Siku ra Vaaki eMisaveni Hinkwayo. 40 wa malembe ntsena endzhaku ka 1940 hi fikelele 6 wa mabiliyoni. Ku tlula 1 biliyoni ya hina hi le xikarhi ka 15 na 24 wa malembe. Yeleyo i nhlayo ya le henhla leyi nga si tshamaka yi va kona ya vantshwa emisaveni.
Siku leri ri lava ku lemukisa vanhu eka nkoka na xihatla xa timhaka ta vaaki, ngopfu-ngopfu eka timhaka ta tipulani to ndlandlamuxa hi ku angarhela na xilaveko xo kuma xintshunxo xa swiphiqo swa vaaki emisaveni hinkwayo.
Siku ra Vamanana (SA)
Hi ti 9 Mhawuri 1956 madzana-dzana ya vamanana va kombisile ku vilela eka miako ya vun'we 'union buildings'ePitori ehenhla ka ku tshikileriwa hi Nawu wa Mapasi. A ku ri ku kombisa ku vilela ko sungula loku a ku nghenele hi vanhu vo tala eka matimu ya tiko leri. Ku tiyimisela ka vona ku lwa na ku homboloka ka maendlelo ya xihlawuhlawu a swi katsiwile eka xilogene, ''Wathintha bafazi, wathint'umbokoto-loko u ba wansati, u ba ribye"
Siku ra Vamanana i ku kombisa ku hlonipha eka mamiliyoni ya vamanana etikweni hinkwaro lava vunhenha bya vona byi pfuneke eku velekiweni ka Afrika Dzhonga leyintshwa.
Siku ro tlangela Mfuwo
Siku ro sungula ro tlangela Mfuwo ri vile hi ti 24 Ndzhati 1995.
Nkoka wa siku leri i ku tekela enhlokweni swilo swa ndzhavuko wa Afrika Dzongha leswi khomekaka na leswi nga khomekiki. Leswi swi katsa swiendlo leswi akisaka, ndzhaka ya swa matimu, ririmi, swakudya leswi hi swi dyaka na tiko laha hi tshamaka kona.
Xikongomelo xa Siku ra Mfuwo i ku hlayisa, ku kombisa na ku tlakusa ku hambana ka ndzhavuko wa hina lowu nga na vuxaka na ku hlohlotela vantshwa ku angarha mfuwo lowu fanaka.
Mfumo wu boha nkongomelo wo tlangela lembe na lembe.
Siku ra Vadyondzisi eMisaveni Hinkwayo
Siku ra Vadyondzisi eMisaveni Hinkwayo ri simekiwile hi khale ka Mufambisi-Generali wa UNESCO, Federico Mayor, eka Nhlengeletano ya Matiko hi swa Dyondzo eGeneva hi 1994. siku ra 5 Nhlangula ri hlawuriwile hikokwalaho ka leswi a ku ri siku relero hi 1966 laha nhlengeletano ya nhlangano wa mimfumo yo hlawuleka a yi kondleteriwile hi ku hlanganela hi UNESCO na Nhlangano wa Vatirhi wa matiko (ILO), wu tekile swiringanyeto mayelana na swiyimo swa vadyondzisi leswa ha tirhaka na namuntlha.
Siku ra Vadyondzisi eMisaveni Hinkwayo ri tsundzuxa mimfuwo na vaaki hi ntirho wa vadyondzisi na xilaveko xo tlakusa swiyimo swa vona na matirhelo ya kahle. Nakambe ka ha ri nkarhi wo kombisa ku tsakela ntirho wa vona eku lulamiseleni rixaka leri landzelaka ku tirha kahle eka misava leyi nga le ku cinceni. I siku ro tlangela lava va hlawulaka na ku tinyiketela eka ntirho wo dyondzisa, ku ri karhi ku tiviwa leswaku a hi un'wana na un'wana loyi a kotaka ku dyondzisa kahle - hambi ku ri eka ndhawu yo dyondzisela kumbe yo ka yi nga ri yo dyondzisela kona na leswaku, hambi switirhisiwa swo va swa xiyimo xa le henhla, swi nge swi koti ku siva ku hlangana ka vanhu na ku twisisa na ku avanyisa ka mudyondzisi la leteriweke hi ndlela ya xiphurofexinali.
Leyi i ndlela yi ri yoxe leyi tlangeriwaka eEngland
Hi siku leri hi 1605, ntlawa wa Makhatoliki ya Rhoma va ringetile ku bulusa Tiyindlo ta Palamente, laha a ku ri na Mfumo, Hosi James 1, Nkosikazi wa yena na n'wana wa vona. A va hlundzukisile hi leswi Hosi a yi khomisa xiswona Makhatoliki na swona a va tsakele leswaku Makhatoliki ya Manghezi va ta teka mfumo loko ko dlayiwa Hosi, vaholobye va yona na swirho swa palamente. Leswi swi vitiwa xikungu xa 'Mapa ya swibalesa'
Vaendli va xikungu a va lombe ndhawu leyi a yi ri hansi ka Tiyindlo ta Palamente, 'Guy Fawkes' a va tumbetile 36 wa tibarele ta mapa ya swibalesa masiku ya nga ri ya ngani Palamente yi nga si hlangana. Kambe un'we wa vaendli va xikungu u lume xaka ra yena ndleve, Lord Monteagle, leswaku a nga yi ePalamente hi ti 5 ta Hukuri. Ivi Lord Monteagle a lemukisa mfumo, 'Guy Fawkes' va kumiwile laha a va tumbele kona va khomiwa. Hinkwavo vakhirhi va nga va va file loko va ala ku khomiwa kumbe va tengisiwile va tlhela va dlayiwa.
Kutani ti 5 ta Hukuri ti vile siku leri vaaki va endlaka xilalelo. Hi siku leri vana va endla tisayizi ti kulukumba ta swivumbeko swa 'Guy Fawkes' hi mpahla ya khale leyi hlanganisiwaka na swilo swo hlakala. Va ambala va ya eswitarateni va kombela mali yo pfuna 'Guy'. Vanhu va tshivela ndzilo lowukulu, va ri karhi va hisa 'Guy' loyi a tlhomiweke ehenhla ka ndzilo. Va hisa swibuluki va ri karhi va dya mazambhala na ti'chestnuts' to oxiwa.
Loko a ku ri na ntolovelo eDevon lowu hlamuseriwaka tanihi lowu a wu 'hisa', ku fanele ku ri ntolovelo lowu endliweke eOttery St. Mary. Ottery i doroba leri nga fuwa hi swa matimu, ndzhavuko na mintsheketo. Ntlangu wa lembe na lembe lowu tlangeriwaka hi madyambu ya 'Guy Fawkes', yi katsa vanhu lava phikizanaka eswitarateni swa doroba va khome tibarele to endliwa hi timhandze ti ri karhi titshwa ta swikontirhi leswi pfurhaka eminhlaneni ya vona. Magidi-gidi ya vanhu va hlengeletana edorobeni ku ta hlalela ntlangu lowu.
Siku ra AIDS ematikweni Hinkwawo
Ku pimanyetiwile leswaku eku heleni ka 2001, a ku ri na 40 wa mamiliyoni ya vanhu emisaveni hinkwayo lava hanyaka na HIV/AIDS. A ku ri na 21,8 miliyoni wa Mafu ya AIDS eku heleni ka 2000 na ku tlhela ku pimanyetiwa 13,2 wa mamiliyoni ya swisiwana leswi vangiweke hi vuvabyi bya AIDS.
Siku ra AIDS eMatikweni hinkwawo ri tlangeriwa hi ti 01 ta N'wendzamhala ku lemukisa vanhu hi tinhlayo leti na leswi endliweke ku lwa na vuvabyi lebyi. Ka ha ri siku ro tsundzuxa vanhu hi lewi swa ha lavaka ku endliwa.
HIV ya ha langutisisiwa hi ndlela yo biha. Xihlawuhlawu hi tlhelo ra HIV xi andza hi ndlela ya xihatla. Xihlawuhlawu xi tshikilela nkoka wa vutomi bya vanhu lava hanyaka na HIV na ku endla leswaku ku va na ku tikeriwa eku ringeteni matshalatshala yo lwisana na HIV hikuva vanhu va chava ku kamberiwa, ku tshunguriwa na vukorhokeri bya sivela.
Vanhu va tala ku tumbeta ku chava loku nga pfuniki nchumu eka vanhu lava nga na HIV. Leswi swi nga endla leswaku vanhu lava nga na HIV va lahlekeriwa hi vanghana, mintirho, mindyangu na makaya.
Ku lwa na leswi, pfhumba ra 2002/2003 ra AIDS eMisaveni ri langutisisa eka mavonelo yo ka ya nga ri kahle ya HIV, xihlawuhlawu na Timfanelo ta Vanhu.
SWIKHENSO
SWIN'WANA SWA LESWI TIRHISIWEKE:
LAVA HOXEKE XANDLA EKU PENDENI KA KHUMBI
U'NWANA:
Jonny Seutloali ku va a hi pfumelerile ku tirhisa pasi ya yena
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA NDZINDZA-KHOM.txt</fn>
NAWU WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
NAWU WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Nomboro ya 2001
NAWU
Ku sungula Nhlengo wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho; ku nyika mimpfuno yo hakela yo huma eka Nhlengo wa vupfumala-ntirho eka vathoriwa van?wana, na ya tihakelo ta vuvabyi,vutswedyani, ku xava n?wana na mimpfuno ya vaseketeriwa leyi fambelanaka na vupfumala-ntirho ya vathoriwa vo tano; ku kotisa vusunguri bya Huvo ya Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho, mintirho ya Huvo na vuthori bya Khomixinara wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho; na ku kotisa timhaka leti nga na vuxaka na wona.
LOWU NGA ENDLIWA hi Palamende ya Rhiphabiliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
NONGONOKO
Swiyenge
NDZIMA YA 1
NDZULAMISO WA MANGHENELO
Tinhlamuselo
Xikongomelo xa Nawu lowu
Matirhisele ya Nawu lowu
NDZIMA YA 2
NHLENGO WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Vusunguri bya Nhlengo wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho
Xikombelo xa Nhlengo
Ku tlakusa nhlengo, xikweleti no kuma swiolovisi swa mali leyi lombiweke
Nhlayiso wa mali ya nhlengo
Minyikelo na ku lulamisa wili ya swilo leswi nga ta tirhisiwa ku siva nhlengo
Ku thola no languta hi vuntshwa hi mutivi wa tinotsi ta ndzindza-khombo
Nsalo na Nkayivelo wa Nhlengo
Vunkota, Vukamba-tinkota na xiviko xa timali
NDZIMA YA 3
Xiphemu xa A: Timfanelo ta mimpfuno
Munghenisa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo ya mimpfuno ehansi ka yimelo ro karhi. Ku hlayela nkarhi wa vupfumala-ntirho ehansi ka Xiphemu lexi
Ku hlayela nkarhi wa vupfumala-ntirho ehansi ka Xiphemu lexi
Xiphemu xa C: Mimpfuno ya mavabyi
Vutiyimiseri bya nkarhi wa vuvabyi ehansi ka Xiphemu lexi
Mfanelo ya mimpfuno ya vuvabyi
Ku hlayela mimpfuno ya vuvabyi
Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi
Tihakelo ta mimpfuno ya vuvabyi.
Xiphemu xa D: Mimpfuno ya vutswedyani
Mfanelo ya mimpfuno ya vutswedyani
Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani
Hakelo ya mimpfuno ya vutswedyani
Xiphemu xa E: Mimpfuno ya ku xava n?wana
Mfanelo ya mimpfuno ya ku xava n?wana
Hakelo ya??????..
Xiphemu xa F: Mimpfuno ya vaseketeriwa
Mfanelo ya mimpfuno ya vaseketeriwa
Xikombelo xa mimpfuno ya vaseketeriwa
Hakelo ya mimpfuno ya vaseketeriwa
Xiphemu xa G: Ndzulamiso hi ku angarhela lowu fambelanaka no kombela mimpfuno
Mimpfuno leyi nga kongomisiwiki, katsiwangiki kumbe ku chunchiwa.
Mimpfuno leyi nga nghenisiwiki xibalo
Ku tlherisa mimpfuno leyi nga hakeriwa hi xihoxo
Ku yimisa mfanelo ya munghenisa-xandla
Nkwetlembetano mayelana na hakelo kumbe ku ka ku nga hakeriwi ka mimpfuno
NDZIMA YA 4
Ku endla vuhlayiseki
Ku yingisa ndzeriso.
Ku kaneta ndzeriso
Ku yingisa ndzeriso swi nga endliwa ndzeriso wa Khoto ya Mafambiselo ya
Mintirho.
Ntirho wa muthori
NDZIMA YA 5
KHOMIXINARI NA VATIRHI
Vuthori bya Khomixinari wa Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Xiviko xa Khomixinari, na varhumiwa na ku nyika matimba na mafambiselo ya mintirho
Khomixinari a nga anakanya munhu ku va a ri munghenisa-xandla
Ku thola vatiri va milondzo
NDZIMA YA 5
KHOMIXINARI NA VATIRHI VA MILONDZO
Vusunguri bya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Matimba na mintirho ya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Xivumbeko xa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Vumbiwa bya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Mafambisele na ndzulamiso wa swipfuno eka Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Miholo na xengetelo xa swirho swa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-
ntirho
Xisirhelelo xa swirho swa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
NDZIMA YA 7
MILAWU
Milawu
Endlelo ra loko ku nyikiwa milawu
NDZIMA YA 8
Hungu leri faneleke ku nyikiwa mutholi
Ku vumba no hlayisa matsalwa
Matimba na mintirho ya Mufambisi-nkulu
Switirhisiwa swin?wana leswi nga nghenisiwangiki eka ntirho wa xitempe
Ku humelela eka ku lova loku nga vangiwa hi vatirhi va Nkwama
Ku humelela eka ku lova hi ku angarhela
Vumbhoni
Ku humesela erivaleni hungu
Matikhomele lama mo ka ma nga amukelekangi hi ku angarhela
Minxupulo
Matimba ya ximfumo ya Khoto ya Mafambiselo ya Mintirho
Ku hlamusela mhaka eKhoto ya Mafambiselo ya Mintirho
Vurhumiwa na vurhwexi bya ntirho hi Holobye
Vanhu lava tekiwaka va ri vahoxa-xandla va swa Nawu
Ku dlaya ka milawu
Minkunguhato ya macincele
Nawu wu boha Mfumo
Nhlokomhaka yo koma na masungulele
XEDULU YA 1
MINKUNGUHATO YA MACINCELE
XEDULU YA 2
KU HLAYELA XIMETSE KA LESWI MUHOXA-XANDLA A FANELEKE KU KUMA SWONA
XEDULU YA 3
MPIMO WA LESWI MUHOXA-XANDLA A FANELEKE KU KUMA SWONA EKA MIMPFUNO
NDZIMA YA 1
NDZULAMISO WA MANGHENELE
Tinhlamuselo
nawu lowu, handle ka loko vundzeni bya mhaka byi kombisa hi ndlela yin?wana- ?mutivi? swi vula munhu loyi anga thoriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 9 ;
muyimeri? swi vula munhu un?wana ni un?wana loyi a nga thriwa ehansi ka xiyenge xa 58 ;
mimpfuno? swi vula mimpfuno leyi nga ehleketiwa no hlamuseriwa hi vuenti eka xiyenge xa 12;
huvo? swi vula huvo ya ndzindza-khombo ya vupfumala-ntirho leyi nga simekiwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 47;
CCMA? swi vula khomixini ya Ntwananiso, Vulamuri na Vuhlanganisi liye nga simekiwa hi xiyenge xa 112 xa nawu wa timhaka ta mintirho, 1955 ( nawu wa vu 66 wa 1955 );
mutirhela-mfumo wa nondzo? swi vula mutirhi un?wana ni un?wana wa nondzo loyi a nga thoriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 46;
nwana? swi vula munhu loyi a nga ehleketiwa no hlamuseriwa hi vukheta eka xiyenge xa 30 loyi a nga ehansi ka malembe ya 21 ku katsa na munhu loyi a nga ehansi ka malembe ya 25 loyi a ha nghenaka xikolo a seketeriwaka hi ku hetiseka kumbe a tshembela eka mufi;
khomixinara? swi vula khomixinara wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho loyi a thoriweke tano ehansi ka xiyenge xa 43;
hakelo? swi vula mali leyi hakeriwaka hi muthori kumbe muhakeri ku ya hi swipimelo swa nawu wa tihakelo ta ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho;
muhakeri? swi vula munhu ntsena-
a loyi a nga kumbe a thoriwile, b loyi nawu lowu, ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 3 wu n?wi khumbhaka; na c loyi a khorwisaka khomixinari leswaku u hakerile ku ya hi nawu lowu;
mufambisi-nkulu? swi vula mufambisi-nkulu wa ndzawulo ya mintirho na mutirhela-mfumo wa ndzawulo ya mintirho loyi a nga rhumiwa hi mufambisi-nkulu ku endla ntirho wihi kumbe wihi ku ya hi xiyenge xa 58 ;
mutirhi wa le ndlwini? swi vula muthoriwa loyi a tirhaka wa le ndlwini ekaya ra muthori wa yena, ku katsa na-
a n?waxirhapa b munhu loyi a nga thoriwa tanihi muchayeri wa movha wa ndyangu c munhu loyi a hlayisaka munhu un?wana ekaya, kambe a swi katsi mutirhi wa le purasini muthoriwa? swi vula munhu wa ntumbuluko loyi a kumaka muholo kumbe loyi muholo wu hlengeletiwaka ku ya hi mphakelo lowu endliweke kumbe lowu nga ta endliwa hi munhu yoloye, kambe ku nga katsiwi mukontiraka loyi a nga tiyimela a ri yexe;
muthori? swi vula munhu un?wana ni un?wana, ku katsa munhu loyi a yimeleke muthori, loyi a hakelaka kumbe a fanaleke ku hakela munhu un?wana ni un?wana mali yin?wana ni yin?wana hi ndlela ya muholo, na munhu un?wana ni un?wana loyi a nga na vutihlamuleri eka munhu un?wana ni un?wana ehansi ka ndzulamiso wa nawu wun?wana ni wun?wana kumbe eka mali ya tiko, handle ka munhu loyi a tirhaka tanihi nhloko ya xikolo;
hofisi ya vuthori? swi vula hofisi ya ndzawulo ya mintirho kumbe vuyimeri lebyi rhumiweke ku tirha ntirho wolowo hi mufambisi-nkulu ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 58 ;
lembe ximali? swi vula nkarhi lowu nga exikarhi ka siku ro sungula ra dzivamusoko elembeni rin?wana ni rin?wana siku ra makhumenharhu n?we ra nhweti ya nyenyenyani eka lembe leri taka, ku katsiwa masiku lamambirhi hinkwawo;
nkwama? swi vula nkwama wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho lowu nga simekiwa hi xiyenge xa 4;
amukambela-ntirho loyi a nga thoriwa ehansi ka xiyenge xa 63 xa nawu wa masungulo ya swiboho swa vuthori wa, 1977 nawu wa nomboro ya 75 wa 1977
kumbe b munhu un?wana ni un?wana loyi a rhumiweke hi holobye ehansi ka xiyenge ku endla ntirho wihi kumbe wihi wa mukambela-ntirho;
holobye? swi vula holobye wa mintirho nhweti? swi vula nkarhi lowu sungulaka siku enhwetini yin?we ku ya eka siku leri rhangelaka siku ro fana na rona ra nhweti leyi landzelaka, ku karhi ku katsiwa masiku ha mambirhi, xikombiso 10 nyenyankulu ku fika 9 dzivamisoko;
NEDLAC? swi vula khansele ya Ikhonomiki ya Rixaka, Ndlandlamuko na Mintirho leyi nga simekiwa ku ya hi xiyenge xa 2 xa nawu wa Khansele ya Ikhonomiki ya Rixaka, Ndlandlamuko na Mintirho, wa 1994 ( nawu wa nomboro ya 35 ya 1994 );
mutirhela-mfumo? swi vula mutirhela-mfumo tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa nawu wa mphakelo wa rixaka wa, 1994 ( xitiviso xa nomboro ya 103 xa 1994 );
hlawuriwile? swi vula ku va ku hlawuriwile hi xinawana;
mphakelo wa vanhu? swi vula mphakelo wa vanhu tanihi laha swi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 197 xa vumbiwa bya Rhiphabiliki ya Afrika-Dzonga bya 1994
nawu wa nomboro ya 108 ya 1996 ;
xinawana? swi vula xinawana lexi nga endliwa ehansi ka nawu;
hakelo? swi vula hakelo tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa nawu wa hakelo ya ndzindza-khombo bya vupfumala-ntirho;
mutirhi wa tinguva? swi vula munhu un?wana ni un?wana loyi a nga thoriwa hi muthori nkarhi wa nkatsano wa nkarhi lowu nga ri ki ehansi ka tinweti tinharhu ta nkarhi wo ringana tinhweti ta 12 ha muthori un?we naswona loyi ntirho wa yena wu kavanyetiwaka hikwalaho ka ku cinca ka tinguva eka ntirho lowu nga kona; ?nawu lowu? wu katsa xinawana lexi endliweke ku ya hi nawu lowu.
nawu wa tihakelo ta ndzindza-khombo bya vupfumala-ntirho? swi vula nawu lowu nga pasisiwa hi Palamende endzaku ka nawu lowu ku endlela ku katsa ni tihakelo ta vupfumala-ntirho;
vhiki? swi vula nkarhi wa masiku ya nkombo yo landzelelana.
Xikongomelo xa nawu lowu
Xikongomelo xa nawu lowu I ku sungula nkwama wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho lowu vathori na vathoriwa va hakelaka naswona lowu eka wona vathoriwa lava heleriwaka hi ntirho kumbe vaseketeriwa va vona, ku ya hi leswi swi nga va ka xiswona, va faneleke ku kuma mimpfuno naswona hi ku endla tano swi hungutaka ku tikeriwa ka khomiki na hanyelo hikwalaho ka vupfumala-ntirho.
Matirhele ya nawu lowu
Nawu lowu wu khumbha vathori na vathoriwa hinkwavo, handle ka-
a vathoriwa lava nga thoriwa ku tirha ehansi ka tiawara ta 24 hi nhweti na muthori wo karhi. Kun?we na vathori va vona;
b vathoriwa lava amukelaka muholo ehansi ka ntwanano wa vudyondzi lowu nga tsarisiwa ku ya hi swipimelo swa nawu wa Ndlandlamuxo wa swikili, wa 1998
nawu wa nomboro ya 97 wa 1998 , na vathori va vona.
c vathori na vathoriwa eka swiyenge swa mfumo swa rixaka na swa xifundzankulu d munhu loyi a nghenaka eRhiphabiliki ku ta endla ntirho wa kontiraka, vudyondza-ntirho kumbe vudyondzi eRiphabiliki loko ku ri ku loko a heta mutirhi u boha hi nawu kumbe hi kontiraka ya mphakelo, vudyondzantirho kumbe vudyondzi hi leswi swi nga va ka xiswona, kumbe hi ntwanano wihi kumbe wihi kumbe ntirho, ku rhumela munhu eka ri kwavo, kumbe munhu yoloye u boheka ku suka eRhiphabiliki na vathori va yena.
Hambileswi ku nga na xiyengentsongo xa , nawu lowu wu ta khumbha ntsena vatirhi va le kaya na vatirhi va tinguva na vathori va vona tinhweti ta 12 endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile ku tirha.
(a) Holobye u fanele ku va, hi ku hatlisa endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile, a lerisa kumbe ku thola nhlangano lowu nga ta lavisisa no endla swibumabumelo mayelana na malewulele ya nawu lowu eka vathoriwa va le kaya na vatirhi va tinguva.
b Ndzavisiso wu fanele ku va wu herile ku nga se hela tinhweti ta 12 endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile ku tirha.
c Holobye u fanele ku kombela xitsundzuxo xa mbuyelo wa ndzavisiso eka huvo.
NDZIMA YA 2
NKWAMA WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Kusungula ku tirha ka Nkwama wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
Nkwama wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
Nkwama wu na ?
a tihakelo leti nga endla hi muthori na muthoriwa na swona ti hlengeletiwile hi Khomixinara wa mphakelo wa swibalo swa Afrika-Dzonga ku ya hi swipimelo swa nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
b tihakelo leti nga endla hi muthori na muthoriwa naswona ti hlengeletiwa hi khomixinara ku ya hi swipimelo swa nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho;
c mali leyi nga pasisiwa hi Palamende d minxupulo na mindziho leyi nga bohiwa ku ya hi swipimelo swa nawu lowu handle ka khoto ya nawu e ntswalo wun?wana ni wun?wana kumbe mbuyelo wa nhlanyiso wa mali lowu nga endliwa hi Nkwama f mali yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa hi xihoxo eNkwameni leyi, hi ku vona ka Mufambisi-nkulu, yi nga tlherisiweki;
g ku lunghisa kwihi kumbe kwihi kumbe nyikelo lowu amukeriweke hi nkwama;
h nhundzu yihi kumbe yihi leyi rhurhisekaka kumbe leyi nga rhurhisekiki leyi nga xaviwa kumbe ku kumiwa hi Nkwama; na i mali yihi kumbe yihi leyi nga va ka ya Nkwama.
Matirhisele ya Nkwama
Nkwama wu fanele ku tirhiseriwa-
a ku hakela minyikelo ku ya hi swipimelo swa nawu lowu b ku tlherisa tihakelo leti tluleke mpimo eka vatholi c ku hakela- i miholo na swengetelo eka switirho swa huvo ya Ndzindza-khombo ra Vupfumala-ntirho na tikomiti ta yona; na ii tirhiselo ra mali rihi kumbe rihi leri twalaka leri nga endlaka naswona ri fambelana na matirhisele ya nawu lowu.
Ku tlakusa nkwama, ku lomba no kuma? swivevukisi xa ovhadraft ya le bangini?
Ku tlakusa Nkwama hi ndlela yo lomba na swivevukisi swa ovhadraft ya le bangini ya hi Nkwama swi fanele ku endliwa ku ya hi swipimelo swa nawu wa mafambisele ya Timali ta nawu wa 1999 ( nawu wa nomboro ya 1 ya 1999 )
Ku hlayisa mali ya Nkwama
mali ya Nkwama handle ka mali leyi lavekaka ku tirha swa Nkwama yi nga vekisiwa hi ku yimela Nkwama hi mufambisi-nkwama eka vakhomixinara va nhlayiso wa mali ya vanhu ku ya hi swipimelo swa nawu wa vakhomixinara va nhlayiso wa mali ya vanhu wa 1984 ( nawu wa nomboro ya 45 wa 1984 ).
Ntswalo wun?wana ni wun?wana wa nhlayiso ya mali lowu hlengeletiweriwe nkwama kun?we na ku lahlekeriwa loku nga va ka kona ka nkwama.
Ku thola na ku languta hi vuntshwa hi mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo
Mufambisi-nkulu u fanele ku thola mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo loyi a nga xirho xa Nhlangano wa Vutivi bya swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wa Afrika-Dzonga kumbe loyi a languteriwaka hi xirho xa Nhlangano ku tirha mintirho leyi nyikiweke mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo eNawini lowu.
Ku nga se hela tinhweti timbirhi ta lembe-ximali rin?wana ni rin?wana, mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo u fanele ku languta hi vuntshwa ku tshamiseka ka xiyimo xa timali xa nkwama eka lembe-ximali rero, naswona a nyika xiviko xa mpimanyisa nxavo eka Mufambisi-nkulu.
Xiviko xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya swaku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wu fanela ku va na-
a nhlamuselo- i leyi kombaka mpimanyisa nxavo wa swa vutivi bya ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wa rifuwo na ndzwalo wa Nkwama;
ii eka vutshamiseki bya swa timali ta Nkwama; na iii na loko ku ri ku ku nsalo kumbe nkayivelo eka Nkwama eka lembe ximali leri vuriwaka.
b xikombo- i masungulo na endlele leri nga tirhisiwa ku pimanyisa nxavo wa rifuwo na ndzwalo wa Nkwama;
ii ku cinca kwihi kumbe kwihi ka masungulo na endlele leri tirhisiweke ku pimanyisa nxavo wa Nkwama loko ku pimanisiwa na xiviko xa mpimanyisa nxavo xa lembe leri nga hundza; na iii langutele rihi kumbe rihi ro hlawuleka kumbe ku pimiwa loku Mufambisi-nkulu a ku lemukisaka kumbe ku tirhisiwaka eka xiviko xa lembe leri nga hundza xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo; na c tsalwa ra nhlamuselo ya mhaka yihi kumbe yihi leyi fambelanaka na ku kuma nhlamuselo ya ntiyiso naswona leyi twalaka ya xiyimo xa timali xa Nkwama;
d swibumabumelo swa mahlayiselo kumbe ku antswisa nkhataqo wa timali wa Nkwama.
Nsalo na Nkayivelo wa Nkwama
Hi ku ya hi xiyenge , Mufambisi-nkulu u fanele ku vika no endla swibumabumelo eka Holobye loko ku ri ku hambana exikarhi ka mali leyi nga nghena na leyi nga tirhisiwa eka Nkwama yi-
a ri ehenhla ka leswi yi lavekisaka xiswona ku kota ku hakela mimpfuno ; kumbe b nga ringani kumbe yi nga tlakuki hi mpimo ku kota ku hakela mimpfuno leyi nga languteriwa.
Mufambisi-nkulu a nga nghenisa ntsena xiviko lexi nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1 endzhaku ka ku burisana na Huvo na mutivi wa ku hlayela tinotsi ta swa ndzindza-khombo eka leswi nga ndzeni ka xiviko.
Ku ya hi xiviko lexi nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1a, Holobye, endzhaku ka ku burisana na Huvo, a nga tirhisa nsalo ku hetisisa swikongomelo swa Nawu lowu, ku katsa-
a ku antswisa mafambiselo na vuswikoti bya Huvo na Nkwama; na b ku sungula nkwama wa rhizevhe
Ku ya hi xiviko lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1 b, Holobye a nga kombela Holobye wa Timhaka ta Timali ku lunghisa mpimanyeto wa timali wa rixaka hi ndlela leyi ehleketiweke hi vuenti eka swiyenge swa 16 na 30 swa Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Tiko, wa 1999 Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999, ku ku endlela ku pfala nkayivelo wihi kumbe wihi wa Nkwama.
Vunkota, vukamba-tinkota na xiviko xa timali
Hambileswi xiyenge xa 49 ku fika eka ya Nawu wa Mafambisele ya Timali ta Tiko, wa 1999 (Nawu wa nomboro ya 1 ya 1999), Mufambisi-nkulu hi yena a nga na matimba ya vutihlamuleri ya ka Nkwama.
a Ekusunguleni ka lembe ximali rin?wana na rin?wana, khomixinari u fanele ku fayila pulani ya bindzu na Vuhlayiseki bya timali bya Rixaka.
b Holobye u fanaele ku hlengeleta pulani ya bindzu hi ku twanana na Mufambisi-nkulu na Khomixinari, naswona va fenele ku pfuniwa hi mutivi wa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo na Huvo.
Ku engetela eka timhaka leti faneleke ku katsiwa eka xiviko xa lembe na lembe na tinhlamuselo ta timali leti vuriweke eka xiyenge xa 55 xa Nawu wa Mafambisele ya Timali ta Tiko, wa 1999 Nawu wa nomboro ya 1 ya 1999, xiviko xa lembe na lembe xi fanele ku endliwa xi tlhela xi va na tinhlamuselo leti kombaka-
a ntsengo wa vanhu lava kumaka mimpfuno ku ya hi Nawu;
b ntsengo wa vathori lava va hakelaka ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo ra Vupfula-ntirho;
c ntsengo wa vahoxa-xandla lava hakelaka ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo ra Vupfumala-ntirho;
d ntsengo wa vanhu lava tekiwaka va ri vahakeri ehansi ka xiyenge xa 45;
e ntsengo wa mpimanyisa ntsengo wa mali leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xin?wana ni xin?wana na mpfuno.
f nhlamuselo leyi setaka xikweleti, ovhadraft, tihakelo leti hakeleriwaka emahlweni na swiboho swa timali swa Nkwama;
g vuxokoxoko bya minyikelo na ndzhaka leyi amukeriweke hi Nkwama;
h xiviko xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya nhlamuselo ya tinotsi ta swa ndzindza-khombo leti hlamuseriweke hi vuenti eka xiyenge xa 9;
i vuxokoxoko bya ntirhiso wa nhundzu hinkwayo leyi rhurhisekaka na leyi nga rhurhisekiki leyi nga kumiwa hi Nkwama ku ta tirhisiwa ku ya hi miehleketo ya vukheta eka xiyenge xa 586 na 7;
j ntsengo wihi kumbe wihi lowu nga dlayiwa ku ya hi xiyenge xa 588; na k mhaka yihi kumbe yihi leyi nga ta kumisisa hi Holobye.
NDZIMA YA 3
Xiphemu xa A: Mfanelo ya mimpfuno
Ku ya hi mindzulamiso ya Nawu lowu, muhoxa-xandla kumbe museketeriwa, ku ya hilaha swi nga va ka xiswona, u fanele ku kuma mimpfuno leyi landzelaka:
a Mimpfuno ya vukala-ntirho leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa B xa Ndzima leyi;
b Mimpfuno ya mavabyi leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa C xa Ndzima leyi;
c Mimpfuno ya Vutswedyani leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa D xa Ndzima leyi;
d Mimpfuno yo xava n?wana leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa E xa Ndzima leyi; na e Mimpfuno ya vaseketeriwa leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa F xa Ndzima leyi.
Xikombiso xa xikalo xa mimpfuno lexi xi faneleke muhoxa-xandla xi kumeka eka Xedulu ya 3, tanihi laha xi hlayeleriweke eka Xedulu.
(a) Holobye a nga swi kota, hi ku twanana na Holobye wa Timhaka ta Timali, hi xiviko eka Gazete naswona hi ku landza xiyengentsongo xa , ku cinca xikalo xa mimpfuno lexi nga eka Xedulu ya 3 ku ya hi vugimu-nkulu byampimo wa ntswalo wa wa nhweti wa muholo wa mutirhi loyi a nga na swikili tanihi laha swi vekiweke ha kona hi Ntsombano wa Ntshamiseko wa Vanhu (Mpimo wa Vugima-ntsongo), wa 1953 (Ntsombano wa Nomboro ya 102), wa Nhlangano wa Timhaka ta Mintirho wa Matiko.
b Xikalo xa mimpfuno lexi hlamuseriweke hi vukheta eka ndzimana ya a xi nga va hi ku hambana xi va exikarhi vugimu-nkulu bya 60% ya muholo eka vahoxa-xandla lava holoka miholo ya le hansi na mpimo wa tswalo wa le hansi wa miholo ya vahoxa-xandla lava holaka miholo ya le henhla ku ya hilaha swi nga ta voniwa endlele leri nga vekiwa eka Xedulu.
Loko ku karhi ku endliwa hi ku landza xiyengentsongo xa , Holobye u fanele-
a kombela switsundzuxo eka Huvo naswona u fanele ku tekela ehlokweni mpimanyeto ? i tihakelo na vuhlayisa-mali bya mali leyi nghenaka yo huma eka Nkwama;
iii mindzulamiso yo kota ku fikelela swipensisi leswi fambelanaka na mafambisele ya Nawu lowu; na iv mindzulamiso ya rhizevhe ya xihatla; na b ku landzelela endlele leri nga vekiwa eka xiyenge xa 55, kun?we na ku cinca loku ku languteriweke hi yimelo.
Hi ku landza xiyengentsongo xa , hi ku endlela ku hlayela mimpfuno leyi hakeriwaka eka muhoxa-xandla, ndzuvo wa siku na siku wa miholo ya muhoxa-xandla, hi ku ya hi vugimu-nkulu lebyi hlawuriweke, wu fanele ku kumisisiwa-
a loko wu hakeriwa hi n?hweti, ku andzisiwa hi moholo wa n?hweti hi 12 ivi ku avanyisiwa hi 365;
b loko wu hakeriwa hi vhiki, ku andzisiwa muholo wa vhiki hi 52 ivi ku avanyisiwa hi 365
Loko ku ri ku muholo wa muhoxa-xandla yi gonya yi chika swi nyawula nkarhi ni nkarhi, tinhlayelo ti fanele ku endliwa ehenhla ka nhlayo-xikarhi ya moholo wa mohoxa-xandla eka tin?hweti tinharhu leti nga hundza.
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 5, muhoxa-xandla u ni mfanelo eka mimpfuno ku ya hi swipimelo leswi nga eka Ndzima leyi yi tlakuka hi mpimo wa ntswalo wa mpimo wa siku rin?we eka masiku man?wana ni man?wana ya tsevu ya ku thoriwa tanihi muhoxa-xandla ku ya hi vugimu-nkulu bya nhlengeleto ya masiku ya 238 ya mimpfuno ekankarhi lowu ringanaka malembe ya mune hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu lowu rhangelaka siku ra xikombelo ku ya hi swipimelo swa Ndzima leyi, ku susiwa masiku mahi kumbe mahi ya mimpfuno leyi nga amukeriwa hi mohoxa-xandla enkarhini wolowo.
Ku endlela ku kuma masiku lama nga hetiwa ya vuthoriwa tanihi laha swi nga ehleketiwa hi vukheta eka xiyengentsongo xa 3, nkarhi wu katsa-
a siku leri muhoxa-xandla a sunguleke ntirho wu famba ku ya fika no katsa siku leri a nga tshika ntirho ha rona.
b nkarhi wihi kumbe wihi ku ya hi ku va- i muthoriwa a nga hakeriwa muholo ematshan?weni ya xiviko.
ii n?wa-lwandle wa muxavisinkulu loyi a nga kuma muholo ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 140 xa Nawu wa Muxavisinkulu wa Vutleketli bya Xikepe, wa 1951 Nawu wa Nomboro ya 57 wa 1951.
Masiku ya mimpfuno lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona ku ya hi swipimelo swa xiyengentsongo xa3 a ma fanelanga ku hungutiwa hi hakelo ya mimpfuno ya vutswedyani hi ku ya swipimelo swa Xiphemu xa D xa Ndzima leyi. Endlelo ro hlayela masiku ya mimpfuno lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona:
Goza ra 1 ? Kuma ntsengo wa masiku lama muthoriwa a nga thoriwa wona tanihi muhoxa-xandla enkarhini wa malembe ya mune lama rhangelaka siku ra ku nghenisa xikombelo xa mimpfuno ku ya hi Ndzima leyi.
Goza ra 2 - Avanyisa ntsengo wa masiku hi 52 u andzisa hi nkombo u nga tekeli enhlokweni xiphemu xihi kumbe xihi lexi nga va ka kona eka xifere.
Goza ra 3 ? Susa eka ntsengo wa mali leyi masiku wahi kumbe wahi lama mimpfuno ( handle ka mimpfuno ya vutswedyani) yi nga amukeriwa eka nkarhi wo ringana malembe ya mune lama rhangelaka siku ra ku nghenisa xikombelo xa mimpfuno ku ya hi Ndzima leyi.
Goza ra 4 - Mbuyelo wa xifere wu kumisisa masiku lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona.
Muhoxa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo ya mimpfuno ehansi ka swiyimo swin?wana.
Muhoxa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo eka nkarhi wihi kumbe wihi lowu muhoxa-xandla -
ii mpfuno wihi kumbe wihi wo huma eka Nkwama wa Ndziriso lowu nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndziriso wa Ku vaviseka eNtirhweni na Mavabyi, wa 1993 Nawu waNomboro ya 130 wa 1993, hikokwalaho ka ku vaviseka entirhweni kumbe vuvabyi, ku vaviseka kumbe vuvabyi lebyi nga vanga leswaku ntirho muhoxa-xandla wu hela swa nkarhinyana kumbe makumu iii mimpfuno yihi kumbe yihi leyi humaka eka nkwama wa vupfumala-ntirho kumbe xikimu lexi simekiweke hi khansele ehansi ka xiyenge xa 28g kumbe 431 c wa Nawu wa Vuxaka bya Timhaka ta Mintirho, wa 1995 Nawu wa Nomboro ya 66 wa 1995;
b Ku tsandzeka ku yingisa ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi lowu fambelanaka na vupfumala-ntirho; kumbe c a yimisiwile ku amukela mimpfuno ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 36 1.
Ku ya hi xiyenge xa 14, muhoxa-xandla loyi a pfumalaka ntirho u fanele ku kuma mpfuno wa vupfumala-ntirho lowu ehlektiweke hi vukheta eka Xiphemu lexi nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu a va ku a nga ri entirhweni nkarhi lowu tlulaka masiku ya 14, loko -
a xivangelo xa vupfumala-ntirho ku ri ? i ku yimisiwa ka kontiraka ya muhoxa-xandla ya ntirho hi muthori wa muhoxa-xandla yaloye kumbe ku ri ku hela ka kontiraka ya nkarhi lowu pimiweke;.
ii ku hlongoriwa ka muhoxa-xandla, tanihi laha swi hlamuseriweke hi swilaveko swa xiyenge xa 186 xa Nawu wa Vuxaka bya Timhaka ta Mintirho, wa 1995 Nawu wa Nomboro ya 66 wa 1995, kumbe iii Vukondzo ku ya hi swipimel;o swa mindzulamiso ya Nawu wa Vukondzo wa 1936 Nawu wa Nomboro ya 24 wa 1936;
b xikombelo xi endliwile ku landza swilaveko leswi hlawuriweke na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
c muhoxa-xandla a tsarisiwile tanihi mulavi wa ntirho na ndhawu ya timhaka ta mintirho leyi sunguriweke ehansi ka Nawu wa Ndlandlamuko wa Swikili, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 97 wa 1998; na d hi ku ya hi xiyengentsongo xa 3, muhoxa-xandla wa swi kota no kumeka ku va a ya entirhweni.
Muhoxa-xandla wa vupfumal-ntirho a nga na mfanelo eka mimpfuno leyi kombisiweke eka xiyengentsongo xa 1 loko -
a muhoxa-xandla lyi a tsandzekaka ku vika minkarhi na masiku lama kombisiweke hi mutirhela-mfumo wa swikoxo ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 17 4 d; kumbe b muhoxa-xandla a ala handle ka xivangelo ku letela ka ntirho kun?we ni khawunselin?i ya ntirho ehansi ka xikimi lexi nga pasisiwa hi Mufambisi-nkulu ku ya hi swipime;lo swa Nawu kumbe nawu wun?wana.
Hambileswi xiyengentsongo xa 1 d na swipimelo swa xiyenge xa 20 1 a, muhoxa-xandla loyi a vabyaka loko a karhi a kuma mimpfuno ya vupfumala-ntirho, u tama a ha ri na mfanelo ya mimpfuno ya vupfumala-ntirho loko ku ve mutirhela-mfumo wa xwikoxo a enetisiwa hi leswaku vuvabyi lebyi a byi nge endli leswaku a hlaswuriwa ku ya hi nghohe emhakeni ya ku thoriwa.
Xikombelo xa mimpfuno ya vupfumala-ntirho xi fanele ku endliwa eka fomo leyi hlawuruweke ehofisini ya vuthori.
Xikombelo xi fanele ku endliwa ku nga se hela tsevu wa tin?hweti endzhaku ka ku herisa kontiraka ya ntirho, kambe Khomixinari a nga amukela xikombelo lexi nga endliwa andzhaku xipimelo lexi xa tin?hweti ta tsevu ti herile loko ku ri xivangelo xo twala.
Mutirhela-mfumo wa Swikoxo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko sw fanela, a kombela hungu rin?wana mayelana na ku va mukomberi a tama a ha pfumala ntirho.
Loko xikombelo xi landzelela mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa swikoxo u fanele-
a pasisa xikombelo b kumisisa- i ntsengo wa mimpfuno hi xikongomelo xa xiyenge xa 13 3;
ii mimpfuno leyi mukomberi a faneleke ku yi kuma ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 13 4
c ku pfumelela ku hakela mimpfuno; na d ku lerisa leswaku mukomberi u fanele ku ya rini ehofisini ya vuthori ku ya tiyisisa leswaku muhoxa-xandla- i a thoriwile ku ya hi nkarhi lowu mimpfuno ya vupfumala-ntirho yi nga koxiwa hi wona; na ku ii wa swi kota ku tirha naswona a nga kumeka ku tirha
Loko mukomberi a nga eneti mindzulamiso ya ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi ku tsala papilla leswaku xikombelo xa yena xi hoxekile naswona a tlhela a nyika swivangelo swa ku va yi hoxekile.
Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela muhoxa-xandla mimpfuno ya vupfumala-ntirho ehofisini ya vuthori laha xikombelo xi nga endliwa kona kumbe hofisi ya vuthori yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a nga nghenisa xikombelo hi wona.
Loko muhoxa-xandla a amukela mimpfuno ya vupfumala-ntirho naswona ari karhi a ala ku teka ntirho wo ringanela lowu nga kona atlhela a nga ri na nhlamuselo liye twalaka, kumbe ku ya leteriwa kumbe ku ya khanseriwa hi va mintirho ya mintirho, mutirhela-mfumo wa nondzo a nga ha n?wi xupula ku ya fika eka vugimunkulu byo ringana mavhiki ya khumenharhu lawa eka wona mimpfuno yi nga ka yi nga hakeriwi eka muhoxa-xandla.
Xiphemu xa c: Mimpfuno ya vuvabyi
Ku kumisisa nkarhi wa vuvabyi ehansi ka xiphemu lexi
Ku lulamela Xiphemu lexi, nkarhi wa vuvubyi wu fanele ku kumisisiwa ku sukela siku leri muhoxa-xandla a nga yima ku tirha hikwalaho ka mavabyi.
Xiyengentsongo xa i xi tirha kun?we ni ku cinca loku nga fanela ku ya hi nkumisiso wa minkarhi ya vutswedyani na mimpfuno yo xava n?wana leyi ehleketiwa hi vuenti eka swiyenge swa 242 na 273 hi ku landzelelana.
Mfanelo ya mimpfuno ya mavabyi
Hi ku ya hi xiyenge xa 14, muhoxa-xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vuvabyi leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi ri hi nkarhi wihi kumbe wihi wa vuvabyi loko ku ri leswaku a muhoxa-xandla a nga swi koti ku endla ntirho wa yena hikwalaho ka vuvabyi;
b muhoxa-xandla u eneta swilaveko swihi ni swihi leswi hlawuriweke mayelana na vuvabyi byihi kumbe byihi lebyi kombisisiweke.
Muhoxa-xandla a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vuvabyi-
a loko ku ri ku nkarhi wa vuvabyi wu le hansi ka masiku ya 14; na b nkarhi wihi kumbe wihi lowu muhoxa-xandla-i a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vupfumala-ntirho ku ya hi swipimelo swa Xiphemu xa B xa Ndzima leyi kumbe mimpfuno yo xava n?wana ku ya hi swipimelo swa Xiphemu xa E xa Ndzima leyi; kumbe ii ku nga ri na hlamuselo leyi twalaka, a ala kumbe ku tsandzeka ku tshunguriwa kumbe ku landzelela swiletelo swa dokodela, chiropractor kumbe homiyophati.
Ku hlayela mimpfuno ya vuvabyi
hi ku ya hi xiphemuntsongo , muhoxa-xandla u fanele ku hakela nsalo eka livhi ya vuvabyi yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa muhoxa-xandla yaloye ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi, ntwanano wa nhlengelo kumbe kontiraka ya matholele ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 19 na mpfuno ya makzimamu liye hakeriwaka ku ya hi xiyenge xa 12 .
Loko hi tekela enhlikweni livhi ya vuvabyi yihi kumbe yihi leyi eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi, kumbe ntwanano wa nhlengelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya matholele, mpfuno wa vuvabyi a wu fanelanga ku va wu tlula muholo lowu muhoxa-xandla a ta va a wu kumile loko ku ri ku muhoxa-xandla a nga vabyangi.
Ku kombela mimpfuno ya vuvabyi
(a) Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi xi fanele ku endliwa hi nyama eka fomo leyi nga hlawuriwa ehofisini ya vuthori.
b Loko ku ri ku muhoxa-xandla a nga swi koti ku nghenisa xikhongelo hi nyama, mutirhela-mfumo wa nondzo a nga ha pfumelela munhu wihi kumbe wihi ku nghenisa xikombelo hi ku yimela mukomberi.
Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi yi fanele ku endliwa ku nga se hela tinhweti ta ntsevu loko vuvabyi lebyi byi sungurile kambe khomixinari a nga amukela xikombelo lexi nga endliwa endzaku ka tinhweti ta ntsevu nkarhi lowu pimiweke wu herile loko ku ri na nhlamuselo leyi twalaka.
Mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko swi laveka a kombela hungu rihi kumbe rihi ra nkarhi lowu mukomberi a nga ri eku tirheni kumbe a amukela muholo lowu hungutiweke hikwalaho ka vuvabyi.
Loko ku ri ku xikombelo xi hi ndlela leyi lavekaka eka mindzulamiso leyi ehleketiweke hi vuenti ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanale ku-
a pasisa xikombelo b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi ku landza xiyenge xa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 134;
Loko ku ri ku xikombelo a xi hi ndlela leyi lavekaka eka mindzulamiso leyi ehleketiweke hi vukheta eka Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xi ariwile na swivangelo xa leswaku hikwalaho ka yini swi hoxekile.
Ku hakela mimpfuno ya vuvabyi
Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela mimpfuno ya vuvabyi-
a ehofisini yo thola leyi xikombelo xi nga endliwa kona kumbe hofisi yo yhola yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a endla xikombelo; na b eka muhoxa-xandla kumbe munhu wun?wana ni wun?wana loyi a nga nyikiwa matimba hi muhoxa-xandla loyi a nga amukeriwa hi mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo leswaku a nyikiwa matimba.
Xiphemu xa D: Mimpfuno ya Vutswedyani
Mfanelo ya mimpfuno ya vutswedyani
Hi ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 14, muhoxa-xandla loyi a nga biha emirini u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vutswedyani leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiyenge lexi ku ringana nkarhi wa ku tika kumbe ku tswala na nkarhi lowu landzaka walowo, loko ku ri ku xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko leswi hlawuriweke na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 3, muhoxa-xandla u fanele ku hakeriwa nsalo exikarhi ka mimpfuno ya vutswedyani yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlanganelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 192, na mimpfuno ya makzimamu leyi hakeriwaka ku ya hi swipimelo swa 122.
Loko hi tekela enhlokweni livhi ya vutswedyani yihi kumbe yihi leyi hakeriweke eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlengelo kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori, mimpfuno ya vutswedyani yi nga ka yi nga tluli muholo lowu muhoxa-xandla a ta va a wu horile loko a nga yanga elivhini ya vutswedyani.
Hi swikongomelo swa xiyengentsongo makhisimusi ya nkarhi wa livhi ya vutswedyani I mavhiki ya 17,32.
Muhoxa-xandla loyi a nga onhekeriwa hi khwiri eka tinhweti tinharhu leto heteleal kumbe a tswala n?wana a lovile u na mfanelo yo kuma maksimamu ya mimpfuno ya vutswedyani ya mavhiki ya tsevu endzaku ka ku humela hi khwiri kumbe ku tswala n?wana a lovile
Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani
Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani xi fanele ku endliwa eka fomo ehofisini ya timhaka ta mintirho mavhiki ya nhungu n?wana a nga se tswariwa.
Khomixinara hi xivangelo lexinene a nga komba-
a amukela xikombelo endzhaku ka nkarhi wo ringana mavhiki ya nhungu leyi vuriweke eka xiyengentsongo xa 1;
b engetela nkarhi wo yisa xikombelo ku fikela maksimamu yo ringana tinhweti ta tsevu endzhaku ka loko n?wana a velekiwile.
Mutirhela-mfumo wa timhaka ta vuthori u fanele ku lavisisa xikombelo naswona swi laveka, kombela hungu rin?wana.
Loko xikombelo xi enerisa mindzulamiso liye nga eka Ndzima leyi, mutirhele-mfumo wa timhaka ta vuthori u fanele ku-
a amukela xikombelo;
b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi swikongomelo swa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo yo yi kuma ku ya hi swipimelo swa xiyenge 134; na c lerisa ndlela leyi mimpfuno yi faneleke ku hakeriwa hi yona.
Loko xikombelo xi nga enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasanga kun?we na swivangelo leswi nga endla leswaku xa nga pasi.
Mufambisi-nkulu u fanale ku hakela muhoxa-xandla mimpfuno ya vutswedyani ehofisini ya timhaka ta vuthori leyi a nga endla xikombelo kona kumbe hofisi ya timhaka ta vutswedyani yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi nkerhi lowu a nga endla xikombelo.
Xiphemu xa E: Mimpfuno yo xava n?wana
Hi ku landza xiyenge xa 14, I muhoxa-xandla in?we ntsena wa vatswari lava xavaka n?wana a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno yo xava n?wana leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi loko ku xaviwa n?wana un?wana ni un?wana naswona loko-
a n?wana a xaviwile ku ya hi swipimelo swa nawu wa vuhlayisi bya Nawu wa 1983 Nawu wa nomboro ya 74 ya 1983;
cn?wana loyi a nga xaviwa a ri hansi ka malembe mambirhi; na d xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko swa nhlawulo na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
Leswi munhu a faneleke ku kuma swona leswi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 swi sungula siku leri khoto leyi nga na vuswikoti yi nga nyika mpfumelelo wa xiletelo xo xava n?wana ku ya hi swipimelo swa Nawu wa vuyiso bya n?wana wa 1983 Nawu wa nomboro ya 74 ya 1983.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 4, muhoxa-xandla u fanele nsalo, loko wu ri kona, exikarhi ka mpfuno wihi kumbe wihi lowu hakeriweke eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlengelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 19 2 na maksimamu ya mimpfuno leyi fanele ku hakeriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 122.
Loko ku tekeriwa enhlokweni livhi yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa eka muhoxa-xandla kumbe kontiraka ya vuthori, mpfuno wu nga ka wu nga hundzi muholo wa lowu muthori a ta va a hakerile muhoxa-xandla loko a ta va a ri entirhweni.
Xikombelo xa mimpfuno yo xava n?wana
Xikombelo xa mimpfuno yo xava n?wana xifanele ku endliwa eka fomo leyi hlawuriweke ehofisini ya timhaka ta vuthori.
Xikombelo xa fanele ku endliwa ku nga se hundza tin?hweti ta tsevu endzhaku ka siku leri oda yo xava n?wana, kambe Khomixinara a nga ha amekela xikombelo endzhaku ka tin?hweti ta tsevu loko ku ri na xivangelo lexi twalaka.
Mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko swi endleka, a kombela hungu rin?wana mayelana na nkarhi lowu mukomberi a nga ri eku tirheni leswaku a ta vona timhaka ta ku xava n?wana.
Loko ku ri ku mukomberi u enerisa mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo u fanele ku-
a pasisa xikombelo;
b kumisisa- i ntsengo wa mimpfuno hi swikongomelo swa xiyenge xa 133;
ii mimpfuno ya leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 134;
cpfumelela ku hakeriwa ka mimpfuno; na ku lerisa ndlela leyi mimpfuno yi nga ta hakeriwa ha yona.
Loko xikombelo xi nga enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa timhaka ta vuthori eka Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasangi a tlhela a nyika swivangelo swa leswaku hikwaloho ka yini swi nga pasangi.
Hakelo ya mimpfuno yo xava n?wana
Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela mimpfuno yo xava n?wana eka muhoxa-xandla ehofisini ya timhaka ta mintirho leyi xikombelo xi nga endliwa eka yona kumbe hofisi yihi kumbe yihi ya timhaka ta vuthori leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a nga nghenisa xikombelo.
Xiphemu xa F: Mimpfuno ya museketeriwa
Mfanelo ya mimpfuno ya museketeriwa
Muferiwa kumbe xigangu xa vutomi xa mufi munghenisa xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya museketeriwa leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi, loko ku ri ku xikombelo xi endliwile-
a Hi ku ya hi swilaveko leswi nga hlawuriwa na mindzulamiso eka Xiyenge lexi; na ku b Tinhweti ta tsevu endzhaku ka rifu ra muhoxa-xandla handle ka loko, ku kombiwile xivangelo lexinene, Khomixinara a nga ha pfumela xikombelo endzhaku ka tinhweti ta tsevu.
N?wana un?wana ni un?wana wa museketeri wa xiwana wa sirha muhoxa-xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya museketeriwa leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi loko ku ri ku xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko swa mindzulamiso ya xiphemu lexi-
a ku ri hava muferiwa kumbe xigangu xa vutomi kumbe b muferiwa loyi a nga sala kumbe xigangu xa vutomi xi nga nghenisangi xikombelo xa mimpfuno ku nga se hela tinhweti ta tsevu endzhaku ka rifu ra muhoxa-xandla
Mpfuno lowu hakeriwakw museketeriwa I mpfuno wa vupfumala-ntirho lowu vuriweke eka Xiyenge xa B xa Ndzima leyi lowu a wu ta va wu hakeriwile sirha muhoxa-xandla loko a nga fangi.
Xikombelo xa mimpfuno ya museketeriwa
Xikombelo xa mimpfuno ya museketeriwa
Xikombelo xa fanele ku endliwa ku nga se hela nkarhi lowu vureweke eka xiyenge xa 301b kumbe ku nga se hela masiku ya 14 endzhaku ka nkarhi lowu vuriweke eka xiyenge xa 302b, tanihi laha mhaka yi nga va yi yimiseke xiswona.
Mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku lavisisa no va, loko swi endleka, a kambela hungu rin?wana leri nga lulamela ku tirhiwa xikombelo.
Loko ku ri ku xikombelo xi pfumelelana na mindzulamiso ya Ndzima leyi mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku-
a pasisa xikombelo b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi swikomgomelo swa xiyenge xa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona hi ku landza swipimelo swa 134; na ku iii fanele ku hakeriwa mani c pfumelela hakelo ya mimpfuno; na ku d lerisa ndlela leyi mimpfuno yi faneleke ku hakeriwa ha yona.
Loko ku ri ku xikombelo a xi enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasangi na swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini swi nga pasangi.
Mufanbisi-nkulu u fanele ku hakela museketeriwa mimpfuno ya museketeriwa ehofisini ya timhaka ta vupfumal-ntirho leyi ku nga endliwa xikombelo kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi wa xikombelo.
Hakelo ya mimpfuno ya museketeriwa
Mimpfuno yi nga ka yi nga a rhumisiwi;
b boheleriwi hi oda ya khoto yihi kumbe yihi yi handle ka ndzeriso wa khoto yihi kumbe yihi leyi nga na vuxaka na nhlayiso wa vaseketeriwa, ku katsa nghamu kumbe nuna loyi a tshikiweke, wa munghenisa-xanlda, kumbe c yi tirhisa ku riha xikweleti
Mimpfuno leyi hakeriwaka vahoxa-xandla na vaseketeriwa hi ku landza swipimelo swa Nawu a yi fanelangi ku koxiwa xibalo xa muholo wa, 1962 (Nawu wa Nomboro ya 58 wa 1962).
Ku tlherisa mimpfuno leyi hakeriweke hi xihoxo
Vanghenisa-xandla kumbe vaseketeriwa lava nga hakeriwa mimpfuno leyi a va nga fanelangi va yi kumile hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu kumbe va hakeriwile va yi kumile va fanele ku tlherisa mimpfuno yaleyo eka Nkwama.
Loko Khomixinara a kumisisa leswaku munhu loyi a ehleketiwekw hi vuenti eka xiyengentsongo kumbe ku tlila leswi munhu a faneleke ku kuma swona Khomixinara u fanele ku, ku nga se hela tinhweti ta khume-nhungu ku suka eka siku ra nkumisiso, endla xikoxo hi ku tsala xa hakelo eka munhu yaloye.
Xikoxo xo tsariwa lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 2 xi fanele ku katsa-
a xitatimende xa ntsengo lowu hakeriweke hi xihoxo;
b nhlamuselo ya leswaku hikwalaho ka yini munhu yaloye a nga fanelangi ku kuma timali; na ku c vumbhoni bya leswaku munhu yaloye xilaveko xi nga kongomisiwa eka yena hakunene u yi kumile mali hakunene.
Munhu loyi a nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 u fanele ku tlherisa ntsengo ku nga se hundza masiku ya 90 endzhaku ka loko ku tsariwile xilaveko.
Ku yimisa swa nkarhinyana timfanelo ta muhoxa-xandla ta mimpfuno
Endzhaku ka ku nyika munghenisa kumbe museketeriwa wa yena nkarhi wo endla vuyimeri lebyi tsariweke, Khomixinara a nga ha, hi ku tsala nyika nothisi leyi nga na tinhlamuselo yimisa swa nkarhinyana muhoxa-xandla kumbe museketeriwa nkarhi lowu ringanaka malembe ya ntlhanu leswaku a nga kumi mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu loko ku ri ku muhoxa-xandla kumbe museketeriwa u-
a endlile xitatimende xa mavunwa eka xikombelo xa mompfuno.
b nyikile xikombelo xa mimpfuno lexi nga xa vuxisi;
c tsandzekile ku tivisa mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo ku sungula ntirho ka yena hi nkarhi lowu a karhi a hakeriwa; kumbe d tsandzekile ku yingisa xilaveko lexi tsariweke lexi nga humesiwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 352.
Nkarhi wa ku yimisiwa ka nkarhinyana wu nga endliwa hambiloko hakelo ya xiviri yi endliwile kumbe yi nga endliwanga eka muhoxa-xandla kumbe museketeriwa.
Xiboho xo yimisa nkarhinyana minghenisa-xandla leswaku a nga kumi tihakelo a yi-
a chunchi muyhori eka ntirho wa muthori ku nghenisa-xandla eka Nkwama; kumbe b pima mfanelo ya muthori ku va a tlheriseriwa timali leti a nga hakelela muhoxa-xandla loyi a nga yimisiwa swa nkarhinyana. Ku kanetana ehenhla ka mimpfuno leyi nga hakeriwa kumbe leyi nga hakeriwangiku.
Munhu loyi a nga na mfanelo ya mimpfuno hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu a nga ha nghenisa xirilo eka komiti ya swirilo eka Huvo loko ku ri ku munhu yoloye a twaka ku vava hikwalaho ka ku va xiboho lexi nga tekiwa xa-
a khomixinara ku yimisa swa nkarhinyana timfanelo to tano ta mimpfuno ta munhu; kumbe b mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo leti fambelanaka no hakela kumbe ku nga hakeli mimpfuno.
Munhu loyi a nga korwisiki hi xiboho xa komiti ya swirilo a nga hundzisela mhaka leyi eka CCMA ku va va endla vuhlanganisi.
NDZIMA YA 4 NSINDZISO
Mukamberi wa timhaka ta swa mintirho loyi a nga na vutihlamuleri loyi a nga na tinhlamuselo to twala leti endlaka leswaku a kholwa leswaku muthori a nga yingisanga mindzulamiso yihi kumbe yihi ya Nawu lowu kumbe u endlile nandzu ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, u fanele ku ringeta ku hlayisa xitshembiso xo tsariwa hi muthori ku yingisa ndzulamiso lowu nga fanela.
Eku ringeteni ku hlayisa xitshembiso, mukamberi wa timhaka ta mintirho-
a a nga lava ku kuma ntwanano wo huma eka muthori wa leswaku goza rihi kumbe rihi leri fanelaka ku tekiwa hi muthori ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu;
b a nga lava ku kuma ntwanano wo huma eka muthori lowu kombaka leswaku mali yihi kumbe yihi leyi kolotiwaka Nkwama ku ya hi swipimelo swa Tihakelo ta Ndzindzakhombo wa vupfumala-ntirho; na ku u c fanele ku humesa rhasiti ya tihakelo tihi kumbe tihi leti a nga ti kuma.
Ku yingisa xileriso
Mukamberi wa timhaka ta mintirho a nga ha humesa xileriso lixe bohaka loko mukamberi wa timhaka ta mintirho a ri na tinhlamuselo to twala ku kholwa leswaku muthori a nga yingisangi a switshembiso leswi kumekaka eka xiyenge xa 38;
b xileriso lexi nyikiweke eka swipimelo swa xiyengentsongo xa 2; kumbe c ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu
Xileriso xo boha xi fanele ku rhumeriwa-
a vito ra muthori, na ndhawu ya ntirho laha xileriso xo boha xi tirhaka.
b ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu wa leswaku muthori leyi nga landzelelangiki kun?we vuxokoxoko bya matikhomele lama endlaka leswaku a nga boheki.
c ntsengo wihi kumbe wihi lowu muthori a faneleke ku hakela ku ku hakela Nkwama ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta ndzindzakhombo ya vupfumala-ntirho d xitshembiso xihi kumbe xihi lexi tsariweke hi muthori hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 38 kun?we ni ku tsandzeka kwihi kumbe kwihi ka muthori ku tekela enhlokweni xitshembiso lexi tsariweke e goza rin?wana ni rin?wana leri muthori a faneleke ku ri teka ku katsa, loko swi fanela, ku herisa xiphiqo lexi vulavuriwaka ha xona kun?we na nkarhi lowu magoza ya faneleke ku tekiwa; na f maksimamu ya ndziho leyi nga vekiwa ehenhla ka muthori loko a tsandzekile ku yingisa ndzulamiso wa Nawu lowu.
Mukamberi wa timhaka ta mintirho u fanele ku nyika muthori kopi ya xileriso xayingiso.
Muthori u fanele ku yingisa xileriso xa yingiso enkarhini lowu vuriweke eka xileriso handle ka loko muthori a ala hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 40.
Ku alana na xileriso xa yingiso
Muthori a nga ha alana na xiletelo xa yingiso hi ku yisa ku kanetana eka mufambisi-nkulu leswaku a hlula hi ndlela leyi hlawuriweke.
Xiletelo xa yingiso xi nga endliwa xiletelo xa khoto ya timhaka ta mintirho
Mufambisinkulu a nga kombela xiletelo xa yingiso eka Huvo ya Timhaka ta mintirho leswaku xi endliwa xiletelo xa yingiso loko muthori a tsandzekile ku yingisa xiletelo.
Ntirho wa muthori
Muthori u fanele ku vona leswaku xitatimende xin?wana ni xin?wana kumbe hungu rin?wana leri faneleke ku hlayisiwa no nghenisiwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu ri lulamile.
NDZIMA YA 5 KHOMIXINARI WA NDZINDZAKHOMBO RA VUPFUMALA-NTIRHO
Holobye u fanele ku langha muthoriwa eka Ndzawulo ya Timhaka ta Mintirho tanihi Khomixinari wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
Xiviko xa khomixinari, na vurhumiwa na ku hlomisa matimba na mintirho
Khomixinari u fanele ku nyika mufambisinkulu xiviko xa migingiriko ya Nkwama eka lembeximali leri nga hundza ku nga se hela tinhweti ta tsevu ekuheleni ka lembe-ximali rin?wana ni rin?wana kumbe hi ku copeta ka tihlo loko swi koteka.
Khomixinari a nga ka a nga haverisi matimba kumbe ku hlomisa ntirho wihi kumbe wihi lowu nga rhwexiwa khomixinari ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, handle ka loko mufambisi-nkulu a pfumela leswaku ku rhumiwa no haverisiwa.
Matimba wahi kumbe wahi lama tirhisiwaka kumbe ntirho lowu nga endliwa kumbe ku lerisa vurhumiwa kumbe hi ku landza ntirho lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 ma fanele ku tekiwa tanihi loko ma endliwile kumbe ma tirhiwile hi Khomixinari.
Vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyenge lexi a byi pimi matimba ya Khomixinari ku endla kumbe ku tirhisa matimba lama a haverisiweke kumbe a ntirho lowu a rhumiweke.
Khomixinari a nga ha teka munhu ku va a ri muhoxa-xandla.
Khomixinari a nga ha teka munhu ku va a ri muhoxa-xandla ku endlela Nawu lowu loko swi ti komba onge munhu u fanele ku va a kumile mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu kambe, hikwalaho ka swiyimo swo karhi leswi munhu yaloye a nga kotiki ku swi lawula, a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno.
Ku thola mutirhela-mfumo wa nondzo.
Hi ku landza milawu leyi lawulaka Mphakelo wa vanhu, mufambisinkulu u fanele ku thola vatirhela-mfumo va nondzo ku pfuna khomixinari ku tirha swikombelo swa nondzo leswi nga endliwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
NDZIMA YA 6
HUVO YA NDZINDZAKHOMBO RA VUPFUMALA-NTIRHO
Ku simeka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Holobye u fanele ku simeka Huvo ya Ndzindza-khombo ra vupfumala-ntirho
Matimba na mintirho ya Huvo ya Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho
Huvo yi fanele ku-
a tsundzuxa Holobye hi timhaka ta-i pholisi ya ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho; na ii tipholisi leti humaka eka ku tirhisa Nawu lowu iii ku vumba swikimi ku hunguta mimbuyelo ta vupfumala-ntirho;
b ku endla swibumabumelo eka Holobye eka ku cinca ka nawu ku ya hi leswi wu khumbhisaka xiswona pholisi ya vupfumala-ntirho kumbe pholisi ya ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho; na c endla ntirho wihi kumbe wihi lowu nga komberiwaka hi Holobye ku endlela ku nyika endleko eka nawu lowu
Matimba na mintirho ya Huvo ya fanele ku endliwa no tirhia hi ku landza-
a mindzulamiso ya Nawu lowu na vumbiwa lebyi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 50;
b swiletelo leswi nga humesiwa hi Holobye; na c mindzhuti ya swiletelo yihi kumbe yihi leyi nga kumisisiwa hi mufambisinkulu.
Xivumbeko xa Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho yi fanele ku va na-
a mutshami-wa-xitulu, loyi a nga na vhoti yo tiyimesela ehenhla ka ku va a ri na vhoti yo mutshami wa xitulu loyi a nga pfumeleriwa ku teka xiboho loko tivhoti ti ringana matlhelo hinkwawo naswona a thoriwile hi Holobye;
b swirho leswi nga na lunghelo ro vhota leswi nga thoriwa hi Holobye; na c khomixinara, loyi a nga na vhoti
Eka swirho leswi vuriweke eka xiyengentsongo xa1b-
a swirho swinharhu swi fanele ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela nhlangano wa ta mintirho;
b swirho swinharhu swi fanele ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela nhlangano wa mabindzu c swirho swinharhu swi fanele ku yimela ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela minhlangano ya vaaki na ntsakiso wa ndlandlamuko d swirho swinharhu swi fanele ku thoriwa hi Holobye ku yimela ntsakiso wa Tiko.
Xirho xa Huvo lexi ehleketiweke hi vuenti eka-
a xiyengentsongo xa 1a na b xi tshama ehofisini ku ringana malembe manharhu naswona xi nga ha thoriwa nakambe; na b xiyengentsongo xa 1c I xirho-ximfumo xa Huvo.
Xirho xi fanele ku huma ehofisini loko xirho xexo xi-
a susiwa ehofisini hi Holobye tanahilaha swi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 5; kumbe b a lan?wa ntirho hi ku nyika xitixiso lexi tsariweke lexi nga kongomisiwa eka Holobye.
Holobye a nga susa xirho eka Huvo-
a loko xirho xihi kumbe xihi lexi ehleketeweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 2a, b kumbe c, loko NEDLAC yi kombela tano;
b vutikhomi byo ka byi nga amukelekangi byo chavisa c vutsandzeki bya nkarhi hinkwawo;
d ku xwa kanharhu eka tinhlengeletano ta Huvo handle ka mpfumelelo lowu nga nyikiwa hi Huvo handle ka loko xivangelo xa kona xi twala e ku nghenela migingiriko leyi nga ta tekela ehansi mintirho ya Huvo
Loko xirho xa Huvo xi huma ehofisini ku nga se fika nkarhi wa ku hela ka nkarhi wa yena ehofisini, Holobye u fanele ku tata xivandla hi ku landza swiyengentsongo swa 1 na 2 ku ringana nkarhi wa ku hela ka hofisi lowu nga sala
Vumbiwa bya Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Huvo yi fanele ku lulamisa no amukelavumbiwa hi ku hatlisa endzhaku ka ku thola swirho lebyi faneleke ku amukeriwa hi Holobye.
Vumbiwa bya Huvo-
a byi fanele ku va na i simeka mintirho ya tikomiti ta Huvo ii ku landza xiyenge-tsongo xa 3, milawu yo vitana na fambisa tinhlengeletano ta Huvo kun?we ni tikomiti, ku katsa na nhlayo-pimiwa leyi lavekaka, na mahlayisele ya makanelwa;
iii hi ku landza xiyenge xa 491, timfanelo to vhota ta swirho hi ku hambana ka swona, kun?we na ndlela leyi swiboho swi faneleke ku tekiwa hi, Huvo na tikomiti ta yona iv matikhomele ya swirho swa Huvo;
v nkomisiso hi ku endla vulamuri bya nkanetano wihi kumbe wihi lowu khumbaka nhlamuselo na tirhelo ra vumbiwa vi hi ku landza xiyengentsongo xa 4a, ku cinca vumbiwa; na b ku nga nyika-i varhumiwa na ku haverisa matimba na mintirho ya Huvo eka swirho, tikomiti na vathoriwa: Loko ku ve Huvo yi nga-
aa nyika swipimelo swa vurhumiwa byihi kumbe byihi kun?we ni mintirho bb veka swipimelo ehenhla ka vurhumiwa kumbe ntirho wihi kumbe wihi cc cinca kumbe ku yimisa xiboho xihi kumbe xihi ehansi ka vurhumiwa kumbe ntirho wihi kumbe wihi; naii mhaka yihi kumbe yihi leyi lavekaka ku endla mintirho ya Huvo
Ku nyika xitiviso ku ringana makume-manharhu wa masiku xa leswaku ku ta va na nhlengeletano ya Huvo loko ku ri ku ku fanele ku langutisiwa nkunguhato wo cinca vumbiwa
Ku laveka leswaku ku va ku ri na mbirhi xa nharhu wa swirho kun?we na mpfumelelo wa Holobye ku va vumbiwa byi fanele ku cinciwa.
Mfambiso na ndzulamiso wa switirhisiwa eka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Khomixinari u na vutihlamuleri byo fambisa timhaka ta Huvo
Ku va Huvo yi kota ku tirha ntirho wa yona hi mfanelo mufambisisnkulu u fanele ku nyika Huvo switirhisiwa swa timali na mafambiselo naswona, hi ku ya hi milawu leyi lawulaka mphakelo wa Tiko na hi vatirhi
Loko swi endleka endzhaku ka nhweti yin?wana ni yin?wana, Khomixinari u fanele endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo-
a kambisisa nkoka wa mphakelo kumbe swirhisiwa leswi nyikiweke hi Huvo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho b hakela ku tirhiwa ka mphakelo lowu na switirisiwa leswi humaka eka Nkwama wa Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho.
Miholo na swengetelo swa swirho swa Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
Xirho xa Huvo kumbe tikomiti ta yona lexi nga ri ku mutirhela-mfumo wa nkarhi hinkwawo xifanele ku hakeriwa muholo kumbe swingetelo leswi kumisisiweke hi Holobye hi ku landza swipemelo swa swileriso swa Vutameri leswi nga nyikiwa hi vutameri bya Rixaka.
Ku sirhelela swirho swa Huvo ya Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho.
Xirho xa Huvo xi nga sirheleriwa maendlelo hinkwao. Tihakelo ta timali leti nga vangaka hi xirho xexo loko xi yimelela kumbe ku kanetana na maendlele ya nawu lama nga vangaka hi swiendlo swa bona fide swa xirho xexo hi ku landza swipimele swa Nawu lowu
NDZIMA YA 7 SWINAWANA
Swinawana
Holobye, endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo, a nga endla swinawana mayelana na mhaka leyi a ku suka eka, kumbe hikwalaho ka, minkunguhato ya ku cinca leyi ehleketiweke hi vuenti eka xedulu ya 1; kumbe b see original
Endlelo ro nyika swinawana.
Handle ka loko ntsakiso wa vaaki wu lava leswaku ku humesiwa xinawana hi ku hatlisa, Holobye u fanele ku landzela endlelo leri landzelaka loko a lava ku humesa swinawana.
a Kunakanya ku humesa xinawana ku fanele ku tivisiwa eka Gazete kun?we na le ka muxaka un?wana wa vuhlanganisi lexi nga ta hangalasiwa eRhiphabiliki hinkwayo.
b xitiviso xi fanele ku vula-i leswaku mpfapfa-rhuto wa xin?wana wu endliwile naswona ku laveka nxopelo wa vanhu ii muxaka wa mpfapfarhuto wa xinwana iii laha kopi ya mpfampfarhuto wa xinwana xi nga ha kumeka; na iv laha nxopelo wu faneleke ku tlherisiwa kona;
c Nkarhi wo ringana nhweti ku suka eka siku ro tivisiwa ri fanele ku nyikiwa ku endlela ku nyika ntsakelo wa lava swi tsakelaka leswaku va kanela xinawana; na d minxopelo leyi amukeriweke kun?we na hinkwayo mimbhurisano na ku kombela switsundzuxo leswi faneleke ku langutisisiwa ku nga se humesiwa kumbe ku cinciwa ka xinawana
Xiyengentsongo xa 1 a xi khumbi-
a xinawana xihi kumbe xihi lexi lulamisaka xihoxo xa timhaka; kumbe b loko Holobye a tlherisa xinawana xihi kumbe xihi kumbe xiviko lexi nga endliwa no humesiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa, 1966 nawu wa nomboro ya 30 wa 1966, tanihi leswi wu ehleketiwekw eka mhaka ya 2 ya Xedulu ya 1
Xinawana xihi kumbe xihi lexi khumbaka ndzuvu wa Tiko kumbe tirhiselo ra mali xi nga ha humesiwa kumbe ku cinciwa hi ku pfumelelana na Holobye wa Timhaka ta Timali.
NDZIMA YA 8
Hungu leri faneleke ku nyikiwa hi muthori
Muthori u n?wana ni un?wana u fanele,nkarhi lowu a sungulaka migingiriko tani hi muthori , ku nyika hungu leri vuriweke eka xiyengentsongo xa mayelana na vathoriwa eka khomixinari, ko languta miholo ya vatirhi volavo.
Hungu leri ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 ri fanele ku-
a katsa kherefu ya muthori ya xitarata xa bindzu, kun?we ni marhavi ya rona;
b loko muthori a nga ri muaka tiko wa Rhiphabiliki kumbe a ri xirho xa vandla leri nga tsarisiwangiki eRhiphabiliki, ku katsa vuxokoxoko bya munhu loyi a nyikiweke matimba loyi a lavekaka ku tirha mintirho ya muthori ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu; na c ku katsa mavito, tinomboro ta vutitivisi na miholo ya vathoriwa va yona, naswona u fanele ku vula kherefu ya laha muthoriwa a nga thoriwa kona.
Muthori un?wana ni un?wana u fanele ku tivisa Khomixinari ku cinca kwihi kumbe kwihi loku nga va kona ka hungu leri nga nyikiwa hi xiyengentsongo xa 1 eka nhweti leyi nga hundza ku nga se hundza siku ra vunkombo ra nhweti yin?wana ni yin?wana.
Khomixinari a nga ha kombela muthori ku nyika vuxokoxoko byin?wana loko byi komberiwa ku endlela ku va ku tirheka ka Nawu lowu ku nga se hela masiku ya 30 xikombelo xi endliwile, kumbe ku nga se hela nkarhi wa ku engetela lowu nga ta va wu pfumeleriwile hi Khomixinari.
Ku vumba no hlayisa tshaku ra switiviwa
Khomixinari u fanele ku vumba no hlayisa tshaku ra switiviwa ya vanghenisa-xandla, vapfuniwa na vathori-
Tihakelo ta pfuno wihi kumbe wihi hi ku landza Nawu lowu ti fanele ku hakeriwa ku ya hi hungu leri nga kona eka tshaku ra switiviwa loko ku ri ku-
a I muhoxa-xandla kumbe vaseketeriwa b hi ku landza xiyenge xa 56 xa Nawu; na c hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Vanghenisa-xandla wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
a Ku va hi ta kumisisa tihakelo ta mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, khomixinari a nga ha kuma hungu rihi kumbe rihi ra tshaku ra switiviwa ra Tiko leri nga na hungu mayelana na nhlayiseko wa vanhu.
b Hi ku landza ndzimana ya a Khomixinari u fanele ku tirhisana na minhlangano yin?wana ya Tiko ku kota ku hlanganisa tshaku ra switiviwa swa vona hi ku landzelelana.
Matimba na mintirho ya Mufambisi-nkulu
Matimba na mintirho lama nga rhwexiwa kumbe ku tlhandlekiwa eka Mufambisi-nkulu hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu ya tlhela ya rhwexiwa no tlhandlekiwa ehenhla ka Mufambisi-nkulu tanihi nhloko ya Ndzawulo ya Timhaka ta Mintirho.
Mufambisi-nkulu u fanele ku tirha mintirho ya vuavanyisi eka nkwama hi ku landza swipimelo swa Nawu wa mafambisele ya Timhaka ta Timali ta Tiko.
Hi ku landza swiboho sweswo ku ya hi mavonele ya yena mufambisi-nkulu u fanele ku rhwexa matimba wahi kumbe wahi kumbe ku rhuma mutirhela-mfumo wa nkwama ku endla ntirho wihi kumbe wihi liye nga rhwexiwa kumbe ku rhumiwa mufambisi-nkulu hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu.
Matimba wahi kumbe wahi lama tirhisiwaka kumbe ntirho lowu tirhiwaka hi vurhumiwa kumbe mintirho hi ku landza swipimelo eka xiyenge lexi ma fanele ku tekiwa tanihi ku va ma tirhisiwile kumbe ku tirhiwa hi mufambisinkulu.
Vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyenge lexi a byi pimi matimba ya mufambisi-nkulu ku tirhisa matimba ya vurhumiwa kumbe ku tirha ntirho lowu va nga rhumiwa ku wa endla.
Mufambisinkulu a nga ha, endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo-
a xava kumbe ku kuma rifuwo leri nga rhurhisekeki leyi lavekaka ku tirhiseriwa Nawu lowu;
b ala kumbe ku pfumela leswaku rihi ni rihi rifuwo leri nga rhurhisekiki leswaku ri kumiwa; kumbe c pfumelela ku tirhisa rifuwo rihi ni rihi leri nga rhurhesekiki leri nga kumiwa ku endlela leswaku nawu wihi ni wihi wu tirhiseke hi ku ya hi swipimelo leswi nga ta kambisisiwa hi Mufambisi-nkulu.
Mufambisi-nkulu a nga ha xava kumbe a kuma rifuwo leri nga rhurhisekiki rihi ni rihi leri laveka ku endlela leswaku Nawu wu tirhiseka, naswona a nga ha-
a xavisa kumbe hambikuri ku vula leswaku a va ha tirhiseki b pfumelela ku tirhisa rifuwo leri nga rhurhisekiki rihi ni rihi tanihi laha swi lavekaka ha kona ku endlela leswaku nawu wihi kumbe wihi lowu wu tirhiseka hi ku landza swipimelo swo tano ku ya hi laha mufambisi-nkulu a swi vonisaka xiswona.
Nkarhi wihi kumbe wihi lowu mufambisinkulu a vonaka onge ntsengo wihi kumbe wihi lowu faneleke ku hakeriwa eka Nkwama, kumbe ntsengo wihi kumbe wihi lowu faneleke ku hakeriwa hi Nkwama ku katsa timali leti kumiwaka hi vuxisi to huma eka Nkwama, yi nge kumeki kumbe a yi fanelanga ku rihiwa, mufambisinkulu a nga lerisa leswaku ntsengo walowo wu tsariwa tanihi mali leyi nga ta ka yi nga ha landzeleriwi.
Mufambisinkulu a nga ha-
a thola muyimeri kumbe rhuma tihofisi ta vuyimeri to tirha tanihi tihofisi ta vuthori ku ya hilaha swi faneleke ku pfuna mufambisinkulu, khomixinari, Huvo kumbe Nkwama loko ku ri ku Nawu lowu wu fambisiwa hi mfanelo; na b nyika vayimeri kumbe vatirheli va tihofisi teto mintirho yo tano ku ya hi laha swi lavekaka ha kona ku endlela ku fikelela xikongomelo lexi.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 101, loko mufambisinkulu a tiva leswaku ntsengo lowu nghenaka eNkwameni a wu ringanaka kumbe a wu engeteli lowu lavekaka ku fikelela timali leti tirhisiwaka ta Nkwama kumbe ku fikelela swikombelo swa mimpfuno leswi languteriweke swa nkarhi lowu taka, mufambisinkulu u fanele ku-
a tivisa Holobye, mutivi wo hlayela tinotsi ta ndzindzakhombo kun?we na Huvo ya mhaka leyi; na b endzhaku ka ku vulavurisana na Huvo a endla swibumabumelo eka Holobye emhakeni leyi
Mufambisinkulu a nga ha lomba mali hi vito ra Nkwama ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 663b swa Nawu wa mafambisele ya Timhaka ta mali ya Tiko Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 11, mufambisinkulu u fanele ku nyika Holobye xiviko xa tsariwa ku nga se hela tinhweti ta tsevu ta ku hela ka lembe ximali rin?wana ni rin?wana, mayelana na a ndlela leyi Huvo na tikomiti ti tirhisaka xiswona mintirho ya tona;
b nhlayo ya vanghenisa-xandla lava thoriweke lava va nga hakeriwa mimpfuno kun?we ni ntsengo wa mimpfuno yo tano c nhlayo ya vanghenisa-xandla lava nga amukela mimpfuno ya vuvabyi, vutswedyani na ku xava n?wana kun?we na ntsengo wa mali leyi va nga hakeriwa yona; na d nhlayo ya vanghenisa-xandla lava nga lova lava vaseketeriwa va vona va nga hakeriwa kun?we na ntsengo wa tihakelo to tano.
Xiviko lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 12 kun?we na xikombisa-tinkota kun?we na ndzinganiso wa tinkota ta nkwama, yi fanele ku ndlariwa eka Huvo ya Rixaka ku nga se hundza masiku ya 30 endzhaku ka ku va Holobye a xi amukerile loko ku ri ku Palamende yi tshamile hi nkarhi wolowo na swona, loko palamende yi nga tshamanga, ku nga se hela masiku ya khumemune ku nga se sungula ntshamo lowu landzelaka.
Switirhisiwa swin?wana leswi nga tshunxiwa eka Xiboho
Switirhisiwa swihi kumbe swihi leswi nga humesiwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
Ku tlherisa ku lehlekeriwa loku nga vanga hi vatirhi va Nkwama
(i) ku ya hi xiyenge lexi, ku endla leswaku ku va na ku lahlekeriwa kumbe ku onhela Nkwama swi katsa-
a ku endla kumbe ku pfumelela leswaku-i ku hakeriwa mali yo huma eka Nkwama swi nga fanelangi ii ku hakeriwa handle ka vhocara leyi seketelaka b ku tsandzeka ku endla ntirho lowu vangaka ku tirhisiwa ka timali ta Nkwama.
c ku ka ku nga ri na mali yo ringana eka timali tihi kumbe tihi ta Nkwama, switempe, vuhlayiseki, matsalwa lama nga na nkoka kumbe ya tikombaka onge ya nga va ni nkoka kumbe nhundzu ra Nkwama;
d ku onhiwa ka nhundzu yihi kumbe yihi ya Nkwama na e nawu kumbe ku hunisiwa loku yisaka vangaka leswaku Nkwama wu koxiwa mali ehubyeni
Loko muthoriwa wa Nkwama a vanga ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka kwihi kumbe kwihi eka Nkwama, mufambisinkulu a nga ha-
a endla ndzavisiso wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka loku b kumisisa loko muthoriwa a ri na vutihlamuleri eka ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka c loko muthoriwa a kumeka a ri na vutihlamuleri eka ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka, kumisisa-i ntsengo wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka; na ii mali leyi faneleke ku hakeriwa hi muthoriwa yi nga hakeriwa rini naswona njhani; na d tivisa muthoriwa hi papilla ku tiyimisela kwihi kumbe kwihi loku nga endliwa hi ku landza xiyengentsongo lexi.
Loko ku ri na ntsengo wihi kumbe wihi lowu nga sala, loko muthoriwa a tshika ntirho, mayelana na ku tiyimisela loku nga endliwa hi ku landza xiyengentsongo xa 2, ntsengo walowo wu nga sala wu nga ha susiwa eka mali leyi faneleke ku hakeriwa muthoriwa.
Muthoriwa wihi kumbe wihi loyi a nga vavisiwa mbilu hi ku tiyimisela loku nga endliwa hi mufambisinkulu a nga ha, ku nga se hela masiku ya 30 ku suka siku a nga tivisiwa hi ku landza xiyengentsongo xa2d, nghenisa xirilo eka Holobye hi ku landza endlele ro nghenisa leri tirhisiwaka eka vatirhela-mfumo.
Ku hava na xin?we eka xiyenge lexi nga sivelaka mufambisinkulu ku-
a ya ekhoto leyi nga na vuswikoti ku tlhela a vuyisa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka kwihi kumbe kwihi loku nga vanga hi muthoriwa loyi a nga kumbe a ri entirhweni wa mphakelo wa vanhu; kumbe b simeka endlele ro tshinya muthoriwa loyi a vuriweke eka ndzima ya a; kumbe c simeka endlele leri vuriweke eka tindzimana hinkwato ta a na b.
Ku tlhela ku vuyisiwa ku lahlekeriwa hi ku angarhela
Ku ya hi xiyenge lexi, ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ka Nkwama swi vula-
a ku va muthori a nga hakeli hi mfanelo kumbe a tsandzeka ku hakela timali leti lavekaka eka Khomixinari hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu kumbe Nawu wa Mahakelelo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho;
b muhoxa-xandla a tsandzeka ku tivisa mutirhela-mfumo wa swikoxo ta ku sungula ntirho eka nkarhi lowu mimpfuno yi nga hakeriwa;
c ku hakeriwa ka timali ta Nkwama hikwalaho ka switatimende kumbe swikoxo swa vuxisi;
d ku tsandzeka ku landzelela ntirho lowu nyikiweke hi ndzulamiso ya Nawu lowu leswi nga hetelela swi vangile leswaku ku va na ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa eka Nkwama.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a vangaka ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ka Nkwama u na nandzu.
Khoto yi nga ha, endzhaku ka ku khomiwa ka munhu hikwalaho ka nandzu lowu vuriweke eka xiyengentsongo xa2, kumisisa ntsengo wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa eka Nkwama.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a voniwaka nandzu wa nandzu lowu vuriweke eka xiyengentsongo xa2 u fanele ku hakela ku lahlekariwa kumbe ku onhaka eka Nkwama hi ku landza swipimelo kumbe mindzulamiso yo tano ku ya hi leswi mufambisinkulu a nga swi vekisaka xiswona.
Mufambisinkulu a nga ha pfumelela ku va mali yi hakeriwa hi switolomende.
Loko ku ri ku ku lahlekeriwa eka Nkwama ku vangiwa hi xikoxo xa vixisi, ku lahlekeriwa ku nga ha hakeriwa hi mali yihi kumbe yihi leyi nga sala leyi a yi fanele ku hakeriwa muhoxa-xandla kumbe museketeriwa wa yena ehansi ka mindzulamiso ya Nawu lowu.
Ku hava ni xilo ni xin?we eka xiyenge lexi lexi sivelaka mufambisinkulu ku simeka endlelo ra nawu ekhoto ya vuswikoti yihi kumbe yihi ku kuma hakelo ya ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa kwihi kumbe kwihi loku nga vangeriwa Nkwama hi munhu un?wana ni un?wana.
Vumbhoni
Loko ku ri ku matsalwa wahi kumbe wahi lama landzelaka ma humesiwile ekhoto ya nawu ma twkiwa ma setifayiwile hi vatsari va wona hambi ya ri hava nsayino wa mutsari handle ka loko vumbhoni byi kombisa ku hambana;
a Tsalwa ra xiboho leri nga endliwa hi mufambisi-nkulu, Huvo kumbe komiti yihi kumbe yihi;
b kopi ya kumbe ntsavulo wo huma eka xiyenge xo huma eka buku yihi kumbe yihi kumbe rhekhodo leyi hlayisiweke hi mufambisinkulu, Huvo kumbe komiti yihi kumbe yihi.
Eka endlele rihi kumbe rihi ehansi ka Nawu lowu nhlamuselo hi ku angarhela ya xihlambanyo xa vumbhoni leyi nga endliwaka hi mufambisi-nkulu I vumbhoni bya timhaka leti landzelaka ta ntiyiso leti kombisiweke eka xihlambanyo xa vumbhoni;
a Leswaku munhu kumbe nhlangano wa vanhu wihi kumbe wihi I muthori kumbe muhoxa-xandla ehansi ka Nawu lowu;
bleswaku munhu wihi kumbe wihi loyi a nga kumbe loyi ku ya hi nawu a fanele ku hakela ntsengo wihi kumbe wihi hi ku ya hi Nawu lowu eka mufambisinkulu; kumbe c leswaku ntsengo wihi kumbe wihi lowu vuriweke eka Ndzimana ya b kumbe xiphemu xihi kumbe xihi lexi nga hakela kumbe xi nga hakelangiki hi siku leri vekiweke eka xihlambanyo xa vumbhoni.
a Mutirhela-mfumo a nga yena mutshami wa xitulu eka endlelo leri xihlambanyo xa vumbhoni ri kombisiweke xiyengentsongo xa2 ri tirhisiwa tanihi vumbhoni; a nga ha, hi ku vona ka yena, kumbe hi ku komberiwa hi ntlawa wihi kumbe wihi eka endlelo, lerisa, leswaku muhlambanyi loyi a nga kuma saphina ku ta nyika vumbhoni bya nomo, kumbe ku hlamula xivutiso lexi tsariweke xihi kumbe xihi lexi nga nghenisiwa hi mutshami wa xitulu loyi a nga ehansi ka xihlambanyo.
b Xivutiso na nhlamuselo yihi kumbe yihi leyi muhlambanyi a yi amukelaka tanihi vumbhoni eka endlele.
Muhoxa-xandla u tekiwa, handlekaloko mfularhelo wu ri na vumbhoni bya ntiyiso, a ha thoriwile hi muthori ku fikela loko muthori yaloye a tivisile mufambisi-nkulu leswaku muhoxa-xandla a nga ha thoriwangi hi muthori yoloye.
Eka endlele rin?wana ni rin?wana ehansi ka Nawu lowu, matsalana wahi kumbe wahi lama landzelaka ma pfumeleriwile ku tirhisiwa tanihi vumbhoni lebyi nga tirhiseriwaka muthori naswona ri vanga ku pfumela leswaku timhaka leti nga eka tsalwa handle ka loko swi kombisiwa hi ntiyiso leswaku xitatimende a xi endliwangi hi muthori;
a Xitatimende kumbe xinghenisiwa lexi nga kona eka buku, rhekhodo kumbe tsalwa leri nga hlayisiwa hi muthori b xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa lexi kumekaka eka miako leyi tirhisiwaka hi muthori c xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa lexi kumekaka eka movha wihi kumbe wihi lowu tirhisiweke timhaka ta ntirho wa muthoriwa; na d kopi yihi kumbe yihi kumbe kopi ya xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa, leyi nga tiyisisiwa hi khomixinari wa xihlambanyo ku va yi ri kopi ya ntiyiso kumbe kopi ya xitatimende xa ntiyiso.
Ku hava nhlamulo ya xivutiso xihi kumbe xihi lexi nga vutisiwa munhu loko ku karhi ku endliwa vulavisisi hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 602a kumbe hi mukamberi wa timhaka ta mintirho xi nga tirhisiwaka ehenhla ka munhu eka endlelo rihi kumbe rihi ra vugevenga handle ka endlele ro voniwa nandzu wo hemba ehansi ka xihlambanyo kumbe ku endla xitatimende xa vunwa.
Ku humesa hungu
Hi ku landza mindzulamiso ya Nawu wa Ntlakuso wa ku kuma Hungu, wa 2000 (Nawu wa nomboro ya 2 ya 2000), ku hava munhu loyi a faneleke ku humesa hungu rihi kumbe rihi leri nga kumiwa hi munhu yaloye loko a karhi a endla mintirho leyi vuriweke eka Nawu lowu, handle ka loko-
a swi laveko ku endlela ku olovisa mafambisele ya ndzulamiso wa Nawu lowu;
b ku endlela ku fambisa timhaka ta vululami kumbe c loko ri komberiwile hi Holobye, mufambisi-nkulu kumbe munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na mfanelo yo kuma hungu leri.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a lwaka na xiyengentsongo xa 1 u na nandzu wa xidyoho.
Matikhomele lama arisiweke hi ku angarhela
Ku hava munhu loyi a-
a karhi a swi tiva a endla xitatimende kumbe a vanga leswaku xitatimende xa mavunwa xi endliwa kumbe lexi endlaka leswaku ku va na mahakelelo ya mimpfuno yo ka ya nga ri wona ya xikombelo xa mpmpfuno hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu.
b nga endla xinghenisiwa xihi kumbe xihi handle ko bohiwa eka khadi ya rhekhodo ya muhoxa-xandla ya matimu ya mathoriwele kumbe eka xikoxo xa mimpfuno xa muhoxa-xandla; kumbe c tlulaka kumbe ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu kumbe xinawana xihi kumbe xihi kumbe xiviko lexi nga humesiwa hi ku lanza swipimelo swa Nawu lowu.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a tlulaka xiyengentsongo xa 1a,b kumbe c u voniwa nandzu.
Mindziho
Munhu wihi kumbe wihi loyi a boheriwaka nandzu ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu u fanele ku koxiwa hakelo kumbe a pfuleriwa, kumbe hinkwaswo hakelo kumbe ku pfaleriwa.
Mpfumelelo wa Nawu wa Khoto ya Timhaka ta Mintirho
Handlekaloko Nawu lowu wu nyika swileriso swin?wana, khoto ya Timhaka ta Mintirho yi na mpfumelelo wa nawu eka timhaka hinkwato hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu, handle ka xidyoho ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
Ku nghenisa kheyisi eka Khoto ya Timhaka ta Mintirho
Loko ku tshuka ku va na xivutiso xihi kumbe xihi lexi khumbhaka matirhisele ya Nawu lowu, mufambisinkulu a nga ha, hi mavonele ya yena, kumbe hi ku komberiwa hi ntlawa wihi kumbe wihi lowu nga na ntsalelo lowu enerisaka emhakeni leyi, nghenisa kheyisi leswaku Khoto ya Timhaka ta Mintirho yi ta teka xiboho.
mufambisinkulu u fanele ku veka eka kheyisi leyi nghenisiweke-
a timhaka ta ntiyiso leti nga kumeka; na b mavonele ya nawu lowu nga amukeriwa mayelana na timhaka teto.
Loko mufambisi-nkulu a ri na ku kanakana ka loko xiboho lexi nga nyikiwa Khoto ya Timhaka ta mintirho xi fanerile mayelana na timhaka ta nawu ehenhla ka xikombelo xa Nawu lowu, mufambisi-nkulu a nga ha nyika xiboho xexo eka Khoto ya Xirilo ya Timhaka ta Mintirho.
Vurhumiwa na ntirho hi Holobye
Holobye a nga ha tsala a rhuma kumbe ku tirhisa mufambisi-nkulu kumbe mutirhela-mfumo wihi kumbe whih wa mphakelo wa vanhu, matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho lowu nga rhwexiwa kumbe ku nyikiwa Holobye hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu, handlekaloko matimba ma Holobye hi ku landza swiyenge swa 43, 47, 48 (b), 50 na 4, 52, xiyenge lexi, xiyenge xa 69 na matimba ya Holobye yo endla swinawana kumbe ku humesa swiviko.
vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1 a xi pimeli kumbe ku hunguta matimba ya Holobye ku endla kumbe ku tirhisa matimba ya vurhumiwa kumbe ntirho lowu nyikiweke.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a rhwexiwa matimba kunbe loyi a nga rhumiwa ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1 u fanele ku tirhisa no endla leswi matimba kumbe ntirho hi ku landza xiletelo xa Holobye.
Holobye a nga ha nkarhi wihi kumbe wihi-
a tlherisa vurhumiwa kumbe ntirho ntirho lowu nga endliwa hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1; na b tlherisa kumbe ku cinca xiboho lexi nga endliwa hi munhu loyi endlaka no tirhisa matimba kumbe ntirho lowu a rhumiweke kumbe a rhumiweke hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1. Vanhu va tekiwa tanihi vahoxa-xandla eka bindzu leri nga kombisisiwa rihi kumbe rihi kumbe xiyenge xa bindzu kumbe xivandla lexi kombisisiweke,va fanele ku tekiwa tanihi vahoxa-xandla hi ku landza matirhele ya Nawu lowu.
Endlele leri vuriweke eka xiyenge xa 551 ri tirhisiwa kun?we na ku cinca loku lavekaka eka xitiviso lexi nga humesiwa ehansi xiyengentsongo xa 1.
Ku herisa milawu
Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, (Nawu wa nomboro ya 30 wa 1966), wa herisiwa handleka leswi boxiweke eka Xedulu ya 1.
Minkunguhato ya ku Cinca
Minkunguhato ya Xedulu ya 1 leyi tirhisiwaka eka ku cinca ka milawu yin?wana ya Nawu lowu.
Nawu wu boha Mfumo
Nawu lowu wu boha Mfumo
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 2001, naswona wu ta sungula ku tirha siku leri nga ta vekiwa hi Presidente hi ku wu hangalasa eka Gazete.
Masiku yo hambana ma nga ha vekiwa ehansi ka xiyengentsongo xa 1 hi ku landza mindzulamiso yo hambana ya Nawu lowu.
XEDULU YA 1
MINKUNGUHATO YA KU CINCA
Eka Xedulu leyi ?Nawu wa Ndzindzakhombo wa Vupfumala-ntirho wa 1966? swi vula Nawu wa Ndzindzakhombo wa 1966, (Nawu wa nomboro ya 30 ya 1966).
Swinawana
Xinawana xihi kumbe xihi ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, lowu nga ku tirheni ku nga se sungula nchumu lowu, wu tshama wu karhi wu tirha ku kondza wu herisiwa hi Holobye hi xitiviso eka Gazete.
Ku rhurhisa rifuwo,ndzwalo,timfanelo na mfanelo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Hinkwaro rifuwo, ndzawulo, timfanelo na mfanelo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho leri nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swa rhurhisiwa swi ya eka Nkwama lowu nga simekiwa hi xiyenge xa 4.
Ku ya emahlweni ka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Huvo na swikomitana swa yona, leswi nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966 wu ta tama wa ha tirha ku kondza Holobye a simeka Huvo hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 47 . Swirho swa Huvo leswi nga thoriwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swi tirha ku kondza Holobye a thola swirho swa Huvo hi ku landza swipimelo swa 49.
Swikoxo eka Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Swikoxo hinkwaswo leswi endliwaka eka Nkwama swi endliwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swa ha tirha naswona swi fanele ku hetisisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu.
Swirilo ehenhla ka swiboho leswi nga tekiwa hi vatirhela-mfumo va swikoxo
xirilo xin?wana ni xin?wana hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, ehenhla ka xiboho xa mutirhela-mfumo wa swikoxo xi tshama xi karhi xi tirha naswona xi fanele ku hetisisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu walowo.
eka nchumu lowuntsongo wa 1 Komiti ya swirilo ya mimpfuno leyi simekiweke ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo wa Vupfumala-ntirho, yi ta ya emahlweni swi tirhiwile.
Ndzavisiso na ku chuchisa
Ndzavisiso wihi kumbe wihi lowu endliwaka hi ku ladza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-tirho wa 1966, lowu nga hetisekangiki loko Nawu lowu wu sungula, wu fanele ku hetisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu walowo.
Ku chuchisa kwihi na kwihi loku endliweke hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo wa 1966, loku nga se hetisisiwaka hi nkarhi wa ku sungula ka Nawu lowu, ku fanele ku hetisiswa hi ku landza swipimelo swa Nawu wolowo.
Ntirho wa muthori wo nyika vuxokoxoko bya vathoriwa ekusunguleni ka nchumu lowu
Muthori un?wana ni un?wana u fanele ku nyika hungu leri kombisisiweke eka xiyenge xa 56 ku nga se hela masiku ya nkombo nchumu lowu wu sungurile, ra vathoriwa hinkwavo lava nga thoriwa hi wona eka khomixinari, handle ko tekela enhlokweni miholo ya vathoriwa valavo
Khomixinari a nga ha kombela muthori ku nyika, ku nga se hela masiku ya 30, kumbe ku nga se hela nkarhi lowu nga engeteriwa ku ya hilaha khomixinari a nga pfumelelaka ha kona, vuxokoxoko byo engetela ku ya hi laha ku nga komberiwaka ku va Nawu lowu wu tirhiseka.
XEDULU YA 2
KU HLAYELA XIMETSE KA LESWI NGA FANELA KU KUMIWA HI MUHOXA-XANDLA
Mpfuno lowu muhoxa-xandla a faneleke ku wu kuma wu hlayeriwa hi yin?wana ya tindlela timbirhi, ku ya hi muholo wa muhoxa-xandla loko a nga se heleriwa hi ntirho.
Vanghenisa-xandla lava va hola ehansi ka ntsengo wo karhi (lowu tivekaka tanihi mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo) vafanele ku kuma xandzana xa muholo wa vona.
Vanghenisa-xandla lava a va hola ehenhla ka mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo va fanele ku kuma mpfuno wo fana, wo ringana na leswi nga fanela ku kumiwa hi muhoxa-xandla loyi a nga tshama a hakeriwa mpfuno wa ku cinca ka levhele. Mpfuno wo cinca wa levhele ya muholo wu
Ntsombono wa Nhlangano wa Timhaka ta Mintirho ta Matiko wa 1953, (Ntsombano wa Nomboro ya 102) wu vula leswaku muholo wa mutirhi loyi a nga na swikil wu fanele ku kambisisa levhele ya muholo lowu ha wona ku faneleke ku vekiwa silini ya vuxirho bya xikimi xa ndzindzakhombo ra swa vanhu. Malembe layotala, Xikimi xa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho xa Afrika-Dzonga ri ringetile ku famba na swiletelo leswi: Mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo wu hlanganisiwa ni mpimo lowu.
Silini ya muholo ya sweswi I R8 099 hi nh?weti. Leswi swi ta va mpfuno wo sungula wa ku cinca ka levhele ya muholo ku endlela ku tirhiseka ka Nawu lowu. Hambileswi, hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 12 (a), Holobye a nga ha cinca mpfuno wo cinca levhele ya muholo nkarhi na nkarhi ku kombisa tipheteni ta muholo. Vanghenisa-xandla lava a va hola muholo wa le hansi mpfuno wa ku cinca levhele ya muholo.
Eka vanghenisa-xandla lava a va hola ehansi ka mimpfuno ya ku cinca levhele ya muholo, va fanele ku kuma mpfuno lowu fambelanaka na miholo. Muhoxa-xandla a fanele ku swi kuma swi hlayeriwa ku ya hi ndzandzeriso lowu landzelelaka.
Mpfuno= Muholo wa masiku hinkwawo IRR
Laha IRR ku nga Mpimo wo pfala muholo wu fambelanaka na muholo wa siku wa muhoxa-xandla. Muholo wa Siku
Loko muhoxa-xandla a hola hi vhiki, muholo wa siku ku ta va mpimo wa vhiki wu avanyisiwa hi 7. Loko muhoxa-xandla a hakeriwa endzhaku ka mavhiki mambirhi, muholo wa siku mpimo wa mavhiki mambhirhi wu avanyisiwa hi 14. Loko muhoxa-xandla a hakeriwa hi nhweti, muholo wa siku I mpimo wa nhweti wu andzisiwa hi 12, kutani wu avanyisiwa hi 365 mpimo wo pfala muholo.
Mpimo wo pfala muholo (IRR) wu kumisisa xandzana xa muholo wa nkarhi lowu nga hundza wa muhoxa-xandla lexi munghenisa-xandla a faneleke ku xi kuma hi ndlela ya mimpfuno. IRR ya cinca, leswi swi endla leswaku yi kamba xikalu xo rhelela. Munghenisa-xandla loyi a hola muholo wa vhiki wa le hansi u fanele ku kuma mimpfuno leyi yimelaka xiphemu xa le henhla xa muholo wa yena wa nkarhi lowu nga hundza ku tlula muhoxa-xandla loyi a hala muholo wa vhiki wa le henhlanyana. IRR yi ta va yi ri eka maksimamu ya yona loko muholo wu ringana na Ziro, naswona yi ta va yi ri eka minimamu loko muholo wu ringana na mpfuno wa levhele yo cinca ya muholo. Maksimamu ya IRR yi yimile eka 60%. Minimamu ya IRR eka nkarhi wa sweswi yi vekiwile eka 38%, hambileswi Holobye a nga cincaka minimamu ya IRR hi ku landza xiyenge xa 12 (b)
Hi ku tirhisankoka wa swesiw IRR yi nga hlayeriwa ku ya hi ndzandzeriso lowu landzelaka.
Laha Yi yi yimelaka mpimo wa n?hweti wa muhoxa-xandla. (Ntiyelo wa tiyuniti wa nkoka. Ku hlayela IRR eka mpimo wa tihakelo wa siku kumbe vhiki, ku komberiwa leswaku ku landzeleriwa nhlamuselo hi vuenti ya ndzandzeriso wa IRR eka noti ya xithekiniki laha hansi). Vahoxa-xandla lava a va hola ku tlula mimpfuno ya ku cinca ka levhele ya muholo.
Vahoxa-xandla lava a va hola ku tlula mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo va fanele ku kuma mpfuno wo fana wa ringana na mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo.
Eka mpfuno wa ku cinca ku levhele ya muholo wa sweswi wa R8 099 hi n?hweti, swi vula leswaku i R101,18 hi siku.
Muholo wa siku = 8 099
Mpfuno = 266.2685
LP;6Qmimpfuno ya UI leyi hakeriwaka eka matafula yi ta hakeriwa ku ringana nkarhi lowu
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA NDZINDZAKHOMB.txt</fn>
NAWU WA NDZINDZAKHOMBO WA KU PFUMALEKA KA MINTIRHO WA 63 WA 2001
XIKOMBELO XA SWIPFUNO SWA VANA HI NUNA/NSATI LOYI A HA HANYKA KUMBE MURHANDZANI HI KU YA HI XIYENGE XA 31 HLAYA HI NAWU WA 7
A. VUXOKOXOKO BYA MUHLENGI WA MUFI:
Pasi leri nga na tinomboro ta 13 ro khodiwa Siku ro velekiwa (dd/mm/yy) Rimbewu
Xinuna
Xisati
Mavito yo sungula Xivongo Siku ro velekiwa
Kherefu yo hetelela ya vutshamo
Khodi
Vuxokoxoko bya xikombelo lexi nga hundza a Vito na nomboro ya pasi leswi mufi a nga swi tirhisa ku kombela hi swona:
b Siku ra xikombelo: ... / ... / ...
c Xikombelo xa hofisi:
B. VUXOKOXOKO BYA NSATI/NUNA LOYI A NGA SALA KUMBE MUNGHANA: (XIYAXIYA:Eka mhaka ya nuna/nsati loyi a nga sala, loko ku ri hava xitifikheti xo tekana lexi tekiwaku xi ri xona xa nkoka eka nawu wun?ana na wun?ana lowu yelanaka na vukati leswi swi bohaka eka Riphabulki ra Afrika Dzonga, matsalwa yo seketela lawa ya laviwaku hi Ndzawulo mayelana na xiyimo xa mhaka ya fanele ya nghenisiwa.)
Xinuna
Xisati
Mavito yo sungula Xivongo
Kherefu ya poso Nomboro ya riq
Khodi
Kherefu ya vutshamo Nomboro ya sele
Khodi
Ntirho Khodi ya ntirho Kerefu ya imeyili
Maendlelo ya mahakelelo
Xiyenge xo hakela
CHEKE
VUHUNDZISERI BYA LE BANGI
Ndza hlambanya leswaku hi mina nsati/nuna kumbe murhandzani a ri yexe kumbe wun?ana wa vavasati kumbe murhandzani wa mufi na leswaku a ndzi nga hambanangi na yena na mahungu lama nga nyikiwa eka tsalwa leri i ya ntiyiso ya tlhela ya lulama. Ndza swi twisisa leswaku i xidyoho ku nyika xitatimente xa vunwa.
NSAYINO WA NUNA/NSATI KUMBE MURHANDZANI: ... SIKU: ... / ... / ...
KU TIRHISA HOFISI NTSENA
XITEMPE XA HOFISI
MATSALWA/MAHUNGU LAMA NGA TISIWA
Nsayino wa muofisiri
Nkoxo wu pfumeleriwe hi: ...
Xikombelo xi ariwa hikwalaho ka: ...
Muofisiri wo koxa (U komberiwa ku pirinta): ...
Nsayino: ...
Siku: ...
Khopi yo tiyisisiwa ya pasi (Mufi & N?wana)
Vumbhoni byo tiyisisa hi riqingho
TIHAKELO/MUHOLO
Wu nga se susiwa
Tihakelo ta nkarhi hinkwawo
Swilipi swa tihakelo/Switiviwa
Munhu wo tihlanganisa na yena: ...
Xihlambanyo xa vumbhoni xo huma eka murhandzani
Ntirho: ...
Xikombiso xa vuxokoxoko bya bangi ? UI-2.8
Nomboro ya riq.: ...
Xitifikheti xa vukati kumbe khopi yo tiyisisiwa
Khopi yo tiyisisiwa ya yin?we ya matsalwa lama landzelaku i Xitifikheti xa rifu ii Xitifikheti xa vuhandzuri iii Odara yo lahla leyi yelanaka na rifu ra muhlengi
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA NOMBORO YA 2 .txt</fn>
TSALWA RO FIKELELA MAHUNGU LAYA NGA LE MAVOKWENI YA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO LERI KONDLETERIWEKE KU YA HI XIYENGE XA 14 XA NAWU WO TLAKUSIWA WO FIKELELA MAHUNGU WA, 2000 (NAWU WA NOMBORO YA 2 WA 2000)
RI KONDLETERIWILE HI: MULAWURI-JENERALI
Riq: 30900413
LESWI NGA NDZENI
Manghenelo ??????????????????.. 1
Tihuvo ta xinawu ???????????.. 7
Vaofisiri na Swandla swa Vaofisiri va Mahungu
Tihofisi ta xifundza??????????????.. 12-13
Mahungu laya nga le mavokweni ya Ndzawulo????. 18-22
Ku fikelela Mintirho leyi nyikiwaka?. ?. 23-24
Ku fikelela Mahungu?????????????? 25-26
A. MANGHENELO
Ku endlela leswaku vaaki va kota ku endla swiboho leswi kombisaka leswaku va na vutivii, leswi hi le tlhelo swi nga ta endla leswaku mfumo wu va na vutihlamuleri na mafumelo ya kahle, ku fikelela mahungu laya nga le mavokweni ya mfumo i swa nkoka swinene. Ndzawulo ya swa Mintirho, hi ku landza Xiyenge xa 14 xa Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 (NAWU wa Nomboro ya 2 wa 2000) (?Nawu?) wu kondleterile tsalwa leri ku pfuna swirho swa vaaki ku fikelela mahungu laya twalaka laya nga le mavokweni ya Ndzawulo lawa munhu loyi a khumbhekaka a nga ya kombelaka.
XIVUMBO XA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO
HOLOBYE
Ndzawulo ya swa Mintirho yi rhangeriwile hi Holobye wa swa Mintirho loyi a thoriweke hi Presidente hi ku landza Xiyenge xa 912 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, 1996 Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996 ?Vumbiwa?.
VUFAMBISI
Eka xiyimo xa matirhelo, Ndzawulo yi fambisiwa hi Mulawuri-Jenerali, loyi a thoriweke hi Presidente hi ku landza Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1994 na Vumbiwa.
Mulawuri-Jenerali u pfuniwa hi mune wa Swandla swa Valawuri-Jenerali lava rhangelaka Pholisi ya swa Mintirho na Minongonoko ya Makete ya swa Mintirho, Mphakelo wa Mintirho, Ntirhisano wa Mintirho na Matholelo na ku Ndlandlamuxa Vuswikoti bya Mintirho hi ku landzelelana. Mulawuri-Jenerali hi yena Muofisiri wa Mahungu. Vuxokoxoko bya Swandla swa Vaofisiri va Mahungu byi kumeka eka Xiyenge xa C laha hansi.
XIYENGE: NTIRHISANO WA MINTIRHO BRANCH
XIYENGE: PHOLISI YA SWA MINTIRHO NA MINONGONOKO YA MAKETE YA MINTIRHO
TIHUVO TA XINAWU
Tihuvo ta milawu leti landzelaka ti tumbuluxiwile hi ku landza milawu leyi fambisiwaka hi Ndzawulo.
Huvo yo Tsundzuxa ya Rihanyu na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni;
Huvo yo Riha;
Mali ya ndziho na leyi Hlayisiweke;
Huvo yo Ndlandlamuxa Mintirho ya Rixaka na ya swa Mintirho;
Khomixini yo langutisana na timhaka ta Swiphiqo eMintirhweni (CCMA);
Khomixini ya matikhomelo ya le Ntirhweni;
khomixini ya Matholelo yo Ringana;
Huvo ya Vuswikoti bya Tiko;
Yuniti yo Kunguhata ku Tlakusiwa ka Vuswikoti; na
Masungulo ya Vuswikoti byo Tumbuluxa.
C. VAOFISIRI VA MAHUNGU
Mulawuri-Jenerali i Muofisiri loyi a tirhanaka na Mahungu, tanihi laha swi boxiweke eka Xiyenge xa 1(a)(ii) xa Nawu.
Vuxokoxoko byo tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu:
KHEREFU YA POSO
Mulawuri-Jenerali (Muofisiri wa Mahungu)
KHEREFU YA XITARATA
Mulawuri-Jenerali
Nomboro ya Riqingho: 309 4000
Swandla swa Mulawuri-Jenerali swi tirha tanihi Swandla swa Vaofisiri va Mahungu, tanihi laha swi boxiweke eka Xiyenge xa 17 xa Nawu . Vuxokoxoko bya Swandla swa Vaofisiri va Mahungu:
KHEREFU YA POSO
Swandla swa Vulawuri- Jenerali (Xandla xa Vaofisiri va Mahungu)
KHEREFU YA XITARATA
Nomboro ya Riqingho: 309-4000
Vafambisi nkulu wa Hofisi nkulu va tirha tanihi swandla swa Vaofisiri va Mahungu tanihi laha swi boxiweke ha kona eka Xiyenge xa 17 xa Nawu. Vuxokoxoko bya Xandla xa mufambisi wa Mahungu hi lebyi landzelaka:-
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Xiyenge xo Thola
Riqingho : 309-4027
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Vuxaka bya swa Mintirho
Riqingho : 309-4122
Muofisiri nkulu wa Mahungu
Riqingho : 309-4550
Khomixinara wa ndziriso:
Riqingho : 319-9276
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Vuhlanganisi
Riqingho : 309-4662
Riqingho : 337-1880
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Pholisi ya swa Vatirhi ya Makete
Riqingho: 309-4146
Muofisiri nkulu wa swa Timali: Timali
Riqingho: 309-4286
Riqingho: 309-4167
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Nkwama wa Timali ta Vuswikoti bya Rixaka
Riqingho: 309-4470
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Xiyenge xo Hlanganisa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri
Riqingho: 309-4782
TIHOFISI TA NDZAWULO ESWIFUNDZENI NKULU
Valawuri nkulu va Ndzawulo eSwifundzeni, na vona va ha tirha tanihi Swandla swa Vaofisiri va Mahungu ku ya hi Xiyenge xa 17 xa Nawu naswona tikherefu ta vona na laha va nga kumekaka kona hi leswi landzelaka:-
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 497-3118
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 309-5066
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 290-1607
N?WALUNGU VUPELADYAMBU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 387-8100/9
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 505-6200
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 655-8700/9
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 336-1545
KAPA N?WALUNGU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 838-1500
KAPA VUPELADYAMBU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
KAPA VUXA
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
D. MINTIRHO YA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO
Ndzawulo ya swa Mintirho yi fambisa, langutisa, simeka no vona leswaku milawu hinkwayo leyi landzelaka ya matholelo ya landzeleriwa,
Nawu wa Vuxaka bya le Mintirhweni, 1995 (Nawu wa nomboro ya 66 wa 1995);
Nawu wa Matikhomelo ya le Ntirhweni, 1997 (Nawu wa nomboro ya 75 wa 1997);
Nawu wa Ndziho ko Vaviseka entirhweni na Vuvabyi, 1993 (Nawu wa nomboro ya 130 wa 1993);
Nawu wa Nhlayiseko na Rihanyu entirhweni, 1993 (Nawu wa nomboro ya 85 wa 1993);
Nawu wo Ndlandlamuxa vutshila, 1998 (Nawu wa nomboro ya 97 wa 1998);
Nawu wa Matirhelo yo Ringana, 1998 (Nawu wa nomboro ya 55 wa 1998);
Nawu wa Ndziho eka Nhluvukiso wa Vuswikoti, 1999 (Nawu wa nomboro ya 9 wa 1999);
Nawu wa Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki, 2001 (Nawu wa nomboro ya 63 wa 2001) na
Nawu wo Ndlandlamuxa Ikhonomi ya Rixaka na wa Huvo ya swa Mintirho, 1994 (Nawu wa nomboro ya 35 wa 1994).
NDZAWULO YA SWA MINTIRHO YI: -
nyika ku hetiseka ka mfanelo wa vumbiwa ku fambisa vunene bya matirhelo laya kumekaka eka Xiyenge xa 23 xa Vumbiwa, hi ku landza milawu leyi lawulaka swiyimo swa le hansi swa mintirho, ku sivela madzolonga na xintshunxo.
vona leswaku ku na ku pfumelelana hi Afrika Dzonga eka hinkwaswo leswi bohaka tanihi xirho xa Nhlangano wa Matiko wa swa Mintirho (?ILO?);
vona leswaku milawu leyi fambelanaka na swa mintirho ya landzeleriwa;
tlakusa mfanelo wa vumbiwa wo ringana na xikongomelo xo herisa ku ka vanhu va nga khomiwi hi ku ringana emintirhweni hi ku endla leswaku ku simekiwa matirhelo yo ringana ku lulamisa leswi vangiwaka hi ku khomiwa hi ndlela yo ka yi nga ringani;
tlakusa ku ndlandlamuka ka ikhonomi na hi ku lulama ka vatirhi hi ku ya mahlweni ku langutisisiwa tipholisi ta mintirho, swiendlo, maendlelo na ndhawu leyi vatirhi va tirhaka kona;
hlayisa xiyenge xa rimba (framework) xa nsimeko wa xiyenge xa rixaka na maendlelo ya le ntirhweni hi vonelo ro ndlandlamuxa no antswisa vuswikoti bya vatirhi va Afrika Dzonga.
lawula mahakelelo ya ndziho wa lava lamaleke hikwalaho ka tinghozi kumbe mavabyi yo vangiwa hi ntirho, kumbe rifu leri vangiweke hi tinghozi na mavabyi hi ku tirhisa timali leti hlayisiweke na ta tinghozi;
fambisa Nkwama wa timali ta Ndzindzakhombo wa lava heleleke hi ntirho lowu lawulaka mali leyi hakeriwaka hi vathori na lava hoxaka xandla eka Nkwama wa timali ta Ndzindzakhombo na wa lava vuyeriwaka, lava nga na mpfuneto, mali leyi hakeriwaka yi suka eka nkwama lowu boxiweke laha henhla;
nyika swiyimo swa rihanyu na vuhlayiseki swa le hansi etindhawini laha ku tirhiwaka kona; na hi ku landza ku Hluvukisa ikhonomi ya Rixaka na Huvo ya swa Mintirho lwela ku hluvukisa swikongomelo swo kurisa ikhonomi, ku hoxa xandla eku tekeni swiboho na ku ringana ka ximunhu;
lava ku fikelela ku twanana no hetisa ntwanano eka mhaka leyi fambelanaka na pholisi ya ximunhu na ikhonomi;
langutisa swiringanyeto swa nawu wa swa mintirho yi nga si yisiwa epalamente;
langutisa hinkwako ku cinca ka nkoka wa pholisi ya ximunhu na ikhonomi yi nga si simekiwa kumbe ku yisiwa epalamente; na hlohlotela na ku tlakusa ku endliwa ka pholisi leyi kondleteriweke ya timhaka ta ximunhu na ikhonomi.
E. TSALWA LERI KUMEKAKA EKA ? SAHRC?
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku kondletela xiletelo hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika Dzonga ku pfuna vanhu hinkwavo lava tsakelaka ku fikelela mahungu, lawa vanhu valavo va nga ya lavaka ku fikelela timfanelo ta vona. Xiletelo xa kumeka eka muofisiri wa mahungu wa ?SAHRC?eka tikherefu leti landzelaka:
Muofisiri wa Mahungu
Kherefu ya poso
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
kherefu ya xitarata nyangwa wa 1
Nomboro ya riqingho: 484-8300
F. MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku fikelela mahungu laya nga mavokweni ya Ndzawulo a nga tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu kumbe Xandla xa Muofisiri wa Mahungu.
G. MUXAKA WA MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU YA VUFAMBISI BYO THOLA
Mahungu ya vatirhi hinkwavo ya.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: VUXAKA BYA LE MINTIRHWENI
vumbiwa bya minhlangano ya vatirhi leyi tsarisiweke;
vumbiwa bya minhlangano ya vathori leyi tsarisiweke;
vumbiwa bya nhlengelo wa vatirhi lowu tsarisiweke;
vumbiwa bya nhlengelo wa vathori lowu tsarisiweke vumbiwa bya ku bindzula loku tsarisiweke na tihuvo ta xinawu;
tikhopi ta switatimende swa timali hi minhlangano leyi nga laha henhla;
vuxokoxoko bya vathori lava nyikiweke mintirho yo karhi ku ya hi Nawu wa Matholelo yo Ringana;
makungu ya matholelo yo ringana ya vathori lava nyikiweke mintirho yo karhi swiviko swa matholelo yo ringana;
swiringanyeto swa muholo;
swiringanyeto swa swiyenge;
swiringanyeto swa mintirho ya vaholobye;
ku hambana ka mintirho ya vaholobye mintwanano leyi hlanganeriweke hi Tihuvo to Bindzula na ta Xinawu;
swiviko hi Khomixini ya Matholelo yo Ringana;
swiviko hi Khomixini ya Swiyimo swa Mintirho na
Switatimende swa timali na swiyimo swa swiviko swa CCMA.
MAHUNGU LAYA NGA NA KHOMIXINARA YA NDZINDZAKHOMBO WA LAVA NGA TIRHEKI
tirhekhodo ta vathori na vatirhi lava hoxeke xandla;
tirhekhodo ta minkoxo hi vatirhi lava hoxeke xandla; na switatimende swa timali ta nkwama.
MAHUNGU LAYA NGA NA KHOMIXINARA WA NDZIRISO
tirhekhodo ta vathori na vatirhi lava hoxeke xandla;
tirhekhodo to londza hi vatirhi lava hoxeke xandla; na switatimende swa timali ta nkwama.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU WA RIHANYU NA NHLAYISEKO ENTIRHWENI
tirhekhodo ta tinghozi na ku vaviseka emintirhweni;
swiviko swo lavisisa tinghozi ta le mintirhweni.
tinhlayo;
ku kambela swiviko; na nxaxamelo wa van?watikontiraka na vativi va gezi.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: XIYENGE XO HANGANISA VULAWURI BYA DYONDZO NA VULETERI
vuxokoxoko bya swiyenge hinkwaswo swa makume-mbirhi ntlhanu swa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri;
swiviko swa lembe swa Xiyenge xa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri; na
Ntsariso wa vadyondzi.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU WA NKWAMA WA VUSWIKOTI BYA RIXAKA
Vuxokoxoko bya tiphurojeke leti pfuniweke hi timali hi Nkwama wa Vuswikoti bya Rixaka; na
Endlelo ro langutisisa timali to suka eka Nkwama wa Vuswikoti bya Rixaka.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU YA VULAWURI BYA VUSWIKOTI BYA RIXAKA
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA VUXAKA BYA MATIKO
Tinhlengeletano ta Nhlangano wa swa Mintirho ta Matiko; na
Mintwanano ya Matiko leyi hetisisiweke hi Riphabuliki ra Afrika Dzonga na matiko kumbe minhlangano.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: VUHLANGANISI
vuhangalasi bya mahungu mimbulavulo hi Holobye ya swa Mintirho
Swiviko swa Lembe swa Ndzawulo; na maphepha, mapapila ya mahungu, swibukwana leswi humesiwaka hi Ndzawulo.
MAHUNGU LAYA NGA NA MUOFISIRI NKULU WA TIMALI
swiviko swa mimpimanyeto, matirhiselo ya timali na switirhisiwa swa Ndzawulo.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WO KAMBELA TIMALI TA NDZAWULO
tirhekhodo ta makungu ya tinghozi tirhekhodo ta makungu yo sivela; na swikumiwa swa nkambelo wa timali na swiviko.
MAHUNGU LAYA NGA NA MUOFISIRI NKULU WA MAHUNGU
tirhekhodo ta Xinghana xa Xihundla xa Vaaki.
MAHUNGU LAYA TIVEKAKA
maphepha ya rihlaza na yo basa laya fambelanaka na mintirho ya Ndzawulo;
tipholisi na maendlelo mayelana na:
i mintolovelo ya le ntirhweni;
ii makumelo, swivangelo, na maxavelo; na iii mintolovelo ya mintirho ya swa mintirho
Swiviko swa Mintirho ya Makete
I. KU FIKELELA MINTIRHO LEYI NYIKIWAKA HI NDZAWULO
Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki ku amukela na ku humelerisa swikombelo swa tihakelo ta ndzindzakhombo ya lava nga tirheki; na hakelo ya Timali ta Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki.
Mintirho leyi ya kumeka eka Tihofisi ta Xifundza xin?wana na xin?wana xa Ndzawulo, leyi kumekaka eka wa Swifundza.
NDZIHO WA VUVABYI NA TINGHOZI TA LE NTIRHWENI
Ku amukela na ku humelerisa swikombelo swa ndziho lowu vangiweke hi mavabyi kumbe ku vaviseka ka le ntirhweni; na
Hakelo yo riha.
VUXAKA BYA SWA MINTIRHO
Ntsariso wa minhlangano ya vatirhi, minhlengelo ya minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vathori, tihuvo to bindzula na ta xinawu;
Ku endla swiyenge leswi ringanyetiweke;
Ku endla ku hambana ka mintirho ya vaholobye; na
Ku vona leswaku ku landzeleriwa swiyimo leswi vekiweke, nawu wa rihanyu no hlayiseka.
Mintirho leyi yi phakeriwa ku suka eka Hofisi Nkulu ya Ndzawulo ePitori na Tihofisi ta Xifundza.
Tirhekhodo ta Swiyenge hinkwaswo swa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri, ku katsa na vumbiwa; no
Langutisisa matirhelo ya Vulawuri bya Xiyenge xa Dyondzo na Vuleteri.
KU SIVELA NA XINTSHUNXO XA DZOLONGA
Khomixini yo langutisisa timhaka ta swiphiqo emintirhweni (?CCMA?) yi tirha ku sivela dzolonga na mintirho ya swintshunxo; na
Tikhoto ta swa Ntirho ti endla ntirho wo lamula.
Vuxokoxoko bya tihofisi ta ?CCMA? na Tikhoto ta swa Ntirho bya kumeka eka Tihofisi ta Xifundza tin?wana na tin?wana ta Ndzawulo kumbe eHofisini Nkulu
J. KU FIKELELA MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
Mahungu laya nga mavokweni ya Ndzawulo ya nga kumiwa hi ku endla xikombelo hi ndlela leyi vekiweke, leyi kumekaka ku suka eka Tihofisi ta Xifundza hinkwato ta Ndzawulo naswona xikombelo xi kongomisiwa eka Muofisiri wa Mahungu kumbe Swandla swa Vaofisiri va Mahungu eka kherefu leyi boxiweke eka ndzimana ya C laha henhla.
Mukomberi wa mahungu u fanele ku tata vuxokoxoko hinkwabyo eka fomo ku endlela leswaku Muofisiri Nkulu a kota ku tiva mahungu laya komberiweke. Mukomberi u fanele ku kombisa swi va erivaleni:
rhekhodo ya tirhekhodo leti komberiweke;
loko mahungu laya komberiwaka ya ri ya xiyexe, malembe ya mukomberi;
loko ku ri ku mukomberi u pfuniwile eku kumeni ka mahungu; na loko ku ri ku tirhekhodo ti fambelana na rihanyu ra swa miri ra muendli wa xikombelo na loko mukomberi a pfuniwa kumbe xikombelo xi endliwa ematshan?wini ya mukomberi.
K. KU HOXA XANDLA EKU VUMBENI KA PHOLISI
Xirho xin?wana na xin?wana xa vaaki xa pfumeleriwa ku hoxa xandla no hlohlotela ku vumba pholisi, naswona hi ku angarhela va va na rito eka ku tirhisa matimba no endla mintirho eka Ndzawulo:
ku tihlanganisa hi ku kongoma na Holobye eka kherefu leyi nyikiweke;
ku endla vuyimeri eka Komiti ya swa Ntirho ya Hofisi ya Holobye;
ku yisa swiringanyeto swi hundza hi le ka Huvo yo Tlakusa lkhonomi ya rixaka na ya Mintirho; no kanela hi nawu lowu ringanyetiweke, ku yisa minkaneto eka ntsariso wa minhlangano ya vatirhi na minhlangano ya vathori.
L. SWINTSHUXO MAYELANA NA NAWU KUMBE KU HLULEKA KU ENDLA HI NDZAWULO
Eka loko mukomberi wa mahungu a nga enerisiwi hi laha Ndzawulo yi hlulekaka ku n?wi nyika mahungu lawa a ya kombeleke, mukomberi a nga;
Endla xikombelo eka ndzawulo ku ya hi Swiyenge swa 74 na 75 swa Nawu ehenhla ka xiboho xa Muofisiri wa Mahungu ku nga si hela 60 (makume tsevu) wa masiku ku ariwile xikombelo. Xivilelo xi fanele ku:
yisiwa eka Muofisiri wa Mahungu;
Ku kumisisa nhlokomhaka ya xivilelo na ku longoloxa swivangelo swa xivilelo na mahungu yan?wana laya faneleke;
Xi heleketiwa na mali leyi vekiweke ya xivilelo xexo; no
Katsa vuxokoxoko byo tihlanganisa bya mukomberi.
endla xikombelo eKhoto ku ya hi Xiyenge xa 82 xa Nawu;
endla xivilelo na Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu.
Endla xivilelo na Musirheleri wa Vaaki.
M. LESWI TIVEKAKA
Munhu un?wana na un?wana loyi a nga ri ki na vuxokoxoko lebyi tiyeke lebyi kumekaka eka tsalwa leri a nga tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu kumbe swandla swa yena kumbe yin?wana ya Tihofisi ta Xifundza ta Ndzawulo ku kuma ku pfuniwa.
Makumu
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA RIHANYO NA NH.txt</fn>
NAWU WA RIHANYO NA NHLAYISEKO ENTIRHWENI 1993
NAWU WA 9 WA MILAWU YO NGHENISA GEZI YA 1992
XIKOMBELO XA KU TSARISA TANIHI MUNHU LOYI A NGA NYIKIWA MPFUMELELO
Rihanyo na Nhlayiseko Entirhweni
Nkulukumba
Ndzi endla xikombelo hi ku landza nawu wa 9 wa ku va ndzi tsarisiwa ku va mukamberi wa gezi wa xiyenge xo sungula*/munghenisi wa gezi*/munghenisinkulu wa gezi ndzi tlhela ndzi hlambanya leswaku vuxokoxoko lebyi nga laha hansi byi , ku ya hi vutivi byo antswa lebyi ndzi nga na byona na ku tshembha, byi lulamile. Ndzi ya emahlweni ndzi hlambanya leswaku a ndzi tivi xivangelo lexi xi nga endlaku leswaku ndzi nga tekeriwi enhlokweni tanihi loko ndzi kota ku kambela swivekeriwa.
Susa hinkwaswo leswi nga amukelekiku.
Ndzi nghenisile swinepe swa mina swimbirhi tanihi loko mukamberi nkulu a swi lava.
Wa n?wina la tshembhekeke
Nsayino Siku
Matsalwa:
i Mukomberi u fanele a tlhela a sayina fomo eka tindhawu tinharhu leti nga nyikiwa ta swikombiso swa minsayino eku heteleleni ka fomo leyi.
ii Mukamberi nkulu u lava ku tisiwa swinepe swimbirhi leswi vonakaku swi tlhela swi fana leswi kombaku xikandza xa mukomberi na makatla hi 40 wa timilimita na 30 wa timilimita. Xinepe xin?we xi fanele xi tiyisisiwa endzhaku hi ndlela leyi:
Ndzi tiyisisa ku va xifanisolexi xi ri xifaniso xa ntiyiso xa ????????????????????????.???..
Nsayino wa Majistarata, Mululamisi wa ku rhula kumbe Siku
Khomixinara wo hlambanya?
Swifaniso leswi lavekaku swa yelana na leswi lavekaka swa tiphasiphoto na swona swi nga kumiwa eka vateki va swifaniso lava va tirhaka ntirho wolowo.
Xivongo maletere lamakulu???????????????????????????????.
Mavito yo sungula maletere lamakulu ??????????????????????????????
Kherefu ya poso ??????????????????????..??Khodi???????.. Nomboro ya riqingho. W..????????????..H????????..???.??????..
Sele?????????????Fekisi?????????????????
Siku ro velekiwa ?????????????.Ndhawu yo velekiwa ????????????..???.
Nomboro ya pasi nomboro ya mpfumelelo ya vuhlapfa ???????????????????.??
Xiya-xiya ?Laha pharagirafu ya (a) leyi nga laha hansi yi fanerile,mukomberi u fanele a yisa na fomo ya xikombelo, mapapila ya vumbhoni yo huma eka vathori lama kombisaku nkarhi na ntumbuluku wa vuleteri.
aVuleteri handle ka ku va ehansi ka kontiraka ya vudyondza ntirho hi ku ya hi nawu wa vudyondza ntirho , wa 1994 kumbe nawu wa ku pfuna vatirhi ku va letela wa 1981, eka bindzu leri ri fambelanaku na ntirho wa vuvekeri.
Vito na kherefu ya muthori
Huma eka
Eka bVudyondza ntirho kumbe vuleteri hi ku ya hi nawu wa vudyondza ntirho wa 1994 kumbe nawu wa ku pfuna vatirhi ku va letela wa 1981 eka bindzu leri ri fambelanaku na ntirho wa vuvekeri:
No. ya kontiraka ??????????????. Bindzu leri u nga leteriwa eka rona ????????.
Vito na kherefu ya muthori
Huma eka
Eka
Vuxokoxoko bya ntokoto ,handle ka ku hundzisela eka pharagirafu ya vuntsevu matsalwa yo kombisa yo fana na switifikheti swa ntirho swi fanele swi tisiwa.
Vito na kherefu ya muthori
Huma eka
Eka
Laha munhu a nga thoriwa kona
Vuxokoxoko bya switifikheti na mimbhumambhumelo leyi nga kumiwa. (loko u pasile xikambelo xa bindzu na tidyondzo to fana na vutiva gezi, bindzu ra gezi, milawu yo vekela, na swin?wana, leswi fanele swi kombisiwa na swikombiso swi fanele swi tisiwa):
Xiya-xiya ? loko matsalwa ya masungulo ya nghenisiwile, fomo ya xikombelo yi fanele yi rhumeriwa hi poso. Tikopi ta ntiyiso leti nga tiyisisiwa ti ri ta ntiyiso hi Majisitarata, mululamisi wa ku rhula kumbe khomoxinara wo hlambanya ti ta amukeriwa.
XIKOMBISO XA NSAYINO WA MUKOMBERI
Xiya-xiya ? Xikombiso xa nsayino xi fanele xi va nsayino wa ntolovelo wa mukomberi na swona xi fanele yi tatiwa hi vukheta.Xikombiso xin?we xa nsayino xi ta khomanisiwa/namarhetiwa eka xitifikheti xin?wana na xin?wana xa ntsariso lexi nga ta humesiwa.
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA TIMFANELO (1).txt</fn>
NAWU WA TIMFANELO TA VAKURISI WA SWIMILANA WA 15 WA 1976
KU PFUMELELANIWILE HI 15 NYENYANKULU 1976 SIKU RO SUNGULA KU TIRHA: HI 1 HUKURI 1977
Tsalwa ra Xingheziri sayiniwile hi Presidente wa tiko tanihi laha ri hundzuluxiweke hi
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vakurisi Va Swimila Wa 5 Wa 1980
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vakurisi Va Swimila Wa 14 Wa 1981
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vakurisi Va Swimila Wa 38 Wa 1983
Nawu Wa Presidente Wa Tiko Wo Hundzisela Matimba Na Mintirho Wa 97 Wa 1986
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vakurisi Va Swimila Wa 15 Wa 1996
Nawu Wa Tikhoto wo Lawula Ku Herisiwa Ka Swipimelo Wa 88 Wa 1996
Swinawana ehansi ka Nawu lowu
SWINAWANA SWA TIMFANELO TA VAKURISI VA SWIMILA, 1997
NAWU
Nawu wo endla makungu ya endlelo laha timfanelo ta vakurisi va swimila mayelana na ku hambana ka minxaka yo karhi ya swimila yi nga ha nyikiwa na ku rhijisitariwa; ku endlela swilaveko leswi hlengeletiwaka ku endlela ku nyika timfanelo to tani; ku endla ku sirhelela timfanelo to tano na ku nyika tilayisense hi tlhelo ra ku tirha ko tano; ni ku endla makungu ya timhaka leti yelanaka na tona.
Nhlokomhaka leyo leha yi siviwile hi x. 30 xa nawu wa 15 wa 1996
Tinhlamuselo
Milandzu
Eka Nawu lowu, handle ka loko nhlamuselo yi kombisa hi ndlela yin?wana-
ku navetisa? swi vula ku hangalasa eka swirho swa tiko, kumbe ku va tivisa hi ndlela yin?wana na yin?wana leswi tsariweke, kombisiweke, voniwaka kumbe swin?wana leswi nga tirhisiwaka ku hlamusela, xitatimende xa nomo, ku burisana, ku yimela kumbe ku tshaha hi xikongomelo xo tlakusa ku xavisiwa ka swimila swin?wana na swin?wana kumbe ndlela yin?wana na yin?wana yo kurisa tinxaka leti tshahiweke eka xiyenge xa 2 kumbe ku hlohletela ku tirhisa kumbe hi ndlela leyi kumbe ku koka rinoko eka ntumbuluko, swihlawulekisi, leswi vuyerisaka, kumbe ku tirhisa kumbe hi ndlela leyi kumbe xiyimo lexi swi nga xaviwaka kumbe ku laveka;
Nhlamuselo ya ?ku navetisa? yi siviwile hi x. 1 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
muyimeri? swi vula munhu, mutshami wa le ka Riphabiliki, loyi a nyikiweke lunghelo hi mukomberi, mukurisi, kumbe mukhomeri ku tirha ematshan?wini ya yena hi nchumu wihi na wihi mayelana na Nawu lowu, loyi mayelana na xikongomelo lexi a tiviwaka hi murhijisitara hi ndlela leyi vekiweke loko a fikelela swilaveko leswi vekiweke na loko murhijisitara a nga tivisiwanga hi ndlela leyi vekiweke leswaku ku nyikiwa matimba ku herisiwile;
Nhlamuselo ya ?muyimeri? yi siviwile hi x. 1 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
tiko leri ku twananiweke na rona? swi vula tiko, ku katsa tiko ra vabohiwa, vusirheleri kumbe ndhawu leyi nga ehansi ka vulawuri kumbe ehansi ka vulawuri bya tiko rin?wana kumbe ndhawu yin?wana laha a nyikiweke matimba kumbe laha va lawulaka, laha Mupuresidente wa Tiko hi ku boxa eka Gazete a tiyisisaka leswaku I tiko leri ku twananiweke eka rona hi ku languta ku fikeleriwa ka ntwanano exikarhi ka mintlawa mimbirhi mayelana na timfanelo to kurisa swimila exikarhi ka Riphabiliki na tiko rero;
mukomberi? swi vula munhu loyi a boxiweke eka xiyenge xa 6 loyi a endlaka xikombelo hi ku landza xiyenge xa 7 xa mfanelo ya vakurisi va swimila;
Nhlamuselo ya ?mukomberi? yi siviwile hi x. 1 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980.
huvo/bodo? swi vula huvo leyi kombisiweke eka xiyenge xa 42;
mukurisi? mayelena na tinxaka leti kombisiweke eka xiyenge xa 2, swi vula-
a munhu loyi a kurisaka, loyi a tumbuluxeke kumbe ku humelerisa, tinxaka;
b muthori wa munhu loyi a kombisiweke eka ndzimana a, loko munhu loyi a ri muthoriwa loyi mintirho ya yena yi nga tinxaka leti kurisiweke, kumbe ku tumbuluxiwa na ku humelerisa, loko a ri karhi a tirha mintirho ya leyo; kumbe c mulandzeri eka xiyimo xa munhu loyi a boxiweke eka ndzimana a kumbe muthori loyi a boxiweke eka ndzimana b;
Nhlamuselo ya ?mukurisi? yi siviwile hi x. 1 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
tiko leri va nga twanana eka rona? swi vula tiko, ku katsa tiko ra vabohiwa, vusirheleri kumbe ndhawu leyi nga ehansi ka vulawuri kumbe ehansi ka vulawuri bya tiko rin?wana kumbe ndhawu yin?wana laha a nyikiweke matimba kumbe laha va lawulaka, loyi a sayineke na ku lulamisa, amukeriwa kumbe ku pasisiwa kumbe ku nghena evuhosini eka Khonivhenxini ya Tinxaka yo Sirhelela Swimila Swintshwa swa Tinxaka;
Nhlamuselo ya ?tiko leri va nga twanana eka rona? yi siviwile hi xa 1 (c) xa Nawu wa 5 wa 1980.
ku thya?, mayelana na tinxaka hi ku landza lunghelo leri nyikiweke mukurisi wa swimila , swi vula vito leri nyikiweke rixaka ra tinxaka;
Nhlamuselo ya ?ku thya? yi siviwile hi x. 1 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Nhlamuselo ya ?ndzawulo? yi siviwile hi x. 1 (a) xa Nawu 14 wa 1981 na hi x. (a) xa Nawu wa 38 wa 1983.
swihlawulekisi swa nkoka? swi vula swihlawulekisi swa nkoka swa tinxaka ta swimila tani hi laha swi hlamuseriweke hi swikambelo kumbe swikambelwana kumbe ndlela yin?wana na yin?wana leyi tekeriweke enhlokweni ya ku hlawula swihlawulekisi swa tinxaka ta swimila;
Nhlamuselo ya ?swihlawulekisi swa nkoka? yi nghenisiwile hi x. 1 (d) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mukhomi?, hi mayelana na mfanelo ya mukurisi wa swimila, swi vula munhu loyi a nyikiweke mfanelo ku ya hi xiyenge 20, kumbe loyi, ku ya hi leswi tsariweke eka rhijisitara, a nga nwinyi wa mfalelo ya leyo;
muxaka wa ximila? swi vula mintlawa hinkwayo leyi yelanaka, tinxaka na leswi nga hansi ka mintlawa ya swimila leswi tiviwa hi vito rin?we leri tolovelekeke;
mfungho? swi vula mfungho tani hi laha wu hlamuseriweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Mfungho wo Xavisa, 1963 (Nawu wa 62 wa 1963);
Holobye? swi vula Holobye wa Vurimi;
Nhlamuselo ya ?Holobye? yi siviwile hi x. 1 (b) xa Nawu wa 14 wa 1981 na hi x. (b) wa Nawu wa 38 wa 1983.
ku hambana kuntshwa? ???
Nhlamuselo ya ?ku hambana kuntshwa? yi susiwile hi x. 1 (e) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mutirhela Tiko? swi vula mutirhela tiko kumbe muthoriwa tani hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Tiko, 1957 (Nawu wa 1957);
Nhlamuselo ya ?ku thya? yi siviwile hi x. 1 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
ximila? swi katsa xirho xin?wana na xin?wana xa ximila;
Nhlamuselo ya ?ximila? yi siviwile hi x. 1 (f) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mfanelo yo kurisa ximila? swi vula mfaneoo yo kurisa ximila leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 20;
vekiweke? swi vula leswi vekiweke hi nawu;
switirhisiwa swo kurisa? swi vula swi tirhisiwa swihi na swihi swa ximila leswi nga tirhisiwaka ku kurisa ximila?
Nhlamuselo ya switirhisiwa swo kurisa? yi siviwile hi x. 1 (d) xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 1 (g) xa Nawu wa 15 wa 1996.
ku hambana loku sirheleriweke? swi vula ku hambana ka swimila ku ya hi mfanelo lowu nyikiweke mukurisi wa ximila;
Nhlamuselo ya ?ku hambana loku sirheleriweke? yi nghenisiwile hi x. 1 (h) xa Nawu wa 15 wa 1996.
rhijisitara? swi vula rhijisitara leri hlayisiweke hi ku landza xiyenge 4;
murhijisitara? mutirhela tiko loyi a vekiweke tani hi Murhijisitara wa Timfanelo ta Vakurisi va Swimila hi ku landza xiyenge xa 3;
Nhlamuselo ya ?murhijisitara? yi siviwile hi x. 1 (d) xa Nawu wa 38 wa 1983.
xinawana? swi vula xinawana lexi endliweke ehansi ka Nawu lowu;
xavisa? swi katsa ku pfumelelana ku xavisa, kumbe ku nyika, navetisa, hlayisa, paluxa, hundzisela, rhumela, vitana kumbe ku yisa leswaku swi ya xavisiwa, kumbe ku cincana kumbe ku veka hi ndlela ya kahleeka munhu un?wana na un?wana hi ndlela yin?wana na yin?wana leswaku swi tekeriwa enhlokweni, na ? xaviwile? na ?xavisiwa? swi na tinhlamuselo leti yelanaka;
nawu lowu? swi katsa na swinawana;
ku hambana? swi vula mintlawa ya swimila leyi kumekaka eka ntlawa wun?we wa tinxaka ta swimila swa xiyenge lexi tiviwaka xa le hansi, laha ku ntlawahyata, ku nga langutiwi leswaku swipimelo leswi nyikiweke mfanelo ya mukurisi wa swimila swa fikeleriwa hi ku hetiseka, swi nga-
a Hlamuseriwa hi ku landza swihlawulekisi leswi humaka eka tinxaka kumbe hlangano wa tinxaka to hambana;
b Hambanyisiwa eka mintlawa yin?wana hi nhlamuselo yin?we ya swihlawulekisi leswi boxiweke; na c Tekeriwa enhlokweni tani hi yuniti loko swi ta eka ku swi hlayisa ku ya emahlweni ku kurisa swi nga cinciwanga.
Nhlamuselo ya ?ku hambana? yi siviwile hi x. 1 (i) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku tirha ka Nawu
Milandzu
Nawu lowu wu ta tirhisiwa mayelana na ku hambana hinkwako loku nga kona eka tinxaka ta swimila leswi nga kona loko xi ri xintshwa, hambanile, fana kumbe xi nga cinci.
Ku hambana loku ku boxiweke eka xiyenge xa 1 ku ta tekiwa leswaku-
a i swi ntshwa loko switirhisiwa swo kurisa kumbe switirhisiwa leswi tshoveriweke swi nga xavisiwangan kumbe ku vekiwa hi ndlela ya kahle hi, kumbe hi mpfumelelo wa, mukurisi hi swikongomelo swo kota ku kambela ku hambana-
eka Riphabiliki, swi nga hundzi eka lembe rin?we; na eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke eka rona, eka aa ku hambana ka tiwayeni na mirhi, swi nga hundzi eka malembe ya ntsevu;
bb ku hamban kun?wana, swi nga hundzi eka malembe ya mune, b Swi hambanile loko, hi siku ra ku tata xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila, swi hanyisiwile kahle eka leswi swi hambanaka na swin?wana swimila leswi fanaka na swona leswi ku va kona ka swona hi siku rero swi ngova vutivi byo tikumela ntsena;
Swi va junifomo loko, leswi languteriwaka ku fana hikokwalaho ka swihlawulekisi swo karhi swo kurisa, swi enerisile ku va junifomo loko swi ta eka swihlawulekisi swa ku hambana loku kambisisiwaka;
d swi tsamisekile loko swihlawulekisi swa kona swi nga cinci loko ku vuyelerisiwa ku kurisa kumbe, hi tlhelo ra sekele yo kurisa, eku heleni ka sekele yin?wana na yin?wana;
Loko ku tirha ka Nawu lowu ku nga ndlandlamuxiwa ku fikelela muxaka wa ximila lexi Nawu lowu, kumbe nawu wun?wana lowu siviweke hi wona, a wu nga tirhi eku sunguleni, murhijisitara a nga tekela enhlokweni ku hambana ka muxaka yaleyo wa ximila lowu veke kona hi nkarhi lowu engeteleriweke ku va wuntshwa hi xikongomelo xa xiyenge ntsongo xa (a), ku nga tsan?wiwi leswaku switirhisiwa swo kurisa kumbe switirhisiwa leswi tshoveriweke swi tlhela swi xavisiwa kumbe swi tumbetiwile ku nga si fika minkarhi leyi boxiweke eka xiyenge ntsongo xexo.
Loko xikombelo, eka tiko rin?wana na rin?wana, xa ku nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila mayelana na, kumbe ku nghenisiwa eka rhijisitara ra ximfumu ra ku hambana, kahle-kahle ku hambana ku yisa eka ku nyikiwa ka lunghelo ro kurisa swimila hi ku landza, kumbe ku nghenisiwa eka rhijisitara ra ximfumu, ku hambana eka tiko leri kambisisiwaka, ku va kona ka ku hambana loku ku ta, ku sukela eka siku ra ku tirha ka nawu, hi xikongomelo xa xiyenge ntsongo xa 2 b, lexi nga vuriwaka leswaku i mhaka ya ku tirhisa vutivi lebyi munhu a nga lo ti kumela.
X. 2 xi cinciwile hi 2 wa nawu wa 5 wa 1980 na ku siviwa hi x. 2 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku vekiwa ka Murhijisitara
Holobye u ta veka mutirhela tiko eka ndzawulo tani hi Murhijisitara wa Timfanelo to Kurisa Swimila, loyi a nga ta va a nyikiwe matimba ya hlayisa ku hambana, a tlhela a tirhisa matimba na ku endla mintirho leyi a nyikiweke yona kumbe leyi nyikiweke murhijisitara ehansi ka Nawu lowu.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wa 15 wa 1996
Murhijisitara u ta tirhisa matimba ya yena na ku endla mintirho hi ku landza swileriso leswi humesiweke hi Holobye.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wa 15 wa 1996
a Murhijisitara a nga nyika matimba eka mutirhela tiko un?wana na un?wana, kumbe hi ku pfumeleriwa hi Holobye munhu un?wana na un?wana loyi a nga riki mutirhela tiko, ku tirhisa matimba kumbe ntirho wa murhijisitara.
b Kungu rin?wana na rin?wana leri nga endliwaka kumbe xileriso lexi nga nyikiwaka hi mutirhela tiko wo tano kumbe munhu un?wana na un?wana, ri nga susiwa kumbe ku cinciwa hi murhijisitara, na swona, loko ri nga si susiwa kumbe ku cinciwa, ku tekela enhlokweni, handle ka hi xikongomelo xa ndzimana leyi, yi nga va yi endliwile hi murhijisitara.
Rhijisitara ya timfanelo ta vakurisi va swimila
Murhijisitara u ta hlayisa rhijisitara leyi vuxokoxoko lebyi vekiweke mayelana na timfanelo to kurisa swimila yi nyikiweke ha kona hi ku landza Nawu lowu wu nga ngheneleriwaka.
Rhijisitara yi ta, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, pfumeleriwa ku kamberiwa eka hofisi ya murhijisitara hinkarhi wa tiawara ta ntirho.
Murhijisitara u ta nyika, hi ku komberiwa hi munhu un?wana na un?wana, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, khopi ya vuxokoxoko byin?wana na byin?wana eka rhijisitara kumbe xitifikheti xa kona.
Rhijisitata leyi hlayisiwaka hi ku landza xiyenge xa 4 xa Nawu wa Timfanelo to Kurisa Swimila, 1964 Nawu wa 22 wa 1964, yi ta katsiwa na yi tlhela yi va xiphemu xa rhijisitara leyi nga ta hlayisiwa ehansi ka xiyenge lexi, naswon dokhumente yin?wana na yin?wana leyi nyikiwaka murhijisitara ehansi ka nawu lowu hi ku landza swipimelo, swi ta tekiwa ku ri leswaku yi yisiwile eka murhijisitara hi ku landza leswi fambelanaka na Nawu lowu.
Rhijisitara ya ku va vumbhoni
Rhijisitara leyi yi ta va vumbhoni bya prima facie timhaka hinkwato leti kongomisiweke kumbe ku nyikiwa matimba hi yo tsariwa kona hi Nawu.
Xitifikheti xo huma eka murhijisitara xo kombisa leswaku ku ngheniswile swin?wan kumbe a swi nghenisiwanga eka rhijisitara kumbe xin?wana xilo lexi pasisiweke hi Nawu lowu xi ta endliwa, xi endliwile kumbe a xi endliwanga, xi ta va vumbhoni bya prima facie bya swilo leswi boxiweke eka xitifikheti.
Khopi ya leswi nghenisiweke eka rhijisitara kumbe leswi tsavuriweke eka rhijisitara, swi tiyisisiwile hi murhijisitara, swi ta amukeriwa tani hi vumbhoni eka khoto yin?wana na yin?wana ku ri hava vumbhoni byin?wana kumbe ku kandziyisiwa ka rhijisitara.
A Ku nghena eka mintwanano yo karhi na Murhijisitara.
Murhijisitara a nga, hi ku pfumeleriwa hi Holobye, nyika xikan?we-kan?wena na Holobye wa Matiko Mambe na Mahungu na Holobye wa Timali, va nga nghena eka ntwanano na vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke eka rona laha murhijisitara a nga-
a kuma mbuyelo wa ku kamberiwa kumbe swikambelwana leswi nga endliwaka hi un?wana wa valawuri lava nga na ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xexo; kumbe b nyika mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana-
leswi a swi endleke hi ku landza xiyenge xa 19 (a) xa Nawu lowu na ku hambana loku boxiweke eaka xiyenge xexo; kumbe leswi a swi endleke hi ku hambana hi ku landza vulawuri lebyi khumbhekaka swi yisiwlw switirhisiwa leswi lavekaka eka yena hi xikongomelo xolexo,
Eka vulavuri lebyi khumbhekaka, loko xikombelo xin?wana na xin?wana xo sirhelela ku hambana xi endliwile eka tiko leri n?wana hi ku landza milawu leyi tirhaka eka tiko leri khumbhekaka; na c yisa switirhisiwa swo kurisa swo hambana hi ku landza xikombelo lexi endliweke xa mfanelo yo kurisa swimila, eka vulawuri lebyi khumbhekaka ku endlela leswaku ku va na swikambelo na swikambelwana leswi lavekaka leswi endliweke na ku nyika mbuyelo eka yena, leswi kanetanaka na ku hakela timali leti boxiweke eka ntwanano.
X. 5A lexi nghenisiweke hi x. 2 xa Nawu wa 38 wa 1983.
Vanhu lava nga endlaka xikombelo xa timfanelo ta vakurisi va swi mila.
Xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi nga endliwa hi mukurisi wa swimila swo hambana leswi boxiweke eka xiyenge xa 2.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. 4 xa nawu wa 15 xa 1996.
Xikombelo lexi xi boxiweke eka xiyengentsongo 1 xi nga ha endliwa ntsena hi munhu loyi-
a a nga muaka-tiko wa, loyi a nga ni ndhawu yo tshama, Riphabiliki kumbe tiko leri va nga twanana eka rona kumbe tiko leri ku twanananiweke eka rona; kumbe b eka munhu loyi a tivaka nawu, loyi anga ni hofisi leyi rhijisitariweke kumbe tiko leri va nga twanana eka rona kumbe tiko leri ku twanananiweke eka rona.
Xiyengentsongo xa xi tatisiwile hi x. 2 xa Nawu wa 14 xa 1981.
X. xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila
Xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurirsa swimila xi ta endliwa hi ndlela leyi faneleke, xi fambisiwa na mali yo kombela leyi faneleke na tsalwa, xi tlhela xi va na kherefu eka Riphabliki leyi xitiviso xin?wana na xin?wana kumbe mbulavurisano swi nga rhumeriwaka kona.
Xikombelo ehansi ka xiyengentsongo xa 1 hi munhu loyi anga riki muaka-tiko wa Riphabliki kumbe, a ri munhu loyi a tivaka nawu, loyi a nga hava hlofisi leyi rhijisitariweke eRiphabliki, xi nga yisiwa ntsena hi le ka muyimeri.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 3 xa nawu wa 14 wa 1981.
Murhijisitara a nga lava-
a leswaku swimila swo hambana leswi kambisisiswaka, kumbe swo hambana loku swi humbamaka kona, swi kombisiwa eka yena, na b leswaku mahungu yo tatisa kumbe swikombiso leswi a nga ta si vona swi fanerile ku vula loko ku hambana loku khumbhekaka ku wela eka ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2, swi nga yisiwa eka yena
Ndzimana (b) yi siviwile hi x. 5 xa Nawu wa 15 wa 1996.
X. 7 xi siviwile hi x.5 xa Nawu 5 wa 1980.
Xirhangana na ku sikuhata na kambe swikombelo
Siku ra xikombelo leri tekeriwaka enhlokweni hi ku landza xiyenge xa 7 i siku leri murhijisitara a amukeleke xikombelo lexi, naswona loko ku amukeriwile xikombelo xo hundza xin?we mayelana na ku hambana ku fana, xirhangana xi ta nyikiwa hi murhijisitara hi ku landza milawu.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Loko xikombelo hi ku landza xiyenge xa 7 xi rangeriwile hi xikombelo hi ku yimela mukomberi yoloye ku sirhelela ku hambana koloko eka tiko leri ku twananiweke eka rona kumbe tiko leri ku twananiweke eka rona na xikombelo lexi boxiweke ro hetelela xi yisiwile hi ku landza milawu leyi tirhaka eka tiko rero, murhijisitara u ta, a nga tsan?wi swiletelo swa xiyengentsongo xa 1 xa xiyenge lexi, u ta nyika xirhangana eka xikombelo lexi boxiweke ku sungula loko-
a xi yisiwile eka murhijisitara hi ndlela leyi boxiwekeku nga si hela tin?hweti ta khume mbirhi 12 eka siku leri xikombelo lexi xi yisiweke eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke na rona,
Ndzimana (a) yi siviwile hi x. 6 (b) xa nawu wa 15 wa 1996
b xi fambisana na xikombelo hi ku landza xirhangana, na c xi fambisana na mali ya xikombelo leyi vekiweke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wa 5 wa 1980 wu tlhela wu ncinciwa hi x. 6 (a) wa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo lexi boxiweke eka xiyengentsongo 2 b eka nkarhi lowu vekiweke xi ta, leyi nga ta ka wu nga vi ehansi ka tin?hweti tinharhu, ta siku leri swi yisiweke eka murhijisitara, swi ta tiyisisiwa hi ku nyika khopi yi tshama na murhijisitara, leyi tiyisisiweke leswaku yi lulamile hi vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri kambisisiwaka leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke na rona, xa dokhumente leyi nga xiphemu xa xikombelo lexi nga endliwa lexi faneleke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo lexi nyikiweke xirhangana hi ku landza xiyengentsongo 2 xi ta, hi nkarhi lowu vekiweke, leyi nga ta ka wu nga vi ehansi ka malembe mambirhi, ku hlayeriwa ku suka eka siku leri nkarhi lowu wa 12 wa tin?hweti wu heleke eka xiyengentsongo xa 2, wu tiyisisiwa hi ku wu tatisisa hi ndlela yihi kumbe yihi leyi faneleke leswaku ku ta fikeleriwa swilaveko swa Nawu lowu.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 6 ? xa Nawu wa 15 wa 1996.
Loko swikombelo swimbirhi kumbe ku tlula swa nsirhelelo swo fana swi fikisiwile hi masiku yo hambana eka eka matiko lama va nga twanana eka wona kumbe eka matiko lama ku twananiweke na wona, nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a wu ta hlayeriwa ku suka eka siku ra le ku sunguleni ra xikombelo xo tano xi yisiweke hi vulawuri lebyi faneleke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 6 ? xa Nawu xa 15 wa 1996.
Loko murhijisitara a nyikile xirhangana eka eka xikombelo hi ku landza xiyengentsongo 2, a ku na mahungu lama boxiweke eka xiyenge xa 2 4 lama humelelaka eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a xa xiyenge lexi, xi nga ta tekiwa xi ri lexi nyikaka matimba yo alela xikombelo xexo.
Xirhangana xin?wana na xin?wana lexi nga nyikiwaka xikombelo ehansi ka xiyenge xa 2 xi ta herisiwa loko dokhumente leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 3 kumbe 4 yi nga yisiwanga hi nkarhi lowu faneleke.
Laha xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila xi amukeriweke hi murhijisitara na xikombelo xintshwa hi ku landza xiphemu xihi kumbe xihi xa nhloko-mhaka ya xikombelo lexi boxiweke eku sunguleni xi nga endliwa hi yena mukomberi ya luya ku si nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila, murhijisitara a nga lerisa leswaku xikombelo lexintshwa xi nga nyikiwa siku ra le ku sunguleni kambe ri nga hundzi siku leri xikokombelo xo sungula a nga xi amukela ha rona.
Laha xikombelo lexi amukeriweke hi murhijisitara xi cinciweke ku nga ri na ku hlamusela kumbe ku cinca xikombelo xi nga si kandziyisiwa hi ku landza xiyenge xa 13, murhijisitata a nga vula leswaku siku ra xikombelo ri ta va siku leri ku cinciweke kumbe, loko xi tlheriseriwile eka mukomberi, siku leri xi tlhelaka xi amukeriwa hi murhijisitara.
X. 9 xi herisiwile hi x. 7 xa Nawu 5 wa 1980.
Ku thya ku hambana/minxaka
Ku thya ku hambana/minxaka loku boxiweke eka xiyenge xa 2 ku fanele ku fikelela swilaveko leswi vekiweke naswona swi komberiwa hi munhu loyi a endlaka xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila, naswona ku thya loku ku fanele ku pasisiwa hi murhijisitara.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 7 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku hava ku thya kun?wana, handle ka ku thya ko hambana loku pasisiweke, loku eka nkarhi wun?wana na wun?wana, ku hava wu nga si sungula kumbe nkarhi wu hundzile wa mfanelo yo kurisa swimila wu nyikiwiele hi ku landza ku tirhisiwa loku fambelanaka na ku hambana.
Swiletelo swa xiyengentsongo xa 2 swi nga ka swi nga tirhisiwi ku sivela mukomberi kumbe mutirhisi loyi a rhijisitariweke hi mfungho laha ku nga ta tirhisiwa mfungho wa ku thya hi ku landza ndlela leyi ku nyikiweke mfanelo yo kurisa swimila.
Ku hambana ku ta nyikiwa eka murhijisitara ehansi ka ku thya tani hi loko ku thya loku ku tiviwaka ha kona eka matiko man?wana, handle ka loko murhijisitara a nga vona swi fanelanga ku amukela ku thya laha mukomberi a nga yisaka ku thya kun?wana.
Xiyenga-ntsongo xi katsiwile hi x. 7 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
X. 10 xi siviwile hi x.8 xa Nawu wa 5 wa 1980 naswona wu nciciwile hi x.7 (a) ya Nawu wa 15 wa 1996.
Ku ariwa ka xikombelo
Murhijisitara a nga ala xikombelo lexi endliweke eka yena hi ku landza xiyenge 7 loko swi vonaka eka yena leswaku-
a xikombelo a xi fikeleri swilaveko leswi boxiweke eka nawu;
b ku hambana hi ku landza leswi xikombelo lexi endliweke-
a hi ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2;
Ndzimana-ntsongo (i) yi siviwile hi x. 8 (a) ya Nawu wa 15 wa 1996.
a xi fikeleri swilaveko swa Nawu lowu; kumbe;
a swi weli eka muxaka wa swimila leswi vekiweke;
c mukomberi a nga fanelanga ku endla xikombelo lexi ehansi ka Nawu lowu;
d xikombelo xi na switirhisiwa leswi nga yimeriwangiki kahle;
e mukomberi hi ndlela ya vuxisi u nghenelela eka timfanelo ta mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila kumbe eka munhu loyi a nyikiweke nsirhelelo hi ku landza xiyenge xa 14;
f mukomberi u ala kumbe u tsandzekile kumbe a nga koti ku humesela erivaleni ku thya loku amukelekaka;
g ku kurisa ka ku hambana loku kambisisiwaka ku nga lava matirhiselo yo vuyelela ya switirhisiwa swa ku kurisa swa ku hambana swa leswi ku nyikiweke mfanelo yo kurisa swimila kumbe swi komberiwile hi munhu un?wana, handle ka loko switirhisiwa swo kurisa swi nga tirhisiwa ehansi ka layisense leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 25 kumbe 27;
h nhlamuselo leyi nyikiweke a yi hlamuseri swi va erivaleni ku hambana;
i laha xikombelo xo tano xi rhangeriweke hi xikombelo xa kumbe hi ku yimela mukomberi yoloyeeka xikombelo xo fana xa ku hambana ko fana eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko ku twananiweke eka rona, nhlamuselo leyi eka xikombelo lexi yisiweke eka yena yi hambanile na leyi yisiweke eku sunguleni kumbe nhlamuselo leyi nga eka xikombelo lexo sungula xi nga hlamuseri kuhambana loku hlamuseriweke eka xiyenge xa 2; kumbe
Ndzimana ya (i) yi siviwile hi x. 9 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 8 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996
j swiletelo swa xiyenge xa 19 a xi fikeleriwanga loko ku tatiwa xikombelo.
Ndzimana (j) yi tatisiwiule hi x. 8 ? xa Nawu wa 15 wa 1996
Loko murhijisitara a ala xikombelo hi ku landza xiyengentsongo xa 1 u ta tivisa munhu loyi a kombeleke mfanelo yo kurisa swimila hi ku n?wi tsalela, hi xiboho na tinhlamuselo leti endleke leswaku ku tekiwa xiboho xexo.
Ku hundzuluxiwa ka xikombelo
Munhu loyi a endleke xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 xa mfanelo yo kurisa swimila, nkarhi un?wana na un?wana loko xikombelo xi nga si kandziyisiwa ehansi ka xiyenge xa 13 a nga, tatisa kumbe ku ncinca nhlamuselo leyi fambeke na xikombelo xa yena, kumbe a kombela ku thya ku hambana loku kambisisiwaka.
Loko xikombelo xi endliwile xa ku tatisa kumbe ku cinca endzhaku ka ku kandziyisa loku boxiweke, murhijisitarta a nga, loko a ri ni miehleketo ya leswaku ku engetela kumbe ku ncica ku na nkoka, lerisa leswaku siku ra xikombelo xo engetela kumbe ku cinca ri ta va siku leri nga hundziki siku leri xikombelo xi endliweke ehansi ka xiyenge xa 7, ku siku ra xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 ri ta va siku leri nga viki endzhaku ka xikombelo xo engetela kumbe ku cinca, naswona murhijisitara u ta kandziyisa nakambe xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 lexi cinciweke.
Ku hangalasiwa ka swikombelo
Milandzu
Loko murhijisitara a nga ali xikombelo ehansi ka xiyenge xa 11, hi ku tivisa eka Gazete u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na xikombelo tani hi laha swi lavekaka ha kona.
Loko xikombelo xi kandziyisiwile ehansi ka xiyengentsongo 1 xi nga tlheriseriwa endzhaku xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila yi nga nyikiwa kumbe ku aleriwa ku ya hi Nawu, murhijisitara u ta kandziyisa nahungu ya ku susiwa loku hi ku tivisa eka Gazete.
Ku nyikiwa ka nsirhelelo wa nkarhinyana
Murhijisitara a nga, hi ku komberiwa hi munhu loyi xikombelo xa yena xa xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi nga ta kandziyisiwa ehansi ka xiyenge xa 13 1, humesa xileriso xo sirhelela munhu ya loye hi ku xixima ku hambana loku kambisisiwaka.
Xileriso xo sirhelela xi nga humesiwa ntsena loko-
a loko murhijisitara a enerisiwa hi mahungu, switirhisiwa na switirho leswi a swi lavaka ku kota ku tekela enhlokweni xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila, a nyikiwile wona, na b loko mukomberi a nyikile murhijisitara mpfumelelano wo tsariwa leswaku, hi ku landza swileriso swa xiyengentsongo xa 3, a nge, loko xileriso xo sirheleriwa xi karhi xi tirha, xavisi kumbe ku pfumela ku xavisa eRiphabliki switirhisiwa swin?wana na swin?wana leswi humaka eka ku hambana loku kambisisiwaka.
a Mukhomi wa xileriso xo sirhelela u ta, a nga tsan?wi xiboho lexi tshahiweke eka xiyengentsongo 2 b, u na mfanelo yo xavisa kumbe ku ehleketa ku xavisa switirhisiwa leswi humaka eka ku hambana loku kambisisiwaka hi xikongomelo xo andzisa kumbe ku kambela.
b Hinkwaswo switirhisiwa leswi tumbuluxiweke, hi ndlela yo kongoma kumbe yo ka yi nga kongomanga, hi nkarhi wa ku andzisa kumbe ku kambela, ku katsa switirhisiwa leswi nga andzisaka, swi nga kumbe swi tshama swi ri swibye swa mukhomi wa xileriso xo sirhelela.
Ku tirha ka ku sirhelela ka nkarhinyana
Loko xileriso xo sirhelela xi karhi xi tirha, ku hambana loku xi humesiweke hikwalaho ka xona xi ta sirheleriwa tani hi loko mfanelo yo kurisa swimila wu nyikiwile, na swin?wana leswi nga nghenelelaka ku eka mfanelo yo kurisa swimila kumbe swi nga tirhisiwa hi ku rhangela mukhomi hi mfanelo yaleyo, swi ta, loko swi nga endliwa hi ku landza ku hambana loku sirheleriweke swi nga tirhisiwa.
Ku herisiwa ka nsirhelelo wa nkarhinyana
Xileriso xa nsirhelelo lexi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 14 xi nga, hi ku landza swiletelo swa xiyengentsongo xa 2, xi nga yima ku tirha hi siku leri murhijisitara a pfumelelaka kumbe ku ala xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila hi ku landza ku hambana loku xileriso xo sirhelela a xi humeseriwe kona.
Xileriso xo sirhelela-
a xi nga tlheriseriwa endzhaku hi murhijisitara siku ra le ku sunguleni loko, hi ku vona ka yena, swi fanerile leswaku xi tlheriseriwa, na b xi nga tlheriseriwa endzhaku hi murhijisitara siku ra le ku sunguleni loko a enetekile leswaku mukhomi u-
u tsandzekile ku fikelela swilaveko hi ku landza leswi boxiweke eka ndzimana (b) ya xiyenge xa 14 ; kumbe u pfumelelanile, hambi loko swi boha hi nawu kumbe swi nga bohi, eka munhu un?wana hi laha mukhomi yaloye a tsoniwaka mfanelo yo teka goza leri boxiweke eka xiyenge xa 47, kumbe goza ra leswi onhiweke hi ku landza ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Ku ala ku nyika mpfumeleleo wo kurisa swimila.
Munhu un?wana na un?wana eka nkarhi lowu vekiweke, hi ndlela leyi vekiweke na hi mali leyi vekiweke, a endla xivilelo xo ala na murhijisitara ku nyika mpfumelelo wo kurisa swimila, ku sala xikombelo endzhaku ku ya hi milawu ya xiyenge xa 7.
Muendli wa xikombelo a nga endla xitatimende xo landzela eka ku ala xikombelo hi nkarhi lowu vekiweke na hi ndlela leyi vekiweke eka murhijisitara.
xi siviwile hi x.11 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Ku yingisela ku kaneta
Ku kaneta ehansi ka xiyenge xa 17 ku ta yingiseriwa hi siku na nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi murhijisitara, loyi a nga ta tivisa munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila leyi khumbhekaka hi ku tsala.
Murhijisitara hi ku vona ka yena a nga thola munhu un?we kumbe vo tala lava, hi ku vona ka yena, a swi tokoteke eka mafambiselo ya nawu kumbe vuswikoti eka swilo swin?wana leswi nga tekeriwaka enhlokweni eka ku yingisela, ku n?wi pfuneta na ku n?wi tsundzuxa mayelana na ku yingisela ku kaneta, na ku hakeriwa ka un?wana wa vanhu lava swi ta endliwa hi Mfumo.
Murhijisitara a nga, hi xikongomelo xo yingisela ku kaneta-
a vitana munhu un?wana na un?wana loyi, hi ku vona ka yena, a nga nyikaka mahungu ya swilo leswi khomekaka mayelana na nhlokomhaka leyi yingiseriwaka kumbe loyi a tshembhaka leswaku una swin?wana ehansi ka vulawuri bya yena lebyi nga pfunaka eka nhlokomhaka leyi yingiseriwaka, ku tihumelerisa emahlweni emahlweni hi nkarhi na ndhawu leyi boxiweke eka samoni, leswi nga kambisisiwa kumbe ku humelerisa dokhumente leyi, naswona murhijisitara a nga khoma dokhumente leyi humelerisiweke.
b a nga fambisa ku hlambanya kumbe ku amukela ku hlambanya ka munhu un?wana na un?wana loyi a vitaniweke ku ta va mbhoni eka ku yingisela; na c vitana munhu un?wana na un?wana loyi a nga kona eka ku yingisela a n?wi vutisisa na ku n?wi koxa ku humesa tsalwa yin?wana na yin?wana leyi a nga na yona kumbe a yi hlayiseke kumbe yi nga ehansi ka vulawuri bya yena.
Maendlele eka ku yingisela ku kaneta ya ta boxiwa
Xiyengentsongo. 4 xi siviwile hi x. 9 xa nawu wa 15 wa 1996
Munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila leyi kambisisiwaka a nga, loko a humelela eka murhijisitara eka ku yingisela ku kaneta, a nga yimeriwa hi muyimeri kumbe qhetha kumbe hi tsalwa ya ximfumuleyi rhijisitariweke ehansi ka xiyenge 20 xa tsalwa ya ximfumu Nawu, 1978 Nawu wa 57 wa 1978.
Xiyengentsongo. 5 xi siviwile hi x. 9 xa nawu wa 15 wa 1996
Murhijisitara u ta, endzhaku ka ku yingisela ku kaneta, tivisa munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila hi ku tsala, hi leswi a swi boheke na leswi a tekeke xiboho lexi a langute swona.
Xikombelo lexi murhijisitara a seketelaka ku kaneta xi ta herisiwa swa nkarhinyana, naswona murhijisitara u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku herisa ka nkarhiyana eka Gazette tani hi laha swi lavekaka.
Ku tekela enhlokweni na ku kambisisa swikombelo.
a Murhijisitara u ta tekela enhlokweni xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yo kurisa swimila lowu kandziyisiweke eka xiyenge xa 13 1 na tidokhumente hinkwato na vumbhoni byin?wana lebyi yisiweke eka yena mayelana na swona, ku kota ku kambisisa loko xikombelo xi fikelela silaveko swa Nawu.
b Laha ku kaneta ku boxiweke ehansi ka xiyenge xa 17, kumbe ku tiyisisa ehansi ka xiyengentsongo 4 b, murhijisitara u ta hlwerisa hi ku landza xikombelo lexi yelanaka ku fikela laha ku aleriwa ka xikombelo swi humeseriwaka erivaleni kumbe swilaveko kumbe ku tiyisisa swi nyikiwile.
Ndzimana (b) yi siviwile hi x. 3 (a) xa nawu wa 38 wa 1983
Murhijisitara u ta, leswaku a kota ku xiyisisa loko ku hambana ku fikelela ku nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila ehansi ka xiyenge xa 2-
a u ta endla kumbe ku lava ku endla swikambelo na swikambelwana swo tano leswi a nga swi vonaka swi fanerile na ku hambana ehansi ka xikombelo lexi tekeriweke enhlokweni ehansi ka xiyengentsongo 1; kumbe b tirhisa mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana lowu kumiweke eka vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri va nga twanana eka rona na tiko leri va twananeke eka ronaehansi ka ntwanano lowu boxiweke eka xiyenge xa 5A.
Xiyenge ?ntsongo xi siviwile hi x. 3 (b) xa nawu wa 38 wa 1983 na hi x. 10 (a) xa nawu wa 15 wa 1996.
Munhu loyi xikombelo xa yena xi nga tekeriwaka enhlokweni, hikokwalaho ka swikambelo na swikambelwana swo tano na hi nkarhi na ndhawu murhijisitara a nga kuma-
a hakelo, hi ku landza leswi boxiweke eka xiyengentsongo 4, mali leyi faneleke yo kambela, na b ku nyika murhijisitara ?
switirhisiwa hinkwaswo leswi a nga swi lavaka;
muxaka wa simila swa ku hambana kumbe swiphemu swa swimila leswi a nga swi lavaka; na mahungu mayelana na ku hambana tani hi laha a nga swi lavaka ha kona.
a Tihakelo leti lavekaka ku kuma mbuyelo lowu boxiweke eka xiyengentsongo 2 b ti ta hakeriwa eka murhijisitara hi munhu loyi xikombelo xa yena xi tekeriwaka enhlokweni hi nkarhi na ndhawu leyi laviweke hi murhijisitara.
b Murhijisitara a nga lava leswaku munhu loyi xikombelo xa yena xa mfanelo yo kurisa swimila xi tekeriwaka enhlokweni, a n?wi nyika xikombelo xo tsariwa kumbe ku tiyisisa loku faneleke mayelana na tihakelo leti boxiweke eka ndzimana a, a nga si teka magoza yo kuma mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana hi ku hamban loku khumbhekaka hi ku landza ntwanano lowu boxiweke eka xiyenge xa 5A
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 12 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 3 (d) xa Nawu xa 38 xa 1983.
Munhu loyi xikombelo xa yena xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi tekeriwaka enhlokweni u ta nyika murhijisitara swilo hinkwaswo leswi murhijisitara a swi lavaka ku kambisisa xikombelo ku nga si hela 12 wa tin?weti a endlile xikombelo, ku katsa, laha swi faneleke-
a swimilana leswi ku nga ta endliwa ha swona swikambelo na swikambelwa;
b matsalwa kumbe vumbhoni byin?wana;
c leswi tsariweke kumbe vutiyisisi lebyi faneleke ku fikelela tihakelo;
d mahungu lama laviwaka hi murhijisitara; na e swimila swin?wana swo tatisa, matsalwa, vumbhoni, mahungu, ku tiyisisa loku laviwaka hi murhijisitara ku endlela leswaku a kota ku endla vulavisisi lebyi faneleke.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 12 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980, xi susiwile hi x. 3 (e) xa Nawu 38 wa 1983 na ku nghenisiwa hi x.10 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
a Murhijisitara a nga nyika ku engetela ku fikelela xiyengentsongo xa 5 hi ku tsala eka nkarhi lowu boxiweke.
b Xikombelo xo engetela xi ta yisiwa eka murhijisitara hi ku tsala naswona xi tlhela xi boxa swivangelo swo ndlandlamuxeriwa.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x.12 (c) xa Nawu wa 5 wa 1980, xi susiwile hi x. 3(e) wa nawu wa 38 wa 1983 na ku tatisiwa hi x. 10(b) xa Nawu wa 15 wa 1996
Ku nyika mpfumelelo wa mfanelo yo kurisa swimila
Milandzu
Murhijisitara u ta, endzhaku ka ku tekela enhlokweni xikombelo hi ku landza xiyenge xa 19 na ku kambela mbuyelo wa swikambelo na sikambelwana leswi endliweke hi ku hambana loku kambisisiwaka, nyika mfanelo yo kurisa swimila hi ku landza ku hambana loko-
a xikombelo xi fikelela swilaveko swa Nawu lowu;
b mukomberi u fanerile ku endla xikombelo ehansi ka xikombelo lexi;
c ku hambana I ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2 na ku fikelela swilaveko swa Nawu; na d a ku na mali leyi kolotiwaka hi mukomberi hi ku landza xiyenge xa 19.
Xiyengentsongo xi cinciwile hi x. 4 xa nawu wa 38 wa 1983 na ku siviwa hi x.11 xa nawu wa 15 wa 1996.
Murhijisitara, hi ku landza mfanelo yin?wana na yin?wana yo kurisa swimila u ta-
a nyika xitifikheti xo rhijisitara eka munhu loyi a endleke xikombelo xo nyikiwa mfanelo;
b nghenisa vuxokoxoko lebyi lavekaka lebyi boxiweke eka xiyenge xa 4 1 eka rhijisitara; na c hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi yelanaka na ku nyika mfanelo tani hi laha swi vekiweke.
a Loko murhijisitara a alela xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila, u ta tivisa munhu loyi a endleke xikombelo xa mfanelo hi ku tsala hi ta kungu ra yena na leswi a tiyisiseke ku ala ka yena eka swona, ku ya hi swiletelo leswi nga eka ndzimana b, hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku aleriwa tani hi laha swi vekiweke.
b Leswi hlohleteleke leswaku xiboho xi tekiwa swi nge kandziyisiwi eka xitiviso kumbe ku pfuleriwa ku kambisisiwa handle ka hi xileriso xa khoto.
Nkarhi wa mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mfanelo yo kurisa swimila yi ta nyikiwa eka nkarhi wa-
a 25 wa malembe, eka swimila leswi khandziyekaka na mirhi; na b 20 wa malembe, eka milandzu leyin?wana, yi hlayeriwa ku suka eka siku leri xitifikheti xo rhijisitara xi humesiweke ehansi ka ndziamana (a) ya xiyenge 20 .
X. 21 xi siviwile hi x. 13 xa nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 12 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku hakeriwa ka mali ya lembe
Munhu loyi a nyikiweke mfanelo yo kurisa swimila u ta, eka nkarhi wa mfanelo ya leyo, lembe na lembe u ta hakela murhijisitara mali ya lembe leyi vekiweke hi landza mfanelo ya leyo.
a Mali ya lembe leyo Sungula yi fanele ku hakeriwa hi kumbe ku nga si fika 1 sunguti ya lembe leri landzelaka hi ku landza siku leri mfanelo yo kurisa swimila yi nyikiweke, na mali yin?wana ya lembe yi ta hakeriwa ku nga si fika 1 Sunguti lembe rin?wana na rin?wana.
b Murhijisitara u ta, hi ku landza mahakeriwele ya mali leyi engeteleriweke tani hi loko yi nga vekiwa, hi ku kombela ku nga engeteleriwa nkarhi wo hakela mali ya lembe hi nkarhi leyi nga tluriki 6 wa tin?weti kumbe minkarhi leyi loko yi hlanganisiwile yi nga tluriki 6 wa tin?weti.
Lunghelo ra mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila
Swi ta ndzhaku swa nsirhelelo lowu nyikiweke ehansi ka Nawu wa mfanelo yo kurisa swimila wu ta va matimba lama nyikiweke hi nkarhi wa mfanelo yo kurisa swimila wu ta kumeka hi ndlela ya layisense ehansi ka xiyenge xa 25 ku 27 hi munhu un?wana na un?wana loyi a kunguhateke ku-
a ku kurisa kumbe ku andzisa;
b ku lulamisa hi xikongomelo xo kurisa;
c ku xavisa kumbe ndlela yin?wana yo maketa;
d ku xavisela matiko ya le handle;
e ku xava eka matiko ya le handle;
f ku xava hi xitalo hi xikongomelo xin?wana na xin?wana lexi kombisiweke eka tindzimana a ku fika eka e; ta-
switirhisiwa swo kurisa leswi faneleke ku hambana koloko; kumbe switirhisiwa leswi tshoveriwekeke, ku katsa swimila, leswi kumekeke hi ku tirhisa switirhisiwa swo kurisa leswi nga riki enawini swa ku hambana koloko.
Holobye hi ku nyika xitiviso eka Gazette a nga ndlandlamuxa matirhele ya nsirhelelo lowu kambisisiweke eka xiyengentsongo xa 1 eka swimila leswi humaka eka switirhisiwa leswi tshoveriweke leswi kambisisiweke eka xiyengentsongo xa 1 ii.
Swiletelo swa swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 a swi nge tirhi loko mukurisi a vile na nkarhi wa kahle wo tirhisa mfanelo ya yena mayelana na switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana loku sirheleriweke.
a Swiletelo swa swiyenge-ntsongo swa 1,2 na 3 swi ta tirhisiwa eka ku hambana-
i leswi tekiweke eka ku hambana loku sirheleriweke, laha ku hambana loku sirheleriweke ku nga humiki eka ku hambana;
ii leswi nga kotiki ku hambanyiseka na ku hambana loku sirheleriweketani hi laha swi boxiweke eka xiyenge xa 2 2 b; kumbe iii mbuyelo lowu lavaka ku tirhisa hi ku vuyelela ka ku hambana loku sirheleriweke.
b hikwalaho ka xikongomelo xa ndzimana a i ku hambana ku ta tekiwa ku huma eka ku hamban kun?wana loko-
loko ku huma hi ntiyiso eka ku hambana kokolo, kumbe swi huma eka ku hambana loku humaka eka ku hambana kun?wana, kambe swa ha hlayisile swihlawulekisi swa ku hambana koloko; na swi hlawuleka kahle eka ku hambana loku n?wana handle ka ku hambana loku tisiwaka hi nongonoko wa ku kurisa, wu nga pfumelelana na ku hambna loku n?wana loko swi ta eka swihlawulekisi swa nkoka.
Hi nga tekeli ehansi swiletelo swa xiyengentsongo xa 1, mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila hi nkarhi lowu holobye a wu vekeke u ta tirhisa timfanelo hinkwato hi ku landza xiyenge xa 25 4 hi ku xixima muxaka wa ximila lexi ku hambana loku ku welaka eka wona, u na lunghele leri heleleke ku tirha migingiriko yin?wana na yin?wanaleyi yelanaka n a ku hambana loku boxiweke ehansi ka xiyengentsongo 1 kumbe ku endla leswaku gingiriko walowo wu endla hi munhu un?wana na un?wana.
Hi nga tekeli ehansi swiletelo swa xiyengentsongo xa 23A 9a, munhu un?wana na un?wana loyi a hlayisa switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana hi ndlela ya kahle a nge ngheneleli swimila mfanelo ya mukurisi hi tlhelo ra mixaka loko a-
a a xavisa nakambe xitirho xo engetela swimila;
b ku ya hi makungu ya xiyengentsongo xa 2, xavisa ximila xihi ni xihi, xitirho xo tumbuluxa nakambe kumbe xikumiwa lexi humaka eka xitirho xo engetela swimila hi xikongomelo xin?wana handle ka xo engetela swimila kumbe ku andzisa ko tano;
c tirhisa kumbe ku andzisa xitirho xo engetela swimila eka ku hluvukisa mixaka yo hambana;
d tirhisa xitirho xo engetela swimila hi swikongomelo swo endla ndzavisiso wa bona fide;
e tirhisi xitirho xo engetela swimila xexo hi swikongomelo swo ka swi nga ri swa bindzu kumbe swa phurayivhete;
f ri mupurasi loyi a nga eka misava leyi a tshamaka eka yona kumbe ku tirhisa switshoveriwa leswi humaka eka misava yo tano ku suka eka xitirho xo engetela swimila hi swikongomelo swo engetela swimila: Ku ri leswaku switshoveriwa leswi kumiweke ku suka eka xitirho xo byalela swimila swo engetela a swi fanelanga ku tirhisiwa hi swikongomelo swo engetela swimila hi munhu wihi ni wihi loko a nga ri mupurasi.
Hambiloko makungu ya xiyengentsongo xa 6b, ximila xo khavisa hi tlhelo ra mfanelo ya mukurisi wa swimila ya nyikiwile kun?we ni xiphemu xin?wna xa wona lexi hi ntolovelo xi xavisiwaka hi swikongomelo swin?wana swo ka swi nga ri swo andzisa, swi fanele ku va ni nsirhelelo wa lunghelo ro tano loko xi tirhisiwa eka bindzu tanihi xitirho xo engela swimila eka ku tumbuluxa ximila xo khavisa xo tano kumbe xiluva lexi nga tsemiwa.
Xitiviso hi ku landza xiyengentsongo xa 2 xi fanele, hi ndlela yihi ni yihi laha mukhomi wa mfanelo ya mukurisi wa swimila leyi ku vulavuriwaka hi yona i muaka tiko wa, kumbe u tshama e, tiko leri ku nga twananiwa na rona kumbe mpfumelo wa tiko kumbe, hi tlhelo ra munhu wa xinawu, u ni hofisi leyi nga tsarisiwa eka tiko leri ku nga twananiwa na rona kumbe tiko leri ku nga pfumeleniwa na rona, a nyikiwa ntsena loko mukhomi wo tano a nga hi ku landza milawu ya tiko rero kumbe a kuma nsirhelelo wo yelana eka tiko rero.
X. xa 23 lexi nga hundzuluxiwa hi x. xa 14 xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi sw.
swa 46 na 47 swa Nawu wa 97 wa 1986 na ku siviwa hi x. xa 13 xa Nawu wa wa 1996.
A Ku tshova/kavanyeta mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mfanelo ya mukurisi wa swimila yi ta tshoviwa/kavanyetiwa hi munhu wihi ni wihi loyi-
a a nga riki mukhomi wa mfanelo ya mukurisi wa swimila, endlaka, kumbe vangaka leswaku yi tshoviwa/kavanyetiwa, xiendlo lexi languteriwaka eka xiyenge xa 231 handle ka layisense leyi kumiweke ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27;
b a nga kuma layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27 kambe a tsandzekaka ku landzelela nkarhi kumbe xipimelo xihi ni xihi xa kona;
c a tirhisaka vito leri pfumeleriweke ra mixaka leyi sirheleriweke hi mayelana na swimila kumbe xitirho xo engetela swimila swa mixaka yihi ni yihi hi xikongomelo xihi ni xihi xin?wana; na d ku xavisa swimila kumbe xitirho xo engetela swimila swa mixaka yo sirheleriwa ehansi ka mavito wahi ni wahi man?wana ya swimila handle ka mavito ya swimila lama nga pfumele ya mixaka yaleyo.
X. xa 23A lexi nga nghenisiwa hi x. xa 14 xa Nawu wa 15 wa 1996
Ku hlayisa xitirho xa ku tumbuluxa
Mukhomi wa mfanelo ya mukurisi wa swimili u fanele ku vonisisa leswaku u fanele ku va na yona hi nkarhi -
a ku endlela ku yi nyiketa murhijisitrara loko a kombela xitirho xo engetela swimila swa mixaka hi tlhelo leri ha rona mfanelo yi nyikiweke naswona leyi faneleke ku tumbuluxa mixaka leyi vuriwa hi mukhuva lowu timfanelo ti faneleke ku yelana na leti vekiweke hi nkarhi wo nyikiwa mfanelo leyi faneleke;
Ndzimana ya (a) leyi siviweke hi xiyenge xa 15 xa Nawu wa 5
wa 1980
b wo yi kombelo ku nyiketa murhijistrara mahungu ni ku n?wi pfumelela swiolovisi leswi a vonaka swi fanele ku tikhorwisa leswaku mukhomi wo tano u hlayisa xitirho xo engetela swimila leyi yelanaka na swilaveko leswi vuriwaka eka ndzimana ya a
Murhijistrara a nga ha endla vukamberi hi mayelana na mhaka yihi ni yihi leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa 1 leyi a nga ha vonaka yi fanerile.
A Matimba yo nghena eka miako/ndhawu, ku endla vukamberi, ku teka swikombiso ni ku teka tiatikili to karhi
Murhijisitara, mutirhela tiko eka ndzawulo kumbe munhu wihi ni wihi loyi a vuriwaka eka xiyenge xa 33a a nga ha, hi vulawuri lebyi nga humesiwa ehansi ka xiyengentsongo xa 3, eka nkarhyi wihi ni wihi lowu faneleke-
a nghena na ku kambela ndhawu yihi ni yihi, miako kumbe movha leyi nga endzeni kumbe eka lahaka ximila xihi ni xihi, xitirhi xo engetela swimila, muxaka wo karhi kumbe atikili yin?wana hi tlhelo ra ku tirha ka Nawu lowu, xi le kumbe ehenhla ka misava leyi yi ehleketeriwaka leswaku xi tumbuluxiwile eka yona, ku tumbuluxiwa nakambe, ku kurisiwa, tshoveriwa, ku tirhiwa, ku cheriwa mimirhi, ku lulamisiwa, ku kamberiwa, ku langutisiwa, ku xopaxopiwa, ku ntlawahatiwa, ku pakiwa, ku funghiwa, ku khomiwa, ku hlayisiwa, ku pakiwa, ku susiwa, ku fambisiwa, ku kombisiwa kumbe ku xaviwa;
b lerisa munhu loyi a lawulaka kumbe a thoriweke eka ndhawu yo tano, miako kumbe movha ku-
i ku yisa boku yo karhi, rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana mayelana na ximila xexo, xitirhi xo engetela swimila, kumbe atikili yin?wana naswona loyi a nga ni kumbe ehansi ka vulawuri bya munhu yaloye;
ii nyiketa mahungu yo tano tana hiloko a ri na wona mayena na ximila, iii u ta pfuneta tani hi murhijisitara, mutirhelatiko kumbe munhu loyi a lavaka ku n?wi pfuneta ku endla ntirho wa yena ku ya hi Nawu lowu;
Kambela buku yin?wana na yin?wana, rhekhodo kumbe matsalwa tin?wana na ku endla tikhopi ta kumbe ti tekiwile ku suka kona;
d Teka ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo kurisa, swo khomeka, buku, rhekhodo kumbe tsalwa yin?wana kumbe atikili leyi nga kumbe leyi nga yelanaka na tirhisiwa ehansi ka Nawu lowu na ku tihlayisela swona; Ntsena loko munhu loyi a khomeke kumbe ku lawula buku, rhekhodo, kumbe tsalwa a nga va a tekeriwe kona, a nga, ha yena n?winyi a tlhela a ri ehansi ka vulawuri bya murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi a khumbhekaka a nga endla tikhopi ta kumbe ti tekiwile ku suka kona;
e Teka tisampulu ta ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo kurisa, swo khomeka kumbe tiatikili tin?wana leti tirhisiweke kumbe ti lavaka ku tirhisiwa eka ku humesa, andzisa, kurisa, tshovela, purosesa, tshungula, lulamisa, kambela, kambisisa, xiyisisa, veka hi mintlawa, u nga si sungula ku paka, fungha, lebela, khoma, hlayisa, paka, susa, fambisa, kombisa kumbe ku xavisa ka, ka ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo kurisa, swo khomeka kumbe atikili leyi tekiweke ku ya hi ndzimana d, na ku kambela, xiyisisa na ku veka hi mintlawa swikombiso sweswo.
Xikombiso xin?wana na xin?wana leyi tekiweke ku ya hi xiyengentsongo 1 e kumbe 6-
a xi ta va na mpimo kumbe ntiko lowu vekiwaka hi murhijisitara, wu tekiwa hi ku landza maendlelo loma vekiweke hi yena;
b xi ta tekiwa evukoneni bya munhu loyi a lawulaka, kumbe n?winyi kumbe muhlayisi wa, ximila xexo, switirhisiwa swo kurisa, swo khomeka kumbe atikili, kumbe, loko munhu yaloye, n?winyi kumbe mukhomeri a nga kumeki, exikarhi ka timbhoni leti n?wana, na fomo leyi murhijisitara a nga yi boxaka yi ta hetisisiwa kwalaho;
loko swi fanerile u ta, paka na ku hlawula hi ndlela leyi ntumbuluko wa swona wu lavaka ha kona; na d U ta kambela hi rivilo leri khomekaka, kambisisa kumbe ku xiyisisa hi ku landza maendlele lama murhijisitara a nga ma vekaka kumbe lama nga vekiwaka, na swona mbuyelo wa ku kambela koloko, xikambelo ku mbe ku xiyisisa ku ta nghenisiwa eka fomo leyi nga ta vekiwa hi murhijisitara.
Waranti leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 yi ta humesiwa hi muavanyisi wa Khoto Nkulu kumbe hi majisistarata loyi a nga na matimba ya xinawu eka ndhawu ya leyo laha ndhawu na laha ku tirheriwaka kona swi nga kona, kumbe laha movha wu nga kona kumbe wu nga ta va kona, naswona yi ta humesiwa ntsena loko swi vonaka eka jaji kumbe majisitarata swi sukaeka mahungu yo hlambanya swi ri leswi khomekaka swi tshembhisa leswaku atikili leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 a na b swi leka, kumbe eka ndhawu yin?wana, laha ku tirheriwaka kona kumbe movha, naswona u ta boxa leswaku hi yihi migingiriko leyi boxiweke eka xiyengentsongo 1 yi nga endliwaka kwalaho hi munhu loyi a nyikiwaka.
Waranti leyi humesiweke hi ku landza xiyenge lexi yi ta tirhiwa na nhlekanhi handle ka loko munhu loyi a yi humeseke a a vule leswaku yi tirhiwa na vusiku hi minkarhi leyi nga ta va yi ri kahle, naswona ku nghena na ku secha endhawini, laha ku tirheriwaka kona kumbe movha swi boxiwiele kahle eka warente ku ta tirhiwa ku landzelerisa na ku xixima na oda, ku katsa-
a Timfanelo ta munhu eka, ku hloniphiwa, na ku hlayisiwa ka ku xiximiwa ka yena;
b Mfanelo ya munhu eka ntshuxeko na ku hlayiseka; na
a Titivisa eka munhu loyi a lawulaka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, loko munhu ya loye a nga ri kona, veka khopi ya muxaka yaleyo eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, eka ndhawu ya leyo.
b Nyika munhu yaloye vuxokoxoko mayelana na matimba yo fambisa warente yaleyo loko a byi kombela
Murhijisitara, mutirhela tiko eka ndzawulo kumbe munhu loyi a boxiweke eka xiyenge xa 3 3 a a nga ri na warente a nga nghena eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, a secha, vutla, kumbe ku teka swikombelo ta kumbe ku susa atikilli yin?wana na yin?wana leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 loko munhu loyi a kotaka ku endla tano a pfumelelana na ku nghena ko tano, ku secha, ku vutla, na ku teka na ku susa tisampulu.
a Murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi hi matimba ya waranti leyi humesiweke ku ya hi xiyengentsongo xa 3 nghena na ku secha ndhawu yin?wana na yin?wana, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni,va nga tirhisa matimba lama hlulaka ku siveriwa ku nghena kumbe ku secha.
b A ku na munhu loyi a nga nghenaka a tlhela a secha ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni naswona a tivisile xikongomelo xo nghena ka yena handle ka loko munhu yaloye a ri ni mavonele lama khomekaka ku tiyisisa leswaku tiatikili tinb?wana ti ngfa onhiwa loko ku nga sungula ku komberiwa na xikongomelo lexi xi tivisiwile ku sungula.
Loko, hi nkarhi wa ku fambisa warente kumbe ku secha ku ya hi xiyenge lexi, munhu a vula leswaku atikili leyi kumekeke eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni laha ku kambisisiwaka ku kumeka mahungu ya nkoka naswona a ala ku kambisisiwa kumbe ku susiwa ka atikili ya leyo, munhu loyi a fambisaka warente kumbe ku secha u ta, loko a ri ni mavonele ya leswaku atikili yi na mahungu lama fambelanaka na vulavisisi naswona mahungu lawa ya laveka eka vulavisisi, kumbe ku yingisela, u kombela murhijisitara wa Khoto Nkulu leyi lawulaka, kumbe murhumiwa wa yena, ku teka na ku susa atikili ya leyo leswaku yi hlayiseka ku fika laha khoto ya nawu yi nga ta teka xiboho mayelana na ku vona leswaku mahungu lawa ma kambisisiwaka ya nga va na nkoka.
Warente leyi humesiweke hi ku landza xiyenge lexi yi nga humesiwa hi siku rin?wana na rin?wana naswona yi ta va na matimba ku kondza-
a Yi hetisisiwa; kumbe b Yi thunyiwa hi munhu loyi a yi humeseke kumbe, loko munhu ya loye anga kumeki, hi munhu un?wana na un?wana loyi a nga na vulawuri byo fana na bya yena; kumbe
Yi heta n?hweti ku sukela siku leri yihumesiweke hi rona; kumbe d Loko xikongomelo lexi yi humeseriweke xona xi nga ha ri kona,
Leswi nga ta humelela ku sungula
Loko ku nga ri na ku lavisisa vugevenga mayelana na swimila swo karhi, switirhisiwa swo kurisa swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe tidokhumente leti tekiweke ku ya hi xiyengentsongo 1 kumbe 6, kumbe loko swi vonaka onge swimila swa muxaka yaleyo, switirhisiwa swo kurisa swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe tidokhumente leti tekiweke ati laveki leswaku ti va vumbhoni kumbe xileriso xa khoto, leswaku swimila, switirhisiwa swo kurisa swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe tidokhumente ti ta tlheriseriwa eka munhu loyi ti tekiweke eka yena.
X. 24A xi nghenisiwile hi x. 15 xa 1996.
Tilayisense
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimilahi ku komberiwa hi ku tsaleriwa hi munhu un?wana a nga nyika munhu yaloye layisense ku ya hi laha munhu ya loye anga pfumeleriwaka ku endla migingiriko yihi na yihi leyi boxiweke eka xiyenge xa 23.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Layisense yi nga katsa swipimelo mayelana na-
a mpimo wa switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana loku faneleke leswi faneleke ku nyikiwa mukhomi wa layisense, na nxavo wa kona;
b mali leyi faneleke ku hakeriwa hi ku landza matirhisele ya layisense;
mahungu lama ma faneleke ku nyikiwa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila leswi lavekaka mayelana na leswi layisense yi nga ta tirhisisiwa xiswona;
d nkarhi lowu layisense yi nga tirha ku fika ka wona, leyi nga taka wu nga tluli nkarhi lowu nyikiweke mfanelo yo kurisa leyi khumbhekaka;
e ku hundzisela;
f ku xupuriwa loku nga kona ku ya yi swipimelo leswi nga fikeleriwiki; na g nchumu un?wana na un?wana lowu lava khumbhekaka va nga pfumelelanaka ha wona.
mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u ta tivisa murhijisitara hi nkarhi lowu vekiweke hi ndlela leyi vekiweke hi layisense leyi a nyikiweke hi yena ehansi ka xiyenge lexi, a tlhela nyika murhijisitara khopi ya layisense yin?wana na yin?wana.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Hi nkarhi lowu vekiwaka hi Holobye ehandzi ka xiyenge xa 23 5 tani hi nkarhi lowu ku tirhisiwaka ku tirhisa timfanelo hi ku landza muxaka wa swimila leswi ku hambana ku welaka ka swona, murhijisitara a nge humesi layisense leyi khumbaka vanhu hinkwavo mayelana na ku hambana hi ku ya hi xiyenge xa 27.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo xa layisense yo boha
Munhu un?wana na un?wana loyi a ehleketaka leswaku mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila a nga swi ehleketi kahle loko ala ku n?wi nyika layisense ehansi ka xiyenge xa 25, kumbe leswaku mukhomi wo tano u veka swipimelo swoka a nga swi ehleketi kahle eka ku humesiwa ka layisense ya leyo, hi ku landza nawu lowu vekiweke a tlhela a hakela mali leyi vekiweke a nga endla xikombelo eka murhijisitara xo nyikiwa layisense leyi bohaka hi ku landza mafanelo yo kurisa leyi yelanaka.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 17 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
na 3 ???
Swiyenge-ntsongo swa na swi susiwile hi 17 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980.
Mukhomi wa muxaka wa mfanelo yo kurisa swimila wo tano ku nga si hela nkarhi na ndlela leyi vekiweke anga yisa xitatimende xo kanetana na murhijisitara laha ku vekiweke vuxokoxoko lebyi nga endlaka leswaku ku va na phikizano wa xikombelo lexi kambisisiwaka.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 17 ? xa Nawu wa 5 wa 1980.
Mukhomi wa muxaka wa mfanelo yo kurisa swimila wo tano u ta nyika xitatimende eka munhu loyi an endleke xikombelo a tlhela a nyika murhijisitara bya vukorhokeri bya kona.
Loko munhu loyi a endleke xikombelo na mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila hi nkarhi wihina wihi endzhaku ka xikombelo xi yisiwile eka murhijisitara, va ta fikelela ntwanano mayelana na ku nyikiwa ka layisense, munhu loyi a endleke xikombelo u ta tivisa murhijisitara hi ntwanano, laha xikombelo xi nga ta herisiwa nkarhinyana.
Ku nyika tilayisense leti bohaka
Xikombelo ehansi ka xiyenge xa 26 xi ta yingisiwa hi siku, nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi murhijisitara, loyi anga ta tivisa munhu loyi a endleke xikombelo na mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila hi ku va tsalela.
Leswi nyikiweke eka xiyenge xa 18 2,3,4, 5 na 6 swita mutatisi mutandis endleka hi ku landza ku yingiseriwa ka xikombelo.
Loko murhijisitara a enetekile leswaku mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u alela ku nyikiwa ka layisense swi nga fanelanga ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe u veka swipimelo swo ka swi nga fanelanga swa ku humesa ka kona, a tlhela a eneteka leswaku, tani hi mbuyelo wa ku ala kwaloko kumbe swipimelo sweswo, swilaveko swa kahle swa tiko hi ku lnadza ku hambana loku kambisisiwaka a swi enetisiwi kumbe a swi nga enetisiwi, a nga nyika layisese leyi bohaka-
a leyi nga katsa swipimelo leswi boxiweke eka ndzimana a ku fika na ku katsa f ya xiyenge xa 25 2, na swipimelo swin?wana swo tano leswi nga vekiwaka hi murhijisitara;
b leswi nkarhi wun?wana na wun?wana swi nga pfuxetiwaka hi murhijisitara hi xikongomelo xo yimela lexi endliweke hi eka yena leswaku xi cinciwa kumbe ku susiwa.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi 17 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku tshamisekisa swipimelo swa layisense leyi bohaka murhijisitara u ta teka xiboho xo tiyisisa leswaku switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana loku kambisisiwaka swi ta nyikiwa tiko hi nxavo wa kahle leyi nga fambisana na wa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila swi tlhela swi n?wi nyika tirhela kahle.
a Layisense leyi bohaka yi nga nyikiwa eka munhu un?wana na un?wana hambi loko mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila a nyikile layisense ehansi ka xiyenge xa 25 eka munhu un?wana na un?wana.
b ku nyikiwa ka layisense leyi bohaka ku nge siveli mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila ku nyika layisense yo engetelela hi ku landza xiyenge xa 25.
Nhlengelo wa vakhomi va mfanelo yo kurisa swimila
Laha ku nga ni mfanelo yo kurisa swimila, endzhaku ka ku sungula ka Nawu lowu, lowu nyikiweke vanhu vambirhi kumbe ku tlula va halnganile, munhu un?wana na un?wana u ta, hi ku landza ntwanano wun?wana na wun?wana lowu tsariweke exikarhi ka vona u ta kuma-
a ku averiwa ko ringana ehansi ka mfanelo lowu;
b ku nghenelela leswaku a vuyeriwa yena n?winyi eka gingiriko lowu boxiweke eka xiyenge xa 23, loko a humesela erivaleni migingiriko leyi eka vakhomi va mfanelo lava n?wana; na
Ndzima. (b) yi siviwile hi x. 18 ya Nawu wa 5 wa 1980.
ku teka goza hi ku landza ku ngheneleriwa kun?wana na kun?wana ka mfanelo.
Nhlengelo wa ku khoma mfanelo yo kurisa swimila a wu nge handle ka mpfumelelo wa vakhomi lavan?wana ku-
a nyika layisense ehansi ka xiyenge xa 25; kumbe b hundzisela hinkwaswo kumbe xiphemu xa ku tsakela ka yena eka mfanelo yaleyo.
Laha gingiriko wu kumiwaka eka ku xavisa ka switirhisiwa swo kurisa hi nhlengelo wa ku khoma mfanelo yo kurisa swimila, nhlanganelo walowo hikwalaho ka xikongomelo xa gingiriko u ta tekiwa a ri mukhomi wa mfanelo a a ri yexe.
Khoto hikwalaho ka xikombelo xa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila yi nga endzhaku ka loko yi nyikile nkarhi wa ku yingisiwa eka van?wana vakhomi va mfanelo yo kurisa swimila, nyika mavonele mayelana na ku hundziseriwa ka mfanelo kumbe xiphemu xa kona, kumbe hi ku landza ku nyikiwa ka layisense hi ku landza mafanelo, kumbe hi matirhisele na ku humelerisa mfanelo, loko swi vonaka swi lulamile na ku vuyerisa, naswona mukhomi wa nhlengelo un?wana na un?wana u fanele a nyika mavonele eka ku letela koloko.
Loko munhu un?wana na un?wana loyi a faneleke ku nyika vonele ehansi ka xiyengentsongo xa 4 a nga tsandzeka, eka nkarhi lowu vekiweke hi khoto kumbe, ku tsandzeka ku fikelela ku tiyimisela koloko, endzhaku ka ku komberiwa hi ku tsaleriwa ku endla tano hi nhlanganelo wa vakhomi va mfanelo lowu kongomiweke, ku tirhisa xitirho xin?wana na xin?wana kumbe ku endla gingiriko wun?wana na wun?wana kumbe nchumu lowu faneleke ku nyika matirhele eka tlhelo, khoto yi nga nyika matimba eka munhu un?wana na un?wana ku tirhisa xitirho lexi kambisisiwakahi vito ra kumbe hi ku yimela munhu loyi a tsandzekaka.
Ku hundzisela ka mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila ehansi ka Nawu lowu kumbe Nawu wa Mfanelo yo Kurisa swimila, 1964 Nawu wa 22 wa 1994, a nga, hi nkarhi lowu vekiweke endzhaku ka loko Mfanelo kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana xi hundziseriwe eka munhu un?wana hi ndlela leyi vekiweke na loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke-
a tivisa murhijisitara hi vito na adirese ya munhu loyi mfanelo kumbe xiphemu xin?wana xi hundziseriweke eka yena; na b nyika murhijisitara hi vumbhoni bya leswaku ku hundzisela koloko ku nyikiwile eka munhu un?wana na un?wana loyi anga na layisense ehansi ka mfanelo leyi.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi 18 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Munhu loyi mfanelo yo kurisa swimila kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana xi hundziseriweke eka yena u ta, loko yena a thola muyimerihi ku landza mfanelo ya leyo, hi nkarhi lowu vekiweke na hi ndlela leyi vekiwekeu ta tivisa murhijisitara vito na adirese ya muyimeri ya loye.
Xiyengentsongo xa 2 xi siviwile hi 18 b0 xa Nawu wa 5 wa 1996.
Murhijisitara hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko byebyo byi fambelanaka na ku hundziseriwa ka mfanelo yo kurisa swimila ya leyi a tivisiweke ehansi ka xiyenge lexi, tani hi loko swi vekiwile.
Ku boheka ka mfumu hi mfanelo ya mukurisi wa swimila
Ku ya hi swiletelo swa swiyenge-ntsongo 2, mfanelo yo kursia swimila hi tindlela hinkwato yi ta boha Mfumu hi ndlela yo fana na leyi bohaka munhu un?wana na un?wana.
Aku tihakelo leti hakeriwaka ehansi ka Nawu lowu ti nga ta hakeriwa hi Mfumu.
Mfumu wu nga ha teka mfanelo ya mukurisi wa swimila a Holobye endzakhu ka ku vulavurisana na Holobye wa timali hi xitiviso eka Gazette a nga teka mfanelo yo kurisa swimila hi ku yimela Mfumu eka ku hambana kun?wana na kun?wana ka minxaka ya swimila ku sukela hi siku leri vekiweke hi yena a tlhela a kandziyisa xitiviso eka Gazette ya leyo kumbe endzhaku.
Ndzima. (a) yi siviwile hi x. 19 xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 19 xa Nawu wa 15 wa 1996
b Ku sukela hi siku leri vekiweke ehansi ka ndzimana a timfanelo hinkwato na vutihlamuleri lebyi fambelanaka na mfanelo yo kurisa lowu vuriweke wu ta tekiwa wu hundziseriwe eka Mfumu, naswona mfanelo yo tano ku sukela siku rero wu ta nyikiwa Holobye hi ku yimela Mfumo.
Holobye u ta hakela munhu loyi a ri mukhomi wa mfaneloyo kurisa swimila lowu kambisisiwaka xikan?we kan?we endzhaku ka ku siku leri kombisiweke eka xiyengentsongo xa 1 a, ku ririsiwa koloko ku twananiweke ha kona kumbe, ntwanano lowu tsandzekeke, tani hi laha wu nga ta va wu tshamisekisile hi mulamuri.
Ku cinciwa ka ku thya
Ku thya loku pasisiweke hi ku landza ku hambana ku nga cinciwa kumbe ku engeteleriwa hi murhijsitara-
a loko a nyikiwa xileriso hi khoto hi xikombelo xa munhu loyi hi nawu a nga na lavaka ku tirhisa vito leri kambisisiwaka;
b eka xikombelo xa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila eka ku hambana koloko;
c loko mahungu lama yisiweke eka murhijisitara eka xikombelo xo pasisiwa ka, kumbe mayelana na, ku thya loku kambisisiwaka a ku hoxekile na murhijisitara u vona swi fanerile leswaku ku thya loku a ku nga fanelanga ku pasisiwile loko a tivile leswaku mahungu yalawo a ma hoxekile; kumbe d loko mahungu ma humela erivaleni lama, loko a ma kumiwile eku sunguleni, hi mavonele ya murhijisitara ama ta va endle leswaku ku aleriwa ku thya ko tano.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi x. 20 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 b xi ta endliwa eka murhijisitara hi ku landza maendlele lama vekiweke naswona xi ta fambisiwa na mali ya xikombelo leyi vekiweke.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi x. 20 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
) Loko ku cinca kumbe ku engetelela ku laveka hi ku landza swiletelo leswi boxiweke eka ndzimana ? kumbe (d) ya xiyengentsongo (10, hi ku tsala murhijisitara u ta tivisa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila lowu fambelanaka a nyika swiletelo leswi endlaka leswaku swi fanela ku cinca kumbe ku engetelela, naswona mukomberi yaloye u ta yisa swikombelo swa ku cinca kumbe ku engetelela ku nga si hela 60 wa masiku ku suka eka siku leri xitiviso xi yisiweke eka yena.
Loko murhijisitara a ri na makungu yo pasisa xikombelo xa ku cinca kunca kumbe ku engetelela eka ku hambana ehansi ka xiyengentsongo 1 b kumbe
, hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko byebyo lebyi fambelanaka ku cinca kumbe ku engeteleriwa tani hi laha swi vekiweke.
Eka nkarhi lowu vekiweke munhu un?wana na un?wana, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, hi ndlela leyi vekiweke u ta yisa xikombelo xo kaneta ku nyikiwa ka ku cinca kumbe ku engetelela.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. 20 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
Murhijisitara a nga, endzhaku ka ku tekela enhlokweni ku kaneta loku yisiweke ehansi ka xiyengentsongo 5, u ta pasisa ku cinca kumbe ku engetela loku komberiweke, naswona hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi vekiweke lebyi yelanaka na ku cinca kumbe ku engetela loku pasisiweke.
Murhijisitara u ta kandziyisa hi ku tivisa eka Gazette vuxokoxoko lebyi vekiweke mayelana na ku cinca kumbe ku engetela loku komberiweke ehansi ka xiyengentsongo 1 a.
Ku herisiwa ka mfanelo yo kurisa swimila
Mfanelo yo kurisa swimila wu ta herisiwa loko ku hela nkarhi lowu vekiweke eka xiyenge xa 21.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. 21 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Murhijisitara a nga herisa mfanelo yo kurisa swimila wu nga si hela loko-
a mahungu man?wana na man?wana lama yisiweke eka yena eka xikombelo xa mfaleyo yaleyo kumbe mayelana na xikombelo xexo, a ma hoxekile na loko mfanelo yolowo a wu fanele wu nga nyikiwanga loko a swi tivile leswaku mahungu a ya hoxekile;
b mahungu ya kumekile lama, loko a ma kumekile eku sunguleni, a ma ta va ma endle leswaku mfanelo yo kurisa swimila swu aleriwa c xirhangana xi fanele ku nyikiwa ehansi ka xiyenge xa 8 eka xikombelo xin?wana na xin?wana xa ku nyika mfanelo yo kurisa swimila eka ku hambana ko fana.
d mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u ala kumbe u tsandzekile kumbe a nge swikoti ku nyika murhijisitara switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana lou yelanaka leswi faneleke ku va kona eka swilaveko swa ndzimana a ya xiyenge xa 24 1;
e mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u tsandzekile ku fikelela xikombelo ehansi ka ndzimana b ya xiyenge xa 24 1, kumbe u siverile murhijisitara ku endla vukambisisi lebyi boxiweke eka xiyenge xa 24 2
f mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u arile, kumbe u tsandzekile kumbe anga le ka xiyimo xo kota ku yisa xikombelo xa ku cinca kumbe ku engetela ka ku thya endzhaku ka loko a komberiwile ku endla tano ehansi ka xiyenge xa 32 3;
g mali ya lembe ku ya hi xiyenge xa 22 a yi hakeriwanga hi nkarhi lowu vuriweke eka xiyenge xexo;
h mfanelo yo kurisa swimila wu nyikiwile munhu loyi anga fanelangiki, handle ka loko wu nga hundziseriwa eka munhu loyi a faneleke; kumbe i Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila u lerisiwa ku herisa mfanelo yo kurisa hi khoto,
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. xa 21 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Murhijisitara u ta tivisa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila leyi kambisisiwaka na hi ta layisense leyi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 27 hi ku n?wi tsalela kumbe laha xitiviso xi nyikiweke ehansi ka xiyenge xa 25 3, hi xikongomelo xo herisa mfanelo yo kurisa swimila ehansi ka xiyengentsongo xa 2 hi malunghelo.
Mukhomi un?wana na un?wana loyi a vuriweke eka xiyengentsongo xa 3 anga, eka nkarhi lowu vekiweke, hi ndlela leyi vekiweke na loko a hakerile mali leyi vekiweke a nga yisa ku kaneta mayelana na ku herisa ka mfanelo yo kurisa loku kongomisiweke.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. xa 21 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Swilaveko swa swiyenge swa 18 1, 2, 3, 4, 5 na 6 swa mutatis mutandis swi ta endliwa hi ku landza ku aleriwa koloko.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. xa 21 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Murhijisitara u ta kandzisa ku herisa ehansi ka xiyengentsongo xa 1 kumbe 2 xa mfanelo yo kurisa swimila hi ku tivisa eka Gazette.
Xitifikheti xo rhijisitara lexi humesiweke ehansi ka ndziama a ya xiyenge xa 20 2 xi ta, ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke, vuyiseriwa eka murhijisitara hi mukhomi loko mfanelo yo kurisa leyi khumbhekaka yi herisiwile ehansi ka xiyenge lexi.
Ku tinyiketela ku tshika mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila nkarhi wun?wana na wun?wana a nga tivisa murhijisitara hi ndlela leyi vekiweke loko a hakerile mali leyi faneleke leswaku u tshika mfanelo ya leyo, naswona mukhomi u ta nyika murhijisitara vumbhoni bya xitiviso xexo xi nyikiwile eka munhu un?wana na un?wana loyi a nyikiweke mfanelo na le ka munhu un?wana na un?wana loyi a swi tsakelaka.
Murhijisitara u ta nyika xitiviso eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku tshika tani hi laha swi vekiweke.
Ku funghiwa ka mimfungho ya swikhomelo
Milandzu
Loko switirhisiwa swin?wana swo kurisa swa ku hambana ku ya hi leswi mfanelo yo kurisa yi nyikisiweke swona ya xavisiwa hi swikongomelo swo kurisa, ku thya ka ku hambana ku ta veka erivaleni ximfumu swi vonaka kahle eka lebulu leyi damarhetiwaka, kumbe, loko swi pakiwile, eka swikhomelo.
Loko mfungho wu tirhisiwa xikan?we na vito ra ku hambana loku yelanaka, mfungho walowo na vito swi ta hambanyisiwa kahle.
Ku lulamisa swihoxo
Murhijisitara a nga nyika matimba-
a ku lulamisa xihoxo xa vubalani kumbe xihoxo xo hundzuluxa lexi vonakaka eka mfanelo yo kurisa yin?wana na yin?wana, xikombelo xa mfanelo yo tano kumbe tsalwa yin?wana na yin?wana leyi fayiriweke hi ku landzelerisa xikombelo xexo, kumbe rhijisitara;
b ku cinciwa ka tsalwa yin?wana na yin?wana ya ku cinciwa loku nga nyikiki ku yimela ka endliwa eka Nawu lowu;
c ku pfuneta kumbe ku lulamisa ka swihoxo eka maendlele eka maendlele emahlweni ka yena, loko ku pfuneta kumbe ku lulamisa swihoxo swi nga onhi ku tsakela ka munhu un?wana na un?wana.
Murhijisitara a nga tirhisa matimba ehansi ka xiyengentsongo 1 mero motu kumbe loko a komberiwile hi ku tsala.
Laha murhijisitara a lavaka ku tirhisa matimba ya yenaehansi ka xiyengentsongo 1 mero motu, u ta nyika xitiviso xa xikongomelo xa yena eka mukhomiwa mfanelo yo kurisa swimila kumbe mukomberi wa mfanelo ya leyo, leswi swi nga ta va swi yimise xi swona, na leka munhu un?wana na un?wana loyi a nga kombaka ku tsakela eka mhaka leyi, naswona u ta nyika mukhomi, mukomberi kumbe munhu un?wana na un?wana nkarhi wa ku twiwa a nga si tirhisa matimba ya yena.
Matimba yo tirhisa mavonelo ya murhijisitara a Nkarhi hinkwawo loko ku tirhisiwa matimba ku nyikiwile murhijisitara hi Nawu lowu a nge tirhisi matimba hi ndlela leyi nga pfuniki mukomberi kumbe muari kumbe munhu un?wana loyi ku ya hi rhijisitara a vonakaka a ri na ku tsakela, handle ko nyika mukomberi, muari kumbe munhu loyi a tsakelakankarhi wa ku twiwa eka nkarhi lowu vekiweke kumbe, loko ku nga ri na nkarhi lowu vekiweke, eka nkarhi wa kahle lowu nga ta va wu vekiwile hi murhijisitara.
b Mukomberi, muari kumbe un?wana loyi swi tsakelaka loyi a vuriwaka eka ndzimana a a nga lava ndlela yo twiwa.
Nkarhi hinkwawo hi nawu lowu nkarhi lowu boxiweke eka nkarhi lowu gingiriko kumbe xin?wan xi faneleke ku endliwa, murhijisitara a nga, tirhela laha swi vekiweke kahle, ndlandlamuxa nkarhi wunga si hela kumbe loko wu herile.
Ku ka xi nga ri kahle hi xivumbeko leswaku xi nga eldli matsalwa leswaku ya nga vi kahle.
Ku ka xi nga vi kahle hi xivumbeko ka dokhumente yin?wana na yin?wana hi ku landza nawu lowu lavekaka leswaku wu endliwa na xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yaleyo, a nga ka a nga tirhi swi nga ri enawini vufambisi mayelana na mhaka leyi dokhumente kumbe xitiviso swi yelanaka, naswona swi nga ka swi nga vi swo tiseketela hi swona ku fambisa hi nawu leswi endlweke hi ku landza mahungu lawa, loko swilaveko na nhlamuselo swi vekiwile kahle erivaleni.
Ku hlayisa na ku humesa matsalwa
Matsalwa hinkwato leti tshamaka na murhijisitara mayelana na mfanelo yo kurisa swimila na xikombelo xin?wana na xin?wanaxa mfanelo yaleyo, hi ku landza xiyengentsongo xa 3, xi ta hlayisiwa ku fika nkarhi lowu vekiweke.
Tsalwa rin?wana na rin?wana leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa 1 leri hi mavonele ua murhijisitara ri nga vekiwa leswaku ri kambisisiwa hi tiko, loku ku hakeriwile mali leyi vekiweke ri ta pfuriwa leswaku ri kambisisiwa hi tiawara ta ntirho eka hofisi ya murhijisitara, na tikhopi loko ti komberiwile ti tlhela ti hakeleriwa mali leyi vekiweke ti ta nyikiwa munhu un?wana na un?wana.
Laha xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila yi tekiweke, murhijisitara u ta tlherisela maphepha hinkwawo lama yisiweke mayelana na xikombelo, eka mukomberi eka adirese leyi kombisiweke eka xikombelo kumbe, loko swi nga koteki, a handzulela endzhaku ka loko ku hundzile nakrhi lowu vekiweke.
Swiletelo swa xiyenge xa 5 3 xa mutatis mutandis xi ta tirhisiwa hi ku landza matsalwa hi9nkwawo lawa ya tshamaka na murhijisitara.
Xihundla
A ku na munhu loyi a nga ta, handle ka-
a loko swi fanerile ku tirhisa swiletelo swa Nawu lowu kahle; kumbe b hi xikongomelo xa mafambisele ya xinawu ehansi ka Nawu lowu kumbe nawu wun?wana; kumbe c loko swi laveka ku endla tano hi khoto yin?wana na yin?wana ehansi ka nawu wun?wana na wun?wana, kumbe d loko Holobye a nyikile matimba
U ta humesela erivaleni mahungu lawa a ya kumeke eku tirhiseni matimba ya yena kumbe hi ku tirha mintirho ya yena hi u landza awu lowu.
Ku nga tekeriwi ehansi swiletelo swa xiyengentsongo 1, murhijisitara u ta nyiketa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila kumbe munhu loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25, mahungu man?wana na man?wana lama a ma kumeke mayelana na gingiriko lowu endlaka leswku ku va na ku nghenelela ko ka ku nga ri kahle eka mfanelo yo kurisa swimila lowu kambisisiwaka.
X. 40 xi cinciwile hi x. 23 xa nawu 5 wa 1980 xi tlhela xi siviwa hi x. 5 xa Nawu wa 38 wa 1983 na hi x. 22 xa Nawu wa 15 wa 1996.
X. 41 xi herisiwile hi x.24 xa Nawu wa wa 5 wa 1980.
Ku aphila xiboho kumbe xiendlo xa murhijisitara
Munhu loyi a twaka a ri na xivilelo hi xiboho kumbe xiendlo lexi tekiwek hi murhijisitara hi ku landza nawu lowu, ku nga si hela nkarhi na hi ndlela leyi vekiweke na loko a hakerile mali leyi vekiweke, a nga endla xivilelo eka Holobye a kaneta xiboho kumbe xiendlo lexi kambisisiwaka.
a Holombye u ta hundzisela aphili leswku yi kambisisiwa na xiboho eka swirho swa huvo leswi nga laviwa hi Holobye naswona swi ta katsa-
i munhu un?we loyi a nga ta va a boxiwile tani hi mutshami wa xitulu hikwalaho ka vutivi lebyi a nga na byona bya nawu;
ii vanhu vambirhi la hi mavonele ya Holobye va nga na vutivi byo enta hi nhlokomhaka yo endla xivilelo.
b Munhu loyi a thoriweke ehansi ka ndzimana-ntsongo ii ya ndzimana a u ta aleriwa ku va xirho xa huvo loko a ri na ku tsakela ka vun?winyi ka mbuyelo wa xivilelo.
a Xivilelo yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyengentsongo xa 1 yi ta twiwa hi siku, nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi mutshami wa xitulu naswona u ta tivisa munhu loyi a endlaka xivilelo na van?wana lava nga ni ku tsakela eka xivilelo, hi ku va tsalela.
b Hikokwalaho ka ku twiwa ka xivilelo, mutshami wa xitulu a nga-
i lerisa munhu un?wana na un?wana loyi a nga nyikaka mahungu yo khomeka mayelana na nhlokomhaka leyi twiwaka kumbe loyi a nga khoma kumbe a nga na vulawuri ehenhla ka tsalwa leyi fambelanaka na nhlokomhaka leyi twiwaka, ku tihumelerisa eka yena hi nkarhi na ndhawu leyi boxiweke eka samanisi, ku vutisisiwa kumbe ku humesa tsalwae relero, naswona murhijisitara a nga khoma tsalwa rin?wana na rin?wana leri humesiweke hi ndlela yeleyo;
ii fambisa xihlambanyo kumbe amukela ku tiyisisa ko huma eka munhu un?wana na un?wana loyi a vitaniweke tani hi mbhoni eka ku twiwa; na iii ku vitana munhu un?wana na un?wana eka ku twiwa tani hi mbhoni na ku n?wi vutisisa na ku lava leswaku a humesa tsalwa rin?wana na rin?wana leyi a nga na yona ehansi ka vulawuri bya yena.
Ku ta tirhisiwa maendlele lama vekiweke eka ku twiwa.
d Munhu loyi a aphilaka na murhijisitara va ta pfumeleriwa ku yimeriwa eka aphili hi muyimeri kumbe qhwetha kumbe hi hi tsalwa ra ximfumu leri rhijisitariweke ehansi ka xiyenge xa 20 xa Nawu tsalwa ra ximfumu, 1978 Nawu wa 57 wa 1978.
Xiy-x. xi siviwile hi x.23 xa Nawu wa 15 wa 1996.
loko munhu a thoriwile ehansi ka xiyengentsongo 2 a-
a afa hi nkarhi wa vulavisisi bya xivilelo kumbe ekusuhi na ku sungula ka vulavisisi xivandla xi nga pfaleki hi nkarhi;
b a nga swikoti ku tirha naswona munhu un?wana a nge thoriwi hi nkarhi; kumbe endzhaku ka loko ku sungurile vulavisisi, a nga swi koti ku ya emahlweni, lava khumbhekaka va nga pfumelelana leswaku vulavisisi byi ya emahlweni hi swirho leswi nga kona, laha, xirho lexi loveke kumbe xi nga ha kotiki ku tirha kumbe kuri mutshami wa xitulu wa huvo, Holobye a nga hlawula un?wa wa swirho leswi saleke ku tirha tani hi mutshami wa xitulu.
a Loko lava khumbekaka va nga pfumelelani ehansi ka xiyengentsongo xa 4, vulavisisi byi ta tshikiwa nkarhinyana leswaku Holobye a kota ku thola xirho, hi ku landza swilaveko swa xiyengentsongo xa 2 a, endhawini ya xirho lexi loveke kumbe xi nga ha kotiki ku tirha.
b Laha ku thola ku endliweke ehansi ka ndzimana a, loko lava khumbhekaka va pfumelelana, vulavisisi byi ta yisiwa emahlweni ku suka laha a ku gimetiwile kona loko ku nghenelela rifu kumbe ku nga ha koti ku tirha ka xirho, kumbe loko lava khumbhekaka va nga pfumelelani, ku ta sunguriwa eka de novo.
Endzhaku ka ku lavisisa xivilelo huvo yi nga-
a tiyisisa, veka etlhelo kumbe ku hambanyisa xiboho kumbe gingiriko wa murhijisitara;
b lerisa murhijisitara ku fambisa xiboho xa huvo mayelana na swona a Xiboho xa huvo xi ta tsariwa, khopi ya kona yi ta nyikiwa murhijisitara, muaphili na van?wana lava khumbhekaka.
Ndzima. (b) yi siviwile hi x. 59 ya Nawu wa 88 wa 1996.
Loko huvo yi veka etlhelo xiboho xin?wana na xin?wana kumbe gingiriko wa murhijisitara, mali leyi vekiweke leyi hakeriweke hi muendli wa xivilelo hi ku landza aphili leyi kambisisiwaka u ta tlheriseriwa yona, kumbe, loko huvo yi hambanyisa xiboho kumbe gingiriko wo tano, hi ku vona ka yona yi nga lerisa leswaku mali hinkwayo kumbe xiphemu xa yona xi tlheriseriwa muendli wa xivilelo.
X. 43 xi siviwile hi x. 59 xa Nawu wa 88 wa 1996.
Swinawana
Holobye a nga endla swinawana-
a ku veka xitifikheti xin?wana na xin?wana kumbe tsalwa kumbe fomo leyi faneleke ku humesiwa kumbe ku tirhisiwa hi xikongomelo xa Nawu lowu;
b ku veka mali leyi faneleke ku hakeriwa hi ku landza xikombelo, mhaka kumbe tsalwa yin?wana na yin?wana;
c ku veka mpimo wo hakela lowu nga ta hakeriwa munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke hi ku landza xiyenge xa 18 2;
d ku veka mpimo wo hakela lowu nga ta hakeriwa xirho xin?wana na xin?wana xa huvo lexi thoriweke hi ku landza xiyenge xa 42 2;
e ku veka mahungu na switirhisiwa leswi nga ta nyikiwa murhijisitara hi mukomberi wa mfanelo wo kurisa swimila, na switirhisiwa swo tumbuluxa leswi faneleke ku yisiwa hi nkarhi wa ku endla xikombelo;
f ku veka ku kambela, swikambelwana, xikambelo na magoza man?wana lama faneleke ku tekiwa hi mukomberi kumbe murhijisitara loko ku nga si nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila, na nkarhi lowu swi faneleke ku tekiwa;
g ku veka tirhekhodo leti yelanaka na switirhisiwa swo tumbuluxa leswi xavisiwaka, andzisiwaka kumbe ku yisiwa ematikweni ya le handle swi halyisiwa hi munhu loyi a nga na switirhisiwa swo tana ehansi ka vulawuri bya kwe, xivumbeko na ndlela leyi swi faneleke ku hlayisiwa hi yona, swinga kumbeka hi ndlela yihi eka mani leswku swi kambisisiwa;
h mayelana na hungu rin?wana na rin?wana leri hi ku landza nawu lowu ri lavekaka kumbe ri nyikiweke leswaku ri vekiwa; na i mayelana na, hi ku angarhela, nchumu wun?wana na wun?wana lowu a wu tekaka wu fanerile kumbe ku wu veka leswaku swilo na swikongomelo swa Nawu swi nga fikeleleka ku antswa, matimba hi ku angarhela lama nyikiweke eka ndzimana leyi ma nga pimeriwi hi swiletelo swa tindzimana leyi rhangeke.
Swinawana swo hambana swi nga endliwa ku ya hi xiyenge lexi hi ku landza mintlawa yo hambana ya swimila hi ku landza tinxaka to hambana ta swimila kumbe ku xixima kun?wana loku nga voniwaka hi Holobye.
Swinawana swi nga veka ndziho hi ku landza ku tluriwa ku tsandzeka ku fikelela-
a loko ku ri nandzu wo sungula, ndziho kumbe ku gweviwa ka nkarhi lowu nga hundziki ntsevu tin?hweti; na b loko ku ri ra vumbirhi kumbe ku gweviwa, ndziho kumbe ku gweviwa ka nkarhi lowu nga hundziki lembe rin?we.
xiy.x. xi siviwile hi x. 25 xa nawu wa 15 wa 1996.
Xinawana lexi vekaka timali tin?wana na tin?wana xi ta endliwa ntsena endzhaku ka ku vulavurisana na Holobye wa Timali.
Milandzu na minxupulo
a loyi a nghenisaka mavun?wa eka rhijisitara kumbe a endla leswaku swi endliwa kwalahaya, kumbe loyi a tsalaka kumbe a endlaka leswaku ku tsariwa mavun?wa hi vomu ku va khopi ya ntsariso eka rhijisitara kumbe dokhumente leyi tshamaka na murhijisitara, kumbe loyi a humesaka kunbe a endlaka leswaku swi humesiwa kumbe swi vekiwa tani hi vumbhoni, ntsariso kumbe khopi yo tano;
b loyi a nyikaka xitatimende xa mavun?wa kumbe vuyimeri, kumbe loyi a nyikaka mahungu ya mavun?wa, a swi tiva leswaku I mavun?wa;
Ndzima. (b) yi siviwile hi x. 26 (a) ya Nawu wa 15 wa 1996
c loyi a sivelaka murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi a vuriweke eka xiyenge xa 3 3 a eka ku tirhisa matimba ya yena kumbe ku endla mintirho ya yena ehansi ka Nawu lowu;
Ndzima. (c) yi siviwile hi x. 26 (a) ya Nawu wa 15 wa 1996
d loyi, loko a vitaniwile ku ta humelela ehansi ka mafambisele ya Nawu lowu, a tsandzekaka ku ri hava swiphiqo leswi nga enawini ku humelela;
e loyi, loko a humelerile tani hi mbhoni eka mafambiselo man?wana na man?wana ehansi ka Nawu lowu a alaka hlambanya swi nga ri na ku ala ka xinawu kumbe ku humesa tsalwa rin?wana na rin?wana kumbe u hlamula xivutiso xin?wana na xin?wana lexi a nga xi lavaka hi nawu ku humesa kumbe ku hlamula;
f loyi a yimelaka hi mavun?wa leswaku switirhisiwa swo kurisa leswi xavisiweke hi yena hi xikongomelo xo kurisa kumbe ku andzisa switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana hi ku landza mfanelo yo kurisa leyi nyikiwaka ehansi ka Nawu lowu, kumbe switirhisiwa swo kursa swi huma eka ku hambana koloko;
g loyi, hi nkarhi wa ku xavisiwa ka switirhisiwa swo kurisa kumbe ku andzisa, a tirhisaka ku thya loku hambaneke na ku thya loku rhijisitariweke hi ku landza Nawu lowu eka ku hambana loku kambisisiwaka kumbe u tirhisa ku thya loku rhijisitariweke ka ku hambana kun?wana ka muxaka un?we wa swimila kumbe a tirhisa ku thya loku fambelanaka swinene na ku thya loku rhijisitariweke loku kanganyisaka;
h loyi a tsandzekaka ku fikelela swiboho leswi vuriweke eka ndzimana b ya xiyenge xa 14 2 kumbe loyi a tsandzekaka ku landzelela xileriso lexi vuriweke eka xiyenge xa 24A 1 b;
Ndzima. (h) yi siviwile hi x. 26 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
i loyi, handle ka le ka tindhawu leti boxiweke eka xiyenge xa 40, a humesaka mahunhu lama a ma kumeke loko a karhi a endla mintirho kumbe exikarhi ka mintirho ehansi ka Nawu lowu,
U ta va na nandzu na ku fanele ku voniwa nandzu-
loko a voniwe nandzu ro sungula eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (a) kumbe (b) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi;
Ndzima. (i) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu wa 15 wa 1996.
loko a voniwe nandzu ra vumbirhi eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (a) kumbe (b) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mamune;
Ndzima. (ii) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu wa 15 wa 1996.
loko a voniwe nandzu ro sungula eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (c), (d), (e), (f), (g), (h) kumbe (i) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki lembe rin?we; kumbe
Ndzima. (iii) yi siviwile hi x.26 (d) ya Nawu wa 15 wa 1996.
iv. loko a voniwe nandzu ra vumbirhi eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (c), (d), (e), (f), (g), (h) kumbe (i) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi;
Ndzima. (iv) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu wa 15 wa 1996.
Ku nga siyiwi nchumu lexi kanetanaka na milawu leyin?wana, khoto ya majisitarata yi ta fambisa hi nawu ku nyika xigwevo lexi vekiweke hi Nawu lowu.
Ka arisiwa ka ku fambisa hi vatirhela tiko.
Murhijisitara kumbe mutirhela tiko loyi ehansi ka ku rhumiwa, lawula kumbe fambisa ka murhijisitara a tirhisaka matimba a tlhela a endla mintirho leyi a nyikiweke kumbe a bohiweke ha yona ehansi ka Nawu lowu, u ta kumeka a ri na nandzu a tlhela a fanerile ku hakela ndziho kumbe ku gweviwa nkarhi lowu nga hunziki lembe rin?we-
a loko a xava, xavisa, kuma kumbe ku fambisa eka mfanelo yo kurisa swimila yin?wana na yin?wana kumbe ku va na ku tsakela eka swona;
b loko a kuma, ehandle ka leswi nga eka mintirho ya yena, kumbe ku xavisa switirhisiwa swo kurisa swin?wana na swin?wana swa ku hambana loku mfanelo yo kurisa yi nyikiweke kumbe ku kombeleriwa swona.
Ku xava kun?wana na kun?wana, ku xavisa, leswi kumiweke swa mfanelo yo kurisa swimila hi kumbe hi murhijisistara kumbe ku nyika kunwana na kun?wana ku nga vi hi ku bohiwa na ku boheleriwa.
Switirhisiwa swin?wana na swin?wana swo tumbuluxa leswi kumiweke hi murhijisitara kumbe hi mutirhela tiko wo tano swi ta lahlekeriwa eka mfumo.
A ku na nchu eka xiyenge lexi lowu nga kona wu nga ta endliwa eka munhu loyi a kuriseke, thumbheke na la humeleriseke, ku hambana ka swimila kumbe swin?wana leswi kumiweke hi ku dya ndzhaka.
Xiyengentsongo. xi siviwile hi x. 27 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ndziriso hi tlhelo ra ku nghenelela mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila endzhaku ka vumbhoni byo nghenelela ka mfanelo na loko ku ri hava vumbhoni bya leswi onhiweke leswi nga humaka eka ku nghenelela, a nga vuyisela eka khoto yin?wana na yin?wana eka munhu loyi a ngheneleleke ndziriso wa mfanelo wo kurisa hi ku landza ku nghenelela ko tano hi mali leyi nga tluriki R10 000.
Goza ehansi ka xiyengentsongo 1 ri ta va kona eka mukhomi ematshan?wini ya goza rin?wana na rin?wana ra leswi onhiweke hi mali yin?wana na yin?wana leyi nga humaka eka ku nghenelela loku yelanaka.
Goza leri boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 kumbe 2 a ri nge tekiwi loko mfanelo yo kurisa swimila leyi yelanaka umbe ku hambana yi ri nhlokomhaka ya-
a. ku kaneta loku hi ku landza Nawu lowu ku ta kunguhatiwa hi murhijisitara; kumbe b. aphili leyi hi ku landza xiyenge xa 42 yi nga ta kunguhatiwa hi huvo.
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27 a nga teka xikombelo xa ku onheriwa loku veke kona ka mukhomi kumbe munhu wo tano hi kwalaho ka ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Eka ku fambisiwa loku vuriweke eka xiyengentsongo xa 4 loku tekiweke hi munhu loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27, mukhomi wa mfanelo yo kurisa leyi yelanaka u ta hlanganisiwa tani hi xiphemu xa mafambisele ya lawo.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku engetela eka ku tshungula kun?wana na kun?wana, khoto leyi swikotaka, eka mafambisele hikwalaho ka ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila, a nga endla oda hi ku landza vuhlayisi, nyiketa kumbe ku humesa buku yin?wana na yin?wana, dokhumente, ximila, switirhisiwa swo kurisa, swi kumiwa, leswi khomekaka kumbe tiatikili tin?wana.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku nyikiwa ka matimba na mintirho hi holobye
Holobye hi ku angarhela kumbe hi ku kongomisa nandzu kumbe hi ku landza switirhisiwa leswi nyikiweke mutirhela tiko wa ndzawulo matimba man?wana na man?wana lama a nyikiweke kumbe mintirho leyi a bohiweke hi yona ehansi ka Nawu lowu, handle ka matimba lama vuriweke eka xiyenge xa 31 kumbe 44.
Mpimo wa nandzu/ndzhwalo
A ku na ndziriso lowu nga ta hakeriwa hi Mfumu, Holobye, murhijisitara kumbe mutirhela tiko hi ku landza nawu wun?wana na wun?wana lowu endliweke hi pfumela ka kahle ehansi ka Nawu lowu.
X. 50 xi herisiwile hi x. 29 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Timfanelo ta mukurisi wa swimila leti nyikiweke hi ku landza Nawu 22 wa 1964
Mfanelo yo kurisa swimila yo hetelela kumbe ya nkarhinyana leyi nyikiweke hi ku landza swiletelo swa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1964, ku nga si sungula Nawu lowu, yi ta tekiwa yi ri mfanelo yo kurisa swimila leyi nyikiweke ehansi ka Nawu lowu, na swiletelo swa Nawu lowu, handle ka swiletelo swa xiyenge xa 22, ku ta tirhisiwa mutates mutandis hi ku landza mfanelo yin?wana na yin?wana yo tano.
Xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yo kurisa swimila lexi amukeriweke hi murhijisitara ku nga si sungula Nawu lowu kambe hi ku landza leswi mfanelo yo kurisa swimila yi nga nyikiwangiki ehansi ka xiyenge xa 15 xa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1964, ku nga si va na ku sungula ko tano, xi ta voniwa hi malunghelo hinkwawo onge hi loko Nawu lowu wu sungurile hi siku leri ku kumiweke xikombelo xo tano.
Ku herisiwa ka milawu
Nawu wa Mfanelo wo Kurisa Swimila, 1964 (Nawu wa 22 wa 1964), na Nawu wo Cinca Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1969 (Nawu 72 wa 1969) ya herisiwa.
Nhlokomhaka hi ku komisa na ku sungula ku tirha
Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1976, na swona wu ta sungula ku tirha hi siku leri nga ta vekiwa hi Mupresidente wa Tiko hi ku tivisa eka Gazette.
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA TIMFANELO TA .txt</fn>
NAWU WA TIMFANELO TA VABYALI VA SWIMILANA WA 15 WA 1976
KU PFUMELELANIWILE HI 15 NYENYANKULU 1976 SIKU RO SUNGULA KU TIRHA: 1 HUKURI 1977
TSALWA RA XINGHEZI LERI FUNGHIWEKE HI PRESIDENTE WA TIKO
Tanihi laha wu hundzuluxiweke hi
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vabyali Va Swimila Wa 5 Wa 1980
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vabyali Va Swimila Wa 14 Wa 1981
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vabyali Va Swimila Wa 38 Wa 1983
Nawu Wa Presidente Wa Tiko Wo Hundzisela Matimba Na Mintirho Wa 97 Wa 1986
Nawu Wo Hundzuluxa Wa Timfanelo Ta Vabyali Va Swimila Wa 15 Wa 1996
Nawu Wa Tikhoto wo Lawula Ku Herisiwa Ka Swipimelo Wa 88 Wa 1996
Swinawana ehansi ka Nawu lowu
SWINAWANA SWA TIMFANELO TA VABYALI VA SWIMILA, 1997
NAWU
Ku nyika endlelo ra timfanelo ta vabyali va swimila mayelana na ku hambana ka minxaka yo karhi ya swimila yi nga ha nyikiwa no tsarisa: eka; swilaveko leswi faneleke ku endlela ku nyika timfanelo to tani; ku sirhelela timfanelo to tano no nyika tilayisense hi tlhelo ra ku tirha ko tano; no endla makungu ya timhaka leti yelanaka na tona.
Nhlokomhaka yo leha yi siviwile hi xiyenge xa 30 xa nawu wa 15 wa 1996
Tinhlamuselo
Milandzu
Eka Nawu lowu, handle ka loko nhlamuselo yi kombisa hi ndlela yin?wana-
ku navetisa? swi vula ku hangalasa eka swirho swa tiko, kumbe ku va tivisa hi ndlela yin?wana na yin?wana leswi tsariweke, kombisiweke, voniwaka kumbe swin?wana leswi nga tirhisiwaka ku hlamusela, xitatimende xa nomo, ku burisana, ku yimela kumbe ku tshaha hi xikongomelo xo tlakusa ku xavisiwa ka swimila swin?wana na swin?wana kumbe ndlela yin?wana na yin?wana yo kurisa tinxaka leti tshahiweke eka xiyenge xa 2 kumbe ku hlohletela ku tirhisa kumbe hi ndlela leyi kumbe ku koka rinoko eka ntumbuluko, swihlawulekisi, leswi vuyerisaka, kumbe ku tirhisa kumbe hi ndlela leyi kumbe xiyimo lexi swi nga xaviwaka kumbe ku laveka;
Nhlamuselo ya ?ku navetisa? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
muyimeri? swi vula munhu, mutshami wa le Riphabuliki, loyi a nyikiweke lunghelo hi mukomberi, mubyali, kumbe mukhomeri va ntirho ematshan?wini ya yena hi nchumu wihi na wihi mayelana na Nawu lowu, loyi mayelana na xikongomelo lexi a tiviwaka hi murhijisitara hi ndlela leyi vekiweke loko a fikelela swilaveko leswi vekiweke na loko murhijisitara a nga tivisiwanga hi ndlela leyi vekiweke leswaku ku nyikiwa matimba ku herisiwile;
Nhlamuselo ya ?muyimeri? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
tiko leri ku fikeleriweke ntwanano? swi vula tiko, ku katsa tiko ra vabohiwa, vusirheleri kumbe ndhawu leyi nga ehansi ka vulawuri kumbe ehansi ka vulawuri bya tiko rin?wana kumbe ndhawu yin?wana laha a nyikiweke matimba kumbe laha va lawulaka, laha Mupresidente wa Tiko hi ku boxa eka Gazete a tiyisisaka leswaku I tiko leri ku twananiweke eka rona hi ku languta ku fikeleriwa ka ntwanano exikarhi ka mintlawa mimbirhi mayelana na timfanelo to kurisa swimila exikarhi ka Riphabiliki na tiko rero;
muendli wa xikombelo? swi vula munhu loyi a boxiweke eka xiyenge xa 6 loyi a endlaka xikombelo hi ku landza xiyenge xa 7 xa mfanelo ya vabyali va swimila;
Nhlamuselo ya ?muendli wa xikombelo? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980.
huvo/bodo? swi vula huvo leyi kombisiweke eka xiyenge xa 42;
mubyali wa swimila? mayelena na tinxaka leti kombisiweke eka xiyenge xa 2, swi vula-
a Munhu loyi a byalaka, kumbe la kumeke kumbe ku hluvukisa, tinxaka;
b Muthori wa munhu loyi a kombisiweke eka ndzimana a, loko munhu loyi a ri muthoriwa loyi mintirho ya yena yi nga ku vona leswaku muxaka wa swimila wa byariwa, kumbe ku kumiwa no hluvukisiwa eku endleni ka mintirho yeleyo; kumbe c Musivi eka nhlokomhaka ya munhu loyi a boxiweke eka ndzimana a kumbe muthori loyi a boxiweke eka ndzimana b;
Nhlamuselo ya ?mubyali? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
tiko leri va nga twanana eka rona? swi vula tiko, ku katsa tiko ra vabohiwa, vusirheleri kumbe ndhawu leyi nga ehansi ka vulawuri kumbe ehansi ka vulawuri bya tiko rin?wana kumbe ndhawu yin?wana laha a nyikiweke matimba kumbe laha va lawulaka, loyi a sayineke na ku lulamisa, amukeriwa kumbe ku pasisiwa kumbe ku nghena evuhosini eka Nhlengeletanini ya Tinxaka yo Sirhelela Swimila Swintshwa swa Tinxaka;
Nhlamuselo ya ?tiko leri va nga twanana eka rona? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (c) xa Nawu 5 wa 1980.
ku thya?, mayelana na tinxaka hi ku landza mfanelo lowu nyikiweke mubyali wa swimila , swi vula vito leri nyikiweke rixaka ra tinxaka;
Nhlamuselo ya ?ku thya? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Nhlamuselo ya ?ndzawulo? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (a) xa Nawu wa 14 wa 1981 na hi x. (a) xa Nawu 38 wa 1983.
swihlawulekisi swa nkoka? swi vula swihlawulekisi swa nkoka swa tinxaka ta swimila tanihi laha swi hlamuseriweke hi swikambelo kumbe swikambelwana kumbe ndlela yin?wana na yin?wana leyi tekeriweke enhlokweni ya ku hlawula swihlawulekisi swa tinxaka ta swimila;
Nhlamuselo ya ?swihlawulekisi swa nkoka? yi nghenisiwile hi xiyenge xa 1 (d) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mukhomi?, hi mayelana na mfanelo ya mubyali wa swimila, swi vula munhu loyi a nyikiweke mfanelo ku ya hi xiyenge 20, kumbe loyi, ku ya hi leswi tsariweke eka rhijisitara, a nga nwinyi wa mfalelo wolowo;
muxaka wa ximila? swi vula mintlawa hinkwayo leyi yelanaka, tinxaka na leswi nga hansi ka mintlawa ya swimila leswi tiviwa hi vito rin?we leri tolovelekeke;
mfungho? swi vula mfungho tani hilaha wu hlamuseriweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Mfungho wo Xavisa, 1963 (Nawu wa 62 wa 1963);
Holobye? swi vula Holobye wa Vurimi;
Nhlamuselo ya ?Holobye? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (b) xa Nawu 14 wa 1981 na xa (b) xa Nawu 38 wa 1983.
ku hambana kuntshwa? ???
Nhlamuselo ya ?ku hambana kuntshwa? yi susiwile hi xiyenge xa 1 (e) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mutirhela Tiko? swi vula mutirhela tiko kumbe muthoriwa tani hilaha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Tiko, 1957 (Nawu wa 1957);
Nhlamuselo ya ?ku thya? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
ximila? swi katsa xirho xin?wana na xin?wana xa ximila;
Nhlamuselo ya ?ximila? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (f) xa Nawu wa 15 wa 1996.
mfanelo yo byala ximila? swi vula mfanelo yo byala ximila leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 20;
vekiweke? swi vula leswi vekiweke hi nawu;
switirhisiwa swo byala? swi vula swi tirhisiwa swihi na swihi swa ximila leswi nga tirhisiwaka ku kurisa ximila?
Nhlamuselo ya switirhisiwa swo byala? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (d) xa Nawu 5 wa 1980 na hi xa 1 (g) xa Nawu wa 15 wa 1996.
ku hambana loku sirheleriweke? swi vula ku hambana ka swimila ku ya hi mfanelo lowu nyikiweke mubyali wa ximila;
Nhlamuselo ya ?ku hambana loku sirheleriweke? yi nghenisiwile hi xiyenge xa 1 (h) xa Nawu 15 wa 1996.
rhijisitara? swi vula rhijisitara leri hlayisiweke hi ku landza xiyenge 4;
murhijisitara? swi vula muofisiri loyi a vekiweke tani hi Murhijisitara wa Timfanelo ta Vabyali va Swimila hi ku landza xiyenge xa 3;
Nhlamuselo ya ?murhijisitara? yi siviwile hi xiyenge xa 1 (d) xa Nawu 38 wa 1983.
xinawana? swi vula xinawana lexi endliweke ehansi ka Nawu lowu;
xavisa? swi katsa ku pfumelelana ku xavisa, kumbe ku nyika, navetisa, hlayisa, paluxa, hundzisela, rhumela, vitana kumbe ku yisa leswaku swi ya xavisiwa, kumbe ku cincana kumbe ku veka hi ndlela ya kahleeka munhu un?wana na un?wana hi ndlela yin?wana na yin?wana leswaku swi tekeriwa enhlokweni, rito ? xaviwile? na ?xavisiwa? swi na tinhlamuselo leti yelanaka;
Nawu lowu? swi katsa swinawana;
ku hambana? swi vula mintlawa ya swimila leyi kumekaka eka ntlawa wun?we wa tinxaka ta swimila swa xiyenge lexi tiviwaka xa le hansi, laha ku ntlawa, ku nga langutiwi leswaku swipimelo leswi nyikiweke mfanelo ya mubyali wa swimila swa fikeleriwa hi ku hetiseka, swi nga-
a Hlamuseriwa hi ku humelerisa swihlawulekisi leswi humaka eka tinxaka kumbe ku hlangana ka tinxaka to hambana;
b Hambanyisiwa eka mintlawa yin?wana ya swimila hi nhlamuselo yin?we ya swihlawulekisi leswi boxiweke; na c Tekiwa tanihi yuniti languta loko swi fanerile ku ya emahlweni swi nga cinciwanga.
Nhlamuselo ya ?ku hambana? yi siviwile hi x. 1 (i) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku tirha ka Nawu
Milandzu
Nawu lowu wu ta tirhisiwa mayelana na ku hambana hinkwako loku nga kona eka tinxaka ta swimila leswi nga kona loko xi ri xintshwa, xi hambanile, xi fana kumbe xi nga cinci.
Ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 1 ku ta tekiwa ku va-
a Swi ntshwa loko switirhisiwa swo kurisa kumbe switirhisiwa leswi tshoveriweke swi nga xavisiwangan kumbe ku vekiwa hi ndlela ya kahle hi, kumbe hi mpfumelelo wa, mubyari hi swikongomelo swo kota ku kambela ku hambana-
eka Riphabiliki, swi nga hundzi eka lembe rin?we; na eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke eka rona, eka mhaka ya aa Ku hambana ka tivhinya na minsinya, swi nga hundzi malembe ya ntsevu;
bb Ku hambana kun?wana, swi nga hundzi eka malembe ya mune, b Swi hambanile loko, hi siku ra ku tata xikombelo xa mfanelo yo byala swimila, swi hanyisiwile kahle eka leswi hambanaka na swin?wana swimila leswi fanaka na swona leswi ku va kona ka swona hi siku rero swi ngo va vutivi byo tikumela ntsena;
Swi va leswi fanaka loko, leswi languteriwaka ku fana hikokwalaho ka swihlawulekisi swo karhi swo byala, swi enerisa ku va leswi fanaka loko swi ta eka swihlawulekisi swa ku hambana loku kambisisiwaka;
d Swi tshamisekile loko swihlawulekisi swa kona swi nga cinci loko ku vuyelerisiwa ku kurisa kumbe, hi tlhelo ra nkarhi wa mabyalelo, eku heleni ka nkarhi wun?wana na wun?wana;
Loko ku tirha ka Nawu lowu ku nga ndlandlamuxiwa ku fikelela muxaka wa ximila lexi, Nawu lowu, kumbe nawu wun?wana lowu siviweke hi wona, a wu nga tirhi eku sunguleni, murhijisitara a nga tekela enhlokweni ku hambana ka muxaka wolowo wa ximila lowu veke kona hi nkarhi lowu engeteleriweke ku va wuntshwa hi xikongomelo xa xiyenge ntsongo xa (a), ku nga tsan?wiwi leswaku switirhisiwa swo kurisa kumbe switirhisiwa leswi tshoveriweke swi tlhela swi xavisiwa kumbe swi tumbetiwile ku nga si fika minkarhi leyi boxiweke eka xiyenge ntsongo xexo.
Loko xikombelo, eka tiko rin?wana na rin?wana, xa ku nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila mayelana na, kumbe ku nghenisiwa eka rhijisitara ra ximfumu ra ku hambana, kahle-kahle ku hambana ku yisa eka ku nyikiwa ka mfanelo wo byala swimila hi ku landza, kumbe ku nghenisiwa eka rhijisitara ra ximfumu, ku hambana eka tiko leri kambisisiwaka, ku va kona ka ku hambana loku ku ta, ku sukela eka siku ra ku tirha ka nawu, hi xikongomelo xa xiyenge ntsongo xa 2 b, lexi nga vuriwaka leswaku i mhaka ya ku tirhisa vutivi lebyi munhu a nga lo ti kumela.
Xiyenge xa 2 xi cinciwile hi xa 2 xa nawu 5 wa 1980 na ku siviwa hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku vekiwa ka Murhijisitara
Holobye u ta veka mutirhela tiko eka ndzawulo tani hi Murhijisitara wa Timfanelo to byala Swimila, loyi a nga ta va a nyikiwe matimba yo hambana, a tlhela a tirhisa matimba na ku endla mintirho leyi a nyikiweke yona kumbe leyi nyikiweke murhijisitara ehansi ka Nawu lowu.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wa 15 wa 1996
Murhijisitara u ta tirhisa matimba ya yena na ku endla mintirho hi ku landza swileriso leswi humesiweke hi Holobye.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 3 xa Nawu 15 wa 1996
a Murhijisitara a nga nyika matimba eka mutirhela tiko un?wana na un?wana, kumbe hi ku pfumeleriwa hi Holobye munhu un?wana na un?wana loyi a nga riki mutirhela tiko, ku tirhisa matimba kumbe ntirho wa murhijisitara.
b Kungu rin?wana na rin?wana leri nga endliwaka kumbe xileriso lexi nga nyikiwaka hi mutirhela tiko wo tano kumbe munhu un?wana na un?wana, ri nga susiwa kumbe ku cinciwa hi murhijisitara, na swona, loko ri nga si susiwa kumbe ku cinciwa, ku tekela enhlokweni, handle ka hi xikongomelo xa ndzimana leyi, yi nga va yi endliwile hi murhijisitara.
Rhijisitara ya timfanelo ta vabyali va swimila
Murhijisitara u ta hlayisa rhijisitara leri vuxokoxoko lebyi vekiweke mayelana na timfanelo to kurisa swimila yi nyikiweke ha kona hi ku landza Nawu lowu wu nga ngheneleriwaka.
Rhijisitara yi ta, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, pfumeleriwa ku kamberiwa eka hofisi ya murhijisitara hinkarhi wa tiawara ta ntirho.
Murhijisitara u ta nyika, hi ku komberiwa hi munhu un?wana na un?wana, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, khopi ya vuxokoxoko byin?wana na byin?wana eka rhijisitara kumbe xitifikheti xa kona.
Rhijisitata leyi hlayisiwaka hi ku landza xiyenge xa 4 xa Nawu wa Timfanelo to Byala Swimila, 1964 Nawu 22 wa 1964, yi ta katsiwa na yi tlhela yi va xiphemu xa rhijisitara leyi nga ta hlayisiwa ehansi ka xiyenge lexi, naswona tsalwa rin?wana na rin?wana leri nyikiwaka murhijisitara ehansi ka nawu lowu hi ku landza swipimelo, swi ta tekiwa ku ri leswaku ri yisiwile eka murhijisitara hi ku landza leswi fambelanaka na Nawu lowu.
Rhijisitara ya ku va vumbhoni
Rhijisitara leyi yi ta va vumbhoni bya prima facie timhaka hinkwato leti kongomisiweke kumbe ku nyikiwa matimba yo tsariwa kona hi Nawu.
Xitifikheti xo huma eka murhijisitara xo kombisa leswaku ku nghenisiwile swin?wana kumbe a swi nghenisiwanga eka rhijisitara kumbe xin?wana xilo lexi pasisiweke hi Nawu lowu xi ta endliwa, xi endliwile kumbe a xi endliwanga, xi ta va vumbhoni bya prima facie bya swilo leswi boxiweke eka xitifikheti.
Khopi ya leswi nghenisiweke eka rhijisitara kumbe leswi tsavuriweke eka rhijisitara, swi tiyisisiwile hi murhijisitara, swi ta amukeriwa tanihi vumbhoni eka khoto yin?wana na yin?wana ku ri hava vumbhoni byin?wana kumbe ku kandziyisiwa ka rhijisitara.
A Ku nghena eka mintwanano yo karhi na Murhijisitara.
Murhijisitara a nga, hi ku pfumeleriwa hi Holobye, nyika xikan?we-kan?we na Holobye wa Matiko Mambe na Mahungu na Holobye wa Timali, va nga nghena eka ntwanano na vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke eka rona laha murhijisitara a nga-
a Kuma mbuyelo wa ku kamberiwa kumbe swikambelwana leswi nga endliwaka hi un?wana wa valawuri lava nga na ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xexo; kumbe b Nyika mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana-
Leswi a swi endleke hi ku landza xiyenge xa 19 (a) xa Nawu lowu na ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xexo; kumbe
Leswi a swi endleke hi ku hambana hi ku landza vulawuri lebyi khumbhekaka swi yisiwile switirhisiwa leswi lavekaka eka yena hi xikongomelo xolexo,
Eka vulawuri lebyi khumbhekaka, loko xikombelo xin?wana na xin?wana xo sirhelela ku hambana xi endliwile eka tiko lerin?wana hi ku landza milawu leyi tirhaka eka tiko leri khumbhekaka; no c Yisa switirhisiwa swo byala swo hambana hi ku landza xikombelo lexi endliweke xa mfanelo yo kurisa swimila, eka vulawuri lebyi khumbhekaka ku endlela leswaku ku va na swikambelo na swikambelwana leswi lavekaka leswi endliweke na ku nyika mbuyelo eka yena,
Leswi kanetanaka na ku hakela timali leti boxiweke eka ntwanano.
X. 5A lexi nghenisiweke hi x. 2 xa Nawu wa 38 wa 1983.
Vanhu lava nga endlaka xikombelo xa timfanelo ta vabyali va swimila.
Xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi nga endliwa hi mukurisi wa swimila swo hambana leswi boxiweke eka xiyenge 2.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi x. 4 xa nawu wa 15 xa 1996.
Xikombelo lexi boxiweke eka xiyengentsongo 1 xi nga ha endliwa ntsena hi munhu loyi-
a A nga muaka-tiko wa, loyi a nga ni ndhawu yo tshama, Riphabiliki kumbe tiko leri va nga twanana eka rona kumbe tiko leri ku twanananiweke eka rona; kumbe b Eka munhu loyi a tivaka nawu, loyi a nga ni hofisi leyi rhijisitariweke kumbe tiko leri va nga twanana eka rona kumbe tiko leri ku twanananiweke eka rona.
Xiyengentsongo xa xi tatisiwile hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa 14 xa 1981.
Xiyenge xi siviwile hi xa 4 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Xikombelo xa mfanelo yo byala swimila
Xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo byala swimila xi ta endliwa hi ndlela leyi faneleke, xi fambisiwa na mali yo kombela leyi faneleke na dokhumente, xi tlhela xi va na adirese eka Riphabuliki leyi xitiviso xin?wana na xin?wana kumbe mbulavurisano swi nga rhumeriwaka kona.
Xikombelo ehansi ka xiyengentsongo xa 1 hi munhu loyi anga riki muaka-tiko wa Riphabiliki kumbe, a ri munhu loyi a tivaka nawu, loyi a nga hava hlofisi leyi rhijisitariweke eRiphabuliki, xi nga yisiwa ntsena hi le ka muyimeri.
Xiyengentsongo xi siviwile hi xa 3 xa nawu 14 wa 1981.
Murhijisitara a nga lava-
a Leswaku swimila swo hambana leswi kambisisiswaka, kumbe swo hambana loku swi humbamaka kona, swi kombisiwa eka yena, na b Leswaku mahungu yo tatisa kumbe swikombiso leswi a nga ta si vona swi fanerile ku vula loko ku hambana loku khumbhekaka ku wela eka ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2, swi nga yisiwa eka yena
Ndzimana (b) yi siviwile hi xiyenge xa 5 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xiyenge xa 7 xi siviwile hi xa 5 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Swa nkoka no nyika siku rintshwa eka swikombelo
Siku ra xikombelo leri tekeriwaka enhlokweni hi ku landza xiyenge xa 7 ri ta va siku leri murhijisitara a amukeleke xikombelo lexi, naswona loko ku amukeriwile xikombelo xo hundza xin?we hi ku landza ku fana muxaka, swa nkoka swi ta nyikiwa hi murhijisitara hi ku landza milawu.
Xiyengentsongo xi siviwile hi x. 6 xa Nawu 5 wa 1980.
Loko xikombelo hi ku landza xiyenge xa 7 xi rhangeriwile hi xikombelo hi ku yimela mukomberi yoloye ku sirhelela ku hambana koloko eka tiko leri ku twananiweke eka rona kumbe na xikombelo lexi boxiweke ro hetelela xi yisiwile hi ku landza milawu leyi tirhaka eka tiko rero, murhijisitara u ta, a nga tsan?wi swiletelo swa xiyengentsongo xa 1 xa xiyenge lexi, u ta nyika leswa nkoka eka xikombelo lexi boxiweke ku sungula loko-
a Xi yisiwile eka murhijisitara hi ndlela leyi boxiweke ku nga si hela tin?hweti ta khume mbirhi 12 eka siku leri xikombelo lexi yisiweke eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke na rona,
Ndzimana (a) yi siviwile hi x. 6 (b) xa nawu 15 wa 1996
b Xi fambisana na xikombelo hi ku landza swa nkoka, no fambisana na mali ya xikombelo leyi vekiweke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi x. 6 xa Nawu 5 wa 1980 wu tlhela wu ncinciwa hi x. 6 (a) wa Nawu 15 wa 1996.
Xikombelo lexi boxiweke eka xiyengentsongo 2 b eka nkarhi lowu vekiweke xi ta, leyi nga ta ka wu nga vi ehansi ka tin?hweti tinharhu, ta siku leri swi yisiweke eka murhijisitara, swi ta tiyisisiwa hi ku nyika khopi yi tshama na murhijisitara, leyi tiyisisiweke leswaku yi lulamile hi vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri kambisisiwaka leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko leri ku twananiweke na rona, xa tsalwa leri nga xiphemu xa xikombelo lexi nga endliwa lexi faneleke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi xa 6 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo lexi nyikiweke swa nkoka hi ku landza xiyengentsongo 2 xi ta, hi nkarhi lowu vekiweke, leyi nga ta ka wu nga vi ehansi ka malembe mambirhi, ku hlayeriwa ku suka eka siku leri nkarhi lowu wa 12 wa tin?hweti wu heleke eka xiyengentsongo xa 2, wu tiyisisiwa hi ku wu tatisisa hi ndlela yihi kumbe yihi leyi faneleke leswaku ku ta fikeleriwa swilaveko swa Nawu lowu.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi xa 6 ? xa Nawu wa 15 wa 1996.
Loko swikombelo swo sirhelela swa muxaka wun?we ku fikisiwile hi masiku yo hambana eka matiko lawa ku hlanganiwaka kona kumbe eka lawa twananaka, nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a wu ta hlayeriwa ku suka eka siku ro sungula ra xikombelo xo tano xi yisiweke hi vulawuri lebyi faneleke.
Xiyenga-ntsongo xi siviwile hi xa 6 ? xa Nawu wa 15 wa 1996.
Loko murhijisitara a nyikile swa nkoka eka xikombelo hi ku landza xiyengentsongo xa 2, a ku na mahungu lama boxiweke eka xiyenge xa 2 4 lama humelelaka eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a xa xiyenge lexi, xi nga ta tekiwa xi ri lexi nyikaka matimba yo alela xikombelo xexo.
Xin?wana na xin?wana xa nkoka lexi nga nyikiwaka xikombelo ehansi ka xiyenge xa 2 xi ta herisiwa loko tsalwa leri boxiweke eka xiyengentsongo xa 3 kumbe 4 yi nga yisiwanga hi nkarhi lowu faneleke.
Laha xikombelo xa mfanelo yo byala swimila xi amukeriweke hi murhijisitara na xikombelo xintshwa hi ku landza xiphemu xihi kumbe xihi xa nhloko-mhaka ya xikombelo lexi boxiweke eku sunguleni xi nga endliwa hi yena mukomberi ya luya ku si nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila, murhijisitara a nga lerisa leswaku xikombelo lexintshwa xi nga nyikiwa siku ra le ku sunguleni kambe ri nga hundzi siku leri xikokombelo xo sungula a nga xi amukela ha rona.
Laha xikombelo lexi amukeriweke hi murhijisitara xi cinciweke ku nga ri na ku hlamusela kumbe ku cinca xikombelo xi nga si kandziyisiwa hi ku landza xiyenge xa 13, murhijisitata a nga vula leswaku siku ra xikombelo ri ta va siku leri ku cinciweke kumbe, loko xi tlheriseriwile eka mukomberi, siku leri xi tlhelaka xi amukeriwa hi murhijisitara.
Xiyenge xa 9 xi herisiwile hi xa 7 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Ku thya mavito yoo hambana
Ku thya ku hambana/minxaka loku boxiweke eka xiyenge xa 2 ku fanele ku fikelela swilaveko leswi vekiweke naswona swi komberiwa hi munhu loyi a endlaka xikombelo xa mfanelo yo byala swimila, naswona ku thya loku ku fanele ku pasisiwa hi murhijisitara.
Xiyenga-ntsongo xa xi siviwile hi xa 7 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku hava ku thya kun?wana, handle ka ku thya ko hambana loku pasisiweke, loku eka nkarhi wun?wana, ku nga va loko ku nga si fika nkarhi kumbe nkarhi wu hundzile wa mfanelo yo byala swimila wu nyikiwiele hi ku landza ku tirhisiwa loku fambelanaka na ku hambana.
Swiletelo swa xiyengentsongo xa 2 swi nga ka swi nga tirhisiwi ku sivela mukomberi kumbe mutirhisi loyi a tsarosiweke hi mfungho laha ku nga ta tirhisiwa mfungho wa ku thya hi ku landza ndlela leyi ku nyikiweke mfanelo yo kurisa swimila.
Ku hambana ku ta nyikiwa eka murhijisitara ehansi ka ku thya tani hi loko ku thya loku ku tiviwaka ha kona eka matiko man?wana, handle ka loko murhijisitara a nga vona swi fanelanga ku amukela ku thya laha mukomberi a nga yisaka ku thya kun?wana.
Xiyenga-ntsongo xa xi katsiwile hi xa 7 (c) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xiyenge xa 10 xi siviwile hi xa 8 xa Nawu wa 5 wa 1980 naswona wu nciciwile hi xa 7 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku ariwa ka xikombelo
Murhijisitara a nga ala xikombelo lexi endliweke eka yena hi ku landza xiyenge xa 7 loko swi vonaka eka yena leswaku-
a Xikombelo a xi fikeleri swilaveko leswi boxiweke eka nawu;
b Ku hambana hi ku landza leswi xikombelo lexi endliweke-
A hi ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2;
Ndzimana-ntsongo (i) yi siviwile hi xa 8 (a) ya Nawu wa 15 wa 1996.
A xi fikeleri swilaveko swa Nawu lowu; kumbe;
A swi weli eka muxaka wa swimila leswi vekiweke;
c Mukomberi a nga fanelanga ku endla xikombelo lexi ehansi ka Nawu lowu;
d Xikombelo xi na switirhisiwa leswi nga yimeriwangiki kahle;
e Muendli wa xikombelo hi ndlela ya vuxisi u nghenelela eka timfanelo ta mukhomi wa mfanelo yo byala swimila kumbe eka munhu loyi a nyikiweke nsirhelelo hi ku landza xiyenge xa 14;
f Muendli wa xikombelo u ala kumbe u tsandzekile kumbe a nga koti ku humesela erivaleni ku thya loku amukelekaka;
g Ku byala ka ku hambana loku kambisisiwaka ku nga lava matirhiselo yo vuyelela ya switirhisiwa swa ku byala swa ku hambana swa leswi ku nyikiweke mfanelo yo byala swimila kumbe swi komberiwile hi munhu un?wana, handle ka loko switirhisiwa swo kurisa swi nga tirhisiwa ehansi ka layisense leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 25 kumbe 27;
h Nhlamuselo leyi nyikiweke a yi hlamuseri swi va erivaleni ku hambana;
i Laha xikombelo xo tano xi rhangeriweke hi xikombelo xa kumbe hi ku yimela mukomberi yoloye eka xikombelo xo fana xa ku hambana ko fana eka tiko leri va nga twanana eka rona kumbe eka tiko ku twananiweke eka rona, nhlamuselo leyi eka xikombelo lexi yisiweke eka yena yi hambanile na leyi yisiweke eku sunguleni kumbe nhlamuselo leyi nga eka xikombelo lexo sungula xi nga hlamuseri kuhambana loku hlamuseriweke eka xiyenge xa 2; kumbe
Ndzimana ya (i) yi siviwile hi xa 9 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi xa 8 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996
j Swiletelo swa xiyenge xa 19 a swi fikeleriwanga loko ku tatiwa xikombelo.
Ndzimana (j) yi tatisiwile hi xa 8 ? xa Nawu wa 15 wa 1996
Loko murhijisitara a ala xikombelo hi ku landza xiyengentsongo xa 1 u ta tivisa munhu loyi a kombeleke mfanelo yo kurisa swimila hi ku n?wi tsalela, hi xiboho na tinhlamuselo leti endleke leswaku ku tekiwa xiboho xexo.
Ku hundzuluxiwa ka xikombelo
Munhu loyi a endleke xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 xa mfanelo yo byala swimila, nkarhi un?wana na un?wana loko xikombelo xi nga si kandziyisiwa ehansi ka xiyenge xa 13 a nga, tatisa kumbe ku ncinca nhlamuselo leyi fambeke na xikombelo xa yena, kumbe a kombela ku thya ku hambana loku kambisisiwaka.
Loko xikombelo xi endliwile xa ku tatisa kumbe ku cinca endzhaku ka ku kandziyisa loku boxiweke, murhijisitarta a nga, loko a ri ni miehleketo ya leswaku ku engetela kumbe ku ncica ku na nkoka, lerisa leswaku siku ra xikombelo xo engetela kumbe ku cinca ri ta va siku leri nga hundziki siku leri xikombelo xi endliweke ehansi ka xiyenge xa 7, ku siku ra xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 ri ta va siku leri nga viki endzhaku ka xikombelo xo engetela kumbe ku cinca, naswona murhijisitara u ta kandziyisa nakambe xikombelo ehansi ka xiyenge xa 7 lexi cinciweke.
Ku hangalasiwa ka swikombelo
Milandzu
Loko murhijisitara a nga ali xikombelo ehansi ka xiyenge xa 11, hi ku tivisa eka Gazete u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na xikombelo tanihi laha swi lavekaka ha kona.
Loko xikombelo xi kandziyisiwile ehansi ka xiyengentsongo 1 xi nga tlheriseriwa endzhaku xikombelo xa mfanelo yo kurisa swimila yi nga nyikiwa kumbe ku aleriwa ku ya hi Nawu, murhijisitara u ta kandziyisa nahungu ya ku susiwa loku hi ku tivisa eka Gazete.
Ku nyikiwa ka nsirhelelo wa nkarhinyana
Murhijisitara a nga, hi ku komberiwa hi munhu loyi xikombelo xa yena xa xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi nga ta kandziyisiwa ehansi ka xiyenge xa 13 1, humesa xileriso xo sirhelela munhu ya loye hi ku xixima ku hambana loku kambisisiwaka.
Xileriso xo sirhelela xi nga humesiwa ntsena loko-
a Loko murhijisitara a enerisiwa hi mahungu, switirhisiwa na switirho leswi a swi lavaka ku kota ku tekela enhlokweni xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo byala swimila, a nyikiwile wona, na b Loko mukomberi a nyikile murhijisitara mpfumelelano wo tsariwa leswaku, hi ku landza swileriso swa xiyengentsongo xa 3, a nge, loko xileriso xo sirheleriwa xi karhi xi tirha, xavisi kumbe ku pfumela ku xavisa eRiphabiliki switirhisiwa swin?wana na swin?wana leswi humaka eka ku hambana loku kambisisiwaka.
a Mukhomi wa xileriso xo sirhelela u ta, a nga tsan?wi xiboho lexi tshahiweke eka xiyengentsongo 2 b, u na mfanelo yo xavisa kumbe ku ehleketa ku xavisa switirhisiwa leswi humaka eka ku hambana loku kambisisiwaka hi xikongomelo xo andzisa kumbe ku kambela.
b Hinkwaswo switirhisiwa leswi tumbuluxiweke, hi ndlela yo kongoma kumbe yo ka yi nga kongomanga, hi nkarhi wa ku andzisa kumbe ku kambela, ku katsa switirhisiwa leswi nga andzisaka, swi nga kumbe swi tshama swi ri swibye swa mukhomi wa xileriso xo sirhelela.
Ku tirha ka ku sirhelela ka nkarhinyana
Loko xileriso xo sirhelela xi karhi xi tirha, ku hambana loku xi humesiweke hikwalaho ka xona xi ta sirheleriwa tani hi loko mfanelo yo byala swimila wu nyikiwile, na swin?wana leswi nga nghenelelaka ku eka mfanelo yo kurisa swimila kumbe swi nga tirhisiwa hi ku rhangela mukhomi hi mfanelo yaleyo, swi ta, loko swi nga endliwa hi ku landza ku hambana loku sirheleriweke swi nga tirhisiwa.
Ku herisiwa ka nsirhelelo wa nkarhinyana
Xileriso xa nsirhelelo lexi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 14 xi nga, hi ku landza swiletelo swa xiyengentsongo xa , xi nga yima ku tirha hi siku leri murhijisitara a pfumelelaka kumbe ku ala xikombelo xa mfanelo yo byala swimila hi ku landza ku hambana loku xileriso xo sirhelela a xi humeseriwe kona.
Xileriso xo sirhelela-
a Xi nga tlheriseriwa endzhaku hi murhijisitara siku ra le ku sunguleni loko, hi ku vona ka yena, swi fanerile leswaku xi tlheriseriwa, na b Xi nga tlheriseriwa endzhaku hi murhijisitara siku ra le ku sunguleni loko a enetekile leswaku mukhomi u-
U tsandzekile ku fikelela swilaveko hi ku landza leswi boxiweke eka ndzimana (b) ya xiyenge xa 14 ; kumbe
U pfumelelanile, hambi loko swi boha hi nawu kumbe swi nga bohi, eka munhu un?wana hi laha mukhomi yaloye a tsoniwaka mfanelo yo teka goza leri boxiweke eka xiyenge xa 47, kumbe goza ra leswi onhiweke hi ku landza ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila.
Xiyengentsongo xi siviwile hi xa 10 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Ku yingisela ku kaneta
Ku kaneta ehansi ka xiyenge xa 17 ku ta yingiseriwa hi siku na nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi murhijisitara, loyi a nga ta tivisa munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo byala swimila leyi khumbhekaka hi ku tsala.
Murhijisitara hi ku vona ka yena a nga thola munhu un?we kumbe vo tala lava, hi ku vona ka yena, a swi tokoteke eka mafambiselo ya nawu kumbe vuswikoti eka swilo swin?wana leswi nga tekeriwaka enhlokweni eka ku yingisela, ku n?wi pfuneta na ku n?wi tsundzuxa mayelana na ku yingisela ku kaneta, na ku hakeriwa ka un?wana wa vanhu lava swi ta endliwa hi Mfumo.
Murhijisitara a nga, hi xikongomelo xo yingisela ku kaneta-
a Vitana munhu un?wana na un?wana loyi, hi ku vona ka yena, a nga nyikaka mahungu ya swilo leswi khomekaka mayelana na nhlokomhaka leyi yingiseriwaka kumbe loyi a tshembhaka leswaku una swin?wana ehansi ka vulawuri bya yena lebyi nga pfunaka eka nhlokomhaka leyi yingiseriwaka, ku tihumelerisa emahlweni emahlweni hi nkarhi na ndhawu leyi boxiweke eka samanisi, leswi nga kambisisiwa kumbe ku humelerisa tsalwa leri, naswona murhijisitara a nga khoma dokhumente leyi humelerisiweke.
b A nga fambisa ku hlambanya kumbe ku amukela ku hlambanya ka munhu un?wana na un?wana loyi a vitaniweke ku ta va mbhoni eka ku yingisela; na c Vitana munhu un?wana na un?wana loyi a nga kona eka ku yingisela a n?wi vutisisa na ku n?wi koxa ku humesa tsalwa rin?wana na rin?wana leyi a nga na yona kumbe a yi hlayiseke kumbe yi nga ehansi ka vulawuri bya yena.
Maendlele eka ku yingisela ku kaneta ya ta boxiwa
Xiyengentsongo xa 4 xi siviwile hi xa 9 xa nawu wa 15 wa 1996
Munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo byala swimila leyi kambisisiwaka a nga, loko a humelela eka murhijisitara eka ku yingisela ku kaneta, a nga yimeriwa hi muyimeri kumbe qhetha kumbe hi tsalwa ra ximfumu leri tsarisiweke ehansi ka xiyenge 20 xa tsalwa ra ximfumu, Nawu, 1978 Nawu wa 57 wa 1978.
Xiyengentsongo. 5 xi siviwile hi xa 9 xa nawu wa 15 wa 1996
Murhijisitara u ta, endzhaku ka ku yingisela ku kaneta, tivisa munhu loyi a kanetaka na loyi a endleke xikombelo xa mfanelo yo byala swimila hi ku tsala, hi leswi a swi boheke na leswi a tekeke xiboho lexi a langute swona.
Xikombelo lexi murhijisitara a seketelaka ku kaneta xi ta herisiwa swa nkarhinyana, naswona murhijisitara u ta kandiyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku herisa ka nkarhiyana eka Gazette tani hi laha swi lavekaka.
Ku tekela enhlokweni na ku kambisisa swikombelo.
(a) Murhijisitara u ta tekela enhlokweni xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yo kurisa swimila lowu kandziyisiweke eka xiyenge xa 13 na matsalwa hinkwato na vumbhoni byin?wana lebyi yisiweke eka yena mayelana na swona, ku kota ku kambisisa loko xikombelo xi fikelela swilaveko swa Nawu.
b Laha ku kaneta ku boxiweke ehansi ka xiyenge xa 17, kumbe ku tiyisisa ehansi ka xiyengentsongo 4 b, murhijisitara u ta hlwerisa hi ku landza xikombelo lexi yelanaka ku fikela laha ku aleriwa ka xikombelo swi humeseriwaka erivaleni kumbe swilaveko kumbe ku tiyisisa swi nyikiwile.
Ndzimana (b) yi siviwile hi xa 3 (a) xa nawu wa 38 wa 1983
a Murhijisitara u ta, leswaku a kota ku xiyisisa loko ku hambana ku fikelela ku nyikiwa mfanelo yo byala swimila ehansi ka xiyenge 2-
a U ta endla kumbe ku lava ku endla swikambelo na swikambelwana swo tano leswi a nga swi vonaka swi fanerile na ku hambana ehansi ka xikombelo lexi tekeriweke enhlokweni ehansi ka xiyengentsongo 1; kumbe b Tirhisa mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana lowu kumiweke eka vulawuri lebyi faneleke eka tiko leri va nga twanana eka rona na tiko leri va twananeke eka rona ehansi ka ntwanano lowu boxiweke eka xiyenge xa 5A.
Xiyengentsongo xi siviwile hi xa 3 (b) xa nawu wa 38 wa 1983 na hi x. 10 (a) xa nawu 15 wa 1996.
b Munhu loyi xikombelo xa yena xi nga tekeriwaka enhlokweni, hikokwalaho ka swikambelo na swikambelwana swo tano na hi nkarhi na ndhawu murhijisitara a nga kuma-
c Hakelo, hi ku landza leswi boxiweke eka xiyengentsongo 4, mali leyi faneleke yo kambela, na d Ku nyika murhijisitara ?
Switirhisiwa hinkwaswo leswi a nga swi lavaka;
Muxaka wa simila swa ku hambana kumbe swiphemu swa swimila leswi a nga swi lavaka; na
Mahungu mayelana na ku hambana tani hi laha a nga swi lavaka ha kona.
c a Tihakelo leti lavekaka ku kuma mbuyelo lowu boxiweke eka xiyengentsongo 2 b ti ta hakeriwa eka murhijisitara hi munhu loyi xikombelo xa yena xi tekeriwaka enhlokweni hi nkarhi na ndhawu leyi laviweke hi murhijisitara.
b Murhijisitara a nga lava leswaku munhu loyi xikombelo xa yena xa mfanelo yo byala swimila xi tekeriwaka enhlokweni, a n?wi nyika xikombelo xo tsariwa kumbe ku tiyisisa loku faneleke mayelana na tihakelo leti boxiweke eka ndzimana a, a nga si teka magoza yo kuma mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana hi ku hambana loku khumbhekaka hi ku landza ntwanano lowu boxiweke eka xiyenge xa 5A
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 12 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 3 (d) xa Nawu 38 xa 1983.
d Munhu loyi xikombelo xa yena xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila xi tekeriwaka enhlokweni u ta nyika murhijisitara swilo hinkwaswo leswi murhijisitara a swi lavaka ku kambisisa xikombelo ku nga si hela 12 wa tin?weti a endlile xikombelo, ku katsa, laha swi faneleke-
e Swimilana leswi ku nga ta endliwa ha swona swikambelo na swikambelwa na;
f Matsalwa kumbe vumbhoni byin?wana;
g Leswi tsariweke kumbe vutiyisisi lebyi faneleke ku fikelela tihakelo;
h Mahungu lama laviwaka hi murhijisitara; na i Swimila swin?wana swo tatisa, tidokhumente, vumbhoni, mahungu, ku tiyisisa loku laviwaka hi murhijisitara ku endlela leswaku a kota ku endla vulavisisi lebyi faneleke.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 12 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980, xi susiwile hi x. 3 (e) xa Nawu 38 wa 1983 na ku nghenisiwa hi x.10 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
e a Murhijisitara a nga nyika ku ndlandlamuxa ku fikelela xiyengentsongo xa 5 hi ku tsala eka nkarhi lowu boxiweke.
b Xikombelo xo ndlandlamuxa xi ta yisiwa eka murhijisitara hi ku tsala naswona xi tlhela xi boxa swivangelo swo ndlandlamuxeriwa.[Xiyengentsongo 6 xi siviwile hi xa 12 c xa Nawu wa 5 wa 1980, xi susiwile hi x. 3e wa nawu 38 wa 1983 na ku tatisiwa hi xa 10b xa Nawu 15 wa 1996]
Ku nyika mpfumelelo wa mfanelo yo byala swimila
Milandzu
Murhijisitara u ta, endzhaku ka ku tekela enhlokweni xikombelo hi ku landza xiyenge xa 19 na ku kambela mbuyelo wa swikambelo na swikambelwana leswi endliweke hi ku hambana loku kambisisiwaka, nyika mfanelo yo byala swimila hi ku landza ku hambana loko-
a Xikombelo xi fikelela swilaveko swa Nawu lowu;
b Mukomberi u fanerile ku endla xikombelo ehansi ka xikombelo lexi;
c Ku hambana I ku hambana loku boxiweke eka xiyenge xa 2 na ku fikelela swilaveko swa Nawu; na d A ku na mali leyi kolotiwaka hi mukomberi hi ku landza xiyenge xa 19.
Xiyengentsongo xi cinciwile hi xa 4 xa nawu wa 38 wa 1983 na ku siviwa hi xa 11 xa nawu wa 15 wa 1996.
a Nyika xitifikheti xo rhijisitara eka munhu loyi a endleke xikombelo xo nyikiwa mfanelo;
b Nghenisa vuxokoxoko lebyi lavekaka lebyi boxiweke eka xiyenge xa 4 1 eka rhijisitara; na c Hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi yelanaka na ku nyika mfanelo tani hi laha swi vekiweke.
a Loko murhijisitara a alela xikombelo xa mfanelo yo byala swimila, u ta tivisa munhu loyi a endleke xikombelo xa mfanelo hi ku tsala hi ta kungu ra yena na leswi a tiyisiseke ku ala ka yena eka swona, ku ya hi swiletelo leswi nga eka ndzimana b, hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku aleriwa tani hi laha swi vekiweke.
b Leswi hlohleteleke leswaku xiboho xi tekiwa swi nge kandziyisiwi eka xitiviso kumbe ku pfuleriwa ku kambisisiwa handle ka hi xileriso xa khoto.
Nkarhi wa mfanelo ya mubyali wa swimila
Mfanelo yo byala swimila yi ta nyikiwa eka nkarhi wa-
a 25 wa malembe, eka swimila leswi khandziyekaka na mirhi; na b 20 wa malembe, eka milandzu leyin?wana, yi hlayeriwa ku suka eka siku leri xitifikheti xo rhijisitara xi humesiweke ehansi ka ndziamana (a) ya xiyenge 20 .
Xiyenge xa 21 xi siviwile hi xa 13 xa nawu wa 5 wa 1980 na hi xa 12 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku hakeriwa ka mali ya lembe
Munhu loyi a nyikiweke mfanelo yo byala swimila u ta, eka nkarhi wa mfanelo ya leyo, lembe na lembe u ta hakela murhijisitara mali ya lembe leyi vekiweke hi landza mfanelo ya leyo.
a Mali ya lembe leyo Sungula yi fanele ku hakeriwa hi kumbe ku nga si fika ti 1 Sunguti ta lembe leri landzelaka hi ku landza siku leri mfanelo yo kurisa swimila yi nyikiweke, na mali yin?wana ya lembe yi ta hakeriwa ku nga si fika ti 1 Sunguti lembe rin?wana na rin?wana.
b Murhijisitara u ta, hi ku landza mahakeriwele ya mali leyi engeteleriweke tani hi loko yi nga vekiwa, hi ku kombela ku nga engeteleriwa nkarhi wo hakela mali ya lembe hi nkarhi leyi nga tluriki 6 wa tin?weti kumbe minkarhi leyi loko yi hlanganisiwile yi nga tluriki 6 wa tin?weti.
Lunghelo ra mukhomi wa mfanelo yo byala swimila
Swi ta ndzhaku swa nsirhelelo lowu nyikiweke ehansi ka Nawu wa mfanelo yo kurisa swimila wu ta va matimba lama nyikiweke hi nkarhi wa mfanelo yo kurisa swimila wu ta kumeka hi ndlela ya layisense ehansi ka xiyenge xa 25 ku 27 hi munhu un?wana na un?wana loyi a kunguhateke ku-
a Ku byala kumbe ku andzisa;
b Ku lulamisa hi xikongomelo xo byala;
c Ku xavisa kumbe ndlela yin?wana yo maketa;
d Ku xavisela matiko ya le handle;
e Ku xava eka matiko ya le handle;
f Ku xava hi xitalo hi xikongomelo xin?wana na xin?wana lexi kombisiweke eka tindzimana a ku fika eka e; ta-
Switirhisiwa swo byala leswi faneleke ku hambana koloko; kumbe
Switirhisiwa leswi tshoveriweke, ku katsa swimila leswi kumekeke hi ku tirhisa switirhisiwa swo kurisa leswi nga riki enawini swa ku hambana koloko.
Holobye hi ku nyika xitiviso eka Gazette a nga ndlandlamuxa matirhele ya nsirhelelo lowu kambisisiweke eka xiyengentsongo xa 1 eka swimila leswi humaka eka switirhisiwa leswi tshoveriweke leswi kambisisiweke eka xiyengentsongo xa 1 ii.
Swiletelo swa swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 a swi nge tirhi loko mubyali a vile na nkarhi wa kahle wo tirhisa mfanelo ya yena mayelana na switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana loku sirheleriweke.
a Swiletelo swa swiyenge-ntsongo swa 1,2 na 3 swi ta tirhisiwa eka ku hambana-
i Leswi tekiweke eka ku hambana loku sirheleriweke, laha ku hambana loku sirheleriweke ku nga humiki eka ku hambana;
ii Leswi nga kotiki ku hambanyiseka na ku hambana loku sirheleriweketani hi laha swi boxiweke eka xiyenge xa 2 2 b; kumbe iii Mbuyelo lowu lavaka ku tirhisa hi ku vuyelela ka ku hambana loku sirheleriweke.
b Hikwalaho ka xikongomelo xa ndzimana a i ku hambana ku ta tekiwa ku huma eka ku hamban kun?wana loko-
Loko ku huma hi ntiyiso eka ku hambana kokolo, kumbe swi huma eka ku hambana loku humaka eka ku hambana kun?wana, kambe swa ha hlayisile swihlawulekisi swa ku hambana koloko; na
Swi hlawuleka kahle eka ku hambana loku n?wana
Handle ka ku hambana loku tisiwaka hi nongonoko wa ku kurisa, wu nga pfumelelana na ku hambna loku n?wana loko swi ta eka swihlawulekisi swa nkoka.
Hi nga tekeli ehansi swiletelo swa xiyengentsongo xa , mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila hi nkarhi lowu holobye a wu vekeke u ta tirhisa timfanelo hinkwato hi ku landza xiyenge xa 25 hi ku xixima muxaka wa ximila lexi ku hambana loku ku welaka eka wona, u na lunghele leri heleleke ku tirha migingiriko yin?wana na yin?wanaleyi yelanaka n a ku hambana loku boxiweke ehansi ka xiyengentsongo kumbe ku endla leswaku gingiriko walowo wu endla hi munhu un?wana na un?wana.
Hi nga tekeli ehansi swiletelo swa xiyengentsongo xa 23A 9a, munhu un?wana na un?wana loyi a hlayisa switirhisiwa swo byala swa ku hambana hi ndlela ya kahle a nge ngheneleli swimila mfanelo ya mubyali hi tlhelo ra mixaka loko a-
a a xavisa nakambe xitirho xo engetela swimila;
b ku ya hi makungu ya xiyengentsongo xa 2, xavisa ximila xihi ni xihi, xitirho xo tumbuluxa nakambe kumbe xitshoveriwa lexi humaka eka xitirho xo engetela swimila hi xikongomelo xin?wana handle ka xo engetela swimila kumbe ku andzisa ko tano;
c tirhisa kumbe ku andzisa xitirho xo engetela swimila eka ku hluvukisa mixaka yo hambana;
d tirhisa xitirho xo engetela swimila hi swikongomelo swo endla ndzavisiso wa bona fide;
e tirhisi xitirho xo engetela swimila xexo hi swikongomelo swo ka swi nga ri swa bindzu kumbe swo ka swi nga ri swa mfumo;
f ri mupurasi loyi a nga eka misava leyi a tshamaka eka yona kumbe ku tirhisa switshoveriwa leswi humaka eka misava yo tano ku suka eka xitirho xo engetela swimila hi swikongomelo swo engetela swimila: Ku ri leswaku switshoveriwa leswi kumiweke ku suka eka xitirho xo byalela swimila swo engetela a swi fanelanga ku tirhisiwa hi swikongomelo swo engetela swimila hi munhu wihi ni wihi loko a nga ri mupurasi.
Hambiloko makungu ya xiyengentsongo xa 6b, ximila xo khavisa hi tlhelo ra mfanelo ya mukurisi wa swimila ya nyikiwile kun?we ni xiphemu xin?wna xa wona lexi hi ntolovelo xi xavisiwaka hi swikongomelo swin?wana swo ka swi nga ri swo andzisa, swi fanele ku va ni nsirhelelo wa lunghelo ro tano loko xi tirhisiwa eka bindzu tanihi xitirho xo engela swimila eka ku tumbuluxa ximila xo khavisa xo tano kumbe xiluva lexi nga tsemiwa.
Xitiviso hi ku landza xiyengentsongo xa 2 xi fanele, hi ndlela yihi ni yihi laha mukhomi wa mfanelo ya mukurisi wa swimila leyi ku vulavuriwaka hi yona i muaka tiko wa, kumbe u tshama e, tiko leri ku nga twananiwa na rona kumbe mpfumelo wa tiko kumbe, hi tlhelo ra munhu wa xinawu, u ni hofisi leyi nga tsarisiwa eka tiko leri ku nga twananiwa na rona kumbe tiko leri ku nga pfumeleniwa na rona, a nyikiwa ntsena loko mukhomi wo tano a nga hi ku landza milawu ya tiko rero kumbe a kuma nsirhelelo wo yelana eka tiko rero.
Xiyenge xa 23 lexi nga hundzuluxiwa hi xa 14 xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi sw.
swa 46 na 47 swa Nawu wa 97 wa 1986 na ku siviwa hi xa 13 xa Nawu wa wa 1996.
A Ku tshova/kavanyeta mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mfanelo ya mukurisi wa swimila yi ta tshoviwa/kavanyetiwa hi munhu wihi ni wihi loyi-
a a nga riki mukhomi wa mfanelo ya mukurisi wa swimila, endlaka, kumbe vangaka leswaku yi tshoviwa/kavanyetiwa, xiendlo lexi languteriwaka eka xiyenge xa 231 handle ka layisense leyi kumiweke ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27;
b a nga kuma layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27 kambe a tsandzekaka ku landzelela nkarhi kumbe xipimelo xihi ni xihi xa kona;
c a tirhisaka vito leri pfumeleriweke ra mixaka leyi sirheleriweke hi mayelana na swimila kumbe xitirho xo engetela swimila swa mixaka yihi ni yihi hi xikongomelo xihi ni xihi xin?wana; na d ku xavisa swimila kumbe xitirho xo engetela swimila swa mixaka yo sirheleriwa ehansi ka mavito wahi ni wahi man?wana ya swimila handle ka mavito ya swimila lama nga pfumele ya mixaka yaleyo.
Xiyenge xa 23A lexi nga nghenisiwa hi xa 14 xa Nawu wa 15 wa 1996
Ku hlayisa xitirho xa ku tumbuluxa
Mukhomi wa mfanelo ya mubyali wa swimila u fanele ku vonisisa leswaku u fanele ku va na yona hi nkarhi -
a ku endlela ku yi nyiketa murhijisitrara loko a kombela xitirho xo engetela swimila swa mixaka hi tlhelo leri ha rona mfanelo yi nyikiweke naswona leyi faneleke ku tumbuluxa mixaka leyi vuriwa hi mukhuva lowu timfanelo ti faneleke ku yelana na leti vekiweke hi nkarhi wo nyikiwa mfanelo leyi faneleke;
Ndzimana ya (a) leyi siviweke hi xiyenge xa 15 xa Nawu wa 5
wa 1980
b wo yi kombelo ku nyiketa murhijistrara mahungu ni ku n?wi pfumelela swiolovisi leswi a vonaka swi fanele ku tikhorwisa leswaku mukhomi wo tano u hlayisa xitirho xo engetela swimila leyi yelanaka na swilaveko leswi vuriwaka eka ndzimana ya a
Murhijistrara a nga ha endla vukamberi hi mayelana na mhaka yihi ni yihi leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa 1 leyi a nga ha vonaka yi fanerile.
A Matimba yo nghena eka miako/ndhawu, ku endla vukamberi, ku teka swikombiso no taka tiatikili to karhi
Murhijistrara, mutirhelatiko eka ndzawulo kumbe munhu wihi ni wihi loyi a vuriwaka eka xiyenge xa 33a a nga ha, hi vulawuri lebyi nga humesiwa ehansi ka xiyengentsongo xa 3, eka nkarhi wihi na wihi lowu faneleke-
a nghena na ku kambela ndhawu yihi na yihi, miako kumbe movha leyi nga endzeni kumbe eka lahaka ximila xihi na xihi, xitirhi xo engetela swimila, muxaka wo karhi kumbe atikili yin?wana hi tlhelo ra ku tirha ka Nawu lowu, xi le kumbe ehenhla ka misava leyi yi ehleketeriwaka leswaku xi tumbuluxiwile eka yona, ku tumbuluxiwa nakambe, ku byariwa, tshoveriwa, ku tirhiwa, ku cheriwa mirhi, ku lulamisiwa, ku kamberiwa, ku langutisiwa, ku xopaxopiwa, ku ntlawahatiwa, ku pakiwa, ku funghiwa, ku leburiwa, ku khomiwa, ku hlayisiwa, ku pakiwa, ku susiwa, ku fambisiwa, ku kombisiwa kumbe ku xaviwa;
b lerisa munhu loyi a lawulaka kumbe a thoriweke eka ndhawu yo tano, miako kumbe movha ku-
i ku yisa buku yo karhi, rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana mayelana na ximila xexo, xitirhi xo engetela swimila, kumbe atikili yin?wana naswona loyi a nga ni kumbe ehansi ka vulawuri bya munhu yaloye;
ii nyiketa mahungu yo tano tana hiloko a ri na wona mayena na ximila, iii U ta pfuneta tani hi murhijisitara, mutirhela-mfumo kumbe munhu loyi a lavaka ku n?wi pfuneta ku endla ntirho wa yena ku ya hi Nawu lowu;
Kambela buku yin?wana na yin?wana, rhekhodo kumbe matsalwa yan?wana na ku endla tikhopi, kumbe ti tekiwile ku suka kona;
d Teka ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo kurisa, swo khomeka, buku, rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana kumbe atikili leyi nga kumbe leyi nga yelanaka na tirhisiwa ehansi ka Nawu lowu na ku tihlayisela swona; Ntsena loko munhu loyi a khomeke kumbe ku lawula buku, rhekhodo, kumbe dokhumente a nga va a tekeriwe kona, a nga, ha yena n?winyi a tlhela a ri ehansi ka vulawuri bya murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi a khumbhekaka a nga endla tikhopi ta kumbe ti tekiwile ku suka kona;
e Teka swikombiso swa ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo byala, swo khomeka kumbe tiatikili tin?wana leti tirhisiweke kumbe ti lavaka ku tirhisiwa eka ku humesa, andzisa, byala, tshovela, endlelo, tshungula, lulamisa, kambela, kambisisa, xiyisisa, veka hi mintlawa, u nga si sungula ku paka, fungha, khoma, hlayisa, susa, fambisa, kombisa kumbe ku xavisa ka, ka ximila xin?wana na xin?wana, switirhisiwa swo byala, swo khomeka kumbe atikili leyi tekiweke ku ya hi ndzimana d, na ku kambela, xiyisisa na ku veka hi mintlawa.
Xikombiso xin?wana na xin?wana lexi tekiweke ku ya hi xiyengentsongo 1 e kumbe 6-
a Xi ta va na mpimo kumbe ntiko lowu vekiwaka hi murhijisitara, wu tekiwa hi ku landza maendlelo loma vekiweke hi yena;
b Xi ta tekiwa evukoneni bya munhu loyi a lawulaka, kumbe n?winyi kumbe muhlayisi wa, ximila xexo, switirhisiwa swo byala, swo khomeka kumbe atikili, kumbe, loko munhu yoloye, n?winyi kumbe mukhomeri a nga kumeki, exikarhi ka timbhoni leti n?wana, na fomo leyi murhijisitara a nga yi boxaka yi ta hetisisiwa kwalaho;
U ta, loko swi fanerile, paka na ku hlawula hi ndlela leyi ntumbuluko wa swona wu lavaka ha kona; na d U ta kambela hi rivilo leri khomekaka, kambisisa kumbe ku xiyisisa hi ku landza maendlele lama murhijisitara a nga ma vekaka kumbe lama nga vekiwaka, na swona mbuyelo wa ku kambela koloko, xikambelo ku mbe ku xiyisisa ku ta nghenisiwa eka fomo leyi nga ta vekiwa hi murhijisitara.
Waranti leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 yi ta humesiwa hi muavanyisi wa Khoto Nkulu kumbe hi majisistarata loyi a nga na matimba ya xinawu eka ndhawu ya leyo laha ndhawu na laha ku tirheriwaka kona swi nga kona, kumbe laha movha wu nga kona kumbe wu nga ta va kona, naswona yi ta humesiwa ntsena loko swi vonaka eka jaji kumbe majisitarata swi suka eka mahungu yo hlambanya swi ri leswi khomekaka swi tshembhisa leswaku atikili leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 a na b swi leka, kumbe eka ndhawu yin?wana, laha ku tirheriwaka kona kumbe movha, naswona u ta boxa leswaku hi yihi migingiriko leyi boxiweke eka xiyengentsongo 1 yi nga endliwaka kwalaho hi munhu loyi a nyikiwaka.
Waranti leyi humesiweke hi ku landza xiyenge lexi yi ta tirhiwa na nhlekanhi handle ka loko munhu loyi a yi humeseke a a vule leswaku yi tirhiwa na vusiku hi minkarhi leyi nga ta va yi ri kahle, naswona ku nghena na ku secha endhawini, laha ku tirheriwaka kona kumbe movha swi boxiwiele kahle eka warente ku ta tirhiwa ku landzelerisa na ku xixima na oda, ku katsa-
a Timfanelo ta munhu eka, ku hloniphiwa, na ku hlayisiwa ka ku xiximiwa ka yena;
b Mfanelo ya munhu eka ntshuxeko na ku hlayiseka; na
a Titivisa eka munhu loyi a lawulaka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, loko munhu ya loye a nga ri kona, veka khopi ya muxaka yaleyo eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, eka ndhawu ya leyo.
b Nyika munhu yoloye vuxokoxoko mayelana na matimba yo fambisa waranti yaleyo loko a byi kombela
Murhijisitara, mutirhela-mfumo eka ndzawulo kumbe munhu loyi a boxiweke eka xiyenge xa 3 3 a a nga ri na warente a nga nghena eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni, a secha, vutla, kumbe ku teka swikombiso, kumbe ku susa atikilli yin?wana na yin?wana leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 loko munhu loyi a kotaka ku endla tano a pfumelelana na ku nghena ko tano, ku secha, ku vutla, na ku teka na ku susa swikombiso.
a Murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi hi matimba ya waranti leyi humesiweke ku ya hi xiyengentsongo xa 3 nghena na ku secha ndhawu yin?wana na yin?wana, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni,va nga tirhisa matimba lama hlulaka ku siveriwa ku nghena kumbe ku secha.
b A ku na munhu loyi a nga nghenaka a tlhela a secha ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni naswona a tivisile xikongomelo xo nghena ka yena handle ka loko munhu yaloye a ri ni mavonele lama khomekaka ku tiyisisa leswaku tiatikili tin?wana ti ngfa onhiwa loko ku nga sungula ku komberiwa na xikongomelo lexi xi tivisiwile ku sungula.
Loko, hi nkarhi wa ku fambisa warente kumbe ku secha ku ya hi xiyenge lexi, munhu a vula leswaku atikili leyi kumekeke eka ndhawu, laha ku tirheriwaka kona kumbe emovheni laha ku kambisisiwaka ku kumeka mahungu ya nkoka naswona a ala ku kambisisiwa kumbe ku susiwa ka atikili ya leyo, munhu loyi a fambisaka waranti kumbe ku secha u ta, loko a ri ni mavonele ya leswaku atikili yi na mahungu lama fambelanaka na vulavisisi naswona mahungu lawa ya laveka eka vulavisisi, kumbe ku yingisela, u kombela murhijisitara wa Khoto Nkulu leyi lawulaka, kumbe murhumiwa wa yena, ku teka na ku susa atikili ya leyo leswaku yi hlayiseka ku fika laha khoto ya nawu yi nga ta teka xiboho mayelana na ku vona leswaku mahungu lawa ma kambisisiwaka ya nga va na nkoka.
Waranti leyi humesiweke hi ku landza xiyenge lexi yi nga humesiwa hi siku rin?wana na rin?wana naswona yi ta va na matimba ku kondza-
a Yi hetisisiwa; kumbe b Yi herisiwa hi munhu loyi a yi humeseke kumbe, loko munhu ya loye anga kumeki, hi munhu un?wana na un?wana loyi a nga na vulawuri byo fana na bya yena; kumbe
Yi heta n?hweti ku sukela siku leri yihumesiweke hi rona; kumbe d Loko xikongomelo lexi yi humeseriweke xona xi nga ha ri kona,
Leswi nga ta humelela ku sungula
Loko ku nga ri na ku lavisisa vugevenga mayelana na swimila swo karhi, switirhisiwa swo kurisa swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe tidokhumente leti tekiweke ku ya hi xiyengentsongo 1 kumbe 6, kumbe loko swi vonaka onge swimila swa muxaka yaleyo, switirhisiwa swo byala swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe tidokhumente leti tekiweke ati laveki leswaku ti va vumbhoni kumbe xileriso xa khoto, leswaku swimila, switirhisiwa swo kurisa swimila, leswi khomekaka, buku, rhekhodo, kumbe tiatikili tin?wana kumbe matsalwa ti ta tlheriseriwa eka munhu loyi ti tekiweke eka yena.
Xiyenge xa 24A xinghenisiwile hi xa 15 xa 1996.
Tilayisense
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimilahi ku komberiwa hi ku tsaleriwa hi munhu un?wana a nga nyika munhu yaloye layisense ku ya hi laha munhu ya loye anga pfumeleriwaka ku endla migingiriko yihi na yihi leyi boxiweke eka xiyenge xa 23.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Layisense yi nga katsa swipimelo mayelana na-
a mpimo wa switirhisiwa swo byala swa ku hambana loku faneleke leswi faneleke ku nyikiwa mukhomi wa layisense, na nxavo wa kona;
b mali leyi faneleke ku hakeriwa hi ku landza matirhisele ya layisense;
mahungu lama ma faneleke ku nyikiwa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila leswi lavekaka mayelana na leswi layisense yi nga ta tirhisisiwa xiswona;
d nkarhi lowu layisense yi nga tirha ku fika ka wona, leyi nga taka wu nga tluli nkarhi lowu nyikiweke mfanelo yo kurisa leyi khumbhekaka;
e ku hundzisela;
f ku xupuriwa loku nga kona ku ya hi swipimelo leswi nga fikeleriwiki; na g nchumu wun?wana na wun?wana lowu lava khumbhekaka va nga pfumelelanaka ha wona.
mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u ta tivisa murhijisitara hi nkarhi lowu vekiweke hi ndlela leyi vekiweke hi layisense leyi a nyikiweke hi yena ehansi ka xiyenge lexi, a tlhela nyika murhijisitara khopi ya layisense yin?wana na yin?wana.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Hi nkarhi lowu vekiwaka hi Holobye ehansi ka xiyenge xa 23 5 tani hi nkarhi lowu ku tirhisiwaka ku tirhisa timfanelo hi ku landza muxaka wa swimila leswi ku hambana ku welaka ka swona, murhijisitara a nge humesi layisense leyi khumbaka vanhu hinkwavo mayelana na ku hambana hi ku ya hi xiyenge xa 27.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 16 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo xa layisense yo boha
Munhu un?wana na un?wana loyi a ehleketaka leswaku mukhomi wa mfanelo yo byala swimila a nga swi ehleketi kahle loko ala ku n?wi nyika layisense ehansi ka xiyenge xa 25, kumbe leswaku mukhomi wo tano u veka swipimelo swoka a nga swi ehleketi kahle eka ku humesiwa ka layisense ya leyo, hi ku landza nawu lowu vekiweke a tlhela a hakela mali leyi vekiweke anga endla xikombelo eka murhijisitara xo nyikiwa layisense leyi bohaka hi ku landza mafanelo yo kurisa leyi yelanaka.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 17 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
na 3 ???
Swiyenge-ntsongo swa na swi susiwile hi xa 17 (b) xa Nawu wa 5 wa 1980.
Mukhomi wa muxaka wa mfanelo yo byala swimila wo tano ku nga si hela nkarhi na ndlela leyi vekiweke anga yisa xitatimende xo kanetana na murhijisitara laha ku vekiweke vuxokoxoko lebyi nga endlaka leswaku ku va na phikizano wa xikombelo lexi kambisisiwaka.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 17? xa Nawu wa 5 wa 1980.
Mukhomi wa muxaka wa mfanelo yo byala swimila wo tano u ta nyika xitatimende eka munhu loyi an endleke xikombelo a tlhela a nyika murhijisitara bya vukorhokeri bya kona.
Loko munhu loyi a endleke xikombelo na mukhomi wa mfanelo yo byala swimila hi nkarhi wihina wihi endzhaku ka xikombelo xi yisiwile eka murhijisitara, va ta fikelela ntwanano mayelana na ku nyikiwa ka layisense, munhu loyi a endleke xikombelo u ta tivisa murhijisitara hi ntwanano, laha xikombelo xi nga ta herisiwa nkarhinyana.
Ku nyika tilayisense leti bohaka
Xikombelo ehansi ka xiyenge xa 26 xi ta yingisiwa hi siku, nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi murhijisitara, loyi anga ta tivisa munhu loyi a endleke xikombelo na mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila hi ku va tsalela.
Leswi nyikiweke eka xiyenge xa 18 2,3,4, 5 na 6 mutatisi mutandis yi ta endleka hi ku landza ku yingiseriwa ka xikombelo.
Loko murhijisitara a enetekile leswaku mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u alela ku nyikiwa ka layisense swi nga fanelanga ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe u veka swipimelo swo ka swi nga fanelanga swa ku humesa ka kona, a tlhela a eneteka leswaku, tani hi mbuyelo wa ku ala kwaloko kumbe swipimelo sweswo, swilaveko swa kahle swa tiko hi ku lnadza ku hambana loku kambisisiwaka a swi enetisiwi kumbe a swi nga enetisiwi, a nga nyika layisese leyi bohaka-
a leyi nga katsa swipimelo leswi boxiweke eka ndzimana a ku fika na ku katsa f ya xiyenge xa 25 2, na swipimelo swin?wana swo tano leswi nga vekiwaka hi murhijisitara;
b leswi nkarhi wun?wana na wun?wana swi nga pfuxetiwaka hi murhijisitara hi xikongomelo xo yimela lexi endliweke hi eka yena leswaku xi cinciwa kumbe ku susiwa.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi xa 17 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Ku tshamisekisa ka swipimelo swa layisense leyi bohaka, murhijisitara u ta teka xiboho xo tiyisisa leswaku switirhisiwa swo byala swa ku hambana loku kambisisiwaka swi ta nyikiwa tiko hi nxavo wa kahle leyi nga fambisana na wa mukhomi wa mfanelo yo byala swimila swi tlhela swi n?wi nyika tirhela kahle.
a Layisense leyi bohaka yi nga nyikiwa eka munhu un?wana na un?wana hambi loko mukhomi wa mfanelo yo byala swimila a nyikile layisense ehansi ka xiyenge xa 25 eka munhu un?wana na un?wana.
b ku nyikiwa ka layisense leyi bohaka ku nge siveli mukhomi wa mfanelo yo byala swimila ku nyika layisense yo engetelela hi ku landza xiyenge xa 25.
Nhlengelo wa vakhomi va mfanelo yo byala swimila
Laha ku nga ni mfanelo yo kurisa swimila, endzhaku ka ku sungula ka Nawu lowu, lowu nyikiweke vanhu vambirhi kumbe ku tlula va halnganile, munhu un?wana na un?wana u ta, hi ku landza ntwanano wun?wana na wun?wana lowu tsariweke exikarhi ka vona u ta kuma-
a ku averiwa ko ringana ehansi ka mfanelo lowu;
b ku nghenelela leswaku a vuyeriwa yena n?winyi eka ntirho lowu boxiweke eka xiyenge xa 23, loko a humesela erivaleni migingiriko leyi eka vakhomi va mfanelo lava n?wana; na
Ndzima. (b) yi siviwile hi xiyenge xa 18 xa Nawu wa 5 wa 1980.
ku teka goza hi ku landza ku ngheneleriwa kun?wana na kun?wana ka mfanelo.
Nhlengelo wa ku khoma mfanelo yo byala swimila,a wu nge endli leswi landzelaka vakhomi lavan?wana ku-
a nyika layisense ehansi ka xiyenge xa 25; kumbe b hundzisela hinkwaswo kumbe xiphemu xa ku tsakela ka yena eka mfanelo yaleyo.
Laha gingiriko wu kumiwaka eka ku xavisa ka switirhisiwa swo byala hi nhlengelo wa ku khoma mfanelo yo byala swimila, nhlanganelo walowo hikwalaho ka xikongomelo xa gingiriko u ta tekiwa a ri mukhomi wa mfanelo a a ri yexe.
Khoto hikwalaho ka xikombelo xa mukhomi wa mfanelo yo byala swimila yi nga endzhaku ka loko yi nyikile nkarhi wa ku yingisiwa eka van?wana vakhomi va mfanelo yo byala swimila, nyika mavonele mayelana na ku hundziseriwa ka mfanelo kumbe xiphemu xa kona, kumbe hi ku landza ku nyikiwa ka layisense hi ku landza mafanelo, kumbe hi matirhisele na ku humelerisa mfanelo, loko swi vonaka swi lulamile na ku vuyerisa, naswona mukhomi wa nhlengelo un?wana na un?wana u fanele a nyika mavonele eka ku letela koloko.
Loko munhu un?wana na un?wana loyi a faneleke ku nyika vonele ehansi ka xiyengentsongo xa 4 a nga tsandzeka, eka nkarhi lowu vekiweke hi khoto kumbe, ku tsandzeka ku fikelela ku tiyimisela koloko, endzhaku ka ku komberiwa hi ku tsaleriwa ku endla tano hi nhlanganelo wa vakhomi va mfanelo lowu kongomiweke, ku tirhisa xitirho xin?wana na xin?wana kumbe ku endla gingiriko wun?wana na wun?wana kumbe nchumu lowu faneleke ku nyika matirhele eka tlhelo, khoto yi nga nyika matimba eka munhu un?wana na un?wana ku tirhisa xitirho lexi kambisisiwakahi vito ra kumbe hi ku yimela munhu loyi a tsandzekaka.
Ku hundzisela ka mfanelo ya mubyali wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo byala swimila ehansi ka Nawu lowu kumbe Nawu wa Mfanelo yo Byala swimila, 1964 Nawu 22 wa 1994, a nga, hi nkarhi lowu vekiweke endzhaku ka loko Mfanelo kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana xi hundziseriwe eka munhu un?wana hi ndlela leyi vekiweke na loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke-
a tivisa murhijisitara hi vito na kherefu ya munhu loyi mfanelo kumbe xiphemu xin?wana xi hundziseriweke eka yena; na b nyika murhijisitara hi vumbhoni bya leswaku ku hundzisela koloko ku nyikiwile eka munhu un?wana na un?wana loyi a nga na layisense ehansi ka mfanelo leyi.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi xa 18 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Munhu loyi mfanelo yo byala swimila kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana xi hundziseriweke eka yena u ta, loko yena a thola muyimeri hi ku landza mfanelo yeleyo, hi nkarhi lowu vekiweke na hi ndlela leyi vekiweke u ta tivisa murhijisitara vito na kherefu ya muyimeri yoloye.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi 18 (b) xa Nawu wa 5 wa 1996.
Murhijisitara hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko byebyo byi fambelanaka na ku hundziseriwa ka mfanelo yo kurisa swimila ya leyi a tivisiweke ehansi ka xiyenge lexi, tani hi loko swi vekiwile.
Ku boheka ka mfumo hi mfanelo ya mubyali wa swimila
Ku ya hi swiletelo swa swiyenge-ntsongo 2, mfanelo yo byala swimila hi tindlela hinkwato yi ta boha Mfumo hi ndlela yo fana na leyi bohaka munhu un?wana na un?wana.
A ku tihakelo leti hakeriwaka ehansi ka Nawu lowu ti nga ta hakeriwa hi Mfumo.
Mfumo wu nga ha teka mfanelo ya mubyali wa swimila a Holobye endzakhu ka ku vulavurisana na Holobye wa timali hi xitiviso eka Gazette a nga teka mfanelo yo byala swimila hi ku yimela Mfumu eka ku hambana kun?wana na kun?wana ka minxaka ya swimila ku sukela hi siku leri vekiweke hi yena a tlhela a kandziyisa xitiviso eka Gazette ya leyo kumbe endzhaku.
Ndzima. (a) yi siviwile hi xa 19 xa Nawu wa 5 wa 1980 na hi x. 19 xa Nawu 15 wa 1996
b Ku sukela hi siku leri vekiweke ehansi ka ndzimana a timfanelo hinkwato na vutihlamuleri lebyi fambelana ka mfanelo yo byala lowu vuriweke wu ta tekiwa wu hundziseriwe eka Mfumu, naswona mfanelo yo tano ku sukela siku rero wu ta nyikiwa Holobye hi ku yimela Mfumo.
Holobye u ta hakela munhu loyi a ri mukhomi wa mfanelo yo byala swimila lowu kambisisiwaka xikan?we kan?we endzhaku ka ku siku leri kombisiweke eka xiyengentsongo xa 1 a, ku ririsiwa koloko ku twananiweke ha kona kumbe, ntwanano lowu tsandzekeke, tani hi laha wu nga ta va wu tshamisekisile hi mulamuri.
Ku cinciwa ka ku thya
Ku thya loku pasisiweke hi ku landza ku hambana ku nga cinciwa kumbe ku engeteleriwa hi murhijsistara-
a loko a nyikiwa xileriso hi khoto hi xikombelo xa munhu loyi hi nawu a nga na lavaka ku tirhisa vito leri kambisisiwaka;
b eka xikombelo xa mukhomi wa mfanelo yo byala swimila eka ku hambana koloko;
c loko mahungu lama yisiweke eka murhijisitara eka xikombelo xo pasisiwa ka, kumbe mayelana na, ku thya loku kambisisiwaka a ku hoxekile na murhijisitara u vona swi fanerile leswaku ku thya loku a ku nga fanelanga ku pasisiwile loko a tivile leswaku mahungu yalawo a ma hoxekile; kumbe d loko mahungu ma humela erivaleni lama, loko a ma kumiwile eku sunguleni, hi mavonele ya murhijisitara ama ta va endle leswaku ku aleriwa ku thya ko tano.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi xa 20 (a) xa Nawu wa 15 wa 1996.
Xikombelo lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 b xi ta endliwa eka murhijisitara hi ku landza maendlele lama vekiweke naswona xi ta fambisiwa na mali ya xikombelo leyi vekiweke.
Xiyengentsongo xa xi cinciwile hi xa 20 (b) xa Nawu wa 15 wa 1996.
) Loko ku cinca kumbe ku engetelela ku laveka hi ku landza swiletelo leswi boxiweke eka ndzimana ? kumbe (d) ya xiyengentsongo (10, hi ku tsala murhijisitara u ta tivisa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila lowu fambelanaka a nyika swiletelo leswi endlaka leswaku swi fanela ku cinca kumbe ku engetelela, naswona mukomberi yaloye u ta yisa swikombelo swa ku cinca kumbe ku engetelela ku nga si hela 60 wa masiku ku suka eka siku leri xitiviso xi yisiweke eka yena.
Loko murhijisitara a ri na makungu yo pasisa xikombelo xa ku cinca kunca kumbe ku engetelela eka ku hambana ehansi ka xiyengentsongo 1 b kumbe
, hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko byebyo lebyi fambelanaka ku cinca kumbe ku engeteleriwa tani hi laha swi vekiweke.
Eka nkarhi lowu vekiweke munhu un?wana na un?wana, loko ku hakeriwile mali leyi vekiweke, hi ndlela leyi vekiweke u ta yisa xikombelo xo kaneta ku nyikiwa ka ku cinca kumbe ku engetelela.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 20 (a) xa Nawu wa 5 wa 1980.
Murhijisitara a nga, endzhaku ka ku tekela enhlokweni ku kaneta loku yisiweke ehansi ka xiyengentsongo 5, u ta pasisa ku cinca kumbe ku engetela loku komberiweke, naswona hi ku tivisa eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi vekiweke lebyi yelanaka na ku cinca kumbe ku engetela loku pasisiweke.
Murhijisitara u ta kandziyisa hi ku tivisa eka Gazette vuxokoxoko lebyi vekiweke mayelana na ku cinca kumbe ku engetela loku komberiweke ehansi ka xiyengentsongo 1 a.
Ku herisiwa ka mfanelo yo byala swimila
Mfanelo yo byala swimila wu ta herisiwa loko ku hela nkarhi lowu vekiweke eka xiyenge xa 21.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 21 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Murhijisitara a nga herisa mfanelo yo kurisa swimila wu nga si hela loko-
a mahungu man?wana na man?wana lama yisiweke eka yena eka xikombelo xa mfaleyo yaleyo kumbe mayelana na xikombelo xexo, a ma hoxekile na loko mfanelo yolowo a wu fanele wu nga nyikiwanga loko a swi tivile leswaku mahungu a ya hoxekile;
b mahungu ya kumekile lama, loko a ma kumekile eku sunguleni, a ya ta va ya endle leswaku mfanelo yo kurisa swimila swu aleriwa c swa nkoka swi fanele ku nyikiwa ehansi ka xiyenge xa 8 eka xikombelo xin?wana na xin?wana xa ku nyika mfanelo yo byala swimila eka ku hambana ko fana.
d mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u ala kumbe u tsandzekile kumbe a nge swikoti ku nyika murhijisitara switirhisiwa swo byala swa ku hambana lou yelanaka leswi faneleke ku va kona eka swilaveko swa ndzimana a ya xiyenge xa 24 1;
e mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u tsandzekile ku fikelela xikombelo ehansi ka ndzimana b ya xiyenge xa 24 1, kumbe u siverile murhijisitara ku endla vukambisisi lebyi boxiweke eka xiyenge xa 24 2
f mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u arile, kumbe u tsandzekile kumbe anga le ka xiyimo xo kota ku yisa xikombelo xa ku cinca kumbe ku engetela ka ku thya endzhaku ka loko a komberiwile ku endla tano ehansi ka xiyenge xa 32 3;
g mali ya lembe ku ya hi xiyenge xa 22 a yi hakeriwanga hi nkarhi lowu vuriweke eka xiyenge xexo;
h mfanelo yo byala swimila wu nyikiwile munhu loyi anga fanelangiki, handle ka loko wu nga hundziseriwa eka munhu loyi a faneleke; kumbe i Mukhomi wa mfanelo yo byala swimila u lerisiwa ku herisa mfanelo yo kurisa hi khoto,
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 21 xa Nawu wa 15 wa 1996.
Murhijisitara u ta tivisa mukhomi wa mfanelo yo byala swimila leyi kambisisiwaka na hi ta layisense leyi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 27 hi ku n?wi tsalela kumbe laha xitiviso xi nyikiweke ehansi ka xiyenge xa 25 3, hi xikongomelo xo herisa mfanelo yo kurisa swimila ehansi ka xiyengentsongo xa 2 hi malunghelo.
Mukhomi un?wana na un?wana loyi a vuriweke eka xiyengentsongo xa 3 anga, eka nkarhi lowu vekiweke, hi ndlela leyi vekiweke na loko a hakerile mali leyi vekiweke a nga yisa ku kaneta mayelana na ku herisa ka mfanelo yo byala loku kongomisiweke.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 21 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Swilaveko swa swiyenge swa 18 1, 2, 3, 4, 5 na 6 swa mutatis mutandis swi ta endliwa hi ku landza ku aleriwa koloko.
Xiyengentsongo xa xi siviwile hi xa 21 xa Nawu wa 5 wa 1980.
Murhijisitara u ta kandzisa ku herisa ehansi ka xiyengentsongo xa 1 kumbe 2 xa mfanelo yo kurisa swimila hi ku tivisa eka Gazette.
Xitifikheti xo rhijisitara lexi humesiweke ehansi ka ndziama a ya xiyenge xa 20 2 xi ta, ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke, vuyiseriwa eka murhijisitara hi mukhomi loko mfanelo yo byala leyi khumbhekaka yi herisiwile ehansi ka xiyenge lexi.
Ku tinyiketela ku tshika mfanelo ya mubyali wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila nkarhi wun?wana na wun?wana a nga tivisa murhijisitara hi ndlela leyi vekiweke loko a hakerile mali leyi faneleke leswaku u tshika mfanelo ya leyo, naswona mukhomi u ta nyika murhijisitara vumbhoni bya xitiviso xexo xi nyikiwile eka munhu un?wana na un?wana loyi a nyikiweke mfanelo na le ka munhu un?wana na un?wana loyi a swi tsakelaka.
Murhijisitara u ta nyika xitiviso eka Gazette u ta kandziyisa vuxokoxoko lebyi fambelanaka na ku tshika tani hi laha swi vekiweke.
Ku funghiwa ka tilebulu ta khontheyinara
Milandzu
Loko switirhisiwa swin?wana swo kurisa swa ku hambana ku ya hi leswi mfanelo yo kurisa yi nyikisiweke swona ya xavisiwa hi swikongomelo swo kurisa, ku thya ka ku hambana ku ta veka erivaleni ximfumu swi vonaka kahle eka lebulu leyi damarhetiwaka, kumbe, loko swi pakiwile, eka khontheyinara.
Loko mfungho wu tirhisiwa xikan?we na vito ra ku hambana loku yelanaka, mfungho walowo na vito swi ta hambanyisiwa kahle.
Ku lulamisa swihoxo
Murhijisitara a nga nyika matimba-
a ku lulamisa xihoxo xa vubalani kumbe xihoxo xo hundzuluxa lexi vonakaka eka mfanelo yo kurisa yin?wana na yin?wana, xikombelo xa mfanelo yo tano kumbe dokhumente yin?wana na yin?wana leyi fayiriweke hi ku landzelerisa xikombelo xexo, kumbe rhijisitara;
b ku cinciwa ka dokhumente yin?wana na yin?wana ya ku cinciwa loku nga nyikiki ku yimela ka endliwa eka Nawu lowu;
c ku pfuneta kumbe ku lulamisa ka swihoxo eka maendlele eka maendlele emahlweni ka yena, loko ku pfuneta kumbe ku lulamisa swihoxo swi nga onhi ku tsakela ka munhu un?wana na un?wana.
Murhijisitara a nga tirhisa matimba ehansi ka xiyengentsongo 1 mero motu kumbe loko a komberiwile hi ku tsala.
Laha murhijisitara a lavaka ku tirhisa matimba ya yenaehansi ka xiyengentsongo 1 mero motu, u ta nyika xitiviso xa xikongomelo xa yena eka mukhomiwa mfanelo yo kurisa swimila kumbe mukomberi wa mfanelo ya leyo, leswi swi nga ta va swi yimise xi swona, na leka munhu un?wana na un?wana loyi a nga kombaka ku tsakela eka mhaka leyi, naswona u ta nyika mukhomi, mukomberi kumbe munhu un?wana na un?wana nkarhi wa ku twiwa a nga si tirhisa matimba ya yena.
Matimba yo tirhisa mavonelo ya murhijisitara a Nkarhi hinkwawo loko ku tirhisiwa matimba ku nyikiwile murhijisitara hi Nawu lowu a nge tirhisi matimba hi ndlela leyi nga pfuniki mukomberi kumbe muari kumbe munhu un?wana loyi ku ya hi rhijisitara a vonakaka a ri na ku tsakela, handle ko nyika mukomberi, muari kumbe munhu loyi a tsakelakankarhi wa ku twiwa eka nkarhi lowu vekiweke kumbe, loko ku nga ri na nkarhi lowu vekiweke, eka nkarhi wa kahle lowu nga ta va wu vekiwile hi murhijisitara.
b Mukomberi, muarikumbe un?wana loyi swi tsakelaka loyi a vuriwaka eka ndzimana a a nga lava ndlela yo twiwa.
Nkarhi hinkwawo hi nawu lowu nkarhi lowu boxiweke eka nkarhi lowu gingiriko kumbe xin?wan xi faneleke ku endliwa, murhijisitara a nga, tirhela laha swi vekiweke kahle, ndlandlamuxa nkarhi wunga si hela kumbe loko wu herile.
Ku ka xi nga ri kahle hi xivumbeko leswaku xi nga eldli matsalwa leswaku a nga vi kahle.
Ku ka xi nga vi kahle hi xivumbeko ka dokhumente yin?wana na yin?wana hi ku landza nawu lowu lavekaka leswaku wu endliwa na xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yaleyo, a nga ka a nga tirhi swi nga ri enawini vufambisi mayelana na mhaka leyi dokhumente kumbe xitiviso swi yelanaka, naswona swi nga ka swi nga vi swo tiseketela hi swona ku fambisa hi nawu leswi endlweke hi ku landza mahungu lawa, loko swilaveko na nhlamuselo swi vekiwile kahle erivaleni.
Ku hlayisa na ku humesa matsalwa
Tidokhumente hinkwato leti tshamaka na murhijisitara mayelana na mfanelo yo kurisa swimila na xikombelo xin?wana na xin?wanaxa mfanelo yaleyo, hi ku landza xiyengentsongo xa 3, xi ta hlayisiwa ku fika nkarhi lowu vekiweke.
Dokhumente yin?wana na yin?wana leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa 1 leyi hi mavonele ua murhijisitara yi nga vekiwa leswkuyi kambisisiwa hi tiko, loku ku hakeriwile mali leyi vekiweke yi ta pfuriwa leswaku yi kambisisiwa hi tiawara ta ntirho eka hofisi ya murhijisitara, na tikhopi loko ti komberiwile ti tlhela ti hakeleriwa mali leyi vekiweke ti ta nyikiwa munhu un?wana na un?wana.
Laha xikombelo xo nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila yi tekiweke, murhijisitara u ta tlherisela maphepha hinkwawo lama yisiweke mayelana na xikombelo, eka mukomberi eka adirese leyi kombisiweke eka xikombelo kumbe, loko swi nga koteki, a handzulela endzhaku ka loko ku hundzile nakrhi lowu vekiweke.
Swiletelo swa xiyenge xa 5 3 xa mutatis mutandis xi ta tirhisiwa hi ku landza tidokhumente hinkwato leti tshamaka na murhijisitara.
Xihundla
A ku na munhu loyi a nga ta, handle ka-
a loko swi fanerile ku tirhisa swiletelo swa Nawu lowu kahle; kumbe b hi xikongomelo xa mafambisele ya xinawu ehansi ka Nawu lowu kumbe nawu wun?wana; kumbe c loko swi laveka ku endla tano hi khoto yin?wana na yin?wana ehansi ka nawu wun?wana na wun?wana, kumbe d loko Holobye a nyikile matimba
U ta humesela erivaleni mahungu lama a ma kumeke eku tirhiseni matimba ya yena kumbe hi ku tirha mintirho ya yena hi u landza awu lowu.
Ku nga tekeriwi ehansi swiletelo swa xiyengentsongo 1, murhijisitara u ta nyiketa mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila kumbe munhu loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25, mahungu man?wana na man?wana lama a ma kumeke mayelana na gingiriko lowu endlaka leswku ku va na ku nghenelela ko ka ku nga ri kahle eka mfanelo yo kurisa swimila lowu kambisisiwaka.
X. 40 xi cinciwile hi x. 23 xa nawu 5 wa 1980 xi tlhela xi siviwa hi x. 5 xa Nawu 38 wa 1983 na hi x. 22 xa Nawu 15 wa 1996.
X. 41 xi herisiwile hi x.24 xa Nawu 5 wa 1980.
Ku aphila xiboho kumbe xiendlo xa murhijisitara
Munhu loyi a twaka a ri na xivilelo hi xiboho kumbe xiendlo lexi tekiwek hi murhijisitara hi ku landza nawu lowu, ku nga si hela nkarhi na hi ndlela leyi vekiweke na loko a hakerile mali leyi vekiweke, a nga aphila eka Holobye a kaneta xiboho kumbe xiendlo lexi kambisisiwaka.
a Holombye u ta hundzisela aphili leswku yi kambisisiwa na xiboho eka swirho swa huvo leswi nga laviwa hi Holobye naswona swi ta katsa-
i munhu un?we loyi a nga ta va a boxiwile tani hi mutshami wa xitulu hikwalaho ka vutivi lebyi a nga na byona bya nawu;
ii vanhu vambirhi la hi mavonele ya Holobye va nga na vutivi byo enta hi nhlokomhaka ya aphili.
b Munhu loyi a thoriweke ehansi ka ndzimana-ntsongo ii ya ndzimana a u ta aleriwa ku va xirho xa huvo loko a ri na ku tsakela ka vun?winyi ka mbuyelo wa aphili.
a Aphili yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyengentsongo xa 1 yi ta twiwa hi siku, nkarhi na ndhawu leyi vekiweke hi mutshami wa xitulu naswona u ta tivisa munhu loyi a philaka na van?wana lava nga ni ku tsakela eka aphili, hi ku va tsalela.
b Hikokwalaho ka ku twiwa ka aphili, mutshami wa xitulu a nga-
i lerisa munhu un?wana na un?wana loyi a nga nyikaka mahungu yo khomeka mayelana na nhlokomhaka leyi twiwaka kumbe loyi a nga khoma kumbe a nga na vulawuri ehenhla ka dokhumente leyi fambelanaka na nhlokomhaka leyi twiwaka, ku tihumelerisa eka yena hi nkarhi na ndhawu leyi boxiweke eka samoni, ku vutisisiwa kumbe ku humesa dokhumente ya leyo, naswona murhijisitara a nga khoma dokhumente yin?wana na yin?wana leyi humesiweke hi ndlela ya leyo;
ii fambisa xihlambanyo kumbe amukela ku tiyisisa ko huma eka munhu un?wana na un?wana loyi a vitaniweke tani hi mbhoni eka ku twiwa; na iii ku vitana munhu un?wana na un?wana eka ku twiwa tani hi mbhoni na ku n?wi vutisisa na ku lava leswaku a humesa dokhumente yin?wana na yin?wana leyi a nga na yona ehansi ka vulawuri bya yena.
Ku ta tirhisiwa maendlele lama vekiweke eka ku twiwa.
d Munhu loyi a aphilaka na murhijisitara va ta pfumeleriwa ku yimeriwa eka aphili hi muyimeri kumbe qhwetha kumbe hi hi dokhumente ya ximfumu leyi rhijisitariweke ehansi ka xiyenge xa 20 xa Nawu dokhumente ya ximfumu, 1978 Nawu 57 wa 1978.
Xiy-x. xi siviwile hi x.23 xa Nawu 15 wa 1996.
loko munhu a thoriwile ehansi ka xiyengentsongo 2 a-
a afa hi nkarhi wa vulavisisi bya aphili kumbe ekusuhi na ku sungula ka vulavisisi xivandla xi nga pfaleki hi nkarhi;
b a nga swikoti ku tirha naswona munhu un?wana a nge thoriwi hi nkarhi; kumbe endzhaku ka loko ku sungurile vulavisisi, a nga swikoti ku ya emahlweni, lava khumbhekaka va nga pfumelelana leswaku vulavisisi byi ya emahlweni hi swirho leswi nga kona, laha, xirho lexi loveke kumbe xi nga ha kotiki ku tirha kumbe kuri mutshami wa xitulu wa huvo, Holobye a nga hlawula un?wa wa swirho leswi saleke ku tirha tani hi mutshami wa xitulu.
a Loko lava khumbekaka va nga pfumelelani ehansi ka xiyengentsongo xa 4, vulavisisi byi ta tshikiwa nkarhinyana leswaku Holobye a kota ku thola xirho, hi ku landza swilaveko swa xiyengentsongo xa 2 a, endzhawini ya xirho lexi loveke kumbe xi nga ha kotiki ku tirha.
b Laha ku thola ku endliweke ehansi ka ndzimana a, loko lava khumbhekaka va pfumelelana, vulavisisi byi ta yisiwa emahlweni ku suka laha a ku gimetiwile kona loko ku nghenelela rifu kumbe ku nga ha koti ku tirha ka xirho, kumbe loko lava khumbhekaka va nga pfumelelani, ku ta sunguriwa eka de novo.
Endzhaku ka ku lavisisa aphili huvo yi nga-
a tiyisisa, veka etlhelo kumbe ku hambanyisa xiboho kumbe gingiriko wa murhijisitara;
b lerisa murhijisitara ku fambisa xiboho xa huvo mayelana na swona a Xiboho xa huvo xi ta tsariwa, khopi ya kona yi ta nyikiwa murhijisitara, muaphili na van?wana lava khumbhekaka.
Ndzima. (b) yi siviwile hi x. 59 ya Nawu 88 wa 1996.
Loko huvo yi veka etlhelo xiboho xin?wana na xin?wana kumbe gingiriko wa murhijisitara, mali leyi vekiweke leyi hakeriweke hi muaphili hi ku landza aphili leyi kambisisiwaka u ta tlheriseriwa yona, kumbe, loko huvo yi hambanyisa xiboho kumbe gingiriko wo tano, hi ku vona ka yona yi nga lerisa leswaku mali hinkwayo kumbe xiphemu xa yona xi tlheriseriwa muaphili.
X. 43 xi siviwile hi x. 59 xa Nawu 88 wa 1996.
Swinawana
Holobye a nga endla swinawana-
a ku veka xitifikheti xin?wana na xin?wana kumbe dokhumente kumbe fomo leyi faneleke ku humesiwa kumbe ku tirhisiwa hi xikongomelo xa Nawu lowu;
b ku veka mali leyi faneleke ku hakeriwa hi ku landza xikombelo, mhaka kumbe dokhumente yin?wana na yin?wana;
c ku veka mpimo wo hakela lowu nga ta hakeriwa munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke hi ku landza xiyenge xa 18 2;
d ku veka mpimo wo hakela lowu nga ta hakeriwa xirho xin?wana na xin?wana xa huvo lexi thoriweke hi ku landza xiyenge xa 42 2;
e ku veka mahungu na switirhisiwa leswi nga ta nyikiwa murhijisitara hi mukomberi wa mfanelo wo kurisa swimila, na switirhisiwa swo tumbuluxa leswi faneleke ku yisiwa hi nkarhi wa ku endla xikombelo;
f ku veka ku kambela, swikambelwana, xikambelo na magoza man?wana lama faneleke ku tekiwa hi mukomberi kumbe murhijisitara loko ku nga si nyikiwa mfanelo yo kurisa swimila, na nkarhi lowu swi faneleke ku tekiwa;
g ku veka tirhekhodo leti yelanaka na switirhisiwa swo tumbuluxa leswi xavisiwaka, andzisiwaka kumbe ku yisiwa ematikweni ya le handle swi halyisiwa hi munhu loyi a nga na switirhisiwa swo tana ehansi ka vulawuri bya kwe, xivumbeko na ndlela leyi swi faneleke ku hlayisiwa hi yona, swinga kumbeka hi ndlela yihi eka mani leswku swi kambisisiwa;
h mayelana na hungu rin?wana na rin?wana leri hi ku landza nawu lowu ri lavekaka kumbe ri nyikiweke leswaku ri vekiwa; na i mayelana na, hi ku angarhela, nchumu wun?wana na wun?wana lowu a wu tekaka wu fanerile kumbe ku wu veka leswaku swilo na swikongomelo swa Nawu swi nga fikeleleka ku antswa, matimba hi ku angarhela lama nyikiweke eka ndzimana leyi ma nga pimeriwi hi swiletelo swa tindzimana leyi rhangeke.
Swinawana swo hambana swi nga endliwa ku ya hi xiyenge lexi hi ku landza mintlawa yo hambana ya swimila hi ku landza tinxaka to hambana ta swimila kumbe ku xixima kun?wana loku nga voniwaka hi Holobye.
Swinawana swi nga veka ndziho hi ku landza ku tluriwa ku tsandzeka ku fikelela-
a loko ku ri nandzu wo sungula, ndziho kumbe ku gweviwa ka nkarhi lowu nga hundziki ntsevu tin?hweti; na b loko ku ri ra vumbirhi kumbe ku gweviwa, ndziho kumbe ku gweviwa ka nkarhi lowu nga hundziki lembe rin?we.
xiy.x. xi siviwile hi x. 25 xa nawu 15 wa 1996.
Xinawana lexi vekaka timali tin?wana na tin?wana xi ta endliwa ntsena endzhaku ka ku vulavurisana na Holobye wa Timali.
Milandzu na minxupulo
a loyi a nghenisaka mavun?wa eka rhijisitara kumbe a endla leswaku swi endliwa kwalahaya, kumbe loyi a tsalaka kumbe a endlaka leswaku ku tsariwa mavun?wa hi vomu ku va khopi ya ntsariso eka rhijisitara kumbe dokhumente leyi tshamaka na murhijisitara, kumbe loyi a humesaka kunbe a endlaka leswaku swi humesiwa kumbe swi vekiwa tani hi vumbhoni, ntsariso kumbe khopi yo tano;
b loyi a nyikaka xitatimende xa mavun?wa kumbe vuyimeri, kumbe loyi a nyikaka mahungu ya mavun?wa, a swi tiva leswaku I mavun?wa;
Ndzima. (b) yi siviwile hi x. 26 (a) ya Nawu 15 wa 1996
c loyi a sivelaka murhijisitara, mutirhela tiko kumbe munhu loyi a vuriweke eka xiyenge xa 3 3 a eka ku tirhisa matimba ya yena kumbe ku endla mintirho ya yena ehansi ka Nawu lowu;
Ndzima. (c) yi siviwile hi x. 26 (a) ya Nawu 15 wa 1996
d loyi, loko a vitaniwile ku ta humelela ehansi ka mafambisele ya Nawu lowu, a tsandzekaka ku ri hava swiphiqo leswi nga enawini ku humelela;
e loyi, loko a humelerile tani hi mbhoni eka mafambiselo man?wana na man?wana ehansi ka Nawu lowu a alaka hlambanya swi nga ri na ku ala ka xinawu kumbe ku humesa dokhumente yin?wana na yin?wana kumbew a hlamula xivutiso xin?wana na xin?wana lexi a nga xi lavaka hi nawu ku humesa kumbe ku hlamula;
f loyi a yimelaka hi mavun?wa leswaku switirhisiwa swo kurisa leswi xavisiweke hi yena hi xikongomelo xo kurisa kumbe ku andzisa switirhisiwa swo kurisa swa ku hambana hi ku landza mfanelo yo kurisa leyi nyikiwaka ehansi ka Nawu lowu, kumbe switirhisiwa swo kursa swi huma eka ku hambana koloko;
g loyi, hi nkarhi wa ku xavisiwa ka switirhisiwa swo kurisa kumbe ku andzisa, a tirhisaka ku thya loku hambaneke na ku thya loku rhijisitariweke hi ku landza Nawu lowu eka ku hambana loku kambisisiwaka kumbe u tirhisa ku thya loku rhijisitariweke ka ku hambana kun?wana ka muxaka un?we wa swimila kumbe a tirhisa ku thya loku fambelanaka swinene na ku thya loku rhijisitariweke loku kanganyisaka;
h loyi a tsandzekaka ku fikelela swiboho leswi vuriweke eka ndzimana b ya xiyenge xa 14 2 kumbe loyi a tsandzekaka ku landzelela xileriso lexi vuriweke eka xiyenge xa 24A 1 b;
Ndzima. (h) yi siviwile hi x. 26 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
i loyi, handle ka le ka tindhawu leti boxiweke eka xiyenge xa 40, a humesaka mahunhu lama a ma kumeke loko a karhi a endla mintirho kumbe exikarhi ka mintirho ehansi ka Nawu lowu,
U ta va na nandzu na ku fanele ku voniwa nandzu-
loko a voniwe nandzu ro sungula eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (a) kumbe (b) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi;
Ndzima. (i) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu 15 wa 1996.
loko a voniwe nandzu ra vumbirhi eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (a) kumbe (b) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mamune;
Ndzima. (ii) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu 15 wa 1996.
loko a voniwe nandzu ro sungula eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (c), (d), (e), (f), (g), (h) kumbe (i) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki lembe rin?we; kumbe
Ndzima. (iii) yi siviwile hi x.26 (d) ya Nawu 15 wa 1996.
iv. loko a voniwe nandzu ra vumbirhi eka nandzu lowu vuriweke eka ndzimana (c), (d), (e), (f), (g), (h) kumbe (i) wo riha kumbe ku khotsiwa eka nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi;
Ndzima. (iv) yi siviwile hi x.26 ? ya Nawu 15 wa 1996.
Ku nga siyiwi nchumu lexi kanetanaka na milawu leyin?wana, khoto ya majisitarata yi ta fambisa hi nawu ku nyika xigwevo lexi vekiweke hi Nawu lowu.
Ka arisiwa ka ku fambisa hi vatirhela tiko.
Murhijisitara kumbe mutirhela tiko loyi ehansi ka ku rhumiwa, lawula kumbe fambisa ka murhijisitara a tirhisaka matimba a tlhela a endla mintirho leyi a nyikiweke kumbe a bohiweke ha yona ehansi ka Nawu lowu, u ta kumeka a ri na nandzu a tlhela a fanerile ku hakela ndziho kumbe ku gweviwa nkarhi lowu nga hunziki lembe rin?we-
a loko a xava, xavisa, kuma kumbe ku fambisa eka mfanelo yo kurisa swimila yin?wana na yin?wana kumbe ku va na ku tsakela eka swona;
b loko a kuma, ehandle ka leswi nga eka mintirho ya yena, kumbe ku xavisa switirhisiwa swo kurisa swin?wana na swin?wana swa ku hambana loku mfanelo yo kurisa yi nyikiweke kumbe ku kombeleriwa swona.
Ku xava kun?wana na kun?wana, ku xavisa, leswi kumiweke swa mfanelo yo kurisa swimila hi kumbe hi murhijisistara kumbe ku nyika kunwana na kun?wana ku nga vi hi ku bohiwa na ku boheleriwa.
Switirhisiwa swin?wana na swin?wana swo tumbuluxa leswi kumiweke hi murhijisitara kumbe hi mutirhela tiko wo tano u ta luziwa hi Mfumu.
A ku na nchu eka xiyenge lexi lowu nga kona wu nga ta endliwa eka munhu loyi a kuriseke, thumbheke na la humeleriseke, ku hambana ka swimila kumbe swin?wana leswi kumiweke hi ku dya ndzhaka.
Xiyengentsongo. xi siviwile hi x. 27 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
Ndziriso hi tlhelo ra ku nghenelela mfanelo ya mukurisi wa swimila
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila endzhaku ka vumbhoni byo nghenelela ka mfanelo na loko ku ri hava vumbhoni bya leswi onhiweke leswi nga humaka eka ku nghenelela, a nga vuyisela eka khoto yin?wana na yin?wana eka munhu loyi a ngheneleleke ndziriso wa mfanelo wo kurisa hi ku landza ku nghenelela ko tano hi mali leyi nga tluriki R10 000.
Goza ehansi ka xiyengentsongo 1 ri ta va kona eka mukhomi ematshan?wini ya goza rin?wana na rin?wana ra leswi onhiweke hi mali yin?wana na yin?wana leyi nga humaka eka ku nghenelela loku yelanaka.
Goza leri boxiweke eka xiyengentsongo xa 1 kumbe 2 a ri nge tekiwi loko mfanelo yo kurisa swimila leyi yelanaka umbe ku hambana yi ri nhlokomhaka ya-
a. ku kaneta loku hi ku landza Nawu lowu ku ta kunguhatiwa hi murhijisitara; kumbe b. aphili leyi hi ku landza xiyenge xa 42 yi nga ta kunguhatiwa hi huvo.
Mukhomi wa mfanelo yo kurisa swimila kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27 a nga teka xikombelo xa ku onheriwa loku veke kona ka mukhomi kumbe munhu wo tano hi kwalaho ka ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
Eka ku fambisiwa loku vuriweke eka xiyengentsongo xa 4 loku tekiweke hi munhu loyi a nyikiweke layisense ehansi ka xiyenge xa 25 kumbe 27, mukhomi wa mfanelo yo kurisa leyi yelanaka u ta hlanganisiwa tani hi xiphemu xa mafambisele ya lawo.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
Ku engetela eka ku tshungula kun?wana na kun?wana, khoto leyi swikotaka, eka mafambisele hikwalaho ka ku ngheneleriwa ka mfanelo yo kurisa swimila, a nga endla oda hi ku landza vuhlayisi, nyiketa kumbe ku humesa buku yin?wana na yin?wana, dokhumente, ximila, switirhisiwa swo kurisa, swi kumiwa, leswi khomekaka kumbe tiatikili tin?wana.
Xiyengentsongo. xi tatisiwile hi x. 28 (b) xa Nawu 15 wa 1996.
Ku nyikiwa ka matimba na mintirho hi holobye
Holobye hi ku angarhela kumbe hi ku kongomisa nandzu kumbe hi ku landza switirhisiwa leswi nyikiweke mutirhela tiko wa ndzawulo matimba man?wana na man?wana lama a nyikiweke kumbe mintirho leyi a bohiweke hi yona ehansi ka Nawu lowu, handle ka matimba lama vuriweke eka xiyenge xa 31 kumbe 44.
Mpimo wa nandzu/ndzhwalo
A ku na ndziriso lowu nga ta hakeriwa hi Mfumu, Holobye, murhijisitara kumbe mutirhela tiko hi ku landza nawu wun?wana na wun?wana lowu endliweke hi pfumela ka kahle ehansi ka Nawu lowu.
X. 50 xi herisiwile hi x. 29 xa Nawu 15 wa 1996.
Timfanelo ta mukurisi wa swimila leti nyikiweke hi ku landza Nawu 22 wa 1964
Mfanelo yo kurisa swimila yo hetelela kumbe ya nkarhinyana leyi nyikiweke hi ku landza swiletelo swa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1964, ku nga si sungula Nawu lowu, yi ta tekiwa yi ri mfanelo yo kurisa swimila leyi nyikiweke ehansi ka Nawu lowu, na swiletelo swa Nawu lowu, handle ka swiletelo swa xiyenge xa 22, ku ta tirhisiwa mutates mutandis hi ku landza mfanelo yin?wana na yin?wana yo tano.
Xikombelo xin?wana na xin?wana xa mfanelo yo kurisa swimila lexi amukeriweke hi murhijisitara ku nga si sungula Nawu lowu kambe hi ku landza leswi mfanelo yo kurisa swimila yi nga nyikiwangiki ehansi ka xiyenge xa 15 xa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1964, ku nga si va na ku sungula ko tano, xi ta voniwa hi malunghelo hinkwawo onge hi loko Nawu lowu wu sungurile hi siku leri ku kumiweke xikombelo xo tano.
Ku herisiwa ka milawu
Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1964 (Nawu 22 wa 1964), na Nawu wo Cinca Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1969 (Nawu 72 wa 1969) ya herisiwa.
Nhlokomhaka hi ku komisa na ku sungula ku tirha
Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa Mfanelo yo Kurisa Swimila, 1976, na swona wu ta sungula ku tirha hi siku leri nga ta vekiwa hi Mupresidente wa Tiko hi ku tivisa eka Gazette.
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWU WA VUHLAYISEKI B.txt</fn>
NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA
NAWU WA 40 WA 2000
Nomboro ya 1106. 1 Hukuri 2000
Ku tivisiwa leswaku Holobye-nkulu u nyike mpfumelelo eka Nawu lowu landzelaka lowu kandziyisiweke ku va mahungu ya mana na mana.
Nawu wa 40, 2000: NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA WA 2000
Tsalwa ra Xitsonga leri sayinaweke hi Holobye-nkulu.
Leri nyikiweke mpfumelelo hi siku ra 27 Nhlangula 2000.
NAWU
Ku nyika tindlela to tlakusa vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa eka swifuwo; ku sungula no hlayisa swiyimo swa nkoka swa tiko mayelana na tindhawu to dlayela eka tona swifuwo; ku lawula ku xavisela nyama ematikwena ya le handle kumbe ku yi xava; ku sungula Swikimi swa vuhlayiseki bya nyama; no endla leswaku ku nyiketiwa na timhaka leti khumbanaka na swona.
LOWU AMUKERIWEKE hi Palamente ya Riphabliki ra Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombisa hi ndlela yin?wana-
i ?xitlhavelo? swi vula ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hi tlhelo ro va xitifikheti xa ku va yi amukeriwa hi ku yi tsarisa xi nga nyikiwa ku ya hi xiyenge xa 8 i na lexi xi kumeke ku vekiwa eka ntlawa lowu hlamuseriweke hi ku ya hi xiyenge xa 8 2; i ii ?xifuwo? swi vula xifuwo xihi na xihi lexi ku kongomisiweke eka Xedulu ya 1: i iii ?swo kumiwa eka swifuwo? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana lowu kumeke eka ntsumbu wa xifuwo handle ka nyama hi yoxe;
iv ?lava nyiketiweke ntirho? swi vula munhu kumbe nhlangano wihi na wihi lowu nyiketiweke ntirho leswaku wu tirha ku ya hi xiyenge xa 4: viii v ?munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo? swi vula munhu wihi na wihi loyi a hlamuseriweke eka xiyenge xa 3 1 a ii; vii vi ?Ndzawulo? swi vula Ndzawulo ya Vurimi eka mfumo wa tiko. iii vii ?swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro? swi vula swiyimo leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 11: xi viii ?xitlhavelo xo dlayela eka xona leswi xaviseriwaka ematikwena mambe? swi vula xitlhavelo kumbe ndhawu o dlayela eka yona swifuwo leyi hlamuseriweke eka xiyenge xa 14 1 a; xxii ix ?papila ra mpfumelelo wo tirhisa etikwena leswi humaka ematikwena mambe? swi vula papila ra mpfumelelo leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 13 1 a; x x ?nyama? swi vula swirho swa xifuwo lexi dlayiweke leswi xikongomelo xo va swi va kona ku nga ku dyiwa hi vanhu na swifuwo naswona leswi nga endliwangiki nchumu handle ko susiwa marhambu, ku xekeleriwa, ku gayiwa, ku titimerisiwa kumbe ku gwitsirisiwa, naswona swi katsa nyama leyi ?
a nga cheriwa swichelachelana leswi nga cinciki ngopfu swihlawulekisi swa ntumbuluko swa nyama ya kona; naswona b yi tlhelaka yi teka swihlawulekisi swa yona swa ntumbuluko loko swichelachelana leswi ku kongomisiweke eka swona eka ndzimana ya a swi susiwile eka yona; xx xi ?xirho-nkulu xa Huvo MEC? swi vula xirho-nkulu xa Huvo lexi nga eka xifundzha lexi khumbekaka etimhakena ta switlhavelo; xi xii ?Holobye? swi vula Holobye wa tiko hinkwaro loyi a tirhanaka na swa vurimisi ; xii xiii ?Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro? swi vula muofisiri loyi a nyikiweke ntirho hi ku ya hi leswi nga eka xiyenge xa 2 1; xiii xiv) ?muofisiri? swi vula muofisiri tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vutirheli wa mana na mana wa 1994 (Xitiviso xa Nomboro ya 103 xa 1994; (ii)
xv ?Nwina?, iii. ku yelana na ndhawu yo dlayela eka yona, swi katsa munhu loyi a lawulaka ndhawu yo dlayela eka yonavi xvi ?ndhawu? swi katsa muako, nchumu lowu endliweke, ndhawu leyi sirheleleke, tiko, patu, vuyima-swikepe; ndhawu laha byatso byi helelaka kona elwandle, ndhawu leyi endleriweke ku yimisa swikepe leswaku ku ta rhuriwa kumbe ku khandziyisa mndzhwalo ya swona; xvi xvii ?muofisiri-nkulu wa xifundzha? swi vula muofisiri wa xifundzha lexi khumbekaka loyi ntirho wo karhi ku ya hi xiyenge xa 5 2 a: xvii xviii ?nawu? swi vula nawu wihi na wihi lowu endliweke hi ku ya hi xiyenge xa 22; xviii xix ?ku xavisa? swi katsa ntwanano wo xavisa, na swihi na swihi leswi nga vekeriwa ku xaviwa; swinavetiso, ku veka erivalena, ku cinca vun?wina, ku cinca maphepha ya vun?winombe ku hundzisela eka muxavi, ku cincisana kumbe ku cukumeta kwihi na kwihi, hambi ka ku langutisisa kumbe swin?wana kasi ?xavisa? yi na nhlamuselo yo fana na leyi vuriweke; xxi xx ?xikimu? swi vula xikimu xihi na xihi lexi sunguriweke ehansi ka xiyenge xa 12; xix xxi ?ku dlaya? swi vula ku dlaya xifuwo no endliwa ka mintirho hinkwayo ya ntolovelo leyi fambelanaka na swona ku endlela ku kuma nyama na leswi kumiwaka eka swifuwo; xx xxii ?ndhawu yo dlayela? swi vula nchumu kumbe ndhawu yihi na yihi laha ku dlayeriwaka kumbe ku nga na xikongomelo xo dlayela kona, naswona swi katsa tindhawu leti vandzakaneke kumbe leti nga ekusuhi na ndhawu laha-
a mintsumbi ya swifuwo kumbe swiharhi yi vekiwaka eswigwitsirisina leswaku yi titimela;
b ku tirhiwaka hi nyama na leswi kumiwaka eka nyama; xxi xxiii ?Nawu lowu? wu katsa milawu yihi na yihi; xiyimo xa nkoka na xikimu; ix xxiv ?swo kala swi nga lulamelangi ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo? swi vula leswo kala swi nga lulameriwangi ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo hikwalaho ka vuvabyi, xiyimo xa vugono, ku bola, ku va swi ngheniwe hi chefu; ku va swi khumbane na swilo leswi nga na vuvabyi, leswi boleke kumbe nchumu lowu nga na chefu; x xxv ?dokodela wa swifuwo? swi vula dokodela wa swifuwo tanahi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Mintrho ya swa Mavabyi no Vaviseka ka swifuwo na swo tlula swa Mavabyi no Vaviseka ka swifuwo wa 1982 Nawu wa Nomboro 19 wa 1982. xxiii
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazete -
a Ku engetela rixaka kumbe ntlawa wihi na wihi wa swifuwo eka Xedulu ya 1
b Ku vona na ku pima leswaku swiyenge swo karhi wa Nawu lowu a swi tirhisen?wi tinxaka kumbe mintlawa yin?wana ya swifuwo leswi boxiweke eka Xedulu ya 1.
Muofisiri-nkulu wa tiko
(a) Holobye u fanele ku hlawula muofisiri wa Ndzawulo loyi a nga dokodela wa swifuwo leswaku a va muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
b Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u tirhisa matimba lawa a nyikiweke wona no tirha mintirho leyi a nyikiweke yona hi ku landza Nawu lowu, ehansi ka vulawuri na mafambiselo ya Holobye.
c Minkarhi hinkwayo loko Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a langutane na papila ra xikombelo hi ku landza Nawu lowu, a nga ?
a byela mukomberi ku n?wi nyika timhaka ta nkoka to engetelela tana hi laha a nga ta vona swi fanerile ha kona eka nkarhi lowu pimiweke;
b endla vulavisisi lebyi faneleke ku yelana na xikombelo; a tlhela a;
c a ala a yisa nkarhi emahlwenombe a nyika mpfumelelo wa xikombelo a ri karhi a langute swilaveko leswi nga vaka swi fanerile.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nyika nkarhi lowu ehenhlena ka lowu ringanasiweke eka xiyenge-ntsongo xa (a) hi ku tsala.
b Xikombelo xo engeteleriwa nkarhi xi fanele ku va xi tsariwe kunene naswona xi fanele ku longoloxa swivangelo swo kombela xo tano.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku tivisa mukomberi hi ku tsala hi swiboho leswi fikeleriweke, a tlhela loko xikombelo xi nga amukeriwangi, a boxa swivangelo swo va xikombelo xi an?wile.
a Loko endzhaku xikombelo xi amukeriwile muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a kuma swivangelo leswi loko a a lo swi tiva a nga si endla leswaku xikombelo xi amukeriwa a swi ta va swi endle leswaku xi nga amuken?wi hi ku veka swilaveko kumbe ku engetela swilaveko swin?wana, a nga cinca mpfumelelo wa xikombelo xexo kumbe ku xi lulamisa hi ku vekela kumbe ku engetela swilaveko ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
b Muofisiri-nkulu u fanele ku nyika swivangelo swa ku cinciwa kumbe ku lulamisiwa kwaloko.
Ku aviwa no nyikiwa ka matimba na mintirho hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
(a) Muofisiri-nkulu wa tiko inkwaro a nga avela matimba lawa a nyikiweke wona kumbe ku nyiketa mintirho leyi vekeriweke yena hi ku landza leswi nga eka Nawu lowu ?
i eka muofisiri un?wana na un?wana loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena;
ii eka munhu loyi a nga riki muofisiri; naswona iii hi ku pfumeleriwa hi MEC, eka muofisiri-nkulu wa xifundzha.
b Ku avela matimba kumbe ku nyiketa mintirho ehansi ka ndzimana ya a ii ku nga endliwa ntsena hi ku pfumelerwa hi Holobye.
c Matimba kumbe ntirho lowu averiweke kumbe ku nyiketiwa eka
Muofisiri-nkulu wa xifundzha ya nga ha tlhela ya aviwa nakambe hi muofisiri-nkulu wa xifundza a ya nyika muofisiri un?wana na un?wana loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena kumbe eka munhu loyi a nga na mpfumelelo.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku nyiketa vaofisiri, lava nga na mpfumelelo na vaofisiri-nkulu va tixifundzha lava hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa mpfumelelo lowu tsariweke ehansi laha ku boxiweke leswaku munhu loyi a vuriweke laha u na mpfumelelo wo tirhisa matimba no endla mintirho leyi hlamuseriweke kwalaho.
b Mpfumelelo lowu hlamuseriweke eka ndzimana ya a wu nga ?
i tsariwa hi ndlela ya ntolovelo;
Loko a ri karhi a tirhisa matimba kumbe ku tirha ntirho lowu a averiweke kumbe ku nyikiwa wona ehansi ka xiyenge lexi, muofisiri, munhu loyi a nga na mpfumelelo kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha u fanele ku humesa papila ra mpfumelelo leri hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 a a kombeta munhu un?wana na un?wana loyi a nga ri kombelaka.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tshikeleriwangi hi matimba wahi kumbe ntirho lowu aviweke kumbe ku nyiketiwa naswona a nga lulamisa kumbe ku susa xiboho xin?wana na xin?wana lexi bohiweke kumbe xileriso lexi nyikiweke muofisiri, munhu loyi a nga na mpfumelelo kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha hi ku landza leswi languteriweke hi ku ya hi xiavo kumbe ntirho lowu nyikiweke, handle ka loko ku ri leswaku xiboho xa kona xi byeriwe munhu loyi xiboho xa kona xi kongomisiweke eka yena; laha xiboho xi nga lulamisiwaka kumbe ku susiwa ntsena loko ndzulamiso kumbe ku susiwa ku ta vuyerisa munhu yoloye kumbe loko munhu yoloye a pfumelelana na ndzulamiso kumbe ku susiwa kwaloko.
Ku averiwa ka mintirho
Holobye a nga nyika ntirho wa ku vona leswaku Nawu lowu kumbe swiphemu swa wona swa tirhisiwa eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka ndhawu yo karhi eka munhu un?wana na un?wana loyi a nga no sukela kumbe vutivi byo karhi bya nyama na vuhlayiseki bya nyama.
Ku nyiketiwa ka ntirho loku hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo 1 ku fanele ku veka erivalena matimba na mintirho ya loyi a faneleke ku tirhisa matimba ya kona no endla mintirho ya kna ku ya hi swileriso swa muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Handle ka loko holobye a lerise hi ndlela yo karhi, munhu loyi a hlawuriweke ku endla ntirho, a nga pfumeleriwangi ku hambana na leswi Mfumo wu swi boheke ku yelana no tirhisiwa ka timali loku nga ta va ku vile kona ku yelana no tirhisa matimba kumbe ku endla mintirho leyi averiweke yona ku yi endla.
Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le henhla, mutshama-xitulu kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a rhangeleke xiyenge lexi nyikiweke ntirho wo fambisa kambe u nga ri munhu-
a u fanele ku tirha hi ku yimela xiyenge xexo eka ku tirhisa matimba ku endla mintirho leyi xi nyikiweke yona.
b a nga avela kumbe ku hundzisela hi ndlela yo va swi tsariwe ehansi matimba yan?wana na yan?wana lawa xiyenge xi averiweke wona kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu xi faneleke ku wu endla hi ku ya hi Nawu lowu, eka muthoriwa wa le ka xiyenge xexo, kumbe a nyika mpfumelelo kumbe xileriso eka muthoriwa yoloye hi ndlela yo tsala ehansi ku va a tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha ntirho wolowo.
a Matimba lama tirhisiweke kumbe ntirho lowu tirhiweke hi muthoriwa tana hi laha swi hlamuseriweke hakona eka xiyenge-ntsongo swi fanele ku tekiwa tana hi loko ya tirhisiwile kumbe ku endliwa hi Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le henhla; mutshami ?wa- xitulu kumbe munhu un?wana loyi a rhangeleke, ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
b Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le hehla, mutshami-wa-xitulu kumbe munhu un?wana loyi a rhangeleke, a nga lulamisa kumbe munhu ku susa xiboho lexi endliweke kumbe xileriso lexi nyikiweke hi muthoriwa yoloye handle ka loko xiboho xexo xi byeriwe munhu wa kona loyi xiboho xi kongomaneke na yena, eka xiyimo xexo xiboho xi nga ha lulamisiwa kumbe xi susiwa ntsena loko ku ri leswaku ndzulamiso kumbe ku susiwa swi ta vuyerisa munhu yoloye kumbe loko munhu yaloyo a pfumelelana na ndzulamiso kumbe ku susiwa kwaloko.
Hi ku landza leswi nga eka xiyenge-ntsongo xa 3, xiyenge lexi nyikiweke ntirho xi nga ha burisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro leswaku va twanana hi mali leyi nga hakeriwaka hi n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leswaku xiyenge lexi xi kota ku tirhisa matimba ya xona no endla mintirho leyi xi nga vekeriwa yona hi ku landza Nawu lowu.
Loko xiyenge lexi nyikiweke ntirho xi nga landzeleli leswi khumbiwa hi
Nawu lowu, kambe ndlela leyi vuriwaka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga herisa kumbe ku yimisa swa xinkadyana ku tirhisiwa ka ntirho lowu nyikiweke.
Ku averiwa Mintirho yin?wana eka komiti-nkulu ya xifundzha
Hi ku landza swiyenge-ntsongo swa , na na xiyenge xa 6, mintirho leyi vekiweke erivalena eka swiyenge swa 7,8,9,10,15 na 16 yi nyiketiwa murhangengeri-nkulu wa Xifundzha eka xifundzha xin?wana na xin?wana.
a MEC un?wana na un?wana u fanele ku hlawula muofisiri wa xifundzha lexi khumbekaka loyi a nga dokodela wa swifuwo leswaku a va muofisiri-nkulu wa xifundzha.
c Muofisiri-nkulu wa xifundzha u fanele ku tirhisa matimba no endla mintirho leyi averiweke muofisiri-nkulu wa xifundzha xa yena hi xiyenge-ntsongo 1.
Muofisiri-nkulu wa xifundzha -
a a nga avela matimba kumbe ku nyiketa ntirho lowu hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 b eka muofisiri loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena; naswona b u fanele ku nyika muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro swiviko ku yelana na swilaveko leswi boxiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 tana hi leswi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga swi lavisaka xiswona.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku veka tihlo eka matirhelo ya mintirho leyi a averiweke xiyenge lexi eka xifundzha xin?wana na xin?wana leswaku a ta tiyisisa leswaku ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro wu endliwa eRiphabliki hinkwaro.
b Eka swiphemu swa minkarhi leswi vekiweke muofisiri-nkulu u ta fanela ku endla swiviko swa mintirho leswi vekiweke tihlo tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka ndzimana ya a a tlhela a hundzise khopi ya xiviko xa kona eka muofisiri-nkulu wa xifundzha loyi a faneleke.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kombela hi xitiviso xo tsariwa kunene leswaku muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a nga na timhaka leti laviwaka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro leswaku a ta ti tirhisa ku veka tihlo eka matirhelo ya mintirho leyi aviweke hi xiyenge lexi, leswaku a ta nyika muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro eka nkarhi lowu nga ta vuriwa eka xitiviso xa kona.
Loko eka xiyimo xo karhi, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a ehleketelela leswo xendlo kumbe ku siyiwa hi muofisiri-nkulu wo karhi wa xifundzha ku kombeta ku hambuka eka ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro, a nga tirhisa muofisiri-nkulu wa xifundzha lexi khumbekaka hi tlhelo ra ku hambuka loku kutana a kombela leswaku a lulamisa xiyimo xexo hi ndlela leyi faneleke.
Ku yimisiwa ka mintirho
Holobye a nga yimisa ka ntirho lowu faneleke ku endliwa tana hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 5 hi xitiviso eka Gazete, hi ntlovelo kumbe eka xiyimo xo karhi, eka xindlo xo ?
a ku ve no tluriwa ka nawu kumbe ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu lowu, kumbe loko ko tshuka ku humelele swin?wana na swin?wana swa xiyimo xo tano naswona swi fikelela laha swi nga vaka na nkucetelo wo biha eka vuhlayiseki bya nyama exifundzenombe eka Riphabliki hinkwayo; kumbe b xilaveko lexi tsariweke kunene xo endla tano hi MEC.
Ku yimisiwa swa xinkadyana ku nga va -
a hi ku ya hi xifundzha kumbe swifundza swo karhi kumbe swiphemu swo karhi swa swona kumbe Riphabliki hinkwayo;
b hi ntolovelo kumbe hi ku ya hi mhaka yo karhi; naswona c ka nkarhi wolowo kumbe ku ya hi swilaveko leswi Holobye a nga ta swi veka.
Loko ko tshuka ku ve no yimisiwa swa xinkadyana, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku endla leswi faneleke ku yelana na ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro na swilaveko swin?wana swa le ka Nawu lowu endhawina leyi khumbekaka ku ringanela nkarhi lowu a nga ta vona wu fanerile ku tisa nkucetelo eka xiyenge lexi.
Ku yelana na swikongomelo swa xiyenge-ntsongo xa 3 muofisiri-nkulu wa xifundzha lexi khumbekaka u fanele ku tirhisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a tlhela a tirhisa swipfuneto swin?wana na swin?wana exifundzena hi ku ya hi vuhlayiseki bya nyama leswi a nga vaka a ri na swona.
Loko ku ri leswaku ntirhiso wa mali eka lembe ro karhi hi xifundzha yo karhi kumbe hi ku yimela xifundzha yo karhi hi ku ya hi swikongomelo leswi hlamuseriweke eka xiyenge lexi ku hundza leswi faneleke xikongomelo xexo hi ku ya hi vulawuri bya xifundzha lexi khumbekaka, nkayivelo lowu ta va wu ri kona wu ta hakeriwa hi mali leyi a yi ringanyetile ntirho lowo hi palamente.
Loko xivangelo xa ku yimiswa swa xinkadyana ka ntirho lowu faneleke ku endliwa xi herisiwile, Holobye u fanele ku herisa ku yimisiwa swa xinkadyana ka ntirho lowu faneleke ku endliwa.
Ku yimisa ko dlayiwa ka swifuwo eka ndhawu yo ka yi nga ri silaha na mpfumelelo
Ku hava munhu loyi a nga ?
a dlayaka xifuwo xihi kumbe ndhawu leyi ku dlayeriwaka eka yona swifuwo;
b pfumelelaka ku dlayiwa ka xifuwo xihi kumbe eka ndhawu yihi kumbe yihi leyi nga ehansi ka vulawuri bya yena, handle ka loko yi ri xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo; kumbe c ku xavisa kumbe ku nyika nyama leswaku yi dyiwa hi vanhu na swifuwo handle ka loko yi dlayiwe exitlhavelweni kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo.
a Xiyenge-ntsongo xa 1 a xi khumbi ku dlayela ku tidyela kumbe swa ndhavuko kumbe swa vukhongeri.
b Ku hava nyama kumbe swo kumiwa eka xifuwo lexi nga dlayiwa hi ku landza leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a swi nga xaviseriwaka munhu wihi na wihi
Ku amukeriwa ka xitirhisiwa xo dlaya ha xona
(a) Xikombelo so tsarisa ndhawu yo dlayela xi fanele ku yisiwa eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ndlela leyi vekiweke naswona xi ri na mali leyi vekiweke.
b Loko ndhawu ya kona yo dlayela lexi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a yi fambisana na Nawu lowu, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele hi ku ya hi swilaveko leswi faneleke, ku nyika xitifikheti xo tsarisa tanahi xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swihari kumbe swifuwo eka mukomberi.
c Xitifikheti xo tsarisa xi ta va enawino ringana nkarhi lowu vekiweke no hlamuseriwa eka xitifikheti hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, lowu nga ta ka wu nga hundzi ntlhanu wa malembe.
d Xilaveko lexi vekiweke eka ndzimana ya b xi nga ha yelana na ?
i ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro;
ii timhaka tin?wana leti vekiweke; kumbe iii mhaka yin?wana na yin?wanaya ya nkoka leyi tiyisisaka leswaku xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo yi humesa nyama na leswi kumekaka eka nyama leswi nga riki swa nghozi no lulamela ku dyiwa hi vanhu na swifuwo.
Loko a nyiketa xitifikheti xo tsarisela xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele a vekela xiyimo hi ku ya hi ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro a tlhela a kombeta xiyimo lexi vekiweke eka xitifikheti lexi ku vulavuriwaka hi xona.
Xitifikheti xa mpfumelelo lexi nyikiweke kumbe lexi xi tekiwaka xi nyikiwile ku yelana na xitlhavelo hi ku landza xiyenge xa 5 xa Nawu wa Ntivo-rihanyo eka Xitlhavelo wa 1992 Nawu Nomboro ya121 wa 1992 naswona lexi sunguleke ku tirhisiwa loko ku nga si sungula xiyenge lexi, xi tekiwa tana hi xitifikheti xo tsarisa lexi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1.
Ku tekeriwa kumbe ku heleriwa hi nkarhi ka xitifikheti xo tsarisa.
Hi ku landza Xiyenge-ntsongo xa muofisiri-nkulu a nga tekela xitifikheti xo tsarisa xa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo loko xitlhavelo kumbe ndhawu ya kona yo dlayela swifuwo ?
a yi nga ha fambelana na swilaveko swihi kumbe swihi leswi a swi ri kona loko xitifikheti xo tsarisa xi nyikiwa:
b yi nga fambisiwi hi ku ya hi ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro; kumbe c yi nga ha tirhisiwi.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga ka a nga tekeli xitifikheti xo tsarisa handle ka loko a -
a tivisile n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu ya kona yo dlayela swifuwo hi ta xikongomelo xo n?wi tekela na swivangelo swa kona swo endla tano; naswona b a nyikile n?wina nkarhi wo ringanela wo tihlamulela hi tlhelo ra yena ra mhaka kumbe ndhawu ya kona yo dlayela eka nkarhi lowu nga vekiwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Xitifikheti xo tsarisa lexi nyikiweke ku yelana na xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo eka yona xi heleriwa hi nkarhi loko munhu loyi a xi nyikiwe yena a tshika ku va n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo.
Swileriso ku yelana no fambisiwa ka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga lerisa n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo ku ?
a Landzelela xiyimo xa nkoka xa tiko hinkwaro.
b Landzelela xiyimo xin?wana na xin?wana lexi vekiweke ku ya hi leswi xitifikheti xa ntsariso xi nga humesisiwa xiswona.
c Tirha kumbe ku yima ku tirha ntirho lowu hlawuriweke eka xileriso, loko ku ri leswaku ku tirha kumbe ku yima ku tirha kwaloko i ka nkoka eka ku kuma kumbe ku tlakusiwa ka swikongomelo swa Nawu lowu; na d Ku yimisiwa ka xinkadyana ka mintirho exitlhavelwenombe edhawina yo dlayela ka yona swifuwo ku fikela loko swiviko swa Nawu lowu kumbe swiletelo hi ku ya hi leswi xitifikheti xo tsarisa xi nga humesisiwa xiswona swi landzeleriwile.
Xileriso lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 ?
a xi nga vula leswaku xilaveko xihi na xihi lexi vuriweke xi fanele ku landzeriwa hi maendlelo na nkarhi lowu boxiweke eka xileriso;
b xi fanele ku va xi tsariwe kunene no nyikiwa n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hi maendlelo lama boxiweke naswona c swa boha ku landzeriwa eka tlhelo ra n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hambiloko ku ri leswaku hi nkarhi xileriso xi nga nyikwa hi wona a a ri n?wina wa xitlhavelo kumbe a nga ri n?wina wa xona.
a Xileriso xi nga ha lulamisiwa kumbe xi susiwa loko muofisiri-
nkulu wa tiko hinkwaro, endzaku ka vukamberi na vulavisisi byo tala tanahi laha swi nga fanelaka ha kona a eneriseka leswaku swilaveko swa xileriso swi landzeleriwe swinene kumbe swintsongo.
b ku lulamisiwa kumbe ku susiwa loku hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) a ku endli leswaku n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo eka yona a nga ha landzeleli swilaveko swin?wana na swin?wana swa Nawu lowu leswi khumbaka yena kumbe xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leyi ku nga ya yena.
c ku lulamisiwa kumbe ku susiwa loku hlamuseriweke eka ndzimana ya a ku fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi ku boxiweke ha yona eka xiyenge-ntsongo xa2 b.
Xikomba-ndlela lexi nyikiweke hi ku ya hi xiyenge xa 17 eka nawu wa Ntivo-Rihanyo eka Xitlhavelo wa 1992 Nawu wa 121 wa 1992 lowu wu tirhiwa hi xihatla ku nga si sungula xiyenge lexi, wu vonawa wu ri xileriso hi ku ya hi xiyenge lexi.
Swiyimo swa nkoka swa tiko:
Swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro leswi landzelaka swi ta tirhisiwa eka switlhavelo hinkwaswo swo dlayela ka swona swifuwo:
a Ndhawu yo dlayela ka yona yi nga tsarisiwa ntsena tana hi xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo loko yi fambelana na swilaveko leswi vekiweke ku yelana na swilaveko swa muako, vufambisi bya swa Ntivo-rihanyu na timhaka leti fambelanaka na swona;
b n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo u fanele ku lulamisela ta vukamberi bya nyama eka xitlhavelo xalexo kumbe ndhawu yaleyo yo dlayela eka yona swifuwo;
c Vukamberi bya nyama wu nga edliwa ntsena hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha? munhu kumbe nhlangano lowu nyikiweke mpfumelelo wo endla tano, lowu nga ta endla ntirho lowu handle ko pfunana na xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
d munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c u fanele ku va a ri dokodela wa nyama, muthekinaxiyena wa rihanyo ra swifuwo kumbe munhu un?wana loyi a dyondzeleke ku tirha ntirho lowu tana hilaha swi nga ta va swi vekiwe ha kona;
e Xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo yi fanele ku fambisiwa hi ndlela leyi vekiweke ya swilaveko swa ntirho wa swa rihanyo;
f un?wana na un?wana loyi a nga va ka exitlhavelwenombe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo u fanele ku landzelela swilaveko swa ntirho wa rihanyo leswi vekiweke;
g mati lama tirhisiwaka exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo ya fanele ku fambelana na xiyimo lexi vekiweke;
h xifuwo lexi tisiweke eku dlayiwena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo, xi fanele ku khomiwa hi ndlela ya vumunhu loko xi khandziyisiwa, xi fambisiwa, xi chichiwa, xi rhurheriwa, xi endliwa leswaku xi nga ha koti ku famba na loko xi dlayiwa tana hi leswi vekiweke hi ku ya hi swilaveko swa Nawu wa ku sirhelela swifuwo wa 1962 Nawu wa 71 wa 1962;
i ku hava xifuwo lexi feke kumbe xifuwo lexi karhatiwaka hi xiyimo lexi nga endlaka leswaku nyama ya xona yi kumeka yi nga lulamelangi ku dyiwa hi vanhu na hi swifuwo xi nga tisiwaka exitlhavelwenombe eka ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo ku ta dlayiwa;
j xifuwo lexi tisiweke ku ta dlayiwa xi fanele ku kamberiwa hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c naswona xi fanele ku fambisiwa na vuxokoxoko bya vun?wina bya xona.
k xifuwo lexi tisiweke ku ta dlayiwa ku ya hi xikimu xa rihanyo hi tlhelo ra Nawu wa Mavabyi ya Xifuwo wa 1984 Nawu wa 35 wa 1984 xi nga amukeriwa ntsena leswaku xi dlayiwa loko xifuwo xa kona xi fambelana na swilaveko leswi boxiweke eka xikimi lexi ku vulavuriwaka hi xona;
l Munhu un?wana na un?wana loyi a ehleketelelaka leswaku xifuwo xi nga va xikhomiwe hi vuvabyi bya swifuwo lebyi nga ehanasi ka vulawuri tana hi leswi hlamuseweriweke eka Nawu wa Mavabyi ya Xifuwo wa 1984 Nawu wa 35 wa 1984 u fanele ku hundzisela hi xihatla ku ehleketela ka yena eka dokodela wa swiharhi loyi a thoriweke eka Ndzawulo kumbe eka xifundzha;
m Leswi kumeka eka nyama kumbe eka xifuwo swi fanele ku kamberiwa, swi funghiwa no tirhiwa hi mfanelo hi ku landza laha ku vekiweke hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c ;
n Nyama yi nga susiwa ntsena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo loko yi funghiwe hi mfanelo na loko endlelo ro susa nyama ya kona ri nga ta endla leswaku nyama yi sala yi nga hlayisekangi no lulalama ku dyiwa hi vanhu kumbe swifuwo;
o N?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo u fanele ku hlayisa mapapila ya lomu ku tsaleriweke kona hinkwaswo leswi vekiweke swa milawu ku yelana na nhlayo ya swifuwo leswi dlayiweke, lomu swifuwo leswi swi tumbulukeke kona, vuxokoxoko bya ku kamberiwa loku endliweke loko swa ha hanya no hlahluviwa loku endliweke loko se swi dlayiwile na lomu swikumiwaka swona swifuwo na nyama swi heleke kona, na swona loko swo tshuka swi endlekile leswaku mahungu lama ya laviwa hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya 3 u fanele ku ya kuma;
p N?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo loyi a nga na switirhisiwa leswivekiweke swa laborotari, u fanele ku endla leswaku swa fikeleleka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, munhu loyi a nga na mpfumelelo na nhlangano lowu nyikiweke ntirho lowu.
q Ku tirhisiwa, ku tirhisa na vukona bya swilo leswi vekiweke swo fana na mirhi na masalela eka nyama na le ka swikumiwa swa xifuwo swi fanele ku hloriwa swi kumeka no vekiwa tihlo hi ku ya maendlo lama vekiweke hi nawu, r Ku tshungula, ku susa kumbe ku cukumetiwa ka swilo leswi nga lavekiki kumbe leswi tshimbisiweke ku fanele ku endliwa hi ku landzelela maendlelo lama vekiweke hi ku ya hi nawu; naswona.
s Swifuwo swi nga ka swi nga dlayeriwi ku endlela vulavisisisi handle ka loko xikombelo xa ku endla vulavisisi xi yisiwile no pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tirha ntirho wun?wana na wun?wana lowu faneleke naswona wa nkoka eka ku humelerisa hi mfanelo swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro.
Holobye a nga nyika mpfumelelo wa ku tluriwa ka xiyimo xa nkoka xa tiko hinkwaro hikokwalaho ko va ku ri na swivangelo swo karhi leswi a nga swi hlawulaka endzhaku ko burisana na MEC wa xifundzha lexi khumbekaka hi ku ya hi ?
a ndhawu yo karhi;
b xiyimo xo karhi xa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
d munhu kumbe xiyenge kumbe ntlawa wa vanhu vo karhi; na e rixaka ro karhi ra xifuwo.
Swikimi swa vuhlayiseki bya nyama
Holobye a nga sungula xikimu xo antswisa vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa swo huma eka swifuwo hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete.
a Holobye a nga sungula Swikimi swo hambana-hambana ku yelana na tinxaka to hambana-hambana ta swifuwo na swiyenge swo hambana-hambana swa vanhu hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa .
b Holobye a nga endla xikimu xihi kumbe xihi lexi nga tirhisiwaka eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka tindhawu to hambana-hambana ta Riphabliki, kumbe eka xifundzha yo karhi kumbe xiphemu xo hlawuleka xa ndhawu ya kona.
Xikimu xi nga ha sunguleriwa ku ?
a antswiswa maendlelo ya vuhlayiseki bya nyama;
b endla vulavisisi;
c letela eka timhaka ta vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa leswi humaka eka nyama;
d vulavisisi eka mavabyi lama kumekaku eka swakudya.
e Yisa emahlwena endlelo ra ntivo-rihanyo;
f Kuma leswaku nyama na swikumiwa swa le ka xifuwo swi tumbuluke kwihi;
g Veka tihlo eka masalela ya nyama na swikumiwa leswi humaka eka nyama;
h Vukona no fikeleleka ka switirhisiwa swa ntirho-rihanyo eka nyama;
i Ku hlahluviwa ka switirhisiwa swa ntirho-rihanyo; kumbe j Mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga ya nkoka kumbe leyi nga tirhisiwaka ku fikelela no yisa emahlwena swikonngomelo swa Nawu lowu.
Xitiviso lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele -
a ku veka erivalena swikongomelo swa xikimu;
b ku veka erivalena tinxaka ta swifuwo na mitlawa ya vanhu ku katsa na tindhawu leti xikimu xi khumbaka tona;
c ku boxa swikambelo leswi nyama na swikumiwa leswi humaka eka swifuwo leswi khumbekaka leswaku va ta kota ku vona leswaku swilaveko swa swikongomelo swa xikimu swi fikeleriwa ku fika kwihi;
d ku hlamusela ndlela leyi swikambelo leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya c swi faneleke ku twisisiwa ha kona;
e ku hlamusela ndlela leyi swifuwo swi faneleke ku khomiwa hi yona, ku hlayisiwa, na ndlela leyi nyama na swikumiwa swo huma eka xifuwo swi faneleke ku cukumetiwa ha yona;
f ku boxa swilaveko swo va un?wana wa lava khumbekaka eka xikimu;
g ku hlamusela ndlela leyi munhu loyi a nga na xikongomelo xo va exikimina a faneleke ku endlisa xiswona xikombelo xo amukeriwa; vuxokoxoko bya yena byi tsariwa eka xikombelo na xiyimo lexi xikombelo xi nga aleriwaka hi xona;
h ku boxa ndlela leyi munhu a nga vaka exikin?wina hi yona;
i ku boxa tinxaka ta swifuwo, tinxaka ta tinyama na tinxaka ta swikumiwa swa le ka xifuwo leswi xikimu xi khumbaka swona;
j ku boxa swiyimo leswi ku va exikin?wina swi nga herisaka xiswona kumbe ku heleriwa hi nkarhi;
k ku veka erivalena vuxokoxoko lebyi faneleke ku tsariwa bya vanhu lava tsarisiweke eka xikimu;
l ku boxa switirhisiwa leswi munhu loyi a nge le xikin?wina a feneleke ku va na swona leswaku a ta swi tirhisa loko a endla swikambelo leswi lavekaka, kumbe eka ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga ta yisa swikongomelo swa xikimu emahlwena;
m ku veka erivalena mimfungho leyi swifuwo swikumiwa swa le ka nyama na swifuwo swi faneleke ku funghiwa hi yona eka xikimu xexo;
n ku boxa ndlela leyi swifuwo, mintsumbi ya swifuwo kumbe swiharhi, swikumiwa swa le ka nyama na swifuwo leswi fambelanaka na swilaveko swa xikimu swi faneleke ku tsariwa ha kona eka xitifikheti, ku ya swilaveko swa xikimu na swiyimo leswi ku tshimbisiwaka ku tirhisiwa ka xitifikheti xa kona ku faneleke ku va ha kona;
o ku boxa swiyimo leswi xikimu xi nga ta tirhisa xiswona eka xiyenge xo karhi xa vanhu, endhawina yo karhi kumbe eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo karhi yo dlayela eka yona swifuwo, no veka swilaveko swo karhi leswi feneleke ku landzeleriwa;
p ku boxa leswaku hi swihi swinawana swa xikimu leswi bohaka munhu loyi a tsariweke exikin?wina xa kona;
q ku veka erivalena timali to hakelela mintirho leyi tirhiweke ku ya hi xikimu;
r ku boxa mintirho yin?wana leyi faneleke ku tirhiwa hi vanhu vo karhi kumbe va-ofisiri hi ku ya hi xikimu; na s ku nyika nkarhi eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga va ka ya nkoka kumbe leyi nga tirhisiwaka ku yisa emahlwena ka swikongomelo swa xikimu.
Holobye a nga ha vula leswaku ku va kona exikin?wina xo karhi swa boha exifundzena lexi khumbekaka kumbe eka xiphemu xo karhi xa xona endzhaku ko burisana na MEC ya xifundzha hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete.
Xikimu lexi eka xona ku nga pfunawaka vanhu laha va nga eka xona hi ntlhelo ra swa timali hi mfumo wa tiko xi nga sunguriwa ntsena loko ku vile na mpfumelo wo huma eka Holobye wa Timali.
Xipimelo eku xaveni nyama ematikwena mambe
(a) ku hava munhu loyi a nga tisaka nyama yihi kumbe yihi yi huma ematikwena mambe laha Riphabliki handle ka mpfumelelo wo huma eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
c ndzimana ya a a yi khumbi nyama leyi humaka ematikwena mambe hi xikongomelo lexi vekiweke kumbe ku fikelela ntikelo lowu vekiweke.
Xikombelo xa mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe xi fanele ku endliwa hi ndlela leyi vekiweke no va xi fambisiwa xikan?we na mali leyi vekiweke.
Mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe wu nga nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi nga boxiwaka no vekiwa erivalena hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ku landza mpfumelelo wa kona.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwano a nga yimisa swa xinkadyana kumbe ku tekela ra makumu mpfumelelo wun?wana na wun?wana, kumbe a engetela swilaveko swin?wana kumbe a veka swilaveko swintshwa eka mpfumelelo lowu nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1a ku endlela ku tsakisa tiko hinkwaro.
a wu nga nyikiwa ntsena ku yelana na nyama leyi kumekaka endhawina leyi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete;
b wu fanele ku kumiwa hi munhu loyi a kumaka nyama ematikwena mambe ku nga se fika ndzhwalo wa yena laha Riphabliki; naswona c mpfumelelo wa kona wu tirhela ndzhwalo wun?we ntsena, handle ka loko wu hlamusela hi ndlela yin?wana.
Nyama yo huma ematikwena mambe leyi kumeriweke mpfumelelo wo va yi huma ematikwena mambe yi nghena etikwena leri ?
a yi nga nghenasiwa eRiphabliki hi ndhawu yo nghena hi yona leyi boxiweke eka mpfumelelo;
b yi nga nghenasiwa ntsena eka nkarhi lowu vekiweke eka mpfumelelo c yi nga chichiwa ntsena endhawina yo nghena hi yona loko swilaveko hinkwaswo leswi vekiweke eka mpfumelelo swi fikeleriwile;
d yi fanele ku vekiwa hi ndlela leyi bohiwe endhawina leyi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro ku kondza maendlelo hinkwawo ya swa vudokodela bya swiharhi lama bohiweke na mintirho yin?wana na yin?wana leyi bohiweke yi endliwile naswona e yi fanele ku pfumeleriwa ku kamberiwa, ku tekiwa yin?wana ya yona yi hloriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a swi tiva leswaku ku na nyama leyi tisiwaka eRiphabliki hi ndlela leyi nga fambelanaki na swilaveko swa Nawu lowu kumbe mpfumelelo wo kuma nyama ematikwena mambe, a nga lerisa leswaku nyama ya kona kumbe xiphemu xa yona xi nga chichiwi handle ka mpfumelelo lowu a nga wu tsala kunene kumbe leswaku yi ta chichiwa ntsena endzhaku ka swilaveko swo karhi leswi nga ta va swi fanerile.
Ku hava munhu loyi a nga susaka nyama leyi vekiweke endhawina yo karhi leyi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 6d handle ka loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a pfumelele ku susiwa kwaloko.
Xitifikheti xo tisa nyama yo huma ematikwena mambe lexi kumekeke hi ku landza xiyenge xa 141a xa Nawu wa Ntirho-rihanyo eka Switlhavelo wa 1992 Nawu wa nomboro 121 wa 1992, naswona lexi a xi tirhisiwa ku nga si sungula ku tirhisiwa ka xiyenge lexi xi tekiwa xi ri mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe lowu humesiweke hi ku landza xiyenge ntsongo xa 1a.
Xipimelo eku xaviseleni matiko mambe nyama
Hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa a ku na munhu loyi a nga humesaka nyama ya laha Riphabliki yi ya ematikwena mambe handle ka loko ?
a xifuwo lexi nyama ya kona yi kumekeke eka xona xi dlayiwe eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leyi pfumeleriweke ku endla tano hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro tanahi hi xitlhavelo xo dlayela swo yisiwa ematikwena mambe;
b nyama ya kona yi kamberiwile, ku tekiwa yin?wana ya yona yi hloriwa;
c mali leyi faneleke ku hakeriwa yi humesiwile;
d swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro swi landzeleriwile tana hi laha swi vekiweke ha kona ku yelana no dlaya swifuwo no lamuriwa ka nyama xikan?we na swilaveko swo engeteleriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko;
e muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u humesile xitifikheti tana hi laha swi lavakaka ha kona hi nawu eka tiko leri amukelaka swo huma etikwena rimbe; na f nchumu lowu nyama leyi faneleke ku yisiwa etikwena rimbe yi rhwariwaka hi wona wu fanele ku va wu pfumeriwile hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi nkarhi wo wu khandziyisa tana hi laha swi faneleke ku va yi tsariwile eka xitifikheti lexi hlamuseriweke eka ndzimana ya e.
Swiyenge swa 8 na 9 swi tirha no cinca loku faneleke eka xikombelo xa mpfumelelo lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1a.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kambela tindhawu to xekelela, ku susiwa ka marhambu, ku hlanganasela; vuhandzuri kumbe vutirheli bya xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo leswi yisiwaka ematikwena mambe.
Xikombelo xa xitifikheti lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1e xi fanele ku endliwa eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro nyama leyi lavaka ku humesiwa laha Riphabliki yi nga se humesiwa, kumbe loko lowu faneleke etikwena leri amukelaka nyama yaleyo ri lava leswaku swifuwo swi kamberiwa swa ha hanya, swi nga si dlayiwa.
Loko nawu lowu faneleke lowu hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1e wu lava xitifikheti xa vumbhona byo landzela swilaveko, xikombelo xa xitifikheti lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xexo xi fanele ku heleketiwa hi papila ra ku pfumelela ku amukeriwa ka nyama yaleyo etikwena rero.
Xiyenge-ntsongo 1a, b, c, e na 1 a swi khumbi ku humesiwa ka nyma yi yisiwa eka tiko leri nga hava swi tshimbiso eka ku amukeriwa ka nyama yi huma ematikwena mambe.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tshimbisa ku humesiwa ka nyama yi yisiwa ematikwena mambe loko ?
a nyama ya kona yi ehleketeleriwa ku va yi nga lulamelangi ku dyiwa hi vanhu;
b ku humesiwa ka nyama kwaloko yi yisiwa etikwena rin?wana ku nga va na khombo eka swifuwo leswi nga etikwena leri nyama yi yisiwaka eka rona; kumbe c swi nga koteki ku nyika vumbhona bya leswaku swilaveko leswi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 5 swi fikeleriwile.
Ku kambela ka nkarhi na nkarhi
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nghena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo hi nkarhi wa tiawara to tirha ku endlela ku-
a kambela ntirho wun?wana na wun?wana kumbe swendlo leswi endliwaka exitlhavelwenombe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
b byela n?wino humesa leswi tsariweke, buku kumbe papila rihi kumbe rihi leri yelanaka na xitlhavelo kumbe ndhawu leyi yo dlayela swifuwo lesweku a ta swi kambela kumbe hi xikongomelo xo kuma tikhopi ta swona kumbe swiphemu swo huma eka swona; na c ku kambela, ku teka swintsanana swi hloriwa leswi humaka eka xifuwo, swikumiwa swa le ka nyama kumbe swifuwo.
Muofisiri-nkulu kumbe loyi a nga vaka a n?wi hlawurile ku tirha ntirho lowo tana hi leswi swi nga ta va swi yimise xiswona, a nga boheka ku humesa vumbhona byo komba leswaku hi yena mana na xiyimo xa yena hi tlhelo ra nawu loko a komberiwa ku endla tano hi n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo leyi khumbekaka.
Ku nghena no secha tindhawu
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, hi ku va na mpfumelelo wa papila ra nawu leri a nga ri kuma ku ya hi xiyenge-ntsongo xa -
a ku va a kota ku kuma vumbhona a nga nghena eka ndhawu yihi na yihi leyi a nga no tshemba ka leswaku ku no tluriwa ka Nawu lowu ku yelana na xikimu, xitshimbiso, vulawuri kumbe xileriso xihi na xihi;
b a nga lerisa n?winombe munhu loyi a thoriweke endhawina yaleyo ?
i ku tisa buku, laha ku tsaleriweke kumbe tsalwa rihi na rihi leri kongomaneke na ndzavisiso naswona leri n?wihi kumbe munhu loyi a nga na rona kumbe leri nga ehansi ka vulawuri bya munhu loyi kumbe n?wina;
ii ku nyiketa mahungu lama a nga na wona ku yelana na mhaka leyi nga le ku lavisisiwena; a tlhela iii a pfuneta muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro tana hi laha a nga ta komberiwa ha kona leswaku a ta kota ku tirha ntirho wa yena ku ya hi Nawu lowu;
c a nga kambela buku, leswi tsariweke kumbe tsalwa rihi na rihi no endla tikhopi ta rona kumbe mitshaho eka rona;
d a nga hlahluva xifuwo, nyama, swo kumiwa eka swiharhi, switirhisiwa kumbe swin?wana na swin?wana leswi kumekaka endhawina yaleyo;
e a nga teka swiphemunyana swa xifuwo, nyama kumbe leswi kumekaka eha xifuwo, switirhisiwa kumbe swin?wana na swin?wana leswi tirhisiweke kumbe leswi ku nga na xikongomelo xo swi tirhisa ku tirha nyama a swi hlola, a swi kambela, a swi xopaxopa; a swi veka hi mintlawa ku ya hi swiphemunyana swa kona;
f a nga teka xin?wana na xin?wana lexi kumekeke endhawina leyi loko xi fanele ku tekiwa kumbe a xi tshika kwala ndhawina yaleyo, a tlhela loko a vona swi fanerile a fambisa xikan?we na mfungho wo tivisa hi wona kumbe xo pfala hi xona na nchumu lowu swi nga vekiwa eka wona, kambe eka munhu loyi a nga tekeriwa buku, leswi tsariweke kumbe tsalwa, a nga ha lerisiwa ku endla tikhopi ta leswi boxiweke kumbe mintshaho hi mali ya yena n?wina na swona ehansi ka vulawuri bya muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Papila ra nawu leri a nga ri kuma ku ya hi mpfumelelo leri ku kongomisiweke eka rona eka xiyenge-ntsongo xa 1 ri fanele ku va ri nyiketiwe hi muavanyisi wa Khoto-nkulu kumbe hi magisitarata loyi a tirhelaka eka ndhawu leyi ku vulavuriwaka hi yona yi nga le ka yona, naswona ri nga nyiketiwa ntsena loko swi languteka onge ku na vumbhona lebyi nyiketiweke endzhaku ku fungha leswaku i ntiyiso kumbe endzhaku ko kuma leswaku hakunene mhaka leyi soriwaka yi nga endleka endhawina leyi naswona mhaka leyi kongomisiweke eka tsalwa kumbe nchumu lowu ku kongomisiweke eka wona eka xiyenge-ntsongo xa 1 ya kumeka endhawina leyi naswona swi fanele ku vekiwa erivalena leswaku hi yihi milawu leyi boxiweke eka xiyenge-ntsongo xexo leyi faneleke ku endliwa hi munhu loyi papila ra nawu ri nyikiwaka yena.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro loyi a nyiketaka papila ra nawu hi ku ya hi xiyenge lexi u fenele ku hatla a titivisa eka munhu a nga loyi a nga si lawulaka ndhawu leyo sungula ntirho wa yena wo n?wi vona nandzu, loko munhu yoloye a ri kona, u fanele ku nyikiwa khopi ya papila ra nawu, kumbe loko a nga ri kona, khopi ya kona yi fanele ku namarhetiwa endhawina leyi ri nga ta vonakala hi ku olova endhawina yaleyo.
a Muofisiri-nkulu a nga ka a nga nghenombe ku secha ndhawu handle ka loko se a hlamuserile swi twala xikongomelo xa yena xo kombela ku amukeriwa endhawina yaleyo naswona a va a tivisile xikongomelo xa yena xo lava ku nghena handle ka loko a hleketelela leswaku tsalwa kumbe nchumu wihi na wihi wu nga onhiwa loko o rhanga hi ku kombela ku amukeriwa naswona xikongomelo xexo xi fanele ku tivisiwa emasungulwena.
a loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro loyi a nga na papila ra nawu leri a ri kumeke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2 leri n?wi pfumelelaka ku secha a nghena kumbe a secha ndhawu yihi na yihi, a nga tirhisa matimba yalamo tana hi loko a swi vona swi fanerile ku kota ku hlula ku dzidzihala loko a nga hlanganaka na kona a lava ku nghena kumbe ku secha.
b ku nghena no secha kwihi kumbe kwihi hi ku landza xiyenge lexi ku nga endliwa ntsena na nhlikanhi handle ka loko ku endla na vusiku swi vonawa swi fanerile no va na nkoka.
Papila ra nawu leri hlamuseriweke eka xiyenge lexi ri nga humesiwa siku rihi na rihi naswona ri le nawino fikela loko ?
a ri tirhisiwile:
b ri herisiwile hi munhu loyi a ri humeseke, kumbe loko munhu yoloye a nga ri kona, hi munhu un?wana na un?wana loyi a nga na mpfumlelo wo fana na wa loyi un?wna:
c n?wheti yin?we yi herile ku sukela hi siku leri papila ra nawu ri nga humesiwa ha rona: kumbe d xikongomelo xo humesiwa ka papila ra nawu xi nga ha ri kona, kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga ta humelela ku sungula.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nghena endhawina yin?wana na yin?wana a nga ri na papila ra nawu ehandle ka le mutina wa munhu, a secha, a teka na ku susa tsalwa kumbe nchumu lowu ku kongomisiweke eka wona eka xiyenge-ntsongo xa 1 Loko ?
a munhu loyi a nga na vuswikoti byo endla tano a pfumelelana no nghena, ku secha, ku teka ku susa kwaloko; kumbe b ku ri swivangelo leswi ringaneke ku tshemba leswaku papila rero ra nawu a ri ta humesiwa hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2 na leswaku ku hlwela ku kuma papila reno ra nawu swi nga endla leswaku loko ri kala ri ya kumeka ri nga ha pfuna nchumu.
loko hi nkarhi wo tirhisa papila ra nawu kumbe hi nkarhi wo secha hi ku landza leswi nga eka xiyenge lexi, munhu a vula leswaku tsalwa leri kumekeke ku yelana kumbe endhawina leyi ku vulavuriwaka hi yona ri na mahungu ya nkoka naswona a ala leswaku ri kamberiwa, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kombela Mutsarisi wa Khoto-nkulu leyi yi nga na vulawuri kumbe loyi a rhumiweke hi Mutsarisi ku fambisa swin?we no susa tsalwa na kona leswaku ri ya evuhlayiselweno fikela loko khoto ya nawu wa vuswikoti yi humesa xileriso ku yelana na leswaku mahungu ya tsalwa lero i ya nkoka kumbe a hi ya nkoka.
a Hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 9 muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u hinkwaro u fanele ku fikisa xin?wana na xin?wana lexi tekiweke hi ku landza swiyenge-ntsongo swa na handle ko dya nkarhi eka phorisa leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 30 xa Nawu wa Maendlelo wa Vugevenge wa 1997 (Nawu wa 51 wa 1997) loyi a faneleke ku tirhana no cukumeta nchumu lowu tekiweke hi ku landza leswi vuriwaka eka Ndzima ya 2 ya nawu wolowo.
b Loko phorisa ri tirha hi ku ya hi xiyenge xa 30 a kumbe b xa
Nawu wa Maendlelo wa Vugevenga wa 1997 (Nawu wa 51 wa 1997) ku yelana na nchumu lowu hlamuseriwaka eka ndzimana ya (a), wu fanele ku endla tano endzhaku ko burisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u sala na vulawuri ehenhla ka na vun?wina bya nyama yihi na yihi leyi ku ehleketeleriwaka swinene leswaku a yi ringanelangi hi ku dyiwa hi vanhu kumbe swifuwo, na swikumiwa swa le ka swifuwo leswi nga ehleketeriwaka hi ndlela yo fana na leyi vuriweke yo va swi nga ringanelangi ku dyiwa.
b Muofisiri-nkulu a nga cukumeta nyama kumbe swikumiwa swa le ka swifuwo swihi na swihi leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a.
b Loko nyama kumbe swikumiwa swa le ka swifuwo swi nga si cukumetiwa ku ya hi ndzimana ya b, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku endla leswaku phorisa ri swi vona leswaku ri ta endla ndzavisiso tana hi laha ri nga swi vonaka swi fanerile.
Xihundla
Ku hava munhu loyi a nga boxaka mahungu lama yelanaka na munhu wihi na wihi na leswi kumiweke hi yena loko a ri karhi a tirha wa yena hi ku ya hi Nawu lowu handle ka loko ?
a swo tshuka swi fanerile ku tirhisa Nawu lowu;
b ku ri na xikongomelo xo fikelela endlelo ra nawu ehansi ka Nawu lowu:
c swo tshuka swi fanele ku endliwa tano hi khoto leyi nga na vuswikoti byo endla tano:
d Holobye a nyika mpfumelelo wa leswaku ku endliwa tano leswaku tiko hinkwaro ri ta swi tiva:
e Ku lava ku fikelela leswaku ku landzeleriwa nawu lowu khumbaka ku fikeleriwa ka mahungu.
Swivilelo
Munhu un?wana na un?wana loyi a nga twaka onge u tshikeleriwile hi xiboho xa muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho wo endla tano, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu loyi a nga na mpfumelelo wo endla tano, a nga endla xivilelo ku yelana na xiboho xexo eka Holobye kumbe MEC wa xifundzha lexi khumbekaka ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
xivilelo lexi ku kongomisiweke eka xona eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele ku endliwa hi ndlela leyi vekiweke, hi nkarhi lowu vekiweke, na mali leyi vekiweke yi fanele ku hakeriwa.
a Holobye kumbe MEC, tana hi un?we kumbe va-ofisina va xiyimo xa le henhla vo tiyimela hi voxe leswaku va endla ndzavisiso no nyika xiviko ku yelana na xivilelo.
c Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho lowo, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu loyi a nga na mpfumelelo loyi a endleke xiboho lexo na muvileri va nga humelela kumbe va komberiwa ku humelela eka ndzavisiso lowu ku kongomisiweke eka wona eka ndzimana ya a ku endlela leswaku va ta twiwa kumbe ku vutisiwa, naswona va na mpfumelelo wo tikumela vuyimeri bya nawu.
a Holobye kumbe MEC tana hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona a nga tiyisisa, a veka etlhelo kumbe a lulamisa xiboho kumbe a humesa xileriso ku yelana na leswi a nga ta vona swi fanerile endzhaku ka ku xiya xiviko na matsalwa lama fambelanaka na xivilelo xa kona.
b loko Holobye kumbe MEC, tana hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri hi xiswona a veka etlhelo xiboho lexi ku nga nhlokomhaka ya xivilelo kumbe a xi lulamisa xi va leswi laviwaka hi muvileri, mali leyi ku kongomisiweke eka yona eka xiyenge-ntsongo xa 2 yi fanele ku tlheriseriwa eka muvileri loyi a khumbekaka.
Swihoxo na swigwevo
Munhu u endla xihoxo loko a ?
a tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela leswi nga eka xiyenge xa 7, 13 1a, 13 5, 13 5, 13 6, 13 8, 14 1, 14 7 kumbe 17:
b tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela xilaveko lexi vekiweke ku ya hi xiyenge xa 8 1b, 13 3 01 13 7:
c ala kumbe a tsandzeka ku landzelela xileriso lexi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 10 1;
d tlula kumbe a tsandzeka ku landzela xiyimo xa nkoka xa mimpimo ya tiko hinkwaro leyi faneleke;
e sivela kumbe a kavanyeta muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, muofisiri loyi a hlamuseriwaka eka xiyenge xa 31ai kumbe munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo eka ku tirhisa matimba man?wana na man?wana kumbe ku endla ntirho wihi na wihi eka Nawu lowu, kumbe a ala kumbe a tsandzeka ku landzelela xileriso lexi ku kongomiweke eka xona eka xiyenge xa 161b;
f loko a ri exikin?wina a tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela xinawana xihi na xihi eka xikimu xexo;
g onha, kumbe ku onhetela kumbe hi ndlela yin?wana a khoma-khoma xiphemunyana lexi tekeriweke ku endla ndzavisiso ku ya hi xiyenge xa 161e;
h ala kumbe a tsandzeka ku nyika mahungu lama komberiweke ku ya hi xiyenge xa 161bii kumbe a nyika mahungu ya vuxisi kumbe lama lahlekisaka, a ri karhi a swi tiva leswaku i vunwa kumbe ya lahlekisa:
i cinca kumbe a titsalela papila ra pfumelelo, xitifikheti, mpfumelelo wihi na wihi ku ya hi leswi hlamuseirweke eka Nawu lowu:
j ku endlela ku tlula swinawana leswi nga eka Nawu lowu, tirhisa tsalwa leri nga cinciwa kumbe ro tiendlela:
k xavisa, susa kumbe a khoma-khoma xifuwo, nyama, swo kumiwa eka xifuwo, minchumu, buku, swo tsariwa kumbe tsalwa rihi na rihi leri tekiweke hi ku ya hi xiyenge xa 16, kumbe a khoma-khoma mfungho wo titivisa kumbe xo pfala hi xona lexi hlanganasiweke kumbe ku vekiwa eka nchumu wo rhwala hi wona ku ya hi xiyenge xexo;
l tirhisa vuxisi eka emahlwena ka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo kumbe nhlangano lowu nyikiweke ntirho wolowo; kumbe:
m a endla tsalwa kumbe a endla leswaku ku endliwa tsalwa leri ri endleriweke ku languteka onge i papila ra mpfumelelo, xitifikheti, mpfumelelo kumbe tsalwa rin?wana leri nga humesiwa hi ku ya hi Nawu lowu.
Munhu un?wana na un?wana loyi a kumiwaka a ri na nandzu hi ku ya hi Nawu lowu u ?
a faneriwe hi ku hakerisiwa mali yo karhi kumbe a pfaleriwa ekhotswena nkarhi wo va wu nga tluli malembe mambirhi kumbe hi vumbirhi bya swona loko wu ri nandzu wa yena wo sungula; naswona b eka nandzu wa vumbirhi kumbe swigwevo leswi nga ta landzela, hambi i swa nandzu wolowo kumbe swa nandzu wun?wana lowu ku kongomisiweke eka wona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, u ta hakerisiwa mali kumbe a pfaleriwa ekhotswena nkarhi wo va wu nga tluli mune wa malembe kumbe hi vumbirhi bya swona.
Handle ka loko va na swin?wana swo hambana na leswi kumekaka eka nawu wihi na wihi, khoto ya magisitarata hi yona yi nga na vuswikoti byo nyika xigwevo xihi na xihi lexi vekiweke eka Nawu lowu.
Ku lahlekeriwa
Khoto leyi kumaka munhu wihi na wihi a ri na nandzu hi ku ya hi Nawu lowu, yi nga ku loko yi komberiwa hi muchuchisi wa tiko, yi engetela eka nkhavi wihi na wihi lowu nyikiweke ku yelana na nandzu wolowo, hi ku lerisa leswaku nyama, xifuwo, swo kumiwa eka swifuwo, tsalwa, buku kumbe swihi na swihi leswi tsariweke leswi nga va nhloko-mhaka ya xigwevo xa munhu yoloye, swi n?wi lahlekela emavokwena ya Mfumo.
Eka ku vonawa nandzu kwihi na kwihi ka Nawu lowu ?
a nyama, swo kumiwa eka nyama kumbe minchumu leyi kumiweke eka swiphemunyana swa nyama leswi tirhiseriweke ndzavisiso hi ku lava ku vona loko ku tluriwe swinawana swa Nawu lowu, swi fanele ku tekiwa swi ri na swihlawulekisi swo fana na swa lowu swi tekiweke kona, handle ka loko va na vumbhona lebyi kanetaka leswi kumekeke; naswona b tsalwa rihi na rihi leri tekiwaka ri sayinawile hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho wolowo, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu tsalwa leri hi ntiyiso i khopi ya tsalwa-nene leri mhaka yo vonawa nandzu yi nga na vuxaka na rona, ri pfumeleriwile ku tirhisiwa tana hi vumbhona ekhoto yihi na yihi.
Milawu
Holobye a nga endla milawu ku yelana na ?
a mhaka yihi na yihi leyi hi ku ya hi Nawu lowu yi faneleke kumbe yi pfumeleriweke ku vekiwa;
b swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa hi tindhawu to dlayela swifuwo hi ku landza matsariselo ku yelana na Nawu lowu;
c ku dlaya swifuwo loko munhu a lava ku tidyela no endlela swa vukhongeri na swa ndhavuko;
d mali leyi faneleke ku hakeriwa loko xifuwo, nyama kumbe leswi kumiwaka eka xifuwo swi kamberiwa hi muofisiri hi ku ya hi Nawu lowu;
e eku hlayisiwa ka leswi tsariweke no humesiwa ka swa mithelo ku yelana na mhaka yihi na yihi leyi khumbaka switlhavelo kumbe tindhawu to dlayela eka tona swifuwo, swifuwo leswi tisiwaka eswitlhavelwenombe tindhawu teto to dlayela eka tona swifuwo na nyama xikan?we na leswi kumiwaka eka swifuwo sweswo;
f ku tekiwa ka swiphemunyana swa nyama ku endlela ndzavisiso, ku kambela, ku hlola no xopaxopela swiphemunyana sweswo hi ku ya hi Nawu lowu;
g maendlelo na nkarhi lowu vekeriweke ku endla leswaku swikombelo sweswo na mali leyi faneleke ku hakeriwa ku ya hi swikombelo sweswo.
h Timhaka leti fambelanaka no humesiwa ka nyama etikwena yi yisiwa ematikwena mambe, na i Swin?wana na swin?wana leswi nga yelanaka na mhaka yihi na yihi leyi nga ya nkoka kumbe leyi faneleke Nawu lowu.
Holobye a nga ha pfumelela ku tluriwa ka nawu hi ku eku tirhisiwa na ka xinawana xo huma eka Nawu ku yelana na ndhawu yo karhi eRiphabliki, xiyimo xo karhi xa ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo kumbe xitlhavelo kumbe ntlawa wo karhi wa vanhu kumbe ntlawa wo karhi wa vinombe rixaka no karhi ra xifuwo.
Ku tluriwa ka nawu kumbe ku tsandzeka ku landzelela nawu swi nga koxa ku hakerisiwa ka mali kumbe ku pfaleriwa ekhotswena ?
a nkarhi wo kala wu nga hundzi lembe rin?we loko ku ri ku vonawa nandzu ro sungula; naswona b eka ku vonawa nandzu ra vumbirhi kumbe eka ku khotsiwa loku nga ta landzela, nkarhi wa kona wu nge tluli malembe mambirhi.
Vurhumiwa
Holobye hi ku ya hi xiyimo lexi nga ta va xi ri kona, a nga lerisa, a rhumisa kumbe u nyiketa ntirho eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri wihi na wihi wa Ndzawulo kumbe munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wa matimba wahi na wahi kumbe ntirho lowu faneleke ku tirhiwa hi Holobye ku ya hi Nawu lowu handle ka matimba yo endla milawu ehansi ka xiyenge xa 22.
MEC hi ku ya hi xiyimo lexi nga ta va xi ri kona, a nga lerisa, a rhumisa kumbe a nyiketa ntirho eka muofisiri wihi na wihi eka ndzawulo ya xifundzha lexi khumbekaka matimba wahi na wahi kumbe ntirho lowu faneleke ku tirhiwa hi Holobye kumbe MEC ehansi ka Nawu lowu.
Holobye kumbe MEC a nga tekeriwi matimba wahi na wahi kumbe ku tekeriwa vutihlumuleri eka ntirho wihi na wihi lowu rhumisiweke kumbe ku nyiketiwe eka ran?wana tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge-ntsongo xa 1 kumbe xa 2, naswona a nga lulamisa kumbe a veka etlhelo xiboho xihi na xihi lexi tekiweke eka ku tirhisiwa ka matimba kumbe ku endliwa ka ntirho tana hi leswi ku rhumisiweke kumbe ku nyiketiwa ha kona ntirho.
Swihoxo eka xivumbeko
Xihoxo lexi nga va ka kona hi tlhelo ra xivumbeko xa tsalwa rihi na rihi leri hi ku ya hi nawu wihi na wihi ri lavekaka ku va ri tirhisiwe hi ndlela yo karhi, kumbe eka tsalwa leri humesiweke hi ku ya hi Nawu lowu, a ri vuli leswaku ntirho wa vulawuri wihi na wihi lowu endliweke hi ku ya hi Nawu lowu eka mhaka leyi fambelanaka na tsalwa ra kona wu ta va wu nga ri enawina, naswona a ri vi xivangelo xo va ku va no hlawuleka eka mafambiselo ya nawu lama ya faneleke ku endliwa ku yelana na mhaka leyo loko ku ri leswaku tsalwa lero ri fambelana swinene na swilaveko leswi faneleke swa nawu.
Ku herisiwa ka milawu no hlayisa
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , milawu leyi vuriwaka eka Xedulu ya 2 yi lulamisiwe kumbe ku herisiwe ku fikelela hi laha swi kombetiweke ha kona eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu leyi.
Nawu lowu endliweke kumbe lowu tekiwaka wu endliwe ehansi ka xiyenge xa 24 wa Nawu wa Ntivo-Rihanyo wa Xitlhavelo wa 1992 Nawu wa 121 wa 1992, lowu sunguleke ku tirhisiwa ku nga si sunguriwa xiyenge lexi wu fanele ku tekiwa wu endliwe ehansi ka Nawu lowu wa 40 tana hi loko a wu ta va wu endliwile ehansi ka Nawu lowu yelanaka na wona.
Nhloko-mhaka leyi komisiweke
Nawu lowu wu vitanawa Nawu wa Vuhlayiseki bya Nyama wa 2000.
XEDULU YA 1
SWIFUWO LESWI NAWU LOWU WU ENDLERIWEKE SWONA
Xiyenge xa 1 2
SWIFUWO LESWI ENDLIWEKE SWIFUWO SWA LE KAYA
Mbhongolo
Sekwa
Mhofu
Huku
Mbuti
Sekwa
Mhangela
Hanci
Meyila
Yimbhu na swin?wana leswi fanaka
Nguluve
Tuva
Mbila
Mpfundla
Nyimpfu
Galakuna
SWIFUWO SWA NHOVA
Mhunti
Hongonyi
Nyarhi
Mangwa
Ngwenya
Mhofu
Ndlopfu
Mhalamhala
Mangwa
Mpfuvu
Nhongo
Mhunti ya le ntshaveni
Mhala
Mangwa
XEDULU YA 2
MILAWU LEYI HERISIWEKE KUMBE LEYI LULAMISIWEKE
Xiyenge xa 25
Nomboro na lembe ra nawu
Nhlokomhaka yo koma
Xiyimo xo lulamisa no herisa
Nawu wa 121 wa 1992
Nawu wa Ntirho-rihanyo wa Xitlhavelo, 1992
Ku herisiwe hinkwawo ehandle ka xiyenge xa 23
Nawu wa 129 wa 1993
Nawu wa Vunharhu wa ku Lulamisiwa wa Mana na mana, 1993
Swiyenge swa 77 na 78
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWUMBISI LOWU SIMEKI.txt</fn>
NAWUMBISI LOWU SIMEKIWEKE EKA KU NYIKIWA MATIMBA KA IKHONOMI YA VANTIMA
Tanihi laha wu tivisiweke hi kona ePalamende ya Rixaka hi xiyenge xa Nawumbisi wa 75; nkomiso wa nhlamuselo ya Nawumbisi lowu hangalasiweke eka Gazete ya Mfumo ya nomboro ya 24902 ya 23 Mudyaxihi 2003 Tsalwa ra Xinghezi hi rona tsalwa ra ximfumo ra Nawumbisi lowu
HOLOBYE WA MABINDZU NI VUMAKI
NAWUMBISI
Ku tumbuluxa rimba ra nawu ro tlakusa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima; ku nyika Holobye matimba leswaku a humesa tikhodi ta ntirho na ku hangalasa mintwanano ya ku hundzuluxiwa; ku tumbuluxiwa ka Huvo yo Tsundzuxa ya ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima; na ku letela timhaka leti yelanaka.
MANGHENELO
KASI ehansi ka xihlawuhlawu rixaka a ri tirhisiwa ku lawula ku fikelela swipfuno swa kahle na ku fikeleleka ka vuswikoti bya Afrika Dzonga;
KASI ikhonomi ya Afrika-Dzonga ya ha ya emahlweni yi siya ehandle vanhu lavo tala ku va vini va rifuwo leri nga fambeki na ku va ni vutshila bya xiyimo xa le henhla;
KASI loko ikhonomi ya Afrika-Dzonga yi tirha hi ndlela ya le hansi ka vuswikoti bya yona, hikwalaho ka xiyimo xa le hansi xa miholo leyi kumiweke, naswona leyi hlengeletiweke hi ntalo wa vanhu va tiko.
NASWONA ehandle ko tekiwa ka magoza yan?wana yo engetela ku nghenelela kahle hi vanhu vo tala va Afrika-Dzonga eka ikhonomi, ntshamiseko na ku vuyeriwa ka ikhonomi enkarhini lowu taka swi nga languteriwa ehansi ivi swi onhela hinkwavo maAfrika-Dzonga, ku nga langutiwi ku ya hi rixaka.
NASWONA KU KOTA ku tlakusa ku fikeleriwa ka mfanelo ya vumbiwa yo ringana, ku engetela ku hoxa xandla ko anama no va kahle ka vantima eka ikhonomi na ku tlakusa mpimo wa le henhla wa nhluvuko, ku engeteleka ka mintirho na ku hangalasiwa ko ringana ka miholo,
Palamende ya Riphabuliki ra Afrika-Dzonga a yi TIYISISE LESWI hi ndlela leyi landzelaka:-
LULAMISELO RA NAWU
Swiyenge
Tinhlamuselo
Swikongomelo swa Nawu
Nhlamuselo ya Nawu
Ku tumbuluxiwa ka Huvo yo Tsundzuxa yo Nyika Matimba eka Ikhonomi ya Vantima
Ku vumbiwa ka Huvo no thoriwa ka swirho
Ku hakeriwa ka timali leti tirhisiweke
Tikhodi ta Ntirho
Xiyimo xa tikhodi ta ntirho
Mintwanano ya ku hundzuluxiwa
Mintirho yo seketela na ku pfuneta Huvo hi timali
Swinawana
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirhisiwa
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu handle ka loko swi kombisiwe hi ndlela yin?wana vantima? i theme ra xiviri leri vulaka MaAfrika, Makhaladi na Maindiya lava nga vaaka-tiko va Afrika-Dzonga kumbe lava tshamaka hi ku hetiseka eRiphabuliki;
huvo? swi vula Huvo yo Tsundzuxa ya ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima leyi simekiweke hi xiyenge xa 4;
swirho? swi vula swirho swa Huvo;
Holobye? swi vula Holobye wa Mabindzu ni Vumaki;
nhlangano wa mfumo? swi vula nhlangano wa mfumo tanihi laha wu hlamuseriweke ha kona eka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa;
ku lerisa? swi vula ku lerisa hi xinawana; na
Nawu lowu? wu katsa khodi ya ntirho kumbe xinawana lexi endliweke ehansi ka Nawu.
Swikongomelo swa Nawu
Swikongomelo swa nawu lowu i ku?
a tlakusa ku hundzuluxiwa ka ikhonomi ku kota ku pfuneta ku nghenelela ka kahle ka vantima eka ikhonomi;
b fikelela ku hundzuka ka kahle eka ku vumbiwa ka vun?wini bya tinxaka na mafambisele ya swivumbeko swa mabindzu lama nga kona ni lamantshwa;
c tlakusa xiyimo lexi vaaki, vatirhi, mabindzu hinkwawo na tikhamphani leti lawulaka mabindzu laya nga kona na lamantshwa d tlakusa minongonoko ya vuvekisi leyi kongomisaka eka ku nghenelela ka kahle ko anama eka ikhonomi hi vantima ku kota ku fikelela nhluvukiso lowu hlayisekeke na ku vuyeriwa ko angarhela; na e hluvukisa miganga ya matiko-xikaya no nyika matimba eka miganga ya le kusuhi hi ku kota ku fikelela migingiriko ya ikhonomi, misava, switirhisiwa, vun?winyi na vutshila.
Nhlamuselo ya Nawu
Munhu un?wana ni un?wana loyi a tirhisaka Nawu lowu u fanele ku hlamusela swilaveko swa wona ku kota-
a ku nyika matimba eka swikongomelo swa wona; na b ku landzelela Vumbiwa.
Ku tumbuluxiwa ka Huvo yo Tsundzuxa ya ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima
Huvo yo Tsundzuxa ya ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima yi tumbuluxiwile.
Huvo yi fanele ku tsundzuxa Presidente hi ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima.
Ku vumbiwa ka Huvo no thoriwa ka swirho
Huvo yi vumbiwa hi Presidente na swirho swin?wana tanihi laha swi nga tiyisisiwa hi vumbiwa bya Huvo.
Presidente i mutshami wa xitulu wa Huvo
Huvo hi ku landza xiboho yi nga engetela vumbiwa bya yona , hi ku ya hi malembe lawa swirho swi faneleke ku ya tirha etihofisini, tikhoramu, maendlelo ni timhaka tin?wana leti khumbaka ku endliwa ka mintirho ya yona.
Ku hakeriwa ka tihakelo
Holobye hi ku pfumelelana na Holobye wa Timali, a nga tiyisisa ku hakeriwa ka tihakelo leti vangiweke hi swirho swa Huvo.
Tikhodi ta Ntirho
Holobye hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete a nga humesa tikhodi ta ntirho wo nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima leswi nga katsaka-
a ku hlamuseriwa na nhlamuselo ya ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima;
b tirhelo ra mbumambumelo wa swikongomelo leswi tsakeriwaka swo xava tinhundzu na migingiriko yin?wana ya ikhonomi;
c swikombiso swo pima ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima;
d ku pimiwa loku nga ta katsiwa eka swikombiso swa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya c;
e swiletelo swa vaseketeri eka swiyenge leswi faneleke swa ikhonomi ku tsala mintwanano ya ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa vona;
f endlelo ro vika ku simekiwa ka ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima hi minhlangano ya mfumo, vathori na mabindzu; na g timhaka tin?wana leti faneleke ku fikelela swikongomelo swa Nawu lowu.
Khodi ya ntirho leyi humesiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 xi nga kombisa-
a swipakaniso leswi fambisanaka na swikongomelo swa Nawu; na b nkarhi lowu swipakaniso leswi swi faneleke ku fikeleriwa
Holobye, loko a nga si humesa, a nga si siva kumbe ku hundzuluxa khodi ya ntirho hi ku landza xiyengentsongo xa 1 u fanele-
a a hangalasa mpfampfarhuto wa khodi ya ntirho kumbe ku hundzuluxiwa eka Gazete leswaku vaaki va nyika minkanelo; no b nyika vanhu lava nga na ku tsakela nkarhi wo ringana masiku ya 30 ku kanela hi mpfampfarhuto wa khodi ya ntirho kumbe hundzuluxo, hi laha swi nga lavekaka hi kona.
Xiyimo xa tikhodi ta ntirho
Nhlangano wun?wana ni wun?wana wa mfumo wu fanele ku tekela enhlokweni khodi ya ntirho yin?wana ni yin?wana leyi faneleke leyi humesiweke hi ku landza Nawu lowu ku-
a tiyisisa tirhele ra mbumambumelo wo nyika tilayisense, kumbe mimpfumelelo yin?wana hi ku landza nawu wun?wana ni wun?wana; no b hluvukisa no simeka pholisi yo xava tinhundzu leti lavekaka.
Mintwanano ya ku hundzuluxiwa
Holobye a nga hangalasa eka Gazete mahungu laya faneleke ku fikelela mani na mani no tlakusa ntwanano wo hundzuluxiwa eka xiyenge xo karhi xa ikhonomi lexi-
a nga hluvukisiwa hi vaseketeri lava kulu eka xiyenge xexo; no b yisa emahlweni swikongomelo swa Nawu lowu.
Mintirho yo seketela no pfuneta Huvo hi timali
Ndzawulo ya Mabindzu ni Vumaki yi fanele ku nyika Huvo mintirho yo seketela leyi faneleke na timali leti nyikiweke hi Palamende hi xikongomelo xexo.
Timali leti hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 1, ti fanele ku tirhisiwa eku-
a tumbuluxiweni no tirhisiwa ka timali to fambisa Huvo; na b ku hluvukisiwa no simekiwa ka kungu ra mbulavurisano.
Swinawana
Holobye a nga endla swinawana mayelana ni mhaka yin?wana leyi faneleke ku bohiwa ku kota ku tiyisisa ku simekiwa kahle ka Nawu lowu.
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirhisiwa
Nawu lowu wu tiveka tanihi Nawu wo Anama wa ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima, 2003, naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri nga ta bohiwa hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete.
MEMORANDAMU EHENHLA KA SWIKONGOMELO SWA NAWUMBISI WO ANAMA WA KU NYIKIWA MATIMBA KA IKHONOMI YA VANTIMA
MASUNGULO
Ikhonomi ya Afrika-Dzonga yi nge koti ku tirha hi ku hetiseka hikuva vanhu vo tala va Afrika-Dzonga va kuma miholo ya le hansi naswona a va si katsiwa eka vun?winyi bya rifuwo leri nga fambeki no va ni vutshila bya xiyimo xa le henhla. Leswi swi tshikilela vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga naswona swi fanerile leswaku ku tekiwa magoza yo tlakusa ku hoxa xandla ka kahle eka ikhonomi hi vanhu vo tala va Afrika-Dzonga.
Nawumbisi wo Anama wa ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima (lowu wu hlamuseriweke laha tanihi ?Nawumbisi?) hi rin?wana ra magoza yo hlaya laya tekiweke hi Mfumo ku lulamisa xiphiqo. Huvo yo Tsundzuxa ya ku Nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima (leyi hlamuseriweke laha tanihi ?Huvo?) yi ringanyetiwa tanihi nhlangano wo tsundzuxa. Mintirho yo seketela no pfuneta Huvo hi timali swi ta nyikiwa hi Ndzawulo ya Mabindzu ni Vumaki (leyi hlamuseriweke laha tanihi ?DTI?).
SWIKONGOMELO SWA NAWUMBISI
Theme ro ?anama? ri tirhisiwa eka nhlokomhaka ya Nawumbisi hi mhaka yo va Nawumbisi wu lava ku-
engetela ku nghenelela ka vantima eka ikhonomi tanihi laha swi pimiwaka hi ku ya hi vun?winyi, mafambiselo na nhluvukiso wa vutshila;
hluvukisa miganga ya laha kaya na vatirhi; no hunguta ku pfumaleka ko ringana ka miholo na vusiwana.
Swikongomelo swa Nawumbisi i ku-
tlakusa ku hundzuluxiwa ka ikhonomi;
cinca vunyingi lebyi vumbiweke ku ya hi muxaka na swivumbeko swa mafambisele swa mabindzu laya nga kona ni lamantshwa;
tlakusa vun?winyi na mafambiselo hi miganga, vatirhi na tikhamphani;
tlakusa vuvekisi eka mabindzu laya fambisiwaka no va yi ri ya vantima;
no nyika matimba eka miganga ya matiko-xikaya na ya kwala kaya.
KU KHUMBHEKA KA TIMALI TA MFUMO
Ku na ntshembo wa leswaku swirho swa Huvo a swi nge hakeriwi ehandle ko tlheriseriwa timali leti swi ti tirhiseke na leswaku tihakelo ta ku tumbuluxiwa na ta ntirho wa Huvo ti ta katsiwa eka mpimanyeto ya DTI.
MINHLANGANO LEYI KOMBERIWEKE KU NYIKA SWITSUNDZUXO
Minhlangano leyi landzelaka yi komberiwe nyika switsundzuxo:
Huvo ya Mabindzu ya vantima
Ntlawa wa Vatirhi wa Mabindzu ya Vantima
Ntlawa wa Vatirhi wa Mabindzu Lamakulu
KU KHUMBHEKA KA VUMBIWA
Ku hava.
KU KHUMBHEKA KA MBULAVURISANO
Swi bumabumeriwile leswaku GCIS (Maendlelo ya Mahungu na Vuhlanganisi bya Mfumo) na DTI ti vumba kungu ra vuhlanganisi hinkwabyo eka ku Nyikiwa matimba ka Ikhonomi ya Vantima hi ku angarhela ngopfu-ngopfu eka Nawu lowu.
ENDLELO RA PALAMENDE
Vatsundzuxi va Nawu va Mfumo na Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki va na vonelo ra leswaku Nawumbisi lowu wu ta tirhisiwa hi ku landza endlelo leri tumbuluxiweke hi xiyenge xa 75 xa Vumbiwa tanihi laha xi nga hava xilaveko lexi vekiweke eka xiyenge xa 74 kumbe 76 xa Vumbiwa xi nga ta tirhisiwa.
<fn>tso_Article_National Language Services_NAWUMBISI WA NHLUVUKI.txt</fn>
NAWUMBISI WA NHLUVUKISO WA SWICELWA NA PETIROLIYAMU
Hilaha wu hundzuriweke hi Huvo ya Tiko
Timhaka leti ti tsariweke hi xinghezi i timhaka ta ximfumo ta Nawumbisi
HOLOBYE WA SWICELWA NA NTAMU
NAWUMBISI
Ku endla leswaku ku fikeleriwa ku ringanana loku hetisekeke eka na nhluvuko lowu nga heriki wa rixaka hi tlhelo ra switirhisiwa swa swicelwa na petroliyamu; ni ku pfuneta hi timhaka leti yelanaka kwalaho.
NGHENELELO
KU TIVA leswaku swicelwa na petroliyamu i switirhisiwa swa ntumbuluko leswi swi nga pfuxetiweki;
KU PFUMELA leswaku switirhisiwa swa swicelwa na petroliyamu swa Afrika Dzonga i swa rixaka kutani Hulumende i muhlayisi wa swona;
KU TIYISISA mfanelo ya hulumende ku sirhelela mbango leswaku ku pfuneka vanhu va manguva lawa na vanhu va nkarhi lowutaka, ku tiyisa vuxaka bya ntumbuluko byo hluvukisa hilaha ku nga heriki switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu na ku antswisa nhluvuko wa ikhonomi ni hanyelo;
KU TIVA xilaveko xo antswisa nhluvuko wa muganga ni le makaya na ku tlakusa hanyelo ra tindhawu leti ti nga ni nkucetelo wa vucelo bya migodi;
KU TIYISISA vutinyiketeri bya Hulumende ku hundzuluxa leswaku ku va na mfikelelo wo ringanana eka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa Afrika Dzonga;
KU VA NA KU TINYIKETELA ku susa swivumbeko hinkwaswo swa maendlelo ya xihlawuhlawu eka vumaki bya swicelwa na phetroliyamu;
KU ANAKANYA mfanelo ya Hulumende ehansi ka Vumbiwa ku vumba nawu kumbe swipimelo swin?wana ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa khale ku ya hi rixaka;
KU TIYISISA vutiyimiseri bya Hulumende ku tiyisisa tshembisa nsirhelelo wa timfanelo hi tlhelo ra ku jongela na mintiro ya migodi; na
NTIYISISO wa xilaveko xo tumbuluxa vuphikisano bya matiko na huvo ya vufambisi no lawula hi vuswikoti.
SWI FANERILE LESWAKU KUTANI WU NGHENISIWA hi Palamende ya Riphabliki ya Afrika Dzonga hi ndlela leyi:-
KAVANYISA KA 1
TINHLAMUSELO 5
Tinhlamuselo
KAVANYISA KA 2
MILAWU YA MASUNGULO
Swikongomelo swa Nawu
Vuhlayisi bya switirhisiwa swa swicelwa na phetiroliyamu ya rixaka
Vutoloki bya Nawu
Xivumbeko xa xinawu xa mfanelo ya nkambelo, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo ringetela kumbe mfanelo yo ntshovelo, na mfanelo wa vatameri kutani
Milawu ya vufambisi bya jastisi 5
KAVANYISA KA 3
VUFAMBISI
Vuavanyisi bya Riphabliki, miganga ya mati, vuhiri bya tikonkulu, ni tizoni a ikhonomi ta tlhelo ku ya eka swifundza-ntsongo.
Ku thoriwa na mitirho ya mu-ofisiri
KAVANYISA KA 4
XINAWANA XA SWICELWA NA NA MBANGU
Nxanxamelo wa maendlelo ya swikombelo
Vuburisani ni mintlawa ya vanhu lava va tsakela no khumbeka
3. Vuhundziseli ni vurhalanganyi bya timfanelo ta ndzavisiso ni timfanelo byo cela migodi.
Ku pfuna vanhu lava vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu
Xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu nkandziyiso wa nkarhi wa mpfumelelo wa reconnaissance xiviri na timfanelo ta mukhomeri wa mpfumelelo wa reconnaissance xikombelo xa ku jongela xiviri ku nyikiwa na nkarhi wa ku jongela xiviri xikombelo xa ku pfuxeta ka ku jongela xiviri xiviri xa timfanelo ta mukhmeri wa mpfumelelo wa reconnaissance mpfumelelo wa ku susa na ku dispose ka timirali mahungu na switiviwa hi ku hlonipha ka reconnaissance na ku jongela xikombelo xa mpfumelelo wa ku cela emugodini ku pfumeleriwa na nkarhi wo cela emugodini xikombelo xa ku pfuxeta mpfumelelo wo cela e mugodini xiviri na timfanelo ta mukhomeri ka ku cela emugodini ku pfuna ka minerali xikombelo xa ku nyikiwa ni nkarhi wo cela hi mpfumelelo mahungu na vutivi hi ku landzelela macelelo kumbe maendlelo ya minerali matimba ya mufundhisi yo letela submission ka ku kombisa mahungu kumbe vutivi ku hetisisa kumbe ku pfala mahungu xikombelo xa mpfumelelo wa retention ku nyikiwa na nkarhi wa mpfumelelo wa retention ku ala xikombelo xa ku pfumeleriwa retention xiviri na timfanelo ta mukhomeri mpfumelelo retention mpfumelelo wa retention a wu rhurhisiwi nsinya wa mafambiselo ya mbangu mafambiselo yo hlanganisa mbangu na timfanelo ta murhi nongonoko na pulani ya mafambiselo ya mbangu xitsundzuxo hi ndzawulo ya mfumo/tiko timali ta nkarhi to lulamisa ku onhaka ka mbangu mafambiselo ya nundzu hi vudziki na mavekelo hi vudziki vumbhoni byo hetiseka ku susiwa ka miako, xivumbeko na swin?wana matimba ya mufambisi ya kumelerisa ka nxavo hi maendlelo ya xihatla ku lulamisa mpimo matimba mufambisi loko ku onhakile swin?wana swa mbangu matimba ya mufambisi yo yimisa, kumbe ku khansela timfanelo, ku pfumelela kumbe mpfumelelo ku pimela kumbe ku yirisa ka ndzavisiso wa swicelwa na ku cela mugodi ka ndhawu yo karhi matimba ya mufambisi yo yirisa kumbe restrict ku jongela kumbe ku cela mugodi mufambisi anga lavisisa ku humelela, ntumbuluko na ku engeteleka ka swilo swa minerali mpimo-ntsongo wa ku ceriwa ka switirhisiwa wa swicelwa ku xiyaxiya ka ku bindzula na nkomiso wa nkarhi lowu kongomeke va tirhi ku tirhisa swilo swa ndhawu hi timfanelo ta nawu ndziriso lowu hakeriwaka hi nkarhi wo karhi matimba ya mufambisi yo susa rifuw hi xikongomelo xa ku jongela kumbe ku cela mugodi ku hela ku mfanelo, ku nyika mpfumelelo na mpfumelelo.
Holobye a nga lavisisa leswai swi nga vaka kona, ntumbuluko na ku leha ka switirhisiwa swa swicelwa mpimo-ntsongo wa switirhisiwa swa swicelwa xitiviso xo yirisa na ku hunguta mintirho ya ya ku cela mugodi leyi yi karhataka ntholo
Ku tirhisiwa ka timfanelo ta rivala leti hambaneke na timfanelo ta ku alana na Nawu
Ndziho lowu hakeriwaka ehansi ka swiyimo swin?wana.
Matimba ya Holobye ku va a susa ndhawu hi xikongomelo xo lavisisa swicelwa kumbe ku cela mugodi.
KAVANYISA KA 5
HUVO YA NHLUVUKISO WA SWICELWA NI KU CELA MIGODI 5
Ku tumbuluxiwa ka Huvo ya Nhluvukiso wa Swicelwa na Mintirho ya swa migodi.
Xivumbeko xa Huvo
Ku hlongoriwa ka swirho
Holideyi ya hofisi
Mpimo wa nkarhi wa hofisi na ku siva swivandla swa mitirho 10
Tinhlengeletano ta Huvo
Tikomiti ta Huvo
Ku pfunetiwa ka Huvo hi swa timali
Ku holeriwa ka swirho swa Huvo, tikomiti na mintlawa yo tirha 15
Tirhipoto ta Huvo
Mitirho ya Vufambisi
KAVANYISA KA 6
NKAMBISISO WA SWA PHETIROLIYAMU NA NTSHOVELO
Matirhiselo ya Kavanyisa 20
Ku thoriwa ka muyimeri
Ntirho wa muyimeri
Ku pfuneta muyimeri loyi a thoriweke hi swa timali
Ku rhumba ku rhumeriwa swikombelo
Xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu 25
Ku nyika ni ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu
Xikombelo xa mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Timfanelo ni mfanelo wo va na mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Xikombelo xa mfanelo yo kambisisa 30
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo kambisisa
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo kambisisa
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nyikiweke mfanelo yo kambisisa
Xikombelo xa mfanelo wo tshovela
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo tshovela 35
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo tshovela
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nyikiweke mfanelo yo tshovela
Ku akiwa ka xihlovo xa phetroliyamu tani hi yuniti
Vuxokoxoko na data
Ntshembiso wo tiya hi tlhelo ra swa timali 40
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku herisa timpfumelelo kumbe timfanelo.
KAVANYISA KA 7
TIPROVHIXINI TA HINKWASWO NA TA XIKATSAKANYWA
Matimba yo nghena endhawini leyi kambisisiwaka, endhawini yo cela migodi kumbe endhawini yo kota ku tsundzuka
Nkambelo wa minkarhi hinkwayo
Swileriso, ku yimisiwa na swiletelo
Ku yirisa ku sivela, ku hingakanya kumbe ku kaneta munhu loyi a nga ni mpfumelelo
Ku sivela muthoriwa vupfumari hi tlhelo ra swa ntirho
Endlelo ra le ndzeni ro apila na ku kota ku fikelela khoto
Ku phamela tidokumente
Milandzu
Nxupulo
Ku hundzuriwa ka swa vumaki bya swicelwa
Ku hundzuluxiwa ka timfanelo, timpfumelelo, tiprogramu na tipulana
Vuyimeri na ntirho
Mfanelo yo tsakeriwa, ya vukambisisi kumbe ya ntirho wa mugodi hi tlhelo ra vaaki
N?wini wa ndhawu, kumbe mutshami wa ndhawu hi ku pfumeleriwa hi nawu a nga ka a nga landzeleriwi.
Ku pfumeleriwa handle ko siveriwa eka tiprovixini tin?wana ta Nawu
Swinawana
Nawu wu boha Huvo
Ku yimisa kumbe ku hundzula milawu, na provhixini yo hundzuluxa
Xidlodlo xo koma na ku sungula
XEDULU YA 1
KU YIMISA KUMBE KU HUNDZULA MILAWU
KU LUNGHISELA KU HUNDZULUXA
Tinhlamuselo
Swikongomelo swa xedulu
Swikombelo swa nkambisiso na ntirho wa swa migodi leswi nga siki hetiseka
Ku yisa emahlweni mitirho yo kambisisa
Ku yisa emahlweni mitirho yo tshovela
Ku yisa emahlweni mfanelo yo kambisisa ya xikhale
Ku yisa emahlweni mfanelo ya ntirho wa migodi ya xikhale
Ku endla timfanelo ta xikhale leti ti nga tirhisiwangeki
Ku yisa emahlweni timfanelo to rizeva, timpfumelelo kumbe tin?wana
Ku yisa emahlweni tiprogramu leti amukelekaka ta vufambisi bya swa mbangu
Ku anakanya kumbe ku hakela tirhoyaliti
Hakelo ya ndziriso
TAFULA RA 1
TAFULA RA 2
TAFULA RA 3
KAVANYISA KA 1
TINHLAMUSELO
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombeta hi ndlela yin?wana-
buloko? swi vula ndhawu yin?wana na yin?wana ya misava kumbe lwandle, ku
Katsa na matlhelo ya lwandle, ya kombetiwa ya ri buloko hi
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombeta hi ndlela yin?wana-
buloko? swi vula ndhawu yin?wana na yin?wana emisaveni kumbe elwandle, ku katsa etlhelo ka lwandle, laha ku vuriwaka buloko hi vahlanganisi eka mepe lowu lulamisiweke hi mupfuni loyi a thoriweke nakona loyi a kumekaka eRiphabiliki nkarhi hinkwawo kumbe hi xitalo, kumbe ntsena eka zoni ya ikhonomi na ku katsiwa ka xiphemu xin?wana na xin?wana xa buloko.
Huvo? swi vula Huvo ya Nhluvukiso wa swi celwa na Ntirho wa Migodi leyi yi sunguriweke hi xiyenge xa 57;
Nyika matimba ya swa ikhonomi i vuanamo? swi hlamusela maendlelo ya vutlharhi ya timhaka ta rihanyo kumbe timhaka ta swa ikhonomi, pulani, xinawana, endlelo kumbe xiendlo lexi ku kongomiweke eka xona-
a Ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa rixaka, rimbewu kumbe vugono bya vanhu lava vangeriweke ku pfumala hi tlhelo ra vumaki bya swicelwa na phetiroliyamu, vumaki lebyi yelanaka na bona ni le ka nandzelelano mbuyelo wa vumaki byebyo;
Ku hundzuluxa tindhawu ta vumaki to tani hi ku kota ku pfuneta eka, ku nyika, ku nghenisa xandla kumbe ku kondletela-
Vun?wini, ku nghenelela eka kumbe ku vuyeriwa eka ntirho wa migodi, mitirho ya vulavisisi ni ntshovelo;
Ku veka xandla eka, na ku lawula vufambisi eka mitirho yo tano;
ku hluvukisa vufambisi, xisayense, injiniyere kumbe vuswikoti byin?wana bya vanhu lava tsoniweke ku va na swona hikwalaho ka matimu;
ku tirhisa, kumbe ku pfuneta eka ku kuma nandzelelano wa matirhelo;
vun?wini bya na ku pfuneta eka mbuyeriwo eka swiendlo swa mitirho kumbe swiyenge swin?wana swa minandzelelano swa le henhla kumbe swa le hansi eka vumaki byo tano;
nhluvukiso wa rihanyu na ikhonomi ya miganga leyi mitirho yi endlekaka eka yona, yi khumbekaka hi ku pfuneta hi vatirhi eka mitirho leyi; na nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi ya vanhu va Africa Dzonga lava va vangeriweke ku pfumala eka matimu ya vona eku endliweni ni le ka swiendlo swa mitirho yo tano;
Mukamberi-nkulu? swi vula Mukamberi Nkulu wa Migodi loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 48 xa Nawu wa Mugodi wa swa Rihanyu na Vuhlayiseki wa 1996 (Nawu wa 29 wa 1996);
muganga? swi vula nandzelelano, ntlawa wa vanhu lava hlanganeke hi tlhelo ra rihanyo lava nga na ku navela ko karhi kumbe timfanelo eka ndhawu yo karhi ya misava leyi swirho swi nga kumbe swi anakanyaka xinghwana hi tlhelo ro twanana, ndhavuko kumbe nawu;
tihakelo ta xinkotiraka? swi vula tihakelo tin?wana na tin?wana kumbe hakelo leyi ku twananiweke exikarhi ka vatirhisani eka ntirho wa swa ntirho wa migodi kumbe tshovelo;
siku? swi vulwa siku ra khalendara na loko siku rin?wana ra masiku ri hlamuseriwile hi ku yimbelela loku endliweke, masiku walawo ya fanele ku hlawuriwa hi ku humesa siku ro sungula na ku nghenisa siku ro hetelela, handle ka siku ro hetelela leri kumekaka hi mugqhivela, Sonto kumbe siku rin?wana na rin?wana ra holideyi, hi ndlela yaleyo nomboro ya siku leyi yi hlawuriweke hi ku humesiwa ka siku ro sungula xikan?we na siku rin?wana na rin?wana ro fana na Mugqivela, Sonto kumbe holideyi.
Ndzawulo? swi vula ndzawulo ya swicelwa ni swa marimba, bindzu ra nkhaviso swi vula xirho, bindzu kumbe nkhaviso ya Khampani hi ku ya hi Xiyenge xa 70.
Nxaxameto wa Nhluvukiso? swi vula nxaxameto wa nhluvukiso lowu wu nga pfumeleriwa ku ya hi swilawulo ni swipimelo swa timfanelo ta ntshovelo.
Darekitara-Jenerala swi vula Darekitara-Jenerala wa ndzawulo mutirhi? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi a tirhaka tani hi mukhomi wa mpfumelelo wa tiko, timfanelo ta ku jongela, timfanelo ta ntirho wa migodi, mpfumelelo wa ntirho wa migodi, timfanelo ta mfuwo, mpfumelelo wa vandla ra vutshila kumbe thekiniki, mpfumelelo wa ku jongela, timfanelo ta vuvalangi na timfanelo ta ntshovelo, na loyi a nga ringanela hi ku kuma hakelo. Naswona yi nghenisa ntirho wa mutirhi un?wana na un?wana eka, kumbe endzeni ka mugodi, yi nghenisa na munhu un?wana na un?wana loyi a tirhanaka ni ntwanano wa ntshuxeko.
Mbangu? swi vula mbangu tani hi loko ku hlamuseriwile eka Nawu wa 1998 wa Mafambiselo ya Mbango wa Rixaka (Nawu wa 107 wa 1998);
pulani ya mafambiselo ya mbango? swi vula pulani kumbe mpfuneto lowu khumbaka swa mbango hikwalaho ko endla mitirho yo lavisisa swicelwa, vulavisisi bya ndhawu ya swicelwa, ku dyondza hi ta swicelwa kumbe ku cela migodi leyi endliweke ehansi ka vulawuri bya mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu leyi nga na swicelwa, mfanelo yo lavisisa swicelwa, mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo dyondza swicelwa kumbe mpfumelelo wo cela migodi, hilaha swi nga vaka hi kona;
Programu ya vufambisi bya swa mbango? swi vula programu ya vufambisi leyi yi amukeriweke leyi langutiweke eka xiyenge xa 39;
Nawu wo siva? ku vuriwa nawu wun?wana na wun?wana kumbe endlelo leri yimisaka kumbe ku sivela munhu un?wana na un?wana ku nghenelela eka swa vumaki swa swicelwa na byo cela migodi, kumbe ku nghena eka makete wun?wana na wun?wana lowu khumbaka vumaki byo tani, kumbe ku humelela eka vumaki byo tano kumbe makete;
Ku dyondza ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ndhawu leyi nga ni buloko kumbe tibuloko leti kombetiweke eka ku dyondza ndhawu ya swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela;
ntirho wo dyondza ndhawu ya swicelwa? swi vula ku tirha nakambe switiviwa leswi vangiweke hi ninginiko, ku kuma na ku tirha switiviwa swintshwa swa leswi vangiweke hi ninginiko kumbe xiendlo xin?wana na xin?wana lexi yelanaka ku hlamusela xirimbana lexi fanelaka ku ringetiwa hi ku bora, ku tsemelela na ku kambela, ku katsa na ku kambela xihlovo xa ngeteliwo, ka xihlovo hi xikongomelo xo kuma nthumbo;
mfanelo yo ndyondza swicelwa? swi vula mfanelo leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 80;
programu ya ntirho wo dyondza swicelwa? swi vula programu ya ntirho leyi yi pfumeriweke yi kombetaka mitirho ya phetiroliyamu leyi fanelaka ku ta endliwa eka ndhawu leyi ku dyondziwaka eka yona ta swicelwa hi nkarhi lowu ku nga ni mfanelo yo dyondza swicelwa, ku katsa vuxokoxoko mayelana ni mitirho yo dyondza swicelwa, swiyimo switirho leswi faneleke ku tirhisiwa na tihakelo ta mitirho yo hambana hambana ya ku dyondza swicelwa na swiyimo;
Provhixini ya swa timali? ku vuriwa nxwarense, nseketelo wa banki, kumbe nhlengo wa thirasiti kumbe khexe leyi vakomberi va kumbe lava va nga na mfanelo kumbe mpfumelelo va fanela ku va nyika ku ya hi swiyenge swa 41 na 89 leswi seketelaka vukona bya nhlengo lowu eneleke ku endla tiprogramu ta ntirho leti ku twananiweke na ku antswisa ndzavisiso wa swicelwa, ku cela migodi, ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndhawu yo dyondza swicelwa kumbe ya ntshovelo, hilaha swi nga vaka hakona;
munhu loyi a vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu? i -
a munhu un?wana na un?wana, ntlawa wa vanhu kumbe vaaki, lava vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka xihlawuhlawu xo hambuka Vumbiwa ri nga si tirha;
b nhlangano wun?wana na wun?wana, laha vunyingi bya swirho swa wona ku nga vanhu lava va kombetiweke eka ndzima ya a;
c munhu un?wana na un?wana wa xinawu handle ka nhlangano, laha vanhu lava kombetiweke eka a va nga vini kumbe va lawulaka vunyingi bya mbuyelo lowu nyiketiweke kumbe ntsakelo wa swirho naswona va kota ku lawula vunyingi bya tivhoti ta swirho;
mutameri?, hi tlhelo ra mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela migodi, mpfumelelo wo cela migodi, mpfumelelo wo tamela, mfanelo yo dyondza swicelwa, mfanelo yo lavisisa ndhawu ya swicelwa kumbe mpfumelelo wa ntwanano wa swa thekiniki, swi vula munhu loyi mfanelo yo tano kumbe mpfumelelo wu nyikiweke yena kumbe mudya-ndzhaka wa munhu yaloye loyi swi n?wi faneleke;
tiko? swi katsa misava ni lwandle, laha swi faneleke;
mugodi? ku cela mugodi, swi vula mitirho yin?wana na yin?wana kumbe swiendlo leswi endleriwaka ku kuma swicelwa swin?wana na swin?wana leswi nga kona, eka kumbe ehansi ka misava, ematini kumbe kun?wana na kun?wana laha ku nga na vudziki byo veka, hambi ku ri ehansi ka misava kumbe endhawini yo pfuleka yo tirhela kumbe hi ndlela yin?wana naswona ku katsiwa ni ntirho wun?wana na wun?wana kumbe xiendlo xo humelela kwalano;
xicelwa? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana, lowu nga vaka hi xivumbeko xo tiya, xihalaki kumbe gasi, lowu nga kona hi ntumbuluko kumbe ehenhla ka misaveni kumbe endzeni kumbe ehansi ka mati naswona wu endliweke hi kumbe wu vangiweke hi mitirho ya ntivo-maribye, ku katsa na sava, ribye, tamba, rikhwara, vumba, misava na xicelwa xin?wana ni xin?wana lexi xi nga kona eka vudziki bya nhulu ya nhundzu kumbe ka vudziki bya swiveko, kambe a ku nghenisiwi-
a mati, handle ka mati lama tekiweke etikweni kumbe elwandle ku ta hluta xicelwa xin?wana na xin?wana eka mati walawo;
b phetiroliyamu; kumbe c ridaka;
ndhawu yo cela mugodi? -
i hi tlhelo ra mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, swi vula ndhawu laha mfanelo yaleyo kumbe mpfumelelo wu nyikiweke;
ii hi tlhelo ra swa mbangu wun?wana na wun?wana, rihanyu, hanyelo na mhaka ya swa ntirho na ntumbeko wun?wana na wun?wana kumbe ku khumbeka kun?wana na kun?wana loku ku nga kona, ku kata-
a rivala ra tiko leri ri nga kusuhi kumbe ekule laha nhluto wa xicelwa xin?wana na xin?wana na phetiroliyamu ku kala lexi nga pfumeleriwangiki ku ya hi Nawu lowu kambe lowu mitirho leyi nga na vuxaka kumbe yi endlekeke hi xihoxo yi endliwaka naswona, yi katsa-
i ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nhlanganaka na ndhawu yaleyo yi hlanganisiwaka na yona hi patu rin?wana na rin?wana, xiporo, laying ya matimba, laying ya phayiphi, ndlela ya khebulu kumbe banti ra mufambisi ; na ii rivala rin?wanana na rin?wana ra tiko laha patu rero, xiporo, laying ya matimba, laying ya phayiphi, ndlela ya khebulu yi nga va ka kona; na b Miako hinkwayo, swivumbeko, michini, laha ku lahliwaka thyaka ra mugodi kumbe minchumu leyi yi kumekaka ekusuhi na, kumbe eka ndhawu yaleyo leyi yi tirhisiwaka hi xikongomelo xo cela mugodi eka tiko leri ku buriwaka hi rona;
mitirho yo cela mugodi? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu yelanaka na ku endla swo cela mugodi na timhaka leti kumekaka ti humelela ti kongome swo tani hi swona;
mpfumelelo wo cela mugodi? swi vula mpfumelelo lowu nyikiwaka ku ya hi xiyenge xa 17 ;
mfanelo yo cela mugodi? ku vuriwa mfanelo yo cela mugodi leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 23 ;
Hofisi ya Vun?wini byo Cela Mugodi? ku vuriwa Hofisi ya Vun?wini byo Cela Mugodi leyi kombetiweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Ntsariso wa Vun?wini byo Cela Mugodi, wa 1967 (Nawu wa 16 wa 1967);
programu ya ntirho wo cela mugodi? ku vuriwa programu yo cela mugodi leyi pulaniweke leyi fanelaka ku landzeleriwa leswaku ku ta ceriwa mugodi wa xitirhisiwa xa xicelwa swa nkoka swinene;
Holobye? ku vuriwa Holobye wa Swicelwa na LNtamu;
muofisiri? swi vula muofisiri wa Ndzawulo loyi a thoriweke ehansi ka Nawu wa Mitirho ya swa Mfumo wa 1994 Nomboro ya xitiviso ya 103 ya 1994;
n?wini? mayelana na -
a tiko-
a ku vuriwa munhu loyi tiko ri tsarisiweke hi vito ra yena; kumbe b loko ku ri tiko leri ri nga ra Hulumende, swi vila Hulumende ku katsa na mutshami wa kona; kumbe b lwandle, ku vuriwa Hulumende;
phetiroliyamu? swi vula xihalaki xin?wana na xin?wana, kumbe hydrokhabono leyi tiyeke kumbe gasi leyi nga bulukaka leyi nga kona hi xiyimo xa ntumbuluko eka rikoko ra misava naswona ku katsiwa na xihalaki xin?wana na xin?wana, kumbe hydrokhabono leyi tiyeke kumbe gasi, gasi ley hi ndlela yin?wana na yin?wana yi tlhelerisiweke eka xiyimo xa ntumbuluko, kambe a ku nghenisiwi lahle, tlapa ra xikontiri kumbe xivekiwa xin?wanana xin?wana lexi xi lulamisiweke laha oyili yi nga kumiwaka kona hikwalaho ka ntengiso wo tinga kumbe gasi leyi humaka eka xibawa kumbe rivala rin?wana ra xiveko;
xihlovo xa phetroliyamu? swi vula xivumbeko xa ntivo-maribye lexi nga ni phetiroliyamu;
ndzawulelo? swi vula ku hlawuriwa hi xinawana;
ku endla? hi tlhelo ra xicelwa xin?wana na xin?wana, ku vuriwa ku hlula, ku humesa, anakanyisisa, ku hlerisisa, ku tiyisa, ku ava hi mitlawa, ku gandla, ku hola, ku hlantswa, ku hunguta, ku n?okisa kumbe ku hundzuluxa swi va gasi kumbexana;
ndhawu ya ntshovelo? ku vuriwa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nga ni mfanelo wo tshovela eka yona;
ntirho wo tshovela? ntirho wun?wana na wun?wana, xiendlo kumbe mhaka leyi yelanaka ni vulavisisi bya swicelwa, ntlakuso, nhluvukiso na ntshovelo wa phetiroliyamu;
mfanelo ya ntsovelo? ku vuriwa mfanelo leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 84;
ndzavisiso wa swicelwa? ku vuriwa ku endla vulavisisi hi xikongomelo wa xicelwa xin?wana na xin?wana hi ku tirhisa endlelo rin?wana na rin?wana -
a ri onhaka rivala kumbe ehansi ka rivala ra misava, ku katsa xiphemu xin?wana na xin?wana xa misava lexi xi nga ehansi ka lwandle kumbe ehansi ka mati man?wana; kumbe b endzeni ka kumbe eka vudziki bya nhulu ya nhundzu kumbe vudziki bya xiveko, leswaku ku ta tumbuluxiwa vukona bya xicelwa xin?wana na xin?wana na ku anakanya ntalo ni nkoka wa ikhonomi kwalaho; kumbe c elwandle kumbe mati man?wana etikweni ndhawu ya ndzavisiso wa swicelwa? ku vuriwa ndhawu ya tiko leyi yi khumbekaka hi mfanelo yin?wana na yin?wana yo lavisisa swicelwa;
mitirho ya ndavisiso wa swicelwa? ku vuriwa xiendlo xin?wana na xin?wana lexi xi endliwaka mayelana na ndzavisiso wa swicelwa;
mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa? swi vula mfanelo yo lavisisa swicelwa leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 17 ;
programu ya ndzavisiso wa ntirho wa swicelwa? ku vuriwa programu ya ndzavisiso wa ntirho wa swicelwa leyi pulaniweke ku va yi landzeleriwa ku va ku ta thumbiwa vukona bya xitirhisiwa xin?wana na xin?wana xa xicelwa eka ndhawu ya ndzavisiso wa swicelwa hinkarhi lowu wu komberiweke;
ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka ku lavisisa swicelwa ni phetiroliyamu hi ku tirhisa mindzavisiso ya ntivo-maribye, ntivo-swendlo swa misava na xifaniso-ntivo-misava ku katsa na tirhimoti ta tithekitiki to twa, kambe a swi katsi ntirho wun?wana na wun?wana wa ndzivisiso wa swicelwa kumbe ku dyondza swicelwa;
mpfumelelo wa vulavisisi bya ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka ku ya hi xiyenge xa 75 ;
rhikhodo? ku vuriwa rhikhodo ya mahungu handle ko xiya xivumbeko kumbe xitirhisiwaka ku boxa mahungu;
xinawana? ku vuriwa xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyenge xa 107;
Mufambisi wa Xifundza-ntsongo? ku vuriwa muofisiri loyi a thoriweke hi Holobye hi ku landza xiyenge xa 8 ku va mufambisi wa xifundza-ntsongo eka xifundza-ntsong xo karhi;
Komiti ya Vuhluvukisi bya ku Cela Migodi na swa Mbangu ya Xifundza-ntsongo? ku vuriwa Komiti ya Vuhluvukisi bya ku Cela Migodi na swa Mbangu ya Xifundza-ntsongo ku ya hi xiyenge xa 64 ;
vudziki bya tshovo?ku vuriwa vudziki byin?wana na byin?wana bya nhulu ya nhundzu lebyi saleke eku heteleleni, ku herisiweni kumbe ku heleriwa hi nkarhi ka mfanelo wa ndzavisiso, mfanelo ya ku cela mugodi, mpfumelelo wa ku cela mugodi, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo;
vudziki bya nhulu ya nhundzu? swi vula thyaka rin?wana na rin?wana, swicukumetiwa, swisalelwa, ridaka, ku hlela, swibodlo, masalelo ya tamba, sava ra vumaki, ndhawu ya vumaki yo lahlela kona mintshovelo, nkuma kumbe ntshovelo wun?wana na wu?wana lowu wu humaka eka kumbe lowu hikwalaho ka ntirho wo cela mugodi naswona lowu vekiweke hi nhulu, wu hlayisiweke kumbe wu hlengeletiweke ku theta wu ta tirhisiwa, kumbe lowu lahliweke, hi n?wini wa mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe mfanelo ya ntshovelo;
ndhawu yo hlayisa? ku vuriwa ndhawu ya tiko leyi nga na vutihlamuleri bya mfanelo yo hlayisa;
mpfumelelo wo hlayisa? swi vula mpfumelelo lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 32;
Tiroyaliti ta Hulumende? swi vula tiroyaliti tin?wana na tin?wana leti hakeriwaka Hulumende ku ya hi Nawu wa Palamende;
nhluvuko wo leha? swi vula vuhlanganisi bya swa mahanyelo, swa ikhonomi na swa mbangu eka vupulani, tirhisa na ku nyika miehleketo leswaku ku tiyisisiwa leswaku nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swi pfuneta va sweswi ni va minkarhi ya mundzuku;
mpfumelelo wa ntwisisano wa xithekiniki? swi vula mpfumelelo wa ntwisisano wa xithekiniki lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 77 ;
lwandle? ku vuriwa mati ya lwandle, ku kata ni le tlhelo ka lwandle na risavana leri nga kwalaho ehansi ka laha mati ya helelaka kona hilaha swi hlamuseriweke hi Nawu wa Ribuwa ra lwandle wa 1935 (Nawu wa 21 wa 1935), na eka-
a ndhawu ya mati hilaha swi kombetiweke hi xiyenge xa 4 xa Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994, wa Riphabuliki ya Afrika Dzonga, ku katsa mati ni le tlhelo ka hloto wa nambu wun?wana na wun?wana kumbe hloto wa laguni;
b handle ko nghenisa zoni ya ikhonomi hilaha yi kombetiweke eka xiyenge xa 7 eka Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994; na c vuhiri bya tikonkulu lebyi kombetiweke hi xiyenge xa 8 xa Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994;
Nawu lowu?ku katsiwa swinawana na vulawuri byin?wana na byin?wana kumbe xipimelo lexi eka xona mpfumelelo wun?wana na wun?wana, mpfumelelo, mfanelo ya layisense, amukelo, nyikiwa mpfumelelo, pasisa, tivisa, xitifiketi xo pfala, pulani yo fambisa swa mbangu, programu ya vufambisi bya swa mbangu, kumbe timhaka to komba ndlela, leti nyikiweke, tiyisiweke kumbe ku pasisiwa ku ya hi Nawu lowu, swi fanerile:
risava? ku vuriwa randlalo ra misava leri funengeteke misava leri ri-
a nyikaka mbangu lowu faneleke ku mirisa mbewu;
b pfumelelaka ku nghena ka mati;
c i xihlovo xa switsotso, swakudya swa swihlahla naswona eka minkarhi yin?wana mbewu; na d a byi entangi ku tlula 0.5 wa timitara kumbe ku enta kun?wana ko tano hilaha Holobye a nga hlawula ha kona eka ndzavisiso wa swicelwa wo karhi kumbe ku dyondza ndhawu ya swicelwa kumbe ndhawu yo cela mugodi. 20
XIYENGE XA 2
TIPRINSIPULI TA MASUNGULO
Swikongomelo-ntsongo swa Nawu
, Swikongomelo swa Nawu lowu i -
a ku amukela vuamukeri bya matiko bya mfanelo ya Hulumende ku kombeta vutifumi ehenhla ka hinkwaswo swa switirhisiwa swa swicelwa ni phetroliyamu eRiphabuliki;
b ku nyika ku khumbeka ehenhla ka prinsipuli ya vulhayisi bya Hulumende bya switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka;
c ku antswisa mfikelelo wo ringanana eka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
d ku anamisa ku vuyeriwa ko leha na ka nkoka eka vanhu lava va vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu, ku katsa vaxisati, ku nghenelela swa vumaki bya swicelwa na phetroliyamu na ku vuyeriwa eku tirhisiweni ka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu ya rixaka;
e ku antswisa nkulo wa ikhonomi na nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu eRiphabuliki;
f ku antswisa mitirho na ku antswisa vutomi lebyinene hi tlhelo ra vutomi na ikhonomi eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
g ku nyika nsirhelelo wo tirha ehenhla ka ndzavisiso wa swicelwa, ku dyondza swicelwa, ku cela migodi na mitirho ya ntshovelo;
h ku nyika ntirho eka xiyenge xa 24 xa Vumbiwa hi ku tiyisisa leswaku switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swi hluvukisiwa hi ndlela leyinene na ku kombeta vuxaka bya swona ni vanhu hi ndlela yo leha loko ku ri karhi ku antswisiwa nhluvuko wa swa vutomi na ikhonomi loku ku amukelekaka; na i ku tiyisisa leswaku vini va timfanelo to cela migodi na ntshovelo va pfuneta eka nhluvukiso wa vutomi na ikhonomi ya tindhawu leti va tirhelaka eka tona.
Vuhlayisi bya switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu ya rixaka
Switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu i ndzhaka yo fana eka hinkwavo vanhu va Afrika Dzonga kutani Hulumende i muhlayisi wa swona leswaku ku ta vuyeriwa vaaki va Afrika Dzonga.
Tani hi muhlayisi wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka, Hulumende, hi ku tirhisa Holobye, a nga-
a pfumelela, nyika, ala, lawula, fuma na ku fambisa mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo wo lavisisa swicelwa, mpfumelelo wo lulamisa wa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo wo dyondza swicelwa na mfanelo wa ntshovelo; na b hi ku tihlanganisa na Holobye wa swa Timali, ku anakanya na ku hakerisa hakelo yin?wana na yin?wana kumbe tihakelo leti faneleke ku ya hi Nawu wun?wana na wun?wana lowu wu faneleke wa Palamende.
Holobye u fanela ku tiyisisa ku leha ka nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa Afrika Dzonga hi ku lawuriwa hi xivumbeko xa tsalwa ra nawu ra mbangu wa rixaka; hanyelo na xiyimo loko ku ri karhi ku antswisiwa nhluvuko wa ikhonomi na vutomi.
Vutoloki bya Nawu
Loko ku tolokiwa provhixini ya Nawu lowu, nhlamuselo yin?wana na yin?wana leyi yi fambisanaka ni swikongomelo swa Nawu lowu swi fanela ku va swi tsakeriwa ehenhla ka nhlamuselo yin?wana na yin?wana leyi yi hambanaka ni swikongomelo swo tano.
Ku fika sweswi tani hi loko nawu wa ntolovelo wu nga fambisani ni Nawu, Nawu lowu wa humelela.
Xivumbeko xa xinawu xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo ya ku cela migodi, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela, na timfanelo ta vini kwalaho 10
mfanelo ya ndzvisiso wa swicelwa, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo leyi nyikiwaka ku ya hi Nawu lowu i mfanelo ya ntiyiso yo pimiwa hi tlhelo ra swicelwa kumbe phetroliyamu na tiko leri timfanelo teleto ti kombetaka kona.
Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela u ringaniwile hi timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge lexi ni le ka timfanelo tin?wana to tano hilaha ti nga nyikiwaka hi kona eka, ku kuma hi kumbe ku nyiketiwa vun?wini byelebyo ehansi ka Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana .
Hi ku lawuriwa hi Nawu lowu, un?wana na un?wana wa mutameri wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo dyondza swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo a nga-
a nghena etikweni leri mfanelo yaleyo yi yelanaka na yena na vathoriwa vakwe, kutani yi nga tisa pulanti yin?wana na yin?wana etikweni, michini kumbe switirhisiwa na ku aka, ku vumba kumbe ku aka rivala rin?wana na rin?wana, muako wa le hansi ka misava kumbe ehansi ka lwandle lowu nga akiwaka hi xikongomelo xo lavisisa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ntshovelo, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona;
b lavisisa, cela, dyondza kumbe tshovela, hilaha xiyimo xi nga hi kona, ku va swa akhawunti yakwe ehenhla kumbe ehansi ka tiko ya swicelwa kumbe phetroliyamu laha mfanelo yaleyo yi nyikiweke;
c ku mpimo-ntsong wa na ku veka swicelo swo tano swin?wana na swin?wana leswi swi kumiweke hi nkarhi wa ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swicelwa kumbe ku tshovela, hilaha swi nga va hi kona;
d ku ya hi Nawu wa swa Mati ya Rixaka wa 1998 Nawu wa 36 wa 1998, wu tirhisa mati ku suka eka xihlovo xin?wana na xin?wana xa ntumbuluko, tiva, nambu kumbe khukhula, kumekaka eka, kumbe ri khulukaka ri hundza hi le, tiko ro tano kumbe eka eborweni leyi khale yi endliweke na ku tirhisiwa ku lavisisa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe hi xikongomelo xa ku tshovela, kumbe ku hlantswela xihlovo kumbe borho leyi lavekaku ku tirhisiwa mayelana na ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ku tshovela eka tindhawu to tano; na e ku rhwala ntirho wun?wana na wun?wana lowu vangekeke hikwalaho ka ndzavisiso wa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe mitirho ya ntshovelo, laha nghingiriko wa kona wu nga tluliki tiprovhixini ta Nawu.
Ku hava munhu loyi a nga lavisisaka swicelwa ku va a, kumbe ku mpimo-ntsong wa, ku cela, ku endla mitirho ya vutwanani ya thekiniki, ku endla mitirho yo lavisisa ndhawu ya swicelwa, ku dyondza swa swicelwa na ku tshovela swicelwa swin?wana na swin?wana kumbe phetiroliyamu kumbe ku sungula ntirho wun?wana na wun?wana lowu vangiweke eka ndhawu yin?wana na yin?wana handle ka-
a programu ya vufambisi bya mbangu leyi pfumeriweke kumbe plani ya programu ya mbangu leyi pfumeleriweke, hilaha swi nga ta va hi xiswona;
b mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mpfumelelo wo mpimo-ntsong wa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa, mpfumelelo wa vutwanani bya xithekinoloji, mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo, hilaha xiyimo xi nga hi xiswona; na c ku tivisa na ku tihlanganisa ni n?wini wa tiko kumbe mutshami wa xinawu wa ndhawu ya tiko leyi ku buriwaka hi yona.
Tiprinsipuli ta vulawuri bya vuavanyisi
Hi ku landza Nawu wa Vuantswisi bya Vufambisi bya Vuavanyisi wa 2000 (Nawu wa 3 wa 2000), ntirho wa vufambisi byin?wana na byin?wana lowu fambisiwaka kumbe miehleketo leyi fikeleriwaka ku ya hi Nawu lowu yi fanela ku endla kumbe ku endliwa, hilaha xiyimo xi nga ta va hi kona, hi nkarhi lowu wu faneleke ni ku ya hi milawu ya xinawu, leyi twalaka ni ku landzeleriwa hi ndlela leyinene.
Miehleketo yin?wana na yin?wana leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele hi ku tsariwa ni ku va xi fambisana ni miseketelo leyi tsariweke mayelana na miehleketo yo tano.
KAVANYISA KA 3
VULAWURI
Divixini ya Riphabuliki, ndhawu ya mati, vuhirhi bya matiko na zoni leyi nga ya ikhonomi ya swifundza-ntsongo
Ku endlela Nawu lowu Holobye u fanele ku, hi ku tirhisa nothisi eka Gazette, ku avanyisa Riphabuliki, lwandle hilaha ri hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Ribuwa ra Lwandle wa 1935 (Nawu wa 21 wa 1995), na zoni leyi hlawulekeke ya ikhonomi na vuhiri bya matiko lebyi kombetiweke eka swiyenge swa 7 na 8 hi nandzelelano wa swona, wa Nawu wa Tizoni ta Lwandle wa 1994 (Nawu wa 15 wa 1994), eka swifundza-ntsongo.
Ku thoriwa na ntirho wa muofisiri
Darekitara-Jenerala u fanela ku, ku ya hi milawu leyi yi lawulaka ntirho wa mfumo, u thola muofisiri ku tirha eka Ndzawulo tani hi minijere wa xifundza-ntsongo eka xifundza-ntsongo xin?wana na xin?wana ku ya hi xiyenge xa 7 loyi a nga ta tirha mitirho leyi a rhumiweke kumbe a nyikiweke hi ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana.
KAVANYISA KA 4
XINAWANA XA SWICELWA NA MBANGU
Xileriso xo xopelela swikombelo
Loko mininjere wa xifundza-ntsongo a kuma xikombelo xo tlula xin?we ehenhla ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela migodi, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona, ku ya hilaha swikombelo swo fana swa swicelwa na tiko swi nga ta kumiwa hi yona-
a siku ro fana ri fanela ku tekiwa tani hi ku va ri amukeriwile hi nkarhi wun?we naswona ku fanela ku tirhiwa hi rona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2;
b masiku yo hambani ku faneriwa ku tirhaniwa na wona ku ya hi nandzelelano wo amukela.
Loko Holobye a tekela nhlokweni swikombelo leswi swi amukeriweke hi siku rin?we u ta fanela ku nyika nkarhi eka swikombelo swa vanhu lava va vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu.
Ku tihlanganisa na mintlawa ya vanhu lava tsakelaka na ku khumbeka
Ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ko pfumela xikombelo lexi rhumeriweke ku ya hi xiyenge xa 16, 22 kumbe 27, Mininjere wa Xifundza-ntsongo u fanela eka endlelo ra ndzawulelo-
a ku endla leswaku swi tiviwa ku xikombelo xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu amukeriwile hi tlhelo ra tiko lero; kutani b ku komberiwa vanhu lava va tsakelaka na lava va khumbekaka ku rhumela swibumabumelo swa vona mayelana ni swikombelo ku ka si hundza 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Loko munhu a ala granti ya mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, Mininjere wa Xifundza-ntsongo u fanele a rhumela ku ala loku eka Komiti ya Nhluvukiso na Mbangu wa swa Migodi bya Xifundza-Ntsongo ku xiyisisa ku kaneta kutani ku ta tivisiwa Holobye.
Vuhundziseli na Swirhalanganyi swa timfanelo ta ndzavisiso na timfanelo to cela mugodi
Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ku cela mugodi kumbe ku navela eka mfanelo yo tano, kumbe ku lawula ku navela eka khampani kumbe khoporexini, ku nga ka ku nga cukumetiwi, ku hundziseriwa emahlweni, lombisa, ku tlhela ku lombisiwa, nyikiwa, ku kanetana kumbe swin?wana swi fikelelaka handle ko tsala vuamukelo byo ya ka Holebye, handle eka ku hundzuluxa vulawuri bya ku navela eka tikhampani leti longoloxiweke.
Vuamukelo lebyi byi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 ku fanele ku nyikiwa loko sexini, muhundziseriwa, mulizi, mulizi-ntsongo, munyikiwa kumbe munhu loyi timfanelo ti nga ta aleriwa kumbe ku cukumetiwela-
a ku kota ku endla kumbe ku yelana ni vutihlamuleri na vulawuri ni swipimelo swa mfanelo leyi ku kongomisiweke eka yona; na b ku enerisa swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge xa 17 kumbe 23, tani hilaha swi nga va ka hakona.
Vuamukelo lebyi byi endliweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a xi laveki hi tlhelo ra Swirhalanganyi swa xikweneti lexi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xa mfanelo kumbe ku navela tanihi vuseketeri byo kuma xikweleti kumbe nseketelo hi xikongomelo xo pfuneta hi timali kumbe ku hakelela ndzavisiso wa swicelwa kumbe projeke yo cela mugodi hi-
a banki yin?wana na yin?wana, hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Nawu wa Tibanki wa 1990 Nawu wa 94 wa 1990; kumbe b huvo yin?wana ya swa timali leyi pasisiweke hi Murijistara wa Tibenke loyi a kombetiweke eka Nawu wa Tibanki wa 1990 Nawu wa 94 wa 1990 hi ku komberiwa hi Holobye, loko banki kumbe huvo ya swa timali leyi kombetiweke yi kombeta hi ku tsala leswaku nxaviso wun?wana na wun?wana lowu wu nga ta endliwa kumbe ndzulamiso wun?wana na wun?wana lowu nga endliwaka eku hetiseni hetisissa ku kweletisa swi ta ya hi xiamukelo ku ya hi xiyenge-ntsongo xa .
Ku hundzisela kun?wana na kun?wana, sexing, ku hirisa, ku hirisanyana, ku hambanisa, xirhalanganyi hi xikweleti kumbe hi ku hambana-hambana ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo yo cela mugodi, hilaha swi nga va ka hakona, tani hilaha swi kombetiweke hakona eka xiyenge lexi ku fanela ku sunguriwa leswaku ku ta tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini byo Cela Migodi ku nga si hela 30 wa masiku ya xiendlo lexi faneleke.
Mpfuno eka vanhu lava tsandzisiweke ku ya hi matimu
Holobye a nga vevukisa mpfuno ka munhu loyi a tsandzisiweke ku ya hi matimu ku va a fambisa ndzavisiso wa swicelwa kumbe matirhele ya mugodi.
Mpfuneto lowu paluxiweke eka xiyengenyana xa 1 wu nga nyikiwa ntsena ku ya hi swilaveko na swipimelo leswi nga kumisisiwaka hi holobye.
Loko ku nga si lavisisiwa mavevukiselo ya mpfuno eka xiyengenyana xa 1, holobye u fanele ku tekela enhlokweni timhaka, leti katsaka-
a Xilaveko xo tlakusa mpfumelelo wo ringana ka swipfuneti swa swicelwa swa rixaka;
b Xiyimo xa swa timali xa mukomberi;
c Xilaveko xo cinca xivumbeko xa vun?wini bya vumaki bya swicelwa na mugodi; na d Vuandlari lebyi xikombelo xa ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa mugodi wu hlanganaka kona na swilo leswi paluxiweke eka xiyenge xa 2a, d, e, f, na i.
Loko hi languta mpfuneto lowu paluxiweke eka xiyengenyana xa 1, holobye a nga kombela xirho xa mfumo lexi faneleke, ku pfuneta mukomberi eka masungulelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa mugodi.
XIKOMBELO XA MPFUMELELO WO KAMBISISA NDHAWU YA SWICELWA
Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku endla xikombelo eka Holobye xo languta ndhawu u fanekele ku yisa xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi ku hlawuriweke hi yona; na c ku katsa na na tihakelo to ka ti nga ha tlhelerisiwi leti hlawuriweke.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu ya swicelwa loko-
a loko swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; na b loko ku ri hava munhu loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa kumbe ndhawu ya yin?we.
Loko xikombelo xi nga fikeleri swilaveko swa xiyenge lexi , Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku tivisa muendli wa xikombelo hi ku tsala hi mhaka yaleyo ku nga si hundza 14 wa masiku xikombelo xi fikile kutani a tlherisela xikombelo ela murhumeli wa xikombelo.
Ku nyika ni ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa
Ku ya hi swiyenge-ntsongo swa na , Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa loko-
a mukomberi a kumile switirhisiwa swa timali naswona a ri na vuswikoti swa xithekiniki byo endla mintirho ya ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa hi ku landza programu ya ntirho wa ndzavisiso bya ndhawu ya swicelwa;
b mpimanyeto wa ndhuro wa fambelana na ntirho lowu komberiweke wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa ni ku leha ka programu ya kona ya ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa; na c murhumeri wa xikombelo a nga tlulangi nawu mayelana ni provhixini ya Nawu lowu.
Holobye u fanela ku ala ku nyika mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa loko murhumeri wa xikombelo a nga fikeleri swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa, Holobye u fanele ku nga si hela 30 wa masiku miehleketo yaleyo yi ri kona, ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ta miehleketo leyi hi ku tsala.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa yi nyikiwa ku ringana malembe mambirhi naswona a wu pfuxetiwi.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa wu nga ka wu nga hundziseriwi, tshikiwa, hirisiwa, hirisiwanyana, cukumetiwa, vekiwa kumbe siviwa hi xikweleti.
Timfanelo ni vutihlamuleri bya loyi a nga na mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa wu boha munhu loyi a nga na wona, eku humesiweni ka mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa na le ndzhaku ko tihlanganisa na n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka ka misava yaleyo hi nawu, ku nghena eka misava yaleyo hi xikongomelo xo endla mitirho ya ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa a wu nyiki n?wini wa wona ku-
a endla ndzavisiso wun?wana na wun?wana wa swicelwa kumbe mitirho yo cela migodi bya swicelwa swin?wana na swin?wana eka misava leyi khumbekaka; kumbe b kumbe mfanelo yin?wana na yin?wana ya le tlhelo leyi nga komberiwaka kumbe ku nyikiwa mfanelo yo lavisisa swicelwa kumbe mfanelo yo cela mugodi.
Xikombelo xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku rhumelela xikombelo eka Holobye xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku rhumela xikombelo xa yena -
a eka hofisi ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndha yi kumekaka eka xifundza xakwe;
b hi ndlela ya ndzawulelo; na c ku katsa na tihakelo leti nga tlhelerisiweki to rhumela xikombelo.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; naswona b ku ri hava un?wana munhu loyi a nga na mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa eka swicelwa kumbe ndhawu yoleyo.
Loko xikombelo xi nga fikeleri swilaveko leswi swi nga eka xiyenge lexi, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku xikombelo xi fikile na ku tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-ntsongo a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku nga si hundza 14 wa masiku ku suka ka siku ro amukela xikombelo , ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala-
a ku rhumela pulani ya vufambisi ya swa mbangu; na b ku tivisa hi ku tsala na ku tihlanganisa ni n?wini wa ndhawu kumbe loyi a tshamaka eka ndhawu yaleyo ku ya hi nawu na ntlawa wun?wana na wun?wana lowu khumbekaka kutana ku rhumeriwa mbuyelo wo tihlanganisa ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Hi nkarhi wo amukela mahungu lama kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 4a na b, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku yisa xikombelo eka Holobye leswaku xi ta hlamuriwa.
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazette ku rhumba swikombelo wa timfanelo ta ndzavisiso wa swicelwa eka ndhawu yin?wana na yin?wana, naswona a nga kombeta eka xitiviso xalexo ku leha ka nkarhi loku xikombelo xin?wana na xin?wana xi nga rhumeriwaka ku ya hi vulawuri ni swipimelo leswi lawuriwaka hi timfanelo leti ti nga nyikiwaka.
Ku nyika na ku leha ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanela ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko-
a murhumeri wa xikombelo a motile ku fikelela switirhisiwa swa swa timali naswona a ri na vuswikoti bya xithekiniki byo endla mintirho ya ndzavisiso wa swicelwa hi ku landza programu ya ntirho wa ndzavisiso wa swicelwa;
b mpimanyeto wa ndhuro wa fambelana na ntirho lowu komberiweke wa ndzavisiso wa swicelwa ni ku leha ka programu ya kona ya ntirho wa ndzavisiso swicelwa;
c ndzavisiso wa swicelwa a byi nge vagi thyaka ro ka ri nga amukeleki, ehlisa vuxaka bya vanhu ni swilo kumbe ku onha mbangu;
d murhumeri wa xikombelo u na vuswikoti wo fikelela tiprovixini leti ti faneleke ta Nawu wa Rihanyu na Nhlayiseko Emigodini wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996; na e murhumeri wa xikombelo a nga tluli provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu.
Holobye u fanela ku ala ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko-
a murhumeri wa xikombelo a nga fikeleri swilaveko hinkwaswo leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1;
b ku nyika mfanelo yaleyo ku ta-
i vuyerisa xiendlo xa xihlawuhlawu;
ii sivela mphikizano lowu faneleke; kumbe iii fikelela eka vutinyiketeri bya switirhisiwa swa swicelwa leswi khumbekaka ehansi ka vulawuri bya murhumeri wa xikombelo.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, Holobye u fanela leswaku ku nga si hela 30 wa masiku swi anakanyiwile, hi ku tsala a tivisa murhumeleri wa xikombelo hi tlhelo ra mianakanyo na swivangelo.
Holobye a nga, hi ku landza muxaka wa swicelwa hlonhletela na ku leha ka projeke leyi komberiweke ya ndzavisiso wa swicelwa, kombela murhumeri wa xikombelo ku nyika xivangelo xa nchumu lowu ku kombetiweke eka wona eka xiyenge xa 2d.
Ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa ku ya hi vulawuri bya xiyenge-ntsongo xa 1 byi sungula hi siku leri programu ya vufambisi bya swa mbangu yi pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 39.
Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi lawuriwa hi Nawu lowu, nawu wun?wana na wun?wana lowu wu faneleke na vulawuri ni swipimelo leswi kombetiweke eka mfanelo naswona swi ta tirha ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke hi mfanelo, laha nkarhi wa kona a wu nge teki ku leha ku tlula ntlhanu wa malembe.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
( 1) Mutameri un?wana na un?wana wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku rhumela xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi ku hlawuriweke hi yona; na c ku katsa na na tihakelo to ka ti nga ha tlhelerisiwi leti hlawuriweke
Murhumeri wa xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela-
a ku boxa xivangelo na ku leha ka nkarhi lowu lavekaka wo pfuxeta;
b ku fambisana na rhipoto leyi kombetaka mbuyelo wa ndzvisiso wa swicelwa, nhlamuselo ya kona na ndhurho wa ndzavisiso wa swicelwa lowu veke kona;
c ku fambisana na rhipoto leyi yi kombetaka ku leha ka mfikelelo wa swilaveko swa programu ya vufambisi bya swa mbangu leyi yi pasisiweke, ku lulamisa ku fanela ku hetiwa na ndhurho lowu wu nga ta va kona; na d ku nghenisa vuxokoxoko bya programu ya ntirho wa vulavisisi bya ku leha ka nkarhi wo pfuxeta.
Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko xikombelo xi fambelana na swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 na n?wini wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a fambisana na -
a vulawuri na swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa naswona a nga tluli provhixini yin?wana na yin?wana ya nkoka ya provhixini ya Nawu lowu;
b programu ya ntirho wa ndzavisiso ya swicelwa; na c swilaveko swa pulani ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke.
Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi nga pfuxetiwa kan?we ntena ku ringana nkarhi lowu wu nga hundziki malembe manharhu.
mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa hi tlelo ra loko xikombelo xi mpfuxeto xi rhumeriwile ya ta, handle ka siku leri ri kombetiweke, tama ya ha ri ku tirheni ku fikela nkarhi lowu xikombelo xi nga ta pfumeriwa kumbe ku ariwa.
Timfanelo na Vutihlamuleri bya loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
Ku engetela eka timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge xa 5, loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u -
a bohiwa hi xiyenge xa 18, mfanelo ya yena yo rhumela xikombelo xo na ku nyikiwa mpfuxeto wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa ku ya hi ndhawu ya kona ya swicelwa na ndzavisiso wa swona;
b ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2, mfanelo ya nhlawuleko yo rhumela xikombelo xo na ku nyikiwa mfanelo yo cela mugodi hi ku ya hi ndhawu ya kona ya swivelwa na ndzavisiso wa swona; na c ku ya hi mpfumelelo lowu wu kombetiweke eka xiyenge xa 20, mfanelo yo hlawuleka ku mpimo-ntsong wa na ku veka swicelwa swin?wana na swin?wana leswi mfanelo yaleyo yi xakahatiwaka na swona naswona leswi swikumekaka hi nkarhi wa ndzavisiso.
Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku-
a ku sungula mfanelo yaleyo ku va yi tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini byo Cela Migodi ku nga si hundza 30 wa masiku ya siku leri mfanelo-
i sungulaka ku tirha ku ya hi vulawuri bya xiyenge xa 175;kumbe ii ya pfuxetiwa ku ya hi vulawuri bya xiyenge xa 183;
b ku sungula ni mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa ku nga si hundza 120 wa masiku kusukela eka siku leri mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa wu sungulaka ku tirha ku ya hi xiyenge xa 175 kumbe nkarhi lowu wu engeteriweke tani hi loko wu nga va wu lawuriwile hi Holobye;
c ku yisa emahlweni ni vutinyiketeri byo endla mitirho yo lavisisa swicelwa ku ya hi programu ya ntirho wo lavisisa swicelwa;
d ku fambisana na vulawuri ni swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, tiprovhixini ta Nawu lowu na nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke;
e ku fambisana na swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke;
f ku hakela tihakelo ta ndzavisiso leti ti lawuriweke eka Hulumende; na g hi ku ya hi xiyenge xa 20, ku hakela Hulumende toroyaliti ehenhla ka ku susiw no vekiwa ka swicelwa swin?wana na swin?wana hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa.
Mpfumelelo wo humesa na ku veka swicelwa
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a nga humesa na ku veka ntsena hi ku tirhisa akhawunti yakwe eka swicelwa swin?wana na swin?wana swi nga kumiwaka hi yaloye a nga na mfanelo hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa leyi endliwaka leswaku ku va na mfanelo yaleyo ya ndzavisiso wa swicelwa hi xitalo xalexo hilaha swi nga lavekaka hi kona ku swi kambela kumbe ku xiyisisa.
Loyi a nga ni mpfumelelo wa ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku kuma mpfumelelo lowu tsariweke eka Holobye ku mpimo-ntsong wa ni ku veka akhawunti ya mutameri yaloye nhulu ya sampilu ya swicelwe swin?wana na swin?wana leswi kumiweke hi mutameri yaloye wa mpfumelelo hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa leyi endliweke eka mfanelo wolowo wa ndzavisiso wa swicelwa.
Mahungu na timhaka hi tlhelo ra ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa na ndzavisiso wa swicelwa
Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa-
a u hlayisa tirekhodo hi mfanelo, eka hofisi leyi ku tsarisiweke hi yona kumbe endhawini ya bindzu, ya mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa na mbuyelo na ndhurho lowu khumbekaka hi kona, ku kata na ku borhiwa ka bakwa loku nga timhaka-tikulu kumbe timhaka-nkulu to loga, laha swi faneleke; na b ku rhumela tirhipoto to kombisa leswaku ntirho wu ya emahlweni na timhaka, hi ndlela yo hlawuleka naswona eka mikarhi yo hlawuleka, ku ya eka Minijere wa Xifundza-ntsongo hi tlhelo ra mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa.
Ku hava munhu loyi a nga ta cukumeta kumbe ku handzulela rikhodo yin?wanana na yin?wana, timhaka-nkulu to bora bakwa kumbe timhaka-nkulu to loga hilaha ti kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a handle ka yelano ni swikombeto leswi tsariweke swa Minijere wa Xifundza-ntsongo yaloye.
Ku rhumela xikombelo xa mfanelo wo cela mugodi
Munhu un?wana na un?wana loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mfanelo wo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mfanelo yo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwa; naswona b ku ri hava munhu un?wana loyi a nyikiweke mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa ni ndhawu yaleyo.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge, Minijere wa Xifundza u fanela ku tivisa mukomberi hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku yo amukela xikombelo kutani a tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-nkulu a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-nkulu u fanela, leswaku ku nga si hela 14 wa masiku ku sukela hi siku ro amukela, a tivisa mukomberi hi ku tsala-
a ku endla vuxiyisisi byo yelanisa na mbangu kutani a rhumela programu ya vufambisi bya mbangu leswaku yi ta pasisiwa ku ya hi xiyenge xa 39, na b ku kombeta na ku tihlanganisa na mintlawa leyi yi tsakelaka no khumbeka ku nga si hundza 180 wa masiku ku suka eka siku ra xitiviso.
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazette ku rhumba swikombelo swa timfanelo to cela mugodi eka ndhawu yin?wana na yin?wana, naswona a nga kombeta eka xitiviso xalexo ku leha ka nkarhi lowu xikombelo xin?wana na xin?wana xi nga rhumeriwaka hi wona na vulawuri ni swipimelo ku ya hi timfanelo ta kona leti nyikiweke.
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo cela mugodi
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanela ku nyika mfanelo ya ku cela mugodi loko-
a swicelwa swi nga ceriwa hi ku kongoma ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi;
b mukomberi a nga fikelela switirhisiwa swa swa timali naswona a i na vuswikoti bya xithekiniki ku endla xikombelo xa ntirho wo cela mugodi hi mfanelo;
c pulani ya swa timali yi fambelana ni yelano ni tiro wo cela mugodi lowu ku kongomisiweke eka wona na ku leha ka nkarhi wa kona;
d ku cela mugodi a swi nge humi eka nthyakiso lowu nga amukelangiki, ku yisa vuxaka bya vanhu na swilo ehansi kumbe ku onha mbangu;
e murhumeri wa xikombelo u nyikile hi tlhelo ra swa timali na swin?wana ku va swa pulani ya ndzawulelo ya swa vutomi kumbe swa ntirho;
f murhumeri wa xikombelo u na vuswikoti lebyi yelanaka na provhixini leyi yi faneleke ya Nawu wa Migodi wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
g murhumeri wa xikombelo a nga tluli provhixini na yin?we ya Nawu lowu; naswona h ku nyikiwa ka mfanelo yaleyo swi ta yisa mahlweni swikongomelo leswi kombetiweke eka xiyenge xa 2d na f naswona ku ya hi chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya ndzawulelo ya swa vutomi na mitirho.
Holobye a nga, a tekerile enhlokweni xivumbeko xa xicelwa lexi ku langutiwaka xona, ku ri karhi ku ehleketiwa hi ta provhixini ya xiyenge xa 26.
Holobye u fanela ku alana na ku nyika mfanelo yo cela mugodi loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a alana na ku nyika mfanelo yo cela mugodi, Holobye u fanela ku , ku nga si hela 30 wa masiku ku anakanyiwile, hi ku tsala ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi mianakanyo na swivangelo.
Mfanelo yo cela mugodi leyi yi nyikiweke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1 xi sungula ku tirha hi siku leri programu ya vulawuri bya mbangu yi pasisiwaka ku ya hi xiyenge xa 394.
Mfanelo yo cela mugodi yi lawula hi Nawu lowu , nawu wun?wana na wun?wana wa nkoka, vulawuri na swipimelo naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu kombetiweke eka mfanelo, laha nkarhi wa kona wu nga hundziki 30 wa malembe.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ku cela mugodi
Un?wana na un?wana loyi a nga ni mfanelo yo cela mugodi loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye ku va ku pfuxetiwa mfanelo yo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo -
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki.
Murhumeri wa xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo cela mugodi u fanela ku-
a nyika swivangelo na nkarhi lowu mpfuxeto wu laviwaka wona;
b fambisana na rhipoto leyi yi kombisaka ku leha ka vuxaka ni swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke, ndzulamiso wu fanela ku hetiwa naswona ndhurho wa kona lowu wu ehleketeleriwaka; na c ku katsa programu ya ntirho wo cela mugodi hi vuxokoxoko ya nkarhi wo pfuxeta.
Holobye u fanela ku nyika mpfuxeto wa mfanelo yo cela mugodi loko xikombelo xi fambelana na swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 kutani loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fikelela-
a swilaveko na swipimelo swa mfanelo yo cela mugodi naswona a nga onhi provhixini yin?wana na yin?wana ya nkoka ya Nawu lowu;
b programu ya ntirho wa ku cela mugodi;
c swilaveko swa pulani ya swa vutomi na swa ntirho ya ndzawulelo; na d swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke.
Mfanelo yo cela mugodi yi nga pfuxetiwa hi ku andzisa nkarhi, loku ku nga ka ku nga tluli 30 wa malembe hi nkarhi wun?we.
Mfanelo yo cela mugodi ku ya hileswi murhumeri wa xikombelo a fanelaka ku pfuxeta xi va xi rhumeriwile handle ka siku ro hela ka mfanelo, yi tama ya ha tirha ku fika nkarhi wo karhi laha xikombelo xo tano xi faneleke ku nyiketiwa kumbe ku ariwa.
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi
Ku engetela eka timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge xa 5, loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u na, ku ya hi xiyenge xa 24, mfanelo yo hlawuleka ku rhumela xikombelo xa na ku nyikiwa mpfuxeto wa mfanelo yo cela mugodi hi tlhelo ra xicelwa na ndhawu ya kona yo cela mugodi.
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela ku-
a u ta rhumela mfanelo yaleyo ku ya tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini ya Vuceli bya Migodi ku nga si hundza 30 wa masiku ya siku leri mfanelo yi -
i sungulaka ku tirha ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 235; kumbe ii) Pfuxetiwile ku ya hi xiyenge xa (24 ;
b ku sungula ni mitirho yo cela mugodi ku nga si hela lembe rin?we ku sukela siku leri mfanelo yo cela mugodi yi sungulaka ku tirhisiwa ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 235 kumbe nkarhi lowu wu engeteriweke tani hilaha Holobye a nga lawulaka hi kona;
c hi ku hiteka ku fambisiwa ntirho wo cela mugodi ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi;
d ku fambisana na tiprovhixini leti faneleke ta Nawu lowu , nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke na swilaveko na swipimelo swa mfanelo yo cela mugodi;
e ku fambisana na swilaveko swa programu ya vufambisi bya swa mbangu leyi pasisiweke;
f ku fambisana na swilaveko swa pulani ya swa vutomi na swa ntirho leswi lawuriweke;
g ku hakela Hulumende tiroyalitisi; na h ku rhumela rhipoto ya lembe ya ndzawulelo, u nyika vuxokoxoko bya hilaha loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi a fambanisaka ha kona na provhixini ya xiyenge xa 2d na f, chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya swa vutomi ni swa ntirho.
Holobye a nga endla kumbe ku lawulela tinyiko ku antswisa vudyandzhaka bya swicelwa eRiphabuliki.
Loko holobye, a tirha hi ku pfunetiwa hi Huvo naswona endzhaku ko tihlanganisa na Holobye wa swa Vuxavisi na Vumaki, a kuma leswaku xicelwa xo karhi xi nga vanga leswaku ku na vudya-ndzhaka hi tlhelo ra ikhonomi eRiphabuliki, Holobye a nga antswisa vudya-ndzhaka byebyo ku ya hi swilaveko na swipimelo hilaha Holobye a nga lawulaka hi kona.
Munhu un?wana na un?wana loyi a lavaka ku vanga vudya-ndzhaka eka swicelwa swin?wana na swin?wana leswi ceriweke eRiphabuliki handle ka riphabuliki a nga endla leswo ntsena endzhaku ka xitiviso xo tsarina naswona hi ku tihlanganisa na Holobye.
Xikombelo xa, na ku nyikiwa na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wo cela mugodi
Mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyikiwa ntsena loko-
a xicelwa xa kona xi nga ceriwa kale eka nkarhi wo ringana malembe mambirhi; na b ndhawu ya kona yo cela mugodi a yi fanelangi ku hundza 1,5 wa tihekitara hi ku anama.
Munhu un?wana na un?wana loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mpfumelelo wo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo xa yena-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki
Minijere wa Xifundza u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 swi fikeleriwa; naswona b ku ri hava munhu un?wana loyi a nyikiweke mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa ni ndhawu yaleyo.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge, Minijere wa Xifundza u fanela ku tivisa mukomberi hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku yo amukela xikombelo kutani a tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-ntsongo a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku nga si hundza 14 wa masiku ku suka ka siku ro amukela xikombelo , ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala-
a ku rhumela pulani ya vufambisi ya swa mbangu; na b ku tivisa hi ku tsala na ku tihlanganisa ni n?wini wa ndhawu kumbe loyi a tshamaka eka ndhawu yaleyo ku ya hi nawu na ntlawa wun?wana na wun?wana lowu khumbekaka kutana ku rhumeriwa mbuyelo wo tihlanganisa ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fikeleriwile; naswona b mukpmberi a rhumerile pulani ya vulawuri bya swa mbangu;
Loyi a nga na mfumelelo wo cela mugodi a nga -
a nghena etikweni leri mfanelo yaleyo yi yelanaka na yena na vathoriwa vakwe, kutani yi nga tisa pulanti yin?wana na yin?wana etikweni, michini kumbe switirhisiwa na ku aka, ku vumba kumbe ku aka rivala rin?wana na rin?wana, muako wa le hansi ka misava lowu wu nga lavekaka ku ya hi xikongomelo xo cela mugodi;
b ku ya hi Nawu wa swa Mati ya Rixaka wa 1998 Nawu wa 36 wa 1998, wu tirhisa mati ku suka eka xihlovo xin?wana na xin?wana xa ntumbuluko, tiva, nambu kumbe khukhula, kumekaka eka, kumbe ri khulukaka ri hundza hi le, tiko ro tano kumbe eka eborweni leyi khale yi endliweke na ku tirhisiwa ku lavisisa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe hi xikongomelo xa ku tshovela, kumbe ku hlantswela xihlovo kumbe borho leyi lavekaku ku tirhisiwa mayelana na ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ku tshovela eka tindhawu to tano; na c ku hakela Hulumende tiroyalitisi;
d a nga cela mugodi hi ku tilavela kumbe ehansi ka ndhawu yaleyo yo cela mugodi wa xicelwa lexi mpfumelelo wu yelanisaka na xona;
Mpfumelelo wo cela mugodi -
a wu va kona ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke eka mpfumelelo; lowu wu nga ta ka wu nga hundzi nkarhi wo ringana malembe mambirhi, kutani yi nga pfuxetiwa ku ringana mikarhi yinharhu leyi yin?we ya wona a yi nge hundzi lembe rin?we;
b wu nge hundziseriwa emahlweni, lombisa, ku tlhela ku lombisiwa, nyikiwa, ku kanetana kumbe swin?wana, handle ka xirhalanganyi kumbe xikweleti ntsena hi xikongomelo xo hakelela kumbe ku pfuneta hi timali ehenhla ka projeke yo cela mugodi leyi nga kona hi ku pfumelelana na Holobye.
Mahungu na timhaka mayelana na ku cela kumbe ku endla swicelwa
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi u fanela ku, eka hofisi yo tsarisa kumbe eka ndhawu ya bindzu, ku hlayisa tirekhodo leti ti faneleke ta migingiriko ya ku cela mugodi na tirekhodo ta swa timali mayelana ni migingiriko yo cela mugodi.
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi , kumbe minijere un?wana na un?wana wa pulanti yin?wana na yin?wana ya humesa swicelwa leyi tirhaka etlhelo ka mugodi, u fanela ku rhumela eka Darekitara-Jenerala-
a mbuyelo wa n?hweti wa ndzawulelo ni mahungu na timhaka ta ntiyiso leti faneleke; na b rhipoto ya swatimali ya lembe leyi xopeleriweke kumbe switetimende swa timali leswi kombetaka balansi xiti na akhawunti ya bindzuriso no lahlekeriwa;
c rhipoto ya lembe leyi yi nyikaka vuxokoxoko lebyi kombetaka hilaha loyi a nga na mfanelo kumbe mpfumelelo a fikelela hi kona provixini ya xiyenge xa 2d na f, chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya swa vutomi ni swa ntirho.
Matimba ya Holobye yo komba ndlela yo rhumela mahungu kumbe timhaka to karhi
Holobye a nga, hi xikongomelo xo fikelela swikongomelo swa Nawu lowu na ku fikelela mitirho yin?wana na yin?wana ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu, komba-ndlela hi ku tsala mahungu na vuxokoxoko byo karhi ku va ya rhumeriwa hi-
a murhumeri wa xikombelo xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, hilaha swi nga ta va hi xiswona;
b un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe c n?wini kumbe mutshami wa nawu wa ndhawu leyi nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe leyi yi kongomaneke na ku komberiwa ka mfanelo yo tano kumbe mpfumelelo yo tano kumbe ntirho wa ndzavisiso wa swicelwa kumbe wo cela mugodi.
Ku boxa mahungu
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , mahungu man?wana na man?wana kumbe timhaka ku ya hi swilaveko swa swiyenge swa 21, 28 kumbe 29 ti nga boxeriwa munhu un?wana na un?wana-
a ku fikelela nchumu lowu kombetiweke eka xiyenge xa 2c, d kumbe e;
b ku endla leswaku mfanelo yo fikelela mahungu lama ya kombetiweke eka xiyenge xa 32 xa Vumbiwa;
c loko mahungu yo tano kumbe timhaka ku ri leswaku ta kumeka hi xitalo; kumbe d loko timhaka leti ti faneleke, mpfumelelo kumbe ku pfumeleriwa swi herisiwa kumbe swi susiwa, kumbe ndhawu leyi mfanelo kumbe ku pfumeleriwa ku fambelanaka na yona yi va yi cukumetiwile kumbe ku tshikiwa.
Ku hava mahungu kumbe timhaka leti ti nga boxeriwaka munhu wihi na wihi loko ti ri na mahungu kumbe timhaka leti nyikiweke hi ku tshemba hi munyiki wa mahungu kumbe kumbe timhaka.
Munhu un?wana na un?wana loyi a nga ta nghenisa mahungu kumbe timhaka hi ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 21, 28 kumbe 29 u fanela ku tivisa Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi swi n?wi kongomeke kutani a kombeta na mahungu ni timhaka leti ti fanelaka ku va ta xihundla naswona ti nga ka ti nga paluxiwi.
a a nga na vutihlamuleri eka bona fide kumbe ku humesa mahungu kumbe timhaka hi vusopfa leti ti rhumeriweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu; na b nseketelo wa vuhetiseki kumbe ku hetiseka ka mahungu kumbe timhaka tin?wana na tin?wana to tanhi hi leti kumbe nhlamuselo ya kona.
Xikombelo xa mpfumelelo wo hlayisa
Un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mpfumelelo wo hlayisa u fanela-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki d eka xikombelo kombeta swivangelo na ku leha ka nkarhi lowu mpfumelelo wa nhlayiso wu komberiwaka hi wona, naswona e rhumela rhipoto leyi kombeteka mpimo wa mfambelaniso na xiyenge xa 321.
Mininjere wa xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso, loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; naswona b murhumeri wa xikombelo a ri loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa lowu kombetiweke.
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa nhlayiso
Holobye a nga nyka mpfumelelo wa nhlayiso loko loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa wu-
a lavisisiwa eka ndhawu leyi murhumeri wa xikombelo a kombeteke eka yona;
b hetisisisa migingiriko ya ndzavisiso wa swicelwa na ku dyondza vutirhiseki;
c ku thumba vukona bya vuhlayiseki bya swicelwa loku ku nga na matimba yo cela mugodi;
d ku dyondza makete na ku kuma leswaku ku cela migodi ya swicelwa loku kombetiweke ku hava mbuyelo wa swa ikhonomi hikwalaho ka swiyimo leswi swi nga kona swa makete; na e fambelana na tiprovhixini leti ti faneleke ta Nawu, nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke na swilaveko ni swipimelo leswi kombetiweke eka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa.
Mpfumelelo wa nhlayiso lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 1 yi yimisanyana swilaveko na swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa leyi yi veke kona hi tlhelo ra ndhawu leyi mpfumelelo wa nhlayiso wu fambelisanaka naswona loko nkarhi wa ndzavisiso wa swicelwa wu nga helangi, ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa leyi nga kona wu famba xikan?we ni lowa mpfumelelo wa nhlayiso.
Handle ka xiyenge-ntsongo xa 2, programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke hi tlhelo ra mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi tama yi ri karhi yi tirha tani hi loko mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi nga helangi.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu va kona ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke eka mpfumelelo, nkarhi wa kona wu nga ka wu nga hundzi malembe manharhu.
Ku landzula xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso
Holobye a nga ala ku nyika mpfumelelo wa nhlayiso loko, endzhaku ka loko a xiyisisile mahungu lama ya humeriweke ehansi ka xiyenge xa 32 na ku endla ndzavisiso hi Huvo endzhaku ka xikombelo xa Holobye, ku kumiwile leswaku -
a xicelwa lexi xikombelo xi kongomeke eka xona xi nga ceriwela ku bindzurisa;
b murhumeri wa xikombelo a nga endlangi ndzavisiso wa mitirho ya ndzavisiso na ku dyondza vutirheki mayelana na swona; kumbe c ku nyika mpfumelelo wo tano swi ta-
i vuyerisa xiendlo xa xihlawuhlawu;
ii sivela mphikizano lowu faneleke; kumbe iii fikelela eka vutinyiketeri bya switirhisiwa swa swicelwa leswi khumbekaka ehansi ka vulawuri bya murhumeri wa xikombelo.
Xikombelo xo pfuxeta mpfumelelo wo pfuxeta
Xikombelo xo pfuxeta mpfumelelo wa nhlayiso wu fanela ku rhumeriwa ku fana ni le ka maendlelo ya xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso lexi kombisiweke eka 31 naswona xi fanela ku nghenisiwa eka -
a rhipoto leyi yi nyikaka vuxokoxoko byintshwa hi tlhelo ra leswi swi humelelaka hi nkarhi wo nyika mpfumelelo wa nhlayiso; na b nkarhi na swivangelo swa leswaku mpfuxeto wu komberiwa.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu nga pfuxetiwa ntsena loko -
a loyi a nga na yona a fambisana na tiprovhixini leti faneleke ta Nawu lowu, nawu wun?wana na wun?wana wa nkoka na swilaveko ni swipimelo swa mpfumelelo wa nhlayiso; na b swiyimo swa makete leswi kombetiweke eka xiyenge xa 321d xa ha ri kona.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu nga pfuxetiwela ntsena nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi.
Timfanelo ta Xikhomeri ta Mpfumelelo lowu nga heriki
Mhaka ya xiyenge-ntsongo xa Xikhomeri xa mpfumelelo lowu nga heriki xina timfanelo kuva xi nyikiwa mpfumelelo wo cela hi ku hlonipha ndhawu leyi nga heriki na swicelwa hi swivutiso.
Xikhomeri xa mpfumelelo lowu ng heriki xi fanele ku-:
a Ku nyika makumu wa mpfumelelo na nxaxameto wa vafambisi va mbangu na ku hakela nhlamulo wa timali lowu nga heriki; na b Kuyisa mbuyelo wa tinhweti ta Ntsevu eka ?Mufambisi wa Xifundza a kombisa -:
i Mpimo wa nxaviso wa nkarhi hinkwawo, emakumu kutani na swilaveko swo khoma swofana na mpfumelelo lowu nga heriki ka swicelwa na tiko hi swivutiso; na ii Ku tinyiketela ka mukhmeri loyi, ku tiyisisa leswaku matirhelo ya mcelelo eku sunguleni ku ngasi hundzela hi nkarhilowu nga pimiwa eka Xiyenge xa 324 kumbe 34 3 loko swo endleka.
Mpfumelelo wa nkarhi awu rhurhisiwi
Nsinya wa Vafambisi va Mbangu
Nsinya wu hlengeriwa ehandle eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Vafambisi va Mbangu va Tiko, 1998 (Nawu wa 107, wa 1998) -:
a Kombela ka hinkwaswo swa ndzavisiso na matirhelo yo cela, loko swi endleka, na swi?wana na swn?wana swa nkoka leswi swi fanaka na matirhelo ya lawa; na b Tirha hi kuya hi ndzhati wa swiletelo swa nhlamuselo, Vulawuri na Switirho swa swilaveka swa mbangu swa Nawu lowu.
Ndzavisiso un?wana na un?wana kumbe matirhelo ya macelelo wu fanekele ku khomiwa hi ku yelana na nsinya wa mpfumelelo wa nhluvuko wo koka hi hlanganiso wa hanyelo, Vuhlayisi na Swivumbiwa swa mbangu eka makungu na switirho swa ndzavisiso na mintirho ya swaicelwa ku kota ku tiyisisa leswaku nhluvukiso wa swilo swa swicelwa ku pfuna ka nkarhi wa sweswi na vumundzuku bya manguva.
Vafambisi va Hlanganiso wa Mbangu na timfanelo ta murhi.
Mukhomeri wa Mpfumelelo wo languta ndhawu hi vukheto, mfanelo wa ndzavisiso, mfanelo wo cela, mpfumelelo wo cela, kumbe mpfumelelo wa nkarhi wo leha -:
a Fanekele ka nkarhi hinkwawo a nyika makumu eka swilo leswi tivekaka swa nhlanganiso wa vafambisi va mbangu lowu nga vekwriwa Kavanyisa ka 5 ka Nawu wa Vafambsisi va Tiko, 1998 Nawu wa 107 wa 1998
b Fanekele ku anakanya, ku lavisisa, pimanyisa nxavo na ntirhisano wo lunghisa ku impact titwa miehleketo ya yena ka ndzavisiso na yena kumbe ku ceriwa eka mbangu hi ku anakanya hi Xiyenge xa 24 7 ka 35 ka Nawu wa vafambisi va Tiko, 1998 nawu wa 107 wa 1998;
c Fanekele ku Fambisa hinkwaswo swa mbangu hi miehleketo/kutitwa -:
i Hi ku yelana hi pulani ya vafambisi va mbangu ya yena kumbe Mpfumelelo wa Nxaxameto wa Vafambisi va Mbangu, laha ku faneleke; na ii Hikuva va un?wana wa xirho xa hlanganiso xa vukheta, Ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela, handle ka loko Holobye a letela nkarhi wun?wana.
d Fanekele hi kuya hi leswi swi nga xiswona swi kota ku twisiseka, swi pfuxa mbangu lowu nga ngheneriwa hi ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela ka swilo ka swilo swa yona swa ntumbuluko kumbe ku lunghisa ka mfumo kumbe ka ku tirhisa ndhawu loyi landzelaka nawu ku amukela nsinya wa mpfumelelo wa nhluvuko wa nkoka na e Ku va na vutihlamuleri eka ku onhaka ka mbangu, thyakinso kumbe ku ya ehansi ka nhlangano wa swimila na swivumbiwa hi mbuyelo wa yena, ndzavisiso wa vukheta kumbe matirhelo yo cela leswinga endlekaka endzeni na le handle ka mindzelekano ya ndhawu leyi ka yona swo fana na Mfanelo mpfumelelo swi fanaka.
ku ka ku nga ngheneriwi Nawu wa Tikomponi 1973 Nawu wa 61 wa 1973 kumbe Nawu wa Mavandla yale kusuhi, 1984Nawu wa 69 wa 1984, a va lateri va komponi kumbe swirho swa hlangana na milandzu yi n?wana leyi yi nga amukeriwiki ya nandzulo hi ku ehleketa hi mbangu, ku katsa ni ku onhaka, kumbe thyakinso advertently kumbe inadvertently swi endliweke hi Komponi kumbe Vandla ra lekusuhi leyi yiti yimelaka kumbe ku yimeriwa.
Nxaxameto wa Vafambisi va Mbangu na Pulani ya Vafambisi va Mbangu
Munhu un?wana na un?wana loyi anga endla Xikombelo xa Mfanelo yo Cela hi kuya hi Xiyenge xa22 u fanekele ku fambisa mbangu ku ehleketa na mpimanyiso wa nxavo na ku yisa Nxaxameto wa vafambisi va mbangu ku ngasi hundza 180 wa masiku ya siku leri anga byeriwa rona hi Mufambisi wa Xifundza ku endlisa xi sweswo.
Munhu un?wana na un?wana loyi a endlaka xikombelo eka mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso kumbe mpfumelelo wo cela u fanekele ku yisa pulani ya mafambiselo ya mbangu ku ya hi leswi hlawuriweke.
Mukomberi loyi a tilunghiselaka nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambsisi va mbangu u feneleke -:
a ku sungula ku ringanisa baseline mahungu hi kuya hi mbangu lowu nga ngheneriwa ku lulamisa nsirhelelo, mpimo wo tshungula/lulamisa na swikongomelo swa vafambisi va mbangu .
b ndzavisiso,mpimanyiso wa nxavo na mpimo wa nkoka na impact na ka yena na kunguhato wa ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela ka -:
i mbangu ii ntivo-swa nhlayiso swa swiboho swa un?wana na un?wana loyi anga va ka a khumbeka ka ndzvisiso kumbe matirhelo yo ceal; na iii Ndzhaka wun?wana na wun?wana wa rixaka lowu vuriweke eka Xiyenge xa 3 2 xa swilo swa Rixaka ra Nawu wa Ndzhaka wa 1999 Nawu wa 25 wa 1999 hi kuya hi vukheto bya xiyenge xa 32 i vi na vii xa Nawu;
c Hluvukisa mbangu hi vutivi bya pulani lesw swi hlamuselaka hi ndlela leyi mukamberi a anakanyaka hi yona ku nyika/hlamusela vatirhi va yena ka ku teka matshathsala man?wana na man?wana eka mbangu lesw nga vuyisaka mbuyelo ku suka eka vatirhi va vona na ndlela leyi matshatshala lawa ma fanelaka ku tirhiwa xiswona ku kota ku sivela nthyankinso kumbe degredation wa mbangu; na d Hlamusela hi ndlela leyi a anaknyaka hi yona ku -:
i Lulamisa, murhi, mfambiso kumbe ku sivela xiendlo xin?wana na xin?wana, gingiriko kumbe endlelo leri endlaka nthyankinso kumbe degredation wa mbangu.
ii Lexi nga na kumbe murhi wo endla nthyakinso kumbe ku yisa ehansi na ku rhurisiwa ka swithyakinso; na iii Ku yingisa hi vuhlamuseri byi n?wana na byi n?wana bya mpimelo wa thyaka kumbe mpimelo wa vafambisi kumbe ntolovela.
a Nhloko-mhaka ya xiyenge-ntsongo xa b, Holobye u fanele ku, ku ngasi hundza 120 wa masiku ku sukela ka ku nykiwa nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu, pfumelelo swa ku fana, loko -:
i Swi yingiseriwa hi swilaveko swa xiyengenyana xa 3;
ii Mukomberi a yingisa/twisisana na Xiyenge xa 41 1 na iii Mukomberi una vundzeni, kumbe anyikiwile eka vundzeni, ku pfuxa na ku fambisa nandzulo impacts eka mbangu.
b Holobye anga fanelanga ku pfumelala nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya va fambisi va mbangu handle ka loko a anakanyile -:
i Ka xitsundzuxo xin?wana na xin?wana hi Xifundza xa Nhluvukiso wa Vucelwa na Komiti ya Mbangu na ii Swivile swin?wana na swin?wana swa ndzawulo ya Tiko e henhla hi va vuamukeri bya Nawu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na nchumu lowu khumbaka mbangu
Holobye anga kombela mahungu hi vutalo eka munhu hi vukheto eka swilaveko sub-section swa 1 kumbe 2 na ku letela leswaku Nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu engetelo wa swivutiso hi ndleala yo Holobye a kombela.
a Holobye anga ka nkarhi wun?wana na wun?wana enzhaku ka loko a pfumelerile na nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu na endzhaku ka loko a tihlanganisile na vakhomeri va mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso, mfanelo wo cela kumbe apfumelela pulani ya vafambisi va mbangu kumbe nxaxameto wa vafambisi va mbangu.
b Hi xikongomelo xa ndzimana ya a, xiyengenyana xa 4 switirhelana hi macincelo ya kahle.
the provinsion xiyengenyana xa 3 b ii na xiyengenyana xa 3c a swi kombeli eka swikombelo swa mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso kumbe timpfumeleo to cela.
Ntsundzuxo na ndzawulo ya mfumo
Loko hi languta pulani ya vurhangeri bya mbangu kumbe nongonoko wa vulawuri bya mbangu ku ya hi xiyenge xa 39, Holobye u fanele ku tsundzuxana na ndzawulo yin?wana na yin?wana ya mfumo leyi nyikaka nawu wa timhaka ta bangu.
Holobye u fanele ku kombela nhloko ya ndzawulo leyi a tsundzuxanaka na yona, hi papila, ku humesa mavonele ya ndzawulo ku nga se hundza 60 wa masiku kusukela ka siku ra xikombelo.
Provhixini ya swa timali yo hanyisa swa mbangu leswi onhakeke.
Mukomberi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi u fanele, u fanele a endla mali yo ringana leyi hlawuriweke ku va yi pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu, Holobye a anga si nyika mpumelelo wa pulani yo lawula swa mbangu kumbe nongonoko ya vulawuri bya swa mbangu ku ya hi xiyenge xa 39 .
Loko mukhomi wamfanelo ya ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi a tsandzeka ku pfuxelela kumbe ku lawula, kumbe a tsandzeka ku ti boha ku pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu, Holobye a nga, tirhis mali hinkwayo kumbe xiphemu xa mali ya provhixini ya swa timali leyi hleriweke eka xiyengenyana xa 1 ku pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu wa kona, loko a tsalerile mukhomi papila ro tshinya.
Mukhomi wa wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi u fanele a lavisisa xikweneti xa yena xa swambangu a tlhela a engetela provhixini ya swa timali ku va a enerisa Holobye.
Loko Holobye a nga enerisiwanga hi nkambisiso na provhixini ya swa timali tani hi laha ku nga hleriwa ha kona eka xiyenge lexi, Holobye a nga thola mukamberi wa le handle ku va a fambisa ndzavisiso a tlhela a kumisisa provhixini ya swa timali.
Xiaveko xo hlayisa no khomelela provhixini ya swa timali yi tshama yi xiyiwa kufikela laha Holobye a humesaka konu xitifiketi ku ya hi xiyenge xa 43 ka mukhomi wa kona, kambe Holobye a nga khoma xiphemu xa provhixini ya swa timali ya kona leyi nga lavekaka ku pfuxelela swa mugodi lowu pfariweke kumbe ntirho wa ndzavisiso wa swa swicelwa.
Vurhangeri bya tistokpayilisi na vudziki bya tidiboziti
Vudziki bya tistokpayili na vudziki bya tidiboziti byi fanele byi lawuriwa hi ndlela leyi hlawuriweke ka tlhelo rin?wana ni rin?wana leyi pimiweke hi xivangelo xa kona ka pulani ya mafambiselo ya ta mbangu kumbe nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wa kona.
A kuna munhu loyi a fanelaka ku veka vudziki bya tistokpayili kumbe vudziki bya tidiboziti swa xinkarhana kumbe nkarhi wo leha ka ndhawu yin?wana handle ka ndhawu leyi hleriweke eka xiyengenyana xa 1.
Mukhomi wa mfanelo wa ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo yo cela mgodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi u tshama a ri na vutihlamuleri ka swikweleti swin?wana ni swin?wana swa mbangu, nthyakiso, kumbe ehla ka vuxaka bya vanhu na swilo, na mafambisele ya kona, kufikela laha Holobye a Humesaka xitifiketi xo pfala eka mukhomi wa kona.
Ka xikombelo xo tsariwa hi mukhomi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi hi ndlela leyi nyikiweke, Holobye a nga hundzisela swikweleti swa mbangu wa kona na vutihlamuleri tani hi laha swi nga kombisiwa ha kona eka pulani ya swa vufambisi bya swa mbangu kumbe nongonoko wa mafambiselo ya swa mbangu na pulana yin?wana ni yin?wana yo pfala ka munhu loyi a nga na timfanele tani hi laha swi nga hlawuriwaa ha kona.
Mukomberi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi kumbe munhu loyi a hleriweke ka xiyengenyana xa 2, tani hi laha mhaka yi nga vaka ha kona, u fanele a kombela xitifiketi xo pfala loko-
a ku nonoka, ku sukela, kumbe ku dlaya ka mfanelo kumbe mpfumelelo wa kona;
b Maheriselo ya ndzavisiso wa swa swicelwa, kumbe matirhelele ya swa mugodi;
c Ku tshika xiphemu xin?wana ni xin?wana xa ndhawu ya ndzavisisowa swa swicelwa leyi mfanelo, kumbe mpfumelelo wu nga na vuxaka, kumbe d Ku fikisa emakumu pulani yo pfala leyi hlawuriweke leyi mfanelo, kumbe mpfumelelo wu nga na vuxaka na yona.
Xikombelo xa xitifiketi xo pfala xi fanele xi kongomisiwa ka Mufambisi wa Xifundza loyi ka ka xifundza xa yena ndhawu leyi ku vulavuriwaka hi yona yi tshameke ku nga si hundza masiku ya 180 ndzhaku ka loko ku ve na ku nonoka, kusukela, ku dlaya, huherisa, ku tshika kumbe ku fikisa emakumu tani hi laha swi hlerisiweke ha kona eka xiyengenyana xa 3 xi fanele xi heleketiwa hi rhipoto ya khombo ya swa mbangu leyi hlawuriweke.
A xi kona xitifiketi xo pfala lexi nga nyikiwaka handle ka kuva Mukamberi-nkulu na ndzawulo ya swa mati na swa minsinya va tiyisisile hi papila leswaku mhaka yo fana na rihanyu na nsirhelelo na malawulele ya nthyakiso wa leswi tisaka mati yi kambisisiwile.
Loko Holobye a humesa xitifiketi u fanele a tlhelerisa xiphemu xa mali ya provhixini ya swatimali leyi hleriweke eka xiyenge xa 41 tani hi laha Holobye a swi vonisaka xiswona ka mukhomi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodileyi vuriweke, kambe a khoma xiphemu xin?wana xa provhixini ya swa timali ku lulamisa muonhakalo na/kumbe vudziki lebyi nga vaka kona ka swa mbamngu eka nkarhi lowu taka.
Ku susiwa ka miako, swivumbeko na swilo swin?wana.
Loko wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa Mahlayisele kumbe mpfumelelo wa swamugodi wu nonoka, dlayiwa, kumbe wu sukeriwa kumbe loko ndzavisiso wa swa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi wu fika emakumu, Mukhomi wa mfanelo kumbe mpfumelelo wa kona a nga fanelanga ku mbindzimuxa kumbe ku mpimo-ntsong wa muako un?wana na un?wana, xivumbeko, kumbe xilo-
a Lexi ku ya hi nawu un?wana na un?wana xi nga fanelangiki ku va xi mbindzimuxiwa kumbe ku susiwa;
b Lexi xi nga kombisiwa eka papila ro huma ka Holobye ku ya hi xiyenge lexi; kumbe c Lexi xi faneleke ku hlayiseka ku ya hi ntwanano xikarhi ka mukhomi na n?wini kumbe mutshama ndhawu ya kona, laha papila ra ntwanano wa kona wu amukeleke hi Holobye.
Provhixini ya xiyengenyana xa 1 a yi nghenisi minchini ya ntiyiso ya le mugodini leyi nga susiwaka.
Timfanelo ta Holobye to vuyisela mali leyi tirhisiweke loko ku tshika ku lavekile hi xihatla magoza yo lulamisa.
Loko ndzavisiso wa swa swicelwa, swa mugodi, wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, kumbe ntirho wa swa vumaki wo endla kumbe ku humesa mbuyelo wo hunguta vuxaka bya vanhu na swilo, nthyakiso kumbe ku onhaka ka swa mbangu leswi nga nghenisaka rihanyu kumbe vukkona bya vanhu ekhombyeni ritlhela ri lava leswaku ku tekiwa magoza yo lulamisa hi xihatla, Holobye a nga lerisa Mukhomi wa mfanelo, kumbe mpfumelelo wa kona ku-
a Kambisisa, pima, pimanisa a tlhela a humesa mbuyelo wa vundzeni bya nthyakiso kumbe hungutelo ra vuxaka bya vanhu na swilo;
b A teka magoza lama faneleke eka ndzeriso lowu, a tlhela;
c A hetisa magoza lama ku nga se hundza masiki lama variweke eka ndzeriso lowu.
a Loko mukhomi a tsandzeka ku fambisana na xileriso lexi, Holobye a nga teka magoza lama faneleke ku sirhelela rihanyu na vukona bya vanhu lava khumbekaka kumbe ku tshungula degration ya vuxaka bya vanhu na swilo na ku sivela nthyakiso eka mbangu.
b Loko Holobye a nga se teka magoza,u fanele ku nyiketa mukhomi nkarhi wo hlamusela.
c Ku va ku tirhisiwa magoza lama hleriweke ka ndzimana ya a, Holobye a nga swi kota ku tirhisa ndlela ya xikombelo xa ?ex parte? a kombela ka Khoto-nkulu ku va a xavisa ndhawu leyi ya mukhomi kuva ku ta hakeriwa swikweleti swo teka magoza lama.
d Hi ku engetela ka xikombelo ku ya hi ndzimana ya c, Holobye a nga tirhisa mali leyi yi nga nyikiwa hi palamende ku va a endla leswi.
e Holobye a nga tlhela a kuma mali yo ringana na leyi yi tirhhisiweke ka mukhomi wa kona.
Timfanelo ta Holobye to lulamisa ku onhaka ka mbangu hi matlhelo ma n?wana
Loko Holobye a kombisa leswaku magoza lama hleriweke ka xiyenge xa 45 ma fanele ma tekiwa ku sivela nthyakiso kumbe mahungutelo ya vunghana bya vanhu na swilo eka mbangu kumbe ku pfuxelela swilo leswi nga vangaka nghozi kambe a kuma leswaku mukhomi wa mfanelo wa ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo yo cela mgodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi tani hi laha mhaka yi nga vaka ha kona, kumbe munhu loyi a nga sala a teka xitulu, a lovile kumbe a nyamalarile kumbe, ku ya hi nawu, a nga ha ri kona, a ri ?liquidated? kumbe a nga ha kumeki, Holobye a nga lerisa Murhangeri wa Xifundza ku teka magoza lama faneleke ku sivela nthyakiso kumbe ku hunguteka ku ya mahlweni, kumbe ku endla ndhawu yi pepa.
Mimpimo leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 yi fanela ku pfuniwa hi timali hi provhixini ya swa timali leyi yi endliweke hi loyi a nga na mpfumelelo lowu faneleke wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo lavisisa swicelwa, mfanelo yo cela migodi, mpfumelelo wa nhlayiso kumbe mpfumelelo wo cela mugodi ku ya hi xiyenge xa 41, laha swi faneleke , kumbe loko ku ri hava provhixini yo tano kumbe loko swi pfumaleka, kumbe eka mali leyi yi nyikiweke hi Palamende hi xikongomelo xalexo.
a Eku heleni ka timhaka-nkulu leti kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku rhumelela xikombelo eka murigistara loyi a faneleke leswaku vun?wini bya ndhawu ya kona yi pasisiwa ku ringanela laha ndhawu yaleyo yi nga tlakusiwa.
b Murijistara yaloye u fanela ku va, hi nkarhi wo amukela xikombelo lexi kombetiweke eka ndzima ya a, a endla mipasiso yaleyo tani hi loko swi fanerile ku endlela leswaku provhixini ya ndzimana yaleyo yi tirha, naswona ku hava hakelo ya hofisikumbe tihakelo tin?wana leti ti hakeriwaka eka murijistara hi tlhelo ra mpasiso wolowo.
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku pfala timfanelo, timpfumelelo kumbe ku pfumelela.
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , na , Holobye a nga yimisa kumbe a pfala mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wa nhlayiso koko loyi a nga na swona kutani-
a endla ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndzavisiso wa swicelwa, kumbe ntirho wo cela mugodi hi ku tlula Nawu lowu;
b ku tlula xilaveko xa xanchumu kumbe xipimelo xa mfanelo yaleyo, mpfumelelo kumbe ku nyika mpfumelelo;
c u tlula nawu wa mpasiso wa programu ya vufambisi bya mbangu; kumbe d u rhumerile mahungu yo kala ya nga hetisekangi ya nga ri wona kumbe lama ya lahlaka mayelana ni mhaka yin?wana na yin?wana leyi yi koxaka ku rhumeriwa ku ya hi swilaveko swa Nawu.
ku nga si endliwa tani hi le ka xiyenge-ntsongo xa 1, Holobye u-
a nyika xiviko xo tsarina eka loyi a nga na yona a kombeta xikongomelo xa ku yimisa kumbe ku pfala mfanelo;
b nyika swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini a vona swi antswa ku yimisa kumbe ku pfala mfanelo;
c a nyika loyi a nga na mfanelo nkarhi lowu ringaneke ku kombeta leswaku hikwalaho ka yini mfanelo, mpfumelelo kumbe ku nyikia mpfumelelo swi fanela ku va swi nga yimisiwi kumbe ku pfariwa; na d tivisa mukolotisi loko a ri kona hi ta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, ndzavisiso wa ku cela mugodi, kumbe mpfumelelo wo cela mugodi leyi yi kongomaneke ni xikongomelo xa yena xo yimbisa kumbe ku pfala mfanelo kumbe mpfumelelo.
Holobye u anele ku komba loyi a nga na mfanelo ku endla mhaka-nkulu yo karhi ku lulamisa ku tlula kun?wana na kun?wana ka nawu, ku tshova kumbe ku tsandzeka.
Loko loyi a nga na timfanelo a nga fambisani ni ndlela leyi a nyikiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3, Holobye a nga sola loyi a nga na mfanelo ku ya hi xiyenge xa 1 endzhaku ka loko -
a a nyikile loyi a nga na timfanelo nkarhi wo ringanela ku hlamusela, na b ku tekela nhlokweni yin?wana na yin?wana tihlamuselo to tano.
Holobye a nga tsala xiviko ku ya eka loyi a nga ni mfanelo kumbe mpfumelelo ku herisa nyimiso loko loyi a nga na mfanelo a-
a fambisana ni nkombeto lowu kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b hetisisa swivangelo swa nkoka ku herisa ku ku yimisiwa
Xipimelo kumbe ku yirisa ndzavisiso wa swicelwa na ku cela mugodi eka ndhawu yin?wana
Ku ya hi xiyenge xa 20 xa Nawu wa Paki ya Rixaka wa 1976 (Nawu wa 57 wa 1976), na xiyenge-ntsongo xa , ku hava mpfumelelo wa ndzavisiso ya ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyiketiwa ku ya hi -
a ndhawu leyi yi nga na ko tshama;
b patu rin?wana na rin?wana ra phabliki, xiporo kumbe xilahlo;
c ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi tirhiseriwaka swa phabiliki kumbe swikongomelo swa mfumo kumbe ku vekiwa hikwalaho ka nawu wun?wana na wun?wana; kumbe d tindhawu leti ti kombetiweke hi Holobye hi ku tirhisa xitiviso eka Gazette ku ya hi xiyenge xa 49.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyikiwa ku ya hi ndhawu leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 loko Holobye a enerisiwa leswaku-
a hi ku va na ku tshembela eka nhluvuko lowo leha bya switirhisiwa swa swicelwa leswi swi khumbekaka na ku navela ka rixaka, swi fanerile leswaku yi nyikiwa;
b ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi wu ta endliwa eka xivumbeko xa matsalwa ya swinawana ya vufambisi bya swa mbangu swa rixaka, hanyelo na mpimo wa hanyelo; na c ku nyika timfanelo to tano kumbe mimpfumelelo a swi nge onhi ku ku vuyeriwa ka un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ku cela mugodi.
Matimba ya Holobye ku yirisa kumbe ku pima ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi
Ku ya hi xiyenge xa , Holobye a nga, endzhaku ko rhamba swibumabumelo eka lava nga na vuavelo, nkarhi ni nkarhi hi ku tirhisa xitiviso eka Gazette, ku va ku tekeriwile enhlokweni ku navela ka rixaka na xilaveko xo antswisa nhluvuko wo leha wa switirhisiwa swa swicelwa swa rixaka, ku yirisa kumbe ku pimela ku nyika mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi ku ya hi ndhawu leyi yi kombetiweke hi Holobye eka nkarhi naswona eka swilaveko na swipimelo leswi Holobye a nga swi pimaka.
Nothisi leyi yi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a yi khumbi ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi eka, ehenhla ka kumbe ehansi ka misava leyi yi nga, hi siku ra nothisi, i ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfandelo ya ndzavisiso, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wa nhlayiso kumbe mpfumelelo wo cela mugodi.
Nkarhi ni nkarhi Holobye eka nothisi ya Gazette a nga-
a yimisa ku yirisa kumbe ku pimela loku ku endliweke ku ya hi swilaveko kumbe swupimelo swa xiyenge-ntsongo xa1 loko xiyimo xa timhaka lexi xi vangeke leswaku ku yirisa na ku pima ka Holobye ku nga ha vonakali; kumbe b hundzuluxa nkarhi, xilaveko kumbe xipimelo lexi xi tirhaka eka vuyirisi kumbe xipimelo lexi xi endliweke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1 loko xiyimo xa timhaka lexi xi vangeke leswaku Holobye a hundzuluxa ku yirisa kumbe ku pima.
Holobye a nga lavisisa vukona, xivumbeko na vuanami bya switirhisiwa swa swicelwa.
Holobye a nga vanga vulavisisi leswaku byi endliwa eka ndhawu ytin?wana na yin?wana leyi eka yona ku faneleke ku thumba leswaku loko ku ri na swivumbeko swa swicelwa na vuengetelo bya kona.
a Holobye u fanela ku riha n?wini wa ndhawu yaleyo loko ku ri na ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ko karhi loku ku vangiweke hi nkarhi wa vulavisisi lebyi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
b Holobye na n?wini wa ndhawu va nga pfumelelana hi tlhelo ra ndziho lowu fanelaka ku hakeriwa.
c Loko ku ri hava ntwanano lowu fikeleriweke, ntsengo wa ndziho wu anele ku lulamisiwa hi vungheneleri ku ya hi swilaveko swa Nawu wa Vungheneleri wa 1965 Nawu wa 42 wa 1965, kumbe hi khoto leyi yi nga na marimba yo tano.
Ku hava vulavisisi lebyi nga endliwaka ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 1 handle ka-
a loko Holobye a hangalasile xitiviso eka Gazette-
i ku kombeta xikongomelo xo endla vulavisisi;
ii kombela swibumabumelo leswi swi tsariweke eka vulavisisi lebyi pamanisiweke, ku kombetiwa swinenenene kherefu leyi ku nga na siku leri ku nga rhumeleriwaka hi rona; na iii ku rhamba n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo ku rhumela Holobye vuxokoxoko byakwe, loko n?wini yaloye, mutshami kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo a nga tiviwi hi Holobye;
b ku va Holobye a amukerile swibumabumelo hinkwaswo leswi swi kumiweke; na c ku va nkarhi wo ringana 30 wa masiku wu herile endzhaku ka loko Holobye a hangalasile xitiviso.
a Ku hava munhu loyi hikwalaho ka xikongomelo xo lavisisa lexi ku vulavuriweke hi xona eka xiyenge-ntsongo xa 1 a nga nghenaka eka ndhawu handle ka loko n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo a tivisiwile hi ku tsala hi tlhelo ra xikongomelo xo nghena kumbe ku endla vulavisisi.
b Loko n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo swi nga koteki ku n?wi kuma, khopi ya xitiviso lexi ku buriweke hi xona eka ndzimana ya a yi fanela ku dameketiwa eka ndhawu yo vonakala endhawini yaleyo ku nga si endliwa ndzavisiso.
Vulavisisi byin?wana na byin?wana ku ya hi swilaveko swa xiyenge lexi byi fanela ku endliwa hi ndlela leyi yi pimaka kumbe ku sivela ku onha kun?wana na kun?wana ka ndhawu na mbangu.
Ncelo-ntsongo wa mugodi wa switirhisiwa swa xicelwa
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Huvo yi nga bumabumela leswaku Holobye a komba loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi ndlela yo lulamisa ya nkoka loko Huvo yi kuma leswaku swicelwa a swi ceriwi ku ringanela lulamisa ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi kumbe ku yisiwa emahlweni ka swiendlo sweleswo swi ta onha swikongomelo leswi kombetiweke eka xiyenge xa 2(f).
Ku nga si endliwa swibumabumelo, Huvo yi fanela ku vona leswaku switirhisiwa swa thekiniki na swa timale swa loyi a nga na mfanelo ya ku cela mugodi wa kona na xiyimo lexi xi nga kona xa makete swi fambelana na xibumabumelo xo tano.
a Loko Holobye a pfumelelana na xibumabumelo, ku nga si hela 30 wa masiku a kumile xibumabumelo xo huma eka huvo, yena u fanela hi ku tsala ku tivisa loyi a nga na mfanelo leswaku a endla leswi fanelaka hilaha swi nga vekiwaka hi kona eka xiviko naswona u fanela ku lulamisa xiyimo ku nga si hela nkarhi lowu wu kombetiweke eka xxitiviso.
b Holobye u fanela ku nyika nkarhi eka loyi a nga na timfanelo wo bumabumela ku ya hi leswi swi thumbiweke hi Huvo ku nga si hela 60 wa masiku ku suka eka siku ra xitiviso naswona u fanela ku kombeta leswaku leswi swi nga fambelaneki ni pfumelela swi nga vanga ku yimisa kumbe ku herisa mfanelo yo cela mugodi.
Holobye a nga , ehenhla ka xibumabumelo xa Huvo, yimisa kumbe herisa mfanelo yo cela mugodi loko-
a loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi a tsandzeka ku fambisana na xitiviso lexi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b ku ri karhi ku tekeriwile enhlokweni tinhlamuselo tin?wana na tin?wana leti ti endliweke hi loyi a nga na timfanelo, Holobye wa tshemba leswaku xiendlo xin?wana na xin?wana ku ku tlula xo karhi hi loyi a nga na mfanelo swi seketela ku yimisiwa kumbe ku herisiwa ka mfanelo
Holobye a nga, eka xibumabumelo xa Huvo, herisa ku yimisiwaka mfanelo yo cela mugodi loko loyi a nga na mfanelo -
a a fambisana na xitiviso lexi xi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b ku nyika swivangelo leswi twalaka swa ndzulamiso wa ku yimisiwa.
Xitiviso xa mbhindzulo na ku tshikiwa ka mitirho yo cela mugodi leyi yi onhaka ku tholana
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela, endzhaku ko tsarisa eka yuniyoni yin?wana na yin?wana ya swa vumaki, ku tivisa Huvo hi ndlela ya ndzawulelo-
a laha swiyimo leswi nga kona swa ikhonomi swi vangaka bindzulo eka ntsengo wa mbuyelo wa mugodi lowu faneleke ku va ehansi ka tiphesente ta tsevu hi avareji ya nkarhi wa 12 ya tin?hweti lowu wu yaka emahlweni; kumbe b Loko ntirho wun?wana na wun?wana wa ku cela mugodi wu anele ku hungutiwa kumbe ku yima hambi ku na ku onheriwa ka vatirhi ku ringana 10 wa tiphesente kumbe ku tlula kumbe ku tlula 500 wa vatirhi, xin?wana na xin?wana lexi xi nga ehansi, va nga hungutiwa eka nkarhi wun?wana na wun?wana wa 12 ya tin?hweti.
Huvo yi fanela ku, endzhaku ko vulavurisana na loyi a nga na mfanelo leyi faneleke, ku lavisisa-
a swiyimo leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1; na b leswi kombetaka swona swa vutomi ni ikhonomi na swa ntirho na ku endla swibumabumelo swi ya ka Holobye.
a Holobye a nga, eka xibumabumelo xa Huvo naswona endzhaku ko va a tihlanganisile na Holobye wa swa Mitirho na yuniyoni yin?wana na yin?wana ya swa vumaki leyi yi tsarisiweke kumbe vanhu lava va khumbekaka kumbe muyimeri wa vona laha ku nga hava yuniyoni ya swa vumaki, kombeta hi ku tsala leswaku loyi a nga na mfanelo ya kona yo cela mugodi u fanela ku lulamisa ku ya hi swilaveko na swipimelo leswi Holobye a nga kombetaka;
b Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela ku fambisana na nkombeto naswona a tiyisisa hi ku tsala leswaku leswi faneleke swi endliwile.
c Loko minkombeto leyi ku vulavuriweke hi yona eka ndzimana ya a yi nga yelanisi, Holobye a nga pfuneta kumbe ku rhumela xikombelo ekhoto ya milawu ya vufambisi bya ntirho wo cela mugodi.
Ku tirhisa timfanelo ta rivala ku hambana na Nawu wa minchumu
Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , munhu un?wana na un?wana loyi a lavaka ku tirhisa rivala ra ndhawu yin?wana na yin?wana hi ndlela yin?wana na yin?wana leswi swi nga hambana na nchumu wun?wana na wun?wana wa Nawu lowu kumbe lowu wu nga sivelaka nchumu wun?wana na wun?wana wo tano u anele ku rhumela eka Holobye ku va swi pasisiwa hi ndlela ya ndzawulelo.
Xiyenge-ntsongo xa 1 a xi tirhi eka-
a surimi kumbe tiriselo rin?wana na rin?wana leri ri nga va ka kona; kumbe b ku tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nga ehansi ka xikimu xa vupulani bya doroba lexi xi pasisiweke, leyi ku komberiweke yona naswona ku kumiwa mpasiso ku ya hi xiyenge-ntsongo xa1; kumbe c matirhiselo man?wana ku ya hilaha Holobye a nga pima na ku tivisa hi Gazette.
Handle ka xiyenge-ntsongo xa 1, Holobye ku ya hi vonelo rake a nga vanga leswaku ku va na ndzavisiso loko swi ehleketeleriwa leswaku munhu u lava ku tirhisa rivala ra ndhawu hi ndlela yin?wana na yin?wana leyi yi nga onhaka ku ceriwa ka mugodi wa switirhisiwa swa xicelwa.
Loko ndzavisiso wu endliwa ku ya hi xiyengenyana xa 3, Mufambisi wa Xifundza u anele-
a a tsalela n?wini wa timhaka papila a n?wi tivisa hi vumbhoni lebyi na kuri Holobye u lava ku teka magoza ya njhani kuva a lulamisa mhaka leyi;
b A veka magoza lama mga ta tekiwa ku lulamisa mhaka leyi; a tlhela c A nyika nkarhi wo rangana 30 wa masiku kuva munhu loyi a hlamula.
eNdzhaku ka kuva a voile mbuyelo w nkambisiso lowu nga hleriwa ka xiyengenyana xa 3, na vuseketeri lebyi nga hleriwa ka xiyengenyana xa 4 c, Holobye a nga kombisa munhu wa kona magoza lama faneleke ya ndzulamiso ku nga si hundza nkarhi lowu nga ta va wu vekiwile.
Ndziho lowu hakelekaka hansi ka swiyimo swin?wana
Mukhomi wa mpfumelelo wo lavisisa ndhawu, mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo wa swa mugodi, kumbe mpfumelelo wa swa mugodi u anele ku tivisa Mufambisi wa Xifundza loko mukhomi a siveriwa ku sungula kumbe ku endla ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi hikuva n?wini kumbe mutshama-ndhawu leyi vuriwaka hi nawu.
a A alela mukhomi kuva a nghena;
b A va ni swikombelo swo ka swi nga twali kuva mukhomi a nghena; kumbe c A nga kumeki loko a laveka mayelana na xikombelo xo nghena.
Mufambisi wa xifumdza u anele, ku nga si hundza masiku ya 14 kusukela ka siku ra xitiviso leri ku ya hi xiyengenyana xa 1-
a A vita n?wini kumbe mutshama-ndhawu hi nawu ku va a tivonakarisa mayelana na xivilelo lexi, lexi nga vuriwa hi mukhomi wa ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, kumbe ntirho wa swa mugodi.
b A tivisa n?wini kumbe mukhomi wa timfanelo ta n?wini, mpfumelela ku ya hi nawu lowu. leyi c A veka tiprovhixini ta nawu lowu, lowu n?wini kumbe mukhomi wa ndhawu va wu tlulaka; a tlhela d Tivisa n?wini kumbe mukhomi hi magoza lama nga tekiwaka, loko a ya mahlweni no tlula nawu lowu.
Loko Mufambisi wa Xifundza, endzhaku ka loko a kumile timhaka leti nga kombisa hi mukhomi eka xiyengenyana xa 1 na matsalwa yo yimela n?wini kumbe mutshami wa ndhawu hi nawu, a hleketa leswaku n?wini kumbe mutshami u lahlekeriwile kumbe swi nga endleka a lahlekeriwa kumbe muonhakalo, hi kwalaho ka ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi a anga kombela vanhu lava khumbekaka ku vulavurisana kuva va fika ka mpfumelelano wa ndziho wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa loku.
Loko Mufambisi wa xifundza, a hlerile mhaka leyi vuriweke hi mukhomi eka xiyengenyana xa 1 na vuyimeri hi n?wini kumbe mutshami wa ndhawu na papilla ra mavonele ya Komiti ya Xifundza-ntsongo yo swo cela mugodi na swa mangu
Loko Mufambisi wa Xifundza a vona kuri vanhu lava khumbekaka va tsandzeka ku twanana kumbe ku lulamisa mhaka leyi hikuva ku hoxile mukhomi wa ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi, Mufambisi wa Xifundza a nga tsala papila ro arisa mukhomi ku va a sungula kumbe ku ya emahlweni ni ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi ka ndhawu leyi ku fikela laha mhaka leyi yi lulamisiwaka hi ?arbitration? kumbe hi huvo leyi ringaneke.
N?wini kumbe mutshami wa ndhawu hi nawu leyi ka yona ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi yi nga ta endliwa kona u ffanele ku tivisa Mufambisi wa Xifundza loko nwini kumbe mutshami a lahlekeriwile kumbe ku onhakaleriwa hikwalaho ka ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi,
Matimba ya Holombye yo diliza mako hi xikongomelo xa ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi.
Loko swi fanerile ku kota ku fikelela swikongomelo leswi swi khumbhiweke eka xiyenge xa 2(d), (e), (f), (g) na (h) Holobye a nga, ku yelana na xiyenge xa 25 na xa Nawu, ku teka ndhawu yin?wana na yin?wana kumbe timfanelo tin?wana na tin?wana kutani na mahakelelo ya ndziho hi ku hlonipha loku ku nga kona.
a Xiyenge xa 6,7 na 91 xa nawu wo sivela Xuma xa vanhu, kutekeriwa ku ya tirhisa etikweni swi gari enawini, 1975 Nawu wa 63 wa 1975 lowu tirhisiwaka eka ku sivela xuma xa vanhu hi kuya hi Nawu.
Ntsakelo wun?wana na wun?wana eka Xiyenge xa leswi kombisiweke ka ndzimana ya (a) ?eka Holobye? yi fanekele ku hlamuseriwa hi kuya hi ntsakelo wa Holobye hi kuya hi nhlamuselo eka nawu lowu.
Ku hundzela hi nkarhi ka timfanelo, mpfumelelo
Mfanelo yin?wana na yin?wana, Mpfumelelo kumbe mpfumelelo lowu nyikiweke hi kuya hi Nawu lowu swita hundzela hi nkarhi, nkarhi wun?wana
Swi hundzela hi nkarhi
Mukhomeri kutanii sirha/mufi/ akaha ri na ku humelela eka nhloko/xidlhodlho
Komponi kumbe vandla rale kusuhi ri susiwa hi kuya hi milawu leyiyelanaka, na ku akuna xikombelo lexi nga endliwa kumbe a endliriwe Holobye ku nyika mpfumelelo hi kuya hi xiyenge xa 11 kumbe mpfumelelo wotani wu ariwile.
Ku hlayisa ka nandu lowu kombiseke eka Xiyenge xa 11 , Mukhomeri u hakeriwile kumbe (sequestrated)
Swi khanseriwile hi ku ya hi Xiyenge xa 47 kumbe
KAVANYISA KA 5
SWICELWA NA Huvo YA NHLUVUKISO WA SWICELWA
Ku Sungula ka Swicelwa na Huvo ya Nhluvukiso wa Swicelwa
Swicelwa na Huvo ya nhluvukiso wa Swicelwa wu kona eku Sunguleni
Ntirho wa Huvo
Huvo
Fanekele ku tsundzuxa Holobye hi -:
Nchumu un?wana na un?wana lowu fanaka hi ku landzelela eka Huvo kumbe hansi ka Nawu.
Swilo swa nhluvukiso swa tiko ra swilo swa swicelwa
Ku rhurhisiwa na ku hunguta mpimo wa lehansi wa swicelwa na ntirho wa mugodi na
Nkanetano mhaka/xiboho/ntsemo
Fanekele, hi ku tihlanganisa na Mutivi wa Mbhumambhumeri wa Swicelwa/mugodi, ku tiyisisa ntlakuso wa nhluvukiso wa swilo swa Ximunhu eka swicelwa na ntirho wa mugodi na
Yi nga-:
Vika xiviko eka Holobye hi nchumu un?wana na un?wana lowu fambelanaka eka Xikombelo xa Nawu lowu; na kombela eka na ku vika eka Holobye hi nchumu un?wana naun?wana lowu khumbaka swilo swa Nawu.
Huvo yi fanekele ku nyika leswi hlawulekeke eka swilo leswi vekiweke hi Holobye.
Mavumbelo ya Huvo
Huvo yi na swilo kungari leswi tsongo ka 14 na leswi nga hundzaki 18 wa swirho, na ku fanekele ku khumbula a rixaka/rimbewu ra mavumbelo ya rixaka eka Riphabliki b Holobye u fanekele ku thola hi kuya hi xirho xa Huvo f Mutshami wa Xitulu g Mukamberi nkulu h Vanhu va nharhu lava nga ta yimela ndzawulo ya tiko leyitanaka un?wana na un?wana i Vanhu va nharhu lava yimelaka ntirho wa nhlangano j Vanhu va nharhu lava yimelaka ntirho wa swa mabindzu k Munhu un?we loyi anga ta yimela nhlangano lowu ngariki wa mfumo un?wana na un?wana lowu fanaka l Vanhu va mbirhi lava ngata yimela hlangano wa xikatsa vaaki vandhawu m Vnhu van?wana vambirhi lava nga na vutivi kumbe vutshila ku kuris/kutlakusa vundzeni bya Huvo ka ku tirha ntirho wa yona hi ku pfuna swinene.
Swirho swa Huvo swi fanele swi hlawula Xandla xa mutshami wa xitulu exikarhi ka swona eka nhlengeletano ya swona yo sungula.
Ku hava munhu loyi a nga thoriwaka ku va xirho xa Huvo ?
a handle ka loko a ri muaka-tiko wa laha Afrika-Dzonga loyi a tshamelaka makumu laha Rhiphabuliki; kumbe b loko munhu yoloye ?
i a ri xikondzo insolvent lexi nga hundzukangiki;
ii a kumiwile a nga hanyangi kahle emiehleketweni hi khoto ya laha Rhiphabuliki; kumbe iii a khomeriwe nandzu lowu a wu endleke endzhaku ka loko Vumbiwa ri sungurile ku tirha, a tlhela a gweviwa a nghena ejele handle ka ku rihisiwa, handle ka loko munhu yoloye a nyikiwile ndzivalelo kumbe ku tshunxiwa mahala ku nga si fika siku ra ku thoriwa ka yena.
Ku huma ehofisini
Xirho xa huvo xi fanele xi huma ehofisini loko xi ?
a kumeka xi nga fanelangi ku va xirho hikwalaho ka ntsandziso lowu vuriweke eka xiyenge xa 60 kumbe, loko ku ri mutirhi eka vukorhokeri bya Mfumo, a heleriwa hi ntirho wolowo.
b xwile eka tinhlengeletano ta Huvo to tlula timbirhi hi ku landzelelana handle ka mpfumelelo ya Huvo;
c nghenisa xikombelo xo tshika ntirho hi ku tsalela Holobye naswona Holobye a xi pfumelela ku tshika ntirho; kumbe d humesiwa ehofisini hi Holobye ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 2.
Holobye a nga susa xirho xihi kumbe xihi xa Huvo ehofisini-
a hikuva xi endle swo huma endleleni kumbe xi tsandzeka ku endla mintirho ya xona hi mfanelo; kumbe b loko xirho xolexo xi vile ni xiavo eka swiendlo leswi swi nga chichaka xiyimo xa Huvo, swiendlo swa kona swi nga katsa ?
i ku va kona eka ndzavisiso, ku senga kumbe xiboho xihi kumbe xihi mayelana ni mhaka leyi munhu yeloye a langutelaka ku vuyeriwa hi tlhelo ra mali kumbe swin?wana swa yena;
ii ku tirhisa exihundleni, kumbe ku vuyeriwa hi ku tirhisa timhaka ta xihundla leti a ti kumeke hikwalaho ka ku endla mintirho ya yena tani hi xirho xa Huvo; kumbe iii ku paluxa timhaka tihi kumbe tihi leti vuriweke eka ndzimana ya ii eka munhu wihi kumbe wihi wa vunharhu, handle ka loko swi ri leswi faneleke ku endliwa ehansi ka Nawu lowu kumbe Nawu wa Ntlakuso wa mfikelelo wa Timhaka the Promotion of Access to Information Act, 2000 Nawu wa 2 wa 2000. 35
Nkarhi wo khoma hofisi na matatele ya swivandla swa ntirho
Xirho xa Huvo xi ta va exitulwini nkarhi lowu nga hundziki malembe manharhu.
Holobye a nga ha tlhela a thola xirho xihi kumbe xihi xa Huvo loko nkarhi wa xona wo va exitulwini wu hela, malembe man?wana lama nga tluliki manharhu.
Loko xirho xa Huvo xi huma exitulwini kumbe xi lova, Holobye a nga siva xivandla xolexo hi ku thola munhu hi ku landza xiyenge xa 592 a n?wi tholela ku hetisa nkarhi lowu nga sala lowu mufi a a fanele a tirha ku fika eka wona.
Tinhlengeletano ta Huvo
Mutshami wa xitulu kumbe, loko mutshami wa xitulu a nga ri kona, Holobye u fanele a rhamba tinhlengeletano ta Huvo. 45
Holobye, loko a vona swi fanerile, a nga rhamba nhlengeletano yo hlawuleka ya Huvo.
Mutshami wa xitulu kumbe, loko mutshami wa xitulu a nga ri kona, Xandla xa Mutshami wa xitulu hi yena a fambisaka tinhlengeletano ta Huvo.
Loko Mutshami wa xitulu na Xandla xa mutshami wa xitulu ha vambirhi va nga ri kona enhlengeletanwini, swirho leswi nga kona swi fanele swi hlawula un?we exikarhi ka swona ku yimela mutshami wa xitulu eka nhlengeletano yoleyo.
Nhlayo-pimiwa quorum ya nhlengeletano yihi kumbe yihi ya Huvo i tiphesente ta makume-ntlhanu ta swirho leswi thoriweke.
Xiboho xa vunyingi bya swirho swa Huvo leswi nga kona enhlengeletanwini xi ta tekiwa xi ri xona mbhoho wa Huvo, naswona loko swo endleka leswaku tivhoti ti ringana eka mhaka yihi kumbe yihi, munhu loyi a fambisaka nhlengeletano yoleyo wa pfumeleriwa ku vhota.
Mutshami wa xitulu u fanele a yisa xibumabumelo xin?wana ni xin?wana eka Holobye ku nga si hela masiku ya nkombo endzhaku ka loko xiboho xa kona xi pasisiwile hi Huvo. 5
Xirho xa Huvo xi fanele xi kombela ku nyizela Huvo eka ndzavisiso, ku senga kumbe xiboho ehenhleni ka mhaka leyi xirho xa kona xi nga ni ku vuyeriwa hi tlhelo ra mali kumbe swin?wana swa xona n?wini.
Tikomiti ta Huvo
Huvo yi fanele yi simeka Komiti ya Xifundza ya Nhluvukiso na swa Mbangu swa Migodi (Regional Mining Development and environmental Committee) hi ndlela leyi swi nga ta va swi andlariwe hi yona eka xiyenge xa 7.
Huvo yi nga simeka tin?wana tikomiti ta nkarhi hinkwawo kumbe ta xinkarhana loko yi vona swi fanerile ku ta pfuneta ku endla mintirho ya yona, naswona komiti yin?wana ni yin?wana yo tano yi nga katsa swirho leswi swi nga riki swirho swa Huvo.
Komiti leyi nga simekiwa ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 2 yi nga, loko swi amukeriwile hi Huvo, simeka swipanu swa xinkarhana ku yi pfuneta ku endla mintirho ya yona, naswona xipanu xin?wana ni xin?wana xo tano xi nga katsa vanhu lava nga riki swirho swa xipanu xolexo kumbe swa Huvo.
Loko komiti kumbe xipanu xi vumbiwa hi vanhu vo tlula un?we, Huvo yi fanele yi veka xirho xa komiti kumbe xipanu xolexo a va mutshami wa xitulu wa kona.
Komiti kumbe xipanu xa Huvo xi tihlamulela eka Huvo.
Ku pfuniwa loku vonakaka wonge ku nga laveka ehansi ka 2 na 3 a ku tshunxi Huvo eka mintirho ya yona ehansi ka Nawu lowu.
Ku nyikiwa timali ka Huvo
Mali leyi tirhisiwaka hi Huvo yi fanele yi huma eka mali leyi kongomisiweke hi Palamende eka Ndzawulo leswaku yi ya tirha ntirho wolowo.
Mahakelelo ya swirho swa Huvo, tikomiti na swipanu
Xirho xa Huvo, komiti kumbe xipanu, handle ka xirho lexi nga mutirhi wa nkarhi hinkwawo wa Mfumo, u fanele a thoriwa hi ku landza swiyimo leswi katsaka swa mahakelelo ya miholo na swengetelo (allowance) tani hilaha Holobye a nga vonaka swi fanerile hi ku pfumelelana na Holobye wa swa Timali.
Swiviko swa Huvo
Ehenhla ka xiviko xo karhi lexi Holobye a nga xi kombelaka nkarhi na nkarhi eka Huvo, Huvo yi fanele ku nga si fika ti 31 ta Nyenyenyani lembe rin?wana ni rin?wana, yi heleketa xiviko eka Holobye yi andlala migingiriko ya Huvo ya lembe leri rhangelaka siku rero naswona xi katsa na kungu ra bindzu ra lembe leri landzaka.
Mintirho ya vulawuri
Mintirho ya vulawuri ya Huvo yi fanele yi endliwa hi vatirhi va Ndzawulo lava averiweke ntirho wolowo hi Mufambisi-Angarhela.
KAVANYISA KA 6
MBALANGO NA NTSHOVELO WA PETIROLIYAMU
Matirhisele ya Kavanyisa
Kavanyisa loku ku khome swa manyikele ya timfanelo to valanga na timfanelo to endla na ku humesiwa ka tiphomete ta ntirhisano wa xithekinikhali na tiphomete ta vumphisa.
a Eka Kavanyisa loku, swiyenge swa 9, 10, 11, 12, 23, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51 na 52, Kavanyisa ka 7 na Xedulu ya 2 ya tirhisiwa ni ku cinca loku faneleke.
b Xin?wana ni xin?wana lexi kongomisiwaka eka leswi vuriweke eka ndzimana ya a hi -
i timinerali, xi fanele xi tekiwa ku va xi vula petiroliyamu;
ii ku cela, swi fanele swi tekiwa swi vula ntshovelo;
iii ndhawu yo cela, yi fanele yi tekiwa yi vula ndhawu ya ntshovelo;
iv timfanelo to cela, swi fanele swi tekiwa swi vula timfanelo ta ntshovelo;
v ku jongela prospecting swi fanele swi tekiwa swi vula mbalango;
vi ndhawu ya njhongelo Prospecting area, swi fanele swi tekiwa swi vula ndhawu ya mbalango;
vii timfanelo ta ku jongela, swi fanele swi tekiwa swi vula timfanelo to valanga;
Holobye a nga haverisa xirho xa Mfumo kumbe vuyimeri (agency) lebyi fumiwaka ni ku lawuriwa hi ku hetiseka kumbe khamphani leyi nga ya Mfumo matimba yo endla mintirho leyi vuriwaka eka Kavanyisa loku.
Mintirho ya vuyimeri lebyi langhiweke
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi ?
a kurisa mbalango wa petiroliyamu na ntshovelo production wa yona laha tikweni na le ntsungeni;
b amukela swikombelo swa tiphomete ta vuphisa, tiphomete ta ntirhisano ta xithekiniki, timfanelo ta mbalango na timfanelo ta ntshovelo hi ndlela leyi vekiweke;
c kambela/pimapima nkoka wa swikombelo swo tano ivi va yisa swibumabumelo eka Holobye.
d Landzelela na ku vikela Holobye nkarhi ni nkarhi mayelana ni ku va tiphomete kumbe timfanelo ta kona ti tshamisekile.
e Amukela, byi hlayisa, byi veka, hlamusela interpret, byi pima nkoka, byi engetela nkoka eka, byi hangalasa kumbe ku tirhana na timhaka hinkwato ta ntivo-maribye kumbe ntivo-xivumbeko xa maribye leti fambelanaka na petiroliyamu leti tisiweke hi ku landza xiyenge xa xa 88;
f Tivisa Holobye timhaka tihi kumbe tihi mayelana ni mbalango na ntshovelo wa petiroliyamu leti vonakaka wonge ti nga tirhisiwa kumbe ku vuyerisa Mfumo;
g Tsundzuxa no bumabumela eka Holobye hi xilaveko xa ku va byona hi byoxe, hi ku tirhisa tikontiraka kumbe swiyenge swin?wana njhe swa mfumo, byi endlela mfumo mintirho ya vuphisa mayelana ni petiroliyamu;
h Hlengeleta mintsengo na swin?wana leswi tekeriwaka enhlokweni leswi vekiweke mayelana ni tiphomete ta vuphisa,tiphomete ta ntirhisano ta xithekiniki, timfanelo ta mbalango na timfaneloo ta ntshovelo;
i Tlhela byi kambisisa na ku bumabumela eka Holobye mayelana ni ku amukeriwa ka makungu ya mafambisele ya swa mbangu, minongonoko yo fambisa swa mbangu, minongonoko ya nhluvukiso na ku cinca loku endliweke eka yona; na ku j Endla mintirho yihi kumbe yihi mayelana ni petiroliyamu leyi Holobye a nga taka na yona nkarhi ni nkarhi.
Manyikele ya mali eka vuyimeri lebyi langhiweke
Vuyimeri lebyi langhiweke byi kuma mali eka leyi yi humaka eka Palamende.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi nga, loko Holobye a pfumela, nyika vukorhokeri bya xithekiniki na byo tsundzuxa na ku pfuneta eka vuyimeri byo ringana na byona eka matiko man?wana.
Ku rhamba swikombelo
Holobye hi ku nyika xitiviso eka Gazete a nga rhamba swikombelo swa timfanelo ta mbalango na ta ntshovelo mayelana ni buloko kumbe tibuloko tihi kumbe tihi, naswona a nga vula eka xitiviso xo tano nkarhi lowu swikombelo swi nga yisiwaka eka vuyimeri lebyi langhiweke na hinkwaswo leswi lawulaka manyikele ya timfanelo ta kona.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi nga ha amukela hi ku kongoma swikombelo, timfanelo ta mbalango na ntshovelo mayelana ni tibuloko to tano, leti nga lawuriwiki hi xirhambo tani hi laha swi languteriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa Holobye hi xikombelo ku nga si hela masiku ya nkombo endzhaku ka loko xi amukeriwile.
Xikombelo xa phomete ya vuphisa
Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa phomete ya vuphisa eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa phomete ya vuphisa loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalahoka yini ivi byi tlherisela xikombelo.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a rhumela makungu ya mafambisele ya swa mbangu mayelana ni xiyenge xa 39 ku nga si hela 30 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso; no b tivisa na ku tihlanganisa ni munhu un?wana ni un?wana loyi a khumbekaka.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa phomete ya vuphisa
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanele a nyika phomete ya vuphisa loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla mbalango lowu a wu kunguhateke.
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntriho wa vuphisa lowu wu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa vuphisa;
c vuphisa byi ta ka byi nga vangi mpfindluso kumbe ku thyakisa, ku onha swa ntivo-mahanyele ya swivumbiwa ikholoji na mbangu, swi nga leswi swi nga amukelekiki;
d mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996; na e mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu.
Holobye u fanele a ala ku nyika phomete ya vuphisa loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika phomete ya vuphisa, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Phomete ya vuphisa leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 ?
b yi tirha nkarhi wo ka wu nga hundzi lembe rin?we;
c a hi mfanelo ya vo karhi va ri voxe;
d a yi hundziseriwi eka un?wana; naswona e a yi pfuxetiwi yi va yintshwa.
Munhu loyi a nga ni phomete leyi u fanele a ?
a endla mintirho ya vuphisa bya swa petiroliyamu hi ku gingirika eka ndhawu leyi faneleke ku ya hi nongonoko wa vuphisa;
b xurhisa milawu na swilaveko swa phomete ya vuphisa, na swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi; no c hakela ntsengo wa vuphisa lowu vekiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke.
Xikombelo xa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
Munhu un?wana ni un?wana loyi a lavaka ku endla xikombelo xa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki eka Holobye u fanele a nghenisa xikombelo ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa phomete ya vuphisa loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalaho ka yini, ivi byi tlherisela xikombelo.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanele a nyika phomete ya ntirhisano wa xithekiniki loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla dyondzo ya ntirhisano wa xithekiniki mbalango lowu a wu kunguhateke;
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntirho wo dyondza swa ntirhisano wa xithekiniki lowu wu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa ntirhisano wa xithekiniki; na c mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu.
Holobye u fanele a ala ku nyika phomete ya vuphisa loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika phomete ya vuphisa, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Phomete ya ntirhisano wa xithekiniki leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 ?
b Yi tirha karhi wo ka wu nga hundzi lembe rin?we;
c A yi hundziseriwi eka un?wana; naswona d A yi pfuxetiwi yi va yintshwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
Munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki u na, hi ku landza xiyenge xa 79, mfanelo leyi n?wipfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya mbalango mayelana ni ndhawu leyi phamete yi n?wipfumelelaka eka yona.
Munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki u fanele a -
a endla swa tidyondzo ta ntirhisano wa xithekiniki hi ku gingirika ku ya hi nongonoko wa ntirhisano wa xithekiniki;
d xurhisa milawu na swilaveko swa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki, na swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi.
Xikombelo xa mfanelo ya mbalango
Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa mfanelo ya mbalango loko ?
c swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na d ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalahoka yini ivi byi tlherisela xikombelo.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a tivisa na ku tihlanganisa ni munhu un?wana ni un?wana loyi a khumbekaka.
b rhumela makungu ya mafambisele ya swa mbangu mayelana ni xiyenge xa 39 ku nga si hela 120 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso.
Phomete yin?wana ni yin?wana ya ntirhisano hi xithekiniki leyi yi ngheniseriweke xikombelo hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 yi ta, ku nga ha tekeriwi enhlokweni siku ra ku hela ka yona, tama ya ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya mbalango
Holobye u fanele a nyika mfanelo ya mbalango loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla mbalango lowu a wu kunguhateke hi ndlela ya kahle swinene ku ya hi nongonoko wa ntirho wa mbalango.
b Mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntriho wa mbalango lowu lowu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wambalango;
c Holobye a fumelerile nongonoko wa vufambisi bya swa mbangu hi ku landza xiyenge xa 394;
d Mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
e Mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu;
f Mukomberi a xurhisile swilaveko swa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki, loko swi endleka; na g Ku nyikiwa ka mfanelo yo tano swi ta yisa emahlweni swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2 d na f.
Holobye, endzhaku ka loko a tekele enhlokweni swilaveko na ku anama ka phurojeke ya mbalango, a nga kombela leswku mukomberi a endla leswi swi vuriwaka eka xiyenge xa 2d.
Holobye u fanele a ala ku nyika mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya mbalango, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Mfanelo ya mbalango yi nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi vekiweke naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu nyikiweke eka mfanelo lowu wu nga hundziki malembemanharhu.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango
Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni mfanelo ya mbalango loyi a navelaka ku endla xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango xi fanele xi ?
a Boxa swivangelo na nkarhi lowu xi laveriwaka wona;
b Fambisana na xiviko hi vuxokoxoko lexi kombisaka mbuyelo wa mbalango, mahlamuselelo ya wona na mali leyi tirhisiweke eka mbalango;
c Famba na xiviko lexi kombisaka leswaku xiombelo xi fambelana ku fika kwihi ni swilaveko leswi amukeriweke swa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, mpfuxo lowu nga ta hetisiwa na mpimanyiso wa ntsengo wa kona; no d Katsa nongonoko wa mbalango hi vuxokoxoko swa nkarhi wo pfuxetiwa.
Holobye u fanele a nyika mpfumelelo ya mpfuxeto wa mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi xurhisa swilaveko leswi languteriwaka eka swiyengentsongo swa 1 na 2 naswona loko loyi a nga na mfanelo ya mbalango a xurhisiwile leswaku?
a swilaveko swa mfanelo ya mbalango a swi tshovi nchumu eka nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi;
b nongonoko wa mfanelo ya mbalango; na c swilaveko swa nongonoko lowu nga amukeriwa wa mafambisele ya swa mbangu.
Mfanelo ya mbalango yi nga pfuxetiwa ku tirha minkarhi yinharhu leyi yi nga hundziki malembe mambirhi ha yin?we
Mbalango lowu wu ngheniseriweke xikombelo xa mpfuxeto wu ta, ku nga ha tekeriwi enhlokweni siku ra ku hela ka wona, tama wa ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango
Ehenhla ka timfanelo leti vuriweke eka xiyenge xa 5, munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango ?
a hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2, u na, mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya ntshovelo mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
b hi ku landza xiyenge xa 81, u na, mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo yo pfuxeta mfanelo ya mbalango mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
c u na mfanelo ya yena a ri swakwe yo susa ni ku cukumeta tisampulu ta petiroliyamu leti kumiweke loko ku ri karhi ku valangiwa, ku ya hi xiyenge xa 20; na a nga hundzisa no tikisela mfanelo ya mbalango, hi ku landza xiyenge xa 11. Munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango u fanele a ?
a rhumela mfanelo yo tano yo tsarisa eka Hofisi ya Tinhloko to cela Migodi Mining Titles Office exikarhi ka masiku ya 30 kusukela siku leri mfanelo ?i yi sungulaka ku tirha; kumbeii yi nga pfuxetiwa hi ku landza xiyenge xa 813;
b tshama a ri karhi endla ntirho wa mbalango hi ku landza nongonoko wa ntirho wa mbalango lowu pfumeleriweke;
c xurhisa milawu na swilaveko swa nawu wa mbalango, swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi;
d xurhisa milawu na swilaveko swa kungu ra mafambisele leri pfumeleriweke;
e hakela ntsengo lowu vekiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke; no f sungula migingiriko ya mbalango exikarhi ka 90 wa masikukusukela eka siku leri vekiweke leswaku mfanelo ya mbalango yi tirha kumbe nkarhi wolowo wu nga ta va wu engeteriwileku ya hilaha Holobye a nga lerisaka hakona.
Xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo83. Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano ya xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu lexi komberiweke.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikokwalaho ka yini xikombelo xi nga amukeriwi, ivi byi xi tlherisa.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a tivisa na ku tihlanganisa ni vanhu lava nga ni mhaka na swona, na lava va khumbekaka.
b endla nkambisiso wa nkucetelo wa swa mbangu no rhumela nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu leswaku wu ta amukeriwa ku nga si hela 180 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso hi ku landza xiyenge xa 39.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya ntshovelo
Holobye u fanele a nyika mfanelo ya ntshovelo loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla ntirho lowu a wu kunguhateke hi ndlela ya kahle swinene;
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntirho wa ntshovelo lowu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa ntshovelo;
c emakumu ntshovelo wa kona wu ta ka wu nga thyakisi, wu onha swa mahanyele ya swivumbiwa na ku onha mbangu;
d mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
e mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu;
f mukomberi a xurhisile swilaveko swa mfanelo ya ntshovelo, loko swi endleka; na g mukomberi a ri ni mali na swin?wana leswi lavekaka loko ku kunguhatiwa swa vanhu na ntirho;
h petiroliyamu yi ta tshoveriwa hi ku hetiseka mayelana ni nongonoko wa ntirho wa petiroliyamu;
i ku nyikiwa ka mfanelo yo tano swi ta yisa emahlweni swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2 d na f naswona swi famba hi ku landza Nxaxamelo wa Milawu Charter tani hilaha swi voniweke swi ta va xiswona eka xiyenge xa100 na kungu leri vekiweke ra swa misava na mintirho.
Holobye u fanele a ala ku nyika mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya ntshovelo, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Mfanelo ya mbalango yi nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi vekiweke naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu nyikiweke eka mfanelo leyi, naswona nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu wu nga fanelangiki ku hundza malembe ya 30.
Mfanelo ya ntshovelo leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 yi sungula ku tirha hi siku leri nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wu amukeriwaka hi ku landza xiyenge xa 394.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ntshovelo
Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni mfanelo ya mbalango loyi a navelaka ku endla xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ntshovelo xi fanele xi ?
a boxa swivangelo na nkarhi lowu xi laveriwaka wona;
b fambisana na xiviko hi vuxokoxoko lexi kombisaka mbuyelo wa mbalango, mahlamuselelo ya wona na mali leyi tirhisiweke eka ntshovelo wa kona;
c famba na xiviko lexi kombisaka leswaku xikombelo xi fambelana ku fika kwihi ni swilaveko leswi amukeriweke swa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, mpfuxo lowu nga ta hetisiwa na mpimanyiso wa ntsengo wa kona; no d katsa nongonoko wa ntshovelo hi vuxokoxoko swa nkarhi lowu nga pfuxetiwa.
Holobye u fanele a nyika mpfumelelo ya mpfuxeto wa mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi xurhisa swilaveko leswi languteriwaka eka swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 naswona loko loyi a nga na mfanelo ya mbalango a xurhisiwile leswaku?
a swilaveko swa mfanelo ya ntshovelo a swi tshovi nchumu eka Nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi wun?wana;
b nongonoko wa ntirho wa ntshovelo; na c swilaveko swa makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho; na d swilaveko swa nongonoko lowu nga amukeriwa wa mafambisele ya swa mbangu.
Mfanelo ya mbalango yi nga pfuxetiwa ku tirha minkarhi yinharhu leyi yi nga hundziki malembe ya 30 ha yin?we.
Mbalango lowu wu ngheniseriweke xikombelo xa mpfuxeto wu nge tekeli enhlokweni siku ra ku hela ka wona, kambe wu ta tama wa ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango
Ehenhla ka timfanelo leti vuriweke eka xiyenge xa 5, munhu loyi a nga ni mfanelo ya ntshovelo?
a hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2, u na mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya ntshovelo mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
b u na mfanelo ya yena a ri swakwe yo susa ni ku cukumeta tisampulu ta petiroliyamu leti kumiweke loko ku ri karhi ku valangiwa; naswona c a nga hundzisa no tikisela mfanelo ya ntshovelo, ntsena hi ku landza xiyenge xa 11.
Munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango u fanele a ?a rhumela mfanelo yo tano yo tsarisa eka Hofisi ya Mintirho leyitsariseweke yo cela Migodi Mining Titles Office exikarhi ka masiku ya 30 kusukela siku leri mfanelo yi ?
i sungulaka ku tirha; kumbe ii yi nga pfuxetiwa hi ku landza xiyenge xa 853;b tshama a ri karhi endla ntirho wa ntshovelo hi ku landza nongonoko wa ntirho wa ntshovelo lowu pfumeleriweke;c xurhisa milawu na swilaveko swa nawu wa ntshovelo, swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi;d xurhisa milawu na swilaveko swa kungu ra mafambisele leri pfumeleriweke na makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho;e hakela ndzuvo eka Mfumo f sungula migingiriko ya ntshovelo exikarhi ka lembe rin?we kusukela eka siku leri vekiweke leswaku mfanelo ya ntshovelo yi tirha hi ku landza xiyenge xa 845 kumbe nkarhi wolowo wu nga ta va wu engeteriwile hi ku lerisa ka Holobye; na g fambelana ni nongonoko wa mafambisele ya makungu ya swa mbangu swa vanhu na mintirho.
Nhluvukiso wa xihlovo xa petiroliyamu mi ri ntlawa wun?we
Loko mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo yi nyikiwile eka ndhawu leyi yi vumbaka xiphemu xa xihlovo xin?we na leyi tin?wana timfanelo ta mbalango kumbe ta ntshovelo se ti nga nyikiwa van?wana, vinyi va timfanelo toleto va fanele va lulamisa xikimu xa ku hluvukisa xihlovo xa petiroliyamu swin?we, naswona va fanele va yisa xikimu xa kona eka muyimeri la langhiweke leswaku xi ya amukeriwa hi Holobye hi ku landza swilaveko swa timfanelo ta vona ta mbalango kumbe ta ntshovelo.
Timhaka na switiviwa
Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni phomete kumbe mfanelo loyi a endlaka ntirho wa vuphisa, tidyondzo ta ntirhisano wa xithekinikali, mintirho ya mbalango kumbe ya ntshovelo, u fanele a yisa timhaka to tano, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo eka vuyimeri lebyi langhiweke tani hilaha swi nga vaka swi vekiwe hakona.
Hi ku landza nawu wa Ntlakuso wa Mfikelelo wa Timhaka wa 2002 Nawu wa 20 wa 2002, timhaka hinkwato, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo ta swona leswi heleketiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke swi fanele swi hlayisiwa tani hi xihundla hi vuyimeri swa nkarhi lowu ?
a wu nga hundziki malembe ya mune kusukela siku leri swi kumiweke hi rona; kumbe b wu nga ta hela hi siku leri phomete kumbe mfanelo leyi timhaka to tano, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo ta swona swi vaka se swi heleriwe hi nkarhi kumbe swi khanseriwile kumbe swi herisiwile, kumbe ndhawu leyi tiphomete kumbe timfanelo ti averiweke yona, ti nga tshikiwa kumbe ku nyiketiwa van?wana.
Eka mfumo kumbe mutirhi wihi na wihi wa mfumo ku hava loyi ?
a a nga na nandzu wo humesa timhaka kumbe switiviwa leswi tisiweke hi ku landza Nawu lowu, hi ku tshembeka; naswona b a tiyisisaka vukala-xihoxo kumbe ku hetiseka ka timhaka kumbe switiviwa swo tano kumbe mahlamuselele ya swona.
Ku tlhandlekela ehenhla ka xiyenge xa 5 , ku hava ntirho wa mbalango kumbe ntirho wa ntshovelo lowu wu nga ta sungula handle ka loko n?wini wa timfanelo leti vuriwaka a ta va a lulamisile tindlela to kuma mali leti amukelekaka eka vuyimeri lebyi langhiweke leyi tiyisisaka leswaku hakunene ku na mali yo enela leyi nga ta endla minongonoko ya mintirho hinkwayo ya mbalango hi n?wini.
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku dlaya tiphomete kumbe timfanelo
Holobye a nga yimisa kumbe ku herisa phomete yihi kumbe yihi ya vuphisa, phomete ya ntirhisano wa vuthekinikhali, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ku ya hi endlelo leri languteriwaka eka xiyenge xa 47.
KAVANYISA KA 7
SWILAVEKO SWO ANGARHELA NA SWIKATSAKANYWA
Matimba yo nghena eka ndhawu ya njhongelo
Holobye a nga nyika xirho xihi kumbe xihi xa Huvo, Mininjhere wa xifundza kumbe mutirhi wihi kumbe wihi, matimba yo endla mintirho leyi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa na le ka xiyenge xa 92.
Munhu loyi a nga pfumeleriwa u fanele a nyikiwa xitifiketi lexi nga sayiniwa hi Holobye lexi vulaka leswaku munhu yoloye u pfumeleriwile ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 1.
Munhu loyi a pfumeleriweke u fanele, loko a komberiwa hi mani kumbe mani, a humesa xitifiketi lexi nga vuriwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 a komba munhu yeloye.
Munhu loyi a pfumetiweke, hi ku tirhisa matimba ya mfanelo/ waranti leyi humesiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 5 a nga-
a ku va a kota ku kuma vumbhoni, a nghena eka ndhawu ya mphiselo, ya njhongelo, yo cela, ya mbalango, ya ntshovelo kumbe yo hlayisa retention kumbe ndhawu yin?wana ni yin?wana laha mintirho ya njhongelo kumbe yo cela yi endliwaka kona laha yena a vonaka wonge xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu xi tshoviwile, xa karhi xa tshoviwa kumbe xi ta tshoviwa;
b lerisa munhu loyi a lawulaka kumbe munhu un?wana ntsena loyi a thoriweke eka ndhawu yo tano a?
i n?wi tisela kumbe ku n?wi ha timhaka tin?wana ni tin?wana, ku katsa ni tibuku, tirhekhodo kumbe man?wana matsalwa lama nga eka munhu yeloye kumbe lama lawuriwaka hi yena lama fambelanaka ni ndzavisiso; no ii pfuneta hi ndlela leyi munhu loyi a pfumetiweke a nga lavaka hakona ku endlela leswaku a kota ku endla mintirho ya yena ehansi ka Nawu lowu;
c kambela buku yin?wana ni yin?wana, rhekhodo, xitatimende kumbe tsalwa rihi na rihi ku katsa na tirhekhodo, matsalwa kumbe switiviwa swa xi-elekitironiki, a endla tikhopi ta swona kumbe ku tshaha eka swona;
d kambela xitirho xihi na xihi kumbe timatheriyali tin?wana leti a tikumeke eka ndhawu yoleyo;
e teka swikombiso swa matheriyali kumbe nchumu wihi na wihi a wu kambela, a wu kambisisa, a wu tlhantlha no ava swikombiso swa kona; a tlhela a f i n?wi tekela matheriyali, nchumu, buku, rhekhodo, xitatimende kumbe man?wana matsalwa ku katsa na tirhekhado ta xi-elekitironiki, matsalwa kumbe switiviwa leswi nga pfunaka eka vuchuchisi ehansi ka Nawu lowu a tihlayisela swona.
ii munhu loyi a tekeriwaka vulawuri bya buku yihi kumbe yihi, rhekhodo kumbe tsalwa ku katsa na tirhekhodo kumbe switiviwa swa xi-elekitironiki, a nga endla tikhopi kumbe mintshaho eka swona hi mali ya yena n?wini naswona a swi endla ehansi ka vulanguteri bya munhu loyi a pfumetiweke.
Waranti leyi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 4 yi fanele yi humesiwa hi majistarata la nga ni matimba eka mhaka ya kona nakona yi nga humesiwa ntsena loko a tikhorwisile leswaku ku na timhaka to eneta leti endlaka leswaku a kholwa ku ri matheriyali, nchumu, xitirho, buku, rhekhodo, xitatimende kumbe tsalwa kumbe timhaka ta xi-elekitironiki, tsalwa kumbe switiviwa leswi nga fambelanaka ni ku tshoviwa ka Nawu lowu, swi le ka ndhawu yo karhi, kumbe swi khomiwe hi munhu wo karhi loyi waranti yi laveriwaka yena.
a Loko ku nga pfuriwi nandzu wa vugevenga mayelana ni nchumu wihi kumbe wihi lowu tekeriweke munhu hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 4, kumbe loko swi vonaka wonge nchumu wa kona a wu nge laveki ku tirhisiwa tani hi vumbhoni kumbe eka ku sengiwa ka milandzu ehubyeni, nchumu wolowo wu fanele wu tlheriseriwa hi xihatla eka loyi a tekeriweke wona.
b Loko ku sengiwa ka nandzu ku ta va ku herile, nchumu wun?wnma ni wun?wana lowu nga tekeriwa un?wana ehansi ka xiyenge xa 4 lowu wu tirhisiweke tani hi vumbhoni loko ku sengiwa nandzu wa munhu loyi a khotsiweke, wu fanele wu hiwa munhu loyi a pfumetiweke leswaku a wu herisa kumbe ku endla hilaha Huvo yi lerisaka hakona.
Loko munhu loyi a nga ni mpfumelelo o kuma leswaku ku na ku tshoviwa kumbe ku ehleketeriwa leswaku ku nga va ku ri ni ku tshoviwa ka nawu, kumbe ku tsandzeka ku landzelela ?
a xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu; kumbe b xilaveko xa mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo kumbe nawu wihi na wihi lowu vekiweke kumbe ku humesiwa kumbe nongonoko wihi na wihi wa mafambisele ya swa mbangu kumbe nkunguhato wa mafambisele ya swa mbangu lama amukeriweke hi ku landza nawu lowu, ku endlekile kumbe ka endleka eka mphiselo wo karhi, mbalango, ntshovelo, ndhawu ya njhongelo wo cela kumbe yo hlayisela retention kumbe ndhawu laha mintirho ya njhongelo kumbe yo cela kumbe yo hlela ya endliwaka kona, munhu wo tano a nga ?
i lerisa n?wini wa phomete kumbe mpfumelelo leyi faneleke, kumbe munhu loyi a nga khoma ndhawu yoleyo, munhu un?wana ni un?wana loyi a endlaka kumbe a lawulaka ku endliwa ka migingiriko kumbe mintirho yo tano kumbe mininjhere, mutirhela-mfumo, mutirhi kumbe muyimeri wa munhu wa kona, ku teka magoza yo lulamisa; kumbe ii lerisa leswaku mphiselo, njhongelo, mbalango, ku cela, ntshovelo kumbe ku hlela kumbe xiphemu xa swona swi yimisiwa kumbe ku herisiwa, a tlhela a nyika swin?wana swileriso swo fambelana na swona leswi swi nga lavekaka.
Mufambisi-Angarhela Director-General u fanele a tiyisisa kumbe ku veka etlhelo xileriso xihi kumbe xihi lexi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 a kumbe b.
Mufambisi-Angarhela u fanele a tivisa n?wini wa mpfumelelo/phomete kumbe mani na mani loyi a khumbiwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 hi ku tsala exikarhi ka masiku ya 60 endzhakui ka loko xileriso lexi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a kumbe b xi vekiwile etlhelo kumbe ku tiyisisiwa, handle ka swona xileriso xo tano xi nge he tirhi.
Ntshimbiso wa ku sivela, ku kokela endzhaku kumbe ku kanetana ni munhu la pfumeleriweke
Ku hava munhu loyi a faneleke a sivela, a kokela endzhaku kumbe ku kanetana ni munhu loyi a pfumeleriweke loko a ri karhi a endla mintirho ya yena kumbe ku tirhisa matimba ya yena ku ya hi Nawu lowu.
Ntshimbiso wa ku onhela mutirhi ntirho
Munhu loyi a nga ni mfanelo, phomete kumbe mpfumelelo a nga fanelangi ku endla leswaku mutirhi wihi kumbe wihi wa yena a onhakela hi ntirho hikwalaho ka ku va mutirhi un?wana ni un?wana wo tano a boxile timhaka eka Holobye, Mufambisi-Angarhela kumbe munhu un?wana ni un?wana loyi a pfumeleriweke ?
a mayelana ni ku tsandzeka ka munhu yeloye a pfumeleriweke ku landzelela xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu;
b hi ku vula leswaku munhu yeloye a pfumeleriweke u endla mintirho ya yena yo jongela kumbe ku cela, kumbe yihi kumbe yihi, hi ndlela leyi kanetanaka ni swikongomelo leswi langutriwaka eka xiyenge xa 2e na f yi tlhela yi kanetana na nkunguhato wa mintirho; kumbe c leswaku ngihinghiriko kumbe ntirho wihi kumbe wihi lowu endliwaka hi munhu wo tano a wu fambelani ni xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu, yini kumbe yini xa mfanelo ya kona kumbe nawu wihi kumbe wihi.
Eka xiyenge lexi, ku onheriwa ntirho swi vula ?ku onheriwa ntirho? tani hilaha swi nga hlamuseriwa hakona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Swihundla leswi boxiweke leswi Sirheleriweke, wa 2000 Nawu wa 26 wa 2000.
Endlelo ra le ndzeni ro tivilerisa na ra ku fikelela tihuvo
Munhu un?wana ni un?wana loyi timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi nawu swi nga onhiwa swinene ngopfu hi tlhelo ra mali, kumbe loyi a nga exirilweni hikwalaho ka xiboho xa malawulele hi ku landza Nawu lowu, a nga tivilerisa hi ndlela leyi vekiweke eka ?
a Mufambisi-Angarhela, loko xi ri xiboho xa vulawuri lexi tekiweke hi Mininjhere kumbe mutirhela-mfumo wa Xifundza; kumbe b Holobye, loko xi ri xiboho xa vulawuri lexi tekiweke hi Mufambisi-Angarhela kumbe vuyimeri lebyi langhiweke.
Ku tivilerisa hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 a xi yimisi xiboho xa vulawuri, handle ka loko xi yimisiwile hi Mufambisi-Angarhela kumbe Holobye, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona.
Ku hava munhu loyi a nga endlaka xikombelo ehubyeni leswaku ku langutiwa hi vuntshwa xiboho xa vulawuri lexi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 ku fikela loko munhu wa kona a hetisisile leswi a faneleke ku swi endla ku lulamisa hi ku landza xiyenge-ntsongo xexo.
Swiyenge swa 6,7 1 na 8 swa Nawu wa Ku tlakusiwa ka Vululami bya Mafambisele wa 2000 Nawu wa 3 wa 2000, swa tirha eka ku senga kun?wana ni kun?wana ka le hubyeni eka xiyenge lexi.
Ku nyika vanhu matsalwa
Handle ka loko swi lo vekiwa hi ndlela yin?wana eka nawu lowu, xitiviso xihi kumbe xihi, xileriso, xikombo kumbe rin?wana tsalwa leri languteriweke ku nyikiwa munhu wihi kumbe wihi, ku ya hi Nawu lowu, xi fanele xi tekiwa leswaku xi nyikiwile kumbe xi yisiwile eka munhu yeloye hilaha swi faneleke hakona loko-
a xi yisiwile hi voko eka munhu wa kona; kumbe xi rhumeriwile hi poso yo tsarisiwa (registered mail) eka kherefo leyi tiviwaka yo hetelela ya bindzu, ya poso kumbe ya le kaya.
Xitiviso xin?wana ni xin?wana, xileriso, xikombo kumbe tsalwa rin?wana ni rin?wana leri humesiwaka hi ku landza Nawu lowu ra tirha ku ya hi swilaveko swa rona, hambiloko ro pfumala xivumbeko kumbe matimba eka tlhelo ra mutirhela-mfumo un?wana ni un?wana loyi a humesaka kumbe ku xi endla leswaka xi va xa ntiyiso ntsena loko endzhaku matimba yalawo ya haverisiwa mutirhela-mfumo yeloye.
Milandzu
a tshova kumbe a tsandzeka ku landzelela ?
i xiyenge xa 54, 202, 19 kumbe 28;
v xiyenge xa 44;
vi xikombo xin?wana ni xin?wana, xitiviso, ku yimisiwa, xileriso kumbe xilaveko lexi nga humesiwa, ku nyikiwa kumbe ku kumiwa hi ku landza nawu lowu;
vii tlhelo rin?wana ni rin?wana leri languteriwaka eka xiyenege xa 29;
viii xileriso xihi kumbe xihi xa nawu lowu;
b nyika timhaka to kala nkhaqato, leti nga ni swihoxo kumbe leti kanganyisaka mayelana ni mhaka yihi kumbe yihi leyi yi faneleke ku nghenisiwa ehansi ka Nawu lowu; kumbe c tsandzeka ku nyika xitiviso hi ku tsala kumbe hi ku tihlanganisa na Holobye hi ku landza xiyenge xa 263.
Mixupulo
Munhu un?wana ni un?wana loyi a kumiweke a ri ni nandzu hi ku landza Nawu lowu u boheka ku, -
a loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98ai, hakela ndziho lowu nga hundziki R100 000 kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi kumbe ku endla ha swimbirhi;
b loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98aii, xupuleriwa vuxisi;
c loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98aiii, hakela ndziho lowu nga hundziki R500 000 kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki malembe ya 10 kumbe ku endla ha swimbirhi, a riha a tlhela a khotsiwa;
d loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98av, xupuriwa hi nkhavi lowu nga vekiwaka hi huvo ya majistarata eka nandzu wo fana na wona;
e loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98avi na vii, hakela ndziho lowu nga hundziki R100 000;
f loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98c, hakela ndziho lowu nga hundziki R500 000 siku rin?wana ni rin?wana leri munhu yeloye a yaka mahlweni ni ku tshova swilaveko leswi vuriweke;
g loko munhu a khomeriwe nandzu wihi kumbe wihi ku ya hi Nawu lowu laha nxupulo wu nga vekiwangiki wu twala wu nga kanakanisi, hakela ndziho kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki tin?hweti ta tsevu kumbe ku endla ha swimbirhi a riha a tlhela a khotsiwa; naswona
Handle ka swin?wana leswi kanetaka eka nawu wun?wanyana, huvo ya majistarata yi nga xupula munhu hi ndziho wun?wana ni wun?wana lowu vekiweke eka Nawu lowu.
Vumaki/ntirho wo hundzuluxa swicelwa
Holobye u fanele, exikarhi ka malembe ya ntlhanu kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha ?
a endzhaku ka ku burisana na Holobye wa swa Tiyindlu, a hluvukisela vumaki bya swicelwa swiyimo/switandati swa xiyimo xa mahanyele; no b hluvukisa tsalwa ra maendlele lamanene eka vumaki bya swicelwa laha Rhiphabuliki.
a Ku tiyisisa leswaku ku fikeleriwa swikongomelo swa Mfumo swo lulamisa ku nga ringani ka swilo hi tlhelo ra matimu, mahanyele ya vanhu na swa ikhonomi tani hilaha swi vekiweke hakona eka Vumbiwa, Holobye u fanele exikarhi ka tin?hweti ta tsevu kusukela siku leri nawu lowu wu sungulaka ku tirha ha rona, a hluvukisa Tsalwa ra Timfanelo leri andlariweke hi ku nava leri haverisaka matimba eka swa vanhu na ikhonomi, leswi swi nga ta nyika rimba, swipakaniso na tafula ra nkarhi ro nghenisa eka vumaki bya swicelwa, maAfrika-Dzonga lama ku ya hi matimu a ya nga khataleriwi, na ku pfumeta maAfrika-Dzonga yo tano ku vuyeriwa hi ku dyela eka switirhisiwa swa migodi na swicelwa.
c Tsalwa ra Timfanelo ri fanele ri andlala kahle, ehenhla ka swin?wana ni swin?wana, leswaku swilo leswi swi vuriweke eka 2c, d, e, f na i swi nga fikeleriwa njhani.
Ku thoriwa ka kontiraka
Loko n?wini wa mfanelo kumbe mpfumelelo a thola munhu un?wana kumbe kontiraka yi ta endla ntirho wihi kumbe wihi eka ndhawu leyi nga endzeni ka mindzilikano ya mphiselo, migodi, njhongelo, mbalango, ntshovelo kumbe ndhawu yo hlayisela, sweswi swi nga vaka xiswona, n?wini yeloye u tama a ha ri ni vutihlamuleri byo landzelela nawu lowu.
Ku hundzuluxiwa ka timfanelo, tiphomete, minongonoko na makungu
Nongonoko wa ntirho wa mpfumelelo wa mphiselo, mfanelo ya mbalango, mfanelo yo cela, phomete yo cela, phomete ya vuhlayiselo, phomete ya ntirhisano wa xithekinikali, phomete ya mphiselo, mfanelo ya mbalango na mfanelo ya ntshovelo; nongonoko wa ntirho wo cela migodi, nongonoko wa mafambiselo ya swa mbangu, na kungu ra mafambisele ya swa mbangu a swi cinciwi kumbe ku hundzuluxiwa (ku katsa ni ku engetela ndhawu kumbe hi ku engetela swicelwa kumbe xiphemu kumbe swiphemu kumbe minsomo, swirho leswi nga endliwa swicelwa, kumbe mintlhandlekelo (strata) leyi hi nkarhi wa kona yi nga riki nhlokomhaka ya swona) handle ka mpfumelelo ya Holobye.
Ku rhumisa no nyika van?wana mintirho
Holobye a nga swi kota ku rhumisa hi ku hundzisela matimba wahi kumbe wahi lama a nyikiweke wona ehansi ka Nawu lowu, handle ka matimba yo endla swinawana swo lawula kumbe ku langutana ni mhaka yo tivilerisa hi ku landza xiyenge xa 96, eka Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana, ku ya hi swilaveko leswi a nga swi vekaka, hi ku tsala.
Holobye a nga swi kota ku loko a rhumisa hi ku nyika matimba kumbe ntirho wihi kumbe wihi ehansi ka xiyenege-ntsongo xa 1, ku lerisa leswaku ntirho wolowo wu tlhela wu hundzuseriwa eka un?wana hi loyi a rhumiweke hi Holobye.
Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana loyi matimba ya haverisiweke yena kumbe loyi ntirho wu nga nyikiwa yena ehansi ka Nawu lowu, a nga swi kota, hi ku tsala kunene, ku hundzisela-vu ntirho wolowo eka mutirhi un?wana ni un?wana.
Holobye, Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana a nga swi kota ku ri nkarhi wun?wana ni wun?wana a-
a tlherisela endzhaku vurhumiwa kumbe a teka ntirho lowu a a wu nyike un?wana hi ku landza xiyengentsongo xa 1, 2 kumbe 3, sweswi swi nga ta va swi ri xiswona; no b tlherisela endzhaku kumbe ku hundzuluxa xiboho xihi kumbe xihi lexi endliweke hi munhu loyi a endlaka ntirho kumbe ku tirhisa matimba lama a haverisiweke wona hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1, 2 kumbe 3, sweswi swi nga ta va swi ri xiswona;
Holobye, Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana a nga tekeriwi matimba hambi yo va wahi kumbe ku pfumeleriwa ku ka a nga endli ntirho lowu a nyikiweke wona kumbe lowu a wu nyikeke van?wana.
Mfanelo yo jongela ya ndzhangelo (preferent) exikarhi ka vaaki
Vaaki van?wana ni van?wana lava tsakelaka ku kuma mfanelo leyi rhangelaka ta van?wana to jongela kumbe ku cela xicelwa xihi kumbe xihi na misava leyi nga tsarisiwa kumbe leyi nga ta tsarisiwa hi vito ra vaaki volavo, va fanele va rhumela xikombelo xa vona eka Holobye.
Holobye u fanele a va nyika mfanelo yoleyo ya ndzhangelo loko vaaki va swi kota ku kombisa prove leswaku-
a mfanelo ya kona yi ta tirhisiwa ku nghenisa xandla eka nhluvukiso na ku tlakusa rihanyo ra vaaki volavo;
b vaaki va tisile makungu ya nhluvukiso, lama kombaka ndlela leyi mfanelo yoleyo yi nga ta tirhisiwa hi yona;
c mpfuno lowu languteriweke eka phurojeke leyi ya njhongelo na ku cela yi ta va ya vaaki volavo; na d vaaki va swi kota ku fikelela switirhisiwa swa xithekinikali na swa timali ku va va tirhisa mfanelo yoleyo.
Mfanelo ya ndzhangelo leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge lexi-
a yi ta tirha nkarhi lowu nga hundziki malemebe ya ntlhanu naswoan yi nga pfuxetiwa leswaku yi tlhela yi tirha malembe man?wana lama nga hundziki ya ntlhanu; no b yi lawuriwa hi swilaveko na swinawana leswi vekiweke.
Mfanelo leyi ya ndzhangelo leyi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1, yi ta nyikiwa eka tindhawu laha mfanelo ya njhongelo, mfanelo yo cela, phomete yo cela, phomete yo hlayisela, mfanelo ya ntshovelo, mfanelo ya mbalango, phomete ya ntirho wa xithekinikali kumbe ya mphiselo se yi nyikiweke.
N?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu a nga ha kumeki
Loko mukomberi wa mfanelo, phomete kumbe mpfumelelo, loyi a faneleke a tivisa ni ku burisana ni n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu, ku nga misava leyi mukomberi a vulavulaka hi yona hi ku landza swinawana leswi faneleke swa Nawu lowu, a tivisa Mufambisii wa Xifundza leswaku, n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu-
a a nga kumeki hi ku olova; kumbe b u lovile naswona ku hava mudyandzhaka loyi a kumiwaka hi ku olova.
Handle ko tekela enhlokweni leswi swi nga vaka swi vuriwa hi wun?wana nawu, Mufambisi wa Xifundza, loko a kuma xikombelo xo tsariwa na loko ku hakeriwile ntsengo wo endla xikombelo, a nga-
a nyika mukomberi mpfumelelo yo vekela xitiviso endhawini leyi vonakaka emisaveni yoleyo ivi a nghena eka ndhawu leyi xikombelo xi endleriwaka yona; no b vekela munhu wo tano swinawana na swilaveko leswi Mufambisi wa Xifundza a vonaka swi fanerile.
Holobye a nga swi kota, hi ku nyika xitiviso eka Gazete, ku ntshunxa xirho xihi kumbe xihi xa mfumo eka swilaveko swa swiyenge swa 16, 20, 22 na 27 mayelana ni nghingiriko wun?wana ni wun?wana wo susa xicelwa xihi kumbe xihi ku endlela ku aka patu, ku aka madamu kumbe ku endla swin?wana leswi nga voniwaka eka xitiviso xo tano.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 1, xirho xa mfumo lexi ntshunxiweke hi ndlela leyi xi fanele xi yisa nongonoko wa swa mbangu wu ta amukeriwa hi ku landza xiyenege xa 394.
N?wini wa misava kumbe munhu wihi na wihi loyi a tshamaka eka yona hi nawu loyi a tekaka sava, maribye, matamba, swiribyana gravel kumbe vumba a ya swi tirhisa eka vurimi kumbe ku antswisa mayelana ni misava yoyoleyo, kumbe ku hluvukisa swa vaaki va ndhawu yoleyo, wa ntshunxiwa eka swinawana na swilaveko swa xiyenge-ntsongo xa 1 ntsena loko sava, maribye, matamba, swiribyana gravel kumbe vumba swi nga yi swi ya xavisiwa kumbe ku cukumetiwa.
Swinawana
Holobye a nga, hi ku nyika xitiviso eka Gazete, endla swinawana mayelana ni-
a i ku hlayisiwa ka mbangu lowu nga emayinini kumbe ntirho wa mayini wun?wana ni wun?wana kumbe ekusihi na wona;
ii mafambisele ya nkucetelo wa ku cela kun?wana ni kun?wana eka mbangu lowu nga emayinini kumbe ekusuhi na wona;
iii ku pfuxetiwa ka tindhawu laha misava yi nga kavanyetiwa hi leswi fambelanaka ni ku jongela kumbe mintirho ya ku ceriwa ka migodi;
iv ku sivela, ku lawula na ku lwa ni nthyakiso wa moya, misava, malwandle kumbe mati man?wana, ku katsa ni mati ya le misaveni laha nthyakiso wa kona wu fambelanaka ni mintirho ya ku jongela kumbe yo cela migodi;
v ku humesa swa timali hi n?wini wa mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo ya ku tirhisa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu;
vi ku sunguriwa ka tinkota mayelana ni ku tirhisa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu na ku lawuriwa ka tinkota to tano hi Ndzawulo;
vii ku teka vutihlamuleri hi mfumo kumbe ku tirhisana ni un?wana ku teka vutihlamuleri eka timfanelo leti tumbulukaka eka swinawana leswi vumbiweke ehansi ka swiyenge-ntsongo swa i, ii, iii na iv swa ndzimana leyi; na viii ku landzelela na ku kambela minongonoko ya mafambisele ya swa mbangu;
b ku tirhiwa , ku hleriwa, ku tirhisa kumbe ku fambisiwa ka xiceriwa xin?wana ni xin?wana.
c Maendlelo mayelana ni mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo leyi humesiweke kumbe leyi nyikiweke hi ku landza Nawu lowu;
d Mali leyi hakeleriwaka mfanelo yin?wana ni yin?wana, phomete kumbe mpfumelelo leyi humesiweke kumbe ku nyikiwa hi ku landza Nawu lowu;
e Mali leyi hakeleriwaka ku tivilerisa kwihi na kwihi loku languteriweke eka Nawu lowu;
f Xivumbeko xa xikombelo xin?wana ni xin?wana lexi nga lavaka ku endliwa kumbe lexi faneleke ku endliwa ku ya hi Nawu lowu na ya ku pfumela kun?wana ni kun?wana kumbe tsalwa leri lavekaka loko ku yisiwa xikombelo xa kona, na timhaka kumbe vuxokoxoko lebyi byi faneleke ku famba na xikombelo xo tano;
g Xivumbeko, swilaveko, ku humesa, ku pfuxeta, ku tshika, ku yimisa kumbe ku herisa nongonoko wihi kumbe wihi wa mafambisele ya swa mbangu, phomete, layisense, xitifikheti, mpfumelelo, rhasiti kumbe tsalwa rin?wana leri nga fanelaka ku humesiwa, ku nyikiwa, ku amukeriwa, ku laveka kumbe ku pfuxetiwa hi ku landza Nawu lowu;
h Xivumbeko xa rejistara yin?wana ni yin?wana, rhekhodo, xitiviso, pulani ya mpfapfarhuto kumbe timhaka leti nga ta hlayisiwa, ti nyikiwa, ti hangalasiwa kumbe ti yisiwa hi ku landza kumbe hi swikongomolo swa Nawu lowu;
i Ntshimbiso eka ku fambisiwa ka xicelwa xin?wana ni xin?wana kumbe ku xi tirhisa hi xikongomelo lexi nga boxiwa kumbe hi ndlela yin?wana ni yin?wana leyi nga vekiwa kumbe hi xikongomelo xihi kumbe xihi kumbe hi ndlela yihi kumbe yihi handle ka leyi yi nga vuriwa;
j Ku pimeriwa kumbe ku lawula mayelana ni ku fambisa kumbe ku tirhisa xicelwa xihi kumbe xihi hi ku angarhela;
k Mhaka yin?wana ni yin?wana leyi yi nga, kumbe leyi yi faneleke ku lawuleriwa hi ku landza nawu lowu; na l Mhaka yin?wana ni yin?wana leyi malawulele ya yona ya nga lavekaka kumbe ya nga pfunaka ku fikelela swikongomeloo swa Nawu lowu.
Ku hava swinawana leswi nga endliwaka hi Holobye mayelana ni timali ta mfumo kumbe mali leyi nga tirhisiwaka handle ka loko a tirhisana na Holobye wa swa Timali.
Xinawana xin?wana ni xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyenge lexi xi nga vula leswaku munhu un?wana ni un?wana loyi a xi tshovaka kumbe a tsandzeka ku xi landzelela, u na nandzu naswona loko a khomiwa u ta xupuriwa hi ku rihisiwa kumbe a khotsiwa tin?hweti leti nga hundziki tin?hweti ta tsevu.
Eka ku senga kun?wana ni kun?wana ehansi ka Nawu lowu, xitatimende xin?wana ni xin?wana, xinghenisiwa (entry) kumbe timhaka eka kumbe hi buku yihi kumbe yihi, makungu, rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana ra amukeriwa tani hi vumbhoni lebyi eneleke bya timhaka leti nga eka rona kumbe leti vuriwaka hi rona hi munhu loyi a ri endleke, a ri nghenisa, a rhekhoda kumbe ku ri veka.
Nawu wu boha mfumo
Nawu lowu wu boha mfumo ntsena loko swi ta eka nandzu wa vugevenga.
Ku herisiwa na ku hundzuluxiwa ka milawu, na swilaveko swa ku hundzuka
Hi ku landza Xedulu ya 2, milawu leyi vuriweke eka xedulu ya 1 ya herisiwa hi nomu lowu kumbe ku hundzuluxiwa ku fika eka mpimo lowu andlariweke eka kholomo ya vunharhu ya xedulu ya 1.
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Nhluvukiso wa Swikumiwa swa swicelwa na swa Petiroliyamu wa 2002, naswona wu sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku swi tsala eka Gazete.
Masiku yo hamabana ya nga vekiwa hi ku landza swilaveko leswo hambana swa Nawu lowu.
XEDULU YA 1
KU HERISIWA KUMBE KU HUNDZULUXIWA KA MILAWU (LAWS)
Xiyenge xa 110
No. na lembe ra Nawu (Act)
Vito ro koma
Muxaka wa ku herisiwa kumbe ku hundzuluxiwa
Nawu wa 47 wa 1937
Nawu wa Ntsariso wa Mintirho, 1937
Ku herisiwa ka swiyenge swa 3 (m), (n), (o), 17 (b), 70 ku ya eka 74ter, 84, 85 na 90 (a), (c) na (e).
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 67 hi ku sula marito ?kumbe eka ntirho wo herisa timfanelo eka swicelwa?.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 90(a) hi ku sula marito ?mfanelo eka swicelwa?.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 102 hi-
a ku suriwa ka ndzimana ya a eka nhlamuselo ya ?nhundzu leyi nga sukiki?; na b ku suriwa ka ?kontiraka yo jongela?.
Nawu wa 50 wa 1956
Nawu wo hundzuluxa wa milawu (laws) yo angarhela
Ku herisiwa ka xiyenge xa 3 na xa 4
Nawu wa 96 wa 1969
Nawu wo Tekela Timfanelo ta Swicelwa (Lokixi), 1969
Hinkwawo.
Nawu wa 29 wa 1996
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Migodini, 1996
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 102 hi ku siva nhlamuselo leyi landzelaka ya ?ndhawu yo cela migodi?; ?'ndhawu yo cela migodi? swi vula ndhawu ya njhongelo, ndhawu yo cela, ndhawu yo hlayisela, ndhawu ya mbalango na ndhawu ya ntshovelo tani hilaha yi nga hlamuseriwa hakona eka xiyenge xa 1 loko xi hlayiwa na xiyenge xa 65 (b) xa Nawu wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa Petiroliyamu, 2002 (Nawu wa ?wa 2002).
Nawu wa 57 wa 1976
Nawu wa Tiphaka ta Tiko, 1976
Ku susiwa ka xin?wana ni xin?wana lexi vulavulaka hi timfanelo ta swicelwa eka swiyenge swa 2A, 2C, 2D, 3 na 3A.
Nawu wa 39 wa 1979
Nawu wo Lawula Misava wa le Bophutatswana, 1979
Ku susiwa ka xiyenge xa 16 .
Nawu wa 6 wa 1986
Nawu wo Lawula Misava wa le Vhenda, 1986
Ku susiwa ka xiyenge xa 16 .
Nawu wa 50 wa 1991
Nawu wa Swicelwa, 1991
Hinkwawo, handle ka nhlamuselo ya ?ntsopfu wo saseka? na ?ntsopfu wo saseka wo ka wu nga tirhiwangi? eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka XVI ka Nawu wa Timfanelo ta Migodi, 1967 na handle ka nhlamuselo ya ?Sonto? eka xiyenge xa 9 xa Nawu wa Migodi na Mintirho wa 1956
Nawu wa 47 wa 1994
Nawu wo cinca matirhele ya swa Swicelwa na Ntamu, 1994
Hinkwawo.
Nawu wa 3 wa 1996
Nawu wo Cinca swa Misava ( ya Vatirhela-vutshamo), 1996
Ku susiwa ka leswi swi vulaka timfanelo ta swicelwa eka xiyenge xa 2
Nawu wa 94 wa 1998
Nawu wa ku hundzuluxa Yin?wana ya Milawu ya Matiko-xikaya, 1998
Xiyenge xa 6.
Nawu wa 107 wa 1998
Nawu wa Mafambisele ya swa Mbangu swa Tiko, 1998
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 36 hi ku susa vu-'loko? (proviso) bya xiyenge-ntsongo xa .
Nawu wa 8 wa 1997
Nawu wa Mbalango wa Misava
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 1 hi ku-
a ku susiwa ka ndzimana ya d ya nhlamuselo ya ?n?wini?;
b ku siviwa ka nhlamuselo ya ?-avela? ya nhlamuselo leyi landzelaka:
ndzi 'avela??, mayelana ni misava, [na timfanelo eka swicelwa] swi vula nkavelo lowu nga avanyisiwangiki;?.
Nawu wa
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 29 hi ku-
a siviwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 ka ndzimana ya c ya ndzimana leyi landzelaka:
c vini va timfanelo ta kunene [handle ka timfanelo ta swicelwa] eka xiphemu xa misava kumbe misava leyi nga kusuhi na swona lava timfanelo ta vona a ti ta onhiwa swinene hi mavekele ya tipakani kumbe mindzilikano leyi tsemiweke; na?;
b hi ku siviwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 ka ndzimana ya ii ya vu-?loko? bya ndzimana ya d eka ndzimana leyi landzelaka:
ii mayelana ni xiphemu lexiya xa misava, kumbe misava yin?wana ni yin?wana leyi nga kusuhi, [kumbe timfanelo tihi kumbe tihi eka swicelwa leswi nga eka xivandla xexo xa misava] kumbe tin?wana ni tin?wana timfanelo leti khomiweke hi vini vambirhi kumbe ku tlula, kumbe lava va nga ni xiavo, swi ta enela loko ntwanano wu sayiniwa hi vini kumbe lava nga ni xiavo lava nga riki na hansi ka nharhu-xa-mune wa minkavelo eka xivandla xolexo xa misava kumbe timfanelo, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona;? na c hi ku susa xiyenge-ntsongo xa 2 xa Ndzimana ya iii ya vu-loko proviso bya ndzimana ya d.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 34 hi ku siva eka xiyenge-ntsongo xa vu-loko (proviso) bya ndzimana ya (b) bya vu-loko (proviso) lebyi landzelaka:
Ntsena loko mayelana ni xivandla xa misava lexo xi nga kusuhi, [kumbe timfanelo tihi kumbe tihi to fikelela swicelwa mayelana ni misava leyi valangiwaka] kumbe timfanelo tihi kumbe tihi ta kunene leti khomiweke hi vini kumbe lava nga ni minkavelo vambirhi kumbe ku tlula, swi ta enela loko ntwanano wu sayiniwile hi vini kumbe lava nga ni minkavelo leyi nga riki ehansi ka 75% eka xivandla xexo xa misava kumbe timfanelo teto, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona; na?.
XEDULU YA 2
KU LULAMISELA NKARHI WO CINCA
Tinhlamuselo
Eka Xedulu leyi, handle ka loko matirhisele ya vula swin?wana-
i ?n?wini? mayelana ni mfanelo ya nkarhi luwa wa khale, swi vula munhu loyi mfanelo yo tano yi tiviwaka yi nyikiwile yena kumbe loyi a yi khomeke kumbe ku tiviwa a yi khomile, kumbe mudya-ndzhaka wa yena hi mfanelo loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha;
ii ?Nawu wa Swicelwa? swi vula Nawu wa swicelwa wa 1991 Nawu wa 50 wa 1991;
iii ?Mfanelo ya Migodi wa xikhale? swi vula ku hirhisa kwihi ni kwihi ka migodi, mpfumelelano yo cela, layisense yo londza, mpfumelelo yo cela kumbe mfanelo leyi nga xaxametiwa eka Tafula ra 2 ra Xedulu leyi se a yi tirha ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha naswona leyi mintirho ya migodi yi endliwaka hi ku landza yona;
iv ?Mfanelo ya njhongelo wa xikhale? swi vula ku hirhisa kun?wana ni kun?wana, mpfumelelo, phomete kumbe layisense, na timfanelo ta kona, leswi xaxametiweke eka tafula ra 1 ra Xedulu leyi leswi se a swi tirha ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha naswona leyi njhongelo wu endliwaka hi ku landza yona;
v ?Mfanelo ya Tshamelo ra xikhale? swi vula mfanelo ya xikhale ya swa migodi, mfanelo ya njhongelo ya xikhale, kumbe mfanelo ya xikhale leyi nga tirhisiwangiki, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona;
vii ?Vuhirhisi-ntsongo bya OP26? swi vula ku hirhisa ehenhla ka ku hirhisa, loku kumekaka hi ku landza xivulwana xa 15 1 xa ku hirhisa ka njhongelo loku nyikiweke Soekor Pty Ltd hi ku landza xiyenge xa 141b xa Nawu wa Timfanelo ta migodi wa 1967, lowu tsarisiweke eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi hi ti 5 Mawuwani 1967 ehansi ka nomboro ya OP26 ku katsa na leswi swi nga hundzuluxiwa leswi nga tama swa ha tirhisiwa hi ku landza xiyenge xa 441aii xa Nawu wa Swicelwa;
viii ?Mfanelo ya Xikhale leyi nga tirhisiwangiki? swi vula mfanelo yin?wana ni yin?wana, vun?wini, phomete kumbe layisense, leswi xaxametiweke eka tafula ra 3 ra Xedulu leyi, leyi ku ya hi yona a ku nga endliwi njhongelo kumbe ku cela ku nga si sungula ku tirha nawu lowu.
Swikongomelo swa Xedulu
Swikongomelo swa Xedulu leyi, ku engetela eka leswi swi languteriweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu, i ku-
a tiyisisa leswaku vuhlayiseki bya nkarhi wa misava lowu munhu a pimeriweke wona byi sirhelelekile hi tlhelo ra mintirho leyi endliwaka ya njhongelo, mbalango, ku cela, na ntshovelo;
b nyika n?wini wa mfanelo ya xikhale, na wa mfanelo ya OP26 nkarhi wo famba hi Nawu lowu; no c kurisa tindlela to endla leswaku vanhu va fikelela hi ku ringana switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu ya tiko.
Swikombelo swa njhongelo na migodi leswi swa ha yimeleke swo karhi
Xikombelo xin?wana ni xin?wana xa phomete ya njhongelo, ku haverisiwa matimba ya swa migodi, mpfumelelo yo jongela, mpfumelelo yo cela migodi kumbe mpfumelelo yo susa no fambisa swicelwa lexi xi nghenisiweke hi ku landza xiyenge xa 13, 22, 27, 79, kumbe 83 xa Nawu lowu, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona.
Loko xikombelo xin?wana ni xin?wana lexi languteriweke eka ximhakana xa 1 xi nga xurhisi swilaveko swa Nawu lowu, Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku endleriwaka xona xikombelo xi welaka eka xifundza xa yena, u fanele a letela mukomberi ku tisa timhaka leti kayivelaka exikarhi ka masiku ya 120 kusukela siku leri a leteriweke hi rona.
Nongonoko wihi kumbe wihi wa mafambisele ya swa mbangu lowu tiseriweke ku amukeriwa hi ku landza xiyenge xa 391 xa Nawu wa Swicelwa lowu a wu nga si amukeriwa loko Nawu lowu wu sungula ku tirha wu fanele wu tekiwa tani hiloko wu nghenisiwile hi ku landza xiyenge xa 39 xa Nawu lowu.
Loko nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wu nga xurhisi swilaveko swa Nawu lowu, Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu xi welaka eka xifundza xa yena, u fanele a letela n?wini wa misava ku rhumela timhaka leti ti kayivelaka.
Ku yisa emahlweni Mintirho ya Mbalango
Vuhirhisi-ntsongo byihi kumbe byihi lebyi se a byi tirha ku nga si sungula Nawu lowu byi ya emahlweni ni ku tirha hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko byi nyikiwa ku fikela loko byi herisiwa kumbe byi heleriwa hi nkarhi kumbe ku fikela hi 30 Khotavuxika 2007, sweswo swi nga ta hatla swi fika.
N?wini un?wana ni un?wana wa vuhirhisi-ntsongo lebyi languteriwaka eka mhaka-ntsongo ya 1 loyi a tsakelaka ku cinca vuhirhisi-ntsongo byi va mfanelo ya mbalango hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu, u fanele a nghenisa xikombelo vuhirhisi-ntsongo byolebyo leswaku byi ya cinciwa eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke xikan?we ni-
a vuxokoxoko bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla lexi ku cinca ku laveriwaka xona, ndhawu leyi yi nga fanelangiki ku hundza leyi a nga na yona hi vukulu;
c xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu a nga endla hi wona mintirho ya mbalango ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona;
d timhaka leti kombaka loko vuhirhisi-ntsongo bya OP26 a xaveriwe byona hi xikweleti xa banki kumbe loko ku ri na leswi swi byi tikiselaka hi ndlela ya ku tsarisiwa eka Hofisi yo tsarisa Vun?wini Title Deeds Office kumbe Hofisi ya Vun?wini bya Migodi Mining Titles office.
e Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka vuhirhisi-ntsongo byolebyo;
f Vuhirhisi-ntsongo bya xisungusungu na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ta ntiyiso;
g Xitshembiso lexi vulaka leswaku, na xitatimende lexi andlalaka hilaha, n?wini wa vuhirhisi-ntsongo a nga ta humelerisa swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f; na h Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona na mbuyelo wa kona.
Holobye u fanele a cinca vuhirhisi-ntsongo loko n?wini-
a a xurhisile swilaveko swa mhaka-ntsongo ya 2;
b a endla mbalango eka vuhirhisi-ntsongo lebyi ku vulavuriwaka hi byona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya mbalango endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile; no d a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi-ntsongo bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Ntsariso lowu languteriweke eka ximhakana xa 5 wu fanele wu endliwa ku nga si hundza tin?hweti ta tsevu kusukela eka siku leri vuhirhisi-ntsongo byi nga cinciwa naswona swi fanele swi endliwa xikan?we na ku surisa ntsariso wa vuhirhisi-ntsongo eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi.
Loko ku kala ku cinciwa vuhirhisi-ntsongo, ku tsarisiwa mfanelo ya mbalango leyi yi cinceriweke eka yona, vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa vuhirhisi-ntsongo leswaku byi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Ku yisiwa emahlweni ka Mintirho ya Ntshovelo
Vuhirhisi-ntsongo byihi kumbe byihi lebyi se a byi tirha ku nga si sungula Nawu lowu byi ya emahlweni ni ku tirha malembe ya ntlhanu kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko byi nyikiwa.
N?wini un?wana ni un?wana wa vuhirhisi-ntsongo lebyi languteriwaka eka ximhakana xa 1 loyi a tsakelaka ku cinca vuhirhisi-ntsongo byi va mfanelo ya ntshovelo ku ya hi Nawu lowu, u fanele a nghenisa xikombelo xa vuhirhisi-ntsongo byolebyo leswaku byi ya cinciwa eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke xikan?we ni-
a vuxokoxoko bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla lexi ku cinca ku laveriwaka xona, ndhawu leyi yi nga fanelangiki ku hundza leyi a nga na yona hi vukulu;
c xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu a nga endla hi wona mintirho ya mbalango ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona;
d xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya ntshovelo yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa Ntirho wa Migodi;
e Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona;
f makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho;
h xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka vuhirhisi byolebyo;
i Vuhirhisi bya xisungusungu na nongonoko lowu amukeriweke wa mafambisele ya swa mbangu, kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ta ntiyiso; na j xitshembiso lexi vulaka leswaku, na xitatimende lexi andlalaka hilaha , n?wini wa vuhirhisi-ntsongo a nga ta humelerisa swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f;
Holobye u fanele a cinca vuhirhisi loko n?wini-
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a tshovela petiroliyamu hi vuhirhisi lebyi ku vulavuriwaka hi byona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya ntshovelo endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile; naswona d a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka vuhirhisi lebyi mfanelo ya ntshovelo leyi byi hundzuluxeriweke eka yona yi fanele ku tsarisiwa ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakeriwa ka mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa.
Loko ku kala ku cinciwa vuhirhisi, ku tsarisiwa mfanelo ya ntshovelo leyi yi cinceriweke eka yona, vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa vuhirhisi leswaku byi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Ku yisa emahlweni mfanelo ya njhongelo ya xikhale
Hi ku landza swimhakana swa na , mfanelo yin?wana ni yin?wana ya njhongelo ya xikhale leyi se a yi tirha ku nga si sungula Nawu lowu yi ya emahlweni ni ku tirha malembe mambirhi kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko mfanelo leyi yi humesiwa.
N?wini wa mfanelo ya njhongelo ya xikhale u fanele a nghenisa xikombelo xa ku cinca hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 eka Hofisi ya Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku vulavuriwaka hi xona xi welaka eka xifundza xa yena xikan?we na-
a vuxokoxoko lebyi vekiweke bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla xa njhongelo lexi ku cinca ku laveriwaka xona, lexi xi nga fanelangiki ku hundza lexi a nga na mfanelo ya xona ya xikhale hi vukulu;
c vito ra xicelwa kumbe ntlawa wa swicelwa leswi a nga na mfanelo ya swona ya njhongelo ya xikhale;
d Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona na mbuyelo wa kona;
e xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya mbalango yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa Ntirho wa njhongelo;
g Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka mfanelo ya njhongelo ya xikhale;
h Tsalwa ra vun?wini ra xisungusungu ra xivandla lexi mfanelo leya khale ya njhongelo yi nga ya xona, kumbe tikhopi ta rona leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ta ntiyiso;
i Mfanelo ya xikhale ya xisungusungu kumbe khopi leyi nga tiyisisiwa ku va yi ri ya ntiyiso;
j Timhaka hinkwato ta njhongelo na mbuyelo wa tona lowu mfanelo yi vulavulaka hi tona.
Holobye u fanele a cinca mfanelo ya xikhale ya njhongelo loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo -
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a endlile mintirho ya njhongelo hi mfanelo leyi ku vulavuriwaka hi yona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya ntshovelo endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile;
d a ri na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu lowu nga amukeriwa;
e a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi a swi tirha eka mfanelo ya xikhale leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka vuhirhisi lebyi mfanelo ya ntshovelo leyi byi hundzuluxeriweke eka yona yi fanele ku tsarisiwa ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakeriwa ka mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa
Loko ku kala ku cinciwa mfanelo ya xikhale ya njhongelo, ku tsarisiwa mfanelo ya njhongelo leyi yi cinceriweke eka yona, mfanelo ya xikhale ya njhongelo ya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa mfanelo ya xikhale ya njhongelo leswaku yi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 mfanelo ya xikhale ya njhongelo ya fa.
Ku yisa emahlweni mfanelo ya migodi ya xikhale
Hi ku landza swimhakana swa na , mfanelo yin?wana ni yin?wana ya migodi ya xikhale leyi se a yi tirha ku nga si sungula Nawu lowu yi ya emahlweni ni ku tirha malembe mambirhi kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko mfanelo leyi yi humesiwa.
N?wini wa mfanelo ya migodi ya xikhale u fanele a nghenisa xikombelo xa ku cinca hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 eka Hofisi ya Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku vulavuriwaka hi xona xi welaka eka xifundza xa yena xikan?we na-
a vuxokoxoko lebyi vekiweke bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla xa njhongelo lexi ku cinca ku laveriwaka xona, lexi xi nga fanelangiki ku hundza lexi a nga na mfanelo ya xona ya xikhale hi vukulu;
c vito ra xicelwa kumbe ntlawa wa swicelwa leswi a nga na mfanelo ya swona ya migodi ya xikhale;
d xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya migodi eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya migodi a yi endliwa hi yona;
e xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya mbalango yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa ntirho wa migodi;
f makungu ya swa vanhu na mintirho;
g timhaka leti kombaka loko mfanelo ya swa migodi ya xikhale yi tikeriwa hikuva a xaveriwile yona hi xikweleti xa banki kumbe mfanelo yin?wana leyi nga tsarisiwa eka Hofisi yo tsarisa Vun?wini Deeds Ofice kumbe Hofisi ya Vun?wini bya Migodi Mining Titles office;
h Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka mfanelo ya migodi ya xikhale;
i Tsalwa ra vun?wini ra xisungusungu ra xivandla lexi mfanelo leya khale ya migodi yi nga ya xona, kumbe tikhopi ta rona leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ta ntiyiso;
j Mfanelo ya xikhale ya xisungusungu na nongonoko wa mafambisele wa swa mbangu kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ya ntiyiso;
k Xitshembiso lexi vulaka leswaku, no andlalaka hilaha, n?wini wa mfanelo a nga ta humelerisa hakona swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f.
Holobye u fanele a cinca mfanelo ya xikhale ya migodi loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya migodi-
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a endlile mintirho migodi ku ya hi mfanelo leyi ku vulavuriwaka hi yona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya migodi endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi ta va yi cinciwile;
d a ri na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu lowu nga amukeriwa;
e a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi a swi tirha eka mfanelo ya xikhale leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa mfanelo ya xikhale ya migodi , ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka mfanelo ya xikhale ya migodi, mfanelo ya migodi leyi cinciweke yi fanele ku tsarisiwa hi ku landza Nawu lowu ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakela mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa
Loko ku kala ku cinciwa mfanelo ya xikhale ya migodi, ku tsarisiwa mfanelo ya migodi leyi yi cinceriweke eka yona, mfanelo ya xikhale ya migodi ya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa mfanelo ya xikhale ya migodi leswaku yi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 mfanelo ya xikhale ya migodi ya fa.
Ku hleriwa ka timfanelo ta xikhale leti ti nga tirhisiwiki
Mfanelo yin?wana ni yin?wana leyi nga tirhisiwangiki leyi a yi nyikiwile matimba Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha yi ta ya emahlweni ni ku tirha ku ya hi swinawana na swilaveko leswi vekiweke loko mfanelo yi nyikiwa eka n?wini wa yona, loko yi kumiwa kumbe ku humesiwa, kumbe yi tekiwa leswaku se yi humesiwile, yi humeseriwa nkarhi lowu wu nga hundziki lembe rin?we kusukela eka siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona.
N?wini wa mfanelo ya xikhale u na mfanelo ya ku ri yena a ri yexe a endla xikombelo xa mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi, kumbe yihi kumbe yihi, hi ku landza Nawu lowu hi nkarhi lowu vuriweke eka ximhakana xa 1.
Mfanelo leyi nga tirhisiwangiki leyi yi endleriweke xikombelo hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 yi tama ya ha tirha ku fikela nkarhi wolowo mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi yi nga ta va yi humesiwile hi wona yi tirhiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu kumbe xi ariwa.
Hi ku landza swimhakana swa 2 na 3, mfanelo ya xikhale leyi nga tirhisiwangiki yi heleriwa hi matimba yi nga ha tirhi loko ku hela nkarhi lowu languteriweke eka ximhakana xa 1.
Vuvekeri byihi kumbe byihi kumbe mpfumelelo ya mfanelo yo tirhisa rivala leri nyikiweke kumbe ku kumiwa kumbe leri swi tekiwaka leswaku ri nyikiwile kumbe ku kumiwa-
b hi ku landza xiyenge xa 1262 xa Nawu wa Swiribyana swo Xonga wa 1964 Nawu wa 73 wa 1964;
c hi ku landza xiyenge xa 90, 91, 92, 934 kumbe 7, 102, 103, 111, 113 kumbe 116 wa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967; kumbe d hi ku landza xiyenge xa 127, 128 kumbe 129 xi hlayiwa na xiyenge xa 130 xa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967; kumbe f hi mhaka ya vuvekeri reservation ehansi ka xiyenge xa 158 xa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967, sweswi swi nga vaka xiswona, leyi tirhaka hi ku landza xiyenge xa 48 xa Nawu wa Swicelwa kusuhi swinene ni loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, yi tama ya ha tirha hi ku landza swinawana na swilaveko leswi yi humesiweke kumbe ku kumiwa na swona, leswi swi nga kona eka tsalwa kumbe matsalwa lama faneleke lama yi tirhelaka ehansi ka wona, naswona loko ku ri leswaku a ya ha tirhisiwa ehansi ka timfanelo ta xikhale, yi ta ya emahlweni yi tirha swi nga khataleki leswaku mfanelo ya xikhale leyi a ti tirhisa yona yi herile kumbe ya ha ri kona, loko mfanelo ya xikhale yi siviwile hi mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi hi ku landza mhaka ya 6 kumbe 7 ivi yititsimba eka phomete kumbe mfanelo yoleyo, kumbe yihi kumbe yihi.
N?wini, mutirhisi kumbe munhu loyi a nga kuma vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yihi kumbe yihi ku tirhisa rivala leri vuriweke eka ximhakana xa 1 u fanele a tsarisa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yoleyo eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi ku nga si hela lembe rin?we kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona.
Vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yihi kumbe yihi yo tirhisa rivala ra misava leri vuriweke eka ximhakana xa 1 leri swi nga endlekaka leswaku ri va ri nyikiwile van?wana, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenhla ka ku hirhisiwa, ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xaviwa hi xikweleti xa banki, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, kusuhi swinene ni loko nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, yi nga nyikiwa van?wana, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenlha ka ku hirhisiwa, ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xavisiwa hi xikweleti xa banki, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, ku ya hi Nawulowu, kambe n?wini u fanele a nghenisa xikombelo eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi ku nga si hundza 90 wa masiku ku ya tsarisa ku nyikiwa koloko, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenlha ka ku hirhisiwa,ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xaviwa hi xikweletixa banki.
N?wini wa misava kumbe munhu un?wana ni un?wana loyi a vuriweke eka xiyenge xa 482a xa Nawu wa Swicelwa loyi a a hakeriwa ehenhla ka xiyenge lexi kusuhi ngopfu ni loko Nawu lowu wu ta sungula ku tirha, kumbe mudya-ndzhaka wa munhu yeloye hi vun?wini, va fanele ku ya emahlweni va hakeriwa mali yoleyo.
a N?wini wa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi vuriweke eka ximhakana xa 1 a nga tshika vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, hi ku tsalela a tivisa Mufambisi wa Xifundza.
b Vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi vuriweke eka ndzimana ya a, kumbe xiphemu xexo xi nga vaka xi tshikiwile, xi fanele xi tekiwa leswaku xi heleriwe hi nkarhi kusukela siku ku nyikiweke xitiviso xexo.
Mufambisi-Angarhela a nga khansela/chukucha vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yin?wana ni yin?wana loko n?wini wa yona a tsandzeka ku xurhisa xilaveko xihi kumbe xihi xa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo, lero loko swi ri tano, xiyenge xa 47 xi ta tirha na ku cinca loku ku faneleke.
Ku hirhisa kwihi kumbe kwihi loku vuyerisaka mfumo emigodini ku ya hi xiyenge xa 74 xa nawu wa Swiribyana swo Xonga wa 1964 Nawu wa 73 wa 1964, lowu se a wu tirha ku nga si sungula Nawu lowu hi ku landza xiyenge xa 471aiii xa Nawu wa Swicelwa wu ya emahlweni wu tirha hi ku landza swinawana na swilaveko leswi nga eka tsalwa leri wu humesiweke kumbe wu nyikiweke hi rona.
Ku yisa emahlweni nongonoko lowu amukeriweke wa vufambisi bya swa mbangu
Nongonoko wun?wana ni wun?wana wa vufambisi bya swa mbangu lowu amukeriweke hi ku landza xiyenge xa 39 xa Nawu wa Swicelwa lowu se a wu tirha ku nga si sungula Nawu lowu, na magoza wahi kumbe wahi lama tekiweke mayelana ni ku hlela ntirho na matirhele lama fambelanaka na nongonoko lowu wa mafambisele ya swa mbangu, swi ya emahlweni ni ku tirha loko Nawu lowu wu sungula ku tirha.
Ximhakana xa 1 a xi n?wi siveli Holobye eka vulawuri bya ku hundzuluxa nongonoko wa vufambisi bya swa mbangu ku endlela leswaku wu fambelana ni Nawu lowu.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a tshunxiweke hi ku landza xiyenge xa 392a xa Nawu wa Swicelwa emahlweni ka ku va nawu lowu wu sungula ku tirha, loyi ku tshunxiwa ka yena ku nga ha tirhiki hi ku landza Nawu lowu, u fanele a endla xikombelo xo tshunxiwa hi ku landza Nawu lowu ku nga si hela lembe kusukela loko nawu lowu wu sungurile ku tirha, handle ka swona ku tshunxiwa koloko ku ta heleriwa hi nkarhi ku nga ha tirhi.
Loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo kumbe mfanelo ya xikhale ya migodi a tshika ku endla mintirho yoleyo, n?wini u fanele a endla xikombelo xa xitifiketi xa ku va yi pfariwa ku ya hi xiyenge xa 43.
Xiyenge xa 38 xa tirha eka n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo kumbe mfanelo ya xikhale ya migodi.
Ku langutisisa mahakelele ya ndzuvo (royalty)
Ku nga khataleriwi swilaveko swa mhaka ya 7 na 7 , swin?wana ni swin?wana leswi nga tekeriwaka enhlokweni, ndzuvo lowu nga na kontraka kumbe ku tekela enhlokweni swa masiku lama taka, ku katsa ni ku hakeriwa kwihi na kwihi loku languteriwaka eka xiyenege xa 46 xa Nawu wa Swicelwa, lowu wu hlengeletaneke ku hakela vaaka-tiko kusuhi ngopfu ni ku va Nawu lowu wu sungula ku tirha, wu ya emahlweni ni ku nghena enkwameni wa vaaka-tiko valavo.
Vaaka-tiko lava languteriweke eka ximhakana xa 1 va fanele, lembe na lembe, na hi nkarhi wun?wana ni wun?wana loko Holobye a swi lava, va nyika Holobye vuxokoxoko bya matirhisele na mahangalasele ya ndzuvo tani hi leswi a nga ta va a swi lavisa xiswona.
Loko ku langutisisiwa kumbe ndzuvo lowu languteriweke eka ximhakana xa 1 ku nghena enkwameni wa munhu wa ntumbuluko, swi nga ya emahlweni swi nghena eka nkwama wa munhu yeloye hi ku landza swilaveko na swinawana leswi nga vekiwaka hi Holobye, loko-
a ku yimisiwa ka ndzuvo lowu ku ta vangela munhu loyi mpingu; kumbe b munhu yeloye a tirhisa ndzuvo lowu ku tlakusa xiyimo xa mahanyele ya yena.
Loko swo kumeka leswaku ku langutisisiwa kumbe ndzuvo lowu vuriweke eka ximhakana xa 3 ku ya emahlweni, kutani swilaveko swa ximhakana xa 2 ku ta tirha eka munhu wo tano.
Vamukeri lava languteriwaka eka swimhakana swa 1 na 3 va fanele ku nga si hela malembe ya ntlhanu kusukela loko Nawu lowu wu sungurile ku tirha va tivisa Holobye hi xilaveko xa ku va va ya emahlweni ni ku nyikiwa ndzuvo wo tano na swivangelo swa kona, ivi va nyika Holobye timhaka leti lavekaka.
Munhu un?wana ni un?wana kumbe vaaka-tiko lava va nyikiwaka ndzuvo hikwalaho ka mhaka leyi va fanele va-
a veka tirhekhodo leti lavekaka eka kherefo ya laha Afrika-Dzonga laha ti nga ta kota ku kamberiwa hi Mufambisi-Angarhela; no b rhumela switatimende swa vukambela-tinkota lembe na lembe.
Ku hlayisiwa loku nga kona eka ximhakana xa 1 na ku yisiwa emahlweni loku nga kona eka ximhakana xa 4 loko swi tirhisiwa eka vaaka-tiko swi ta lawuriwa hi swilaveko na swinawa-nawana leswi nga vekiwaka hi Holobye, swilaveko na swinawana leswi swi faneleke, exikarhi ka swin?wana, swi katsa-
a ndlela leyi ndzuvo wa muxaka lowu wu nga ta tirhisiwa ha yona ku kurisa nhluvuko wa ikhonomi na mahanyele ya vaaka-tiko, ematiko-xikaya, eswifundzeni na le migangeni;
b malawulele lamanene ya ndzuvo wolowo;
c makungu ya nhluvukiso, lama kombisaka ndlela leyi ndzuvo wu tirhisiwaka hi yona na tiphurojeke tihi kumbe tihi leti nyikiwaka mali leyi;
d ku tshembisa leswaku ndzuvo lowu wa karhi wa tirhisiwa kumbe wu ta tirhisiwa ku vuyerisa vaaka-tiko hinkwavo lava ku vulavuriwaka hi vona;
e mfanelo ya Holobye yo nghenelela, loko swo endleka leswaku ku va ni ku lumbetiwa leswaku ndzuvo wolowo a wu tirhisiwi hilaha ku twananiweke hakona exikarhi ka Holobye na vaaka-tiko; na f ku simekiwa ka thirasiti, Khamphani ya xiyenge xa 21, Vuyimeri kumbe vandla rin?wana ro karhi leri nga ta lawula timali leti, leri ri nga ta va ri ri ni vayimeri va vaaka-tiko lava khumbekaka eka Huvo ya Vafambisi kumbe vahlayisi va mali kumbe Komitinkulu ya kona.
Mahakelele ya ndziriso
Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga nyikaka vumbhoni bya leswaku u tekeriwe rifuwo ra yena ku ya hi swilaveko swihi kumbe swihi swa Nawu lowu, a nga koxa ndziriso eka mfumo.
Loko munhu a koxa ndziriso, u fanele a-
a nyika vumbhoni bya vukulu na muxaka wa ku lahlekeriwa na ku onhakeriwa loku a veke na kona;
b kombisa leswi rifuwo leri ri tirhiseriwaka swona hi nkarhi wolowo;
c yisa vumbhoni bya vun?wini bya rifuwo rolero;
d nyika matimu ya leswi a kumiseke xiswona rifuwo leri;
e nyika vuxokoxoko bya muxaka wa rifuwo ra kona;
f nyika vumbhoni bya ndhurho wa rifuwo leri loko ri xavisiwa na ndlela leyi tirhisiweke ku fika eka ntsengo lowu vekiweke; na g Kombisa vukulu byihi kumbe byihi bya mpfuno lowu humaka eka mfumo na mpfuno lowu kumiweke ehenhla ka rifuwo ra kona.
Loko ku langutisisiwa ndziriso lowu khensekaka lowu ringanelaka timhaka hinkwato leti fambelanaka ni mhaka leyi ti fanele ku tekeriwa enhlokweni, ku katsa na, ehenhla ka xiyenge xa 25 2 na 253 xa Vumbiwa-
a ntirho wa mfumo wo lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu ku ya hi rixaka, lexi a xi ri kona eka nkarhi lowu nga hundza eka maavele na mafikelele ya switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu;
b ntirho wa mfumo wo endla leswaku ku va ni ku hundzuka loku ku ku nga ta kurisa ndzingananelo wa ku fikelela switirhisiwa hinkwaswo swa ntumbuluko swa laha Afrika-Dzonga;
c swilaveko swa xiyenge xa 258 swa Vumbiwa; na d loko munhu loyi khumbekaka a ta ya emahlweni ni ku pfuneka hi ku tirhisiwa ka rifuwo leri ku vulavuriwaka hi rona kumbe e-e.
Xikoxo xin?wana ni xin?wana xa ndziriso xi fanele xi endliwa eka Mufambisi-Angarhela hi ndlela leyi vekiweke.
Mintirho yin?wanyana ya Mufambisi: Nhluvukiso wa Swicelwalowu faneleke wu endliwa hi Mininjhere wa Xifundza kumbe Holobye
Ku fikela loko mutirhela-mfumo a ta va a vekiwile ku va Mininjhere wa Xifundza eka xifundza xo karhi hi ku landza xiyenge xa 8, mutirhela-mfumo loyi a thoriweke tani hi Mufambisi: Nhluvukiso wa Swicelwa wa xifundza xolexo hi ku landza xiyenge xa 4 xa Nawu wa Swicelwa u fanele a-
a tekiwa leswaku u thoriwile tani hi Mininjhere wa Xifundza; no b endla ntirho wun?wana ni wun?wana eka xifundza lowu a tholeriweke wona lowu Mininjhere wa Xifundza a faneleke ku wu endla ehansi ka, kumbe hi ku landza Nawu lowu.
Swifundza leswi languteriwaka eka xiyenge xa 3 xa Nawu wa Swicelwa swi tama swa ha tirha ku fikela loko Holobye a ta va a avanyisile Rhiphabuliki, lwandle na khontinente hi swifundza hi ku landza xiyenge xa 7.
TAFULA RA 1 (timfanelo ta xikhale ta njhongelo)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi wa swicelwa, xikan?we na phomete ya njhongelo leyi kumiweke na yona hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na wona, xikan?we na phomete ya njhongelo leyi kumiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa, mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo leyi kumiweke hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 4
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo jongela hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa swa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku hundzuluxa Milawu yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo leyi kumiweke hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 5
Phomete ya xinkarhana leyi nyikaka mpfumelelo ya ku yisa emahlweni ntirho wa njhongelo eka misava leyi vumbaka nhlokomhaka ya phomete ya njhongelo leyi a yi nyikiwile mpfumelelo ehansi ka phomete yo tano ya njhongelo, tani hilaha swi nghenisiweke eka xiyenge xa 10 xa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
TAFULA RA 2 (timfanelo ta xikhale ta migodi)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi wa swicelwa, xikan?we na mpfumelelo wa swa migodi lowu kumiweke na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi humesiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Mfanelo yo cela migodi kumbe layisense yokoxa leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona ehansi ka xiyenge xa 47 (e) hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 4
Mfanelo yo cela migodi leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 5
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo cela migodi hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa wa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le Matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku hundzuluxa Milawu Yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 6
Mpfumelelo kumbe phomete ya xinkarhana leyi nyikaka mpfumelelo ya ku yisa emahlweni ntirho wo cela migodi eka misava leyi vumbaka nhlokomhaka ya kumbe mpfumelelo yo cela migodi kumbe phomete, tani hilaha swi nghenisiweke eka xiyenge xa 10 xa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
TAFULA RA 3 (timfanelo ta xikhale leti nga tirhisiwangiki)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya swicelwa ehansi ka nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi, leyi nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo kumbe mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mfanelo ya swicelwa ehansi ka nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi, leyi nga humeseriwa phomete ya njhongelo kumbe mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona leyi humeseriweke phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu lowu vuriweke.
Nkhetekanyo wa 4
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona leyi nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu lowu vuriweke.
Nkhetekanyo wa 5
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu wu khomanisiweke na wona lowu wu humeseriweke phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 6
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu wu khomanisiweke na wona lowu wu nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 7
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi humesiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 8
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, lowu nga humeseriwangiki mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 9
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (a) kumbe 9 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na wona, lowu nga humeseriwangiki mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 10
Mfanelo yo cela migodi leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona hikwalaho ka xiyenge xa 47 (e) xa Nawu wa Swicelwa na hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 11
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo cela migodi hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa wa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le Matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku Hundzuluxa Milawu Yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo kumbe phomete yo cela migodi leyihumesiweke hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
MEMORANDAMU HI SWIKONGOMELO SWA NAWU-MBISI WA NHLUVUKISO WA SWITIRHISIWA SWA SWICELWA NA PETIROLIYAMU
Matimu
Hi n?hweti ya Nhlangula 1998, Khabinete yi pfumelerile Phepha ro Basa ra Tirhele (Pholisi) ra Swicelwa na Migodi ra Afrika-Dzonga. Nawu-mbisi lowu wu endla leswaku tirhele ra Mfumo ra Swicelwa na Migodi swi tirha.
Malawulele ya nawu wa swicelwa na petiroliyamu lama kunguhatiweke eka Nawu-mbisi ya landza nsinya lowu amukeriwaka misava hinkwayo wa leswaku switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu hi swin?wana swa ndzhaka ya Mfumo na leswaku Mfumo i muhlayisi wa switirhisiwa swo tano. Hikokwalaho, hi yona misinya leyi leyi yi endlaka leswaku Mfumo wu titwa wu ri ni mfanelo yo fuma, no lawula, no fambisa mafikelele eka switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu ya tiko.
Nawu-mbisi lowu wu tlhela wu lava ku herisa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
Swikongomelo swa Nawu-mbisi
Swikongomelo swa Nawu-mbisi i ku-
a tsundzuka mfanelo ya Mfumo leyi amukeriwaka misava hinkwayo ya ku va Mfumo wu va wona wu tifambiselaka hinkwaswo swa switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu;
b endla leswaku nsinya wa ku va Mfumo wu va muhlayisi wa switirhisiwa swa tiko swa swicelwa na Petiroliyamu wu tirha.
c kurisa mfikeleleko wo ringanela eka switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu swa rixaka hi vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga;
d engetela nkarhi wa ku ri khale ka vanhu lava a va ri eka xiyimo xa ntsandziso va kota ku nghena eka vumaki bya swicelwa na migodi no kuma mpfuno benefit hi ku cela switirhisiwa swa tiko.
e kurisa ikhonomi na nhluvuko laha Rhiphabuliki.
f kurisa ku thoriwa ka vanhu no antswisa swa mahanyele ya vanhu na swa ikhonomi ya Ma-Afrika-Dzonga;
g nyika vusirheleli bya vun?wini mayelana ni mintirho ya njhongelo na ku cela migodi;
h endla leswaku xiyenge xa 24 xa Vumbiwa xi tirha hi ku vona leswaku switirhisiwa swa tiko swa swicelwa na petiroliyamu swi hluvukisiwa hi ndlela leyinene leyi hlayisekaka; no i tiyisisa leswaku vini va timfanelo ta migodi na timfanelo ta mbalango va nghenisa xandla eka nhluvukiso wa mahanyelo ya vanhu na ikhonomi ya tindhawu leti va tirhelaka eka tona.
Leswi swi vulaka swona hi tlhelo ra timali
Ndzawulo ya Swicelwa na Ntamu yi endlile mpimanyeto wa vunyingi bya swilaveko swa timali swa ku tirhisa Nawu-mbisi lowu. Mhaka ya 11 ya Xedulu ya II ya Nawu-mbisi yi endla leswaku swi koteka ku koxa ndziriso loko munhu a titwa leswaku u tekeriwile rifuwo. Timali ti ta averiwa hi mfanelo mayelana ni leswi.
Ku vonisana
Nawu-mbisi wa Nhluvukiso wa Swicelwa (lowu se wu nga Nawu-mbisi wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa swicelwa na Petiroliyamu) wu humeseriwile vanhu ku vula swo swi vula hi wona hi ti 18 N?wendzamhala 2000. Vanhu va komberiwile ku vula swo swi vula hi ku tsala, ku ya ku ku fika ti 31 Nyenyankulu 2001 va va va swi rhumerile. Minkanelo yo hlayanyana yi ve yi khomiwa na lava va nga ni xiavo lava a va lava ku vutisisa Ndzawulo hi timhaka leti ti va karhataka. Mpfapfarhuto wa Nawu-mbisi lowu wu andlariwe eNedlac hi Dzivamisoko 2001. Tindzawulo ta Tiko to fana na Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki, Ndzawulo ya Swa Mbangu na Vuendzi, Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, Ndzawulo ya Vurimi na Nkwama wa Tiko, ku vulavurisaniwile na tona.
Maendlelo ya le Palamende
Vatsundzuxi va swa Nawu wa Mfumo na Ndzawulo ya Swicelwa na Ntamu va na mavonelo ya leswaku Nawu-mbisi lowu wu fanele wu tirhiwa hi ku landza maendlelo lama simekiweke hi xiyenge xa 75 xa Vumbiwa hileswi xi nga riki na nchumu leswi endlelo leri andlariweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76 xa Vumbiwa xi vulaka swona.
ISBN 0 621 32235 0
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO 1.txt</fn>
PULANI YA MAKUNGU
Ya Vurimi Bya Afrika-Dzonga
Hukuri 2001
PULANI YA MAKUNGU
Ya Vurimi Bya Afrika-Dzonga
ISBN 1-86871- 115-3
Vundzeni
Nongoloko wa tinhlamuselo i
Rito ro rhanga
Manghenelo 1
Xivono xa vurimi bya Afrika-Dzonga 3
Xiyimo lexi nga kona xa vurimi bya Afrika-Dzonga 4
Mintlhontlho ya xiyenge 6
Makungu ya nkoka 7
Ku kumeka ko ringana na kungu ro nghenelela 8
Mphikizano wa matiko ya misava na mpindzulo 11
Vuhlayiseki bya mafambisele ya swipfuno 17
Makungu yo engetela 18
Mafambisele ya kahle 18
Nhluvukiso lowu hlanganeke no hlayiseka wa tindhawu ta le makaya 20
Vutivi ni Vutumbuluxi 21
Ntirhisano wa matiko hinkwawo 22
Vuhlayiseki ni Vusirheleri 23
Ku tirhisiwa ka pulani ya makungu 24
Nongoloko wa Tinhlamuselo
AGIS Sisiteme ya Mahungu ya Mbangu wa Vurimi
ARC Huvo ya Ndzavisiso wa Vurimi
BEE Matimba ya Ikhonomi ya Vantima
GDP Xikumiwa xa laha Tikweni
IDP Pulani leyi Hlanganeke ya Nhluvukiso
ISRDS Makungu ya Nhluvukiso lowu Hlanganeke no Hlayiseka wa Tindhawu ta le Makaya
LRAD Nongoloko wa Misava no Tlhela ku aViwa MIsava ni Nhluvukiso wa Vurimi
MinMEC Huvo ya Vaholobye va Vurimi
NAMC Huvo ya Vuxavisi bya Rixaka
NDA Ndzawulo ya Vurimi ya Rixaka
NGO Nhlangano lowu nga riki wa Mfumo
NOCOC Komiti ya Rixaka ya Ntirho wa Vukondleteri
OIE Nhlangano wa Matiko ya misava wa Rihanyu ra Swiharhi
R&D Ndzavisiso ni Nhluvukiso
USAID Nhlangano wa Matiko ya Amerika wa Nhluvukiso wa Matiko ya misava
WTO Nhlangano wa Mabindzu ya Misava
Pulani ya Kungu ya Xiyenge xa Vurimi yi na nkoka lowukulu hikuva i xikumiwa xa mfumo ni vumaki. Hikokwalaho ndzi rhandza ku nkhensa vurhangeri bya Presidente, Nkul. Thabo Mbeki loko a ta va a rhambile vayimeri va vumaki va Agri-SA na Nhlangano wa Rixaka wa Varimi va Vantima (NAFU) ku nghenela mfumo eku mpfampfarhuteni ka vonele ro fana laha mfumo ni vumaki va nga ta tiboha ku tirhisa matshalatshala ya vona ni swipfuno eku tirhisiweni ka vonele.
Nkhumbo wa ntirhisano lowu i wa leswaku mfumo ni vumaki va ni vonele ro fana etimhakeni ta makungu ya xiyenge; va nga aka ntirhisano ku suka eka rimba ro fana; kambe va ta pfunetana eka xiphiqo xa nhluvukiso wa ikhonomi ya vantima no tlakusa ku pfuna ka vumaki bya vurimi hi nkarhi wun?we; laha ku sukela sweswi ku nga ni mahungu ya nkoka yo fana lawa byi lavaka ku ya fikisa eka vaaki, xiyenge, tiko, tikonkulu ra Afrika ni misava hinkwayo.
Xivono xa xiyenge xa vurimi xin?we lexi nga hava xihlawuhlawu no humelela xi simekiwe eka swikongomelo swa makungu swinharhu swo fikelela no nghenelela, vuswikoti no humelela ni vuhlayiseki bya mafambisele ya swipfuno. Xivono lexi i xa nkarhi wo leha lexi nga ta yisiwa emahlweni eka lembe-xidzana leri ku tisa fambisele ra vurimi lerintshwa no hambana ra xiyimo xa le henhla loko ri pimanisiwa ni leri nga kona sweswi.
Xiyenge lexintshwa lexi kunguhatiwaka xi ta sunguriwa hi xikongomelo xo endla ntirho wa matimu wo nyika swakudya ni swikumiwa swa vurimi ni mintirho etikweni ra hina, tikonkulu ni misava hinkwayo. Ku fikela sweswi, Ndzawulo ya Vurimi yi kume leswaku swiendlo swa makungu leswi mfumo wu faneleke ku swi fikelela, no nghenisa leswi faneleke eka kungu ra ntirho emalembeni manharhu lama nga ta landzela. Ndzawulo yi ya emahlweni yi nghenisa swiendlo swo fana leswi kunguhatiweke eka tipulani ta lembe ta ntirho wa nhlangano ku sukela hi 2002 ni ku yisa emahlweni.
Eka xiyimo xa tindzawulo, Ndzawulo yi katse naswona yi ta ya emahlweni yi katsa Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu ni minhlangano ya vaaki ya vurimi, ku amukela pulani ya kungu ya xiyenge tani hi rimba ra pholisi eku vumbiweni ka kungu leri ni tipulani ta ntirho wa nhlangano.
Eka xiyimo xa mfumo xa rixaka, Ndzawulo yi veke pulani ya kungu ya xiyenge eka ajenda ya Sisiteme ya Xiyenge xa Khabinete ku kuma ku seketeriwa hi tindzawulo tin?wana ku kota ku tirhisa pulani hi ndlela ya kahle. Ndzawulo yi ta lava nseketelo wa Khabinete no nghenisa swiendlo swa nhlangano Rimba ra Makungu ra Mfumo ra Nkarhi wa le Xikarhi leswaku ri nghenisiwa eka Rimba ra Nkarhi wa le Xikarhi ra Tirhiselo ra Mali.
Enkarhini wa sweswi, Ndzawulo yi le ku lulamiseni hi vuntshwa bajete ya yona ku kota ku kuma timali ku vulavula hi pulani ya makungu ya xiyenge etikweni, ku katsa na Palamende, swifundzankulu, mimfumo ya miganga, vumaki bya vurimi ni minhlangano ya vaaki. Ku fikela sweswi, Ndzawulo yi ta tshembela eka vatirhisani va yona ku nghenelela no rhanga emahlweni eswiyengeni swa vona.
Nakambe ndzi rhandza ku nkhensa Xandla xa Holobye, Gqwetankulu Dirk du Toit, Ti-MEC ta Vurimi, Mulawuri-Jenerali, Bongiwe Njobe na Varhangeri va Swifundzankulu va Vurimi swin?we ni vatirhinkulu va mfumo ku va va seketele endlelo ra pulani ya xiyenge.
Nghingiriko lowu a wu nga ta humelela loko a ku nga vangi na mahungu ya kahle yo huma eka varhangeri va minhlangano ya vurimi eAfrika-Dzonga. Ku katsa na Presidente, Nkul. Japie Grobler; Mulawurinkulu, Nkul. Jack Raath ni varhangeri va Agri-SA; Presidente, Nkul. Ramotla; Nkul. Teddy Matsetela ni varhangeri va NAFU.
Ku tirha eka Ntlawa wa Ntirho ku ve ntokoto wa kahle eka swirho leswi landzelaka:
Ndzi rhandza ku nkhensa na Phurofesa Johann Kirsten wa Yunivhesiti ya Pitori ku va a kote ku tsala mimpfampfarhuto ya tinoto ta minkanelo na swiletelo swa Ntlawa wa Ntirho. Ndzi nga rivali no nkhensa Ina Goosen ku va a kondletele tinhlengeletano no lulamisa swakudya, swin?we na Simon Malepeng ku va a tsale tinoto.
Xinkhenso xo hetelela xi ya eka Nhlangano wa Matiko ya Amerika wa Nhluvukiso wa Matiko ya Misava (USAID) ku va va pfunete ntirho lowu hi timali.
Nhlamuselo ya Xikongomelo
Vurimi lebyi katsaka migingiriko hinkwayo ya ikhonomi yo fana ni mahungu ya vurimi, vurimi ni ku engetela nkoka i xiyenge xa nkoka eka ikhonomi ya Afrika-Dzonga hambi leswi byi nga ni xiphemu xintsongo xa swikumiwa hinkwaswo swa laha tikweni (GDP).
Vurimi byi nyika swakudya ni tingoti ku fikelela swilaveko swa masungulo swa vanhu. Byi kote ku fikelela swilaveko leswi hikwalaho ka ku tlakuka ka mpindzulo enkarhini lowu nhlayo ya vanhu va laha tikweni a yi fika eka 4 wa mamiliyoni ekusunguleni ka lembe xidzana ra makumembirhi ku ya fika eka mamiliyoni ya 40 enkarhini wa sweswi. Vatirhi va le mapurasini, varimi ni mindyangu ya vona na vona va nghenisa xandla eka ikhonomi ya tiko loko va tirhisa miholo ya vona eka swixavisiwa ni mintirho kumbe loko va tirhisa mahungu ya mpindzulo ya nguva leyi nga ta landzela. Hi ndlela leyi vurimi byi va ni nkoka lowukulu eka nkulo ni nhluvukiso. Nkucetelo wa byona eka ikhonomi wu kombisiwile hi tindhambi leti ta ha ku hlaselaka swifundzankulu swa N?walungu na Mpumalanga hi Nyenyenyani 2000 laha nkulo wa GDP ya tiko wu nga ya ehansi hi phesente yin?we.
Vurimi bya masungulo byi endla 4,5% ya GDP ya Afrika-Dzonga kasi xiyenge xa vurimi bya swakudya xi endla ku ringana 9% ya GDP. Ku na ku ringana 50 000 wa varimi va bindzu lava hi minkarhi yo tala va humaka eka vaaki vo basa. Hi lembe ra 2000 va xavise swikumiwa swo lava ku ringana R16 wa mabiliyoni ematikweni kumbe ku ringana 10% wa swixavisela-vambe swa Afrika-Dzonga. Varimi vo tala va tshama emapurasini ya bindzu laha vana va vona va dyondzaka xikolo eswikolweni swa le mapurasini. Mapurasi ya bindzu ya nyika mintirho ni tindlu eka swirho swa mindyangu swo lava ku ringana 6 wa mamiliyoni loko swi pimanisiwa na vatirhi va 1 miliyoni no eneta swilaveko swa vona swa dyondzo.
Nakambe ku na ku ringana 240 000 wa varimi lavatsongo lava nyikaka mintirho eka swirho swa mindyangu ya vona swo tlula 1 miliyoni ni mintirho ya nkarhinyana eka vanhu vo ringana 500 000. Va phakela timakete ta le kusuhi ni le swifundzeni laha vamabindzu vo hlaya vo kala va nga ri va ximfumo va tirhaka kona. Ku yisa emahlweni, ku na varimi lava nga vaka 3 wa mamiliyoni, lava vo tala va vona va tshamaka emisaveni ya mintlawa ekhale ka matiko-xikaya lava rimaka swakudya swo phamela swilaveko swa mindyangu ya vona.
Xohetelela, migingiriko ya swakudya ni vutomi bya madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho swi tiyisiwa hi nseketelo wa vona wa vurimi bya masungulo ni migingiriko leyi yelanaka yo fana ni vuendzi bya vurimi (agri-tourism) ni vurimi bya swiharhi/swifuwo. Ku tlula hafu ya swifundzankulu ni ku ringana 40% ya tindhawu ta vanhu va laha tikweni va tshembhela eka vurimi ni vumaki lebyi yelanaka.
Hikwalaho ko anama ka nkoka wa xiyenge xa vurimi, Presidente Thabo Mbeki u vone swiri na nkoka leswaku ku va ni tinhlengeletano ta minkarhi hinkwayo swin?we ni xipanu xo tirha xo huma eka vurimi lebyi twisisekaka ku kumisisa swilaveko swa xiyenge ni xiyimo hi mayelana na timhaka ta rixaka. Eka yin?wana ya tinhlengeletano leti hi Nyenyankulu 2001, Presidente u tivisiwe leswaku xiyenge xi tikeriwa hi swirhalanganyi swo tala swa pholisi ni minhlnagano leswi swi xi sivelaka ku tirha hi ku hetiseka no nghenisa xandla hi ku hetiseka eka swikongomelo swa rixaka swa nkulo, mphikizano ni ku ringana. Presidente u kombele vatirhi va nkoka vo hambana ku kuma kungu ro yelana leri nga ta nyika mpakaniso wo ringana ku hlanganisa no kurisa xiyenge. U vule leswaku vonele leri ro yelana ri fanele ku va ni swikongomelo, tipholisi ni magoza lawa ya nga ta tisa nkulo ni nhluvukiso wa xiviri eka vatirhi va nkoka hinkwavo va xiyenge lexi.
Tsalwa leri ri hlamusela pulani ya makungu ya xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga no pfuneta ku antswisiweni ka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo. Ri mpfampfarhutiwile hi ku tirhisa endlelo ro tsundzuxana ni vatirhisani vo hambana hi vatirhisani va makungu va nkoka, xikombiso Nhlangano wa Rixaka wa Varimi va Vantima, Agri SA ni Ndzawulo ya Vurimi. Pulani ya makungu ya xiyenge yi na swikongomelo leswi landzelaka:
Ku tumbuluxa xivono xo yelana eka vatirhisani va nkoka
Tsala no tirhisa rimba ra makungu ku letela pholisi no yi tirhisa enkarhini lowu taku
Ku lulamisa timhaka leti hlongolaka vavekisi no aka vutwisisi bya kahle ni vuxaka bya kahle bya mahanyelo
Ku tiyisisa ku engeteleka ko fikeleleka ni ku nghenelela eka xiyenge hi ku tirhisa maendlelo yo nyika matimba ni minongoloko leswi vumbiweke kahle
Ku hlanganisa, ku avelana ni ku tirhisa hi ndlela ya kahle swipfuno swa vatirhisani leswi nga kona
Ku kondletela mphikizano wa misava hinkwayo, nkulo ni ku humelela eka xiyenge ku kota ku kuma vuvekisi byintshwa
Ku tiyisisa nhluvukiso lowu hlayisekeke
Ku aka vutirhisano lebyi nga ta heta nkarhi wo leha exikarhi ka vatirhisani va mfumo, va phurayivhete ni va vaaki swin?we ni va ti-NGO.
Xivono xa xiyenge xa Vurimi i ku:
Xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela
Xivono lexi xi hlamusela ku nghenelela ka mpindzulo lowu hlayisekeke eka ikhonomi ya vurimi hi vatirhisani hinkwavo no tekela enhlokweni xilaveko xo hlayisa no tlakusa ntshovelo wa mabindzu, ku sungula mphikizano wa matiko ya misava no lulamisa matimu ya khale ni ku voyamelo tlhelo rin?we leswi heteleleke hi ku fikeleleka ni vuyimeri byo hoxeka.
Ku seketela xivono xa vurimi, mpakaniso wa nkoka wa makungu wu ta simekiwa ehenhla ka xikongomelo lexi landzelaka:
Ku tumbuluxa ku fikeleleka ko ringana ni ku nghenelela mimphikizano ya matiko ya misava, mimpindzulo ni xiyenge xa vurimi xo hlayiseka lexi nga ta pfuneta ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo.?
Xivono xi veka erivaleni laha xiyimo xa vurimi bya Afrika-Dzonga xi faneleke ku ya fika kona enkarhini wo leha. Xirhalanganyi lexikulu xo tirhisiwa hi ku hetiseka ka makungu lawa i vuswikoti byo hambana lebyi nga si voniwaka lebyi nga kona eka vanhu ni swipfuno, ni ntshovelo wa le hansi ni mphikizano lowu sivelaka ku nghenelela ka vanhu hinkwavo ni minhlangano ya ikhonomi. Xiphiqo lexi xi kumeka eka swiphiqo swo hlaya leswitsongo ? laha xin?wana ni xin?wana xi nga ni mintlhontlho ya xona.
SWIRHALANGANYI SWA MPHIKIZANO NI NTSHOVELO WA XIYIMO XA LE HANSI
Ku na swikombiso swa leswaku xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga xi kota ku yimelana ni mintlhontlho ya mimphikizano. Kambe hambi swi ri tano ku ni vumbhoni bya leswaku swiyenge-ntsongo swa vurimi swin?wana ni migingiriko yo engetela nkoka a swi na mphikizano eka timakete ta le kusuhi ni le matikweni ya misava. Leswi swi vangiwa ngopfu hi minxavo ya le henhla loko yi pimanisiwa ni mintshovelo ya le hansi, makungu ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle ni minkucetelo, maendlelo ya minxaviso yo kala ya nga ringani ya vaphikizani va hina, sw. n sw. Ku pfumaleka ka mphikizano wa matiko ya misava swi tlhela swi vanga ntshovelo wa xiyimo xa le hansi ni mimbuyelo ya le hansi eka xiyenge leswi vangaka bya vuvekisi bya xiyimo xa le hansi eka vumaki byin?wana. Lowu wu nga va wona ntlhontlho lowukulu lowu lavaka ku lulamisiwa leswaku ku ta vekiwa vurimi eka xiyimo xa le henhla xa nkulo lexi anakanyiweke.
KU NGHENELELA KO KALA KU NGA RINGANI
Hikwalaho ka xihlawuhlawu eAfrika-Dzonga, ku ni ntlhontlho wo antswisa ku nghenelela etimhakeni hinkwato ta xiyenge no herisa swirhalanganyi swo tala leswi a swi ri kona eka matimu. Ntlhontlho i ku va ku kumiwa minongoloko leyi nga ta khutaza vanhu vantshwa ? vantima ni valungu; lavatsongo ni lavakulu, vavanuna ni vaxisati; mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi ku nghenelela eka xiyenge. I swa nkoka ku kuma tindlela leti swiphemu leswi hinkwaswo swa xiyenge swi nga ta titwa no tivona swi ri xiphemu xa nhlangano wun?we ha tona.
NTSHEMBO WA VUVEKISI BYA VURIMI WA XIYIMO XA LE HANSI
Ntshembo wa vuvekisi bya vurimi wa xiyimo xa le hansi wu vangiwa hi mimbuyelo ya le hansi ni swiphiqo swa nkoka swa ikhonomi ni mahanyelo leswi khumbaka vuvekisi ni ntshovelo swo fana ni ku dlayiwa ka varimi vo tala, ku rhurhisiwa ni ku tshama etindhawini handle ka mpfumelelo. Ntshembo wa vuvekisi i wa nkoka ku kota ku fikelela xiyenge xa vurimi lexi gingirikaka no kula.
TISISITEME TA MPHAKELO LETI NGA RINGANANGIKI NO KALA TI NGA RI KAHLE
Ku pfumaleka ka mphakelo no tirhisiwa ka tindlela to hambana ta mfumo, swinawana ni minongoloko xikan?we ni tisisiteme ta nseketelo to kala ti nga ri kahle ? leswi hinkwaswo i swa nkoka ku tiyisisa mbangu wa vurimi lowu kotekaka ? swi vanga xivilelo lexikulu ni ntlhontlho eka minhlangano hinkwayo ya mfumo leyi seketelaka xiyenge xa vurimi. Timhaka leti vangaka xiphiqo lexi i ku hambanisiwa ka mintirho yin?wana, ku pfumaleka ka swipfuno, mafumele yo kala ya nga tiyangi ni vutihlamuleri xikan?we ni swiboho swa vurhangeri leswi nga tiyangiki ni ku hlwerisiwa ko endla swiboho.
MAFAMBISELE LAMA NGA RIKI KAHLE NO KALA YA NGA HLAYISEKANGI YA SWIPFUNO SWA NTUMBULUKO
Afrika-Dzonga ri hava misava leyi nga tirhisiwangiki ya vuswikoti bya le henhla ni le xikarhi naswona ku ni mpimo eka ku ndlandlamuxiwa ka ntshovelo wa vurimi. Ku engetela eka leswi, switirhisiwa ni mintirho yo seketela ku hlayisiwa ko tirhisiwa ka misava a swi ringanangi. Minongoloko ya mfumo (h.l. Nhlayiso wa misava ni Ku tirhisiwa ka Mati) leswi kongomisiweke eka ku sirhelela swipfuno ya humelela kambe a yi ringanangi. Ku onhiwa ka misava ku tshama ku ri xiphiqo eka misava ya kahle ni leyi siyiweke ehandle. Hikwalaho ka ntshikelelo lowukulu wa vurimi ku va ku engeteriwa ntirhiso hi yuniti ya misava, ku ni ntlhontlho lowukulu ku tiyisisa leswaku leswi a swi onhi swipfuno swa hina swa ntumbuluko.
Ku lulamisa mintlhontlho leyi no fikelela xivono, pulani ya makungu yi ta vumbiwa hi makungu manharhu ya nkoka, xikombiso:
Ku tlakusa ku fikeleleka ko ringana ni ku nghenelela eka xiyenge xa vurimi
Ku antswisa mphikizano wa matiko ya misava ni mpindzulo
Ku tiyisisa mafambisele ya swipfuno yo hlayiseka
Timhaka tin?wana ta makungu ya nkoka ta pfunetana naswona ti ta pfuneta eku tumbuluxiweni ni le ku pfuxetiweni ka ntshembo wa vurimi. Lesw swi endle leswaku ku tekeriwa enhlokweni makungu lawa ya landzelaka ya nkoka yo pfuneta lama tsemakanyaka makungu:
Mafumele ya kahle
Nhluvukiso wa le makaya lowu hlanganeke no hlayiseka
Vutivi ni vutumbuluxi
Ntirhisano wa matiko ya misava
Vuhlayiseki ni vusirheleri
Swikongomelo swa makungu swo pfunetana i swa nkoka hikuva swi nyika masungulo ya nkoka lawa loko ya nga ri kona ya nga endlaka swi tika ku fikelela xikongomelo xa makungu ya mphikizano lexi katsaneke ni vurimi lebyi hlayisekeke. Ya tlhela ya tshikelela ku tirhelana ka xiyenge eka nseketelo wa swiyenge swin?wana swa tindzawulo ni vumaki.
Xivono xa xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela xi lava leswaku vatirhisani va va ni tipulani ta makungu, swikombeto swa nkoka wa maendlele, mimpimo yo endla ntirho, ni tisisiteme to kambela ni minkarhi ku kota ku fikelela swikongomelo swa pulani ya makungu ya xiyenge. Xi tlhela nakambe xi lava leswaku Mfumo wu endla swilo hi ndlela yo hambana ? hi xihatla ni ku tirhisana ni varimi, bindzu ra vurimi, ti-NGO ni tindzawulo tin?wana ta mfumo.
Tipulani ta ntirho leti nga ni vuxokoxoko bya pulani ya makungu leyi ti ta humesiwa hi vatirhisani lava hinkwavo lava nga ni vutihlamuleri byo tirha hi ndlela leyi. Leswi hlamuseriwaka eka tsalwa leri i rimba ra makungu, minongoloko ya nkoka, xivumbeko xo tirhisiwa xa nhlanganelo ni swilaveko swa vatirhisani va mfumo ? vaaki ni ? vanhu va phurayivhete. Ku fikela sweswi, vatirhisani lava rhangeke emahlweni, xikombiso Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU ? va ta tumbuluxa komiti ya nkarhi hinkwawo ya nhlanganelo. Ku le ku endliweni ka migingiriko yo nghenisa minhlangano ya vatirhi, ti-NGO, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe.
Goza rosungula ro endla leswaku pulani ya makungu yi ta kota ku sungula ku tirhisiwa, vatirhisani va makungu va tivise minongoloko ya nkoka ni magoza lawa ya landzelaka:
Ku tirhisiwa ka makungu ya vuhlayiseki ni vusirheleri ya ntirhisano ni ntshamiseko wa mahanyele, ku tshembeka ni ntshembo
Ku kondletela xivono lexi yelanaka xa vurimi, mafambisele ya kahle ni vutirhisani bya vanhu
Ku hatlisisa nongoloko wo tlhela ku aviwa misava ku hluvukisa vurimi ni maendlelo yo nyika matimba mintlawa leyi ku pakanisiweke eka yona
Ku hundzuluxa ndzavisiso wa vurimi, ku rhurhisa thekinoloji, dyondzo no swi ndlandlamuxa leswaku swi fambelana ni timakete
Ku tlhela ku hlamuseriwa nxaviso wa vurimi ni minxaviselano ya matiko ya misava eka huvo ya khale yo lawula leswaku swi yimelana ni mphikizano wa matiko ya misava ni swilaveko swa ku fikelela timakete, switirhisiwa ni mahungu
Ku aka mahungu ya kahle ya vurimi ni tisisiteme to kambela ikhonomi leti nga ta fikeleriwa hi varimi hinkwavo ni mabindzu
Ku tumbuluxiwa ka sisiteme leyi hlanganeke ya timali etindhawini ta le makaya leyi hlamuseriweke hi Xiviko xa Khomixini ya Strauss
Ku hluvukisa sisiteme leyi hlanganeke ya mafambisele ya khombo ya swimila ni tisisiteme ta rihanyu ra swiharhi, tisisiteme ta minxavo ni miholo ni makhombo ya ntumbuluko
Ku pakanisa ku vekisa eka nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya ku nyika mintirho, switirhisiwa, mincheleto, gezi, thelekhomunikhexini, ntleketlo, vuleteri ni nhluvukiso wa vutshila
Ku tumbuluxiwa ka nongoloko wa ntirhisano wa vurimi wa Afrika ku rhangela Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika eka vurimi
Ku yisa ehansi nxavo hinkwawo wa ntshovelo ku katsa ni ku ya emahlweni ku hungutiwa swibalo ni mindzuvo ya dizele ni tihakelo tin?wana.
Eka hinkwaswo leswi ku ta tekeriwa enhlokweni ntirho wa nkoka lowu nga ta endliwa hi xiyenge xa phurayivhete ku fikelela swikongomelo swo nghenelela, mphikizano ni nhlayiseko. Kutani ke hinkwaswo swi ta endliwa ku tiyisisa ntirhisano wa xiyimo xa le henhla ni vukondleteri exikarhi ka mfumo ni xiyenge xa phurayivhete ? leswi vulaka varimi, minhlangano ya varimi na mabindzu ya vurimi - leswaku ku ta fikeleriwa xivono lexintshwa xa xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela.
Ku languteriwa mimbuyelo leyi landzelaka ku huma eka migingiriko leyi nga ta humelela ya swikongomelo swa makungu:
Ku engeteleka ka rifuwo eka vurimi ni le tindhawini ta le makaya
Ku engeteleka ka mintirho leyi hlayisekeke eka vurimi
Ku engeteleka ka miholo ni miholo ya micincelano ya timali ta matiko-mambe
Ku hunguteka ka ndlala ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vun?winyi bya misava ni mabindzu
Ku antswisiwa ka vuswikoti bya vurimi/vufuwi
Ku antswisiwa ka vuhlayiseki bya swakudya swa rixaka ni swa le ndyangwini
Vaaki va le makaya lava tshamisekeke no hlayiseka, ku hunguteka ka vugevenga ni madzolonga, ni nhluvukiso wo hlayiseka wa le tindhawini ta le makaya
Ku antswisiwa ka ntshembo wo vekisa ni vuvekisi bya le kusuhi ni bya matiko-mambe eka migingiriko ya vurimi ni le tindhawini ta le makaya
Ku tinyungubyisa ni ndzhuti eka vurimi tani hi ntirho no va xiyenge
Vatirhisani va tiboha ku nyikela hi nkarhi, swipfuno swa timali ni switirho ku vona leswaku ku va ni ku humelela eku tirhisiweni ka pulani ya makungu. Ku ni vutwisisi bya kahle ni ku amukela leswaku ku sunguriwa tirhele rintshwa ra vurimi bya Afrika-Dzonga, xifundza-ntsongo xa SADC ni tikonkulu ra Afrika.
HOLOBYE WA: VURIMI NI TIMHAKA TA MISAVA
Manghenelo
Eka Hungu ra yena ra Tiko ra siku ra 9 Nyenyenyani 2001, Presidente Thabo Mbeki u kombise leswaku hikwalaho ko va ku fikeleriwe ku ringanisiwa ni ku hlayiseka eka xiyimo xa misava hinkwayo, mpimo wa nkulo wa ikhonomi wa ha ri ehansi ngopfu. Eka hungu ra yena Presidente u tivisile pulani ya ntirho yo:
Yisa ikhonomi eka ndlela ya le henhla ya nkulo
Engetela mphikizano ni vuswikoti
Tlakusa swiyimo swa mintirho
Hunguta vusiwana ni ku pfumaleka ka ku ringana
Presidente u kombisile leswaku swikongomelo leswi swi nga fikeleriwa kahle hi ku swi languta hi ndlela yo hlawuleka ehansi ka Rimba ra Vupulani bya Mfumo lowu Hlanganeke laha swiyenge swa ikhonomi swi faneleke ku kombisa nkulo wa xiyimo xa le henhla ni ku tumbuluxa mintirho. U tshikelele ngopfu eka xiyenge xa vurimi, matimba, vuendzi, vumaki bya mfuwo, swiyenge swin?wana swa swixavisela-vambe (ku katsa na swikumiwa swa vurimi), ni vumaki bya mahungu na thelekhomunikhexini.
Xiyenge xa vurimi, xi hlamuseriwe tani hi migingiriko hinkwayo leyi fambelanaka ni vurimi, vufuwi, ku endliwa ni ku hangalasiwa ka migingiriko leyi engetelaka swikumiwa swa vurimi swi ta tshama swi ri xiyenge xa nkoka eka ikhonomi ya Afrika-Dzonga hambileswi swi nga ni xiphemu xitsongo eka swikumiwa hinkwaswo swa laha tikweni (GDP).
Vurimi byi nyika swakudya ni tingoti ku fikelela swilaveko swa masungulo swa vanhu. Byi kote ku fikelela swilaveko leswi hikwalaho ka ku tlakuka ka mpindzulo enkarhini lowu nhlayo ya vanhu va laha tikweni a yi fika eka 4 wa mamiliyoni ekusunguleni ka lembe xidzana ra makumembirhi ku ya fika eka mamiliyoni ya 40 enkarhini wa sweswi. Vatirhi va le mapurasini, varimi ni mindyangu ya vona na vona va nghenisa xandla eka ikhonomi ya tiko loko va tirhisa miholo ya vona eka swixavisiwa ni mintirho kumbe loko va tirhisa mahungu ya mpindzulo ya nguva leyi nga ta landzela. Hi ndlela leyi vurimi byi va ni nkoka lowukulu eka nkulo ni nhluvukiso. Nkucetelo wa byona eka ikhonomi wu kombisiwile hi tindhambi leti ta ha ku hlaselaka swifundzankulu swa N?walungu na Mpumalanga hi Nyenyenyani 2000 laha nkulo wa GDP ya tiko wu nga ya ehansi hi phesente yin?we.
Vurimi bya masungulo byi endla 4,5% ya GDP ya Afrika-Dzonga kasi xiyenge xa vurimi bya swakudya xi endla 9% ya GDP. Ku na ku ringana 50 000 wa varimi va bindzu lava hi minkarhi yo tala va humaka eka vaaki vo basa. Hi lembe ra 2000 va xavise swikumiwa swo lava ku ringana R16 wa mabiliyoni ematikweni kumbe ku ringana 10% wa swixavisela-vambe swa Afrika-Dzonga. Varimi vo tala va tshama emapurasini ya bindzu laha vana va vona va dyondzaka xikolo eswikolweni swa le mapurasini. Mapurasi ya bindzu ya nyika mintirho ni tindlu eka swirho swa mindyangu swo lava ku ringana 6 wa mamiliyoni loko swi pimanisiwa na vatirhi va 1 miliyoni no eneta swilaveko swa vona swa dyondzo.
Nakambe ku na ku ringana 240 000 wa varimi lavatsongo lava nyikaka mintirho eka swirho swa mindyangu ya vona swo tlula 1 miliyoni ni mintirho ya nkarhinyana eka vanhu vo ringana 500 000. Va phakela timakete ta le kusuhi ni le swifundzeni laha vamabindzu vo hlaya vo kala va nga ri va ximfumo va tirhaka kona. Ku yisa emahlweni, ku na varimi lava nga vaka 3 wa mamiliyoni, lava vo tala va vona va tshamaka emisaveni ya mintlawa ekhale ka matiko-xikaya lava rimaka swakudya swo phamela swilaveko swa mindyangu ya vona. Xohetelela, migingiriko ya swakudya ni vutomi bya madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho swi tiyisiwa hi nseketelo wa vona wa vurimi bya masungulo ni migingiriko leyi yelanaka yo fana ni vuendzi bya vurimi ni vurimi bya vufuwi. Ku tlula hafu ya swifundzankulu ni ku ringana 40% ya tindhawu ta vanhu va laha tikweni va tshembhela eka vurimi ni vumaki lebyi yelanaka.
Pulani leyi ya makungu yi hluvukisiwile hi Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU hi ku komberiwa hi Presidente leswaku va hundzuluxa mbangu wa kahle leswaku wu va swikongomelo, tipholisi ni magoza lawa ya nga ta hetelela hi ku tisa nkulo ni nhluvukiso wa vatirhi va nkoka eka xiyenge. Xikombelo lexi xi ve kona endzhaku ka nhlengeletano ya ntlawa wa vatirhi wa Presidente hi siku ra Nyenyankulu 2001, laha Presidente a nga tlhontlha vatirhisani ku kuma makungu yo yelana lawa ya nga ta pakanisa eka ku hlanganisa xiyenge ni nkulo.
Ku katsiwe vatirhisani va makungu vo hlaya eku hluvukisiweni ni le ku tirhisiweni ka pulani ya makungu ya xiyenge. Leswi swi katsa mfumo, varimi, bindzu ra vurimi,ni minhlangano ya mintirho ya vurimi. Minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe. Lava hinkwavo i vatirhi va nkoka ni vaxavi va pulani ya makungu leyi tsariweke ku pfuna vaxavi hinkwavo ni vanhu va Afrika-Dzonga leswaku va fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo.
Nhlayo yikulu ya vatirhisani yi hoxe xandla eku hluvukisiweni ni le ku tirhisiweni ka pulani ya makungu ya xiyenge. Vatirhisani lava i mfumo, varimi, bindzu ra vurimi, minhlangano ya mintirho ya vurimi, minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe. Vatirhisani lava hinkwavo i va nkoka no tlhela va va vaxavi va pulani ya makungu leyi tumbuluxiweke ku tirhela vaxavi ni vanhu va Afrika-Dzonga leswaku va fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo.
Hambileswi minhlangano ya vatirhi yi nga ya nkoka eka ku humelela ka vurimi, kambe a yi kalangi yi katsiwangi eka tsalwa hikuva timhaka to tala ti lulamisiwile eka tsalwa leri ra ha ku helaka ra ?Xivono xo fana xa mutirhi wa le purasini?. Timhaka leti nga kona eka tsalwa leri ti vumba xiphemu xa nkoka xo tirhisiwa ka pulani leyi ya makungu ya xiyenge.
Endlelo ro hluvukisa Pulani ya Makungu ri rhangeriwile hi matsalwa yo tala ya mfumo ni makungu. Matsalwa lawa hinkwawo ya tumbuluxe rimba ra nkoka leri makungu ya xiyenge xa vurimi ya simekiweke eka rona no katsa leswi landzelaka:
Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika (lowu khale a wu tiveka tani hi Pulani ya Mileniyamu ya Mpfuxeto wa Afrika) laha varhangeri va Afrika va tshembiseke xivono xo yelana ni ku tiboha ku herisa vusiwana no veka matiko ya vona endleleni ya nkulo lowu hlayisekeke ni nhluvukiso
Makungu lama Hlanganeke ya Nhluvukiso wa Tindhawu ta le makaya lama Hlayisekeke hikwalaho ko va ya ri na xikongomelo xa makungu yo hundzuluxa tindhawu ta le makaya ta Afrika-Dzonga leswaku ti kota ku tiyimela eka swa ikhonomi no va ni ntshamiseko wo tiya ni xiyenge xa kahle lexi nghenisaka xandla eka GDP ya rixaka
Khomixini ya ku nyikiwa Matimba ka Ikhonomi ya Vantima ni ku sunguriwa ka makungu ya rixaka ya ku nyika Matimba Ikhonomi ya Vantima (BEE)
Nongoloko wo tlhela ku Aviwa Misava yo Hluvukisa Vurimi (LRAD), lowu nga nongoloko-ntsongo wa nongoloko wo tlhela ku aviwa misava. Nongoloko wu mpfampfarhutiwile leswaku wu nyika tinyiko eka vaaki va Afrika-Dzonga lava khale a va nga ri na mfanelo yo va ni misava leyi va nga rimaka eka yona
Xivono ni Khodi ya Matikhomelo ya Vuxaka bya Vatirhi va Vurimi? leyi mpfampfarhutiweke hi vanhu lava khumbekaka eka vurimi, minhlangano ya vatirhi ni Ndzawulo ya Mintirho. Ku na xivono xo yelana xa ku hundzuluxiwa ka misava lexi sweswi xi nga ku mpfampfarhutiweni
Rimba leri Hlanganeke ra Vupulani bya Mfumo
White Paper ya Vurimi ya 1995 ni Tsalwa ra Nkanelo wa Pholisi ya Vurimi.
Eka xiyenge lexi landzelaka ku hluvukisiwile no hlamusela xivono xa xiyenge xa vurimi. Xiyenge xa 3 xi tshikelela xiyimo lexi nga kona eka xiyenge xa vurimi, leswi pfunetaka vona mintlhontlho yo fikelela xivono eka Xiyenge xa 4. Mintlhontlho ya xiyenge yi hetelela hi ku vumba makungu manharhu ya nkoka, lawa ya hlamuseriweke hi vuxokoxoko eka Xiyenge xa 5. Makungu lawa manharhu ya nkoka a ya nge swikoti ku tirha ya ri woxe, kambe ya tiseketela hi makungu yo seketela ya ntlhanu lawa ya hlamuseriweke eka Xiyenge xa 6, leswi swi vumbaka masungulo yo fikelela xikongomelo xa makungu. Xiyenge xa 7 xi kanela hi ?xana i mukhuva wihi? wa pulani ya makungu hi ku tshikelela minongoloko ya nkoka ni swivumbeko ni maendlele yo tirhisiwa.
Xivono xa Vurimi bya Afrika-Dzonga
Vundzeni ni mintlhontlho leyi nyikiweke hi Presidente swin?we ni masungulo ya nkoka ni minkoka ya vaaki vantshwa va Afrika-Dzonga swi ta lawula xivono xa xiyenge xa vurimi. Xivono lexi i ku:
Xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela
Xivono xi hlamusela xiyenge lexi hlanganeke lexi tirhisaka rimba ra pholisi yo fana lexi tumbuluxiweke ku herisa ku avana loko nga kona no engetela hi ku hetiseka ku pfuneta ka xiyenge eka nkulo wa ikhonomi ni nhluvukiso.
Xivono lexi xi hlamusela ku nghenelela loku vuyerisaka ko hlayiseka eka ikhonomi ya vurimi ya Afrika-Dzonga hi minhlangano ya ikhonomi hinkwayo, hi ku tekela enhlokweni nkoka wa ku ya emahlweni ka bindzu ra vurimi swin?we ni xiviri xa matimu ya kahle ni ku voyamela tlhelo rin?we loku heteleleke hi ku kumeka ni vuyimeri bya misava byo kala byi nga ringani. Xivono xi amukela ku hambana loku nga kona eka xiyenge no va ni xikongomelo xo tiyisisa ndhawu ni ntirho wa varimi hinkwavo eka xiyenge lexi hlanganeke. Mpakaniso lowu wu voniwa wu fanerile eka xiyimo lexi nga kona xa nhluvukiso wa rixaka ra Afrika-Dzonga naswona wu ta tumbuluxa masungulo yo katsa no khutaza mintlawa hinkwayo ya rixaka leri a ri avanile, xik. mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi ni lamakulu ni mintlawa leyi khale a yi siyiwe ehandle (leswi hlamuselaka rixaka, rimbewu ni mintlawa ya vantshwa).
Ku seketela xivono xa vurimi mpkaniso wa nkoka wa pulani ya makungu ya xiyenge wu ta vekiwa eka swikongomelo swa makungu leswi landzelaka:
Ku tumbuluxa ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela eka mphikizano wa misava hinkwayo, xiyenge xa vurimi lexi vuyerisaka no hlayiseka lexi nghenisaka xandla ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo?
Xikongomelo lexi xa makungu xi ta letela vatirhisani hinkwavo eka ku navela ka vona ku endla makungu yo hambana ni minongoloko. Minongoloko leyi yi ta tumbuluxiwa no tirhisiwa hi ku landza masungulo ya nkoka lama landzelaka ni tinhlamuselo ta minkoka:
Ku ririsiwa ka kahle ka migingiriko, khombo ni vutumbuluxi
Ku kumeka ko ringana ka swipfuno ni timhaka ta mintshovelo
Ku tirhisiwa ko hlayiseka ka swipfuno swa ntumbuluko ni ntivo-vutomi
Ndzavisiso wa kahle, sayense, vutivi ni tisisiteme ta thekinoloji
Timakete ku va ti kongomisa nghingiriko wa bindzu no ava swipfuno
Rimba ra nawu leri twisisekaka ni mintirho ya kahle ya mfumo
Ku tiya ka pholisi no kumbetela
Ntirhisano lowu nga erivaleni exikarhi ka xiyenge xa mfumo ni xiyenge xa phurayivhete eku vumbiweni ka tipholisi ni ku endla mintirho.
Ku languteriwe mimbuyelo leyi landzelaka ku va yi kumeka eka ku humelela ka swikongomelo swa makungu:
Ku engeteleka ka rifuwo eka vurimi ni le tindhawini ta le makaya
Ku engeteleka ka mintirho leyi hlayisekeke eka vurimi
Ku engeteleka ka miholo ni miholo ya mincincelano ya timali ta matiko-mambe
Ku hunguteka ka ndlala ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vun?winyi bya misava ni mabindzu
Ku antswisiwa ka vuswikoti bya vurimi/vufuwi
Ku antswisiwa ka vuhlayiseki bya swakudya swa rixaka ni swa le ndyangwini
Vaaki va le makaya lava tshamisekeke no hlayiseka, ku hunguteka ka vugevenga ni madzolonga, ni nhluvukiso wo hlayiseka wa le tindhawini ta le makaya
Ku antswisiwa ka ntshembo wo vekisa ni vuvekisi bya le kusuhi ni bya matiko-mambe eka migingiriko ya vurimi ni le tindhawini ta le makaya
Ku tinyungubyisa ni ndzhuti eka vurimi tani hi ntirho no va xiyenge
Xiyimo xa xiviri xa vurimi bya Afrika-Dzonga
Afrika-Dzonga ri tihlawulekisa hi swiyimo swa le henhla swa vusiwana, ngopfu-ngopfu etindhawini ta le makaya laha ku lava ku ringana 70% wa vanhu lava pfumalaka va Afrika-Dzonga va tshamaka kona. Miholo ya vona a yi nyawuli hikuva ikhonomi ya le tindhawini ta le makaya a yi ringanangi ku va nyika mintirho leyi va nga holaka mali kumbe ku kota ku ti tirhela.
Ku ni swivangelo swo tala swa xiyimo lexi, kambe swo tala swa swona swi ve kona hikwalaho ka tipholisi leti a ti tirhisiwa khale. Hikokwalaho ko va swiyimo swa ntumbuluko swo fana ni swiyimo swa maxelo swi ri na khombo ni tihakelo ta vurimi, tipholisi leti a ti nga kondleteriwi ni minkhumbo ya tona swi vange nkulo wa xiyimo xa le hansi ni vuvekisi byo kala byi nga ringanangi eka xiyenge. Loko tindhawu ta le makaya a ti ri na masungulo lawa ya nga tiseketelaka ku va ti kuma mali yo tala no kota ku yi tirhisa, ikhonomi ya tindhawu ta le makaya a yi ta va ni matimba, yi kula no tumbuluxa mintirho yo tala ni vanhu lava ti tirhelaka. Hikwalaho ka leswi, ku nga kaneriwa leswaku loko ikhonomi ya Afrika-Dzonga a yi lo landzelela tirhele ro hambana ra ntirho leri katsaneke no kala ri nga ri na xihlawuhlawu xa nhluvukiso no tshamisisa vanhu etindhawini to hambana, vusweti etindhawini ta le makaya a byi nga ta va xikombiso lexi yaka emahlweni xa tiko ni ikhonomi ya hina.
Tiikhonomi ti ya emahlweni ti kula loko ti hundzuluxa swipfuno swa vanhu ni timali eka swiyenge swa masungulo (vurimi, ni migodi), xosungula eka xiyenge xa vumaki ni le ka xiyenge xa mintirho. Leswi a swi ri tano ni le Afrika-Dzonga laha ku cinca ku suka eka tirhele ra vumaki ra nkarhi lowu nga hundza swi fambaka kahle. Kambe ka ha ri na swikombiso swa leswaku etimhakeni leti swiyenge swa masungulo (swo fana ni vurimi) swi tsandzekile ku fikelela xiyimo lexi hetisekeke kumbe swi nga va swi swikotile hi ndlela yo hoxeka leyi vangeke ku va vanhu vo tala va tikuma va nga ri na swipfuno swa ximanguva-lawa.
Vurimi bya bindzu bya Afrika-Dzonga byi landzelele tirhele ra nkulo wa timali, laha swipfuno swa vurimi swa nkoka (swa vanhu ni switirho) swi nga tirhisiweki kumbe swi tirhisiwaka swintsongo eka tindhawu ta khale ka matiko-xikaya. Timhaka leti hi timbirhi ti khumbe miholo ya vanhu va le makaya. Ku yisa emahlweni, vuswikoti byo rima bya varimi va Vantima byi kandziyeriwile, xosungula hikuva va nga vangi xiphemu xa makete ya misava ya bindzu no va vurimi bya bindzu a byi nga pfumeleriwi etindhawini ta le matiko-xikaya. Mintirho eka vurimi bya bindzu a yi nyikiwa ntsena vatirhi vatsongo lava nga riki ni vuswikoti lava holaka mali yo kala yi nga nyawuli, laha xiphemu lexikulu xa mintirho ya le ka vurimi bya bindzu yi nga riki ya nkarhi hinkwawo. Nakambe, ku kula ka tirhele leri a swi vula leswaku vumaki bya swipfuno swa tifeme (upstream) ni vumaki bya maendlele ya swakudya ni tingoti (downstream) lebyi yelanaka ni vurimi a byi nga hluvukisiwangi ku ringana, laha vanhu va le tindhawini ta le makaya a va tsoniwe mintirho.
Timhaka leti a ti tala ku tumbuluxa ku avana ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vurimi. Ku avana loku ku tumbuluxe mintlawa yo hambana ya ?hina? na ?vona? eka vangheneleri no hetelela hi vonelo ro endla tipholisi ni ku endla mintirho leswi pakanisaka eka vurimi byimbirhi ematshan?wini ya xiyenge lexi hlanganeke xin?we ? xin?we xa varimi va bindzu ni xin?wana xa ?varimi lava ha tihluvukisaka?. Hikwalaho ka leswi ku ni ku kayivela ka xivono xin?we (hina/vona/swa hina) ni vutwisisi bya vurimi ni vun?we no va xiphemu xa swona. Pulani leyi ya makungu ya xiyenge yi lava ku herisa ku hambana loku ni vonelo leri ro kala ri nga ri kahle.
Ku sukela hi 1990, ku ni maendlele yo hlaya lama veke kona ku herisa milawu ya xihlawuhlawu no antswisa ku nghenelela, laha nakambe ku nga va ni matshalatshala yo hlaya lawa ya tirhisiweke ku cinca swinawana no tshunxa xiyenge. Swin?wana swa magoza lawa swi veni mimbuyelo ya kahle kasi swin?wana swi veni mimbuyelo leyi a yi nga languteriwangi. Ku hundzuluxiwa ka pholisi etimhakeni leti a ku katsa:
Ku herisiwa ka swinawana swo xavisa swikumiwa swa vurimi
Ku cinciwa ka timhaka ta timali ta vurimi, ku katsa no herisiwa ka swibalo swin?wana leswi a swi ri kahle eka xiyenge
Ku hungutiwa ka matirhiselo ya timali ta tibajete ta xiyenge
Ku hundzuluxiwa ka misava, leswi katsaka ku tlheriseriwa, ku tlhela ku aviwa ni minongoloko yo hundzuluxa vun?winyi bya misava
Ku hundzuluxiwa ka pholisi ya mabindzu, leswi a swi katsa ku hakerisiwa ka swibalo swa tinhundzu ni ku tshunxiwa hinkwako ka bindzu ra vurimi ku katsa ni mintwanano yo tshunxeka ya bindzu
Ku hundzuluxiwa ka minhlangano loku khumbhaka mafambisele ya vurimi
Ku tirhisiwa ka milawu ya mintirho eka xiyenge xa vurimi.
Ku cinca loku ku veni mimbuyelo ya nkoka leyi engeteleke mintshovelo no va vurimi byi kota ku phikizana, hambileswi varimi votala va tikumeke va nga ri na matimba yo tisirhelela eka timhaka ta matiko ya misava, ku cinca ka swiyimo swa maxelo, no engeteleka ka swikweleti ni ku ya ehansi ka swiboho swa mabindzu. Leswi loko swi katsana ni milawu yintshwa ya mintirho, milawu ya mati ni ku hundzuluxiwa ka misava swi hetelele hi mavonele yo hoxeka hi mayelana ni swikongomelo swa milawu leyi, laha swi tlakuseke ku langutela eka vatirhi, ni switatimende swa vaaki leswi a swi endliwa hi mintlawa yo kombisa ku vilela leswi vangeke matikhomelo yo kala ya nga ri kahle ya varimi va bindzu ni ku ya ehansi ka nhlayo ya vatirhi va le mapurasini va nkarhi hinkwawo.
Ku hatlisa ko herisiwa ka swinawana ni ntshunxeko eka khume ra malembe lama hundzeke swi humsele erivaleni ku kayivela ka vuswikoti bya varimi votala byo tifambelanisa ni pholisi ni ku hundzuka ka timakete. Ku nghenelela ka mphikizano wa timakete ta matiko ya misava swi khumbe vuswikoti bya vona hi ndlela yo kala yi nga ri kahle laha swi vangeke ku va varimi votala va sukela vumaki lebyi. Eka ikhonomi leyi yo phikizana no pfuleka/va erivaleni, tisisiteme ta vurimi lebyitsongo na tona ta tsandzeka kumbe ta tikeriwa ku va xiphemu xa vurimi bya ntolovelo.
Hambileswi swirhalanganyi swotala ni swiphiqo swi sivelaka xiyenge xa vurimi ku va xi tirha hi ku hetiseka, kambe leswi i xiphemu xintsongo. Ku ni swikombiso swa kahle swa leswaku varimi van?wana va tirha kahle ehansi ka swiyimo leswi nga kona. Nakambe swi le rivaleni leswaku ku na masungulo ya kahle ni mavonele ya kahle ni ntsakelo exikarhi ka varimi, mabindzu ya vurimi ni mfumo ku langutana ni mintlhontlho leyi no hundzuluxa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho.
Mintlhontlho ya xiyenge
Hi ku languta nkanerisano lowu nga laha ehenhla swi le rivaleni ku vona swiphiqo swa nkoka leswi tlhontlhaka xiyenge. Ntlhontlho lowukulu wa Afrika-Dzonga i ku humelerisa vuswikoti leby a byi tumberile eka vanhu va rona swin?we ni ku vuyeriwa ka le hansi ni vuswikoti lebyi sivelaka ku nghenelela ka vanhu hinkwavo ni minhlangano ya ikhonomi. Xiphiqo lexi xi va kona hikwalaho ka swiphiqo-ntsongo ? leswi xin?wana ni xin?wana xa swona xi nga ni mintlhontlho ya xona.
XIRHALANGANYI XA MPHIKIZANO WA MATIKO YA MISAVA NI KU VUYERIWA KA LE HANSI
Ku na swikombiso swa leswaku xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga xi kota ku yimelana ni mintlhontlho ya mimphikizano. Kambe hambi swi ri tano, ku ni vumbhoni bya leswaku swiyenge-ntsongo swa vurimi swin?wana ni migingiriko yo engetela nkoka a swi na mphikizano eka timakete ta le kusuhi ni le matikweni ya misava. Leswi swi vangiwa ngopfu hi minxavo ya le henhla loko yi pimanisiwa ni mintshovelo ya le hansi, makungu ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle ni minkucetelo, maendlelo ya minxaviso yo kala yi nga ringani ya vaphikizani va hina, sw. n. sw. Ku pfumaleka ka mphikizano wa matiko ya misava swi tlhela swi vanga ntshovelo wa xiyimo xa le hansi ni mimbuyelo ya le hansi eka xiyenge leswi nga ni vutihlamuleri bya vuvekisi bya xiyimo xa le hansi eka vumaki byin?wana. Lowu wu nga va wona ntlhontlho lowukulu lowu lavaka ku lulamisiwa leswaku ku ta vekiwa vurimi eka xiyimo xa le henhla xa nkulo lexi anakanyiweke.
KU NGHENELELA KO KALA KU NGA RINGANI
Hikwalaho ka matimu yo siyiwa ehandle kumbe xihlawuhlawu eAfrika-Dzonga, ku ni ntlhontlho wo antswisa ku nghenelela etimhakeni hinkwato ta xiyenge no herisa swirhalanganyi swo tala leswi a swi ri kona eka matimu. Ntlhontlho i ku va ku kumiwa minongoloko leyi nga ta khutaza vanhu vantshwa ? vantima ni valungu; lavatsongo ni lavakulu, vavanuna ni vaxisati; mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi ku nghenelela eka xiyenge. I swa nkoka ku kuma tindlela leti swiphemu leswi hinkwaswo swa xiyenge swi nga ta titwa no tivona swi ri xiphemu xa nhlangano wun?we.
NTSHEMBO WA VUVEKISI BYA VURIMI WA XIYIMO XA LE HANSI
Ntshembo wa vuvekisi bya vurimi wa xiyimo xa le hansi wu vangiwa hi mimbuyelo ya le hansi ni swiphiqo swa nkoka swa ikhonomi ni mahanyelo leswi khumbaka vuvekisi ni ntshovelo swo fana ni ku dlayiwa ka varimi vo tala, ku rhurhisiwa ni ku tshama etindhawini handle ka mpfumelelo. Ntshembo wa vuvekisi i wa nkoka ku kota ku fikelela xiyenge xa vurimi lexi gingirikaka no kula.
TISISITEME TA MPHAKELO LETI NGA RINGANANGIKI NO KALA TI NGA RI KAHLE
Ku pfumaleka ka mphakelo no tirhisiwa ka tindlela to hambana ta mfumo, swinawana ni minongoloko xikan?we ni tisisiteme ta nseketelo to kala ti nga ri kahle ? leswi hinkwaswo i swa nkoka ku tiyisisa mbangu wa vurimi lowu kotekaka ? swi vanga xivilelo lexikulu ni ntlhontlho eka minhlangano hinkwayo ya mfumo leyi seketelaka xiyenge xa vurimi. Timhaka leti vangaka xiphiqo lexi i ku hambanisiwa ka mintirho yin?wana, ku pfumaleka ka swipfuno, mafumele yo kala ya nga tiyangi ni vutihlamuleri xikan?we ni swiboho swa vurhangeri leswi nga tiyangiki ni ku hlwerisiwa ko endla swiboho.
MAFAMBISELE LAMA NGA RIKI KAHLE NO KALA YA NGA HLAYISEKANGI YA SWIPFUNO SWA NTUMBULUKO
Afrika-Dzonga ri hava misava leyi nga tirhisiwangiki ya vuswikoti bya henhla ni le xikarhi naswona ku ni mpimo eka ku ndlandlamuxiwa ka ntshovelo wa vurimi. Ku engetela eka leswi switirhisiwa ni mintirho yo seketela ku hlayisiwa ko tirhisiwa ka misava a swi ringanangi. Minongoloko ya mfumo (h.l. Nhlayiso wa misava ni Ku tirhisiwa ka Mati) leswi kongomisiweke eka ku sirhelela swipfuno ya humelela kambe a yi ringanangi. Ku onhiwa ka misava ku tshama ku ri xiphiqo eka misava ya kahle ni leyi siyiweke ehandle. Hikwalaho ka ntshikelelo lowukulu wa vurimi ku va ku engeteriwa ntirhiso hi yuniti ya misava, ku ni ntlhontlho lowukulu ku tiyisisa leswaku leswi a swi onhi swipfuno swa hina swa ntumbuluko.
Makungu ya nkoka
Mintlhontlho leyi voniweke yi lava ku lulamisiwa hi xihatla ku pfuneta xiyenge xa vurimi ku suka eka xiyimo lexi xi nga eka xona ku ya eka xikongomelo xa makungu xa ?ku kumeka ko ringana ka misava ni ku nghenelela eka mphikizano wa matiko ya misava, ku vuyeriwa ni xiyenge xa vurimi lexi hlayisekeke lexi nghenisaka xandla eku antswiseni ka vutomi bya vanhu hinkwavo?. Xikongomelo lexi xi ta fikeleriwa hi ku tirhisa pulani ya makungu ya vurimi bya Afrika-Dzonga leyi vumbiwaka hi timhaka tinharhu ta nkoka, xikombiso: ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela, mphikizano wa matiko ya misava ni ku vuyeriwa ni mafambisele lama hlayisekeke ya swipfuno.
Makungu yo kumeka ka misava ko ringana ni ku nghenelela
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela eka mintirho ya vurimi; ku herisa xihlawuhlawu xa vun?winyi bya misava ni bindzu ra misava; no humesela erivaleni vuswikoti bya mabindzu lebyi nga kona eka xiyenge lexi. Mpakaniso wa swona wu ta va eka ku hundzuluxiwa ka misava, ku sunguriwa ka tiphakeji ta nseketelo ta vanhu lava ha ku sungulaka ku rima, ntirhisano ni ku tlakusiwa ka xiyenge.
Makungu lawa ya vulavula hi ku avana ni maendlelo yo siyiwa ehandle no khutaza ku nghenelela ka vanhu lava va nga kona eka xiyenge. Ya tlhela ya tlakusa ku hluvukisiwa ka xivono xo yelana ni makungu yo fana ya vurimi lebyi katsaneke no hambana leswi nga ta khumba mabindzu hinkwawo ni mimpimo ya mapurasi, ku suka eka lamatsongo ngopfu ku ya fika eka lamakulu ngopfu. Mfumo wu ta tumbuluxa rimba ra mintirhisano ku tirhisa makungu lawa ya nkoka. Ku ta khutaziwa ntirhisano wa kahle no tiya ni vutsundzuxi lebyi hluvukisiwaka exikarhi ka varimi va bindzu ni lava va ha sungulaka.
Ku nghenelela ko hlayiseka eka xiyenge ku ta tiyisisiwa ntsena lokU ku nga susa miehleketo yo biha leyi vonaka vurimi byi ri na mbuyelo wuntsongo, swikweleti, swiphiqo swa vuhlayiseki, swivilelo swa vatirhisi swa vuhlayiseki bya swakudya, timhaka ta milawu ni ku nonoka ka ku hundzuka ? kutani hikwAlaho ka swona tani hi xiyenge lexi vanhu va nga riki ni ntshembo no tinyungubyisa. Vurimi byi voyamela tlhelo rin?we hikuva byi endliwa ngopfu hi vavanuna Vamabunu lava va tikombaka va chavisa, lava siyiweke ehandle no kala va nga tekeli enhlokweni varimi lava nga kona ni lava ha tsakelaka ku va varimi. Mhaka yin?wana leyi nga xiphiqo i mhaka yo va vantima a va swikoti ku rima ni leswaku a ku na lexi va nga xi endlaka ku tlula ku va varimi lava pfumalaka lava handzelaka mindyangu ya vona. Miehleketo leyi yi ta herisiwa ntsena loko mavonele ya vurimi ya cinca no siviwa hi khonsepe ya vurimi lebyi gingirikaka, byi humelelaka no va ni vayimeri leswaku byi kota ku lulamisa swivilelo swa vaxavi swa mbangu ni vuhlayiseki bya swakudya.
Ku tlakusa vanhu lava sungulaka eka xiyenge xa vurimi, ku fanele ku pakanisiwa eka matshalatshala yo nyika ikhonomi matimba: eka vanhu vantima, vaxisati, vatsoniwa ni vantshwa va tinxaka hinkwato. Endlelo ro pfuneta vantima va Afrika-Dzonga ku va varimi va bindzu lava humelelaka ni le ka mabindzu ya vurimi ri ta lava leswaku ku va ni migingiriko leyi vumbiweke kahle no pakanisa ku ringanisa ntirho no endla leswaku ku vani vuyimeri ni ku hambana eka xiyenge. Ku yisa emahlweni ku tekeriwa enhlokweni leswaku vantshwa va tinxaka hinkwato hi vona vanhu va mundzuku naswona va fanele ku khutaziwa ku nghenela migingiriko ya vurimi. Migingiriko leyi yi ta vumbiwa hi ku humesa xiyenge xa vurimi xo hambana no va kahle lexi nga ta nyika matimba yo kula ka ikhonomi ya tindhawu ta le makaya handle ko rihisa varimi va bindzu lava nga kona.
KU HUNDZULUXIWA KA MISAVA
Tani hi goza rosungula i swa nkoka ku tirhana ni ku hundzuluxiwa ka misava ku tiyisisa leswaku ku ni ntshamiseko wa tindhawu ta le makaya ni ntshembo wa timakete. Endlelo ro nyika ikhonomi matimba eka vurimi bya Afrika-Dzonga ri sungula hi ku antswisiwa ko kumeka ka misava mfanelo yo sirhelela timfanelo ta vun?winyi bya misava eka vanhu ni le ka tindhawu laha leswi swi nga riki kona.
Ku tirhana kahle ni ku hundzuluxiwa ka misava i swa nkoka leswaku timhaka hinkwato to kumeka ka misava to fana ni ku tlheriseriwa misava, ku tlhela ku aviwa misava ni ku hundzuluxiwa ka vun?winyi bya misava ti nyikiwa nkarhi wo ringana. Maendlele lawa ya ta katsa, kambe a ya nge vi mpakaniso wa pulani ya makungu ya xiyenge lexi, matirhisele ya misava hi swikongomelo leswi nga riki swa vurimi swo fana ni tindlu, sw. n. sw.
Hi ku landzela ku humelela kuntsongo ko tirhisiwa ka ku tlhela ku aviwa misava eka malembe ya ntlhanu yosungula endzhaku ka 1994 nongoloko wu tlhele wu vumbiwa. Nongoloko Wuntshwa wa ku Hluvukisiwa ka Misava ya Vurimi (LRAD) wu vumbiwile ku ndlandlamuxa tindlela ta nseketelo leti nga ta va kona eka vanhu va Afrika-Dzonga lava khale a va siyiwe ehandle ku kuma misava leyi va nga ta rima eka yona. Leswi swi tiyisa ntshembo wa ku aviwa ka misava ku ya hi ku pfuniwa hi timakete ta nongoloko wo hundzuluxa misava wo sungula. Ntokoto wa matiko hinkwawo wu kombisa leswaku minongoloko leyi simekiweke eka timakete wa ku aviwa ka misava ya mfumo yi famba kahle loko yi pimanisiwa ni minongoloko leyi fambisiwaka hi yoxe hi xiyenge xa vaaki. Nongoloko lowu tlheleke wu vumbiwa wu na vuswikoti byo kumeka ka misava hi ku hatlisa hikuva wu hlanganile no olova no fambisiwa hi vaamukeri lava nga tirhisaka tindlela to hambana hi ku ya hi swikongomelo swa vona ni swipfuno.
Mfumo wu tiyimiserile ku tiyisisa leswaku ku humelela ka nongoloko lowu no tiyisisa leswaku vanhu vo huma eka mintlawa leyi siyiweke ehandle va kuma misava hi ku hatlisa ni hi ndlela ya kahle. Kambe i swa nkoka ku va misava leyi yi tirhisiwa hi ndlela leyi nga ta pfuna. Leswi swi ta humelela ntsena loko ku ri na mintirho yin?wana yo seketela ni vuleteri. Hikwalaho-ke ku ni ku amukela ka leswaku ku hundzuluxiwa ka misava ni ku tshamisisiwa ka varimi a swi nge humeleli ni leswaku tindzawulo ta vurimi ta swifundzankulu ni mfumo wa muganga swi ta endla ntirho wa nkoka eku pfuneteni vaamukeri. Leswi swi ta vula leswaku swiphiqo swa vuswikoti swa swifundzankulu ni mimfumo ya miganga swi ta lulamisiwa hi xihatla.
Ku ta endliwa hinkwaswo leswi faneleke ku sirhelela no hlayisa ku hundzuluxiwa ka misava. Leswi swi ta vula leswaku ku ta hangalasiwa misava ya mfumo ya vurimi tani hi mpakaniso wo sungula. Leswi swi ta seketeriwa hi tindlela to fana ni swikimu swo ringana, vurimi bya tikontiraka, vurimi byo lombisa, ku hundzuluxiwa ka vun?winyi bya misava etindhawini ta mintlawa ni ku kumeka ka misava ya phurayivhete.
Hikwalaho ko va vanhu votala va le tindhawini ta le makaya va pfumala no rima emisaveni ya mintlawa, timhaka ta vuhlayiseki bya vun?winyi bya misava ti ta fanela ku lulamisiwa hi xihatla. I swa nkoka ku nyika swinavetisi ni minkarhi yo vekisa etindhawini leti. Ku ta fanela ku tirhisaniwa ni mimfumo ya ndhavuko ku tiyisisa ku humelela ka endlelo leri. Leswi swi ta fambisana ni ku pfuxetiwa ka swikimu swa mincheleto ekhale ka tindhawu ta le matiko-xikaya no rhurhisa mafambisele ya swona ni vun?winyi ku ya eka varimi lava tokoteke ni vaaki.
Hambileswi ku hundzuluxiwa ka misava ku nga mhaka ya nkoka ya masungulo eku tiyisiseni ku nghenelela hi ku hetiseka eka vurimi bya masungulo, ku ta fanele ku lulamisiwa mintirho yo seketela yo hlaya hi nkarhi lowu fanaka ku tiyisisa leswaku endlelo ro kuma misava ni ku nyika matimba ra humelela no hlayiseka.
MINTIRHO YO SEKETELA
Ku ni minongoloko yintsongo yo seketela varimi leyi tumbuluxiweke loko yi pimanisiwa ni switirhisiwa ni timali leti tirhisiweke ku kuma misava ya varimi vantshwa lava ha ku sungulaka emalembeni ya nkombo lama hundzeke. Ku fikela sweswi ku lulamisiwe nseketelo wa le ndzhaku ko tshama emisaveni eka vanhu lava nghenelaka minongoloko yo hundzuluxiwa ka misava ka swikongomelo swo karhi (ad hoc basis), hi xikongomelo xa leswaku mbuyelo wa kona wu ve xiphemu lexintsongo lexi pfunaka. Hi nkarhi lowu fanaka, mintirho yo seketela varimi ekhale ka tindhawu ta le matiko-xikaya yi fikile emakumu.
Ku na mintlhontlho mimbirhi hi mayelana ni mintirho yo seketela vatshami lava tshamaka emisaveni. Xosungula, loko varimi va fanele ku nyikiwa matimba yo nghenelela hi ndlela leyi pfunaka eku hluvukisiweni ka vurimi, i swa nkoka leswaku va nyikiwa mpfumelelo wo kuma mintirho yo seketela. Kambe hambi swi ri tano ntokoto wa le Afrika wu kombise leswaku leswi swi fanele ku endliwa hi swikongomelo swo karhi ni xiyimo xa xihlawuhlawu. Nakambe ndzavisiso wu kombise leswaku mintirho yo seketela varimi lavatsongo ni lava nga exikarhi a yi fanelangi ku hambanisiwa ni leyi yi endliwaka hi varimi lavakulu va bindzu. Kutani-ke, ntlhontlho wo sungula i ku antswisa no ndlandlamuxa mintirho yo seketela leyi nga kona ku fikelela swilaveko swa varimi hinkwavo. Leswi swi katsa ku ya emahlweni ni migingiriko yo tala yo hambana yo fana ni ku nyikiwa matimba ka ntirho wo endla mintirho ya minhlangano ya ndzavisiso, mintirho ya timali, ku kumeka ka timakete ni nhluvukiso, vuleteri ni ku hluvukisiwa ka vuswikoti swin?we ni Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu.
Ntlhontlho lowu wa vumbirhi wu fanele ku nyika nseketelo eka varimi vantshwa. Migingiriko yinharhu ya nkoka yi ta endliwa hi ndlela leyi landzelaka:
Ku nyikiwa ka nseketelo wa varimi lava tshamaka emisaveni lava pfunekaka hi ku hundzuluxiwa ko tlheriseriwa misava, ku tlhela ku aviwa misava ni ku hundzuluxiwa ka vun?winyi bya misava. Ku tshamisisiwa emisaveni ku fikela sweswi ku lava ku kondleteriwa kahle exikarhi ka Tindzawulo ta Vurimi ni Ndzawulo ya Timhaka ta Misava exikarhi ka mimfumo ya swifundzankulu ni mfumo wa rixaka ni le xikarhi ka mimfumo ya miganga ni minhlangano ya varimi na bindzu ra vurimi.
Ku kumeka ka varimi vantshwa lava humaka eka mintlawa leyi khale a siyiwe ehandle lava kumeke misava hi ku yi xava hi voxe, hi ku yi rhenta, hikuva va ri vadyandzhaka, sw. n. sw. Ku fanele ku endliwa ndzavisiso wa swilaveko ku kuma swilaveko swa vona hi ku landza ku mpfumelelo wo seketela mintirho laha tindhawu ni minkhetekanyo ya mintirho laha swilaveko swi nga swa nkoka swi nga ta pakanisiwa ku nyika mintirho yo seketela leyi tsakeriwaka.
Ku ta sunguriwa minongoloko yo hluvukisa varimi lava tshama emisaveni ya mintlawa. Ntshikelelo wu ta va eka ku ololoxa swiphiqo ni le ka magoza yo pfuneta varimi lava ku va va humelela hi nkarhi wuntsongo lowu nga kotekaka. Leswi swi ta lava leswaku ku va ni timakete ta kahle, vuleteri, ku hundzuluxiwa ka vun?winyi bya misava, switirhisiwa ni mintirho yo seketela leyi pakanisaka. Ku ta sunguriwa minongoloko hi ku tirhisana ni minhlangano ya swikumiwa, bindzu ra vurimi ra le kusuhi ni mintwanano ku va khutaza leswaku va nghenelela.
Vatirhisani va nkoka/vo sungula eka xiyenge va fanele ku tiyimisela ku pakanisa eka minongoloko ya varimi lava ku tumbuluxa tidyondzo ta vurimi leti katsaneke exikarhi ka swin?wana ku tlakusiwa ntirhisano, tinhlengeletano to pulana ntirho ni migingiriko yo hlanganyela etindhawini to karhi leti landzelaka:
Ku antswisiwa ko kumeka ka timakete ni ku susiwa ka swirhalanganyi swa timakete eka vanhu lava ha sungulaka
Ku tlakusiwa ka ku rhurhisiwa ka thekinoloji ku ya eka varimi vantshwa hi ku tumbuluxa tisenthara ta le kusuhi to seketela varimi
Ku tirhisiwa ka pulani yo hluvukisa vuswikoti bya vatirhi leswi katsaka ku hluvukisiwa ka vamabindzu lavatsongo ni tiphurojeke ta vutsundzuxi
Ku antswisiwa ka mintirho yo hambana ya timali hi ku tirhisa minongoloko ni minhlangano ya timali ya tindhawu ta le makaya
Ku antswisiwa ka mpakaniso, ku tirhisana ni vukondleteri exikarhi ka minhlangano ya mfumo, vurimi, minhlangano yo kala yi nga ri ya mfumo ni minhlangano ya vaaki leyi endlaka mintirho ya minongoloko ya nhluvukiso hi ku tirhisa tiforamu ta xiyimo xa le tikweni, exifundzeninkulu ni ta le kusuhi. Tiforamu leti ti nga tirhisiwa ku kuma swilaveko ni minongoloko leyi faneleke leyi faneleke ku rhangisiwa emahlweni ku kaneriwa no ololoxa swiphiqo swa minongoloko leyi nga kona, ku valanga xilaveko xo khutaza ni mintirhisano ya mfumo na phurayivhete ku anstwisa ku kumeka ka minongoloko no nyika miehleketo hi mayelana ni tipholisi ni switirhisiwa swa tipholisi
Ku antswisiwa ka vuswikoti ni ku tirha kahle ka vatirhi vo engetela ehansi ka xiyenge xa phurayivhete ni Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu.
Ku engeteleka ko nghenelela eka vurimi ku ta seketeriwa hi minongoloko ku pfuna varimi lava ha sungulaka hi switirhisiwa swa vurimi swa le purasini. Swikombiso swi katsa nseketelo wo biyela, tidibi, mindzhambalalo, mintirho yo hlayisa misava, timali to xava swifuwo ni tiboro.
Magoza yo yelana ya ni nkoka eku nyikeni matimba varimi. Hi ku tirhisana varimi va tiva swilaveko no swi hlanganisa ni leswi va swi lavaka, va tiva ikhonomi ya vona ni ku lulamisa swiphiqo swa timakete. Mfumo wu ta seketela minhlangano ya varimi ku aka vuswikoti bya vona ni ku hluvukisa tindlela to vulavurisana ta le ndzeni. Hi ndlela leyi ku ta tumbuluxiwa ntirhisano wo tiya exikarhi ka NAFU na Agri SA tani hi ndlela ya nkoka yo nyika varimi matimba.
Tikhamphani ta vurimi ta Afrika-Dzonga i xivumbeko xa nkoka xo seketela varimi vantshwa. Minhlangano leyi nga kona yi nga endla ntirho wa nkoka, kambe ku fanele ku khutaziwa ku tumbuluxiwa ka tikhamphani tintshwa ta vurimi etindhawini ta le makaya. Matshalatshala lama veke kona khale hi mayelana ni mhaka leyi ya tsandzile hikwalaho ka matikhomelo yo kala ya nga ri kahle ni minkoka exikarhi ka swirho ni vafambisi swin?we ni hikwalaho ka ku pfumaleka ka vuswikoti ni vutshila bya mafambisele laha ku nga va ni maendlele ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle. Ku ta tekiwa magoza mantshwa yo sungula ku hluvukisa tikhamphani tintshwa hi ku aka vuswikoti ni tindlela ta nseketelo wa timali.
Ku na ku pfumaleka ka switirhisiwa etindhawini ta le khale ka matiko-xikaya laha ku nga ni swikombelo swotala swo antswisa no hlayisa ekhale ka tindhawu ta le makaya ta lavo basa. Leswi swi vangiwa hi mhaka yo va tindhawu leti ti nga swikoti ku nghenela mphikizano. Ku kota ku lulamisa ku pfumaleka ka ku ringana ka switirhisiwa leswi ku ta laveka leswaku Tindzawulo ta Swifundzankulu ta Vurimi ni mimfumo ya tindhawu yi kambela ku hambana ka switirhisiwa no tiyisisa leswaku ku ni nongoloko lowu kondleteriwaka lowu nyikiwaka eka Tipulani leti hlanganeke ta Nhluvukiso leti nga ta hluvukisa switirhisiwa. Leswi swi ta katsa ku langutiwa ka madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho. Vurimi byi ta katsiwa eka mpakaniso wa timhaka ta nkoka leti ti faneleke ku langutiwa rosungula.
Vurimi bya ximanguva-lawa byi cincile hikwalaho ka mintshikelelo ya ikhonomi. Varimi va hundzukela eka endlelo leri nga ta hlayisa minxavo ro fana ni ku hambanisa, ku ndlandlamuxa ni ku engtela nkoka tani hi tindlela to lulamisa mindzilikano ya mpindzulo. Makungu lawa ya tala ku vula ku cincela eka mintirho leyikulu. Ku cinca ka ntumbuluko wa vurimi swi tlhela nakambe swi vula leswaku ku na xihingakanyi lexi nga voniweki hi varimi votala lava va ha sungulaka. Ku lulamisa mintlhontlho leyi ya ikhonomi hi ku vumbiwa ka tindlela tintshwa ta vutumbuluxi ku endla leswaku swi koteka ku va vanhu va nghena eka vumaki eka swiyimo leswi nga kona sweswi.
Hambileswi ku nga ni mintirho yotala leyi vekeriweke Mfumo eka kungu ro kuma misava no nghenelela, i swa nkoka ku tiva leswaku xiyenge xa phurayivhete ? leswi vulaka bindzu ra vurimi, varimi, tikhamphani, minhlangano ya varimi ? vani nkoka lowukulu eku kondleteleni ko nyika matimba no nghenelela. I swa nkoka no laveka leswaku xiyenge xa phurayivhete xi teka ntlhontlho wo nyika matimba ni ku antswisa ndzingano. Ku nyika swinavetisi ku nghenelela ka xiyenge xa phurayivhete eku hluvukisiweni ka vurimi ni le ka endlelo ro nyika matimba.
Mphikizano wa matiko ya misava ni ku vuyeriwa
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa ku vuyeriwa hi ku tirhisa mphikizano wa matiko ya misava eka mphakelo wa xiyenge xa vurimi, ntshovelo wo sungula, swikumiwa swa vurimi ni vumaki bya vuendzi bya vurimi. Ku na timhaka ta tsevu leti tiyisisaka no vumba mbangu lowu eka wona xiyenge xi nga phikizanaka no tlakusa ku tumbuluxiwa ka xipfuno xa mphikizano. Timhaka leti i:
Swiyimo swa timhaka
Swiyimo swa xilaveko
Vumaki byo yelana ni lebyi seketelaka
Makungu yo tiya, xivumbeko ni mphikizano
Mavonele ya mfumo ni pholisi
Nkoka wa vuswikoti
Yin?wana ni yin?wana ya timhaka leti yi lulamisiwile/kaneriwile swin?we ni magoza ya makungu yo karhi ku antswisa mphikizano wa vurimi.
SWIYIMO SWA TIMHAKA
Swiyimo swa timhaka swi vula timhaka ta ntshovelo, ku kumeka ni ku lawuriwa nkoka wa swipfuno swa ntumbuluko, xiyimo xa mahungu ya minxavo swo fana ni ntirho, dizele, swidlaya switsongwatsongwana, michini, vutivi ni switirhisiwa. Timhaka leti i ta nkoka eka xiyenge ku va ti phikizana ni matiko ya misava no vuyerisa.
Mindzavisiso leyi ya ha ku endliwaka yi kombise leswaku swiyimo swa timhaka eAfrika-Dzonga swi sivela mphikizano eka xiyenge xa vurimi ni ntshovelo wa vurimi. Swa nkoka eka mhaka leyi i mahungu ya minxavo, ku vuyeriwa ka masungulo ya swipfuno swa ntumbuluko, nxavo ni nkoka wa vatirhi lava nga riki ni vuswikoti, nxavo wa vatirhi lava nga ni vuswikoti, tihakelo ta vulawuri leti fambelanaka ni ku lomba ni mafambiselo ya mintirho, nkoka wa switirhisiwa, ku durha ka tihakelo ni ku durha no kumeka ka thekinoloji.
Loko leswi swi pimanisiwa ni varimi va tindzoho lavakulu wa misava hinkwayo vo fana na US, EU, Argentina na Brazil, Afrika-Dzonga ri na misava yintsongo ya nkoka, maxelo yo oma no kala ya nga tshamisekangi ni ikhonomi ya nxavo wa le henhla. Timhaka leti ti endla leswaku swi tika ngopfu ku va vurimi bya Afrika-Dzonga ku phikizana ni matiko lawa. Hikwalaho-ke ku kota ku phikizana, ku hlawula loku nga kona eka varimi loku nga seketeriweki hi mfumo i ku tirha kahle no hunguta tihakelo ta mintshovelo ngopfu-ngopfu hi ku tirhisa mahungu mantsongo hi ndlela ya kahle.
Varimi votala ni mabindzu ya vurimi va tirhise minongoloko ya kahle ku hunguta tihakelo, ku antswisiwa ka mafambiselo ya mintirho ni tihakelo ta kahle tani hi xiphemu xa makungu yo hunguta tihakelo ta mintshovelo. Kambe hambi swi ri tano, leswi swi endla xiphemu xintsongo ni swintshunxo swa nkarhinyana eka mabindzu yo tala lamatsongo ni mabindzu ya le xikarhi ni mabindzu ya vurimi. Minongoloko ya mfumo leyi khumbaka ku hungutiwa ka tihakelo hinkwato ta ntshovelo naswona swi lava leswaku xi va xiphemu xa nkoka xa makungu ya mphikizano.
Swa nkoka i switshivelwa, ntleketlo ni tihakelo ta mintsengo. Tihakelo ta ntleketlo ti khumbiwa ngopfu hi switirhisiwa swa mafambisele ya ntleketlo leswi nga ringanangi no kala swi nga ri kahle. Swikombiso swa leswi swi katsa ku pfumaleka ka mimovha ya le xiporweni leyi nga pfunaka, ku pfumaleka ka mphikizano wa le ndzeni exiporweni ni mintirho ya mahlaluko ya mabyatso leswi hetelelaka hi mintirho leyi nga tshembekangiki no durha ngopfu, swihaha-mpfhuka swa ntshovelo wa vurimi, ku onhiwa ni ku pfumaleka ka switirhisiwa swa le mapatwini ya rixaka ni switirhisiwa swo kala swi nga enelangi swa mbulavurisano. Timhaka leti ti endla leswaku tihakelo ta ntshovelo eka vurimi etikweninkulu ra Afrika ti va ehenhla ku tlula ka mune loko ti pimanisiwa ni matiko ya Asia, Amerika, na Yuropa.
Mfumo wu ni ntirho wa nkoka eku lulamiseni ka timhaka leti. Ku fikela sweswi, minongoloko leyi landzelaka yi ta langutiwa:
Ku lulamisiwa ka xivumbeko xa nkhutazo wa mfumo ku hunguta tihakelo yo hundzulukela eka swikumiwa swa mphikizano
Switirho swo tumbuluxa timali ku pfuna varimi vantshwa ni lava nga kona ku lawula nkhumbo wa mpimo wa le henhla wa ntswalo eka mali
Ku kamberiwa ka swilaveko swa ntleketlo hi ku languta pholisi ya mapatu ni xiporo swa vurimi
Ku tirhisiwa ka ?Xivono xa Khodi ya Matikhomelo ya Vuxaka bya Vatirhi eka Vurimi? leyi mpfampfarhutiweke hi vurimi lebyi lulamisiweke, minhlangano ya vatirhi ni Ndzawulo ya Mintirho swin?we ni ku hundzuluxiwa kun?wana ka makete ya mintirho.
SWIYIMO SWA SWILAVEKO
Mpimo, nkulo ni ku vumbiwa ka makete ya le kaya ku ni nkoka lowukulu eku endleni ka mphikizano wa vumaki. Mphikizano wo tiya wa le kusuhi i wa nkoka naswona a swi talangi ku va vumaki lebyi nga riki na mphikizano etimakete ta le tikweni ra byona byi va ni mphikizano etimakweni ya misava. Loko mpimo wa nkulo wa ikhonomi wa ha ri ehansi eka vuswikoti byo kula ka wona, mpimo wa timakete ta Afrika-Dzonga ni nkulo wa tona wa le hansi wa swakudya ni swikumiwa swa tingoti swi ta sivela mphikizano wa vurimi. Hikwalaho, mhaka ya nkoka yo hluvukisa xilaveko xa makete ya le kusuhi, leswi katsaka ku nga ri ntsena ku tlakusiwa ka tindhawu ta timakete ni ku khutaza vuendzi bya vurimi ni mabindzu lama nga riki ya vurimi lama nga kona etindhawini ta le makaya ni migingiriko.
Swivandla swa timakete a swi tali ku hluvukisiwa hikwalaho ko pfumaleka ka mahungu. Nkoka, ku kumeka ni mahungu ya timakete ya khumba ngopfu mphikizano wa vamabindzu votala eka xiyenge xa mabindzu ya vurimi. Loko ku nga ri na mahungu lama tshembekeke ya minkarhi hinkwayo timakete tintshwa ta le kusuhi ti ta nonoka ku hluvuka. Ku lulamisa swiphiqo leswi minongoloko leyi landzelaka yi fanele ku langutiwa:
Sisiteme ya vutlharhi bya mabindzu ya vurimi byo sungula ni xiyenge xa bindzu ra vurimi leswi nga ta nyika mahungu ya nkoka ya swiboho swa mabindzu ni ku hluvukisiwa ka timakete
Ku ya emahlweni ku hluvukisiwa mintirho ya tinhlayo eka Ndzawulo ya Vurimi hi ku tirhisana ni vumaki na Statistics South Africa
Ku hluvukisiwa ka mabindzu mantshwa ya le kusuhi hi ku tirhisa endlelo ra nhluvukiso etindhawini ta le makaya.
Vukona bya vumaki lebyi phakelaka lebyi phikizanaka ematikweni ya misava, ku fana ni mahungu ya vumaki, swintshunxo swa timali, minhlangano ya mindzavisiso, tikhamphani ta ntleketlo, vaphakeri va minchumu yo pakeriwa, ni vaphakeri va switirhisiwa swo fana ni gezi ni mati swi na nkhumbo eka mphikizano wa xiyenge xa vurimi.
Ku langutiwa ka ku engeteleka ka timakete exikarhi ka vaphakeri va mahungu ni vahangalasi swin?we ni ku tshikeleriwa ka tifeme ta matiko ya misava swi nga khumba hi ndlela yo kala yi nga ri kahle mphikizano wa xiyenge xa vurimi. Matimba ya tifeme leti ni ku pfumaleka ka mphikizano endzeni ka xiyenge swi nga vanga mahungu ya le henhla ya le xikarhi ya minxavo. Eka mhaka leyi Mfumo wu ta langutela maendlelo ya mphikizano eka mahungu ya vurimi ni vumaki bya vuhangalasi, kasi laha swi faneleke ku kambela swiyimo swa tihakelo kumbe ku tirhisiwa ka Nawu wa Mphikizano.
Migingiriko yo humesa vuswikoti lebyi tumbeleke bya vurimi bya masungulo byi ya emahlweni ku suka eka mhaka yo va minxavo ya mintshovelo ya swikumiwa swa masungulo swo fana ni tindzoho ni timbewu ta oyili ti engeteleka kantsongo loko ti pimanisiwa ni mahungu ya tona hi ku famba ka nkarhi. Ntirho wa varimi i ku engetela vuswikoti bya vona bya rima hi ku tirhisa mahungu ya ntirho yo tala ni tindlela ta ntshovelo. Leswi swi vula leswaku mhaka ya nkoka leyi nga ta tisa ntshovelo wa kahle ni mphikizano wo antswa yi kumeka eku kumekeni ka mahungu yo tala ya mphikizano ni ku tirhisiwa ka thekinoloji ya ntsohvelo leyi anstwisiweke. Ku engeteleka ko tirha kahle ku ya hi ku tirhisiwa ka thekinoloji leyi antswisiweke, ndzavisiso wa Vurimi, vuleteri ni ku ndlandlamuxiwa ka minhlangano i swa nkoka eka xiyenge lexi.
Mavandla ya timali i swi hlanganisi swa nkoka eku tiyisiseni mphikizano wa xiyenge. Varimi vabindzu va tala ku pfuniwa hi tibangi ta mabindzu na Bangi ya Misava. Mavandla lama ya ni minongoloko ni mintirho yintsongo etindhawini ta le makaya. Nakambe varimi lavatsongo votala a va katsiwi eka mintirho ya timali hikwalaho ka xihlaya xa le henhla xa khombo swin?we ni ku pfumaleka ka vuhlayiseki. Hikwalaho ka leswi ku ta khutaziwa ku tumbuluxiwa ka migingiriko ya vutumbuluxi bya vuhlayiseki ku kota ku lulamisa leswi. Ku tumbuluxiwa ka mavandla ya timali ya le kusuhi ni lamatsongo leswi katsaka tikhamphani ta mintirho ya timali ni tibangi ta le makaya swi ta tlakusiwa.
MAENDLELO YA SWITOLO SWA MPHAKELO
Swiyimo leswi lawulaka mafambisele ya mapurasi ni mabindzu ya vurimi, matumbuluxelo ni mafambisele, ni ntumbuluko wa mphikizano wa le tikweni swi na nkhumbo lowukulu eka mphikizano wa xiyenge. Mbangu lowu twisisekaka wa mphikizano eka xiyenge hi ku tirhisa kahle pholisi ya mphikizano, mafambisele ya bindzu ni vuswikoti swi fanele ku tiyisisiwa. Vuswikoti bya mafambisele ya varimi na matimba ya timakete ta vaxavi naswona i swa nkoka eku humeleleni ka mphikizano wa xiyenge xa swakudya swa vurimi. Switolo swa mphakelo swi kurile no va ni matimba yo kanerisana no kumisisa minxavo ya vaxavisi etikweni ni le matikweni hinkwawo. Hikwalaho ka leswi varimi va ti kuma va nga pfuneki eka minkanerisano ya minxavo. Ku antswisiwa ka matimba yo kanela ya varimi, i swa nkoka leswaku ku tumbuluxiwa ntirhisano ni vuxaka bya nkarhi wo leha exikarhi ka vatirhi va nkoka vo hambana eka switolo swa mphakelo no tlakusa ntirhelano wa mphakelo ku endlela leswaku ku engeteriwa nkoka wa ntirho. Ku ta tekiwa magoza yo khutaza ku hluvukisiwa ka mphikizano wa ntirhisano wa switolo swa mphakelo leswikulu swin?we ni mintlawa ya swikumiwa.
KU PFUNETA MBANGU WA PHOLISI
Nkucetelo wa mfumo wu nga va kahle kumbe wu nga vi kahle leswi nga yaka hi tipholisi ta wona, minongoloko ni tindlela ta matirhelo. Ku ni miehleketo leyi nga kona eka swiyenge swin?wana swa vurimi ya leswaku tipholisi tin?wana ta mfumo ni ku pfumaleka ka matirhisele ya kahle ya minongoloko ya mfumo i swiphiqo swa mphikizano wa vurimi ni vumaki bya swakudya. Hi mhaka yo va miehleketo yi hambana exikarhi ka varimi va bindzu lava nga kona ni mintirho yin?wana, mafambisele yo kala ya nga tiyangi ni vutihlamuleri ni swiboho swo kala swi nga ri kahle swa valawuri-nkulu xikan?we ni ku nonoka ko tirhisiwa ka swiboho swa valawuri-nkulu i timhaka leti faneleke ku langutiwa hi xihatla. Mfumo wu ta langutana ni ku antswisiwa ko karhi eka swiyimo hinkwaswo swa ku endliwa ka ntirho.
MAFAMBISELE YA KHOMBO
Vurimi byi nga hlamuseriwa tani hi vumaki lebyi nga ni khombo hi xivumbeko xa ku cinca ka maxelo, mintungu, mavabyi ni makhombo ya minxavo xikan?we ni makhombo ya ntumbuluko yo fana ni madyandza ni tindhambi. Eka xiyimo xa Afrika-Dzonga HIV/AIDS, vugevenga, ku tlakuka ka le henhla ka ntswalo ni minxavo yo kala yi nga hlayisekangi leyi vangiwaka hi maxelo lama tshamaka ya cinca i timhaka ta nkoka leti engetelaka nxavo ni swirhalanganyi swa mphikizano eka xiyenge xa vurimi bya swakudya ni tingoti.
Makungu ya kahle ya mafambisele ya khombo i ya nkoka eku tlakuseni ka switirho swa mafambisele ya khombo swo fana ni mindzindza-khombo, ku sirheleriwa ka rifuwo ni vumundzuku bya timakete ta vurimi. Xiphemu xin?wana xa makungu ya mafambisele ya khombo i sisiteme yosungula ya xitsundzuxo leyi katsaka ku kumeka ko ringana ni ku tirhisiwa hi nkarhi ka mahungu lama nga riki ni swihoxo no fanela ya maxelo. Hikwalaho ka leswi swi nga ri ku endliweni hi ku hetiseka mahungu lawa ya ta kumeka hi ku tirhisa tisenthara ta mahungu ya le makaya hi ku tirhisa Sisiteme ya Mahungu ya Mbangu wa Vurimi. Mfumo wu ta tlakusa ku tirhisiwa ko anama ka sisiteme leyi ya mahungu hi ku tirhisa vanyiki van?wana va mahungu.
Ntungu lowu wa ha ku vaka kona wa vuvabyi bya swinyondzwani ni milomo na karnal bunt swi tshikelele nkoka wo tirhana kahle ni mintungu, vuvabyi bya swiharhi ni swimila. Rimba ra nawu ro ringana ni ra minhlangano (xik. ku engeteleka ka swiboho swa matiko hinkwawo, vutihlamuleri byo hambana, ku pfumala matimba ka vun?anga bya swiharhi ni ku pfumaleka ka switirhisiwa) swin?we ni ku pfumaleka ka vuswikoti byo kambela swi endla leswaku xiyenge xi nga tirhi kahle.
Endlelo ro tlhela ku vumbiwa swimila ni nkoka wa vulawuri ni mintirho ya vun?anga bya swiharhi leswi swa ha ku endliwaka i goza rosungula ro lulamisa xiphiqo lexi. Endlelo leri ri ta yisiwa emahlweni hi ku tirhisana swin?we ni pholisi ni nkambelo wa milawu ya mfambisele ya swimila ni mavabyi ya swiharhi ya laha tikweni. Ku engetela eka leswi, fambiselo ro tirhana ni timhaka ta xihatla ta SPS ni timhaka ta swimila ni rihanyu ra swiharhi ri le ku lulamisiweni swin?we ni ku tumbuluxiwa ka ntlawa wa vuhlayiseki bya swakudya lowu nga na vuswikoti bya kahle byo antswisa vulawuri. Hikwalaho ka ku cincela eka mafambisele ya bindzu ro ntshunxeka eka xifundza xa SADC, Afrika-Dzonga ri ta rhanga emahlweni eku tlakuseni ka ntirhisano wa xifundza etimhakeni ta SPS (ku aka vuswikoti, ku twananisa mimpimo ni maendlelo, sw. n. sw.)
Khombo ra minxavo ri hlamuseriwa tani hi xiphemu xo herisa milawu ya makete ya vurimi. Loko ku tirhaniwa ni khombo ra minxavo hi ku tirhisa mafambisle ya switirho swa khombo swo hambana swo fana ni vumundzuku bya timakete swi ta va swa nkoka eka varimi hinkwavo. Mfumo hi ku tirhisana ni xiyenge xa phurayivhete wu ta simeka vuleteri byo hetiseka ni minongoloko yo tivisa varimi ku va khutaza ku tirhisa switirho swa mafambisele ya khombo swo fana ni timakete ta vumundzuku bya vurimi. Timakete ni khombo ra minxavo swi tlhela nakambe swi hungutiwa hi ku tirhisa mahungu ya kahle ya timakete hi minkarhi leyi faneleke. Lahawani Mfumo nakambe hikwalaho ko va wu ri na vuswikoti bya tinhlayo wa ha ri ni ntirho wa nkoka, loko hi tlhelo matshalatshala man?wana yo fana ni ku tumbuluxiwa ka Sisiteme ya Vuswikoti ya Agribusiness (Bindzu ra Vurimi) swi nga ta tlhela swi khutaziwa. Matshalatshala lawa ya ta nyika varimi ni mabindzu ya vurimi vutlharhi bya timakete lebyi laviwaka ku endla swiboho swa mabindzu leswi nga ni mahungu no hunguta khombo ra timakete ni minxavo.
Afrika-Dzonga enkarhini wa sweswi ri hava swikimu swo tiya swo seketela vurimi na swivumbeko swa nkarhi hinkwawo swa minhlangano swo tirhana ni mafambisele ya makhombo. Hikwalaho ka leswi ku tumbuluxiwa ka vuswikoti bya minhlangano ku tirhisa mafambisele ya makhombo no tumbuluxa swikimu leswi hetisekeke swo tirhana ni makhombo yo fana ni tindhambi, mindzilo ni madyandza eka xiyenge xa vurimi swi le ku lulamisiweni. Swikimu leswi swi ta katsa swikimu swo ringanisiwa ka miholo ni minongoloko ya ndzindza-khombo leyi nga ta vumbiwa hi ku tirhisana na Mfumo, varimi ni tifeme ta ndzindza-khombo ta phurayivhete.
Xohetelela, migingiriko ya mfumo leyi nga kona yo lawula ntungu wa HIV/AIDS, yo sivela vugevenga no tiyisisa ntshamiseko wa ikhonomi ya nkoka swi ta engetela ku hunguta timhaka tin?wana ta khombo eka xiyenge.
MABINDZU YA MATIKO HINKWAWO
Ku engeteleka ka mphikizano ku pfuneta hi xilaveko xo hlayisa ku katsiwa ka xiyenge eka ikhonomi ya misava hinkwayo tani hi laha swi kombisiweke hi kona eka vuswikoti byo xavisa swikumiwa etimakete ta le misaveni. Leswi swi nga pfuna eka nkulo wa le henhla wa ikhonomi hi ku engetela ku kumeka ka timakete.
Magoza ya mfumo yo seketela mintirho ya mabindzu i ya nkoka kambe swi ta lava ya lulamisa nseketelo wo tlula mpimo ni nsirhelelo wa vurimi bya le misaveni, timakete ni vuxaka bya mabindzu ku fika eka xiyimo xa matiko hinkwawo xa vurimi bya Afrika-Dzonga.
Vurimi bya Afrika-Dzonga byi fanele ku fambisana ni mbangu lowu tihlawulekisaka hi ku engeteleka ka xiyimo xa ku rhurhisiwa ka vurimi, tihakelo leti cincaka no va ta le henhla ni ku pfumaleka ka ku tirhisa tirhele leri nga erivaleni hi matiko lama hluvukeke. Timakete ta matiko lawa ti tlhela ti tihlawulekisa hi ku pfumaleka ka swirhlanganyi swo pfumala tihakelo eka swivumbeko swo hambana swo fana ni ni ximila xa nkatsano, tindlela ta rihanyu ra swiharhi ni vanhu. Maendlelo ni vulawuri bya mindzilekani swi tala ku va swi nga ringanangi ku fambisana ni ku susiwa ka thyaka, switundziwa swo kala swi nga ri nawini swin?we ni ku tirhisiwa ko ringana ka SPS ni tindlela ta nhlambulo eka xiyimo xa masungulo. Tindlela ta ti-SPS ta le kusuhi ni mimpimo enkarhini lowu nga hundza a swi nga fambisani ni ku kula ka switundziwa ni swixavisela-vambe, kasi hi tlhelo swilaveko swa vumaki hi mayelana na timhaka ta SPS a swi nga tali ku rhangisiwa emahlweni hi Mfumo kumbe swi hlwerisiwa.
Ku na ku pfumaleka ka mfuwo wa swixavisela-vambe etindhawini tin?wana ta vurimi bya Afrika-Dzonga naswona ku tumbuluxiwa ka tihuvo ta switundziwa swa vurimi i vutumbuluxi byintshwa. Ku na ku pfumaleka ka vuseketeri bya kahle bya switundziwa swa vurimi ku sukela loko ku ta va ku herisiwe swinavetisi swa xikimu hi 1997.
Hi ku komisa endlelo ra xilaveko xa le tlhelo (h.l ku susiwa ka swirhalanganyi swo kumeka ka timakete ni mphikizano wo kala wu nga ri kahle) swin?we ni endlelo ra mphakelo wa le tlhelo (h.l ku tlakusiwa ka switundziwa) swa laveka leswaku ku ta va ni swipfuno leswi hetisekeke swa ikhonomi ya mabindzu ya matiko hinkwawo. Leswi swi ta katsa exikarhi ka swin?wana leswi landzelaka:
Vukondleteri bya kahle exikarhi ka valawuri va DTI na DOA
Ku nghenelela ka kahle eka WTO ku lulamisa nseketelo wo tlula mpimo no hoxeka ni nseketelo wa vurimi bya misava
Migingiriko yo tlakusa mabindzu hi ku yi fambelanisa na Afrika-Dzonga h.l Ku tinyungubyisa hi Afrika-Dzonga, mavito ya swilo swa le henhla ni nseketelo lowu kongomaka no tiyimisela ka mpfangano wa vutumbuluxi bya vurimi xik. ku tlakusiwa ka makete ya swixavisela-vambe ni mimpfumelelo ya swikweleti
Mimpimanyiso leyi pfunaka ya mintwanano ya minxavo ya kahle eka endlelo ro vumba na/kumbe leri heleke
Pholisi ya nsirhelelo ya kahle no ringana ya tihakelo ta xiyenge xa vurimi, ni ku komisiwa ka maendlelo ya tihakelo lama faneleke
Mintirhisano ya matiko yo tala xikombiso eka SADC leyi nga ni xikongomelo xo kuma mintshovelo ya kahle eka vurimi bya switundziwa, vuhangalasi ni minxaviso kumbe ku hunguta tihakelo hi ku tirhisa vuvekisi bya mintlawa hi mayelana ni mindzavisiso ya mabindzu yo karhi
Vulawuri bya kahle bya mindzilekani ku sivela switundziwa leswi nga riki enawini, migingiriko ya switundziwa swa vuxisi swin?we ni ku tirhisiwa loku nga riki kahle ka SPS ni tindlela ta nhlambulo ni milawu ya ntumbuluko. Ku lulamisa timhaka leti Mfumo se wu le ku ringeteni ko antswisa ntirho wa nkambelo, ku engeteriwa ka vatirhi emindzilekanini ni ku pfuneta SARS ku antswisa switirhisiwa swa yona swa le mindzilekanini. Ku engetela eka leswi Mfumo wu ta pima mintirho ya le mindzilekanini yo nghena ka tinhundzu ta vurimi ku fika eka nhlayo leyi lawulekaka no tiyisisa leswaku hinkwayo yi endliwa hi ndlela ya xilekitironi swin?we na Hofisi ya le Ntsindza
Ku tirhisa endlelo rin?wana ro antswisa swivandla swa mabindzu ya matiko hinkwawo ku langutiwa ngopfu mhaka yo antswisa vuswikoti ni vutwisisi bya mbhasiso ni tindlela ta mbhasiso wa swimila (phyto-sanitary). Hi ndlela leyi Mfumo wu ta simeka pfhumba ra bindzu ku kota ku nghenelela kahle no tumbuluxa vuxaka swin?we na valawuri va SPS etimakete leti nga kona ta nkoka ta vuswikoti bya swixavisela-vambe ku tiyisisa leswaku tindlela ti simekiwe eka swa sayense, ta twananisiwa ni mimpimo ya matiko hinkwawo ni leswaku ku ni ku tekeriwa enhlokweni hi matlhelo hinkwawo. Ku yisa emahlweni Mfumo wu ta nghenisa vatirhisani va SADC eka ku veka mintlawa yo veka mimpimo ya matiko hinkwawo hi xikongomelo xo hlayisa mimpimo leyi lawulekaka kambe leyi simekiweke eka mimpimo ya swa sayense
Mfumo wu ta tlakusa dyondzo ya swixavisela-vambe no kondletela maendlelo ehansi ka swiyenge swa switundziwa ku tlakusa mphikizano wa timakete ta swixavisela-vambe hi ku tirhisa Huvo ya Swixavisela-vambe na Mintlawa ya Migingiriko ya Nhlanganelo
Nongoloko wo tlakusa mabindzu ya vaaki lava tshamaka etindhawini ta le makaya lava pfumalaka (nongoloko wa swixavisela-vambe wo hunguta vusiwana).
Mafambisele yo hlayiseka ya swipfuno
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa vuswikoti bya varimi ku tirhisa swipfuno hi ndlela yo hlayiseka no tiyisisa ku tirhisiwa ka kahle ni mafambisele ya swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi ta lava vonele ra nkarhi wo leha leri nga ni xivono ni minkoka leyi nga ta letela ku tirhisiwa loku nga kona ku tiyisisa mphakelo wa swona wa nkarhi wo leha. Makungu lawa ya ta khumba nhlayiso wa misava, ku tlhela ku aviwa misava, ku tirhisiwa ka misava etindhawini ta le madorobeni, ku hambanisiwa ka misava ya xiyimo xa le henhla xa vurimi, ku hlayisiwa ka tindhawu ta misava leti pfumalaka vusirheleri, ku hambana ka ntivo-vutomi ni tisisiteme ta mati, sw. n. sw.
Mhaka ya nkoka eka makungu lawa i ku hlayisa ku hambana ka vurimi ni ku tlakusa ku hlayiseka ko tirhisiwa ka misava ni mati hi ku tirhisa endlelo ra ku tlakusiwa ka swimila ni swifuwo eka tisisiteme ta vurimi to tiya no hlayiseka ngopfu. Ku nghenelela ka varimi ku ta va ni nkoka eku humeleleni ka makungu. Ku engetela eka maendlelo ya vutumbuluxi yo hlanganisa mafambisele ya swipfuno swa nseketelo wa minongoloko swi nga nyika xiyimo lexi humelelaka lexi nga ta hetelela hi swipfuno swa varimi swa ikhonomi swa nkarhi wo koma swin?we ni ku pfuneta eka xikongomelo xa nkarhi wo leha xo hlayisa masungulo ya swipfuno swa ntumbuluko.
Ku onhiwa ka swipfuno swa misava ni mati swi na khombo lerikulu etikweni. Ku fanele ku endliwa makungu yo sivela swivangelo leswi onhaka misava. Ku ta laveka swivumbeko swa matimba swa mavandla ni ku engetela ku cinca ka maendlelo ya vurimi lama nga kona ku antswisa ku tirhisiwa ka misava ni mati. Ku sunguriwa ka tisisiteme ta vurimi ta matimba hi ku tirhisa tisisiteme to cincana leti kondleteriweke kahle swi nga endla leswaku ku va ni ku pfuneka lokukulu emhakeni leyi.
Misava, mati ni minongoloko yo hlayisa swi ta pakanisiwa eka tindhawu leti ku nga ni ntshembo lowukulu wo humelela: laha vaaki va nga tala, swivandla swa mintirho swi nga le hansi, ku nga na vuhlayiseki lebyikulu bya misava, ku nga na tithekinoloji leti pfunaka ni laha ku kumekaka timakete, switirhisiwa ni mintirho. Hikwalaho ka leswi ku humelela ka ku tirhisiwa ka mintirho yo pfuneta ku nga pfuneta ngopfu eku tirhisiweni ko hlayiseka ni mafambisele ya swipfuno swa ntumbuluko.
Minongoloko yin?wana leyi nga ku langutiweni enkarhini wa sweswi ku antswisa ku hlayiseka i:
Ku hluvukisiwa ka makungu yo andzisa swimila leswi nga ta hlayisa no tlakusa ku hambana ka jenetiki
Nhluvukiso wa xiviri (in situ) wa swikumiwa swa vurimi leswi pfumalekaka ni ku hambana ka tisisiteme ta ikhonomi ya vurimi
Ku vekisa eka switirhisiwa ni mintirho ku seketela ku tirhisiwa ko hlayiseka ka misava
Nhluvukiso wa makungu ya bayothekinoloji ku pfuneta eka xipfuno xa kahle xa nkarhi wo leha xa Afrika-Dzonga ni vanhu va rona
Ku khutaza mintshovelo ya sayense yo byala hi swivangelo swa rihanyu ni miholo
Ku veka mintshovelo ni nhlayiseko eka vonele ra sisiteme ya vurimi. Leswi swi seketela tisisiteme ta mbangu ta ntshovelo ta kahle ku katsa na ntshovelo lowu hlanganisiweke, mafambisele lama hlanganeke ya swimila ni vurimi bya mpfangano. Minongoloko leyi pakanisiweke ni migingiriko swi ta ringanisiwa hi vonele ro twananisa ni milawu ya mafambisele yo hlayiseka ya swipfuno swa ntumbuluko.
Makungu yo seketela
Tindlela to hambana ta makungu ya nkoka (h.l ndzingano, mphikizano ni makungu yo hlayiseka ya ku tirhisiwa ka swipfuno) swi tsemakanya swiyenge naswona swi ta pfuneta eku tlheriseleni ntshembo eka vurimi. Mfumo wu vona ntshembo wu ri na nkoka eka nkulo wa vumundzuku bya xiyenge. Hi ku tekela leswi enhlokweni makungu lawa ya landzelaka yo seketela ya nkoka ya tivisiwile:
Mafambisele ya kahle
Nhluvukiso lowu Hlanganeke wo Hlayiseka wa tindhawu ta le Makaya
Vutivi ni vutumbuluxi
Ntirhisano wa matiko hinkwawo
Vuhlayiseki ni Vusirheleri
Makungu lawa i ya nkoka hikuva ya ta nyika masungulo ya nkoka lawa loko ya nga ri kona xikongomelo xa makungu ya mphikizano, nkatsano ni ku hlayiseka ka vurimi swi nga ta kala swi nga fikeleriwi. Makungu lawa ya ta rhangisiwa emahlweni naswona ya ta kaneriwa hi vuxokoxoko.
Mafambisele ya kahle
Nawu wa mafambisele ya kahle i xihlanganisi xa misava hinkwayo lexi kumekaka eka pulani ya makungu hinkwayo. A xi tirhisiwi ntsena eka Mfumo kambe ni le ka vatirhi va nkoka hinkwavo eka xiyenge. Ehansi ka Mfumo rimba ra mafambisele ya kahle ro aka leri pfunaka vaxavi va xiyenge xa mfumo xa vurimi lexi tiyeke no tirha kahle swi ta va mhaka yo sungula ku tiyisisa masungulo ya kahle yo fikelela xikongomelo xa makungu.
Mhaka ya nkoka eka makungu ya mafambisele ya kahle ku ta va mintirhisano. Xosungula, Mfumo wu ta hluvukisa rimba ra mintirhisano exikarhi ka xiyenge xa mfumo ni xiyenge xa phurayivhete ni ti-NGO ku pfuneta timhaka ta makungu ya xiyenge, xikombiso ndzingano, mphikizano ni vuhlayiseki. Rimba leri ri ta katsa leswi landzelaka:
Mafambiselo ya ntirhisano exikarhi ni le ndzeni ka swiyenge swa tindzawulo ta mfumo
Mimpimo yo endla ntirho hi ku fambisana swin?we ni pholisi ya Batho Pele ya ku endliwa ka ntirho wa Mfumo
Mintwanano ya ntirhisano exikarhi ka Mfumo ni mintlawa ya swixavisiwa ni minhlangano ya varimi
Pulani leyi Hlanganeke ya Nhluvukiso ku letela Mimfumo ya Tindhawu etimhakeni leti yelanaka ni vurimi
Ku tiya ka vini va tixere exikarhi ka Mfumo ni minhlangano ya vaaki yo fana na Huvo ya Minxaviso ya Vurimi ya Rixaka, Huvo ya Ndzavisiso wa Vurimi ni Bangi ya Misava
Mintwanano ya ku endla ntirho exikarhi ka minhlangano ya vaaki ya rixaka
Minongoloko yo aka vuswikoti bya mfumo wa rixaka ku seketela minhlangano ya mfumo, mimfumo ya swifundzankulu ni mimfumo ya miganga.
Nkoka ni vuswikoti bya mintirho leyi endliwaka hi Mfumo yi ta va ya nkoka eku fikeleleni ka xikongomelo xa xiyenge xa vurimi lexi nga ni vuyimeri. Mintirho yin?wana ya mfumo ni tipholisi naswona i swa nkoka eku antswiseni ka mphikizano wa xiyenge. Swikombiso swa leswi i rimba leri twalaka no tirha kahle ra swinawana ni mafambisele ya kahle hi ku angarhela. Hikwalaho ka leswi endlelo rintshwa ro endla ntirho ri ta mpfampfarhutiwa ku engetela nkhumbo ni vutihlamuleri bya vaaki hinkwavo ni xiyenge xa phurayivhete xa vaendli va ntirho va varimi ni swilaveko swa bindzu ra vurimi. Nkoka wo nyika vanhu va le handle mintirho wu ta langutiwa. Ku engeteleka ka vuswikoti ni ku hundzuka swi ta endliwa hi ku vekiwa exikarhi ka mintirho, tikontiraka ni ku avelana tihakelo ta mintirho. Mpakaniso wo karhi ku fikela sweswi wu ta vekiwa eka leswi landzelaka:
Ku hlawula nhlangano wa le kusuhi ku kuma vutihlamuleri lebyi vekiweke exikarhi
Ku veka masungulo ya nawu ni tikontiraka to rhurhisiwa ka matimba vutihlamuleri ni ku tirhisiwa ka timali
Ku vumba ?milawu ya ntirho? wa mavandla
Ku lulamisa mimpimo ya ntolovelo ya minhlangano leyi nyikiweke tikontiraka
Ku tumbuluxa swiletelo swa minthwaso
Ku lulamisa tikontiraka ta ntolovelo ni maendlelo yo xava tinhundzu
Ku tumbuluxa nawu lowu nga ta endla leswaku vangheneleri va nghenisa xandla hi ku hetiseka eka endlelo
Ku tumbuluxa mimbuyelo yo kala ku nga humesiwi minhlengo
Xikongomelo xin?wana xa makungu ya mafambisele ya kahle i ku veka Mfumo tani hi mutirhisani wa xiyimo xa le henhla loyi a tiyeke no va ni tipholisi leti nga kumbeteriwaka ni minongoloko ku tiyisa ku endliwa ka swipfuno swa le henhla swa vurimi. Magoza yo karhi lawa ya nga ta tirhisiwa ku fikela sweswi ya katsa leswi landzelaka:
Ku tlhela ku vumbiwa MINMec eka Vaholobye va Tihuvo ta Vurimi ku lawula mafambisele ya migingiriko ya mfumo ku fikelela swikongomelo swa makungu ya xiyenge xa vurimi etikweni
Ku tlhela ku vumbiwa Komiti ya Mimfumo ya Vurimi tani hi Komiti ya Mafambisele ya Vurimi.
Xikongomelo xo hetelela xa makungu lawa ya mafambisele ya kahle i ku aka vonele ra sisiteme ro hlangana ku kuma mafambisele ni ku avelana vutivi bya vurimi ni mahungu ya rifuwo ra xiyenge xa mfumo. Timhaka ta nkoka ti ta katsa ku hluvukisiwa ka xiletelo ni rimba ra mavandla ni maendlelo ya mafambisele ya vutivi bya vurimi.
Mafambiselo ya ntirhisano wa mimfumo exikarhi ka swin?wana yi ta sungula rimba ra nawu wa vuxaka bya mimfumo eka vurimi; ku hlamusela mintirho ni timfanelo eka tindzawulo ta vurimi ta rixaka ni ta swifundzankulu ni mfumo wa muganga; ku tumbuluxa rimba leri nga ta letela ni ku fambisa ku vumbiwa, ku fambelanisa, ku tirhisiwa, ku langutela ni ku kambela tipholisi ni minongoloko; ku tumbuluxa rimba ra nkondletelo wa vupulani bya bajete ni tirhiselo ra mali ku sungula sisiteme ya mafambisele ya mahungu; ku sungula rimba ni mimpimo ni tipulani ta nhluvukiso wa swipfuno ni ku tirhisiwa; ku kondletela ku akiwa ka vuswikoti bya mavandla ya ti-PDA ni mimfumo ya miganga
Mafambiselo ya vuxaka bya vaaki-rixaka-ni vanhu va phurayivhete, hi thlelo rin'wana, yi ta langutisisa leswaku vatirhisani lava khumbhekaka eka pfhumba leri va hlohloteriwa ku humesa swokarhi. Mafambisele ya ta langutisisa leswaku vatirhisani va hlohloteriwa ku hoxa xandla etindhawini leti va nga swi kotaka. Ku fikela sweswi mfumo wu ta langutisa hi ku angarhela tinhundzu ta rixaka na vukorhokeri bya ku fana ni swa endlelo, milawu, malawulelo, switirhisiwa swa mfumo na vukorhokeri. Hikwalaho, vumaki na van'wamapurasi va languteriwa ku hoxa xandla eka nhuvukiso na mafambisele lamanene ya mabindzu ya vona na minhlangano ya vuyimeri ku twarisa swilaveko swa vona eka mfumo. Nhlanganelo wa mabindzu wu languteriwile exikarhi ka mfumo, vumaki na mapurasi laha va nga ta kala va nga koti ku endla bindzu va ri voxe. Swin'wana laha swi katsa ku hluvukisa vuswikoti bya vatirihi, ku endliwa ka mintirho yo anama, vumbele na nhluvukiso wa minhlangano ya mapurasi, na vulavisisi byo tirhisa thekinoloji.
Xo hetelela, mfumo wu le ku tumbuluxeni ka rimba ra ku humelerisa mpimo wa ku endla ntirho, leri nga ta tiveka eka vatirhisani na rixaka hi ku angarhela. Hi ku ya hi endlelo ra Batho Pele eku endliweni ka ntirho, xikongomelo xo endla ntirho i ku tumbuluxa vatirhisani na vanhu leswaku mfumo wu va ni vutihlamuleri entirhweni lebyi wu nga tiboha ku byi endla eka mpimo lowu wu nga tshembhisa ha wona.
Nhluvukiso lowu hlanganeke no hlayiseka wa tindhawu ta le makaya
Nhlamuselo ya Makungu ya Nhluvukiso lowu Hlanganeke no Hlayiseka wa Tindhawu ta le Makaya (ISRDS) i ku cinca tindhawu ta le makaya ta Afrika-Dzonga ku fikelela xiyimo xa nkoka lexi tshamisekeke eka nhlayiso ni ku va xiphemu lexi hoxaka xandla xa nkoka eka GDP ya rixaka. Hikwalaho ISRDS yi ta vuyerisa eka vurimi ni ka xiphemu hinkwaxo xa le makaya.
Kungu ra mavonele ra xiphemu xa mapulanelo eka ISRDS ri le ka ku tlakusa leswi landzelaka leswi nga swa nkoka eka vurimi:
Nhluvukiso wa swa ikhonomi ngopfu-ngopfu eswidorobanini, etisentharini ta mintirho na le makaya
Ku tiyisisiwa ka xihlaya ni nkoka wa vurimi ni vuaki byo yelana eka Nhluvukiso wo hlanganela wa Maendlelo ya Vupulani ngopfu-ngopfu eka mimfumo ya miganga.
Ku ta langutisisiwa ngopfu ku tlakusiwa wa ka miholo na migingiriko ya vamanana, vantshwa na vatsoniwa ku fikelela swilaveko swa swisiwana ni swilaveko swa timakete eka mimfumo ya tindhawu ta le kusuhi.
Swiphemu swa nhluvukiso wa le makaya
Mpimanyiso wa matshamelo emakaya ku amukela matshamele mantshwa lawa ya cincaka ku sukela loko ku susiwile milawu ya matshamelo ya xihlawuhlawu na ku nghena ka mfumo wa hinkwavo wa 1994
Nseketelo wa matimba wa mfumo ni ku tiyimisela ku tirhisa hi ku hetiseka Makungu ya Nhluvukiso lowu Hlanganeke no Hlayiseka wa Tindhawu ta le Makaya (ISDRS) i wa nkoka eku humeleleni ka pulani ya xiyenge lexi. Makungu lawa ya ta pfuna vanhu lava pfumalaka va le tindhawini ta le makaya, kambe ku ta va ni migingiriko yo karhi leyi nga ta endliwa leyi nga ta pakanisa eka vavasati, vantshwa ni vatsoniwa. Xiyenge xa vurimi lexi humelelaka xi ta vumba xiphemu xa nkoka ya nhluvukiso lowu hlanganeke wo hlayiseka wa tindhawu ta le makaya na hi tlhelo lerin?wana.
Vutivi ni vutumbuluxi
Ikhonomi ya le misaveni yi le ku hundzuluxiweni minkarhi hinkwayo ku va vutivi ni mphasano wa ikhonomi. Emisaveni leyi vutumbuluxi byo yisa emahlweni ni vutivi i swa nkoka leswaku ku va ni mphikizano wo hlayiseka no vuyerisa. Lexi hi xona xivangelo lexikulu lexi endlaka leswaku vatirhisani va makungu va rhangisa emahlweni sayense ni thekinoloji tani hi makungu yo seketela. Xikongomelo-nkulu xa makungu lawa i ku engetela xivono ni vuswikoti bya vutumbuluxi eka vatirhi va nkoka ni ku hlanganisa leswi ni timakete ta vumundzuku.
Leswi swi fanele swi hetelela hi ku engeteleka ka vuvekisi ni ku tirhisiwa ka swikumiwa leswi swa ha ku hluvukisiwaka swa ndzavisiso wa xiyimo xa le henhla, vuleteri ni tisisiteme to ndlandlamuxa. Hi ku tirhisa makungu lawa xiyenge xi ringeta ku tirhisa ndzavisiso wa masungulo ni minongoloko leyi faneleke ya dyondzo ku tlakusa tithekinoloji letintshwa ta makungu, (bayothekinoloji, mahungu, mbulavurisano) ni tithekinoloji leti engeteleka nkoka ku humesa nkoka wa vumundzuku. Leswo hetelela swi ta tlakusa ku hlayiseka ka mphikizano wa swikumiwa swa Afrika-Dzonga eka timakete ta le misaveni ku fikelela swilaveko swo tika swa vuhlayiseki bya swakudya leswi vekiwaka hi matiko ya le N?walungu.
Ku ta tirhisiwa goza ro karhi ku tlakusa vuvekisi eka ndzavisiso wa vurimi, dyondzo ni ku ndlandlamuxiwa ku suka eka xiyimo xa le hansi lexi nga kona xa 1, 04% xa mpfuno wa vurimi eka Xikumiwa xa laha Tikweni (GNP) ku fikelela mpimo wa matiko hinkwawo ya 3% ya vurimi bya GNP leswi pimanisiwaka na 3,7% eUSA; na le eAustralia, na 2.1% e EU leswaku ku ta fikeleriwa ntlhontlho wa xiyenge lowu vekiweke hi Mfumo ni minhluvukiso ya matiko ya misava hi ku angarhela. Ku fikela sweswi ku ta langutiwa ngopfu:
Ku tlakusiwa ka ntirhisano exikarhi ka ARC, Switirhisiwa swa Vurimi swa Yunivhesiti, Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu, mabindzu ya vurimi ni minhlangano yin?wana ya mindzavisiso ya vurimi ku tlhela ku pakanisiwa eka makungu yo sungula, vutumbuluxi ni ndzavisiso wo kota ku cinca
Ku tumbuluxiwa ka Sisiteme ya Ndzavisiso wa Vurimi wa Rixaka ku hlanganisa, ku kondletela ni ku hlanganisa ndzavisiso wa vurimi ni vumaki ni minhlangano ya ndzavisiso ya matiko hinkwawo ni ku engetela mintirho
Ku tlhela ku kamberiwa masungulo ya timali/yo pfuneta hi timali ku tlakusa ntirhisano exikarhi ka mavandla ya ndzavisiso wa vurimi, tiyunvhesiti ni xiyenge xa phurayivhete
Emalembeni yotala sisiteme ya ndzavisiso wa vurimi ya Afrika-Dzonga yi humese mimbuyelo ya kahle hambileswi a yi voyamela tlhelo rin?we hi ku tsakela varimi va xiyimo lexikulu, kutani-ke ku nkanetano wa leswaku ku fanele ku yiwa emahlweni ku seketeriwa lava va ?tivekaka ku va vawini?. Ku ya ehansi eka khume ra malembe lawa ya hundzeke eka vuvekisi byo hetiseka eka ndzavisiso wa vurimi ni nhluvukiso wa thekinoloji a swi eneti ntlhontlho lowu vutisiweke hi Presidente wa leswaku ku va ni nhluvukiso wa thekinoloji ni ku vekiwa exikarhi ka xiyenge tani hi murhangeri eka ikhonomi ya tindhawu ta le makaya. Mfumo wu ta engetela swipfuno swa timali ta ndzavisiso wa vurimi ku tlakusa ku ya emahlweni ku antswisiwa mphikizano ni vurhangeri eka mahungu, mbulavurisano ni bayothekinoloji leyi nga ni nkoka eka vumundzuku bya vurimi bya Afrika-Dzonga.
Ku durha ka nxavo wa thekinoloji ku nga koteka loko ku tirhisiwa migingiriko yo fana swin?we na R&D ni vumaki bya thekinoloji. Ntirho wa nkoka wa mfumo emhakeni leyi wu ta katsa:
Ku tiyisisa leswaku migingiriko ya ndzavisiso wa vurimi ya ARC, Switirhisiwa swa Vurimi swa Yunivhesiti, mavandla ya PDA ni man?wana ya ndzavisiso wa vurimi ya kondleteriwa no pakanisiwa eka makungu ya nkoka yo sungula lama nga ni xikongomelo xo hlayisa mphikizano. Endlelo leri nga kona sweswi ro tumbuluxa Sisiteme ya Ndzavisiso wa Vurimi wa Rixaka ri ta endla leswi tani hi xin?wana xa swikongomelo swa rona
Ku tiyisisa leswaku minkhumbo ya ikhonomi ya mahanyele ni mbangu yi tekeriwa enhlokweni eku hluvukisiweni ka tithekinoloji tintshwa
Ku kondletela ku hlamuseriwa ka mavandla endzeni ka vaaki va ndzavisiso wa vurimi laha swi faneleke
Ku kondletela ku kumeka ka swipfuno swa timali swa ndzavisiso wa vurimi
Ku nyika nseketelo eka vuxaka bya tikontiraka exikarhi ka mavandla ya ndzavisiso wa vurimi ni mihlangano ya vayimeri va vumaki swin?we ni tikhamphani ta ndzavisiso wa vurimi ta swifundza ni matiko hinkwawo.
Ntirhisano wa matiko hinkwawo
Matiko ya misava ya tise ku hundzuka hi mayelana ni ku kumeka ka mahungu lama lulameke ni thekinoloji, ku engeteleka ka mafambele ya nhundzu ni vanhu emindzilekanini, ku engeteleka ka rifuwo kambe ni ku ya emahlweni ka ku kula ka mintlhenguko exikarhi ka lava fumeke ni swisiwana.
Ku tiveka ka Afrika-Dzonga tani hi xikombiso lexintshwa xa xidemokhirasi swi vange leswaku ku engeteleka ku laveka ka ku nghenelela ka rona ematikweni hinkwawo eka tiforamu to hambana. Ku laveka loku ku vange leswaku ku va ni swiphiqo eka vuswikoti bya rona ku tirhisa minkarhi leyi nga kona ni ku fikelela mintlhontlho yo va mungheneleri wa le misaveni eka swiyenge swo tala swa matiko hinkwawo. Ku kula hi ku hatlisa ka ku cinca ka mafambisele ya vurimi, ndzavisiso, mabindzu ni mbangu ni swivilelo swa vuhalyiseki bya swakudya swa le kaya ni matikweninkulu swi vanga leswaku Afrika-Dzonga ri tshama ri ri emahlweni ka minhluvukiso leyi khumbaka vurimi. Mintsakelo ya hina eka ntirhisano wa matiko hinkwawo eka xiyenge xa vurimi ya tiyisisiwa ku tiyimisela ka vuleteri bya tipolitiki, mabindzu ni vuthekiniki leswi nga ni nkoka eku seketeleni ka Pulani ya Makungu ya xiyenge xa vurimi.
Afrika-Dzonga ri sungule ntirho wa vurahngeri hi ku rhangela migingiriko leyi fambisanaka ni nhluvukiso exifundzeni ni le Afrika hinkwaro. Swikombiso swo sungula i swa Mafambiselo ya Mabindzu ya SADC, Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika ni swiyimo swa nkoka ni mintwanano ni mavandla ya matiko yo tala leswi hetelelaka hi minkoka ya nhluvukiso wa kahle wa vurimi eAfrika. Mfumo wu kume/vone ntirhisano wa matiko hinkwawo ni nhluvukiso wa mimbuyelo ya kahle ya mintwanano ya matiko ya misava tani hi timhaka to sungula ta nkarhi wa le xikarhi, naswona wu le ku tilulamiseni hi vuntshwa ku va wu kota ku fikelela kahle mintlhontlho leyi vangiwaka hi ku engeteleka ka swilaveko swa vuyimeri bya matiko hinkwawo eUSA, Yuropa ni le Far East.
Swilaveko swa mpfuneto wa xithekiniki xa le kusuhi eka xiyenge xa vurimi wu tumbuluka eka Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika, migingiriko ya SADC ni le ka tinhlengeletano ta matiko swin?we ni matiko ya Afrika. Mfumo hi ku tirhisana ni vatirhisani vo hambana wu ta rhanga emahlweni eku hluvukisiweni ka rimba ra mpfuneto wa xithekiniki lowu kongomisiweke eka ku sungula nongoloko wa nghingiriko ku seketela ku akiwa ka vuswikoti ni nhluvukiso exifundzeni ni le tikwenikulu ra Afrika. Ku fikela sweswi Mfumo wu ni xikongomelo xo tirhisana swin?we ni vatirhisani vo kala va nga ri va matiko ya Afrika.
EAfrika-Dzonga Mfumo wu ta katsa vanyikeli va timali va matiko-mambe ku vumba nongoloko wa vuvekisi ku seketela nhluvukiso wa vurimi lowu fambisanaka ni pulani ya makungu. Hambileswi ndzavisiso wa matiko hinkwawo wu endleke leswaku ku va ni swikumiwa swintshwa swa vatirhisi, ku kumeka ka le henhla ka mahungu ku pfuxe swivilelo swa vuhlayiseki bya vaaki, maendlelo ya kahle, sw. n. sw. Ku engeteleka ka swivilelo swa vatirhisi hi mayelana ni vuhlayiseki bya swakudya eka timakete ta nkoka ta matiko-mambe ku veke swixavisela-vambe swa hina ekhombyeni no lava tinhlamulo leti nga ni mahungu no va ta xihatla ni ku nghenelela ka Mfumo. Ku tirhisana loku yaka emahlweni ni mintlawa ya matiko hinkwawo yo veka mimpimo, xik. FAO Codex Alimentarius, Ntsombano wa Matiko ya misava wo Sirhelela Swimila, Nhlangano wa Matiko hinkwawo wa Rihanyu ra Swiharhi (OIE) ni mintsombano ni minhlangano leswi nga khumbaka vurimi swo fana ni leswi khumbaka mbangu, tithekinoloji tintshwa ni rifuwo ra vutlharhi i swa nkoka eka makungu ya Afrika-Dzonga na mileniyamu leyintshwa. Mfumo wu tiyimiserile ku engetela ku nghenelela ka wona no tiyisa vuswikoti ni swipfuno ku tirhisana ni mavandla lawa hi ndlela ya kahle emalembeni manharhu lama taka.
Vusirheleri ni vuhlayiseki
Vugevenga bya le tindhawini ta le makaya byi tlakuke hi ndlela yo hlamarisa. Leswi kutani swi xungeta ntshamiseko wa tindhawu ta le makaya leswi nga ta hetelela hi ku vanga swiphiqo swa vuvekisi ni nkulo wa kahle wa ikhonomi ya tindhawu ta le makaya. Ku laveka makungu yo hetiseka no tiyimisela ku sivela ku ya ehenhla ka madzolonga, vugevenga, nkumbetelo wa mahanyele, ni ntlimbo lowu talaka ku va kona etindhawini ta le makaya kutani ku tlakusiwa swiyimo swa kahle swa mintirho, vuxaka bya vaakelani ni ntshembo lowukulu eka vaaki lava khumbekaka. Hi ku landza makungu lama timhaka ta nkoka leti landzelaka ti rhangisiwa emahlweni enkarhini wo koma ni le ka nkarhi wa le xikarhi:
Ku vumbiwa ka Foramu ya ku Rhula ka Rixaka ni Vusirheleri leyi nga ta va ni swirho swo huma eka vatirhisani hinkwavo va le tindhawini ta le makaya ? ku seketela migingiriko leyi nga kona yo sivela madzolonga ya le tindhawini ta le makaya, vugevenga, ku ehleketelela ka mahanyele ni mintlimbo leyi talaka ku va kona etindhawini ta le makaya kutani ku tlakusiwa swiyimo swa kahle swa mintirho, vuxaka bya vaakelani ni ntshembo lowukulu exikarhi ka vaaki lava khumbekaka
Ku nyikiwa matimba mantshwa ka sisiteme ya nawu wa vugevenga ni swivumbeko swo seketela leswi nga ta voniwa ni ku tirhisiwa tani hi swisiveri swa vugevenga
Ku tirhisiwa ka SAPS na SANDF swin?we ni mavhuthu ya nkarhinyana lawa ya leteriweke ku ringana ni maphorisa lama nga ni ntokoto ni vatirhi va vusirheleri ku tlakusa vuswikoti bya mavhuthu lawa ku sivela migingiriko ya vugevenga etikweni, ngopfu-ngopfu etindhawini ta le makaya
Swipfuno swo karhi swa vanhu ni timali leswi nga ta tirhisiwa eka SAPS na SANDF ku pfuna mavhuthu ya vusirheleri ku endla mintirho ya wona hi ku landza ku sivela vugevenga ni ku tirhisiwa ka pulani ya vuhlayiseki bya tindhawu ta le makaya. Timali leti ti ta tirhisiwa no averiwa leswaku ti tirhisiwa eka mintirho ni migingiriko yo sivela ku hlaseriwa ka van?wamapurasi ni vugevenga bya le tindhawini ta le makaya
Nkoka wa makungu ya Komiti ya Nkoka ya Vukondleteri bya Mintirho ya Rixaka (NOCOC) tani hi xivumbeko lexi kondletelaka vatirhi va nkoka hinkwavo lava nga kona eka pulani yo sirhelela vaaki va le tindhawini ta le makaya, swi tiyisiwa hi swipfuno swa vanhu ni timali leswi faneleke ku pfuna leswaku ku tirhisiwa pulani ya vusirheleri bya tindhawu ta le makaya no kondletela migingiriko exikarhi ka vatirhi va nkoka na Mfumo.
Ku tirhisiwa ka pulani ya makungu ya xiyenge
Xivono xa ?xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela? xi lava leswaku vatirhisani va va ni tipulani ta migingiriko, swikombo swa ntirho wa nkoka, mimpimo yo endla ntirho, tisisiteme to kambela na vulanguteri no veka minkarhi ku kota ku fikelela pulani leyi hlanganeke ya makungu. Nakambe xi lava leswaku Mfumo wu endla swilo hi ndlela yo hambana ? hi ku hatlisa ni ku tirhisana swin?we ni varimi, mabindzu ya vurimi, ti-NGO ni tindzawulo tin?wana ta mfumo.
Swi le rivaleni eka rimba ra makungu leri nyiketiweke laha leswaku pulani ya migingiriko leyi nga ta tlakusa ku nghenelela, mphikizano ni vutshembeki bya mbangu eka xiyenge xa vurimi yi lava leswaku ku va ni migingiriko yo tiya ku tiyisisa leswi landzelaka:
Vukondleteri bya kahle bya tikhamphani leti khumbekaka eku tirhisiweni ku katsa ni leti nga ndzeni ni le xikarhi ka xiyenge xa mfumo, xiyenge xa phurayivhete ni leti ti tinyikelaka
Tidyondzo leti nga ni swikongomelo exikarhi ka tikhamphani leti ku tiyisisa leswaku hinkwato ti pakanisa eka ku fikelela swipfuno swa misava hinkwayo ematshan?weni ya mintsakelo ya swiyenge
Ku aka vuswikoti eka swiyimo hinkwaswo, ni le ka tindlela to hambana eka xiyenge hinkwaxo ku suka eka vutivi bya xiyimo xa le henhla bya sayense ku ya eka ku nghenelela lokukulu eku tirhisiweni ka tiphurojeke eka xiyimo xa le hansi
Vupulani bya kahle bya endlelo ro tirhisiwa ku tiyisisa leswaku tiphurojeke ti sunguriwa no hela hi nkarhi wa kahle no langutela vukondleteri exikarhi ka tikhamphani to hambana ni tiphurojeke
Ndzandzelelano wa kahle wa migingiriko yo tirhisa leswi nga ni migingiriko yo seketela (ku aka vuswikoti, ku aka mavandla, vupulani, sw. n. sw.)
Ku langutela ku ya emahlweni ku tyisisa mafambisele ya kahle ya endlelo ro tirhisiwa. Leswi swi lava leswaku ku langutiwa ngopfu xilaveko xa mahungu ni tisisiteme ta mafambisele ya mahungu swin?we ni ku nghenisiwa ka sisiteme ya vulanguteri ni nkambelo.
Pulani ya migingiriko a yi nge vi na vuxokoxoko handle ka loko ku ri na ku nghenelela ko hetiseka ka lava nyikiweke vutihlamuleri byo yi tirhisa. Pulani ya makungu yi na xilaveko xa ntirhisano wa fambiselo ra vaaki- mfumo ? ni vanhu va phurayivhete no lava leswaku ku tirhisaniwa. Ku fikela sweswi ku ta vumbiwa komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo exikarhi ka vatirhisani lava nga kona eka nghingiriko lowu wa vupulani bya makungu, xikombiso Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU. Mintirho yo sungula ya komiti leyi ku ta va ku:
Hlamusela hi vuxokoxoko migingiriko ya makungu hinkwayo leyi voniweke. Leswi swi ta katsa magoza ya migigingiriko yo karhi leyi anakanyiweke, ku kumiwa ka lava nga ni vutihlamuleri leswaku yi tirhisiwa, ku kumiwa ka tikhamphani tin?wana leti lavaka ku nghenelela, ku kumiwa ka swipfuno swin?wana (swa timali ni swin?wana) ni ku tirhisiwa ka swikomba-minkarhi swo karhi eku tirhisiweni.
Ku tumbuluxa xivumbeko xa mafambisele lexi nga ta va ni ntirho wo seketela tikhamphani leti nga ni vutihlamuleri byo tirhisa yin?wana ya minongoloko leyi, swi nga ri na mhaka leswaku i khamphani xiyenge xa mfumo, i ya xiyenge xa phurayivhete kumbe leyi tinyikelaka. Nseketelo lowu wu ta va hi xivumbeko lex inga ta kala xi nga ngheneleli timfanelo ta vandla leri nga ni vutihlamuleri
Ku tumbuluxa rimba ro nyika swiviko leri simekiweke eka pulani ya vulanguteri ni nkambelo wa minongoloko ni tiphurojeke leti vumbaka pulani ya makungu. Komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo yi ta vika mimbuyelo ya migingiriko leyi eka vatirhisani va nkoka minkarhi hinkwayo.
MINONGOLOKO YA NKOKA
Tani hi goza rosungula ro ya eka pulani ya makungu ya ku tirhisiwa vatirhisani va makungu va tivise minongoloko leyi landzelaka:
ku tirhisiwa ka makungu ya vuhlayiseki ni vusirheleri ku tisa ntshamiseko ni ntshembo etindhawini ta le makaya
Ku antswisa mafambisele ni ku tirhisiwa ka minongoloko ya ntirhisano ni vulanguteri
Ku hatlisisa nongoloko wo tlhela ku aviwa misava ya nhluvukiso wa vurimi (LRAD)
Ku hundzuluxa thekinoloji ya sisiteme ya nhluvukiso wa vurimi ni ku yi rhurhisa leswaku yi fambelana ni timakete
Ku tumbuluxa sisiteme ya mahungu ya timakete leyi kumekaka (tisisiteme ta mahungu, vuswikoti bya mpimanyiso wa ikhonomi exifundzeninkulu xin?wana ni xin?wana)
Ku hluvukisa no tirhisa sisiteme ya kahle ya mafambisele ya khombo (sisiteme ya rihanyu ra swimila ni swiharhi, makhombo ya ntumbuluko, mimpfumelelo ya swikweleti)
Ku tiyisisa mphikizano wa kahle ? ekusuhani ni le matikweni hinkwawo
Ku tirhisiwa ka xivono xo yelana etimhakeni ta mintirho ni ku hundzuluxiwa ka misava
Endlelo ro nyika matimba eka swiyenge hinkwaswo swa xiyenge xa swakudya swa vurimi. Eka endlelo leri minongoloko ya vulanguteri i ya nkoka naswona yi ta tumbuluxiwa hi xihatla hi ku seketeriwa hi ku hetiseka hi mfumo
Vuvekisi lebyi pakanisiweke ku tlakusa mphikizano (switirhisiwa; mati, gezi, thelekhomunikhexini, xiporo, swihaha-mpfhuka, mapatu, mintirho ya timali; vuleteri ni maendlele)
Ku yisiwa ehansi ka minxavo hinkwayo ya ntshovelo ku katsa ni ku ya emahlweni ku hungutiwa swibalo ni mindzuvo eka dizele ni mahungu man?wana.
MAENDLELO
Komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo yi ta va ni vutihlamuleri bya xiyimo xa rixaka ku langutela ku humelela no langutela nongoloko wo tirhisiwa. Mintlawa ya ntirho kumbe swipanu swa ntirho swi ta va ni nkoka eku tirhisiweni ka endlelo eswifundzeninkulu no vika eka komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo. Vatirhisani va makungu va fanele ku kumisisa leswaku xana swipfuno (swa vanhu kumbe swa timali) swo huma eka mutirhisani un?wana ni un?wana swa tirhisiwa no fambisiwa eka endlelo ro tirhisiwa ka makungu ni minongoloko yo hambana.
Goza rosungula na nkoka i ku vulavurisana hi makungu lawa hi laha swi nga kotekaka hi kona. Xikongomelo i xa leswaku tsalwa leri ri fanele ku hlayiwa ngopfu ni leswaku mahungu ya ku tirhisiwa ka nongoloko ya fanele ku averiwa van?wana minkarhi hinkwayo hi vatirhi va nkoka hinkwavo. Hi ndlela leyi endlelo ro endla ntirho wa pulani ya makungu ya xiyenge se ri sungurile.
Yi hundzuluxiiwile yi va : NEPAD - Vutirhisani Lebyintshwa bya Nhluvukiso wa Afrika
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO 2.txt</fn>
Minongonoko yo maketa ya xikalu xintsongo xa murimi?
Endlelo ro xavisa swifuwo
Magoza yo xavisa swifuwo swa wena
Goza ra 1: Ku lulamisa
Teka xiboho xa leswaku hi swihi swifuwo leswi u lavaka ku swi xavisa naswona hikwalaho ka yini.
Leswi u faneleke ku swi tekela enhlokweni;
Nkoka na maavelo
Swihlawulekisi swa maavelo swi hlamuseriwa kuya hi vukhale, ku nyuhela, ku yevula, ku onhaka na rimbewu.
Vayimeri vo maketa va nga ku pfuna ku ava swifuwo.
Nhlayo
Van?wa mapurasi va fanele ku endla mintlawa yo twanana kumbe ya nhundzu ku engetela nhlayo ya swifuwo no hunguta madurhele ya ntleketlo.
Ntiko
U ta fanela ku kambisisa ntiko wa xifuwo u nga si xi xavisa.
Goza ra 2: Lulamisa fandisi
Tihlanganisi na vuyimeri byo maketa naswona u vutisisa hi mintsengo na mintolovelo ya makete.
Nyika mahungu laya faneleke hi nkoka wo ava, ku mitha, ntiko naswona xa nkoka a ku vi nxavo wa swifuwo swa wena.
Ti lulamiseli ku xavisa swifuwo swa wena hi siku leri u twananeke ha rona na vakondleteri.
Vona leswaku swifuwo swa wena hinkwaswo swi na mimfungho ya le nawini ya vutitivisi.
Lulamisa swifambo swa ntleketlo.
Kuma xitifikheti xo tleketla ku suka eka Yuniti ya muganga yo tirhana na Ku yiviwa ka Swifuwo (Stock Theft Unit).
Loko u nga ri na matsalwa lawa u nga rihisiwa kumbe swifuwo swa wena swi pfaleriwa.
Goza ra 3: Endhawini ya fandisi
Tata fomo ya Rhasiti yo Amukela (Acknowledgement of Receipt) leyi nga na vito ra wena, kherefu, nomboro ya ID na vuxokoxoko bya vutitivisi bya swifuwo.
Lemuka leswaku swifuwo swa ha ri swa wena naswona i vutihlamuleri bya wena.
Fandisi ya hetiseka loko u vula leswaku ?yi xavisiwile?
Goza ra 4: Endzhaku ka fandisi
Tsala xitatimende xo tshunxa naswona u vona leswaku vuxokoxoko hinkwabyo byi lulamile.
Ku amukela hakelo.
Ku nga va khexe kumbe cheke. Vona leswaku vuxokoxoko hinkwabyo bya cheke byi lulamile.
Ndlela yo hlayiseka i ku hoxa mali ya wena eka akhawunti ya bangi.
Muxavi u lava tsalwa ra mpfumelelo leri kumekaka ku suka eka Yuniti ya muganga yo tirhana na Ku yiviwa ka Swifuwo (Stock Theft Unit) ku tleketla swifuwo.
I miehleketo ya kahle ku ya eka fandisi u nga si ya rhumela swifuwo swa wena ro sungula. Kumbe famba na un?wana loyi a tshameke a ya.
Swifaniso:
Kambisisa ntiko lowu ku nga wona wa xifuwo fandisi yi nga si sungula.
Ndhawu ya mfungho wa vutitivisi. Xibayana xi kandziyisiwa eka ndleve ya ximatsi. Mimfungho yi endliwa eka nenge wa le ndzhaku na le katleni.
Xibayana
Ku fungha
XAVISIWILE!
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO 3.txt</fn>
Minongonoko yo maketa ya xikalu xintsongo xa murimi ?
Ku ava swifuwo ku ya hi mintlawa
Ku hlawula swifuwo leswi nga ta xavisiwa.
Loko u pulana ku xavisa swifuwo tivutisi swivutiso leswi landzelaka: ?Hikwalaho ka yini ndzi lava ku xavisa swifuwo swa mina sweswi??
Xikombiso, swivangelo swo xavisa swifuwo swa mina ku nga va swo fana na leswi:
Swifuwo swi lulamile ku yisiwa makete naswona swi nonile ku ringanela ku dlayiwa.
Swi na malembe laya ringaneleke leswaku swi nga xaviwa hi lava phamelaka swifuwo leswaku swi nyuhela ku endlela ku dlayiwa.
Swifuwo a swi na ntswalo ngopfu-ngopfu swa xisati leswi nga dyuhala no tlhela swi nga ha veleki.
A ka ha ri na furu yo ringanela epurasini ku phamela swifuwo.
Hlawula swifuwo leswi nga sivaka swin?wana kutani u xavisa leswi saleke swi nga si dyuhala kumbe swi durha ku swi hlayisa.
Swihlawulekisi swo ava
Swihlawulekisi swo ava swi hlamuseriwa ku ya hi malembe, ku nyuhela, ku yevula, ku onhaka na rimbewu. U nga langutela nxavo wa kahle eka xifuwo lexi nga le ka xiyimo xa kahle xa rihanyo, hi ku tsakela mintlawa ya le xikarhi ka A na B, xi nga ondzangi kumbe ku nyuhela no tsheniwa. AB yi kuma mali ya le hansi naswona C yi kuma ya le hansi swinene.
Ku yevula na xiyimo xo nyika minkutlunyo
Ku yevula i ndlela leyi ntsumbu wu nga xiswona no hlamusela mpimanyiso exikarhi ka nyama na rhambu. Xiyimo xo nyika minkutlunyo xi endliwa hi ku ringanyeta ku nyuhela ka xifuwo.
Ku nyuhela
Ku nyuhela ka nyama ya homu, nyama ya nyimpfu, nyimpfu na nyama ya mbuti ku aviwa ku ya hi tikhodi ku sukela eka 0 ku fika eka 6.
Vukhale na ntlawa
Ntlawa wu hlamuseriwa hi ku langutisa meno
Ku onhaka
Ku onhaka ka ntsumbu loku humelelaka, xikombiso loko yi ri karhi yi tleketliwa ku nga aviwa hi:
Switsongo (Ntlawa wa 1)
Xikarhi (Ntlawa wa 2)
Swinene (Ntlawa wa 3)
Rimbewu
Rimbewu ra xiharhi i ra nkoka ntsena eka nkuzi na mintsumbu ya tinyimpfu eka mintlawa ya vukhale eka AB, B na C.
Swifaniso:
Ringeta mpimo wa mafurha ehansi ka dzovo eka ndhawu ya xisuti exikarhi ka nyonga na rhambu ro hetelela.
Khodi ya 1: Ku pavalala swinene
Khodi ya 2: Pavalala
Khodi ya 3: Xikarhi
Khodi ya 4: Rhandzawula
Khodi ya 5: Rhandzawula swinene
Ntlawa: Ringanyeta vukhale bya homu hi ku langutisa meno ya yona.
Ntlawa wa A: hansi ka 2 wa malembe hi vukhale (meno ya xirhodyana)
Ntlawa wa AB: 2 ku fika eka 21/2 wa malembe hi vukhale (1 ku fika eka 2 wa meno ya xigidana laya heleleke)
Ntlawa wa B: 21/2 ku fika eka 3 wa malembe (swi vuriwa 4 wa meno naswona ku na 3 ku fika eka 6 wa meno ya xigidana laya heleleke)
Ntlawa wa C: 4 wa malembe hi vukhale (swi vuriwa nomu lowu heleleke lowu nga na ku tlula 6 wa meno ya xigidana laya heleleke)
Ntlawa wa C: 4 wa malembe hi vukhale (swi vuriwa nomu lowu heleleke lowu nga na ku tlula 6 wa meno ya xigidana laya heleleke)
Ntlawa wa A: ehansi ka lembe rin?we hi vukhale (meno ya xirhodyana)
Ntlawa wa AB: 1 ku fika eka 11/2 wa malembe hi vukhale (1 kumbe 2 wa meno ya xigidana laya heleleke)
Ntlawa wa B: 2 wa malembe hi vukhale (swi vuriwa 4 wa meno)
Ntlawa wa B: 21/2 wa malembe hi vukhale (swi vuriwa 6 wa meno)
Ntlawa wa C: 21/2 wa malembe hi vukhale (swi vuriwa nomu lowu heleleke)
Ntlawa wa C: meno yo tshoveka no bola ya swifuwo leswi nga dyuhala
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO YA RIHANYO.txt</fn>
LESWI U FANELEKE KU SWI TIVA LOKO U LAVA KU VA UN?WANA WA LAVA NGA TA NGHENELA KU RINGETELA MIRHI TANI HI UN?WANA WA VALAVISISI.
MHAWURI 2001
XIVIKO NI SWIKHENSO
Xibukwana lexi xi ni mahungu hi ku angarha hi ndzingetelo wa mirhi. Mahungu lawa yo kongoma ya ndzingetelo wa mirhi lowu u lavaka ku wu nghenela kumbe lowu u hlohleteriwaka ku wu nghenela ma fanele ku huma no kumeka eka valavisisi va ndzingetelo lowu.
Xibukwana lexi xi humelerisiwile hi ku pfuniwa hi swirho swa vuswikoti bya xiyimo xa le henhla xikan?we ni swin?wana swirho swa tikomiti hi ku hambana ka tona. Van?wana va lava pfuneke swinene I vatirhi va le ka Ndzawulo ya Rihanyo, ngopfu-ngopfu va xiyenge xa Ndzavisiso wa Tisisiteme ta swa Rihanyo, Nhlanganiso wa Mindzavisiso ni xa Epidemiyoloji ni Vulawuri bya Mirhi.
Xibukwana lexi xi tirhisile man?wana matsalwa yo fana ni:
Swirho swa Komiti ya Hofisi ya Holobye ya Vumunhu bya Ndzavisiso wa swa Rihanyo leyi hlawuriweke hi Khotavuxika 2000:
RIQINGO RA LAVA LAVAKA KU PFUNIWA MAYELANA NI SWA AIDS 0800-01023-22
XANA KU RINGETELA MIRHI INCINI
Ku ringetela mirhi I ndzavisiso lowu lavaka ku kambela nhlayiseko, nkoka, matirhele ni ku tshungula ka mirhi, switirho swo tshungula hi swona ni/kumbe tindlela ta matshungulele swa khale ni/ kumbe leswintshwa hi ku tirhisa vanhu.
Nhlayiseko swi vula ku va matshungulelo kumbe murhi wu ri kumbe wu nga ri ni khombo eka rihanyo ra munhu.
Matirhelo swi vula ku va nchumu wo karhi wu kota kumbe wu nga koti ku hlahluva, tshungula kumbe ku sivela vuvabyi byo karhi. Leswi swi nga vula ni ku endla mpimanyiso exikarhi ka matshungulelo kumbe mirhi yo karhi.
Ku kambela nkoka swi vula ku kumisisa leswaku hi yihi mirhi leyi yi tirhaka ngopfu ku tlula yin?wana kumbe hi wahi matshungulele lama tirhaka ngopfu ku tlula man?wana.
Nkoka wu kongomisa eka ku tshembheka hi ku angarha ni ndlela leyi murhi wu endliweke ha yona, kumbe xitirho xo tshungula lexi pfumelelaka murhi ku tirhisiwa ku ya hi mapulanele ya kona ku ringana nkarhi wun?wana ni wun?wana tani hilaha swi languteriweke hakona eku tshunguriweni ka munhu yoloye ehandle ko vanga khombo eka mutirhisi.
Rito ra ?mirhi? ri katsa leyi tirhaka ku tshungula mavabyi,(therapeutic medicines), ku sivela mavabyi (prophylactic medicines) xik., mirhi yo sawutisa, xikan?we ni mirhi leyi tirhisiwaka eku endleni mindzavisiso yo karhi (diagnostic medicines) xik. mirhi leyi tirhisiwaka eka tix-ray leti endliwaka ku kambela tinsu.
Magoza yo ringetela mirhi
Loko murhi kumbe xitirho xo tshungula swi nga si ringetiwa hi ku tirhisa vanhu swi rhanga swi hlayiwa no dyondziwa hi vundzeni swinene nkarhi lowo leha, elaboretari ni ku ringetiwa eka swiharhi swo hambana-hambana ku kumisisa nhlayiseko wa yona ni ndlela leyi yi tirhaka hi matimba ha yona. Ku ringetela loku ka mirhi yintshwa, mirhi yo sawutisa ni switirho swo tshungula evanhwini swi tala ku landzelela magoza lama kombisiweke laha hansi.
Goza ra I: Leri I goza ro sungula laha murhi lowuntshwa, murhi wo sawutisa kumbe xitirho xo tshungula xi kamberiwaka rosungula eka ntlawa wuntsongo wa vanhu lava hanyeke kahle. Goza leri ra 1 ro ringetela mirhi ri endleriwa ku kumisisa mayelana ni nhlayiseko wa murhi hi ku angarha, mapimelo ya murhi lama hlayisekeke ni leswi nga amukelekiki leswi murhi lowuntshwa, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi nga swi vangaka emunhwini.
Goza ra II: Eka goza ra II ra ndzingetelo wa mirhi, murhi lowuntshwa, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi kamberiwa/ringetiwa eka ntlawa lowukulunyana wa kwalomu ka dzana wa vanhu lava hanyeke kahle swin?we ni vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi endleriweke byona. Xikongomelo xa goza ra II ra ndzingetelo wa mirhi ka ha ri ku kambela matirhelo ya murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa.
Goza ra III: Eka goza leri, murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa swi ringeteriwa eka ntlawa wa kwalomu ka madzana ku fikela gidi wa vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi minchumu leyi yi endleriweke ku tshungula byona. Xikongomelo xa Goza ra III, ra ndzingetelo wa mirhi i ku yisa emahlweni no kambela kumbe ku pima nkoka wa matirhele ya minchumu leyi xikan?we ni ku yi pimanisa ni yin?wana ya mirhi, mirhi yo sawutisa kumbe switirho swo tshungula leswi se swi tsarisiweke leswi tirhaka ku tshungula vuvabyi lebyi.
Goza ra IV: Ndzingetelo wa mirhi eka goza leri wu endliwa endzhaku ka loko murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa se swi tsarisiwile ku va swi nga xavisiwa no tirhisiwa hi MCC. Goza leri ra IV ra ndzingetelo wa mirhi wu yisa emahlweni nakambe wu ringetela magidi ya vanhu vo hambana ku:
kota ku hlamusela nhlayiseko wa yona, matirhele ya yona, ni leswi yi nga swi vangaka swo ka swi nga ri leswinene, kota ku kambela matirhele ya minchumu leyi eka xiyenge xa vaaki lexi xi nga khumbhekaka hi ku olova xo fana ni vana, vadyuhari, vanhu lava nga ni mavabyi ya swivindzi ni tinsu, ni ku kuma swintshwa swa le tlhelo leswi minchumu leyi yi nga tirhiseriwaka swona.
Goza rin?wana ni rin?wana ri ni swikongomelo swa rona naswona mpimo wa ku pfuna, khombo ni vuonhi swi nga hambana ku ya hi goza ra kona.
Swiendleko swa nkoka leswi nga amukelekiki (SAEs)
Eka hinkwawo magoza ya ndzingetelo, vangheneri va xiyisisiwa hi vukheta ku kumisisa loko ku ri ni swiendleko leswi nga amukelekiki (AEs) kumbe vuvabyi bya le tlhelo lebyi vangiwaka hi minchumu leyi kombisiweke laha henhla. Ti AE i swikombiso leswi nga amukelekiki kumbe vuvabyi leswi vangiwaka hi murhi kumbe vutshunguri lebyi nga ku dyondziweni. Loko swiendleko leswi swo ka swi nga amukeleki swo komba xiyimo xo tika swinene swi nga:
vanga rifu xungeta vutomi vanga ku pfaleriwa ka munhu exibedlhele vanga ku pfaleriwa exibedlhele nkarhi lowo leha swinene vanga ku lamala ka nkarhi lowo leha/loku humeleke erivaleni/ku tsandzeka ku tiendlela leswi faneleke vanga vugono byo karhi eka n?wana la nga si velekiwaka vanga rifu eka n?wana wa wansati loyi a nghenele ndzavisiso lowu loyi a tirhisa mirhi leyi yo ringetela kumbe xitirho xo tshungula loko a ha ri muyimani.
Yan?wana ya matheme lama tirhisiwaka eka ndzingetelo wa mirhi
Murhi wo ringetela I murhi lowu wa ha ku endliwaka lowuntshwa lowu wa ha hluvukisiwaka.
Murhi lowu nga emakete I murhi lowu tsarisiweke eka nhlangano wo lawula mirhi wa (MCC) ku tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo karhi. Murhi lowu hi lowu se wu hundzeke goza ra nhluvukiso naswona nkoka, nhlayiso ni matirhelo ya wona se swa tiveka. Murhi lowu nga emakete wu nga ha vuriwa murhi lowu nga ni layisense kumbe lowu tsarisiweke.
Nchumu wa ndzavisiso I murhi/,murhi wa nsawutiso/ kumbe xitirho xo tshungula leswi nkoka, nhlayiseko ni matirhelo ya swona swa ha riku ku kamberiweni eka ndzingetelo wo karhi wa mirhi. Swa endleka leswaku minchumu ya ndzavisiso yi tlula wun?we eka ndzingetelo wa mirhi wo karhi. Mincumu ya ndzavisiso yi nga ha va leyi tsarisiweke kumbe leyi nga tsarisiwangiki. Yan?wana ya matheme lama tirhisiwaka I yo fana ni: murhi lowu wa ha dyondziwaka, murhi wo ringetela kumbe nchumu wo ringetela.
Mupfuni I munhu , khampani, nhlangano kumbe vandla leswi rhwalaka vutihlamuleri byo sungula, lawula no pfuna hi timali eka ndzingetelo wa mirhi. Vapfuni ku tala ku va ku ri vamaki va minchumu leyi kumekaka etikhemisi, mfumo, minhlangano ya ndzavisiso, Nhlangano wa Rihanyo wa Misava hinkwayo (WHO), mimfumo ya matiko mambe, ni swin?w.
Mulavisisi I munhu la dyondzeleke ku endla, ku tlhantlha ni / kumbe ku nyika xiviko mayelana ni ndzingetelo wa mirhi wo karhi. Valavisisi va tala ku tirha tani hi ntlawa. Murhangeri wa ntlawa wa valavisisi u vuriwa Mulavisisi-nkulu(PI). Mulavisisi-nkulu u ni vutihlamuleri eka mupfuni ni vulawuri bya mirhi. Valavisisi ku nga va, dokodela, dokodela wa meno, muongori, n?watinhlayo, mutivi wa swa vutshunguri, n?watikhemisi, vatshunguri va vuvabyi bya miehleketo, kumbe xirho xa vapfuni va madokodela, ni van?w.
XANA NTIRHO WA KHANSELE YA MIRHI NI VULAWURI INCINI
Khansele ya mirhi ni vulawuri I nhlangano wa laha kaya lowu lawulaka matirhelo ya ndzingetelo wa mirhi ni ku tsarisiwa ka mirhi ni switirho swo tshungula ku va swi tirhisiwa ku tshungula mavabyi yo karhi. MCC yi tirha ku vonisisa leswaku mindzingetelo ya mirhi hinkwayo leyi ya ha ku tsarisiwaka ni leyi nga si tsarisiwaka swi landzelela swilaveko hinkwaswo swa nhlayiseko, nkoka ni matirhelo ya wona lamanene.
Swikombelo swo endla ndzingetelo wa mirhi ni swa ntsariso wa mirhi ni switirho swo tshungula swi kamberiwa hi komiti ya vuswikoti ya MCC, leyi yi kambisisaka ngopfu ni timhaka ta sayense, vutshunguri ni swa vumunhu swa ntirhiso wa mirhi leyi.Swiviko leswi kombisaka ku humelela ka tidyondzo leti endliwaka swi tshama swi ri karhi swi rhumeriwa eka MCC. Eku endleni xikombelo xa ntsariso ni mpfumelelo wo tirhisa murhi wo karhi, ku fanele ku nghenisiwa ni vumbhoni bya nhlayiseko, nkoka ni matshungulele ya murhi laha eAfrika-Dzonga.
VAPFUNI NI VALAVISISI VA NI VUTIHLAMULERI BYO TIVISA SWIENDLEKO SWO KA SWI NGA AMUKELEKI KU NGA SI HELA 24 WA TIAWARA EKA MINHLANGANO LEYI FANELEKE KU KATSA NI KHANSELE YA VULAWURI BYA MIRHI NI TIKOMITI TA SWA VUMUNHU.
XANA TIMFANELO TA WENA KU YA HI VUMBIWA HI TIHI KE
Munhu un?wana ni un?wana la tekaka xiboho xo nghenela kumbe loyi se a ngheneleke tani hi un?wana wa lava nga ta tirhisiwa ku ringetela mirhi eka ndzingetelo wa mirhi u ni mfanelo nyikiwa vutivi leswaku a pfumela a ri karhi a twisisa hinkwaswo swa nkoka mayelana ni ndzingetelo wa mirhi. Vumbiwa ra Rhiphabuliki ya Afrika-Dzonga eka Nawu wa 108 wa 1996: Xiyenge xa 12 xi ri ?Un?wana ni un?wana u ni mfanelo wa ntiyiso mayelana ni timhaka ta mirhi ni miehleketo leswi katsaka ni mfanelo ya- (c) ku ka munhu a nga tshuki a nghenelerisiwile eka xikambisiso xa swa vutshunguri ni xa sayense a nga?nyikiwanga vutivi bya nkoka bya leswi ndzingetelo wa mirhi wu nga xiswona.?
NZDINGETELO WA MIRHI LOWU WU ENDLIWAKA VANHU LAVA TIRHISIWAKA VA NGA RHANGANGI HI KU DYONDZISIWA VA KOTA KU TWISISA TIMHAKA TA NKOKA MAYELANA NI NDZINGETELO LOWU LAVAKA KU ENDLIWA A WU LE NAWINI, A WU AMUKELEKI HI XISAYENSE NASWONA A WU AMUKELEKI KU YA HI SWA VUMUNHU.
Xana mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi swi vula yini?
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi I maendlelo lawa yo yisa emahlweni laha munhu loyi a nga ta tirhisiwaka a dyondzaka swa nkoka mayelana ni ndzingetelo wa mirhi leswaku a ta kota ku nghenela kumbe ku ya emahlweni loko se a nghenerile eka ndzingetelo wa mirhi wo karhi.
Mpfumelo endhaku ko kuma vutivi a hi ku sayina fomo ntsena naswona a hi kontiraka, kambe swi vumbamasungulo yo va munhu a pfumela ku nghenela tani hi un?wana wa lava nga ta tirhisiwa ku ringetela mirhi.
TANI HI UN?WANA WA LAVA NGHENELAKA NDZINGETELO WA MIRHI TANI HI MULAVISISI KUMBE MURINGETI WA MIRHI , u fanele ku tiva leswaku:
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi I xilaveko xa nkoka ku kota ku endla ndzavisiso lowu amukelekaka ku ya hi sayense ni hi vumunhu. Leswi swi vula leswaku timfanelo ta wena tani hi mungheneri wa ndzingetelo wa mirhi nkarhi hinkwawo hilesw. Loko ndzingetelo wu nga si sungula, loko wu ri exikarhi ni loko se wu herile ti fanele ku xiximiwa no tlakusiwa.
U fanele ku nyikiwa vuxokoxoko hinkwabyo u nga si teka xiboho xo nghenela.
Vuxokoxoko byi fanele byi nyikiwa hi ndlela yo olova ku yi twisisa hi ririmi leri u ri twisisaka ku antswa. I swa nkoka leswaku u kota ku twisisa hinkwaswo hi vundzeni ni ku kota ku vutisa swivutiso.
Ku pfumela ka wena ku nghenela a ku fanelanga ku va hi sindzisiwa, ku hlohleteriwa kumbe ku xaveleriwa. U nga ka u nga xupuriwi hikwalaho ko ala ku nghenela.
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi swi fanele ku va hi nomo ni hi ku tsariwa kunene.
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi wu fanele ku va ni hi ku tsariwa kunene leswaku wu ta kota ku fikeleleka nkarhi wihi kumbe wihi hi minkarhi ya migingiriko ya ndzingetelo ni loko komiti ya swa vumunhu yi endla mpfuxeto ni nkambelo lowu wu tshamaka wui ri karhi wu endliwa.
Wa pfumeleriwa ku tshika ku va un?wana wa lava ngheneleke ndzingeto nkarhi wihi kumbe wihi.
Loko wo tshuka u tshikile exikarhi , leswi swi nga ka swi nga khumbi nhlayiso lowu u faneleke ku wu kuma hambi ku ri hi ndlela yihi kumbe yihi.
Vuxokoxoko bya nkoka lebyi faneleke ku tiviwa munhu a nga si teka xiboho xo nghenela ndzingetelo
Tani hi un?wana wa lava ehleketelaka ku nghenela kumbe lava ngheneleke ndzingetelo wa mirhi u ni mfanelo yo tiva :
xikongomelo xa ndzingetelo lowu endliwaka;
mirhi leyi nga ta nyikiwa ni ku tiva leswaku swi nga endleka mirhi yi nyikiwa hi ku hambana-hambana;
maendlelo lama nga ta tirhisiwa;
leswi nga endliwaka ematshan?wini yo nghenela ndzavisiso khombo leri hleketeleriwaka hikwalaho ko nghenela ndzingetelo;
mbuyelo lowunene lowu languteriwaka eka wena ni/kumbe van?wana vanhu;
ndlela leyi nghenelo wu nga ta khomisiwa swa xihundla hi yona;
vukona bya ndzindza-khombo ku pfuna loko ko tshuka ku vile ni ku vaviseka eku ngheneleni ka ndzingetelo;
munhu loyi ku nga tihlanganisiwaka na yena loko ko tshuka ku vile ni khombo eku ngheneleni ka ndzingetelo;
swikhenso leswi nyikiwaka ku khensa lava ngheneleke. Ku hambana loku nga kona eku nyikeni ka swikhenso ku fanele ku humeseriwa erivaleni;
ku kumeka ka mirhi endzhaku ka ku hela ka nkarhi wo ringetela;
vapfuni ni mintlimbo leyi nga tshukaka yi va kona ya ku tsakela;
vumbhoni bya mpfumelelo hi komiti ya swa vumhunhu.
Ku ya hi leswi kombisiweke laha henhla, swi le rivaleni leswaku vanhu hinkwavo lava va kotaka ku nyika mpfumelo endzhaku ka ku kuma vutivi kumbe lava hikwalaho ka vona ku kumekeke mpfumelo va nga nghenela ndzingetelo. Vanhu lava nghenelaka va sukela eka vana lava nga si velekiwaka ku fika eka vadyuhari, vavanuna kumbe vavasati, lava hanyeke kahle ni lava va vabyaka swinene, lava hanyaka ni lava feke ( n?wana la nga si tswariwaka, vana ni vatswatsi).
I swa nkoka ku tsundzuka leswaku u nga nghenela ndzingetelo hi ndlela yo ka yi nga kongomi hi ku pfumelela ku tirhisiwa ka mahungu ya vutshunguri lama kumekaka eka tirhekhodo ta nkarhi lowu nga hundza kumbe ta nkarhi wa sweswi leti khomiweke hi mutshunguri wa wena.
Swiletelo leswi tirhisiwaka ku kambela loko munhu a pfumeleriwa ku nghenela eka ndzingetelo wo karhi swi vuriwa swipimelo swa nghenelo, kasi leswi alelaka nghenelo wa vanhu vo karhi swi vuriwa swipimelo swo sivela nghenelo.
Swipimelo leswi hinkwaswo ka swona swi ni nkoka swinene, swi endleriwile ku sirhelela vangheneri ni ku vonisisa leswaku swikongomelo swa ndzingetelo swi fikeleriwa ku nga vanga ni ku karhateka ko karhi.
LESWI TIKOMITI TA SWA VUMUNHU TI SWI ENDLAKA KU VONISISA LESWAKU TIMFANELO, NDZHUTI NI HINKWASWO SWA VUMUNHU BYA WENA SWI SIRHELERIWILE.
Swiletelo swa Ndzingetelo wa mirhi swa AfrikaDzonga swi koxa leswaku tiphurotokholo ni man?wana matsalwa ya nkoka ya ndzingetelo lowu lavaka ku endliwa swi kamberiwa no pfuxetiwa swi ri swoxe hi komiti ya swa vumunhu leyi pimiweke nkoka ley landzelelaka swipimelo leswi vekiweke hi Khansele ya swa Vumunhu ya Ndzavisiso wa swa Rihanyo ya Rixaka. Mpfuxeto wa swa vumunhu wu endleriwa ku vonisisa leswaku lava lavaka ku nghenela ndzavisiso va kota ku sirheleleka. EAfrika-Dzonga ku ta endliwa ntsena mindzingetelo leyi pfumeleriweke hi tikomiti ta swa vumunhu leti pasisiweke.
Tikomiti ta swa vumunhu ti langutisa leswi landzelaka loko ti endla mpfuxeto wa minkunguhato ya mindzingetelo ya mirhi:
ku fambelana ka dyondzo ya kona ni sayense vukona bya valavisisi hi ku languta tidyondzo ta vona, vukona bya vona, ntokoto ku pfuna ka leswi hlohleteleke ku endliwa ka dyondzo ku fambelana ka maendlelo ya dyondzo hi ku pimanisiwa ni swikongomelo swa dyondzo ku kumisisa loko vanhu lava nga ta tirhisiwa eka dyondzo va ri xiphemu xa lava va khumbhekaka hi ku olova ni ku kumisisa loko ku ri ni magoza lama tekiweke ku sirhelela ku navela ka vona nhlayo ya vangheneri lava nga ta hlohleteriwa yi amukeleka ndzavisiso wa loko ko tshuka ku humelerile khombo wu langutisile mhaka ya mbuyelo ni khombo endzhaku ka ku hetisiwa ka dyondzo loko ku ta tirhisiwa swidzidziharisi nyanyula kambe ku nga ri ku horisa vuvabyi (placebos), ni loko ku tirhisiwa ka yona ku ri enawini loko ku ri leswaku hikwalaho ko nghenela ndzingetelo, vangheneri ni van?wana vanhu a va aleriwi mfikelelo wa vatshunguri, ndzavisiso, switirho kumbe maendlele ntiyiso no hetiseka ka vuxokoxoko lebyi faneleke ku nyikiwa vangheneri, maxaka ya vona, vahlayisi va vona ni vayimeri va vona va nawu leswaku vangheneri ni vayimeri va vona va nawu va nyikiwa nkarhi wo ringana ku xiyisisa hi vundzeni phakeji ya mahungu ku nga si endliwa mpfumelo wo nghenela ku xiyisisa switiviso ni swinavetiso leswi endliweke ku hlohletela vanhu ku nghenela leswaku swi endliwile hi ndlela leyinene ke loko dyondzo kumbe ndzavisiso wu sirhelela mfanelo ya vangheneri ku va swi va swa xihundla ku va kona ka ndziho wo ririsa loko ko tshuka ku vile ni khombo kumbe vutshunguri loko ko tshuka ku vile ni ku vaviseka kumbe ku lova ka mungheneri leswi vangiweke hikwalaho ka ndzingetelo mpimo lowu valavisisi ni vangheneri va nga ta khensisiwa xiswona ku va va nghenerile
Swipimelo swa Afrika Dzonga swa Ndzingetelo wa Mirhi swi koxa leswaku tikomiti ta swa vumunhu ti nyika nkongomiso wo karhi wo hlawuleka eka swiyenge swo karhi swa ntlawa wa vangheneri ku katsa ni vana, va kondlo a ndzi dyi, vayimani, swivochwa, vatsoniwa, lava vabyaka mavabyi ya nhloko, vaaki lava khumbhekaka hi ku olova, lava vabyaka vuvabyi lebyo ka byi nga tshunguleki, vadyuhari, lava nhlayo leyi ntsongo ni vatirhi.
Swin?wana swa leswi ku nghenela ndzingetelo wa mirhi swi pfunaka swona
Ndzingetelo wa mirhi wu endliwa hi xikongomelonkulu xo kambela mirhi, switirho swo tshungula ni vutshunguri leswi emakumu swi nga ta hela swi tirhisiwa hi vanhu eku va tshunguleni. Hi ku nghenela ndzingetelo:
u nga va u hoxe xandla eka ndzavisiso wa swa vutshunguri ni ku antswisa vuongori hi ku angarha xikan?we ni ku pfuna vanhu van?wana u nga kota ku fikelela vutshunguri lebyi nga si fikeleriwaka hi van?wana vanhu lava nga nghenelangiki u nga kuma ku tshunguriwa mahala
Ku nghenela ndzingetelo wa mirhi a hi ndlela yo tiengetela muholo; hambiswiritano, vapfuni hinkwavo va rihela vangheneri mali hinkwayo leyi va yi tirhiseke hikwalaho ko va va nghenerile ndzingetelo, ku katsa ni mali leyi va yi tirhiseke ku famba, swakudya, vutshunguri ni ku va hakela eka hinkwaswo leswi va swi endleke leswi nga ni vumbhoni bya leswaku swi endliwile hikwalaho ka ndzingetelo.
Swin?wana swa leswi ku nghenela ndzingetelo wa mirhi swi nga swi vangaka leswi nga tsakisiki
Ku nga va ni tiSAE leti vangaka hi mirhi leyi tirhisiwaka eka ndzingetelo wo karhi; hambiswiritano, vangheneri va rindziwa swinene leswaku loko ku tshuka ku vile ni mhaka leyi swi kota ku kumeka hi ku hatlisa leswaku swi ta hatla swi tshunguriwa hi ndlela leyi faneleke. Nakambe ku ni ndzindza khombo eka mindzingetelo yin?wana leyi nga tirhaka ku hakela vangheneri loko swi fanerile. Swi nga endleka mirhi, mirhiyo sawutisa, xitirho xo tshungula kumbe matshungulelo swi nga koti ku tirha hi ku hetiseka ku tshungula vuvabyi bya wena; hambiswiritano, ku ni maendlelo lama ku nga cinceriwaka eka wona exikarhi kumbe endzhaku ka ndzingetelo. Swiletelo swa ndzingetelo swi nga lava ku cincanyana ka mahanyelo ya mungheneri, xik.
u ta laveka ku nghenela migingiriko yin?wana leyi fambelanaka ni ndzingetelo ku fana ni ku endzela ndzhawu laha ndzingetelo wu endleriwaka kona ku ni mirhi yo karhi leyi u nga ta ka u nga pfumeleriwi ku yi tirhisa ku katsa ni mirhi ya xintu handle ka mpfumelelo hi dokodela wa wena wa ndzingetelo vutomi bya wena ni mahanyelo ya wena swi ta fanela ku cincanyana, xik. timhaka ta le masangwini, ku tswala, ku n?wa xihoko, fole, kumbe swidzidziharisi, ni swin?w.
u ta fanele ku ya eka muongori wa wena wa ntolovelo eka mavabyi ya wena hinkwawo ya le tlhelo lama nga fambelaniki ni ndzingetelo, kambe hambiswiritano u fanele ku tivisa muongori wa wena leswaku u nghenerile ndzingetelo naswona mirhi yin?wana yi nga va yi nga fambelani ni switirhisiwa swa ndzingetelo
Muthori wa wena, xikimi xa wena xa vutshunguri, ndzindza-khombo ni/kumbe Khomixinara wa Ndziho wa ku vaviseka entirhweni swi nga endleka va nga hakeli loko ku ri xikoxo xa hakelo lexi endliwaka hikwalaho ka nghenelo wa wena eka nzdingetelo; hikwalaho I swa nkoka swinene ku twisisa kahle loko vapfuni va ri ni ndzindza-khombo lowu u endleriweke wona.
Hikwalaho I swa nkoka ku burisana hi ku nghenela ka wena eka ndzingetelo ni vandyangu wa ka n?wina ni hinkwavo lava nga khumbhekaka u nga si nghenela.
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO YA SWA VUTLE.txt</fn>
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
MIMOVHA LEYITSONGO
KHODI YA 2
Nkandziyiso wo sungula ? 2003
Mintsavulo yo huma eka Nawu wa Rixaka wa Swifambo eMagondzweni, wa 1996 (Nawu wa 93 wa 1996), na Swinawana swa Rixaka swa Swifambo eMagondzweni
ISBN
Ndzawulo ya Rixaka ya swa Vutleketli
Papila ra 1
RITO RO RHANGA
Holobye ? Swi ta endliwa kun?we na va hofisi ya holobye
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 2
XITSUNDZUXO!!!!!!!!!!!!!!!
Matikhomele ya Vugevenga ? Swiba-mati na Mikhuva yo ka yi nga amukelekiki
Vatirhela-mfumo vo tala lava tirhaka ku pasisa no nyika tilayisense va tshembhekile.
Kambe vanhu van?wana va kombisa ku navela ku nyika mali, tinyiko kumbe ntsakelo wun?wana eka vatihrela-mfumo leswaku va ta va nyika tilayisense.
Swa emdleka nkarhi un?wana leswaku vatirhela-mfumo va kombela mali, tinyiko kumbe ntsakelo wun?wana ku va va nyika tilayisense to tano.
Mikhuva leyi a yi le nawini !!!!!!!!!
Hinkwayo milandzu ya vukungundzwani yi ta lavisisiwa naswona goza ri ta tekiwa ehenhla ka lava khumbhekaka eka mintolovelo yo tano.
Tihakelo hinkwato ti hlawuriwile. U NGA hakeli ku tlula kumbe u tinyiketa ku hakela ku tlula leswaku u ta kuma layisense.
Vukungundzwani hinkwabyo byi fanele ku potiwa. Loko u tiva munhu un?wana loyi a nga kuma layisense kumbe a nga kusuhi no kuma layisense hi ku nyika kumbe a pfumela xikombelo xo ba mati kumbe u tiva mintolovelo yin?wana ya vukungundzwani lebyi khumbhaka mutirhela-mfumo, u nga chavi ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Rixaka ya swa Vutleketli ePitori eka feks ya 012 ? 309 3812, kumbe senthara ya ka nwina eka tihofisi ta Mfumo wa Xifundzankulu.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 3
LETI NGA ENDZENI
MANGHENELO ???????????????????? 7
HUNGU RA NKOKA MAYELANA NA
LAYISENSE YA WENA YO DYONDZA ??????????? 8
MILAWU YA PATU NA LESWI FAMBELANAKA NA YONA ??. 10
Timboni ?????????????????????????.. 11
Rhediyasi yo jika ?????????????????????.. 13
Tibiriki ?????????????????????????? 13
Nchumu wo tsundzuxa hi wona (hutara) ?????????????? 13
Ku tirhisa xo tsundzuxa hi xona ??????????????? 13
Swikoweto swa timboni ???????????????????. 13
Mabandi ya switulu ?????????????????????. 14
Thanki ra mafurha, tintambhu ta gezi na betiri ????????? 15
Njhini ????????????????????????? 15
Huwa yo tlula mpimo ??????????????????? 15
Xipima-rivilo ????????????????????? 15
Swipimelo swa rivilo ??????????????????? 15
Mpimo wa rivilo wa swifambo leswi rhwalaka
Vakhandziyi lava hakelaka ???????????????... 15
Vulehi hi ku angarhela bya swifambo???????????? 15
Ku rhwala nhundzu ???????????????????. 16
Yimelo leri vanhu va nga khandziyisiwaka eka swifambo leswi rhwalaka nhundzu ????????????? 16
Ku chayelela egondzweni leri avanyisiweke ???????????. 16
Ku chayelela etlhelo ra ximatsi ra patu ??????????? ?.. 17
Ku aleriwa ku chayela ekatleni ra patu, handle ka minkarhi na swiyimo swo karhi ?????????????????? 17
Ku cinca ndlela ??????????????????????. 17
Swikomba-tlhelo ??????????????????????. 17
Swikoweto swo chayela ????????????????? ??. 17
Ku ovhatheka / hundza ?????????????????.. 18
Ku paka ???????????????????????.. 19
Mintirho hi ku angarhela ya muchayeri ????????????.. 20
Tinqingho ta sele ?????????????????????? 22
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 5
Swifambo leswi nga siyiwa swi ri swoxe / tshikiwa ???????? 22
Ku onha magondzo ????????????????????.. 22
Mapatu yo pfuleka ???????????????????? 22
Ku koka ????????????????????????. 23
Swipimelo swo katsa mimovha ????????????. 23
Ku tsemekanya / ku nghena epatwini ra mani na mani ?????? 23
Ku yimisa xifambo hi ku boheka ?????????????? 23
Mathayere ???????????????????????. 24
Tinghozi ???????????????????????? 24
Machayelele mo ka ma nga amukeleki ???????????.. 24
Machayelele ya vusopfa kumbe yo hunisa ??????????. 24
Ku chayela u dyile swidzidziharisi kumbe u nwile swipyopyi ???. 24
SWO LAWULA HI SWONA MOVHA WO FAMBA HI WONA
Swo lawula hi voko ???????????????????.. 22
Swo lawula hi nenge ???????????????????.. 23
MIMFUNGHO YA SWIFAMBO SWA LE PATWINI 27
Mimfungho yo lawula ?????????????????. 28
Mimfungho ya hungu na mimfungho yo letela ?????????.. 38
Mimfungho-nhlangano ??????????????????? 43
Mimfungho ya nkarhinyana ????????????????? 54
Mimfungho-nhlangano ya nkarhinyana ????????????.. 57
Swikoweto swa patu ????????????????????? 63
Mbango wa patu ??????????????????????.. 64
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 6
MANGHENELO
Xibukwana xa layisen se yo dyondza ku chayela xi hlamusela milawu ya patu, kun?we na timhaka leti fambelanaka na yona, malawulele ya swifambo na mimfungho ya swifambo-hi-swona eka Nawu wa Mapatu ya Swo-Famba-hi-swona ya Rixaka.
Swa laveka leswaku munhu a va ni vutivi hi vuenti bya buku leyi, ku nga ri ntsena ku endlela ku kuma layisense yo dyondza ku chayela, kambe ku tiva ku endla hilaha, rini, naswona yini eka swiyimo na yimelo ro karhi.
Hambileswi mintlawa hinkwayo ya mimfungho ya patu ya swo-famba-hi-swona yi nga katsiwa eka buku leyi, a hi mimfungho ya swiyenge hinkwaswo leyi nga katsiwa.
I swa nkoka ku hlayisa emiehleketweni leswaku buku leyi a hi tsala ra nawu. Leswi nga endzeni swi le henhla ka Nawu na Swinawana swa Mapatu ya Swo-famba-hi-swona naswona wu hlamuseriwile hi ndlela yo olova.
Milawu ya Swo-famba-hi-swona yi tala ku cinca, hikokwalaho buku leyi yi ta tshama yi karhi yi antswisiwa hi minkarhi, kambe, miehleketo yo yisa emahlweni ku antswisa nkoka wa xihangalaswa lexi, yi amukeriwa hi mandla mambirhi.
Mutsari
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 7
HUNGU RA NKOKA MAYELANA NA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA YA WENA NA MATIRHISELE YA YONA
Munhu arisiwa ku kuma no va na layisense yo dyondza ku chayela:
a. loko ku ri ku munhu wo tano u ni ntolovelo wo tirhisa swidzidziharisi swihi kumbe swihi leswi nga na nyikaka xiyimo xa nakhotiki kumbe loyi a tirhisaka swinwo leswi pyopyaka na;
b. loko munhu yoloye a vabya mavabyi lama landzelaka kumbe vutsoniwa byo karhi switshetshela swo ka swi nga lawuleki ku hlaseriwa ka xihatla ka nyanyuko kumbe ku titivala loku vangiwaka hi ngati leyikulu kumbe xivangelo xihi kumbe xihi;
xiyimo xihi kumbe xihi xa vuvabyi bya miehleketo lexi lavaka leswaku a bohiwa, langutisiwa, lawuriwa kumbe ku tshunguriwa tanihi muvabyi hi ku landza Nawu wa Rihanyo ra Miehleketo, wa 1973 (Nawu wa No 18 wa 1973);
iv. xiyimo xihi kumbe xihi lexi vangaka ntirhisano wa misiha;
v. vuvabyi bya chukela bya melithasi;
vi. ku vona ko ka ku nga ri kahle ka mahlo hi ku landza swipimelo leswi vekiweke;
vii. vuvabyi byihi kumbe byihi kumbe vugono bya miri lebyi nga endlaka leswaku munhu a tsandzeka ku chayela hi vuswikoti hambi ku ri ku lawula movha wa ntlawa lowu layisense yaleyo yi vulaka leswaku a chayela wona handle ko nghenisa vanhu van?wana enghozini: Handlekaloko vufa-ndleve byebyo byi nga tekiwi tanihi hi vutsandzeki byo tano.
U nga ha kombela ku kamberiwa eka layisense yo dyondza ku chayela eka senthara yo kambela layisense yo chayela yin?wana ni yin?wana hi ku tata fomo ya xikombelo leyi nga fanela (fomo ya LL1).
Xikombelo xa wena xi fanele ku va na;
a swinepe swimbirhi swo fanan swa ntima no basa kumbe swa mihlovo swa wena leswi swi fanele ku va swa ha ku tekiwa;
va swi vonaka kahle swi nga vi na mindzhuti;
va swi lehile timilimitara ta 40 naswona swi anamile timilimitara ta 30;
iv. va swi humesa ntsena nhloko na makatla;
v. va swi komba xikandza hinkwaxo xa wena;
b pasi ra wena
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 8
Loko u nyikiwa rhisiti, senthara yi ta vula siku na nkarhi lowu u nga ta fika hi ku ta kamberiwa swa le nawini.
Xikambelwana xi ta endliwa ehenhla ka swilo leswi landzelaka;
a. Milawu ya patu na yin?wana ya mfumo b. Mimfungho ya swifambo-hi-swona, swikoweto na mimfungho ya patu, na c. Vulawuri bya movha lowuntsongo.
Loko xikambelwana lexi nga pfumeleriwa xi kala xi pasiwa, layisense ya mudyondzi ya wena yi ta tirha nkarhi wo ringana tinhweti ta khumenhungu ku suka siku u nga kamberiwa hi rona.
Mahlo ya wena ma ta kamberiwa eka senthara naswona layisense ya wena ya mudyondzi yi ta nyikiwa ntsena loko mahlo ya wena ya fikelela swilaveko swa xiyimo lexi lavekaka, tanihilaha swi hlawuriweke eka Nawu wa Mapatu ya Swifambo-hi-swona wa Rixaka.
Munhu loyi a nga na layisense yo dyondza ku chayela ya khodi ya 2 u pfumeleriwile ku chayela xifambo xihi kumbe xihi kumbe nkatsano wa swifambo handle ka xithithuthu, xithuthuthu xa mavhilwa manharhu kumbe xithuthuthu xa mavhilwa ya mune, lexi ?Ntiko?, ?Ntiko wa le Henhla-henhla? hambi ku ri ?Ntiko Nkatsano wa le Henhla-henhla? wa xifambo xo tano, kumbe swo tano swi nga tluliki tikhilogiramu ta 3500.
Munhu loyi a nga na layisense yo dyondza ku chayela ya khodi ya 2 u ta chayela swifambo sweswo ntsena, u na mpfumelelo wa swi chayela loko a ri ehansi ka vulawurri byo kongoma bya munhu loyi a nga na layisense yo chayela ya leyi nga fanela ya ntlawa wa swifambo walowo.
Ku kuma khodi ya 2 ya layisense yo dyondza ku chayela u fanele ku va u ri na
Malembe yo ka ya nga ri ehansi ka 17.
Layisense ya wena ya mudyondzi yi ta tirha ku ringana tinh?weti ta khume- nhungu ku suka siku leri u nga pasa xikambelwana lexi nga pfumeleriwa.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 9
MILAWU YA PATU
NA
TIMHAKA TA MILAWU YA MFUMO
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO Papila ra 10
TIMBONI
Loko u tirhisa xifambo lexitsongo eGondzweni;
Mavoni hinkwawo ya fanele ku ka ma nga vavisekangi, naswona ma lumeka nkarhi hinkwawo;
Timboni ta le mahlweni, timboni ta le ndzhaku na mavoni ya ndyelo ya tinomboro ma fanele ku tshama ma layitile nkarhi hinkwawo;
a Exikarhi ka ku pela na ku huma ka dyambu, na b Nkarhi wun?wana ni wun?wana loko, hikwalaho ka ku pfumaleka ka ku vonakala loku ringaneke kumbe maxele mo ka ma nga ri kahle, vanhu na swifambo swi nga vonakiki kahle eka mpfhuka wo ringana 150 wa timitara.
Swiyimo leswi a swi nga tirhi eka xifambo lexi nga phakiwa;
a Etlhelo ka ndlela ya gondzo;
b Laha ku phakiwaka kona laha ku nga avanyisiwa hi mimfungho leyi nga fanela ya patu ra swifambo;
c Exikarhi ka timitara ta 12 ku suka eka rivoni ra xitarata leri nga layitiwa leri voningaka patu leri xifambo xo tano xi nga phakiwa kona.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
Nseve lowukulu (ku dlonyoka)
Rivoni rin?wana ni rin?wana lei humesaka miseve leyikulu (yo dlonyoka), yi fanele ku lunghisiwa no tlhela yi tshama yi ri leyi voningaka ndhawu leyi nga emahlweni ka xifambo, leswaku muchayeri a kota ku vona munhu un?wana ni un?wana, xifambo kumbe xilo xo vonaka eka mpfhuka wo ringana timitara ta 100
Tsundzuka ku dima miseve leyikulu (yo dlonyoka) ya xifambo xa wena loko u hlangana na xifambo xin?wana, na loko u sarile swifambo swin?wana hi le ndzhaku.
Miseve leyitsongo
Rivoni rin?wana ni rin?wana leri humesaka miseve leyitsongo, ri fanele ku lunghisiwa no tlhela yi tshama ri ri leyi voningaka ndhawu leyi nga emahlweni ka xifambo, leswaku muchayeri a kota ku vona munhu un?wana ni un?wana, xifambo kumbe xilo xo vonaka eka mpfhuka wo ringana timitara ta 45.
Xifambo a xi fanelanga ku chayeriwa eka gondzo loko ku lo layitiwa timboni to paka ntsena loko xifambo xo tano xi ri eku fambeni
Timboni ta le ndhaku
A wu fanelangi ku chayela movha lowutsongo eGondzweni handlekaloko wu vekeriwile mavoni endzhaku, lama humesaka rivoni ro tshwuka.
Rivoni ro yima
A wu fanelangi ku chayela movha lowutsongo eGondzweni handlekaloko wu vekeriwile timboni to yima endzhaku. Loko wu ri eku fambeni, ti fanele ku humesa rivoni ro tshwuka leri faneleke ku vonaka ku tlula leti ta le ndzhaku leti humesiwaka hi timboni ta le ndzhaku naswona ti vonaka kahle loko ku ri ni miseve ya dyambu ku ringana mpfhuka wa timitara ta 30 eka munhu loyi a vonaka kahle.
Timboni ta ndyelo ya tinomboro
A wu fanelangi ku chayela movha lowutsongo eGondzweni, handlekaloko wu vekeriwile timboni leti nga ri ki ehansi ka rin?we ta ndyelo ya tinomboro ya le ndzhaku, leri voningaka ndyelo ya tinomboro.
Letere na nomboro yin?wana ni yin?wana swi fanele ku vonaka eka mpfhuka wo ringana timitara ta 20 hi munhu loyi a vonaka kahle.
Timboni ta hunguva
A ku na xifambo na xin?we lexi faneleke ku chayeriwa eGondzweni, handlekaloko rin?wana ra timboni ta hunguva leti vekeriwa ri lumekiwile, handlekaloko xiyimo xo tsandzeka ku vona kahle xi vangiwa hi;
gamboko, hunguva, nkungwa, ritshuri, kumbe musi.
Timboni ta rinoko
Movha lowutsongo a wu fanelangi ku tirhisiwa eGondzweni loko wu vekeriwile rivoni ra rinoko, leri
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
humesaka miseve leyi baka yi tlhelela endzhaku ematlhelweni hinkwawo;
Handlekaloko rivoni ra rinoko rero ri kota ku lunghisiwa-
Ri nga vekeriwa no tirhiseriwa swa ximfumo eka ambulense yin?wana ni yin?wana, ku vekelela-xilamulela-mhangu-xa-ndzilo-, maphorisa-, kumbe swifambo hi swona swa vulawuri bya swa magondzo;
Ri nga ha vekeriwa eka movha lowu nga wa dokodela kumbe dokodela wa swiharhi, naswona ri tirhisiwa ntsena eka swilo swa ntirho ; kumbe
Ri nga ha vekeriwa eka movha wo koka yin?wana kumbe xifambo lexi nga thoriwa mayelana na ku nyika mphakelo wa gezi kumbe mimphakelo yin?wana ya nkoka tya tiko: Loko ku ri ku wu t a tirhiseriwa ntsena eka ndhawu ya khombo kumbe ku tshoveka ka movha kumbe ku kambela rinqingho ra le henhla ka nhloko, thelegirafi kumbe tintambhu ta gezi.
Movha lowutsongo a wu fanelangi ku tirhisiwa eGondzweni handlekaloko swilo hinkawaswo swo chayela hi swona swi hlayisekile naswona swi ri eka xiyimo lexi endlaka leswaku xifambo xi fambiseka hi nhlayiseko naswona hi ku hetiseka.
RHEDIYASI YO JIKA
Movha lowutsongo a wu fanelangi ku tirhisiwa eGondzweni loko rhediyasi yo jika ya movha walowo yi tlula timitara ta 13,1
TIBIRIKI
Movha wun?wana ni wun?wana lowutsongo lowu tirhisiwaka eGondzweni wu fanele ku va na;
biriki yo yima hi yona, biriki yo paka, na biriki ya xihatla.
Handlekaloko biriki ya xihatla na biriki yo paka swi ri nchumu wun?we.
NCHUMU WO TSUNDZUXA HI WONA (BELE)
A wu fanelangi ku tirhisa movha lowutsongo eGondzweni handlekaloko wu vekeriwile nchumu wo tsundzuxa hi wona (hutara), lexi tirhaka kahle, naswona, loko xi tirhisiwa, xi swi kota ku humesa mpfumawulo lowu twiwaka kahle hi munhu loyi a twaka kahle eka mpfhuka wo ringana timitara ta 90.
Tisayirini kumbe swilo swo tsundzuxa hi swona leswi tlangaka chuni a swi fanelangi ku tirhisiwa eka swifambo swo ka swi nga ri swa mani na mani.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
KU TIRHISA SWILO SWO TSUNDZUXA HI SWONA (BELE)
A ku na munhu loyi a nga ta tirhisa hutara ya xifambo handlekaloko swi laveka leswaku a yi tirhisa loko ntsena swi ri swa nhlayiseko wa vanhu.
MABANDI YA SWITULU
Nawu lowu khumbhaka mabandi ya switulu wa nonoha swinene. A wu vulavuli hi vana na lavakulu hi ku hambana ntsena, kambe wu katsa vanhu vo suka eka malembe ma 3 na ku tlula.
Ku endlela ku tirhisa xinawana lexi;
n?wana u hlamuseriwa tanihi munhu loyi a nga exikarhi ka malembe ya 3 na 14, handleka- loko munhu yaloye a lehile ku hundza timitara ta 1,5. loko a ku ri ku u tekiwa tanihi ntswatsi, ku nga langutiwangi malembe ya yena, na ntswatsi loyi a hlamuseriweke tanihi munhu loyi a nga ehenhla ka malembe ya 14.
A ku na ntswatsi loyi a nga ta;
tshama exitulwini xa movha wihi kumbe wihi handlekaloko munhu yaloye a bohile bandi ra xitulu:
a tshama exitulwini eka nongonoko wa swiulu lexi nga hava bandi ra xitulu, handlekaloko switulu hinkwaswo swa nongonoko wolowo leswi nga na mabandi ya switulu swi tshamiwile.
Muchayeri wa movha u fanele ku vona leswaku n?wana loyi a nga tshama exitulwini;
laha swi kotekaka, u tirhisa xisirhelelo xa n?wana; kumbe loko ku ri hava xisirhelelo xa n?wana a boha bandi ra xiltulu loko ri ri kona.
Loko xitulu, lexi vekeriweke bandi ra xitulu, xi nga ri kona muchayeri u fanele ku leswaku n?wana u ta tshama exitulwini xa le ndzhaku loko xitulu xexo xi vekeriwile bandi ra xitulu.
A swi bohi ku boha bandi ra xitulu loko u tlhentlhisa movha kumbe loko u nghena no huma eka ndhawu yo paka movha.
Xisirhelela-moya xo vonikela xa movha lowutsongo xi fanele ku;
va muchayeri a kota ku vona kahle ku endlela ku chayela hi nhlayiseko xi va xi endliwile hi nghilazi ya nhlayiseko, naswona xi kota ku hundzisa ku vonakala eka xisirhelela-moya ko ka ku nga ri ehansi ka 70%.
Movha lowutsongo lowu nga na xisirhelela-moya wu fanele ku vekeriwa whayipara yo ka yi nga ri ehansi ka yin?we naswona, loko yi karhi yi tirha, yi fanele ku sula ehandle
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
ka xisirhelela-moya hi le tlhelo ra muchayeri, xivuyevuye, hi ku ringana naswona hi ku hetiseka.
pfumelela leswaku moya lowu humaka eka njhini wu hlomuka hi le ka simyeta xotano;
ku humesa moya wa thyaka kumbe musi lowu humaka eka njhini lowo dziva lowu nga karhataka njhini, kumbe ku pfala leswaku vatirhisi va gondzo van?wana va nga voni kahle, kumbe yi ri hi ndlela ya ku va oyili kumbe swihalaki swin?wana leswi tshwaka kumbe swilo swin?wana swi nga thoneli no wela eka yona, yi sivela ku va moya wa thyakakumbe musi wu nga pfuteli eka khebe ya muchayeri kumbe khopatimente ya mukhandziyi wa movha.
THANKI RA MAFURHA, TINTAMBHU TA GEZI NA BETIRI
Movha lowuntsongo a wu fanelangi ku tirhisiwa eGondzweni-
loko thangi ra mafurha, khabaretara, xiamukela-mafurha kumbe thumbu ra mafurha ri onhakile kumbe ri humerile ehandle naswona ri ri eka xiyimo lexi nga vangaka khombo.
Loko nomo wa thanki ra mafurha wu nga vekeriwangi xipfalo xa kahle; kumbe
Handlekaloko tintambhu ta gezi na betiri ti vekeriwile kahle, ti phutseriwile no hlayisiwa leswaku tintambhu teto na betiri swi nga ri eka xiyimo lexi nga vangaka nghozi.
NJHINI
Njhini ya movha lowuntsongo yi fanele ku va yi funengetiwile leswaku yi nga koti ku vanga nghozi.
HUWA YO TLULA MPIMO
Ku hava munhu na un?we loyi a nga ta fambisa eGondzweni movha lowu baka huwa yo tlula mpimo.
XIPIMA-RIVILO
Movha lowuntsongo lowu nga endliwa no kota ku fikelela rivilo ra 60km/h kumbe ku tlula, wu fanele ku vekeriwa xipima-rivilo lexi tirhaka kahle.
MIMPIMO YA RIVILO
Mpimo wa rivilo wo tiveka eka mapatu hinkwawo naswona a wu kali wu lava ku kombisiwa hi mfungho wa swifambo.
Handlekaloko ku kombisiwile hi mfungho wa swifanbo epatwini, xipima-rivilo xa-
wa tikhilomitara hi awara ti ta tirhisiwa eGondzweni rin?wana ni rin?wana leri nga edorobeni.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
wa tikhilomitara hi awara ti ta tirhisiwa eGondzweni rin?wana ni rin?wana ro ka ri nga ri ro pfuleka, leri nga ehandle ka doroba; na wa tikhilomitara hi awara wu ta tirhisiwa eka patu ro pfuleka.
MPIMO WA RIVILO WA SWIFAMBO LESWI RHWALAKA VAKHANDZIYI LAVA HAKELAKA.
Mpimo wa rivilo wa-
ra tikhilomitara hi awara ri ta tirhisiwa eka-
bazi xibazana lexi tirhisiwaka ku rhwala vakhandziyi lava hakelaka.
VULEHI HI KU ANGARHELA BYA XIFAMBO
Nawu wu pfumelela swipimelo swa vulehi hi ku angarhela bya swifambo-hi-swona swa muxaka wun?wana.
xigolonyana (ku nga ri xigolonyana-hafu) lexi GVM ya xona yi nga ehansi ka tikhilogiramu ta 12000 - a xi fanelangi ku tlula timitara ta 8
xigolonyana (ku nga ri xigolonyana-hafu) lexi GVM ya xona yi tlulaka tikhilogiramu ta 12000 - a xi fanelangi ku tlula timitara ta 12.5
xifambo lexi nga hlanganisiwa exikari - a xi fanelangi ku humdza timitara ta 18.5
xitimela-bazi - a xi fanelangi ku hundza timitara ta 20
xifambo xihi kumbe xihi - a xi fanelangi ku hundza timitara ta 12.5
nkatsano wihi kumbe wihi wa swifambo a swi fanelangi ku hundza timitara ta 22
KU RHWALA NHUNDZU
Loko nhundzu yi rhwariwa hi movha lowuntsongo;
a yi fanelangi ku khumba rivala ra patu, a yi fanelangi ku sivela muchayeri ku kota ku vona swifambo leswi nga emahlweni kumbe ematlhelo, kumbe ku vona xi xa yena swa le ndzhaku kumbe swivoni swa swifambo swin?wana leswi nga endzhaku.
Loko wu rhwarile elwangwini, loko ku ri ku xifambo xexo i movha. Loko nhundzu yaleyo yi pimiwa laha vulehi byi nga henhla-henhla yi hundza n?we na hafu ya vulehi byo ya ehenhla bya movha, loko wu pimiwa ku suka eka levhele ya misava. Loko ku ri ku swipimelo swa ndzimana leyi a swi tirhi eka bayisikiri loko yi rhwariwile elwangwini ra xifambo hi xona.
YIMELO LERI MUNHU A NGA KHANDZIYISIWAKA HA RONA EKA XIFAMBO XO RHWALA NHUNDZU
Loko munhu a khandziyisiwa eka xifambo lexi rhwalaka nhundzu,
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
xiphemu xa xifambo xexo munhu a nga tshama eka xona xi fanele ku va xi pfariwile eka vulehi byo ya ehenhla bya-
a Byi nga vi ehansi ka timilimitara ta 350 ehenhla ka ndzhawu leyi munhu a nga tshama eka yona; kumbe b Byi nga vi ehansi ka timilimitara ta 900 ehenhla ka ndhawu leyi munhu a nga yima eka yona
A swi fanelangi leswaku nhundzu yi hlometela ku hundza timilimitara ta 300 emahlweni ka xifambo
A swi fanelangi leswaku nhundzu yi hlometela ku hundza timitara ta 1.8 endzhaku ka xifambo; na
A swi fanelangi ku va swisirhelelo (ku katsa na swivoni swa le tlhelo) swi vekeriwa swi hlometela ku tlula timilimitara ta 150 ematlhelo
Laha ndzwalo wihi kumbe wihi wu hlometelaka ku tlula timilimitara ta 150 ematlhelo kumbe ku tlula timilimitara ta 300 endzhaku, yi fanele ku funghiwa hi;
Navusiku ku vekeriwa xivona-ndzhaku, kumbe nkarhi wihi kumbe wihi loko vanhu na swifambo swi nga vonaki kahle hikwalaho ka swiyimo swo ka swi nga ri kahle. Xivona-ndzhaku xo basa emahlweni na xivona-ndzhaku xo tshwuka endzhaku.
KU CHAYELA EGONDZWENI RO AVANYISIWA (vonani xifaniso eka papila ra 53)
Nkarhi hinkwawo loko gondzo ri avanyisiwile ri huma tindlela timbirhi kumbe ku tlula, ku hava munhu loyi a nga pfumeleriwa ku chayela xifambo eGondzweni rero handle ka le ndleleni ya voko ra ximatsi, handlekaloko a leteriwa kumbe ku pfumeleriwa hi mfungho wa patu kumbe xipitikopo ku tirhisa ndlela leyin?wana.
KU CHAYELA ETLHELWENI RA XIMATSI RA NDLELA
Munhu un?wana ni un?wana loyi a chayelaka xifambo eGondzweni u fanele ku chayela evokweni ra ximatsi ra ndlela naswona, laha ndlela yi nga anama swinene, lero yi nga ngheneleli eka hafu leyin?wana ya ndlela ya xinene.
Ku nghenelela koloko ku nga pfumeleriwa ntsena loko-
Swi nga endliwa handle ko sivela kumbe ku vangela swifambo leswin?wana nghozi; kumbe
Hi ku landza swileriso swa xipitikopo kumbe mfungho wa patu wa swifambo-hi-swona.
KU ALERIWA KU CHAYELA EKATLENI RA PATU, HANDLE KA MINKARHI YA SWIYIMO SWO KARHI.
A ku na munhu loyi a nga ta chayela movha lowuntsongo ekatleni ra gondzo, kambe, movha wo tano wu nga chayeriwa ekatleni ra gondzo leri
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
nga pfumeleriwa ntsena ndlela yin?we ya swifambo leswi yaka ematlhelweni yo hambana exikarhi ka ku pela na ku huma ka dyambu, loko xifambo xexo xi hundziwa hi xifambo xin?wana; na
Loko muchayeri wa xifambo xexo a swi endla handle ko tinghenisa enghozini yena n?wini, swifambo swin?wana, mufamba-hi-milenge kumbe nhundzu ya gondzo rero
Loko vanhu na swifambo leswi nga egonzweni rero swi vonaka swinene eka mpfhuka wo ringana timitara ta 150.
KU CINCA TINDLELA
Loko u chayela movha lowukulu eGondzweni leri avanyisiweke hi tindlela ta swifambo hi mimfungho ya patu, muchayeri a nga fanelangi ku suka eka ndlela yin?we a ya eka yin?wana handlekaloko a endla tano handle ko sivela kumbe ku nghenisa swifambo swin?wana enghozini.
SWIKOMBA-TLHELO
Movha lowuntsongowu fanele ku vekeriwa swikomba-tlhelo, naswona xikomba-tlhelo xin?wana ni xin?wana xi fanele ku va na rivoni;
loko xi ri eku tirhisiweni, rivoni ri fanele ku komba ntsayitelo wo cincana lowu vonkaka swinene eka mpfhuka wo ringana tikhilomitara ta 30 eka munhu loyi mahlo ma yena ma vonaka swinene.
Mavoni ya swikomba-tlhelo, loko swi ri eku tirheni ma fanele ku humesa rivoni ro basa, xitshopana kumbe xitshopana-buraweni emahlweni, na ra xitshopana, xitshopana-buraweni kumbe ro tshwuka endzhaku.
SWIKOWETO SWO CHAYELA
Muchayeri wa xifambo loyi a lavaka ku yima, kumbe ku jikisela xifambo xexo eximatsini kumbe exineneni, u ta fanela ku komba leswi a navelaka ku endla swona hi xikoweto lexi vonakaka swinene, lexi voniwaka hi munhu wihi kumbe wihi loyi a taka a n?wi kongomile kumbe loyi a taka hi le ndzhaku kumbe hi le lhelo, naswona nkarhi lowu nga ringanela ku lemukisa munhu yaloye leswi a lavaka ku endla swona.
Swo tshwuka
Movha lowutsongo wu fanele ku vekeriwa swivona-ndzhaku swimbirhi swo tshwuka endzhaku, xin?we etlhelweni rin?wana ni rin?wana.
KU HUNDZA SWIFAMBO SWIN?WANA
Muchayeri wa xifambo loko a hundza xifambo xihi kumbe xihi lexi yaka tlhelo rin?we na yena eGondzweni u fanele ku xi hundza hi le xineneni naswona eka mpfhuka lowu nga wa nhlayiseko naswona a nga fanelangi ku vuyela etlhelweni ra ximatsi ra ndlela ku fikela loko a ri kule na xifambo lexi a xi hundzeke.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
Ku hundza hi le ximatsini xa xifambo xexo swi pfumeleriwile ntsena loko munhu loyi a chayelaka xifambo lexi hundzaka xin?wana a swi endla handle ko tivangela khombo yena kumbe swin?wana, na loko-
movha lowu hundziwaka wu jikela exineneni kumbe muchayeri wa wona a kombisile leswaku u lava ku jikela exineneni;
loko patu rero ri ri gondzo etindhawini ta le madorobeni na -
loko ri ri ra leswi yaka tlhelo rin?we ntsena; na loko ndlela yi anamile ku ringana ku va ku huma tindlela timbirhi kumbe ku tlula ta swifambo leswi nga eku fambeni;
loko patu rero ri ri gondzo etindhawini ta le madorobeni naswona ndlela yi anamile ku ringana ku va ku huma tindlela timbirhi kumbe ku tlula ta swifambo leswi nga eku fambeni;
ndlela yaleyo yi ri gondzo leri tirhisiwaka hi swifambo leswiyaka tlhelo rin?we naswona ri avanyisiwile hi tindlela hi mimfungho ya swifambo ya kahle; kumbe ku hundza swifambo swin?wana ku yisa emahlweni loko a chayela hi ku landza swleriso swa xipitikopo.
Ku engetela kwalaho hambi ko va njhani ku hundza movha wun?wana hi le katleni a swi pfumeleriwangi ni kan?we hambi ku ri emakumu ka gondzo.
Muchayeri wa xifambo a nga fanelangi ku hundza swifambo-hi-swona leswi yaka tlheko rin?we ni xa yena eGondzweni loko a kongomile-
masungulo ya xiganga;
njikwa; kumbe ndhawu yihi kumbe yihi laha a nga kotiki ku vona swa kahle lero loko a hundza a nga vanga khombo eka swifambo leswin?wana leswi nga taka hi le mahlweni swi ya tlhelo lerin?wana, handlekaloko-
a nga swi endla handle ko nghena eka ndlela leyi nga exineneni; kumbe ndlela ya patu rero yi ri ya swifambo leswi yaka tlhelo rin?we ntsena.
Loko u vona leswaku xifambo lexi yaka tlhelo rin?we na wena xi lava ku hundza xifambo xa wena ?
chayelela emakumu ka ndlela hilaha u nga swi kotaka hakona, handle ko tinghenisa enghozini wena kumbe swifambo leswin?wana kumbe nhundzu, na ku u nga engeteli mafurha emovheni wa wena ku kondza movha lowun?wana wu hundzile.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
Loko u lava ku hundza swofamba-hi-swona leswi nga ku kongoma, muchayeri wa movha u fanele ku vona leswaku xifambo xa yena a xi ngheneleli eka ndlela leyi nga xineneni xa yena hi ndlela ya ku va a nga sivela kume ku vangela swifambo sweswo swi taka nghozi.
Muchayeri wa xifambo lexi lavaka ku hundza bazi leri nga yima u fanele ku endla tano hi vukheta kusirhelela vanhu lava chikaka kumbe ku ya khandziya bazi rero.
KU PAKA
A wu pfumeleriwangi ku paka xifambo eGondzweni ?
endzhawini leyi ku ?yima? swi nga pfumeriwangiki.
Laha u hambanaka na leswi mimfungho yihi kumbe yihi yi vulaka swona.
Ku ringana mpfhuka wa timitara ta 1,5 ku suka eka phayiphi ya mati ya xitima-ndzilo.
Endhawini yin?wana ni yin?wana laha xifambo xi nga sivelaka mfungho wihi kumnbe wihi wa patu.
Hi ndlela ya ku va u nghena endleleni yo famba ya le tlhelo ka patu; kumbe
Hi ndlela ya ku va u sivela nyangwa wa munhu kumbe wa mani na mani
A ku na munhu loyi a nga pfumeleriwa ku paka xifambo eka xiphemu xa ndlela (handle ka le makatleni) ya gondzo ehandle ka doroba kumbe xiphemu xa xifambo xa yena mpfhuka wo ringana mitara 1 ku suka emakumu ka ndlela.
A ku na munhu kumbe xifamabo lexi nga ta pfumeleriwa ku paka xifambo endleleni ya gondzo emadorobeni-
Ku ringana timitara ta 9 etlhelo ka patu leri a nga kongoma ndhawu yo tsemakanya vafamba-hi-milenge.
Ku ringana timitara ta 5 ta mahandza man?wana ni man?wana.
Ehenhla kumbe ekusuhi na mfungho lowu kombaka leswi faneleke ku endliwa.
Loko vuhandle bya movha lowu nga na xidirayivhele xa le ximatsini wu tlula timilimitara ta 450 endzeni ka patu; kumbe
Leyi nga ehansi ka timitarata 5,5 ku anama.
A ku na munhu loyi a nga pfumeleriwa ku paka movha exihlaleni xa swofamba-hi-swona kumbe eka molo wa vafamba-hi-milenge kumbe endleleni ya vafamba-hi-milenge.
Handekaloko u ringeta ku phephisa nghozi, kumbe u landza xileriso xa
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
mfungho wa patu ku mbe u lerisiwile hi xipitikopo, kumbe hikokwalaho ka swivangelo swin?wana leswi muchayeri a nga koteki ku swi lawula, a ku na munhu loyi a naga pfumeleriwa ku yimisa xifambo exikarhi ka ndlela eGondzweni-
etlhelo ka kumbe etlhelo ka ndhawu leyi nga ceriwa kumbe xirhalanganyi xin?wana lexi nga sivelaka kumbe ku vngeka ka nghozi hi ku yima kotano.
emuhochweni kumbe ndlela yo ta hi le hansi ka misava kumbe buloho rin?wana ni rin?wana kumbe mpfhuka wo ringana timitara ta tsevu ku suka muhochweni wun?wana ni wun?wana.
e, kumbe mpfhuka wo ringana timitara ta tsevu ku suka ekusunguleni kumbe emakumu ka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndlela laha ku anama ka ntolovelo ku nga hungutiwa hikwalaho ka swin?wana ni swin?wana.
laha u lwaka na leswi mfungho wa patu wihi kumbe wihi wu vulaka swona.
ethelo kumbe u fularhela xifambo xihi kumbe xihi endleleni yotano laha ndlela yaleyo yi nga anama ehansi ka 9 wa timitara.
endzeni ka ndhawu leyi nga hlayiseriwa xitimela laha ku tsemakanyaka xiporo.
mpfhuka wo ringana timitara ta nkaye ku ya endhawini leyi nga hlayiseriwa ku tsemakanya ka vafamba-hi-milenge.
endhawini yihi kumbe yihi laha ku yimisa xifambo swi nga vangaka nghozi kumbe ku sivela swofamba-hi-swona swi?wana.
MINTIRHO HI KU ANGARHELA YA MUCHAYERI
Ku hava munhu na un?we loyi a chayelaka eGondzweni a nga ta-
chayela movha hi xindzhakwa-ndzhakwana handlekaloko swi nga endliwa handle ka ku vanga nghozi landzelela movha ekusuhi-suhi na movha wun?wana leswo ka swi nga amukelekangi pfumelela munhu wihi kumbe wihi, xifuwo kumbe xilo xi nga ta tshama hi ndlela yihi kumbe yihi leyi nga ta vanga leswaku muchayeri a tsandzeka ku va ni vulawuri lebyi hetisekeke byo lawula mafambelo ya xifambo;
loko u chayela xifambo xexo, u pfumelela munhu wihi kumbe wihi a khoma xidirayivhele kumbe a nghenelela eka xidirayivhele kumbe ku khodla-khodla michini ya xifambo loko u chayela xifambo xexo, tshama hi ndlela ya ku va a tsandzeka ku lawula xifambo xexo hi ku hetiseka pfumelela xifambo xexo leswaku xi va xi nga ri na n?wini epatwini ro tano a nga kokangi tibiriki ku sivela xifambo leswaku xi nga Sali xi famba hi xoxe xi suka eka xiyimo lexi u nga xi siya xi ri eka xona loko xifambo xo tano xi pakiwile kumbe xi yimile etlhelo ka patu, ku chayela xifambo xexo xi suka eka xiyimo xexo handlekaloko a kota ku endla tano handle ka ku nghenelela eka mafambele ya swifambo-hi-swona leswi
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
humaka eka matlhelo laman?wana naswona yena na vanhu van?wana va sirhelelekile mintirho hi ku angarhela ya muchayeri yi ya emahlweni tsandzeka ku pfulela movha lowu baka korhi kumbe bele ndlela naswona hi ku hetiseka, pfumelela miri wa yena leswaku wu humela ehandle ka xifambo xexo lexi nga eku fambeni handlekaloko a endla swikoneto swa voko;
pfumelela munhu wihi kumbe wihi kumbe xihari ku tshamela elwangwini, exitepisini kumbe bodo ya tsutsuma ehenhla ka yona kumbe ndhawu yihi kumbe yihi ehenhla ka lwangu loko xifambo xi karhi xi famba;
endla kumbe ku pfumelela njhini ku pfuma yi ri karhi yi humesa musi kumbe malangavi lama loko njhini a yi ri eka xiyimo xa kahle a ma nga ta huma endla kumbe ku pfumelela njhini ya xona ku pfuma loko xifambo xi yimile naswona xi nga langutisiwangi tsandzeka kumbe hi vomu ku chela petirolo, kumbe swihalaki swin?wana swa mafurha kumbe oyili yihi kumbe yihi kumbe girisi kumbe mafurha kumbe swilo swo nyenyetsa, nkuma kumbe thyaka, rihi kumbe rihi eka xifambo xexo etlhelo ka ndlela, kumbe a ku na munhu loyi a nga ta chayela, ku koka kumbe ku sukumeta xifambo etlhelo ka ndlela
TINQINGHO TA SELE
A ku na munhu loyi a nga pfumeleriwa ku chayela xifambo engondzweni loko a khomile selula kumbe foni yo jhika-jhika na yona kumbe nchumu wihi kumbe wihi wa vuhlanganisi evokweni kumbe emavikweni kumbe hi xirho xihi kumbe xihi xa miri;
KU NYIZELA VAFAMBA-HI-MILENGE
Muchayeri u fanele ku yima a nyika ndlela, a hunguta rivilo, loko swi endleka ku endlela mu nyika mfanelo ya ndlela (ku nyiza) eka mufamba-hi-milenge loyi a tsemakanyaka ndlela laha ku nga ni mintila yo tsemakanya vafamba-hi-milenge.
Nkarhi hinkwawo loko xifambo xi yima laha ku nga ni mintila yo tsemakanya vafamba-hi-milenge, muchayeri wa xifambo xihi kumbe xihi a nga fanelangi ku hundza xifambo lexi nga yima.
XIFAMBO LEXI NGA SIYIWA XI RI XOXE / TSHIKIWA
Xifambo lexi nga siyiwa xi ri xoxe nkarhi lowu yaka emahlweni ku hundza tiawara ta 24 endhawini yin?we eGondzweni ehandle ka doroba;
Xi ta tekiwa xi cukumetiwile hi n?wini wa xona.
KU ONHA MAGONDZO
A wu fanelangi ku;
endla leswaku vhilwa ra xifambo ri kokiwa, ri rhendzeleka erivaleni ra ndlela, handlekaloko ku ri mhaka ya xihatla;
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
ku tirhisa tichoko kumbe tintanghu exikarhi ka vhilwa rihi kumbe rihi ra xifambo lexi fambaka endleleni hambi ku ri erivaleni ra ndlela; kumbe ku tirhisa xifambo kumbe xilo endleleni lexi onhaka ndhawu yaleyo.
MAPATU YO PFULEKA
Swifambo leswi landzelaka a swi fanelangi ku chayeriwa eka maptu yo pfuleka ?
xifambo lexi kokiwaka hi swiharhi;
bayisikiri leyi nga na tiphedali;
xithuthuthu lexi nga na njhini leyi nga na silindara leyi nga na njhini leyi nga na vundzeni lebyi nga hundzeki 50cc (khubiki sentimitara) kumbe leyi ndzulutiwaka hi gezi;
xithuthuthu lexi nga na mavhilwa manharhu kumbe movha wa xithuthuthu xa mavhilwa ya mune;
xifambo lexi nga na ntiko lowu nga hundzeki tikhilogiramu ta 230 na xivumbeko xa xipicele, lexi nga endleriwa vatsoniwa; kumbe teretere, handlekaloko teretere yaleyo yi tirhisiwa ku endla no hlayisa patu ro pfuileka.
A ku na munhu ni un?we loyi a nga ta yimisa xifambo epatwini ro pfuleka handlekaloko ?
a lerisiwa ku endla tano hi mimfungho ya patu kumbe a lerisiwa hi xipitikopo;
endhawini leyi nga vekeriwa ku yima no paka ka swifambo, kumbe ku ri xivangelo lexi a nga koteki ku xiphepha.
A ku na munhu loyi a nga ta ?
endla xikoweto xa voko loko a karhi a chayela eGondzweni ro pfuleka handlekalokoku ri na xivangelo lexi a nga koteki ku xi lawula;
famba hi milenge eka patu ro pfuleka hi ntolovelo;
tshika kumbe ku pfumelela xifuwo ku va epatwini ro pfuleka endhawini leyi xi nga tsutsumelaka epatwini ro pfuleka.
KU KOKA
A ku na munhu loyi a nga ta pfumeleriwa ku koka xifambo xin?wana eGondzweni-
loko ku leha ka ntambhu yo koka, chayini kumbe nsimbhi yo koka leyi nga exikarhi ka swifambo yi hundza timitara ta 3.5
handlekaloko xidirayivhele xa xifambo lexi kokiwaka xi lawula hi munhu loyi a nga na khodi ya layisense yo chayela leyi n?wi pfumelelaka ku chayela ntlawa wa xifambo xexo loko tibiriki ta xifambo lexi kokiwaka ti nga ri leti lavekaka hi ku landza swipimelo, handlekaloko xifambo lexi xi kokaka xi khomanisiwile na xifambo lexi kokiwaka hi nsimbhi yo koka rivilo leri nga ta hundza 30km/h, handlekaloko xifambo lexi kokaka xi khomanisiwile eka xifambo lexi kokiwaka hi nsimbhi yo koka
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
loko xifambo lexi kokiwaka xi rhwele vanhu eka rivilo ro hundza 30km/h, handlekaloko xifambo lexi kokiwaka xi ri xigolonyana-hafu.
SWIPIMELO SWA KATSA MIMOVHA
Ku hlanganisa swifambo swi pfumeleriwa ntsena eka xifambo xo koka-
maksimamu ya swigolonyani swimbirhi;
movha wun?wana lowu nga ri ki xigolonyani;
Eka mhaka ya xihatla swa pfumeleriwa ku koka movha wun?wana lowu nga ri ki xigolonyani.
KU TSEMAKANYA / KU NGHENA EGONDZWENI
Muchayeri wa xifambo a nga fanelangi ku tsemakanya gondzo handlekaloko patu ri basile ku ri hava xifambo lexi nga eku fambeni ku ringana mpfhuka lowu n?wi pfumelelaka ku tsemakanya handleko sivela no vangela swifambo swi?wana nghozi.
Muchayeri wa xifambo a nga fanelangi ku nghena eGondzweni handekaloko a nga swi endla hi nhlayiseko wa yena na swifambo swi?wana.
KU YIMISA MOVHA HI KU BOHEKA
Muchayeri wa xifambo eGondzweni u ta yimisa xifambo xexo-
hi ku landza swileriso leswi kombisiweke hi mfungho wa patu kumbe a lerisiwa hi xipitikopo;
loko a komberiwa kumbe ku kowetiwa hi munhu loyi a nga rhangela kumbe ku khayima swiharhi swa bovine, tihanci, timbhongholo, timeyila, tinyipfu, timbuti, tinguluve kumbe tiyimbho epatwini.
MATHAYERE
Movha lowutsongo wu fanele ku vekeriwa mathayere ya nyumatiki lama kombisaka hinkwako, eka vuanami na ku rhendzela ndzhendzheleko, pheteni leyi vonakaka swinene, naswona ma ri na tinjara leti nga na vuenti byo ka byi ngari ehansi ka milimitara 1
TINGHOZI
Muchayeri un?wana ni un?wana wa xifambo loyi a nga va enghozini kumbe loyi a vangaka nghozi u fanele ku-
yimisa xifambo xa yena hi ku hatlisa;
ku kumisisa muxaka wa ku vaviseka;
ku pfuna vanhu lava nga vaviseka hi ku ya hi laha a nga swi kotaka hakona;
ku kumisisa muxaka wa ku onheka loku nga va kona;
loko swi fanerile ku endla tano hi munhu loyi a nga swivangelo leswi twalaka ku va a ri kombela, ku nyika vito ra yena na kherefu, vito na kherefu ya n?wini wa xifambo lexi a xi chayela hi yena, kun?we na tinomboro ta ntsariso ta xifambo;
loko a nga se nyika mavito na kherefu ya yena kun?we ni ya n?wini wa xifambo, na
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA
nomboro ya ntsariso xipitikopo lexi nga eka ndhawu ya nghozi xi fanele ku, ku nga se hela tiawara ta 24, pota emaphoriseni xi tlhela xi nyika hungu ro tatisa leri nga laviwaka eka xona;
u nga, handlekaloko ku ri swileriso swa dokodela, teki swinwo leswi pyopyaka kumbe swidzidziharisi leswi nga na nakhotiki loko u nga se pota nghozi leyi.
MACHAYELELE MO KA MA NGA AMUKELEKI
A ku na munhu loyi a nga ta chyela xifambo eGondzweni handle ka ku tekela enhlokweni vanhu van?wana lava tirhisaka patu.
MACHAYELELE YA VUSOPFA KUMBE YO HUNISA
A ku na munhu loyi a nga ta chayela xifambo eGondzweni-
hi vusopfa kumbe hi ku hunisa; na hi ndlela leyi tsan?waka ha vomu nhlayiseko wa vanhu kumbe nhundzu.
KU CHAYELA U DYILE SWIDZIDZIHARISI KUMBE U NWILE SWIPYOPYI
A ku na munhu loyi a nga ta-
chayela xifambo eGondzweni; kumbe tshama exitulwini xa muchayeri wa movha lowu njhini ya wona yi nga eku pfumeni;
loko a nwile swinwo leswi pyopyaka kumbe swidzidziharisi leswi nga na nakhotiki.
- Xivoni xo vona endzhaku
- Xivoni xo vona endzhaku (xa le ndzeni)
- Xidirayivhele
- Xikomba-tlhelo
- Biriki ya voko
- Phedali ya tlilachi
- Phedali ya biriki
- Xichovho
- Bele
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 25
A ku na mudyondzi wo chayela loyi a nga pfumeleriwa ku chayela xifambo xihi kumbe xihi loko a nga se titoloveta hi ku hetiseka matirhele ya swilawulo
Swilawulo swi nga avanyisiwa hi mintlawa mimbirhi leyi nga:
SWILAWULO SWA MAVOKO
Swikomba-tlhelo
Bele
Biriki yo paka
Swivoni
Xi tirhisiwa ku chayela xifambo ku ya etlhelo ro karhi
SWIKOMBA-TLHELO
Ku lemukisa vatirhisi vapatu leswi muchayeri a lavaka ku
Endla swona.
BELE
Ku tivisa vafamba-hi-milenge leswaku ku na movha ekusuhi.
BIRIKI YO PAKA
Ku khoma movha leswaku wu yima.
SWIVONI
Leswaku muchayeri a ta kota ku xiya-xiya xiyimo xa swifambo endzhaku.
SWILAWULO SWA VOKO
Xichovho
Biriki (ya sevhisi na/kumbe biriki ya nenge)
Tlilachi
XICHOVHO
Xi tirhisiwa ku engetela / hunguta rivilo ra xifambo
BIRIKI
Yi tirhisiwa ku lawula rivilo ra xifambo kumbe ku xi yimisa xi ku ndzirr.
TLILACHI
Yi tirhisiwa ku hakunula njhini eka trhansimitara.
Swilawulo leswi swi vumba xiphemu xa nkoka xa ?Sisiteme yo Lawula Xifambo?, lexi ngata langutisiwa eka ?Xibukwana xa Layisense yo Chayela?.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 26
MIMFUNGHO YA SWIFAMBO SWA LE PATWINI
MIMFUNGHO YA PATU -MINTHALO YA PATU
Mimfungho yo lawula yi tirhisiwa ku lawula, ku fambisa kumbe ku tsimbisa xiendlo xa vatirhisa-patu hi ndlela ya leswaku va ta endla kumbe va nga endli leswi kombisiweke hi mimfungho yotano
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mfungho wo yima
Wu komba leswaku u fanele ku yimisa xifambo xa wena xi ku ndziri eMahandzeni ya tindlela
Yimisa xifambo xa wena hi ndlela ya ku va emahlweni ka xona ku kongomana na mfungho
Mfungho wo yima /nyizela loyi a hundzaka
Wu komba leswaku u fanele ku yimisa xifambo xa wena xi ku ndziri, kumbe u hundza, loko swi hlayisekile ku endlatano, loko u lava ku jikela eximatsini.
eMahandzeni ya tindlela
Loko u lava ku-
ya emahlweni thwixi kumbe exineneni xa mahandza ya tindlela, u fanele ku endla tanihileka mfungho wo yima, kumbe ku ya eximatsini xa mahandza ya tindlela, u fanele ku nyizela swifambo hinkwaswo leswi taka hi le xineneni xa wena, naswona u nga suki ku kala swi hlayisekile ku endla tano.
Ku yima matlhelo ma-3
Wu komba leswaku u fanele ku yimisa xifambo xa wena xi ku ndziri, eMahandzeni ya tindlela
Loko u kongoma mfungho lowu, u fanele ku endla tanihi le ka mfungho wo yima, naswona u nga ngheni emahandzeni ku kala swifambo hinkwaswo leswi nga yima ematlhelweni hinkwawo ya ntila wo yima emahandzeni wena u nga se fika, na leswi tsemakanyaku patu ra wena swi nga se suka emahandzeni.
RA XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 28
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku yima matlhelo ma-4
Wu komba leswaku u fanele ku yimisa xifambo xa wena xi ku ndziri, eMahandzeni ya tindlela
Loko u kongoma mfungho lowu, u fanele ku endla tanihi le ka mfungho wo yima, naswona u nga ngheni emahandzeni ku kala swifambo hinkwaswo leswi nga yima ematlhelweni hinkwawo ya ntluila wo yima emahandzeni wena u nga se fika, na leswi tsemakanyaku patu ra wena swi nga se suka emahandzeni.
Mfungho wo nyizela loyi a hundzaka
Ku hunguta rivilo kumbe u yima, loko swi fanerile ku endlela ku nyizela swifambo swin?wana eMahandzeni ya tindlela
Loko u kongoma mfungho lowu, u fanele ku nyizela swifambo hinkwaswo leswi nga epatwini leri hlanganisiweke hi ndlela leyi wena u fambaka eka yona loko swifambo sweswo swi ri ekusuhi-suhi lero ku nga vangeka nghozi kumbe swi nga vanga nghozi.
A ku ngheniwi
No entry mfungho lowu wu kombisa leswaku swifambo hinkwaswo swa ximovha swa arisiwa ku nghena eManghenelweni ya patu
A wu pfumeleriwangi ku nghena epatwini leri
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 29
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mfungho wo nyiza eka xirhendzevutani-tsongo
Ku hunguta rivilo kumbe ku yima, loko swi fanerile ku nyizela swifambo swin?wana eka xirhendzevutani-tsongo
Loko u kongoma xirhendzevutani-tsongo
Loko u kongoma xirhendzevutani-tsongo, u fanele ku nyizela swifambo leswi tsemakanyaka ntila wihi kumbe wihi wa rivala emahandzeni yotano wena u nga se fika naswona ku ri leswi nga ta tsemakanya ndlela ya wena. Fanbisa xifambo xa wena hi tlhelo ra xiwachi endzeni ka mahandza u nga ringeta ku nghena eka xirhendzevutani-tsongo
Xirhendzevutani
Ku hunguta rivilo na ku yima, loko swi fanerile ku nyizela swifambo swin?wana leswi taka hi le xineneni exirhendzevutani
Laha ku hlanganaka switarata swimbirhi kumbe ku tlula kumbe patu ri hlangana ni rin?wana, naswona ku vumbeka swihlala swa swifambo
Nkarhi hinkwawo fambela hi tlhelo ra xiwanchi endzeni ka xirhendzevutani naswona u nyizela swifambo leswi taka hi le xineneni, endzeni ka xirhendzevutani.
Mfungho wo rhangisa vafamba-hi-milenge
Ku pfumeleriwa vafamba-hi-milenge ntsena ku famba endhawini leyi
Eka tindhawu leti nga vekeriwa ku va ti tirhisiwa hi vafamba- hi-milenge
Ku ta pfumeleriwa swifambo leswi landzelaka ntsena endhawini leyi.
i xifambo,lexi layichululaka kumbe ku layicha nhundzu;
ii xifambo lexi tirhisiwaka ku lunghisa patu; kumbe iii xifambo xa ndzindzakhombo.
Mfungho wa leswaku u nyizela vafamba-hi-milenge
Ku nyizela vafamba-hi-milenge eMahandzeni ya tindlela
Loko u kongoma Mfungho lowu, xiya-xiya vafamba-hi-milenge, naswona loko swi fanerile, nyizela vafamba-hi-milenge hinkwavo.
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa gondzo xi hlawuleriwa ku tirhisiwa hi vafamba-hi-milenge
Gondzo rin?wana ni rin?wana kumbe xiphemu xa rona
U nga ngheni eka xiphemu xihi kumbe xihi xa gondzo lexi nga hlawuleriwa vafamba-hi-milenge ntsena
Vafamba-hi-milenge a va pfumeleriwi
Vafamba-hi-milenge va arisiwa ku tlula Mfungho wolowo
Gondzo rin?wana ni rin?wana kumbe xiphemu xa rona
Vafamba-hi-milenge va arisiwa ku tlula Mfungho lowu.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 30
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ndlela leyi yaka tlhelo rin?we
Ku komba mutirhisi wa patu ku ya tlhelo leri a kombisiweke rona hi MFUNGHO wa patu
Emapatwini lama swifambo swi nga pfumeleriwa ku ya etlhelweni rin?we ntsena
Loko u tirhisa ndlela leyi, yana ntsena eka tlhelo leri kombisiweke hi nseve.
Nyizela swifambo leswi nga ku kongoma
Ku komba mutirhisi wa patu ku nyizela swifambo leswi n?wi kongomeke naswona a nga famba loko swi hlayisekile ku endla tano.
Laha vuanami bya ndlela byi nga ringana xifambo xin?we ntsena
Hunguta rivilo, kumbe u yima, loko swi fanerile nyizela swifambo leswi nga ku kogoma naswona u nga ya emahlweni loko swi hlayisekile ku endla tano.
Fambela eximatsini
Ku komba mutirhisi wa patu ku hundza hi le ximatsini ntsena, tanihilaha swi kombisiweke hi nseve, wa xirhalanganyi lexi nga endleleni lexi mfungho wu nga vekeriwa eka xona
Laha ku nga na xihingakanyi endleleni
Nkarhi hinkwawo u fanele ku hundza hi le tlhelweni ra ximatsi xa ndlela leyi mfunghowu nga vekeriwa eka xona.
Yana eximatsini ntsena
Ku komba mutirhisi wa patu ku ya ntsena eka tlhelo leri nseve wu nga kombetela eka rona
Ntsena eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swi nga fanela, ku letela tlhelo leri swifambo swi faneleke ku ya eka rona
Famba ntsena eka tlhelo leri nga kombisiwa hi nseve wa mfungho lowu
Yana emahlweni ntsena
Ku komba mutirhisi wa patu ku ya ntsena eka tlhelo leri nseve wu nga kombetela eka rona.
Ntsena eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swi nga fanela, ku letela tlhelo ro karhi leri swifambo swi faneleke ku ya eka rona
Famba ntsena eka tlhelo leri nga kombisiwa hi nseve wa MFUNGHO lowu
Jikela exineneni
Ku komba mutirhisi wa patu ku ya ntsena eka tlhelo leri nseve wu nga kombetela eka rona, emahandzeni lama nga emahlweni ka yena.
Ntsena eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swi nga fanela, ku letela tlhelo ro karhi leri swifambo swi faneleke ku ya eka rona
Famba ntsena eka tlhelo leri nga kombisiwa hi nseve wa mfungho lowu, emahandzeni lama nga emahlweni ka wena
Jikela eximatsini
Ku komba mutirhisi wa patu ku ya ntsena eka tlhelo leri nseve wu nga kombetela eka rona, emahandzeni lama nga emahlweni ka yena.
Ntsena eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swi nga fanela, ku letela tlhelo ro karhi leri swifambo swi faneleke ku ya eka rona
Famba ntsena eka tlhelo leri nga kombisiwa hi nseve wa mfungho lowu emahandzeni lama nga emahlweni ka wena
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 31
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku jikela eximatsini swa arisiwa laha mahlweni
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku a nga fanelangi ku jikela eximatsini emahandzeni kumbe loko a nghena epatwini rin?wana leri nga emahlweni ka yena.
Loko u kongoma ndlela leyi yaka tlhelo rin?we ntsena
U nga jhikeli eximatsini emahandzweni kumbe loko u nghena epatwini leri nga emahlweni ka wena
Ku jikela exineneni swa arisiwa laha mahlweni
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku a nga fanelangi ku jikela exineneni emahandzeni kumbe loko a nghena epatwini rin?wana leri nga emahlweni ka yena.
Loko u kongoma ndlela leyi yaka tlhelo rin?we ntsena
U nga jhikeli exineneni emahandzweni kumbe loko u nghena epatwini leri nga emahlweni ka wena
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku a nga jhikeli eximatsini eMahandzeni laha patu leri u fambaka eka rona ri hlanganaka na rin?wana
Laha u vonaka mfungho lowu u nga jhikeli eximatsini
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku mpimo wa rivilo emahlweni ka MFUNGHO lowu i rivilo leri kombisiweke hi tikhilomitara hi awara eka mfungho wolowo eGondzweni laha mpimo wa rivilo wu nga 100 wa tikhilomitara hi awara
U nga tluli mpimo wa rivilo wolowo hi ku chayela hi rivilo leri tlulaka leri u ri vonaka eka mfungho lowu
Rivilo ra le hansi
Ku komba mutirhisi wa patu rivilo ra le hansi leri pfumeleriweke epatwini leri kumbe eka xiphemu ra patu.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana kumbe xiphemu xa rona laha movha wu nga pfumeleriwangiki ku chayeriwa hi rivilo leri nga ehansi ka 50 wa tikhilomitara hi awara.
U nga chayeli hi rivilo leri nga ehansi ka rivilo leri nga kombisiwa eka mfungho lowu.
Mimovha yo rhwala nhundzu leyi tluriseke ntiko lowu vekiweke wa movha
Ku komba gondzo kumbe xiphemu xa rona xi tirhisiwa ntsena hi mimovha yo rhwala nhundzu leyi nga na ntiko wa ntsengonkulu wa movha kumbe ntiko wa nhlanganelo lowu hundzaka lowu kombisiweke eka mfungho.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana kumbe xiphemu xa rona.
A ku na movha na wun?we handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho lowu wu nga pfumeleriwa ku famba epatwini leri.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 32
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mimovha ntsena
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa rona xi hlawuriwile ku tirhisiwa hi mimovha ntsena eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona
Ku hava movha handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho wu nga pfumeleriwa ku chayeriwa epatwini rero
Tibayisikiri
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa rona xi hlawuriwile ku tihisiwa hi tibayisikiri ntsena eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona
Ku hava movha handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho wu nga pfumeleriwa ku chayeriwa epatwini rleri
Mabazi ntsena
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa rona xi hlawuriwile ku tirhisiwa hi mabazi ntsena eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona
Ku hava movha handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho wu nga pfumeleriwa ku chayeriwa epatwini leri
Mimovha yo chicha nhundzu
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa rona xi hlawuriwile ku tirhisiwa hi mimovha yo chincha nhundzu ntsena eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona
Ku hava movha handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho wu nga pfumeleriwa ku chayeriwa epatwini rero
Mimovha ya nhundzu ntsena
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa rona xi hlawuriwile ku tirhisiwa hi mimovha ya nhundzu ntsena eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona
Ku hava movha handle ka lowu nga kombisiwa eka mfungho wu nga pfumeleriwa ku chayeriwa epatwini leri
Hakela ndlela
Wu komba ndlela leyi hakeleriwaka
Laha ku sungulaka patu leri hakeleriwaka
U ta hakela ntsengo mali loko u famba epatwini leri. Loko u nga lavi ku hakela u ta fanelela ku tirhisa patu leri?wana.
Lumeka mavoni
Lamakulu
Wu komba mutirhisi wa patu leswaku a lumeka mavoni ya movha lamakulu ku humesa miseve ya le hansi eGondzweni loko ku nga vonaki kahle
Vona leswaku mavoni ya miseve ya le hansi ya xithuthuthu xa wena
Ya lumekiwile
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 33
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Huwa yo tlula mpimo a yi pfumeleriwi
Wu komba mutirhisi wa patu a nga pfumeleriwangi ku ba nchumu wo tsundzuxa (bele) ya xithuthuthu mpfhuka wo ringana 100 ra timitara endzhaku ka ku hundza mfungho lowu.
eGondzweni rihi kumbe rihi laha huwa yi arisiwaka
U nga chayi bele ya xithuthuthu xa wena (nchumu wo tsundzuxa)
Movha lowu nga pfumeleriwangiki a wu laveki
Wu komba mutirhisi wa patu a nga fanelangi ku tlulela emahlweni ka mfungho handle ka loko a pfumeleriwile ku endla tano.
eGondzweni rihi kumbe rihi
U nga tirhisi patu kumbe xiphemu xa rona laha mfungho lowu wu nga kombisiwa, handlekaloko u pfumeleriwile ku endla tano
Ku hundza xifambo xin?wana a swi pfumeleriwi
Wu komba mutirhisi wa patu leswau a nga pfumeleriwangi ku undza movha wun?wana lowu fambelaka ethlelweni rin?we na yena ku ringana mpfhuka wa 500 wa tikhilomitara endzhaku ka mfungho lowu eGondzweni rihi kumbe rihi laha ku hundza xifambo xin?wana swi nga vangaka nghozi
Hunguta rivilo u famba endzhaku ka swifambo leswi nonokaka ku ringana mpfhuka wa timitara ta 500 endzhaku ka mfungho lowu
Ku jikela endzhaku a swi pfumeleriwi
Wu komba mutirhisi wa patu a nga pfumeleriwangi ku jhikisa xithuthuthu lero ka xi languta laha xi humaka kona eGondzweni rihi kumbe rihi laha ku jikela endzhaku swi nga vangelaka vatirhisi van?wana va ndlela nghozi
Yana emahlweni ku kala swi hlayisekile ku jikela endzhaku
A ku pakiwi
Wu komba mutirhisi wa patu a nga pfumeleriwangi ku paka xithuthuthu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa gondzo laha mfungho lowu wu nga vekeriwa kona.
eGondzweni rihi kumbe rihi laha ku paka swi nga vangelaka vatirhisi van?wana va ndlela nghozi
Yana emahlweni ku kala swi hlayisekile kumbe swi pfumeleriwa ku paka
A ku yimiwi
Wu komba mutirhisi wa patu a nga pfumeleriwangi ku yimisa xithuthuthu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa gondzo laha mfungho lowu wu nga vekeriwa kona.
eGondzweni rihi kumbe rihi laha ku yima swi nga vangelaka vatirhisi van?wana va ndlela nghozi
Yana emahlweni ku kala swi hlayisekile kumbe swi pfumeleriwa ku yima
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 34
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Wu kombisa muchayeri wa xibazana leswaku a nga yi emahlweni ka mfungho lowu eGondzweni rihi kumbe rihi
Loko ku ri ku u chayela xifambo xo fana na lexi ng eka mfungho u nga hundzeli emahlweni ka mfungho
Mpimo wo anama
Wu kombisa muchayeri wa xifambo leswaku a nga hundzeli emahlweni ka mfungho loko xifambo xexo xi ri na vuanami bya le hansi ka lebyi kombisiweke eka mfugho eGondzweni rihi kumbe rihi
Loko ku ri ku vuanami bya xifambo xa wena byi hundza lebyi nga kombisiwa eka mfungho u nga hundzeli emahlweni ka mfungho
Mpimo wa ntiko wa ansi
Wu kombisa muchayeri wa xifambo leswaku loyi a nga na ansi leyi ntsengo wa ntiko w yona wu hundzaka lowu nga kombisiwa eka mfungho, a nga fanelagni ku hundzela emahlweni kamfungho.
eGondzweni rihi kumbe rihi
Loko ku ri ku ntsengo wa ntiko wa ansi ya xifambo xa wena yi hundza leyi nga kombisiwa eka mfungho u nga hundzeli emahlweni ka mfungho
Mpimo wa vulehi byo ya ehenhla
Wu kombisa muchayeri wa xifambo leswaku a nga fanelangi ku hundzela emahlweni ka mfungho loko ntsengo wa vulehi bya xifambo byi ri ehansi ka vulehi byo ya ehenhla lebyi pfumeleriweke ku ya hilaha byi nga
Kombisiwa eka mfungho
EGondzweni rihi kumbe rihi
Loko ku ri ku vulehi byo ya ehenhla bya xifambo xa wena byi hundza lebyi nga kombisiwa eka mfungho u nga hundzeli emahlweni ka mfungho
Mpimo wa vulehi byo andlala
Wu kombisa muchayeri wa xifambo lexi ku leha ka xona ku hundza loku nga kombisiwa eka mfungho
EGondzweni rihi kumbe rihi
Loko ku ri ku vulehi byo andlala bya xifambo xa wena byi hundza lebyi nga kombisiwa eka mfungho u nga hundzeli emahlweni ka mfungho
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 35
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ndhawu ya swithuthuthu
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa gondzo xi hlawuleriwile swithuthuthu ntsena.
eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona, laha gondzo rero kumbe xiphemu xa rona, ri nga ta tirhiseriwa swifambo leswi nga kombisiwa eka mfugnho ntsena
Loko u ri muchayeri/ mukhandziyi wa xifambo lexo ka xi nga ri lexi mga kombisiwa eka mfungho, u nga hundzeli emahlweni ka mfungho.
Ndhawu ya mimovha yo chicha
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa gondzo xi hlawuleriwile mimovha yo chincha ntsena.
eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona, laha gondzo rero kumbe xiphemu xa rona, ri nga ta tirhiseriwa swifambo leswi nga kombisiwa eka mfugnho ntsena.
Loko u ri muchayeri/ mukhandziyi wa xifambo lexo ka xi nga ri lexi mga kombisiwa eka mfungho, u nga hundzeli emahlweni ka mfungho.
Ndhawu ya momivha leyi nga rhwala nhundzu leyi nga na nghozi
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa gondzo xi hlawuleriwile mimovha leyi nga rhwala nhundzu leyi nga na nghozi ntsena.
eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona, laha gondzo rero kumbe xiphemu xa rona, ri nga ta tirhiseriwa swifambo leswi nga kombisiwa eka mfugnho ntsena.
Loko u ri muchayeri/ mukhandziyi wa xifambo lexo ka xi nga ri lexi mga kombisiwa eka mfungho, u nga hundzeli emahlweni ka mfungho.
Ndhawu yo yima ya Mabazi
Wu kombisa leswaku gondzo kumbe xiphemu xa gondzo xi hlawuleriwile tanihi ndhawu yo yima ya mabazi ya nhlangano lowu kombisiweke ehenhla, logo kumbe nchumu wun?wana.
eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona, laha gondzo rero kumbe xiphemu xa rona, ri nga ta tirhiseriwa swifambo leswi nga kombisiwa eka mfugnho ntsena.
Loko u ri muchayeri/ mukhandziyi wa xifambo lexo ka xi nga ri lexi mga kombisiwa eka mfungho, u nga hundzeli emahlweni ka mfungho.
Ndlela ya mabazi
Wu kombisa leswaku xiphemu xa gondzo i ntila wa mabazi naswona xi hlawuleriwile mabazi ntsena.
eGondzweni rihi kumbe rihi kumbe xiphemu xa rona, laha gondzo rero kumbe xiphemu xa rona, ri nga ta tirhiseriwa swifambo leswi nga kombisiwa eka mfugnho ntsena.
Loko u ri muchayeri/ mukhandziyi wa xifambo lexo ka xi nga ri lexi mga kombisiwa eka mfungho, u nga hundzeli emahlweni ka mfungho.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 36
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ndlela-n?we leyi nga pfuleka ya sungula
Wu kombisa vatirhisi vapatu leswaku ndlela-n?we ya gondzo ro pfuleka ya sungula.
Laha ku sungulaka gondzo ro pfuleka.
Lemuka swifambo leswi humaka eswigangeni.
Ndlela-mbirhi leyi nga pfuleka ya sungula
Wu kombisa vatirhisi vapatu leswaku ndlela-mbirhi ya gondzo ro pfuleka ya sungula.
Laha ku sungulaka gondzo ro pfuleka.
Lemuka swifambo leswi humaka eswigangeni.
Vafamba-hi-milenge va arisiwa
Mfungho lowu wu komba vafamba-hi-milenge leswaku a fanelangi ku hundzela emahlweni ka mfungho hi minkarhi leyi kombisiweke eka mfungho.
Eka gondzo rihi kumbe rihi.
A ku yimiwi
Mfungho lowu wu komba vatirhisi va patu leswaku a fanelangi ku yima hi minkarhi leyi kombisiweke eka mfungho.
Eka gondzo rihi kumbe rihi.
Vachayeri va swifambo a va pfumeleriwngi ku yima laha mfungho lowu wu nga kombisiwa hi minkarhi leyi kombisiweke.
Mfungho lowu wu komba vatirhisi va patu leswaku a fanelangi ku paka hi minkarhi leyi kombisiweke eka mfungho.
Eka gondzo rihi kumbe rihi.
Ku paka swa pfumeleriwa, kambe a wu fanelangi ku hundzisa nkarhi lowu nga pimiwa hi kona minkarhi leyi kombisiweke.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 37
MIMFUNGHO YO LEMUKISA
XIKONGOMELO XA MIMFUNHGO YO KU LEMUKISA
Mimfungho yo lemukisa yi tirhisiwa ku lemukisa vachayeri hi swiyimo swa khombo eka, kumbe ekusuhi na patu
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mahandzeni ya xihambano
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku tsemakanya patu emahlweni.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha magondzo mambirhi lamakulu ma tsemakanyanaku
Hunguta rivilo na swona u xiyixisisa swifambo leswi taka hi le ximatsini na le xineneni
Mahandza ya xihambano lama landzelaka
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku tsemakanya patu emahlweni ni leswaku yena u famba epatwini leri nga na mfanelo yo nyhizeriwa.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha patunkulu na patu leri landzelaka hi vukulu ma tsemakanyanaku
Hambileswi, loko u famba eka patunkulu u fanele ku xiyixisisa swifambo leswi taka hi le ximatsini na le xineneni.
Mahandza ya xihambano lama landzelaka hi vukulu
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku tsemakanya patu emahlweni ni leswaku yena u famba epatwini leri nga ri ki na mfanelo yo nyizeriwa.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha patu leri landzelaka hi vukulu na patunkulu ma tsemakanyanaku
Hunguta rivilo na swona u xiyixisisa swifambo leswi taka hi le ximatsini ni le xineneni hikuva xa patu leri landzelaka hu vukulu.
Mahandza ya mapatu ya T
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku na manhandza ya mapatu ya T laha ku lavekaka leswaku a jhika hi vukarhi swinene a ya eximatsini kumbe exineneni.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha ya T laha ku hlanganaka mapatu mambirhi
Hunguta rivilo u yima, loko swi fanerile. Famba ntsena loko ku hlayisekile
Mahandza ya mapatu ya T yo voyama
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku na manhandza ya mapatu ya T yo vayama emahlweni laha ku lavekaka leswaku a jhika hi vukarhi swinene a ya eximatsini kumbe exineneni.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha ya T yo voyama laha ku hlanganaka mapatu mambirhi.
Hunguta rivilo u yima, loko swi fanerile. Famba ntsena loko ku hlayisekile ku endla tano.
Mahandza ya mapatu ya le tlhelo
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku na manhandza ya mapatu ya le tlhelo hi le ximatsini emahlweni.
Loko u kongomanile na mahandza ya mapatu laha patu ri hlanganaka na rin?wana hi le ximatsini.
Hunguta rivilo na swona u xiyixisisa swifambo leswi taka hi le ximatsini
XIBUKWANA YA LAYISENSE XO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILLA RA 38
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku sungula ka patu ra tindlela timbirhi
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ndlela ya swifambo swo ya hala ni hala ya hela ku sungula yo ya tlhelo rin?we.
Loko u kongoma patu ra tindlela timbirhi laha swifambo swi yaka tlhelo rin?we.
Fambela eximatsini hi nhlayiseko.
Makumu ya Patu ra tindlela timbirhi
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu ra tindlela timbirhi ra hela ku sungula ro ya hala ni hala.
Loko u kongoma patu ra tindlela timbirhi laha swifambo swi yaka hala ni hala.
Fambela eximatsini hi nhlayiseko.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xirhendzevutani-tsongo emahlweni.
eGondzweni loko ri kongoma xirhendzevutani-tsongo kumbe xirhendzevutani
Khona yo olova
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na khona yo olova yo ya eximatsini emahlweni.
Loko u lava ku fika ekhoneni ya patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo
Khona yo kariha
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na Khona yo kariha yo ya eximatsini emahlweni.
Loko u lava ku fika ekhoneni ya patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo
Mpetso-xinjovo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na mpetso-xinjovo wo ya eximatsini emahlweni.
Loko u lava ku fika ekhoneni ya mpetso-xinjovo ya patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo
Patu ro gombonyoka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na patu ro gombonyoka leri sungulaka eximatsini emahlweni.
Loko u lava ku fika laha ku sungulaka nogonoko wa nghombonyoko wa patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo
Matlhelo mambirhi ya swifamba-emagondzweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na matlhelo mambirhi ya swifamba-emagondzweni emahlweni
Loko u lava ku fika laha swifamba-emagondzweni swi yaka ematlhelweni hinkwao ya patu
Fambela eximatsini hi nhlayiseko
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 39
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mahandza ya matlhelo mambirhi ya swifamba-emagondzweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na mahandza ya matlhelo mambirhi ya siwfamba-emagondzweni emahlweni
Loko u kongoma mahandza laha mapatu ma tsemakanyaka ma tirhisiwaka hi swifamba-emagondzweni leswi yaka matlhelo hinkwawo.
Fambela eximatsini u karhi u xiya-xiya swifamba-emagondzweni hi matlhelo hinkwawo
Ndlela ya hela
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku xiphemu xa ndlela xi hungutiwile vuanami bya xona hi ndlela yo helela hi hala ximatsini.
Laha gondzo, ri nga avanyisiwa hi tindlela ta swifamba-emagondzweni leswi yaka tlehlo rin?we.
Hunguta rivilo naswona u cinca tindlela, loko swi laveka.
Swindledyana swo tumbela
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swifambo swin?wana swi nga ha nghena hi hala mathelo hi ndlela ya ku va, hikokwalaho ka ku siveka ka ndlela swi nga vanga nghozi na leswaku vuxiyaxiya lebyikulu bya laveka.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swifamba-emagondzweni swi nga humelelaka hi matlhelo hinkwawo, naswona swi nga vonaki eka vatirhisi va patu
Hunguta rivilo u ya eka rivilo leri nga ra nhlayiseko eka xiyimo xexo u tlhela u xiyaxiya swifamba-emagondzweni leswi humaka ematlhelweni hinkwawo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xikoweta swifamba-emagondzweni emahlweni
Loko u kongomile mahandza eka gondzo rin?wana ni rin?wana
Hunguta rivilo u yima, loko swi laveka.
YIMA?
emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na
Mfungho wo yima emahlweni eGondzweni rihi kumbe rihi
Hunguta rivilo u yima laha u nga kombiwa kona.
Muhocho
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na muhocho emahlweni
Loko u kongomile muhocho
Hunguta rivilo u tlhela u lumeka timboni ta miseve ya le hansi, loko swi fanerile.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 40
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Vafamba-hi-milenge va tsemakanya
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku funghiwile ndhawu yo tsemakanya vafamba-hi-milenge
Loko u kongoma ndhawu leyi funghiweke yo tsemakanya vafamba-hi-milenge
Hunguta rivilo u yima loko swi fanerile u nyizela vafamba-hi-milenge
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swi nga endleka ku ri na vafamba-hi-milenge emahlwei
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha vafamba-hi-milenge va languteriweke
Hunguta rivilo u xiya-xiya vafamba-hi-milenge
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku na vana ekusuhi ni swikolo, mavala yo tlangela, mavala ya mintlangu kumbe tindhawu tin?wana emahlweni.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha vana languteriweke
Hunguta rivilo u xiya-xiya vana
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swi nga endleka ku ri na van?watibayisikiri emahlweni.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha van?watibayisikiri languteriweke
Swiharhi swa nhova emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swi nga endleka ku ri ni swiharhi swa nhova emahlweni leswi swi nga ha va ka swi tsemakanya kumbe swi hangalakile egondzweni emahlweni.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swiharhi swa swa nhova swi languteriweke
Hunguta rivilo u xiya-xiya swiharhi swa nhova epatwini.
Swifuwo swa purasi emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swi nga endleka ku ri ni swifuwo swa purasi leswi swi nga ha va ka swi tsemakanya kumbe swi hangalakile egondzweni emahlweni
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swifuwo swa le purasini swi languteriweke
Hunguta rivilo u u xiya-xiya swifuwo swa le pursasini epatwini.
Buloho yo khuma
Emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku vuanmi bya patu byi hungutiwile hi buloho endleleni emahlweni.
ePatwini rin?wana ni rin?wana loko u kongomile buloho laha vuanami byi nga hungutiwa.
Hunguta rivilo u yima loko swi fanerile.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 40
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Muako lowu nga anama ku ringana xifambo xin?we
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na muako lowu nga anama ku ringana xifambo xin?we eGondzweni rin?wana ni rin?wana loko u kongomile muako laha vuanami bya wona byi nga ehansi ka timitara ta 5.
Hunguta rivilo, xiya-xiya swifambo, u tlhela u yima enyangweni loko ku ri ku xifambo lexi u hlanganaka na xona se xi nghenile emuakweni, kumbe xi ri kusuhi no nghena lero swi nga vanga nghozi.
Ndhundhuma ya rivilo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ndhundhuma ya rivilo endleni emahlweni.
Loko u kogomile ndhundhuma ya rivilo egondzweni
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo/
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na Heke ya movha ? exikarhi ka patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na heke ya movha- eximatsini xa patu
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela.
Tivoneleni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na minchumu ya khombo hi ku angarhela, ntsena-ntsena kumbe muxaka wun?wana epatwini emahlweni.
Loko u kogomile minchumu ya khombo egondzweni
Hunguta rivilo u tlhela u yima, loko swi fanerile.
Ntlimbano
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swi nga ha endleka ku va na ntlimbano emahlweni.
Egondzweni rin?wana ni rin?wana laha ku talaka ku va na ntlimbano
Hunguta rivilo u tlhela u yima, loko swi fanerile.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 42
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xirhelelo lexikulu
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xirhelelo lexikulu
Loko u kongoma ndlela leyi tsemakanyaka ntshava kumbe xirhelelo swirhelelela leswikulu eGondzweni.
Hunguta rivilo loko sw endleka u cincela eka gere ya le hansi.
Tilori leti fambaka hi ku nonoka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na Malori lama fambaka hi ku nonoka
Loko u kongoma ndlela leyi tsemakanyaka ntshava kumbe xirhelelo swirhelelela leswikulu eGondzweni.
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo leswi nonoka leswi fambaka emahlweni ka wena .
Vulehi byi pimiwile
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku muako lowu nga etinhlokweni wu na vulehi lebyi nga pimiwa hilaha byi nga kombisiwa ha kona eka mfungho eGondzweni rin?wana ni rin?wana i laha vulehi byi nga pimiwa.
Hunguta rivilo u tlhela u vona leswaku vuanami bya xifambo xa wena (ku katsa na ndzwalu) a byi hundzi mpimo lowu nga vekiwa eka mfungho
Vuanami byi pimiwile
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku vuanmi bya swifambo byi fanele ku va byi nga hundzi lebyi nga kombisiwa eka mfungho eGondzweni rin?wana ni rin?wana i laha vuanami byi nga pimiwa.
Hunguta rivilo u tlhela u vona leswaku vuanami bya xifambo xa wena (ku katsa na ndzwalu) a byi hundzi mpimo lowu nga vekiwa eka mfungho
Patu ra khuma ematlhelweni hinkwawo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu ra khuma ematlhelweni hinkwawo.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha patu ri nga khuma ematlhelweni hinkwawo
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo leswi taka hi le mahlweni ka wena
Patu ra khuma etlhelo rin?we
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu ra khuma etlhelo rin?we ntsena eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha patu ri nga khuma etlhelo rin?we ntsena
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo leswi taka hi le mahlweni ka wena
Patu ra rheta
Ku lemukisa mutirhisi wa patu hi xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi xo rheta xa patu emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha patu ri rhetaka.
Hunguta rivilo u tivonela leswaku u nga rheti loko u boha tibiriki
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 43
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nhlaluko kumbe ribuwa ra nambu
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ndlela le mahlweni yi ku fikisa enhlalukweni kumbe eribuweni ra nambu.
Laha gondzo ri helaka aribuweni ra nambu kumbe enhlalukweni
Hunguta rivilo u endla leswi nga fanela
Zivuko
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku le mahlweni ku na zivuko leri nga va ka na mati, tamba leri nga hlometala kumbe minchumu leyi sukaka hi ku olova
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha ku nga na zivuko emahlweni
Hunguta rivilo u famba hi rivilo leri nga fanela swiyimo sweswo
Swifambo swa swa vurimi
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku le mahlweni ku tsemakanya titeretere kumbe yin?wana mimovha ya swa vurimi yo nonoka kumbe yi nga ha nghena epatwini
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana
Xiya-xiya swifambo swa vurimi leyi fambaka hi ku nonoka.
Ku sungula patu ra giravhele
Ku lemukisa mutirhisi wa ndlela leswaku patu emahlweni ri ta va ra giravhele
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha ku helaka xikontiri
Hunguta rivilo u vona leswaku mphfuka wo landzelelana i wa nhlayiseko
Ku hunguteka ka ku vonakala
Ku lemukisa mutirhisi wa ndlela le mahlweni ku nga ha hunguteka ku vonakala.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha ku talaka ku nga vonaki kahle hikwalaho ka musi, nkungwa kumbe swiyimo swo fana na swona
Hunguta rivilo u thlela u xiya-xiya swilo leswi nga vangaka khombo
Xihaha-mpfhuka xo hahela ehansi
Ku lemukisa mutirhisi wa ndlela vukona bya swihaha-mpfhuka swo hahela ehansi ehenhla ka patu.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana
Langutela xihaha-mpfhuka eka ndhawu yaleyo
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 44
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku tsemakanya xiporo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ntila wun?we wa xiporo wu tsemakanya patu
Loko u kongoma ku tsemakanya ka levhele
Hunguta rivilo u tlhela u yima loko swi fanerile
Ku tsemakanya xiporo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku mintila mimbirhi ya xiporo yi tsemakanya patu
Loko u kongoma ku tsemakanya ka levhele
Hunguta rivilo u tlhela u yima loko swi fanerile
Ndyelo yo tsemeka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku avana ka patu emahlweni loku a faneleke ku ku hundza hi le ximatsini kumbe exineneni.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana emahlweni ka nchumu lowu nga vangaka nghozi epatwini
Hunguta rivilo u xiya-xiya minchumu leyi nga vangaka nghozi leyi faneleke ku hundziwa hi le ximatsini kumbe exineneni
Ndyelo ya nghozi
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku avana ka patu emahlweni loku a faneleke ku ku hundza hi le ximatsini kumbe exineneni.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana emahlweni ka nchumu lowu nga vangaka nghozi epatwini
Hunguta rivilo u xiya-xiya minchumu leyi nga vangaka nghozi leyi faneleke ku hundziwa hi le ximatsini kumbe exineneni tanihilaha swi kombisiweke hi nseve
Ndyelo yo tsemeka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xirhalanganyi kumbe ku cinca ko karhi endleleni loku ku nga voyamela exineneni kumbe eximatsini xa patu.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana emahlweni ka xirhalanganyi ematlhelweni ya xinene kumbe ximamatsi xa ndlela.
Tivonele eka xirhalanganya
Xefuroni ya njhikwa wo kariha
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ndlela leyi humelaka exineneni hikokwalaho ka ku cinca tlhelo hi xihatla.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swifambo swi nga hambukisiwa epatwini
Hunguta rivilo ku fika eka rivilo leri nga fanelo xiyimo xexo
Xefuroni ya njhikwa wo kariha
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ndlela leyi humelaka exieneni hikokwalaho ka ku cinca tlhelo hi xihatla.
Eka gondzo rin?wana ni rin?wana laha swifambo swi nga hambukisiwa epatwini
Hunguta rivilo ku fika eka rivilo leri nga fanelo xiyimo xexo
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 45
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xefuroni ya mahandza ya T
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu a ri hundzeli emahlweni ka mahandza na leswaku u fanele ku jikela exineneni kumbe eximatsini
Loko u kongoma mahandza ya T laha patu ri helaka naswona u fanele ku jikela exineneni kumbe eximatsini
Hunguta rivilo, naswona u tilulamisela ku yima, loko swi fanerile
Makumu kumbe Xefuroni ya ku patu ri pfariwile
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ndlela a yi hundzeli emahlweni ka mfugnho
Laha gondzo ri nga pfariwa, kumbe ri helaka
Hunguta rivilo kutani u tlhelela endzhaku hikuva patu ri hundzeli emahlweni ka mfungho lowu
Xihingakanyo xo pfala
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ndlela kumbe ku yi tirhisa ku pfaleriwile swifambo loko mfungho wu ri hingakanyile
Laha gondzo ri nga pfariwa, kumbe ku ri tirhisa swi aleriwaka
Hunguta rivilo kutani u tlhelela endzhaku hikuva ku tirhisa patu rero a swi pfumeleriwangi
Ndyelo ya nghozi ya le henhla
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xirhalanganyi ehenhla ka ndlela eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha xirhalanganyi xi nga languteriwaka ehenhla ka ndlela
Hunguta rivilo u vona leswaku xifambo xa wena a xi nga khumbi xirhalanganyi xexo
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 46
MIMFUNGHO YA HUNGU NA YO LETELA
XIKONGOMELO:
Leyi i minfungho ya patu leyi kombaka makumu ya rendzo, tlhelo, mpfhuka, switirhisiwa, tindhawu ta ntsakelo, swa vupfhumbha kumbe ndhawu, kumbe nkatsakanyo wun?wana ni wun?wana wa swilo leswi, kumbe mfungho wa swifambo leswi nyikaka hungu hi ku angarhela kumbe switsundzuxo eka vatirhisi va patu.
MIMFUNGHO YA HUNGU
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Mfungho wo hlayela mpfhuka hi ku hunguta
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ku na mpfhuka wo ringana timitara ta 300 ku ya fika eka ndlela yo huma hi rivilo ra le henhla
Loko u kongomile ndlela yo huma, hakanyingi yi kumeka eka magondzo yo pfuleka
Loko u lava ku huma egondzweni, sungula ku tirhisa swikomba-tlhelo hi nkarhi, u lulamisa na rivilo ra xifambo xa wena hilaha swi nga fanela
Mfungho wo hlayela mpfhuka hi ku hunguta
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ku na mpfhuka wo ringana timitara ta 200 ku ya fika eka ndlela yo huma hi rivilo ra le henhla
Loko u kongomile ndlela yo huma, hakanyingi yi kumeka eka magondzo yo pfuleka
Loko u lava ku huma eGondzweni, sungula ku tirhisa swikomba-tlhelo hi nkarhi, u lulamisa na rivilo ra xifambo xa wena hilaha swi nga fanela
Mfungho wo hlayela mpfhuka hi ku hunguta
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ku na mpfhuka wo ringana timitara ta 100 ku ya fika eka ndlela yo huma hi rivilo ra le henhla
Loko u kongomile ndlela yo huma, hakanyingi yi kumeka eka magondzo yo pfuleka
Loko u lava ku huma eGondzweni, sungula ku tirhisa swikomba-tlhelo hi nkarhi, u lulamisa na rivilo ra xifambo xa wena hilaha swi nga fanela
Makumu ya gondzo
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku patu a ri hundzeli emahlweni endzhaku ka mfungho lowu eMahandzeni ya gondzo rihi kumbe rihi, ku lemukisa mutirhisi wa gondzo leswaku gondzo leri a ri hundzeli emahlweni
U nga tirhisi patu leri, loko ku ri ku u lava ya emahlweni
Makumu ya gondzo
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku a ri hundzeli emahlweni hi le xineneni eMahandzeni ya gondzo rihi kumbe rihi, ku lemukisa mutirhisi wa gondzo leswaku gondzo leri a ri yi exineneni
U nga tirhisi patu leri, loko ku ri ku u lava ya emahlweni
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 47
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Makumu ya gondzo
Ku kombisa mutirhisi w patu leswaku a ri hundzeli emahlweni hi le ximatsini.
eMahandzeni ya gondzo rihi kumbe rihi, ku lemukisa mutirhisi wa gondzo leswaku gondzo leri a ri yi eximatsini
U nga tirhisi patu leri, loko ku ri ku u lava ya emahlweni
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku swifambo leswi nga endleleni leyi a fambaka eka yona swi na mfanelo ya patu eka mahandza lama. landzelaka emahlweni eMahandzeni, ku fana ni le ka xirhendzevutana xa swifambo, laha nawu wa ntolovelo wo nyiza wu nga tirheki
Hambileswi u nga na mfanelo yo hundza, hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo leswi swi nga ta ka swi nga ku nyizeli.
Mfungho wo paka no khandziya
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xitichi xo paka no khandiya..
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha ku nga na ndhawu yo paka no kahandziya
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo, vafamba-hi-milenge lava fikaka no huma eka ndhawu yaleyo.
Ndhawu ya hungu
Ku kombisa mutirhisi wa patu hi ndhawu ya hofisi ya hungu.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha ku nga na ndhawu ya hofisi ya hungu
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo, vafamba-hi-milenge lava fikaka no huma eka ndhawu yaleyo.
Mfungho wa swifambo swa ndhawu ya matlhelo-nyingi
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku swikoweto swa swifambo emahandzeni lama a nga ta ma nghena ku nga ri khale ma na matlhelo yo tlula mabirhi.
eMahandzeni laha swikoweto swa swifambo (Tirhoboto) swi nga na matlhelo yo tlula mambirhi.
Lemuka leswaku mintirho / minkarhi ya swikoweto swa swifambo (Tirhoboto) a swi fani na swa rhoboto ya matlhelo mambirhi. Famba ntsena loko xikoweto xa rihlaza xi voningile, naswona loko swi hlayisekile ku endla tano.
Bodo ya Tihakelo ta patu
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku tihakelo ta patu i ta plaza leyi nga emahleni.
Egondzweni rin?wana ni rin?wana leri nga ta va ro hakeleriwa ku nga ri khale.
Loko u nga lavi ku hakela patu, teka patu lerin?wana, tanihilaha swi nga ta va swi kombisiwile hi mfungho.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 48
MIMFUNGHO YO LETELA
MIMFUNGHO YA TINDHAWU
Mimfungho ya ndhawu yi komba mavito ya mapatu, swimutana, madoroba, nsw.
Vito ra Mfungho wa Mfungho wa doroba Mfungho
Xitarata ximutana kumbe dorobankulu wa vito ra nambu
Mfungho wa ndzilikano wa
Xifundzankulu kumbe wa Mfungho wa vito Mfungho wo cincana
Tiko ra ndlela ka mavito
MIMFUNGHO YO FUNGHA TINDLELA
Mimfungho yo fungha tindlela yi komba vatirhisi va ndlela tlhelo, nomboro, nsw.
Mfungho wa swifambo swa mabindzu wa le Mfungho wa Mfungho wo fungha ntiyisiso mahlweni patu lerin?wana wa ndlela leri nga tirhisiwaka
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 49
MIMFUNGHO YA TLHELO
Mimfungho ya tlhelo yi komba tlhelo kumbe mpfuka wa laha patu ri helelaka kona
Mfungho wo komba tlhelo wa ntlhandlekelo Mfungho wa ntiyisiso
Mfungho wa tlhelo wa le henhla
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 50
MIMFUNGHO YA TLHELO YA GONDZO RO PFULEKA
Mimfungho ya tlhelo ya gondzo ro pfuleka yi kumeka eka gondzo ro pfuleka, yi komba tlhelo ra laha patu ri yaka kona
Mfungho wa le mahlweni
Wo tsundzuxa tlhelo ro huma Mfungho wo tsundzuxa tlhelo ro huma
MIMFUNGHO YA TLHELO YA VUPFHUMBA
Yi komba vapfhumba tlhelo ra tindhawu tin?wana to koka mahlo ya vapfhumba
Mfungho wo koka mahlo wa nkarhinyana Mfungho wo nghena u wisanyana Mfungho wa njhikwa yo hetelela
Swithuthuthu
Nseve wa Nseve wa le mahlweni Ka phakiwa
Xinene wa le xineneni
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 51
MIMFUNGHO YA TLHELO SWA NDHAWU
Mimfungho leyi yi lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku cinca ka mintila.
Xirhalanganyi Ndlela leyi Xilawula Mintila ya Ku hlangana ka
Nga rivilo hlangana mintila engeteriwa
Mfungho wa Mfungho wa Mfungho wa ndhundhuma ndhundhuma ndhundhumama yo Mfungho wa ndhundhu yo hungutisa yo hungutisa hungutisa rivilo yo huma ma yo hungutisa rivilo yo rivilo ya le rivilo ya le yo tsemeka yo huma mahlweni yo mahlweni huma Arrestor bed gore
Nghenisa Ku lawula Mfungho wa swifambo swa Mfungho wa gere ya le ndlela ya le mani na mani vuandlalo bya hansi henhla Public transport sign ndlela
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 52
MIMFUNGHO-NHLANGANO
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku lemukisa vatirhisi wa patu leswaku ku na njhikwa wo olova epatwini emahlweni naswona u fanele ku famba hi rivilo ra nhlayiseko
Egondzweni rin?wana ni rin?wana laha ku nga na njhikwa naswona swi nga fanela ku hunguta rivilo
Hambileswi rivilo ra le henhla ri nga pfumeleriwa epatwinini ro karhi, u tsundzuxiwa ku hunguta rivilo ra xifambo xa wen ku ya hilaha swi kombisiweke ni leswaku u fambisa sweswo ku kal njhkwa wu hela for 80km
Ku lemukisa vatirhisi wa patu leswaku le mahlweni ku na patu ro rhendzeleka-rhendzeleka leri nga ta va kona ku ringana tikhilomitara ta 8 naswona u fanele ku landzelela rivilo leri kombisiweke mpfhuka walowo eGondzweni rin?wana ni rin?wana ro rhendzeleka-rhendzeleka.
Hunguta rivilo ri ya eka rivilo leri kombisiweke eka mfungho, u tlhela u famba hi rona ku ringana mpfhuka lowu kombisiweke. U nga engeteli rivilo ku kala u byeriwa hi mfungho ku endla tano
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku ku na magojigoji epatwini le mahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana ku nga ni magojigoji epatwini emahlweni.
Hunguta rivilo ra xifambo xa wena ku ya hilaha swi faneleke ku endlela ku teka goza leri nga fanela loko swo tshuka swi lavekile.
YIMA
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku le mahlweni ku na mfunghowo yima eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swi nga fanela leswaku u yimisa xifambo xi ku ndzirr.
Hunguta rivilo u tlhela u tiyimisela ku yimisa xifambo xi ku ndzirr ku ringana mpfhuka wa timitara ta 60 emahlweni.
Ku hunguta rivilo
Ku lemukisa vatirhisi va patu leswaku le mahlweni ku na ndzhundhzuma ya misava ni leswaku u boheka ku hunguta rivilo eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha mpimo wa rivilo wu nga ehenhla swinene lero ka ku nga ri na nhlayiseko.
Hunguta rivilo u tlhela u famba ehenhla ka ndhundhuma khwatsi.
Ku lemukisa vatirhisi wa patu leswaku lemahlweni ku na ku rhelela ku kulu ku ringana mpfhuka wo karhi.
Hakanyingi etindhawini ta tintshava
Hunguta rivilo u tlhela u langha gere ya le hansi loko swi laveka.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 53
MIMFUNGHO YA NKARHINYANA
Mfungho wa nkarhinyana i mfungho wihi kumbe wihi lowu nga vekeriwka epatwini lowu voniwaka hi vatirhisi va patu ku komba ku cinca ka swiyimo swa ntolovelo, leswi swi nga ha va ka swa timinetse tintsongo, tiawara kumbe tinhweti to hlayanyana.
Laha mimfungho mimbirhi yi lwaka, mfungho wa nkarhinyana wu ta va wona lowu tekeriwaka enhlokweni ku tlula mimfungho leyin?wana.
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku lawula swo famba hi swona emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xipitikopo emahlweni lexi nga eku lawuleni swifambo swa nkarhinyana.
eGondzweni, ngopfu-ngopfu emadorobeni
Hunguta rivilo u yima loko swi fanerile.
Ku lawula vana va xikolo emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku lawula ka vana va xikolo emahlweni.
eGondzweni, ngopfu-ngopfu laha ku vonakaka xikolo
Hunguta rivilo u tlhela u xiyaxiya vana. Yima, loko swi fanerile u tlhela u nyizela vana kumbe swifambo epatwini.
Mintirho ya patu
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku endliwa ka patu swa nkarhinyana, ku lunghisa kumbe mintirho yin?wana yo fambelana naswona.
Eka gondzweni.
Hunguta rivilo u tlhela u xiyaxiya vamaki va patu kumbe swifambo leswi nga epatwini.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na gandaganda epatwini ri nga eku tirheni eGondzweni, wu tala ku va emapatwini ya giravhele.
Hunguta rivilo u lthela u xiyaxiya gandaganda leri nga epatwini.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 54
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na maribye ya lusu kumbe giravhele epatwini leri nga emahlweni
Eka gondzo, ngopfu-ngopfu epatwini lera ha ku totiwaka xikontiri.
Huguta rivilo u thlela u engetela mpfhuka exikarhi ka wena na swifambo swin?wana ku endlela ku hunguta ku fayeriwa kumbe ku onheriwa loku nga va ka kona xifambo xa wena
Xitepisi endleleni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ku cinca ka levhele ya patu loku ku nga vangaka nghozi
Emagoweni lama ma nga ku eku lunghisiweni
Hunguta rivilo u tlhela u ringeta ku sivela ku chayela ehenhla ka switepisi
Katla ro olova
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku minchumu leyi nga tirhisiwa ekatleni ra patu i ya muxaka wo olova naswona a langutela nghozi eka loyi a nga tshukakaka a navela ku paka etlhelo ka ndlela.
Egodzweni lama ma nga ku eku lunghisiweni kumbe endzhaku ka timpfula letikulu.
Hunguta rivilo u tlhela u sivela ku chayelela ekatleni ra patu
Ku lawula ka
FAMBA / YIMA emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku le mahlweni swifambo swa yimisiwa no fambisiwa hi ku lawuriwa hi mfungho wa FAMBA - YIMA
Egodzweni ngopfu-ngopfu lama nga eku lunghisiweni.
Hunguta rivilo kutani u yima loko u kombisiwile ku endla tano.
Swifambo leswi tirhisiwaka ku lulamisa patu
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na swifambo leswi tirhisiwaka ku lulamisa patu
Egodzweni leri ntirho wo lulamisa wa ha yaka emahlweni.
Hunguta rivilo kutani u yima loko u kombisiwile ku endla tano.
Ntsayitelo wa mavoni yo xihatla
Ku lemukisa mutirhisi wa patu hi ku tsayitela rivoni ra xitshopana ra rhendzevutani endzeni ka mfungho wo lemukisa leswaku ku na swivanga-khombo emahlweni eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha vatirhisi va ptu va faneleke ku lemukisiwa hi ta leswi nga vangaka nghozi emahlweni.
Hunguta rivilo kutani u yima loko swi fanerile ku endla tano.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 55
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Rivoni ro tsayitela ra maphorisa
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na maphorisa emahlweni ka mfunho wo yima wa nkarhinyana, kumbe ku lemukisa leswaku ku na nghozi leyi inga humelela kumbe mhakngu yo fana ni ya leyo laha ku nga va ka na maphorisa.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha vatirhisi va patu va faneleke ku lemukisiwa leswaku maphorisa ya pfarile patu, ya secha emahlweni.
Hunguta rivilo kutani u yima loko swi fanerile ku endla tano.
Nghozi emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na nghozi leyi nga humelela emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha vatirhisi vapatu va faneleke ku lemukisiwa hi t nghozi nghozi leyi ng kona emahlweni.
Hunguta rivilo u yima, loko swi fanerile ku endlatano
Ndyelo leyi tirhisiwaka ku kombisa
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na xirhalanganyi xa nkarhinyana kumbe ku cinca epatwini hi le tlelo ra ximatsi ra patu
EGondzweni rin?wana ni rin?wana, ngopfu-ngopfu laha ku karhi ku lulamisiwaka patu.
Hunguta rivilo u teka magoza lama nga fanela ku ya hi laha u nga kombisiwa hi mfungho.
Ku sivela ku hundzela emahlweni ka xinkarhana
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku xiphemu xa ndlela xi pfaleriwile swifambo xinkarhana eGondzweni rin?wana ni rin?wana leri nga pfariwa swa xinkarhana.
U nga hundzeli emahlweni ka xirhalanganyi lexi.
Swikomba-swifambo swi onhakile
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swikomba-swifambo swi onhakile.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swikomba-swifambo swi nga onhaka
Hunguta rivilo u yima, loko swi fanerile ku endla tano.
Swikomba-swifambo swi onhakile
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku swikomba-swifambo swi onhakile eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swikomba-swifambo swi nga onhaka
Hunguta rivilo Hunguta rivilo u yima, loko swi fnerile ku endla tano
Xikomba-tlhelo xo hambukisa
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu ra hambuka emahlweni na tlhelo leri a faneleke ku ya kona eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha patu ri nga pfariwa xinkarhana.
Hunguta rivilo u hundza, loko swi hlayisekile ku endla tano u ya eka tlhelo leri kombisiweke eka mfungho.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 56
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xitiyisiso xa ku hambuka
Ku tiyisisa eka mutirhisi wa patu leswaku ku na patu rin?wana leri nga irhisiwaka.
EGondzweni rin?wana ni rin?wana laha patu ri nga pfariwa xinkarhana
Famba hi ndlela leyi ku kala u kombisiwa hi mfungho wapatu leswaku u hambuka
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
YIMA
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku maphorisa ya pfarile patu emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana.
Hunguta rivilo u yima, loko u lerisiwile ku endla tano.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku na ku lawula vana va xikolo emahlweni eGondzweni rin?wana ni rin?wana ekusuhi na xikolo.
Hunguta rivilo u yima, loko u lerisiwile ku endla tano.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na vatirhi va patu lava nga eku tirheni eka mpfhuka wo karhi.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana..
Hunguta rivilo u xiya-xiya vatirhi va patu emahlweni.
YIMA
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku maphorisa ya pfarile patu emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana.
Hunguta rivilo u yima, loko u lerisiwile ku endla tano.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku patu ri hungutiwa hi ndlela yin?we swa xinkarhana exineneni mpfhuka wo karhi, ku ya hilaha swi kombisiweke hi mfungho.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana.
Xiya-xiya swifambo leswi ng ta cinca tindlela, ngopfu-ngopfu swa le xineneni.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku loko va chayelela eka ndlela ya le makumu-kumu exineneni, u fanele ku khoma kumbe ku tlula rivilo minimamu ya rivilo leri vekiweke eka mfungho.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana.
Loko ku ri ku ndlela ya le makumu-kumu exineneni ya tirhisiwa, u nga chyeli hi rivilo leri nga ehansi ka leri kombisiweke eka mfungho.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 57
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xiphambati xa rihlaza xo ka xi nga tsayiteli.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a hundza emahandzeni.
eMandzeni ya tindlela egondzweni.
Tsundzuka ku nyizela swifambo leswin?wana kumbe vafamba-hi-milenge lava nga enawini ku va va ri emahandzeni kumbe laha ku tsemakanyaka vafamba ?hi-milenge.
Xiphambati xa xitshopana xo ka xi nga tsayiteli.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a yima eMandzeni ya tindlela eGondzweni.
Loko u ri kusuhi-suhi na layini yo yima lero xifambo xa wena xi nga ka xi nga yimisiwi handle ko vanga nghozi, u nga ha hundza loko swi hlayisekile ku endla tano.
Xiphambati xo tswuka xo ka xi nga tsayiteli
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a yima endzhaku ka ntila wo yima naswona a yima ku kondza rivoni ra rihlaza ri voninga.
eMandzeni ya tindlela egondzweni.
Hunguta rivilo u yimisa xifambo xa wena xi ku ndzirr. U ng fambi loko rivoni ra rihlaza ri nga se voninga, hambiswiritano, sweswo u nga swi endla ntsena loko swi hlayisekile ku endla tano.
Xiphambati xo tsayitela rivoni ro tswuka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku endla tanihi le ka mahandza yo yima ya mune wa matlhelo.
eMandzeni ya tindlela eGondzweni.
Loko u kongoma xikombo lexi, u fanele ku endla tanihi le ka mfungho wo yima, naswona u nga hundzi eka mahandza ku kala swifambo hinkwaswo leswi nga yima wena u nga se yima ematlhelweni laman?wana , naswona leswi nga ta tsemakanya ndlela ya wena swi sukile emahandzeni.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 58
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xiphambati xo tsayitela nseve wo rihlaza
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a hundzela ntsena eka tlhelo leri nga kombisiwa hi ntsayitelo loko swi hlayisekile ku endla tano.
eMandzeni ya tindlela egondzweni.
Loko u lava ku ya eka tlhelo leri nseve wu kombaka eka rona , u nga ha hundza, handle ka swona u fanele ku yimela rivoni ra rihlaza ri ku kombisiwa.
Xiphambati xo tsayitela nseve wo tswuka
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a yimisa xifambo ya yena endzhaku ka ntila wo yima. Loko a lava ku jikela eximatsini xa mahandza a nga jikela ntsena ehansi ka swiyimo swo karhi.
eMandzeni ya tindlela eGondzweni.
Yimisa xifambo endzhaku ka ntila wo yima, loko u lavaku jikela eximatsini, jhika hambi xiphambati xo tshwuka xi layitile. Nyizela swifambo leswi nga exineneni kumbe vafamba-hi-milenge lava rivoni ra rihlaza ri nga voningeriwavona.
SWIKOMBO SWO TSAYITELA RIVONI RO TSHWUKA
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xikombo xo tsayitela xo tshwuka
Xikombo lexi xi fana na mfungho wo yima eGondzweni rin?wana ni rin?wana
Yima tanihi le ka mfungho wo yimna u hundza ntsena loko swi hlayisekileku endla tano.
YIMA
Xikombo xa rivoni ro tsayitela ro tshwuka ra xiporo
Swikombo leswi swi tirhisiwa laha ku tsemakanyaka xiporo. Xikombo lexi xi ta tsayitela hi ku cincana ku komba leswaku u kongomile xiporo.
Laha xiporo xi tsemakanyaka gondzo
Hunguta rivilo u tlhela u yima. U nga hundzi loko mavoni ya cincana ku voninga, hikuva swi vula leswaku xitimela xi le ku teni.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 59
SWIKOMBO SWO LAWULA TLHELO SWA NDLELA SWA LE HENHLA
MFUNGHO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Xihambano xo tshwuka xo ka xi nga tsayiteli
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku ndlela leyi nga ehansi-hansi ka mfungho lowu yi pfuleriwile ntsena swifambo leswi yaka eka tlhelo leri u nga ri fularhela.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana, kambe ko tala eka mapatu lama hakeleriwaka.
U nga tirhisi ndlela leyi nga ehansi ka mfungho lowu, i ya swifambo leswi yaka tlhelo leri u nga ri fularhela.
Nseve wa rihlaza wo languta ehansi wo ka wu nga tsayiteli
Ku kombisa vatirhisi va patu leswaku va tirhisa ndlela leyi nga kombisiwa hi nseve.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana, ko tala eka mapatu yo hakeriwa.
Tirhisa ndlela leyi nga ehansi-hansi ka mfungho lowu, loko u lava ku hundzela emahlweni.
Nseve wa xitshopana
Ximatsi / xinene
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ndlela leyi nseve lowu wu nga kombisiwa ehenhla ka yona, yi pfarile emahlweni.
EGondzweni rin?wana ni rin?wana.
Tshika ndlela leyi nga etlhelweni ra nseve, loko swi hlayisekile ku endla tano.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 60
SWIN?WANA SWA SWIKOWETO SWO FAMBISA
SWIKOWETO SWA VOKO SWO YIMISA SWIFAMBO
I xa swifambo I xa swifambo leswi I xa swifambo leswi taka hi taka hi le ndzhaku taka hi le mahlaweni le mahlaweni na le ndzhaku
NJHEKO WA SWIKOWETO SWO YIMISA SWIFAMBO
Hinkwaswo swifambo leswi kongomeke munhu loyi a nga khoma njheko swi fanele ku yima.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 61
SWIKOWETO SWA VOKO SWIFAMBO
XIKOWETO XA NJHEKO XA LESWAKU U HUNDZA
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 62
SWIKOWETO SWA PATU
SWIKOWETO SWA NJEKO SWO HUNGUTA RIVILO
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 63
MBANGU WA PATU
- GONDZO
- EKA NDLELA YO HUMA EGONDZWENI
- KU HUMA EKA NDLELA EGONDZWENI
- NDLELA
- NTILA WA SWIFAMBO
- KATLA
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 64
NTHALO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nthalo wa ntila wo yima
Ku komba mutirhisi wa patu laha a faneleke ku yima kona.
eMahandzeni ya gondzo
Hunguta rivilo u yima hi ku hatlisa endzhaku ka ntila wo yima. Fambaloko swi hlayisekile ku endla tano.
Ku komba mutirhisi wa patu laha a faneleke ku nyizela swifambo leswin?wana loko swi fanerile a nyizela vafamba-hi-milenge.
eMahandzeni ya gondzo
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya vafamba-hi-milenge. Yima, loko swi fanerile, ku nyizela vafamba-hi-milenge lava va tsemakanyaka ntila wa vafamba-hi-milenge.
Nthalo wa mintila yo tsemakanya vafamba-hi-milenge
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku a hunguta rivilo kumbe a yima, loko swi fanerile, ku nyizela vafamba-hi-milenge lava tsemakanyaka patu endzeni ka mintila yo tsemakanya.
eMahandzeni ya gondzo
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya vafamba-hi-milenge. Yima, loko swi fanerile, ku nyizela vafamba-hi-milenge lava va tsemakanyaka ntila wa vafamba-hi-milenge.
Ku komba mutirhisi wa patu leswaku a hunguta rivilo kumbe a yima, loko swi fanerile, ku nyizela vafamba-hi-milenge lava tsemakanyaka patu endzeni kamintila yo tsemakanya.
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya vafamba-hi-milenge. Yima, loko swi fanerile, ku nyizela vafamba-hi-milenge lava va tsemakanyaka ntila wa vafamba-hi-milenge.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 65
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nthalo wo arisa ku hundza xifambo xin?wana
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku a nga tsemakanyi Nthalo lowu sivelaka xifambo ku hundza xin?wana hambi ku ri ku kandziya xiphemu xa ndlela leyi nga exineneni xa Nthalo wolowo wo arisa ku tsemakanya eGondzweni laha ku hundza ka xin?wana xifambo swi nga vangaka nghozi
Hunguta rivilo u tlhela u vona leswaku u landza xifambo lexo nonoka lexi nga emahlweni ka wena hi mpfhuka wa nhlayiseko, ku kala swi hlayisekile ku hundza.
Nthalo wo arisa ku tsemakanya
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku a nga tsemakanyi Nthalo lowu sivelaka xifambo ku hundza xin?wana hambi ku ri ku kandziya xiphemu xa ndlela leyi nga exineneni xa nthalo wolowo wo arisa ku tsemakanya eGondzweni laha ku tsemakanya gondzo kumbe ku hundza xifambo xin?wana swi nga vangaka nghozi
Hunguta rivilo u tlhela u vona leswaku u landza xifambo lexo nonmoka lexi nga emahlweni ka wena hi mpfhuka wa nhlayiseko, ku kala swi hlayisekile ku hundza.
Nthalo wa ntila wa le makumu ka patu wa le ximatsini (xitshopana)
Ku kombisa mutirhisi wa patu makumu ya le ximatsini xa ndlela na leswaku a nga chayeleli eximatsini xa nthalo wolowo eGondzweni rin?wan ni rin?wana
U nga tsemakanyeli emakumu ya le ximatsini xa ndlela
Nthalo wa ntila wa le makumu ka patu wa le xineneni (xitshopana)
Ku kombisa mutirhisi wa patu makumu ya le xineneni xa ndlela na leswaku a nga chayeleli exineneni xa nthalo wolowo eGondzweni rin?wan ni rin?wana
U nga tsemakanyeli emakumu ya le xineneni xa ndlela
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 66
NTHALO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nthalo wa swihlala swo pendiwa
Ku komibisa mutirhisi wa patu leswaku a nga-
eGondzweni rin?wan ni rin?wana
U nga tsemakanyi kumbe ku yima ehenhla ka minthalo yo tano.
Ndhundhuma yo hungutisa rivilo
Tindhundhuma to hungutisa rivilo ti tirhisiwa eka swihungutisi swo leha / swa xiganga / swa xirhelelo ku tirha tanihi xisirhelelo xa tilori leti kalaka ndzawulo.
eka swihungutisi swo leha / swa xiganga / swa xirhelelo etindhawini tatintshava.
Fambela ekule ni tindhawu teto, hikuva ti endleriwile tilori leto tsutsuma ngopfu.
Patu ro huma emahlweni
Patu ro huma i ro nyika patu leri nga hava xirhalanganyi leri hundzaka hi le tlhelo ka xirhalanganyi lexi nga tsemakanya ndlela.
Fambela ekule ni tindhawu teto, hikuva ti endleriwile tilori leto tsutsuma ngopfu.
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku ku na ndhundhuma yo hungutisa rivilo emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana emadorobeni laha swi nga fanela ku va ku hungutiwa rivilo ra sifambo hinkwaswo
Hunguta riivlo u chayela hi rivilo leri nga fanela xiyimo xexo.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 67
NTHALO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Ntila wo letela ku tsemakanya ka tibayisikiri
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku xiphemu xa ndlela xi tirhisiwa hi vakhandziyi va tibayisikiri eGondzweni rin?wana ni rin?wana emadorobeni laha swi nga fanela ku va ku hungutiwa rivilo ra swifambo hinkwaswo
Hunguta rivilo u xiya-xiya vakhandziyi va tibayisikiri. Yima, loko swi fanerile, u nyizela vakhandziyi va tibayisikiri lava tsemakanyaka patu.
Yo basa na ya ntima
Ku nyika vuleteri byin?wana eka vartirhisi va patu mayelana na ku va kona ka phevhimente eka ntila wa phevhimente wa ndlela.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana
U nga ngheneleli kumbe ku kandziya phevhimente.
Xirhendzevutana-tsongo
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswakuu fanele ku nyizela swifambo leswi nga n?wi rhangela ku tsemakanyaka ntila wihi kumbe wihi wo nyiza.
eMahandzeni ya xihambano ya gondzo rin?wana ni rin?wana.
Nyizela swifambo leswi tsemakanyaka layini yo nyiza yin?wana ni yin?wana emahlweni ka wena,u famaba ntsena hi tlhelo ra xiwachi eka xirhendzevutana naswona u nga ringeti ku nghena eka xirhendzevutana-tsongo.
Nthalo wa ku tsemakanya ka xiporo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku eGondzweni rin?wana ni rin?wana, loko u kongomile laha xiporo xi tsemakanyaka patu
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya xitimela
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 68
NTHALO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nthalo wa ku nyiza emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku eGondzweni rin?wana ni rin?wana loko u kongomile mahandza ya patu
Hunguta rivilo u tlhela u xiya-xiya swifambo ni vafamba-hi-milenge lava nga kongoma mahndza ya xihambano. Yima, loko swi fanerile.
Ntila wo arisa ku hundzaa swifambo swin?wana kumbe ku tsemakanya emahlweni
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a ku hundziwi swifambo swin?wana endhawini leyi hambi ku ri ku tsemakanaya mufungho wa ntila emahlweni.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana loko u kongomile mintila leyi arisaka ku hundza swifambo swin?wana.
Fambela eximatsini u tlhela u vona leswaku mpfhuka wo landza swifambo leswo nonoka leswi nga emahlweni ka wena wu hlayisekile
Nthalo wa ndhawu yo paka swifambo swo karhi
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku ndhawu leyi nga funghiwa hi minthalo leyi yi tirhisiwa ntsena hi swifambo leswi nga kombisiwa hi minfungho ya swiyimeri eGondzweni rin?wana ni rin?wana
Tindhawu leti nga funghiwa hi xin?we xa swiyimeri leswi yi fanele ku tirhisiwa hi xifambo xexo ntsena. U nga phaki endzeni ka ndhawu yaleyo loko xiyimeri xi nga fambelani na xifambo xa wena.
Nseve wo lerisa tlhelo
Ku lemukisa mutirhisi wa patu leswaku a nga hundzela etlhelo leri kombisiweke hi nseve ntsena.
Eka tindlela loko u lava ku fika eka mahandza ya gondzo.
Loko muhlovo wa ntila wo kala wu va wa xitshopana, a swa ha pfumeleriwangi ku va u cinca tindlela, kutani u fanele ku fambela etlhelo leri kombisiweke hi nseve.
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 69
NTHALO
XIKONGOMELO
NDHAWU
XIENDLO
Nthalo wa mahandza ya bokisi
Xitshopana
Ku kombisa mutirhisi wa patu leswaku a nga ngheni ebokisisni emahandzeni loko a nga koti ku tsemakanya ndhawu hikwalaho ka swifambo leswi nga yima: Loko ku ri ku xifambo xin?wana ni xin?wana lexi yaka eximatsini kumbe exineneni xi nga ha nghena emahandzeni yo tano.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana.
A ku na xifambo lexi nga pfumeleriwa ku yima ebokisini emahandzeni, handle ka loko xifambo xexo xi lava ku jikela exineneni kumbe eximatsini, kambe xi boheka ku yima ku nyizela swifambo ni vafamba-hi-milenge lava taka.
Nthalo wa ntila wo arisa ku yima (Wo tswhuka)
Ku komba mutirhisi waptu leswaku a nga pfumeleriwangi ku yima ekusuhi na ntila wo tshwuka.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swifambo leswi nga yima swi nga vangaka nghozi eka vatirhisi va patu.
U nga yimisi xifambo ekusuhi na ntila wo tshwuka handlekaloko u kombiwile ku endlatano hi Nthalo wa patu kumbe xipitikopo
Mfungho wa ntila wo arisa ku paka
Ku komba mutirhisi wa ptu leswaku a nga pfumeleriwangi ku paka ekusuhi na ntila wa xitshopanana.
eGondzweni rin?wana ni rin?wana laha swifambo leswi nga yima swi nga vangaka nghozi eka vatirhisi va patu.
U nga phaki xifambo ekusuhi na ntila wo tshwuka handle kaloko u kombiwile ku endlatano hi Nthalo wa patu kumbe xipitikopo
XIBUKWANA XA LAYISENSE YO DYONDZA KU CHAYELA MOVHA LOWUTSONGO PAPILA RA 70
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO YA VUFAMBISI.txt</fn>
XILETELO XA ICD HI KU YELANA NI XIYENGE XA 14 XA KU YISIWA EMAHLWENI KA MFIKELELO WA NAWU WA MAHUNGU WA 2000 (NAWU WA NOMBORO YA 2 WA 2000)
XI HUMESIWILE HI MUOFISIRI WA MAHUNGU EKA VUFAMBISI BYA SWIVILELO LEBYI TIYIMELEKE (ICD)
MANGHENELO
Xiyenge xa 14 xa Nawu wa ku Yisiwa Emahlweni ka Mfikelelo wa Mahungu xi nyika, exikarhi ka swin?wana, leswaku Muofisiri wa Mahungu wa vandla ra vanhu hinkwavo u fanele ku va a hlengeleta xiletelo, hi ku ya hi yena kumbe vandla ra vanhu va yena ku nga si hundza tsevu wa tin?hweti endzhaku ka ku va ku sunguriwile xiyenge lexi. Hambi swi ri tano provhixini leyi, yi ta lawuriwa hi vuengeteri byin?wana na byin?wana lebyi byi nyikiweke hi Holobye wa swa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa leswaku ku ta tsariwa manyuwali na ku kandziyisiwa ka manyuwali yo tano eka Gazete ya Mfumo.
Ku kandziyisiwa ka manyuwali leyi ku va yi ri ya Vufambisi bya Swivilelo lebyi Tiyimeleke swi pfuneta ku nyika matimba eka tiprovhixini leti hlamuseriweke eka xiyenge xa 14 na ku nyika na kambe munhu matimba ya timfanelo ta yena eka vumbiwa ra milawu ku kota ku fikelela mahungu lama khomiweke hi Vufambisi bya Swivilelo lebyi Tiyimeleke lama lavekaka leswaku ku endliwa kumbe ku sirheleriwa ka tin?wana na tin?wana ta timfanelo ta yena.
XIVUMBEKO NA MINTIRHO YA ICD Xiyenge xa 141a
Xivumbeko
Vandla ra ICD i Xiphemu xa Vukondleteri eka Vutirhela Tiko. Leswi swi hlamusela leswaku ICD yi tekiwa tani hi ku va ya xikongomelo xa Nawu wa Vutirhela Tiko wa 1994 (Xitiviso 103 xa1994) ku va ndzawulo ya hulumende.
ICD i ndzawulo ya mfumo wa rixaka naswona yi vumbiwile ku ya hi swiyenge hi swimbirhi swa tiko ni tiprovhinsi. Yi rhangeriwa eka xiyenge xa tiko hinkwaro hi Darekitara-nkulu, kutani eka xiyenge xa tiprovhinsi hi Murhangeri wa Provhinsi. Varhangeri va tiprovhinsi va ICD va vika naswona va boheka ku lawuriwa hi Darekitara-nkulu.
Darekitarankulu u thoriwa hi Holobye wa swa Vuhlayiseki na Vusirheleri hi ku ya hi mafambiselo lama vekiweke hi Holobye hi ku va ava a tirhisanile na Tikomiti ta Palamende. Vatirhi lavan?wana hinkwavo va ICD va katsa vanhu lava nga thoriwa hi Darekitara-nkulu endzhaku ka loko a twananile na Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri ehansi ka milawu yo lawula mintirho yo pfuneta vanhu va tiko ku katsa na vanhu van?wana tani hi loko va hundziseriwa ku ya tirha kumbe va hundziseriwa eka ICD.
Hofisi ya Rixaka ya ICD yi kumeka ePretoria. Tikherefu ta xitarata ni ta poso na vuxokoxoko byin?wana leswi nga tirhisiwaka ku tihlanganisa na va-Hofisi ya Rixaka ya ICD hi leswi swi landzelaka:
Nomboro ya Riqingho: 392 0400
Nomboro ya Fekisi: 320 3116
Tikherefu ta xitarata na tikherefu ta ku fambisiwa hi poso ku katsa ni vuxokoxoko byin?wana byo tihlanganisa na tihofisi ta tiprovhinsi hi leswi swi landzelaka:
eGAUTENG:
Nomboro ya Riqingho: 838 2875/6
Nomboro ya Fekisi: 834 2118
Nomboro ya Riqingho: 426 0700
Nomboro ya Fekisi: 426 0705
Nomboro ya riqingho: 421 667/8
Nomboro ya Fekisi: 433 615
Nomboro ya riqingho: 305 8370
Nomboro ya Fekisi: 305 8217
Nomboro ya Riqingho: 752 4316
Nomboro ya Fekisi: 752 2602
eLIMPOPO:
Nomboro ya Riqingho: 295 5561/5
Nomboro ya Fekisi: 295 3409
Nomboro ya Riqingho: 480 8100 / 0872
Nomboro ya Fekisi: 430 8852
Nomboro ya Riqingho: 831 7390
Nomboro ya Fekisi: 832 5615
Nomboro ya Riqingho ; 381 1490 / 1154
Nomboro ya Fekisi: 480 8852
Hi ku ya hi xivumbeko xa vundzeni bya nhlangano ku na matirhelo, ICD yi katsa mitlawa mimbirhi leyi mavito ya yona ya nga lawa ya landzelaka:
a Vufambisi bya Mabindzu, ku katsa ni Mintirho yo Pfuneta ya Mabindzu, Mintirho yo Yimela Timhaka ta Nawu, Vufambisi bya Swipfuneto swa Vanhu, Thekinoloji ya Vuxokoxoko bya Mahungu, Mimbulavurisano, Mintirho yo Pfuneta ya Provhixini, Vukamba-tinkota bya le Ndzeni ni Vusirheleli, ku katsa na:
b Vufambisi bya Matirhele, ku katsa na vulavisisi, Vutsarisi, Vulanguteri na Nhluvukiso Ndzavisiso.
Mintirho
Ntirho wa masungulo eka nawu wo rhumisa (hi ku ya hi Nawu wa Afrika Dzonga wa Ntirho wa Maphorisa, Nawu wa nomboro ya 68 wa 1995) wa ICD i ku tiyisisa leswaku swivilelo hi tlhelo ra milandzu ni ku tluriwa ka nawu loku ehleketeleriwaka leswaku ku endliwile hi swirho swa Mintirho ya swa Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS) na swirho swa mintirho ya Maphorisa ya ka Masipala (MetroPolitan) (MPS) swa lavisisiwa hi ndlela leyi yi enerisaka na hi mfanelo wa kona.
Huvo yo endla milawu a yi ri na makungu yo nyika ICD matimba yo langutela vaaki ni mintirhio hi mayelana na SAPS, leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 222 xa Vumbiwa ra Nkarhinyana ra 1993. Xiyenge lexi xa 222 xi vula leswaku ?yi ta tumbuluxiwa no lawuriwa hi Nawu wa Palamende lowu nga endlelo leri lawuriwaka hi vaaki hi xikongomelo xo tiyisisa leswaku swivilelo hi mayelana ni milandzu ni matikhomelo yo biha ya leswi endliwaka hi Mintirho ya swa Maphorisa ya Afrika-Dzonga swa lavisisiwa hi ndlela ya kahle no kombisa vuswikoti.?
Vurhumiwa lebyi byi nga ni masungulo eka vumbiwa na ntirho wa ICD (lowu wo hetisekeke eka xiyenge xa 222 xa Vumbiwa ra Nkarhinyana) byi engeteriwile hi ku hundzuluxiwa loku veke kona eka Nawu wa SAPS hi 1998. Hi ku ya hi ku hundzuluka loku ku yiwile emahlweni ku nyikiwa ICD matimba ku endla ni ku tirha mintirho yo fana ya ku navela ka vaaki ni matirhelo lama yi nga na wona hi tlhelo ra SAPS, leswi swi tano ku ni le ka ti-MPS. Hi nkarhi lowu ku hlengeletiweke hi wona manyuwali lowu, ku ve na ntlhanu wa ti-MPS leti se a ti tumbuluxiwile, ku katsa ni Ntirho wa Maphorisa wa Durban Metropolitan (DMPS), Ndzawulo ya Maphorisa ya Johannesburg Metropolitan (JMPD), Mintirho ya Maphorisa ya Tshwane Metropolitan (TMPS), Maphorisa ya Doroba ya Cape Town (CTCP), Ndzawulo ya Maphorisa ya Ekurhuleni Metropolitan (EMPD) na Mintirho ya Maphorisa ya Masipala wa Swartland (SMPS).
Ku kota ku nyika matimba eka vurhumiwa na mintirho, ICD-
a yi nga tirhisa ntwanano wa yona yoxe kumbe loko yi amukerile xivilelo, yi lavisisa ku hluleka ka vutikhomi kun?wana na kun?wana kumbe milandzu leyi ku ehleketeleriwaka leswaku yi endliwile hi swirho swa SAPS kumbe swirho swa MPS , naswona, laha swi faneleke, ku kombetiwa vulavisisi byo tano eka Khomixinara kumbe Murhangeri-nkulu loyi a faneleke;
b yi nga tirhisa ntwanano wa yona yoxe kumbe loko yi amukerile xivilelo, yi lavisisa rifu rin?wana na rin?wana leri humelelaka ehansi ka vuhlayiseki bya SAPS na MPS kumbe hikwalaho ka swiendlo swa SAPS na MPS;
c Yi nga lavisisa mhaka yin?wana na yin?wana leyi rhumeriweke eka yona hi Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri kumbe hi xirho xa Huvo ya Provhinsi.
Ku engetela leswi nga henhla, mintirho na timfanelo ta ICD swi tlhele swi engeteriwa hi Nawu wo Xanisa eMindyangwini (DVA) wa 1998 (Nawu wa 112 wa 1998).
Nawu lowu wu kongoma leswaku ku tsandzeka ka xirho xa SAPS ku landzelela nawu lowu a boheriweke wona hi ku ya hi DVA kumbe Xileriso xa Rixaka lexi nyikiweke ku ya hi DVA, swi endla nandzu hi ku ya hi leswi swi nga vekisiwa xiswona eka Nawu wa SAPS, na leswaku ICD yi fanele ku tivisiwa xin?wana na xin?wana ku yisa emahlweni hi tlhelo ra ku tsandzeka loku ku ripotiweke eka SAPS. Ku vonakala ka xivangelo xa provhixini leyi hi leswaku ICD yi fanele ku tirhisa matimba na matirhelo ya vonelo ra vaaki va yona ku tiyisisa leswaku swivumbeko leswi swa ku tlula nawu swi lavisisiwa hi ku hetiseka ni hi ndlela leyi yi faneleke hi SAPS.
DVA yi tlhela yi vula leswaku handle ka loko ICD yi kombeta leswaku ku endliwa hi ndlela yin?wana eka mhaka yo karhi, SAPS yi fanela ku kondletela vufambisi byo ololoxa ehenhla ka xirho xin?wana na xin?wana xa SAPS lexi xi ehleketeleriwaka ku va xi tsandzekile ku fambisana ni xiboho hi ku ya hi DVA. Matimba ya provhixini leyi hi leswaku ICD yi fanele yi endla mintirho yo engetela yo tekela enhlokweni swikombelo swo humesiwa eka ntirho wo kondletela mintirho yo ololoxa lowu amukeriweke ku huma eka SAPS. Hi ku endla leswi, ICD yi tirha ntirho wo endla leswaku ku tiyisisiwa ka ntirho wo ololoxa ku nga vekeriwi etlelo hi va ka SAPS eka swiyimo leswi swi seketelaka ku va kona ka vukondleteri bya mintirho yo tano.
Eku endliweni ka mintirho ya yona hinkwayo leyi nga vuriwa laha henhla yo fambisa hi ICD, ICD yi tirha yi ntshuxekile eka SAPS na le ka ti-MPS. Ku ntshuxeka loku ka ICD eka ku endla mintirho ya yona swi kombisiwa nakambe hi leswi swi landzelaka:
a ICD a yi endli xiphemu xa naswona a yi weli ehansi ka Ndzawulo ya Vuhlayiseki ni Vusirheleri yi tama yi tshama ya ha ri Xiphemu xo Kondletela lexi xi nga le tlhelo, yi hambanile ni ku ntshuxeka endzeni ka Vutirhela Tiko, handle ka mhaka ya leswaku yi wela ehansi ka Holobye un?we na SAPS - Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri.
b ICD yi na Muofisiri wa Tinkota wa yona Darekitara-nkulu na nkwama wa yona wa lembe wu averiwa yona, ku ya hi vhoti ya le tlhelo ya Palamende.
VUXOKOXOKO BYA MUOFISIRI WA MAHUNGU EKA ICD NA MUPFUNETI WA MUOFISIRI WA MAHUNGU Xiyenge xa 141b
Muofisiri wa Mahungu
Xiyimo xa Ntirho: Mudarekitara-Nkulu na Nhloko ya Ndzawulo ya Vufambisi Bya Swivilelo lebyi Tiyimeleke
Na ku mboro ya Riqingho: 392 0401
Na ku mboro ya Fekisi: 320 0474
Muofisiri wa Mahungu ya ICD swi tlhela swi vula naswona swi katsa munhu un?wana na un?wana loyi a khomelaka eka ntirho lowu hlamuseriweke laha henhla.
Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke
Xiyimo xa Ntirho: Museketeri wa Mufambisi: Mbulavurisano ku
Nomboro ya riqingho: 392 0439
Nomboro ya Fekisi: 320 3116
NHLAMUSELO YA VULETERI LEYI YI KHOMEKE MAHUNGU LAMA LAVIWAKA HI MFANELO HI VANHU LAVA NAVELAKA KU TIRHISA TIMFANELO LETI VEKIWEKE KU YISA EMAHLWENI EKA KU YISIWA EMAHLWENI KA NAWU WA MFIKELELO WA MAHUNGU NAWU WA 141 c
Xiletelo lexi xa ha ta hlengeletiwa hi Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga hi ku ya hi Xiyenge xa 10 . Kutani a swi nge koteki ku nyika nhlamuselo ya xiletelo eka manyuwali, hilaha swi laviwaka hi xiyenge xa 14 (c ). Hambi swi ri tano, ku sukela xiyenge xa 10 xi nyika mfikelelo eka Mukhomixinara loyi a hlawuriweke ku hlengeleta xiletelo lexi xi vuriweke ku nga si fika 15 Mhawuri wa 2003, vanhu lava va navelaka ku kuma mahungu hi xitalo va fanele va ti hlanganisa na Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, eBoundary Road, Isle of Houghton-Wilds View, Entrance 1, Houghton, eJohannesburg 2198 kumbe eka
Nomboro ya Riqingho: 484 8300
Nomboro ya Fekisi: 484 1360
VUXOKOXOKO BYO PFUNETA KU VA KONA KA XIKOMBELO XA MFIKELELO WA REKHODO YA ICD, NHLAMUSELO YA TINHLOKOMHAKA LETI EKA TONA ICD YI NGA NI TIREKHODO KU KATSA NI TINXAKA TA TIREKHODO LETI TI NGA KONA EKA NHLOKO-MHAKA YIN?WANA NA YIN?WANA XIYENGE XA 141d
Vuxokoxoko byo pfuneta ku va kona ka xikombelo xo fikelela rekhodo ya ICD
Xikombelo xa mpfumelelo wo fikelela rekhodo leyi nga kumekaka eka ICD xi fanele xi endliwa hi ku tsariwa hi ku tirhisa ndlela yo hetisa hi mukomberi wa ?Xikombelo xa Mpfumelelo wo Fikelela Rekhodo ya Vandla ra Vanhu Hinkwavo? Fomo, Fomo ya A, leyi kumekaka ku suka eka:
a hofisi ya Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a vekiweke, loyi vuxokoxoko byo burisana na yena byi kombisiweke eka ndzimana ya 2.2. laha henhla, kumbe b yin?wana na yin?wana ya Tihofisi ta Provhinsi ta ICD leti kombetiweke eka ndzimana ya 1.1 eka manyuwali leyi.
Fomo ya A, leyi eka yona xedulu ya ntsengo wa mali yo hakela leyi yi hakeriwaka loko ku lulamisiwa xikombelo xa mfikelelo wa mahungu yi nameketiwile, yi ta lava ntsena mukomberi loyi a khumbekaka-
i rekhodo kumbe tirekhodo leti ti komberiweke;
ii mukomberi b ku kombisa fomo leyi nga yona ya mimpfumelelo leyi lavekaka;
c ku boxa loko rekhodo leyi komberiweke yi laveka hi ririmi ro karhi;
d ku kombeta kherefu ya poso kumbe nomboro ya fekisi ya mukomberi swa laha Riphabuliki;
e loko, eka ku engetela ehenhla ka nhlamulo yo tsariwa, mukomberi a navela leswaku a tivisiwa hi mianakanyo ehenhla ka xikombelo hi endlelo rin?wana na rin?wana, u fanele ku vula endlelo lero tano ku na vuxokoxoko lebyi faneleke ku va swi koteka ku tivisa; na f loko xikombelo xi endliwile hi ku yimela munhu un?wana, ku rhumile vuseketeri lebyi kombaka vuswikoteki lebyi mukomberi a byi tirhisaka ku endla xikombelo, ku ya hi ndlela yo enerisa museketeri wa muofisiri wa mahungu.
Ku ya eku hetiseleni ka xikombelo xa yena, mukomberi u fanela a-
a kongomisa ku kongoma na ku rhumela xikombelo xa yena lexi tsariweke eka Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a nyikiweke ntirho lowu, hi laha a kombetiweke ha kona eka ndzimana ya 2.2 eka manyuwali leyi, eka kherefu leyi kumbe nomboro ya fekisi kumbe kherefu ya mfambiso wa mapapila hi xi-elekitroniki; kumbe b heleketa hi xikombelo xa yena eka hofisi ya le kusuhi ya hofisi ya ICD ya provhinsi vuxokoxoko bya kona lebyi kombetiweke eka ndzimana ya 1.1 ya manyuwali leyi. Eka xiendlo xo tano hofisi ya ICD ya Provhinsi endzhaku ko va yi amukerile xikombelo, yi ta nyika mukomberi papila ro tsariwa ro kombeta leswaku hofisi leyi yi amukerile xikombelo.
Mukomberi loyi hikwalaho ko ka a nga dyondzekangi kumbe a ri xigono ku va a tsandzeka ku endla xikombelo xo fikelela eka rekhodo ya ICD hi ku ya hi tindzimana ta 4.1.2 na 4.1.2 ta manyuwali leyi, a nga endla xikombelo xalexo hi nomo. Mukomberi wo tano a nga endla xikombelo xa yena hi nomo eka ?
a Mupfuneti wa Muofisiri wa Mahungu loyi a tholeriweke ntirho lowu; kumbe b Nhloko ya Provhinsi kumbe museketeri wa yena ya hofisi ya provhinsi loyi a komberiweke hi mukomberi hi xikongomelo xo endla xikombelo xo tano ku va xa nomo.
Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke eka ntirho wolowo u ta hundzula xikombelo xolexo xa nomo xi va lexi xi tsariweke kutani a nyika khopi eka mukomberi. Loko mukomberi a endla xikombelo xa nomo xa yena eka Nhloko ya Provhinsi leyi kombetiweke eka ndzimana ya 4.1.4(b) ya manyuwali leyi, Nhloko ya Provhinsi yaleyo u ta hundzula xikombelo xalexo xa nomo xi va lexi tsariweke kutani a nyika khopi eka mukomberi.
Loko mukomberi a byela Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke, kumbe, laha swi amukelekaka, ku ya eka Nhloko ya Provhinsi kumbe museketeri wa yena, loyi a navelaka ku endla ka yena xikombelo xa mfikelelo wa rekhodo ya ICD, Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke u ta pfuneta mukomberi wo tano, handle ka xikoxo, tani hi leswi ku nga mhaka ya nkoka ku pfuneta mukomberi leswaku a kota ku fambisana ni tindzimana ta 4.1.1 na 4.1.2 ta manyuwali leyi.
Loko ku ri leswaku swi le rivaleni hi ku kuma papilla ro komba vuamukelo bya mukomberi ro kombela mfikelelo wa rekhodo ya ICD, Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke u ta-
a nyika mpfuneto wo tano tani hi leswi ku nga mhaka ya nkoka ku pfuneta leswaku mukomberi a kota ku endla xikombelo eka Muofisiri wa Mahungu wa huvo leyi faneleke ya vaaki-tiko; kumbe b hundzisela xikombelo eka Muofisiri wa Mahungu loyi a ha ku boxiwaka eku heteleleni, swin?wana na swin?wana leswi swi nga ta nyika mbuyelo eka xikombelo lexi ku tirhaniweke na xona eka nkarhi lowu wa ha ku hundzaka.
Loko mukomberi a endla xikombelo xa mfikelelo lowu nga fambisaniki na leswi nga eka ndzimana ya 4.1.1 na 4.1.2. eka manyuwali leyi, Museketeri wa Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke a nga ka a nga ali xikombelo hikwalaho ka ku va ku ri hava mfambelano handle ka loko Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke a-
a tivisile xivangelo xo alela xikombelo na leswi kombetiweke eka xitiviso xalexo.
i swivangelo leswi swi kombisaka ku aleriwa, na ii Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke kumbe un?wana wa swirho loyi a kombetiweke hi Muofisiri wa Mahungu loyi a thoriweke u ta pfuneta mukomberi ku endla leswaku xikombelo xi va hi xivumbeko lexi xi nga ta kota ku susa swirhalanganyi swo endla leswaku xi aleriwa;
b ku va ku nyikiwile mukomberi nkarhi lowu eneleka ku lava ku pfuniwa ko tano;
c ntsena-ntsena ku va leswi lavekaka, ku nyiketa mukomberi mahungu man?wana na man?wana, ku katsa mahungu lama ya yelanaka na tirekhodo tin?wana handle ka mahungu hi ku ya hi xikombelo xa mfikelelo leswaku xi nga amukeriwa kumbe xi aleriwa hi ku landza provhixini yin?wana na yin?wana ya Kavanyisa ka 4 eka Xiphemu xa 2 xa Nawu lowu khomiweke hi ICD leswi swi nga swa nkoka eka xikombelo, leswi nga ta pfuneta eka ku endla xikombelo eka fomo yaleyo; na d ku nyika mukomberi nkarhi lowu wu faneleke ku tiyisisa xikombelo xa yena, kumbe ku xi hundzuluxa leswaku xi fambelana swinene ni tindzimana ta 4.1.1 na 4.1.2. ta manyuwali leyi.
Tinhloko-mhaka leti eka tona ICD yi nga khoma tirhekhodo na tinxaka ta tirekhodo leti khomiweke eka nhloko-mhaka yin?wana na yin?wana
LETI NGA KONA
A VURHANGERI BYA BINDZU LEBYIKULU
Vufambisi a Vufambisi bya vatirhi: a Tirekhodo mayelana na swinavetiso;
b Tirekhodo mayelana na ku komutela vatirhi;
d Tirekhodo mayelana na ku pima nkoka wa vatirhi;
e Tirekhodo mayelana na ku hlangana mi rherha leswi endliwaka ku pfala poso;
f Tirekhodo mayelana na ku tshinya vatirhi;
i Tirekhodo mayelana na tifayili ta vatirhi.
f Vukamberi bya le ndzeni a Tirekhodo to xiyisisisa na ku kambisisa vulawuri bya le ndzeni;
c Tirekhodo mayelana na ticheke leti ti cinciweke;
d Tirekhodo ta tinkota ta swa timali e Tirekhodo ta bajete; na f Tirekhodo mayelana na ku hlangana ka Mukhomi wa Nkwama wa Rixaka na Oditara-Jenerala
Vufambisi bya Mbulavurisano:
a Mbulavurisano na Ntirho wo Maketa a Tirekhodo mayelana na ntirho wo maketa wa ICD
b Tirekhodo mayelana ni ku tihlanganisa ni vatirhisani c Tirekhodo mayelana na vuvulavurisani bya le ndzeni.
d Tirekhodo mayelana ni vuvulavurisani ni va le handle; na e Tirekhodo mayelana na xiyimo xa vuhangalasa-mahungu.
Vufambisi Bya Timali a Swa Timali a Tirekhodo mayelana ni swa muholo b Tirekhodo mayelana ni tihakelo leti hakeriweke hi ICD.
c Tirekhodo mayelana ni ticheke leti ti cinciweke d Tirekhodo ta vunkonta e Tirekhodo ta bajete; na f Tirekhodo mayelana na ku hlangana ka Mukhomi wa Nkwama wa timali ta Rixaka na Oditara-Jenerala
Mintirho ya Xinawu:
a Mintirho ya xinawu a Tirekhodo ta miehleketo ya xinawu kumbe xitsundzuxo lexi endliwaka.
b Tirekhodo mayelana ni swikambelo leswi endliwaka eka tikomiti ta Potifoliyo leti ti faneleke;
c Tirekhodo mayelana na JCPS na Nhlangano wa Xiyenge xa swa Vutomi;
d Tirekhodo mayelana na mavonelo lama ya endliweke hi tlhelo ra nawu lowu mpfampfarhutiweke lowu faneleke;
e Tirekhodo mayelana na mintwanano leyi fikeleriweke hi tlhelo ra ku lowu fikeleriwaka ni Vaaki va Afrika Dzonga na va-Mintirho ya Vuphorisa va ka Masipala hi tlhelo ra vulavisisi bya ICD na ku tirhisa matimba ya vuphorisa hi valavisisi va ICD;
f Tirekhodo mayelana na vutsalelani exikarhi ka Darekitara-nkulu na Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri, Mukhomixinara wa Tiko wa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, Darekitara wa Tiko wa Vukhotsi bya Vaaki ku katsa na vaveki va swandla van?wana lava va faneleke;
g Tirekhodo mayelana na ku tsalelana ni ku tihlanganisa na Gqwetha ra Hulumende, Mutsundzuxi ni Mintirho ya Nawu ya ka Hulumende ya Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga na Masipala;
h Tirekhodo mayelana na ku endla ntirho wo ololoxa mafambiselo hi ICD.
i Tirekhodo mayelana na Sisiteme ya le Henhla ya Vufambisi ku katsa na Sisiteme ya le Henhla ya Nhluvukiso wa Vufambisi;
k Tirekhodo mayelana na ku letela vatirhi va ICD hi tlhelo ra swa nawu.
l Tirekhodo mayelana na swikombelo swo nyika matimba ya ntirho wa vuphorisa.
m Tirekhodo mayelana na ku hangalasa vundzeni bya mahungu eka Buletini.
n Tirekhodo mayelana na ku tirha na ku fambisa layiburari ya Hofisi-nkulu; na
Tirekhodo mayelana na ku tlhela ku pfampfarhutiwa Nawu wa SAPS.
B VUFAMBISI BYA MATIRHELO
a Ntsariso wa Swivilelo a Tirekhodo mayelana na ku vumba mintlawa na ntsariso ku katsa na swivilelo leswi amukeriweke;
b Tirekhodo mayelana na ku nghenisa ndzavisiso na ku valanga tifayili;
c Tirekhodo mayelana ni nhlayo ya milandzu;
d Tirekhodo mayelana na swivilelo leswi swi amukeriweke hi ICD, na e Tirekhodo mayelana na mintirho yo seketela na Pholisi yo Seketela.
b Vulanguteri na nhluvukiso: a Tirekhodo mayelana na ku rindza milandzu leyi rhumeriweke eka SAPS leswaku yi ta lavisisiwa;
b Tirekhodo mayelana ni mbalango lowu wu endliweke;
c Tirekhodo mayelana ni ntirho wa ICD ehenhla ka ku sungula ku tirhisa Nawu wa Vuxanisi bya le
Ndyangwini;
d Tirekhodo mayelana ni ku letela varindzi.
b Tirekhodo mayelana na ku tirhisana na Darekitara-nkulu wa Vuchuchisi c Tirekhodo mayelana na vuleteri bya valavisisi; na d Tirekhodo mayelana na ku tirhisana na va Mintirho ya Maphorisa va Afrika Dzonga ni va ka Masipala.
c Tirekhodo mayelana na milandzu ya xiyimo xa le henhla xo chavisa d Tirekhodo hi tlhelo ra swibumabumelo e Tirekhodo hi tlhelo ra bajete ya hofisi ya Darekitara-nkulu f Tirekhodo ta timhaka ta xihundla hi tlhelo ra swivilelo leswi endliwaka ku kanetana na tihofisi ta swifundza ta ICD.
g Tirekhodo mayelana na swiboho eka tinhlengeletano ta vufambisi lebyikulu;
h Tirekhodo mayelana na vaveki xandla va matiko ya misava; na i Tirekhodo hi tlhelo ra vutsalelani bya le handle leti sayiniweke hi Darekitara-nkulu.
f Minongonoko ya Nkoka:
b Tirekhodo hi tlhelo ra rimbewu.
XITIVISO XO HETELELA, HI KU YA HI XIYENGE XA 15 2, MAYELANA NA TINXAKA TA TIREKHODO TA ICD LETI KUMEKAKA HANDLE KA KU VA MUNHU A KOMBERILE MFIKELELO KU YA HI NAWU XIYENGE XA 141e
Tani hi loko Muofisiri wa Mahungu wa ICD a nga se rhumela, ku ya hi xiyenge xa 15 , lexi xi rhumeriweke eka Holobye wa swa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, nhlamuselo ya tinxaka ta tirekhodo ta ICD leti kumekaka hi ku olova handle ka ku va munhu a komberile mfikelelo ku ya hi Nawu, Holobye loyi a boxiweke, ku ya hi xiyenge xa 15 , lexi xi hangalasiweke hi ku va ku tirhisiwa xitiviso eka Gazete, a nga si humesa nhlamuselo yo tano. Hambi swi ri tano, vuxokoxoko mayelana ni xitiviso hi ku ya hi xiyenge xa 15 byi ta kandziyisiwa eka manyuwali ya ICD leyi yi nga ta antswisiwa hi Nyenyenyana 2004.
NHLAMUSELO YA MINTIRHO LEYI YI NGA KONA YA VANHU VA TIKO KU SUKA EKA ICD NA NDLELA LEYI MFIKELELO WU NGA KUMIWAKA HI YONA EKA MINTIRHO YALEYO XIYENGE XA 14 1f
Mintirho yo pfuneta leyi yi nga kona eka vaaki-tiko ku suka eka ICD
Mintirho leyi yi landzelaka yo pfuneta ya kumeka:
Ku lavisisa swivilelo leswi swi humaka swi ta hi le ka vaaki-tiko hi tlhelo ra mahanyelo yo biha kumbe nandzu (milandzu) wo lumbetiwa lowu ehleketeleriwaka ku va wu endliwile hi xirho kumbe swirho swa SAPS kumbe swa MPS: Loko ntsena swivilelo swo tano swi va swi twala.
Ku lavisisa mafu hinkwawo ehansi ka vuhlayiseki bya SAPS kumbe bya MPS kumbe hikwalaho ka swivangelo swa SAPS kumbe swa MPS.
Ku nyika marungula eka vavileri hi tlhelo ra ntirho lowu endliweke mayelana na vulavisisi lebyi byi boxiweke laha henhla.
Ku endla, loko ku komberiwile ni laha swi faneleke na ku koteka ka mintirho yo pfuneta hi ku nghenelela eka swirho swaleswo swa tiko leswi swi tokoteke swiphiqo leswi yelanaka ni ku pfuniwa laha ku khumbekaka SAPS na swirho swa SAPS.
Ku lavisisiwa loku ku hlawulekeke ka swivilelo leswi taka swi huma hi le ka vanhu lava va xanisiweke hi tlhelo ra nxaniso wa le mindyangwini (kumbe swivilelo swin?wana leswi faneleke) loko ku ehleketeleriwa leswaku SAPS kumbe xirho (swirho) swa MPS a swi endlanga swilaveko ku ya hi DVA.
Ku fambisa programu yo lemukisa, ngopfu-ngopfu hi nkarhi wa Vhiki ro Langutana ngopfu na Imbizo, eka Masiku ya 16 ya Vuchiviriki ehenhla ka Xikoxo xo va ku ri Hava Nxaniso wa Vaxisati, siku ro wisa na siku ra Matiko ra lava va gonekeke, eka swirho swa vaaka-tiko.
Ku endla leswaku swiletelo hi tlhelo ra mintirho ya ICD swi kumiwa hi swirho swa vaaka-tiko.
Ku nghenelela eka migingiriko ya mfumo yo lwa nyimpi leyi yi kongomaneke no antswisa lemuko wa HIV/AIDS eka vaaka-tiko, timhaka ta lavantshwa na timfanelo ta vana na vanhu lava gonekeke, nhlohletelo wa mfumo hi tlhelo ro sirhelela milandzu yo onhela vaxisati ni vana hi ku va wu antswisa vutivi bya vaaka-tiko ehenhla ka timhaka leti fambelanaka ni ndzinganano wa swa rimbewu na timfanelo ta vaxisati, xikan?we na ku herisa swivumbeko hinkwaswo swo xanisa, ku katsa ku pfinya, na xihlawu-hlawu ku ya hi rixaka.
U NGA SWI KOTISA KU YINI KU FIKELELA MINTIRHO YO TANO YO PFUNETA
Xirho xin?wana na xin?wana xa vaaki, ku katsa xirho xa Ntirho wa Maphorisa ya Afrika Dzonga kumbe Ntirho wa Maphorisa ya ka Masipala xi ntshuxekile ku pota rifu rin?wana na rin?wana ra munhu leri ri vangiweke hi phorisa ku katsa na nandzu lowu wu ehleketeleriweke leswaku wu endliwile kumbe ku kala ka mahanyelo hi xirho xa Ntirho wa Maphorisa ya Afrika Dzonga kumbe Ntirho wa Maphorisa ya Masipala, eka ICD eka hofisi leyi nga kusuhi hi laha swi vuriweke ha kona eka ndzimana ya 1.1.eka xiletelo.
Swirho swa vanhu va tiko swi ntshuxekile ku tisa swivilelo mayelana na ku hluleka ku tirha hi mfanelo yo pfuna hi swirho swa Maphorisa ya Afrika Dzonga kumbe Maphorisa ya Masipala eka hofisi leyi yi nga kusuhi ya ICD eka leti ti vuriweke eka ndzimana ya 1.1 eka manyuwali lowu.
Valala va mpfilu-pfilu wa le mindyangwini lava va poteke swiendlo swa mpfilu-mpfilu wo xanisa lowu endliweke ehenhla ka vona eka Ntirho wa Maphorisa ya Afrika Dzonga kumbe Ntirho wa Maphorisa ya Masipala naswona lava va lemukaka kumbe va ehleketelelaka leswaku xirho xo karhi kumbe swirho leswi eka swona endlelo (maendlelo yo) ro tano ri potiwile, a ri fambelani na vutihlamuleri bya yena ku ya hi Nawu wa Mpfilu-mpfilu wo xanisa wa le Mindyangwini, a nga pota ku ka ku nga na mfambelano wolowo hi swirho leswi vuriweke eka ICD eka tihofisi ta ICD leti vuriweke eka ndzimana ya 1.1. eka manyuwali lowu.
Valala eka mpfilu-mpfilu wo xanisa wa le mindyangwini va ntshuxekile nakambe ku ripota vurhumiwa bya swiendlo swo tano swa mpfilu-mpfilu wo xanisiwa ka vona eka ICD.
NHLAMUSELO EKA MALUNGHISELO KUMBE PROVHIXINI YA MUNHU KU ENDLA VUYIMELERI KUMBE KU NGHENELELA EKA KUMBE NHLOHLETELO WO VUMBA TSALWA RA SWINAWANA KUMBE KU TIRHISA MATIMBA KUMBE KU TIRHA MINTIRHO HI ICD [XIYENGE XA 14 1g]
ICD yi hava ntwanano na kumbe ku hava provhixini ya leswaku munhu a nyika mavonelo ya yena kumbe ku veka xandla eka kumbe ku hlohletela eka ku vumba tsalwa ra swinawana kumbe ku tirhisa matimba kumbe ku endliwa ka ntirho hi ICD hi yoxe endzeni ka yona, ku fikelela ka ku ka nghenisi vuveki byin?wana na byin?wana eka kumbe nhlohletelo hi munhu un?wana na un?wana
NHLAMUSELO YA VUOLOLOXI LEBYI NGA KONA HI TLHELO RA NAWU KUMBE KU TSANDZEKA KA NAWU HI VA ICD XIYENGE XA 141h
Vuololoxi lebyi landzelaka byi kona:
Eka nkarhi wa xiendleko kumbe ku tsandzeka ka Muofisiri wa Mahungu wa ICD ku endla ku ya hi Nawu lowu-
Mukomberi a nga, ku ya hi xiyenge xa 74 , hoxa aphili ya le ndzeni leyi kanetanaka na Muofisiri wa Mahungu wa ICD-
a ku ala xikombelo xa mfikelelo, kumbe b lexi tekiweke ku ya hi xiyenge xa 22 h.l. vuanakanyi mayelana na ku hakela dibositi ehenhla ka mfikelelo wa hakelo hi mukomberi, 261 h.l. ku engetela nkarhi wo ringana makume manharhu wa masiku laha Muofisiri wa Mahungu a faneleke hi ku ehleketa leswaku hambiloko a nga nyiki xikombelo xa mfikelelo kumbe 293 h.l. vuanakanyi wo ka ku nga nyikiwi mfikelelo wa le ka rekhodo eka fomo leyi yi komberiweke hi mukomberi mayelana na mukomberi eka Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri.
Munhu wa vunharhu, ku ya hi xiyenge xa 74 , a nga endla aphili endzeni yo kanetana na xiboho xa Muofisiri wa Mahungu wa ICD ku nyika xikombelo xa mfikelelo eka Holobye wa Vuhlayiseki na Vusirheleri.
Mukomberi kumbe munhu wa vunharhu loyi a vuriweke eka xiyenge xa 74 (vona ndzimana ya 8.1.1 na ya 8.1.2 eka manyuwali leyi) a nga rhumela xikombelo ekhoto ku va a pfuneka hilaha swi faneleke endzhaku ka loko mukomberi yaloye kumbe munhu wa vunharhu a karhele ku yisa nandzu mahlweni hi tlhelo ra mafambiselo ku kanetana na xiboho xa Muofisiri wa Mahungu wa ICD.
Eka nkarhi wo endla kumbe ku hluleka ku endla hi ICD eka ku endla mintirho ya yona leyi yi kombetiweke eka ndzimana ya 1.2 ya manyuwali lowu.
Muvileri kumbe mumangali, hi ku ya ka xiyimo lexi ICD yi nga endla hakona kumbe ku yi hlulekile ku endla na ku ya hi mbuyelo lowu humaka eka na/ kumbe ku onhiwa loku ku vangeriweke muvileli hikokwalaho ka endlelo ro tano kumbe ku tsandzeka ku endla, a ripota vugevenga eka Mintirho yo Pfuneta swa Maphorisa ya Afrika Dzonga a kanetana na xirho xa ICD lexi nga endlangiki ntirho wa xona kumbe ntirho hi ku ya ka xilaveko xa ntirho wa yena kumbe a ripota hi ximfumo ku onheriwa ka yena hi ICD.
Munhu loyi a navelaka ku sivela ICD ku va yi endla hi maendlelo man?wana kumbe ku sivela ICD ku va yi hlulekile ku endla eka mintirho ya yona a nga kombela ku rhumela xivilelo xa yena a Hubyeni Leyikulu ya Afrika Dzonga ku ya xopaxopiwa nkanetano ehenhla ka ICD ku sivela ICD ku va yi endla kumbe ku lerisa ICD leswaku yi endla.
Munhu loyi a navelaka ku rhumela xivilelo mayelana na ku tsandzeka ka vutikhomi loku ku ehleketeleriwaka hi xirho xa vatirhi va ICD, a nga rhumela xivilelo xo tano eka Darekidara-nkulu wa ICD.
Munhu loyi hi tlhelo rin?wana a navelaka ku vilela hi tlhelo ra xiendlo kumbe swiendlo swa ICD kumbe ku hluleka ka yona ku endla ntirho, a nga rhumela xivilelo xa yena eka hofisi ya Musirheleli wa Vanhu hinkwavo va tiko.
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO YA VULULAMI .txt</fn>
NDZAWULO YA VULULAMI NA NHLUVUKISO WA VUMBIWA
MILAWU YA NHUNGU YA BATHO PELE YA KU ENDLA NTIRHO
Hina eka Ndzawulo hi tiyimiserile ku rhangisa milawu leyi ya ?People First? handle ko heta nkarhi. Hi ta yi tirhisa ku fikelela swiyimo swa le henhla leswi amukelekaka na nkoka hi laha swi nga kotekaka hakona.
KU TSUNDZUXANA
Vaaki va fanele ku vutisiwa hi xiyimo na nkoka wa ntirho wa mfumo lowu va wu kumaka, kasi laha swi kotekaka, va fanele ku hlawula mintirho leyi va yi kumaka.
U fanele ku tiyisisa leswaku Ku tsundzuxana ku endliwa minkarhi hinkwayo na hi sisiteme ku pfuneta Hofisi ya wena ku tshama yi tiva swilaveko swa vaxavi va yona.
MIMPIMO YA NTIRHO
Vaaki va fanele ku tivisiwa leswaku i xiyimo xihi na nkoka wa ntirho leswi va nga ta swi kuma leswaku va tshama va tiva leswi va nga swi langutelaka.
U na vutihlamuleri na mfanelo yo hetiseka eka huvo yo endla milawu ku tirhisa pholisi ya Mfumo, hikokwalaho u fanele ku tiyisisa leswaku mintirho leyi endliwaka ya amukeleka eka vaxavi.
KU KUMEKA
Vaaki hinkwavo va fanele ku kuma mintirho leyi va yi lavaka hi ku ringana
U fanele ku boxa no veka swipakaniso swo ya emahlweni ku kumeka mintirho eka vanhu lava khale a va nga yi kumi, xik. Vatsoniwa. U fanele ku tiyisisa leswaku swiphiqo hinkwaswo swo kuma mintirho swa susiwa.
MAFUNDZHA
Vaaki va fanele ku khomiwa hi mafundzha no tekeriwa enhlokweni.
U fanele ku tiyisisa leswaku tikhodi ta matikhomele ta Ndzawulo ti katsa mimpimo ya ndlela leyi vaxavi va faneleke ku khomiwa hi yona
MAHUNGU
Vaaki va fanele ku nyikiwa mahungu lama hetisekeke no pfumala swihoxo hi mintirho ya mfumo leyi va faneleke ku yi kuma
Mahungu i xitirho xa nkoka eka muxavi ku tirhisa mfanelo ya yena yo kuma ntirho wa kahle. Tihofisi ti fanele ku nyika mahungu yo hetiseka, yo pfumala swihoxo no pfuxetiwa hi mintirho leyi ti yi endlaka.
KU TSHEMBEKA NO VA ERIVALENI
Vaaki va fanele ku tivisiwa hi matirhele ya Tihofisi ta Rixaka na Swifundzankulu, leswaku ti lava mali muni na leswaku i mani loyi a nga na vutihlamuleri.
A hi vaxavi va le handle ntsena lava faneleke ku kuma mahungu lama kambe na vatirhi va hofisi. Vulawuri byi fanele ku va erivaleni. U fanele ku nyika mahungu hi matirhele ya wena loko ya pimanisiwa na mimpimo yo antswisa ku endliwa ka ntirho, mahlayisele ya timali na ku engeteleka ka vuswikoti. Vuxokoxoko bya vatirhi na vatirhi va xiyimo xa le henhla a swi fanelanga ku va xihundla.
KU LULAMISA LESWI HOXEKEKE
Loko mimpimo ya ntirho leyi tshembisiweke yi nga fikeleriwangi, vaaki va fanele ku tivisiwa, hi ku nyika nhlamuselo yo hetiseka na xintshunxo xa xihatla no va kahle loko ku ri na swivilelo, vaaki va fanele ku kuma nhlamulo ya kahle.
Vuswikoti na ku tsakela ku lulamisa loko swilo swi nga fambi kahle swi na nkoka eka endlelo ro veka mimpimo. U fanele ku khutaza ku nyikiwa ka switsundzuxo eHofisini ya wena.
NTIRHO WA KAHLE
Mintirho ya mfumo yi fanele ku endliwa hi ndlela yo hlayisa mali no va kahle ku kota ku nyika vaaki ntirho wa kahle.
U ta fanela ku kuma tindhawu leti nga hlayisaka mali na ku antswisiwa ko endliwa ka ntirho loku nga ta hetelela hi ku hlayisa mali. U fanele ku tirhisa mali ya wena kahle.
Nawu lowu nga ta letela ntirho wa mfumo eka Ndzawulo ku ta va ku pfuna vanhu
Ku antswisa ku endliwa ka ntirho i xikongomelonkulu xa Ndzawulo
<fn>tso_Article_National Language Services_NDZAWULO YA VURIMI.txt</fn>
Minongonoko yo maketa ya xikalu xitsongo xa murimi ?
Ku xavisa Swifuwo
Tifandisi ta swifuwo
Tifandisi ta swifuwo i ndlela ya nkoka yo maketa swifuwo.
Tifandisi ta swifuwo yi hlanganisa vaxavi na vaxavisi xikan?we hi minkarhi na tindlela to karhi.
Vayimeri va vuxavisi va lulamisa tifandisi ta swifuwo kutani va hola ku ya hi nhlayo ya swifuwo leswi va swi xaviseke.
Ku xavisa swifuwo swi endliwa ku ya hi malundha.
Minxavo ya swifuwo
Minxavo ya swifuwo yi tala ku va henhla hi Nhlangula ku fika N?wendzamhala naswona yi va hansi swinene hi Sunguti ku fika Nyenyankulu.
Mahungu yo tihlanganisa, masiku na tindhawu
Tikhamphani to xavisa swifuwo ti phakela tikhalendara leti nga na mahungu yo fana na masiku na tindhawu. Tikhalendara ta kumeka eka tipani to xavisela Swifuwo.
Swihlovo swa mahungu yo xavisa
Vaofisiri vo engetela
Vayimeri vo maketa
Maphepha-hungu
Timagazini
Switsundzuxo swo pfuneta eku tleketleni ka swifuwo
Tirhisa movha wa kahle ku tleketla swifuwo.
Timhandzi ti ta sivela swifuwo ku tlula no pfumelela moya lowo tenga.
Papalata ku gandlela swifuwo.
Hlayisa movha wa wena wu tshama wu basile.
Hlayisa xitifikheti xo tleketla swifuwo hi movha. Lexi xi nga kumeka eka xitici xa maphorisa xa muganga.
Ku hunguta madurhele ya ntleketlo, hlanganisa vafuwi va swifuwo ku maketa swifuwo swa wena.
Swifaniso:
Mphakelo
Xilaveko
Loko mphakelo wu ri henhla ka xilaveko, nxavo wu ya hansi. Loko mphakelo wu ri hansi ka xilaveko, nxavo wu ya henhla.
Mahungu ya masiku na tindhawu ta tifandisi ta Swifuwo swa kumeka eka tipani to xavisela Swifuwo.
Hofisi: Ku maketa
Vukandziyisi
Swibukwana swa SAMIC: Ku ava ku ya hi nyama yo tshuka
Ntsariso wa mimfungho ya vutitivisi ya le nawini
Murhijisitara wa Mimfungho
Riq.: 012 319 7433/7431
Vakondleteri va vuhlanganisi bya makete
Ndhawu: Kapa Vuxa, KwaZulu-Natal, xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu, Limpopo
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Vayimeri vo xavisa / Minhlangano ya nkoka
Ndhawu: Tiko hinkwaro na matiko akelana
Ndhawu: Kapa Vuxa ntsena
Ndhawu: Xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu
Ndhawu: Kapa Vuxa, Free State, Kapa N?walungu na Kapa Vuxa
Ndhawu: Tiko hinkwaro na misava hinkwayo
Ndhawu yo tirhela kona: KwaZulu-Natal
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Ndhawu: Kapa Vuxa
Vinyi va Mintlhambhi
Ndhawu?: KwaZulu-Natal na Kapa Vuxa
Ndhawu: Tiko hinkwaro
Ndhawu: Tiko hikwaro
Yi kandziyisiwile hi Ndzawulo: Vurimi naswona swa kumeka eka Ndhawu ya Tirhisiwa, Hofisi ya Mintirho ya Mahungu ya Vurimi, Private Bag x144, Pretoria 0001
<fn>tso_Article_National Language Services_NHLAYISEKO WA VANWAMI.txt</fn>
Ku famba etlhelo ka patu
Fambela eka phevhumente. Loko ku nga ri na phevhumente fambela exineneni ekule na patu.
Loko u famba epatwini ra mimovha, vonisisa leswaku u fambela emakumu-kumu ka patu exineneni, hileswaku u langutisile mimovha leyi taka.
Swi na nghozi eka vana ku tlangela ephevhumentini. Loko n?wana o va a ri exikarhi ka patu loko a ri eku tlangeni, muchayeri a nga ka a nga koti ku yimisa miovha kumbe ku wu jikisa hi xihatla. Leswi swi nga vanga ku vaviseka kumbe rifu.
Nkarhi hinkwawo fambela exineneni leswaku u ta kota ku vona mimovha leyi taka.
Vana va le hansi ka malembne ya 12 a va nge swi koti ku pima rivilo ra movha lowu taka leswaku wu nga va wu fikile kusuhi na vona endzhaku ka nkarhi wo tani hi kwihi hikwalaho I swa nkoka leswaku nkarhi hinkwawo va heleketiwa hi ntswatsi.
ku tlula patu
Yima ku kondza thekisi kumbe bazi swi yima hi ku hetiseka u nga si chika.
Yimela bazi/thekisi ku famba u nga si tlula patu leswaku u ta kota ku vona mimovha leyi taka.
Loko mimovha yi hundzile u nga tlula patu hi xihatla endzhaku ko languta exineneni, eximatsini ni le xineneni kambe.
Swi na nghozi ku tlula patu emahlweni ka bazi/thekisi leswi nga ku chicheni vanhu hikuva:
Bazi/thekisi yoleyo u chikeke ka yona yi nga ku chayisa.
U nga chayisiwa hi movha lowu taka hi tlhelo leri bazi/thekisi leswi u chikaka eka swona swi humaka kona.
Swi hlayisekile ku chika erhenkeni kumbe laha ku yimaka kona tithekisi na mabazi.
Ku tlula patu eka tirhoboto
Tlula patu ntsena loko rhoboto yi komba muhlovo wa rihlaza.
Loko muhlovo wo cinca wu tshwuka u ri xikarhi ka patu xiyisisa matlhelo hinkwawo loko ku nga ri na movha wu taka.
Loko rhoboto yi ri rihlaza,mimovha ya le ndzhaku ni le mahlweni na yona yi pfuleriwile. Vonisisa leswaku vachayeri va ku vonile naswona va yimile u nga si tlula patu.
Patu ri tirhisiwa hi vanhu hinkwavo; hikwalaho I swa nkoka ku tlula patu hi ku hatlisa leswaku vachayeri na vona va ta kota ku hundza.
ku tlula patu kun?wana ni kun?wana ku nga ri eka ndhawu leyi ringaneleke ku endla tano
Leswi swi na nghozi swinene naswona swi nga vanga ku vaviseka kumbe rifu.
Vachayeri va langutela vanhu ku tlula patu laha swi faneleke ko fana ni le ka tirhoboto. eka switopo.kambe hambi ku ri kwalaho u fanele ku famba hi ku hatlisa leswaku van?wana vatirhisi va patu na vona va kota ku hundza. Leswi hi leswi hi swi vulaka ku tirhisana epatwini ni ku xixima vatirhisi van?wana va patu.
Papalata ku tirhisa patu loko wo tshuka u n?wile byala hikuva swi ta ku tikela ku famba hi ku hatlisa epatwini.
Ku n?wa u famba swi ni nghozi ku fana ni ku n?wa u chayela.
Ku tata vanhu kumbe nhundu ku tlula mpimo (ovhalodi)
Xana ovhalodi incini?
Ovhalodi I ku rhwexa movha ntikelo wo tlula lowu pimiweke ku nga ha va ku ri hi vomu kumbe ku nga ri hi vomu.
Nghozi ya ovhalodi
Ovhalodi na mathayere lama nga lulamangiki swi vanga tinghozi to tala emapatwini. Ehenhla ka sweswo, ovhalodi yi vanga ku onha ko ringana mamiliyoniya tirhandi eka netiweki ya patu ni le ka mimovha leyirhwaxiweke ndhwalo lowu. Xiyisisa leswilandzelaka:
Movha lowu nga ni ovhalodi wu ta hlwela ku yima loko ku ri ni nghozi.
A swi olovi ku lawula movha lowu nga ni ovhalodi naswona u nge koti ku ngetela rivilo lhi ku olova hikwalaho ku ovhatheka swi na nghozi.
Mathayere ya movha lowu nga ni ovhalodi ya olova naswona leswi swi nga vanga ku buluka ka thayere.
Movha lowu nga ni ovhalodi wu onha patu hikwalaho u nga kuma thikithi ra le henhla swinene.
Vanhu vo tala va fambisiwa hi tivhene kumbe tilori ku ya entirhweni ehenhla ka nhundu leyo tala. Leswi swi endliwa vanhu lava va nga ri na mabanti ya nsirhelelo, hambi ku ri switulu swo tshama ka swona. Leswi swi tatisa nhlayo ya vanhu lava vavisekaka no fela emapatwini.
Nawu wa 247 wu kombisa leswaku vanhu va nga fambisiwa hi movha wa nhundzu ntsena loko movha lowu wu ri ni nsirhelelo lowu nga ta va sivela ka ku wa va vavisekaloko movha wu ri karhi wu famba.
Vachayeri va mabazi na tithekisi ko tala va ovhaloda mimovha ya vona, kotala hi twa eka mahungu va ku? thekisi ya ovhalodi kumbe bazi ra ovhalodi ri humelerile hi nghozi?. Ku fanele ku va ni xitiviso eka thekisi kumbe bazi xa nhlayo ya vanhu lava swi ringaneleke ku va rhwala.
Ndlela yo kumisisa loko movha wu ri ovhalodi ku nokoka ka wona exigangeni.
Leswi mathayere ya langutekisaka xiswona.
Leswi sasipenxini yi nga xiswona.
Ku pfuna ka ku ka munhu a nga ovhalodi movha
Swi hlayisa nkarhi:
Swi hlayisa mali?
Mathikithi
Ku hakeriwa hi va ndzindza khombo loko movha wo va ni nghozi kuruku a wu ovhalodile.
Muchovhi wa xikanyakanya
Manghenelo
Ku chovha basikiri swi hundzuke ku hungasa na ndlela ya swo famba eAfrika Dzonga.
Vanhu vo tala ba tiphina hi ku chayela tibasikiri evuton?wini bya vona.
Basikiri ya fana ni swifambo leswin?wana yi lo hambana ntsena hikuva yona yi chovhiwa hi matimba ya munhu ku va yi kota ku famba.Tsundzuka, basikiri a yi pfumeleriwi eka patu leri pfulekeke.
Basikiri hi xinawu yi fana na movha, hikwalaho loko u chovha basikiri u fanele ku:
ku landzelela milawu hinkwayo ya patu.
Siya mpfhuka lowu ringaneke endzhaku ka mimovha yin?wana leswaku loko munhu a yima hi xihatla emahlweni ka wena u kota ku yima hi nkarhi na wena.
U nga chayeli hi ndlela ya vusopfa.
Xiyaxiya mimovha.
Xiyaxiya tmbyana leti nga ku hlongorisaka. Leswi swi ni nghozi hikuva timbyana ti nga tlula epatwini kutani ti vanga nghozi.
Chayela hi vukheta loko ku nile mpfula.
Mbala gondolo nkarhi hinkwawo leswaku u nga vaviseki nhloko loko ko tshuka ku vile ni nghozi.
U nga languti timboni nimadyambu ti nga ku endla leswaku u nga koti ku vona kahle.
Muchayeri wa basikiri a nga fanelanga ku
tata patu loko a ri karhi a chayela khandziyisa vanhu handle ka loko yi ri ni xitulu xo khandziyisa munhu.ku phikizana eka patu leri nga endleriwangiki mphikizano.
Ambala tifoni ta le tindleveni loko a chayela epatwini.
SWA NKOKA: HAMBILOKO TINGHOZI TO TALA TA MIMOVHA NI TIBASIKIRI TI VANGIWAKA HI VACHAYERI VA MIMOVHA, MHAKA YA NTIYISO HILESWAKU, MUCHOVHI WA BASIKIRI NKARHI HINKWAWO HI YENA A LAHLEKERIWAKA SWINENE. TSUNDZUKA NAKAMBE: MOVHA WUN?WANA NI WUN?WANA WU NI NDHAWU LAHA MUCHAYERI A NGA KOTIKI KU VONA KAHLE, HIKWALAHO RINGETA HI TINDLELA HINKWATO KU KA U NGA CHAYELI LAHA KUSUHI NI NDHAWU LEYI.
<fn>tso_Article_National Language Services_NHWETI YO TLANGELA SW.txt</fn>
NHWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
TSALWA RA RIMBA: NHWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
NKONGOMELO: KU TLANGELA NDZHAKA YA MFUWO WERHU(?LESWI HI SWI HANYAKA?) EKA LEMBE RA VUKHUME RA DEMOKHIRASI
MANGHENELO
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo,swin?we ni Vaholobye hinkwavo ni va MEC lava tirhanaka ni timhaka ta mfuwo eka nhlengeletano ya vona ya MINMEC leyi a yi khomiwile hi Nyenyankulu 2004, va pfumelelanile ku tirhisa nkongomelo wa ?ku tlangela Ndzhaka ya Mfuwo Werhu(Living Heritage) (Leswi hi swi Hanyaka?) eka lembe ra vukhume ra demokhirasi?.
Nkongomelo lowu wu ta tirhisiwa eka malembe manharhu lama taka ku fikela emahelweni ya Ndzhati 2007. Ndzawulo yi tiyimiserile ku tirhisa N?hweti yo tlangela swa Ndzhaka tani hi xitirho xo fikelela xivono xa nkarhi lowo leha xo hlengeleta, hlayisa, sirhelela, tlakusa no hangalasa ndzhaka ya mfuwo/ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki(intangible cultural heritage).
NDZHAKA YA MFUWO WERHU
I swa nkoka ku kombisa leswaku leswi eka tipholisi ni milawu ya Afrika Dzonga swi vuriwaka ndzhaka ya mfuwo werhu (living heritage), ematikweni hinkwawo (UNESCO) swi vuriwa Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga khomekiki.(intangible cultural heritage). Eka mpfapfarhuto lowu wa ha ku endliwaka wa Nhlengeletano ya Matiko hinkwawo(International Convention) lowu wu endleriweke ku hlayisa Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki, ku ni ntolovelo laha van?wavutivi va swa ndzhaka, ni lava tirhanaka ni timhaka ta swa ndzhaka va talaka ku tihrhisa matheme ya ?Ndzhaka ya Mfuwo werhu ni Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki hi ndlela yo fana hi ku cinca-cincana.
NHLAMUSELO YA NDZHAKA YA MFUWO WERHU
Nhlamuselo tani hilaha yi vekiweke ha kona eka Nawu wa Khansele ya swa Ndzhaka ya Rixaka(Nawu wa No.11 wa 1999) ni Nawu wa Switirho swa Ndzhaka swa Rixaka ( Nawu wa No. 25 wa 1999).
Ndzhaka ya Mfumo werhu? swi vula minchumu yo ka yi nga khomeki ya ndhavuko naswona leswi swi nga katsa:
Xintu
Matimu yo rungula hi nomo
Mintlangu
Vugandzeri
Swikili ni tithekiniki
Tisisiteme ta Vutivi ta Xintu
Maandlele yo angarha eka timhaka ta swa ntumbuluko, vaaki ni vunghana.
Hi ku ya hi xikongomelo xa nhlengeletano leyi ? ?Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga khomekiki? swi vula mintolovelo, swiyimeri, vutihlamuseri, vutivi, swikili ? xikan?we ni switirho, minchumu, swa ntivo-vuxongi ni minchumu ya xintu leyi fambelanaka na swona ? leswi vaaki, mintlawa ni, minkarhi yin?wana vanhu va swi tekaka swi ri swa ndzhaka ya vona leyi hundziseriweke ku suka eka vakokwa wa vakokwa wa vona. Eka nhlengeletano leyi ku ta kongomisiwa ntsena eka minchumu ya ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki.
Xiyenge xa 2 xi ya emahlweni ku kombisa leswaku ?Ndzhaka ya Mfuwo lowu nga Khomekiki? tani hilaha swi hlamuseriweke ha kona laha henhla eka ndzimana ya swi katsa leswi landzelaka:
a Ndhavuko wo rungula kunene hi nomo ni vutihlamuseri.
b Vutshila bya vutlangi kumbe byo endla; mintolovelo ya ximunhu, vugandzeri ni swinkhubyana swo tlangela swo karhi c Vutivi ni mintolovelo leswi khumbhaka ntumbuluko ni misava hi ku angarha d Vumaki bya xintu
Tinhlamuselo leti nyikiweke laha henhla(ta milawu ya Afrika Dzonga ni ta Milawu ya Misava hinkwayo) ta yelana. Mhaka-nkulu eka tinhlamuselo leti I ndhavuko wo rungula hi nomo, vutlangi, vugandzeri ni vutivi eka ntumbuluko, vaaki ni vunghana. Laha ku nga ni ku hambana, a hi ku hambana lokukulu ko va ku hambana hi matirhisele ya marito ntsena. Hikwalaho ku tirhisa marito yo hambana tani hilaha Maafrika Dzonga va endlaka hakona a hi nandzu.
MAKANELWA
Ndzhaka ya mfuwo tani hi nchumu wihi kumbe wihi lowu khumbhaka vanhu a yi ri kona khale ka khaleni ku nga si fika ntshikelelo wa valungu. Hi leswi a swi hanyiwa eminkarhini ya khale hambi ku ri enkarhini wa sweswi etindhawini to hambana. I vutomi bya vona hi ku angarha; ndlela leyi va endlaka swa mbeleko ha yona, ku famba ka malembe, ku kula, ku tekana, vudyuhari ni rifu; ndlela leyi va tlangelaka ha yona magoza lawa yo hambana ya ku kula ka munhu; ndlela leyi va tirhanaka ni vusiwana ha yona; ndlela leyi va akaka ikhonomi ya vona ha yona, ndlela leyi va sivelaka ku tsekatseka ka ikhonomi ha yona, ndlela leyi va hanyisanaka hi yona ni vanhu van?wana xikan?we ni mbango wa ntumbuluko, mahlayele ya vona ya switori kumbe magaringetele, macinele ni mayimbelele, ni swin?w. ni swin?w.
Muxaka wa Ndzhaka ya Mfuwo lowu hi nga na wona namuntlha hi leyi hi hundziseriweke yona ku suka eka vakokwa wa vakokwa wa hina. Ndzhaka ya mfuwo wa hina wu katsa ndhavuko wo rungula kunene hi nomo, vugandzeri, tisisiteme ta vutivi bya xintu leswi hlayisiweke; leswi cinceke hikwalaho ka ku tekelana loku veke kona eka matiko lawa sweswi ya fikelelanaka hi ku olova lawa khale a ya hambanisiwile hi mpfhuka. Ku tekelana loku ku nyanyisiwile ni hi ku hluvuka ka thekinoloji ya thelekhomunikhexini, ku andza ka vuendzi ni ku famba-famba leswi swi hunguteke mfphuka exikarhi ka matiko yo hambana hambana.
Afrika-Dzonga I xikombiso xa kahle xa ku hlangana loku nga kona ka matiko laha ku nga ni mimfuwo leyi fuweke yo hambana-hambana ? hikwalaho ri vitaniwaka Rixaka ra Nkwangulatilo. Hikwalaho ke, I ntirho wa mfumo ku vumba mbangu lowu pfumelelaka ku tirhisiwa ka ndzhaka ya mimfuwo hi tindlela to hambana handle ko siveriwa hi tindlela tihi kumbe tihi. Leswi swi fanele ku endliwa hi ndlela yo seketela mhaka ya nka-xihlawuhlawu, nka-xihlawuhlawu xa swa rimbewu, vundziminyingi ni tiko leri nga ni mimfuwo yo hambana-hambana. Leswi swi fanele ku humelela nakambe ku ri hi ndlela yo amukela hi ndlela leyinene mimfuwo ya hina yo hambana leswaku ku ta va ni ndzivalelano, ku aka rixaka ni ku hanyisana hi ndlela leyinene.
I swa nkoka eka mintlawa ya ndhavuko yo hambana hambana ku nyika vutivi mayelana ni ku cinca loku veke kona hi ku ya hi nkarhi eka ndzhaka ya mfuwo wa yona. I swa nkoka ku va ku dyondziwa hi ndlela leyi ku cinca loku ku humeleleke ha kona ku kondza ku va ni ku va ni mimfuwo-nkatsano leyi nga kona laha Afrika Dzonga.
Swi pfunile swinene ku va tipholisi ni milawu leswi vekiweke endzhaku ka 1994 swi tshikelerile swinene nhlayiso wa ndzhaka ya mfuwo wa Maafrika Dzonga hinkwawo ku ri hi ndlela yo tlakusa mimfuwo ya vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Tsalwa ra nkanerisano (White Paper) ra Vutshila, Mfuwo ni Ndzhaka swin?we ni milawu leyi fambelanaka na rona ku nga, Nawu wa Khansele ya Ndzhaka ya Rixaka (Nawu wa No. 11 wa 1999) ni Nawu wa Switirho swa Ndzhaka (Nawu wa No. 25 wa 1999) I vumbhoni bya xivono lexi nga kona eka mfumo mayelana ni xikongomelo lexi.
Tindzawulop ta Mfumo, minhlangano leyi nga riki ya mfumo, minhlangano ya vaaki ni vanhu ntsena va tekile magoza hi ku hambana ku hlayisa no tivisa vanhu hi ndzhaka ya mfuwo. Hambiloko mhaka leyi yi khenseka swinene, swa laveka leswaku mfumo wu va wona wu rhangelaka hi ndlela leyi kondleteriweke ku vumba tiphurogireme leti nga koka mahlo ya vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga eku ringeteni ku hlayisa ndzhaka ya mfuwo werhu. Tiphurogireme leti ti fanele ku va ti nga kongomisi ntsena eka ku hlengeleta minchumu ya ndzhaka kambe ti tlhela ti kongomisa eka ku tumbuluxa tipholisi ni milawu leswi nga ta sirhelela ndzhaka ya mfuwo werhu. Tinhenha ta ndzhaka wa mfuwo werhu leti hambi swi tika swinene ti yeke emahlweni ni ku hlota vutivi ti fanele ku xiximiwa ni ku khensiwa hilaha swi faneleke hakona.ate recognition.
SWIKONGOMELO
Ku tlangela ndzhaka ya mfuwo werhu eka 10 wa malembe ya Demakhirasi.
Ku kumisisa Ndzhaka ya Vanhu
Ku vumba mbango wa mbhurisano hi timhaka to hlayisa Ndzhaka leswi nga ta tlhela swi pfuna eka ku vumbiwa ka tipholisi ni milawu ya , nhlayiso, nsirhelelo ni ntlakuso wa Ndzhaka ya Mfuwo.
Ku tlakusa ku tirhisiwa ka ndzhaka tani hi xitirho xo aka rixaka, ku aka ndzivalelano, mpfuxelelo wa vumunhu ku ri hi ndlela yo aka vutitivisi bya Afrika Dzonga.
Ku tlakusa Afrika Dzonga ngopfu-ngopfu hi tlhelo ra swa vuendzi.
VATIRHERIWA
Vaaki va Afrika Dzonga va katsa tinxaka to hambana-hambana ta mfuwo. Ndzawulo yi rhandza ku endla pfhumba ro tivisa vaaki hi ku angarha hi timhaka ta ndzhaka ya mfuwo. Ku ni mavonele laha Afrika Doznga ya leswaku Masiku ya tiholideyi ta rixaka ya khumbha ntsena vantima. Leswi swi lwisana ni mhaka yo aka rixaka, nzdivalelano ni ku hanyisana. Switirateji swa hina swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi yi nga ta kota ku koka mahlo ya vaaki hi ku angarha eku tlangeleni ka masiku ya tiholideyi ta rixaka, ngopfu-ngopfu siku ro tlangela swa ndzhaka.
VATIRHI-NKULU
Komiti ya Ndzawulo ya swa Vutshila ni Mfuwo
Tindzawulo ta Mfumo ta Rixaka;
Mimfumo ya miganga
Swihangalasa-mahungu
Tihuvo ta Nawu;
Tindhawu ta Tidyondzo ta le Henhla
Tindhawu ta Vurhangeri bya Ndzhavuko
Minhlangano ya Tikereke
Swiyenge swo Tiyimela
Minhlangano yo ka yi nga ri ya Mfumo
Mintlawa ya swa Mfuwo
Minhlangano ya Vaaki va Miganga
PULANI YA PHUROJEKE
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi ringanyeta manghenelo yo hambana eka N?hweti ya Ndzhavuko na Minongonoko ya Siku ra Ndzhaka 2004. Hi ringanyeta ku ka hi nga ha yi mahlweni na ?Ntlangu wa Rixaka? lowu hakanyingi wu fambisanaka na ntlangu lowukulu e ?Union Builldings? kumbe eka ndhawu yin?wana. Hi na mavonelo yo endla leswaku N?hweti ya Ndzhaka na Siku ra Ndzhaka ku va na ku hoxiwa ka xandlla xa nkoka hi Swifundzhankulu, Timhasipala na Mfumo wa Rixaka eka endlelo ro andlaleka leswaku N?hweti ya Ndzhaka na Siku ra Ndzhaka swi va na ntshikilelo eka muganga no tumbuluxa vuswikoti byo hlanganisa vaaki va Afrika Dzonga hi mhaka ya Ndzhaka ya mfuwo werhu. Hi tsakela ku tirhisa nkongomelo tanihi hi nchumu wo fikelela xivono xikulukumba xo hlengeleta, hlayisa, no sirhelela Ndzhaka wa mfuwo werhu. Hi ku tirhisa nkongomelo, eka ntlhanu wa malembe, DAC yi tsakela ku tumbuluxa pholisi na nawu xikan?we na masungulo ya rixaka ya matimba na ndhawu ya mahungu ya Ndzhaka ya Mfuwo werhu na Timali ta Vanhu lava Hanyaka tanihi loko lexo hetelela xi ri karhi xi lahleka masiku hinkwato.
FURIMEWEKE LEYI RINGANYETIWEKE YA MATIRHELE EKA N?HWETI YO TLANGELA SWA NDZHAKA
Hi ringanyeta mavhiki ya nkoka lawa ya nga ta endla swilo swo hambana swi tekiwa siw leswi tekeriwaka nhlokweni eka Ndzhaka ya mfuwo werhu. Vahoxi va xandla vo hambana va ta nyika vuxokoxoko bya hi laha va pulaneke ku simeka minongonoko leyi khavisiweke ku tivisisa Ndzhaka ya mfuwo werhu. Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi pulana ku aka vuxaka na Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika Dzonga (SABC) ku vona leswaku nkongomo wu le rivaleni na minongonoko ya wona n?hweti hinkwayo.
Hi ku tirhisa vuxaka na SABC, ntlawa wa mburhisano eka swa Xintu/Vutivi bya swa Ndzhavuko na Mintolovelo swi ta lulamisiwa. Xikongomelo xikulu ku ta va ku tirhisa ndzhaka ya mfuwo wa Afrika Dzonga ku nghenisa xandla eka swilaveko swa rixaka ku katsa ku lwisa HIV/AIDS, ku hunguta vugevenga, ku aka vutitivi bya rixaka ra Afrika Dzonga na matikhomelo lawa ya yaka hansi.
Ku endla leswaku miehleketo ya swa xintu/vutivi bya swa ndzhavuko na mintolovelo leyi hanyaka eka vantshwa, i swa nkoka ku kombisa eka xilaveko xa nkoka wa mpfuno wa mintolovelo leya namuntlha (Hi laha vantshwa va nga vuyeriwaka ha kona eka swa ximunhu na ikhonomi). Xikombiso, ku vile na ku engeteleka ko tirhisa mpahla ya xintu, ku tirhisa swo tola xikandza na nkhaviso, leswi vantshwa va swi tekaka tanihi xivandla xo nyika matimba eka ikhonomi ya ximunhu.
Ma-Afrika Dzonga lava tiviwaka ku va na vuswikoti byo hlawuleka na tithekiniki endhawini ya xintu/vutivi bya swa ndzhavuko na mintolovelo va ta rhambiwa ku ya eka SABC naswona va ta nyikiwa nkarhi wo avelana vutivi na vanhu hinkwavo. Ntshikilelo wu fanele ku va eka hi laha swilo swa vutivi bya ndzhavuko na mintolovelo swi nga tirhisiwaka ha kona ku fikelela swilaveko swa rixaka.
Tidhawu ta nkoka ti nga katsa:
Swikili swa xintu, vupulani na vuvatli
Swakudya swa xintu na maswekelo na vuswikoti byo swi hlayisa
Mirhi na vuswikoti byo tshungula
Nkhaviso wa xintu na maambalelo
Vuyimbeleri bya xintu na ncino leswi fambelanaka na ntokoto wo hambana ka vutomi na mfanelo wo velekiwa, vukati, rifu na swin?wana.
Matimu yo hlamusela na Xintu xo hlamusela
VHIKI RO SUNGULA: VUYIMBELERI NA NCINO
Eka vhiki leri ku ta va ku ri ni vuyimbeleri ni mincino leswi nga ta endliwa ku ri karhi ku hlayiwa switori ni vugandzeri. Lowu ku ta va nkarhi wo kombisa ndlela leyi mimfuwo yo hambana hambana yi nga tekelelana ha yona ku ya hi nkarhi. Xikongomelo-nkulu xa ntirho lowu I ku tshikelela ku fana ka ndzhaka yerhu leswi swi nga pfunaka eka ku aka rixaka handle ko hi hambanisa.Hikwalaho ke, swi ta va swa nkoka swinene ku pfuniwa hi vadyuhari ku va hi kota ku fikelela xivono lexi xo endla nkombiso wa minchumu leyi ya matimu hinkwayo leyi nga ta koka ni mahlo ya lava ha riki vantsongo.
Ndzawulo yi le ku tirhisaneni ni tiyuniovhesiti ta Venda, Zululand na Fort hHare eku hlengeleteni no hlayisa Vuyimbeleri, Ncino ni matimu yo runugula kunene hi nomo swa xintu. Vhiki leri ku ta va nkarhi wo kombisa kahle leswi phurojeke leyi yi koteke ku swi fikelela.
Xa nkoka swinene I ku nghenelela ka miganga eku endleni ka nkombiso wa vuyimbeleri ni mincino swa xintu.
VHIKI RA VUMBIRHI: VUTIVI NI MAENDLELE SWA XINTU
Ku ni ntolovelo wo fananisa vutivi ni maendle swa xintu ni vantima ntsena. Leswi swi vumba miehlekete leyi hoxekeke evanhwini ya leswaku tinxaka tin?wana ta vanhu laha Afrika Dzonga tona a ti zanga ti hlangana ni swiphiqo swa xintu leswi vantima va hlangeneke na swona. Xikombiso, maendlele ya mirhi, swakudya ni swo tola swi hambanile swinene masiku lawa ni leswi a swi endlisiwa xiswona khale. Leyi I mhak a leyi fanaka eka tinxaka hinkwato naswona ku ni swo tala leswi hi nga bulaka hi swona swo fana ni ndlela leyi vakokwa wa hina a va rimisa xiswona, leswi a va tshiverisa xiswona ndzilo, leswi a va cerisa swona nsuku ni dayimani, leswi a va hlayisisa swona mbangu, leswi a va fuwisa swona swifuwo, leswi a va pfunisa xiswona eku tswariweni ka n?wana, leswi a va kurisisa xiswona vana, leswi a va tibombisisa xiswona ni swin?w. ni swin?w. Ndzawulo yi lava ku nghena swinene-nene eka mbhurisano wa swakudya swa xintu.
SWAKUDYA SWA XINTU
Swakudya swa xintu swi fuwile swinene naswona swi chipile loko swi pimanisiwa ni swakudya swa xilungu. Hambiswiritano, mhaka leyi yo fuwa no chipa ka swakudya leswi a yi si humeseriwa kahle erivaleni.
Ndzawulo yi tiyimiserile ku tirhisana ni va ka CSIR na Kellog Foundation ku endla phurojeke yo kombisa swakudya swa xintu. Phurojeke leyi yi ta ngheneleriwa swinene hi vaaki va miganga.
VHIKI RA VUNHARHU: TINHENHA TA NDZHAKA YA XINTU NI SWITORI SWA VONA
Veka vhiki leri ku ta kumisisiwa no burisaniwa ni vanhu lava va tirheke hi matimba eka timhaka to hlayisa ndzhaka ya mfuwo werhu.
Hi tirhisile rito ra tinhenha ku va hi olovisa theme ra Ndzhaka ya Vanhu lava Hanyaka, leri ku nga theme leri tirhisiwaka hi UNESCO kambe ri vulaka mhaka yo fana.
Tinhenha leti I vanhu lava va:
Va ringeteke hi tindlela hinkwato ku pfuxelela no sirhelela mfuwo lowu a wu ri eku loveni hikwalaho ko pfumaleka ka swipfuno swo wu sirhelela hikwalaho ka ku cinca loku veke kona ko tekelelana ka vanhu lava nga ekusuhu ni kusuhi.
Tikombiseke handle ko tipfinyinga eku tlakuseni mfuwo wa vona wa ndhawu leyi va tshamaka eka yona ku ri hi ndlela yo vumba ntwanano eka vaaki va ndhawu leyi va tshamaka eka yona.
Kombiseke swikili ni tithekiniki swa le henhla
Veke swikombiso eka timitsu ta matimu ya mfuwo ya ndhawu leyi va tshamaka eka yona
Tlakuseke mfuwo wa wona tani himbhoni ya vuvona exikarhi ka mimfuwo yo hambana-hambana.
VHIKI RA VUMUNE: MBHURISANO MAYELANA NI NTIRHO WA NDZHAKA YA MFUWO EKA MPFUXELELO WA MAHANYELO/VUMUNHU, KU HANYISANA, KU HERISA VUSIWANA; KU AKA RIXAKA; NDZIVALELANO NI VUTITIVISI BYA RIXAKA
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi tiyimiserile ku va ni mimbhurisano etikweni hinkwaro mayelana ni mhaka leyi kombisiweke laha henhla. Xikongomelo xa goza leri I ku olovisa ku twisiseka ka mhaka ya swa ndzhaka eka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. Leswi swi endleriwa nakambe ku kota ku kuma tindlela leti xivono xa swa ndzhaka xi nga fikeleriwaka ha tona.
Hikwalaho ka ku va Ndzawulo yi xixima vutlhari lebyi vaaki va Afrika Dzonga va nga na byona mayelana ni mhaka ya swa ndzhaka, ndzawulo yi ta endla mimbhurisano eka swihangalasa mahungu ku kuma mavonele mayelana ni ndlela leyi ndzhaka yi nga tirhisiwaka ku fikelela hinkwaswo leswi kombisiweke laha henhla.
Mbhurisano lowu, wu ta vumba masungulo ya mvumbele ya Xitirateji xa Rixaka xa nhlengeleto, nsirhelelo, nhlayiso ni ntlakuso wa Ndzhaka ya Mfuwo werhu/ndzhaka ya mfuwo lowu nga khomekiki.
Ku ta vumbiwa ntirhisano ni va ka SABC laha ndzawulo yi nga ta burisana ni vaaki mayelana ni tiphurogireme leti va lavaka leswaku ti endliwa mayelana ni mhaka leyi.
SIKU RO TLANGELA SWA NDZHAKA TI 24 TA NDZHATI
Ku tlangeriwa ka siku ra swa Ndzhaka ku ta endliwa eka swifundzhankulu hinkwaswo swa 9 xikan?we ni le ka timasipala. Ndzawulo ya Rixaka yi ta tirhisa n?hweti leyi ku simeka pfhumbha leri nga ta kondza ri fika eka Xitirateji xo Hlengeleta, Hlayisa, Sirhelela, Tlakusa no Hangalasa Ndzhaka ya Mfuwo werhu.
<fn>tso_Article_National Language Services_NKOMBETO.txt</fn>
NKOMBETO WA: 1/005
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO XA NYIKO YA MUDYOHARI KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya mudyohari xi amukeriwile ku sukela hi
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. U komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 2/005
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO NYIKO YA SWIGONO KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke xi amukeriwile ku sukela hi , tani hi loko ku tiyisisiwile leswaku xiyimo xa vugoneki bya wena i xa vutomi hinkwabyo
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... xikombelo ... vugono ... 05.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 3/005
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO NYIKO YA SWIGONO KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke xi amukeriwile ku sukela hi , tani hi loko ku tiyisisiwile leswaku xiyimo xa vugoneki bya wena i xa vutomi hinkwabyo
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa ku sukela eka siku leri anakanyiweke hi Mufambisi-Nkulu.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 4/006
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO NYIKO YA N?WANA -WO-WUNDLA KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya n?wana-wo-wundla ehenhla ka xi amukeriwile ku sukela hi . Ku yisa mahlweni tihakelo ta nyiko ya wena ku lawuriwa hi ku rhumeriwa ka xikombelo xo yisa mahlweni.
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ko hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA:5/005
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO NYIKO YA NHLAYISO-WA- VAHLAYISIWA KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya nhlayiso-wa-vahlayisiwa ehenhla ka xi amukeriwile ku sukela hi .
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ko hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 6/004
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO NYIKO YO WUNDLA N?WANA YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko Yo wundla n?wana ehenhla ka xi amukeriwile ku sukela hi .
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ko hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 7/005
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO XA NYIKO-EKA-MPFUNETO KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko-eka-mpfuneto xi amukeriwile ku sukela hi .
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ko hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Tihakelo ta nyiko leyi ti ta endliwa ni Ya wena. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... xikombelo ... mpfuneto ... 05.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 8/005
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO XA NYIKO YA KHALE KA VALWI VA NYIMPI KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa nyiko ya Khale Ka Valwi Va Nyimpi xi amukeriwile ku sukela hi .
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ko hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi va vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Swi tiyisisiwile leswaku vugono bya wena i bya xinkarhana kutani nyiko leyi yi ta herisiwa hi . Loko u ri ni miehleketo ya leswaku xiyimo xa wena xa vutomi xa ha ku pfumelela leswaku u kuma nyiko ya vanhu lava gonekeke, u nga rhumela xikombelo xa nyiko ya munhu loyi a gonekeke.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 9/005
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO YA WENA KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992).
ya wena ku ya hi Ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku tlhala u kambisisisa.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u nga rhumelela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka loko nyiko ya wena yi yimisiwile. Ku va u tsandzeka ku rhumela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni ku nga si hela nkarhi lowu swi ta endla leswaku nyiko ya wena yi herisiwa. Loko yi laveka, xikombelo xintshwa xi ta rhumeriwa.
Loko ku ri leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisiwa ... nyiko ... 05.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 9/008
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tinswalo u tivisiwa leswaku mayelana ni yi yimisiwile ku ya hi Vulawuri bya 23 ku sukela hi hikwalaho ko va u tsandzekile ku kambisisa, ku hlamula papilla leri u rhumeriweke tona.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 , u nga rhumela xikombelo xo va u tlhela u nyikiwa nyiko ya wena hi PAPILA ku nga si hundza nkarhi wo ringana 90 wa masiku ku yimisiwili nyiko. Loko u tsandzeka ku rhumela xikombelo eka masiku lama ya pimiweke nyiko ya wena yi ta herisiwa handle ka xitiviso xin?wana.
Loko u ri ni swivutiso swo karhi u nga lolohi ku burisana ni va hofisi ya swa vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisiwa ... nyiko ... 08.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 10/001
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
NKAMBISISO WA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku ya hi Ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi fikele hi nkarhi wo tlhela yi kambisisiwa ku ya hi vulawuri bya 23.
U komberiwa ku ya ehofisi ya Ku nga si fika .
Loko u nga ta swi kota eka xikombelo lexi, u komberiwa ku burisana ni vahofisi ya vapfuneti va le mugangeni wa le ka n?wina ku lulamisela siku rin?wana.
Loko ku va na ku cinca hi tlhelo ra vutomi bya wena kumbe katsa wena ni/kumbe ku va mi pfumala mali, ku katsa ni xiyimo lexi n?wana a nga va ka ka xona ku ya hi loyi nyiko yi hakeliwaka yena, maphepha yo tiyisisa ya anele ku tiwa na wona.
Loko ko va na ku kanakana mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni vahofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... nkambisiso ... nyiko ... 01.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 18/004
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU HERISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992).
Hi ku titsongahata u tivisiwa leswaku ku ya hi Vulawuri bya 24 bya Nawu hi tlhelo ra yi herisiwile ku suka
Nyiko yi herisiwe hikwalaho ka x(sw)ivangelo leswi landzelaka:
Ku ya hi xivangelo lexi nameketiweke, ku ya hi muxaka wa nyiko)]
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 19/002
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU HERISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi ku titsongahata u tivisiwa leswaku ku ya hi Vulawuri bya 24 bya Nawu hi tlhelo ra yi herisiwile ku suka hikwalaho ka leswi u tsandzekeke ku koxa nyiko tin?hweti tinharhu hi ku landzelana.
U ka rhumela xikombelo xo tlhela u kuma nyiko ya wena hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka ku herisiwa ka nyiko ya wena.
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... Herisiwa ... nyiko ... 02 doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 20/003
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU TIYISISIWA KA NYIKO LEYI NYIKIWAKA N?WHETI NI N?HWETI KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Ku ya hi vulawuri bya 23 wa Nawu , (muxaka wa nyiko) ya wena wu kambisisiwile hi(siku). Ku ya hi Nawu mintsengo hinkwayo ya nyiko ti ringaneriwa hi ku kamberiwa.
Ku landza nkambisiso, ntsengo wa n?hwet yin?wana na yin?wana wa nyiko ya wena wu ta tshama tani hi (ntsengo wa n?hweti hi n?hweti) ku suka hi (siku).
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 21/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU HUNGUTIWA KA NTSENGO WA NYIKO LEYI NYIKIWAKA N?WHETI NI N?HWETI KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Ku ya hi vulawuri bya 23 wa Nawu , (muxaka wa nyiko) ya wena wu kambisisiwile hi(siku). Ku ya hi Nawu mintsengo hinkwayo ya nyiko ti ringaneriwa hi ku kamberiwa.
Ku landza nkambisiso, ntsengo wa n?hwet yin?wana na yin?wana wa nyiko ya wena wu ta hungutiwa ku ya eka (ntsengo wa n?hweti hi n?hweti) ku suka hi (siku). Ku hunguteka loku ku vangiwa hi swivangelo leswi landzelaka:
Siya ndhawu ya swivangelo leswi nga ta huma eka tabula.
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 22/001
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU HUNGUTIWA KA NTSENGO WA NYIKO LEYI NYIKIWAKA N?WHETI NI N?HWETI KU YA NAWU 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Ku ya hi vulawuri bya 18 wa Nawu , (muxaka wa nyiko) ya wena wu hungutiwile ku ya eka (ntsengo wa n?hweti yin?wana na yin?wana) ku sukela hi (siku) u amukeriwile eka instichuxini leyi nga ni kontiraka ni Mfumo ku va ni vutihlamuleri lebyi hetisekeke ku hlayisa ni ku lulamisa vutshamo bya yona.
U nga lava ku kombela leswaku nyiko ya wena yi pfuxetiwa ku suka ka siku leri u pfumeleriweke ku huma eka instichuxini.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... hunguta ... xihlovo ... 03.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 23/003
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU LULAMISIWA KU NYIKA NAKAMBE NYIKO YA MUDYHARI KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa wena xo lulamiseriwa ku nyikiwa nakambe giranti ya mudyuhari xi amukeriwile naswona nyiko ya wena yi ta lulama ku suka hi (siku), tani hi leswi ku tiyisesiweke leswaku ku goneka ka wena i swa vutomi bya wena hinkwabyo.
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 24/003
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU LULAMISIWA KU NYIKA NAKAMBE NYIKO EKA MUNHU LOYI A GONEKEKE KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa wena xo lulamiseriwa ku nyikiwa nakambe giranti ya munhu loyi a gonekeke xi amukeriwile naswona nyiko ya wena yi ta lulama ku suka hi (siku), tani hi leswi ku tiyisesiweke leswaku ku goneka ka wena i swa vutomi bya wena hinkwabyo.
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
VUXOKOXOKO BYA BANKI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri ki ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga hundziki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiki yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 28/000
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU KAMBISISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Ya wena yi kombeta.
Hi ku titsongahata u tivisiwa leswaku ku ya hi Vulawuri bya 23.
U komberiwa ku fika eka hofisi ku nga si fika . Loko u nga ta swi kota eka lexi xikombelo, burisana ni va vupfuneti va muganga wa le ka n?wina ku lulamisa siku rin?wana.
Loko ku ri na ku cinca eka kata wena/wena hi wexe ehenhla ka swin?wana na swin?wana , swa vutomi kumbe swa timali, tana ni maphephe lama tiyisisaka.
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... kambisisa ... nyiko ... 08.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 26/003
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
Eka Nkulukumba/Manana
KU NYIKA NAKAMBE NYIKO YO HLAYISA N?WANA KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa n?wina xo nyiHiwa nakambe giranti yo hlayisa n?wana hi tlhelo ra (vito ra n?wana ni id) xi amukeriwile naswona nyiko ya wena yi ta lulama ku suka hi (siku).
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri Hi ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga Hundzuki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiHi yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... nyika ... hlayisa ... 03 doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 26/003
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
Eka Nkulukumba/Manana
KU NYIKA NAKAMBE NYIKO YA NHLAYISO WA LAVA PFUNETIWAKA KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa n?wina xo nyiHiwa nakambe giranti yo hlayisa vapfuniwa hi tlhelo ra (vito ra n?wana ni id) xi amukeriwile naswona nyiko ya wena yi ta lulama ku suka hi (siku).
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri Hi ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga Hundzuki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiHi yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... nyika ... hlayisa ... 03.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 27/002
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
KU NYIKA NAKAMBE NYIKO KU YA HI NAWU WA WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa wena xo va u tlhela u nyiHiwa (muxaka wa nyiko) ya wena ku ya hi Vulawuri bya 24 lebyi kongomeke.
Endzhaku ko xiyisisa loku hetisekeke, ha tisola ku ku tivisa leswaku a wu humelelangi eka xikombelo xa wena, tani hi leswi swivangelo leswi u swi nyikeke swo tsandzeka ka wena ku ta teka nyiko ya wena tin?hweti tinharhu hi ku landzelana swi nga eneriseHi.
Loko u vona ongi u faneriwile hi ku kuma nyiko leyi hakeriweke ku ya hi Nawu, u nga rhumela xikombelo xa nyiko nakambe.
Ku ya hi Xiphemu xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo apila eka Xirho xa Huvo-nkulu ya Khansele ya Vupfuneti hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... nyika ... nyiko ... 02 .doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 28/001
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU KAMBISISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Ya wena yi kombeta.
Hi ku titsongahata u tivisiwa leswaku ku ya hi Vulawuri bya 23.
U komberiwa ku fika eka hofisi ku nga si fika . Loko u nga ta swi kota eka lexi xikombelo, burisana ni va vupfuneti va muganga wa le ka n?wina ku lulamisa siku rin?wana.
Loko ku ri na ku cinca eka kata wena/wena hi wexe ehenhla ka swin?wana na swin?wana , swa vutomi kumbe swa timali, tana ni maphephe lama tiyisisaka.
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 29/002
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
: tinyiko leti yimisiweke
KU NYIKA NAKAMBE NYIKO LEYI YIMISIWEKE KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa wena xo va u tlhela u nyiHiwa (muxaka wa nyiko) ya wena ku ya hi Vulawuri bya 26 lebyi kongomeke.
Endzhaku ko xiyisisa loku hetisekeke, ha tisola ku ku tivisa leswaku a wu humelelangi eka xikombelo xa wena, tani hi leswi swivangelo leswi u swi nyikeke swo tsandzeka ka wena ku ta teka nyiko ya wena tin?hweti tinharhu hi ku landzelana swi nga eneriseHi.
Siya swivandla swa swikongomelo leswi nga ta huma eka tabula swi ta fana ni swivangelo swo ala kumbe ku yimisiwa handle ko tlula tin?hweti tinharhu hi ku landzelana
Loko u vona ongi u faneriwile hi ku kuma nyiko leyi hakeriweke ku ya hi Nawu, u nga rhumela xikombelo xa nyiko nakambe.
Ku ya hi Xiphemu xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo apila eka Xirho xa Huvo-nkulu ya Khansele ya Vupfuneti hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... nyika ... nakambe ... 02.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 30/003
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
Eka Nkulukumba/Manana
KU PFUXETA NAKAMBE NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WA MPFUNETO WA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku xikombelo xa n?wina xo pfuxeta nakambe (muxaka wa nyiko) ku ya hi Vulawuri bya 18 xi amukeriwile kutani nyiko ya wena yi ta pfuxetiwa ku suka hi (siku).
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri Hi ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga Hundzuki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiHi yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... pfuxeta ... nyiko 03.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 31/000
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO YA WENA KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku ya hi Ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u nga rhumelela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka loko nyiko ya wena yi yimisiwile. Ku va u tsandzeka ku rhumela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni ku nga si hela nkarhi lowu swi ta endla leswaku nyiko ya wena yi herisiwa. Loko yi laveka, xikombelo xintshwa xi ta rhumeriwa.
Loko ku ri leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisa ... nyiko ... 00.doku. 01-10-25
NKOMBETO WA: 32/003
Xiyaxiya: Kherefu, sw.n.sw. tani hi le ka xiphemu xo sungula xa papilla
Eka Nkulukumba/Manana
KU YA EMAHLWENI NI NYIKO YA N?WANA WA NHLAYISO KU YA HI NAWU WA 1992, WA MPFUNETO WA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa nyiko ya n?wana wa nhlayiso ehenhla ka (vito ra n?wana na nomboro ya id) xi kombeta. Swi amukeriwile ku ya emahlweni ni nyiko ku suka (n?wheti yo hakela) ku ya fika eku heleni ka lembe leri, ntsena loko n?wana a ha ri mudondzi wa minkarhi hinkwayo esekondari kumbe exikolweni xo hlawuleka.
Ku hakeriwa ka nyiko ya wena swi lawuriwa hi ku rhumeriwa ka swibumabumelo swa social worker, ripoto ya yena kumbe papilla rin?wana na rin?wana ku ya hi Xiyenge xa 33 xa Nawu wa Vana, (Nawu wa 74 wa 1983).
Ntsengo wa mali leyi hakeriwaka ni vuxokoxoko bya ndhawu ya tihakelo hi leswi landzelaka:
TIHAKELO TO SUNGULA TI TA VA KONA HI:
NTSENGO WO SUNGULA LOWU HAKERIWAKA:
NDHAWU YO TIHAKELO/EPOSWENI:
Ntsengo lowu saleleke endzhaku ku hakeleriwa wu ta tisiwa ni ntsengo wo sungula. Loko ntsengo lowu wu hundza mpimo wa xifundza, ntsengo wu ta hangalasiwa eka tin?wheti to hlaya. Hi tintswalo, burisana ni va hofisi ya vapfuni ya muganga wa le ka n?wina ku kuma mahungu hi xitalo mayelana ni leswi.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u anele ku byela hofisi ya muganga wa le ka n?wina ku hundzuka kun?wana ni ku n?wana, swa vutomi bya wena/kumbe nkata wena, ni n?wana loyi a hakeleriwaka nyiko, ni swa timali.
Ku ya hi Xiyenge xa 12 na 17(c) xa Nawu munhu un?wana ni un?wana a nyiketaka mahungu lama hi vutivi byakwe ma nga ri Hi ya ntiyiso leswaku a ta kuma nyiko swi ta n?wi endla leswaku a kumeka a ri ni nandzu. Ku ya hi Xiphemu xa 18 xa Nawu munhu un?wana na un?wana a kumiwaka a ri ni nandzu wolowo u ta hakerisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga Hundzuki 12 wa tin?wheti, kumbe hi swimbirhi ku hakerisiwa no khotsiwa.
Ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu swi nga vanga ku herisiwa ka nyiko. Nyiko yin?wana ni yin?wana yi nga ku kongomangiHi yi fanele ku tlheriseriwa.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 33/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU ALA KU YISA MAHLWENI NYIKO YA N?WANA WO WUNDLA KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa wena xo nyikiwa ku ya emahlweni nyiko ya n?wana wo wundla ya (vito ta n?wana ni id) yi kombeta.
Endzhaku ko kambisisa swinene, ha tisola ku ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi tsandzile hikwalaho ka swivangelo leswi landzelaka:
Siya xivandla xa swivangelo leswi nga ta humesiwa eka tabula
Swi ta fana ni swivangelo swo ala
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo kombela ku tengisiwa nakambe eka Xirho xa Huvo-Nkulu ya Vapfuni hi PAPILA eka kherefu leyi landzelaka ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ro amukela papila leri.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 34/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU NCINCA KA VUXOKOXOKO BYO HAKELA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa wena xo ncinca vuxokoxoko bya ku hakeriwa ka wena xi kombeta
NDHAWU YO HAKELA/EPOSWENI (Nhlamuselo ya ndhawu kumbe Poso)
VUXOKOXOKO BYA BANKI (Rhavi ni nomboro ya akhawunti)
SIKU: (Siku ra muholo)
Loko u laviwa ku kambisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papilla , tin?hweti tinharhu ku nga si fika siku ro kambisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi laviwaka hi rona. Ku landzela nkambisiso wa nyiko ku ri karhi ku pimanyetiwa xiyimo lexi u nga va ka ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa, kumbe ku yimisiwa. Ku tsandzeka ku kambisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa wena xa vutomi swi nga vanga ku yimisiwa ka nyiko ya wena.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... cinca ... vuxokoxoko ... 02.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 35/001
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
XITIFIKETI XA SWA RIHANYU: NAWU WA 1992,WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992) mayelana ni (Vito ni id)
Mina ndzi fungeke laha hansi, ndzi tiyisisa leswaku vuxokoxoko lebyi ndzi byi kombeteke hi lebyi ndzi byi tivaka ni ku byi tshemba ku va bya ntiyiso na ku va byi ri hava xihoxo. Ndza swi tiva leswaku ku tiyisisa kun?wana ni kun?wana ka vunwa ku vanga ku twisiwa ku vava ku ya hi nawu.
Nhlamuselo leyi nga laha henhla yi hlamuseriwe muvuyeriwa naswona u enerisiwile hi leswi swi nga endzeni ka yona. Muvuyeriwa u vutisiwike swivutiso leswi landzelaka:
i Xana wa humana na vundzeni bya ntiyisiso lowu nga laha henhla naswona wa swi twisisa xana? Ina/E-e ii Xana u ni mivono yin?wana ku pfumelelana ni ntiyisiso lowu lawuriweke? (Ina/E-e)
iii Xana u amukela ntiyisiso lowu wu boha eka tlhelo ra wena? (Ina/E-e).
Nkandziyiso wa titniho ta muvuyeriwa
NSAYINO: MUVUYERIWA
VITO HI MALETERE LAMAKULU
SIKU
Mina mufunghi ndzi tiyisisa leswaku (vito ra muvuyeriwa nomboro ya ID) u ve na mina hi (siku) e (ndhawu).
Xivongo
Mavito yo hetiseka
Kutani u sayinile ni ku fungha eka hi siku ra ...siku ra ... Deponente u amukela leswaku wa tiva ni ku twisisa vundzeni bya afideviti leyi, a nga ali nchumu ku tiyisisa /ku tiyisisa afideviti/ ku amukeriwa/ku tiyisisa vundzeni i ntiyiso na ku va ku ri hava xihoxo naleswaku yena u amukela oath/ntiyisiso ku ri mhaka leyi n?wi bohaka.
NSAYINO: KHOMIXINARA WA OATH SIKU RA XITEMPE XA HOFISI
VITO HI MALETERE LAMAKULU
SIKU
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... xitifiketi ... rihanyu ... 01.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 36/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU THORIWA KA MUNHU LOYI A PFUMELERIWAKA HI NAWU KU LANDZA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku ku ya hi vulawuri bya 17 (vito ra muhu wa kona ni nomboro ya id) u pfumeleriwile hi nawu hikwalaho ka xikombelo xa wena ku landza nyiko ya wena (ndhawu yo holla) ku sukela hi siku ra (siku).
Ntirho wa (vito ra murhumiwa) i ku TEKA nyiko ematshan?wini ya wena ni ku nyiketa ntsengo hinkwawo.
Loko swo endleka minkarhi yin?wana u ehleketa ku herisa mpfumelelo wa munhu loyi a thoriweke, tivisa hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vupfuneti leswi u nga swi anakanya hi PAPILA.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 37/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU ALA XIKOMBELO XA MUNHU LOYI A PFUMELERIWAKA HI NAWU KU LANDZA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Xikombelo xa wena xa (vito ra munhu loyi a thoriwaka na nomboro ya id) ku landza nyiko ematshan?wini ya wena xi kombeta.
Endzhaku ko kambisisa hi ku hetiseka, ha tisola ku ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi tsandzile. Ku ya hi Vulawuri bya 17 munhu un?wana ni un?wana a nga pfumeleriwi ku landza nyiko ya vanhu va ku tlula ntlhanu. (Vito ra munhu loyi a thoriwaka na nomboro ya id) u pfumeleriwile ku landza tinyiko ematshan?wini ya ntlhanu wa vavuyeriwa.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... ala ... landza 02.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 38/001
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU THORIWA KA MUNHU LOYI A PFUMELERIWAKA HI NAWU KU HLAYISA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992) (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku ku ya hi Xiyenge xa 8(b) xa Nawu, u thoriwile tani hi ximfumo ku hlayisa nyiko ya (vito ra muvuyeriwa na id) ku sukela hi (n?hweti ya muholo).
U ta landza nyiko eka: (Ndhawu yo holla kumbe ePosweni).
Ku ya hi Xiyenge xa 8 xa Nawu ntirho wa wena ku ta va ku landza nyiko ematshan?wini ya muvuyeriwa, na ku vona leswaku nyiko yi tirhisiwa, ku ya hi swilaveko leswi lawuriweke, ku endlela ku vuyeriwa ka muvuyeriwa. Mutirhi wa Ndzawulo a nga ku kombela hi nkarhi lowu faneleke ku rhumela mapapila ya ku kombeta no tiyisisa endzhaku. Ku ya hi Vulawuri bya 23 laha ku nga hava mapapila yo tiyisisa ku ncinca ka xiyimo xa mali ni vutomi bya muvuyeriwa, Darekitara-Jenerali u ta ku kombela ku rhumela ntiyisiso lowu amukelekaka kumbe xitifiketi xa swa rihanyu xa muvuyeriwa a ri karhi a hanya.
Ku engeta, swi ta laveka leswaku u vona leswaku muvuyeriwa wa tivisiwa hi ta vundzeni bya papilla leri na swona u fambisana ni maendlelo ya nkambisiso wa Ndzawulo.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... thoriwa ... hlayisa ... 01 doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 39/000
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku yi kambisisa.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u nga rhumelela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka loko nyiko ya wena yi yimisiwile. Ku va u tsandzeka ku rhumela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni ku nga si hela nkarhi lowu swi ta endla leswaku nyiko ya wena yi herisiwa. Loko yi laveka, xikombelo xintshwa xi ta rhumeriwa.
Loko ku ri ni leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisa ... nyiko ... 00.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 39/003
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku yi kambisisa.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u nga rhumelela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka loko nyiko ya wena yi yimisiwile. Ku va u tsandzeka ku rhumela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni ku nga si hela nkarhi lowu swi ta endla leswaku nyiko ya wena yi herisiwa. Loko yi laveka, xikombelo xintshwa xi ta rhumeriwa.
Loko ku ri ni leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisa ... nyiko ... 03.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 40/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
KU HUNDZULUXIWA KA NYIKO YO PFUNETA TA VUTOMI KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku nyiko ya wena ya munhu loyi a gonekeke yi hundzuriwile yi va nyiko ya mudyohari ku ya hi Vulawuri bya 19 , tani hi loko u fikelerile malembe lama lawuriweke ku kuma nyiko yo tano.
Ku ya hi Vulahuri bya 23 ku laveka u hlamusela hofisi ya muganga wa le ka n?wina hi ku hundzuka kun?wana ni kun?wana ka wena na/ kumbe nkatsako, vutomi na/kumbe xiyimo xa swa timali. Loko u nga komberiwa ku xiyisisisa nakambe nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu, u ta tivisiwa hi papila, tin?wheti tinharhu ku nga si fika siku ro xiyisisa kumbe siku leri xitifiketi xa swa rihanyu xi fikaka hi rona. Ku landza nxiyisiso wa nyiko ya wena ni ku tekeriwa enhlokweni xiyimo lexi u nga ka xona, nyiko ya wena yi nga tlakusiwa, hungutiwa kumbe herisiwa. Loko wo tsandzeka ku xiyisisa nyiko ya wena kumbe ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi herisiwa.
Vuxokoxoko bya muholo wa wena byi tama bya ha ri lebyi bya khale. A wu nga ta koxiwa ku rhumela rhipoto ya ta vutomi bya wena eka nkarhi lowu taka.
Loko ku ri ni leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... hundzuluxa ... vutomi ... 02.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 41/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
XIKOMBELO XA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku xikombelo xa wena xa (muxaka wa nyiko) xi amukeriwile eka ku rhumela ka wena xibukwana xa vutitivisa xa xinkarhana. Tiva leswaku xibukwana xa wena xa vutitivisi xi ta heleriwa hi nkarhi hi (siku), laha u nga ta languteriwa ku rhumela kumbe xibukwana xa vutitivisi xa nkarhi hinkwawo kumbe u kombela ku engeteleriwa masiku ya xibukwana xa vutitivisi xa xinkarhana tani hi loko xi nyiketiwile hi va Ndzawulo ya Xikaya.
Loko ku ri ni leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... xikombelo ... nawu ... 02.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 42/001
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU HERISIWA KA NYIKO LEYI HAKERIWEKE KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku ku ya hi vulawuri bya 24 bya Nawu wa 1992, Nawu wo pfuneta Vapfumari (Nawu Wa 59 Wa 1992) a ...nyiko ehenhla ka ...yi ta yimisiwa hi ...
Nyiko yi ta yimisiwa hikwalaho ka x(sw)ivangelo leswi landzelaka:
Ku ya hi xivangelo lexi kombetiweke , ku ya hi muxaka wa nyiko)]
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo apila hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ka siku leri ri nga laha henhla.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... herisiwa ... hakeriweke ... 01.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 43/001
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU HERISIWA KA NYIKO LEYI HAKERIWEKE KU YA HI NAWU 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992).
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo u tivisiwa leswaku ku ya hi vulawuri bya 24 bya Nawu Wa Vupfuneti, 1992 (Nawu Wa 59 Wa 1992) a ...nyiko ehenhla ka ...yi ta yimisiwa hi ...
Nyiko yi ta yimisiwa hikwalaho ka x(sw)ivangelo leswi landzelaka:
Ku ya hi xivangelo lexi kombetiweke , ku ya hi muxaka wa nyiko)]
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo apila hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ka siku leri ri nga laha henhla.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... herisiwa ... hakeriweke ... 01.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 43/003
Hlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO LEYI HAKERIWAKA KU YA HI NAWU WA 1992 WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u koxiwa ku kambisisa nyiko ya wena ku nga si fika Hi tintswalo tiva leswaku nyiko ya wena yi ta yimisiwa ku sukela hi tani hileswi u tsandzekeke ku yi kambisisa.
Ku ya hi xiyenge xa 10 xa Nawu, u ni mfanelo yo apila hi ku PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka eka siku leri nga laha henhla.
Loko ku ri hava ku enerisiwa ehenhla ka xitiviso lexi, hi tintswalo burisana ni va hofisi ya vupfuneti ya muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisiwa ... hakeriweke ... 03.doku. 01-10-26
VUPFUNETI BYA BYO ANTSWISA XIYIMO XA MUNHU EHANSI KA VULAWURI BYA XIFUNDZA
KU AMUKELA XIKOMBELO XA NYIKO/NKAMBISISO WA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992) hi tlhelo ra (vito ra n?wana ni id).
Mimfungho ya mavito ni xivongo : ...
Nomboro ya vutitivisi :...
Khodo ya Xifundza-ntsongo :...
Muxaka wa nyiko :...
Siku ra Xikombelo/Nkambisiso :...
NSAYINO: MUOFISIRI WO TITISISA NSAYINO: MUOFISIRI WO XOPELELA
VITO HI MALETERE LAMAKULU VITO HI MALETERE LAMAKULU
SIKU SIKU
SIKU RA XITEMPE XA HOFISI
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 45/002
Xiya: Tikherefu, sw.n.sw. ku ya hi mapapila ya xiphemu xo sungula.
Eka Nkulukumba/Manana
NTLAKUSO WA NTSENGO WA NYIKO YA N?WHETI YIN?WANA NA YIN?WANA KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992) .
Ku ya hi vulawuri bya 23 wa Nawu , (muxaka wa nyiko) ya wena wu kambisisiwile hi(siku). Ku ya hi Nawu mintsengo hinkwayo ya nyiko ti ringaneriwa hi ku kamberiwa.
Ku landza nkambisiso, ntsengo wa n?hwet yin?wana na yin?wana wa nyiko ya wena wu ta tshama tani hi (ntsengo wa n?hweti hi n?hweti) ku suka hi (siku).
Loko ku ri ni ku kanakana ko karhi ehenhla ka xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni hofisi ya muganga wa le ka n?wina ya vunyiketi.
Wa wena a tshembekeke
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 46/000
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO YA WENA KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 u nga rhumelela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku endzhaku ka loko nyiko ya wena yi yimisiwile. Ku va u tsandzeka ku rhumela xikombelo xa wena xo va nyiko ya wena yi yisiwa mahlweni ku nga si hela nkarhi lowu swi ta endla leswaku nyiko ya wena yi herisiwa. Loko yi laveka, xikombelo xintshwa xi ta rhumeriwa.
Loko ku ri leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisa ... ya wena ... 00.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 47/000
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Ndhawu ya tihakelo
Eka Nkulukumba/Manana
KU YIMISIWA KA NYIKO YA WENA KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi yimisiwile ku ya hi vulawuri bya 23 hikuva u tsandzekile ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu.
Ku ya hi Vulawuri bya 23 a wu languteriwile ku rhumela xitifiketi xa wena xa vutomi ku nga si fika Hi tintswalo u tivisiwa leswaku nyiko ya wena yi ta yimisiwa hi tani hileswi u tsandzekeke ku rhumelela xitifiketi xa swa rihanyu.
Ku ya hi Xiyenge xa 10 xa Nawu u ni mfanelo yo apila hi PAPILA ku nga si hundza 90 wa masiku ku suka siku ka siku leri ri nga laha
Loko ku ri leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... yimisa ... ya wena ... 00.doku. 01-10-26
NKOMBETO WA: 48/000
VUPFUNETI BYA BYO ANTSWISA XIYIMO XA MUNHU EHANSI KA VULAWURI BYA XIFUNDZA
KU AMUKELA XIKOMBELO XA NYIKO/NKAMBISISO WA NYIKO KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992) hi tlhelo ra (vito ra n?wana ni id).
Mimfungho ya mavito ni xivongo : ...
Nomboro ya vutitivisi :...
Khodo ya Xifundza-ntsongo :...
Muxaka wa nyiko :...
Siku ra Xikombelo/Nkambisiso :...
NSAYINO: MUOFISIRI WO TITISISA NSAYINO: MUOFISIRI WO XOPELELA
VITO HI MALETERE LAMAKULU VITO HI MALETERE LAMAKULU
SIKU SIKU
SIKU RA XITEMPE XA HOFISI
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
NKOMBETO WA: 52/000
Nhlokomhaka ya ndzinganelo leyi nga ni vito na kherefu ya ndzawulo ya xivundza na siku ra papila
Kherefu
Eka Nkulukumba/Manana
KU RHUMERIWA KA XITIFIKETI XA SWA RIHANYU KU YA HI NAWU WA 1992, NAWU WO PFUNETA VAPFUMARI (NAWU WA 59 WA 1992)
ya wena ku kombetiwa.
Hi tintswalo mi tivisiwa leswaku nkarhi wo va mi rhumela xitifiketi xa swa rihanyu ku ya hi Vulawuri bya 23 wu fikile.
U komberiwa ku tata ni ku tlherisela fomo leyi nameketiweke eka kherefu leyi kombetiweke eka fomo yaleyo. Loko u tsandzeka ku rhumela xitifiketi xa swa rihanyu swi nga vanga leswaku nyiko ya wena yi yimisiwa
Loko ku ri ni leswi swi nga twisisekeki mayelana ni xitiviso lexi u komberiwa ku burisana ni va hofisi ya vupfuneti va muganga wa le ka n?wina.
Wa wena a tshembekeke.
Papila leri ri ta va kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka ku ya hi xikombelo laha swi endlekaka.
Q:\VUPFUNETI\Mapapila\Mapapila ... masungulo\Xiphemu xa II\Xitsonga\Xitsonga ... xitifiketi ... rihanyu ... 00.doku. 01-10-26
<fn>tso_Article_National Language Services_NKWAMA WA MUHLAYISI.txt</fn>
NKWAMA WA MUHLAYISI
Nkwama wa Muhlayisi wu wela ehansi ka vufambisi bya Mufambisi wa Khoto Nkulu. I nkwama lowu tumbuluxiweke ku khoma no fambisa timali leti hakeriwaka eka Mufambisi hi ku yimela vanhu vo hambana kumbe lava nga tivekiki, xikombiso, vana, vanhu lava hlulekaka ku tikhomela timali ta vona, vadyi va ndzhaka lava nga si ku velekiwaka, ku kayivela kumbe ku pfumaleka ka vanhu lava nga na ntsakelo eka timali leti va siyeriweke tona.
KU HUMELELA YINI HI TIMALI LETI NGHENISIWAKA EKA NKWAMA WA MUHLAYISI?
Loko Mufambisi a amukela mali, u fanele ku pfula akhawunti eka tibuku ta Nkwama wa Vahlayisi hi vito ra munhu loyi mali yi nga ya yena kumbe muhlayisi lowu mali yeleyo yi vumbaka xiphemu. Loko swi nga tiviwi leswaku mali yeyo i ya mani, akhawunti yi nga pfuriwa hi vito ra loyi mali yi humaka eka yena, kumbe muhlayisi laha mali yi humaka kona, kumbe hi ndlela leyi swi nga va ka xiswona. Mali leyi nga le Nkwameni wa Muhlayisi yi vekisiwa eka Khomixini ya Vuvekisi ya Vaaki no kamberiwa lembe na lembe.
HI XIHI XIYIMO EKA MAHAKELELO YA NTSWALO?
Ntswalo wu hakeriwa eka ntsengo lowu hakeriwaka nkwama wa Muhlayisi hi ku yimela n?wana, vanhu lava hlulekaka ku tikhomela timali ta vona, vadyi va ndzhaka lava nga si ku velekiwaka, ku kayivela kumbe ku pfumaleka ka vanhu lava nga na ntsakelo eka timali leti va siyeriweke tona.
Ntswalo wu hlanganisiwa n?hweti na n?hweti hi nhlayoyo karhi hi lembe leyi bohiwaka nkarhi na nkarhi hi Holobye wa Timali. Ntswalo wu hlanganisiwa lembe na lembe emakumu ya ti 31 Nyenyankulu.
Ntswalo wu hakeriwa eka nkarhi wa ku suka eka n?hweti endzhaku ko amukela ku fika eka ntlhanu wa malembe loko yi koxiwile, handle ka loko yi koxiwe hi xinawu nkarhi wu nga si hundza. Ntswalo wo suka hi ti 1/4/2004 ku fika 31/3/2005 i 7, 5% (eka lembe leri helaka hi ti 31 Nyenyankulu).
XANA NDZI NGA KOXA MALI YA NHLAYISO (MAINTENANCE) KU SUKA EKA NKWAMA WA MUHLAYISI, LOKO SWI RI TANO, NJHANI?
Mukhomi wa akhawunti a nga endla xikoxo xa mali ya nhlayiso ku suka eka Nkwama wa Muhlayisi. Mufambisi u fanele ku hakela ntswalo lowu , na kwalomu ko fika eka R100 000 ku suka eka mali leyi a yi vekisiwile, yo fana na ya xikolo, tihakelo ta yunivhesiti, mpahla, tihakelo ta swa rihanyo, mali ya vutshamo na swilaveko swin?wana leswi nga seketeriwaka.
Mali ya nhlayiso yi nga koxiwa hi muhlayisi/mudyondzisi/munhu la thoriweke ku hlayisa n?wana kumbe munhu la hlayisaka akhawunti ya munhu yoloye hi ndlela yo endla xikombelo eka fomo ya J341, leyi heleketiwaka hi ntsengo na tiakhawunti. Tihakelo ti nga endliwa hi ku kongoma eka muphakeri wa mintirho, ku fana na swikolo, tiyunivhesiti, switolo swo xavisa tibuku, na swin?wana.
XANA MUKHIMI WA AKHAWUNTI A NGA KOXA RINI MALILEYI VEKISIWEKE NASWONA NJHANI?
N?wana a nga koxa mali leyi vekisiweke, xikan?we na ntswalo loko a fika eka malembe yo va na vutihlamuleri, hi lembe ra vu makume-mbirhi n?we, vukati kumbe hi xileriso xa Khoto Nkulu.
Hambi swi ri tano, ?testator? a nga boha malembe man?wana lawa muvuyeriwa a nga kumaka ntswalo eka mali leyi vekisisweke.
Mali yi nga koxiwa hi mukhomi wa akhawunti lokoswi fanerile hi ndlela ya fomo ya xikombelo ya J251, hi ku seketeriwa hi khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya mukhomi wa akhawunti/phasipoto/ xitifikheti xa vukati/xileriso xa Khoto.
Timali leti siyeriweke vanhu
Lava faneleke ku amukela ntswalo va nga koxa ntswalo hi lembe endzhaku ka ti 31 ta Nyenyankulu lembe na lembe hi ndlela yo endla xikombelo lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke bya nchumu lowu endleke ntswalo wa timali leti.
N?winyi a nga endla xikoxo xa mali leyi vekiwisiweke loko a ri na mpfumelelo (hakanyingi endzhaku ka rifu ra mukhomi wa nkwama) hi ndlela ya xikombelo eka fomo ya J251, lexi nga na khopi leyi tiyisisiweke ya pasi/phasipoto ya mukhomi wa akhawunti.
Xana tihaketo ti endliwa njhani?
Mali/ntswalo/mali ya nhlayiso yi hakeriwa hi ndlela ya cheke eka munhu hi xiviri, kumbe hi ku yi dhipozita eka akhawunti ya bangi ya muvuyeriwa.
Ku humelela yini hi mali loko yi nga koxiwi ka ha ri na nkarhi?
Endzhaku ko hundza ka nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe mali yi ringanele ku koxiwa, Mufambisi u hakela mali leyi nga koxiwangiki ea Rhijisitara ra Tihakelo ta Nkwama wa Tiko. Leswi a swi vuli leswaku n?winyi wa mali a nge koxi mali ku suka eka Nkwama wa Muhlayisi!
Hambi swi ri tano, endzhaku ko hundza nkarhi wa makume-nharhu wa malembe endzhaku ko va mali yi ringanele ku koxiwa, mali yi hundzuka ya mfumo.
Lembe na lembe hi Ndzhati, Mufambisi wa navetisa eka tiakhawunti ta Gazette ya Mfumo leti nga koxiwangiki.+
<fn>tso_Article_National Language Services_NKWAMA WA NDZINDZAKHO.txt</fn>
NKWAMA WA NDZINDZAKHOMBO WA KU PFUMALEKA KA MINTIRHO
TIHAKELO LETI KUMIWEKE HI MUTIRHI LOKO A HA TIRHA
Eka: Muofisiri wo Londza
Xitatimente mayelana na tihakelo leti nga endleriwa muhlengi loyi a nga laha hansi loyi a ha tirhaka kambe a hlulekaka ku tirha hikwalaho ka mavabyi, livhi yo veka kumbe ku wundla n?wana.
Mavito hi xitalo ya muhlengi:
Nomboro ya rheferense ya UIF ya muthori
Nomboro ya pasi ya muhlengi
A Ku ya hi xiyenge xa 191, 242 na 273 xa nawu lowu nga laha henhla,
Ndza tiyisisa leswaku ku sukela (masiku hi xitalo) / / ,muhlengi u le
Livhi ya mavabyi
Livhi yo veleka
Livhi yo wundla
U kumile
Tihakelo leti landzelaka
Tihakelo loko ti helerile
Nkarhi lowu tihakelo to hambana ti nga kumiwa
Tihakelo to helela leti nga kumiwa loko mutirhi a ha ri elivhini
Ku sukela
Ku fikela
Ku sukela
Ku fikela
Ku sukela
Ku fikela
Ku sukela
Ku fikela
Ku sukela
Ku fikela
Ku sukela
Ku fikela
B Muhlengi u languteriwa ku tlhelela entirhweni hi ... / ... / ...
C Muhlengi u tlhelele entirhweni hi ... / ... / ...
SIKU: ...
NSAYINO WA MUTHORI KUMBE LOYI A NGA NYIKIWA MPFUMELELO
XITEMPE XA BINDZU
<fn>tso_Article_National Language Services_NTIRHISANO EKA MIGING.txt</fn>
Nsimeko wo seketela nhluvuko lowu pfunaka na tinhlamulo ta mafambiselo eka HIV na AIDS
Nyenyankulu 2007
Manghenelo
Masungulo------------------------------------------------------- ----------- 3
Mbuyelo, xikopu na tindlela------------------------------------------------ -4
Milawu ya matirhelo------------------------------------------------------------- 4
Migingiriko ya Minongonoko--------------------------------------------------- 8
Malulamiselo ya Mavandla------------------------------------------------------- 13
Minxavo na mpimanyeto---------------------------------------------------------- ---15
Minxavo ya migingiriko
Mpimanyeto lowu nga tiyisisiwa------------------------------------------------- 22
Xedulu yo hlanganisa-------------------------------------------------------------------- 25
Minkomiso
TA Vatsundzuxi va swa xithekiniki
PTA Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha
NTA Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka
Swikhenso
Rimba ro simeka HIV na AIDS na Pulani yo Simeka i mbuyelo wa migingiriko yo hlaya leyi nga tekiwa hi Ndzawulo ya Mimfumo ya Miganga na Swifundzha (dplg); na ntirhisano wa xithekiniki wa German (GTZ) . Ntirho lowu wu endliwile leswaku wu va kona hikwalaho ka nhlengo/ku hoxa xandla ka Nhlangano wa Mimfumo ya miganga ya Afrika Dzonga (SALGA); Netiweke ya Madoroba ya Afrika Dzonga (SACN), Tindzawulo ta Swifundzha na Mimfumo ya Miganga; Ndzawulo ya Nhluvukiso wa vanhu; Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla; Ndzawulo ya Rihanyo; Tibangi ta Nhluvukiso ta Matiko ya le Dzongeni wa Afrika(DBSA) UNDP; na Timhasipala leti ti nyikeke ntokoto wukulukumba wa dyondzo na tidyondzo eka migingiriko ya vona yo andlala mintlhontlho ya HIV na AIDS hi milawu ya vona.
Hi lava ku nkhensa vanghenisi va xandla hinkwavo na vatirhisani lava hoxeke xandla hi tindlela to hambana-hambana eka ku hluvukisa Rimba leri. Swipfuno leswi nga kumiwa hi nkarhi wa tidyondzo ta vutihlanganisi, hi ntlheriso wa n'wina wa mahungu na nseketelo wo yisa emahlweni eku hetiseni ka tsalwa leri swi ve swa nkoka.
Hi lava ku nkhensa GTZ's ku tiyisisa Nongonoko wa Mfumo wa Miganga (SLGP) ku va yi endlile leswaku swi koteka ku va Rimba leri ri va kona.
Manghenelo
Ndzawulo ya Swifundzha na Mimfumo ya Miganga (dplg) yi tumbuluxile Rimba ra nhluvukiso na tinhlamulo to fuma eka HIV na AIDS. Rimba leri ri tumbuluxeriwile ku hlamula eka swilaveko swo leteriwa na ku seketeriwa swo huma eka Timhasipala na swiphemu swin'wana swa ndzawulo leswaku ku nga hluvukisiwa njhani na ku simeka tinhlamulo ta miganga eka HIV na AIDS.Ri endliwile hikwalaho ka maendlelo yo nghenelela leswi swi katsaka swiyenge swa tindzawulo ta Rixaka na ta Swifundzha, Timhasipala na vatirhisani van'wana eka nhlamulo yo fuma eka HIV na AIDS na ku va na xikongomelo xo tirha tanihi ndlela yo seketela eka ku nghenelela exikarhi ka vanghenisi va xandla.
Tsalwa leri ri hlengeletiwile ku kombisa minchumu ya minongonoko leyi nga ta pfuna eka ku simekiwa ka Rimba.
Ri na leswi landzelaka endzeni:
Xiyenge xa 1 hlamusela masungulo ya nongonoko na xiyimo lexi ri vonaka leswaku ri lava ku xi hlamusela;
Xiyenge xa 2 kombisa mimbuyelo, xikopu na tindlela ta Nongonoko;
Xiyenge xa 3 nyika milawu ya matirhelo leyi nga tivisa ku endliwa ka migingiriko ya Minongonoko;
Xiyenge xa 4 nyika vuxokoxoko bya migingiriko leyi lavekaka ku tekela enhlokweni tindlela, ku katsa na mintirho, swikumiwa swa vanhu na swilaveko swa tihakelo, mimbuyelo/nhlayo ya swikumiwa swa vanhu na swiehleketeleriwa;
Xiyenge xa 5nyika nhlamuselo hinkwayo ya malulamiselo ya mavandla lama lavaka ku simeka Nongonoko;
Xiyenge xa 6 nyika vuxokoxoko bya mahungu eka minxavo ya migingiriko lama hlanganaka na ku simekiwa ka Nongonoko na mpimanyeto lowu nga komberiwa;
Xiyenge xa 7 nyika nhlamuselo hinkwayo ya xedulu yo simeka.
Masungulo
Ku fikela namuntlha, Timhasipala a ti nga miyelanga kumbe ku ka ti nga gingiriki eka ku langutana na HIV na AIDS. Ku sukela lembe ra 2000, va sungule migingiriko yo tala ya tinhlamulo. Tinhlamulo leti ti kombisa ku tinyiketela ka mfumo wa miganga ku hoxa xandla eka tinhlamulo ta ntungu na ku pfumela leswaku HIV na AIDS swi le ku khumbheni ka nhluvuko wo fuma emigangeni. Kambe, swiphiqo ku hlanganiwile na swona.
Swirhalanganyi hi leswi landzeleka:
a Ku ka mavandla ya nga tiyimiselanga hi ndlela leyinene na ku cinca, leswi katsaka::
Ku tiyimisela ka mavandla hi xiyimo lexi nga na vusweti ku teka tipulani na ku simeka eka Timhasipala tin'wana; na
Ku landzula ku cinca na ku twisisa hi xiyimo xa le hansi xa rito ra vutirihisani leswi yisaka eka ku pulana na ku simeka.
b Mintolovelo yo ka yi nga ringanelanga yo pulana na ku simeka, leswi katsaka:
Thekinokiratiki, agenda ya nhluvukiso wa swiyenge laha timhaka ta nhluvuko, to fana na rimbewu HIV na AIDS kumbe ku hunguta vusiwana swi nga hlamuriweku hi ndlela leyi nga ringanela;
Nkunguhato lowu nga langutisisa ngopfu eka swikombiso ku nga ri ku tinghenelerisa eka swivangelo leswi nga kona leswi nga riki erivaleni swa timhaka;
Xiyimo xa le hansi xo kota ku hlamusela mimbuyelo ya vuleteri bya ximfumo bya pholisi ya Rixaka na ya Swifundzha ku ya hi xiyimo xa miganga;
Mintolovelo yo ka yi nga tiyanga yo tihlanganisa na vaaki va ndhawu leyi nga amukeleku hi ku ringanela mintlawa ya vanhu lava va nga hava vusirheleri; na
Ku tekela enhlokweni hi xiyimo xa le hansi xa ku cinca ka mavandla na mimbuyelo ya ku hluvuka ka minhalngano ya ku cinca ka nawu wa mfumo wa miganga eka mintolovelo yo pulana;
c Vuxaka bya mimfumo eka ku cinca, leswi katsaka:
Ku ka mavandla ya tindzawulo ta Swifundzha ta mfumo wa miganga ya nga tiyimiselanga hi ndlela leyinene ku tirha mintirho ya vona yo seketela eka mfumo wa miganga;
Swiyenge swa tindzawulo ta Rixaka na swa Swifundzha a swi hlamuli hi maendlelo lamanene eka timhaka ta nhluvuko to fana na HIV na AIDS kumbe rimbewu tanihi nhluvuko lowu anameke na mhaka yo fuma eka tipholisi ta vona, minongonoko na tiphurojeke;
Ku va swiyenge swa tindzawulo swi nga lavi ku hlamula ku nghenelerisa Timhasipala eka migingiriko ya vona yo pulana na ku simeka, kumbe ku hoxa xandla hi xiyimo xa le henhla eka migingiriko yo pulana na ku simeka ya Timhasipala;
Ku engetela eka swirhalanganyi, swirhalanganyi leswi landzelaka swa HIV na AIDS swi kombisiwile:
Ku landzula ka HIV na AIDS ehenhla ka ku nghenelela yo tlakusa ku lemukisa hi ku nghenelela;
Ku twisisa hi xiyimo xa le hansi HIV na AIDS tanihi xilo lexi tumbulukaka na mhaka yo fuma exikarhi ka vapulani na tithekinokiratiki (eka swiphemu hinkwaswo) na mimbuyelo ya swiyenge yo kongomisa ya HIV na AIDS na ku suka eka mavonelo lawa ya nga kona ya mintolovelo yo pulana no simeka ya Timhasipala;
Ku twisisa hi xiyimo xa le hansi ka timhaka ta rimbewu na ku khumbheka ko karhi na ku pfumaleka ka ku sirheleriwa ka vavasati eka HIV na AIDS; na
Ku pfumaleka ka mahungu ya migamga ya HIV na AIDS mintolovelo na timhaka na mimbuyelo ya mahungu lawa ku rhangisa emahlweni nhluvuko leswi nga ta yisa eka ku tshembheka hi xiyimo xa le henhla eka Rixaka na Swifundzha ..
Handle ka swirhalanganyi leswi nga kaneriwa laha henhla swiaki swo tala swi kona leswi swi nga kuceteriwaka ku seketela Timhasipala; swi aka hi ku angarhela:
Vupulani lebyi nga kona na switirho swa pholisi leswi nga kona, (ku fana na endlelo ro pulana ku hlanganisa nhluvuko wa Timhasipala na Nawu wa Rimba ra vuxaka bya tindzawulo) tanihi ntolovelo wo seketela tinhlamulo ta swiyenge leti ti kondleteriwaka eka swiphemu swa mfumo hinkwaswo.
Mintolovelo leyi nga kona yo seketela ku pulana nhluvuko wa Timhasipala na mintolovelo yo simeka swi ta hoxa xandla eka ku hunguta swin'wana swa swirhalanganyi na swona swi nga boheleriwa ku pfuna Timhasipala ku fikelela swirhalanganyi swa HIV na AIDS (ku fana na tisenthara ta PIMS, Tindzawulo ta Swifundzha na mimfumo ya miganga, ku tiyisisa tiphurojeke na tisenthara ta IDP).
Migingiriko yo tala yi kona leyi yi nga rhangeriwaka, yi tlhela yi boheleriwa na ku ndlandlamuxiwa ku seketela Timhasipala ku fikelela swirhalanganyi swa HIV na AIDS.
Mimbuyelo, xikopu na tindlela
Hi ku voningiwa hi leswi nga laha henhla, mbuyelo lowu nongonoko lowu wu nga ta wu fikelela hi ku hela ka nkarhi wa malembe ya mune wu hi ndlela leyi landzelaka:
Vanghenisi va xandla lava nga na ku tsakela na lava khumbhekaka na lava va nga na vutihlamuleri va le ku tirheni ka mintirho ya vona na timfanelo hi ndlela leyi pfunaka yi tlhela yi ringanela eka xiyenge xa nhluvukiso xa miganga na tinhIamulo to fuma eka HIV na AIDS.
Tindlela ta mune ti kombisiwile ku fikelela mbuyelo lowu hi ndlela leyi:
Ndlela ya 1 Ku tlakusa ku tinyiketela eka vun'winyi bya ku twisisa ka nhluvuko na mimbuyelo yo fuma ya HIV na AIDS;
Ndlela ya 2: Kondletela vanghenisi va xandla hinkwavo lava khumbhekaka eka ku hluvukisa na ku fuma ku tirha mintirho ya vona na timfanelo hi ndlela yo seketelana, leswi nga ta va swi famba hi milawu ya Rimba ra vuxaka bya tindzawulo;
Ndlela ya 3: Ku seketela Timhasipala ku tirha mintirho ya tona yo kongomisa na timfanelo eka ku hlamula eka HIV na AIDS hi ndlela leyi hlanganisiweke;
Ndlela ya 4: Ku tiyisa Timhasipala ku kota ku kondletela tinhlamulo eka HIV na AIDS eka xiyenge xa le migangeni.
Xikopu xa nongonoko lowu a xi na vuxaka na migingiriko hinkwayo na ku nghenelela mayelana na tinhlamulo ta HIV na AIDS, kambe xi langutisisa ngopfu eka migingiriko na ku nghenelela loku fanelekea hi ku kongomisa ku ya hi Rimba eka tinhlamulo to hluvukisa na ku fuma eka HIV na AIDS.
Milawu ya matirhelo
Ku kongomisa na ku tivisa nhluvuko wa nongonoko, nhlangano wa milawu wu hlamuseriwile hi ndlela leyi:
Ku seketela ku nghenelela loku ku lavekaka ku fikelela nhluvuko wo tala na vanghenisi va xandla vo fuma na vanghenisi va xandla, kukatsa kambe ku nga ri hi nhlayo yintsongo eka Timhasipala;
Ku seketela ku nghenelela ku fanele ku kongomisiwa eka ku va swi xaxamela na swiyimo na vutihlamuleri byo kongomisa eka nhlamulo ya nhluvukiso no fuma eka HIV na AIDS eka xikeyili xa Mhasipala wa xifundzha;
Ku ndlandlamuxa ku seketela ku nghenelela ku fanele ku va endlelo ra nkoka ro tlakusa leri akaka ku tiya na migingiriko leyi nga kona;
Hambileswi endzhaku ka loko ku simeka ku sungurile dplg yi nga ta endla leswaku switirhisiwa swa timali swi va kona ku endlela leswaku ku simekiwa ka endlelo ro seketela swi va kona, hi ku famba ka nkarhi swiyenge swa tindzawulo na swa Swifundzha swi ta laveka ku avelana vutihlamuleri lebyi
Ku seketela ku nghenelela swi lava ku fikelela minhluvuko yo tala na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vanghenisi va xandla, ku katsa na Timhasipala kambe ku nga ri hi xiyimo xa le hansi
Tinhlamulo to nhluvukiso na ku fuma ti lava vurhangeri bya vun'winyi na ku tirha na ku hambana na mimphikizano ya xithekiniki. Vanghenisi va xandla van'wana na van'wana va fanele va tshembheka va tlhela va va erivaleni hi swiyimo swo kongomisa na vutihlamuleri. Leswi swi vula leswaku ku langutisisa leswi yaka emahlweni swi ta lava ku nyikiwa ku hlohletela vanghenisi va xandla na vanghenisi va xandla va Rixaka, va Swifundzha na va Timhasipala eka Rimba leri. Rimba ri kombela mintirho na vutihlamuleri bya nhluvuko na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vanghenisi va xandla eka Timhasipala. Nhlamuselo yo seketela ku nghenelela yi nga tekiwa eka swiyenge swo hambana hambana. Leswi a swi nge pfumeleli ntsena ku langutisisiwa hi ndlela leyi pfunaka ku seketela ku nghenelela, kambe swi ta tlhela swi endla leswaku ku seketela ku nghenelela swi tiveka eka swiyenge swinharhu. Ku simekiwa ka tindlela swi kongomisiwe eka ku fikelela vanghenisi va xandla hinkwavo lava va nghenelelaka eka nhluvukiso na ku fuma. A swi kongomisiwanga eka ku va hi nhlayo ya le hansi eka vanghenisi va xandla va Timhasipala, kambe swi ta lava ku katsa swiphemu swinharhu swa mfumo hi ndlela leyi:
Ku seketela ku nghenelela hi Rixaka
Ku seketela ku nghenelela leswi vuyerisaka nhluvuko wo tala na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vakhumbheki rixaka hinkwaro
Ku seketela ku nghenelela loku langutisisaka hi ku kongomisa nhluvuko wa xiyenge xa rixaka na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vakhumbheki
Ku seketela ku nghenelela hi Swifundzha
Ku seketela ku nghenelela leswi vuyerisaka nhluvuko wo tala na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vakhumbheki eka xifundzha xin'wana na xin'wana na ku seketela eka xiyimo lexi kongomisaka xa swifundzha
Ku seketela ku nghenelela leswi langutisisaka hi ku kongomisa nhluvuko wa swiyenge swa swifundzha na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vakhumbheki
Ku seketela ku nghenelela hi Timhasipala
Ku seketela ku nghenelela leswi seketelaka ku lulamisa ka mavandla hi ku kongomisa ka nhluvuko na tinhlamulo to fuma eka HIV na AIDS eka xifundzha xin'wana na xin'wana na Timhasipala ta miganga
Ku seketela ku nghenelela leswi hlamulaka eka swilaveko swo seketela leswi kongomisaka swa vanghenisi va xandla va xiyenge xa Timhasipala eka xifundzha xa Mhasipala wa muganga lexi nga nyikiwa hi nawu.
Ku seketela ku nghenelela swi fanele swi kongomisiwa eka ku seketela swiyimo na vutihlamuleri eka nhluvuko na tinhlamulo to fuma eka HIV na AIDS eka xiyenge xa Mhasipala wa xifundzha
Eka xiyenge xa Mhasipala, vonelo ro kongomisa ntumbuluko wo seketela ku nghenelela ri fanele ri va ri ringanerile na ku seketelana na malulamiselo ya mavandla ku ya hi tinhlamulo ta HIV na AIDS eka ndzhawu ya xifundzha ya nawu. Hikwalaho ka ku hambana ka swihlawulekisi swa HIV na AIDS na ku tala ka mavandla etikweni hinkwaro, swi nga hambana ku ya hi Timhasipala. Tanihi loko swiyimo swo anama na vutihlamuleri swi hlamuseriwile eka Rimba, malulamiselo ya matirhelo ya ku tirha mintirho leyi ya swiyimo na vithlamuleri exikarhi ka vatirhisani, swi fanele swi humelela eka xiyenge xa swifundzha. Ku cinca kumbe nhluvuko lowu nga kona sweswi eka ku fuma wu tshikelela hi xiyimo xa le henhla nkondletelo na vutihlamuleri byo engetela ku tala ka vatirhi eka Timhasipala ta swifundzha. Xikombiso, Nawu wa Rimba ra vuxaka bya tindzawulo wu tlhela wu seketela vutihlamuleri byo kondletela. Nhlengeletano ya IDP yi tisile vanghenisi va xandla lava ha tumbulukaka eka ndhawu ya xifundzha ya nawu hinkwavo ku langutisisa xiyimo xa nhluvuko eka xifundzha na ku nyika ndlela ya ku nghenelela eka swiphemu swa mfumo hi mayelana na swiyimo na vutihlamuleri bya vona eka nhluvuko wa vutomi hinkwabyo wa ndhawu.Nongonoko lowu wu na xikongomelo xo seketela leswaku malulamiselo ya mavandla ya tinhlamulo to hluvuka na ku fuma eka HIV na AIDS swi fanele swi kongomisiwa hi ku nghenelerisa exikarhi ka vanghenisi va xandla eka xiyenge xa xifundzha. Ku nghenelela loku ku fanele ku kuma nhlamulo leyi:
Tinhlamulo ta nhluvuko na ku fuma ti fanele ti va tihi eka ndhawu yin'wana na yin'wana ya xifundzha;
Hi kwihi ku hoxa xandla ko kongomisa loku vanghenisi va xandla va faneleke ku ku endla ku simeka nhlamulo leyi; na
Hi kwihi ku seketela ku nghenelela loku lavekaka ku endlela leswaku munghenisi wa xandla un'wana na un'wana kumbe mukhumbheki un'wana na un'wana va tirha mintirho ya swiyimo swa vona na vutihlamuleri.
Ku amukela migingiriko leyi nga kona kambe eka xiyenge xa miganga, ku hambana ka swilaveko swa nseketelo na minseketelo yo hambana hambana yo khoma vatirhi exikarhi ka ku seketela ku nghenelela ka Timhasipala swi ta lava ku hlamuseriwa kahle. Leswi swi vula leswaku tanihi leswi ku seketela ku nghenelela swi nga bohiwaka hi vanhu hi ku anama (swin'wana swa swona swi nga lulamisiwaka hi Rixaka kumbe hi Swifundzha loko swin'wana swi ta tekiwa hi xiyenge xa miganga), nhlamuselo yo seketela ku nghenelela yi ta lava ku tumbuluka hi xivumbeko hi xivumbeko, ku seketelana na xiyimo xa Swifundzha na Timhasipala.
Ku ndlandlamuxa ku seketela ku nghenelela ku fanele ku va endlelo leri yaka emahlweni leri engetelaka ku tiya na migingiriko leyi nga kona
Ku endla leswaku Nongonoko wu engetela ku tiya ka wona na ku va wu hluvuka wu ya emahlweni, nhlamuselo eka vanhu yi fanele yi endliwa hi ndlela leyi tlakukaka. Laha ku seketela ku nghenelela swi nga kumeka swi ringetiwile na ku kombisiwa hi migingiriko yo tala leyi yi nga kondleteriwiki na swona hi xiyenge xa le hansi.Ku ya hi ku simekiwa ka nongonoko wo seketela, nawu wa ku tlakuka ka nkoka wu vula leswaku ntokoto wo kondletela na ku ndlandlamuxa swi ta lulamisiwa. Eka lembe ro sungula, swi komberiwile leswaku kwolomu ka 30% wa Timhasipala ta swifundzha swa tindhawu ta nawu swi ta fikeleriwa, naswona nhlamuselo ya tiko hinkwaro yi ta humelela ku sukela eka lembe ra vumbirhi ku ya emahlweni. Ku kongomisa mavandla eka ku simeka nongonoko eka swiyenge swa Rixaka na Swifundzha swi fanele swi kombisa vonele leri ro lulamisa. Ku hlawuriwa ka 30% wa Timhasipala ta swifundzha (ku katsa na Timhasipala ta miganga) swi fanele swi tekela leswi landzelaka enhlokweni:
Swifundzha hinkwato ti fanele ti yimeriwa;
Minhluvuko yo hambana na vundzeni bya mavandla swi fanele swi katsiwa ku endlela leswaku tidyondzo ti humelela leti nga ta tivisa nhlamuselo ya tiko hinkwaro; na
Swihlawulekisi swo tala swa HIV na AIDS (ku ya hi swiyenge swa timhaka na swa ntolovelo) swi fanele swi katsiwa kumbe ku seketela ku humelela ka tidyondzo eka mintolovelo.
Tanihi loko endzhaku ka loko ku simeka ku sungurile dplg yi ta vona leswaku switirhisiwa swa timali swi kona ku endla leswaku ku simekiwa ka endlelo ro seketela endzhaku ka loko ri sungurile , hi ku famba ka nkarhi, swiyenge swa tindzawulo na swiphemu swa Swifundzha na Timhasipala swi ta laveka ku avelana vutihlamuleri lebyi
Ku simekiwa ka endlelo leri ra nseketelo swi ta lava timali. Migingiriko yin'wana ya nseketelo yi nga endliwa leswaku yi va kona hi ku olova hi ku nyikiwa mpimanyeto lowu nga kona wa dplg. Kambe, switirhisiwa swo engetela swi ta laveka. Hi xikongomelo lexi, minkuntlunyo leyi landzelaka ti tekeriwile enhlokweni:
Dplg hi voko ra yona ra minyikelo, yi ta lava ku endla leswaku switirhisiwa swa timali swi va kona ku fikelela minxavo yo simeka;
Dplg, yi ta nghenelerisa xiyenge xa yona xa vatirhisani va Tindzawulo ta Rixaka ku endla leswaku switirhisiwa swo simeka swi va kona hikwalaho ka nongonoko lowu, tanihi pholisi, Minongonoko na Tiphurojeke ta vatirhisani lava ti ta antswisiwa ku ya hi vuswikoti bya HIV na vurhangeri bya vanghenisi va xandla lava hoxaka xandla eka ku simekiwa ka xiyenge;
Swi languteriwile leswaku ku durha ka ku hoxa xandla eka nongonoko lowu yelanaka na vutleketli na vutshamo (na ndhawu na minxavo ya swakudya) laha mintlangu yi humelelaka kona eka Swifundzha na Swifundzha swi ta endliwa hi swiphemu swa Swifundzha na Timhasipala;
Tanihi loko swi ehleketeleriwa leswaku switirhisiwa swo tala leswi lavekaka ku simeka nongonoko swi ta endliwa leswaku swi va kona hi dplg, hi ku famba ka nkarhi, swi languteriwile leswaku vutihlamuleri byo nyika timali eka ku seketela ku nghenelela swi ta aviwa hi ku ringana exikarhi ka swiphemu swa Rixaka, Swifundzha na Timhasipala.
Xo hetelela, swi tlhela swi languteriwa leswaku vutihlamuleri byo yisa emahlweni nseketelo wa ku tala ka mavandla eka Swifundzha na Rixaka, swi fanele swi hlanganisiwa eka tindzawulo ta Swifundzha na ta Rixaka swa minfumo ya miganga leyi nga fanela ku sukela eka lembe ra vu 5 ku ya emahlweni.
Switirhisiwa leswi nga komberiwa ku simekiwa ka ku seketela ku nghenelela swi pimiwile ku yima eka R 800 000 ku ya hi ndhawu ya xifundha ya nawu hi lembe. Mali leyi yi kongomisiwe eka ku va yi nga fikeleli xiyenge xa Timhasipala ntsena kambe na ku seketela ku nghenelela ka Swifundzha na Timhasipala. Mintolovelo leyi nga kongomisa yo endla leswaku switirhisiwa swi va kona na ku swi hakelela swi ta kombisiwa eka minjhekanjhekisano na vanyiki va timali vo hambana-hambana.
Migingiriko ya Minongonoko
Ku ya hi milawu nhlangano wa migingiriko yo simeka yi kombisiwile ku tekela enhlokweni tindlela. Leswi swi katsa hinkwaswo na migingiriko leyi yaka emahlweni na leyi humelelaka hi ndlela leyi:
Nghingiriko 1: Ku seketela xiyimo xa rimba/pulani
Nghingiriko 2: Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Nghingiriko 3: Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa' ;
Nghingiriko 4: Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka tipholisi na minongonoko ya dplg
Nghingiriko 5:Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Nghingiriko 6:Ku simeka ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Nghingiriko 7: Vufambisi, ku kambisisa ku pima na ku langutisisa
Laha hansi i nhlamuselo hinkwayo hi ku angarhela ya minhlangano exikarhi ka migingiriko na tindlela
Nghingiriko
Ndlela 1
Ndlela 2
Ndlela 3
Ndlela 4
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka Tipholisi na Minongonoko ya Ndzawulo
Ku tilulamisela ku tihlanganisa na Xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Vufambisi, kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Laha hansi I girafu ya nhlamuselo hinkwayo hi ku angarhela ya migingiriko ya Minongonoko.
Nghingiriko 1: Ku seketela vun'winyi bya Rimba eka xiyenge xa Rixaka
Rimba eka nkarhi wa sweswi ri teka vulawuri eka ku twisisa ka dplg leswaku nhluvuko na tinhlamulo to fuma I ncini na leswaku swi vula yini eka ku hoxa xandla ko kongomisa eka minhluvuko yo hambana-hambana na ku fuma ka vanghenisi va xandla na vanghenisi va xandla.Ku twisisa loku ku tumbuluxiwile hi ku tirhisana na vanghenisi va xandla va nkoka na vanghenisi va xandla ku katsa na swin'wana swiyenge swa Tindzawulo ta Rixaka na ta Swifundzha, mimfumo ya miganga leyi nga lulamisiwa, Netiweke ya Madoroba ya Afrika Dzonga, Timhasipala tin'wana. Handle ka sweswo ku lemukisa loku ku yaka emahlweni na ku ya emahlweni ka ku hlohletela eka Rimba swi ta laveka. Leswi swi ta katsa ku seketela vun'winyi bya rona eka Rixaka na hi swiyanimoya. Hi xikongomelo lexi, swi languteriwa leswaku:
Ku nghenelerisana na swiyenge swa Tindzawulo ta Swifundzha na ta Rixaka eka Rimba swi anamisiwa na ku entisiwa;
Vanghenisi va xandla va swiyanimoya va se va nghenelerile eka nhluvuko na ku fuma na tinhlamulo ta HIV na AIDS ti ta nghenelerisiwa ku endla leswaku ntolovelo wa vona wa nseketelo wu va kona eka Rimba;
Ku nghenelerisa minhlangano yo nyikela, hi rhavi ro kondletela ku nyikela ra dplg, nseketelo wa Rimba na ku simeka endlelo ra nseketelo.
Nghingiriko 2: Ku endla na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku simeka endlelo ro seketela swi ta lava swiyenge swin'wana swa ku endla mavandla na vufambisi bya tindlela. Hi xikongomelo lexi, swivumbeko leswi landzelaka swi komberiwile:
Komiti yo kondletela, ku vonisisa na ku rhangela vuleteri bya nongonoko na ku simeka;
Ntlawa wo tirha lowu nga na vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka na va Swifundzha lava nga na vutihlamuleri byo simeka hi mavoko na ku vika eka komiti yo kondletela;
Tiforamu ta vanghenisi va xandla va Swifundzha leti nga na vatirhi hinkwavo va Timhasipala na va Swifundzha na va n'wa tipolitiki lava nga na vutihlamuleri byo tivisa nhlamuselo na ku pimanyisa matirhelo yo seketela ku nghenelela eka xifundzha xin'wana na xin'wana.
Ku simeka endlelo ra nseketelo, vativinkulu va swa xithekiniki va fanele va hlohleteriwa na tlhela va va va ri na switirho leswi nga ringanela ku tirha tanihi vaphakeri va nseketelo. Swiyenge swinharhu swa nseketelo wa xithekiniki swi kombisiwile:
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka va tirha tanihi vamatsalani va swa xithekiniki eka komiti yo kondletela, va kondletela migingiriko ya vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha na ku va na vutihlamuleri byo khoma ku seketela ku nghenelela ka xiyenge xa Rixaka tani hi laha swi nga kombisiwa eka pulani ya bindzu ya lembe na ku vevukisa dyondzo exikarhi ka Swifundzha;
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha lava tirhaka tanihi vakondleteri vo seketela ku nghenelela eka xiyenge xa Timhasipala na ku va na vutihlamuleri byo khoma ku seketela ku nghenelela loku nga anama tanihi laha swi nga kombisiwa eka pulani ya lembe ya bindzu na ku phakela mintirho ya dyondzo exikarhi ka Timhasipala na swiyenge swa Tindzawulo ta Swifundzha ; na
Nseketelo wa nkarhinyana , wu hlohleteriwa swa nkarhinyana ku tirha mintirho ya nkoka na ya vativinkulu.
Endlelo leri ra ku endla mavandla ri ta katsa ku kuma mphakelo wa swilo swa nhlangano na ku hluvukisa nhlangano na maendlelo ya vufambisi (ku katsa ku hluvukisa nkarhi wa rheferense wa swivumbeko swo hambana hambana na muxaka wa nseketelo, nseketelo wa vufambisi na vulawuri, na vuleteri ).
Eka lembe ro sungula ku fika eka ra vumune, swi languteriwile leswaku minxavo yo endla nseketelo na ku yisa emahlweni nseketelo swi ta seketeriwa hi dplg. Kambe, ku sukela eka lembe ra vumume ku ya emahlweni, xiphemu lexikulu xa minxavo leyi, leyi yelanaka na vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha yi ta endliwa hi xiphemu xa Swifundzha.
Xiyimo/Ntirho wa xiyenge xin'wana na xin'wana xa nseketelo wa xithekiniki xi hlamuseriwile hi vuxokoxoko eka xiyenge xa 5 xa tsalwa leri.
Nghingiriko 3: Ku cinnca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Nghingiriko lowu i wa ku nyika mahungu ya Rimba lama nga kongomisiwa eka vanghenisi va xandla vo hambana-hambana na vanghenisi va xandla, ku endlela leswaku wun'wana na wun'wana wa vona ku twisisa vukhumbheki va swiyimo swa vona eka tihlamulo to fuma na nhluvuko eka HIV na AIDS.
Mahungu lawa ya ta angarhela na ku cinca leswi nga endzeni ka Rimba swa vanghenisi va xandla vo hambana-hambana na vanghenisi va xandla.
Swivumbeko swinharhu swo karhi swi endliwile:
Xiyenge 1: Xivumbeko hi xitalo xa ku tirhisiwa hi marhavi ya dplg, Tindzawulo ta Swifundzha na ta Rixaka, Vatirhi va Timhasipala na mavandla ya vuleteri;
Xiyenge 2: Xivumbeko xo komisiwa xa ku tirhisiwa hi tikhanselara, swirho swa tikomiti ta tiwadi na minhlangano ya vaakatiko; na
Xiyenge 3: Xivumbeko xa vuleteri bya nongonoko xo tirhisiwa hi vanyikeli
Xitoloveto lexi xi ta endla leswaku hinkwaswo leswi nga endzeni na xivumbeko xa matsalwa lama humesiwaka ya cinciwa eka vundzeni bya mahlayelo man'wana na man'wana, ku katsa na vuhundzuluxeri ku seketela mfikelelo eka swirho swa komiti ya tiwadi.
Xiyenge
Nomboro ya mapapila
Xiyenge 1
Xiyenge 2
Xiyenge 3
Nghingiriko 4: Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka Tipholisi na Minongonoko ya dplg
Dplg yi na ntirho wa nkoka wo wu tirha tanihi xiphemu xo hoxa xandla eka ku seketela endlelo ra nhluvuko, Ku ya hi ku tiyisisa leswaku tipholisi ta yona na minongonoko swi na vuswikoti/mphikizano wa HIV. Hi xikongomelo lexi swi languteriwile leswaku ku nghenelela swi ta humelela na mufambisi wun'we ku veka erivaleni mintirho /swiyimo swo endla leswaku HIV na AIDS swi va na nkoka. Leswi swi ta yisa eka ku endla dyondzo na vafambisi ku yisa emahlweni ku kombisa mimbuyelo ya nkoka eka nongonoko wun'wana na wun'wana na swikombiso swa matirhelo leswi hlanganaka na nkoka eka nongonoko wun'wana na wun'wana. Tanihi xiphemu xa endlelo leri, swi languteriwa leswaku ntlawa wa switirhisiwa swa ndzawulo swi ta laveka na ku tivisiwa eka vonelo ra Rimba wu ta kota ku seketela ku kombisiwa ka Rimba . Switirhisiwa leswi swi ta va na nkoka eka ku simekiwa ka endlelo ro seketela .
Activity 5: Ku lulamisela ku tihlanganisa na swifundzha na ku hangalasa nseketelo
Vonelo ra ku simeka nongonoko lowu ri na milawu ya leswaku ku seketela ku nghenelela swi fanele swi seketelana na xiyimo xo kongomisa xa Timhasipala na Swifundzha na ku seketela ku nghenelela loko ku nga kona. Hi ku engetela, nhlamuselo ya ku seketela ku nghenelela yi fanele yi tekiwa tanihi malulamiselo ya mavandla eka xifundzha xin'wana na xin'wana xa nawu.
Swin'wana swa switepe swa nkoka eka endlelo leri hi leswi:
Ku tumbuluka ka ntlawa wa mavandla, swikombiso swo seketela ku nghenelela na xitirho xo lulamisa pulani ya bindzu;
Vutiveko, ku letela na ku hlamusela vanhu va swirtirhisiwa va Swifundzha ku seketela ku nghenelela ka xiyenge xa xifundzha;
Vitana ku kombisa ku tsakela na ku langutisa vaphakeri va mintirho ku tumbuluxa tafula ra nkarhi ra nseketelo wa nkarhinyana;
Ku hangalasa Rimba hi maendlelo yo aka ntalo;
Hlengeleta na ku hlengeleta tipulani/mavonelo ya mahungu ya xiyenge xa miganga eka swihlawulekisi swa nkoka swa HIV eka ndhawu yin'wana na yin'wana ya Mhasipala na ku tala ka mavandla ku simeka tinhlamulo ;
Ku hetisisa ku seketela ku nghenelela, swikombiso swa mavandla na ku hluvukisa malulamiselo ya switirho swa tipulani ta bindzu;
Ku letela vanhu va switirhisiwa eka xiyenge xa swifundzha ;
Ku nghenelela ka swiyenge swa swifundzha, ku katsa na vuleteri bya vanghenisi va xandla va xiyenge xa Timhasipala eka mimbuyelo ya nhluvuko na ku fuma swa swiyimo na vutihlamuleri bya mimfumo ya miganga. Ku nghenelela exikarhi ka vanghenisi va xandla eka nhlamuselo ya malulamiselo ya mavandla eka swifundzha (ku katsa na vanghenisi va xandla va Timhasipala, Swifundzha, vanyikeli, swiyenge swa tindzawulo ta Rixaka), vuleteri eka muxaka wo seketela ku nghenelela na maendlelo yo lulamisa tipulani ta bindzu
Ku langutisa, hlanganisa na ku tiyisisa tipulani ta bindzu hi NTA na PTA ku hluvukisa tipulani to hambana ta Rixaka, Swifundzha na swifundzha na ku kombisa ku seketela ku nghenelela eka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Hi lembe ra 1, swi languteriwile leswaku ku ndlndlamuxiwa ka ku seketela ku nghenelela swi fanele swi angarhela 30% wa Timhasipala ta swifundzha, ku endlela ku tumbuluxa tidyondzo. Leswi wi vula leswaku ku ta angarheriwa ntsena 30% wa Timhasipala hi maendlelo ya vutihlanganisi hi lembe rin'we. Hi lembe ra 2, ku angarhela swi ta hangalaka hi 100% eka Timhasipala.
Nghingiriko 6:Ku simeka ku seketela ku nghenelela ku ya hi tipulani ta bindzu
Ku ya hi Rixaka, Swifundzha na tipulani ta mabindzu ta swifundzha, ku seketela ku nghenelela swi ta simekiwa. Ntumbuluko wo seketela ku nghenelela wu fanele wu langutisisa eka maendlelo ya muxaka wa migingiriko, ku nga ri switirhisiwa, nhundzu kumbe switirho (xik . a swi fanelanga ku angarhela swilo swo fana na ku xava maphasele ya swakudya kumbe ku aka tindzhawu ta vana lava pfumalaka vatswari). Tafula leri nga laha henhla ri veka erivaleni ntumbuluko wo seketela ku nghenelela lowu nga languteriwa eka xiyimo lexi, xikan'we na xikombiso xa xiyenge xa leswaku ku nghenelela koloko ku nga kondleteriwa.
Xilo
Tipulani ta bindzu ta Timhasipala
Tipulani ta bindzu ta Swifundzha
Tipulani ta bindzu ta Rixaka
Vuleteri
Tikhanselara
Swiyenge swo pulana na tindlela ta vufambisi na ku simeka
Vativinkulu va swiyenge
Ku hoxa xandla hi vaakatiko
Ndzavisiso
Ndhawu ya ntirho ya ntolovelo
Ku hlamusela swihlawulekisi swa miganga na vutivi bya le ntirhweni bya HI
Mimbuyelo ya tindlela leti ku nga sunguriwa hi tona
Mimbuyelo ya matirhelo/ mintolovelo ya masimekelo
Ku hlohletela vanhu ku teka magoza na ku engetela vatirhi eka lava va nga khomiwa na lava va khumbhekaka ku nghenelela eka Timhasipala
Swiyenge swa tindzawulo
Ku seketela vufambisi bya matirhelo ya Timhasipala
Swikombiso
Ku pima matirhelo na ku hangalasa mintolovelo leyinene
Ku seketela tinhlamulo ta le ntirhweni eka HIV na AIDS
Nghingiriko 7:Vufambisi, ku kambisisa, ku pimanyisa na ku langutisisa. Eka nongonoko lowu, swi kongomisiwile leswaku migingiriko yo kambisisa no pimanyisa yi fanele yi va xitirho xa nkoka eka vufambisi byo simeka. Hi ku engetela, ku seketelana na nawu wo tlakuka ka nkoka lowu nga hlamuseriwa laha henhla, ku kambisisa na ku pimanyisa swi ta va na nkoka eka lembe ro sungula ku endlela leswaku mavonelo na switirho swa nongonoko swi langutisisiwa. Swiyenge swo kongomisa swa gingiriko leri swi katsa:
Ku tumbuluka ka swikombiso hi vuxokoxoko, mintilovelo na switirho swa nongonoko;
Ku hundzuluxa swikombiso hi vuxokoxoko, mintolovelo na switirho swa nongonoko ku ya hi tipulani ta bindzu ta Swifundzha, Swifundzha na tipulani ta bindzu ta Rixaka;
Tinhlengeletano to anama ta ti Foramu ta vanghenisi va xandla ku sungula ku hlamusela vanhu, ku endlela leswaku ku va na dyondzo leyinene na ku vonisisa nhluvuko(eka tin'hweti timbirhi tin'wana na tin'wana eka ntsevu wa tin'hweti leto sungula na tin'hweti tinharhu tin'wana na tin'wana hi ku landzelalana);
Nhlengeletano ya n'hweti yin'wana na yin'wana exikarhi ka vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha na va Rixaka ku hlengeleta swiviko swa nhluvuko wa Swifundzha na maendlelo yo lulamisa swiphiqo leswi humelelaka;
Ku hlengeleta swiviko swa tikotara swa nhluvuko wa Rixaka lowu nga hlanganisiwa ku yisa eka komiti yo kondletela;
Mpimanyiso wa lembe na ku langutisisa nongonoko
Tidyondzo ta Rixaka ta lembe rin'wana na rin'wana na Timhasipala na swiyenge ku kondletela dyondzo leyinene na ku seketela migingiriko yo kambisisa na ku pimanyisa.
Laha hansi i girafu leyi hlamuselaka hi xitalo vuxaka exikarhi ka ku lulamisa, ku simeka na ku kambisisa, ku pimanyisa, ku langutisisa na migingiriko ya vufambisi.
Ku lulamisa mavandla
Tanihi leswi swi nga tivisiwa eka xiyenge lexi nga hundza, ku simeka nongonoko swi ta lava ku lulamisiwa ka mavandla swi endliwa swi tlhela swi ya emahlweni. Ku lulamisiwa ka mavandla swi ta lava ku fikeleriwa ka swilaveko leswi landzelaka:
Nongonoko wu lava ku rhangeriwa hi tindlela ta kahle na hi ku tirhisana na vayimeri va vanghenisi va xandla va nkoka;
Mintolovelo yo vika yi fanele yi tiyisisa vutihlamuleri na ku vonakala ku ya hi leswi switirhisiwa swi nga tirhisisiwa xiswona, Leswi nga kumiwa na mimbuyelo leyi nga fikeleriwa (ehenhla na le hansi ka swinyikiwa leswi nga endliwa eka nongonoko swa timali na ku hlela);
Vufambisi byo simeka na ku tala ka thekiniki swi fanele swi hlohleteriwa na ku yisiwa emahlweni ku simeka nongonoko eka Swifundzha na le ka Rixaka;
Vutivi bya xithekiniki byi fanele byi nyikiwa vanhu lava nga ta byi phakela lebyi seketelaka swilaveko swo kongomisa swo seketela tani hi leswi swi nga kombisiwa eka pulani ya bindzu;
Dyondzo leyinene leyi lulameke yi fanele yi hlohleteriwa hi tindlela leti nga fanela leswi nga ta tlhela swi tirha tanihi mintolovelo yo hoxa xandla eka ku tivisa ku simeka nongonoko, ku pimanyisa , ku pima na ku langutisisa .
Tanihi laha swi nga vuriwa khale, swivumbeko leswi nga voniwa swi katsa:
Komiti yo kondletela, ku langutisisa na ku rhangela vuleteri na ku simeka nongonoko;
Ntlawa lowu nga nyikiwa ntirho lowu nga na vatsundzuxi va Swifundzha na va Rixaka va swa xithekiniki lava nga ta va na vutihlamuleri byo simeka na ku vika eka komiti yo kondletela;
Tiforamu ta vanghenisi va xandla ta Swifundzha leti nga na Timhasipala hinkwato na vatirhi va Swifundzha na va n'wa tipolitiki lava nga na vutihlamuleri byo tivisa nhlamuselo na ku pima matirhelo ya ku seketela ku nghenelela eka xifundzha xin'wana na xin'wana.
Xivumbeko
Nkatsakanyo
Xiyimo
Komiti yo kondletela
W u rhangeriwaka hi ndzingano wa dplg na Mulawurinkulu
Swiyenge swa 5 swa tindzawulo Rihanyo,Nhluvukiso wa vanhu, Timhaka ta Mati na Swihlahla, Vurimi na Vukorhokeri bya mfumo wa Swifundzha ta DLG
Netiweke ya Madoroba
Vika eka komitinkulu ya dplg
Ku nyika matlhelo lama nga na tindlela eka nhlamuselo ya nongonoko na ku simeka
Ku tirhisana na vanyikeli hi ku tivisana eka hinkwaswo leswi humelelaka
Kambisisa mafambelo na ntshikelelo eka nongonoko eka xiyenge xa Rixaka
Kondletela vulawuri na ku hoxa xandla ka tindzawulo ta Rixaka na ta Swifundzha
Ku endla leswi nga rivariwa ku endliwa hi tindlela letinene hi ntlawa lowu nga nyikiwa ntirho.
Ku endla timhaka leti nga rivariwa ta timali.
Ntlawa lowu nga nyikiwa ntirho
Lowu rhangeriwaka hi ndzingano wa Mulawurinkulu
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va swifundzha
Nseketelo wa vulawuri na ku kondletela
Vika eka komiti yo kondletela ya Rixaka
Ku teka vufambisi bya xithekiniki byo simeka nongonoko
Seketela endlelo ro lulamisa tipulani ta bindzu ta Timhasipala
Lulamisa pulani ya bindzu ya Swifundzha na ya Rixaka
Simeka ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya wena nwinyi ya bindzu
Matsalani wa komiti yo kondletela a endla leswi swi nga ka swi nga endliwanga hi vaphakeri va mintirho
Nyika nseketelo wa xithekiniki eka Timhasipala
Ku tirhisana na Timhasipala ta swifundzha na ta miganga
Ku tirhisana na ku kondletela minongonoko ya dplg
Hlengeleta swiviko swa kotara na n'hweti yin'wana na yin'wana swa M & E eka komiti yo kondletela ya rixaka
Kondletela tinhlengeletano ta Rixaka na tinhlengelatano ta ti Foramu ta kotara yin'wana na yin'wana ta Swifundzha
Kondletela ku simeka nongonoko na ku hlela
Ku seketela switirhisiwa
Nxaxamelo wa mavandla ya switirhisiwa na vanhu lawa ya nga leteriwa na ku tekiwa ya ri na vuswikoti (eka mfumo, mavandla ya tidyondzo, vutihlanganisi bya ti-NGO )
Swi va kona ku fikelela ku simeka ntirho wo karhi lowu nga nyikiwa Rixaka, Swifundzha na tipulani ta bindzu ta Timhasipala.
Minxavo na mpimanyeto
Ku tumbuluxa mpimanyeto wo simeka, gingiriko wun'wana na wun'wana ri andlariwile exikarhi ka swikumiwa swa vanhu na minxavo ya tihakelo.
Minxavo ya migingiriko
Eka leswi landzelaka gingiriko wun'wana na wun'wana ri tlhantlhiwile hi ndlela leyi:
MIntirho;
Swikumiwa swa vanhu leswi lavekaka (tanihi leswi swi nga tirhisiwa ku tivisa nhlamuselo ya maxavelo);
Tihakelo leti lavekaka (tanihi leswi swi nga tirhisiwa ku tivisa nhlamuselo ya maxavelo);
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo;
Swiehleketeleriwa.
Ehansi ka nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya migingiriko, minxavo yi pimanyisiwile
Minxavo yi hikwalaho ka swin'wana leswi swi ehleketeleriwaka leswaku swi ta humelela naswona yi khomiwile eka papilla leri ri fambaka na tsalwa leri:
Ku tlakuka ka minxavo ya tihakelo swi endla 8% hi lembe;
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va nkarhinyana (ku fikela eka R 300 000);
Vatsundzuxi va nkarhi hinkwawo va xiyimo xa le henhla va Swifundzha (R 250 000- 350 000);
Vatsundzuxi va swa xithekiniki va nkarhi hinkwawo va xiyimo xa le hansi va Swifundzha (R 180 000-240 000);
Nseketelo wa vulawuri na ku kondletela (R 120 000- 150 000);
Tihakelo ta siku ta xiphurofexini ti sukela eka R 2 800 ku fika eka R 3 600 ku ya hi vutivinkulu na mimbhumambhumelo.
Swihahampfhuka @ R 2500 ku ya hi thikithi ro vuya;
Vutshamo na mali leyi munhu a nyikiwaka ku fikelela swilaveko swa yena swa siku loko a karhi a tirha swi endla kwolomu ka R 800 hi tiawara ta 24 ;
Ku hirha movha swi endla R 500 hi siku;
Ku durha ka ndhawu swi sukela eka R 500 ku fikela eka R 1000 hi munhu hi siku ku ya hi sayizi ya ntangu na vuxokoxoko;
Minxavo ya tileputhopo yi sukela eka R 10 000 ku fikela eka R 15 000;
Swin'wana leswi ku pfumeriwaka leswaku swi nga humelela swi katsa:
Ndhawu ya tihofisi ya vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka na vatsundzuxi va swa xithekiniki va Swifundzha yi ta nyikiwa hi dplg na tindzawulo ta Swifundzha ta mimfumo ya miganga.
Minxavo yo nghenelela eka nongonoko leyi yelanaka na vutleketli na vutshamo na ndhawu na minxavo ya swakudya laha mintlangu yi humelelaka kona eka Swifundzha na le ka swifundzha swi fanele swi khomiwa hi swiphemu swa Swifundzha na Timhasipala;
Tanihi leswi swi nga languteriwa leswaku switirhisiwa swo tala leswi swi lavekaka ku simeka nongonoko swi fanele swi endliwa leswaku swi va kona hi dplg, hi minkarhi, swi languteriwile leswaku vutihlamuleri bya timali byo seketela ku nghenelela byi fanele byi aviwa ku ringana exikarhi ka swiphemu swa Timhasipala ta Rixaka na ta Swifundzha .
Vutihlamuleri byo yisa emahlweni ku seketela mavandla eka Swifundzha na Rixaka , swi fanele swi hlanganisiwa na tindzawulo ta Swifundzha na ta Rixaka ta mimfumo ya miganga , ku sukela eka lembe ra vuntlhanu ku ya emahlweni.
Nghingiriko 1: Ku seketela xiyimo xa Rimba eka xiyenge xa Rixaka
Mintirho
Muxaka wa xitirhisiwa
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Ku ya emahlweni ka ku nghenelela ka swiyenge eka ku simekiwa ka Rimba hi swiyenge na Swifundzha
Hi migingiriko ya minongonoko ya vatirhi leyi seketeriwaka hi ku xavisa Rimba
Ku seketela vun'winyi na ku tinyiketela ku avelana ku twisisa ku hluvuka na tinhlamulo to fuma eka HIV na AIDS
Ku nghenelerisa mintirho ya mahungu ku seketela ku hangalasiwa ka Rimba (ku nga. "soul city", na swn...) +mintirho ya vuhlanganisi
Migingiriko ya vuhlanganisi (mapaipla ya mahungu, ku nghenela tinhlengeletano, na swin. ) mpimanyiso R 5000 000 lembe rin'wana na rin'wana malembe ya 4
Ku simeka Rimba
Minongonoko ya vatirhi na vanghenisi va xandla va vufambisi bya mintlangu
Ku lulamisa, malulamiselo ya vutshila, swirhambo swa ku simeka, ntlangu wa siku rin'we na ti DM Timeyara na vafambisi va Timhasipala, swiyenge swa tindzawulo, vatirhisani
Ku simekiwa ka Rimba, ku tlakusa ku lemukisa hi Rimba
Va va kona va 200 vutleketli bya vona vinyi na vutshamo
Nghingiriko 1
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
Swifundzha
Nghingiriko 2:Ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Mintirho
Muxaka wa xitirhisiwa
Tihakelo
Swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
TORs ya komiti yo kondletela, ti TA ta Rixaka na ta Swifundzha, ku seketela vulawuri
HR na nseketelo wa xiphurofexini: masiku ya 5
Ku navetisa na ku durha ka vulawuri
Ku lulamisela ku endla mavandla
Vuleteri bya ntirho na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va ndzawulo) Lembe rin'we
Lembe ra1 : Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka 2 vankarhinyana + 2 vankarhi hinkwawo (vatirhi va ndzawulo a va katsiwanga), 9 wa vatsundzuxi va swa xithekiniki va xiyimo xa le henhla va Swifundzha na 2 wa valawuri/vaseketeri va nkondletelo va nkarhinyana
Lembe ra 1:
Tileputhopo ta 12 (+- R 100 000), ku durha ka vutleketli (swihahampfhuka, petirolo, vutshamo)
Switirhisiwa swi va kona ku simeka endlelo ro seketela
Miholo ya lembe yi tlakuka ku fikela ka 8%;
Ntwanano wa xihatla eka Swifundzha ku teka eka mpimanyeto wa vona vatirhi va Swifundzha hi lembe ra vu 5, ti TA ta Rixaka na xivumbeko xa vulawuri xi fanele xi mintiwa/tswongiwa hi vatirhi va dplg ku durha ka tihofisi, tinqingho, ku pirinta, ku fekisa, na swin. Swi fikeleriwa hi DPLG, + DLG's
Vuleteri bya ntirho, na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va tindzawulo) -lembe ra vumbirhi
Lembe ra 2: Ku khoma vatirhi lava nga kona + vatsundzuxi va swa xithekiniki va 9 va xiyimo xa le hansi va Swifundzha + na mulawuri wun'we wo engetela
Lembe ra 2: Tileputhopo ta 10 to engetela + vutleketli na vutshamo byo engetela
Switirhisiwa swi va kona ku simeka endlelo ro seketela
Ku endla vuleteri ra vumbirhi na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka) vatirhi va tindzawulo lembe ra vunharhu
Lembe ra 3:Swo fana na leswi nga eka lembe ra 2
Lembe ra 3: Ku durha ka vutleketli na vutshamo
Switirhisiwa swi va kona ku simeka endlelo ro seketela
Ku endla vuleteri ra vumbirhi na ku khoma vatirhi hi tikontiraka + vatirhi va tindzawulo - lembe ra vumune
Lembe ra 4: Ku khoma swo fana na le ka lambe ra 3
Lembe ra 4: Ku durha ka vutleketli na vutshamo
Switirhisiwa swi va kona ku simeka endlelo ro seketela
Nghingiriko 2
Lembe 1
Lembe 2
Lembe 3
Lembe 4
Rixaka
Swifundzha
Nghingiriko 3: Ku xavisa Rimba eka mahlayelo yo kongomisa
Mintirho
Swikumiwa swa vanhu
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Mpfapfarhuto wa xivumbeko xa Rimba ra mahlayelo lama nga kongomisiwa
Masiku ya xiphurofexini
5 + masiku yo edita
2 + masiku ya vuhundzuluxeri 20
N/A (Xiyenge xa minxavo yo edita na ya xiphurofexini)
Khopi ya xivumbeko leyi nga lulama
Leswi xivumbeko xa Rimba xi nga lulamisisiwa xiswona
Ku lulamisa masiku ya xiphurofexini
N/A (Xiyenge xa minxavo yo lulamisa)
Xivumbeko xo kandziyisiwa lexi nga lulamisiwa
Ku humesa xivumbeko xa rimba hi xitalo
Ku humesa Rimba hi xitalo,
Xivumbeko xo tsariwa xa Rimba
Ku rhendzelekisa matsalwa
Nongonoko wa vatirhi
Ku durha ka vutleketli bya xivumbeko xa Rimba eka Xifundzha xin'wana na xin'wana
Swivumbeko swa Rimba swi kona eka Swifundzha
Swifundzha ti seketela minxavo yo hangalasa
Nghingiriko 3
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
Swifundzha
Nghingiriko 4:Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka tipholisi na minongonoko ya dplg
Mintirho
Muxaka wa swikumiwa
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Tihakelo ta xiphurofexini : R 80 000
Ku durha ka ndhawu ya dyondzo vanhu va 30, siku rin'we, 1000 hi munhu
Mimphikizano ya minongonoko na tipholisi ta tindzawulo ya HI
Ku navela ka vafambisi va minongonoko ku hoxa xandla eka mintolovelo yo endla leswaku HIV n AIDS swi va na nkoka
Nghingiriko 4
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
swifundzha
Nghingiriko 5: Ku lulamisela ku tihlanganisa na swifundzha na ku hangalasa nseketelo
Mintirho
Muxaka wa swikumiwa
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Ku xavisa na ku hangalasa Rimba eka swifundzha
Tanihi xiphemu xa nghingiriko 1
Tanihi xiphemu xa 1
Tanihi xiphemu xa 1
Tanihi xiphemu xa 1
Tivisa na ku kombisa swipimelo swa swikombiso swa nseketelo
Ti TA ta Rixaka + masiku ya 5 ya tihakelo ta xiphurofexini
Mpfapfarhuto wa swipimelo swa swikombiso swa nseketelo
Kombisa vanhu va switirhisiswa va swifundzha ku seketela vutihlanganisi, na siku rin'we ra xiyenge xa nhlamuselo na vanhu va swifundzha va switirhisiwa
Masiku manharhu ya xiphurofexini + nongonoko wa vatirhi wa swihahampfhuka, mimovha ya 9 yo rhentiwa, swifundzha ti va na vutihlamuleri bya ndhawu na swakudya
Vanhu va swifundzha va switirhisiwa va kombisiwa na ku leteriwa
Swifundzha ti va na vutihlamuleri bya ndhawu na swakudya, Timhasipala na swifundzha va va na vutihlamuleri bya vutleketli bya le dorobeni na vutshamo
Ku kondletela vanyikeli na ku va nghenelerisa ku kucetela nseketelo wa nongonoko
Switirhisiwa swi va kona ku simeka endlelo ra nseketelo
Xirhambo xo kombisa ku tsakela eka vaphakeri va mintirho
Ku endla leswi nga rivariwa ku endliwa na ku lulamisa bya ti TOR's
Ku kombisa ku tsakela ka ku phakela mintirho hi xikarhana
Ku langutisa minhlangano na vanhu
Ku endla leswi nga rivariwa ku endliwa na vufambisi
Nxaxamelo wa mintirho wa vaphakeri va mintrho
Ku xavisa Rimba eka vatirhi va Timhasipala na va n'wa tipolitiki lava hlanganaka na endlelo ra vuleteri ra tikhanselara
Tekiwa tanihi xiphemu xa gingiriko 1 na ku nghenelerisa SALGA ku endlela ku tirhisana swin'we
Vakhanselara va van a mfikelelo eka Rimba
SALGA yi pfumela ku tirhisana eka ku hangalasa Rimba eka tikhanselara
Ku xavisa mahungu ya xiyenge xa miganga swihlawulekisi swa HIV na ku tala ka mavandla
Khomixini yo hlaya eka masiku ya 50 ya xiphurofexini
Ku xava switiviwa
Mahungu ya HIV ya Timhasipala na swikombiso swo simeka tinhlamulo
Ku lulamisa ku seketela ku nghenelela, swikombiso swa mavandla na ku tumbuluxa tipulani ta bindzu switirho swo lulamisa
Tihakelo ta xiphurofexini ta 5 wa masiku + ku hoxa xandla ka Rixaka ka TA
Switirhisiwa
Ku letela switirhisiwa swa (Rixaka, Swifundzha)
Vuleteri + switirhisiwa swa vutihlanganisi:15wa masiku ya xiphurofexini yo Vevukisa: 3 wa masiku ya xiphurofexini, vukondleteri + malulamiselo ya vutshila ku lulamisa: masiku ya 5, na ku engetela nkarhi wa ti TA
Ndhawu ya nhlengeletano. Swihahampfhuka
9, vutleketli, vutshamo
Switirhisiwa swa vutihlanganisi swi va kona na ku lulamiseriwa ku tirha ntirho
Vatirhi va Swifundzha na vanhu va switirhisiwa va fikelela ku durha ka vutleketli vona vinyi na vutshamo
Ku letela vanghenisi va xandla va Timhasipala eka HIV na swiyimo swo kongomisa swa mfumo na vutihlamuleri - Siku rin'we na siku ra vumbirhi ehansi ka nhlamuselo ya lembe ya ku lulamisa mavandla ku katsa na vanghenisi va xandla va Timhasipala, va Swifundzha vanyikeli, Swiyenge swa tindzawulo ta Rixaka Vuleteri eka muxaka wo seketela ku nghenelela na endlelo ro lulamisa tipulani ta bindzu
Xiyenge xa 1: 30% wa Timhasipala, xiyenge xa vumbirhi: 60% leyi nga sala ti TA ta Tiphurovhinvi + ti TA ta Rixaka + nseketelo wa vulawuri (masiku ya 2 hi DM) + vufambisi bya nongonoko swihahampfhuka
60 , vutshamo
150 lembe ra 1 & 2, lembe ra 3-4 swo fana kambe siku rin'we ra ntlangu kambe ku ri hava vutshamo
Ku twisisa nhluvuko na ku fuma mimbuyelo ya HIV na AIDS exikarhi ka vanghenisi va xandla va Timhasipala va nkoka nhlamuselo ya ku lulamisa mavandla ya ndhawu ya xifundzha ya nawu na swilaveko swo seketela na ku vekiwa erivaleni eka leswaku pulani ya bindzu yi tatiwa njhani
Ku tirhisana na ti DLG ta Swifundzhana SALGA ya Swifundzha eka swirhambo, tindhawu leswi nga ta khomeriwa eka DM, vutshamo bya ti LM's na ti DM hi akhawunti ya LM
Timhasipala ta Swifundzha ti tirhisana na ti LM's ku lulamisa pulani ya bindzu, hi ku seketeriwa hi t6i TA ta Swifundzha va yisa eka dplg
Ti TA ta Swifundzha na ta Rixaka - va langutela siku rin'we ku fika eka masiku mambirhi hi xifundzha
N/A (xiphemu xa minxavo ya TA)
Pulani ya bindzu ku ya hi ndhawu ya xifundzha ya nawu
Mhasipala wa xifundzha xin'wana na xin'wana xi nyika mutirhi ntirho wa vutihlamuleri byo tata pulani ya bindzu
Mpimanyiso wa ximfumo wa dplg hi ti TA ta Rixaka na ta Swifundzha ku hluvukisa tipulani ta bindzu ta swifundzha: Rixaka,Swifundzha, DM
Ti TA ta Rixaka na ta Swifundzha
Mpimanyiso wa tihakelo ta mapapila (R 200
dm) lembe rin'wana na rin'wana ku ringana malembe ya mune
Mpfapfarhuto wa tipulani ta bindzu wa Rixaka na wa Swifundzha na mavonelo eka tipulani ta bindzu ta swifundzha
Nhlengeletano yo langutisisa na Timhasipala ta swifundzha tiko hinkwaro
Ti TA ta Rixaka na ta Swifundzha
Ku durha ka ndhawu- 3 wa vanhu hi ndhawu ya DM leyi nga yimeriwa,lembe rin'wana na rin'wana
Ku tiyisisa leswi nga endzeni ka mavonelo ya tipulani ta bindzu
Swibumabumelo na ku hlela hi vanyikeli va ntiyiso
Ti TA ta Rixaka na komiti yo kondletela,
Tipulani ta bindzu ti pfumeleriwa
Nghingiriko 5
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
Swifundzha
Nghingiriko 6: Ku simeka ku seketela ku nghenelela hi tipulani ta bindzu
Mintirho
Muxaka wa xitirhisiwa
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Ku sungula ku seketela ku nghenelela: ti TA ta Swifundzha ti pfuna ti DM ku tumbuluxa minkarhi ya rheferense leyi nga fanela eka xiyenge xo nghenelela xa DM, ti TA ta Rixaka ti tumbuluxa minkarhi ya rheferense leyi nga fanela ya ku seketela ku nghenelela ka tiko hinkwaro na ku nghenelela ka Swifundzha xikan'we na ti TA ta Swifundzha
Vulawuri bya ti TA, ta Swifundzha
TA ta Rixaka +
Vulawuri
Tihakelo to hlela
Tanihi swikongomelo na tindlela ta nongonoko, Ku tilulamisela
Ku hoxa xandla ka Swifundzha na Timhasipala eka ku nyika tihakelo to seketela ku nghenelela ku sukela eka lembe ra 5, endlelo ra vuleteri bya tihakelo (ku nga ri switirhisiwa kumbe nhundzu)
Nghingiriko 6
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
Swifundzha
Nghingiriko 7: Vufambisi, ku kambisisa, ku pimanyisa na ku langutisisa
Mintirho
Muxaka wa xitirhisiwa
Tihakelo
Nhlayo ya swikumiwa swa vanhu/mimbuyelo
Swiehleketeleriwa
Ku tumbuluxa swikombiso hi vuxokoxoko, endlelo ro hlawuleka na switirho swa nongonoko
Ti TA ta Rixaka na komiti yo kondletela,
Swikombiso hi vuxokoxoko na ku kambisisa endlelo ro hlawuleka na switirho
Ku hundzuluxa swikombiso hi vuxokoxoko endlelo ro hlawuleka na switirho swa nongonoko hi Swifundzha, Swifundzha na tipulani ta bindzu ta Rixaka
Ti TA ta Rixaka xikan'we na ti TA ta Swifundzha na komiti yo kondletela,
Swikombiso hi vuxokoxoko na endlelo ro hlawuleka ro kambisisa na switirho hi xikeyili xo nghenelela
Ti TA ta Swifundzha
N/A- Swifundzha ti fanele ti hoxa xandla eka ndhawu na minxavo ya swakudya
Nkondletelo wo seketela ku nghenelela eka xiyenge xa Swifundzha, dyondzo leyinene exikarhi ka Timhasipala
Swifundzha ti hakela timali ta minxavo ya ndhawu ku sukela eka lembe ra1, Timhasipala ti hakela vutleketli bya tona
Nhlengeletano ya n'hweti yin'wana na yin'wana vatsundzuxi va Swifundzha va swa xithekiniki va hlengeleta xiviko ndhawu yin'we xivumbeko xi ta tumbuluxiwa ku pima nhluvuko/mafambelo, xiviko xa nhluvuko/mafambelo xa Rixaka xi hlengeletiwa kotara yin'wana na yin'wana leswaku yi ta yisiwa eka komiti yo kondletela
Tinhlengeletano ta mintlawa ta n'hweti yin'wana na yin'wana (Mufambisi wa nongonoko wa TA) ku avelana tidyondzo, ku langutusisa na nseketelo wa xithekiniki
N/A tanihi xiphemu xa minxavo ya matirhelo ya mavandla
Swiviko swa Swifundzha, xiviko lexi nga tiyisisiwa xa Rixaka
Mpimanyiso wa lembe na ku langutisisa nongonoko
Masiku ya 25 ya mpimanyiso wa xiphurofexini na ku simeka nongonoko ku kondletela tihakelo hi lembe
Ku langutisisa nongonoko hi lembe
Kan'we elembeni, dyondzo ya Rixaka ku kondletela dyondzo leyinene na nseketelo M & E
Ti TA ta Swifundzha na ta Rixaka, vatirhi va tindzawulo
Ku durha ka ndhawu
Dyondzo leyinene
Swifundzha na Timhasipala va tihakelela vutleketli na vutshamo
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Lembe ra 3
Lembe ra 4
Rixaka
Swifundzha
Mimpimanyeto yo tiyisisiwa
Laha hansi i nhlamuselo hinkwayo ya xiyenge xa tihakelo leti lavekaka hi lembe eka swiphemu swo hambana hambana. Hambileswi nongonoko lowu wu fikelelaka nkarhi wa malembe ya mune, xilaveko xa xiyenge xo kombisa tihakelo xi kombisiwile ku sukela eka lembe ra 5 ku ya emahlweni ku hlamusela nawu wa leswaku endzhaku ka nkarhi lowu, swiphemu swa Swifundzha na swa Rixaka swi ta laveka ku hoxa xandla eka ku simeka hi timali.
Rixaka
Swifundzha
Nhlayo
Minhlengo leyi lavekaka, ku ya hi xiphemu swi kombisiwile/herisiwile ku ya hi migingiriko ya nongonoko laha hansi:
Xilo
Minxavo ya Rixaka
Lembe ra 1 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 2 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 3 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 4 Nhlayo ya minxavo
Minxavo ya lembe ya Rixaka ku sukela eka lembe ra 5 ku ya ehenhla
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Vufambisi, ku kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Xilo
Minxavo ya Swifundzha
Lembe ra 1 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 2 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 3 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 4 Nhlayo ya minxavo
Minxavo ya Swifundzha ya lembe ku sukela eka lembe ra 5 ku ya emahlweni
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka tipholisi na minongonoko ya dplg
Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Vufambisi, ku kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Xilo
Lembe ra 1 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 2 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 3 Nhlayo ya minxavo
Lembe ra 4 Nhlayo ya nxavo
Minxavo ya lembe ya Timhasipala ku sukela eka lembe 5 ku ya emahlweni
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka Tipholisi na Minongonoko ya ndzawulo
Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Vufambisi, ku kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Laha hansi i nhlamuselo hinkwayo ya nhlayo ya minxavo ku ya hi gingiriko, swiphemu hinkwaswo swi katsiwile.
Nhlayo ya minxavo ya swilo tanihi xiphemu xa mpimanyeto lowu
Y5 endzhaku ka mpimanyeto lowu
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka Tipholisi na Minongonoko ya ndzawulo
Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi pulani ya bindzu
Vufambisi, ku kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Nhlayo
Ku herisiwa ka minxavo (malembe hinkwawo na swiphemu hinkwaswo) exikarhi ka gingiriko wun'wana na wun'wana swi yimeriwile hi girafu laha hansi:
Xedulu yo hlamusela eka vanhu
Nghingiriko
Nkarhi
Ku seketela xiyimo xa Rimba
Ku simeka Rimba
Ku ya emahlweni ka ku nghenelela ka swiyeneg eka ku simeka Rimba hi swiyenge na swifundzha
Ku nghenelerisa vuhangalasi bya mahungu ku seketela ku hangalasiwa ka Rimba (ku nga. "Soul City" , na swin.) + migingiriko ya vuhlanganisi
Ku pirinta xivumbeko xo hambana xa Rimba
Ku kongomisa na ku yisa emahlweni ku tala ka mavandla ku simeka endlelo ro seketela
Minkarhi ya rheferense ya komiti yo kondletela, Vatsundzuxi va swa xithekiniki va Rixaka na va Swifundzha, ku seketela vulawuri
Ku thola, vuleteri na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va ndzawulo)- lembe ra1
Ku thola, vuleteri na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va ndzawulo) lembe ra 2
Ku endla vuleteri ra vumbirhi na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va ndzawulo) - lembe ra 3
Ku endla vuleteri ra vumbirhi na ku khoma vatirhi (hi tikontiraka + vatirhi va ndzawulo) lembe ra 4
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Mpfapfarhuto wa xivumbeko xo hambana xa Rimba eka mahlayelo lama nga kongomisiwa
Ndlela ya malulamiselo ya xivumbeko xo hambana xa Rimba
Ku tsala/pirinta xivumbeko xo hambana xa Rimba
Ku rhendzelekisa matsalwa(minxavo ya vutleketli eka Swifundzha, ya hangalasiwa hi swiphemu hi ku tihlanganisa na xifundzha)
Ku endla leswaku HIV na AIDS swi tekiwa swi ri swa nkoka eka Tipholisi na Minongonoko ya Ndzawulo
Nhlengeletano na vafambisi, ku lulamisa tikhomputara, nkarhi wa ntirho, KPI's ku ya hi nongonoko
Ku lulamisela ku tihlanganisa na xifundzha na ku hangalasa nseketelo
Cinca mavonelo, xavisa na ku hangalasa Rimba eka swifundzha
Tivisa na ku kombisa swivangelo leswi endlaka /khumbhaka ku va nseketelo wu nga endliwi kahle
Kombisa vanhu va switirhisiwa va swifundzha ku seketela vutihlanganisi, Siku rin'we ra nhlengeletano yo hlamusela na vanhu va switirhisiwa va swifundzha
Ku kondletela ku nyikela na ku nghenelela eka nseketelo wa nongonoko wa ntolovelo
Xirhambo xo kombisa ku tsakela ku suka eka vaphakeri va mintirho
Ku langutisa minhlangano na vanhu
Ku cinca mavonelo na ku xavisa Rimba eka vatirhi va Timhasipala na va n'wa tipolitiki leswi hlanganaka na endlelo ra vuleteri ra tikhanselara
Ku cinca mavonelo na ku xavisa mahungu ya xiyenge xa miganga swihlawulekisi swa HIV na vuswikoti bya mavandla
Ku endla minseketelo yo nghenelela, swikombiso swa mavandla na ku hluvukisa switirho swo lulamisa pulani ya bindzu
Ku letela switirhisiwa swa vuhlanganisi(eka rixaka , swifundzha)
Vuleteri bya vanghenisi va xandla va Timhasipala HIV na swiyimo na vutihlamuleri bya mimfumo ya miganga- siku rin'we na siku ra vumbirhi - ehansi ka nhlamuselo ya lembe ya ku lulamisela mavandla (ku katsa na vanghenisi va xandla va Timhasipala, swifundzha, vanyikeli, swiyenge swa tindzawulo ta Rixaka) vuleteri eka muxaka wo seketela ku nghenelela na endlelo ro lulamisa pulani ya bindzu
Timhasipala ta swifundzha ti tirhisana na Timhasipala ta miganga ku lulamisa tipulani ta bindzu, hi ku seketeriwa hi ti TA ta Swifundzha swi tlhela swi yisiwa eka dplg
Mpimanyiso wa ximfumo wa dplg hi ti TA ta Rixaka ku hluvukisa tipulani ta bindzu to hambana: Rixaka, Swifundzha, na Timhasipala ta Swifundzha
Swibumabumelo na ku hlela eka vanyikeli va ntiyiso
Ku seketela ku nghenelela ku ya hi tipulani ta bindzu
Ku sungula ku seketela ku nghenelela: ti TA ta Swifundzha ti pfuna ti DM ku tumbuluxa nkarhi wa rheferense lowu nga fanela wa xiyenge xo nghenelela xa DM, Ti TA ta Rixaka ti tumbuluxa nkarhi wa rheferense lowu nga fanela ya muxaka wo seketela ku nghenelela wa tiko hinkwaro na ku nghenelela ka Swifundzha xikan'we na ti TA ta Swifundzha
Vufambisi, ku kambisisa, ku pima na ku langutisisa
Ku tumbuluxa swikombiso hi vuxokoxoko, endlelo ro hlawuleka na switirho swa nongonoko
Ku hundzuluxa swikombiso hi vuxokoxoko, endlelo ro hlawuleka na switirho swa nongonoko hi tipulani ta bindzu ta Swifindzha, Swifundzha na ta Rixaka
Tin'hweti timbirhi tin'wana na tin'wana (eka ntsevu wa tin'hweti to sungula) na tin'hweti tinharhu tin'wana na tin'wana (hi ku landzelelana) nhlengeletano yo anama ya Foramu ya Swifundzha na vanghenisi va xandla va Timhasipala ku sungula ku lava ku hlamusela vanhu, ku endlela dyondzo leyinene na ku endla leswi nga sala eka mafambelo/nhluvuko
Ku sukela eka Q 3-Y 1 to Q 4 -Y 4
Nhlengeletano ya n'hweti yin'wana na yin'wana vatsundzuxi va xithekiniki va swifundzha va hlengeleta xiviko ndhawu yin'we, xivumbeko xi ta tumbuluxiwa ku pima mafambelo/nhluvuko, Xiviko xa Rixaka xa mafambelo ya swilo/nhluvuko xi hlengeletiwa kotara yin'wana na yin'wana leswaku xi ta yisiwa eka komiti yo kondletela
Mpimanyiso wa lembe na ku langutisisa nongonoko
Kan'we hi lembe, dyondzo ya rixaka ku kondletela dyondzo leyinene na ku seketela M & E
<fn>tso_Article_National Language Services_NTIRHISANO NA MFUMO E.txt</fn>
NTIRHISANO NA MFUMO EKA NHLUVUKISO WA MATIKO-XIKAYA?
Presidente Thabo Mbeki u nghenise Nongonoko wo Tiyisela wa Nhluvukiso wa Matiko-Xikaya lowu Hlanganisiweke (ISRDP) hi 2001. Xikongomelo xa nongonoko lowu wa 10 ra malembe i ku hunguta vusiwana na nhluvuko wa le hansi no antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu va le matiko-xikaya.
I VA MANI LAVA VUYERIWAKA :
Nongonoko wu kongomana na miganga ya matiko-xikaya ngopfu-ngopfu vavasati, vantshwa na swilema.
HI KWIHI LAHA NONGONOKO WU SIMEKIWAKA KONA :
Khumenharhu wa tindhawu to karhi leti tivekaka tanihi hi matiko-xikaya ti langutisiwile. Tindhawu ti kumekaka eka timhasipala ta muganga eka swifundzha leswi landzelaka:
KAPA N?WALUNGU NA N?WALUNGU-VUPELADYAMBU: Kgalagadi
XANA ISRDP YI ENDLA YINI:
Nongonoko wu na xikongomelo xo hunguta vusiwana hi ku:
Vona leswaku ku na ku fikelela eka dyondzo, rihanyo, mali ya mpfuneto/mudende na tikliniki leti pfunaka miganga,
Ndlandlamuxa timakete ta vatirhi hi ku olovisa minongonoko yo Hluvukisa Ikhonomi ya Muganga
Antswisa mphakelo wa Mintirho ? ku fikelela mati na nkululo, gezi na Mintirho ya tinqingho
Antswisa ntleketlo ku fikelela swilaveko swa ximunhu na timakete ta ikhonomi, tiposo na Vayimeri va poso - ku aka magondzo ya kahle ku antswisa ntleketlo
Antswisa mali ya switirhisiwa ? nhundzu ya le ndlwini, miholo na swixaviwa
Ndzawulo ya Mfumo wa Xifundzha na Muganga (dplg) yi na vutihlamuleri byo kondletela nongonoko ku suka eka mfumo wa le xikarhi. Tindzawulo ta Mfumo wa le Xikarhi na wa Xifundzha ti nghenelela hi ku nyika switirhisiwa no simeka tiphurojeke ta nkoka leti kumiweke. Nkwama lowu Tiyimeleke wa Nhluvukiso wu thoriwile tanihi vayimeri va mpfuneto va ISRDP.
Ntirho wa mfumo wa xikaya i ku simeka tiphurojeke tanihi leswi ti kumiweke eka Pulani ya Nhluvukiso leyi Hlanganisiweke (IDP). Xiyenge lexi tiyimeleke xi nghenisa xandla hi ku nyika switirhisiwa ku seketela ku simekiwa ka tiphurojeke.
XANA NONGONOKO WU TIRHA NJHANI :
Nongonoko wu kongomisiwe eka tindhawu leti hlawuriweke hi ku landza ku antswisa eka swiphiqo na minkarhi swa muganga leswi kumiweke. Timali na switirhisiwa swi yisiwa ku suka eka swiyenge swinharhu swa mfumo na vatirhisani van?wana (xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo, minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo; mabindzu ya mfumo na yin?wana). Nongonoko wu tlhela wu antswisa vuswikoti bya timhasipala ta muganga ku phakela Mintirho. Swi kongomisiwa eka minongonoko ya mfumo leyi nga kona loko ka ha tumbuluxiwa minongonoko yintshwa.
Xikongomelo hi ku angarhela xa ISRDP i ku ?tirha swin?we na miganga na vatirhisani van?wana, ku hunguta vusiwana no antswisa nkoka wa vutomi eka matiko-xikaya hi ku tirhisa nkondletelo lowu antswisiweke na minhlangano yo koteka leyi langutisaka swilaveko swa ximunhu, ikhonomi, mbangu na mafumelo?
MIGANGA YI NGHENELELA NJHANI:
Wun?we wa milawu ya nongonoko i ku hoxa xandla hi miganga. Miganga yi nga hoxa xandla eka tiforamu ta nhluvukiso lowu hlanganisiweke wa mhasipala ya xikaya. Tiforamu leti ti nyika swirho swa muganga minkarhi yo tiva no longoloxa swilaveko swa vona. Mfumo wa muganga wu hundzuluxa swilaveko leswi ku va tiphurojeke ta nkoka.
WA TINDHAWU TA MATIKO-XIKAYA TI KUMEKA KWIHI:
Loko u lava mahungu yan?wana u nga tihlanganisa na miganga leyi faneleke:
Riq: 254 0201
Riq: 838 3467
Riq: 501 6400
Riq: 971 0158
Riq: 773 0337
Riq: 262 4633
Riq: 712 1001
Riq: 718 3767
Riq: 218 1945
Riq: 682 1150
Riq: 573 1536
Riq: 874 5500
Riq: 449 1000
Ndzawulo ya Mfumo wa Xifundzha na wa Muganga
Riq: 334 -0600
Nkwama wa Nhluvukiso lowu Tiyimeleke
Riq: 845-2000
<fn>tso_Article_National Language Services_NXAXAMELO WA LESWI NG.txt</fn>
NXAXAMELO WA LESWI NGA NDZENI
NOMBORO YA PHEJI
Manghenelo -------------------------------------------------- 1
Xikongomelo --------------------------------------------------- 2
Swivangelo -------------------------------------------------- 2
Milawu yo letela -------------------------------------------------- 3
Xiyimo xa swa nawu ------------------------------------------------- 3
Xikopu xa xikombelo ------------------------------------------------- 4
Tikhasimende, matsalwa no durha ------------------------------------ 4-6
Mphakelo wa mintirho ------------------------------------------------ 6
Swipimelo swo amukela -------------------------------------------- 7-8
Maendlelo yo amukela matsalwa ------------------------------------ 8-10
Swilaveko swa vahundzuluxi vo tiyimela ------------------------------ 14-16
Ku lawula nkoka ---------------------------------------------- 16-17
Ku lulamisa mahakelelo ----------------------------------------------- 17-18
Ku cinca ----------------------------------------------- 18
Nxaxamelo ----------------------------------------------- 19
MANGHENELO
Swiletelo swa Pholisi: Xiyenge xo Hundzuluxa no Hlela xi endla leswaku ku va na endlelo ra makhomelo ya matsalwa laya tisiweke eka Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS) na tiyuniti ta ririmi (ti LU) ku hundzuluxiwa, ku hleriwa no kamberiwa hi 11 wa tindzimi ta ximfumo na hi tindzimi ta matiko mambe leti hlawuriweke. NLS/ ti LU swi nyika mintirho leyi ku endlela leswaku tindzawulo ta mfumo ti landzelela swikongomelo swa Rimba ra Pholisi ya Tindzimi ta Rixaka (NLPF), ku nga ku -
tlakusa matirhiselo yo ringana ya 11 wa tindzimi ta rixaka kondletela ku fikelela ko ringana ka mintirho ya mfumo, vutivi na mahungu;
vona leswaku ku lulamisiwa xiyimo xa tindzimi ta ximfumo leti a ti languteriwa ehansi khale;
tlakusa mafambiselo ya kahle ya ririmi ya vufambisi bya kahle bya mintirho ya vaaki ku fikelela swilaveko na leswi languteriweke hi tikhasimende.
Ku simekiwa ka NLPF hi swintsongo-ntsongo swi vula leswaku ku laveka ka mintirho yo hundzuluxa ku suka no ya eka tindzimi ta ximfumo swi ta ya mahlweni swi engeteleka. Kutani ke, swiletelo swa pholisi i swa nkoka ku fambisa endlelo ro hundzuluxa no sirhelela ku tsakela ka tikhasimende na vahundzuluxi.
Ntirhisano eka matiko ya misava swi tise ku engeteleka ko laveka ku hundzuluxa ku suka no ya eka tindzimi timbe. Ntsena loko ku hundzuluxa koloko ku tirha ku antswisa mbhurisano exikarhi ka RSA na matiko mambe no tlakusa vuxaka bya matiko. Endlelo ra mafambiselo ya matsalwa ri fanele ku va ra kahle ku endlela leswaku ntirho wu hela hi nkarhi no va leswi hundzuluxiweke swi ri swa nkoka.
XIKONGOMELO
Xikongomelo-nkulu xo hlamusela swiletelo swa pholisi i ku lulamisa mphakelo wa matirhelo eku fikeleleni loku yaka mahlweni ka xiyimo xa le henhla lexi enetisaka leswi tikhasimende ti swi languteleke loko hi hala tlhelo ti tlakusa xivumbeko xa vuphurofexinali na xiyimo xa vatirhi hi tindzimi.
Pholisi leyi yi kongome ku nyika swiletelo eka:
Vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa : na
Ku rhumela matsalwa leswaku ya hundzuluxiwa, hleriwa no kamberiwa.
SWIVANGELO
Ntirho wa ririmi wu karhi wa endliwa eka xiyenge xa vaaki na xo tiyimela (private) kambe hi ndlela leyi nga lawuriwiki. A ku na endlelo ro langutisisa xiyimo xa mintirho leyi nyikiwaka kumbe endlelo ro pima vuswikoti bya vatirhi hi tindzimi ? Ku engetela, a ku na endlelo ro va rivaleni leri fanaka ku hlawula vahundzuluxi. Hikwalaho ka leswi, ku kumekile nhlayo yo karhi ya swiphiqo. Leswi swi katsa mintirho ya vuhundzuluxi, ku pfumaleka ka vuswikoti, ku pfumaleka ka miako no kota ku tirha na ntalo wa matsalwa na xiyimo xa le hansi xa vatirhi hi tindzimi.
Kutani, swiletelo leswi swa pholisi swi ta khumbha eka mintolovelo ya minimamu na swiyimo leswi fambelanaka na vuleteri, ku amukela mathwaselo na ku tsarisa vatirhi va tindzimi leswi nga swa nkoka ku lawula ntirho. Swiletelo leswi nyikiweke laha swi fambelana ngopfu na mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi leyi nyikiwaka hi NLS kambe yi nga tirhisiwa hi tiyuniti ta tindzimi ku simeka rimba ra matirhiselo ya kahle.
MILAWU YO LETELA
Pholisi leyi yi na masungulo ehenhla ka milawu leyi:
Ku kuma ririmi no va na vuswikoti bya xiyimo xa le henhla swa hambana na vuswikoti byo hundzuluxa.
Xo sungula vahundzuluxi va fanele va angarhela, no kota ku tirha hi tindzimi to tala kambe hi tlhelo va fanele va tokota, hi dyondzo yo karhi.
Xiyimo xa le henhla xa laveke loko tindzawulo ta mfumo ti ta vulavula hi ku hetiseka na vanhu lava ti va tirhelaka.
Endlelo ro thola vahundzuluxi lava tiyimeleke ri yimele ku pasisiweke swa ha yimele ku pasisiwa hi Komiti ya Thendara ya Ndzawulo.
XIYIMO XA SWA NAWU
Pholisi leyi yi fumiwa hi naswona yi nga ha hundzuluxiwa hi:
Kavanyisa ka 9 ka Swileriso swa Mukhomi wa timali leswi humesiweke hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Vaaki, 1999 (Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999), hi ku fambelana na timhaka ta mukhomi wa timali hi ku angarhela;
Xiyenge xa 217 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga tanihi loko byi angarheriwa hi Rimba ra Pholisi yo Tsakela Ku kumela van?wana, 2000 (Nawu wa nomboro ya 5 wa 2000); na
Khodi ya matikhomelo ya Vatirhela Mfumo leyi vulavulaka hi matikhomelo ya vatirhela mfumo.
XIKOPU XA XIKOMBELO
Pholisi yi tirha eka:
Hinkwavo vatirhi hi tindzimi lava thoriweke hi mfumo ku katsa na lava tirhaka eka Ndzawulo ya Vutshila na Ndzhaka (DAC);
Hinkwavo vatirhi va tindzimi lava tiyimeleke va nga na kontiraka na Mfumo;
Hinkwato tikhasimende leti kombelaka mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi ku suka eka tindzawulo ta mfumo.
TIKHASIMENDE, MATSALWA NA MADURHELO
Mfumo, hi ku tirhisa NLS/ti LU, wu phakela ntirho eka tikhasimende to karhi no tirhana na swiyenge swa matsalwa yo hambana.
TIKHASIMENDE
Ntirho wa masungulo wa NLS na ti LU i ku kondletela mbhurisano exikarhi ka Mfumo na vaaki, na le xikarhi ka RSA na matiko mambe. Kutani, tikhasimende ta mfumo, tanihi laha mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi yi nga va ka eka:
Palamende;
Tindzawulo ta mfumo wa rixaka; ku katsa Hofisi ya Presidente;
Tihuvo ta vaaki;
Minhlangano leyi pfumeleriwaka na ya Vumbiwa;
Tindzawulo ta mfumo wa xifundzhankulu, ngopfu-ngopfu hi ku langutisa tindzimi timbe;
Vayimeri ematikweni mambe
MATSALWA LAWA YA AMUKERIWEKE LESWAKU YA TA HUNDZULUXIWA, YA HLERIWA NO KAMBERIWA
Matsalwa ya ta hundzuluxiwa ku suka no ya eka tindzimi hinkwato ta ximfumo. Matsalwa laya nga hi tindzimi timbe ya ta hundzuluxiwa ku ya eka Xinghezi, naswona matsalwa ya Xinghezi ya ta hundzuluxiwa ku ya eka tindzimi timbe tanihi laha swi lavekaka ha kona.
Ku ta va matsalwa ya ximfumo, ku kanetana na ya ximunhu la ya nga ta amukeriwa leswaku ya ta hundzuluxiwa, hleriwa no kamberiwa hi NLS na ti LU, ku katsa:
Milawu ya palamende;
Milawu-mbisi (mimpfapfarhuto ya milawu leyi ringanyetiweke)
Milawu yo seketela (ku suka eka Milawu ya Palamende, ku fana na swipimelo na Tinotsi ta Mfumo, no kandziyisiwa eka Gazette);
Switsundzuxo swa mfumo White/Green papers leswi vekaka erivaleni pholisi ya mfumo, xik. eka timhaka ta ndzhavuko;
Memorandamu (lowu fambisanaka na Milawu-mbisi memorandamu wo twisisa exikarhi ka RSA na matiko yan?wana, kumbe exikarhi ka tindzawulo ta mfumo na vuxaka bya vaaki);
Swiviko (swiviko swa lembe, swiviko swa Huvo ya Tihakelo na Mabindzu, swiviko swa tinhlengeletano);
Swibukwana (swileriso kumbe swibukwana leswi mpfapfarhutiweke hi tindzawulo ta mfumo wa rixaka naswona leswi endleriweke ku tirhisiwa hi vaaki hi ku angarhela);
Mintwanano (mintwanano yo tirhisana, mintwanano ya mabindzu ya matiko).
MADURHELO
Madurhele ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya swiyenge swa matsalwa leswi longoloxiweke eka 7.2 swi ta va ndzhwalo wa NLS/ti LU. NLS/ti LU ti nga pfumela ku kondletela vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa ehandleni na leswi, kambe tihakelo ku ta va ku ri ndzhwalo wa khasimende.
MPHAKELO WA MINTIRHO
Mphakelo wa mintirho ya vuhundzuluxi na vuhleri wu ta fambisana na pfhumba ra milawu ya Batho Pele. Ku endlela ku vona matirhiselo ya kahle ya milawu leyi, Mfumo wu ta khoma tinhlengeletano to tsundzuxa lembe na lembe na vatirhisani va wona na tikhasimende.
Huvo ya Vatirhi hi Tindzimi yi ta lawula vuleteri bya vatirhi hi tindzimi no fambisa ku amukela no tsarisa.
Eku tirheni hi matsalwa ya ntolovelo, minkarhi leyi landzelaka yi nga tirhisiwa tanihi swiletelo:
Vuhundzuluxi (ku katsa no hlaya hi vuenti ka ntirho wa wena)
Kwalomu ka 1 500 -1 750 wa marito (5 - 5,5 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku;
Vukamberi
Kwalomu ka 3 000 - 3 300 wa marito (10-11 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku.
Vuhleri
Kwalomu ka 3 000 - 3 300 wa marito (10-11 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku.
Minkarhi leyi ya mphakelo yi ta tirha ehansi ka swiyimo swo hlawuleka, xik. eka swivangelo swo tika swa minimamu. Swivangelo leswi hlohlotelaka nkarhi wa mphakelo i swa ntolovelo eka tsalwa, xiyimo xa vuthekiniki, nkoka wa masungulo, vukona bya tidikixinari na nongonoko wa mathema, xiyimo xo ringanisa mathema na nkarhi lowu lavekaka ku lavisisa mathema. Nkarhi lowu tirhisiwaka eka ku lawula nkoka na/kumbe eka tinhlengeletano to yelana na vuhundzuluxi/vuhleri bya tsalwa leri khumbhekaka swi ta tshikilela mphakelo.
SWIPIMELO SWO AMUKELA
Swipimelo swo amukela swikombelo ku suka eka tikhasimende hi leswi landzelaka:
NLS na ti LU va ta amukela swikombelo swa vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa ya timhaka ta ximfumo ntsena. Swikombelo swa ximunhu swi ta langutisiwa.
Swikombelo swa mphakelo swi ta kongomisiwa eka Nhloko ya Mintirho ya Vupfuneti (H/Aux) kumbe nhloko ya yuniti ya ririmi leri faneleke (H/LU) kumbe varhumiwa. Tikhasimende ti nge tisi matsalwa thwii eka vatirhi hi tindzimi va ndzawulo kumbe lava tiyimeleke.
Loko matsalwa ya yisiwa ehandle, siku ro va ntirho wu hetiwa leri ku vulavuriweke hi rona exikarhi ka khasimende, NLS/LU na muhundzuluxi la tiyimeleke ri fanele hi minkarhi hinkwayo.
Swikombelo swa vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi swi fanele swi pfumeleriwa ntsena hi muofisiri loyi a thoriweke eka tindzawulo ta rixaka na ta xifundzha-nkulu na minhlangano yin?wana ya tikhasimende yo fana na tihuvo ta vaaki na tihuvo ta vumbiwa.
Swikombelo swi fanele ku tisiwa eka fomo ya swikombelo ya ximfumo ya (Z152), leyi faneleke ku tatiwa hinkwayo, kumbe eka papila ra khasimende.
Swikombelo hinkwaswo swi fanele ku tisiwa swi tsariwile hi muchini, hi ndlela ya xiiletroniki (hi ku tirhisa email kumbe diskette). Tsalwa ri fanele ku va hi xivumbeko xa MSWord leswaku xi ta kumeka eka NLS/ti LU na tikhasimende ta vona.
Matsalwa yo fana na Milawu-mbisi, Milawu na swipimelo leswi cinciweke swi fanele ku tisiwa na matsalwa ya masungulo na ku cinca hinkwako eka Milawu-mbisi, Milawu na swipimelo sweleswo.
Milawu hinkwayo na milawu yo seketela yi fanele ku pfumeleriwa hi Vatsundzuxi va Nawu wa Tiko ku yi pasisa yi nga tisiwa ku hundzuluxiwa no hleriwa.
Ku ta va ntsena tsalwa ro hetelela leri faneleke ku kandziyisiwa no hangalasiwa ri nga ta tisiwa leswaku ri hundzuluxiwa.
Loko xin?wana xa swipimelo leswi xi nga fikeleriwi, tsalwa ri ta tlheriseriwa eka khasimende.
ENDLELO RO AMUKELA MATSALWA
H/Aux kumbe H/LU kumbe varhumiwa lava hlawuriweke va ta amukela matsalwa laya nghenaka naswona va ta vona leswaku fomo yo endla xikombelo va yi tata hi ku hetiseka.
Endlelo ro tsarisa swikombelo ri fanele ku landzeleriwa kahle hi ku tirhisa tikhodi leti pfumeleriwaka. Xikombiso tsalwa ri nga nyikiwa nomboro ya Tso03/0001/B. ?Tso? yi kombisa leswaku Xitsonga i ririmi leri ku kongomisiweke eka rona, ?03? yi kombisa lembe ximali, ?0001? yi kombisa nomboro ya tsalwa, naswona ?B yi kombisa muxaka wa tsalwa, eka leri i Nawu-mbisi.
Hi tihlanganisa na tinhloko ta mintirho ya vuhundzuluxi, H/Aux kumbe (H/LU) yi kanela hi siku leri tsalwa ri faneleke ku va ri herile na khasimende. Tinhloko ta swiyenge ti ta tihlanganisa na vahundzuluxi lava khumbhekaka va nga si tiyisisa siku leri tsalwa ri lavekaka ha rona. Siku ro tlherisa tsalwa ri fanele ku kaneriwa hi muhundzuluxi la tiyimeleke na H/Aux kumbe H/LU kambe ri fanele ku pfumelela ku hleriwa hi muhleri wa ndzawulo na siku leri khasimende yi ri lavaka ha rona.
H/Aux (NLS) kumbe H/LU yi hangalasa matsalwa kuya eka tinhloko ta vuhundzuluxi lava nga na vutihlamuleri byo ya hundzisela eka vahundzuluxi lava faneleke. A ku na ntirho lowu nga ta nyikiwa muhundzuluxi emavokweni.
Tinhloko ta vuhundzuluxi ti na vutihlamuleri byo vona leswaku vahundzuluxi va endla ntirho wa vona ku va wa nkoka no hetiwa hi nkarhi.
Loko ku pfumaleka vahundzuluxi lava endlaka ntirho ku nga si fika siku leri ntirho wu lavekaka hi rona, nhloko ya xiyenge lexi khumbhekaka yi fanele ku rhumela xikombelo eka H/Aux kumbe H/LU ku endlela leswaku tsalwa ri hundziseriwa eka vahundzuluxi lava tiyimeleke. Swikombelo hinkwaswo swo hundzisela matsalwa eka vahundzuluxi lava tiyimeleke swi ta pasisiwa hi Mininjhere wa Pfhumba.
Tirhekhodo ta matsalwa hinkwawo laya amukeriweke no humelerisiwa hi NLS/ti LU ti fanele ku pfuxetiwa hi minkarhi hinkwayo. H/Aux kumbe H/LU yi ta va na vutihlamuleri eka ku hlayisa vuxokoxoko bya -
matsalwa yo hleriwa no hundzuluxiwa ku suka/no ya eka tindzimi ta ximfumo;
matsalwa laya amukeriweke ku kamberiwa no hundzuluxiwa ku suka/no ya eka tindzimi timbe; na ku amukela vahundzuluxi lava tiyimeleke.
Matsalwa ya ta rhumeriwa ehandle eka vahundzuluxi lava amukeriweke loko ntirho lowu lavekaka wu hundza ntalo wa NLS/ti LU kumbe loko ku ri ririmi leri nga riki kona eka NLS/ti LU. Tinhloko ta vuhundzuluxi ti fanele ku yisa papila ro seketela eka Mininjhere wa Pfhumba ku pasisa ku nga si rhumeriwa tsalwa ehandle.
ENDLELO RO RHUMELA MATSALWA EHANDLE
Loko xiboho xi endliwile xo rhumela matsalwa ehandle, endlelo leri hlamuseriwaka laha hansi ri fanele ku landzeleriwa.
Matsalwa ya ta rhumeriwa ehandle hi ku tirhisa hofisi ya H/Aux (NLS) kumbe H/LU endzhaku ka loko mpfumelelo wu ta va wu nyikiwile hi Mininjhere wa Pfhumba.
Mininjhere wa Pfhumba u ta thola muofisiri la nga na vuswikoti ku nyika matimba yo rhumela matsalwa loko ku ri na xikombelo xa xihatla, xik. hi hofisi ya presidente kumbe swikombelo leswi tirhanaka na ku tsakela ka rixaka tanihi ntwanano wa matiko, loko yena a nga ri kona.
Hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Ntwanano wa Vukamberi bya tinkota, 1992 (Nawu wa nomboro ya 122 wa 1922), vatirhela mfumo a va nge hundzuluxi/hlela/kambela matsalwa wahi kumbe wahi laya nga rhumeriwa ehandle.
Lembe ximali rin?wana na rin?wana, vafambisi va NLS/LU va ta lulamisa xinavetiso ku navetisa ku rhamba vahundzuluxi vo tiyimela ku endla tithendara ta mintirho ya vuhundzuluxi na vuhleri ya Mfumo. Hi nkarhi wu ri wun?we vahundzuluxi lava tiyimeleke lava amukeriweke va ta komberiwa ku tiyisisa loko va ha ri na ku tsakela eku nyikeni mphakelo. Loko va amukeriwile, muhundzuluxi u ta tshama a amukeriwile handle ka loko a tshika hi yexe, kumbe loko a hlongoriwa hi Mfumo hikwalaho ko yisa ntirho lowu nga fikeleriki swilaveko leswi vekiweke eka swiletelo swa pholisi.
Endlelo ro xopa-xopa ro hlawula ri ta tirhisiwa ku kumisisa leswaku hi vahi vahundzuluxi lava tiyimeleke lava endleke ntirho wa xiyimo xa le henhla naswona ?Xitifikheti xa ku Tiyimisela? xi ta nyikiwa eka ku tlangela leswi va swi fikeleleke.
Vufambisi bya NLS/LU byi fanele ku vona leswaku hinkwavo vahundzuluxi lava tiyimeleke lava amukeriweke va landzelela swilaveko swa Mukhomi wa timali ta Tiko mayelana na makhomelo ya matsalwa ya ximfumo naswona hinkwawo ka wona ya fanele ku va na xitifikheti xo pasisiwa.
Endzhaku ko langutisa swiringanyeto swa nhloko ya vuhundzuluxi, ku ta va ntsena H/Aux kumbe H/Lu a nga ta hlawula leswaku ntirho wu yisiwa eka muhundzuluxi wihi.
Ntirho wu ta nyikiwa hi ku cinca-cinca eka vahundzuluxi lava tiyimeleke naswona xedulu xi fanele ku hlayisiwa ku jika jikisa vuhundzuluxi exikarhi ka vahundzuluxi, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni vukona na ntokoto wa dyondzo yeleyo. Hinkwavo vahundzuluxi lava tsarisiweke va fanele ku nyikiwa nkarhi naswona swivangelo swa leswaku va tluriwa swi fanele ku tisiwa no pasisiwa.
A ku na ku tiyisisa loku nga nyikiwaka muhundzuluxi la tiyimeleke/muyimeri wihi kumbe wihi hi muofisiri wihi kumbe wihi wa tindzawulo ka leswaku ntirho wu ta rhumeriwa eka yena. Ku tiyisisa koloko ku ta tekiwa tanihi ku pfumala matikhomelo hi tlhelo ra muofisiri la khumbhekaka naswona u ta xupuriwa hi ku landza maendlelo yo tshinya ya mfumo.
Ntirho wu ta rhumeriwa ntsena eka vahundzuluxi lava tiyimeleke lava nga amukeleka ximfumo. Loko muhundzuluxi la amukeriweke a nga kumeki ku endla ntirho wo karhi, mpfumelelo lowu tsariweke wu fanele ku kumeka ku suka eka Mininjhere wa Pfhumba leswaku ku ta rhumeriwa ntirho eka muhundzuluxi la nga amukeriwangiki kumbe muyimeri (agency), hi ku landza endlelo leri faneleke.
Mfumo wu na matimba yo herisa vuxaka bya wona na vahundzuluxi lava tiyimeleke no susa mavito ya vona eka nxaxamelo loko ntirho wa vona wu nga fikeleli swilaveko leswi vekiweke eka ndzimana ya 14.1. Huvo ya Mfumo ya Thendara ya Swiyimo na Maendlelo swa Ntolovelo (ST36) na Swikongomelo swa tindzawulo hi ku landza leswi kumiweke (ST37) swi ta tirhisiwa.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va ta khensiwa hi ndlela leyi:
Vuhundzuluxi: nhlayo ya marito ya tsalwa ra Xinghezi, swi nga ri na mhaka leswaku hi leri ku hundzuluxiwa swi ya eka rona kumbe ku suka eka rona, hi mahakelelo ya R/100 wa marito, kambe yi nga ri hansi ka R40/100 wa marito;
Vuhleri: nhlayo ya marito ya tsalwa leri hundzuluxiwaka hi mahakelelo ku ya hi thendara, kambe yi nga ri hansi ka R20, 00/100 wa marito.
Vukamberi: nhlayo ya marito ya matsalwa hi mambirhi hi mahakelelo ya thendara ya vukamberi, kambe yi nga ri hansi ka R30,00/100 wa marito.
Ndzimana ya 17.1 ya ST36 yi hlamusela leswaku tihakelo to hambana ti nga thendariwa, loko ndzimana ya 17.2 yi pfumelela ku lulamisa mahakelelo hi ndlela ya endlelo ro karhi. Ku tsakeriwa leswaku tihakelo to fana ti thendariwa.
Loko mpfumelelo wu kumiwile eka Mininjhere ya Pfhumba, fomo ya signed Log1 (langutisa ndzimana ya 12.1.16 ku kuma vuxokoxoko)
SCAM leswaku yi tswala no rhumela xileriso xa ximfumo eka muhundzuluxi la tiyimeleke.
H/Aux kumbe H/LU yi rhumela tsalwa xikan?we na papila ra xileriso eka muhundzuluxi la tiyimeleke.
Papila ra xileriso na xikombelo xo nyika mpfumelelo ri fanele ku katsa leswi landzelaka:
vito na kherefu ya muhundzuluxi la tiyimeleke;
siku;
nhlokomhaka na nomboro ya ntsariso ya tsalwa;
ririmi leri tsalwa ri sukaka eka rona na leri ri hundzuluxeriwaka eka rona muxaka wa ntirho lowu fanele ku endliwa, xik. vuhundzuluxi, vuhleri na/vukamberi;
nhlayo ya marito (loko ku nga ri na ntsengo wa marito lowu nyikiweke hi khasimende, tsalwa ri fanele ku xiya-xiyiwa ku kumisisa ntsengo wa marito);
tihakelo leti faneleke;
siku leri tsalwa ri faneleke ku tlherisiwa hi rona.
SWILAVEKO SWA VAHUNDZULUXI VO TIYIMELA
Vahundzuluxi lava tiyimeleke na vayimeri lava amukelaka ntirho ku suka eka NLS/ti LU va fanele ku landzelela swipimelo leswi landzelaka:
Vanhu lava tirhaka tanihi vahundzuluxi lava tiyimeleke va nge endli kontiraka yin?wana hi ntirho lowu va wu kumaka eka NLS/ti LU.
vayimeri va minhlangano yo tiyimela va fanele ku nyika vuxokoxoko bya vahundzuluxi va vona naswona va tisa ?curriculum vitae? ya munhu un?wana na un?wana loyi a nga na kontiraka na vona.
NLS/ti LU va tiyimisele ku ka va nga tirhi na vahundzuluxi lava boxiweke eka ndzimana ya 13.2, kambe va ta tirha na vayimeri kumbe minhlangano yo tiyimela leyi va tholeka.
Ntirho lowu hetiweke wu fanele ku landzelela swiringanyeto swa xivumbeko xa NLS kumbe ti LU (xik. hi xivumbeko xa phepha/kumbe xa xiilekitroniki, MSWord, vukulu bya maletere, mpfhuka exikarhi ka mintila na swin?wana) tanihi laha swi vekiweke ha kona. A ku na tibuloko ta nsirhelelo leti nga ta vekiwa eka tsalwa leri hetiweke, tanihi loko tsalwa leri ri hundzuka tsalwa ra ndzawulo leyi.
Ntirho lowu hetiweke na (ma)tsalwa ya masungulo (eka vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi) swi fanele ku tlheriseriwa eka NLS/ti LU xikan?we na rhasiti yo kombisa ntsengo leyi hlamuselaka nhlayo ya marito laya hundzuluxiweke, hleriweke kumbe ku kamberiwa tanihi laha swi boxiweke eka papilla ra swileriso. Nomboro ya ximfumo yi fanele ku va kona eka rhasiti yo kombisa ntsengo.
Ntirho lowu tisiweke endzhaku ka siku leri vekiweke ku ta va na ndziho wa 1/14% ya ntirho hinkwawo lowu tisiweke, ku ta hlanganisiwa masiku hinkwawo endzhaku ka siku leri a ri vekiwile, handle ka loko siku ri lo tlheriseriwa endzhaku hi ku twanana exikarhi ka H/Aux kumbe H/LU, khasimende na muhundzuluxi la khumbhekaka. Loko nkarhi wo tisa tsalwa wu nga engeteriwa hi siku (24 h), memorandamu yo kombela ku engeteleriwa wu ta rhumeriwa eka SCAM.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va fanele ku tisa xitifikheti xo kombisa leswaku a va koloti xibalo ku suka eka Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga (SARS) no nyika nomboro ya xibalo eka fomo ya xikombelo xa thendara.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va fanele ku tivonela eka ku lahlekela hi matsalwa laya yisiweke eka NLS/ti LU, kutani va fanele ku tiendlela tikhopi va sala na tona u ringana lembe ku suka siku leri ntirho wu nga hetiwa hi rona. Endzhaku ka loko nkarhi lowu wu hundzile, ntirho wu nga lahliwa.
Ntirho lowu hundzuluxiweke, hleriweke kumbe ku kamberiwa wu tlhela wu yisiwa eka NLS/ti LU hi muhundzuluxi wu ta rhumeriwa eka ndzawulo leyi faneleke naswona wu ta tshama wu ri nchumu wa ndzawulo.
KU LAWULA NKOKA
Ku endlela leswaku ku va na ku lawula ka nkoka, vahundzuluxi va ndzawulo va fanele hi minkarhi hinkwayo va tiyisisa nkoka wa tsalwa hi ku ya hi swipimelo leswi landzelaka:
ku hetisisa theminoloji leyi ringanisiweke ku lulamisa theminoloji ku tirhisiwa ka theminoloji loku nga cinciki ku landzelela tsalwa ra nxaxamelo wa mathema nkombiso wa ntiyiso wa nhlamuselo ya tsalwa ra masungulo
Ku kambela ko olova, xik. ku kambela ku landzelelana ka tipheji ta tsalwa, swi ta endliwa u tiyisisa. Loko nkoka wu nga fikeleli xiyimo lexi vekiweke, muhundzuluxi wa ndzawulo kumbe munhu loyi a thwaseke a nga na kontiraka yo endla ntirho wolowo na NLS/ti LU u ta hlela ntirho lowu hundzuluxiweke hi ku hetiseka naswona NLS/ti LU va ta tirhisa ndzimana ya 12.1.12.
Loko ririmi ri nga ri na vahundzuluxi, NLS/ti LU va ta rhumela tsalwa eka munhu loyi a nga na ntokoto a tlhela a swi thwasela hi ku landzelela milawu leyi vekiweke, loyi a nga ta tiyisisa nkoka hi ku kambela. Ku endla ntirho lowu, ku ta tekiwa maphepha yan?wana na yan?wana eka tsalwa leri. Nhlayo ya tipheji yi fanele ku endla 10% ya nhlayo ya mapheji hinkwawo ya tsalwa, xik. 10 wa mapheji ya tsalwa ra 100 wa mapheji ya fanele ku kamberiwa.
Loko ku hakela swi nga si endliwa, muhundzuluxi wa ndzawulo la khumbhekaka u fanele ku tiyisisa nkoka wa ntirho lowu a wu amukeleke ku suka eka muhundzuluxi la tiyimeleke hi ku sayina fomo yo hakela.
Fomo ya mbuyelo wu ta katsiwa eka vuhundzuluxi byin?wana na byin?wana, ku nga langutisiwi leswaku ku hundzuluxe muhundzuluxi wa ndzawulo kumbe la tiyimeleke, loko tsalwa ri tlheriseriwa eka khasimende. Khasimende yi ta tata fomo yi yi tlherisela eka H/Aux kumbe H/LU, loyi a nga ta nyika xiviko eka Mininjhere wa Pfhumba kan?we eka tin?hweti tinharhu.
KU LULAMISA MAHAKELELO
Endlelo ro hakela vahundzuluxi lava tiyimeleke hi leri landzelaka:
Ntirho lowu heleke xikan?we na fomo ya xitifikheti xa mahakelelo leyi sayiniweke hi muhundzuluxi wa ndzawulo na rhasiti yo kombisa ntsengo swi ta tisiwa eka H/Aux loyi a nga ta langutisa loko vuxokoxoko hinkwabyo byi lulamile. Nomboro ya ximfumo yi fanele ku va kona eka rhasiti ya ntsengo.
I vutihlamuleri bya nhloko ya vuhundzuluxi ku sivela ku tirhisa mali hi vusopfa no sivela swilo leswi nga pfumeleriwangiki.
A ku na ku hakelo loku nga ta pasisiwa ehandle ko sayiniwa hi H/Aux kumbe H/LU na Mininjhere wa Pfhumba.
Fomo ya xitifikheti xa mahakelelo na rhasiti ra ntsengo swi fanele ku rhumeriwa eka SCAM leswaku ku ta lulamisiwa mahakelelo.
Swivutiso swin?wana na swin?wana ku suka eka vahundzuluxi lava tiyimeleke mayelana na tihakelo ta ntirho lowu endliweke swi fanele ku kongomisiwa eka H/Aux kumbe H/LU.
KU CINCA
Pholisi yi ta cinciwa hi NLS loko swi laveka, naswona hinkwavo lava khumbhekaka va ta tivisiwa hi ku cinca koloko.
NXAXAMELO
Eka xikongomelo xa tsalwa leri -
Vukamberi" swi vula ku fananisa tsalwa ra ririmi leri ri nga rona ku ya eka leri ku hundzuluxeriwaka eka rona, no lulamisa tsalwa leri ku hundzuluxeriwaka eka rona.
Vumbiwa" swi vula Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996;
huvo ya vumbiwa? swi vula huvo leyi tumbuluxiweke ku ya hi Vumbiwa;
vuhleri? swi vula ku lulamisa vundzeni, xitayili na vuvulavuri bya tsalwa;
muhundzuluxi la tiyimeleke? swi vula munhu kumbe muyimeri loyi a nga na kontiraka na NLS/ti LU ku hundzuluxa, hlela no kambela matsalwa ya ximfumo;
LU? swi vula Yuniti ya Ririmi;
NLS" swi vula Mintirho ya Ririmi ya Rixaka matsalwa ya ximfumo? swi vula matsalwa laya nga ta tirhiseriwa timhaka ta ximfumo loko swi fananisiwa na timhaka ta vanhu ntsena.
pholisi" swi vula Swiletelo swa Pholisi ya Vuhundzuluxi na Vuhleri ya NLS;
Mininjhere wa Pfhumba" swi vula mutirhela mfumo la nga na rhenke ya Mulawuri la nga na vitihlamuleri bya Nongonoko wo karhi, xik. ku lawula.
xiyenge xa vaaki? swi vula xiyenge xa mabindzu ya mfumo wa rixaka kumbe huvo, khomixini, khamphani, timali kumbe xiyenge (handle ka bindzu ra vaaki) leri tumbuluxiweke hi ku landza milawu ya tiko no va yi seketeriwa hi ku hetiseka kumbe switsanana hi timali ku suka eka mfumo no va na vutihlamuleri eka palamende;
ririmi ra tsalwa? swi vula ririmi leri tsalwa ri tsariweke ha rona eku sunguleni;
ririmi leri tsalwa ri hundziseriwaka eka rona? swi vula ririmi leri tsalwa ri faneleke ku hundzuluxeriwa eka rona;
vuhundzuluxi" swi vula ku hundzuluxa tsalwa ku suka eka ririmi leri ri tsariweke hi rona ku ya eka ririmi leri ku fanele ku hundzuluxeriwa eka rona;
muhundzuluxi? swi vula munhu loyi a hundzuluxaka matsalwa ku suka eka ririmi leri tsalwa ri nga tsariwa hi rona ku ya eka ririmi leri tsalwa ri faneleke ku hundzuluxeriwa eka rona, naswona swi katsa ku hlela kumbe ku kambela, handle ka loko swo va swi hlamuseriwe hi ndlela yin?wana.
<fn>tso_Article_National Language Services_NXAXAMELO WA VUNDZENI.txt</fn>
NXAXAMELO WA VUNDZENI
RITO RO RHANGA HI MULAWURI NKULU WA MINTIRHO YA RIRIMI RA RIXAKA
NONGONOKO WA MINKOMISO
MATIMU NA NKOKA
NHLAMUSELO YA NDZAVISISO WA RIRIMI NA NHLUVUKISO WA
TINDHAWU
VUHLANGANISI 9
XIKOPU XA MATIRHELO 9
KU ANTSWISA RIRIMI 10
KU SEKETELA NDZAVISISO LOWU FAMBELANAKA NA RIRIMI
KU TLAKUSA KU HLAYA NO TSALA EKA TINDZIMI TA AFRIKA 13
NDZHAVUKO NA MIZIYAMU YA RIRIMI 15
Nhlengeleto wa swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo na swin?wana. 15
Ku hoxa xandla ka ndzhavuko wa mbulavulo eka matimu 15
KU FIKELELA MIGANGA 16
Vuleteri byo hlaya 17
Tikhoso ta Masungulo ta Ririmi 17
Ku tlakusa ku Dyondza Tindzimi ta Afrika 18
SWIYIMO SWA MASIMEKELO 19
XIYIMO XO SUNGULA 19
XIYIMO XA VUMBIRHI 20
XIYIMO XA VUNHARHU (2006 NO YA MAHLWENI) 20
MPIMANYETO 21
SWIRINGANYETO SWO PFALA 22
Afrika Dzonga yi langutane na vutihlamuleri byo kuma swintshunxo eka timhaka to fana no tlakusa ikhonomi ya vanhu va rona, ku herisa ku pfumaleka ka mintirho na vusiwana. Kutani i swa nkoka leswaku ririmi ri hoxa xandla eku lweni na mintlhontlho leyi. Ku engetela, hi faneke ku tekela enhlokweni nkoka wa dyondzo, ku vona leswaku ku na ku fikelela ka mintirho ya nkoka na mahungu, ku tihluvukisa na vutitwi bya ndzhavuko wa mfuwo.
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi vona ku tumbuluxiwa ka Ndzavisiso wa Ririmi na Nhluvukiso wa Tindhawu (ti LRDC) ku va nchumu swa nkoka ku langutisisa timhaka leti. Hi ku endla leswi, manghenelo ya hina a ku ri ku ringeta no veka ku kongoma eka tindzimi leti a ti languteriwa ehansi eka nkarhi lowu nga hundza, hikwalaho ti vekiwe exikarhi ka swikongomelo loko ku simekiwa pholisi ya hina ya tindzimi-nyingi.
Mhaka ya ti LRDC yi tlhela yi tekela enhlokweni leswaku miganga ya tindzimi yi hangalasiwa eka swifundzha hinkwaswo. Hi xivangelo lexi, ti ta kumeka laha vavulavuri va tindzimi to karhi va tshamaka kona. Vundhawu bya ti LRDC eka xifundzha, kusuhi na laha ku kumekaka vavulavuri va ririmi rero, ka ha ri endlelo ro ya mahlweni ku vona ntirhisano eka tiphurojeke ta nkoka ta ririmi ti vumbiwa ku tlakusa tindzimi-nyingi etikweni ra hina.
Hambi swi ri tano hi fanele ku amukela leswaku mhaka ya ti LRDC i yintshwa etikweni ra hina. Hi ta langutela ngopfu eka nseketelo wa vatirhisani va hina tanihi tindzawulo ta mfumo wa rixaka, nkaye wa swifundzhankulu xikan?we na Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga.
NXAXAMELO WA MINKOMISO
HLT Thekinoloji ya Ririmi ra Vanhu
LRDCs Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso
NLPF Rimba ra Pholisi ya ririmi ra Rixaka
NLS Ntirho wa Ririmi ra Rixaka
UNESCO Nhlangano wa Matiko eka Dyondzo, Sayense na Nhlangano wa
Mfuwo
MATIMU NA NKOKA
Ku sukela hi 1997 Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji (DACST), a yi ri eka minkanerisano no vutihlanganisi na vahoxi va xandla hi mhaka ya xihatla yo tumbuluxa Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso (ti LRDC). Ku tihlanganisa na swifundzhankulu na tinkota ta ntalo lowu nga kona na switirhisiwa swi endliwile ku kumisisa xilaveko na nkoteko wa mhaka leyi. Hikwalaho, pulani ya masimekelo yi fambisana na mbuyelo na swiringanyeto leswi tumbuluxiweke.
Hi ku langutisa mimbuyelo ya ndzavisiso, ku bohiwe leswaku ku tumbuluxiwa ka ti LRDC i xiboho lexi faneleke ku endliwa ku nyika matimba eka nsimeko wa rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka (NLPF). Xin?we xa swikongomelo swa Tindhawu ta Ririmi ku ta va ku vona leswaku ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu tanihi tindzimi ta bindzu, tipolitiki, ndzavisiso na mafumelo eAfrika Dzonga hinkwaro.
DAC yi na mavonelo ya leswaku vuvekisi eka ti LRDC a byi nge nyiki matimba ntsena eku tirhiseni ka tindzimi ta xintu eka tindhawu to hambana ta mfumo, tipolitiki na swin?wana, kambe swi ta tlhontlha masungulo ya vumaki bya ririmi lebyi nga ta va na mbuyelo wo tiyiseleka wa ikhonomi.
Swi ringanyetiwe leswaku vuvekisi bya kwalomu ka R2 600 000 eka lembe ro sungula, R2 900 000 eka lembe ra vumbirhi, na R3 100 000 eka lembe ra vunharhu hi ndhawu byi ta endliwa. Hi nkarhi wo ringana 3 wa malembe eka ti LRDC ta nkaye hinkwato vuvekisi lebyi ringanyetiweke kwalomu ka R55 wa mamiliyoni byi ta endliwa.
Vuvekisi lebyi eka tindzimi ta xintu bya twala loko munhu a langutisa matimu ya tona hilaha a ti nga hluvukisiwi no languteriwa ehansi, na ku tiyimisela ka mfumo wa sweswi eka pfhumba ra tindzimi-nyingi. Vumbiwa byi hlamusela leswaku: ?Hi ku tekela enhlokweni ku tirhisiwa ku tsongo na xiyimo xa tindzimi ta xintu ta vanhu va hina, mfumo wu fanele ku teka magoza ya kahle ku tlakusa xiyimo na ku tirhisiwa ka tindzimi leti? (Nawu wa 108 wa 1996, p4). Ku tumbuluxiwa ka ti LRDC i rin?we ra magoza ya kahle laya kotekaka.
Mbuyelo wo kongoma eka ku tumbuluxiwa ka ti LRDC ku ta va ku tumbuluxiwa ka 135 wa mintirho yintshwa eka nkarhi wo ringana 3 wa malembe, kwalaho ku ta hungutiwa mpfumaleko wa mintirho na vusiwana emigangeni leyi lavaka ku nghenelela ko tano ka mfumo. Matikhomelo yo biha eka tindzimi ta xintu ya ta cinca ku ya hi mbuyelo wa mavonelo ya leswaku eka mfumo ku na ku tumbuluxiwa ka kahle eka tindzimi leti.
Loko ku langutiwa ku vuyeriwa ka Xinghexi na Xibunu ehenhla ko tshikileriwa ka tindzimi ta xintu, a ku nge sirheleriwi ku va matimba na switirhisiwa swi kongomisiwa eka nkaye wa tindzimi ta xintu ta ximfumo. Laha swi faneleke, tindzimi tin?wana ta xintu na tindzimi ta matiko ti ta katsiwa eka ntirho wa nhluvukiso. Leswi swi ta angarhela swikongomelo swimbirhi ku nga ku tlakusa matirhiselo ya tindzimi-nyingi hi hala tlhelo, no tlhela ku tlakusiwa vuxaka bya matiko na ntirhisano hi le tlhelo rin?wana.
Xikongomelo xo sungula xa tindhawu leti ku ta va ku cinca matikhomelo yo biha eka tindzimi ta xintu ? matikhomelo laya tiyisisaka mintolovelo xikan?we na mavonelo yo ka ya nga ringani (hikwalaho ko pfumaleka kumbe nkoka wo tsana wa ikhonomi lowu khomaneke na tindzimi leti). Hi ku tumbuluxa tiphurojeke ta ririmi leti nga na mimbuyelo yo koteka ku fikelela miganga hi ku angarhela, ti LRDC ti ta kota ku nghenisa xandla hi ku kongoma eka ku fikelela ka swikongomelo hi ku angarhela ka ku cinca kutani ku ta va ku akiwa rixaka no tumbuluxa rifuwo ra vaaki hinkwavo.
NHLAMUSELO YA NDZAVISISO WA RIRIMI NA TINDHAWU TA NHLUVUKISO
Tindhawu leti ti ta vumba masungulo ya miako leyi lavekaka leswaku nsimeko wa Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka wu ta humelela na milawu yin?wana, ngopfu-ngopfu eswifundzheni nkulu. Hi ku tirhisana na PanSALB na tindzawulo ta vutshila na mfuwo eswifundzheni, NLS yi ta vona leswaku ku na vuhlanganisi na vukondleteri bya migingiriko hinkwayo leyi faneleke ku seketela no hoxa xandla eku simekiweni ka pholisi ya tindzimi-nyingi etikweni hinkwaro. Ku languteriwa leswaku vahoxi va xandla va nkoka va ta amukela vutihlamuleri bya nhlengelo ku vona ku simekiwa ka ndzavisiso na nongonoko wa nhluvukiso lowu nga ta lava ku fikelela xiyimo xa le henhla xa tindzimi-nyingi hi ndlela yo koteka hi tlhelo ra timali na hi nkarhi wo koma swinene. Tindhawu leti ti kumeka eka tindhawu ta swa tidyondzo ta le henhla, Tindhawu leti ti ta vuyeriwa ku suka eka ntalo na vutivi lebyi nga kona eka tindhawu teto ha yin?we yin?we. Ti ta tlhela ti vumba ntirhisano wa nkoka wa swiyenge leswi tiyimeleke ku avelana swikongomelo swo fana leswi fambelanaka na swilaveko leswi seketeriwaka eka NLPF.
hi ku mpfapfarhuta ku suka eka swiboho swa vumbiwa xikan?we na swikongomelo swa pholisi leswi vekiweke eka NLPF, swikongomelo swa Tindhawu ta Ririmi swi fanele ku:
tumbuluxa tindzimi ta xintu ta ximfumo ku endlela leswaku ti tirhiseka eka vaaki eka tindhawu ta nkoka to fana na nawu, mabindzu, sayense, tipolitiki, dyondzo na tin?wana;
hlohlotela no seketela ndzavisiso mayelana na ririmi lowu nga wa nkoka no hlamula swilaveko swa vatirhisi va ririmi na vaendli va milawu, xikan?we na ku hlayisa ndhawu ya mahungu ?database? leyi fikelelekaka.
longoloxa migingiriko, tlakusa vuhlanganisi no tiyisisa vuhlanganisi bya tiyuniti na miganga leswi ngheniseke xandla eka nhluvukiso wa ririmi ku sivela ku kopisa matirhelo no tlangisa switirhisiwa;
kondletela no sungula mavonelo laya tlakusaka matsalelo ya kahle hi tindzimi ta xintu hi maendlelo yo tiyisisa minhlangano yo hambana ya vatsari, ku kondletela tinhlengeletano ta vatsari, na swin?wana kuma ndlela na switirho leswi nga ta tirhana hi matimba na timhaka leti fambelanaka a nsirhelelo, vutlharhi na vun?winyi;
tsutsundzuxa hi minongonoko leyi nga ta koka machudeni yo tala eka tidyondzo ta tindzimi ta Afrika, hi ku kombisa swivandla swa mintirho leswi nga rivaleni, ku katsa swivandla swa ?vuleteri byo lava ku tiva? laha swi kotekaka; no nghenisa xandla eka nhluvukiso wa vuswikoti bya lingwisitiki eka tindzimi tin?wana ta matiko ku endlela leswaku Afrika Dzonga yi nghenelela hi ndlela ya kahle eka minhlangano ya matiko ku fana na SADC, AU, NEPAD, UNESCO, na yin?wana hi ku langutisa ntirhisano wa mbhurisano nyingi na mintwanano leyi ku nga pfumelelaniwa eka yona.
Swi le rivaleni ku suka eka swikongomelo leswi nga laha henhla leswaku xikopu xa ntirho wa ti LRDC i xikulu, xi lava vukheta loko ku pulaniwa no andlala switirhisiwa swa miako leswi nga ta pfumelela ku kula no ndlandlamuka hi ku famba ka nkarhi. Hi ku ya hi swipimelo leswi endliweke eka Vumbiwa hi ku landza tindzimi ta ximfumo ta xintu, nkaye wa tindhawu ta Ndzavisio wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso ti ta tumbuluxiwa. Leswi swi vula leswaku ndhawu yin?wana na yin?wana yi ta tirhana no hluvukisa ririmi rin?wana na rin?wana ra ximfumo ra xintu. Ndhawu yin?wana na yin?wana ya ririmi yi ta va na tiyuniti tintsongo leti nga ta va na matimba yo fikelela swikongomelo na mintirho. Tindhawu leti ti ta kumeka eka tindhawu ta tidyondzo ta le henhla leti khale a ti languteriwa hansi laha ku nga ta va na ku hambana loko swi fanerile. Ku languteriwa leswaku mfumo wu ta nghena eka ntirhisano na tindhawu laha ti LRDC ti kumekaka kona.
Swa nkoka eka swivumbeko swa nxaxamelo wa swiyenge swa ti LRDC i mavonelo yo kopisa migingiriko naswona swi fanele ku papalatiwa hi tindlela hinkwato. Mintirho yi ta pfuneta ntsena leswi nga endliwa kun?wana. Vuxokoxoko hi vuenti bya ntirho lowu byi kumeka eka xiyenge xa 6 laha hansi.
Eku sunguleni, swilaveko swa Ndhawu leyi a swi ta va swa manguva lawa. Hi ku ya hi vatirhi, swilaveko leswi endliweke laha hansi tanihi swilaveko swa masungulo ku ta sungula ntirho.
Mulawuri;
Matsalana;
Vatirhi va nkarhinyana, na
Nseketelo wa hofisi/vufambisi.
Ku engetele kwalaho, ndhawu ya hofisi na switirhisiwa swi ta laveka.
Ku ya hi dayagiramu, leswi swi nga kombisiwa hi ndlela leyi landzelaka:
Mulawuri u ta va na vutihlamuleri bya siku na siku byo fambisa ndhawu leyi. Mulawuri u ta nyika xiviko eka Ndhawu ya Mafambiselo ya Komiti leyi vumbiwaka Murhijisitara wa swa Dyondzo, Nhloko ya Ndzawulo kumbe Xikolo xa Tindzimi ta Afrika; Muofisiri nkulu wa Timali (wa ndhawu yeleyo), xirho xa Huvo, muleteri nkulu wun?we/na phurofesa wun?we ku suka eka Xikolo xa Tindzimi/Ndzawulo ya Vutshila/Vumunhu xikan?we na Nhloko ya Yumiti ya Ririmi ya Xifundzhankulu. Ndhawu ya Komiti ya Mafambiselo yi ta va na vutihlamuleri eka Komiti yo Tsundzuxa ya Rixaka. Komiti leyi yi ta va na vayimeri ku suka eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, PanSALB, SABC, Ndzawulo ya Vuhlanganisi, na tindzawulo ta rixaka na ta swifundzhankulu (tiyuniti ta ririmi). DAC yi ta fambisa tinhlengeletano ta Komiti no tirha tanihi matsalana eka Komiti yo Tsundzuxa ya Rixaka.
VUHLANGANISI
Pholisi yi hlamusela leswaku tiyuniti ta ririmi ti ta sunguriwa eka tindzawulo hinkwato ta rixaka naswona eka xifundzhankulu xin?wana na xin?wana xa leswa nkaye, loko swi endleka eka tindzawulo leti nga na vutihlamuleri eka vutshila na mfuwo eswifundzheni. Ku engetela, eka tipalamende ta swifundzha, ku na ti Hansard leti nyikaka mintirho ya ririmi. Hi ku tirhisa PanSALB, swiyenge swin?wana swo fana na Komiti ya Xifundzhankulu ya Ririmi, Tiyuniti ta Lekhisogirafi ta Rixaka na Tihuvo ta Ririmi ra Rixaka swi tumbuluxiwile. Eka mintirho hinkwayo, Tindhawu leti ti ta vona leswaku ku na ntirhisano wa kahle na swiyenge hinkwaswo leswi tirhisanaka.
Ku nghenelela ka Nhloko ya Yuniti ya Ririmi ya Xifundzhankulu eka Komiti ya Mafambiselo ya Ndhawu i swa nkoka ku vona leswaku ti MEC ta swifundzha ti na vutivi bya matirhelo ya Ndhawu na leswaku ku tsakela ka swifundzha na swilaveko swa vonakala eka migingiriko ya ndhawu. Valawuri va Tindhawu leti va ta nyika xiviko ku ya hi nkarhi eka Foramu ya Ririmi ra Rixaka ? huvo ya muyimeri wa vanghenisa va xandla leyi vumbiwaka hi tindzawulo ta mfumo wa swifundzha hinkwaswo na ta rixaka ku katsa na PanSALB. Komiti ya Xithekiniki na MINMEC eka pholisi ya tindzimi hinkwato na timhaka ta masimekelo.
XIKOPU XA MATIRHELO
Tindhawu leti ku ta va minchumu ya ndzavisiso hinkwawo wa ririmi na maendlelo ya nhluvukiso hi ku hlamula eka swilaveko swo hambana swa miganga ya swa mbulavulo, hi hala tlhelo ti nyika tindzawulo ta mfumo hi switirhisiwa leswi faneleke leswi lavekaka ku simeka pholisi hi ndlela yo humelela. Ku suka eka tindhawu leti mfumo wu nga na vutihlamuleri byo simeka pholisi, swi va swa nkoka ku tiva leswaku tiyuniti ta ririmi eka mfumo ti nge vi na vundhawu, vuswikoti ku tumbuluxa swikumiwa hinkwaswo na switirhisiwa leswi lavekaka ku phakela mintirho hi 11 wa tindzimi ta ximfumo. Emisaveni hinkwayo, ntirho wa tiyunivhesiti wu tekeriwa enhlokweni eku seketeleni ku tumbuluxiwa switirhisiwa swa ririmi leswi laviwaka hi mfumo ku simeka pholisi. Xikopu xa matirhelo xi ta langutisisa eku hluvukiseni ka ririmi; ndzhaka, akhayivhi na miziyamu, minongonoko ya fikelela miganga, ndzavisiso na ku aka ntalo. Xin?wana na xin?wana xa leswi xi kaneriwile lhi vuenti laha hansi:
KU ANTSWISA RIRIMI
Ku fana na mintirho yin?wana, ntirho wa ririmi wu lava munhu loyi a nga leteriwa leri nga na vuswikoti byo tala, vutivi na ntokoto. Leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni i ku letela vatirhi hi ririmi lava faneleke ku thwasa eka ntokoto wa theminoloji, vuhundzuluxi, vutoloki, vuhleri na thekinoloji ya ririmi ra vanhu. Ku endlela ku fikelela mintirho ya nkoka eka mintirho leyi eka tindzimi leti a ti languteriwa hansi, i swa nkoka ku ndlandlamuxa vutivi eka vatirhi va ririmi leswaku ku va na ntalo lowu ringaneke ku tirhana na swiyenge swa vutivi ku suka laha swi nga va ka swi siveriwa hi ku pfumaleka ka vutivi kumbe matimu ya xidemokrasi.
Hi ku tirhisa tindzimi ta xintu ku antswisa mphakelo wa mintirho ku va swa nkoka eka mfumo, ku na ku engeteleka ko laveka vuhundzuluxi, vutoloki na mintirho yo hluvukisa thekinoloji. Kutani ku ta va ntirho wa ti LRDC ku kumisisa vutivi byelebyo no kondletela minongonoko ya kwala ya vatiri hi tindzimi no nghenisa xandla eka minongonoko ya ntolovelo ya yunivhesiti ku endla leswaku tikhoso ti va leti faneleke eka vumaki bya ririmi. Xikongomelo i ku fananisa vutivi na ntokoto eka swilaveko swa ntirho eka vatirhi hi ririmi.
Ku engetela ku aka ntalo ku vona leswaku mintirho ya ririmi ya nkoka, Tindhawu ti ta nghenisa xandla xa nkoka eka ndhawu yo ?hluvukisa ririmi?. Leswi ku ta va phurojeke ya nkarhi wo leha lowu nga ta katsa ndzavisiso eku tirhiseni ka tindzimi ta xintu ku ti tirhisa eka timhaka ta swa dyondzo. Xikopu xi ta ndlandlamuka ku suka eka xikolo xa le hansi, ku ya eka xa le henhla ku fika eka xikolo xa tidyondzo ta le henhla, naswona ndzavisiso wu ta fikelela eka nhluvukiso wa switirhisiwa swa kahle swa vuleteri na dyondzo swi langutisisa ku tumbuluxiwa ka ?tidikixinari to hlawuleka?. Nhluvukiso wa theminoloji lowu langutisisaka eka kharikhulamu ya nkoka wu ta tekeriwa enhlokweni. Laha tindhawu ti nga na Tidyondzo ta swa Mahungu na Vuhlanganisi, ku ta ehleketeriwa leswaku Tindhawu leti ti ta avelana switirhisiwa, hi tlhelo ra ku kandziyisa switirhisiwa, kandziyisa vhidiyo, dyondzo yo tsakisa, na swin?wana. Madurhelo ya ndhawu ya ta hungutiwa tanihi leswi ku kandziyisa switirhisiwa swi nga ta vumba xiphemu xa tiphurojeke ta machudeni ya khale.
KU SEKETELA NDZAVISISO LOWU FAMBELANAKA NA RIRIMI
tindhawu leti tumbuluxiweke eka tindhawu ta tidyondzo ta le henhla, ti ta tihlanganisa na tindzawulo ta ririmi eka tindhawu leti va rhurhelaka mayelana na ku sungula mindzavisiso ya ririmi leyi tindzawulo ti nghenisaka xandla na leyi va lavaka ku yi kondletela hi ku tirhisana na Tindhawu.
Xikongomelo xikulu xa migingiriko ya ndzavisiso eka ti LRDC ku ta va ndzavisiso lowu endliwaka, xik. tiphurojeke ta nkarhinyana leti nga ta va ta nkoka no hlamula swilaveko swa ririmi ro karhi. Tidyondzo ta ndzavisio ti ta langutisisa ntshikilelo wa minongonoko kumbe ku langutisisa pholisi swi ta kambisisiwa loko swi fanerile.
Tiphurojeke ta ndzavisiso ti ta fananisiwa na swilaveko swa swiyenge swa vaaki na swo tiyimela. Xikombiso, ndzavisiso wu ta endliwa ku kumisisa swilaveko eka nhluvukiso wa theminoloji. Tin?wana ta tindzimi leti a ti languteriwa hansi ti nga lava theminoloji hi xihatla eka swa vurimi, laha tindzimi letikulu to fana na Xizulu ti nga na theminoloji leyi hluvukeke.
Ndzavisiso lowu nga ta endliwa hi xiyenge xo tiyimela wu nga katsa mindzavisiso yo kumisisa hi laha bindzu ro tiyimela ri nga tlakusaka swikumiwa. Xikombiso, LRDC yi nga endla ndzavisiso ku kumisisa xiyimo xa dyondzo, na timhaka ta mahungu leti vo tala va kotaka ku ti fikelele. Loko ku ri na nhlayo ya le henhla yo ka yi nga dyondzangi, khasimende yi ta tsundzuxiwa ku endla xinavetiso eka xiyani-moya, ngopfu ?ngopfu eka switici leswi faneleke.
Ntirho wa nkoka wa ti LRDC ku ta va ku sungula ndhawu ya mahungu ya ndzavisiso. Ndhawu yin?wana na yin?wana yi ta hlengeleta mahungu hinkwawo laya nga kona, yo fana na ya nhlayo ya vanhu, mindzavisiso eku hangalaseni ririmi tiko hinkwaro, na swin?wana. Tindhawu leti ta mahungu ti nga tirhisiwa ku hlamula eka swivutiso swa xihatla swa mahungu ku suka eka tikhasimende, no tumbuluxa switirhisiwa swa ndzavisiso leswi nga tirhisiwaka hi miganga ya ririmi leyi pfuniwaka hi Tindhawu ta ririmi, na vahoxi va xandla van?wana.
Nchumu wun?wana wa nkoka wa mahungu ku nga va Ndzavisio Hinkwawo wa Swikumiwa swa Mahungu (AMPS) lowu kandziyisiwaka hi Masungulo ya Ndzavisiso wa Vunavetisi bya Afrika Dzonga (SAARF). AMPS yi nyika mahungu hi tindlela hinkwato ta vunavetisi, ku katsa xiyani-moya, thelevhixini na mahungu ya xiilekitironiki, mahungu yo kandziyisiwa, vunavetisi bya kwala ndzeni na tibodo. Hambi leswi ku nga ta langutisiwa eka swikumiwa swa mabindzu, mahungu ya nga tirhisa eka swikongomelo swin?wana. Xikombiso, mahungu yo suka eka AMPS ya nga hundziseriwa eka Tiyuniti ta Ririmi ta Xifundzhankulu (ti PLU) ku kombisa hi laha ririmi ro karhi ri tirhisiwaka ha kona eka mahungu, naswona mahungu lawa ya nga pfuna eka ti PLU eku langutiseni masimekelo ya pholisi ya ririmi ya xifundzhankulu na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo eka pholisi ya ririmi.
Mahungu ya ta hlayisiwa eka eka ndzavisiso wa ririmi leyi tekiweke hi swiyenge swo hambana swa masimekelo ya ririmi eka xifundzhankulu, hi xikongomelo xo kuma mahungu no va xiletelo eka mindzavisiso leyi yaka mahlweni. Handle ka ndzavisiso mayelana na ririmi, mahungu ya ta tlhela ya hlengeletiwa eka ndzavisiso wa mimfuwo ya xintu ya Afrika Dzonga. Ku suka loko ti LRDC ti tirhana ngopfu na ndzavisiso, ti ta tlhela ti hlayisa bangi ya mahungu ya switirhisiwa swa ndzavisiso, xik. swivutiso swa ndzavisiso, tixedulu to langutisa, maphepha ya swivutiso, na swin?wana.
KU TLAKUSA KU HLAYA NO TSALA EKA TINDZIMI TA AFRIKA
Ntolovelo wo hlaya eAfrika Dzonga wu le hansi. Xiyimo xa hlamarisa loko munhu a langutisa hi mavonelo ya tindzimi ta xintu. Minkakelo yo tala yi endliwile ku ololoxa xiphiqo lexi,. Leswi swi katsa tilayiburari to pfumala switirho, ku pfumaleka ka tibuku eswikolweni, ku pfumaleka ka tilayiburari, nhlayo ya le henhla yo ka yi nga koti ku hlaya, na matsalwa laya nga kokeki rinoko, ku pfumaleka ka swikhenso eka vatsari, no pfumala ntsakelo na matikhomelo yo biha eka tindzimi ta Afrika.
Tanihi leswi xikongomelo nkulu xa Tindhawu ta Ririmi ku nga ku cinca matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka tindzimi ta xintu, xiyimo lexi xi nge pfumeleriwi ku ya mahlweni, hi ntiyiso ku fanele ku ngheneleriwa hi ku tirhisa manghenelo yo hambana. Ku hluleka ku endla leswi swi ta tshikilela no onha pfhumba ra nsimeko wa Pholisi ya Ririrmi ra Rixaka. Goza ro sungula ku endliwa hi Tindhawu ta ririmi i ku tumbuluxa ntirhisano na minhlangano ya vatsari na minhlangano yin?wana yo ka yi nga ri ya mfumo leyi tirhisanaka na minhlangano ya vatsari kumbe vatsari hi voxe. Xikongomelo ku ta va ku twisisa vuswikoti lebyi nga kona no byi tiyisisa loko swi fanerile. Tinhlengeletano ta vatsari ku nga va mhaka ya nkoka ku fikelela xikongomelo lexi.
Hi ku tirhisa mapfhumba yo lemukisa ya ririmi, mintirho ya vahaxi yi fanele ku hlohloteriwa. Tindhawu ta ririmi ti fanele ku tirhisana na tindhawu laha ku dyondzisiwaka swa vuhaxi, ku vona leswaku machudeni yo tala laya nga dyondzeka eka tindzimi ta Afrika ya leteriwa ku tsala no nyika xiviko hi tindzimi ta xintu. Xikombiso, tanihi leswi timhaka ta mahungu ta nkandziyiso ti nga xiswona, eka nkaye wa tindzimi ta Afrika i Xizulu ntsena lexi nga na maphepha-hungu ku nga Iso Lezwe leri kandziyisiwaka masiku hinkwawo na kambirhi hi vhiki ku nga Ilanga lase Natala. Xixhosa xi na nseketelo eka phepha-hungu ra Xinghezi leri kandziyisiwaka ntsena eKapa-Vuxa. Phepha leri nga na Xixhosa ri kumeka kan?we evhikini eka Daily Dispatch na Herald. Ku suka eka swikombelo leswi swi le rivaleni leswaku nhlayo yo tala ya vanhu eAfrika Dzonga lava nga koteki ku hlaya kumbe ku twisisa Xinghezi va tsoniwa mahungu ya nkoka hikuva a ku na ku fikelela maphepha-hungu laya tsariweke no kandziyisiwa hi tindzimi ta vona.
Hi ku langutisa ku tsala, nhlayo yo tala ya vatsari va langutisisa eka ku kandziyisa tibuku ta swikolo. Ku na xilaveko xo hlohlotela ku tsala hi tindzimi hinkwato ku endlela tinxaka to hambana ta vahlayi. Tanihi mbuyelo SABC na maphepha-hungu swi nga nghenisa xandla eku pulaneni no lulamisa mimphikizano, hi ku langutisa leswaku leswi swi nyanyula vatsari ku ya mahlweni. Tibuku/switlhokovetselo leswi hluleke, na swin?wana swi nga endliwa swihungwana swa minongonoko ya TV, swihungwana swa xiyani-moya, swihungwana swa phepha-hungu, na swin?wana. Migingiriko yeleyo yi ta nghenisa mali eka Tindhawu ta ririmi kambe yi nga tlhela yi tirha tanihi hi xihlovo xa ntswalo eka vatsari na vampfapfarhuti.
Mahungu yo kandziyisiwa ya nga hlohloteriwa ku kandziyisa maphepha-hungu man?wana/swiyenge swin?wana swa maphepha-hungu hi ririmi ro tlula rin?we ku vona leswaku ku na ku fikelela eka leswi tsariweke. Switiviso swa mfumo swi fanele ku endliwa hi tindzimi hinkwato leti hlawuriweke hi swifundzha-nkulu. Leswi swi ta tumbuluxa swivandla swa mintirho swa vahundzuluxi na vahleri lava dyondzeke tindzimi ta Afrika. Leswi swi ta tlhela swi kombisa ku tiyimisela hi tindzimi-nyingi eka xiphemu xa mfumo, ngopfu-ngopfu eka xiyimo xa mfumo wa xifundzhankulu na wa muganga, hi ku vona leswaku mahungu ya fikeleleka eka vaaki hinkwavo va tiko. Tikomiti ta Xifundzhankulu ta Ririmi ti nga nghenisa xandla ku vona leswaku ku na ntirhisano eka migingiriko. Ku tshembhiwa leswaku pfhumba leri ri ta tisa mpimo wa nchumu no koteka eka ku ringeta ka mfumo ku antswisa, hi ku dyondzisa ntshungu, xiyimo xa ikhonomi ya vaaki va miganga ya swifundzhankulu leyi a yi tekeriwa ehansi eminkarhini leyi hundzeke.
NDZAVUKO NA MIZIYAMU YA RIRIMI
Nhlengeleto wa swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo na swin?wana
Tindhawu hinkwato ti fanele ku va na yuniti leyi kongomaneke no kondletela swihungwana, mintsheketo, swivulavulelo swa Afrika, na swin?wana. Vatirhi va nkarhinyana/valavisisi va nga laveka ku lavana na vadyuhari va muganga lava nga va hlayisi va ndzhavuko, no kandziyisa marito leswaku ya ta dyondziwa no hlayisiswa. Ntirho wu fanele ku endliwa ku nga ri no hlwela, tanihi leswi xivuriso xa Afrika xi swi vekisaka xiswona, ?Nkarhi hinkwawo loko munhu lonkulu a fa layiburari ya tshwa?. Etikweni leri, swa nyumisa leswaku kwalomu ka 10 ra malembe hi kume ntshunxeko a ku si akiwa na muziyamu na wun?we wa tindzimi ta Afrika. Leswi swi komba leswaku swivati swa vukoloni na xihlawuhlawu. Hinkwaswo leswi, swihungwana swa Afrika, mintsheketo, ndzhaka, swivuriso, na swin?wana hi swona a swi ri swa nkoka hi ku hundzisela mfuwo, nkoka, xintu na mintolovelo ku suka eka rixaka ku ya eka rin?wana. Ku sivela vanhu va xintu ku lahlekela hi vutitivi, ku fanele ku tekiwa magoza hi xihatla ku kuma mahungu ku suka eka miganga yo hambana ya tindzimi leti hambaneke.
ku hoxa xandla ka ndzhavuko wa mbulavulo eka matimu
Nakambe, vatirhi va ta komberiwa ku lavisisa vadyuhari eka miganga lava tirhaka tanihi vahlayisi va matimu ya mbulavulo. Matimu walawo ya lava ku dyondziwa no tlhantlhiwa ku nga yisiwi hansi xiyimo xa wona, hikwalaho ka xivumbeko xo va ya ta hi milomu. Hi ku kanetana, swivumbeko swa manguva lawa swa ndzhaka yo hlayisiwa hi milomu swi fanela ku hluvukisiwa leswaku swi nghenisa xandla eku tiyiseni ka mfuwo wa hina. Mhaka ya minhluvukiso yintshwa eka mfuwo wa mbulavulo hi yin?wana leyi faneleke ku hlamuseriwa eka Tindhawu ta dyondzo, leti hi ku famba ka nkarhi ti nga ta hlayisa ku hluvuka koloko loko ku ri karhi ku humelela etikweni hinkwarho.
Swa nkoka, Tindhawu leti ti ta tlhela ti vona mhaka ya vun?winyi bya tikhopi ? ngopfu-ngopfu eka matsalwa ya xintu ya mbulavulo. Ku tsala mintsheketo swi hundzuke bindzu, kambe i bindzu leri vuyiselaka hi tlhelo ra timali eka lava va nga vavulavuri va ririmi rero ra xintu ra Afrika. Leswi swi vangiwa hi leswi ku nga ri ki hinkwavo vavulavuri va ririmi va nga tsalaka ha rona, loko va swi kota, ku tsakela ka vaaki ku va eka vavulavuri va ririmi rin?wana. Mbuyelo ku vile wa leswaku swihungwana swa mbulavulo a swi kandziyisiwa ku suka eka vavulavuri va ririmi ra xintu lava a va nga koti ku tsala naswona a va nga ri na vutivi tanihi swihlovo swa vutivi bya ririmi kumbe ku khensiwa. Vun?winyi bya mintsheketo lebyi kandziyisiweke khale byi nyikiwe vanhu lava ku nga ri ki vavulavuri va ririmi rero. I swa nkoka leswaku Tindhawu ta tidyondzo teto ti fanele ku endla vulavisisi eka mhaka leyi ya vutivi bya xintu no lavisisa vun?winyi maendlelo ya timfanelo ta nhundzu ya vutlharhi lebyi nga ta hlayisa switirhisiwa leswaku swi nga tlangisiwi. Vun?winyi byi fanele ku tshama byi na mpfumelelo wa nawu wa Afrika Dzonga hi ku tirhisa Tindhawu ta Ririmi. Nawu wa Vun?winyi, Nawu wa 98 wa 1978, wu ta tlhela wu langutisiwa ku sirhelela matsalwa, vuyimbeleri na mintirho ya vutshila na mpfumawulo wa minkandziyiso yo tsheketa mintsheketo.
KU FIKELELA MIGANGA
Xikongomelo xin?we xa Tindhawu ta ririmi i ku tlakusa no hlohlotela ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu. Khale ka ikhonomi ya vaaki na endlelo ra tipolitiki ta Afrika Dzonga, ku sukela hi nkarhi lowu tiko a ri fumiwa hi nhlayo yintsongo ya valungu swi nghenise xandla lexikulu eku languteleni tindzimi ta Afrika ehansi ku suka eka swiyenge swo hambana swa vaaki. Hi ku tirhisa Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka, mfumo wu ringanyete tindlela to hambana ku antswisa xiyimo xo tirhisa tindzimi ta rixaka. Leswi ku nga va xitoloveto xo tihlula loko miganga ya vavulavuri yi nga nghenisi xandla eka masungulo yo hluvukisa ririmi.
Vuleteri byo hlaya
Xilaveko xa nkoka na vuleteri byo hlaya eAfrika Dzonga a swi nge he tshikileriwi. Tindhawu ta dyondzo ti ta sungula minongonoko yo fikelela miganga ku tisa dyondzo emugangeni. Vuleteri byi nga avanyisiwa hi swiyenge swinharhu;
i vuleteri bya masungulo ya dyondzo, ii muahluri, na iii vuleteri bya dyondzo lebyi yaka mahlweni.
Ku kondletela na xiyenge xa NGO na Ndzawulo ya Dyondzo ya Yuniti ya Vuleteri bya Dyondzo ya Masungulo ya Vatswatsi swi ta va swi fanerile. Tindhawu ta dyondzo ti nga pfuna eku fambiseni ka ndzavisiso na dyondzo mayelana no twisisa nkoka wa minongonoko ya vuleteri bya dyondzo yeleyo eku tlakuseni ka swiyimo swa mahanyelo ya vanhu va Afrika Dzonga.
Tikhoso ta Masungulo ta Ririmi
Tanihi loko Tindhawu ta Ririmi ti nga ta kumeka eka tindhawu ta tidyondzo ya le henhla, va ta kota ku kanerisana na ndhawu yeleyo ya dyondzo ya le henhla no pfunana eku nyikeni tikhoso ta masungulo ya dyondzo eka lava nga ri ki vavulavuri va tindzimi ta Afrika. Swi fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku ku tirhisa tindzimi ta Afrika swi fanele ku hlohloteriwa ku nga ri ntsena exikarhi ka miganga ya Afrika, kambe na le xikarhi ka matiko ya Euro-Western, Asia na miganga yin?wana eAfrika Dzonga.
Masungulo lawa ya ta hatlisisa nhluvukiso na matirhiselo ya tindzimi ta xintu eAfrika Dzonga na laha swi kotekaka, na le matikweni ya le handle. Xikombiso, US yi na vuxaka na tiyunivhesiti eAfrika Dzonga ku tlakusa dyondzo na ndzavisiso hi Xizulu. Machudeni ya tshama nkarhi wo leha eka tindhawu leti no twisisa mimfuwo. Minongonoko yo tano yo cincana yi nga tiyisiwa no ndlandlamuxiwa hi ndlela ya swiyenge swa kahle.
Hi mhaka ya ku angarhela swa misava, Afrika Dzonga yi ta nghenisa xandla xa nkoka. Kwalaho swa boha leswaku ma-Afrika Dzonga vo tala va fanele ku dyondza tindzimi timbe, ku nga ri ku toloka ntsena kambe ku nyika swivandla swa mintirho ematikweni ya le handle, hi swikongomelo swa matiko ya le handle, ntirhisano wa mimfumo, na swin?wana. Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko ya le handle i ndzawulo yi ri yin?we leyi letelaka vaofisiri eka tindzimi ta matiko, kutani ku na ku laveka lokukulu ka vuswikoti bya lingwisitiki, xikombiso, Tindzawulo ya Timhaka ta Xikaya; Mabindzu na Vumaki; SANDF; Vupfhumba na Timhaka ta Mbango. Minongonoko ya swa dyondzo yi fanele ku fikelela eka eka ma-Afrika Dzonga naswona Tindhawu ta dyondzo ti nga hlengeleta switirhisiwa na vutivi ku vona leswaku leswi swa humelela.
Ku tlakusa ku Dyondza Tindzimi ta Afrika
Tindhawu ta tidyondzo ta le henhla ti vika ku hunguteka ka nhlayo ya machudeni lava tokotaka hi tindzimi ta Afrika. Ku hlamula eka leswi ti LRDC ti nga nghenisa xandla xa nkoka eku hlohloteleni machudeni ku dyondza tindzimi ta Afrika hi xikongomelo xo endla leswaku swivandla leswi va swi hlawuleke swo fana na ku dyondzisa ririmi (ku suka eka dyondzo ya le hansi ku fika eka dyondzo ya xiyimo xa le henhla), vuhundzuluxi na vutoloki, tidyondzo ta mbulavurisano (ku katsa vunavetisi na dyondzo ya vuhaxi), na vutshila lebyi tlangiwaka exitejini na vunyanyuri (xik. ku tsala swihungwana swa xiteji, xiyani-moya na mintlangu ya TV). Tanihi loko tindhawu ta tidyondzo ta le henhla ti dyondzisaka tidyondzo leti na ti LRDC ti nge vi na vuswikoti ku dyondzisi hi voxe, va nga hlangana na tindhawu ta tidyondzo ta le henhla hi ku nyika timali (mpfuneto kumbe tibasari) eka machudeni lava tsakelaka ku dyondza eka tidyondzo leti. Mimpfuneto leyi yi nga fananisiwa no tumbuxa swivandla swa vuleteri byo tokota lebyi pfumelelaka machudeni ku kuma ntokoto lowu faneleke eka tidyondzo ta vona ku nga va ku suka eka ti LRDC kumbe tindhawu ta tidyondzo ta le henhla, hi ku tirhisa ntirhisano wa ti LRDC, eka tiphurojeke leti nga le mugangeni na swiyenge leswi tiyimeleke. Tidyondzo leti fambelanaka na ririmi ti nga yisa mahlweni eku hluvukiseni ka switirhisiwa swo dyondza no dyondzisa hi tindzimi ta Afrika ku tlakusa ku dyondzisa ka tidyondzo to hambana. Switirhisiwa leswi swi nga tlhela swi kandziyisiwa eka khoso ya tidyondzo leti.
SWIYIMO SWA MASIMEKELO
Endlelo ro tumbuluxa Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso ri ta humelela hi swiphemu swinharhu:
XIYIMO XO SUNGULA
Eka swin?wana swa nkoka i ku sungula miako no kuma vanhu na switirhisiwa, ku katsa mbulavurisano na miako yo hlayisa mahungu. Nongonoko wa masungulo ya tidyondzo wu ta simekiwa eka tidyondzo ta Ndzhaka, Ku tlakusa Ririrmi no Fikelela Muganga. Tindhawu ta tidyondzo ti ta leteriwa hi ku kuma switsundzuxo eswifundzheninkulu ku kumisisa leswi bohaka, swilaveko na ku tsakela ka hinkwavo lava nghenisaka xandla, ngopfu-ngopfu mfumo wa muganga. Xikongomelo xa masungulo ya dyondzo ku ta va ku:
Tumbuluxa rimba ra ndzavisiso lowu faneleke wa tindhawu hinkwato ta nkoka (tindlela ta nkoka ).
Yisa mahlweni ntirho, tlhantlha no tiva mahungu.
Tumbuluxa tiphurojeke leti humelelaka to hlamuseleka leti nga na nkarhi lowu vekiweke na madurhelo.
Ringanyeta tiphurojeke eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku ti rhangisa mahlweni, ku ti pasisa no pfuneta hi timali.
Hatlisisa ntirho wo hluvukisa theminoloji lowu sunguriweke.
XIYIMO XA VUMBIRHI
Nkarhi i wa nkoka loko ku langutisiwa Tindhawu. Hi 2005 ntirho wu ta hatlisisiwa ku:
Hluvukisa nhlengeleto wa mahungu eku tlakuseni ntirho. Nhlengeleto lowu wa mahungu wu ta kumeka eka vatirhisani van?wana vo fana na tindzawulo ta mfumo, varhangeri va miganga, ti NGO na tindhawu tin?wana. Swi languteriwa leswaku nhlengeleto wa mahungu wolowo wu ta tirhisiwa ku yisa mahlweni ndzavisiso, ku tumbuluxa tiphurojeke tintshwa no nyika mahungu laya kongomaka laya hlamuselaka pholisi eka muganga na le ka rixaka ti nga ta hluvukisiwa.
XIYIMO XA VUNHARHU (2006 NO YA MAHLWENI)
Ku va na swiyenge leswi tiyeke no kumisisa vuswikoti, migingiriko yi ta andlariwa hi xihatla. Leswi swi vula leswaku:
Ku ndlandlamuxa migingiriko na tiphurojeke eka tindhawu ta le makaya. Leswi swi ta katsa ku tumbuluxiwa ka tindhawu ta mpfuneto ku suka laha tiphurojeke eka ndhawu yo karhi ti nga tumbuluxiwaka no hlayisiwa.
Ku endlela ku fambisa no lawula tindhawu leti, Ndhawu ya le xikarhi yi fanele ku tiyisisiwa/ndlandlamuxiwa. Xivumbeko na xivangelo xa ndlandlamuko lowu swi ta humelela hi ku famba ka nkarhi ntsena, naswona swi ta tivisiwa hi mbuyelo wa ndzavisiso, ku humelela ka tiphurojeke na ku pasisiwa hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo na vatirhi kulorhi eka swifundzhankulu.
MPIMANYETO
madurhelo laya nga ringanyetiwa hi Ndhawu hi ku langutisa madurhelo ya vatirhi, xivumbeko na phurojeke:
Xiyenge
Lembe ra 1
Lembe ra 2
Ku tlakusa hi 10% hi lembe ra 1
Lembe ra 3
Ku tlakusa hi 10% hi lembe ra 2
Vatirhi
Muleteri
Matsalana/Matsalana wa vufambisi
Vakondleteri x5 @ R150?000
Valavisisi x 5 @ R70 000
Vatirhi va le masin?wini (va tsarisa hi awara)
Xivumbeko
Ndhawu ya hofisi
Tikhompyuta
Swikandziyisi
Muchini wa fekisi
Fanichara ya hofisi
Madurhelo
Michini yo endla tikhopi
Tibuku
Ntsariso wa switirho
Tiphurojeke
Ku tlakusa ririmi na nhluvukiso theminoloji
Ndzavisiso na Nhlengeleto
Ku tsala no Kandziyisa
Ndzhaka na Miziyamu ya Ririmi
Ku fikelela miganga
NTSENGO
SWIRINGANYETO SWO PFALA
Ku tumbuluxiwa ka ti LRDC ku ta va swa nkoka ku yisa mahlweni swikongomelo swa vumbiwa mayelana no fikelela xikongomelo xa ndzingano wa tindzimi ta Afrika Dzonga. Ku tiyimisela ku cinca xiyimo xa vaaki eka tindzimi leti a ti languteriwa hansi hi ndlela leyi ti nga ringanaka na Xinghezi na Xibunu kumbe na ririmi leri ku tirhisiwaka rona ngopfu ematikweni hinkwawo, Ndzavisiso wa Ririmi na Tindhawu ta Nhluvukiso tanihi leswi vekiweke laha henhla ku ta va nchumu lowu nga kanakaniseki wo nyika matimba.
<fn>tso_Article_National Language Services_Nawu Mbisi YA VUGEMBU.txt</fn>
Nawu Mbisi YA VUGEMBULI YA RIXAKA
Tani hi loko swi tivisiwile eka Nhlengeletano wa Rixaka tani hi xiphemu xa Nawu Mbisi xa 76, nhlamuselo ya nkomiso wa Nawu Mbisi leyi nga hangalasiwa eka Kuranta ya Mfumo nomboro ya 25287 ya ti 31 ta Mawuwana wa 2003
Timhaka ta Xinghezi i timhaka ta ximfumo ta Nawu Mbisi
HOLOBYE WA SWA MABINDZU NA SWA VUMAKI
Nomboro ya maphepha lawa nga kandziyisiwa ????????. 1 800
Nawu Mbisi
Ku nyika eka ntirhisano wa xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya nawu eka timhaka leti fanaka na ta tikhasino, mphikizano, vugembuli na muholo, na ku nyika eka xinawana lexi xi ya tamaka xa ha ya emahlweni eka timhaka to leto; eka xikongomelo xo tani hi lexo ku sungula muhlovo wa yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka rixaka na huvo ya nawu na ku nyikiwa mpfumelelo wa switirhiso swa vugembuli byo karhi; ku nyika eka vuendli bya engetelo wa muhlovo ya yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka Riphabliki hinkwayo; ku ya emahlweni eka Komiti ya timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka; ku kombisa Nawu wa Huvo ya swa timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka; ku endla ximfumo Nawu wa swa timhaka ta swa Vugembuli bya Rixaka, hi 1996; na ku nyika eka timhaka ta mhangu leti nga ha endlekaku.
NGHENELO
HI KU ANAKANYA leswaku Nongonoko wa Milawu ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, hi 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996), wu sungula leswaku tikhasino, rheyisisi, vugembuli na ku beja i timhaka ta xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya xinawana;
Swa naveleriwa eka switirho swo tirhisana leswi yelanaka na ntoloveto wa mphikizano wa xikan?we eka rixaka na switlhangu swa huvo swa mfumo;
Swa naveleriwa ku sungula muhlovo wa yunifomo wo karhi na mpimo wa maendlelo lama tivekaku eka Riphabliki hinkwayo hi ku languta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na ku beja, leswaku-
a Switirho swa vugembuli swi pimiwile ndlela leyi pfunaka, pfumeleriwile, mfambiselo swi tlhela swi ri enawini;
b Vatirhi va vanhu lava va nga va kona eka mighingiriko hinkwayo ya swa vugembuli va sirheleriwile;
c Vaaki na hlayiselo lerinene ra swilo swi sirheleriwile eka nyanyulo lowukulu wa vulaveki wa ntumbeko eka ku tlanga; na d Ku nyikiwa ka mpfumelelo eka switirho swa vugembuli swi vonikela kahle swi tlhela swi ringanela.
I mhaka ya nkoka swinene ku kombisa mavandla man?wana ya rixaka, na ku tsundzuka masungulo ya huvo ya mavandla, leswi loko swi hlanganile swi nga ta tiyisisa na ku amukela xinawana xa swa Vugembuli bya Rixaka hi ndlela ya ntirhisano, ndlela leyi twisisekaku yi tlhela yi va ndlela leyinene swinene.
VA NI KONA kumbe HLAWURIWA hi Palamente ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
TAFULA RA VUNDZENI
NGHENELO
Swiyenge 5
XIYENGE XA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
e Tinhlamuselo f Xikombelo xa Nawu
XIYENGE XA 2
XINAWANA XA SWA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
h Ku beja na muholo i Vugembuli bya ku tlanga hi mali j vuhakelelo byo humela na nkarhi wo tlanga ku ya emahlweni
Xihluvi xa B
Vugembuli lebyi byi pimiweke, migingiriko leyi pimiweke na 10
k Ku tlanga hi vuxaka na migingiriko leyi nga ri ki nawini l Switirhiso swa vugembuli leswi swi nga ri ki nawini naswona leswi swi nga hava mpfumelelo m Michini leyi nga ri ki ni mpfumelelo na swihluvi leswi nga ri ki nawini n Matirhiselo ya ndhawu leyi yi nga ri ki ni mpfumelelo a swi le nawini
Matirhelo yo tlanga lama nga kandziyisiwangiki a swi le nawini p Nsirhelelo eka lavantsongo q Mpimo eka ku nyika xuma lexi ngheneke kumbe ntshovo eka vatlangi 15
r Vanhu lava va hlawuriweke s Mpimo eka ku navetisa switirho swa vugembuli t Vakoloti lava va tlangaku hi nkanu na mawinelo lama nga ri ki nawini 20
Xihluvi xa C
Tindhawu ta Vugembuli u Mpimo wa tindhawu ta vugembuli v Mabyako
Xihluvi xa D 25
Ntsariso na vumbhoni bya michini na swihluvi w Michini yo Tlanga hi yona kumbe swihluvi swa vugembuli x Vutiveko bya michini na swihluvi swa vugembuli y Ntsariso wa rixaka wa michini na swihluvi swa vugembuli z Michini na swihluvi swa vugembuli leswi faneleke ku tsarisiwa 30
aa Macincelo ya vulawuri lebyi tsarisiweke kumbe xiyimo bb Mpimo wo nyika vukamberi eka mpfumelelo wa xihatla cc Makulelo ya Michini yo gembula hi yona na swihluvi swo gembula hi swona dd Mahekelelo lama pimiweke ya michini ee Ndlela leyi langutanaka na exikarhi ka ghezi ra rixaka 35
Xihluvi xa E
Mpfumelelo eka vanhu lava va nga thoriwa eka ndhawu ya ku gembulela eka yona ff Vatirhi va ndhawu ya ku gembulela eka yona va nyikiwa mpfumelelo gg Mapimelo ya vuthori bya mpfumelelo
XIYENGE XA 3 40
VUQAMULI NA MPFUMELELO
Xihluvi xa A
JURISIDIKIXINI
hh Jurisidikixini ya huvo leyi yi nga ya mfumo leyi ku nga yona yi nyikaku mpfumelelo ii Timfanelo ta huvo leyi yi nga ya mfumo leyi ku nga yona yi nyikaku mpfumelelo jj jurisidikixini ya Huvo kk Timfanelo ta Huvo ll Ku va Huvo yi va yi tsandekile ku endla ntirho wa yona mm Avelano wa mahungu 5
Xihluvi xa B
Mpfumelelo wa rixaka oo Mfumo wa rixaka wo nyika mpfumelelo pp Vakomberi va rixaka ro nyika mpfumelelo qq Mutivi eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka 10
rr Mafambiselo ya rixaka ro nyika mpfumelelo ss Vonisiso wo ala ku nyika mpfumelelo wa rixaka tt Vonisiso wa mbulavurisano eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka uu Ku yimisiwa na ku herisiwa ka mpfumelelo wa rixaka
Xihluvi xa C
Huvo yo nyika Mpfumelelo vv Ku nyika mpfumelelo hi tihuvo ku yingisela muhlovo wa rixaka na mapimelo ww Nhlayo ya Mpimo wa xihenhla yo nyika mpfumelelo wa tikhasino xx Mpimo wa timfanelo leti lavekaku eka mpfumelelo 20
Xihluvi xa D
Mihlovo ya mpfumelelo na mapimelo zz Mpimo wa mpfumelelo, nkhetekanyo na xiyimo aaa Ku ka ku nga humeleriwi eka ku nyika mpfumelelo wa vuthori 25
bbb Ku ka ku nga humeleriwi na mpimo wa mipfumelelo yin?wana ccc Ku ka ku nga humeleriwi endzhaku ka loko mpfumelelo wu nyikiwile ddd Ku kuma ntswalo hi munhu loyi a nga humelelangiki
Xihluvi xa E
Engetelo wa mihlovo na mapimelo ku ya hi mpfumelelo wo ka vuthori 30
Xihluvi xa F 35
Ndzavisiso wa mpfumelelo, swiboho, ndzhuriso no tinyiketela iii Xiviko lexi tshembekeke xa lendzeni jjj Swiboho kkk Ndzhuriso wa mpfumelelo lll Ku tinyiketa ka mpfumelelo 40
XIYENGE XA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka mmm Ku Sungula eka Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka 45
nnn Ntirho wa Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka ooo Nhlangano wa huvo
Xihluvi xa B
Huvo ya Swa Vugembuli bya Rixaka ppp Ku yisa emahlweni eka Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka 5
qqq Swi endliwa na ntirho wa Huvo rrr Vuxaka eka mfumo wa huvo yo nyika mpfumelelo sss Xitsalwana xa Huvo ttt Vutsakeri bya mpfilumpfilu uuu Vulan?wi, ku susiwa ehofisini, na swivandla 10
vvv Nhlangano wa Huvo www Tikomiti ta Huvo xxx Hakelo na mpfumelelo wa vatirhi va Huvo na tikomiti yyy Xitafu xa Huvo na hakelo zzz Swa timali 15
aaaa Tiakhawunti, vakamberi na swiviko
XIYENGE XA 5
KU SUSUMETIWA NA MILANDZU
bbbb Vukamberi bya rixaka cccc Matimba na mfanelo ya mukamberi dddd Ku tsandzeka loku tshembekeke 20
eeee Rhalanganyano wa vuamukeri bya Nawu ffff Ku tivona nandzu gggg Ku tsandzeka ku landzelela Nawu hhhh Milandzu na ku tsandzeka eka xiyimo xa mpfumelelo 25
XIYENGE XA 6 30
NTSENGO LOWU TIVEKAKU
NONGONOKO 35
ssss Huvo ya Vugembuli ya Rixaka tttt Rixaka ro nyika Mpfumelelo uuuu Nhluvukiso wa xinawana xa vugembuli bya vutirhelo na nawu vvvv Ku cinca ka tinomboro leti pimiweke eka mipfumelelo ya tikhasino wwww Vanhu lava va hlawuriweke 45
XIYENGE XA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo xxxx Eka Nawu lowu, handle ka loko ku ri na ku vuyelana ka marito ku kombisa nkarhiwun?wana-
ntlangu wo tsakisa ??swi vula ntlangu lowu nga na ntsengo lowu 5
pimiweke, lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke kumbe lowu wu kombisiweke eka xiphemu xa 47;
michini yo tsakisa ?swi vula michini kumbe swihluvi kumbe switirho leswi eka swona ntlangu lowu tsakisaka wu nga tlangiwa lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke kumbe kombisiweke eka xiphemu xa 47; 10
bingo? swi vula ntlangu, ku katsa ntlangu lowu tlangiwaka exiheri kumbe hi xihluvi leswi hi Xighezi swi vulaka-
yyyy leswaku wu tlangiwa ku tekeriwa emiehleketweni, hi ku tirhisa makariti na swin?wana swihluvi-
a leswi nga avanyisiwa eka xivandla xin?wana na xin?wana lexi vekaka muhlovo wo hambana wa tinomboro, xifaniso kumbe mfungho; 15
b hi tinomboro, swifaniso kumbe mimfungho leswi nga lulamisiwa hi ku tshikelela hi ndlela leyi karata rin?wana na rin?wana kumbe swihluvi leswi katsaka ntlawa wa tinomboro leti nga faneki tin?wana, swifaniso kumbe mifungho;
b eka swona laha mulawuli kumbe mutirhi kumbe mutivisi a vitanaka kona kumbe ku kombisa ntlhandlamano wa tinomboro, swifaniso kumbe mifungho hi ndlela yin?we leswaku vatlangi va yelanisa tinomboro tin?wana na tin?wana, xifaniso kumbe mfungho eka karata kumbe 20
swihluvi tini hi loko swivitaniwile kumbe ku kombisiwa; na c eka swona mutlangi loyi a nga ta sungula a yelanisa hinkwaxo xivandla eka karata kumbe xihluvi, kumbe ku yelanisa ntlawa wo karhi wa tionomboro, swifaniso kumbe mifungho eka karata kumbe xihluvi, u humelerile, kumbe ntlangu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na bingo ku ya hi xiphemu xa 6 ; 25
Huvo? swi vula Huvo ya Swa Vugembuli bya Rixaka leyi yaka emahlweni no tlhela yi endliwa ximfumo hi Xihluvi xa B eka Xiyenge xa 4
ifungho? swi vula munhu loyi a letelaka kumbe ku gega loyi avekaka swo beja hi swona letswi swi nga endlekeki kumbe swo beja hi swona leswi pfulekeke hi tinomboro ta vanhu 30
kumbe mifungho yin?wana, kumbe ku teka tswo beja hi swona swo karhi hi mifungho yin?wana;
khabinete? swi vula huvo ya Vafambisi va Rixaka leyi yi kongomisiweke eka xiphemu xa 91 xa Nongonoko wa Milawu;
muchini lowu humesaka mali? swi vula muchini lowu tiendlaka hi woxe kumbe xihluvi xin?wana lexi yelanaka na lexi humesaka mali ku pfumelela vini va akhawunti kumbe khadi ra mali;
khasino? ku vuriwa tindhawu leti eka tona mitlangu yo gembula yi tlangiwaka kona, kumbe laha yi nga kona leswaku yi ta tlangiwa, kambe a ku katsiwi tindhawu leti 35 eka tona ?
zzzz ntsena ntlangu wa xibingo ntlangu wo gembula laha vatlangi va tumbetaka tinomboro eka khadi ro karhi na vugembuli yin?wana yo gembula yi tlangiwaka kona kumbe yi nga kona leswaku yi tlangiwa;
aaaaa ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa;
bbbbb ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa ni ntlangu wa xibingo, kambe ku ri hava muxaka wun?wana wa ntlangu wo 40 gembula lowu tlangiwaka kumbe lowu wu nga kona ku va wu tlangiwa; kumbe ccccc ku gembula ka ta swa vutomi bya vanhu ku endliwaka ku ya hi layisense ya xinkarhana;
Muofisiri-nkulu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke hi Huvo ku ya hi xiphemu xa 73 (a);
vuanakanyo? ku vuriwa-
ddddd xuma, nxaviso, nhundzu, cheke, krediti ya xi-elekitroniki, krediti, 5 xikoloto, kumbe xiphemu xa elekitroniki, kumbe xilo xo tani hi xalexo; kumbe eeeee xilo xin?wana na xin?wana, xo endliwa, xitshembiso, ntwanano kumbe xihlambanyiso, handle ka nkoka wa xona wo vonakala kumbe wa ntiyiso, kumbe loko wu hundziseriwa hi ku kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma;
Xihatla? ku vuriwa xiendleko kumbe lexi humelelaka lexi mbuyelo wa xona wu nga tshembiseki kumbe wu nga tiviwiki eka munhu un?wana na un?wana ku kala wu ya humelela; 10
Huvo? ku vuriwa Huvo ya Tsalwa ra swi nawana swa Vugembuli bya Rixaka leyi sunguriweke hi xiphemu xa 61;
fffff loko ri tirhisiwa mayelana ni sayiti, ri vula ndhawu eka sayiti yaleyo leyi eka yona michini yo hakela yin?wana na yin?wana leyi pimiweke ya pfumeleriwa 15 leswaku yi vekeriwa; naswona ggggg loko ri tirhisiwa eka swin?wana, ku vuriwa ndhawu leyi yi nga eka ndhawu leyi yi nga nyikiwa layisense laha ntlangu wun?wana na wun?wana wo gembula wu nga ta va kona leswaku wu tlangiwa;
ntsengo lowu nga hungutiwa? ku vuriwa ntsengo lowu nga lavekaka eka mpfumelelo wa nhundzu kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga vulaka hansi ka ku ntsengo wa nxaviso wakahle nkarhi hinkwawo wa tinhundzu to yelana kumbe ntirho lowu nyikiweke eka khoso ntiyiso ya bindzu eka vanhu lava va nga ri ki ni mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe nawu wa huvo; 20
muyimeri wa xi-elekitroniki? swi na nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Xinawana xa Mbulavurisano na Vucincelo xa Xi-elekitroniki, 2002(Xinawana xa Nomboro ya 25 ya 2002)
mpfumelelo wa vuthori? ku vuriwa vunyiki bya mpfumelelo eka munhu ku tirha eka ndhawu ya vugembuli endzeni ka Riphabliki;
vanhu vo hlawuriwa? ku vuriwa munhu loyi a nga tsarisiwa hi ndlela leyi nga ka xiphemu xa 14 ku endlela ku sivela eka ku hlangana ka switirhiso swin?wana na swin?wana swa vugembuli; 25
xirho xa ndyangu? ku vuriwa-
a xigangu xa munhu b mutirhisani eka nhlangano wa vaxavi ku ya hi nawu wa tiko rero; kumbe c mutirhisani eka vuxaka hi ndlela leyi mintlawa yi tshamaka swin?we hi ndlela yo sungula ntirhisano wa nkarhi woleha kumbe nhlangano wa vaxavi; kumbe 30
iiiii n?wana wa munhu, vatswari, buti na sesi, kumbe mbuyelo wa vuxaka ku huma eka bemburiwa, vutekani kumbe adopuxini;
ku tsakela ka swa timali? ku vuriwa-
jjjjj xona kumbe ku nyika vito ku avelana eka vubindzuri kumbe mali ya tiko;
kkkkk xona xa ntiyiso eka vuxiximi bya tinhundzu ta komponi, ntirhisano kumbe bindzu; 40
lllll xona xa ntiyiso kumbe xa munhu eka nhundzu leyi tirhisiwaka hi komponi, ntirhisano na bindzu; kumbe 5
mmmmm ku tsakela ko kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma eka avelano wa nhlawulo, kumbe xona yo hlawula lowu hlangnisiweke eka avelano, ka komponi kumbe ku tsakela eka ntirhisano wa hlangana;
Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali ? ku vuriwa Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali wa lembe ra 2001(Nawu wa Nomboro ya 38 wa lembe ra 2001), na matirhelo lama nga endliwa ku ya hi Nawu wolowo; 10
Bejelo ra xiyimo xo vekeriwa? ku vuriwa mubejo, handle ka kaya vutilawuri, leyi tekiweke hi mufunghi eka khoma kun?we kumbe ko tala eka tona laha kungana mpfumelalano eka nkarhi lowu mubejo yinga vekiwa;
swilo swo gembula hi swona? ku vuriwa swilo sin?wana na swin?wana leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 3;
xihluvi xo gembula hixona? ku vuriwa switirho kumbe swilo swin?wana leswi tirhisiwaka, kumbe eka nkarhi wa vumaki bya swona wu nga endleriwa ku tirhisiwa, ku kombisa mbuyelo wa switirho swa vugembuli; 15
ntlangu wa vugembuli? ku vuriwa switirho leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 5;
ndhawu ya vugemburi? ku katsa mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga na xinawana ku ya hi Nawu lowu, kambe a ku katsiwi matsalo ya xinawana;
michini yo gembela hi yona? ku vuriwa-
a swi kona ku tlangiwa kumbe ku tirhisiwa ehandla kaku hakela ku tekeriwa emiehleketweni; na b swi nga, tani hi mbuyelo wo swi tlang kumbe ku swi tirhisa, ku cha vito ra mutlangi kumbe mutirhisi eka vuhakelelo, kumbe ku yisa 25 vuhakelelo eka mutlangi kumbe mutirhisi;
mutivi wa swa mudyaho wa tihanci? ku vuriwa huvo kumbe nhlanga handle ka mfumo wa xinawana, lowu tivisaka ximfumo eka ntlangu wo dyahisa tihanci lowu fambisiwaka eka tindhawu leti nga na mpfumelelo hi huvo yo nyika mpfumelelo;
mubejo ya xikaya? ku vuriwa mubejo, muholi, leyi tekelaka, tshembisaka kumbe ku mpfumelelo lowu kombesiwweke eka xiphemu xa 4, xikarhi kumbe handle ka munhu un?we kumbe lavanyingi, loko- 30
ppppp handle ka mintlawa leyi katsanyeke eka mfungho kumbe switirhiso hi ndlela leyi nga na nhlamuselo eka vutomi bya vona kusukela ehansi ku sukela eka ku gembula; na qqqqq ku hava munhu loyi a nga ta hakeriwa kumbe switirhiso swin?wana ku vuyeriwa, handle ko humelela hi ku kuma mubejo hi yona n?wini, ku sukela eka switirhiso; 35
ntlangu lowu nga intharekitivi? ku vuriwa ntlangu wa vugembuli lowu tlangiwaka kumbe lowu nga kona ku tlangiwaka hi tirhelo ra xichini xa xihatla xa xi-elekitrhoniki lexi nga endliwa eka Inthanete eka khompuyuta; 40
munyiki wa intharekitivi? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku endla ntlangu wa inthrekitivi leswaku wu va kona ku tlangiwa; 5
Inthanete? yina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Nawu Mbulavurisano na Ndzhuriso wa Xi-elikitrhoniki, 2002 (Nawu wa Nomboro ya 25 wa 2002);
mukamberi? ku vuriwa munhu loyi a nga hlawuri ku ya hi xiphemu xa 76;
mpfumelelo? ku katsiwa ku tsarisa, mpfumelelo kumbe vufakazi, ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana wa huvo lowu tirhisiwaka; 10
mpfumelelo? loko wu tirhisiwa eka mayela na-
rrrrr munhu, loyi afenelaka kuva eka xiyimeko xa nawu wa mfpumelelo lowu nga wa ntiyiso, karata ra ntsariso kumbe vumbhoni lebyi nga nyikiwa munhu yoloye ku ya hi Nawu wo lowo kumbe nawu wa huvo; kumbe sssss switirhiso swa vugembuli, ku vuriwa leswaku mpfumelelo lowu nga wa ntiyiso wu nyikiwile, ku ya hi Nawu lowu kumbe xinawana xa huvo, eka kunyikiwa ka mpfumelelo a mpfumelelo lowu nga katsakana endzeni kumbe ku fambisa switirhiso swoleswo, kumbe ku endla switirhiso swoleswo kuva kona leswaku vanhu van?wana va ti ksakanya eka swona; 15
tindhawu to ni mpfumelelo? ku vuriwa tindhawu to karhi leti nga nyikiwachiwa mavito kumbe ku hlamuseriwa eka vinyiki bya mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe huvo ya nawu lowu tirhisiwaka;
michini leyi pimiweke ya vuhakelelo?ku vuriwa michini ya vugembuli lebyi byi nga na ntsengo lowu pimiweke, ta hi loko wu hlamuseriwile eka xiphemu xa 26;
vamaki, muphakeli kumbe muhlayisi wa nawu? ku vuriwa munhu loyi ntirho wa yena I ku xavisela matiko mambe, ku endla vumaki, xavisa, ku nyika nkarhi wo 20 karhi, ku endla kuva kona, phakela, ku hlayisa kumbe lunghisa switirhiso swa vugembuli;
Holobye? ku vuriwa mutirhisano wa Khabinete leyi tirhanaka na swa vuamukeri bya nawu;
lavatsongo? munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18; 25
mpfumelelo wa rixaka? ku vuriwa mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu;
mubejo yo pfuleka? ku vuriwa mubejo, handle ka mubejo yo tilawula, leyi nga tekiwa hi mfungho ntirho wun?we ku leyi nyingi, eka yona aku na tifix odds leti nga pfumela eka nkarhi lowu mubejo yi nga vekiwa;
xirho xa mfumo? ku na nhlamuselo leyi nga vekiwa erivaleni eka xiphemu xa 239 xa nongonoko wa milawu; 30
munhu? ku katsakanya na vutirhisani, nhlangano, thirasiti, kumbe munhu wa nawu loyi a sunguleke kumbe ku ya hi nawu;
bera ya hofisi ya tipolitiki? ku vuriwa-
ttttt xirho xa Nhlangano wa Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Xifundzankulu kumbe Khabinete;
uuuuu xirho xa nawu wa xifundza;
vvvvv xirho xa huvo ya masipala kumbe mfumo wa xikaya; 35
wwwww ntsumi ya tiko yo yimela Riphabliki loyi a nga ri ki xirho eka ntirho wa vanhu;
xxxxx xirho xa yindlu, kumbe huvo ya swa minkhuva-ntolovelo/xikhale/xintu; kumbe yyyyy rixaka kumbe bera ya hofisi ya huvo ya ntlawa wa tipolitiki; 40
tindhawu? ku katsa tiko na miako yin?wana na yin?wana, xivumbeko, mimovha, swikepe, byatso, xikepe, xihaha-mpfhuka kumbe xivekelo/khotheyina;
hlawuriwile? ku vuriwa ku hlawuriwa hi ku ya hi xinawana ku ya hi nawu;
ntolovetiso lowu nga siveliwa kumbe pimiwa? swi na hlamuselo leyi nga vekiwa eka yona eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998) 10
nawu wa xifundza? ku vuriwa Nawu wa nawu wa xifundza hikwalaho ka xinawana xa xa tikhasino, vugembuli, rheyisisi kumbe vuwejari no tlhela ku katsiwa nawu wa nandza lowu nga endliwa hi ku ya hi Nawu wo lowo;
mpfumelelo wa xifundza? ku vuriwa mpfumelelo lowu ng nyikiwa hi mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo hi ku ya hi milawu lowu tirhaka; 15
mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo? ku vuriwa huvo wo sungula hi milawu ya xifundza ku nyika nawu eka tikhasino, rheyisisi, vugembuli kumbe vuwejarini;
mutirhela vanhu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke eka xirho xa tiko kumbe eka huvo, kumbe ndhuna ya vuavanyisi;
ntsariso wa vanhu vo ka va nga katsiwangiki? ku vuriwa kutsarisa loku 20 lavekaka ku hlayisiwa hi Huvo ku ya hi xiphemu xa 14;
mfumo wa sinawana? ku vuriwa Huvo kumbe mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza;
migimgiriko yo pimiwa ya vugembuli? ku vuriwa migingiriko ya vugembuli handle ka vugembuli bya soxiyali mubejo ya vanhu;
mulawuri wa ndlela? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo hi ndleala leyi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka leyi nga kombisiwa eka xiphemu xa 18;
byako? ku vuriwa tindhawu leti nga ni mpfumelelo hi ku ya hi nawu ya xifundza leyi tirhisiwaka eka mavekelo ya mpimo wa michini wun?we kumbe leyi nyingi leyi 25 hakelaka ya vugembuli lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
mulawuri wa byako? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku fambisa byako ku ya hi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
vugembuli bya vanhu? swi na nhlamuselo, loko ndlela yin?wana na yin?wana ya huma ya milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka; 30
South African Bureau of standards? ku vuriwa vito leri nga rona ntsena leri nga sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Nawu lowu Pimiweke, xa 1993 (Nawu wa Nomboro ya 29 ya 1993);
muyimeri wa swa vukambeli? ku vuriwa munhu loyi a nga na mpfumelelo ku ya hi Nawu ku kambela na ku lunghisa michini ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; na kambe 35
Nawu lowu? wu katsa minongonoko na swi nawana
Xikombelo xa Nawu
Nawu lowu wa wu tirhi eka switirhiso leswi na xinawana ku ya hi Nawu wa tilothari, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 57 ya 1997) 40
XIYENGE XA 2
NAWU WA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A 5
Migingiriko ya vugembuli lebyi byi yi tivekaka
Migingiriko I migingiriko ya vugembuli loko yi katsa- 10
zzzzz ku veka kumbe ku pfumelela a mubejo kumbe wejara ku ya hi xiphemu xa 4 ;
aaaaaa ku veka kumbe ku pfumelela mubejo yo tilawula, ku ya hi xipheme 4 ; kumbe bbbbbb ku endla kuva kano eka ku tlanga, kumbe ku tlanga-
a. bingo kumbe ntlangu wun?wana wa vugembuli ku ya hi xiphemu xa 5; kumbe 15
b. ntlangu wo tsakisa, eka engetelo lowu milawu ya huvo leyi tirhisiwaka yi lava mintlangu yo tani hi yoleyo ku yi nyika mpfumelelo.
munhu loyi avekeke kumbe ku pfumelela a mubejo kumbe wejari loko munhu yoleyo a-
a. u amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe mubejo leyi nga pfuleka, ku sukela eka mutlangi eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe b. ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe mubejo leyi nga pfuleka, na mfungho 25 wun?wana eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe eeeeee ntsengo kumbe ku amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wanana xa lexi nga na nkoka hi munhu un?we kumbe lavanying eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe ffffff hi ku hlamusela kumbe hi katsa leyi tekiwaka, switshembiso kumbe mpfumelo eka ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka ndzimana ya (a), ya (b) kumbe ya (c). 30
Munhu loyi avekaka kumbe a amukelaka mubejo yo tilawula loko munhu yoloye a- 35
a kuva mutlangi, ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu hikwalaho ka-
gggggg sisitimi leyi ntsengo hinkwawo wu nga endliwa, endzhaku ka hunguto lowu nga endleriwa swona hi nawu kumbe hi mpfumelelo, wu aviwile ehenhla eka vanhu lava va nga endla timubejo leti nga humelela eka mpima-mpima eka ntsengo lowunga vekiwa hi 40 un?wana na un?wana wa vona hi ndlela yo mubejo yi humelela; kumbe hhhhhh makungu man?wana na man?wana, xivumbeko xa vumubejo, kumbe hikuva tirhisiwe muchini kumbe kunga tirhisiwanga wona, leswaku wu tirhisiwa matirhelo lama yelanaka, 5 kumbe b ku va mufunghi-
a. amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ndlela ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya (a); kumbe 10
b. ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ku ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya (a).
Mitlangu wa Vugembuli 15
Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko-
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka a nga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi 20
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Amubejo kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
iiiiii mubejo ya vutilawuri ku ya hi xiphemu xa 4 ; kumbe jjjjjj ntlangu wo tsakisa 25
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi- 30
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi ku beja maendliwaka. 35
handle ka ka leswi landzelaka swi nga ri ki swa vuhakelo:
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo. 40
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
kkkkkk hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe 5
llllll eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hi ndlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
mmmmmm ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi a nga 10
humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wana na un?wana, kumbe nnnnnn swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe oooooo ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa ku ya hi xiphen?wana xa . 15
Holobye a nga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo. 20
Xihluvi xa B
Vugembuli hi mayelana na mighingiriko leyi nga riki nawini hi ndlela tlula nawu 25
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a ku katsakanya ka, ku hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli kuva kona loko mbuyelo wa mighingiriko wolowo wu tshemele ka ku kongoma, ku hava ku kongoma, xinkarhana kumbe nkarhi honkwawo eka khothejesi leyi yelanaka na ntlangu kumbe mighingiriko leyi hi vuyona yinga ri ki yale nawini ku ya hi nawu; 30
b ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe switirhiso ehansi ka vulawuri bya munhu ku tirhisa eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a;
c hlayisa kumbe tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a; kumbe 35
d ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana hansi ka vu;awuri bya munhu, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli lebyi byi kombisiweke eka ndzimana ya a.
Mighingiriko ya vugembuli lebyi ngari ni mpfumelelo byi nga riki nawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga kuti katsa 40 eka wona, ku ti hlanganisa kumbe ku endla mighiniriko ya vugembuli ku va kona handle ka-
a mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ni mpfumelelo;
b vugembuli bya vanhu lebyi nga na mpfumelelo kumbe handle ka swona wunga nyikiwa mpfumelelo ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana lowu tirhisiwaka wa huvo; kumbe 5
pppppp mubejo ya xikaya, handle ka loko, hi nkarhi wun?wana, kuna hansi ka ntiyiso eka ku hetisisa leswaku ntlawa wun?wana na wun?wana eka mubejo wu ni kungu eka ku sungula nsunsumeto wa ntirhisani wa ntwanano loko va kumile ntsengo, kumbe ku amukela ntsengo wa, mali eka khothijensi yoleyo. 10
Michini leyi havaku mpfumelelo leyi tirhaka na switirhiso leswi nga ri ki enawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a imphota, ku endla vumaki, ku nyika,, ku xavisa, ku bindzula, ku endla kuva kona, rifuwo, ku hlayisa kumbe ku hundzuluxa switirhiso swa vugembuli; kumbe 15
b ku endla muchini wa vugembuli kuva kona kumbe switirhiso swa vugembuli eka ku switirhisa ka mighingiriko ya vugembuli, handle ka loko munhu yoloye a pfumeleriwa ku endla tano ku ya hi Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza.
Vutirhisi bya tindhawu leti nga ri ki ni mpfumelelo hi tlula nawu 20
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu a nga fanekelanga ku-
a ku hlayis kumbe ku tirhisa tindhawu tin?wana na tin?wana hi ndlela mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke handle ka loko mighiniriko yoleyo ya vugembuli yi, eka kumbe eka tindhawu to leto ti pfumeleriwile ku ya hi nawu wa mpfumelelo wa le hansi ka Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza; 25
b pfumelela ndhawu hansi ka vulawuri bya munhu yoloye ku tirhisa hi ndlela leyi pimiweke ya mighingiriko ya vugembuli handle ka loko mighingiriko yoleyo yi, kumbe kusukela eka tindhawu toleto tipfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo hansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza; kumbe 30
c pfumelela munhu ari un?we eka kumbe eka tindhawu tin?wana na tin?wana hansi ka vulwauri bya munhu yoloye ku tikatsa eka mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke, handle ka loko mighingiriko yoleyo yi , eka kumbe eka tindhawu tolote ti pfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo ehansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza. 35
Munhu u fanekele ku xiya-xiya mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza ku mbe Huvo, loko munhu yoloye-
a a fumile, hlayisile, tirhisa kumbe a lawula eka tindhawu tin?wana na tin?wana, kumbe michini yin?wana na yin?wana ya vugembuli kumbe switirhiso; nakambe 40
b atshemba, kumbe ari na xikongomelo xo tshemba, leswku tindhawu toleto, kumbe michini yoleyo ya vugembuli kumbe switirhiso, swi, kumbe swi, tirhisiwile handle ka mpfumelelo wa munhu eka ndlela leyi nga ri ki nawini ku ya hi xiphemu lexi kumbe xiphemu xa 7,8, kumbe 9. 5
Vutirhiso bya Vugembuli lebyi nga ri ki ni mpfumelelo kumbe nawu
Mitlangu wa Vugembuli
Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko- 10
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka a nga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi 15
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Amubejo kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
qqqqqq mubejo ya vutilawuri ku ya hi xiphemu xa 4 ; kumbe rrrrrr ntlangu wo tsakisa 20
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi- 25
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi ku beja maendliwaka.
handle ka ka leswi landzelaka swi nga ri ki swa vuhakelo: 30
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo. 35
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
ssssss hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe tttttt eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe 40
b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hi ndlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
uuuuuu ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi a nga humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wana na un?wana, kumbe vvvvvv swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe 5
wwwwww ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa ku ya hi xiphen?wana xa 4.
Holobye a nga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe 10
b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo.
Munhu a nga fanekelang ku tikatsa eka kumbe ku endla vutirhiso bya vugembuli kuva kona handle ka loko swi pfumeleriwile ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana wo tiko. 15
Nsirhelelo wa lavatsongo
a nghena ndhawu leyi lunghisiweke eka tindhawu tin?wana na tin?wana leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
xxxxxx hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi 20 pimiweke ku va kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko;
yyyyyy ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli handle ka ntlangu wo tsakisa; kumbe 25
zzzzzz loyi a nga na malembe ya 18 kumbe ku tlula, leswaku a ta-
i kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
ii kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa 30 vugembuli; kumbe iii ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Munhu a nga fanekelang leswaku aku una malembe yo ringana 18 kumbe ku tlula leswa lavtsongo va ta kota ku- 5
a kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe c ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko. 10
Mpfumelelo, mpfumelelo wa mutirhi, kumbe munhu loyi a lawulaka tindhawu ta mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli u fanekele leswku a nyika mpfumelelo eka lavatsongo hikwalaho ko n?wi tiva ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu ta vukhaviso eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku hlanaga kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke, 15 kumbe mighingiriko leyi ngani mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu leti ngani mpfumelelo; kumbe d ku katsakany na vugembulu bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli , handla ka ntlangu wo tsakisa, eka tindhawu toleto tingana mpfumelelo.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphen?wana xa 3 ufanekele ku teka mpimo wa nkoka lowu twisekaka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu a nga ri lomutsongo, endzhaku ko nyika mpfumelelo eka munhu yoloye ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka xiphen?wana xa 3 a kufikela eka d. 20
Mpimo wo nyika xuma lexi nghenaka kumbe ntsengo wa le hansi
(I) Munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wo endla vugembuli lebyi kumekaka eka vanhu va nga ?
a engeteri ntsengo, hi vito ra mfumelelo kumbe thedi pathi, ka munhu un?wana hi xivangelo xo gembula; 25
b pfumelela munhu ku humesa xuma ka dibositi hi mpumelelo, kumbe ku hakelela ntirho wa vugembuli, hi ku kongoma kumbe hi ku hava ku kongoma, hi khadi ra khirediti kumbe hi khadi ra chaji;
c nika byetlelo, swakudya, swakunwa, swin?wana swo nyanyula, kumbe swin?wana swo yelana na swona mahala kumbe hi ntsengo wa le hansi; kumbe d ku va na, ku hira, kumbe ku va mutirhisi loyi a pfumeleleke wa muchini wo humesa mali.
A ku hambana na xiphemu lexi I ku tshova xiyimo xa mpfumelelo, tsena ku ya hi 30 mpfumelelo lowu nikiweke ximfumo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwa wa xifundza
Vanhu hlawuriweke
munhu loyi a navelaka ku siveriwa eka ku katsana eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli a nga- 35
a tsarisa tani hi munh wo hlawuriwa, hi ku longoloxa hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi, nakambe b surisa ntsariso ku ya hi xiphen?wana eka nkarhi wun?wana na wun?wana lowu longoloxiweke hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi.
munhu a nga endla xikombelo eka Huvo ya le Henhla hi ndlela yo kombela nkarhi wo tsarisa tani hi munhu loyi a hlawuriweke wa- 40
a xirho xa lekaya xa mukomberi;
b munhu loyi eka yena mukomberi a nga tshembela eka yena eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
c munhu loyi eka yena mukomberi a nga ni vutihlamuleri eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
d munhu loyi a nga mhaka eka odara ya vukhomeli bya huvo ya swa mphikizano munhu yoloye kuva kavanyeteka emiehleketweni; kumbe 5
aaaaaaa eka yena mukomberi a ngana ntirho wa ku hlayisa, kumbe bbbbbbb loyi mahanyelo ya yena manifesito nkombeto wa vugembuli bya .adikithivi kumbe nsindziso.
Loko, eka nkarhi wun?wana wa mukomberi ku ya hi xiphen?wana xa 2, huvo 10 yiswitekela emiehleketweni leswaku yi sirhelela kuvilela ka munhu eka tikatsa eka mighiniriko ya vugembuli byi n?wanan na byi n?wana, huvo yi nga nyika mpfumelelo eka Huvo ku tsarisa munhu yoloye tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Munhu loyi ang hlawuriwa a khumbeka eka nawu wa Huvo ya le Henhla ku ya hi xiphemu nyana xa 3 a nga endla xikombelo eka huvo nkarhi wun?wana na wun?wana ku vekela etlhelo xikombelo, huvo yinga endlisa xisweswo loko, endzhaku ko tekela emiehleketweni masungulo yo endla xikombelo xa ntiyiso na vumbhoni lebyi ntshwa 15 endzhaku ko, huvo yi tsakisiwa leswaku aswaha ri swa nkoka no tlhela ku sivela munhu yoloye eka ku tikatsa na mighingiriko yin?wana na yin?wana.
a sungula kumbe ku hlayisa vutsari bya rixaka bya vanhu lava va ng hlawuriwa eka ndlala leyi hlamuseriweke no endliwa; nakambe b ku endla mahungu eka ntsariso lowu ya ka emahlweni lowu nga kon ku-
Huvo ayifanekelanga ku hehla mali leswaku va tsarisa munhu tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Holobye ufanekele ku, ku ya hi xinawana lexi nga endliwa hi mayelana na xiphemu xa 87 xa mali leyi nga hlamuseriwa eka ntirho lowu nga ni nkatsano eka nhlayiso na mpfumelelo eka ntsariso wa vanhu lava va nga hlawuriwa, handle ka ntsariso wa vanhu lava va nga hlawuriwa.
Mpfumelelo, mutirhi loyi a nga ni mpfumelelo, kumbe munhu loyi a nga ni vulawuri eka tindhawu leti ngani mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe swtirhiso swa 25 vugembuli, a nga fanekelang ku hi n?wi tiva a nyika nawu munhu loyi a nga hlawuriwa ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu leti nga khavisiwa eka tindhawu toleto;
b ku tirhisa michini yoloye ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku tihlanganisa kumbe kuendla mighingiriko ya vugembuli kuva kona, kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu toleto; kumbe 30
d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko ya vugembuli lebyi byi pimiweke eka tindhawu toleto.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphemu nyana xa 8 u fanekele ku teka mpimo wo leha nyana eka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu a nga ri kumbe ari munhu loyi ahlawurieke, a ngasi nyika munhu yoloye mpfumelelo ku endla xin?wanan na xin?wanan lexi kombisiweke eka xiphemu nyana xa 8 ku ya fikela eka xad. 35
Mpfumelelo wun?wana na wun?wana lowu nga tivisiwa ximfumo ku endla mighingiriko ya vugembuli ku va kona eka vanhu wu fanekele ku-
a wu endla ku va kona eka tindhawu ta pmfumelelo hinkwato ta wona-
i xivumbeko lexi nga hlamuseriwa leswku xi tirhisiwa hi munhu loyi atsakelaka ku tsarisa tani hi munhu loyi ahlawuriweke ku ya hi xiphemu nyana xa 1; nakambe 40
ii mufambisi wa huvo yo tekela emiehleketweni ya lakaya, matshungulelo kumbe ntirho wa dyondzo leyi tivisaka xiphiqo xa vugembuli lexi tiveka/bohekaka na adithikithivi; nakambe b timhaka ta poso ya xitiviso leyi navetisa eka swilo leswi nga kona, hi ndlela leyi hlamuseriweke na xivumbeko, eka maghenelo eka tindhawu toleto.
Mpimo eka ku navetisa mighingiriko ya vugembuli 5
Munhu a nga fanekelanga ku navetisa-
i ku hava kumbe ndlela yo huma endleleni; kumbe ii leswaku aswi le nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza;
b mighingiriko ya vugembuli, handle ka ya ntlangu wo tsakisa, hi ndlela leyi yisaka eka thagete kumbe ku kukoka rinoka eka lavatsongo; 10
eeeeeee ku yisa emhlweni kumbe ku hlohlotela vurhurhisi bya munhu kusuka eka ntsariso wa munhu loyi ahlawuriweke.
Ku navetisa kun?wana na kun?wana ka tindhawu ta vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli swi fanekele ku katsa xitetimende, hi ndlela leyi hlamuseriweke kumbe xivumbeko, xitsundzuxo henhla ka nghozi ya vugembuli lebyi tivekaku kumbe adikithivi.
Nsusumeto wa vugembuli bya xikweleti na fofeyicha ya mawinelo lama nga riki nawini 15
Handle ka mali ya nawu lowu tivekaka, kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu handlea ka Nawu lowu-
a xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi ahlwuriweke, xirho eka nzimana ya d ii, kumbe lavatsongo, hi mhaka ya mighingiriko ya vugembulilowu nga ni mpfumeleloku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa xifundza, I nsunsumeto wa nawu; 20
b xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi a nga hlawuriwa, xirho eka ndzimana ya dii, kumbe lavatsongo, eka mhaka ya mighingiriko ya vugembuli lebyi byi nga le nawini kambe yi nga lavekiki ku nyikiwa mpfumelelo, ku ya hi Nawu kumbe nawu wa xifundza, insusumeto eka nawu ntsena eka mpimo lowu nga nsusumeto ku ya hi nawu lowu tivekaka kumbe nawu wun?wana; 25
c xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula exi kalaku xi nga ri nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi lowu nga boheki ku ya hi nawu.;
fffffff xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula ggggggg hi muondliwa a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; kumbe hhhhhhh hi munhu loyi a nga ngheniki a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; handle ka loko munhu yaloyi a nga nghenisiwiki a kota ku nghena eka nghingi riko wo gembula hi vuxisi bya leswaku yena I munhu un?wana; naswona 35
iiiiiii ku beja loku ku nga ri ki ka nawu a ku sindzisiwi hi nawu.
Munhu a nga kumeki a hakerile xin?wana na xin?wana lexi a nga ta xi wina eka nghingiriko wo gembula leswi swi nga ta kala swi nga pfumeleriwi hi nawu eka Nawu lowu-
a.muondliwa;
b.munhu loyi a nga khumbekeki 40
Munhu un?wana na un?wana loyi a aleriweke eka ku hakeriwa miwino leyi kommubejoweke eka xiyenge xa 2 u ta fanela ku tlherisela miwino yaleyo eka Huvo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, ku va yi na Huvo eka thirasiti, loko ka ha yimeriwile vuahluri ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4. 5
Ennkarhini wo amulela miwio yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 3, Huvo yi fanele ku lavisisa swiyimo swa nghingiriko lowu faneleke wa vugembuli, kutani xin?we xa leswi swi landzelaka-
d. ku nyika miwino eka munu loyi a yi wineke, loko Huvo yi amukela leswaku nghingiriko wa ku gembula a wu ri nawini, naswona muwini a nga ri muondliwa, kumbe munhu loyi a nga pfumeleriwiki hi nkarhi wa nghingiriko; kumbe 10
e. ku rhumela xikombelo eka Khoto-Nkulu leswaku ku lerisiwa mpaluxo wa swiwiniwa ku nyikiwa Mfumo.
Xihluvi xa C
Tindhawu to Gembula eka tona 15
Mpimo wa xiyimo xa tindhawu to gembula eka tona
Ku hava munhu loyi a nga ta tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi nga ni layisense eka mpfhuka lowu wu lawuleriweke ku suka exikolweni. 20
Ku hava munhu loyi a faneleke ku vekela kumbe ku tirhisa muchini wo hakela mali endzeni ka ndhawu leyi yi nga ni layisense
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku pfala tindhawu teleto ku ringana nkarhi wo leha ku ringana tsevu wa tiawara eka nkarhi wo leha ku ringana 24 wa tiawara.. 25
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku ku rhumela xitiviso, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, ku tsundzuxa hi tlhelo ra tinghozi ta vugembuli byo sindzisa no dzidziharisa.
Munhu loyi a nyikiweke layisense ku va a nghenelela eka, a endla, kumbe a endla lesaku ku ni migingiriko ya layisense eka kumbe tindhawu to karhi leti nyikiweke layisense u ta fanela ku fambisana ni swipimelo leswi lawuleriweke swo vumba, ku tirhisa ni ku hlayisa ndhawu yaleyo yi nyikiweke layisense. 30
Masayiti
Vulawuri bya malayisense bya provhinsi byi nga ?
a nyika munhu layisense tani hi mutirhisi wa ndhawu ku tirhisa michini yintsongo yo hakela mali eka kumbe tindhawu to karhi leti ti vuriweke; na 35
b pima tiawara to tirha hi tona eka ndhawu yaleyo leti ti nga ta fanana na kumbe ku hambana na na kumbe ehandle ka tiawara leti ti faneleke to tirhra hi tona ka bindzunkulu leri ri endliwaka eka sayiti rero.
Ku tirhisiwa ka michini yo pimiwa leyi hakelaka mali a swi fanelanga ku va bindzu-nkulu leri ri endliwaka eka ndhawu yaleyo, loko sayiti yaleyo yi tirhisiwa ehenhla ka xiyimo xa xihoxo lexi voniwaka hi Holobye ku ya hi xiphemu xa 261b.40
A sayiti ra mutirhisi loyi a katsiweke eka mutirhisi wa le ndleleni kumbe loyi a tiendlelaka, loko swi nyikiwile ku ya hi milawu leyi tirhaka ya provhinsi.
Mutirhisi wa sayiti loyi a hlanganisiweke ni mutirhisi wa ndlela a nga -
f. hlayisa michini yo hakela leyi yi nga ya mutirhisi wa ndlela eka 5 sayiti; naswona g. a nga endla leswaku michini yaleyo yi va kona leswaku yi tlangiwa hi swirho swa vaaki-tiko
Mutirhisi wa sayiti loyi a tiyimeleke u ni timfanelo to fana, matimba ni mintirho tani hi -
jjjjjjj mutirhisi wa ndlela ku ya hi xiphemu xa 26; na kkkkkkk mutirhisi wa sayiti ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4b. 10
I munhu wo lulama ntsena loyi a na nyikiwaka layisense yo va a va na kumbe a tirhisa ku tlula ntlhanu wa michini yo pimiwa leyi hakelaka mali tani hi mutirhisi wo tshunxeka wa michini yo hakela mali.
Mutirhisi wa sayiti loyi a nga ni layisense kumbe mutirhisi loyi a tshuxekeke u ta 15 fanela ku -
lllllll kombeta swinene hi mfanele ehekeni ro nghena eka ndhawu leyi lawuleriweke.
mmmmmmm layisense leyi nyikiweke mutirhisi yaloye 20
nnnnnnn kopi ya layisense leyi nyikiweke mutirhisi wa ndlela loyi a faneleke, loko yi ri kona na, ooooooo ku hlayisa vulawuri ni vukombandlela lebyi faneleke bya michini hinkwayo leyi yi hakelaka mali eka sayiti hi nkarhi wa tiawara leti ti 25 pimiweke eka ntirho lowu.
Xihluvi xa D
Ntsariso ni ku nyika xitifikheti xa tidivhayisi
Michini ya ku gembula kumbe tidivhayisi to gembula 30
muchini wun?wan na wun?wana wa vugembuli kumbe tidivhayisi ta vugembuli ti fanekel ku tsarisiwa ni tiyisisa hi mayelana na Nawu lowu.
Mumaki u fanele ku hlayisa rekhodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi laviwaka hi kumbe ku ya hi nawu wa provhinsi wa muchini wun?wana na 35 wun?wana kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana ya vugembuli leswi mumaki a yi kumeke, endlaka, xavisaka kumbe hi ndlela yin?wana a hangalasaka.
Mumaki wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula leyi endliweke , kumbe yi xaviweke eka matiko ya le handle, RiphaNawu Mbisiki yi fanele ku katsa eka ku vumbiwa ka xivumbeko xa divhayisi yaleyo leyi endliweke kumbe xaviweke ematikweni mambe loku ku kombetaka hi laha ku nga heriki- 40
a. vito ra mumaki;
b. nomboro yoxe yo tihlawula ya divhayisi; na c. siku ro endla divhayisi.
Munhu a nga susi, cinci, onhi, sivi kumbe ku dlaya xikombeto makhenizimi lebyi laviwaka ku ya hi xiyenge. 5
Rijistara ra rixaka ra michini yo gembulana tidivhayisi
Huvo yi fanele ?
ppppppp ku tumbuluxa ni ku hlayisa, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, rijistara ra rixaka ra muchini wun?wana na wun?wana wo gembula kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana yo gembula leyi yi endliweke laha tikweni kumbe yi xaviweke eka matiko-mambe ku ta laha RiphaNawu Mbisiki; 10
qqqqqqq nyika nomboro ya ntsariso ya nkarhi hinkwawo kumbe leyi hlawulekeke eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, nomboro leyi yi yelanaka ni;
a. vito ra mumaki kumbe loyi a xaveke divhayisi yaleyo eka tiko ra le handle ; 15
b. siku ro endla divhayisi yaleyo; na c. nomboro yoxe yo tihlawula leyi yi nyikiweke divhayisi yaleyo hi mumaki;
a. n?wini loyi ku tsarisiweke hi yena; na b. munhu un?wana na un?wana loyi a lizeke divhayisi yaleyo, kumbe loyi 20 vun?wini bya ntsariso wa divhayisi byi nyikiweke yena; na sssssss ku nyika vuxokoxoko eka ntsariso ehansi ka xiphemu eka vulawuri bya vanyiki va tilayisense hinkwavo va provhinsi hi endlelo ni xivumbeko lexi ku lawuleriweke hi xona.
Loko muchini wo gembula wu netiwekiwa ni michini yin?wana kumbe tisisteme ta michini, muchini wun?wana na wun?wana eka netiweke yaleyo wu fanerile ku va muchini wo gembula wa le tlhelo ku endlela Nawu wolowo. 25
Michini yo gembula ni tidivhayisi leti faneleke ku tsarisiwa
Munhu loyi a xavaka muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula eka tiko ra le handle ku ta eRiphaNawu Mbisiki , u fanele ku tsarisa divhayisi yo tano hi ku va a nyika vuxokoxoko lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 20 hi ndlela leyi yi lawuleriweke kumbe xivumbeko lexi lawuleriweke ku ya eka Huvo. 30
Huvo a yi fanelangi ku tsarisa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula handle ka muxaka wa muchini kumbe divhayisi leyi yi vakaziweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu tani hi loko wu fambisana ni swipimelo leswi faneleke sw divhayisi yo tano, hi laha ku pimiweke ha kona ku ya hi Mimpimo ya Nawu wa 1993 Nawu wa 29 wa 1993. 35
Munhu loyi a tsarisaka divhayisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 u boheka ku va mutsrisi n?wini wa divhayisi yaleyo, ku ya hi ku hundzisela kun?wana na kun?wana ka vun?wini byo ntsariso ku ya hi Xihluvi lexi.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula u fanele ku tiyisisa leswaku vun?wini, matirhiselo, nhlayiso ni vufakazi bya divhayisi yaleyo swi fambelana ni Nawu lowu, ku ya hi ku landza vuhundziseli byin?wana na byin?wana lebyi tsarisiweke bya vun?wini ku ya hi Xihluvi lexi. 40
Ku hundziseriwa ka ntsariso wa vun?wini kumbe ku va na byona
Munhu loyi a gangisaka ku va a hundzisela vun?wini lebyi tsarisiweke bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka un?wana munhu, kambe a tama a ha sala a ri na vun?wini bya xinawu u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo. 5
Ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 na 4, munhu loyi a nga na lizi, kumbe vun?wini byo hundziseriwa bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka munhu un?wana, loko a tama a ha ri nivun?wini bya xinawa bya muchini kumbe divhayisi yaleyo u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo. 10
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi loyi a vutlaka divhayisi eka mulizi kumbe un?wana na un?wana munhu loyi vun?wini byi nga hundziseriwa eka yena ku ya hi xiphemu lexi a nga koxiwi ku va a rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemu lexi , kambe u fanele ku tivisa vulawuri lebyi pfumeleleke lizi kumbe ku hundziseriwa ka vun?wini leswaku divhayisi yi vutliwile. 15
Munhu a nga koxiwi ku rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemulexi a nga si hundzisela ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi eka un?wana munhu hi xikongomelo ntsena xa-
a ku fambisa ku suka eka ndhawu yo karhi ku ya eka yi n?wana ;
b ku endla ntirho wo lunghisa, kumbe ku hlayisa divhayisi yaleyo yo gembula. 20
Ku rhumela xikombelo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 kumbe 2 ?
a ku hundzisela kumbe ku lizela munhu loyi a nga ni layisense ya provhinsi, swi fanele ku endlewa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi yi nyikeke layisense yaleyo, kumbe b ku hundzesela eka munhu loyi a nga na layisense ya rixaka, ku fanele ku endliwa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi eka yona muhundzuseleriwa a lavaka ku ya kona kumbe ku tirhisa divhayisi yaleyo yo gembula. 25
Vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya malayisense byi nga pfumelela ku hundzisela vun?wini, lizi kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi ntsena-ntsena loko-
a Mukombeli wa ku hundzisela a ri mutsarisi n?wini wa divhayisi yaleyo;
b Divhayisi yi fakaziwile ku ya hi Nawu lowu naswona xitifiketi xa kona xi nga si heleriwa hi nkarhi; na c Muhundziseriwa loyi a gangisiweke - 30
i a ri ni layisense leyi hanyaka ya mumaki, muhangalasi kumbe mulunghisi leri pfumelelaka munhu yaloye ku va na muxaka wo tano wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula, kumbe a va eka nkarhi wa sweswi a rhumerile xikombelo xa layisense yaleyo; 35
ii ku va na layisense leyi yi hanyaka, leyi nyikiweke hi vulawuri bya vunyika malayisense lebyi faneleke ku ya hi nawu wa provhinsi ku va va nghenelela eka kumbe fambisa vugembuli kumbe ku va nga vukona bya migingiriko ya vugembuli lebyi byi yi nghenisaka ni ntlawa wa michini yo gembula kumbe divhayisi yo gembula , kumbe ku komberiwile layisense yo tani xikan?we; kumbe; 40
iiihi ndlela yin?wana u pfumeleriwile ku va na ntlawa lowu wu lawuleriweke wa divhayisi ya vugembuli ku ya hi layisense ya provhinsi, kumbe nawu lowu pfumeleriwaka wa provhinsi.
Vulawuri bya ku nyika tilayisense bya provhinsi-
abyi nga pfumelela lizi, ku hundziseriwa ka vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula hi nkarhi wun?we ni ku nyikiwa ka layisense ku ya eka muhundziseriwa; 5
ba byi fanekelanga ku ala lizi kumbe vuhundziseriwa bya vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembulahi matlhelo hinkwawo handle ka lawa ya vekeriweke hi xiphemu-ntsongo xa 6; na cbyi fanele ku pfuneta Huvo hi mavonelo hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko loko byi- 10
i pfumelela lizi kumbe ku hundzisela vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula; kumbe iitivisiwile ku vana divhayisi yo gembula leyi yi lawuleriweke hi n?wini wo tsarisa.
Endlelo ro nyika layisense ya vu-ejente byo kambela 15
Munhu a nga nyikiwa layisense ya vu-ejente byo kambela ntsena loko vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi byo amukela xikombelo byi pimanyetile leswaku murhumeri wa xikombelo u fikelel swilaveko swa Nawu lowu, kutani -
a u enerisa mpimo-ntsongo wa milawu ni swipimelo bya ti-ejente to leswi swi lawuleriweke ku ya hi Nawu; 20
c u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini ku tiyisisa leswaku ku fambisana ni swipimelo loku ku sunguriweke hi va South African Bureau of Standards ku ya hi Nawu wa Mimpimo wa 1993 Nawu wa 19 wa 1993; 25
du kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini hi ndlela ya vutlharhi ni vunene; na eu tshuxekule eka -
i ku nyikiwa layisense yin?wana eka mintirho ya swa vugembuli;
Ku khalibireta ni ku nyika xitifikheti xa muchini wo gembula kumbe tidivhayisi to gembula
loko u vitaniwa leswaku u ta kambela muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya hi Xihluvi lexi, mukamberi loyi a nyikiweke layisense yo endla tano u fanele ku - 35
a kambela divhayisi yaleyo yo gembula leswaku ya fikelela xipimelo lexi xi faneleke ke;
b rekhoda mimbuyelo hinkwayo yo kambela; kutani c a nyika ripoto ya ku mimbuyelo yo kambela ka -
Hi nkarhi wo amukela ripoto yo kambela ku ya hi xiphemu lexi, South African Bureau of Standards yi fanele ku xopelela mimbuyelo ya xikambelo mayelana na swipimelo swa divhayisi leyi yi khumbekaka, kutani loko divhayisi yi fambisana ni swipimelo leswi swi faneleke, yi fanele ku nyika papila mayelana ni divhayisi eka i munhu loyi a kombelaka xitifiketi; 10
Ku onha nawu wa xiphemu-ntsongo xa 1 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambesi bya xisankixini ku ya hi Nawu lowu, kumbe nawu lowu amukelekaka wa provhinsi. 15
Hlengeleta hinkwaswo swiviko eka probiti ya rixaka yo tsarisa leyi nga hlamuseriwa ndlela ya kahle na xivumbeko.
Michini yo hakela swintsongo 20
Holobye a nga tirhisa vulawuri lebyi endliweke ni xiphemu xa 87-
avekela mpimo eka ntsengo wa tilayisense ta michini leyi yi hakelelaka leyi yi nga tirhisiwa-
ii eka provhinsi yo karhi, na iii eka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana, naswona a nga lawulela sayiti yo hambana ya xikombelo xa mimpimo-xihenhla eka tindhawu to hambana-hambana;
b pima swiyimo leswi eka swona sayiti ri nga layisensiwa tani hi ku va ri tirhisiwa swi nga kongomangi kumbe ku ri ku tirhisa ka masungulo ka sayiti; 30
c ku vekela mpimo eka mpimo-nkulku-
i mpimo wa le henhla wa xiteki lexi xi pfumeleriweke naswona xi hetisa mpimo wa ku hakela eka ntlangu wo gembula;
ii ku hakela kan?we ka pfumeleriwa ku suka eka muchini wo pimiwa wo halela; naswona, 35
iii ku hakelela ka le henhla ku ya hi ntlangu wun?wana na wun?wana lowu tlangiweke; na d ku lawuleriwa-
i swipimelo swa mpimo wa le hansi mayelana ni xikombelo xa ku nyikiwa layisense with hi ku ya hi michini yo hakela yo pimiwa, ku katsa-
aa vuxokoxoko bya mpimo lebyi lavekaka ku suka eka varhumeri va xikombelo;
bb mpimo-ntsongo wa endlelo ro kambela leri ri faneleke ku tirhisiwa hi vavulawuri bya ku nyika tilayisense; 40
na ii swipimelo swa yelano swa michini yo hakela leyi pimiweke, ku katsa ni mpimo-nkulu wa ntsengo wa sekele yin?we ya ntlangu hi nkarhi wo karhi lowu hi wona mpimo wo hakela ku ringana nkarhi wo karhi;
iv xiphemu xin?wana na xin?wana xa nkoka kumbe lexi xi nyikaka nhlamuselo ya ntlangu wa gembula; 5
vmaendlelo lama ya khomeke masungulo ni mahetelelo ya ntlangu wun?we eka ntlangu wun?we eka muchini wo hakelela swintsongo.
viswipimelo swa tiakhawunti leswi swi faneleke ku fikeleriwa ni tirekhodo ta akhawunting leti ti faneleke ku hlayisiwa, hi vadnlela yo tirha hi yona, matirhelo ya sayiti ni vamatirhelo ya sayiti lava va tshuxekeke; na 10
viivuxokoxoko bya mpimoxihansi lebyi nyikiweke hi vuamukeri wa layisense mayelana ni vuhangalasi bya xihlovo xo hangalasa, mafambafambiselo, tikhovhexini na ku hoxiwa ka muchini wo hakela swintsongo.
Munhu u fanele ku- 15
ahangalasa muchini wo hakela swintsongo eka mutirhisi wa sayiti kumbe mutirhisi wa sayitiloyi a tsuxekeke, kumbe ku endliwa leswaku muchini wo tano wu kumeka wu ri kona leswaku wu tlangiwa handle ka loko muchini wo tano wu tsarisiwile ku ya hi Xihluvi lexi; kumbe bku fambisiwa muchini wo hakela swintsongo ku suka eka sayiti yin?we ku ya eka yin?wana handle ka ku va ku ri ni ku amukeriwa hi, ni ku ya hi ku monitariwa ni ku lawula hi va vulawuri byo nyika tilayisense va provhinsi lava va tsariseke muchini walowo. 20
Mutirhisi wa ndlela-
a ku nga endliwi leswaku swi ri kona leswaku ku ta tlangiwa-
iku tale michini yo hakela swintsongo ku tlula mpimo-nkulu wa ntsengo lowu mutirhisi a nyikiweke layisense ya kona; 25
iieka masayiti hinkwawo, ntsengo wo tala wa mpimo wa michini yo hakela swintsongo ku tlula sayiti leri yi nyikiwile layisense yo tshama kona;
bu fanele ku hlayisa michini yo hakela swintsongo leyi lawuriwaka ni ku tirhisiwa hi ndlela leya ya matirhelo; na cu fanele ku teka mali eka michini yaleyo kutani ku hakeriwa swibalo kumbe tilevhi tin?wana na tin?wana leti va lavaka ti endliwa hi tlhelo ra michini yaleyo. 30
eka provhinsi yin?wana na yin?wana, nawu wa provhinsi wu nga nyika ntsengo wuntsongo wa michini yo hakela swintsongo leyi yi pimiweke leswaku yi nyikiwa tilayisense-
aeka provhinsi yaleyo handle ka ntsengo lowu wu lawuleriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aii, kumbe beka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana eka provhinsi yaleyo, ku tlula ntsengo lowu wu lawuriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aiii. 35
Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi
Huvo yi fanele ku sungula ni ku hlayisa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi leyi yi nga ta kota ku -
aku thumba ni ku xiyaxiya swiendlo swo vonakala leswi swi fambelanaka na ni tihakelo 40 tin?wana na tin?wana ta muchini wo hakela swintsongo lowu endliweke ku va kona ku va ku tlangiwa laha RiphaNawu Mbisiki; na bku xiyaxiya ni ku vika leswaku data ku ya hi swilaveko leswi swi lawuleriweke.
Huvo yi nga endla kontiraka ni munhu un?wana na un?wana leswaku a pfuneta hi ku nyika wun?we wa kumbe mintshovelo hinkwayo kumbe mitirho yo pfuneta leyi yi lavekaku ku hetisisa vutihlamuleri bya yona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, kambe un?wana na 5 un?wana na un?wa wa nkontiraka a nga fanelangi ku va munhu loyi, kumbe feme leyi yi nga yirisiwa tani hi munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiphemu xa 50.
Holobye a nga, hi ku tirhisana na Khansele naswona hi ku tirhisa vulawuri lebyi endliweke ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 7, a nga lawulela- 10
a swipimelo swa-
b ku hatlisisiwa ni xivumbeko xa tiripoto leti faneleke ku humesiwa hi Huvo hi tlhelo ra matirhiselo ya sisteme; na 15
c timhaka tin?wana leti ti yelanaka ni ku tirha ka Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi.
Muchini wun?wana ni wun?wana wo hakela swintsongo lowu ku endliwaka leswaku wu va kona ku va wu tlangiwa wu fanele ku katsanisiwa na Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi, naswona munyikiwa wa layisense ya muchini walowo u ta fanela ku hakelela tihakelo to xiyaxiya leti ti lawuleriweke ku yelana ni muchini wolowo.
avulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi eka provhinsi yin?wana na yin?wana ku fikelela data hinkwayo eka sisteme leyi sunguleke eka provhinsi yaleyo, handle ko hakerisiwa hi Huvo; na bmunyikiwi wa layisense ya muchini wo hakela swintsongo wun?wana na wun?wana u ta fanela ku hlanganisiwa ni sisteme ku fikelela data leyi yi lawuleriweke eka sisteme leyi yi tumbulukeke eka muchini walowo. 25
Ku tluriwa ka xiphemu-ntsongo xa 4 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambisi byi sankixina ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provhinsi lowu wu tirhaka.
Xihluvi xa E
Ku nyika layisense eka munhu loyi a thoriweke eka mintirho yo gembula
Vatirhi va le ka mintirho yo gembula va fanele ku nyikiwa layisense 30
Munhu a nga fanelangi ku nghenelela eka ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula ku ya hi Nawu kumbe nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku handle ka loko munhu yaloyi a ri ni layisense ya ntiyiso-
alayisense ya rixaka leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo; kumbe 35
blayisense ya provhinsi leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo lowu, kumbe mintirho.
Munyikiwa wa a nga fanelangi ku thola munhu, kumbe ku pfumelela muthoriwa loyi a nga kona ku endla ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula handle ka loko muthoriwa yaloye a fikelela swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 1.
Muthori wa munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiyenge lexi u fanele ku va hi hi nkarhi lowu lawuleriweke a boxa eka vulawuri byo nyika tilayisense vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi byi lawuleriweke lebyi khumbhaka muthoriwa loyi a nyikiweke layisense kumbe egente ya muthori. 40
Holobye a nga, ku ya hi vulawuri lebyi by endliweke mayelana na xiyenge xa 87, pima pima ntlawa wun?wana na wun?wana wa ntirho ku va wu lawuriwa hi swilaveko swa xiphemu lexi.
Swipimelo swo nyika tilayisense ta vuthori 5
Layisense yi va yi nyikiwile, naswona xitifiketi xa layisense xi va xi nyikiwa, eka munhu ku ya hi xiyenge lexi a yi hundziseriwi eka un?wana munhu.
XIYENGE XA 3
JURISDIKIXINI NI KU NYIKA TILAYISENSE 10
vulawuri byin?wana na byin?wana bya provhinsi bya ku nyikiwa ka tilayinsense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona-
tttttttlavisisa ni ku tekela enhlokweni, ku katsa ni ku nyika -
ilayisense ya provhinsi hi tlhelo ra swa khasino, rayisisi, ku gembula kumbe beja, handle ka nghingiriko kumbe xikongomelo lexi eka xona layisense ya rixaka yi lavelaka ku ya hi Nawu; na 15
iiKu ya hi Xihluvi xa B xa Xiyenge lexi hi xona tilayisense ta rixaka ta nghingiriko wun?wana na wun?wana kumbe xikongomelo lexi hi xona layisense ya rixaka yi lwelaku kumbe ku ya hi ku tsakela ku ya hi Nawu lowu;
aatilayisense ta rixaka, ku ya hi swiphemu-ntsongo swa 33 na 34; kumbe 25
bbtilayisense ta provhinsi leti nyikiweke hi byona cnghenisa eka lava va amukelaka tilayisense vufambisi bya vukhiri ku ya hi Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na dnyika xi tiviso xa nandzu ku ya hi milandzu mayelana ni Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi
Vulawuri byin?wana ni byin?wana bya le ka provhinsi lebyi bya vunyiki bya tilayisense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona ku va ? ??
abyi langutela matirhelo ya muchini wun?wana na wun?wana lowu ku gemburiwaka hi wona lowu ku lavekaka leswaku wu katsiwa eka sisteme ya rixaka yo langutela ya xielekitroniki xa le xikarhi ku ya hi xiphemu xa 27; na bku tiyisisa ku fambelana ni, ku endla vulavisisi ni ku nyika switiviso swa nandzu ehansi ka Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa Timali ku fikelela eka xilaveko xa vulawuri byebyo, ku fika kwalaho hilaha swi endlekaku hakona eka mintirho ya vugembuli. 35
Vutihlamuleri bya vulawuri bya ku nyika tilayisense eka provhinsi a Ku tiyisisa- 40
imigingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi yi nga ni vuxaka ni swa khasino, ku rheyisisa, ku gembula na ku beja ni migingiriko yo gembula leyi yi nga hava layisense ya siveleriwa kumbe ku thumbiwa na ku khotsiwa;
iileswaku ntwanano lowu wu endliweke hi munyikiwa wa tilayisense loyi a nga ni layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi byona rhwariwa 5
iiiLeswaku ntwanano lowu endliweke ku ya fika laha vanyikiwa va tilayisense valavo va tirha eka provhinsi yaleyo.
ivLeswaku vathoriwa va le ka mintirho ya vugembuli va nyikiwa layisense ku fikelela eka xiyimo lexi xi laviwaka hi Nawu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi vLeswaku muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe dhivhayisi yin?wana na yin?wana ya vugembuli lebyi byi yi tirhisiwaka, kumbe yi endliwaka leswaku yi va yi ri kona leswaku yi ta tirhisiwa, hi munhu loyi a 10 nyikiweke layisense yi tsarisiwa ni ku fakaziwa ku ya hi Nawu lowu; na viKu hetisa ni ku hlengeleta ni ku hakela swibalo, tilevhi na tihakelo tin?wana;
bku kombela tindhawu eka provhinsi leyi nga yona-
ileti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense byolebyo; 15
iileti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya rixaka; kambe iiilaha kumbe eka lowu nghingiriko wu endlekaku laha swi pfumeleriwaka ku ya hi ?
aalayisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri byolebyo bya ku nyika tilayisense 20
bbnawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; handle ka ku va ku nyikiwa layisense, kumbe cclayisense ya rixaka;
c ku kambela michini ya ku gembula hi yona kumbe tidivhayisi leti ti tirhisiwaka eka 25 nghingiriko wun?wana na wun?wana lowu wu pfumeleriwaka ku ya hi ?
ilayisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense, kumbe iilayisense ya rixaka ku fikela eka xiyimo lexi hi xona munhu loyi a nyikiweke layisense a tirhaka eka provhinsi yaleyo ;
dKu endla leswaku Nawu lowu wu tirhisiwa naswona nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaku hi tlhelo ra- 30
aaleswi nyikiweke layisense hi vulawuri byebyo byo nyika tilayisense; kumbe bbendzeni ka jurisdikixini ya vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense; na 35
ii milandzu ku ya hi Nawu kumbe nawu lowu tirhisekaku wa provhinsi eKu komba ndlela no ku tshimbisa ku fambelana ka tilayisense ni vutihlamuleri bya mavandla lama ya kotaka ku tihlamulela ku ya hi Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa timali, ku fikelela eka xilaveko hi nawu, ku fika laha, hilaha ku tirhisiwaka ha kona eka mintirho ya vugembuli.
f ku xiya xiya na kambe tilayisense ku ya hi Nawu lowu ni nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na gku yisanyana kambe ku vanga xin?wana na xin?wana xa leswi landzelaku: 40
aaku endlela xivangelo lexi xi tumbulukeke eka provhinsi yaleyo, kumbe bb hi ndlela yin?wana, hilaha swi vekeriweke eka xiphemu xa 431a na b.
Ku ya hi swilaveko swin?wana na swin?wana leswi swi vekeriweke eka nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku, vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense byi nga hlawula eka huvo hi ku va ku twananiwa kumbe ni vulawuri byin?wana bya le ka provhinsi byo nyika tilayisense matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa kumbe ku tirhiwa hi vavulwuri bya ku nyika tilayisense ta provhinsi ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku eka provhinsi hi ndlela leyi swi kommubejoweke eka xiphemu xa 238 xa vumbiwa. 5
Ku ya hi Nawu lowu ni ku ya hi xikomba-ndlela xa khansele lexi nyikiweke ku ya hi Xiyenge xa 4, huvo yi nga tirhisa matimba ya yona kutani yi tirha mintirho leyi yi nyikiweke yona ku ya hi Nawu
Vutihlamuleri bya huvo 10
Huvo yi ni ntirho wo-
a ku kambela-
i ku nyikiwa ka tilayisense ta rixaka hi vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense, na iiku fambisana ni vuxiyaxiyi bya vanhu lava va nyikiweke tilayisense hi valawuri va ku nyika tilayisense ta provhinsi; 15
bKu endla vukamberi byo ents bys vuswikoti byo tirha bya vulawuri bya vanyiki va tilayisense va le ka tiprovhinsi ku ya hi ndlela leyi swi kommubejoweke hi yona eka xiphemu xa 34, leswaku ni swipimelo swa rixaka leswi sunguriweke hi Nawu swa tirhisiwa hi ndlela leyinene ni nandzelelano eRiphabliki hinkwaro na 20
cku pfuneta vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku tiyisisa leswaku migingiriko yo gembula leyi kalaka yi nga nyikiwangi tilayisense ya thumbiwa hi ndlela leyi voniweke eka xiphemu xa 662 na 3, hilaha swi nyikiweke eka Xihluvi xa B eka Xiyenge lexi.
Ntirho wa huvo wo languta vusopfa 25
Huvo yi fanele ku tiyisisa mintirho ya yona ni mintirho ya muofisiri-nkulu leyi yi vekeriweke eka xiphemu lexi yi endliwa hi ndlela leyi yi fambelanaka ni swilaveko swa xiphemu xa 41 (e), (g) na (h) xa vumbiwa.
Huvo yi nga lerisa mu-ofisiri-nkulu ku va a endla vukambisisi ehenhla ka timhaka ta vusopfaeka ntirho lowu endliwaka hi valawuri va vunyiki bya tilayisense eka provhinsi vutihlamuleri bya vona ni mintirho ku ya hi Nawu. 30
Ku nga si endliwa vukambisisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, muofisiri-nkulu u fanele ku tivisa vulawuri bya vunyiki bya swa tilayisense bya provhinsi leyi yi faneleke, hi ku tsala, mayelana ni -
axileriso lexi xi nyikiweke hi huvo, na bswin?wana na swin?wana, xikopu na endlelo ra vukambisisi lebyi byi gangisiweke; 35
Muofisiri-nkulu u fanele ku -
a nyika kopi ya vukambisisi bya ripoto eka vulawuri lebyi byi faneleke bya vunyiki bya tilayisense ta provhinsi; na brhamba vulawuri bya provhinsi ku rhumela nhlamulo yo tsariwa hi tlhelo ra vukambisisi hi nkarhi lowu wu lawuriweke. 40
Loko ku ya hi mbuyelo vukambisisi byi endliwa ku ya hi xiphemu ntsongo xa 2 muofisiri-nkulu u ni xivangelo xo va a tshemba leswaku vulawuri bya munyiki bya tilayisense bya provhinsi byi tsandzekile ku fambisana na provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, Muofisiri-nkulu -
a a nga nyika ripoto yo komba ku tsandzeka eka vulawuri byo nyika tilayisense bya 5 provhinsi a vekela mhaka yin?wana na yin?wana leyi vulawuri byi tsandzekeke eka yona ku fambisana ni provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, na bu fanele hi nkarhi wun?we a rhamba vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense ku gangisa masungulo ya ntwanano lama ya nga ta tiyisisa mfambisano wa tiprovhixini hinkwato leti ti tirhisekaka ta Nawu. 10
Loko ntwanano wlowu wu kommubejoweke eka xiphemu-ntsongo xa 5 b wu fikeleriwa exikarhi ka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi na huvo, muofisiri-nkulu u ta fanela ku kambela kumbe ku xiyaxiya ntirho lowu wu fikeleriweke ku ya hi ntwanano lowu, naswona-
ia ripoto eka huvo swiphemu leswi pimiweke hi yona; naswona 15
iia nyika ripoto ya ku tsandzeka kun?wana na xirhambo lexi ringanisiweke eka xiphemu-ntsongo xa , loko vulawuri byo nyika tilayisense eka provhinsi byi tsandzeka swinene ku ya hi ntwanano wolowo.
Vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga kombela huvo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 20
Huvo yi nga hundzisela mhaka eka Khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 622c, loko-
avulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi nga hlamuli eka ripoto yo komba ku tsandzeka leyi yi nyikiweke hi Muofisiri-nkulu ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6;
bVulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona huvo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kommubejoweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe 25
cVulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano
Ku nyikana mahungu
Vulawuri bya provinsi bya vunyiki bya tilayisense byi fanekele ku hlayisa rigistara ra un?wana na un?wana munhu loyi eka yena byi nyika layisense ya rixaka, ku katsa-
a mighingiriko leyi yi pfumeleriweke ehansi ka rin?we ra tilayisense totano;
b kherefu ya ndhawu yin?wana na yin?wana eka, kumbe ku suka laha 30 mighingiriko ya tilayisense yi nga nghenisiwa kona, endliwa kumbe ku endliwa leswaku yi va kona ehansi ka vunyiki bya tilayisense hi byona, na c vito ni vuxokoxoko byo kota ku tiva un?wana na un?wana wa munhu a tivaekaku a ri na 5% kumbe ku tlula ya vutsakelo hinkwawo wa swa timali eka vuamkeli wa layisense.
Vulawuri byin?wana na byin?wana bya provinsi bya vunyiki bya tilarisense byi fanele ku vika eka bodo, eka swiyenge leswi lawuleriweke, eka vuxokoxoko lebyi hlayisiweke eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1. 35
Bodo yi fanele ku rhumela vuxokoxoko byin?wana na byin?wana loko yi komberiwa eka vulawuri bya vukombri bya tilayisense bya provinsi lebyi byi vikiweke eka yona ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2. 40
Valwauri va xinawana va fanele hikwalaho ko komberiwa, ku suka eka vulawuri va xinawana vanwana, ku nyika khopi ya vuxokoxoko lebyi lawuleriweke eka emavokweni ya vona ku ya hi layisense, vutsarisi kumbe murhumeri wa xikombelo xa layisense.
Nkwetlembisano lowu endliweke bya jurisikixini leyi yi fambaka kunwe 5
Khansele yi nga, hi laha swi kombekisiweke eka xiphemu xa 41 xa vumbiwa, yi ta fanela ku hlanganyela ku luamisa nkwetlembetano wunwana na wunwana exikarhi ka bodo na valawuri va vunyiki bya tilayisense va provinsi yinwe kumbe ku tlula hi tlhelo ra matimba ni mintirho leyi hi vaona ku yelana na khasino, rheyisisi, ku gembula na ku wejara.
Loko Nawu lowu wu lava vulawuri vo tala va vunyiki bya tilayisense ku tirha ntirho wo karhi eka tiprovinsi ta vona, na- 10
a eka provinsi yo karhi ku va hava layisense ya provinsi leyi yi sunguriwekek; kumbe b khansele yi hetisisa hi leswaku vulawuri bya tiprovinsi bya vunyiki bya tilayisense eka provinsi yo karhi byi tsandzeka ku tirha ntirho wolowo hi ndlela leyinene, khansele yi nga bumabumela eka Holobye yi kondletela leswaku magoza yo tano ya fanele ku tekiwa ku yisiwa mahlweni xiphemu xa 100 xa vumbiwa ku tiyisisa hetiso wa vutihlamuleri ka xinawana. 15
Xihluvi xa B
Tilayisense ta Rixaka
Vulawuri bya tilayisense ta rixaka 20
Layisense ya rixaka leyi yi nyikiwaka ku ya hi Nawu lowu yi tirha eRiphabliki hinkwayo, naswona yi pfumelela munyikiwa wa layisense ku endla, ku nghenelela, kumbe ku vanga vukona bya mighingiriko leyi nyikiweke layisense eka ndhawu yin?wana na yin?wana eRiphabliki.
I xiyimo xa layisense yin?wana na yin?wana ya rixaka xa leswaku munyikiwa wa 25 layisense u fanele ku fambisana ni provinsi yinwana nyinwana leyi yi tirhekaka ya-
a Nawu lowu;
Xikambelo xa layisense ya rixaka
Mukamberi u fanele ku rhumela xikambelo xa yena eka vulawuri bya vunyiki bya layisense bya provinsi xa layisense ya rixaka loko murhumeri wa xikombelo a lava layisense- 35
a tani hi ejente yo kambela, ku kambela ni ku khalibreta michini yo gembula kumbe tidivhayisi to gembula; kumbe b ku nyika tani hi vulawuri byo ko tsutsuma ka tihanci; kumbe 40
Murhumeri wa xikambelo a nga rhumela xikombelo eka vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense kumbe ku kuma layisense ra provinsi ku ya hi nawu lowu tirhisekeke wa provinsi kumbe layisense ya rixak, loko mukamberi a lava-
a layisense ta ni hi muaki, muhangalaso kumbe mupfuneti wo hlayisa; kumbe b ku tirha eka mintirho ya vugembuli ku fikelela vuanami lebyi lavekeku ku ya hi xiphemu xa 88. 5
Mukamberi wa layisense ya rixakak u fanele ku rhumela xikombelo xa yona hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawurieke, na ku hakelela hakelo leyi yi lawuriweke yo kambela hi yon ku ya eka vulawuri lebyi vunyiki bya tilayisense eka provinsi leyi eka yona-
a murhumeri wa xikombelo a tshamaka eka yona, kumbe leyi eka yona murhumeri wa xikombelo a lavaka ku kumbe ntirho ehansi ka layisense loko mukomberi a ri munhu ntsena; kumbe 10
b ndhawu-nkulu ya bindzu ya murhumeri ea xikombelo ri ta kumbe rita yisiwa kunwana hi ndlela yinwana.
Vulawuri bya ku nyika layisense ra rixaka
Vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense byi nga nyika layisense eka vukomberi lowu afikelelaka swilaveko swa nawu lowu 15
Maendlelo eka layisense ya rixaka
Hi nkarhi wo amukela xikombelo xa layisense ya rixaka, vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ya provinsi byi ta-
a tivisana ni vulawuri byinwan bya xinawana hi mhaka ya varhumeri va xikombelo; 20
b endla vulavisisi lebyi lawuriweke hi nawu lowu hi tlhelo ra probiti vuswikoti bya xithekiniki vuphikizani bya mintirho yaleyo, kumbe timhaka tinwana na tinwana leti ti lawuriweke; na c endla vuyingiseri byin?wana na byin?wana lebyi lawuriweke kumbe mintengo yinwan hi tlhelo ra xikombelo lexi rhumeriweke.
Endzhaku ko leta vulawuri lebyo lawurisiwa, vuyingiseri kumbe lebyi lavekaku eka 25 xiphemu-ntsongo xa 1 bya vanyiki bya tilayisense bya provinsi byi ta-
a tivisa mukomberi hi ku tsala papilla leswaku byi ala ku nyika layisense leri ri komberiweke; kumbe b tivisa murhumeri wa xikombelo ni vulawuri byo lawula hi ndlela leyi yi hlawuriweke leswaku byi gangisa ku nyika layisense hi laha ri komberiwek, naswona ku kommubejowa swa layisense leyi yi komberiweke. 30
vulawuri bya nyiki bya tilayisense bya provinsi lebyi amukeleke xitiviso ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2 b byi nga kambela muofisiri-nkulu ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo lowu kommubejoweke eka xiphemu xa 42.
Vukambisis byo ala ku nyika layisense ya rixaka 5
Murhumeri wa xikombelo loyi a tsariweke layisense ku ya hi xiphemu xa 40 (a) a nga kambela ku kamabisisa anakanyo wolowo hi khoto-nkulu
Vukambisisi bya xikombelo xo nyika layisense ya rixaka
10 Endzhaku ko va ku amukeriwile xitiviso xo huma eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku nyikiwa layisense ya rixaka, muofisiri-nkulu- 10
a u fanele ku lerisa xipikiter ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo ya xikombelo lexi rhumeriweke ripoto ya ndzavisiso ni swibumabumelo swa vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provinsi, loko ku ri ni vulawuri bya provinsi byo nyika tilayisense lebyi nga byi mbirhi kumbe ku tlula lebyi byi kombeleke ku ya hi xiphemu xa 403; kumbe 15
b eka mhak yin?wana na yin?wana leyi nga va ka kona, a nga lerisa xipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo, loko ku ri ni vuseketeri byo antswa ku tshemba leswaku swalveko swa Nawu lowu a swi fikelriwangi.
Loko xileriso xi nyikiwile xa leswaku ku ya kamberisiwa ku va ni nkambelo wa le matlhelo hinkwawo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, muofisiri-nkulu a nga- 20
a handle ka ku rhumela xikambelo eka bodo, ndlela eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provinsi hi ndlela leyi yi lawuriweke leswaku aku na vuobjekixini eka timhaka ta tilayisense ta rixaka ta ni hi leswi vulavuriweke;
b ku kombela leswaku vunyiki bya tilayisense bya rixaka byi languta-
i ku humesa swinwana kumbe engetelo wa matirhelo endzhaku ko nyika tilayisense; kumbe 25
ii ku veka matirhelo lama nga endliwa endzhaku ko nyika tilayisense; kumbe c ku nyika xiviko xo hambana eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli-
i ku kambela eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ku tekela enhlokweni xikombelo hi vuntshwa; na 30
ii ku humesela timhaka tinwana na tinwana hi ku landzelela eka kona laha vulawuri byi tsandzekeke ku fambisana na muhlovo wa rixaka na mpimo wa ku tekela enhlokweni eka swikombelo.
Loko provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga nyika layisense tani hi loko swivulavuriwile hi yona, loko muofisirinkulu- 35
a a nga si nyika xitiviso eka maendlelo ku ya hi xiphemuntsongo xa 2, kumbe xitiviso ku ya hi xiphemuntsongo xa 3, eka masiku yo ringana 20 endzhaku ko va ku kumiwe xitivso eka ntwanano wa layisense; kumbe b nyika xitivso ku ya hi xiphemmu xa 3a.
Loko muofisirinkulu a nyika xikombelo ku ya hi xiphemuntsongo xa 3 b, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga- 40
a nyika layisense hi ndlela yo cinca leyi komberiweke hi muofisirnkulu; kumbe b ku kombela bodo ku endla etlhelo xikombelo xa muofisirinkulu, no nyika mpfumelelo wo nyika layisense tani hi loko swi komberiwile.
Loko muofisirinkulu anyika xiviko xo enta ku ya hi xiphemuntsongo xa 3 c, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nga- 5
a tekela enhlokweni xikombelo hivuntshwa; kumbe b kombela bodo ku endla etlhelo xiviko na mpfumelelo wo nyika layisense tani hi loko swi komberiwile.
Loko mhaka yi kombisiwile eka bodo ku ya hi xiphemuntsongo xa 5 kumbe xa 6, bodo yi nga-
a tiyisisa xikobelo kumbe xiviko eka muofisirinkulu; 10
b endlela etlhelo hinkwaswo kumbe swinwana swa swikombelo kumbe xiviko; kumbe c mpfumelelo wo nyika layisense hi kumbe ku hava matirhelo.
Ku yimesiwa na ku endla hivuntshwa eka layisense ya rixaka 15
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ya rixaka yi nga, hi xikanwe eka bodo, yimisa kumbe layisense ya rixaka loko kumbe layisense yoleyo I ya provinsi yo nyika layisense yi nganyikiwa hi provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli, loko, a layisense yi kumiwe hi ndlela yo ka ri yinga riyona kumbe maendlelo yo ka ia yi nga ri yona; 20
b layisense yi kumeka yi yimisiwa ku khoma layisense ku ya hi xiphemu xa 49 kumbe 50; kumbe c eka provinsi-
i layisense ri hume endleleni eka Nawu lowu;
iv layisense yi tlule matirhelo eka layisense; kumbe 30
v layisense yi tsandzekile ku endla ku tinyiketela eka swa timali eka matirhelo ya munyikiwa.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku tsundzuxa provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nwana na yinwana eka ku yimisiwa kumbe eka layisense ya rixaka. 35
Xihluvi xa C
Tilayisense ta rixaka 40
Ku nyika tilayisens hi tiprovinsi ku fambisana na muhlovo wa rixaka na mpimo
Loko ku tekeriwa enhlokweni xikombelo eka provinsi yo nyika tilayisense kumbe layisense ya rixaka, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku fambisana na mpimo wa ma nyikelo ya layisense eka Nawu lowu. 5
I matirhelo eka layisense yinwan na yinwana ya rixak leswaku munyikiwa a fambisana na nawu wa provinsi.
Mpimo wa tinomboro ta layisense ya tikasino 10
endzhaku ko endla xinawana lexi kombisiweke eka xiphemu xa 87, Holobye u fanele ku vonana na Comixini ya Mphikizano, na ku tekela enhlokweni, handle ka swinwana, leswi landzelaka:
a tinomboro na maendlelo ya ntivo-misava ya-
i tilayisense leti nga kona ta tikhasino na na vanyiki la endlaka eka Riphabliki, na nkarhi wa layisense hansi ka matirhelo, na 15
ii engetelo wa ti layisense ta tikhasino letinga kona ku ya hi mpimo wa ntsengo hi nxaxameto; na b loko swi ri kahle eka mpimo wa tinomboro eka tilayisense ta tikhasino, eka Riphabliki hinkwayo, kumbe eka tiprovinsi tinwana na tinwana, ku kotisa leswaku- 20
i ku tivisa timhaka ta vanhu hi mayelana kumbe engetelo wwa vugembuli ii ku yisa emhlweni matimba ya vuhlayis; kumbe iii ku yisa emhlweni-
aa maghenelo lamantshwa eka tindhawu ta vugembuli; 25
bb ku endla mintirho yi va kona eka tindhawu ta vugembuli;
cc maendleo ya vufumi eka tindhawu ta vugembuli;
dd mafambiselo ya kahle eka tindhawu ta vugembuli; kumbe ee mphikizano eka tindhawu ta vugembuli.
Loko holobya a sungula mpimo wa tinomboro ta tilayisense ta tikhasino, eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka tiprovinsi tinwana, leti ti nga ni tinomboro ta le hansi eka tikhasino leti nga ni tilayisense titirhisiwaka e ka Riphabliki kumbe provinsi, tikhasino leti nga ni tilayisense latie tirhaka ti nga ya emahlweni no tirha, hi mhak ya matirhelo eka tilayisense leti 30 landzeriweke, tani hi mhaka ti nga , ku fikela nomboro ya tikhasino leti tirhaka leti nga lehansi eka mpimo wa nombroro leyi lavekaku ya tilayisense ta tikhasino.
Mpimo wa timfanelo ta matirhiselo eka layisense 35
Mhaka eka xiphemuntsongo xa , ntsena eka juristiki ya munhu yi nga nyiki wa layisense-
a ku tirha eka khasino;
b tani hi ndlela yo tirha; 40
c tani hi vumaki;
d tani hi mukamberi;
e tani hi mu tirhisi; kumbe f hansi ka xinwana xiyenge xa layisense, ku kurisa nawu wa provinsi lowu tirhekaku eka ku laveka.
Nawu lowu tirhekaku wa provinsi wu nga kombela vunyikiwa tani hi leswi kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 1 ku va ntsariso wa komponi ku ya hi Nawu wa Tikomponi, wa 1973 Nawu wa nomboro ya 61 wa 1973. 5
Mintlangu na michini yo tsakisa
Nawu wa provinsi wu nga nyika mpfumelelo eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli ku nyika layisense na swi nawana-
a michini yo tsakisa, mhaka eka swilaveko swa xiphumntsongo xa 2; na b mintlangu yo tsakisa, mhaka eka swilaveko swa xiphumntsongo xa 3 na swi nawana swinwana na swinwana leswi nga eka xiphemuntsongo xa 4.
Muchini yo tsakisa a yi fanelangi ku kua fambisiwa kumbe ku cinceriwa eka michini ya vugembuli ya muhlovo wa nityiso leyi kumekaku eka tikhasino. 10
a wu yelana, kumbe fambisiwa eka, ntlangu wa vugembuli handle ka wa bingo;
b ku nyika ntsengo wa mali kumbe nhlangano wa ntsengo wa mali hi ntsengo wunwana na wunwana; kumbe c ku nyika ntsengo wa mali lowu yaka emahlweni eka mpimo wa nkoka wa ntlangu wotani. 15
Holobye a nga, hi xinwawana lexi nga endliwa hi mayelana xiphemu xa 87, hlamusela nkoka wa ntsengo, na muhlovo wa mintsengo, leyi nyikiwaka eka ntlangu wo tsakisa.
Xihluvi xa D
Muhlovo wa vunyiki bya tilayisense na mapimelo 20
Endlelo ra layisense, swiyenge na matirhelo
Layisense ya rixaka kumbe layisense ya provinsi yi fanele ku kombisa-
a vumbhoni bya munyikiwa; 25
b mighingiriko ya mpfumelelo wa layisense eka ku tikatsa, nhlngano kumbe ku endla ku va kona eka vanhu; na c handle ka layisense ya vuthori, tindhawu eka, eka kumbe eka tona la ha munyikiwa a pfumeleriwaku ku tirha.
Provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi nyika layisense ya rixaka eka kumbe layisense ya provinsi yi nga nyika ntsena loko- 30
a layiense ya malembe na malembe;
b la yisense ya xinkarhana, mhaka eka ku fikelela eka matirhelo manwana eka nkarhi lowu nga vekiwa, hi mayelana na leswaku xlaveko xa matirhelo wo lawo, layisense ya malembe na malembe yi ta nyikiwa hi ku susiwa ka layisense ya xinkarhana; 35
c provinsi kumbe layisense rinwana leri nyikiweke eka nawu wo karhi wa provinsi lowu tirhekaku; kumbe d mhaka eka xiphemuntsongo xa 3, ngopfu eka ntlangu wa layisense lowu nyikaku mighingiriko ya tilayisense eka masiku lama kombiweke ntsena eka ndhawu yo karhi leyi vekiweke eka layisense. 40
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli leyi nyika ku layisense ya rixaka yi fanele ku nyika vumbhoni bya layisense hi ndlela leyi hlamuseriweke eka layisense.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli leyi nyika ku layisense ya rixaka kumbe layisense ya provinsi- 5
a yi nga nyika hi kumbe ku ri ha matirhelo; na b fanele ku ku endla vumbhoni bya layisense-
i nkarhi wa layisense;
iii mighingiriko yo karhi ya vunyiki bya layisense kumbe vumboni eka nawu lowu tirhekaku lowu hlamuselaku mighingiriko yo tani, na 10
iv vito kumbe hlamuselo ya tindhwau to karhi, hi kumbe eka mighingiriko ya layisense yi nga teka ndawu, handle ka loko yi ri layisense ya vuthori. 15
Ku yimisiwa ka tilayisense ta vuthori
Munhu a nga fanelanga ku khoma layisense ya vuthori yi nga nyikwa ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekakau, loko munhu yoloye a- 20
a a ri hansi ka malembe ya 18;
b a ri nandza wa tiko kumbe muveki wa tipolitiki ta hofisi;
c swi tsariwile eka rijistara ra vanhu vohlawuriwa;
d I nadza eka timhaka ta khoto nkulu ya mphikiza leyi khomeke munhu yoloye eka ku karhateka ka miehleketo kumbe ku vaviseka; 25
e U tshama a susiwa eka hofisi ya trasti eka mhaka ya ku huma endleleni mayelana na vuonhi kumbe matirhiselo ya mali; kumbe f A xibochwa enkarhini wa khume ra malembe lama nga hundza, eka Riphabliki kumbe kunwana, eka vukhamba, vudyohi, ku fojara kumbe eka yutarini ya fojara ya tsalwa, prijuri, na vudyohi eka nawu wa vudyohi, 1992 nawu wa nomboro ya 94 ya 1992 kumbe vudhohi eka ku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku, lowu nga hoxeriwa ekhotsweni 30 eka jele hi ku hava ndlela yinwana ya ku ndiho, kumbe ku ndziha loku yaka emhlweni ka ntsengo lowu hlamuseriweke, handle ka loko munhu loyi a kumile ntshunxeko eka mhaka leyi ya vudyohi.
vulawuri byo nyika layisense byi nga nyika layisense ya vuthori eka munhu loko mukomberi a wela eka yimiso wunwana na wunwana wa tinomboro ku ya hi 35 xiphemuntsongo xa 1.
layisense ya vuthori yi nyikiwile hi ku ya hi nawu lowu yi yimisiwile ku va yi yimisiwile loko mu nyikiwa a ku meka a yimisiwile ku ya hi xiphemuntsongo xa 1 eka nkarhi wunwana na wunwana endzhaku ka layisense yi nyikiwile.
Ku yimisiwa na mpimo eka tilayisense tinwana 40
Xiyenge lexi axi tirhi eka layisense ya vuthori.
Munhu a nga fanelanga ku khoma layisense leyi nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu, mayelana na nawu wa provinsi, kumbe 5% kumbe ku tlula ka ntsengo hinkwawo wa swa ku tsakela ka swa timali eka layisense ya layisense yo tani, loko munhu yoloye a-
a A ri hansi ka malembe ya 18; 5
b A ri nandza wa tiko kumbe muendli wa tipolitiki ta hofisi;
c a tsariwile eka rijisitara ya munhu loyi ang hlawuriwa;
d a ri xirho xa le kaya ka munhu loyi a xirho kumbe mutirhi eka tindhawu ta swi nawana lewi endliwaka eka tlhelo ra munyikiwa; 10
e a ri munhu oka a nga twisis;
f a nga ri lo yi alunghekeke na va a nga ri wa kahle ku va aktsiwa eka tmhaka ta mabindzu;
g nandza eka nawu wa khotonkulu ya mphikizano leyi khomaka munhu 15 yoleyo eka khunguvanyeka emiehleketweni kumbe ku vaviseka;
g U tshama a susiwa eka hofisi ya trasti eka mhaka ya ku huma endleleni mayelana na vuonhi kumbe matirhiselo ya mali; kumbe h A xibochwa enkarhini wa khume ra malembe lama nga hundza, eka Riphabliki kumbe kunwana, eka vukhamba, vudyohi, ku fojara kumbe eka yutarini ya fojara ya tsalwa, prijuri, na vudyohi eka nawu wa vudyohi, 1992 nawu wa nomboro ya 94 ya 1992 kumbe vudhohi eka ku ya hi nawu 20 lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku, lowu nga hoxeriwa ekhotsweni eka jele hi ku hava ndlela yinwana ya ku ndiho, kumbe ku ndziha loku yaka emhlweni ka ntsengo lowu hlamuseriweke, handle ka loko munhu loyi a kumile ntshunxeko eka mhaka leyi ya vudyohi. 25
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala ku nyika layisense eka munhu loyi a nga yimisiwa eka ku khoma ku tsakela ka layisense, munyikiwa, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe mabindzu lama ka wona layisense yi yelanaka na, ku ya hi xiphemuntsongo xa 1, kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku.
provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala eka ku nyka layisense eka 30 mukomberi loko, endzhaku ko tihlanganisa ka ndzavisio lowu hlamuseriweke, vulawuri byo nyiaka tilayisense ti na xivengelo eka ku tshemba leswaku mukomberi, munhu un?wana na 0un?wana loyi a nga na kutsakea ka vulawuri eka mukamberi, munhu un?wana na un?wana loyi akhomaka 5% kumbe ku tlula eka ka ntsengo hinkwawo wa swa ku tsakela ka swa timali eka mukomberi, kumbe mufambisi wa mayelana mabindzu a- 35
a xirho xa munti eka munhu loyi a nga xirho xa layisense yeleyo; kumbe b ku yimisawa eka ku khoma ku tsakela eka layisense, munyikiwa, kumbe mabindzu lama layisense ri yelanaka na wona, ku ya hi xiphemuntsongo xa
Ku yimisiwa endzhaku ka ku nyikiwa layisense 40
xiphemu lexi a xi tirhisiwi eka layisense ra vuthori.
Loko munhu a khoma layisense, kumbe vutsakeri bya layisense akumeka a yimisiwile ku ya hi xiphemu xa 502 endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile, munhu yeloye ufanele ku humesela ehandle eka ku tsakela koloko eka nkarhi wo twisiseka lowu nga hundziki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo. 5
Loko munhu loyi ang vuriwa eka xiphemunyana xa 2 a kumeka a yimisiwile ku ya hi xiphemu xa 502, kumbe lexi yelanaka na nawu wa provinsi, endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile-
a munhu yoloye u fanele ku tsundzuxa layisense na vulawuri bya layisense hi ndlela ya kahle na xivumbeko, na b loko munhu yoloyea- 10
i akhoma vutsakeri eka munyikiwa, munhu yoloye u fanela ku humesela erivaleni vutsekri byolebyo eka nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo. 15
ii ari mulawuri eka timhaka ta mabindzu, vulawuri bya tilayisense wu nga humesa matirhelo lama nga kahle eka ku yisa emahlweni ka layisense eka mhaka yo ku tiyisisa ku yisa emahlweni ka matirhelo ya Nawu lowa. 20
Makumelo ya vutsakeri hi munhu loyi a nga yimisiwa
xiphemu lexi ax tirhisiwi eka layisense ra vuthori
Loko- 25
a munhu loyi a nga yimisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 a kuma layisense, kumbe 5% kumbe ku tlula eka ntsakelo wa swa timali hinkwawo eka munyikiwa, kumbe b vutsakeri bya swa timali leswi nga endliwa hi munhu loyi a nga yimisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 ku ta eka ku yimeriwa hi 5% kumbe ku tlula eka 30 ntsakelo wa swa timali hinkwawo eka munyikiwa, munhu yoloye u fanele ku, eka nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 3, lama kombisweke hi vulawuri bya layisense endzhaku ko languta xiyimo, na xivumbeko xa mayimiselo, ku humesela erivaleni eka vutsakeri hinkwabyo bya swa timali ku yisa emhlweni eka 4,999% eka ntsengo hinkwawo wa vutsakeri bya swa timali. 35
Xihluvi xa E
Engetelo wa muhlovo na mapimelo mayelana na layisense ya vukala vuthori
Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya vuthori, kumbe loko ku langutiwa xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli- 40
a fanele ku languta ku nyiketela, loko, ku endliwa hi mu kamberi kumbe munyikiwa wa nrhurhiso eka mayelana na-
i matimba ya nhlayiso wa vantimeni; kumbe ii ku endla mhangu, na vanhu kumbe timhaka ta nhlayiso, eka engetelo na vugembuli; na 5
b a nga humesa ku ya emhalweni xivangelo kumbe xivangelo xo hambana na matirhelo ya mavekelo eka layisense eka ku kurisa loku lavekaku eka ku tivisa timhak leti nga kombisiwa eka xiphemuntsongo xa 1 a.
Timhaka ta mphikizano ku tekeriwa enhlokweni 10
Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya vuthori, kumbe loko ku langutiwa xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, eka provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli wu fanele ku languta loko nityiso wa xikombelo wu tsakela ku afeta mphikizano eka tindhawu ta vugembuli hi ntolovelo, kumbe ku landzelela eka mighingiriko lyi komberiweke- 5
a eka provinsi yeleyo, eka mhaka ya layisense ya provinsi; kumbe b eka Riphabliki, eka mhaka ya layisense ya rixaka.
Endzhaku ko languta timahaka leti kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 1, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi fanele ku ala eka xikombelo handle ka loko ku ri na swivangelo swa kutsakelo loku kula ka vanhu eka tiyisisa, loko swi humelela leswaku kutiyisisa eka xikombelo ku ta vuyisa mbuyelo eka mukomberi, a yexe kumbe ku katsa munhu loyi ayelanaka na yena, ku amukela matimba ya nxaviso. 10
Eka ndlela ya xiphemuntsongo xa 2-
matimba ya nxaviso? ku na nhlamuselo yinga humesiwa eka xiphemu xa 1 eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998);
swivangelo swa vutsakeri bya vanhu? ku katsa swivangelo leswi nga humesiwa eka xiphemu xa 12A eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998); na munhu loyi ayelanaka na? ku vuriwa munhu loyi a- 15
i loyi a nga na ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma eka vulawri bya mukomberi;
ii ehenhla ka mukomberi loyi a nga na ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma eka vulawuri; kumbe iii loyi a vulawuri hi munhu hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loyi a kombisiweke eka ndzimana-ntsongo ya i kumbe ya ii. 20
Ku tsakela ka tiko
Eka xiphemu lexi-
vutsakeri bya swa timali? a ku katsiwi mfenelo yo endla kumbeku teka tex, levi kumbe mali; kumbe 25
nhlangano wa vanhu? ku vuriwa tiko, xirho xa tiko, kumbe nhlangano wun?wana wun?wana lowu eka wona tiko ri nga na vutsakeri bya swa timali.
Mhaka eka mhaka ya nomboro 3 eka Nongonoko na xiphemuntsongo xa 3, nhlangano wa vanhu awu fanelangi ku khoma vutsakeri byin?wana na byin?wana eka-
a layisense ya vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko ya vugembuli; kumbe 30
b munhu loyi a kongoma kumbe ku hava ku kongoma, vukhomi bya layisense ya vugembuli, tirha eka mighingiriko ya vugembuli kumbe ku lawula kumbe ku vakona eka tindhawu leti tirhisiwaka mighingiriko ya vugembuli.
Nlhangano wa vanhu wu fanele ku-
a kongoma kumbe ku hava ku kongoma yi khoma vutsakeri bya swa timali eka tindhwau leti tirhisiwaka mighiniriko ya vugembuli loko yi khoma 35 vutsakeri byolebyo ku ya hi maendlelo lama hlamuseriweke ya xiphemuntsongo xa 4 lamanene;
b ku va xirho eka maendlelo lamanene tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphumntsongo xa 5 exikarhi ka nhlangano wa vanhu na munhu un?wana na un?wana mayelana na nhlangano wa vanhu lowu tekiwa leswku wu hluvukisa kumbe wu hlayisa switirhiso kumbe wu nyika swin?wana na swin?wana eka munhu un?wana- 40
i eka ngopfu tindhawu leti tirhisiwaka mighingiriko ya vugembuli; kumbe ii hi ku lava ku nyika ntivo-nhlayiso, swivumbeko, kumbe vupfuneti 5 byin?wana eka ndlela leyinene, tani hi tindhawu kumbe mighingiriko ya vugembuli; kumbe c kongoma kumbe ku hava ku kongoma yi khoma vutsakeri lebyi endliweke kumbe khomiwaka eka mhaka yo nyika mhaka eka maendlelo lma lavekaku lama nga kombisiwa eka ndzimana ya b. 10
Mavekelo lama kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 3 a ma amukeleka loko-
a ku ri ku leha ko fana na ka voko eka nrhurhiso wa swa mavhengelo; na b hankelo wun?wana na wun?wana ku ya hi mavekelo eka nhlangano wa vanhu yi nga ri hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loku kombisiweke hi ku languta eka kuvicincelo, kumbe mbuyelo ku suka eka, mighingiriko ya vugembuli. 15
Mavekelo lama kombisiweke eka xiphemuntsongo xa 3 b kumbe c swi amukeriwile loko hankelo wun?wana na wun?wana ku ya hi mavekelo eka nhlangano wa vanhu yi nga ri hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma loku kombisiweke hi ku languta eka kuvicincelo, kumbe mbuyelo ku suka eka, mighingiriko ya vugembuli.
Swilaveko swa layisense, ma kumelo na marhurhiselo 20
Vulawuri bya layisense-
a fanele ku mnyika layisense loko vulawuri byo nyika layisense wu languta leswaku-
i mighingiriko leyi lavekaku yi ta fambelana na Nawu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku; kumbe 25
ii ku tihirisa tindhawu leti lavekaku eka mighingiriko leyi lavekaku swi ta kutiyisisa eka milawu layi nga kona kumbe timfanelo; na b wu nga ala ku nyika layisense loko provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yi languta ndhawu layi lavekaku-
i yi ngari ndhawu ya kahle ya mghingiriko leyi lavekaku, hi ku languta eka Nawu na nawu lowu tirhekakau wa provinsi; kumbe 30
ii wu nga enerisi swilaveko ku ya hi xiphemu xa 17.
Xihluvi xa F
Ndzavisiso wa layisense, swiboho, nrhurhiso na ku tinyiketela
Xiviko xa le handle 40
Loko ku langutiwa xikombelo xa layisense, xikambelo xa layisense ya vuthori kumbe xikombelo xa nrhurhiso wa layisense, provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli wu fanele ku kombela-
a timhaka hi xitalo eka mukamberi;
b ku tiyisisa loku tsariweke eka mpfumelelo wa mukomberi eka vulawuri byo nyika layisense eka timhak hi ku kongoma eka mintlawa ya vunharhu na vunyiki eka ntlawa wa vunharhu ku nyika mhaka yoleyo; kumbe 5
c xiviko eka-
i eka xinawana xin?wana na xin?wana;
Xiviko lexi kombelaka hi ku ya hi xiphemuntsongo xa 1 xi nga katsa swilo swa rikhodo yin?wnan na yin?wana ku lwa na munhu, ku kurisa eka swilo swoleswo swo yelana na ntirho wo languta loko munhu yoloye a yimisiwile eka ku khoma vutsakeri bya layisense, munyikiwa, tindhawu to va na layisense, kumbe mabindzu eka wona layisense yi fanaka, eka xiviko xo pimiwa lexi yi xilulamiseke ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi lowu tirhekaku. 15
Provixini yo nyika tilayisense ya vulawuli yin?wana na yin?wana yi fanele ku yisa eka bodo khopi ya xiviko xin?wana na xin?wana lexi yi nga xilulamisa ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provinsi, na bodo yi fanele ku endla hinkwaswo swiviko eka rijisitara ya rixaka hi ndllela leyinene na xivumbeko lexinene.
Swiboho 20
Endzhaku ko tekela emiehleketweni ka xikombelo xa mpfumelelo, xikombelo ku hundziseriwa eka mulawuri kumbe mufumi wa michin ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli, kumbe xikombelo eka ndzhuriso wa ntsengo eka mpfumelelo, mpfumelelo, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe bindzu leri mfpumelelo wu yelanaka nawona, mfumo wo nyika nawu wa xifundza wu fanekele ku- 25
iinyika mpfumelelo, ku tiyisisa ndzhuriso, tani hi mhaka ya ku hiku ha matirhelo; kumbe iiinyika alo lowu nga tsariwa eka mukombeli, hi xivangelo xa xiboho.
Ndzhuriso wa mpfumelelo 30
Xiphemu lexi axi tirhi eka mpfumelelo wa vuthori.
Munhu loyi akombelaka bindzu eka leri mpfumelelo wu yelenaka na wona, kumbe ku kombela ku tsakela vulawuri eka mpfumelelo, u fanekele ku kombela eka huvo yo nyika nawu ya xifundza leyi yelanaka eka ndzhuriso wa mpfumelelo wolowo.
Huvo yo nyika nawu ya xifundza ayi fanekelang ku nyika ndzhuriso wa mpfumelelo loko, 35 endzhaku ko tihlanganisa valavisis valava hlamuseriweke, huvo yo nyika nawu yi na xivengelo eka kutshemba swoleswo, tani hi mbuyelo wa ndzhuriso wo lowo, munhu loyi a nga ymisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 kumbe nawu loyelanaka na wa xifundza wu ta kongoma kumbe ku hava nkongoma ku khoma 5% kume ku tlula ya ntsengo hinkwawo wa mpfumelelo kumbe bindzu eka mpfumelelo lowu ri yelananaka na wona. 40
Ku tinyiketa eka mpfumelelo
Mpfumelelo wung tinyiketela eka pmfumelelo xitiviso xa ntsariwa lexi nga nyikiwa hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza lexi nyikaku mpfumelelo.
ivtinhweti tinharhu endzhaku ka loko ku nyikiwe xitiviso ; kumbe veka siku leri nga vekiwa eka xitiviso.
XIYENGE XA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA 10
Xihluvi xa A
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
Nsungulo wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu 15
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu yi sungula hi Nawu lowu.
Huvo yi na leswi-
vi vanhu lava va landzelaka vativekaka-
a Holobye; na 20
b Kusukela eka xifundza xin?wana na xin?wana, Xirho xa vafambisi va Huvo lava va nga ni vutihlamuleri eka tikhasino, vurheyisisi, vugembuli na vuwejarini eka xifundza xolexo; nakambe vii navanhu lava va landzelaka vokala vu hlawuri- 25
a mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka; nakambe b kusukela eka xifundza xin?wana na xin?wana mutshami wa xitulu wa huvo yo nyika mpfumelelo ya rixaka.
Holobye I mutshami waxitulu wa Huvo. 30
Swivengelo swa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
huvo I huvo lowu eka wona mfumo wa rixaka na mfumo wa xifundza wo vutisaka eka-
viii swikombiso na nsungulo eka nawu wa vugembuli bya rixaka; 35
ix milawu ya vugembuli, ku katsa kuyisa emhlweni ka yunifomo ya rixaka na milawu ya xifundza hi landzelela muhlovo wa vugembuli na mpimo;
xi mhaka yin?wanan na yin?wana ya mayelana na vafambisi kumbe vakamberi va vugembuli eka Riphabliki kumbe xifundza xin?wana na xin?wana lexi kombisiweke kumbe swifundza;
xii xiboho xa nkanetano wunwana na wun?wana lowu naga ya ka ehelnhla eka tihuvo to nyika mpfumelelo ta xifundza, kumbe exikarhi ka huvo yo nyika nawu ya xifundza na Huvo, ku ya hi xianawana na vulawuri eka mighingiriko ya 5 vugembuli; nakmbe xiii timhaka tin?wana leti ku vuriwaka tona hi xirho xa Huvo.
Huvo-
xiv yinga nyika ndawu kumbe xikongomo eka Huvo eka ku vutiolori bya matimba ya wona na matirhelo ya ntirho wa yona; 10
xv ang languta mhaka yin?wana na yin?wana eka huvo ya Huvo kumbe huvo yin?wana na yin?wana ya mpfumelelo ya xifundza, hi xikombelo xa xiviko kumbe kutekeriwa emiehleketweni; nakambe xvi a nga endla kukuma leswaku huvo yoloye ya mpfumelelo ya xifundza yi 15 tsandzekile ku tirha hi Nawu lowu nakambe, loko wunga wu nga endla tano, ka ku kongoma eka huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundza yi nghena eka mpfumelelo na Huvo hi kulandzelela swi tepe leswi tekiwaka hi huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundza ku tiyisisa tirhisano na Nawu lowu. 20
Holobye u fanekele endla nhlangano wa Huvo eka nkarh wun?wana na wun?wana, 25 kambe u fanekele ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano yimbirhi e ka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali.
Holobye a nga endla nhlangano wun?wana na wun?wana wa Huvo ku va nhlanga wa swirho hinkwaswo, kumbe ntsena swirho swa nntolovelo, kambe u fanekekle ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano wun?we eka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali. Ku va nhlangano wa swirho hinkwaswo. 30
Eka nhlangano wa huvo eka wono swirho swo hetisisa swi vitiwile eka kuhetisa ka swirho yi nga yimeriwa hi ku cinca-ncinca, leku ku nga hlawuriwa hi swirho swa vuhetisisi sweswo eka swirho swa Huvo yin?wana ya huvo ya xinawana lexi tirhisiwaka.
Tani hi ku hundza ka huvo lowu rixaka na switlhangu swa xifundza swa mfumo swi lavaka ntirhisano eka wona laha nhlangano wa vafi na moya wa kahle, Huvo ya fanekele ku teka swiboho eka ku fikelela swibobho swa wona hi swilemiwa. 35
Loko Huvo yi nga swikoti ku fikelela swiboho eka timhaka tin?wana na tin?wana yi ngasi , Huvo yinga twisisa eka mhaka hi ku endla nhlawulo wa xikaya eka fambelo.
Fambelo ku ya hi xiphemu nyana xa 5 lexi pasak loko ntsena xi seketwriwa hi-
Xirho eka xiphemu nyana xa 2 eka 6, Huvo yi fanekele ku sungula Milawu ya Matirhelo ya kuyisa emahlweni ka yona.
Xihluvi xa B 5
Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlweni ka Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka, tani hi loko yi sunguriwile eka Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996(Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996), wu kumile ehansi ka Nawu lowu, xirho eka Xilo xa 4 xa Nongonoko. 10
Swilo na matirhelo ya Huvo
Huvo yi na matimba lamlandzelaka na matirhelo eka vutiolori na matirhelo hi endla na Nawu lowu, xix vukamberi na ndzavisiso, loko swilaveka, eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka mfumo yo nyika mpfumelelo ya xifundza hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza eka ku nhlangana na Anawu lowu eka ku kotisa xiphemu xa 40 ku ya eka xa 43. 15
xx vukamberi na ndzavisiso na ntirhisano lowu enteke na Nawu lowu hi huvo yo nyika nawu ya xifundza, ku nghena eka mpfumelelo na huvo yoleyo hi ku landzelela switepe leswi trkiweke hi ku lunghisa mavabyi man?wanan na man?wanan, na endla swikombelo eka Huvo eka mayelana na timhaka to tani toleto, hi ku kotisa xiphemu xa 33a na 34;
a ntsariso wa rixaka wa vanhu la hlawuriweke, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 14;
b sisitimi yo kambela ya xi-elikitrhonoki lexikarhi ya rixaka, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 27;
c ntsariso wa rixaka wa michini ya vugembuli na switirhiso, ku kotisa nawu wa xiphemuxa 21; 25
d ntsariso wa lexikarhi eka mahaka leyi kombisiweke eka xiphemu xa 35; nakambe e ntsari lowu pimiweke wa rixaka ku ya hi xiphemu xa 57;
d ku endla mhaka kusuka eka ntsariso lowu nga endliwa eka ndzimana ya c kuva kona eka-
e ku va na vutihlamuleri lowu nga humesiwa eka xiphemu xa 33; nakambe xxiv ku olola matimba man?wana na matirhelo eka mintirho yin?wana na yin?wana lama nga vekiwa eka wona ku ya hi Nawu lowu. 35
Huvo yi fanekele-
a ku tsundzuxa Huvo eka nhlayo leyi pimiweke ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo lowu yelanaka na wa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini leswaku yi fanekele ku nyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundza xin?wana na xin?wana; 40
b ku tsundzuxa huvo eka timhaka ta nawu wa rixaka lowu yelanaka na wa tikahasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini na le ka nkombiso wa muhlovo wa rixaka na mpimo lowu nag eka mhaka yin?wana na yin?wana ku ya hi Nawu lowu leswku wu tirhisa kutiveka eka Riphabliki hinkwayo; 5
c ku tivisa eka ku cinca huvo ku tisa hi mayelana na yunifomo eka milawu ya swifundza swo hambana eka mayelana natikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; 10
xxv ku kambela eka muhlovo wa vuhlayis bya vanhu eka mighingiriko ya vugembuli eka Riphabliki na hi ndlela leyi fanekelaka ku lavisisano kambisisa swilo leswi fanaka na, na muhlovo, swivangelo, na khosikhwensinsi swa, habicuali kumbe vugembuli byo karhata;
xxvi tsundzuxa Huvo, ku ya eka Holobye, hi ku landzelela mhaka yin?wana na yin?wana leyi kombisiweke hi Huvo; nakambe 15
xxvii kambela avelano wa nxaviso na nhlangano wa nxaviso eka tindhawu ta vugembuli no langutisa eka timhaka tin?wana leti yelanaka na avelano wa nxaviso kumbe maendlelo lama pimiweke lama nga kona eka Mbuyelo wa Mphikizano ku ya hi Nawu wa Mphikizano, wa 1998Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998
Huvo yi fanekele ku languta huvo yin?wana na yin?wana ya le handle kumbe ntsungeni leti nga na swilo leswi fanaka na swilo swa Huvo. 20
hi ntolovetiso wa matimba ya wona na matirhelo eka mintirho ya wona leyi nga endliwa ku ya hi Nawu lowu, Huvo yi-
a fanekele ku languta eka mairhelo leyi nyikiweke eka yona hi Huvo leyi fanaka na ya tikhasion, rheyisisi, vugembuli na wejarini; 25
b yi nga languta eka nhluvukiso wa le handle eka tindhawu ta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; nakambe xxviii yi nga tihlanaganisa na munhu un?wana un?wana, nhlangano kumbe vandla hi mayelana na mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka hi Huvo. 30
Mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza
Eka xikombelo xa Xirho lexi yelanaka xa Huvo ya Vafambisi ya xifundza, kumbe huvo yo nyika nawu ya xifundza, Huvo yi- 35
a nga tikatsa eka huvo hi ndlela ya mighingiriko ya ntirhisano ya vulavisis, vanhu, dyondzo nhluvuko wa xitafu na ku dyondzisa; nakambe b hi ku tihlanganisa na Holobye, yi nga-
i ti katsa eka huvo ya vucinco bya xitafu kumbe vumbirhinyana; kumbe xxix ku nyika vupfuneti bya lendzeni kumbe nlangutelo eka huvo. 40
Eka xikombelo xa xinawana lexi tirhisiwaka xa xifundza, Xirho xa Vufambisi bya Huvo kumbe huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundza, Huvo yi nga katsa eka huvo yoloye eka mighingiriko ya nthirhisano ku yitiva no yi tirhisa mighingirioko leyi nge le nawini loko ku ri na ndhawu ya kahle ku tshemba leswaku mighingiriko yoleyo yi nga endleka eka mindzelekano ya swifundza. 5
Eka ndlela ya Huvo, Huvo yi fanekele ku tikatsa hi mayelana na huvo yo nyika nawu ya xifundza eka mighingiriko ya ntirhisano ku tiva na kutirhisa mighingiriko ya vugembuli yo ka yingari nawini leyi endlekaku-
xxx mindzelakanini hinkwayo ya swifundza; kumbe xxxi hinkwako eka swifundza swo karhi, loko, eka vonelo ra Huvo, huvo yo nyika nawu ya xifundza yi nga swi koti ku tirhisa mighingiriko hi vu yona. 10
Huvo yinga languta hi tihuvo yo nyika nawu ya xifundza eka mhaka leyi tivekaku.
Huvo yinga kombela huvo yo nyika nawu ya xifundzayin?wana na yin?wana ku yisa xiviko xin?wana na xin?wana kumbe mhaka yoyelana na mighingiriko ya huvo yo nyika nawu eka Huvo.
Xitsalwana xa Huvo 15
xxxii vanhu lavalandzelaka lava va nga hlawuriwa hi Holobye eka nkarhi wa le ku ngari ku tlula malembe ya ntlhanau, tani hi loko swikombisiwile hi Holobye nkarhiwi wa nhlawulo:
xxxv iii Holobye wa Vuhlayiseki na Nsirhelelo; nakambe xxxvi iv Holobye wa Nhluvukiso wa Vanhu, hi ku landzelela, ku tirha ku ya fikela loko vahumesiwa hi Holobye loyi a nga hlawula xirho xolexo.
Ku va elegibulu eka nkarhi kumbe nhlawula tani hi xirho eka Huvo, nakambe ku yisa emahlweni ku khmela eka hofisi, munhu u fanekele ku- 25
xxxvii va loyi a nga tilunghisela no tlhela ava munhu wa kahle;
xxxviii a va loyi a nga longoloxiwa eka rijistara ya vanhu lava va nga hlawuriwa;
i a nga na kumbe lavaka hi ku kongoma kumbe kuhava vukongomi eka kutsake ka swa timalieka mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu lowu, kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko leswku ti fanekele ku nyikiwa mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe 30
a a nga na kumbe lavaka hi ku tsakela eka bindzu kumbe vubindzuli leswaku a kota ku nghenelela eka matirhelo ya kahle eka mintirho ya xirho xa Huvo;
d xiphiqo lexi havaka pfuxelelo, kumbe kuva ku langutisa na na hetisisa eka mbuyelo eka mayelana ndhawu ya yena; 35
e loyoi a nga tshama a, kumbe a, susiwa eka hofisi ya nhlangano ya akhawunti yo ndlelo yo kayinga ri yona;
f I xirho eka xikombelo xa mphikizano ya huvo leyi nga khomela munhu yoloye kuva a kanganyavateke miehleketo;
xl ehenhla ka khume ra malembe lamahundzeke a nga, kumba a, katsiwa eka Riphabliki kumbe kun?wana ka vuyivi, ko tshova, fojara kumbe 40 maendlelo ya vufojari bya tsalwa, phejuri, na kutlula nawu hi ku endla Ntshovo wa Nawu, wa 1992Nawu wa Nomboro ya 94 kumbe 1992, ku tshova nawu ehansi ka Kuavanyisa ka 2 kumbe ka 3 ka Nsirhelelo wa Nawu wa le Xikarhi wa Nhlangano, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 121 ya 1998, ku tshova ka nawu hansi ka Naw wa swa Timala ta Nhlangano wo Tlhariha, kumbe ku tlula nawu ku katsa ku kala vutshembeki; kumbe 5
xli a khumbeka eka ku tlula na kun?wana na kun?wana loko ku nga endliwa endzhaku ka loko Nongonoko wa nawu wa Riphabliki ya Afrika-Dzonga, wa 1993 Nawu wa Nomboro ya 200 ya 1993, wu teke ndhawu, ku yisiwa ekhotsweni hi ndlela yo pfumala ku gweviwa. 10
Mulawurinkulu wa Vufambisi a ku ri xirho xa Huvo, kambe naga fanekelanga ku hlawula eka minhlangano ya Huvo.
ku endlela xiphemu nyana xa 3 c, ku tsakela ka swa timali a swi katsiwi eka ntsakelo lowu nga kongomeki lowu ngava kona eka nhlengo wun?wana na wun?wana kumbe vuhlayisi loko munhu loyi a nga kombisiwa eka xiphemu nyana a nga ri na vulawuri eka swiboho swa nhlayiso wa nhlengo wolowo kumbe nhlayiso. 15
Ntswalo wo ka ntwisisano
Xirho xa Huvo xi fanekele ku kutivisa Holobye eka kutsala endzhaku ka ku kombela ntswalo lowu nga, kumbe lowu lavaka kuva, ntswalo lowu kombisiweke eka xiphemu xa 67 (c)(ii). 20
Xirho xa Huvo a xifanekelangi ku-
xliii ku ya, ku nghenela mphikizano eka kumbe ncinca mafambiselo nkarhini wa nhlanago wa Huvo loko, mayelana na mhaka endzhaku ka Huvo, xirho xolexo axina vutsakeri eka- 25
i leswi kombisiweke eka xiphemu xa 673cii; kumbe a leswaku swi katsa xirho eka ku tirha mintirho ya xirho xa Huvo hi ndlela ya kahle, hi ndlela ya kahle;
xliv ku hlawu eka nhlangano wun?wana na wun?wanawa Huvo hi ndleala ya mhaka leyi kombisiweke eka ndzimana ya b; 30
xlv kuendla vutirhisi bya xihundla, kumbe ku vuyeriwa ka, eka mhaka yin?wana na yin?wana ya vumunhu leyi nga kumiwa tani hi mbuyelo wa matirhelo lama mintirho ya munhu tani hi xirho xa Huvo; kumbe xlvi kutivisa mahungu man?wana na man?wana lama nga ndzimana ya d eka ntlangu wa vunharhu, handle ka loko swikomberiwile tani hi xihluvixa swivangelo swa munhu tani hi xirho xa Huvo. 35
Loko, nkarhi wun?wana na wun?wana, swi humelela eka xirho xa Huvo leswaku mhaka endzhaku ka Huvo yi vilele eka hi ku tsakela ka xirho xolexo lexi ku ya hi xiphemu nyana xa 2b, xirho xifanekel ku-
xlvii hi nkarhi wolowo na ku pfala ko hetiseka eka xivumbeko xa vutsakeri eka nhlanagano; nakambe. 40
xlviii ku humesa eka nhlangano ku pfumelela swirho leswi nga sala ku burisana hi mhaka na makombiselo loko xirho xi fanekele ku pimeriwa eka ku nghenela mphikizano eka eka kuyisa emhlweni ka mhaka yoleyo.
Ku pfala hi xirho ku ya hi xiphemunyana xa 3 a na xiboho hi Huvo ku ya hi xiphemunyana xa 3b u fanele ku tsala hansi nkarhi wa nhlanagano laha makume ma nga endliwa. 5
Ku yisa Emhlweni ka Huvo, na swiboho swin?wana na swin?wana leswi tekiweke hi swirho swo tala kuva kona na ku cha hi vuntshwa eka ku phikizana eka swiobho swoleswo, swi le nawini handle ka leswaku-
xlix xirho xi tsandzeka ku pfala vutsaekri tani hi leswi lavekaka eka xiphemunyana xa 3; kumbe l xirho lexi ngana na vutsakeri lebyi nga hlanganeriwa eka ku yisa emhlweni ko loko, leswi nga phikzaneriwa eka swona hi ndlela yin?wana, kumbe hi ku 10 kongoma kumbe kuhava ku kongoma eka nsunsumeto wa kuyisa emahlweni.
Ku tshika, ku susiwa e hofisini, na mavandla ya mintirho
Xirho xinga tshika eka Huvo hi ku nyika Holobye-
Holobye a nga, endzhaku ko teka switepe leswi lavekaka hi xiphemunyana xa 3, a susa xirho eka Huvo, loko xirho xolexo xi-
liii tshikisiwa hi ku ya hi xiphemu 67 2 kumbe 3;
liv ntwanano wa xiphemu xa 682;
lv atsandzeka ku pfala ntsakelo kumbe ku humesa eka nhlangano tani hi leswi lavekaka eka xiphemu xa 683 ; kumbe 20
lvi honisa eka matirhelo ya kahle eka swivangelo swa hofisi ya yena.
Endzhaku ko susiwa ka munhu eka hofisi ku ya hi xiphemunyana xa 2, Holobye ufanekele ku kota nkarhi wa munhu ku n?wi yingisela.
Ehenhla ka kuhela ka ku xirho lexi nga hlawuriwa nkarhi wosungula ehifisini, xirho xi nga hlawuriwa nakambe eka nkarhi lowu ya ka emahlwenimhaka ya xiphemu xa 67. 25
Munhu a nga fanekelanga ku hlawuriwa ku tirhela eka kutlula swiphemu swimbirhi tani hi xirho xa Huvo.
Nhlangano wa Huvo 30
Mutshami wa xitulu a nga kombisa siku, nkarhi na ndhawu ya nhlangano wo sungula wa Huvo, nakambe mutshami wa xitulu eka ku vutisa eka Huvo a nga kombisa siku, nkarhi na ndhawu nhlangano wun?wana na wun?wana.
Mutshami wa xitulu hi kuvutisa eka Huvo a nga kombisa ndlela eka minhlanagno ya Huvo, endzhaku ka kutekela emiehleketweni eka matirhelo ya vupfuli na ndzhuriso.
Vutalo bya swirho swa Huvo swi lwelwa nhlangano wa Huvo. 35
Huvo yi fanekele ku fikelela swiboho swa yona hi khonsesusi.
Loko Huvo yi tsandzeka ku fiekelela swiboho swa yona eka nhaka yin?wana na yin?wana endzhaku ka yona, Huvo yi fanekel ku lunghisa mhaka hi nhlawulo wa vanhu lang ta hlawula vatele eka mafambiselo.
Xirho eka xiphemunyana xa 4 na 5, Huvo yi nga sungula milawu ya kuyisa emhlweni ka yona. 40
Xiboho lexi tekiweke eka nhlangano wa Huvo, kumbe nawu lowu endliweke ehansi ka huvo ya xiboho xotano, yi lenawini handle ka-
lvii xivandla xa ntirho eka Huvo eka nkarhi lowu xiboho axi tekiwile hiwona; kumbe lviii leswaku munhu loyi ang riki xirho eka nkarhi wolowo se I xirho eka nkarh loko ku tekiwa xiboho.
Minhlangano ya Huvo 5
Huvo yinga hlawula hi ku ya ka nkarhi nhlangano wun?we kumbe yinyingi ku tirha eka ntirho wun?wana na wun?wana na vutiolori bya matimba lama yisiwa ehansi eka wona hi Huvo.
Nhlangano wunga kombisa ntsena vanhu lava va nga swirho swa Huvo, handle ka kuyisa emhlweni loku lavekaka ku fambelana na Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali ya Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 ya 1999
Huvo-
lix yi nga endla nomboro ya swirho swa yona ku tshama eka nhlanagano; 10
lx yi nga endla leswku imani xirho lexi nga tshamelaka nhlangano; nakambe lxi yi nga nyika vafambisi eka nhlangano kambe vafambisi valavo va fenekele ku landzelela Nawu.
Nhlangano wu faneke ku endla ntirho wa yona na vutiolori bya xirho xa matimba ya yona eka mali ya Nawu lowu na vafambisi van?wana na van?wana lavanga nyikiwa hi Huvoku ya hi 15 xiphemunyana xa 3c.
Xiboho lexi nga teka hi nhlangano eka matirhelo ya ntirho wa vona na vutiolori bya matimba lama nga endleriwa eka xiboho xa wona xa Huvo, xirho eka kulunghisa ka Huvo.
Hakelo na mpfumelelo wa swirho swa Huvo na nhlangano 20
Holobye a nga, hi xikan?we eka Holobye wa swa Timali, ku kombisa hakelo na mpfumelelo eka xirho xin?wana na xin?wana xa Huvo, kumbe xa nhlangano, lexi nga ri ki entirweni nkarhi hinkwawo wa tiko. 25
Hakelo na mpfumelelo eka vanhu lava va kombisiweke eka xiphemunyana xa 1 va nga hambana ku ya hi kuhambana ka tihofisi leti nga endliwa hi vona kumbe mintirho yo hambana leyi nga endliwa hi vona. 30
Xitafu xa Huvo na hakelo
Huvo-
lxii eka vuvutisi eka Holobye, ku fanekele ku hlawula munhu loyi ang na vutivi na ku tiva tani hi Mufambisilonkulu loyi a nga-
i xirho eka vufambisi na vulawuri eka Huvo, u ni vutihlamuleri eka 35 vutihlamuleri bya swa timali leswi yelanak na swivangelo swa Huvo; nakambe a swa amukeleka eka Huvo; nakambe b hlawula xitafu xin?wana tani hi loko swifenelrile ku kota leswaku Huvo yi endla mintirho ya yona. 40
Xiphemu xa 67 2 na xa 3 na xiphemu xa 68, hlaya na ku cinca loku lavekakja hi xiyimo, ku tirhisa hi Mufambisilonkulu na xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu eka ku hlawula hi ku ya hi Nawu lowu.
Huvo, hi ku vutisisa eka Holobye, a nga kombisa hakelo, mpfumelelo, ku vuyeriwa ka kuthoriwa na swin?wana swilo na matirhelo ya mahlawulelo ya munhu loyi a hlawulaka ku ya hi xiphemunyana xa 1. 5
Xirho eka mali ya Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999, Huvo yi nga yisa ehansi eka xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu Huvo yi nga wutirhisak kumbe ku wutirha ku ya hi Nawu lowu.
Swa Timali 10
Huvo yi nyikiwa swa timali kusukela eka-
lxiii mali leyi humaka eka Palamente ya Huvo;
lxv xuma lexi nghenaka lexi fambisaka hi Huvo ku sukela eka nhlayiso wa yona na vuhakeri eka mali ku ya hi xiphemunyana xa 6; nakambe 15
Lembe ra swatimali ra Huvo I nkarhi wa ti 1 ta Dzivamusoko eka lembe rin?wana na rin?wana ku fikela hi ti 31 ta Nyenyankulu wa lembe leri landzelaka.
Lembe rin?wana na rin?wana , eka nkarhi wo kombisa hi Holobye, Huvo yi fanekele ku yisa eka Holobye tsalwa ra xuma lexi faekeleke xinghena xa Huvo na madurhelu, na kukombela kahle kahle kusuka ePalamante, hi ku landzelela ka lembe leri landzelaka ra swa timali. 20
Huvo yi fanekele ku pfula no hlayisa akhawunti hi vito ra Huvo hi bangi leyi nga ni mpfumelelo kumbe xivandla xin?wana lexinga na mpfumelelo xa swa timali eka Riphabliki na-
lxvii mali yin?wana na yin?wana ley kumiwekehi Huvo yi fanekele ku hoxiwa eka akhawunti yoleyo; na lxviii muholo wun?wana na wun?wana eka Huvo yi fanekele ku endliwa eka akhawunti yoleyo. 25
Ticheke leti nga humesiwa ka akhawunti Huvo yi fanekele ku sayiniwa hi yona hi vanu vambirhi lava va nga nyikiwa mpfumelelo eka ntirho wo fa na wolowo hi ndzhendzelekano wa Huvo.
Huvo yi nga hlayisa kumbe ku hoax mali ya Huvo leyi nga laviwiki hi xihatla eka ku hlangana na matirhiselo ra mali - 30
lxix eka nkarhi lowu tsongo wa vuhoxa mali na bangi yin?wana na yin?wana leyi ngana pfumelelo kumbe xivandla xa swa timalieka Riphabliki; kumbe lxx eka nhlayiso wa akhawunti na Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko ku sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko xa 1984 Nawu wa Nomboro ya 46 ya 1984 35
Akhawunti, vukamaba tinkota na swiviko
Huvo yi ni vutihlamuleri eka-
lxxi akhawunti ya Tiko na mali yin?wana leyi nga amukeriwa hi, kumbe hakeriwa eka kumbe eka akhawunti ya, Huvo; nakambe 40
lxxii vangaka kulaveka ka akhawunti na tirhikhodo leti yelanaka ku hlayisiwa, hi ku kotisa eka Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 (Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999)
Tirhikhodo leti kumekaka eka xiphemunyana xa 1b xifanekele ku kamberiwa hi Vakameri Vantolovelo.
Huvo yi fanekele ku tivisa eka Holobye nkarhi wun?wana kan?we elembeni eka mighingiriko yo yona. 5
Hi xihatla hatla loko endzhaku ko amukela xiviko lexi kombisiweke eka xiphemunyana xa 3, Holobye u fanekele ku-
lxxiii cincelaa e ka vukopeli bya xiviko eka Holobyenkulu wa xifundzankulu xin?wana na xin?wana; nakambe lxxiv ku endla tafula eka Palamente. 10
XIYENGE XA 5
NSUSUMETO NA KU TLULA NAWU
Mukamberi wa rixaka 15
Huvo-
lxxv yinga hlawula munhu loyi a lavekaka a nga na vutivi tan hi hi mukamberi no veka mukamberi ku kambela, ku lavisisa kumbe ku pima nkoka eka mhak yin?wana na yin?wana eka Huvo, xirho ku lawula no fambisa eka Huvo, nakambe lxxvi fanekele ku nyika mukamberi un?wana na un?wana hi vumbhoni lebyi sayiniweke eka Huvo na masungulo- 20
i leswaku mukamberi u hlawuriwile hansi ka Nawu lowu; nakambe a mpimo wun?wana na wun?wana eka huvo ya vukamberi.
Mukamberi u tirha swivangelo hansi ka Nawu ufanekele ku kombisa vumbhoni bya yena bya ku hlawuriwa eka munhu loyi swin?wikongomeke loyi alavaka ku laveka ku vona.
eka ndlela ya Nawu lowu kumbe rixaka rin?wana kumbe nawu wa xifundzankulu eka ku landzelela ka vugembuli na mighingiriko ya nhlangano, mukamberi u lava vulaveki ku va a 25 hlawuriwa ku va mufambisi wa ntshuxeko eka ndlela yo yelana na swiphemu swa Nawu wo Sirhelela eka Vughevenga, wa 1977 Nawu wa Nomboro ya 51 wa 1977.
Matimba na mintirho ya vukamberi
Mukamberi a nga vakona eka tihofisi ta huvo yo nyika nawu wa xifundzankulu yin?wana na yin?wana hi ndlela yo humesela mighingiriko leyi kombisiweke eka xiphemu xa 33 kumbe 34.
Handle ka xitiviso, mukamberi eka komponi ya mukamberi loyi a nga hlawuriwa ku ya hi nawu wa xifundzankulu, a nga- 30
a ku ghena tindhawu tin?wana na tin?wana leti ngani mpfumelelo, kumbe tindhawu tin?wana eka tona mighingiriko leyi ngani mpfumelelo yi katsiwile, hlanganisiwile kumbe ku dnliwa ku ri yiva kona, kumbe eka tirhikhodo ta mighingiriko yin?wana na yin?wana yoleyo ti lulamisiwile kumbe ku hlayisiwa;
b ku nghena tindhawu leti havaku mpfumelelo, eka kumbe eka tona ti ehlekeleteriwaka- 35
i leswaku mighiniriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli yi katiwile, nhlanganisiwile kumbe ku endli ku vakona; kumbe b leswaku muchini wun?wana na wun?wana kumbe swilo swa vugembuli, switirhiso, xilo, buku, rikhodo, xitiviso, vurikhodo kumbe matsalwa man?wana lamatirhisiwaka kumbe lamanga tirhisiwa eka ku hlanganisa eka hlangana na tikhasino kumbe mighingiriko yin?wana ya vugembuli yinga kumeka; 40
c eka tindhwau tin?wana leti kombisiweke eka ndzimana ya a kumbe b-
i ku hlanganisa xikombelo xin?wana na xin?wana lexi mukamberi atshembaka ku xa kahle, endzhaku ko va w byerile munhu loyi avonaka eka kuva yena eka tindhawu ta ndlela ya vuvhachi bya mukamberi;
c kombela munhu loyi a nga na vulawuri eka tindhawu to tani hileto to yendla mpfumelelo wun?wana kumbe mpfumelelo kumbe ximfumo loku lavekaka hansi ka Nawu lowu kumbe eka nawu wa xifundzankulu,5
d xivutiso eka munhu loyi a nga kumbe eka tindhawu toleto;
e ku kambela eka swilo leswi hlamuseriweke swa vugembuli, switirhiso, swilo, buku, rhikhodo, xitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa rin?wana, hi mayelana, henlha ka kumbe ka tindhawu leti komisiweke eka ndzimana ya a kumbe b; nakambe 10
swilo swin?wana swa ndlela ya xikambelo kumbe vukamberi kumbe buku, rhikhodo, ljara, switirhiso swa vugembuli, bokisi ra mali na swilo swa rona, kamaro hlayela ka rona kumbe swilo swa rona kumbe matirhiselo ya vugembuli; 15
d kombela eka munhu un?wana loyi a vonakaka eka kuva yena loyi a nga ka eka tindhawu leti hlamuseriwak eka ndzimana ya a kumbe b i ku komba xitirhiso xin?wana, switirhiso kumbe swilo leswi vuriwaka eka tindzimana toleto leti munhu a nga na xitulu kumbe vuhlayis bya, kumbe vulawuri eka; 20
ii ku nyika ndlela eka xikmabelo kumbe ku endla vukopeli kumbe vuengetelo, buku, rhikhodo, sitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa leri kumekeka eka ndzimana ya a kumbe b leyi munhu ang ka yona kumbe vuhlayisi eka, kumbe vulawuri lebyi kulu; kumbe g ku nyika mahungu man?wana na man?wana eka nhlangano wa swin?wana na swin?wana leswi nga hlawuriwa kumbe ku endliwa ku ya hi xiphemunyana xa i kumbe ii. 25
Handle ka xitiviso, mukamberi a nga endla xin?wana na xin?wana lexi nga kombisiwa eka xiphemunyana xa 2 hi ndlela yo va na vutihlamuleri eka Huvo ku ya hi xiphemu xa 65 1a kumbe b.
Loko atirha ntirho ku ya hi xiphemunyana xa 2 kumbe 3, mukamberi a nga fambisana kumbe kupfuniwa hi mupfuneti, muhlamuseri kumbe mufambisi wa swa vuphorisa.
Mukamberi ang kombela no tlhela kuma mahungu, switirho na mahungu man?wana ku suka eka mpfumelelo kumbe xikombelo xa mpfumelelo kumbe ntsariso hansi ka Nawu lowu, xirho eka mali ya Ntlakuso wa Mpfumelelo eka Nawu wa Mahungu, wa 2000 Nawu wa Nomboro ya 2 ya 2000 30
Ku tsandzeka ka xitshembo
hi ku tlula nawu ku pfala mahungu man?wana na man?wana ya xitshembo ku ya hi timhaka ta munhu un?wana na un?wana atikumaka-
lxxvii eka ku kuma xivangelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe lxxviii tani hi mbuyelo ku endla xikombelo kumbe ku nghela mphikizano eka kuyisa emhlweni kun?wana na kun?wana ku ya hi Nawu lowu. 35
Xiphemunyana xa 1 axi tirhisi mahungu lama nga hetisieka-
lxxix hi ndlela ya vuamukeri bya kahle kumbe nsusumeto eka Nawu lowu;
lxxx hi ndlela ya vuamukeri bya vululami; kumbe lxxxi eka xikombelo xa mukamberi kumbe munhu un?wana loyi a nga chiwa vito rin?wana ku amukela mahungu. 40
Nkavanyeto eka vuamekelo bya Nawu
I ku tlula nawu ku humesa, ku kavanyeta kumbe ku kondletela munhu un?wana na un?wana loyi a alulamisaka matimba kumbe endlaka ntirho lowu yisiweke ehansi eka, ehenhla ka kumbe ku humesela ehandle eka munhu yoloye hi Nawu lowu. 5
Munhu loyi a vutisaka hi mukamberi ku ya hi Nawu lowu a nga siveriwi ku hlamula xivutiso xin?wana na xin?wanaloko nhlamuo yi leyi kriminata wena n?wini.
ku kala Ku ti-inkrimineyita nhlamulo leyi nyikiweke kumbe tsalwa leri endliweke eka vutiolori bya matimba bya munhu ku ya hi Nawu lowu I vudyohi tani hi vumbhoni eka munhu loyi a nga nyika nhlamulo kumbe ang endla tsalwa eka kuyisa emahlweni ka vughevenga byi n?wana na byin?wana, handle ka loko eka kuyisa emhlweni ka vughevenga ekaperijuri kumbe eka yona 10 munhu a ringetaka ka vukhamba leby kombisiweke eka xiphemu, ntsena eka engetelo leswku nhlamulo kumbe tsalwa leri fanaka ku vani vumbhoni eka vudyohi lebyi nga chadyiwa.
Ku tsandzeka ku landzelala nawu
Hi ku engtela eka xuma xin?wana na xin?wana ku ya hi Nawu lowu, munhu loyi a endlaka vudyohi loyi a- 15
lxxxii endlaka xin?wana na xin?wana a nga ehleketi eka nxaxameto lowu ngari wa kahle wa Huvo ku ya hi mhaka yinwana leyi hlanganeka na ndzavisiso;
lxxxiii endlaka xin?wana na xin?wana hi ndlela leyi hlanganeka na ndzavisiso leswku swi tava swi endleiwi eka huvo loko kuyisa emhlweni ku ve kona eka huvo ya nawu;
lxxxv ku tsakela ku kavanyeta kuyisa emhlweni kumbe ku huma endlelni eka tindhawu leti vuyingiseri byinga endliwa; 20
lxxxvi mavunwa yo lova ku-
lxxxvii i mukamberi a huvo ya xinawana; kumbe b munhu loyi ang na mpfumeleloeka nawu eka huvo ya xinawana; kumbe lxxxviii ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela eka rihanyo ra yena eka xikombelo xin?wana xin?wana xa mukamberi hansi ka xiphemu xa 77.25
Vughevenga na nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo
I ku tlula nawu kukhontraveni xuma xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu. 30
Loko munhu ku kumeka leswaku tlule nawu wa Nawu lowu hi nkarhi wun?wana lowu nakambe wu yelanaka na kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, munhu yoloye a nga voniwa nandzu eka ku tlula nawu wa Nawu lowu, kumbe kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, kambe hayi hi vumbirhi.
Vuendli bya vughevenga hansi ka Nawu lowu hi mpfumelelo I nkavenyeto eka matirhelo ya mpfumelelo. 35
handle ka swin?wana na swin?wana eka ntwanano lowu katsaka eka nawu wun?wana, ku hih Nawu lowu swi liyabulu eka ndziho wunga ri lowu hundzaka ku ringana R10 000 000, kumbe kuva ekhotsweni nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 10, kumbe hi vumbirhi ndziho na le khotsweni. 40
mpfumele lowu nga kimiwa eka nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo swi tlula eka vuamukeri bya vutirafi leby nga hundzeki 10% wa anyuwali yo tlula mpfumelelo.
Huvo ya majisitarata ku humesa nawu 5
handle ka swinwana leswi nga ka ntwanano lowu katsaka milawu yin?wana, huvo ya majistarata yina pfumelelo wo humesa vutirafi eka vughevenga kumbe nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo hi ku ya hi Nawu lowu.
Mphakelo wa matsalwa 10
handle ka loko kumbexani swi nyikiwile eka Nawu lowu, xitivso, xikombelo kumbe tsalwa rin?wana leri, ku ya hi Nawu lowu, fanekelaka ku phakela eka kumbe ku nyikiweke eka munhu, wu phakeriwa kahle kumbe nyika loko ku ri kumbe-
lxxxix fikisiwile ka munhu yoloye;
xc yisiwile ka munhu yoloye; 15
xci yisiwile hi poso leyi nga na mpfumelelo eka adirese ya munhu yoloye; kumbe xcii ku navetisiwile eka Gazzete
Vumbhoni byi nga ni nkoka
eka vughevenga byi n?wana na byi n?wana le byiy ka emahlweni ku ya hi Nawu lowu, loko ku ri navumbhoni leswaku I tsalwa ra mavunwa, ku nghena kumbe rikhodo kumbe mahung ya mavunwa humaaka eka kumbe eka buku, tsalwa, pulani, xifaniso kumbe vu halyisa bya 20 khomphuyuta, eka nkalo wa vumbhoni eka ntwanano, munhu loyi a a nga hlayisa xilo xolexo wu ehleketeriwa ku endla tsalwa, vunghenelo kumbe rikhodo kumbe ku hlayisa mahungu.
tsalwa, vughenelo kumbe rikhodo, kumbe mahungu, endzeni kumbe buku yin?wana na yin?wana, tsalwa, pulani xifaniso kumbe vuhlayisi bya khomphuyuta eka vumbhoni tain 25 hivuamukelo bya marito ya nkoka eka kumbe eka yona hi munhu loyi a humelelaka ku va aendlile, nghenile, rikhodile kumbe ku hlayisa yona handle ka loko ku ri na vumbhoni eka ntwanano lowu munhu akali a nga wu endlangiki, nghenelangiki, rikhodangiki kumbe ku wu hlayisa. 30
KUNYIKA LOKU TIVEKAKA
Holobye a nga endla swi nawana ku ya hi-
xciii swivumbeko swin?wana na swinwana leswi lavekaka ku tirhisiwa eka ndlela ya Nawu lowu;
xciv mpimo wa nomboro ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo, 40 mayelana vugembuli lebyi nga tanyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, xirho eka xiphemu xa 45;
xcv ku kombisiwaka ka muhlovo na mpimo lowu nga tirhaka eka ntolovelo eka Riphabliki mayelana na mhaka yin?wana ku ya hi Nawu lowu;
xcvi ntoloveto hi Huvo ya vukamberi bya yona, ndzavisiso na ku pima nkoka wa swivangelo ku ya hi swiphemu swa 33 na 34; 5
xcvii nkarhi, ndlela na xivumbeko, na mhaka ya mahungu eka ku nyikiwa hi ku ya hi xiphemu xa 35;
xcviii mpimo wa lehansi eka malunghiselelo, ntirhiso na nhlayiso wa tindhawu leti nga, kumbe lavaka kuva, tindhwa ta mpfumelelo, leti ka tona mpimo wa lehansi wufaneleke ku- 10
xcix i kunyika eka vurindzi eka vughembuli, na a ku nyika eka nsirhelelo wa lavatsongo eka ku humesela eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe c ntolovelo, mhaka yin?wana na yin?wana ya mhangu leyi nga tekeriwaka emiehleketweni kahle kahle kumbe mfhumba lowu hlamuseriwaka hi ndlela yo vuyeriwa eka swilo swa Nawu lowu. 15
endzhaku ko ti hlanaganisa na Huvo, Holobye a nga endla swanawana mayelana-
ci muhlovo na mpimo eka ndlela na mayimelo ya swi nawana na vulawuri eka-
ciii muhlovo wa mintlangu leti nga tlangiwiki eka khasino;
civ vulawuri na mpimo eka bingo kumbe ntlangu lowu yelanaka; nakambe cv mpimo wa lehansi hi kulandzelela mafambiselo ya mpfumelelo hi tihuvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu, ku katsa- 25
i ku nyika , ku yimisiwa, ku humesa, ku vonisisa na hundzulo wa mpfumelelo wa vugembuli;
a mafambiselo eka maendlelo ya swikombelo, ku katsa ndzavisiso leswaku wu hlanganiswa eka nkarhi wun?wana wa hansi lowu twaka hi ku landzelela swikombelo swa mpfumelelo ku swi hlanganisa; 30
b ndlela yo hlanganisa na endzhaku ka ku nyikiwa ka mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xihundza;
c mayimela na ndlela ya vukamberi eka bindzu ra mpfumelelo na tsalwa na rikhodo leti fanekelaka ku hlayisa no yisa eka huvo leyi yelanaka ya pfumelelo; nakambe 40
d muhlovo, mpimo wa lehansi na nkoka wa switirho swa vugembuli leswi nga tirhisiwaka eka mpfumelelo.
Holobye a nga endla swanawana leswi kombisaka, hi kulandzelela swikombelo eka mpfumelelo wa rixaka hansi ka Nawu lowu-
cvi ndlela na xivumbeko eka swikombelo swa mpfumelelo swi fanekele ku heketiwa;
cvii hakelo wa mali, na ndlela leyi ku beja, hi ku landzelela eka muhlovo wo hambana eka mpfumelelo, ku katsa mali hi kulandzelela swa- 5
a ndzavisiso wa vutshembeki; kumbe b mipmfumelelo;
cix mafambiselo eka ku tekela miehleketweni ka swikombelo, ku ktsa ndzavisiso leswaku ku hlanaganisa na nkarhi wun?wana hansi ka ku yingisela hi kulndzelela eka swikombelo swa mipmfumelelo swi fanekele ku hlanganisiwa; 10
cx nkarhi wa mpfumelelo na mafambiselo na mali ya ku endla hintshwa mpfumelelo;
cxi matirhelo lamang hlangnisiwa na mpfumelelo, ku ya hi xiphemu xa 485; nakambe cxii matirhelo na swilaveko eka ndzhuriso wa mpfumelelo, kumbe ku tsakela eka mpfumelelo. 15
endzhaku ko endla swi nawana ku ya hi Nawu lowu, handle ka swi nawana leswi kombisiweke eka xiphemunyana xa 1a na d, holobye cxiii fanekele-
cxv ku tihlanagnisa na Huvo na huvo ya xifundzankulu yo nyika mpfumelelo.
Nkambisiso wa milawu na ndzhuriso wa malunghiselo
Nawu lowu wu kambisisa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996). 25
Vito leri tsongo na masungulo
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 2003, no tlhela wu ta eka matirhelo eka siku ku lunghisiwaka hi Nkulunkumba hi ku xitiviso eka Gazzete.
NONGONOKO 30
Nhlamuselo
eka Nongonoko lowu-
siku leri pfunaka? ku vuriwa siku leri eka rona Nawu lowu, kumbe nhlayiso lowu yelanaka wa wona, swite eka matirhelo ku ya hi xiphemu xa 89;
Nawu lowu nga hundza? ku vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996) 35
Vumbhoni eka Nongonoko lowu-
cxvi eka xiphemu hi tinomboro, I vumbhoni eka ku twanana ka xiphemu xa-
i Nawu lowu nga hundza, loko tinomboro ti landzeriwa hi marito ?ya Nawu lowu nga hundza?; kumbe a Nawu lowu, eka ndlela yin?wana. 40
cxvii eka xilo kumbe xilonyana hi nomboro I vumbhoni eka ku twanana ka xilo kumbe xilonyana xa Nongonoko lowu.
Handle ka Nawu lowu nga hundza, Xinawana xa Nomboro ya R 1425 kutivisa hi vukulu hansi ka xiphemu xa 17 xa Nawu lowu nga hundza hi ti 21 ta N?wedzamhala 2000 yisa emahlweni hi ndlela ya matimba tani hi loko wu tivisiwi hi vukulu ku ya hi nawu wa xiphemu xa 87, hi mpfumelelo lowu lndzelaka: 5
cxviii Nhlamuselo ya ?byako? hi Xinawana xa 1 lexi nga tsemiwa; nakambe cxix Swi nawana swa 4, 8, 10, 11, 12, 16, 28, 29, 39, 40, 411, 42, 62, 63 na xa 64 swi tsemiwile.
Mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu tirhisiwaka wa xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzalexikulu, na ndlela ya matimba hi xihatla kungasi fika siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni eka ndlela ya matimba, nhloko mhaka eka nhlayiso wa Nawu lowu, na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka. 10
Hi ku landzelela mpfumelelo lowu kombisiweke eka xilonyana xa 2-
cxx xiphemu xa 171 axi tirhi kufikela siku ro tlange ra nharhu ra siku leri pfunaka, kumbe siku lero ra khale tani hi Huvo, endzhaku ko languta nawu wun?wana na wun?wana wa mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, yi nga tiyisisa eka tindhawu tokari to va nimpfumelelo;
cxxi swi nawana lewi nga endliwa ku ya hi xiphemu xa 871f aswi tirhi kufikela eka siku ro tlangela ro sungula eka rona laha swi nawana swo tani hi sweswo swi nga hi ndlela ya matimba; 15
cxxii xiphemu xa 46 a xitirhi kufikela eka siku leri pfunaka ro tlangela ra vunharhu.
Timfanelo tinwana kumbe vucha vito hivuntshwa lebyi tsekeriwaka hi, kumbe mfanelo leyi endliweke, munhu un?wana na un?wana ku ya hi nhlayiso wun?wana wa Nawu lowu nga hundza, lowu nga tirhisiwangiki kumbe ku fikeleriwa nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka ri fanekele ku langutiwa eka ku va timfanelo ta le nawini kumbe vu cha hivuntshwa eka, kumbe mfanelo leyi humesiweke, leyi munhu ku ya hi mayelana Nawu lowu wa nhlayiso, ku sukela siku leri timfanelo, vu cha hi vuntshwa kumbe timfanelo eka arose yo sungula, nhloko mhaka eka nhlayiso wa nawu lowu. 20
Xitiviso lexi nyikiweke hi munhu eka munhu un?wana ku ya hi nhlayiso wa Nawu lowu nga hundza lowu fanekelaka ku langutiwa tani hi xitiviso lexi nganyikiwa ku ya hi nhlayiso lowu yelanaka wa Nawu lowu, ku sukela eka siku leri ku nga nyikiwa xitiviso hansi ka nawu lowu hundzeke. 25
Tsalwa leri, endzhaku ka siku leri pfunaka, ri phakeriwile eka kukotisa ka Nawu lowu hundzeke ku fanekele ku langutiwa tani hi kutsakisiwa ku phakela eka ndlela ya Nawu lowu.
Xikombelo lexi nga nyikiwa hi mukamberi, ku ya hi nhlayiso wun?wana na wun?wana wa nawu lowu nga hundza, na ku khumbeka ko htlisa endzhaku ka siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni vukhumbeki, nhlokomhaka eka nhlayiso wa nawu lowu hundzeke. 30
Ntswalo wa tiko
Xiphemu xa 55 xi tirhisa- 35
a ku ya hi xitlhangu xa rixaka eka mfumo kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana lowu khomelaka kumbe vaamukeri eka rifuwo rin?wana na rin?wana kumbe vukahle eka landzelelo wa mighingiriko ya vugembuli eka kumbe eka xtlhangu xa mfumo, ntsena endzhaku ka siku leri langutiwaka hi Holobye hi ku xitiviso eka Gazette; 40
b ku ya hi enthiti leyi kombisiweke eka xilonyana xa 2 a, ntsena endzhaku ka siiku leri langutiweke hi Holobye hi xitiviso eka Gazette; kumbe cxxiii henhla ka vuto eka ndlela ya matimba eka Nawu lowu, hi ndlela yin?wana.
handle ka xiphemu xa 55, loko ku langutiwa xikombelo xa mpfumelelo wa khasino eka nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka siku leri yelanaka leri langutiwaka ku ya hi xilonyana xa 1, huvo yo nyika mpfumelelo yi fanekele ku languta- 5
cxxiv ntswalo wa swa timali eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli lowu endliweke hi Tiki, xirho xa Tiko kumbe nhlangano wun?wana wun?wana eka wona laha Tiko ri nga na xiphiqo, ku katsa-
a Nhluvukiso wa Nhlangano lowu nga Pimiwa wa Transkei;
b Bangi ya Nhluvuko lowu nga Pimiwa wa Vanhu va Ciskei; 10
c Komponi yin?wana na yinwana na ntirhisano eka wona laha yin?wana na yinwana eka enthithisi leti longloxiweke eka ndzimana ya i ku ya eka ya ii ti nga va ticincerwe eka; kumbe d Xirho xa tiko kumbe nhlanganoeka wo laha tiko ri nga ni xiphiqo eka xona laha enthithi swi vulaka swona eka ndzimana ya i na iv ti nga rhurhiseriwa eka ntswalo eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe cxxvi ku nghonoka ka le nawini ko fana vafambisi vajuridixiyali ya nhlayiso, vafambisi va judixiyali kumbe xivumbeko tani hi loko swi nyikiwile eka Nawu wa 15 Tikomponi, wa 1973 Nawu wa Nomboro ya 61 wa 1973, kumbe nawu wun?wana enthithi lowu langutiweke eka ndzimana ya a.
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka 20
Munhu loyi ari xirho xa Huvo nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka-
cxxvii eka kuva xirho xa Huvo henla ka kuta ka matirhelo ya Nawu lowu, loko munhu yoloye ang chiwangi hi vuntshwa kuva xirho xa Huvo ku ya hi xiphemu xa 67; nakambe cxxviii handle ka swona, ku yisa emhlweniku va xirho xa Huvo, vukhomeri eka xiyimeko xona xexiyani munhu loyi axi khomile nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ya fikela eka loko swiherile eka munhu loyi a hlawuriwile ku ya hi Nawu lowu nga hundza. 25
Munhu loyi a endleke nkarhi tani hi mukamberi hansi ka Nawu lowu nga hundza nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka I mukamberi ku ya Nawu lowu tani hi siku leri pfunaka, nhlokomhaka eka ndlela yoyisa emahlweni ka Huvo.
Vumbhoni bya mukamberi leby nyikiweke ku ya hi Nawu lowu nga hundza na nkarhi wolowo wa ntiyiso endzhaku ka siku leri pfunaka ku yisa emhlweni eka ntiyiso tani hi vumbhoni bya nkarhitani himukamberi, tani hi loko swi nyikiwileku ya hi Nawu lowu, ku ya fikela swi hela hinkarhi kumbe swisuriwa hi Huvo. 30
Mpfumelelo wa rixaka munhu loyi, nkarhi wolowo Nawu lowu nga hundza, ku va na mpfumelelo wa muhlovo lowu, ku ya hi Nawu lowu, ku laveka ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, ang endla xikombelo eka huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo eka kucincela eka mpfumelelo wolowo, na huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu wu fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto eka mpfumelelo wa khale, eka ndlela yo yelana hiku ya na matirhelo. 35
Munhu loyim nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ve na mpfumelelo eka muhlovo wolowo leswaku, ku ya hi Nawu lowu, aswi laveki ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, kambe wu nga nyikiwa, a nga endla xikombelo eka 6 wa tinhweti endzhaku ka siku leri pfunaka ku huvo yo nyika pfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo ku cincela eka mpfumelelo fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto wa mpfuemeleo wa khale, na huvo yo nyika mpfumelelo, eka kuyelana ka na mawtirhelo.
Nhluvukiso wa kutirhelana ka nawu wa vugembuli na nawu 40
Huvo yi fanekele ku sungula nhlangano ku languta na kuvika eka nawu wa rixaka ku endla kutirhela ka vugembuli eka Riphabliki, ku tlhela ku katsiwa xiviko xa wona eka nongonoko wun?wana na wun?wana wa nawu wa rixaka lowu nga ka hlangano wu langutiwa hi ku tsundzuxana.
Handle ka xiphemu xa 712, nhlangano lo nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi wu nga katsa-
cxxix vayimeri va huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu; na 5
cxxx vanhu van?wana, loko kumbe vanhu vo lavo vari swirho swa Huvo.
Xiphemu xa 713 na 4 ku tirhisa eka nhlangano lowu nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi.
Nhlangano lowu nga ka xivandlaku ya hi xilo lexi yi fanekele ku tivisa hi hlanganisa eka Huvo na Huvo eka lembe rin?we endzhaku ka siku leri pfunaka. 10
Eka malembe mambirhi endzhaku ka siku leri pfunaka, Holobye, endzhaku ko languta xitiviso eka nhlangano na matirhelo man?wana ya Huvo na Huvo, fanekele ku tivisa nawu wa Palamente eka xinawana lexi xa vugembuli eka Riphabliki.
Ku rhurhisa ka tinomboro leti pimeke ta mpfumelo wa khasino 15
Handle ka ku ta ka matirhelo ya Nawu lowu nga hundza-
Xiphemu xa 13 (j) xa nawu lowu, handle ka marito lama landzelaka eka xindzimana nyana xa 13 (j)(ix), swi tshamisa xisweswo eka ndlela ya matimba ku fikela eka swi nawana leswi endlaka hi Holobye ku kombisatinomboro leti pimiweke ta ndlela ya matimba eka mpfumelelo wa tikhasino, tani hi xiphemu xa 45 na nawu lowu. 20
Vanhu lava va hlawuriweke
Handle ka kuta ka tirhelo ra xiphemu xa 14-
cxxxi xiphemunyana xa 1 ku ya eka xa 4 xa xiphemu lexi tshama ka xi na tirhi kufikela siku leri vekiweke hi Holobye eka xitiviso xa Gazette endzhaku ka Huvo yi sungurile ntsariso wa rixaka eka vanhu lava va nga hlawuriwa tani hi xiphemu xa 14 5; na 25
cxxxii xiphemu nyana xa 8 na 11 xa xiphemu lexi saleke xingatirheki-
i hi ku landzelela mighingiriko yin?wana ya vugembuli hanle ka ya vutirisi bya ku pimiwa bya michini ya vuhakelelo, ku ya fikela siku leri nga vekiwa ku ya hi ndzimana ya a; kumbe a hi ku landzelela vutirhi lebyi pimiweke bya muvhi yo hakela, ku fikela siku leri nga vekiwa hi Holobye hi xitvisoeka Gazette endzhaku ka Huvo yi tsundzuxile Holobye leswaku xivangelo na ku pfuna swi vula kuhumelela ka ku yisa enhlweni matirhiselo ya michi hi vanhu lava va nga hlawuriwa.
MEMORANDAMU EKA SWILO SWA Nawu Mbisi YA VUGEMBULI YA RIXAKA, YA 2003
Vuyimelo na swilo swa Nawu Mbisi
Nawu Mbisi leyi yi vulavula hi languta Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nombor ya 33 wa 1996), na ku hlanganisa nhlayiso lowu nyingi eka xivumbeko lexintshwa, loko ku engetriwa nhlayiso wun?wana lowu tisaka milawu leyintshwa ya xikan?we ya rixaka na swi nawana swa xifundzankulu swa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini.
Nhlayiso lowuntshwa wa Nawu Mbisi-
I. nsungulo eka nongonoko lowu tivekakau eka ku nhlanagno lowu pimiweke lowu yelanaka na tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
II. ku tivi mapimelo, silaveko na mpimo lowu hungutiweke wo vavisa vanhu eka leswi bohekaka na engetel wa vugembuli;
III. ku tivisa sisitimi ya ntsariso wa michini ya vugembuli na maendlelo eka sisitimi leyi vonakaka eka mpfumelelo wa xifundzankulu;
IV. ku nyika sisitimi leyi fanaka ya rixaka ya vukamberi bya xi-elkitroniki lebyi pimiweke bya michini leyi hakelaka;
V. k usungu la nongonoko lowuntshwa wa mpfumelelo wa rixaka ku sivela vulaveki eka mimpfumelelo yin?wana ku lava vumbhoni hi vutalo eka kundlu xifundzankulu xin?we;
VI. ku nyika eka ntirhisano exikarhi ka nhlanag wa xinawana xa xifundzankulu na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka leyi ngakona;
VII. ku tivisa muhlovo wa mpfumelelo wa yunifomo na mpimo eka mpfumelelo wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; na
VIII. ku sungula nhlangano lowuntshwa wa mfumo, Huvo ya Nawu wa Vugembuli bya Rixaka. Kavanyisa ka 1 ku vekela ehandle nhlamuselo na nhlayiso lowu tirhisiwaka, lowu sungulaka leswi mighingiriko ya vugembuli yinga mighingiriko na kambe leswi yi wela eka hansi ka Nawu Mbisi, leswi mighingiriko yi swi endlaku timubejo na tiwejari, na mighingiriko yi endlaku mintlangu ya vugembuli, hambileswi maendlelo ya Xihluvi xa A manga lamntshwa, nhlayiso wu ya emhlweni eka nawu wa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 lowu nga katsa nkatsano wa tinhlamuselo to kuma ku pfuna lokufanaka.
IX. Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 2 ku tivisiwa nhlayiso lowuntshwa, lowu nyikaka ku pfuna ka nawu lowuntshwa wa ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ri ki nawini eka yuvifomo ya rixaka. Xiphemu xa 7 xi famba endzhaku, ku tivisa eku sunguleni milawu ya vugembuli eka swilo leswi fanaka na mayelana na nawu kumbe mintlangu. Xiphemu xa 11 xi kombisa ntlangu wo tsakisa.xikombiso; ku tlanga eka inthanete, handle ka nawu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun?wana. A ku na xinawana lexi humelelaka eka Riphabliki, kambe ndzhuriso wa nhlayiso wa Nawu Mbisi wu humesa nongonoko wa lowu lunghiselaka nawu wo tani eka vutihlanganisi na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na nhlangano wa swi nawana swa xifundzankulu, hi xikan?we loko swi nawana hinkwaswo swiri na nkarhi lowu ringaneke ku kota ku hlaya mhaka ya milawu na mafambiselo eka swi nawana. Xiphemu xa 14 xi tivisa nongonoko wa vutsakeri na milawu ya huvo leyi nga hlawuriwa eka vugembuli bya vanhu lava va nga tekaka nkarhi wo ringeta eka vugembuli. Xiphemu xa 16 xitsundzuxa milawu ya Nawu wa Vugembuli bya rixaka, bya 1996, ekamhaka ya nsusumeto wa swikweleti swa vugembuli. Hansi ka nawu lowu naga kona, vakweleti vo tano va susumetiwa hi nawu loko loko swi endla hi mayelana mighingiriko ya vugembuli lebyi byi nga na xinawana hi, nakambe kumbe swi nga fambelani na, nawu wun?wana na wu?nwana. Xipemu xa 16 xi ta cinca. Akuna mukoloti loyi a nga tanghena wa lavtsongo kumbe vanhu lava va nga hlawuriwa va nga ta susumetiwa. Hi ndlela yin?wana, vakweleti lava va nga ta nghena ku ya hi nawu wa vugembuli va tava va sumetiwile hi nawu, vakoloti lavanghenaka hi ndlela ya vugembuli bya le nawini leyi nga laveki ku nyikiwa mpfumelelo, swi ta susumetiwa ku ya hinawu eka ndlela yoleha ya ntolovelo kumbe xinawana xin?wana lexi nyikaku, nakambe mukoloti loyi a nga nghenaki hi ndlela yo ka nawu wa vugembuli ange vi loyi asusmetiwaka na ka tsongo. Ku wina ka vugembuli bya kala nawu swi ta va mhaka ya tiko.
XI. Xihluvi xa C Kavanyisa ka 2 milawu hi ndlela yo landzelela eka xinawana xa tindhawu ta vugembuli na kutivisiwa ko ya emhlweni nhlayiso lowuntshwa lowu nga endliwa hi ku vula swiphiqo swa vugembuli hi vutal. Nhlayiso lowu nga sala eka ntlawa swi nawana leswi nga kona hansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996.
XII. Xihluvi xa D Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo. Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. xiphemu xa 27 xi humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-eliktroniki eka rhikhodo ya mahungu lama yelanaka na michini leyi pimiweke
XIII. Xihluvi xa E Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
XIV. Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronnikiXihluvi xa C Kavanyisa ka 3 ku sungula kumbe ku endla mpfumelelo wa rixaka eka vanhu va lavaku ku kuma mpfumelelo.
XV. Xihluvi xa E na F Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
XVI. Hi ku engetela xiphemu xa 3 Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swi nawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki.
XVII. Xiphemuxa 57 xi lava Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula ntsari wa rixak ku pfuneta eka vulavisisi byo hlangana na huvoya mpfumleleo ya xifundzankulu. Kavanyisa ka 4 ku sungula Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka, na kuyisa emahlweni ka lei nga kona, hambi leswi yi nga cinca tsalwa. Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka yi hlanagnisa Holobya wa Vuxavisi na Vumaki, na ti MEC ta swifundza eka vutihla muleri eka tikhasino, rhyisisi, vugembuli na vuwejarini, Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka na Mutshami w xitulu wa minhlangano yo hambana ya swifundza yo nyika mpfumelelo.
XVIII. Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka a nge katsakanyi Vutshami bya xitulu eka minhlangano yo hambana ya swifundza, hikuva Huvo ayaha ri na nawu eka swivangelo na hikuva Huvo yi na vutihlamuleri hu landzelela eka nhlangano wa nyika mpfumelelo. Eka tindlela tin?wana ta vulandzeleri, tsalwa ra Huvo na ntirhisano wa silaveko aswi cinciwanga eka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996, hambileswi nhlayiso wu nga cinca eka vutivsi bya xinawana xa rixaka xofana Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali swa Vanhu, wa 1999(nawu wa Nomboro wa 1 wa 199).
XX. Xiyenge xa 5 xi sungula ni ku vumba tinomo ni swipimelo swa rixaka leswi swi nga kona mayelani ni nsindziso, ku vumba tiprovhixini mayelana ni ku thoriwa ka swipikitele hi va ka hi Huvo ya Rixaka yo Gembula ni ku sungula milandzu yo hambana hambana ehansi ka Nawu lowu.
XXI. Xiyenge xa 6 xi sungula vulawuri bya Holobye bya vulawuri byo vekela swi nawana, leswi pfunetaka eka vuhundzulukeli emahlweni ku suka eka vufumi lebyi byi nga ehansi ka Nawu wa Vugembuli wa 1996, ni ku hundzuluxiwa ka Nawu walowo.
XXV. Ku suka emasunguleni ku vekiwile leswaku Holobye wu ta gangisa Nawu Mbisi wo olova ku hundzuluxa Nawu wa Vugembuli wa Rixaka wa 1996. hi xikongomelo xalexo ku lulamisiwile mimpfampfarhuto yo hlaya swineneleyi yi kongomiseke eka mpfampfarhuto lowu ku fanelaka leswaku ku buriwa hi wona lowu wu tsariweke masiku ya 16 Sunguti 2001. Wu hangalasiwile hi DTI ku va ku burisaniwa hi wona eka MIMEC ni le ka Huvo yo Gembula ya Rixaka, ku katsa swin?wana swa swona. Hikwalaho ka mimbuyelo yo burisana eka MIMEC, ku hundzuluxiwa ko hlaya hlaya ku nghenisiwile ku tlhela ku nameketiwa eka dokumente hi xivumbeko xa Nawu Mbisi.
XXVII. DTI yi hlengeletile vuhlangani byo kambisisa hi xikongomelo xa thekiniki ni vapfuneti va swa nawu ku huma eka vufambisi byo hambana hambana bya tiprovhinsi eku heleni ka Mudyaxihi wa 2001, ku kambisisa mavonelo eka dokumente leyi a yi tirhiwa. Endzhaku ka vukambisisi byelebyo, naswona endzhaku ka ku va ku kumiwile xikomba-ndlela ku huma eka Holobye, DTI yi lerisile leswaku ku hluvukisiwa ka ntsengo wa mimpfapfarhuto leyo landzelelana, leswi a swi ya eka ku hungutiwa ka mpfamparhuto wa le ka nawumbisi ku heleni ka 2001.
ku nghenisiwa eka mpfampfarhuto swipimelo leswi swi faneleke mayelani ni vulawuri byo tirhisana eka tindhawu leti ti nga ni jurisdikixini yin?we, hi laha swi vumbiweke hi kona eka xiyenge xa 3 xa vumbiwa;
xitetimende xo twala xa vutihlamuleri byo nyika tilayisense ta migingiriko yo hambana hambana exikarhi ka matlhelo ya rixaka ni provhinsi ya hulumende;
endzeni ka rihlanguti ra ntirhisano wa jurisdikixini, endlelo lerinene ro lulamisa timhaka ta michini yo gembula;
xikombelo xo adiresa xivilelo xa xihatla ehenhla ka vugembuli byo sindzisa ni ku dzidziharisa, ku kommubejowa ka vugembuli bya le ka Internete, ni masungulo lama hi wona ku nga ni masungulo lama hi wona a ku sunguriwile vulawuri bya rixaka bya mintirho yaleyo;
ku nghenisiwile eka Nawu swilaveko swa masungulo swo tala tala leswi sweswi swi kumekaku eka vulawuri ku katsa ni vulawuri byo antswa bya masungulo ya vulawuri lebyi saleke; na ririmi leri ri xopaxopiweke, ro twala ni ku twisiseka, mpfampfarhuto.
Hi ku tirhisa endlelo ra nandzelelano wo tlhela ku mpfampfarhutiwa, swi ve rivaleni leswaku ku hundzuluka loku ku veke kona ku hundza xikopu xa ntolovelo xa vuhundzuluxi bya nawu-mbisi, kutani swi ta tika swinene leswaku ku khensiwa xikombelo xa Holobye eka Nawu wo vonakala lowu wu veketeriweke kahle, ku ri hava ku va ku sunguriwile hi vuntshwa. Loko ku landziwa mbhurisano eka timhaka ta nkoka wo herisa ni ku siva Nawu lowu wu nga kona (naswona ku va ku vile ni apili nkarhi wo leha ku huma ka swirho swa nkoka swa komiti ya palamende leswi swi kombelaka swintsongo eka hinkwaswo swa milawu-mbisi leyi yi hundzuluxiwaka), ti-ofixiyali ta DTI ti nyikile swileriso swo va ku lulamisiwa Nawu-mbisi wuntshwa lowu wu heleke, ku nghenisiwa ni tiprovhixini leti ta ha hanyaka ta Nawu lowu wu nga kona ku katsa ni timhaka hinkwato letintshwa leti eka tona swileriso swa nkarhi lowu wu nga hundza swi nyikiweke. Exikarhi ka N?wandzamhala wa 2001 na Mawuwana wa 2002, ku lulamisiwile tsevu wa mimpfampfarhuto ya nawu-mbisi yi hangalasiwa eka Huvo ya Rixaka ya Vugembuli ni vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense. Ku burisana ku endliwili ni vapfuneti va swa nawu ku suka eka mavandla man?we hi Mudyaxihi wa 2001, Mawuwani wa 2002 na Mhawuri wa 2002.
XXIX. Mpfampfarhuto wa vunkombo wa Nawumbisi lowu endliweke hi siku ra 10 Mhawuri 2002, wu kombeta mbhurisano ni vapfuni va swa milawu va huvo ya vugembuli ya tiprovhinsi kutani ku burisana ku ve kona eCape Town hi siku ra 7 wa Mhawuri 2002.
XXX. Ku landzeriwa ka ku amukela swibumabumelo eka ku angula ka swibumabumelo swa mpfamparhuto wa 7, mpfampfarhuto wa 8 wu hangalasiwile eku sunguleni ka N?wandzamhala wa 2002, nakambe ku rhambiwa vurhumeri bya nkanelo bya PLA ni NGB Mpfampfarhuto wa vukaye wu kombeta vuxopeleri bya wo hlutisisisa ku ya hi ku landza tinhlamulo leti a ti ta eka swibumabumelo leswi swi kumiweke endzhaku ka loko ku humesiwile mpfampfarhuto wa 9.
XXXI. Mpfapfarhuto wa 10 wu hangalasiwile leswaku vanhu va ta nyika mbono, kutani switsundzuxo swintshwa swi nyikiwile hi DTI ku landza ku amukeriwa ka swinghenisiwa swo hambana hambana swo huma eka tiphati tin?wana. Nawumbisi wu kombeta ku hundzuluka ku ya hi swihoxiwa swoleswo. Ngopfungopfu:
Tiprovhixini ti engeteriwile ku kombeta swivilelo hi tlhelo ra tirhisa-ku tlurisa vugembuli ni vugembuli byo dzidzharisa na nsindziso hi-
a ku nghenisa sisteme yo va ku ni ku ka ku nga nghenisiwi hi ku swi tsakela ka vanhu lava va kalaku va nga ri kahle ku va sivela leswaku va nga gembuli, ku ya hi tiprovhixini ta ku hundzuluka ka swilo loku ku hundziselaka mahlweni ku tirhisiwa ka sisteme ku kala rijistara ri tumbuluxiwa;
b ku nghenisiwa ka swilaveko ku va ku rhumeriwa switiviso swo tsundzuxa eka tindhawu leti nyikiweke tilayisens, ni le ka vunavetisi bya vugembuli, ni swipimelo ehenhla ka vunavetisi;
c ku nghenisiwa ka ntshimbiso wa le lokixini wa tindhawu to gembula eka tona;
d ntshimbiso eka ku tirhisa ka krediti ku hakela eka vugembuli na mavekelo ya ti ATM eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
e ntshimbiso eka enhliso lowu yelanaka na ntirho lowu nga nyikiwa hi vanyikiwa;
f ku tivisa eka mpimo wa lehansi eka tiawara ta ku pfala ta hinkwawo masiku;
g ku nyikaeka ku kala ka nsusumeto eka debt ya vugembuli eka nkarhi wun?wana;
h ku nyika eka forfeiture eka kuhumelela loku ngari ki nawini;
i ku laveka ka valawuri byo nyika tilayisense ku languta vutinyikeri bya mukomberi, hi ku languta timhaka ta tiko eka vugembuli, na endla mhaka ya layisense eka matirhelo eka languta lokoko, na kutivisa vukamberi bya nkarhi nyana eka kuhumelela hi munyikiwa ;
j engetelo eka timhaka ta tiko eka vugembuli eka ku languta hi Holobyenkulu eka ku kombisa tinomboro ta mpimo wa lehenhla eka tilayisense ta tikhasino leti nga nyikiwa.
Provinxini mayelana ku tsarisa eka michini ya vugembuli na tidivhayisi swi vekiwile hi kulandzelana eka ku sungula rijistara yin?we ya rixaka, hi ku kombela vumaki eka ku tsarisa tidivhayisi eka nkarhi wa vumaki kumbe vuhumeso. Eka vugangiso bya le ndzhaku eka ku kombelo ka engetelo wa taggini kumbe ku kombisa tidivhayisi swi humesiwile.
Swilaveko swa mphikizano eka nxaviso swi tivisiwile hi ku pfala hi mpimo wa libatrari eka tikhasino to hlaya hi sisitimi ya ndlela leyi tirhanaka na swi nawana. Vughangisi lebyi nga hundza ku humesa mpimo mayelana na layisense swi humesiwile.
Swilaveko eka ku tivisa mayelana na matimba ya nhlayiso wa vantima swi humesiwile eka provinxini leyintshwa-
a ku laveka ka vulawuri byo nyika tilayisense ku languta vutinyikeri bya mukomberi eka ku languta matimba ya nhlayiso wa vantima na ku endla mhaka ya tilayisense eka matirhelo eka ku languta na ku tivisa vukamberi bya nkarhi eka kuhumelela ka munyikiwa un?wana na un?wana; na b engetelo eka matimba ya nhlayiso wa vantima eka ndlela ku langutiwa hi Holobyenkulu eka kombisisa ka tilayisense ta tikhasino ta mpimo wo karhi ku nyikiwa.
Hi ku engetela, swin?wana swa nhlangano hi vuntshwa swa swiphemu, ku dyondza hivuntshwa eka tinhlamuselo, ndzulamiso wa vumbhoni bya le ndzeni, na swin?wana swa xithekiniki swi endliwile eka Bili
MATIRHELO YA TIKO EKA SWA TIMALI
A ku na engetelo eka nhlengo lowu lavekaku ku nyika mhaka eka provixini ya bili.
MATIRHELO YA VUMBIWA
Swi landzeriwa ngopfu eka ku yisiwa leswaku provixini ya bili yi katsiwile eka swilaveko swoyelana na vumbiwa.
MAFAMBISELO YA PALAMENTE
Vatsundzuxi va Nawu wa Tiko na Ndzawulo ya Trade na Industry swi le ka mhaka leswaku Bili leyi yi fanele ku tirhana yona eka kukotisa eka mafambiselo lama nga hlamuseriwa eka xiphemu xa 76 kumbe eka Vumbiwa ku sukela yi ya ehansi eka ndhawu ya vutirhelo leyi nga tsariwa eka Nongonoko wa 4 eka Vumbiwa, mavito ku nga ?tikhasino, rheyisisi, vugembuli na vuwejarini, aku katsiwi tilotharisi na mintlangu yo hlambela?.
ISBN 0 621 33867 2
<fn>tso_Article_National Language Services_Nawu wa Ndzinganiso w.txt</fn>
Nawu wa Ndzinganiso wa Afrika Dzonga
Nawu wa Swihlahla wa Rixaka, wa 84 wa 1998
Matirhiselo ya ndzinganiso na nsirhelelo wa swihlahla swa Afrika Dzonga
Tipholisi tintshwa ta Afrika Dzonga na milawu swi hlohlotela ku tirhiseka ka kahle ka switirhisiwa swa swihlahla.
Nkomiso:
Xifaniso lexi xi kombisa hilaha Nawu wa Swihlahla swa Rixaka wa Afrika Dzonga wa 84 wa 1998, wu kongomaneke na ku ringanisa matirhiselo na nsirhelelo wa swihlahla swa Afrika Dzonga, hi mafambiselo yo tiyiseleka ya swihlahla. Xidemokrasi eAfrika Dzonga xi hlohlotele nhluvukiso wa milawu yintshwa ya swihlahla na maendlelo ya mafumelo. Hi 1994, Afrika Dzonga yi humelele ku suka eka nkarhi wa mfumo wa valungu vantsongo ehansi ka xihlawuhlawu na endlelo ro tika ra xidemokrasi na ku cinca loku khumbhaka swihlahla, mbuyelo lowu vantima a va tsoniwa wona khale. Milawu ya swihlahla yintshwa yi ringete ku nyika vanhu ku fikelela eka swihlahla loko hi le tlhelo ku tlakusiwa matirhiselo ya kahle na nhluvukiso wa ikhonomi. Mhaka ya masungulo i Nawu wa Swihlahla wa Rixaka, lowu bohaka nkaye wa milawu ya nhlamuselo leyi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka swiboho swihi kumbe swihi swa milawu ya swihlahla. Hi ku tirhisa milawu leyi ya nkaye tanihi xiletelo, milawu yi vumbiwile ku tlakusa matirhiselo yo koteka, mafumelo ya ntirhisano na ku nghenelela ka vahoxi va xandla. Hambi swi ri tano, mavandla ya xiyenge xa vaaki eka muganga, a ya cinci hi rivilo leri fanaka na ra xivumbeko xa tipolitiki: sweswi ntlhontlho i ku simeka pholisi ya miehleketo yo ya emahlweni na milawu eka swiyenge hinkwaswo. Swihlahla swa mfumo i swa swikongomelo swa mune swo landzelelana: dyondzo, ku pfuxa hi vuntshwa, mfuwo na ximoya. Leswi swi hambana na khale ka milawu ya swihlahla na swipimelo leswi a swi rhandza endlelo ra ?vukahle no sirhelela? eka swihlahla.
Ku hlakulela ku cinca ka tipolitiki eAfrika Dzonga ku suka hi 1994 swi endle leswaku ku va na milawu yintshwa ya swihlahla
Minhlawulo: hi 1994, nhlawulo wa xidemokrasi wo sungula wa Afrika Dzonga wu tise mfumo wuntshwa ku va na matimba.
Vumbiwa byintshwa: Ehansi ka vuleteri bya Vumbiwa bya nkarhinyana lebyi pasisiweke hi 1993 endzhaku byi va Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996), Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla (DWAF) yi sungule pholisi yo anama ya xiyenge no lulamisa milawu.
Hi Nyenyankulu 1995 nhlengeletano a tiko yi tumbuluxe Green Paper, leri tirhisiwaka ku yisa emalweni ku tihlanganisa na vahoxi va xandla.
Green Paper ri vumba masungulo ya tsalwa ra ximfumo ra pholisi leri kandziyisiweke hi Ndzhati 1997, White Paper. Leri ri tirhisiwa ku mpfapfarhuta Nawu wa Swihlahla wa Rixaka.
Nawu wa Swihlahla wa Rixaka.
Goza ro hetelela a ku ri ku endla nawu wa pholisi ya swihlahla yintshwa hi Hukuri 1998 eka Nawu wa Swihlahla wa Rixaka (Nawu wa 84 wa 1998).
Masimekelo
Ku sukela hi 1998, hi ku seketeriwa hi Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Matiko ya Mfumo wa UK (DFID), DWAF a yi khomane no simekiwa ka nawu.
Xiyenge xa 24 xi ri, ?Un?wana na un?wana u na mfanelo yo va na mbango lowu sirheleriweke, leswaku ku ta va na ku vuyeriwa ka rixaka ra sweswi na le ra ha taka, hi ku tirhisa milawu leyi twalaka na swipimelo swin?wana leswi tlakusaka nsirhelelo wa mbango no sirhelela ku tiyiseleka ka nhluvukiso wa vuxaka bya vanhu na ntumbuluko na ku tirhisiwa ka switirhisiwa swa ntumbuluko hi hala tlhelo ku tlakusiwa ikhonomi yo twala na nhluvukiso wa vaaki.? Hi ku fambisana na leswi, xiyenge xa 3 xa Nawu wa Swihlahla swa Rixaka xi paluxa milawu leyi nga ta tirhisiwa ku endla swiboho swihi kumbe swihi mayelana na swihlahla:
Swihlahla swa ntumbuluko a swi fanelangi ku onhiwa kumbe swi hlayisiwa eka swiyimo laha hi mavonelo ya Holoye, matirhiselo ya misava yantshwa laya ringanyetiweke ya tsakeriwa ku ya hi mimbuyelo ya ikhonomi, vaaki kumbe ya mbango
Ndhawu ya minimamu laha muxaka wa kona wu faneleke ku hlayisiwa
Swihlahla hinkwaswo swa (ntumbuluko, swibyariwa na nhova) swi fanele ku hluvukisiwa ku endlela ?
ku hlayisa ku hambana ka ntumbuluko, vuxaka exikarhi ka muganga na leswi va rhendzeleke na leswi kumekaka emisaveni;
ku tiyisela eka mbuyelo wo hambuka eka ikhonomi, vaaki na mbango;
ku tlakusa ku hangalasa ka mbuyelo wa ikhonomi, vaaki, rihanyo na mbango hi ku ringana;
ku tlakusa rihanyo na matimba yo hanya;
ku hlayisa switirhisiwa swa ntumbuluko, ngopfu-ngopfu misava na mati;
ku hlayisa switirhisiwa swa ndzhaka no tlakusa ku saseka ka ntumbuluko, nkoka wa mfuwo na wa ximoya; na ku humelela ka vanhu kumbe swiyenge swa vanhu lava tshikileriwaka hi xihlawuhlawu. xiyenge xa 33.
Nawu wa Ndzingano
Nawu wa Swihlahla swa Rixaka, 1998
Ku tiyiseleka ka mafambiselo ya swihlahla swi vula matirhiselo yo ringana na nsirhelelo wa swihlahla
Nawu wu nyika milawu yo tiyiseleka ka mafambiselo ya swihlahla, lowu tirhaka eka swiboho hinkwaswo swa ximfumo leswi khumbaka swihlahla, ku nga va ku ya hi Nawu wa Swihlahla swa Rixaka kumbe nawu wun?wana. Leswi swi vula leswaku matirhiselo yo tiyiselaka ya swihlahla ya fanele ku ringanisiwa hi ku sirhelela swihlahla na minsinya. Vafambisi va swihlahla na Vaofisiri va Swihlahla (lava thoriweke eka DWAF na minhlangano yin?wana yo fana na tihuvo to hlayisa ntumbuluko) va ta lava ndzingano wa kahle, hi ku tirhisa tipholisi ta rixaka, maendlelo na tindlela ta DWAF.
Nsirhelelo
Swihlahla swa mfumo swi na nsirhelelo wo hlawuleka ? matirhiselo hinkwawo ya fanele ku va na mpfumelelo.
Ku tsemelela minsinya eka nhova ya ntumbuluku a swi pfumeleriwi ku nga ri na layisense.
Swihlahla swin?wana na nhova swi nga vuriwa leswi nga le ka tindhawu leti sirheleriweke
Nsinya, ntlawa wa minsinya, nhova kumbe tinxaka ta minsinya swi nga va leswi sirheleriwaka
Holobye a nga nghenelela hi xihatla ku sivela ku herisiwa ka swihlahla no pfuxa hi vuntshwa tindhawu leti pfumalaka swihlahla hi ku ti endla tindhawu ta swihlaha leti sirheleriweke.
Matirhiselo
Ku ringanisa nsirhelelo wa swihlahla hi matirhiselo ya kahle, Nawu wa Swihlahla wa Rixaka wu lawula matirhiselo yo hambana, ngopfu-ngopfu swihlahla swa Mfumo, ku suka eka matirhiselo yo pfuxa hi vuntshwa ku ya eka swa mabindzu na swihlahla swa muganga.
Matirhiselo ya kahle
Timfanelo ta matirhiselo, mafambiselo, malawulelo na matirhelo ya swihlahla swa Mfumo na mahumeleriselo ya swona ya le mavokweni ya Holobye wa Timhaka ta Mati na Swihlahla. Hambi swi ri tano, hi ku fambelana na xilaveko xo tiyiseka xa nhluvukiso wa vaaki tanihi leswi xi hlamuseriweke eka Vumbiwa, a nga nyika mpfumelelo wa matirhiselo ya kahle hi ku tirhisa maendlelo laya boxiweke eka Nawu: tilayisense, ku ga katsiwi (langutisa ebokisisni) vuhlonga, tikontiraka to lombana, mintwanano na Mintwanano ya Miganga eka Swihlahla.
Layisense
Yi pfumelele nghingiriko wo karhi wo fana na ku hlota, ku tsema timhandze kumbe ku rima.
Yi nyikiwa ehansi ka swipimelo swo karhi. Xikombiso, laha madyelo ya swifuwo ya pfumeleriwaka, i nhlayo yo karhi ntsena ya tihomu leyi pfumeleriwaka.
Yi fanele ku hakeriwa ku ya hi tihakelo leti bohiweke.
Ku ka ku nga katsiwi ku ya hi xiyenge xa 24
Nawu wu tekela enhlokweni ku tshembhela ka miganga eka switirhisiwa swa swihlahla no ringeta ku tlakusa ku nghenelela loku kulu eka matlhelo hinkwawo ya swihlahla hi vanhu lava khale a va tshikileriwa hi xihlawuhlawu. Holobye u tirhisile xiyenge xa 24 ku ka a nga katsi swirho swa miganga eka swihlahla swa Mfumo ku va va kuma tilayisense loko va lava tihunyi na swilo swo fana na vulombe, matsavu, byanyi byo fulela na mirhi ya xintu leyi tirhiseriwaka eka timhaka ta le mindyangwini, mfuwo, rihanyo kumbe hi xikongomelo xa ripfumelo. A ku na tihakelo leti lavekaka.
Langutisa bokisi ku kuma vuxokoxoko.
Vuhlonga
Mfanelo wa ntumbuluko wa nkarhi hinkwawo ehenhla ka swihlahla swa Mfumo, ku fana no vekela layini ya gezi kumbe xihondzo xa rhadiyo.
Ntwanano
Holobye a nga pfumela ku xavisa swikumiwa (xik. vulombe) kumbe ku xavisela munhu wihi na wihi timhandze to huma eka swihlahla swa Mfumo.
Ntwanano wa Miganga eka Swihlahla.
Miganga yi nga va na ntwanano na Holobye ku fambisa kumbe ku hlanganela vufambisi bya swihlahla swa Mfumo.
Kontiraka yo lombana
Holobye a nga lombisa swihlahla swa Mfumo kumbe xiphemu xa kona eka munhu un?wana na un?wana.
Matirhiselo yo ka ya nga ri kahle
Nawu wu hlamusela mfanelo wa mani na mani ku va na mfanelo lowu twalaka wo fikelela swihlahla swa Mfumo eka mune wa swikongomelo swa matirhiselo yo ka ya nga ro kahle: dyondzo, vuhungasi, mfuwo na swa ximoya.
Leswi swi hambana na milawu leyo rhanga na swipimelo leswi a swi tsakela endlelo ra ?ku tshinya na ku biyela? eka swihlahla.
Dyondzo
Vuhungasi
Mfuwo
Ximoya
Ku ka u nga katsiwi ku kuma layisense eka miganga ya swihlahla swa Mfumo swa vamaakelana
Leswi pfumeleriwaka
Tihunyi na swikumiwa swa le khwatini swi fanele ku rhwariwa hi munhu
Ku tirhiseriwa ekaya
Na nhlikanhi
Ku tsemakanya khwati no toirhisa patu
Leswi nga pfumeleriwiki
Timovha na swifuwo
Ku lava tihunyi ku endlela ku tixavisa
Ku hlota, madyelo, ku tsema minsinya leyi tsakamaka
Tidyondzo leti kumiweke eku simekiweni ka nawu wa Swihlahla swa Mfumo wa Afrika Dzonga
Vaofisiri va Swihlahla va tirhisa Nawu wa Swihlahla wa Rixaka
Tekela enhlokweni xikalo na nkoka wa ntlhontlho wa masimekelo.
Ku pasisa nawu wuntshwa i goza ro sungula ntsena eka endlelo ra nkarhi wo leha. Milawu, maendlelo na swipimelo swi fanele ku vekiwa kahle ku endlela ku swi fambisa.
Ku tumbuluxa pulani ya endlelo ro simeka pholisi na milawu.
Ku pulana na mpimanyeto wa endlelo ro anama ra swihlovo endzhaku ko pasisa milawu.
Vatirhi va Mfumo, timininjhere ta swihlahla swa Mfumo na vanghenisi va xandla van?wana va fanele ku leteriwa ku twisisa no simeka milawu yintshwa, maendlelo na tindlela no tirhisa matimba ya vona hi ndlela ya kahle no lulama.
Hilaha swi nga kotekaka ha kona hlayisa maendlelo lawa ya nga kona. Ringeta ku ringanisa exikarhi ko cinca na ku tshama na leswi tirhaka.
Vatsari
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla
Swikhenso:
NDZAWULO : TIMHAKA TA MATI NA SWIHLAHLA
Yi humelerisiwile hi Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla ? Hofisi ya Mulawuri-Nkulu ya Mintirho ya Vuhlanganisi
<fn>tso_Article_National Language Services_Nawu wo Vuyerisa.txt</fn>
Nawu wo Vuyerisa
Nhlayiseko / Rihanyo / Mbango / Nkoka
Hofisi ya Pitori
Riq: +27 12 807 0503
Fekisi: +27 12 807 1539
Hofisi ya Doroba ra Kapa
Riq: +27 21 555 3339
BUKU YA VULETERI BYA VUHLAYISEKI
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla
BUKU YA VULETERI BYA VUHLAYISEKI
Buku leyi i ya:
Khamphani-------------------------
Nomboro ya Khamphani----------
Nhlamuselo-------------------------
MANGHENELO
U amukeriwile eka ndhawu ya----------------------.
Tinhlamuselo to olova eka xibukwana lexi i to sivela wena na vatirhi kulobye ku vaviseka emintirhweni kumbe ku vabya loko mi karhi mi tirha eka phurojeke leyi.
Hi ku pfuna ka wena hi nga aka phurojeke leyi ku ri hava ku vaviseka ko chavisa eka wun?wana na wun?wana.
Xibukwana lexi xi katsa milawu hi ku angarhela leyi un?wana na un?wana a faneleke ku yi landzelela.
TIYIMISELI HI RIHANYO NA VUHLAYISEKI,
VUTOMI LEBYI U BYI HLAYISAKA BYI NGA VA BYA
WENA!
Vatirhi hinkwavo eka phurojeke leyi i va nkoka. I va nkoka eka khamphani na le ka mindyangu ya vona.
Munhu un?wana na un?wana u na mfanelo wa rihanyo na vuhlayiseki lebyinene entirhweni, na mfanelo wo ya ekaya masiku hinkwawo a hanyile kahle a tlhela a va a nga vavisekangi kumbe ku twisiwa ku vava.
Lexi i xikongomelo xo tiveka lexi fanaka lexi hi lwelaka ku xi fikelela, hi tlhela hi va na ku tshembha leswaku xi nga fikeleriwa hi ntlawa lowu nga tinyiketela.
Tanihi vathori, hi tiyimisele ku phakela rihanyo na vuhlayiseki lebyinene entirhweni na switirho leswi faneleke. Hi tekela enhlokweni leswaku rihanyo na vuhlayiseki hi swona masungulo eka minongonoko na nkarhi. Mbuyelo wa tinghozi i ku lahlekeriwa hi mali eka vanhu na le ka phurojeke.
Tanihi vatirhi, hi tiyimisele ku tirha na ku endla hi vuhlayiseki na hi ndlela ya kahle minkarhi hinkwayo.
Tanihi munhu, un?wana na un?wana u na mfanelo na ntirho wo yimisa na ku lulamisa kumbe ku endla xiyimo lexi nga hava vuhlayiseki kumbe xiendlo.
MATSALWA YA RIHANYO LERINENE NA MINTOLOVETO YA VUHLAYISEKI
Munhu un?wana na un?wana loyi a tirhaka eka phurojeke leyi u na mfanelo wo sivela tinghozi hi yexe, eka vatirhi van?wana, na vanhu hi xitalo.
U fanele u landzelela milawu ya rihanyo na vuhlayiseki leyi nga eka xibukwana lexi.
U fanele u landzelela swiletelo na milawu hinkwayo ya vuhlayiseki na rihanyo leyi u nga nyikiwa hi mulawuri wa wena kumbe vaofisiri van?wana va rihanyo na vuhlayiseki.
U fanele u hlaya u tlhela u landzelela swipimelo swa rihanyo na vuhlayiseki endzeni ka muako. Swikoweto swa rihanyo na vuhlayiseki swi katsiwile eka xibukwana lexi.
Loko u vona munhu un?wana na un?wana a endla swilo leswi nga ta vanga nghozi, U fanele u nwi tshinya hi xihatla. Loko a ya emahlweni, u fanele u vikela mulawuri va wena kumbe Muofisiri wa rihanyo na vuhlayiseki.
Un?wana na un?wana loyi a nga landzeleriki milawu ya rihanyo na vuhlayiseki, swiletelo kumbe swikoweto, u ta hlongoriwa eka muako kumbe a heleriwa hi ntirho.
Loko u nga ri na ku tshembha, vulavula na mulawuri wa wena.
Teka vulawuri bya vuhlayiseki na rihanyo ra wena!
MILAWU YA RIHANYO NA VUHLAYISEKI
U nga:
Nkarhi hinkwawo ambala:
swiambalo swo sirhelela leswi faneleke tintanghu na mabuntsu leswi faneleke
Swidloko swo tiyela ehandle ka tiofisi
Mabuntsu loko u tirha esemendheni yo tsakama kumbe ematini kumbe endzhopeni
Ehleketa hi rihanyo na vuhlayiseki kutani u tirha u hlayisekile
Ambala swisirhelelo swa mahlo leswi faneleke:
Loko u ri karhi u hiselela kumbe ku lota
Etindhawini leti ku nga na ritshuri ro tala
Laha swikoweto swi kombisaka leswaku swisirhelelo swa mahlo swi fanele swi ambariwa
Eka ndhawu yin?wana na yin?wana laha mahlo ya wena ya nga vavisekaka.
U na mahlo mambirhi ntsena kutani ma hlayise!
Tirhisa swimandlamandla, tifasikoti kumbe swin?wana swiambalo swa nkoka loko u khoma leswi landzelaka:
switirho swo ka swi nga ri kahle tikhemikali swilo swo hisa kumbe swo titimela swilo swo kariha
Ambala swisirhelelo swo twa loko swikoweto swi kombisa leswaku u le ka ndhawu yo sirhelela ku twa ka wena, kumbe eka ndhawu yin?wana na yin?wana laha huwa ya kona yi dlayaka tindleve.
Ambala swihefemurisi loko:
u penda hi xo fafazela u hisa swin?wana ku ri na nghozi ya chefu, na swisirhelelo swa ritshuri eka tindhawu ta ritshuri.
Tirhisa switirhisiwa swa rihanyo na vuhlayiseki loko u tirha eka tindhawu ta nghozi.
Vika ku lahleka kumbe ku onhaka ka switirho swa rihanyo na vuhlayiseki kumbe swiambalo swo sirhelela hi xihatla eka mulanguteri kumbe Muofisiri wa rihanyo na vuhlayiseki.
Loko u tlakula swin?wana, vona leswaku:
u petsa matsolo ya wena u tlhela u vona leswaku nhlana wa wena wu lulamile hi ndlela leyi kotekaka u kuma ku pfuniwa hi swilo leswi tikaka ngopfu kumbe leswi kulu (leswi swi endlaka hafu ya ku ringana na miri wa wena)
ku va ku ri na munhu wun?we ntsena loyi a nyikaka swiletelo loko ntlawa wu tlakula swilo swo tika ku na tindhawu leti nga siveriweku ku ti fikelela loko u lava ku ya u nga si sungula ku tlakula.
Loko u tirhisa lerhi:
tirhisa mavoko hinkwawo loko u khandziya tirhisa nkwama wo hakarha kumbe xo rhwala nhundzu ku rhwala tilodi kumbe switirhisiwa endla leswaku lerhi ri tshamisekile naswona xi navile kahle endla leswaku lerhi ri hlayisekile a henhla na le hansi
Loko u switirhisiwa swa gezi kumbe swa mavoko, vona leswaku:
u tirhisa switirhisiwa leswi nga fanela swa ntirho wolowo.
swikhomo a swi tshovekangi swo tsema swa kariha tichizele a ti na tinhloko ta swikowakowana
Switirhisiwa swa gezi a swi tikiseriwi
I vanhu lava swi dyondzeleke ntsena va nga tirhisaka no lunghisa switirhisiwa.
U nga si tirhisa muchini wa wena:
vona leswaku hinkwaswo swi tshamisekile.
vona leswaku vanhu van?wana va hlayisekile.
Loko u nga si sungula ku lunghisa muchini wa wena, YIMISA u tlhela u tima muchini.
U NGA tirhisi muchini loko wa ha ri eku dumeni
Kambela switirho swo tlakula hinkwaswo
Loko swi hlakarile kumbe swi tshovekile, vika eka mulawuri.
U nga tirhisi moya lowu susumetiwaku ku basisa swiambalo naswona u nga kongomisa eka munhu un?wana.
A wu pfumeleriwi ku tirhisa switirhisiwa swin?wana na swin?wana kumbe mimovha handle ka loko u ri na mpfumelelo wo endla sweswo.
U nga vangi ndzilo!
Landzelela swikoweto swa ?A KU DZAHIWI?.
Kumisisa ekusuhi laha swihangalasi swa ndzilo swi kumekaka kona, na matirhiselo ya swona.
U nga cheli mafurha eka njhini yo hisa kumbe leyi nga eku dumeni.
Veka swihalaki leswi swi khomaka ndzilo hi swintsongo- ntsongo eka swibye leswi hlayisekeke.
Loko u tirhisa tirhaga ta oyili:
ya veki emadiron?wini lawa ya nga pfariwa endzhaku yi tirhile, kumbe u ya lahla hi ndlela leyi hlayisekeke.
veka tirhaga ta tioyili ekule na tisilindara ta moya.
Veka tihitara leti khomekaka kule na switirho leswi khomaka ndzilo.
Makhomele ya tikhemikali leti nga na chefu
Ku na milawu leyi u faneleke ku yi landzelela loko u hlangana kumbe loko u fanele u khoma mirhi,
Switirhisiwa swo tisirhelela swi fanele swi ambariwa nkarhi hinkwawo loko u khoma mirhi.
Endla leswaku ku va na munhu wa vumbirhi loyi a nga ambala swiambalo swo tisirhelela na yena ku yima etlhelo leswaku a ta ku pfuna loko ku ta tshuka ku humelele nghozi.
Vika goza leri u lavaku ku ri teka eka mulawuri wa wena kumbe eka kamara ra vulawuri leswaku ku ta lulamisiwa ku pfuna ka xihatla loko swi laveka.
Vika tinghozi hinkwato, swi nga ri na mhaka leswaku i tinghozi leti nga tivikaniki, eka senthara ya rihanyo kumbe eka mulawuri.
Landzelela maendlelo lawa ya lulameke nkarhi hinkwawo loko u ri karhi u chicha mirhi.
U nga teki tindlela to koma.
Loko u karhi u chicha mirhi ya swihalaki, veka phayiphi leyi halakaka mati ekusuhi ku endlela loko ko tshuka ku va na nghozi.
U nga tirhi hi switirhisiwa swa gezi swi nga se kamberiwa vuhlayiseki hi mhunhu loyi a swi dyondzeleke.
U nga tirhisi switirhisiwa swa gezi u yimile ematini.
Ndhawu leyi u tirhelaka eka yona a yi tshame yi basile hi ku:
tshama u karhi u kukula ritshuri, thyaka na oyili lahlela leswi nga ha pfuneku nchumu ediron?wini.
Ndhawu leyi tirhisiwaka a yi tshami yi hlayisekile hi:
ku va u nga veki swihingakanyi kumbe ku siva tindlela ta mapatu hi switirhisiwa veka switirhisiwa ekule na malerhi na tindlela to fambela eka tona.
Tiva ndhawu laha u tirhaka kona, ngopfu-ngopfu:
Swikoweto swo tshinya
Ndhawu laha xitirho xo timela ndzilo xi nga vekiwa kona
SWIKOWETO SWA RHANYU NA VUHLAYISEKI
Ku dzaha a swi pfumeleriwi
Ku nwa mati lawa a swi pumeleriwi
Xisirhelelo xo hefumula xi ta ambariwa
Swisirhelelo swa swandla swi ta ambariwa
Xipfala nghohe xa ritshuri xi fanele ku ambariwa
Ndzilo a wu pfumeleriwi
Ku hundzela emahlweni a swi pfumeleriwi
Xisirhelela nhloko xi fanele ku ambariwa
Swisirhelela milenge ehenhla ka swihalaki swi fanele ku ambariwa
Mabandi ya vuhlayiseki ya fanele ku ambariwa
Swisirhelela mahlo swi fanele ku ambariwa
Swo sirhelela tindleve swi fanele ku ambariwa
Swo sirhelela xikandza swi fanele ku ambariwa
Hlayisa ndhawu yi tshama yi basile
Switirhisiwa swa Xilamulela mhangu
Xitici xa Xilamulela Mhangu
Xitimela Ndzilo
Pempe yo vika Ndzilo
Tivonele eka nghozi ya tikhemikali
Xilemukiso xa nghozi ya ndzilo
Mfungho wa Ndhawo yo Baleka hi yona
Ndhawu ya Switirhisiwa swo Lwisana na Ndzilo
Xilemukiso xa swibuluki leswi yirisiweke
Ti voneli eka mimovha na switirho leswi famba-fambaka.
Tirhisa mapatu lawa ya nga fanela na tindlela to famba eka tona.
U nga tirhisi tindlela to koma.
Vona leswaku tintambhu ta gezi ti le ka xiyimo xa kahle.
U nga tirhisi malerhi ya tinsimbhi na swidloko swa tinsimbhi ekusuhi na laha gezi ri nga eka xiyimo xa le henhla.
U nga yimi, kumbe ku veka michini leyi u tirhaka hi yona ekusuhi na mpfhuka lowu ringanaku timitara to ringana 3,5 na tintambhu ta gezi.
Yima! loko u ri karhi u tshunela laha ku nga na tintambhu ta gezi.
U nga ringeti ku khandziya timhandzi kumbe ku kavanyeta ndzilo eka timhandzi.
Loko u fanele ku tirha ekusuhi na laha tintambhu ta ndzilo ti nga eku tirheni, kombela mulawuri wa wena a ku pfuna. U nga yi emahlweni na ntirho u nga kumangi switsundzuxo swo huma eka mulawuri wa wena.
U nga khandziyi switirho leswi fambaka kumbe mimovha ya kontiraka handle ka loko u nyikiwile mpfumelelo wo endla sweswo. Vachayeri hinkwavo va fanele va va na tilayisense to chayela.
Kuma vutshunguri hi xihatla hambi byi ri bya tinghozi to ka ti nga tivikani, u tlhela u vona leswaku tinghozi hinkwato ta vikiwa.
A wu pfumeleriwi ku sungula ndzilo kun?wana na kun?wana eka muako.
Nwana ntsena mati ya le ka tindhawu ta mati kumbe laha va nga kombisa leswaku ku na mati yo nwa.
Loko u hiselela kumbe u tsemelela:
Susa switirhisiwa leswi khomaka ndzilo leswi nga ekusuhi.
Endla leswaku swihangalasi swa ndzilo swi kona.
Kambela tiphayiphi kumbe swihlanganisi loko swi pfuta.
Tirhisa switirhisiwa swo ti sirhelela na swiambalo.
U nga kavanyeti switirhisiwa swa rihanyo na vuhlayiseki
Loko u khandziyile endzhaku ka thiraka u nga:
Tshami ematlhelo kumbe elwangwini ra mavha
Tshami ehenhla ka nhundzu
Khandziyi u chika loko movha wu karhi wu famba.
Swikhafuri swi nga vekeriwa, lulamisiwa kumbe ku susiwa ehansi ka vulawuri bya munhu loyi a nga na vuswikoti loyi a nga tlakasiwa hi ku tsala hi munyiki wa tikontiraka.
Swikhafuri swo ka swi nga tiyangi a swi fanelangi ku tirhisiwa, na ku pfumaleka ka switirho swi fanele swi lulamisiwa kumbe ku vikiwa eka munhu loyi a nga fanela.
Madiromu yo ka ya nga ri na nchumu, magogogo lamakulu kumbe switina a swi fanelangi ku tirhisiwa ku seketela swikhafuri. Khumbi leri nga tlakaka a swi fanelangi leswaku ku tlhandlekiwa rin?wana ehenhla ka rona.
Ku tirhisa xikhafuri xo ka xi nga helelangi a swi pfumeleriwi. Loko xikhafuri xi ri eka xiyimo xo ka xi nga ri kahle, xi fanele xi vekeriwa swikoweto swa xitsundzuxo.
Xikhafuri a xi fanelangi ku susiwa loko ntirho wu karhi wu ya emahlweni.
A ku pfumeleriwi munhu laha ku nga na xikhafuri loko maxelo ya ri eka xiyimo xo biha.
Loko u tirha hi xikhafuri lexi nga leha ku hundza timitara timbirhi, ku tlhela ku pfumaleka ti ?handrails? u fanele u ambala banti ra vuhlayiseki kumbe u lulamisa swo khomelela.
Swikhafuri hinkwaswo swi na swikoweto leswi ?swi hlayisekile eka ntirho? na ?A swi hlayisekangi eka ntirho?.
Loko u tirha ku cela kumbe ku endla magoji lawa ya nga enta ku hundza 1,5 wa timitara, nkarhi hinkwawo vona leswaku:
A ku na misava leyi nga tiyangiki kumbe switirho ematlhelo ku ringana mitara yin?we
A wu tirhi ku ngetelela, kumbe matlhelo ma pandzelelekile ma tlhela ma hlekahleka
Matlhelo ma seketeriwile kahle
Matlhelo lama nga pfuleka ma sirheleriwile.
Vona leswaku leswi pakiweke swi sirhelelekile naswona a yi fambafambi.
Masungulo ya ntlutlumbha ya fanele ya va hi ka nharhu eka ku leha.
Malerhi hinkwawo swi fanele swi va na tindlela.
Matlhelo ya makhumbi ma fanele ma vonaka eka switirho leswi swi nga tiyangiki.
Loko u ri eka muako a wu pfumeleriwi ku:
tisa swakunwa swa swipyopyi kumbe swidzidziharisi (handle ka loko u nyikiwile, kambe u fanele u tivisa mulawuri wa wena)
tirhisa swipyopyi kumbe swin?wana leswi swi nga pfumeleriwiki ku kumbe ku lwa na van?wana tisa swibalesa tirhisa ririmi ro ka ri nga ri kahle chavisa van?wana fambisa tinhlengeletano ku ri hava mpfumelelo wo huma eka mulawuri hangalasa maphepha-hungu
SWIKOMBISO SWA SWIKOWETO SWA RIHANYO NA VUHLAYISEKO
Loko u ri eka muako a wu pfumeleriwi ku:
tisa mabodlela ya swo nwa swo titimela kumbe ku lulamisa swakudya, handle ka le ka ndhawu ya swona.
endla vugevenga onha nhundzu tisa swiharhi tisa munhu loyi a nga pfumeleriwiki endla byalwa tisa mimovha ku ri hava mpfumelelo wo huma eka mulawuri kombisa tiphositsra kumbe mijeko ya tipolitiki ku nga ri na mpfumelelo.
MUAKO WA KONTIRAKA
Vito ri helerile:----------------------------------
Nomboro ya pasi:----------------------------------
Muxaka:----------------------------------------------
vito ra ntirho/nhlamuselo
Hi ku tirhela:-----------------------------------------------
Vito ra mukontiraka
Nghenerile vuleteri bya muako naswona ndzi kumile xibukwana xa muako xa vatirhi na milawu hi ku angarhela, naswona ndzi hlayile, ndzi tlhela ndzi twisisa ndzi tlhela ndzi amukela leswi nga endzeni.
Nsayino:------------------------------------------------------------
Siku:--------------------------------------------------------------------
<fn>tso_Article_National Language Services_Ndlela leyi u nga yi .txt</fn>
Ndlela leyi u nga yi tirhisaka ku endla xikombelo xa pasi (ID)
Loko xikombelo xa wena xi tatiwile kahle xi tlhela xi kongoma, ndzawulo yi ta swi kota ku hemelerisa pasi ra wena hi nkarhi wo ringana tin'hweti timbirhi. Loko u endla xikombelo u fanele ku kombisa loko u ta landza xibukwana xa vutitivisi hi wexe kumbe loko u tsakela leswaku xi rhumeriwa hi poso eka kherefu ya wena.
Xikombelo xo sungula
Tata fomo ya B1-9 leyi kumekaka etihofisini ta Ndzawulo ya Xikaya tiko hinkwaro.
Rhumela fomo ya xikombelo na xin'we xa tidokhumente leti landzelaka leti tiyisisiweke hi xigantlu:
Xitifikheti xo velekiwa
Xitifikheti lexi humesiweke hi nhloko ya xibedlhele kumbe kliniki laha u velekiweke kona.
A ku na mali leyi hakeriwaka loko u endla xikombelo ro sungula
Hlayisa risiti ya wena loko xikombelo xa ID xa ha humelerisiwa
Ku endla xikombelo ravumbirhi
Tata fomo ya B1-10 leyi kumekaka etihofisini ta Ndzawulo ya Xikaya tiko hinkwaro
Hakela mali yo endla xikombelo ra vumbirhi yo ringana R12-00 naswona u hlayisa risiti ku endlela ku yi tirhisa nkarhi lowu taka.
Tihofisi ta swifundza
Ku kumisisa laha tihofisi ta Ndzawulo ya Xikaya ti nga kona, u komberiwa ku tihlanganisa na hofisi ya xifundza endhawini ya n'wina.
N'walungu Vupeladyambu...Riq: 384 3443
Kapa N'walungu ...Riq: 839 5404
Kapa Vupeladyambu...Riq 462 4970
Kapa Vuxa...Riq 643 4699
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya
KUMA PASI RA NTILA WA KHODI, TIRHISA NKARHI LOWU KU HLAWULA
<fn>tso_Article_National Language Services_Ndzawulo ya Mitirho.txt</fn>
KHODI YA MATIKHOMELO YA KAHLE EKA TIMHAKA TA NKOKA EKA HIV/AIDS NA MINTIRHO
MANGHENELO
Swi tekeriwa enhlokweni leswaku ntungu wa HIV/AIDS wu ta tshikilela eka ndhawu yin?wana na yin?wana ya ntirho, hi ku leha ka vuvabyi bya vatirhi, ku xwa, no tshikilela eka ntshovelo, swikhenso swa vatirhi, rihanyo na nhlayiseko wa vatirhi, madurhelo ya vumaki na vunene bya le ntirhweni1[1].
HIV a yi tivi mindzelekano ya ximunhu, rimbewu, malembe na rixaka, kambe swa pfumeleleka leswaku siyimo swa ikhonomi ya ximunhu swi ri na ku hlohlotela eka swiyenge swin?wana swa mavabyi. HIV yi tshikilela eka ndhawu leyi nga na vusiwana, ku kula ka madoroba, madzolonga na ntshamiseko. Ku tlulela swi nyanyisiwa hi ku pfumaleka ka switirhisiwa na maendlelo yo rhurha ku suka eka matiko-xikaya ku ya madorobeni. Vavasati, ngopfu-ngopfu va le nghozini yo tluleriwa hi ku ya hi swivangelo swa mfuwo na ikhonomi laha va nga na vulawuri byi ntsongo evuton?wini bya vona.
Ku ya mahlweni HIV/AIDS ka ha ri vuvabyi lebyi rhangeriweke hi ku honisa, mavonelo, xihlawuhlawu na ntshikilelo. Emintirhweni ku na xihlawuhlawu xo ka xi nga pfumeleriwi ehenhla ka vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS swi nyanyisiwe hi ku kambela vanhu HIV va nga si thoriwa, ku hlongolo lava nga na HIV no tsoniwa ka swikhenso swa vatirhi.
Ndlela yin?wana yo hunguta no lawula ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni ku tirhisa nsimeko wa pholisi na nongonoko wa HIV/AIDS. Ku hlamusela timhaka ta HIV/AIDS emintirhweni swi ta pfumelela vatirhi, minhlangano ya vatirhi na mfumo ku nghenisa xandla eku ringeteni ku sivela no lawula HIV/AIDS. Hi ku langutisa leswi ku tumbuluxiwile Khodi tanihi xiletelo xa vathori, minhlangano ya vatirhi na vatirhi.
Ku ya mahlweni Khodi yi lava ku pfuna eku fikeleleni ka swikongomelo hi ku angarhela:
ku herisa xihlawuhlawu emintirhweni lexi vangaka hi xiyimo xa HIV;
ku tlakusa ndhawu yo tirha leyi nga ri ki na xihlawuhlawu laha vanhu va tshamaka na HIV kumbe AIDS va swi kota ku humela erivaleni hi xiyimo xa vona xa HIV va nga chavi ku tshikileriwa kumbe ku lahliwa;
ku tlakusa tindlela to tirhana na HIV emintirhweni;
ku tumbuluxa ku ringana exikarhi ka timfanelo na vutihlamuleri bya vanhu hinkwavo; no nyika masungulo ya swiboho swa swifundzha swa Riphabliki tanihi xirho xa
Muganga wa Nhluvukiso wa le Dzongeni wa Afrika.
Vundzeni
SWIKONGOMELO
Xikongomelo xo sungula xa khodi i ku andlala swiletelo swa vathori na minhlangano ya vatirhi ku simeka leswaku vanhu lava hanyaka na HIV a va hlangani na xihlawuhlawu emintirhweni. Leswi swi katsa leswi landzelaka mayelana no:
i tumbuluxa ndhawu ya le ntirhweni laha ku pfumalaka xihlawuhlawu;
ii tirhana no kambela HIV hi ndlela ya xihundla no ka swi nga paluxiwi;
iii nyika timfanelo to ringana eka vatirhi;
iv tirhana no hlongoriwa; no v fambisa maendlelo ya swivilelo.
Xikongomaelo xa vumbirhi xa Khodi i ku veka swiletelo swa vatirhi na minhlangano ya vatirhi hi laha va nga tilulamiselaka eka HIV/AIDS emintirhweni. Tanihi loko ntungu wa HIV/AIDS wu tshikilela emintirhweni na vanhu vo tala eka swiyenge swo hambana, swi lava nhlamulo yo twala leyi tekelaka swivangelo hinkwaswo enhlokweni. Khodi yi ta tlhela yi katsa milawu, leyi tirhaka hi vuenti ehansi ka swiyimo leswi boxiweke eka xiyenge xa 5.1. eka leswi landzelaka:
i ku tumbuluxa mbango wo tirheka eka vathori na vathoriwa hinkwavo;
ii ku kurisa maendlelo yo fambisa timhangu ta le mintirhweni na swikoxo swo rihisiwa;
iii ku nghenisa swipimelo swo sivela ku tlulela ka HIV;
iv ku tumbuluxa maendlelo ku kambisisa no hunguta ntshikilelo wa ntungu emintirhweni; no v seketela vanhu lava nga khomiwa hi HIV/AIDS ku endlela leswaku va ya mahlweni va tirha kahle nkarhi wo leha.
???????Ku engetela, Khodi yi tlakusa ku tumbuluxiwa ka maendlelo ya ntirhisano eka swiyenge leswi landzelaka:
i??? exikarhi ka vathori, vatirhi na minhlangono ya mintirho; na le ii?? xikarhi ka ndhawu ya le ntirhweni na vahoxi van?wana va xandla eka swiyenge swa muganga, xifundzhankulu na mfumo wa le xikarhi.
Vundzeni
MILAWU YA PHOLISI?
Ku tlakusa ka ndzingano no pfumala xihlawu-hlawu exikarhi ka vanhu lava khomiweke hi HIV/AIDS na lava nga ri ki na yona na swiyimo swin?wana swa rihanyo.
Ku tumbuluxa mbango wo seketela leswaku vatirhi lava khomiweke hi HIV va kota ku ya mahlweni va tirhaa eka swiyimo leswi toloveleke eka mintirho ya vona ku ringana nkarhi lowu va ha ringaneleke ku tirha.
Nsirhelelo wa timfanelo ta vanhu na nhlonipho wa vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS i swa nkoka ku sivela no lawula HIV/AIDS.?
HIV/AIDS yi tshikilela ngopfu eka vavasati naswona leswi swi fanele ku tekeriwa enhlokweni eku tumbuluxeni tipholisi na minongonoko emintirhweni.
Vutihlanganisi, nkatsakanyo no hlohlotela ku nghenisa xandla loku heleleke ka hinkwavo i ka nkoka loku faneleke ku susumeta pholisi na nongonoko wa HIV/AIDS.?
Vundzeni
MATIRHISELO NA XIKOPU?
Vathori na vatirhi hinkwavo na minhlangano ya vona va hlohloteriwa ku tirhisa Khodi leyi ku tumbuluxa, simeka no lulamisa tipholisi na minongonoko ya HIV/AIDS ku fikelela swilaveko swa le mintirhweni.
Hi xikongomelo xa Khodi leyi, rito ra ?ndhawu ya le ntirhweni? ri fanele ku hlamuseriwa hi vuenti ku tlula nhlamuselo leyi nyikiweke eka Nawu wa Vuxaka bya Mintirho, Nawu wa 66 wa 1995, Xiyenge xa 213, ku katsa mbango wa matirhelo ya vanhu lava nga ri ki eka vuxaka bya muthori na mutirhi, lava tirhaka eka minhlangano yo ka yi nga ri ya ximfumo na lava ti tirhaka.
Hambi swi ri tano Khodi a yi vekiwi swipimelo swa xinawu ku engetela eka leswi nga kona eka Nawu wa Ndzingano wa le Mintirhweni na Nawu wa Vuxaka bya Mintirho, kumbe eka milawu yin?wana leyi boxiweke eka Khodi. Ku hluleka ku endla leswi a swi vuli leswaku muthori u hluleka ku landzelela swileriso, handle ka laha Khodi yi hlamuselaka ku ya hi swiboho leswi nga le nawini.
Khodi yi fanele ku hlayiwa xikan?we na tikhodi tin?wana ta mikhuva ya kahle leyi nga humesiwaka hi Holobye wa Mintirho.
Vundzeni
RIMBA RA SWA NAWU
Khodi yi fanele ku hlayiwa xikan?we na Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996 wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga, na Milawu hinkwayo leyi katsaka leyi landzelaka:
i Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho wa nomboro ya 55 wa 1998;
ii Nawu wa Vuxaka bya Mintirho wa nomboro ya 66 wa 1995;
iii Nawu wa Rihanyo ra le Mintirhweni na Vuhlayiseki wa nomboro ya 85 wa 1993;
iv Nawu wa Rihanyo ra le migodini na Vuhlayiseki wa nomboro ya 29 wa 1996;
v Nawu wo Riha eka ku Vaviseka entirhweni na Mavabyi, nomboro ya 130 wa 1993;
vi Nawu wa Swiyimo swa le Mintirhweni wa nomboro ya 75 wa 1997; na vii Nawu wa Swikimi swa Rihanyo wa nomboro ya 131 wa 1998.
viii Nawu wo Tlakusa Ndzingano no Sivela Xihlawuhlawu wa nomboro ya 4 wa 2000.
Vundzeni bya Khodi leyi byi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku tumbuluxiwa, simekiwa kumbe ku langutisisiwa hi vuntshwa tipholisi kumbe minongonoko ya le mintirhweni hi ku landza milawu leyi longoloxiweke laha henhla.
Leswi landzelaka i swiyenge leswi faneleke, leswi hlawuriweke, leswi kumekaka eka milawu leyi nga laha henhla. Leswi swi fanele ku hlayiwa xikan?we na swilaveko swa milawu.
Khodi yi nyikiwa hi ku landza Xiyenge xa 54 (a) xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho wa nomboro ya 55 wa 1998 naswona wu landzelela nawu wa leswaku a ku na munhu loyi ku nga endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka yena hikwalaho ka xiyimo xa yena xa HIV. Ku endlela ku pfuna vathori na vatirhi ku tirhisa nawu lowu emintirhweni, Khodi yi tlhela yi fananisa swiphemu swin?wana swa nawu.
Xiyenge xa 6 xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho xu hlamusela leswaku a ku na munhu loyi ku nga endliwaka xihlawuhlawu ehenhla ka yena, kumbe xikombelo xa ntirho, eka pholisi ya mina ya ntirho ehenhla ko xiyimo xa yena xa HIV. Eka mafambiselo ya swa nawu laha ku vuriwaka leswaku muthori u vile na xihlawuhlawu hi ndlela yo ka yi nga ri kahle, muthori u fanele u fanelel ku tiyisisa leswaku ku hambana loku veke kona hi loku faneleke.
A ku na mutirhi kumbe muendli wa xikombelo xa ntirho, a nga komberiwaka hi muthrori ku endla xikambelo xa HIV ku endlela ku tiyisisa xiyimo xa vona xa HIV. Xikambelo xa HIV hi muthori kumbe loyi a n?wi yimeleke xi nga endliwa laha Khoto ya Vatirhi yi boxeke leswaku xikambelo xexo xi fanele ku landzelela Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho.
Hi ku landza Xiyenge xa 187 (f) xa Nawu wa Vuxaka bya Mintirho xa nomboro ya 66 ya 1995, mutirhi loyi a nga na HIV/AIDS a nge hlongoriwi hikwalaho kova a ri na HIV kumbe AIDS. Hambi swi ri tano laha ku nga na swivangelo swo twala mayelana na vuswikoti byo ya mahlweni no tirha naswona maendlelo laya faneleke ya landzeleriwile, ntirho wa vona wu ta herisiwa hi ku landza Xiyenge xa 188 (a)(i).
Hi ku landza Xiyenge xa 8 xa Nawu wa Rihanyo ra le Mintirhweni na Vuhlayiseki wa nomboro ya 85 wa 1993 muthori wa boheke ku nyika ndhawu yo tirhela kona leyi hlayisekeke. Leswi swi nga katsa ku vona leswaku nghozi yo va munhu a khomiwa hi HIV ya hungutiwa.
Xiyenge xa 2 na Xiyenge xa 5 swa Nawu wa Rihanyo ra le Migodini na Vuhlayiseki wa nomboro ya 29 wa 1996 wu hlamusela leswaku muthori u fanele ku vona leswaku laha ku tirheriwaka kona ku hlayisekile. Leswi swi nga katsa ku vona leswaku nghozi yo va munhu a khomiwa hi HIV ya hungutiwa.
Mutirhi loyi a khomiweke hi HIV hi xivangelo xo khumbhana na ngati leyi nga na xitsongwatsongwana kumbe swihalaki swa miri, a nga endla xikombelo xo ririsiwa hi ku landza Xiyenge xa 22 xa Nawu wo Riha eka ku Vaviseka entirhweni na Mavabyi, nomboro ya 130 wa 1993.
Hi ku landza Nawu wa Swipimelo swa Mintirho wa nomboro ya 75 wa 1997, muthori un?wana na un?wana wa boheka ku vona leswaku vatirhi hibkwavo va kuma swipimelo leswi bohaka swa mintirho, ku katsa na masiku yo karhi ya livhi yo vabya Xiyenge xa 222.
Hi ku landza Xiyenge xa 24 (e) xa Nawu wa Swikimi swa Rihanyo wa nomboro ya 131 wa 1998, ximimi xa swa rihanyo lexi tsarisiweke a xi nge vi na xihlawuhlawu hi ndlela yo ka yi nga twisiseki ku nga va hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma eka swirho swa xona hi mhaka ya ?xiyimo xa rihanyo?. Ku ya mahlweni xiyenge xa 67 milawu yi nga mpfapfarhutiwa ku hlamusela leswaku swikimi hinkwaswo swi fanele ku nyika mbuyelo wa minimamu eka swirho swa swona. ?
Hi ku landza nawu wa ntolovelo na Xiyenge xa 14 xa Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga, nomboro ya 108 ya 1996, vanhu hinkwavo lava nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo wa xihundla, ku katsa xihundla mayelana na xiyimo xa vona xa HIV kumbe AIDS. Kahle-kahle a ku na xiboho xa xinawu eka mutirhi wihi kumbe wihi ku paluxa xiyimo xa yena xa HIV eka muthori kumbe vatirhi kulobye.
Vundzeni
KU TLAKUSA MBANGO WA NTIRHO WO PFUMALA XIHLAWUHLAWU
A ku na munhu loyi a nga na HIV kumbe AIDS ku nga ta endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka yena entirhweni kumbe ehansi ka tipholisi kumbe mintolovelo, ku katsa:
i maendlelo a matholelo, vunavetisi na endlelo ro hlawula;
ii matholelo, na endlelo ra matholelo, ku katsa no lavela ntirho;
iii maavelo ya ntirho kumbe mahlawulelo;
iv xikhenso, swikhenso swa ntirho na swipimelo swa ntirho;
v minongonoko yo pfuneta entirhweni;
vi switoloveto swa ntirho;
x maendlelo yo kambisisa matirhelo;
xi tlakusa, ku hundzisela no yisiwa hansi hi ntirho;
Ku tlakusa mbangu wa ntirho wo pfumala xihlawuhlawu eka nawu wa ndzingano, vathori na minhlangano ya vatirhi swi fanele ku teka swipimelo leswi faneleke ku vona leswaku vatirhi lava nga na HIV na AIDS a ku endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka vona naswona va sirheleriwa eka ku vavisiwa hi ku tirhisa swipimelo swo fana no :
i sivela xihlawuhlawu na ntshikilelo eka vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS hi ku tirhisa nhluvukiso wa tipholisi ta HIV/AIDS na minongonoko ya le mintirhweni;
ii lemukisa, dyondzisa no letela hi timfanelo ta vanhu hinkwavo mayelana na HIV na AIDS;
iv nyika nseketelo eka vatirhi hinkwavo lava khomiweke hi HIV na AIDS; na v maendlelo ya swivilelo na swipimelo swa matshinyelo swo tirhana na swivilelo swo yelana na HIV emintirhweni.
Vundzeni
KU KAMBELA HIV, XIHUNDLA NO PALUXA
Ku kambela HI
A ku na muthori loyi a nga kombelaka mutirhi kumbe muendli wa xikombelo ku endla xikambelo xa HIV ku endlela ku tiva xiyimo xa HIV xa mutirhi. Tanihi leswi boxiweke eka Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho, vathori va nga tihlanganisa na Khoto ya Mintirho ku kuma mpfumelelo wo endla xikambelo.
Hambi loko xiyenge xa 7 xa Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho xi sivela muthori ku nyika ntirho wo phakela rihanyo xikambelo eka mutirhi loyi a kombelaka xikambelo, si ya hi loko Tikhoto ta Mintirho ti ta pfumela leswaku mutirhi a nga pfumela ku bakanya nsirhelelo eka xiyenge lexi. Mhaka leyi a yi si tekeriwa xiboho hi tikhoto. 2[2]
Eku simekeni swiyenge leswi laha hansi, ku ringanyetiwa leswaku minhlangano yi fanele ku tekela ntlawa wa xiyimo leswi vekiweke
?? Ku pfumelela ku kamberiwa
Vathori va fanele ku tihlanganisa na Khoto ya Vatirhi ku kuma mpfumelelo, eka swin?wana swo fana na leswi:
i hi nkarhi wo endla xikombelo xa ntirho;
ii tanihi xiyimo xa ntirho;
iii hi nkarhi wa mafambiselo mayelana no herisiwa ka ntirho;
iv tanihi mfanelo wa xilaveko xo letela no hluvukisa minongonoko ya vatirhi; no v va xilaveko xo fikelela ku kuma swikhenso swa le ntirhweni.
Ku pfumelela ku kambela a Muthori a nga pfumelela ku kamberiwa eka mutirhi loyi a kombeleke ku kamberiwa eka swiyimo lewi landzelaka:
i???????????????Tanihi xiphemu xa ntirho wa nhlayiseko wa swa rihanyo entirhweni;
ii Hi nkarhi wa nghozi ya le ntirhweni yo va u nga khumbhana na ngati kumbe swihalaki swa miri;
iii Hi xikongomelo xo endla xikombelo xo rihiwa hi ku landza nghozi ya le ntirhweni leyi katsaka ku khumbhana na ngati kumbe swihalaki swa miri.
b Ku ya mahlweni, xikambelo xexo xi nga endliwa ehansi ka swiyimo leswi landzelaka:
i ???????????????Hi ku susumeta hi mutirhi;
ii??????????????? Eka nhlayiseko wa rihanyo ra mutirhi na vuxaka bya mutirhi-muvabyi;
iii Ku va na vutihlamuleri bya vutivi no khanseriwa, tanihi leswi hlamuseriwaka hi Pholisi ya Rixaka eka ku Kambela HIV eka
Ndzawulo ya Rihanyo; na iv ??????????? Maendlelo yo tika mayelana na xihundla xa xiyimo xa HIV xa mutirhi tanihi leswi hlamuseriwaka eka xinawana xa 7.2 xa Khodi leyi.?
Swikambelo hinkwaswo, ku katsa mpfumelelo a xikambelo lexi pfumeriwaka, swi fanele ku endliwa hi ku landza Pholisi ya Rixaka eka ku Kambela HIV eka Ndzawulo ya Rihanyo leyi humesiweke ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Pholisi ya Rixaka ya Rihanyo wa nomboro ya 116 ya 1990.
Ku va na vutivi swi vula leswaku munhu u nyikiwile mahungu, wa ya twisisa naswona hi ku langutisa leswi u pfumerile ku endla xikambelo xa HIV. Swi vula leswaku munhu yoloye u twisisa leswi xikambelo xi vulaka swona, hikwalaho ka yini swi ri swa nkoka, swikhenso, tinghozi, macincelo na switandzhaku swa swiringanyeto swa vumunhu.
?? Ku ka u nga tipaluxi, handle ka loko u endliwa xikambelo exihundleni kumbe ku tirhisiwa tikhamera swi nga endliwa ntsena loko ku landzeleriwa milawu mayelana na ndzavisiso wolowo.3[3] Laha ndzavisiso wolowo wu endliweke, mahungu laya kumiweke a ya nge tirhisiwi ku endla xihlawuhlawu ehenhla ka yena kumbe ntlawa wa vanhu. Xikambelo a xi nge tekiwi tanihi xihundla loko ku ri na mhaka yo twala ya leswaku xiyimo xa munhu xa HIV xi nga kumiwa eka mbuyelo.
Xihundla no Paluxa
Vanhu hinkwavo lava nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo wa xinawu wa xihundla. Kutani mutirhi a nga boheki ku ya hi nawu ku paluxa xiyimo xa yena xa Hiv eka muthori kumbe vatirhi kulobye.
Laha mutirhi a hlawulaka ku paluxa xiyimo xa yena xa HIV eka muthori kumbe vatirhi kulobye, mahungu lawa a ya nge boxiwi eka van?wana handle ko va munhu yoloye a nyike mpfumelelo. Laha mpfumelelo lowu tsariweke wu nga kotekiki, magoza ya fanele ku tekiwa ku tiyisisa leswaku mutirhi u tsakela leswaku xiyimo xa yena xi boxiwa.?
Maendlelo ya faneke ku tumbuluxiwa ku hlohlotela ku va rivaleni, ku amukela na nseketelo wa vathori na vatirhi lava paluxaka swiyimo swa vona swa HIV emintirhweni, ku katsa:
i ku hlohlotela vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS ku nghenelela eka minongonoko ya dyondzo ku sivela na yo lemukisa;
ii ku hlohlotela nhluvukiso wa mintlawa ya nseketelo eka vatirhi lava hanyaka na HIV kumbe AIDS; na iii ku vona leswaku vanhu lava tipaluxaka hi mhaka ya swiyimo swa vona swa HIV kumbe AIDS a ku na xihlawuhlawu lexi endliwaka ehenhla ka vona.
Vundzeni
KU TLAKUSA VUHLAYISEKI EMINTIRHWENI
?????????????Muthori wa boheka ku phakela no nyika ndhawu yo tirhela kon aleyi hlayisekeke no va yi nga ri na nghozi ya rihanyo eka vatirhi va yena.
?????????????Nghozi yo tluletiwa HIV emintirhweni yi le hansi. Hambi swi ri tano tinghozi ta le mintirhweni leti katsaka swihalaki swa miri ti nga humelela, ngopfu-ngopfu eka phurofexini ya nhlayiso wa rihanyo. Ntirho wun?wana na wun?wana wu fanele ku vona leswaku ku landzeleriwa swipimelo swa Nawu wa Rihanyo ra le Ntirhweni na Vuhlayiseki, ku katsa Milawu ya Tinghozi ta Mbangu, na Nawu wa Rihanyo ra le Migodini na Vuhlayiseki, na leswaku tipholisi ta vona ti tirhana, exikarhi ka swin?wana na:
i???????????????nghozi loko yi ri kona yo tlulela emintirhweni eka ndhawu yo karhi ya ntirho ii??????????????vuleteri bya kahle, ku lemukisa, ku dyondzisa ku tirhisa swipimelo swa matiko swo lawula leswaku ku ta tiviwa, no tirhana na no hunguta nghozi yo tluleriwa hi HIV entirhweni;
iii????????????na ku nyika switirhisiwa leswi faneleke ku sirhelela vatirhi eka nghozi yo khomiwa hi HIV;
iv????????????magoza laya faneleke ku tekiwa hi ku landza nghozi ya le mintirhweni ku katsa mafambiselo ya kahle ya tinghozi to kuma HIV na mavabyi yan?wana, ku katsa ku fikelela nsivelo wa mavabyi;
v maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa eka ku rihisiwa loko u kume nghozi entirhweni;
vi mavikelo ya tinghozi ta le mintirhweni; na vii malangutiselo laya ringaneke ku sivela HIV ku endlela leswaku swilaveko swa ku rihisa ko karhi swa fikeleriwa.
Vundzeni
KU RIHA EHENHLA KA MUTIRHI LOYI A KHOMIWEKE HI HIV?
Mutirhi a nga rihiwa loko a khomiwe hi HIV hikwalaho ka xivangelo xa nghozi ya le ntirhweni, hi ku landza Nawu wa Ndziriso eka Tinghozi ta le Mintirhweni na Vuvabyi.
Vathori va fanele ku teka magoza yo twala ku pfuna vatirhi hi ku endla xikombelo xa swikhenso lexi katsaka:
i ku nyika mahungu eka vatirhi lava khomiweke hi vuvabyi eka maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa ku endlela ku ringanela ku kuma xikoxo xa ndziriso ii mpfuneto wo hlengeleta mahungu laya nga ta pfuna ku antswisa hi laha vatirhi a va langutane na nghozi yo tlulela hi ngati yo va na HIV.
Ku langutana na nghozi ya le ntirhweni swi fanele ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Ndziriso eka Tinghozi ta le Mintirhweni na Vuvabyi. Vathori va fanele ku vona leswaku va landzelela swipimelo swa Nawu lowu na endlelo kumbe xiletelo lexi nyikiwaka kwalaho.
Vundzeni
SWIKHENSO SWA MUTIRHI
Vatirhi lava nga na HIV kumbe AIDS a ku nge vi na xihlawuhlawu lexi endliwaka ehenhla ka vona loko ku nyikiwa swikhenso eka vatirhi.
Vatirhi lava vabyaka hi HIV kumbe AIDS va fanele ku khomiwa ku fana na vatirhi van?wana lava nga na vuvabyi byin?wana loko swi ta eka ku fikelela swikhenso swa vatirhi.
Mahungu yo suka eka swikimi swoa swikhenso hi xiyimo xa swa rihanyo ra mutirhi ya fanele ku khomiwa tanihi xihundla naswona a swi fanelangi ku tirhisa ku endla xihlawuhlawu ehenhla ka munhu.
Laha muthori a nyikaka xikimi xa swa rihanyo tanihi xiphemu xa swikhenso eka mutirhi swi fanele ku tiyisisa leswaku xikimi lexi a xi endli xihlawuhlawu, hi ku kongoma kumbe xi nga kongomi, eka munhu wihi kumbe wihi ehenhla ka xiyimo xa yena xa HIV.
Vundzeni
KU HLONGORIWA
Laha mutirhi a vabyaka swinene a tsandzeka ku tirha, muthori wa boheka ku landzelela swiletelo leswi pfumeleriwaka mayelana no hlongola hi ku hluleka ku tirha a nga si herisa ntirho wa mutirhi, tanihi leswi vekiweke hi ntolovelo wa Khodi ya Matikhomelo yo Hlongola leswi kumekaka eka Xedulu xa 8 xa Nawu wa Vuxaka bya Ntirho.
Muthori u fanele ku vona hilaha swi kotekaka leswaku mfanelo ya mutirhi ya xihundla mayelana na xiyimo xa HIV ya hloniphiwa loko ku ri karhi ku endliwa xin?wana na xin?wana. Mutirhi a nge sindzisiwi ku endla xikambelwana xa HIV kumbe a boxa xiyimo xa yena xa HIV tanihi xiphemu xa endlelo relero handle ka loko Khoto ya Vatirhi yi pfumelela xikambelwana xexo.
Vundzeni
MAENDLELO YA SWIVILELO
Vathori va fanele ku vona leswaku timfanelo ta vatirhi mayelana na HIV/AIDS, na mpfuneto lowu nga kona eka loko ku tshika ku tluriwile timfanelo teto, swi fanele ku hlanganisiwa eka maendlelo ya swivilelo.
Vathori va fanele ku tumbuluxa maendlelo yo lemukisa no twisisa swivilelo na hilaha vatirhi va nga swi tirhisaka xiswona.
Vathori va fanele ku sungula swipimelo swo hlawuleka ku endlela leswaku ku va na xihundla xa xivilelo hi nkarhi lowu ku tengiwaka mhaka, ku katsa ku vona leswaku mafambiselo walawo ya khomeriwa endhawini ya xihundla.
Vundzeni
Vuswikoti bya mafambiselo ya HIV/AIDS emintirhweni swi lava endlelo ra nhlengelo leri katsaka, swin?wana swa kona, leswi landzelaka:
Ku twisisa no kambela ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni; na
?Swipimelo swo koma na swo leha ku tirhana no hunguta ntshikilelo ku katsa:
a?????? Nsivelo wo koteka lowu yaka mahlweni wa HIV eka vatirhi na miganga ya vona;
b???????Mafambiselo ya vatirhi lava nga na HIV leswaku va kota ku tirha hilaha swi nga kotekaka;
c???????Maendlelo yo tirhana na madurhelo yo kongoma kumbe yo ka ya nga kongomi ya HIV emintirhweni.
Vundzeni
Vathori na minhlangano ya vatirhi va fanele ku tumbuluxa maendlelo laya faneleke yo twisiseka, ku kambisisa no hlamula eka ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni ya vona na swiyenge. Leswi swi fanele ku endliwa hi ku tirhisana na leswi sunguriwaka hi xiyenge, mfumo wa muganga, xifundzha na wa rixaka, miganga na minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo.
Hi ku angarhela, ku kambela swi fanele ku katsa:
i Leswi nga vangaka nghozi; na ii Ku kambela madurhelo yo kongoma na laya nga kongomiki ya
Leswi nga vangaka nghozi swi nga katsa ku kambela ka leswi landzelaka:
i????????Vatirhi lava langutaneke na nghozi kumbe swiyenge swa vatirhi eka ku tluleriwa hi HIV;
ii????????Xivumbelo na mafambiselo ya nhlangano na hi laha leswi swi engetelaka ku khomiwa hi HIV xik ku rhurha no tshama etihositele;
iii Nhlamuselo ya miganga kusuka laha nhlangano wu kumaka vatirhi;
iv Nhlamuselo ya miganga leyi rhendzeriweke hi ndhawu ya nhlangano ya ntirho; na v????????Ku kambela ntshikilelo wa HIV/AIDS eka timakete ta vona na laha ku kumekaka tikhasimende.
Xikambelo xi fanele ku tlhela xi langutisisa ntshikilelo lowu ntungu wa
i Madurhelo yo kongoma yo fana na swikhenso swa mutirhi, madurhelo ya mirhi no engeteleka ka tihakelo mayelana na ku letela vatirhi no madurhelo yo thola na madurhelo yo simeka nongonoko wa HIV/AIDS;
ii Madurhelo yo ka ya nga kongomi laya humelelaka hi xivangelo xo ya mahlweni no xwa emintirhweni, ku lamala ka mutirhi, ku lahlekeriwa ka ntshovelo, ku ya hansi ka moya wa vatirhi na minkitsikitsi ya le mintirhweni;
Madurhelo yo fikelela ku nghenelelela eka HIV/AIDS swi fanele ku pimiwa tanihi xiphemu xa ntshikilelo eka xikambelo
Vundzeni
Entirhweni wun?wana na wun?wana ku fanele ku tumbuluxiwa pholisi HIV/AIDS 4[4], ku endlela leswaku vatirhi lava khomiweke hi HIV/AIDS a ku endliwi xihlawuhlawu ehenhla ka vona eka tipholisi na mintolovelo ya le ntirhweni. Pholisi leyi yi katsa:?
iii vuxokoxoko bya tipholisi ta ntirho xik. xiyimo mayelana na xikambelo xa HIV, swikhenso swa mutirhi, mafambiselo ya matirhelo na maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa ku kumisisa ku va munhu a nga ringanelangi ku tirha no hlongoriwa;
iv hlamusela swiyimo swa mahanyelo leswi languteriwekek eka vathori na vatirhi na swipimelo leswi faneleke ku tirhana no kokela tlhelo eka swipimelo leswi;
v maendlelo yo vika swivilelo hi ku landdza xiyenge xa 12 xa Khodi leyi;
Tipholisi hinkwato ti fanele ku tumbuluxiwa hiku tirhisana na vahoxi va xandla emintirhweni ku katsa minhlangano ya vatirhi, vayimeri va vatirhi, vatirhi va rihanyo ra le mintirhweni na ndzawulo ya xiyenge xa vathori.
Pholisi yi fanele ku kombisa xivumbeko na swilaveko swa ndhawu yo karhi ya ntirho.
Nhluvukiso wa pholisi na nsimeko i endlelo ra matimba, kutani pholisi ya le ntirhweni yi fanele ku:
i kaneriwa na vanhu hinkwavo lava khumbhekaka;
ii langutisisiwa hi ku cinca-cinca mirhi na mahungu ya xisayense; no iii langutisisa ku humelela ka nsimeko no kambisisa matirhelo ya kona.
Swi ringanyetiwa leswaku entirhweni wun?wana na wun?wana eku tumbuluxeni no simeka nongonoko wa HIV/AIDS emintirhweni leyi kongomaneke no sivela ku tluleriwa ku ntshwa, ku nyika nhlayiso na nseketelo wa vatirhi lava khomiweke hi vuvabyi no fambisa ntshikilelo wa ntungu eka nhlangano.
Xivumbeko na nongonoko wa le ntirhweni swi fanele ku leteriwa hi swilaveko na vuswikoti bya munhu entirhweni. Hambi swi ri tano, ku ringanyetiwa leswaku nongonoko wun?wana na wun?wana wa le mintirhweni wu fanele ku hlamusela leswi landzelaka eka masungulo laya endliwaka hi mfumo wa le rixaka, wa xifundzha na wa muganga:
i ku khoma minongonoko yo lemukisa ya HIV/AIDS nkarhi na nkarhi;
ii ku hlohlotela ku kamberiwa ku nga ri na nsindziso;
iv ku tlakusa mphakelo wa tikhondomu na ku ti tirhisa v hlohlotela mahanyelo ya kahle eka mavabyi ya tingana;
vi ku tiyisisa matirhiselo ya swipimelo swo lawula ntungu wa misava hinkwayo;
viii ku hisekela ku tumbuluxa nongonoko wa kahle wa vatirhi lava khomiweke hi HIV/AIDS;
ix ku nyika mpfumelelo eka ku khanseriwa na tindlela tin?wana ta nseketelo wa ximunhu eka vanhu lava nga na HIV/AIDS;
x engetela matirhelo ya lava tshikileriweke hi vuvabyi hi ku va angarhela eka vutshamo bya kahle, ku fana no va nyika livhi ya vuvabyi yo hlawuleka;
xi ku tumbuluxa maendlelo yo hlamusela madurhelo yo kongoma na laya nga kongomangiki mayelana na HIV/AIDS emintirhweni, tanihi leswi nga le hansi ka xiyenge xa 14.4
xii ndzavisiso wa nkarhi hinkwawo, kambisisa no langutisisa hi vuntshwa minongonoko.
Vathori va fanele ku teka magoza laya faneleke ku pfuna vatirhi hi ku va rhumela eka swa rihanyo swa kahle, switirhisiwa swa mpfuneto na swa miehleketo emugangeni, loko mintirho yeleyo yi nga ri kona entirhweni.
Vundzeni
Ndzawulo ya Mintirho yi fanele ku vona leswaku tikhopi ta khodi leyi ta kumeka no fikeleleka.?
Minhlangano ya vatirhi na vathori yi fanele ku katsa Khodi eka tinhlamuselo ta vona, dyondzo na minongonoko yo letela ya vatirhi.
Minhlangano ya vatirhi yi fanele ku katsa Khodi eka dyondzo ya vona na minongonoko yo letela ya vayimeri va vatirhi na vatirhi hi voxe.
Vundzeni
Vundzeni
NONGONOKO
Mutirhi la khumbhekeke
Mutirhi loyi a khumbhekeke hi ndlela yin?wana hi HIV/AIDS xik. loko la rhandzanaka na yena kumbe wa ndyangu a ri na HI
AIDS i nkomiso wa ?acquired immune deficiency syndrome?. AIDS i nhlamuselo leyi nyikiweke loko ntungu lowu wo herisa vutomi wu sungula eka munhu loyi masocha ya yena ya miri ya yimeke ku tirha hikwalaho ka xivangelo xo khomiwa hi HIV.
Dyondzo ya tinxaka ta mavabyi, swivangelo, mahangalaselo na maendlelo yo lawula vaaki.
HI
Ku kambela HI
Ku endla xikambelo ku kumisisa leswaku xiyimo xa munhu xa HIV. Leswi swi nga katsa swivutiso leswi tsariweke kumbe swa nomu ku vutisisa hi xikambelo xa khale xa HIV; swivutiso leswi fambelanaka na makambisiselo ya ?mahanyelo ya ngho (xikombiso, swivutiso mayelana na timhaka ta masangu, nhlayo ya varhandzani) na maendlelo man?wana laya endliweke ku tiyisisa xiyimo xa mutirhi kumbe xa HIV.
Ku va na HI
Ku va u kumeke u ri na HIV.
Mutirhi la khomiweke hi vuvabyi
Endlelo ro kuma mpfumelelo kusuka eka muvabyi leswi vonaka leswaku munhu u twisisa xivumbeko na switandzhaku swa xikambelo a nga si nyika mpfumelelo.
Pholisi
Tsalwa leri hlamuselaka xiyimo xa nhlangano kumbe mhaka yo karhi.
Ku khanseriwa u nga si endla xikambelo na loko u xiendlile
Endlelo ro khansela leri fambisaka ku twisisa xivumbeko na xikongomelo xa xikambelo xa HIV. Ri kambela leswi vuyerisaka na switandzhaku leswi xikambelo xi nga na swona eka munhu no hlohlotela mbuyelo, wa kahle na loko wu nga ri kahle wu nga ta va kona.
Vutshamo byo Twisiseka
Swi vula ku antswisa eka ntirho kumbe entirhweni leswi twisisekaka naswona swi ta pfumelela munhu la hanyaka na HIV kumbe AIDS ku fikelela kumbe ku nghenelela eminintirhweni.
Nkomiso wa mavabyi ya tingana. Lawa i mavabyi laya tlulelaka munhu hi nkarhi wo endla timhaka ta masangu, ku katsa ?syphilis, gonorrhea na HIV?.??
Ku kambela exihundleni
Leswi swi le xihundleni, handle ka xikambelo lexi endliwaka ku kumisisa xivangelo xa vuvabyi eka mugango wo karhi kumbe ntlawa ku nyika mahungu yo lawula, ku sivela no fambisa vuvabyi.
Vundzeni
[01] Khodi yi ta famba na Swiletelo swa Mpfuneto swa Xithekiniki eka mafambiselo ya HIV/AIDS emintirhweni. Swi languteriwa leswaku leswi swi ta tumbuluxiwa eka xiphemu xa vumbirhi xa 2000 no kandziyisiwa hi 2001. Swiletelo swi ta nyika vuxokoxoko byo hlaya eka ku simekiwa ka tipholisi ta vuswikoti na minongonoko yo hlamuselo mintshikilelo leyi, ku katsa maendlelo yo rhurhela swilaveko swa mabindzu lamatsongo na swiyenge swo ka swi nga ri nawini.
[2] Nawu wa Ndzingano wa Mintirho a wu swi endli ku ri nandzu ku va muthori a fambisa ku komberiwa eka x 7 . Hambi swi ri tano mutirhi loyi a vulaka leswaku mfanelo wa yena leswaku a nga kamberiwi wu xanisiwile a nga yisa mhaka leyi eka CCMA ku kuma xitshunxo, naswona loko leswi swi nga ololoxi dzholonga, yi fanele ku yisiwa eka Khoto ya Mintirho ku kuma xitshunxo.
[3] Langutisa eka swin?wana Pholisi ya Rixaka ya Rihanyo ya Ndzawulo ku kambela HIV na Milawu ya Vayimewri va Tinghozi ta swa Ntumbuluko.
[4] Pholisi leyi yi nga va pholisi yo karhi hi HIV/AIDS, kumbe yi nga hlanganisiwa na pholisi ya vuvabyi byo chavisa.
<fn>tso_Article_National Language Services_Ndzawulo ya Vutshila .txt</fn>
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo
AKHAYIVHI YA RIXAKA NA NTIRHO WA TIRHEKODI WA AFRIKA-DZONGA
HUVO YA MIMFUNGHO
Byuro ya Mimfungho yi na vutihlamuleri byo tsarisa vuyimeri bya mimfungho yo fana ni mimfungho ya tiko, tibeji ni mimfungho yin?wana yo fana ni mijeko, switempe, timedali na mavito na tiyunifomo ta minhlangano ni mavandla. Mintirho ya Huvo ya mimfungho tanihi laha yi hlamuseriweke ha kona eka Nawu wa Mimfungho, 1962 Nawu wa nomboro ya 18 wa 1962 i ku ?
Amukela no kambela swikombelo swo tsarisa no alela ntsariso kumbe ku suriwa ka ntsariso, mimfungho ya heraldry, mavito, mavito yo hlawuleka kumbe tiyunifomo;
Ku hlayisa rhijisitara na matsalwa lama tsariweke hi ku landzela Nawu;
Ku humesa tisetifikheti ta ntsariso ta vuyimeri bya mimfungho, mavito, mavito yo hlawuleka na tiyunifomo;
Ku nyika switsundzuxo hi laha swi nga kotekaka ha kona hi mayelana ni vuyimeri bya mimfungho, mavito, mavito yo hlawuleka na tiyunifomo no pfuneta hi mavumbele ya vuyimeri bya mimfungho na tiyunifomo;
Ku endla mintirho yin?wana leyi nga laviwaka hi Holobye, Huvo ya Mimfungho kumbe Komiti ya Mimfungho hi ku landza Nawu.
Ehenhla ka mintirho ya ntolovelo ya mimfungho, Huvo hi ku tirhisa Nongonoko wo fikelela vaaki yi na vutihlamuleri byo tivisa Mimfungho ya Rixaka, Ku thya mimfungho ya swiyimelo hi ku tirhisa mavito ya xi Afrika na ku sirheleriwa ka mimfungho ya Rixaka tanihi rifuwo ra vutlhari bya Mfuwo. Ku humelela ka Huvo ya mimfungho ku le rivaleni hi ku hluvukisiwa no nyikiwa ka mimfungho ya Rixaka yintshwa; Mujeko wa Rixaka wuntshwa, Mimfungho ya Rixaka ni Risimu ra Rixaka leri hlanganisiweke.
KU KUMEKA NO TIRHISIWA
Xikongomelo xo hlayisa akhayivhi i ku tiyisisa ku kumeka ka tirhekhodi leti nga ni malembe ya le henhla ka makumembirhi eka vaaki. Akhayivhi ya Rixaka ni Ntirho wa Tirhekhodi swi tirhela vaaki ku sukela Musumbhunuku ku fikela Ravuntlhanu ku sukela hi 8:00 ? 16:00, ni le ka Muqivela wa vunharhu wun?wana ni wun?wana en?hwetini ku sukela 09:00 ? 13:00.
Vuxokoxoko byo tihlanganisa
Loko u ri na swivutiso swin?wana u komberiwa ku tihlanganisa na Akhayivhi ya Rixaka eka:
Riq: 27 12 323 5300
Fekisi: 27 12 323 5287
MATIMU
Akhayivhi ya Rixaka ya Afrika-Dzonga yi tumbuluxiwile hi ku tivisiwa ka Nawu wa Akhayivhi ya Rixaka ya Afrika-Dzonga (Nawu wa nomboro ya 43 wa 1996) tanihi laha wu hundzuluxiweke ha kona. Nawu lowu wu hundzuluxile Khale ka Ntirho wa Akhayivhi ya Mfumo ku va Akhayivhi ya Rixaka leyi xikongomelo xa yona; mintirho na xivumbeko swi kombisaka khale ka xiyimo xa xihlawuhlawu xa tipolotiki.
MINTIRHO YA AKHAYIVHI YA RIXAKA
Akhayivhi ya Rixaka yi na vutihlamuleri byo amukela, byo hlayisa no tlakusa ku tirhisiwa ka tirhekhodi ta mfumo ni leti nga riki ta mfumo hi ndlela ya kahle; ku hlayisiwa ka endlelo ra mahungu ya akhayivhi laya fambelanaka na rixaka; ku veka mimpimo yo seketela mintirho ya tiakhayivhi ta swifundzankulu. Akhayivhi yi vumba xiphemu xa nkoka xa ndzhaka ya rixaka na swona i ndlela yo antswisa vutitivisi bya rixaka, ku aka rixaka no nyika matimba.
Akhayivhi nakambe i ndlela ya nkoka leyi mimfumo yi nga tihlamulelaka hi yona eka vaaki. Hi ku tirhisa ku fikeleleka ka kahle ka akhayivhi eka vaaki, migingiriko ya mfumo yi va erivaleni. Hi ndlela yo fana, akhayivhi yi na vumbhoni bya matsalwa lebyi nga erivaleni lebyi faneleke ku sirhelela vaaka-tiko ni mintlawa. Xiphemu xa nkoka xa Akhayivhi ya Rixaka a xi kombisi mintokoto ya vanhu vo tala va Afrika-Dzonga. (xik. vanhu va Afrika-Dzonga lava a va siyiwe ehandle hi xihlawuhlawu, vavasati, sw. n. sw.). Akhayivhi ya Rixaka yi le ku endleni ka minongonoko yo hlaya ya matimu ya nomo ku tsala no hlayisa mintokoto ya vanhu-ntsena no nghenelela eka endlelo ro vumba miehleketo ya vaaki vo hambana va Afrika-Dzonga.
Akhayivhi ya Rixaka ya Tifilimi, Vhidiyo na Mpfumawulo (NFVSA) i hofisi ntsongo ya vulawuri ya Akhayivhi ya Rixaka. Ntirho wa NFVSA i ku hlengeleta, ku hlayisa no tlakusa minchumu leyi twiwaka no voniwa (audio visual) leyi endliwaka no vulavula hi Afrika-Dzonga. Nawu wa Vuhlayiselo bya Matsalwa (Nawu wa nomboro ya 54 wa 1997) wu kombisa NFVSA tanihi ndhawu ya vuhlayiselo bya minchumu leyi twiwaka no voniwa leyi endliweke eAfrika-Dzonga.
Akhayivhi ya Rixaka yi hlayisa rhijisitara ra rixaka ra tirhekhodi leti nga riki ta mfumo leti nga ni nkoka wo hlayisiwa. Ku engetela eka leswi yi tlakusa ntirhisano ni vukondleteri exikarhi ka mavandla lama endlaka ntirho wo hlengeleta no hlayisa tirhekhodi leti nga riki ta ximfumo.
Hi ku tirhisa nongonoko wo fikelela Vaaki, Akhayivhi ya Rixaka yi na xikongomelo xo fikelela swirho swa vaaki leswi nga tiveki nchumu hi vukona kumbe mintirho ya akhayivhi. Xikongomelo xa nongonoko lowu i ku tlakusa ku tirhisiwa ka akhayivhi ?hi ku yi tivisa eka vanhu? hi ku endzela minhlangano ya dyondzo ni vaaki eAfrika-Dzonga na hi ku endzela mavandla ya dyondzo ni vaaki eAfrika-Dzonga na hi ku tirhisa minkombiso, masiku yo endzela akhayivhi open days ni ku endliwa ka kahle ka ntirho.
Akhayivhi ya Rixaka yi tumbuluxa no hlayisa endlelo ra kahle ra mahungu (meta-information) leri nga ta tlakusa ku fikeleleka ka mahungu ku eneta swilaveko swo hambana swa mahungu ku seketela ku hluvukisiwa ka vaaki hinkwavo.
Endlelo ra rixaka ra mahungu (meta-information) eAfrika-Dzonga ri vumbiwa hi tinxaka to hambana ta tilayiburari ni minhlangano yin?wana ya mahungu. Akhayivhi ya Rixaka nakambe yi langutane na Huvo ya Rixaka ya Layiburari na Mintirho ya Mahungu (NCLIS), Layiburari ya Rixaka ya Afrika-Dzonga (NLSA), Layiburari ya Mabofu ya Afrika-Dzonga (BLINDLIB), tilayiburari leti tirhaka tanihi tindhawu ta vuhlayiselo bya matsalwa, na Nhlangano wa Vatirhi wa Mabofu wa Afrika-Dzonga (SABWO). Ndhawu ya Tibuku i yuniti yo hlawuleka leyi kumekaka eka NLSA leyi tlakusaka ntolovelo wo tsala no hlaya
Milawu leyi lawulaka mintirho leyi ya Akhayivhi ya Rixaka i Nawu wa Huvo ya Layiburari ni Mintirho ya Mahungu, 2001; na Nawu wa Layiburari ya Rixaka ya Afrika-Dzonga, 1998; Nawu wa Layiburari ya Mabofu ya Afrika-Dzonga, 1998; na Nawu wa Vuhlayiselo bya Matsalwa, 1997.
Nawu wa Vuhlayiselo bya Matsalwa wu tiyisisa leswaku, khopi yin?we ya tsalwa rin?wana ni rin?wana leri hangalasiweke eAfrika-Dzonga yi rhumeriwa handle ka hakelo eka vuhlayiselo bya matsalwa etikweni hinkwaro. Hi ku tirhisa Nawu lowu, ndzhaka ya matsalwa ya Afrika-Dzonga ya hlayisiwa no endla leswaku yi kumeka eka vaaki.
<fn>tso_Article_National Language Services_Ndzingano wa hinkwerh.txt</fn>
Ndzingano wa hinkwerhu!
I mfanelo wa hina
Nawu wo Tlakusa Ndzingano no Sivela
Xihlawuhlawu xo ka xi nga fanelangi wa 2000
Nhlokomhaka ya 1: Vanhu va Afrika Dzonga, xana wa swi tiva leswaku Vumbiwa byi khoma vanhu hi ku ringana? Ina, hambi leswi hi hambanaka, Vumbiwa byi tiyisisa mfanelo wa ndzingano eka hinkwerhu
Mfanelo wa ndzingano wu kumeka eka Xiyenge xa xa Vumbiwa bya hina. Mfanelo lowu wu vula leswaku hinkwerhu ha hambana na leswaku a hi fanelangi ku pfumala hi xivangelo xo hambana.
Leswi swi vula leswaku mani na mani u na mfanelo wo khomiwa hi nhlonipho na xichavo hi munhu wihi na wihi na mfumo.
Nawu wo Tlakusa Ndzingano no Sivela
Xihlawuhlawu xo ka xi nga fanelangi wu pasisiwe hi ku tiyisisa leswaku ndzingano wa fikeleriwa. Wu tlhela wu va na xikongomelo xo sivela xihlawuhlawu ku ya hi xivangelo xin?we kumbe swo tala, ku katsa na rimbewu, rixaka na vutsoniwa.
Nhlokomhaka ya 2: Eka xidemokrasi, hinkwerhu hi na ntirho na vutihlamuleri byo hlonipha timfanelo ta van?wana. A hi tirheni swin?we ku tlakusa ndzingano no lwisa xihlawuhlawu xo ka xi nga fanelangi.
Nawu wo Tlakusa Ndzaingano no Sivela Xihlawuhlawu xo ka xi nga fanelangi wa 2000
Nhlokomhaka ya 3: Xana hi wihi ntirho wa
Nawu?
Nawu wu kona ku:
tlakusa ndzingano;
sirhelela xichavo xa vumunhu;
sivela xihlawuhlawu xo ka xi nga fanelangi no
Tirhisa ka swiviko swa rivengo no xanisa; no tlakusa mfuwo wa xidemokrasi.
Nhlokomhaka ya 4: Xana xihlawuhlawu i yini?
Xihlawuhlawu i endlelo kumbe ntolovelo lowu hambanisaka exikarhi ka vanhu kumbe mintlawa naswona eka endlelo leri ku tshikileriwa van?wana no vuyerisa van?wana.
Nkarhi wun?wana xihlawuhlawu xi nga va xi lulamile.
xihlawuhlawu i endlelo ro amukeleka leri alelaka vanhu swivandla kumbe ku vuyeriwa, xikombiso ku va ku nga thoriwi muchayeri wa bofu.
Xihlawuhlawu xo ka xi nga amukeleki, hi le tlhelo, a xi amukeleki: xikombiso, ku va ku nga thoriwi munhu hi xivangelo xa xiyimo xa yena xa HIV/Aids.
Nhlokomhaka ya 5: Xana mbulavulo wa rivengo na ku xanisiwa i yini?
Mbulavulo wa i ndlela yihi na yihi ya mbulavulo leyi nga na xikongomelo xo twisa ku vava, kumbe tlakusa rivengo.
Ku xanisiwa i hanyelo leri yaka emahlweni leri nga lavekiki ro endla matitwelo yo hlekiwa kumbe ku chavisiwa loku fambelanaka na rimbewu ra munhu, nhlavutelo wa timhaka ta masangu kumbe vuxirho.
Nhlokomhaka ya 6: Hi kwihi laha ndzi faneleke ku ya kona loko ndzi ehleketa leswaku ku na xihlawuhlawu ehenhla ka mina?
Munhu wihi na wihi loyi a twaka leswaku kuve na
Xihlawuhlawu ehenhla ka yena a nga tihlanganisa na Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika
Dzonga, Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu
Kumbe Tikhoto ta Ndzingano tihi na tihi endhawini.
Nhlokomhaka ya 7: Xana i yini Tikhoto ta Ndzingano?
Leti i tikhoto to hlawuleka leti nga kona ku pfuna vanhu lava xihlawuhlawu xi nga endliwa ehenhla ka vona.
Tikhoto Nkulu hinkwawo na Tikhoto ta Majisitarata to tala ti tirha tanihi Tikhoto ta Ndzingano. Tikhoto ta Ndzingano ti hambanile na tikhoto tin?wana hikuva:
I ta mahala.
Ti tirhana na mhaka ya wena hi xihatla.
U nga yimeriwa hi mani na mani hambi loko munhu ku nga ri muyimeri.
Va na vamatsalana va Tikhoto ta Ndzingano lava nga ta ku pfuna hi xivilelo xa wena na tindlela ta kona.
Xana SAHRC yi nga ku pfuna njhani?
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
SAHRC i vandla ra mfumo leri tirhaka hi ku tiyimela ku tlakusa, sirhelela no langutisisa timfanelo ta vanhu laha Afrika Dzonga.
loko u lava ku tiva swo tala mayelana na mfanelo wa ndzingano, tihlanganisi na Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga.
Loko u twa u ri muxanisiwa wa xihlawuhlawu xo ka
Xi nga fanelengi, tihlanganisi na Xiyenge xa Mphakelo wa
Swa Milawu xa SAHRC, lexi nga ta lavisisa xivilelo xa wena.
Riq: 484 8300
Mahungu hi xitalo, endzela webusayiti ya SAHRC
Hofisi Nkulu
484 8300 ? Fekisi: 011 484 7149
Kapa Vuxa
582 2611/4094 ? Fekisi: 041 582 2204
447 1130 ? Fekisi: 051 447 1128
304 7323/4/5 ? Fekisi: 031 304 7323
291 3500 ? Fekisi: 015 291 3505
Fekisi: 752 6890
Kapa N?walungu
332 3993/4 ? Fekisi: 054 332 7750
Kapa Vupeladyambu
Fuloro ya vunkombo, Muako wa ABSA,
426 2277 ? Fekisi: 021 426 2875
Tiva timfanelo ta wena. Amukela vutihlamuleri bya wena
<fn>tso_Article_National Language Services_Nhlayiso na nseketelo.txt</fn>
NDZAWULO YA NHLUVUKISO WA VAAKI
HIV/AIDS yi hangalaka hi xihatla laha tikweni. Hikwalaho swi lava leswaku hi tirha swin?we ku sivela leswaku yi hangalaka hi xihatla. Hi fanele ku tlhela hi hlayisa no seketela lava nga khomiwa hi vuvabyi lebyi. Xibukwana lexi xi kongomane no pfuna wena ku kuma vutivi hi mintirho leyi nga kona na hi laha u nga ta pfunaka no pfuna van?wana eku lweni na HIV/AIDS
Hi laha u nga nghenisaka xandla eka nsivelo, nhlayiso na nseketelo
U nga vi na xihlawu-hlawu.
Vulavula na vanghana va wena, ndyangu, vatirhi-kulobye, vakereki, vana va wena na swirho swa muganga hi HIV/AIDS.
Tiva hi xiyimo xa wena xa HIV/AIDS, kuma ku khanseriwa ka mahala no kamberiwa eka muako wa swa rihanyu wa le kusuhi.
Tshembheka, papalata timhaka ta masangu kumbe u tirhisa khondomu.
Nghenelela eka mapfhumba ya HIV/AIDS laya sunguleke hi muganga, xikombiso, minongonoko ya nhlayiso ya le kaya na ya muganga, naswona u nyiketa nkarhi wa wena eka mapfhumba lawa.
Nhlayiso na nseketelo eka vanhu ngopfu-ngopfu vana lava khomiweke no khumbheka hi HIV/AIDS no va pfuna ku fikelela mintirho.
Vika swisiwana na vana lava nga va ka khombyeni lava u va tivaka eka minhlangano ya muganga (CBOs), minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo (NGOs), minhlangano ya ripfumelo (FBOs), tihofisi ta miganga na ta swifundzha-nkulu ta nhluvukiso wa vaaki, na tin?wana.
Hoxa xandla eku endleni swa kahle hi ku angarhela na nhluvukiso wa vaaki eka muganga wa wena.
Ti hlanganisi na minongonoko yo dyondzisa vantshwa ku lawula ku hangalaka ka vuvabyi bya HIV/AIDS eka muganga wa wena.
Ku tidyondzisi no tlhela u dyondzisa ndyangu wa wena yana eka kliniki ya le kusuhi, CBO, FBO, NPO leswi nyikaka mintirho yo hluvukisa vaaki.
Hi laha u nga hanyaka ha kona na HIV na AIDS hi ku titshembha
Tshembha eka swa vutomi u tlhela u titshembha.
Hlayisa rihanyu ra wena-vona leswaku u dya swakudya swo aka miri, endla switoloveto, wisa u tlhela u nwa mirhi ya wena nkarhi hinkwawo.
Kuma switsundzuxo swa mpfuneto wa swa vutshunguri eka ndhawu ya rihanyu ya le kusuhi.
Vulavula na munhu un?wana loyi u n?wi tshembhaka. Kuma mpfuneto wa xiphurofexinali ? yana u ya khanseriwa.
U nga twi onge u fanele u hatlisa u tolovela ku hanya na byona u hlamusela vanhu.
Murhandziwa wa wena u fanele ku tiva hi xiyimo xa wena xa HIV.
Tihlanganisa na ntlawa wo seketela eka muganga wa wena, entirhweni kumbe u sungula ntlawa wa nseketelo.
Loko u twa u hlundzukile, va nga ri na mhaka na wena, u chava ? vulavula hi ku ti twa ka wena, kombela ku pfuniwa eka munhu wa xiphurofexinali na xirho xa ndyangu ku ku seketela.
Endla timhaka ta masangu hi vuhlayiseki lebyinene.
Mali ya mpfuneto eka vatsoniwa ya kumeka loko u nga swi koti ku tirha hikwalaho ka vuvabyi lebyi nga ha horiki.
Hi laha u nga lulamiselaka vana va wena loko u ri na HI
Sungula hi ku vulavula
Hlamusela vana va wena hi xiyimo/vuvabyi bya wena
Tsala buku ya switsundzuxo (katsa swifaniso, switlhokovetselo, swihungwana, na switsundzuxo na swin?wana.) ku engetela, hlamusela swihungwana hi vutomi na ndyangu wa wena hlohlotela vana va wena ku vutisa swivutiso
Vulavula na un?wana loyi u n?wi tshembhaka loko u vilela hi mhaka ya leswaku n?wana/vana va wena a va swi koti ku hanya kahle ngopfu-ngopfu eka ntshikilelo wo monyiwa
Lulamisa nhlayiso wun?wana wa vana va wena ? hi leswaku ? loyi a nga ta hlayisa vana va wena loko u ta va u vabya swinene kumbe u lovile.
Vona leswaku vana va wena va toloverile vatswari lava nga ta va hlayisa naswona va tshama va ri karhi va ti hlanganisa na vona.
Hlawula hi vukheta u ri karhi u tekela enhlokweni swilaveko swa vona na leswi va swi languteleke.
Eka swiyimo leswi vana va nga ta ka va nga tshami na maxaka kumbe vatswari lava nga va hlayisaka, va fanele ku vekiwa endhawini ya vuhlayiseki.
Eka swiyimo swi?wana va boheka ku sala emakaya ku ri hava nhlayiso wa mutswari. Makaya lawa ya vuriwa ?child-headed households? (mindyangu leyi rhangeriweke hi vana)
Mindyangu leyi rhangeriweke hi vana
Loko u tshama endyangwini lowu rhangeriweke hi vana kumbe loko u tiva ndyangu lowu rhangeriweke hi n?wana u fanele ku tihlanganisa na mintirho ya nhluvukiso wa vaaki ya le kusuhi ku kuma mahungu hi laha u nga fikelelaka mintirho ya swa vaaki, xik. mpfuneto wa timali wa vana, mpfuneto wa timali wa vana lava loveriweke hi vatswari na mpfuneto wa swakudya hi xihatla.
Timali
Thola muhlayisi
Tsala tsalwa ra xileriso xa mufi (Will)-tsalwa leri vekaka erivaleni leswi munhu a tsakelaka leswaku swi humelela loko a lovile.
Tsalwa ra xileriso xa mufi ri vona leswaku rifuwo, ndhawu, mali swi hundziseriwa eka vanhu lava faneleke.
Swi veke erivaleni leswaku i mani a nga na mfanelo wo hlayisa vana, naswona loko ku nga ri na loyi u rhandzanaka na yena, thola vahlayisi.
Ku va ri ta tirha kahle, Tsalwa ra xileriso xa mufi ri fanele ku tsariwa hi inki leyi nga sukiki kumbe ri kandziyisiwa, ri funghiwa hi nsayino wa wena no tsala siku leri ri tsariweke hi rona naswona ri tsariwe loko munhu a hanye kahle naswona a nga sindzisiwanga hi munhu.
Mintirho ya Nhlayiso na Nseketelo
Mintirho leyi landzelaka yi nyikiwa hi nhluvukiso wa vaaki na minhlangano emigangeni:
Ku kumisisa mindyangu na vana lava faneleke hi ku pfuniwa
Ku phakela swakudya, mpahla, vutumbelo, mpfuneto eka vaaki no va pfuneta hi swa rihanyu
Mintirho yo hlayisa vana na nhlikanhi
Mahungu laya nga ta engetela ku fikelela ka mpfuneto wa timali na mintirho yin?wana ya nseketelo wa timali
Swikombelo swa mali ya vudyuhari tanihi mali ya vana lava nga le vuhlayiselweni, timali ta vatsoniwa eka lava tshikileleke hi vuvabyi lebyi nga ha horiki, nseketelo wa vana na mpfuneto wa timali eka lava pfumalaka
Ku hlengeleta muganga
Ku letela valeteri emigangeni ya ka vona
Ku dyondzisa muganga hi ntshikilelo wa HIV/AIDS ku katsa hi laha ku monyiwa na xihlawu-hlawu swi nga hungutiwaka ha kona
Tiphurojeke to lwisana na vusweti
Mintirho ya Nhlayiso na nseketelo eka vana lava loveriweke hi vatswari na lava langutaneke na khombo
Vuhlayisi bya n?wana un?wana
Vuhlayisi lebyi i byo hlayisa n?wana wa mutswari un?wana. N?wana a nga va xaka kumbe loyi a nga riki xaka. N?wana u vekiwa ehansi ka vuhlayisi bya wena hi Khoto ya Vana. Mukondleteri (social worker) u fanele ku tsala xiviko eka Khomixinara wa Nhlayiso wa vana. Mpfuneto wa timali ta vuhlayiseki bya vana wu hakeriwa ku endlela leswaku u ta hlayisa n?wana.
Ku wundla n?wana
Ku wundla n?wana i ku teka vutihlamuleri lebyi heleleke bya n?wana loyi a nga ri ki wa wena hi ntumbuluko. N?wana un?wana na un?wana loyi a nga le hansi ka 18 wa malembe a nga wundliwa. N?wana u wundliwa ku ya hi Nawu wa Nhlayiso wa Vana kutani mukondleteri (social worker) u fanele ku tsalela Khomixinara wa Nhlayiso wa vana xiviko.
Ndhawu ya vuhlayiselo
Ndhawu ya vuhlayiselo i ndhawu leyi nga le kaya ra vana. Kaya ra vana i ndhawu leyi nga amukelaka ku tlula ntsevu wa vana naswona va fanele ku tsarisiwa na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Tinxaka ta mpfuneto wa timali lowu nga kona wo hlayisa vana
Mpfuneto wa Timali to Seketela N?wana
Mpfuneto wa timali to seketela n?wana wu nyikiwa eka muhlayisi wo sungula, loyi a nga va ka xaka kumbe a nga ri xaka, loyi a nga na vutihlamuleri/swilaveko swa siku na siku swa n?wana. Vahlayisi a va fanelanga ku kuma xinkhenso ku va va hlayisa n?wana. Mali yi hakeriwa eka nhlayo yo ringana ntsevu wa vana ku suka eka 0 ku fika eka 14 wa malembe. Mpfuneto lowu wu engeteriwa hi ku ya mahlweni hi nkarhi wa malembe manharhu ku hlayisa vana va le hansi ka malembe ya 14 hi ndlela leyi: ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2003, vana va le hansi ka 9 wa malembe va fikelela, ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2004, vana va le hansi ka 11 wa malembe va ta fikelela, naswona ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2005, vana va le hansi ka 14 va ta fikelela.
Mpfuneto wa timali wa Vuhlayiseki
Mpfuneto wa timali wa vuhlayiseki wu nga hakeriwa eka n?wana wa malembe ya le xikarhi ka 1 na 18 loyi a lavaka no kuma vuhlayiseki bya le kaya hikokwalaho ko va munhu a nga helelangi emiehleketweni no lamala. Muholo wa lembe loko wu hlanganile wa muendli wa xikombelo na murhandziwa wa yena endzhaku ka loko xibalo xi tekiwile a wu fanelangi ku tlula R48 000 naswona muholo wa muhlayisi wa n?wana a wu fanelangi ku hundza ntsengo wa lembe hi ka mbirhi wa mpfuneto wa mali wa n?wana. N?wana na vatswari va yena va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga.
Mpfuneto wa timali wa ku lamala
Mukomberi u fanele:
ku va mu-Afrika Dzonga;
ku va mutshami wa Afrika Dzonga hi nkarhi wo endla xikombelo;
ku va exikarhi ka 18 ku fika eka 59 wa malembe loko u ri wa xisati na 18 ku fika eka 64 loko u ri wa xinuna;
yisa xiviko xo tiyisisa vulamari, na loyi u tshamaka na yena naswona u fanele ku fikelela swilaveko;
a nga fanelangi ku hlayisiwa eka muako wa mfumo;
a nga fanelangi ku va a kuma mpfuneto wa timali wun?wana.
Ku yisa xibukwana xa vutitivisi xo va na tinomboro ta 13.
Mpfuneto wo hlayisa n?wana wa un?wana
Mali yo hlayisa n?wana un?wana yi hakeriwa eka n?wana loyi swi kumekeke leswaku u lava vuhlayiseki hi Khomixinara wa Khoto ya Vuhlayiseki bya N?wana naswona a vekiwe evuhlayiselweni bya munhu un?wana handle ka mutswari wa yena wa xiviri. Muhlayisi wo sungula na n?wana va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga.
Matsalwa laya lavekaka loko ku endliwa xikombelo
Xibukwana xa vutitivisi xa 13 wa tinomboro xa mutswari/muhlayisi/muhlayisi wa n?wana un?wana
ID ya n?wana kumbe xitifikheti xo velekiwa xa n?wana lexi nga na nomboro ya vutitivisi
Vumbhoni bya muholo
Xileriso xa huvo lexi kombisaka xiyimo xo hlayisa n?wana un?wana
Vumbhoni bya dokodela byo tiyisisa ku lamala
Vumbhoni bya leswaku n?wana u nghena xikolo loko malembe a yena ya fikelela
N?wana loyi a hlayisiwaka u fanele ku pasa xikambelwana
Kapa-Vuxa
Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
Riq: 040 609 5317
Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
Riq: 409 0651
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 355 7926/ 355 7969
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq :( 035)874 3823
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 013 766 3177
N?walungu-Vupeladyambu
Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki, Mfuwo, Ndzhavuko na Mintlangu
MMABATHO
Riq: 387 5123
Kapa-N?walungu
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 871 1021
<fn>tso_Article_National Language Services_Nongonoko wa Rihanyo .txt</fn>
Nongonoko wa Rihanyo Lerinene ra Vatirhi
Ndzawulo yi vona leswaku swiphiqo swo tala a swi tumbuluki emintirhweni ntsena, kambe na ku suka eka timhaka ta miehleketo swi nga va na ku nghenelela eka matirhelo ya vatirhi, naswona handle ka loko ku va na ku nghenelela ka swin?wana eku sunguleni, swiphiqo swi nga nyanya.
Ndzawulo yi tshembha leswaku swi le ka ku tsakela ka mutirhi, ndyangu wa wena na Ndzawulo ya Tindlu ku tumbuluxa nongonoko wa Rihanyo Lerinene ra Vatirhi ku endla mintirho leyi nga kongomana na ku fambisa swiphiqo swa miehleketo leswi nghenelelaku eka matirhelo ya vatirhi. Swiphiqo leswi swi katsa ntlhaveko, ku tikeriwa entirweni, timali, nhlomulo, vuxaka, ku tikeriwa, swidzidziharisi, madzolonga ya le ntirhweni, ku tikeriwa kumbe madzolonga ya le mindyangwini, na swin?wana.
Nongonoko wa Rihanyo ra Vatirhi i xitirhisiwa lexi Ndzawulo yi xi nyikelaku xa xiyimo xa le henhla no va xa xihundla ku pfuna vatirhi hinkwavo lava:
Va hlanganaku na swiphiqo swa le mintirhweni, swiphiqo leswi yelanaku na rihanyo, leswi nga tshikilelaka matirhelo ya vona.
Lavaka ku sivela swiphiqo swi nga si humelela.
Hikokwalaho ka yini ku va na nongonoko wa Rihanyo Lerinene ra Vatirhi (EWP)?
Ku nyika vatirhi va Ndzawulo mintirho yo horisa no va seketela leyi nga ta va pfuna ku tirhana na swiphiqo swa miehleketo leswi swi nga kona.,
Ku va nyika mintirho yo sivela.
I va mani lava va pfunekaku eka nongonoko wa Rihanyo Lerinene ra Vatirhi?
Mutirhi hi yexe: Vatirhi va Ndzawulo na swirho swa mindyangu ya vona. EWP wu pfuna vatirhi ku hlayisa ndzingano exikarhi ka mintirho ya vona, mindyangu na hanyelo ra vanhu, wu hoxa xandlla eka ku pfuna vatirhi ku antswisa xiyimo xa mintirho ya vona .
Minhlangano ya vatirhi: Ntirhisano lowu nga tlakusiwa ku lulamisa swiphiqo swa vatirhi exikarhi ka Ndzawulo ya Tindlu na Minhlangano yo yimela vatirhi, Xikombiso, matshalatshala yo pfuxa mutirhi loko a langutane na vulavisisi byo tshinyiwa.
Ndzawulo: Ku pfuna Ndzawulo ku hlayisa vatirhi lava nga na vutshila na nkoka. Vatirhi lava tsakeke va tlhela va hanya kahle va hunguta ku xwa emintirhweni, ku antswisa mahanyelo na ku tshembheka eka Ndzawulo, ku ya ehansi ka vatirhi na ku tirha nkarhi wo leha na ku tlakusa xiyimo xa Ndzawulo.
Minongonoko ya Rihanyo Lerinene ra Vatirhi, minongonoko yo nghenelela:
Ku khanseriwa ekliniki
Ku khanseriwa ka HIV/AIDS u nga si kamberiwa na loko u kamberiwile
Ku nghenelela eka swiyimo xo tika.
Vukamberi na ku Hundzisela.
Ku nghenelela nkarhi nyana.
Ku kambisisa.
Ku landzelerisa.
Ku Tihlanganisa na Vufambisi
Vulanguteri.
Vuhundziseri bya Mafundza.
Vuhundziseri bya Malwandla.
Vuhundziseri bya Vunwinyi.
Vuhundziseri byo Rhumiwa
Ku Tihlanganisa na Minhlangano
EWP wu nyika switsundzuxo eka tipholisi ta le mintirhweni, na tindlela leti nga na nkoka eka timhaka ta Minhlangano yo yimela vatirhi leyi nga mayelana ni rihanyo ra vatirhi nai ku hluvuka. Xikombiso, tipholisi ta madzolonga ya le mintirhweni, vuswikoti na swin?wana na swin?wana...
Ku Tihlanganisa na Mulanguteri /Mufambisi/na Muyimeri wa Vatirhi
EWP wu ta endla leswaku ku va na ku tihlanganisa na Valanguteri, Timininjhere na Vayimeri va Vatirhi mayelana na vufambisi & vuhundziseri bya vatirhi hi matirhelo ya vona na swiphiqo swa mahanyelo man?wana.
Ku Tlakusa/Maketa nongonoko
EWP yi ta vona leswaku ku na ku kumeka no tirhisiwa ka switirhisiwa swa tidyondzo na migingiriko ya dyondzo leswi hlohlotelaka ku tirhisiwa ka nongonoko hi vatirhi va swiyimo hinkwaswo na swirho swa mindyangu ya vona, xik. timininjhere, valanguteri, vayimeri va vatirhi na vatirhi van?wana.
Ku letela timininjhere,valanguteri & Xikongomelo xa Ndzetelo wa Vayimeri va Vatirhi:
Milawu leyi hlamuselaka Nongonoko wa Rihanyo Lerinene ra Vatirhi (EWP).
Xihundla.
Ku fikelela
Ku va xikarhi.
Ku tinyikela.
Ku pfumala vuahluri
Nongonoko wo ringanela.
Ntirho na vutihlamuleri
Vufambisi bya xiyimo xa le henhla.:
Ntirho na vutihlamuleri bya vufambisi bya xiyimo xa le henhla iku pfuxeta nongonoko na ku wu nyika nseketelo.Ku va nongonoko wu ta kota ku simekiwa, swi leka vufambisi bya xiyimo xa le henhla.
Vatirhi:
Mutirhi hi yexe u va a ri eka xiyimo lexinene ku tiva loko a ri eku tikeriweni leswi tshikilelaka ntirho wa yena. Hikwalaho vatirhi va na mfanelo na vutihlamuleri byo kombela ku pfuniwa eka EWP va thlela va kombisa ntirhisano loko va pfuniwile.
Valanguteri.
Valanguteri VA FANELE :
Ntirho nkulu wa valanguteri eka nongonoko i ku vona na ku hundzisela vatirhi eka EWP lava lavaku ku pfuniwa.
Va fanele va veka tihlo hi ku ya mahlweni va xiyaxiya eku cinceni ka mahanyelo ya vatirhi lava va nga ehansi ka vulawuri bya yena..
Byela vatirhi leswaku swiphemu hinkwaswo swa nongonoko i xihundla.
Tsala mahanyelo hinkwawo lawa ya nga amukelekiki, vukona na matirhelo lawa ya nga fikeleriki.
Kambela matirhelo ya vatirhi no nghenelela loko ntirho wu ya ehansi hi ku hundzisela vatirhi eka EWP.
Ku hlohletela ka vatirhi lava tsakelaka ku:
Ku fikelela ntirho wo seketela eka vatirhi loko vutshunguri/khanseriwa swi ya emahlweni. Loko vutshunguri byi nga si sugula na loko byi herile, mulanguteri u fanele a pfuneta ku hlanganisa vatirhi emintirhweni ya vona.
A langutisa swibumabumelo leswinene a tlhela a va na vuxiyaxiya eka swilaveko swa vatirhi.
Nyika mbuyelo mukondleteri wa EWP mayelana na matirhelo hi nkarhi wa vutshunguri/ku khansela.
Valanguteri A VA FANELANGI KU:
Ringeta ku kuma swiphiqo swa ximunhu, kumbe ku ahlula.
Vulavula hi swiphiqo swa vatirhi na vatirhi kulobye.
Ku hundisela emahlweni mhaka yo landza un?wana.
Papalata ku ya ehansi ka xiyimo xa ntirho.
Ku vulavula hi kumbe loko mutirhi a ri na swiphiqo swa yena, kumbe ku ringeta ku n?wi tsundzuxa.
Ku huma endlelenihi ku twela vusiwana.
Ku nghenelela eka swo huma endleleni hikwalaho ka migingiriko yo sirhelela van?wana mayelana na xiphiqo xa mutirhi.
Ku chucha mutirhi la nga tsakangiki a nga si pfuniwa hi EWP.
Ku xwa nkarhi hinkwawo, nkarhi wo wisa wo ka wu nga pulaniwangi, ku xwa swi nga ri na xivangelo, ku fika entirhweni ka ha ri na nkarhi no chayisa nkarhi wu nga si fika.
Ku xwa hi xivangelo xa mavabyi u nga ri na vumbhoni bya papila ro huma eka dokodela.
Ntshovelo wa xiyimo xa le hansi, ku ka u nga ri na mhaka na nchumu, ku rivala, ku tshama nkarhi wo leha swi nga fanelangi eka riqingho kumbe email, na swin?wana
Ku ka munhu a nga ha tinyiketeli kumbe ku tshika.
Vayimeri va Minhlangano ya vatirhi
Va tshikelela ku sivela na ku vona ka ha ri na nkarhi no nghenelela eka swiphoqo swa vatirhi.
Ku tihlanganisa na, ku hlohletela vatirhi ku kuma ku pfuniwa loko swiphiqo swa vona swi tiveka eka Minhlangano.
Ku nghenelela na ku pfuna eka minongonoko ya tidyondzo leyi kongomaneke na ku hlamusela swiphiqo swa vatirhi.
Vatirhi:
Mutirhi hi yexe u le ka xiyimo lexinene ku vona loko a ri na ku tikeriwa leswi tshikilelaka ntirho wa yena. Hikwalaho vatirhi va na mfanelo yo kombela ku pfuniwa eka EWP va tlhela va kombisa ntirhisano loko va pfuniwile.
Ku fikelela mintirho.:
Mintirho na mahungu ya EWP swi nga fikeleriwa hi:
Ku thoriwa
Minchumu yo hlaya.
Swiphiqo swa munhu a swi sali ehandle ka rivanti loko a nghena entirhweni, swi nghena na wena. Ku fana na michini vanhu na vona va fanele va lulamisiwa ku endlela ku antswisa xiyimo xa matirhelo na rihanyo lerinene na ntsako emintirhweni.?
Mahungu hi xitalo eka Minongonoko Leyinene ya Vatirhi na Mintirho tihlanganisi na: Mmamolato Kganyago (Mukondleteri wa EWP)
Riq: 012 421 1485, Fekisi: 086 615 0313, Nomboro ya Hofisi 217,
<fn>tso_Article_National Language Services_Ntshaho wo huma eka G.txt</fn>
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Nomboro ya 1072 17 Ndzhati 2004
NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA, 2000
NAWU WA NOMBORO YA 40 WA 2000
MILAWU YA NYAMA YO TSHUKA
Holobye wa swa Vurimi ku ya hi xiyenge xa 22 xa Nawu wa vuhlayiseki bya Nyama wa 2000 (Nawu wa 40 wa 200) u endlile swinawana leswi andlariweke eka Xedulu leyi.
XEDULU
NONGONOKO WA VUNDZENI BYA MILAWU YA NYAMA YO TSHUKA
XIPHEMU
Nhloko-mhaka
Xiyenge
Xinawana
Pheji
VI
XI
Ku rhumela xikombelo xa ntsariso wo pfumeleriwa
Ku nyiketa xileriso
Swilaveko swa ntsariso wa tindhawu ta switlhavelo swa nyama yo tshuka
A. Mphakelo ni swilaveko swin?wana swa swiyenge
B. Swilaveko swa xivumbeko swa tindhawu hinkwato ta switlhavelo swa mimphamelo ya le hansi ni ya le henhla
C. Mikhuva ya mfambiso wa swa rihanyu ni timhaka leti ti fambelanaka:
Makhomelo ya swa le ndzeni ku tsemelela ni ku humelerisa
Ku titimerisa na ku gwitsirisa
Ku layichela minchumu ya nyama leswaku yi tleketliwa
Mbhasiso
Mafambiselo ya nsivela mavabyi na endlelo ro pima-pima
Swilaveko swa vanhu lava va nghenaka endhawini ya switlhavelo
Makhomelo ya swiharhi hi ndlela ya vumunhu ni migingiriko yo dlaya kumbe ku tlhava
Ku kamberiwa ka nyama
Mimfungho na ku fungha
Makhomelo ya minchumu leyi nga yirisiweke, sw.n.sw.
Milawu yo xavisela matiko mambe
Milawu yo xava ematikweni mambe
Ku nyika nkarhi (eka tinxaka hinkwato):
Ku titirhisela
Swikongomelo swa magandzelo xitlhavelo
Swilaveko swo hetelela:
Swivilelo
Tinhloko-mhaka to koma
Tafula ra 1
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
XIPHEMU XA 1
Tinhlamuselo
Swinawana leswi eka rito rin?wana na rin?wana kumbe xiphemu xa xivulwa lexi eka xona Nhlamuselo yi nyikiweke eka Nawu xi ta fanele ku va ni Nhlamuselo yaleyo naswona ?
a ?Nawu? ku vuriwa Nawu wa Vuhlayiseki wa 2000 Nawu wa 40 wa 2000;
b ?nyama leyi amukeriweke? ku vuriwa nyama leyi pasisiweke hi mukamberi loyi a amukeriweke;
c ?ntsumbu wa xifuwo? ku vuriwa ntsumbu wa xifuwo lowu humaka loko ku susiwile xikhumba kumbe voya hi tlhelo ra nguluve, swoswo, switlepu-tlepu, manqina ni nhloko hi tlhelo ra tihomu, tinyimpfu na timbuti na ncila hi tlhelo ra tihomu ripfalo na na mavele yo humesa masi swi susiwile;
d ?tindhawu leti baseke? ku katsiwa kamara ro cincela eka rona mpahla, tindhawu leti eka tona mintsumbu ya swifuwo yi yevuriwaka kumbe swirho leswi nga riki swa nkoka swo tshuka swa ntsumbu wa xifuwo swi khomakhowiwaka, ayisiwaka na ku hangalasiwa, ku katsa ni switirhisiwa swo nlantswa no dyela swa vanhu la va tirhaka eka tindhawu leti ni laha ku nyikiweke, switirhisiwa swo hlantswa swa timovha to fambisa nyama, vuhlantswelo, tihofisi na laborotari;
e ?nchumu lowu yirisiweke? ku vuriwa xiharhi kumbe swirho swa xihari lexi kamberiweke na ku avanyisiwa kumbe hi ndlela yin?wana swi pimiweke swi nga amukeleki ku va swi dyiwa hi vanhu na swiharhi naswona swi lava ku tsheniwa kumbe ku onheteriwa.
f ?ndhawu kumbe kamara ro yirisiwa? ku vuriwa ndhawu kumbe kamara leri lawuleriweke ku hlayisa nchumu lowu soriwaka;
g ?ku tsemelela? ku vuriwa ku sahiwa ka marhambu na ku tsemelela mintsumbu ya swifuwo;
h ?nyama leyi pfaleriweke? ku vuriwa ntsumbu wa xifuwo na swirho kumbe swiphemu leswi kutani swi ehleketeleriwaka hi mukamberi hi nkarhi wa xiyenge xo sungula xa nkambelo, ku va swi nga amukeleki kumbe ku pfumeleri ku dyiwa i munhu kutani yi ta vekiwa leswaku yi kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi;
i ?tindhawu to thyaka? ku katsiwa tindhawu leti ku vekiwaka kumbe ku tumbetiwaka kona nyama, tindhawu to basisela eka tona switirhisiwa swa timovha to fambisa swifuwo, ndhawu yo koka mahlo, ndhawu leyi ngati yi halakelaka kona, laha ku hluveriwaka kona voya hi tlhelo ra tinguluve, ndhawu leyi ku vekiwaka kona swirho kumbe nyama leyi kumekeke yi ri ya xiyimo lexi tsaneke kumbe swirho kumbe nyama leyi nga na chefu, ku katsa na tindhawu leti vatiri va dyelaka eka tona;
j ?ku ambala ? swi vula ku hambanisa ku yisa mahlweni, eka kambara ro cincela swiambalo kumbe ndhawu, swa xifuwo eka ntsumbu kumbe matlhelo ya ntsumbu, swiphemu swin?wana leswi kotekaka ku swi dya ni nchumu lowu nga kotekeki ku dyiwa;
k ?kamara ro ambalale eka rona? ku vuriwa kamara kumbe ndhawu leyi hambanyisiweke na kamara kumbe ndhawu leyi ku halakelaka ngati eka yona, laha ntsumbu wa xifuwo wu cinciwaka kona hi ku va ku susiwa milenge, nhloko na dzovo xikanwe na laha ku kamiwaka swa le ndzeni ku nga marhumbu na swoso;
l ?ku kama? swi vula ku susa thyaka leri nga ndzeni ka marhumbu ni le makhwirini;
m ?minchumu leyi yirisiwaka? swi vula minchumu leyi nga ni makhombo hilaha yi vuriweke eka swinawana leswi nga hansi ka Nawu wa Swakudya, Switolwa ni Swidlayi swa switsotso wa 1972 Nawu wa 54 wa 1972;
n ?nchumu wo khomanisa? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana wo phutsela nchumu lowu khomaneke ni nyama;
o ?nchumu lowu nga dyiwiki? swi vula swirho swa xifuwo kumbe xiharhi leswi nga fanelangiki ku dyiwa hi munhu kambe swi nga laviki ku onheteriwa;
p ?mintirho yo pfuneta ku kambela nyama? ku vuriwa migingiriko yo kambela, vukamberi bya masungulo ni bya vumbirhi bya nyama hi mukamberi loyi a amukeriweke loyi a nga thoriwaka hi mu pfumeleri kumbe na ku va ku katsiwa vufambisi ni vulawuri bya swa rihanyu hi laha ku twananiweke ni muofisiri-nkulu wa xifundzha ya xitlhavelo xin?wana na xin?wana ni ku katsa na ku vika ku pfumaleka ka mfikelelo wa xilaveko eka muofisiri-nkulu wa xifundzha;
q ?humelela? ku vuriwa loko yi tirhisiwa xikan?we na nkambelo wa nyama, leswaku nyama yo tano yi pfumeleriwile leswaku yi dyiwa hi vanhu kumbe swiharhi kutani yi biwa xitempe hi xitempe lexi nga ni rito ra ?PASSED?;
r ?nkambelo wa masungulo wa nyama? ku vuriwa nkambelo hi mukamberi loyi a nga pfumeleriwa, wa ntsumbu kumbe swirho swa xifuwo kumbe xihari ku kongomana endzhaku ka ku yevuriwa na ku kama marhumbu hi ku ya hi Xiphemu xa VIB;
s ?humelerisa? ku vuriwa ku cinciwa ka nyama, handle ka ku tsemeleriwa ni ku hlukanisa, ku sahelela ni ku gandletela ku hundzuluxa nyama;
t ? endlelo ra nandzelelo? ku vuriwa endlelo ro karhi leri faneleke ku landzeleriwa kumbe mimpimo yo karhi leyi kongomaneke ni ku hunguta nghozi eka xiyimo xo karhi, lexi ku twananiweke hi xona hi tiphati leti khumbekaka naswona leti ti pfumeleriweke ehansi ka swinawana hi muofisiri-nkulu wa xifundzha;
u ?swirho swo tshuka? ku vuriwa mahawu, mbilu, xivindzi, xifuva, xilawula ngati, ririmi na nhloko ya xifuwo lexi tlhariweke;
v ?mukamberi loyi a amukeriweke? Munhu loyi ku ya hi xiphemu xa 111 c xa Nawu a amukeriweke Muofisiri-nkulu wa xifundzha, ehansi ka nawu wa 111 ku va a endla ntirho wo pfuneta wo kambela nyama eka xitlavelo xo karhi;
w ?xilaveko xa tindhawu ta swakudya ehansi ka Nawu wa swa Rihanyu? ku vuriwa swilaveko swin?wana na swin?wana swa swa rihanyu swa tindhawu ta swakudya na vutleketli bya swakudya, leswi kandziyisiweke eka Xitiviso xa Mfumo xa 918 xa siku ra 30 Mawuwana 1999 ehansi ka Nawu wa Rihanyu wa 1977 Nawu wa 63 wa 1977;
x ?swirho swo tiyelela? ku vuriwa khwirhi, marhumbu, manqina na nhloko leyi yevuriweke eka xifuwo kumbe xiharhi lexi tlhaviweke handle ka tinguluve laha nhloko na manqina swi nga xiphemu xa ntsumbu wa xifuwo;
y nkambelo wa vumbirhi wa nyama? ku vuriwa nkambelo hi dokodela wa swifuwo loyi a tsariseke, wa ntsumbu na swirho leswi pfaleriweke hi nkarhi wa nkambelo wo sungula wa nyama ku ya hi Xiphemu xa VI C; na z ?yuniti? hi tlhelo ra ntalo wa xipimelo xo pima ku humesiwa ka nyama yo tshuka, swi vula leswaku-
iii tinyipfu ta tsevu kumbe timbuti; kumbe iv tinguluve ta mune letintsonga tinguluve leti ti kurisiweke ku va swakudya kumbe tinguluve ta bekhoni timbirhi kumbe nguluve yin?we ya soseji.
Xikombelo xa xitifiketi xa ntsariso 8 1 a
Loko ku nga se akiwa xitlhavelo nkunguhato wa mimpfapfarhuto muako lowu languteriwaka ku endliwa wu fanele ku rhumeriwa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha ku ya hleriwa na ku pfumeleriwa.
Maendlelo lama eka wona xikombelo xa ntsariso wa ndhawu yo tlhavela eka yona ya fanele ma heleketiwa, ku ya hi leswi boxiweke eka Xiyenge xa 8 1 a xa Nawu lowu, leswaku n?wini wa switirisiwa u fanele a heleketa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha eka ndhawu leyi switiriswa leswi swi nga ta va swi ri kona-
a fomo leyi hetisekeke ya xikombelo ya kumeka eka muofisiri-nkulu wa xifundza; na b sete ya mpfampfarhuto lowu heleleke wa ndhawu ya xitlavelo, loko ku nga ri xivumbeko lexi kombisiweke eka 2 1 laha henhla.
Maendlelo yo rhumela xileriso 10 2 b.
Ndlela leyi xileriso xi nga nyikiwaka eka n?wini wa xitlhavelo hilaha swi boxiweke eka Xiyenge xa 10 xa Nawu i ku-
a ku nyiketa n?wini hi xiviri.
b ku posela eka kherefu ya n?wini; kumbe c ku fekisela, ku e-mayila, kumbe ku tirhisa endlelo ra xi-elekitroniki, ku ya ka n?wini ntsena loko dokumente ya masungulo yi ta kota ku rhumeriwa ku nga si hundza 7 wa masiku ya ku rhumela xitiviso.
XIPHEMU XA 11
SWILAVEKO SWA NTSARISO WA SWITLHAVELO SWA NYAMA YO TSHUKA.
Xiyenge xa 11 (a)
A. Leswi nghenisiweke ni swilaveko swin?wana swa swiyenge
Swilaveko swa nyama yo tshuka ematiko-xikaya.
Loko ku ri karhi ku lemukiwa swilaveko leswi kombetiweke eka Xiphemu xa II B , ku va xitlhavelo xi gireyidiwa tanihi Xitlhavelo xa nyama yo tshuka ematiko-xikaya-
a mpimo wa swinghenisiwa wu nga tluli tiyuniti timbirhi hi siku;
b ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi biyeriwa hi darata leyi nga na nyangwa ku endlela ku lawula manghenelo ya vanhu na swifuwo;
c ndhawu yo rhurhela kumbe ku chichela eka yona swifuwo yi fanele yi endliwa;
d swivala swifanela swi endliwa leswaku swifuwo swi ta hlayiseka ku ya hi ku tsakela ka muofisiri-nkulu wa xifundzha yo karhi eka mhaka yin?wana na yin?wana;
f xi fanele ku va na kamara laha ku halaka ka ngati na ku tsemelela eka yona;
g loko mafasitere ma nga ri na tinghilazi, swiphasa tinhongani swi fanele ku va kona;
h switirhisiwa swo hayeka xifuwo kumbe xiharhi xo lengalengisiwa xi swi fanele ku va kona;
i ndhawu yo fambisa mati ya thyaka yi fanele ku va kona ekusuhi na xitlhavelo-
i ku tirhisa, ku hlantswa na ku hlayisa swa le ndzeni leswi nga laveki;
ii ku khoma swikotlelo leswi nga vaka na khombo ku nga se susiwa;
j timbati tifanela ku va kona-
i laha swifuwo swi nghenaka hi kona exitlhavelweni;
ii laha mitsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi na thyaka ro tshuka swi hangalasiwaka kona;
iii rivati leri swifuwo kumbe swiharhi swi nghenaka hi rona exitlhavelweni ri nga tirhisiwa ku humesa loko ku ri ku ntirho wa ku hambanyisa wu herile ka ha ri na nkahi;
iv xikarhi ka kamara ro tsemelela ka rona na ndhawu ya le kusuhi leyi yi nga boxiwa eka ndzimana ya 4 i;
k swi tirhisiwo swo hlamba mavoko swi fanele swi va kona exitlhavelweni;
l xitirhisiwa xo herisa matimba eka xikotlelo ro hlamba mavoko xi fanele ku va kona;
m xihambukelo na ko hlambela swandla swi fanele swi va kona;
n tindhawu to veka eka tona switirhisiwa swa masiku hinkwawo swo tlhavo ti fanele ti va kona;
o mpfampfarhuto wa xitlhavelo wu fanele wu pfumele ku antswisiwa ka ndhawu nkarhi lowu taka;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
p ndhawu ya xigwitsirisi yi fanela yi ringana mpimo wa nyama leyi yi faneleke ku phakeriwa hi masiku na kona ndhawu yo yaleyo a yi fanelanga yi va leyi nga basangiki hi ku ya hi ndzeriso wa mbhasiso lowu amukelekaka eka Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
q laha tindhawu ta Swigwitsirisi ti nga riki kona ku endlela ku kambela mpfumelelonyana wa ku hundzisa mintsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi exitlhavelweni, switirhisiwa swo tano swi fanele ku lulamisiwa kun?wana hi ku pfumelelana na muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Swilaveko swa switlhavelo swa nyama yo tshuka eka mphakelo wa hansi
Hi ku langutisisa swilaveko leswi nga boxiwa eka Xiphemu xa II B na , ku va xitlhavelo xi nyikiwa xiyimo xa xitlhavelo xa nyama yintsongo yo tshuka-
a mphakelo wa mpimo-nkulu wa tiyuniti ta 20 hi siku wu nga ka wu nga hundziwi, kambe loko muxaka wun?we wu nga dlayiwa hi siku, mpimo-xihenhla wa mphamelo i-
i homu, tihanci kumbe tinguluve ta soseji leti tlulaka 90kg ?20 wa tiyuniti ii nyimpfu kumbe mbuti ? 40 wa tiyuniti; kumbe iii tinguluve 30 wa tiyuniti ntsena loko muofisiri-nkulu wa xifundzha a kumile leswaku nhlayo ya le hansi ya mphakelo leyi yimpimiweke eka xitlhavelo loko ku langutiwile leswaku ndhawu yo veka eka yona, na vaphakeriwa awara yin?wana na yin?wana va va ri kona na switirhisiwa ku katsa ni ndhawu yo hayeka ni yo titimerisa.
b ndhawu ya xitlhavelo yi fanele ku va yi biyeriwile hi darata ku va na nyangwa wa ku nghena na ku huma ka vanhu na swihari kumbe swifuwo;
c switirisiwa swa ku ehlisa swifuwo hi vanhu ku suka eka switleketli swo hambana-hambana;
e tindhawu to koka moya na swivala swifanele ku va leswi ringanaka phakelo wa siku rin?we;
f tindhawu ta le tlhelo laha ku pfariwaka, tlhaveriwaka, halekelaka ngati na ku tsemelelatifanele tiva kona na ku twisisa leswaku tiendleriwile malwangu ku khomana na laha ku fambisiwaka ngati;
g xindhawana xitsongo xo pfalela xifuwo loko xilava ku tlhariwa xifanele ku va kona;
h ndhawu yin?wana yo nghena ya le tlhelo yi fanele ku va kona ku endlela leswaku ku amukeriwa swiharhi leswilavaka ku tlhavina swa xihatla;
i tindhawu to nghena and na switirhisiwa swo pfalela swi fanele swi va kona hiku hambana swa tihomu, tinyimpfu, timbui na tinguluve;
j switirhiswa swa tiketani to haka swifuwo leswi nga yevuriwa na laha ku fambaka ngati swifanele swi va kona;
k ndhawu ya hayeka eka yona yitanele yiva kona;
l laha ku chikelaka kona nyama, laha yi bohiwaka kona, laha ku fambaka ngati na laha yi tsemeleriwaka kona ku fanele ku hambanyisiwa handle ka loko ku tlhaviwa swihari leswi nga hundziki nhungu wa swiphemu hi siku;
m xihaka-nyama xale tlhelo na swhaki swa swihari leswi tlhaviweke na swibye swo chela swona swa swa le ndzeni swifanele ku va kona ku chela nyama leyi yimelaka ku ya kamberi eka xiphemu xa vumbirhi;
n kamara ro veka madzovo, voya, tinhloko, manqina na nyama kumbe swirho leswi nga na khombo kumbe chefu leswi swi yimelaka kuya susiwa handle ka loko swirho leswi susiwa masiku hinkwawo;
o kamara leri ku kamiwaka na ku basisa marhumbu na muhori yi fanela ku va kona;
p tikamara leti vuriweke eka nkatsakanyo wa n o tifaneleti i timfanele tiva tiri etlhelo ti va tikhomanile hile hansi ka kamara ro tsemelelela hi ndlela yo humesa swo karhi; na ii endzhaku ku tona tifaneki tiva na ndhawu yo humesa leswi humesiwaka.
q switimerisi swale tlhelo swi fanele ku va kona ku fambisa mphakelo wa masiku hinkwawo wa ?
i mintsumbu kumbe swihari leswi tlhaviweke na swoswo handle ka loko swoso swi hlantswiwile na ku susiwa eka xitlhavelo hi masiku na kona ku nga heli tiawara ta mune endzhaku ku loko xifuwo xi kanuwile na kambe loko ku rina ndhawu ya le tlhelo ya ku humesa swa le ndzeni yiri kona; na ii swa le ndzeni leswi nga basisiwa handle ka loko thyaka ra le ndzeni ri sukile eka xitlhavelo hi masiku kambe exikarhi ka tiawara ta mune endzhaku ka ku kamiwa naku hluntswiwa.
r laha Swigwitsirisi swi nga riki konaswa ku titimeta nyama leyi nga pasisiwa ku rina swita ndzhaku swaku yifanele yi tsemeleriwa hi swichupachupa eka xitlhavelo, switirhisiwa swi fanele swi lungisa eka ndhawu yin?wana hi ku pfumelekuna no Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
s hafu ya ndhawu ya ku humesa na ku hlawuka naku fungha mintsumbu na leswo tshuka swa lendzeni na rwati rifanele ku va kona;
t nyangwa wa Vatirhi wu fanele ku vakona wu tlhela wu va wu mpfampfarhutimile wu ngari waku chela thyaka kumbe ku ri humeso ku endlela leswaku ku pasisiwa kahle, xin?wana ku fanele ku va na xikavhana xo hlambela mavoko, swisibi swo hangalusa thyaka xilo xa ku omisa mavoko, swo hlantswa mabutsu kumbe Magorogoro, xo hlantswa kumbe leswi nga tirhisiwiki, tindhawu timbhirhi ta ku kaku veka leswo basa na swo thyaka;
u kamara ra ku cincela eka rona, ndhawu yo hlumba murhi xihambukelo xikanwe na swo likumba swandla endhawini leyivatirhi va tirhela eka yona exitlhavelweni;
v ndhawu yo dyela eka yona yi fanele ku va na matafula, switulu kumbe mabece swi fanela ku tshama endhawini Vatirhi vo nga ta tshama ka yona, leswaku va nga tshami ehansi kumbe ku pavalala ehansi ku sivelela phahla leyi vatirhaka linyona eka thyaka hi nkarhi wo wisa;
w kamara kumbe ndhawu yo hlayisela eka yona switirhisiwa swa masiku linkwawo / yi fanele ku va kona;
x loko ku ri ku hofisi y ta laveka eka n?winyi, kamara ya le tlhelo yi fanele ku va kona;
y tikamara kumbe switirhisiwa swifanele ku va kona ku endlela leswaku-
i ndhawu yo hlayisela switirhisiwa leswi nga basisiwa na swin?wana na na swin?wana;
ii ku hlantswiwa na ku lungisela switirhisiwa leswi nga rhurhisekaka; na z ndhawu leyi xifambo xo rhwala nyama xi nga ta basisiwa kona.
Swilaveko swa xitlhavelo xa mphakelo wa le henhla wa nyama yo tshuka
Hi ku langutisisa swilaveko leswi boxiweke ka xiphemu xa IIB na , xa xitlhavelo ku va xi katsiwa ka ntlawa wa le henhla wo phakela nyama yo tshuka, xitlhavelo xifanele ?
a ku va na mphakelo wa le henhla lowu muofisiri-nkulu wa xifundzha a nga wu pimaka ku ya hi ntalo wa matshanga, awara yin?wana na yin?wana ku hundzela ni le ka switirhiso ni switirhisiwa leswi yelanaka ku katsa na swivandla swo hayeka ka swona, ndhawu yo titimerisa eka yona na xihlayisi xa thyaka ro tiya na vukulu bya xigwitsirisi;
b xithavelo na ndhawu swi fanele swi endliwile ku hambanyisa ndhawu ya thyaka na yo basa na mintirho;
c ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi biyeriwa ku endlela ku lawula manghenele ya vanhu na swifuwo naswona ku fanele ku va na tiheke to hambana ta mintirho ya swa thyaka na swo basa;
d switirhisiwa na ndhawu ya ku ehlisa swihari hi vanhu hi xiviri ku suka eka timovha hi ku ya hi mintlawa ya kona;
e ndhawu leyi switleketli swa swifuwo swi faneleke swi basisiwa kona endzhaku ku ku ehlisa;
f matshanga ni swivala swi fanele-
i ku kota ku teka mphakelo wa siku rin?we;
ii ku katsa switirisiwa kumbe tindhawu leti hlayisekeke leswaku ku ta kamberiwa swifuwo swo karhi; na iii ku katsa swivala swa le tlhelo swa swifuwo kumbe swiharhio leswi vabyaka, leswi akiweke leswaku thyaka na swihalaki leswi humaka eka swona swi nga koti ku tluleta swivala leswi nga kusuhi na swona, kumbe tiphacisi;
h kamara rifanele kuva kona ku hlayisa leswi nga lavekiki na laha ku bohiwaka kona swifuwo xikanwe na laha ku halakeka kona ngati;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
j nyangwa wa ngenisa wa fanele wu va kona leswaku ku amakeriwa swifuwo leswi swi lava ka ku tlhaviwa hi xihantla;
k ndhawu leyi omeke yi fanele ku va kona ku endlela leswaku loko ku lava bohiwa na ku tlhava swifuwo;
l xilo xa ku hayekela ka xona lexi rhangeluka ku ya dca ndhawu yo tlhavela laha ku hayekiwaka kona na xohayeko la ku ya etlhelo leri n?wana swifanele swi vakoma xikan?we na keteni ya kona;
m kamara ya le tlhelo handle ka le yo tlhavela eka yona yi fanele ku va kona ku kota kutsemelela eka yona;
n kamara ya le tlhelo yi fanele kuva kona ku hluva kumbe ku karapa hi tlhelo ra tinguluve, ku yevula, ku susa min?wali na ku kama ko sungula ka swa le ndzeni swa tinguluve hambi kuri ku hlambisa;
o tikamara ta le tlhelo ti fanele ku va kona ku-
i ku hlayisa nakukhoma madzovo, voya na leswi nga lavekiki ku nga se susiwa kumbe ku kama;
ii ku hlayisa ku khoma tinhloko leti susiweke madzovo xikan?we na manqina.
p kamara laha eka yona malusi ni marhumbu swi kamiwaka ka rona, swi hlantswiwa na ku hlayisiwa ri fanele ku va kona;
q tikamara leti boxiweke eka tindzima ta o na p ma fanele ku-
i va eka tindhawu to hambana naswona ya ri kusuhi ni kamara ro tsemelela nyama ka rona kutani ti va ti khomanile hi le tlhelo ntsena; na ii va na rivanti ra le handle ku kota ku humesiwa minchumu leyi;
r swigwitsirisi swo hambanyisiwa swi fanele ku va kona hi masiku hinkwawo ya mphakelo-
i swa mintsumbu ya swifuwo na thyaka ro tshuka, handle ka loko thyaka ro tshuka ri va ri humesiwa exitlavelweni hi minkarhi hinkwayo kambe hikwalomu ka tiawara ta mune endzhaku ka ku va xifuwo xi va xi kamiwile, naswona loko switirhisiwa swo hambana swo hangalasa swi va kona ku hoax ka swona thyaka ro tshuka; na ii thyaka ka ro tiyelela leri hlantswiweke, handle ka loko thyaka ro tiyela leri hlantswiweke ri va ri susiwa eka xitlhavelo hi minkarhi ni minkarhi kambe ku nga si hela mune wa tiawara endzhaku ko va xifuwo xi kamiwile;
s laha swigwitsirisi ku nga hava leswaku ku ta lulamisiwa mintsumbu leyi ngo hundzisiwanyana exitlhavelweni, switirhisiwa swo tano swi fanele ku lulamisiwa kun?wana hi ku pfumelelana na muofisiri-nkulu wa xifundzha;
t switirhisiwa swo hambanisiwa na tikamara lama hlayisekeke ya vanele ku va kona leswaku-
i hlayisa naku veka nyama leyi nga se tsemeleriwaka na leyi yinga endliwa swiphemu-phemu ku yimela ku ya kamberiwa;
ii ku veka nyama leyi nga se tsemeleriwangiki ku tirhisiwa yi nga se humesiwa exitlhavelweni, kambe loko ku ri ku mphakelo wa kona wu ri ehansi ka 100 wa tiyuniti kumbe minchumu leyi soriwaka ya susiwa hi minkarhi hinkwayo loko ku tlhaviwa kumbe loko Swigwitsirisi swi ri kona swa swirho leswi soriwaka ku tirhisiwa, kamara ro tano a ri laveki; na iii vukona bya swo hlamba swandla, switirhisiwa swo hlatswa magorogoro na malapi leswi tirhisanaka ni kamara leri vuriweke eka ndzimana-ntsongo ya ii eka vanhu lava hlayisa leswi nga lavekiki;
u ndhawu yo humesa yi fanela yi vakona yi, yi vekeriwile nhundzu ?
i ku yi avanyisa hi mune wa swiphemu, ku hlawula na ku fungha mintsunbi na swoso;
ii na rimbati ro humesa leri timbati ta switleketli ti nga ta pfuriwa endzhaku ka ku ehlisa; na iii ku tiyisisa leswaku matitimelelo ya moya a ma hundzi 12oC loko mintsumbu ya swifuwo ni swiharhi yi hlayisiwa ni ku hangalasiwa;
v nyangwa wo nghena wa vatirhi wu fanele ku va kona naswona wu fanele ku tlhela wu endlwile leswaku wu va lowukulu leswaku ku kotiwa ku basiseka na kona wu fanele ku va na swo hlambela swandla, na laha ku nga na xisisibi xo hlamba na swa ku omisa swandla, swo hlantswa magorogoro, lapi ro hayeka loko mutirhi a ri karhi a tirha na tinsimbhi to haka nyama na swo chela leswi nga lavekiki, xikan?we na tindhawu timbirhi ta ku veka leswo basa na swa thyaka;
w kamara yo cincela eka yona, ko hlambeka, xihambuleko na swo hlamba mavoko endhawini ya xitlhavelo, swa vatirhi lava nga exitlhavelweni ni tindhawu timbirhi to veka swo basa na leswo thyaka;
x ndhawu yo dyela eka yona yi fanele yi va kona; ya tindhawu to basa ni to thyaka, ku katsa matafula na switulu kumbe mabenchi na swona swi fanele swi ri eka ndhawu leyi vatirhi va nga ta ka va nga tshami ekumbe ku ku pavalala ehansi kumbe ku thyakisa mphahla ya vona hi misava hi nkarhi wo wisa;
y ndhawu ya hofisi na switirhiso swo hlambela miri swi fanele swi va kona ku endlela leswaku vatirhi va nkambelo wa nyama va oloveriwa;
z ndhawu yo hlayisa switirhisiwa leswi lavekaka masiku hinkwawo eka nghingiriko wo tlhava;
aa switirhisiwa swa hofisi swifanele ku hambanyisiwa na laha ku halakelaka ngati na laha ku tsemeleriwaka nyama kona;
bb kamara ya kahle leyi nga ni nhundzu na switirhisiwa swi fanele ku va kona ku lulamisa switirhisiwa leswi kotekaka ku swi famba-fambisa;
cc kamara kumbe tikamara yo hlayisa switirhisi swo basisa na mafendlele ya fanele ya va kona;
dd swititirhisiwa swi fanele ku va kona ku va ku ta phutseriwa, ku paka na ku panga laha swi faneleke kumbe swi kotekaku;
ee ndhawu ya le tlhelo yo hlayisa swo phutsela hi swona na ku paka yi fanele yi va kona loko ku ri ku hinkwaswo swa vekiwa;
ff mpfumelelo wo nghena laha ku kamberiwaka kona wu fanele wu kotaka;
gg ndhawu leyi switleketli swa nyama swi fanele swi basisina yi fanele ku va kona.
Swilaveko swa mphakelo wa le henhla wa ku tsema lomu ku endliwaka na ku humesa swilo leswi tshoveriweke swi xaviseriwa matiko ya le handle.
Tlhela u vona swinawana swa 33-38
Loko ku ri karhi ku tekeriwa nhlokweni swilaveko leswi vekiweke eka Xiphemu xa II B na , ku vekiwa eka xiyimo xo va ndhawu yo tsemela ku xavisela matiko mambe-
a yi fanele yi ri ndhawu ya mphakelo wa le henhla laha muofisiri-nkulu a pimanyetaka ku ya hi vukulu bya swigwitsirisi swo tamela, vuswikoti byo phamela eka awara yin?wana na yin?wana mayelana ni switirhisiwa kumbe switirhiso leswi nga kona ku katsa na vukulu bya ku titimerisa kumbe xigwitsirisi;
b ndhawu leyi yi fanele yi biyeriwa yi tlhela yi vekeriwa nyangwa ku endlela leswaku ku va na vulawuri bya manghenelo ya vanhu na swiharhi;
c loko nyama yi kongomisiwe ku xavisela vaaki, switirhisiwa kunbe ndhawu yin?wana yi fanele yiva kona hi le tlhelo tani hi xilaveko xa muofisiri-nkulu wa xifundzha;
d tikamara ta kahle ta le tlhelo ti fanele ku va kona leswaku ?
i ku amukeriwa nyama leyi yevuriweke leyi kalaka yi nga se phutseriwa ya ha yimeleke ku tsemiwa;
ii ku amukela nyama leyi nga cheriwa eka nchumu wo karhi leswaku yi ta tsemiwa;
iii ku suswa ka nyama leyi nga phutseriwa kumbe ku pangiwa eka nchumu wo karhi yi yisiwa lomu ku faneleke;
iv ku tsema na ku phutseriwa ka nyama eka moya lowu nga riki ehansi ka 12?C;
v ku paka nyama emaphakitini, ku fungha kumbe ku tsala eka moya lowu nga titimeriki ku fika ehansi ka 12?C;
vi ku endliwa ka tikhathoni tintshwa to paka nyama;
vii ku humesiwa ka nyama leyi nga phutseriwa na ku phakiwa kahle emabokisini eka ku titimela loku ku nga riki ehansi ka 12? C;
viii ku humesiwa ka nyama leyi yevuriweke kambe yi nga se tsemeleriwa na leyi tsemeleriweke eka ku titimela loku nga ri ki ehansi ka 12?C; na ix ku hlantswa na ku chela ka murhi eka switirhisiwa;
e ndhawu ya le tlhelo leyikulu ya switirhiswa yi fanele ku va kona leswaku-
i switirhisiwa swa ku phutsela; na ii switirhisiwa swo paka;
f tindhawu kumbe tikamara ta ku hlayisa switirhisiwa swa masiku hinkwawo swo fana na ?
g Swigwitsirisi swa le tlhelo swi fanele swi va kona ku endlela leswaku-
i mintsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi na nyama leyi nga phutseriwangiki;
iii ku khoma nyama leyi nga oma hi ku titimela laha swi lavekaku;
iv ku gandletela nyama leyi omeke loko swi laveka;
h switirhisiwa swo hlamba na swihambukelo swi fanele ku va kona ku lawula tindlela ta ku ya laha nyama yi tsemeriwaka kona ku va ku ri ehansi ka lwangu;
i nyangwa wo nghena wa vatirhi wu fanele ku va kona naswona wu fanele ku vumbiwa wu ri wukulukumba swinene leswaku swi ta kotaka ku basisa kutani wu fanele ku vekeriwa swikotlelo yo hlambela ka wona mavoko, swihlayisa nsipho, switirhiso swo omisa mavoko, swo hlantswa endzhaku ka movha, swo hlantswa tinguvu ni swihako, ni xibye xo rhwala thyaka, ni switirhisiwa swa le tlhelo swi fanele ku va kona swa tindhawu to basa ni to thyaka hi timbirhi ka tona;
j Swidlaya swintsonga-tsongwana leswi nga ni mati eka 82?C swi fanele ku nyikiwa kumbe, tanihi switirhisiwa swin?wana, endlelo ro hlantswa laha xitirhi xo khomiwa hi voko swi hlengeletiwaka minkarhi ni minkarhi kutani swi susiwa switsongwatsongwana eka xitirhisiwa xo karhi xo dlaya switsongwatsongwana swi nga tirhisiwa; ni hi ku twisisa leswaku swidlaya switsongwatsongwana leswi vekiweke ku ta pfuna hi ndlela ya xihatla yi karhi ya ha laveka; naswona k switirhisiwa swo susa na ku lawula nkahelo swi fanele ku va kona.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
B. Swilaveko swa xivumbeko
Swilaveko swa switlhavelo hinkwaswo ku katsa tindhawu letikulu ta ku tsemelela na tiyuniti to titimela ta nhlayiso wa nyama leti nga pfumeleriwa ku phakela na le matikweni mambe.
Tindhawu ti fanele ti va leti nga pfapfarhutiwa, ti akiwa na ku hela naswona ti fanele ti ri ni hinkwaswo switirhisiwa, eka swiyimo swo tanihi leswi naswona ti fanele ku va ti kumeka eka ndhawu leyi eka yona ti nga tirhisiwa hi minkarhi hinkwayo hi xikongomelo lexi hi xona ti nga endleriwa swona, ku va ti ri ni nhundzu leyi hetisekeke ni ku thoriwa-
a handle ko va ku vangiwa hasahasa ya rihanyu; na b hi maendlelo ma n?wana lama hi wona nyama-
i yi nga hlayiseka yi va leyi nga tenga etindhawini leti naswona ni switirhisiwa eka tindhawu leti; na ii yi va leyi hlayisekeke hi matirhele ya kahle leswaku yi nga pfilunganyiwi hi switsotso na, chefu, mimoya yo ka yi nga ri kahle, nkahelo, ku nuwa, musi makala ritshuri, mberha, switsotswana, na swin?wana na swin?wana swa nyama, swithyakisi swin?wana swa moya.
Tindhawu
Tindhawu hinkwato tifanele ku voniwa leswaku ti hava ritshuri kumbe ndzhope.
Ku fanele ku voniwa leswaku swilo swo hunguta mati lawa ya taka hi matimba swi kona.
Ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi va yi akeleriwile endlelo ro koka mati leswaku ku ta cukumetiwa thyaka na leswi nga lavekeki;
Tindhawu leti switleketli swa swifuwo swi faneleke swi ehlisa, ku rhwala, ku amukela na ku humesa nyama ti fanele ti va leti nga semendheriwa, ku kokiwa mati na ku fuleriwa.
Ku tsemakanya ka nkhuluko
Tindhawu na miako swi fanele ku va swi endleriwile ku vona leswaku -
a tindhawu to basa na ta thyaka na mintirho swi tshamile ku hambana;
b ku nga vi na ku tsemakanya ka nkhuluko exikarhi ka mintirho leyi nga eka ndhawu yo basa na ya thyaka;
c leswi nga lavikiki kumbe leswi nga na khombo swi kota ku suseka hi ku olova hi masiku hinkwawo eka tindhawu leti eka tona swa kahle swi vekiwaka la tona; na d nyama leyi nga yimela ku ya kamberiwa yi hlayisiweke na ku kamberiwa handle ko hlanganisiwi na leyi nga pasisiwa.
Swilaveko swa le ndzeni swa miako ni le tikamareni.
Exitlhavelweni laha nyama na swin?wana swo huma eka swifuwo kumbe swiharhi swi vekiwaka kona na swihambukelo, tikamara yo cincela na switirhisiwa swo dyela -
a tikamara hinkwawo a ma vi lamakulu tanihi loko ma nga kanganyisi swa rihanyu;
b timbala na switupi swi fanele swi -
i va kahle, swi ni ntlhontlho, ku alana na ku ambala ni nkurhe naswona ti nga rheti; na ii pfumaleka ku phemeka-phemeka na ku pfuleka-pfuleka.
c mavumbelo ya ku kokiwa ka mati ya rivala na ku aka?
i ku vona leswaku rivala ri le henhla ka mpimo lowu nga riki ehansi ka 1:60 ku fikela eka timpompi ta le hansi na magoji ya tona.
ii ku vona leswaku tindlela ta tiphayiphi to humesa thyaka ku suka eka ndhawu yo basa ku ya eka ya thyaka iii ri fanele ku va leri tindlela ta tiphayiphi to koka mati ti va ti olovile, ti ntlhontlha, ti hlantsweka naswona ti nyikiwa nkarhato kumbe nsirhelelo; na iv ri fanele ku nyika minkhulukiso hinkwayo ya mati yo nghenisa swisirhelelo leswi tiyeke ku katsa ni switirhisiwa swo sirhelela ku fikelela risema ra mintungu na swo nyangatsa ku va swi nghena eka xitlhavelo;
d makhumba ya le ndzeni enhansi, yo hambanisa tikamara, timhandze leti nga le ndzeni swi fanele ku ?
i ku va swi olova kahle, ku ka swi nga namarheli, swi hlantsweka swi tlhela swi ri na muhlovo wo vonakala;
ii swi va swi rhendzerile erivaleni ku ya ekhumbini, ku katsa na ku suka khumbini ku ya ekhumbini, emahandzeni ku ringana mpimo-ntsongo wa 50 mm; na iii ku rendzela ehenhla hi tlhelo ra makhumbi na na ku tsema tikamara lama nga hava kuleha swa ku ya fika ehenhla ka silinga;
e vundzeni bya swivumbeko swa lwangu, byi fanele byi ri lebyi byo olova, byi koka mahlo, muhlovo wo khanya na ku hlantsweka;
f timbati na mafuramu ya timbati swi fanele swi va kahle, swi nga namarheli, swi nga pfumeleri ku nghena ka switsotswana, swi voningela na ku va swi nga heriseki hi ku olova;
g minyangwa yo nghena ya vatirhi yi fanela ku va mavanti yo kota ku tipfala, yi tlhela yi va ni ndhawu yo hlambela ka yona swandla, swo hlantswa magorogoro na miceka yo hlantswa na swihako swa miceka;
h ndhawu leyi ku humaka swilo, laha yi lavekaka yi fanele yi va yi ri enkoveni ku ya laha leswa thyaka swi fambaka hi kona, naswona ku va na swipfalu leswi swi tipfalaka laha swi kotekaku;
i maphayipi yo halata mati ya fanele ?
i ya olova kahle, ya va na muhlovo wo vonakala na ku alana na nkurhe;
ii ya pfulekile ku ringana kwalomu ka 300mm ehenhla ka xitupi;
iii ya kota ku basiseka na ku fikelela mati hinkwako eku leheni ka wona;
iv ya hambanile ku endlela nyama, minchumu leyi nga dyekeki na minchumu leyi yirisiwaka, ku ya hi nandzelelano wa swona;
j mafasitere -
i ya fanele ya vonikela, ya nga pfumeleri ku fayeke hi mimirhi leyi tirhisiwaka hambi ku ri mafuremi ya kona, na kambe ya fanele ku va na tinghilazi;
ii ya fanele ku vekeriwa na tisefo to sivela tinhongana loko ya pfuriwa leswaku ya nghenisa moya;
iii ya fanele ku va na xitupinyana xo petseka ku ringana 450; na iv ma nga pfuriwi loko ma hlangana ni tindhawu to basa no thyaka;
k hinkwato tindhawu to tirhela eka tona ti fanele ?
i ti nghenisa moya kahle; kutani ii ti fanele ku va na mavoni yo tiendlela kumbe ya ntumbuluko eka mpimo wa mavoningelo ya ?
aa 540 Lux laha nyama yi kamberiwaka kona; na bb 220 Lux eka tindhawu to tirhelo ka tona;
l hinkwaswo swa ku vekela timboni swi fanele ku swi endliwile kahle ku va na swo pfala kumbe swo swi sirhelela;
m hinkwaswo switirhisiwa swa gezi swi fanele ku va swi nga ngheni hi mati; na n hinkwaswo leswi nga ekhumbini, swivumbeko na swo vekeriwa swi fanele swi va na ku lemuka ku ringana kwalomu ka 50mm ku suka ekhumbini.
Xitirhisiwa ?
a xi fanele xi nga nkurhi hi ku olova naswona xi fanele xi ri hava ku nghenelela hi mimirhi naswona xi nga thyakisa nyama;
b xi va na matshaku lama oloveke, ya nga namarheli, naswona ma ri hava mimbhovo, ku mbhandzukela na tikhona to tlhava, naswona ti fanele ti dlayiwa switsongwatsongwana; na c xi nga tluleti nyama hi swiolovisi swo fana na oyili.
swibye leswi tirhisiwaka ku chela nyama swi fanele ku fambisana ni xinawana-ntsongo xa naswona loko matlhelo ni matshaku swi vumbiwa swi ri ni mimbhovo swi fanele ku kunguhatiwa hi ndlela leyi hi yona nyama yi nga ka yi nga humeli handle hi mimbhovo kumbe kumbe ku khumbana ni le hansi erivaleni.
Swilaveko swa swihambukelo na tikamara ya ku cinca eka wona.
Swihambukelo na laha ku tsakamiseriwaka kona swi fanele swi hambanisiwa na kamara ro cincela naswona swi ri ni minyangwa yo hambana ku suka eka kamara ro cincela.
Swihambukelo hinkwaswo swi fanele swi va na swilo swa ku khoma maphepha ya xihambukelo xikan?we na wona maphepha ya kona, baxikotlelo yo hlambela mavoko eka wona, swi humesa xisibi leswi nga ni swihalaki swo susa switsongwatsongwana ni switirhisiwa swo omisa swandla.
Tikamara yo cincela eka wona na swihambukelo a swi fanelanga ku va na minyangwa leyi kongomaneke na laha ku nga na nyama.
Vatirhi va fanele ku nyikiwa tilokhari ta swiambalo laha va nga ta veka swiambalo swa vona vini ku hambana ni swiambalo swa nsirhelelo, ku tiyisisa leswaku swiambalo swa vona vini ni swiambalo swo basa swa nsirhelelo swo tirha hi swona a swi hlangani.
Vatirhi va fanele ku va na switirhisiwa swa le tlhelo swo sivela tinhongana leswi eka swona va hlayisaka swakudya.
Swidlaya switsongwatsongwana
1. Swidlaya switsongwatsongwana swi fanele ku va kona leswaku swi fikeleriwa naswona swi fanele-
a swi vekiwa eka ndhawu leyi ku tsemeleriwaka kona naswona kwalomu ka timitara tinharhu to tirhelo eka tona, ekusuhi swinene ni swikotlelo yo hlambela swandla emakamarini ni le ka tindhawu leti ka tona -
i ku tlhaviwaka kona swifuwo;
iii laha minchumu leyi yirisiweke yi hlayisiwaka kona; kumbe iv laha hi tlhelo rin?wana nyama yi hlayisiwaka kona;
b swi fanele swi nga koteki leswaku swi nkurha ni ku kota ku va na switirhiso kumbe switirhisiwa swa mavoko loko ku dlayiwa switsongwatsongwana, swo tani hi swo tsemelela na tisahu, ku ringana mpimo wa le hansi wa ku titimeta wa 82oC hi nkarhi wo dlaya; naswona c swi fanele ku va na timbhovo, ku kota ku khulukeleka na le handle naswona ku ri ni ku ntsongeka ku hundza hi le hansi ka tiphayiphi ku kongomo sistimi yo koka mati leyi pfariweke kumbe ku nghena eka ndlela leyi pfulekeke, kambe ku kokiwa ko tani ka mati ku nga ka ku nga ri na ku khuluka ehenhla ka rivala ku ya tsemakanya tindhawu laha ku nga na thirafiki.
Matirhele man?wana yo dlaya switsongwatsongwana ya fanele ya va lama ya nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Tindyelo to hlambela swandla
Swikotlelo swo hlamela swandla swi fanele ku fikeleleka naswona swi fanele ku-
a vekeriwa eka tindhawu to tsemelela ka tona nyama naswona kwalomu ka ku ringana timitara tinharhu ta switici swo tirhelo eka swona eka tikamara ni tindhawu laha-
v ku tlhaviwaka kona swifuwo;
vi mintsumbu ya swifuwo, nyama na swoso leswi nga yimela ku kamberiwa;
vii laha minchumu leyi yirisiweke yi hlayisiwaka kona; kumbe viii laha hi tlhelo rin?wana nyama yi hlayisiwaka kona;
b ku ka swi nga nkurhi;
c leswi nyikiwaka swi ri ni timpompi kumbe swipayiphi leti nga pfuriwiki hi mavoko kumbe swikokola d swi hangalasiwa ni mati yo tsustuma lama kufumelaka ma nga ri ki hansi ka 40?C;
e swi fanele ku va na timbhovo, ku kota ku khulukeleka na le handle naswona ku ri ni ku ntsongeka ku hundza hi le hansi ka tiphayiphi ku kongomo sistimi yo koka mati leyi pfariweke kumbe ku nghena eka ndlela leyi pfulekeke, kambe ku kokiwa ko tani ka mati ku nga ka ku nga ri na ku khuluka ehenhla ka rivala ku ya tsemakanya tindhawu laha ku nga na thirafiki.
f vekeriwa xisibi xo halaka lexi tlunyaka switsongwatsongwana xa ku xikhoma ku katsa na switirhisiwa swo omisa swandla, handle ka loko ku omisa swandla swi nga ri swa nkoka eka ndhawu leyi xikotlela xi nga kona.
Fasikoti eka tikhabinete to hlantswela
Fasikoti eka tikhabinete to hlantswela, ya laveka eka switlhavelo swa mphakelo wa le hansi ni wa le henhla, yi fanele ku vekeriwa ekusuhi ni switici swa ntirho naswona swi fanele ku vumbiwa tano tanihi hi ku va swi tamela ku tsakamisa ku suka eka vatirhi lava hlantswaka tifasikoti ta vona loko va ri karhi va ti ambala naswona va fanele ku koka mati ku suka eka endlelo ro koka mati.
Mphakelo wa mati
Mati ya fanele ku va ehansi ka tshikelelo, naswona ma fanele ku fambisana na Class II ku ya hi xipimelo xa SANS 241 xo nwa mati.
Matlhelo ya laha ku nga ni mati ya fanele ya nyikiwa na -
a mati yo titimela;
b mati ya le hansi ka 40?C naswona ya averiwile tiphayiphi ku va ku basisiwa tindhawu hinkwato ta xitlhavelo, naswona c tinjara ta phayiphi leti hlayisaka tiphayiphi kule ni rivala handle ka tiphayiphi leti to yima nthonsi ti va ti nyikiwile..
Swibye swo chela leswi nga na khombo, leswi nga lulamangiki na minchumu ya thyaka.
Swibye leswi nga lo yiviwa na leswi nga pfumeleliki ku pfutisa leswi vekeriweke tintambhu , swi fambisanaka ni nawu wa 14, swi fanele ku nyikiwa ku hlayisa ni ku fambisa minchumu leyi yirisiweke naswona yi fanele ku kombetiwa hi ku tsala ?CONDEMED? .
Swibye leswi swi fanele ku va kona ku hlengeleta na ku khoma minchumu leyi nga dyiwiki ku kala yi ya cukumetiwa.
Switirhisiwa eka ku hlengeleta na ku khoma ngati ku nga si cukumetiwa swi fanele ku nyiketiwa.
Swibye swo chela thyaka hinkwaro swi faneke ku va kona eka matlhelo yo hambana-hambana eka ndhawu yaleyo.
Tindhawu leti thyaka kumbe swibye swo khoma thyaka swi vekiwaka kona ku nga si susiwa swi fanele ku tiyiseka, lawuriwa na ku mphomiso naswona swibye swi fanele ku pfariwa kumbe swi huleriwa tintambhu to hulela to tiya swinene.
Swilaveko swo engetelela swa mphakelo wa le hansi na le henhla wa switlhavelo swa nyama yo tshuka
Tindhawu ta ku ehlisela eka tona (Tlhela u vona na nawu wa 66)
Tindhawu ta ku ehlisa, leti fambafambaka kumbe leti yimeke ndhawu yin?we-
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a ti fanele ku va tiakekile leswaku ku ta papalatiwa tinghozi ta ku vaviseka ka swifuwo hinkarhi wo swi ehlisa naswona ti nyika tindhawu ta kahle leti tshembekeke ta ku kondletela ku famba-famba ka swifuwo loku nga hava swirhalanganyi;
b a ti fanelangi ku va ti ri ni swindla swo pfuleka exikarhi ka ndhawu yo ehlisela eka yona ni movha yo tleketla hi yona;
c ti fanele ti va ti lehile ku ringanana na movha leyi tirhisiwaka;
d ti fanele ku va na mintila yo komba ndlela;
e ti fanele ku va na rivala ro hetiseka ro hava ku rheta hi minkarhi hinkwayo eka xitupi lexi nga hundziki 20?;
f ti nga vi na tindhawu to tlhava emakumu, kumbe swin?wana leswi nga vangaka ku vaviseka;
g ti fanele ku va na gezi ro kala ri nga ri ra ntumbuluko leri ringaneleke loko swifuwo swi va swi ehlisiwa nivusiku.
Tindhawu to bohela eka tona na swivala [Tlhela u vona swinawana swa 67,68]
Swivala na tindhawu to bohela eka tona -
a swi nga vi kusuhi ku tlula tsevu wa timitara ku suka , naswona swi nga vi kusuhi ku tlula, xitlhavelo;
b swi fanele swi akekile kahle ku kota ku basiseka, ku fanele ku ri hava minchumu yo namarhela na swona xi fanele ku tshama nkarhi wo leha xi nga se onhaka;
c ku akiwa kahle leswaku ku nga vi na ku vaviseka ka swiharhi;
d swi fanele ku va na matlhelo lama nga ri ki ehansi ka 1.8m hi ku leha ku endlela leswaku tihomu na tihanci na mitara yin?we eka tinyimfu, timbuti na tinguluve;
e swi fanele ku va na timbala ta nkarhi hinkwawo leti lawuliwaka na ku mphomiso;
f swi fanele ku va swi akiwile ku nyika swifunengeti swo pfumaleka ku rheta swa timbala na mphomiso;
g swi fanele ku akeriwa tiheke leti nga anama ku ringana mpimo-xihansi wa 800 mm ta tinyimpfu, timbuti, swirhodyana ni tinguluve na 1800 mm ta tihomu na tihanci;
h swi fanele ku fuleriwa laha tinguluve na tinyimpfu kumbe timbuti swi nga ta hlayisiwa kona;
i swi fanele ku vekeriwa swifafazeri swa mati yo titimela ma ta tirhisiwa hi tinguluve;
j swi fanele ku akeriwa musele wa mati wo leha ku ya henhla ku ringana 900mm ku tirhisa hi tihomu na tihenci na 300 mm ku tirhisa hi tinyimfu, timbuti kumbe tinguluve kambe swo n?wela mati swa tinguluve;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
k swi fanele ku va na xilepe xo kota ku phomisa quva ri nga si susiwa handle ka loko quva ri susiwa xikan?we ri yisiwa egolonyini;
l swi fanele ku nyikiwa matlhelo yo hlantsweka, tiphayiphi na minselo; na m swi fanele ku tirhisiwa ku hambnyisa swin?wana swifuwo leswi ehleketeleriweke leswaku hi ku engetela leswi nga laha henhla ku ni makhumbi lawa ya tiyeke na heke naswona a swi fanelangi ku va na mphomiso ku tlulerisa eka swivala leswin?wana kumbe ku vanga nghozi yin?wana na yin?wana ya ku vanga khombo.
Ku phamela swifuwo
Laha swifuwo swi phameriwaka kona etshangeni kumbe exivaleni -
a ku fanele ku va na furhu, kumbe swakudya leswi kotaka ku suseka;
b furhu ri fanele ri nga khumbi ehansi; naswona c swakudya swi fanele ku vekiwa eka kamara ya ku hlayisa laha ku nga ngheniki swihadyana, ngopfu loko swakudya swi vekiwa endhawini yaleyo.
Vuanami bya xivala
Nhlayo ya swifuwo eka xivala xin?we yi fanele ku pimiwa leswaku ku ta pfumeleriwa mpimo-ntsongo wa ndhawu ya rivala wa a 1.75m? hi tihomu kumbe tihanci b 0.75m? hi nguluve leyi tikaka, kumbe xirhodyana; na c 0.50m? hi nguluve leyintsongonyana, nyimpfu na mbuti.
Swivala swi fanele swi va na switiviso leswi hetisekeke leswi kombisaka vuanami bya muxaka wun?wna na wun?wana wa xivala.
Tiphacisi ta swivala [Tlhela u vona nawu wa 69]
Tiphacisi eswivaleni -
a ti fanele ku va na timbala ta nkarhi hinkwawo leti nga sirheleleka na mphomiso hi ndlela leyi faneleke ku pfumelela ku fambafamba ka swifuwo hi ku olova;
b ti fanele ku akiwa kahle ku endlela leswaku ku ri hava ku rheta ka rivala na xisirheleli xa mphomiso;
c ti nga vi ehansi ka 1.8m hi ku anama eka tihomu, tihanci na 1.0m eka tinyimpfu, timbuti na tinguluve;
Swiparako na ndhawu ya matsambu
Swiparako na mintsutsumo swi fanele ku hlayisiwa kahle ni ku tshikiwa swi nga sirheriwi hi switirhisiwa swo kala swi nga khomananga;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
ku akiwa kahle ku endlela leswaku ku ri hava ku rheta ka rivala na xisirheleli xa mphomiso.
Swiparako swo lusa swifuwo exikarhi ka swivala ni ndhawu yo risela ka yona swi fanele ku va na vuanami bya le ndzeni lebyi nga tluleki 0.9m.
Swiparako swi fanele ku kunguhatiwa hi ndlela leyi hi yona xivala xo saseka a xi vonakala ku suka eka xiparako kumbe eka matshanga.
Xiphemu xa xiparako kumbe ntsuntsumo lexi yisaka eka bokisi lero saseka xi fanele ku va ni matlhelo lama tiyeke.
Ku tshena, vutlakuli na ku halaka ka ngati [Tlhela u vona na swinawana swa 72;73,74,75]
1. Ku va vanhu va kota ku lawula tinxaka hinkwato hi ku hatlisa ku nga tsheniwa ku fanele leswaku ku nyikiwa-
a bokisi ro koka mahlo , leri amukeriweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka, ku lawula tihomu na tihanci;
b xivala xo lawula xa kwalomu ka 2m x2m kumbe, ngopfu, xivala lexi nga tala xi nga na heke ro kondletela hi rona hunguto wa ndhawu ya rivala ra tinyimpfu, timbuti na tinguluve;
c xivala xa ku lawula kumbe bokisi ro koka mahlo ri fanele ku nyikiwa ku endlela tinguluve letikulu, to karhata na tinguluve ta matsune; na d swin?wana na swin?wana swa vulawuri leswi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku tshena swifuwo ku fanele ku va na -
a xo tshena lexi nga xa xivumbeko xa bawuti;
b switirhisiwa swa gezi;
c xitirhisiwa xin?wana na xin?wana lexi nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu
Switirhiswa swo tshena swifanele swi vekiwa endhawini leyi vonakaka eka ndhawu leyi ku tirheriwaka eka yona.
Switirhisiwa swi fanele ku va kona ku boha swifuwo leswi nga tsheniwa swi va endhawini yin?we, ku ya halaka ngati.
Switirhisiwa swo hlangeleta ngati eka swibye leswi nga na swipfalu swi nga se susiwa ni ku cukumetiwa swi fanela swi va kona.
Mpimo ntsengo wo pfumelela mintila ni switirhisiwa eka tindhawu ta nkhuluko wa ngati-
a eka ku halaka ka ngati ya tihomu, ku suka eka mintila ku ya exitupini hi tlhelo ra 2.3 m;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
b eka tinyimpfu leti halakaka ngati ku suka eka mintila ku yaexitupini i 2.3m;
Tindhawu to tsemelela no kama swa le ndzeni
1. Mpimo wa ku basisa mintila na switirhisiwa eka tindhawu to tsemelela eka tona wu fanele-
a eka tihomu, kusuka emitileni ku ya exitupini i 304m; na b eka tinyimpfu ku tsemelela ku suka eka mintila ku ya exitupini i 2.2m
Ku susiwa exikarhi ka switirhisiwa na swo tsemelela eka minkarhi hinkwayo leswaku swifuwo leswi yevuriweke kambe swi nga se tseweleriwa swi nga khubhani na mathulusu hi 1000m ku suka emakhumbani.
Swo hala leswi tshamaka endhawini ya leyo hi minkarhi hinkwayo khumbi ri fanele ri va 400 mm ku suka ekhumbini na nyama leyi nga hayekiwa hi swo haka a yi fanelanga yi khumbha khumba kumbe xitupi.
Swo hayeka swi va 700mm ku suka eka tikholomo, etlhelo ka khumba kumbe laha nyama yi faneleke yi hundza hi kona.
Ndhawu leyi ku tlhaveriwaka eka yona na laha ku tsemeleriwaka kona hi ku ya hi ku hambana-hambana swi fanele swi va kona eka xitlhavelo loko ku tlhaviwa swifuwo swo hambana hi mixaka hi nkarhi wun?we.
Ku karapiwa ka tinguluve, ku katsa na ku hetisiwa na ku kamiwa ka swa le ndzeni ro sungula swi nga endliwa laha nguluve yi karapiwaka kona.
Switirhisiwa swa nkambelo wa nyama
1. Swibye, swo khoma na tindhawu lomu yi hundzaka hi kona na xitirhisiwa xin?wana lexi laveka hi nkarhi wo kambela nyama swi fanela swi va kona exitlhavelweni.
Swo fungha, swo sirhelela ku halaka na swibye swo khiyeka kumbe switirhisiwa swin'wana leswi tirhisiwaka ku hlayisa kumbe ku khoma minchumu leyi soriwaka kumbe leyi nga dyiwiki ku nga si susiwa, swi fanele ku nyikiwa..
Swigwitsirisi
1. Swigwitsirisi swi fanele swi va kona ku ko ta ku hlayisa mphakelo wa ntlhavo wa siku na siku.
Mpimo-ntsongo wa ku pasisa swigwitsirisi na swo titimerisa-
a ku titimerisa tihomu na tihanci kumbe tinyimpfu kumbe timbuti eka ntehe ni tintambhu leti engeteleriweke, yi va 1000 mm ku suka ekhumbini na 900mm ku suka laha ku cikinyaka nyama leyi nga susiwa tsena swa le ndzeni, hloko na manqina.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
b eka tinyimpfu, timbuti na tinguluve, loko swi hayekiwile ku hambana i 330mm ku suka ekhumbini na le xikarhi ka swilo swo haka, na mintila.
Ku hayekiwa ka swifuwo swi fanele swi va leswi endleriweke ku kala ku nga khumbani ka mintsumbu na le matlhelo ku fanele ku va 660mm hi ku leha ku ya hi xiphemu.
Tindhawu to layichela
Tindhawu to layichela ti fanele ti va ti endleriwile ku kota ku-
a endla tikotara; ku forisa na ku layicha mintsumbu;
b ku hlangeleta na vutleketli, ku ri karhi ku papalatiwa ntsemakanyo kumbe nkhuluko wa nkwetlembetano, wa swihako swo tirhisiwa swo songasonga ku ya eka xitirhisiwa xo lahlela thyaka;
c ku dlaya switsongwatsongwana swa tisahu na switirhisiwa swin'wana na swin'wana swo tsema nyama
C. Vufambisi bya mbhasiso wa mintirho ya swa rihanyu ni timhaka leti fambelanaka
Ku hlayisiwa ka swa le ndzeni
Swa le ndzeni leswo tshuka
1. Swa le ndzeni leswo tshuka swi fanele leswaku swi basiswa hi mati lama khulukaka, swi hayekiwa hi swo hayeka kumbe ku cheriwa eka swibye na ku titimetiwa eka swa le ndzeni leswi swo tshuka kumbe xigwitsirisi xa ntsumbu, ku ya fikelela ku titimela loku nga ka nkoka ka le hansi ka 7?C exikarhi ka 16 wa tiawara, kumbe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko swi humesiwa hi minkarhi hinkwayo, kambe ku ri hava ku pfumelela leswaku mbhasiso wu nga ha fambi swona hi ku ya hi leswi muofisiri-nkulu a pimiseke swona na swin?wana swi ta ndzhaku loko ku humesiwa nyama.
Nyama yo tshuka ya le ndzeni a yi vekiwi kumbe ku khomana na leswi se swi nga basisiwa.
Ku hambanyisiwa ku n?wana ka ku tsemelela, ku paka ka nyama yo tshuka ya le ndzeni eka tikamara to hambana.
Laha swa le ndzeni swo tshuka swi pakiweke eka tikhathoni, eka swibye kumbe ka tipulasitiki leswaku swi ta humesiwa swi titimetiwa na ku omisiwa -
a swi fanele swi endliwa eka tindhawu to hambana na switirhisiwa swi fanele swi va kona eka ntirho lowu;
b tindhawu to hlayisa swo chela nyama leswi nga se cheriwaka nchumu swa siku ti fanele ku va ti va kona;
c swo hlayisela nyama leswikulu swi fanele swi va kona ku veka na swo pakela ka swona;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Swa le ndzeni leswi nga cheriwa eka tikhathoni a swi vekiwi eka xo titimerisa xin?we na nyama leyi n?wana
Ku hlantswiwa ka swa le ndzeni leswo tiyelela
1. Muhori kumbe swa le ndzeni leswi swo tiyelela swi fanele swi susiwa eka ndhawu ya ku tsemelela na ku paka eka kamara ya swa le ndzeni, endzhaku ka ku pasisiwa, laha muhori na marhumbu swi fanele ?
a ku hambanyisiwa na ku kamiwa swa ka le ndzeni;
b ku hlantswiwa hi mati lama khulukaku; na c swo haka leswi hayekiweke ku kufumerisa na ku omisa ku nga se titimerisiwa na loko ku ri karhi ku tirhiwa.
switirhisiwa swi fanele swi va kona swo kala muhori na marhumbu leswi faneleke swi endliwa hi minkarhi hinkwayo.
Laha muhori na marhumbu swi hlantswiweke swi tlhela swi cheriwa eka swibye, na tipulasitiki loko swi lava ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku gwitsirisa, ndhawu yo hlayisa leswi nga basa swa tibeke na swibye leswi tisiwaka hi minkarhi hinkwayo swi fanele ku va kona.
Swa le ndzeni leswi dyiwaka swi nga basisiwa swi fanele swi hlayisiwa eka ndhawu yo tititmela eka ku titimela loku nga hundzuki 2?C, kambe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko swi humesiwa masiku hinkwawo ku ya eka switirhisiwa swo titimerisa, ku ringanyeta ka kona swi nga onhi mimpimo ya rihanyu naswona ku fanele ku pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku basisa swa le ndzeni leswo tiyela
1. Matirhele ku katsa na switirhisiwa leswi tirhisiwaka ku basisa swa le ndzeni swi fanele ku amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Kamara leyi nga yikulu swinene naswona leyi yi nga lulamisiwa leswaku rihanyu ra nghingiriko ri tiyisisiwa, ri fanele ku nyiketiwa leswaku ku ta basisa muhori
Swibye swa le tlhelo swi fanele ku va kona leswaku muhori lowu nga se kamiwaka na lowu wu nga basisiwa.
Swa le ndzeni leswi nga basisiwa swi fanele ku hambanyisiwa endzhaku ka ku basisa
Tikamara yo hambanyisiwa ya fanele ku nyikiwa leswaku-
a ku hluviwa manqina ya tihomu na tinhloko ta tinympfu na milenge; na b ku susa dzovo, ku susa nyama na ku tsemelela tinhloko na ku vekiwa ka byongo.
Laha ku nga cheriwa eswibyeni leswi nga basisiwa ku yimela ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku titimerisa -
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a swi nga endliwa etlhelo na switirhisiwa swi fanele ku va kona eka ntirho lowu;.
b ndhawu yo hlayisa swibye na tibeke leswi tirhisiwaka hi masiku yi fanele ku va kona.
Laha ku pakiweke swa le ndzeni eswibyeni na le tibegeni ta tipulasitiki leswi yimeleke ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku titimerisa a swi nga endliwa ntsena eka kamara ya le tlhelo na kona swi tirhisiwa swi fanela ku va kona eka ntirho lowu;
b ndhawu yo hlayisa tibeke na swibye swo chela nyama leswi tirhisiwaka hi masiku hinkwawo, yi fanele ku va kona.
Swa le ndzeni leswi basisiweke na nyama ya nhloko swi fanele ku hlayisiwa eka ndhawu yo titimela leyi nga titimeliki ku hundza ku susa 2?C, kumbe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko ku ri ku ku humesiwa i mhaka ya masiku hinkwawo, ku tlhela ku voniwa leswaku mpimo wa mbhasiso lowu pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Tindlela to tsemelela hi tona eka tindhawu to tsemelela eka tona leswaku ku ta xaviseriwa matiko mambe [Tlhela u vona Nawu wa 7]
Ku fanele leswaku ku va mintsumbu ntsena kumbe nyama leyi nga kamberiwa naswona yi tlhele yi hundzisiwa yi nga yisiwa ku ya tsemeleriwa.
Loko mintsumbu ni nyama swi amukeriwa ku huma eka xihlovo xin?wana handle ka xitlhavelo eka ndhawu, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku xopelela a tiyisisa leswaku-
a maPheji yo komba vundhawu lebyi nyama yo tano yi sukaka ka yona ya fanele ku va kona;
b ku komba leswaku yi kamberiwile na kona nyama yi pasisiwile; na c leswaku mpimo wa matitimelelo wu landzekerile na leswaku mpimonkulu wa ku titimela i 7?C kumbe ehansi ka yona.
Nyama hinkwayo leyi yisiwaka ku ya tsemeleriwe yi fanele yi va leyi tengeke.
Ku hava nyama leyi kombaka ku onhaka yi nga ta tsemiwa.
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa a nga kombela leswaku nyama leyi nga phutseriwa yi kambisisiwa, na kona a nga kombela leswaku yi phutseriwa.
Ku hlayisa na ku veka ka kahle ka nyama ku fanele ku landzeleriwa ku sivela ku hlangana, ku tlherisiwa laha yi hundzela na ku sivela ku tala ndhawu yin?we eka xiyimo na xin?wana xa ntirho wolowo.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku tsemelela
Ku tsemelela hinkwako, ku sila kumbe ku gandletela swi fanele ku lulamisiwa leswaku rihanyu eka nghingiriko hinkwawo ri tshama ri hlayisekile.
Marhambu lawa ma humeke loko ku ri karhi ku tsemeleriwa ma fanele ma susiwa minkarhi hinkwayo ma yisiwa eka kamara ya kahle kumbe ma cheriwa eka xibye lexi nyikiweke hi xikongomelo lexi.
Nyama leyi humaka yi suka eka ku tsemelela kutani yi kumeka yi nga ringanelekanga ku va yi dyiwa hi munhu kumbe xiharhi yi fanele ku hlengeletiwa yi nghenisiwa eka swibye leswi faneleke swo funghiwa kumbe switirhisiwa kutani yi susiwa ku suka eka ndhawu ya leyo ku ya hi Xiphemu xa VIII.
Handle ka xinawana wa 36 2, nyama yi nga tsemiwa loko yi ri karhi yi kufumela loko -
a nyama yi hundzisiwa ku suka eka kamara ro yevula ku ya eka kamara ro tsemelela eka nghingiriko wun?we, laha kamara ro tsemelela ri nga eka muako wun?we kumbe eka ndhawu yin?we ni kamara ro yevulela eka rona;
b ku tsemelela ku endliwa hi xihatla loko nyama yi hundzisiwa;
c nyama leyi nga tsemeleriwa ya horisiwa na ku titimerisiwa ku nga se hela awara.
d maendlele lawa ma endliwa hi ku landza pfumelelo wa muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku phutseriwa ka nyama
Switirhisiwa swo phutsela a swi fanelanga ku vekiwa ekamarini ro tsemelela swi tele swinene ku tlurisa xilaveko xa siku na siku, naswona swi fanele ku vekiwa ni ku hlayiseka tanihi ku va swi ta hlayiseka eka xiyimo xo basa swinene ku fikela ka nkarhi lowu swi tirhisiwaka.
Nyama leyi yi nga humelerisiwa erivaleni yi nga ka yi nga hlanganisiwi ni tikhathoni, handle ka laha tikhathoni leti nga ni swinamarheliso ti tirhisiwa.
Ku lawuriwa ka ku titimela
Ku titimela ka moya wa kamara laha nyama yi tsemiwaka kona ni ku pakiwa ku fanele ku hlayisiwa ku ringana kumbe ehansi ka 12oC
Hi nkarhi wa ku tsemelela, na ku phutsela, ku paka na ku hambanyisa ku titimela-nkulu ka nyama leyi nga omisiwangiki hi ayisi ku fanele ku voniwa leswaku matitimelelo ya fanele ya va, kumbe ehansi ka 7oc.
Nyama leyi nga pakiwa emaphepheni kumbe ka xin?wana xa swo chela yi fanele ku vekiwa eka xigwitsirisi ku nga se hela awara. Xigwitsirisi xi fanele xi kota ku hunguta matitimelelo ma nyama ma va hansi ka mpimo wa ku susa 12?C exikarhi ka tiawara to ringana 24, na ku vona leswaku endzhaku ka tiawara teto kutani ma fanele ku hlayisiwa eka kumbe ehansi ka matitimelelo ni le ka nyama leyi omisiweke yi nga ha ka yi nga hangalasiwi eka ku titimela loku kulu loku nga henhla ka ku sussa 12?C.
Mbhasiso
Maendlelo ya ku hlantswa na ku dlaya switsongwatsongwana lamanene na switirhisiwa swin?wana ya fanele ku fambelana na Xiphemu xa II C..
Ku basisa kumbe ku dlaya switsongwatsongwana hi ku tirhisa switirhisiswa swa mavoko na switirhisiwa swin?wana swi fanele swi endhliwa hi minkarhi yo tirha.
Ku yisiwa ka ntirho emahlweni.
Ku yisiwa ka ntirho emahlweni swi fanele ku va swi fambelana ni swilaveko leswi nga vekiwa eka Swilaveko swa Tindhawu ta Swakudya ehansi kas Nawu wa swa Rihangyu.
Ku vanga ku titimerisa eka switlhavelo
Tlhela u vona swinawana swa 28,300; 31 ; 32 ; 33 (c); 36; 55(n); 105
Swilaveko.
Switirhisiwa hinkwaswo swa ku vanga ku titimerisa, ku titimerisa na tindhawu to veka eka tona leto titimela ti fanele ku landzelela swilaveko swa xivumbeko xa switlhavelo hinkwaswo.
Swihorisi na Swigwitsirisi swi ta fanele ku vekeriwa tithemometa leti wayiphiwaka kumbe laha swi laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, swirhikhodo swa themo swa nkarhi wo yisa emahlweni , ku nyika xikombeto lexi hetisekeke xa matitimelelo ya moya endzeni ka kamara.
Xigwitsirisi lexi tirhisiwaka ku titimeta mintsumbu ya swifuwo, matlhelo, tikotara kumbe swiphemu xi fanele leswaku xi kota ku nyika ku huhuta moya loku ku nga kanganyisiweki ku hunguta ku titimela-nkulu ka nyama ku fika eka 7oC yi nga si hangalasiwa.
Nyama, mintsumbu ya swifuwo, maqatha na swoso leswi omisiweke swi nga ha ka swi nga humesiwi ku suka eka xigwitsirisi loko ntitimelo-nkulu wa ku susa 12oC wu nga si fikeleriwa.
a Maendlelo yo hunguta ku omisa ya swigwitsirisi na swihorisi ya fanele ku sirhelela ku tlakuka ka ayisi ehenhla ka khoyili ya xivanga hunguva ku ya eka swiyimo leswi swi ringaneke hi ku lawula matitimelelo;
b Laha Xigwitsirisi na xigwitsiorisi swi tameleke nyama hi nkarhi wa sekele yo hunguta ku oma, ku hunguta ku oma hi khoyili yin?we yo vanga hunguva ku fanele ku hela hi kwalomu ka 30 wa timinete;
c Mihlanganiso ya mphomiso leyi nga yikulukumba yi fanele ku nyikiwa ku suka eka tithireyi ta diripi ta tiyuniti to huhuta moya wo kufumela kutani swi fanele ku kongomo eka Xiyenge xa le hansi ehandle ka kamara kumbe ku kongomana na endlelo ro phomisa.
Xigwitsirisi kumbe xigwitsirisi xi fanele ku va na xitiviso xa nkarhi hinkwawo xo vonakala lexi namaketiweke le handle , lexi vulaka leswaku-
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a vuanami bya kamara hi mpimo wa khubiki ;
b muxaka wa nyama leyi fanelaka hi ku horisiwa, ku omisiwa kumbe ku vekiwa eka xona;
c ndzhwalo wa mpimo-nkulu lowu pfumeleriwaka hi ku tirhisa tikhilogiramu kumbe nhlayo ya mintsumbu leyi nga nghenisiwaka eka kamara lero;
d mpimo wa matitimelelo yo hetelela lama lavekaka ya nyama ku ya hi mpimo wa degrees Celicius na mpimo-henhla wa ku leha ka nkarhi, hi ku tirhisa tiawara, laha swi faneleke eka matitimelelo lama ku va swi fikeleriwa; na e hi tlhelo ra Xigwitsirisi kumbe xigwitsirisi xo veka eka xona, mpfumelelo wa mpimo-xihenhla ku vuriwa nkoka wa matitimelelo laha eka wona nyama yi nga nghenisiwaka.
Swiendlo swo nghenisa swa swihorisi kumbe swigwitsirisi
Nyama yi fanele yi hayekiwa kunene ku vona leswaku moya w kumeka wu hangalaka, kumbe loko yi cheriwile eswibyeni yi ri tsemeleriwile yi va maqatha leswaku moya wu jikajika.
Ku hava nyama leyi fanelaka hi ku tsemeleriwa maqatha ehenhla ka rivala.
Mintsumbu ya swifuwo kumbe swihari leyi kufumelaka yi nga ka yi nga pangeriwi eka Xigwitsirisi lexi nga ni nyama leyi titimelaka.
a A ku na ntsumbu kumbe nyama leyi nga pasisiwangiki yi nga cheriwaka eka xigwitsirisi lexi nga na nyama ya kahle;
b Nyama leyi bolaka yi fanele ku susiwa hi xihatla exigwitsirisini hi ku ya hi leswi mukamberi loyi a nga tsarisiwa a nga ta vona swi ringanerile.
A ku na nyama leyi nga humeseriwa ehandla hi kwalaho ka switandzhaku yi nga ta vekiwa eka xigwitsirisi lexi nga na swilo leswi swi nga khatoniwa.
Muhori lowu wo tiyela wu nga ka wu nga vekiwi eka xigwitsirisi lexi nga na mintsumbu, nyama kumbe swa le ndzeni leswo TSHUKA, handle ka loko hinkwaswo swi cheriwile eka swibye swo hambana switlhela swi phutseriwa na ku pakiwa.
Ku hava swin?wana swilo swi nga cheriwaka exigwitsirisini handle ka nyama, sweswo swi nga endleka loko mukamberi loyi a amukeriweke a nyikile mpfumelelo.
Ayisi
Ku tirhisa ayisi tani hi xititimeti eka xitlhavelo swi ta fanela swi rhanga swi pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Ayisi leyi nga hlanganisiwa na tirhisiwa xin?wana ku tirha ku titimerisa yi fanela yi va leyi endliweke hi mati lawa ya khomekaka.
Xitirhisiwa kumbe tisisiteme leti nghenisaka ayisi tanihi hi ku titimeta nyama swi fanele ku vumbiwa na ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi yona ku n?oka ka mati ku suka ka ayisi a swi nge khumbi nyama kumbe tindhawu ta le kusuhi.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku lawula mbhasiso na ntungu
Switirhisiwa leswi hlayiselaka nyama kumbe swigwitsirisi leswi nga khumbhanaka na nyama swi fanela ku tshama swi basile no hlayiseka na kona mahluntswele ya swona ya fanele ya va lawa ya vekiweke hi nawu.
Ku endliwa ka tiayisi eka swigwitsirisi swi fanele ku siveriwa na kona swigwitsirisi swi fanele ku n?okisiwa ayisi na ku hlantswiwa hi minkarhi hinkwayo tani hi loko mukamberi loyi a amukeriweke a nga ta lerisa hi kona.
Swigwitsirisi swi fanele ku va swi nga ri na swihadyana, ku mila ka mfurhe na swiborisi.
Swigwitsirisi, swigwitsirisi na tindhawu to veka to titimela swi fanele ku tshama ekule na swo nuha leswi nga tlulelaka ka nyama.
Swititimetsi leswi tirhisiwaka minkarhi hinkwayo swi fanele swi hlatswiwa loko ku heta ku humesa nyama hinkwayo.
Tirekhodo ta vulawuri bya themimeta ti fanele ku va kona loko ti komberiwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe muofisiri-nkulu wa rixaka.
Ku kambela ku fanele ku endliwa ku ya hi swilaveko swa Endlelo ra Mafambiselo ya swa Rihanyu ku ya hi ku endla.
Ku layiciwa ka mintsumbu na nyama leswaku swi ta tleketliwa
Ku layicha ni ku tleketla hi ntolovelo
Movha leyi tirhisiwaka ku tleketla nyama yi fanele ku fambisana ni Swilaveko swa
Tindhawu ta Swakudya leswi nga ehansi ka Nawu wa swa Rihanyu.
Muhori na swin?wana swa le ndzeni swi nge layichiwi eka ndhawu yin'we na mintsumbu ya swifuwo, maqatha kumbe swa le ndzeni leswi swo tshuka, handle ka loko swa le ndzeni leswo tshuka swo tano swi hlayisiwile eka swibye leswi baseke leswi siveke mati leswi nga ni swipfalo leswi tiyeke, ku fambisana na swihlawulekiso swa switirhisiwa hilaha swi vekiweke hi kona eka Xiphemu xa II B1.
Mintsumbu ya nyama yo tshuka leyi nga titimetiwa, matlhelo na tikotara swi fanele ku tshikiwa handle ko va swi khumba ehansi.
Ku hava nyama leyi nga phutseriwangiki yi nga layichiwaka ehansi.
Laha swi laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, muchayeri wa movha leyi tleketlaka nyama u fanele ku nyika vito, kherefu na vuxokoxoko lebyi nga tirhisiwaka ku burisana na n?winyi wa movha yo tleketla hi yona.
Nyama leyi nga ta vuyisiwa eka xitlhavelo kumbe eka xitirhisiwa xa nhlayiso wa swo titimela, yi fanele ku amukeriwa ntsena endzhaku ka loko yi kamberiwile hi mukamberi loyi nga amukeriwa, kutani yi nga hlawuri yi vekiwa na ku yi sirhelela leswaku yi ta dyiwa hi vanhu ehansi ka swiyimo leswi pimiweke hi mukamberi loyi a amukeriweke.
Ku layichiwa ka nyama hi vaxavisi lava nga ri ki va xifumo swi fanele ku lawuriwa hi nandzelelano lowu amukeriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha handle ka ku va ku oniwile swa vutomi na mimpimo ya nhlayiseko.
Mbhasiso Tlhela u languta swinawana swa 14 ? 17; 55 h]
Mati na switirhisiwa
Swi fanele ku va kona hi swikongomelo swa ku basisa-
a mati ya kahle kumbe yo nwiwa.
b matii yo hisa ku ringana mpimo wa le hansi wa 82oC eka swidlaya switsongwatsongwana ku herisa switsongwatsongwana eka xitirhisiwa xa mavoko.
c Mati ya le ka mpimo wa 40oC eka swikotlelo swo hlambela mavoko; na d Mati ya mpimo wa 40oC eka swikongomelo swa ku basisa swin?wana na swin?wana.
N?winyi u fanele ku vona leswaku u nyika hinkwaswo switirhisiwa leswi lavekaka swa mbahasiso.
Minongonoko ya mbhasiso
Minongonoko ya mbhasiso ti fanele ku amukeriwa hi mukamberi loyi a amukeriweke.
Vuxokoxoko bya programu ya mbhasiso leyi fanelaka ku tirha endzhaku ka ku tirha byi fanele ku va kona byi katsa-
a nongonoko wa tindhawu hinkwato ni tikamara lama faneleke ku basisiwa;
b ku vuyeleriwa ka ku basisa;
c goza hi goza leri fanelaka ku tekiwa eka maendlele yo basisa eka ndhawu yin'wana na yin'wana, kambara kumbe xitirhisiwa ku katsa switirhisiwa swa khavangela, timovha to tleketlela nyama na matshanga;
d malakani ya xithekiniki ya tikhemikali lama tirhisiweke ya fanele ku nyiketiwa ni xikombeto lexi nga ta tirhisiwa eka tindhawu ta nyama, swichelana leswi tirhaka, mimpimo yo hlanganisela ni matirhiselo;
e mimbuyelo, ku katsa vulanguteri bya swavutomi-ntsongo, leswi faneleke ku kumiwa tanihi xikongomelo xa programu ya swa mbhasiso; na
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
f tinhlamuselo ta ntirho ni nongonoko wo dyondzisa vabasisi hinkwavo.
Minongonoko ti fanele ku va kona leswaku ku ta yisiwa mahlweni ku basisa hi nkarhi wa-
a minkarhi yo tirha;
b minkarhi yo wisa; na c ku cinca minkarhi yo tirha
Mbhasiso wu fanele ku sungula hi ku hatlisa endzhaku ka ku tirha swa siku kumbe ku hela ka nkarhi wo tirha, kambe ku hava mbhasiso lowu nga ta sungula eka ndhawu yin'wana na yin'wana emahlweni ka tinxaka hinkwato ta nyama leyi yi dyiwaka na swihumisiwa swa swifuwo leswi humesiweke ku sirhelela ntlulelo.
Nkarhi wo tirha hi wona wuntshwa wu nga ka wu nga sunguli ku nga si basisiwa na ku susa mavabyi eka tindhawu hinkwato, tikamara ni swithirhisiwa kutani programu ya vulanguteri ku nga si sunguriwa ku tirhiwa yi fanele ku va kona ku tiyisisa leswaku ku basa ka switirhisiwa hinkwaswo ku va kona ku tirha ku nga sis ungula.
Swigwitsirisi
Swigwitsirisi swi fanele ku basisiswa ndzhwalo wa nyama yo tenga yi nga si layichiwa.
Swigwitsirisi swi nga ka swi nga hlantswiwi loko ka ha ri na nyama endzeni.
Swigwitsirisi swi fanele ku susisa ayisi na ku basisiwa swinene ku ringana kan'we elembeni kumbe ku tlurisa hi xitalo loko swi koxiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke.
VUFAMBISI BYA RIHANYU NA TIENDLELO TA VUKAMBISISI
xiphemu xa 111 e]
Endlelo ra Mafambiselo ya Nsivela-mavabyi
N?wini wa xitlhavelo u fanele ku-
a nyika muofisiri-nkulu wa xifundzha maphepha ya Vufambisi bya maendlelo ya mbhasiso, vuxokoxoko hi xitalo eka mimpimo ya vulowuri kumbe minongonoko leyi lavekaka ku vona leswaku tindhawu ya vulawuri bya Vuhlawulekisi, xikan?we na leswi tirhiswaka swona ku lawula kumbe ku kambela tindhawu teto swi pfumeleriwile;
b Ku nyika mikandziyiso ya ntiyiso ya Vulanguteri lebyi nga endliwa, Vukamberi, mimpimo na mimbuyelo.
c Ku nyika swikombiso swa minongonoko ya laha ku endliwaka vulavisisi na mavito ya tindhawu leti ku lavisisiwaka kona ku endla vulavisisi lebyi kumekaka.
d Ku nyika swiboho leswi tekiwaka loku fambelanaka na ku lulamisa loku tekiweke.
e Ku lavisisa xiyimo xa baselo kumbe nhanga ra ndhawu leyi ku tirhiwaka hi nyama ya swifuwo hi ku landza matirhelo ya vulavisisi bya mbhasiso na nhlayiseko HAS na ku nyika mbuyelo eka muhosinkulu ku tiyisisa hi minkarhi loko swi fanerile.
Endlelo ra mafambiselo ya matsalwa
Vufambisi bya maphepha byi fanele-
a Ku kambisisa ka maphepha lawa ya fambelanisiwaka na tindhawu ta ku tlhavela leti hlawuriweke.
b Ku tsala ehansi ka xitlhavelo xin?wana na xin?wana xikan?we na vuxokoxoko bya siku ro tlhava, muxaka wa xifuwo lexi lavaka ku tlhaviwa, nhlayo ku hambinyisiwa ka swifuwo leswi nga yevuriwa na tindhawu leti swi fanele swi yisiwa kona hambi laha nyama leyi nga tsemeleriwa, na c Matsalele ya nyama leswaku yi lemukeka yi yi leyi yi pfumeleriweke hi Muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Mpfapfarhuto wa pulani ya ndhawu ya xitlhavelo
N'wini wa ndhawu ya xitlhavelo u fanele ku antswisa pulani ya xitlhavelo leswi katsaka-
a Tindhawu hinkwato na mayimele ya tona.
b Tikamara hinkwawo eka ndhawu yin?we leti hlawuriweke, na maendle na ntirho wa kona, vundhawu, nhlayo na leswi nga ta endhiwa.
c Ku fambafambisiwa ka nyama eka ndhawu yaleyo.
d Swivumbeko swa swipfuneti eka ndhawu yaleyo.
e Mpimo lowu lavekaka wa matitimelelo xikan?we na vukulu bya ndhawu eka kamara yin?wana na yin?wana laha matitimelelo na mahiselo ya lawuriwaka.
f Ndhawu to hambana to kamela na ku hlantswa eka tona ta vatirhi lava tirhaka eka tindhawu to basa na ta thyaka xikan?we minyangwa hi ku hambana ka yona ka tindhawu.
g Minyangwa ya ku nghena hinkwayo eka tikamara hinkwawo, na tindhawu na ya Muako; na h Mindzilikano leyi kombaka minyangwa yo nghena na yo huma eka ndhawu yo tirhela eka yona.
Xivumbeko xa phakelo wa maendlelo yo tlhava
N'wini u fanele ku lulamisa xifumbeko xa phakelo wa maendlele ya ku tlhava loku faneleke ku katsa-
a Magoza hinkwawo lawa ya tekiwaka loko ku ri karhi ku tirhisiwa ku katsa na ku nonoka loku ku nga va ka kona exikarhi ka magoza lawa ku suka eka ku amukela ka swifuwo ku kala ntshovelo wu nghenisiwa leswaku wu ya makete; na b Vuxokoxoko na mahungu ya xithekiniki ku katsa ta vuandlali bya switirhisiwa ni swihlawulekisi, nandzelelano wa magoza hinkwawo, vulehi bya swa thekiniki bya migingiriko, khulukelo ra switshoveriwa, xihlawuhlawu xa tindhawu to basa ni leti ti thyakeke, xiyimo xa swa rihanyu hi tlhelo ra ndhawu ya xitlhavelo, tindlela ta vatirhi ni maendlelo yo komba swa rihanyu, ku hlayisiwa kumbe ku veka switshoveriwa kumbe swi humesiwa na maendlelo lama ku hangalasiwaka hi wona.
Makhombo lawa ma nga vangekaka
N'wini u fanele ku lulamisa nxanxamelo wa hinkwawo makhombo ya vutomi kumbe ya le ndzeni ka mutirhi, mukhombo lawa ya nga vangiwaka hi mintirho leyi tirhisiwaka, makhombo lawa ya nga vangaka hi vuphukuphuku bya munhu, lama ya nga va ka kona loko ku tirhisiwa xitirhisiwa xo karhi ku katsa-
a Ntlulelo lowu nga amukelekeki kumbe ntlulelo wo tlhela wu tlulela wa swa vutomi, swa tikhemikali kumbe swo tani hi leswi nga vangekaku endhawini;
b Ku hanya loku nga amukelekeki kumbe ku andza swinene ka switsongwatsongwana leswi nga vangaka mavabyi, na c Ku humesa swihumesiwa kumbe ntshovelo lowu nga amukelekeki kumbe ku va kona ku ya emahlweni swilo leswi nga ni poyizeni kumbe swihumesiwa kumbe switshoveriwa swin'wana leswi nga amukelekeki swa ku vanga kumbe ku onha matirhelo ya marhumbu.
Nsirhelelo wa makhombo
N'wini wa xitlhavelo u fanele ku lulamisa nongonoko wo tsariwa ya swa rihanyu (HMP) leswaku yi ta amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, ku endlela ku sirhelela, ku herisa kumbe ku hunguta makhombo lama boxiweke eka nawu wa 53 ku fikelela xiyenge lexi amukelekaka kutani ku fanele ku-
a ku tiyisisa leswaku minongonoko ya mafambiselo ta khombo rin'wana na rin'wana ta nghenisiwa;
b ku thumba kumbe ku sungula mimpimo ya nkoka ya matlhelo yo lawula eka wona;
c ku thumbhiwa kumbe ku tumbuluxiwa endlelo ro langutela kumbe ku secha eka tlhelo rin'wana na rin'wana ro lawula; na d ku luhamisela swiendlo leswi tsariweke swo lulamisa leswi faneleke ku endliwa handle ka ku kanakana loko ku humela tlhelo swi lemukiwa naswona nghingiriko wa ku lulamisa kwaloko wu fanele ku kongoma swo karhi-
i vanhu lava va nga ni vutihlamuleri hi tlhelo ra ku endla nghingiriko wo lulamisa;
iii nghingiriko lowu faneleke ku tekiwa hi tlhelo ra nyama leyi yi nga tsemeleriwa hi nkarhi lowu
Xiendleko a xi nga lawuleki; na iv leswaku rekhodo yo tsariwa ya swipimelo leswi swi tekiweke yi va yi hlayisiwile.
Minongonoko ya Mafambiselo ya Nsivela-mavabyi (HMP)
N'wini wa xitlhavelo u fanele ku sungula ku tirhisa-
a HMP ya nkambelo wa va kona ku nga si kamberiwa xivangelo xa mavabyi, ku katsa na swipimelo swo lawula eka-
i Ku vona leswaku hinkwaswo swifuwo kumbe swiharhi leswi hi ku ya ka swivangelo swin'wana kumbe swin'wana na swin'wana swi nga ka swi nga endleki ku va swi va nyama leyi sirhelekeke swi fanele ku boxiwa ni ku endliwa ku ya hi Xiphemu xa VIII;
ii Ku hlawula swifuwo leswi nga na vuvabyi na swiyimo leswi swi kombiso swa vuvabyi swi vonakaka eka Vukamberi loko xifuwo xi tlhaviwile;
iii Ku hlawula swifuwo leswi nga na Vuvabyi bya le nhoveni;
iv Ku hlawula swifuwo leswi nga na Vavabyi byo tlulela kumbe Vuvabyi lebyi lawuriwaka hi nawu wa rihanyu ra swiharhi wa 2002 Nawu wa.7 wa 2002; na v Ku hlawula swiharhi leswi nga vangaka ku tluleriwa ka vuvabyi byo chavisa eka swin?wana byo fana na lebyi nga kanganyiseka na Mihleketo, kumbe swifuwo leswi nga thyaka, na vi Ku vona leswaku swifuwo leswi nga vaviseka swinene swi yisiwa ekutlhaviweni hi xihatla handle ko nonoka loku nga amukelekeki.
b HMP ya ku tlhava swifuwo na ku tsemelela na ku paka swi katsa-
i Magoza ya ku lawula ku vona leswaku a ku na ku kanganyiseka ka ku thyakisa nyama na swin?wana swo huma eka swifuwo ku suka ka-
aa Ehandle ka xifuwo kumbe xiharhi lexi tlhaviweke;
cc Leswi nga va ka endzeni ka swirho leswi pfulekeke;
dd Vanhu lava tirhaka hi swakudya swa kahle swo huma eka swifuwo;
ee Ku khumbhana na swin?wana swa thyaka.
ii ku tlhava na ku tsemelele hi maendlele lawa ya nga taka ya nga thyakisi nyama hi vukheta lebyikulu;
iii Ku dyodzisa Vatirhi hi hi tlhelo ro tsemelela nyama na ku tlhava loku ku nga kunene loku ku katsaka na milawu leyi faneleke ku landzeleriwa eka mahlayiselo ya nyama na ku vona leswaku yi basile swi fanele swi langutisiwa;
iv Nongonoko wa Masiku hinkwawo wa ku kambela swifuwo leswi nga tlhaviwa naswona leswi swi nga si avanyisiwaka hi swichupuchupu ku endlela leswaku ku va na nkambelo wo toloveleka wa ku yimela Xikombiso xa nyama na mphakelo wa masiku hinkwawo ku vona leswaku mintsumbu leyi a yi kanganyiseki hi swilo swo tlulela.
c HMP ya ku kambela nyama hi ndlela ya ku va mukamberi lonkulu a pfunetiwa hi dokodela wa swifuwo kumbe swihari loyi a amukeriweke u fanele ku vona leswaku ku kamberiwa ka nyama hi tindlela leti tsariweke ehansi leswaku ku tiyisisiwa-
i ku kamberiwa ka nyama ku endliwile hi ku landza nawu wa Xiphemu xa VI;
ii mphikizano wa Vakamberi na Valanguteri;
iii vuswikoti bya Vakamberi na Valanguteri va nyama.
iv leswaku tinhloko, na swa le ndzeni swi fambelana na ntsumbu;
v vuhlayiseki byo hlayisa mintsumbu na swirho;
vi vuhlayiseki bya mintsumbu na swirho leswi hlayisiweweke;
vii tinhloko, swa le ndzeni leswi swo tshuka na swo dziwa swi fambelana na mintsumbu ya swifuwo leswi tlhaviweke swa ntiyiso;
x Vuhlayiseki bya Xitempe xa mpfumelelo;
xi Vuhlayiseki bya nyama kumbe swirho leswi nga pfumeleriwangiki ku tirhiswa hi munhu kumbe xifuwo;
xii Ku vekeriwa ka matirhelo ya vuhandzuri bya-
aa Ku tlhaviwa ka xifuwo kumbe xiharhi swa xihatla;
bb Ku tlhaviwa ka xifuwo kumbe xiharhi loku rhangisiwaka emahlweni;
cc Ku tlhaviwa loku nga tirhisiwaka loku loko ku nga vuriwa ehenhla ku nga tirhisiwa;
dd Ku tlhaviwa ka tihomu leti ti nga kumeka ti ri na vuvabyi eka nkambelo wa Mukhonwana na Mukhuhlwana lowu endliweke epurasini naswona ti nyikiwile mavito ya mimfungho ya "C" na "T";
ee Swifuwo swo thyaka; na ff Nyama leyi yi lahliweke;
d HMP ya matitimelelo kumbe makufumelelo ya mati eka swidlaya switsongwatsongwana na vuhlayisi bya swidlaya switsotso ku ya hi swinawana leswi hi swona swipimelo swo lawula ku tiyisisa leswaku vukona byo yisa emahlweni ni ku fikelela swidlaya switsongwatsongwana eka endlelo ra matirhelo lamanene eka matitimelelo kumbe makufumelelo ya mati ya 82oC, ku katsa tirijistara ta minkambelo ya masiku hinkwawo leyi kombetaka nandzelelano wo kambela ku katsa na maendlelo ya xiendlo xo lulamisa hi timhaka to kala ku nga fikeleriwi, swi fanele ku va kona;
e HMP ya vukona bya xisibi xa mati ni swo humesa xisibi, maphepha ya le thoyilete, ni mathawula lama nga lahliwaka loko ya heta ku tirhisiwa, ku ya hi swinawana leswi hi swona mapimelo yo lawula ku tiyisisa vukona lebyi nga heriki ni ku fikelelekiwa ka xisibi xa mati na swi humesi swa xisibi leswaku ku hlambhiwa mavoko, maphephe ya toyilete na mathawula lama ya lahliwaka loko ya heta ku tirhisiwa eka matlhelo lama ya nga sungula ya boxiwa swi fanele ku va kona;
f HMP ya mbhasiso na ku basisiwa ka ku yisa emahlweni ku katsa nongonoko wa ku basisa lowu nyikaku-
g Nongonoko wa tindhawu hikwato leti faneleke ku basisiwa;
ii Nongonoko wa tikamara leti faneleke ku basisiwa eka ndhawu yin?wana na yin?wana;
iii Mavito ya munhu loyi a nga ni ntirho wo basisa ndhawu yin?wana na yin?wana, xiphemu kumbe kamara;
iv eka kamara yin?wana na yin?wana eka ndhawu yo karhi, ku fanele ku va na Nhlamuselo ya vuxokoxoko ya mabasiselo ya xivumbeko xin?wana na xin?wana, ku katsa-
aa Ndlela ya mabasiselo ya masiku hinkwawo;
bb goza hi goza ra maendlelo yo basisa hi wona;
cc timhaka ta tikhemikali leti ti tirhisiwaka, to tani hi timhaka ta ntsariso, nhlayiseko-nene, ku n?okisa;
dd ku ngenisa loku ku amukelekaka ka swikombelo swa swibasisi swo tanihi swin?okisi, matitimelelo kumbe makufumelelo ni minkarhi yo burisana;
ee ku susiwa ka tikhemikali; na ff mimbuyelo leyi yi faneleke ku kumiwa tanihi xikongomelo xa nongonoko wo kulumaka kumbe ku basisa;
v swiengeteriwa swa kamara yin?wana na yin?wana laha ku basisiwa ka Xiyenge xin?wana na xin?wana xi fanele ku hlamuseriwa hi vuxokoxoko ku katsa swiphemu swo tanihi endlelo, nandzelelano na mimbuyelo leyi ku kongomiweke yona;
vi ku va ku dyondzisiwa mintlawa yo basisa eka ku endla ntirho wa Minongonoko leti;
vii Ku lawula ehenhla ko veka swibasisi ku sirhelela ntlulelo wa mavabyi eka swilo leswi dyiwaka;
viii Nhlamuselo ya vuxokoxoko yo va ku basisiwa ku yisa emahlweni eka layini yo gingirika eka nghingiriko, lowu faneleke ku nghenisa-
aa Nongonoko wa swilo hinkwaswo leswi nga ta tirhisiwa ku basisa;
bb Nhlamuselo ya goza hi goza ya xiendleko xin?wana na xin?wana;
ix eka Minongonoko leti leswaku ti amukeriwa hi mukamberi loyi a amukeriweke hi ku tsarisiwa; na x minkambelo ya le laboratari tanihi vulawuri bya vukoteki byo hetiseka bya minongonoko yo endliwa ni ku va ti tsariwa;
i HMP ya vukona ni nkoka wa mati ku ya hi swinawana leswi hi swona-
i N'wini wa xitlhavelo kumbe ndhawu leyi eka yona ku dlayeriwaka swifuwo u fanele ku va a vona leswaku ku ni mati;
ii N'wini wa xitlhavelo u fanele ku kombeta leswaku endlelo ro hangalasa mati endzeni ka xitlhavelo na ku nyika pulani ya xikimu leyi yi fambisanaka ni nkarhi wa kona wa vuhangalasi bya mati eka ndhawu yaleyo;
iii programu ya xikombeto yi fanele ku va yi landzela ku va yi tiyisisa leswaku switirhisiwa swa le handle, ku katsa tiphayiphi ta mati swa kamberiwa hi minkarhi yo tala yo landzelelana exikarhi ka nkarhi wo karhi lowu wu nyikiweke, ni endlelo ra makombekiselo ri fanele ku hlamuseriwa; na iv n'wini wa xitlhavelo u ni vutihlamuleri byo va a tiyisisa leswaku mati lama tirhisiwaka eka xitlhavelo xalexo ya tirhiseka naleswaku tirhekhodo ta mbuyelo wa nkambelo wa mati hi tlhelo ra switsongwatsongwana na tikhemikali ti kona;
h HMP yak u lawula swihadyana leswi nga na mavabyi lama ya dlayaka ku ya hi leswi n'wini wa xitlhavelo a nga ta swi nyika u ta fanela ku humesa nongonoko wo lawula leyi tsariweke ya muxaka wa xihadyana xin'wana na xin'wana leswaku xi amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, kutani nongonoko wo tano yi fanele ku katsa-
i mimpfampfarhuto ya nkometo leyi yi kombisaka matlhelo ya switici swo rhiya swihadyana leswi;
ii rijisitara ra poyizeni, ku latsa swihlawulekisi swa ku tirhisiwa ka tichefu to hambana hambana; na iii minongonoko yo dyondzisa ta vanhu lava va tirhaka hi tichefu;
k HMP ya ku cukumeta eka yona thyaka, ku katsa minchumu leyi yi yirisiweke, ku ya hi ?
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika nongonoko wo tsariwa leyi lawulaka leswaku ku ta susiwa rixaka ro hambana-hambana ra minchumu yo thyaka ku katsa ku susa kun'wana na kun'wana ka thyaka leswaku ku ta van a ku amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha; na ii milulamisi ya swa vusirheleri ku sirhelela minchumu leyi yirisiweke leswaku yi nga ngheni eka nongonoko wa swakudya yi fanele ku hlamuseriwa;
l HMP ya ku phutsela loku ko khumbha na minchumu yo paka ku ya hi ?
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika nongonoko lowu tsariweke yo lawula leyi yi lulamisaka timhaka ta vuswikoti ku katsa na ku veka na ku hkayisa hinkwaswo leswi fambelanaka na mphutselo lowu khumbanaka na nyama ni minchumu yo paka;
ii mimpimo yo lawula ku sirhelela ntlulelo eka tikamara yo veka yi fanele ku nyikiwa; na iii mimpimo yo lawula ku sirhelela ntlulelo wa mimchumu ya mphutselo yi fanele ku va ya nyikiwa m HMP ya ku hlayisa, leyi yi nyikiwaka n'wini wa xitlhavelo ku nyika tsalwa leri yi tirhanaka na nhlayiso wa nkarhi wun'wana na wun'wana wa switirho hinkwaswo ni swivumbeko; na n HMP ya ku lawula themo ku ya hi tindlela leti hi tona -
i pulani yi fanele ku nyiketiwa leyi yi kombetaka ku andlaleka ka Swigwitsirisi hinkwaswo, swigwitsirisi na tikamara yo gingirikela eka wona laha ku lawuriwaka ku titimela kumbe ku kufumela ka kamara swa laveka ku katsa -
aa kamara kumbe ndhawu yin?wana na yin?wana yo lawula ya ku titimela kumbe ku kufumela bb nhlayo ya kamara kumbe ndhawu;
cc xilaveko xa ku kufumela kumbe ku titimela xa kamara rin?wana na rin?wana; na dd mphamelo wa kamara rin?wana na rin?wana;
ii kamara rin?wana na rin?wana ri fanele ku vekeriwa themo yo rhekhoda hi yona, kumbe xitirhisiwa xo fana xo langutela kutani nkandziyiso wu fanele ku endliwa kumbe ku tirhisiwa, leswi swi kombeta leswaku mapimelo ya ku titimela kumbe ku kufumela eka kamara hi minkarhi hinkwayo.
iii girafu kumbe mahungu swi fanele ku nyika nkarhi lowu faneleke na ku kufumela kumbe ku titimela ku katsa ni siku leri faneleke;
iv ku pima na ku nyika xitifiketi ka lembe na lembe hi tlhelo ra leswi swi fanele ku va kona;
v tirhekhodo hi tlhelo ro kambela nkarhi hinkwawo wa tithemogirafu ta tinomboro ni timitara ehenhla ka xihalaki lexi nga eka themometha ya nghilazi, leti ti endliweke hi n?wini wa xitlhavelo, ti fanele ku va kona;
vi ku vekela tisensara ta themo endzeni ka kamara ku fanele ku yimela ku titimela kumbe ku kufumela ka kamara lero;
vii loko Endlelo ya khompyuta leyi vekiweke ndhawu yin?we leswaku yi ta tirhisiwa kumbe ku tirhiseriwa xin?wana na xin?wana yi tirhisiwile hi xikongomelo xa swilaveko hinkwaswo swa matitimelelo kumbe makufumelelo yi fanele ku rekhodiwa hi ku ya ka nkarhi ni nkarhi ku ringana ka kwalomu ka 30 wa timinete.
viii Xiyimo xa ku kufumela ka kamara rin?wana na rin?wana xi fanele ku kamberiwa eka 12 wa tiawara hi n?wini wa xitlhavelo ku tiyisisa leswaku nhlayiseko wa matitimelelo kumbe makufumelelo na ku hundzuka kun?wana na kun?wana swi fanele ku va swi hlamuriwa;
ix ku kamberiwa hi n?wini wa xi tlhavelo swi fanele ku rekhodiwa eka tirekhodo to lawula matitimelelo na makufumelelo;
x ku hundzukela kun?wana na kun?wana ka le tlhelo ku huma eka matitimelelo ni makufumelelo lama lavekaku ya fanele ya kuma ku lulamisiwa hi xihatla swinene;
xi mufambisi wa swa rihanyo u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa eka mhaka yin?wana na yin?wana laha ku onakala ka matitimelelo ni makufumelelo swi humeleleke;
xii tirekhodo ti fanele ku va kona leswaku ku ta kamberiwa hi muofisiri-nkulu wa tiko kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha, na xiii mufambisi wa swa rihanyo u fanele ku kombeta siku rin?wana na rin?wana nkambelo wo lawula hi ndlela yo fungha eka tirekhodo.
XIPHEMU XA I
SWILAVEKO SWA RIHANYU LESWI KONGOMANEKE NI VANHU LAVA VA NGHENAKA EKA XITLHAVELO
Xiyenge xa 111f]
Vaendzi lava va nghenaka eka xitlhavelo
Vanhu hinkwavo lava nghenaku eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo kumbe swi harhi ku katsa vufambisi, vaendzi na vatirhi lava va tirhaka ku lulamisa swin?wana va fanele ku nyikiwa, hi n?wini wa xitlhavelo swiambalo swo basa leswi kotaka ku sirhelela ku fambisana na nawu-ntsongo wa 59 .
Tirekhodo ta swa vutomi bya vathoriwa
Ku nga si va ni ku tholana eka xitlhavelo kumbe laha ku ku tsemeleriwaka kona nyama, xitifiketi xa swa rihanyo xi fanele ku tiyisisa leswaku munhu u-
a hanyile khahle naswona a nga swi kota ku tirha tani hi mululamisi wa nyama; naswona b hava vuvabyi kumbe ku xaniseka hi vuvabyi lebyi vulekaka tirekhodo hinkwato ta mavabyi leti kongomaneke ni timhaka ta nkambelo wa swa mavabyi ni ku kamberiwa vutitwi lebyinene bya masiku hinkwawoti fanele ku va kona eka muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe mukamberi loyi a tsariseke;
Nkambelo wa swa vutomi kumbe rihanyo
N?wini wa u fanele ku tiyisisa leswa vatirhi hinkwavo-
a va kamberiwa masiku hinkwawo, va nga se sungula ku tirha, ku endlela leswaku ku kuma leswaku ku hava swiyimo swo ku pfumaleka ka vutomiswo tanihi byo huma eka mpfimelano, swirhumbana, ku tsemiwa na ku kwayiwa leswi swi nga vangaka ku pfumaleka ka nsirheleleko wa swakudya, kutani vanhu lava va khumbekaku va nga ka va nga tirhi hi swilo leswi swi dyiwaka handle ka loko swiyimo swo tano swi nga va swi sirheleriwile hi swi swisirhelelo swo tiya leswi siveke ni mati leswaku nghozi yo tluleriwa yi nga nghenisiwi; na b lava va vabyeke ku ringana masiku manharhu kumbe ku tlhurisa, va fanele ku tisa switifiketi swa rihanyo ku kombeta leswaku sweswi se swa kotaka leswaku va nga khoma swakudya.
Ku sirhelela swiambalo
Swiambalo swo serhelela swi fanele swi va swo vonakala hi muhlovo wa swona, swi basile, swi nga handzukangi naswona ku fanele swi katsa na swihuku leswi nga ni vusirheleleki, tindambhu to siva misisi, swo khoma malebvu, tikepisi ta nhloko ni makatla, majombho yo basa ni majombo ya vusirheleli lama fambisanaka ni swilaveko swa swa rihanyo ni mafasikoti lama sivaka ku nghena ka mati tanihi hi leswi ku nga xilaveko xa le ntirhweni;
ekusunguleni ka ntirho wa siku rin?wana na rin?wana kumbe hi nkarhi wo karhi wo nghena entirhweni, n?wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika vatirhi swambalo swo tisirhelela hi swona.
n?wini wa xitlhavelo u fanele ku tiyisisa leswaku xiambalo xolexo xa ku sirhelela xi vekiwa ni ku va xi hlayisiwa leswaku xi nga khumbhani ni swiambalo swa vona vinyi vatirhi.
swiambalo swa vona vinyi vatirhi swi fanele ku hlayisiwa elokharini leyi yi vekeriweke ku va yi tirhiseriwa xikongomelo xolexo ntsena.
Xiambalo xo sirhelela xi fanele ku cinciwa kumbe ku basisiwa loko swi fika eka ku tluletiwa hi minchumu leyi nga ri ku kahle kumbe loko xi sungula ku va xi thyaka.
Vatirhi eka tindhawu to basa ni leti to thyaka va fanele ku ambala xiambalo xo sirhelela lexi xi vonakalaka, hi nandzelelano wa swona.
Xiambalo xo sirhelela xi fanele xi va lexi xi pfalaka xiambalo xa munhu hi yexe.
Vatirhi va nga cincela eka xiambalo xo sirhelela ntsena eka tikamara lama ya faneleke ni tiayitheme ta xiambalo xo sirhelela lexi siyiweke eka tindhawu to tirhelo eka tona ta xitlhavelo ti nga vekiwa ntsena kumbe ti hayekiwa eka tindhawu leti endleriweke tiayitheme teleto.
Vatirhi va nga ka va nga pfumeleriwi ku va va tshama kumbe ku etlela ehansi eka swiambalo swa vona swo sirhelela hi nkarhi wo wisa naswona a swi nge ambariwi swiambalo ehandle ka ndhawu ya xitlhavelo.
ii 10 N?wini wa xitlhavelo u fanele ku va a nyika switirhisiwa swa xo hlantswela kumbe ku tirhisa mintirho ya xo hlantswela kutani vatirhi va fanele ku pfumeleriwa ku teka xiambalo xo sirhelela leswaku xi ya kaya ku ya hlantswiwa kona.
Ku vaviseka
Ku tsemiwa hinkwako ni ku vavisekanyana swi fanele ku bandichiwa hi bandichi leri nga ngheniseki mati leri tiyeke swinene, swiyandla swa mavoko swa vutshunguri kumbe swisirheleli swa tintiho leswi nga ni raba.
Vatirhi va fanele ku tivisa ku vaviseka kun?wana na kun?wana hi ku hatlisa eka n?wini wa xitlhavelo.
Ku hlamba miri na ku hlamba mavoko
Vatirhi lava tirhanaka ni swakudya va fanele ku-
a hlamba va nga si sungula ku tirha; naswona b ku hlantswa mavoko ya vona ni le mahlweni ka makatla hi ku tirhisa xisibi xa mati lexi dlayaka switsongwatsongwana ni mati yo tsutsuma hi ku hatlisa swinene endzhaku ka loko va tithyakisile hi f misava kumbe endzhaku ka loko va tirhisile xihambukelo kumbe loko va nghena eka ndhawu yo tirhelo eka yona.
Leswi yirisiwaka
Swingwavila, ku katsa swilo swa xintu, swi nga ka swi nga ambariwi eka ndhawu laha swilo leswi dyiwaka swi khomakhomiwaka kona.
Min?wala yi fanele ku tsemiwa, yi va yi basile naswona yi va hava ku sasekisiwa ka min?wala.
Ku dya, ku nwa kumbe ku tirhisa kumbe ku khoma fole a swi pfumeleriwi eka ndhawu yin?wana na yin?wana laha nyama yi khomakhomiwaka kona.
Swidzidzirisi, byalwa kumbe xin?wana na xin?wana lexi xi nga nchumu wo dakwisa xi nga ka xi nga tisiwi eka xiphemu xin?wana na xin?wana xa ndhawu leyi naswona munhu loyi a nga dzaha kumbe a dakweke a nga ka a nga pfumeleriwi ku nghena eka xiphemu xin?wana na xin?wana xo khomakhomana ni nyama eka ndhawu ya nyama.
Vatirhi va fanele ku papalata xin?wana na xin?wana lexi nga ta vanga xiendlo xa ntlulela-mavabyi.
Vuleteri
Vatirhi hinkwavo va fanele ku leteriwa hi ta maendlelo eka swa rihanyo ni timhaka ta rihanyo ra vona vini hi n?wini wa xitlhavelo, ni tirekhodo to letela ti fanele ku hlayisiwa.
XIPHEMU XA
NTIRHISANO WA XIMUNHU NI SWIFUWO NA NGHINGIRIKO WO DLAYA SWIFUWO
Xiyenge xa 111h]
Swilaveko swa tigolonyi
Ku tleketla swifuwo ku suka laha swi ndlayeriwaku kona exitlhavelweni-
a endzeni le hansi egolonyini-
i Ku fanele ku va ku tiyile ku ri hava timbhovo exikarhi ka swivandla swo hambana hambana lama ya nga vangaka ku tluleriwa ka swifuwo hi mavabyi eka xivandla xa le hansi; na ii yi fanele yi ri hava ku ntsonga ni ku rheta;
b matlhelo ni swikamarana-
i A ya fanelangi ku va hansi ka 1800mm eka tihomu na 750mm eka swifuwo leswintsongo; na iii swikamarana swi fanele ku vekeriwa eka 3m yin?wana na yin?wana ya ndhawu ya ku layicha eka movha leyi nga leha ku tlula 4m.
c ndzhuti wu fanele ku nyikiwa eka tinguluve leti nga ku fambisiweni;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
d ku ba ka moya eka movha swi fanele ku tiyisisiwa; na e ndhawu yo layicha yi nga vi-
i leyi nga ni tiengele to tlhava, makhona, magegetsu kumbe mimbhovo leyi nga vavisaka swifuwo, kumbe iii leyi nga ni swilo leswi hlekahlekaku swi vekiweke exikarhi ka swiharhi.
Ndhawu ya le hansi ya mpimo wa lehansi leyi lavekaka ya xiharhi xin?wana na xin?wana egolonyini yi fanele ku va-.
b 0.3 sq. m ku ya hi rhole lerintsongo;
c 0.4 sq. m ku ya hi nyimpfu kumbe mbuti;
Ku fanele leswaku ku ri na swikamerana eka movha leswi tirhaka ku hambanisa-
a Tinkuzi na tinkomazi kumbe tihomu ta tinyumba;
b Swihari leswikulu kumbe leswintsongo;
c swa tinxakanxaka;
d Swihari leswi nga hanyangiki kahle ni leswi hanyeke kahle;
e Swiharhi swo vaviseka kumbe swo kala swi nga voni ni leswi hanyeke kahle.
N?wini wa movha u fanele ku tiyisisa leswaku movha yi tirhisiwile ku tleketla swiharhi ku ya eka xitlhavelo yi vekiwa eka xiyimo xo basa lexi nga ni rihanyo.
Ku ehlisa [Tlhela u langusa swilaveko swa swinawana swa 19]
Swihari leswi swa ha ku fikaka exitlhavelweni swi fanele ku chichiwa hi ku hatlisa hi vatirhi lava va nga leteriwa.
Swihari swi fanele ku chichiwa kahle leswaku ku papalatiwa ntsako, ku chava, ku twa ku tikeriwa na ku vaviseka.
A ku pfumeleriwi gezi ra ku choka tinguluve ni swirhodyana.
Swiharhi swi nga ka swi nga tlhakuriwi hi tinhloko, phuntisiwa, xikhumba, tindleve, mincila, timhondzo kumbe milenge naswona a swi fanelangi ku sindzisa swiharhi ku tlula ku suka eka swiyenge swo hambana kumbe xivandla lexikulu hi nkarhi wo swi ehlisa.
Minkarhi yo wisa
Swifuwo swi fanele ku va swi wisa vusiku hinkwabyo eswivaleni swi nga si dlayiwa, kambe loko mukamberi loyi a amukeriweke a enerisiwa leswaku se swi wisisiwile, swi nga dlayiwa hi siku leri swi fikeke hi rona loko ntsena swi humurile eka nkarhi lowu nga ri ki hansi ka awara.
Ku wisa ka swifuwo [Tlhela u langusa swinawana swa 20; 21; 22]
Swifuwo leswi yimeleke ku dlayiwa swi fanele ku hoxiwa evuwiseleni kumbe eswivaleni.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Xivala xi fanele ku va xi basile endzhaku ka loko ntlawa wun?we wa swiharhi wu susiwile.
Mati yo basa ya fanele ku tshama ya ri kona hi minkarhi hinkwayo loko swifuwo swi yimela ku dlawa.
Swiharhi a swi fanelangi ku tshama evuwiseleni byo va swi ta dlayiwa ku tlula 72 wa tiawara, kambe hi tlhelo ra marhole na tinguluve ku nga vi ku hundza 48 wa tiawara.
Xinawana-ntsongo lexi xa 4 a xi tirhisiwi eka timbuti ta Judas laha ku faneleke ku va na ?
a swivala leswi nga fuleriwa, leswi nga andlaleleka kahle le kule na ndhawu ya xitlhavelo.
b Swakudya swa kahle leswi nga ringanela hi masiku hinkwawo, na c Vutshunguri bya swihari lebyi lavekaka.
Timbuti ta Judas leti boxiweke laha henhla ti nga pfumeleriwi ku velekana ti andza kutani swiphongo leswi tsheniweke swi fanele ku tirhisiwa.
Swiharhi leswi tshamisiwaka exivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa swa nkarhi wo leha ku hundza 24 wa tiawara swi ri karhi swi ehlisa kumbe ku hundza 48 wa tiawara swi ri karhi swi gayela, swi fanele ku nyikiwa swakudya.
Tinguluve na swirhodyana leswi nga se tshikisiwaka ku mama swi nga ehansi ka tin?hweti tinharhu na swinyimpfana leswi nga se tshikisiwaka ku mama swa le hansi ka tin?hweti timbirhi swi yimelaka ku tlhaviwa hi nkarhi wo ringana 12 wa tiawara kumbe ku hundza, swi fanele ku dyisiwa swakudya swo fana na koroni hi tlhelo ra tinguluve, na masi kumbe swin?wana leswi tirhisiwaka endhawini ya masi hi tlhelo ra marhole, swinyimpfana na swihlangi hi ku twisisa leswaku masi yalawo ya tirhiseriwa bodhlela kumbe endlelo rin?wana ra kahle ka swihari swo tano.
Laha swihari swi dyisiwaka eswivaleni, swakudya swi nga vekiwa hi ndlela ya furhu kumbe eka xibye lexi nga lulamela.
Swihari leswi landzelaka swi nge pfaleriwi exivaleni xin?we;
a Tinkuzi na tintswele kumbe swithokazana leswi nga se bekaka na tintswele.
b Swifuwo leswitsongo na vatswari va swona c Swifuwo swo hambana hi muxaka wa swona.
d Swiharhi swo hatlisa ku kwata na le swa kahle,na e Tihomu ta timbondzo to leha na leti to koma.
Swiharhi leswi bekelaka endzeni ka switleketli kumbe eswivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa swi fanele ku vekiwa eka xivala xa le tlhelo na swivanana swa swona, ku yimela xiboho xa dokodela wa swiharhi, leswi nga ta katsa ku susa ka swifuwo leswintsongo eka ndhawu ya xitlhavelo kumbe ku herisiwa, hi ku landza swiyimo swo fana na loko swifuwo leswi nga va ka na mavabyi kumbe leswi nga na wona, na ku twisisa leswaku swiharhi leswa ha ku bekaka swi nga tlhaviwi exikarhi ka masiku manharhu.
Ku risa [Tlhela u vona swinawana swa 23,24]
1. swiharhi leswi nga vekiwa eswivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa kumbe eswivaleni swa nkarhi hinkwawo swi fanele ku khomiwa hi vukheta, ku ri lava ku biwa na ku huwelela.
Swo chayela swi fanele ku tirhisiwa hi ku ba nakona swi nge tirhisiwi loko swiharhi swi ri karhi swi ya emahlweni.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku tlhava ka xihatla
Swihari leswi nga vaviseka loko swi fambisiwa, eku ehlisiweni kumbe eswivaleni swi fanele ku tlhaviwa hi xihatla ku sivela ku twa ku vona ka swiharhi.
Swiharhi leswi nga vaviseka leswi nga ha kotiki ku famba swi fanele ku balesiwa na ku tsemeleriwa laha swi nga kona, emovheni kumbe exivaleni, swi tsutsumisiwa swi ya eka ku tlhava ka xihatla.
Ku tshamisiwa etlhelo swi ri swoxe Tlhela u vona nawu wa 20m
Swiharhi leswi ehleketeriwaka ku va swi karhateka hi xiyimo lexi nga endlaka leswaku nyama yi nga vi kahle ku tirhisiwa munhu kumbe swiharhi swi fanele ku vekiwa etlhelo swi ri swoxe na kona xivala xo pfalela xi fanele ku va kona ku va swi kamberiwa hi mukamberi loyi a tsariweke, loyi a nga dokodela ya swiharhi, ni ku pasisiwa swi nga se yisiwa eku tlhaviweni.
Swo tsakisa [Tlhela u vona nawu wa 25]
Endhawini ya xitlhavelo swiharhi swi fanele ku titivatiwa hi maendlelo la ma nga eka Nawu wa73, ku nga se tsemiwa
Maendlelo yo ntlhontlha ntsako
Swifuwo swi tsakisiwa exitlhavelweni hi-
a Endlelo ro va xi pfaleriwa hi bawuti, ku ya hi swipimelo leswi-
i n'wini wa xitlhavelo a faneleke ku vona leswaku xibalesa xa mpfalelo xa ku tirhisa bawuti a xi endli mpfumawulo, ku vona leswaku xi le ka xiyimo xa kahle xa ku lunghisiwa naswona xi tirhisiwa hi ku landza maendlelo lawa ya pasisisweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka; na ii Ntlawa wa maqulu ya muxaka wa xifuwo kumbe xihari xo karhi wu fanele ku tirhisiwa ku tiyisisa leswaku mpimo wa rivilo ra bawuti na manghenelo ya rona enhlokweni;
b Endlelo ra ku tirhisa gezi, ku ya hi swiyimo leswi-
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku vona leswaku maendlele ya ku tlhava hi ku tirhisa switirhisiwa swa gezi ya le eka xiyimo xa kahle xo lulamisa kutani ya tirhisiwa ku ya hi maendlelo lama amukeriwaka hi muofisiri-nkulu wa rixaka;
ii switirhisiwa swa gezi swi fanele ku vekeriwa enhlokweni ya xihari kumbe xifuwo hi ndlela leyi ndzilo wa gezi wu nga hundza wu ya ebyongweni; kutani iii ku fanele ku vekeriwa timitara to pima nkarhi, ndzilo lowu tirhisiwaka loko ku dlawa xifuwo kumbe xiharhi ku tiyisisa leswaku swibumabumelo swa vaaki va switirhisiwa swa landzeleriwa; kumbe c endlelo rin?wana na rin?wana leri ri amukeriwaka kumbe ku pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ndlela ya ku balesa xihari hi ndlela yo tsakisa yi fanele ku lawuriwa ni ku pimiwa hi rivilo ra ku halaka ka ngati ni ku tsemelela nyama.
Ku halaka ka ngati.
Xiharhi xi fanele ku halaka ngati hi kwalomu ka 60 wa tisekondo endzhaku ko va xi tlhaviwa kumbe ku dlayiwa-
a Hi xiyimo xa ndhawu yo hayeka; kumbe b Hi xiyimo xa ndhawu yo patlalala, ntsena loko xikarhi kumbe xifuwo xalexo xi vekiwile ek ndhawu yo hayeka hi ku hatlisa endzhaku ka ku tlhaviwa na ku tsemelela.
Xiharhi xi fanele ku tlhaviwa hi ku vavisa kumbe ku tsema misiha ya ku fambisa ngati ku suka enhlokweni ku ya embilwini enhan?wini matlhelo hinkwawo hi ku tihrisa mukwana wo kariha, hi tlhelo ra tinguluve na tihomu hi tshikelela na ku vavisa misiha leyi nga kusuhi na mbilu.
Mukwana wa le tlhelo lowu nga basa na ku hlantswiwa wu fanele ku tirha eka xikarhi xin?we.
Minkarhi ya ku halaka ka ngati
Swiharhi swi nga tsemeleriwa tsena loko switlhaviwile ka nhungu eka tihomu na tihanci na tsevu wa timinete eka swirhodyana, tinguluve na tinyimpfu.
Ku yevula na ku basisa swa le ndzeni.
Ku tsemelela na ku yevula swi fanele ku endliwa hi xihatla endhzaku ka ku tlhaviwa ka xikarhi hi-
a Ku susa nhloko na milenge leswi tlhelaka swi yisiwa ku ya kamberiwa leswaku swirho leswi swi fambelana na mintsumbu;
b Ku susiwa ka mavele laha ma nga khomelela kona edzobyeni na ku tshikiwa leswi nga ta salela eka tlhelo lerin?wana eka ntsumbu na ku vona leswaku masi a ma halakeri eka swin?wana swirho swa ntsumbu; na c Ku tsemiwa eka tindhawu leti nga na mintila yo tsema hi le ka yona mukwana wo khoma hi voko wu fanele wu va wu basile matlhelo hinkwawo, kumbe mukwana wa gezi kumbe swin?wana wu nga ka nga tirhisiwi.
Swirho swo tirha ku beka kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana lexi xi nga tirhisiweki hi tlhelo ro xaviselana xi fanele ku tirhaniwa na xona tanihi minchumu leyi nga yirisiwa kutani swi fanele ku vekiwa eka swibye leswi faneleke.
Hinkwaswo switirhisiwa swo yevula na ku kama swa lendzeni swi fanele ku basisiwa loko swi heta ku tirhisiwa eka ntsumbu wo karhi.
Hi nkarhi wa ku yevula na ku kama swa le ndzeni swa mintsumbu ya swifuwo leswi tlhaviweke, ku khumbhana ka nyama leyi yi humelelaka ehandle ni tipulatifomo, makhumbi, ehansi kumbe matlhelo ya le handle ya xikhumba kumbe xikhumba xa houmu ni switirhisiwa leswi nga ni misava kumbe minchumu yin?wana swi fanele ku papalatiwa hi matlhelo hinkwawo.
Ku karapa na ku halela na ku kamiwa ko sungula, ku hlatshwiwa ka tinguluve ku fanele ku hetiseka ku nga si yiwa eka ndhawu yo kamela swa lendzeni eka yona.
Ku ntluleriwa hi thyaka ra mavabyi ka mintsumbu ya swifuwo, nyama kumbe swirho swa marhumbu na makhwirhi, mitsakamiso, nyongwa kumbe masi loko ku ri karhi ku kamiwa swa le ndzeni swi fanele ku papalatiwa kutani laha ntlulelo wu veke kona, ku fanele ku tsemiwa ku susiwa ehansi ka vulawuri bya mukamberi loyi a amukeriweke naswona swi nga hlantswiwi swi susiwa hi mati.
Hinkwaswo swirho na swiphemu swi fanele ku va kona loko ku kamberiwa nyama na kona swi fanele swi fambelana na mintsumbu ya ntiyiso.
Mintsumbu yi nga ka yi nga basisiwi, ku suriwa kumbe ku omisiwa hi bulachi, lapi kumbe swin?wana na swin?wana swo fana na swona.
Marhumbu ya nga ka ya nga hambanyisiwi na khwirhi na muhori hi nkarhi wo kama na ku basisa swa le ndzeni.
Khwirhi kumbe muhori, marhumbu, thundelo na xo tshama nyongwa a swi fanelanga ku pfuriwa endhawini ya xitlhavelo, na swona xo khoma nyongwa xi fanele ku susiwa xa ha helerile le kamarini ro tsemelela kumbe eka ndhawu yo tsemelela eka yona endzhaku ka ku kamberiwa ni ku amukeriwa ka swivindzi.
Mintsumbu ya tihomu kumbe tihanci leti nga ni ku ringana tin?hweti tinharhu hi vukhale na tinguluve leti tikaka ku tlurisa 92kg ti fanele ku tsemiwa ku ta hi le nhlaneni ku nga se kamberiwa nyama.
Ku hlantswa ko hetelela
Mintsumbu ya swifuwo yi nga basisiwa hi mati lawa ya fambisiwake eka mpimo wa kahle wa tshikelelo ku susa swirhambyana leswi nga salela eka nyama loko ku va ku tsemiwa hlama na ndhawu ya marhumbu, na ku hlantswa ngati endzhaku ka ku heta ku kambela nyama.
A ku na munhu loyi a nga ta pfumeleriwa ku va a nghenisa kumbe ku va a veke switsotswana swin?wana ku katsa na le swi nga kotaka ku hanya endhawini leyi nga hava moya, kumbe switirhisiwa swin?wana leswi nga ta va swi vekiwa hi xikongomelo xa ku sivela ku pfulunganyeka eka swifuwo hi ku hanyisa switsotswana kumbe ku sivela ku kula ka switsotswana kumbe ku bola ka swo karhi, kumbe hi swikongomelo swin?wana. Kambe hinkwaswo leswi vuriweke swi nga kanganyisiwi na swin?wana switirhisiwa leswi fambelanaka na swilaveko leswi nga eka Nawu wa Swakudya, Switola naLeswi nga tluleriki wa 1972 Nawu wa Nomboro ya 54 wa 1972 naswona swi va swi amukeriwa ku ya hi nandzelelano hi muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Ku hunguta
Ntsumbu wa xifuwo lowu hundziseriwake emahlweni hi ku pfumeleriwa hi mukamberi loyi a nga tsarisiwa no pfumeleriwa swi nga hungutiwa eka ndhawu ya xitlhavelo swi nga se titimetiwa kumbe loko swe swi, kambe ku tsemelela ku n?wana ku fanele ku endliwa eka kamara ro tsemelelela eka rona.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
XIPHEMU XA VI
KU KAMBELA NYAMA
Nawu wa 111j]
A. Ku kambela ka nyama yi nga se tlhaviwa
Ku kambela nyama xifuwo xi nga si dlayiwa
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa ku endla swa vukamberi eka swifuwo leswi nga se tlhaviwaka eka-
a xitlhavelo xa le matikweni ya le xikaya, u fanele a va mukamberi kumbe loyi a nga nyikiwa xiyimo xexo hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, wo kambela nyama.
b Eka tindhawu ta mphakelo wa le hansi na wa le henhla exitlhavelweni u fanele a va mukamberi wa nyama.
Nhamuselo ya ku amukele vukona bya rihanyu na masungulo swi fanele ku nyikiwa eka swifuwo hinkwaswo hi nwini wa ntlhambhi lowu wu lavaka ku tlhaviwa naswaona ku fanele ku va ku rekhodiwile hi n?wini wa xitlhavelo kutani Nhlamuselo yo tano ya ku amukele vukona bya rihanyo yi fanele ku va na vuxokoxoko lebyi landzelaka-
a Siku ra ku ehlisa.
b Vito na kherefu swa n'wini kumbe purasi.
c Nomboro ya swifuwo na muxaka wa swona.
d Xiyimo xa rihanyu ra tlhambhi ku katsa na nhlayo ya mafele ya wona, na e Murhi wo tshungula loko swi nyikiwile na minkarhi yo va ku tshiketiwa na masiku ya kona.
Xiharhi xi fanele ku kamberiwa hi siku leri xi nga ta fika hi rona exitlhavelweni na kona ku vuyelela ka vukamberi ku fanele ku endliwa eka siku ra ku xitlhava loko ku ri hi leswaku ku tlhava a ku endliwanga exikarhi ka tiawara ta 24 endzhaku ka ku fika.
Ku fanele ku va na maendlelo lawa ya faneleke ku landzeleriwa eka xitlhavelo ku langutisa kumbe ku landzelerisa vuxokoxoko lebyi lavekaka eswivalweni ku ya eka mukamberi loyi a nga tsarisiwa eka ndhawu yo kambela nyama, na maendlelo yo ku fungiwa hi wona swihari kumbe swifuwo swo karhi ku endle ku lemukisa mukamberi loyi a tsarisiweke a amukeriwa ku kambela ya fanele ku va kona.
Ku kambela ka ku yisa emahlweni na le swi kumakaka
(a) Hinkwaswo swihari kumbe swifuwo hi ku ya hi mavonele ya mukamberi loyi a tsariweke, loyi a nga ri ki dokodela wa swifuwo, kambe a kambelaka swiharhi leswi nga se tlhaviwaka leswi hlamuseriweke eka nawu lowu pasisiweke hi palamende wa 79 leswaku a swi ringanelanga ku tlhaviwa swi fanele ku tlhela swi kamberiwa hi dokodela wa swifuwo loyi a nga tsarisiwa tani hi mukamberi wa nyama loyi a amukeriweke.
c Dokodela wa swifuwo u ta teka xiboho leswaku swifuwo sweswo swi nga tlhaviwa kumbe swi cukumetiwa.
Loko dokodela wa swifuwo a teka xiboko xa leswaku xihari lexi hlamuseriweke eka nawu wa 1a xi nga dlayiwa kumbe ku pfumeleriwanyana ku xi dlaya, ntsumbu wa xiharhi yi fanele ku kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi hi ku ya hi nawu wa 107.
Xiharhi xi nge tlhaviwi loko xi ehleketeleriwa leswaku swilo swo karhi leswi nga yirisiwa-
a Swi tirhisiwile eka xona.
b Swi totiwile eka xona.
c Swi hlanganisiwile eka xona, kumbe d Swi dyiwile hi xona.
Ku hava munhu loyi a nga pfumeleriwaka ku tlhava xifuwo kumbe xiharhi lexi lavaka ku veleka kumbe lexi nga velekela exivaleni. Tlhela u vona nawu wa 68 11
Makhomelo ya swiharhi leswi feke
Hinkwaswo swiharhi leswi feke loko swi fika na leswi nga fela exivaleni swi fanele ku cukumetiwa ku fana na leswi nga pfumeleriwangiki ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo hi ku ya hi Xiphemu xa VIII.
Loko ku nga se yevuriwa kumbe ku tsemeleriwa ku yisiwa eku cukumetiweni kumbe ku kamberiwa ku totiwa ka ngati ku papalata kkombo ra Vuvabyi bya ku hefemula gasi swa laveka ku endliwa.
A ku na xihari kumbe xifuwo lexi feke kumbe lexi faka xi nga yisiwaka endhawini ya xitlhavelo, handle ka loko ku ri leswaku i xiphemu xa leswi nga vekiwa eka leswi nga na rihanyu ra kahle, kumbe ku susiwa endhawini ya xitlhavelo.
A ku na ntsumbu waxifuwo kumbe xiphemu xa nyama lexi nga pfumeleriwangiki ku tirhisiwa xi nga ta tsemiwa xi katsiwa eka leswi nga pasisiwa ku tirhisiwa.
I ku hlawula ka n'wini ku endla leswaku ku va na ku kamberiwa ka Vumbirhi ka xifuwo loko Mukamberi loyi a tsariweke kumbe Vulawuri bya Mavabi ehansi ka nawu wa Rihanyu ra Swihari wa 2002 Nawu wa Nomboro ya 7 wa 2002, loko xi ehleketeleriwa tani hi dokodela wa swiharhi u fanele a tivisiwa.
Ndhawu na endlelo ra ku yevula swifuwo leswi feke hi swoxe hi xikongomelo xa ku lava ku tirhisa dzovo, swi fanele ku endliwa hi ku landza xinawana lexi pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Nkarhi lowu swifuwo leswi vabyaka swi vekiwaka etlhelo swi ri swoxe.
Nawu wa Rihanyu ra Swifuwo wa 2002 (Nawu wa Nomboro 7 wa 2002) swi fanele ku yisiwa eka xitlhavelo swi putserisiwile hi maphepha ya le ka va Xihambano xo TSHUKA (?red cross?) mpfumelelo lowu nga humesiwa hi dokodela wa swiharhi wa hulumende eka purasi rero na ku fika ka swifuwo leswi lavaka ku cukumetiwa exitlhavelweni swi fanele ku tiyisisiwa eka dokodela wa swiharhi wa hulumende.
Loko xihari kumbe xifuwo xi karhatiwa hi vuvabyi kumbe ku ehleketeleriwa leswaku xikharhatiwa hi mavabyi lawa ya lawuriwaka ehansi ka Nawu wa Rihanyu ra Swifuwo wa 2002 Nawu wa Nomboro7 wa 2002 kumbe loko ku ri ku xihari kumbe xifuwo xi kamberiwile xi kumeka xi ri na Vuvabyi bya mukhonwana epurasini kumbe Vuvabyi bya rifuva leswi nga vekeriwa letere ra C kumbe T tani hi mfhungo, na kona swi nga ri na marito ya xihambano xo TSHUKA xo pfumeleriwa hi dokodela wa Swiharhi wa hulumende wa xifundzha ya vufambisi bya mintirho yo tshungula swihari, wa laha ndhawu ya xitlhavelo yi nga kona u fanele ku twivisiwa hi xihatla.
Eka xiyimo xo fana na loko ndhawu ya xitlhavelo yi yirisiwile kumbe ku aleriwa ehansi ka Nawu wa Rihanyu ra Swihari kumbe Swifuwo wa 2002, Muofisiri-nkulu wa xifundzha a nga lerisa n'wini wa ndhawu ya xitlhavelo ku tlhava xihari kumbe xifuwo ehansi ka swipimelo swo karhi leswi tsariweke hi Muhofisiri yaloye.
Timovha leti tleketlaka ni ku ehlisa swifuwo leswi nga na vuvabyi lebyi lawuriwaka swi fanele ku hlantswiwa na ku tshunguriwa vuvabyi hilaha ku pimiweke hi kona hi dokodela wa mfumo swi nga si suka eka ndhawu ya switlhavelo.
Swiletelo
Mukamberi loyi a tsariweke ku va a amukeriwile u fanele ku titoloveta hinkwaswo swiletelo swo engetelela leswi swi nyikiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka hi tlhelo ra mayelana na minkambelo leyi endliwaka emahlweni.
B. Nkambelo wa nyama lowu nga wa masungulo
Swilaveko swa vatirhi va nkambelo wa nyama
Muofisiri-nkulu wa Xifundzha hi yena a nga vonaka leswaku nhlayo ya vakamberi va nyama lava lavekaka i va ngani eka xitlhavelo endzhaku ka loko a langutisisile mpfapfarhuto wa ndhawu ya xitlhavelo, nhlayo ya switici swo kambela, rivilo ra fambelo ra layini, ku hambana ka xivumbeko na vufambisi bya ndhawu ya xitlhavelo xo karhi.
Ku hava ntsumbu wa xihari kumbe xifuwo, xirho, muhori kumbe swa le ndzeni swo TSHUKA swi nga xavisiwaka kumbe ku humesiwa eka ndhawu ya xitlhavelo handle ka loko yi kamberiwile na ku pasisiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke ku kambela swi tlhele swi funghiwa hi mfungho wa ku ?PASSED? hi ku landza Xiphemu xa VII xa nawu.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Vuxokoxoko lebyi lavekaka, ku katsa ku kambela ka swifuwo leswi nga se tlhaviwaka na matimu ya rihanyu swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku ri KARHI KU kamberiwa nyama ya kona.
Munhu a nge susi, ku tsema, ku faya marhambu eka Ntsumbu wa xikarhi kumbe xifuwo xin?wana na xin?wana kumbe nyama ku nga se endliwa vukamberi.
Munhu a nga fanelanga ku susa mfungho kumbe vumbhoni bya Vuvabyi byi n?wana na byi n?wana, xiyimo, ku kanganyiseka ko karhi kumbe ku thyaka hi ku hlantswa, ku susa loku nga lavekiki kumbe maendlelo yan?wana loko nyama yi nga se kamberiwa. Handle ka loko swi endliwa ehansi ka Vulanguteri bya Mukamberi loyi a tsariweke.
A ku na swo chela ngati yo basa swi nga susiwaka ku nga se kamberiwa nyama.
Tinhloko, milenge, swa le ndzeni swo dziva na leswo TSHUKA swi fanele ku va swi hambanyiseka ku va swi nga kanganyiseki na mintsumbu ya swona swa ntiyiso ku kondza ku fika nkarhi wa ku kambela wu fika.
Ntsumbu wun?wana na wun?wana, nyama kumbe swa le ndzeni leswi hi ku ya hi mavonele ya mukamberi loyi a tsarisiweke leswaku u ringaneriwile hi ku kambela, leswaku a swi ringanelanga ku tirhisiwa hi munhu kumbe xihari, swi fanele ku vekiwa endhawini ya tlhelo ku yimela ku ya kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku titoloveta hinkwaswo leswi faneleke ku landzeleriwa leswi humesiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka ku landza Vukamberi bya nyama byo sungula.
Tihomu
Vukamberi bya mintsumbu ya tihomu
Mukamberi loyi a amukeriweke ku va a kambela u fanele ku kambela ntsumbu wa homu hi endlelo ra ku langutisisa, ku khumba, ku nuheta na, laha swi faneleke, ku tsema xirho ku fanele ku langutisisiwa-
a Xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b Muhlovo wa xona.
c Risema ra xona.
d Ku fana kumbe ku ringana.
e Mahalakelo ya ngati.
f Ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka Mavubyi.
g Xiyimo xa ku khomiwa hi Vuvabyi.
j Ku vaviseka na ku va na swivati.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa mulenge ya le ndzhaku, Mukamberi loyi a amukeriweke ku va a tirha ntirho wo kambela u fanele ku kambeka hi matlhelo mambirhi-
a Marhimila lama byindleke marhambyini ya khwiri hi ku vona.
d Xirho xa le xifuveni, hi ku tsema ka mbirhi ku ringana 25mm etlhelo na ku susa nyama ya le henhla ku ta huma timayisela, na e Tinso, hi ku tihumela ehandle hi ku tsema ko hlaya ka ku funghalaha swi faneleke na hi Lnn. renalis hi ku tsema ko hlaya ka ku fungha.
Loko ku endliwa Vukamberi bya milenge ya le mahlweni, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku kambela hi matlhelo mambirhi-
c Nyama leyi kumeka ehenhla ka voko, hi ku tsema u ya fika eka xiphemu xa mayisela.
Rhumbu, timbambu, marhambu lawa ya nga khomana na hlana ya fanele ku kamberiwa eka mintsumbu ya swifuwo leyi nga hambanisiwa.
Ku kamberiwa ka tihloko ta tihomu
Loko ku kamberiwa nhloko mukamberi loyi a nga tsarisiwa a amukeriwa ku kambela u fanele ku kambela hi ka mbirhi.
b Masetara ya le handle M.Masseter hi ku tirhisa tirhisa ku tsema u fungha ku mbirhi ko andlaleka loku fambisanaka ni meno ya le hansikumbe xihlaya xa le hansi, na masetara ya le ndzeni M. pterigodeus, hi ku tsema u fungha kan?we loku ko enta swinene.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku vona na ku khumbha ririmi.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku langutisisa dzovo, milomu, Makhuyu, xihlakahla, matihlo na tinhompfu.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Mikolo yi fanele yi susiwa endzhaku ka ku kamberiwa tani hi xiphemu xo tlhava na kona yi vekiwa eka leswi nga lulamelangiki ku tirhisiwa hi munhu kumbe xiharhi.
Ku kamberiwa ka milenge
Milenge yi fanele ku kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswo tshuka.
loku ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo tshuka mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va a tirha ku kambela u fanele ku kambela-
a ematlhelo ya mahori hi ku langutisisa.
b Xivindzi hi ku khumba na ku tsema a fungha eka ndhawu ya nyongwa ni le tshakwini ra le ku sungula ka ncila ku va ku pfuriwa mbhovo wa nyonghwa;
c Misiha ya xivindzi hi ku tsema u fungha eka Ln. hepaticus;
d Minkolo hi ku tsema u ya hansi ku landza vulehi na rhumbu ro fambisa swakudya ku ya ekhwirini hi ku langutisisa.
e Mahalu hi ku khumba na ku tsema eka ndhawu ya le handle ku fika eka xinharhu ehenhla ka nhlangano ku pfula marhavi-nkulu ya nkolo.
h Pericardium na mbilu, hi ku tsema u ya ehenhla, u tsema intvhentikula spekitamu u pfula na ventricles na ku tsemeleriwa kambirhi ko yisa ehenhla ko engetela eka septum yo hambana-hambana.
i Popi ya ku fambisa moya hi ku kambela hi mahlo, na kona loko swi fanerile hi ku tsema xiphemu xo karhi.
j Ncila hi ku langutisisa.
k Emahlweni ka nkolo hi ku langutisisa.
l Matlhelo ha vumbirhi ya xifuva hi ku langutisa.
m Xipaci xa vana hi ku langutisisa.
Nkambelo wa swa le ndzeni swa tihomu leswo dziva
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo dziva, mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va u fanele ku kambela-
a xikhumbanyana xo tiyelanyana xa marhumbu na nhundzu ya nghozi, hi ku langutisisa;
b loko swi lulamerile, endzeni ka hansi ka khwirhi kumbe emarhumbyini, kambe ku kambela ku nga endlaka ntsena eka kamara ra swa le ndzeni leswi swo dziva kumbe ndhawu yo pfalela leyi yi nga ni xitirhisiwa xa yona yi ri yoxe;
c Leswi chelaka swakudya hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku tsema loku ku hlayekenyana u kombela Lnn gastici, mesenterici, cranialis na caudalis, hi ku langutisisa na, laha swi faneleke hi ku tirhisa ku fungha ko hambana-hambana.
Tinyimpfu na timbuti
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela mintsumbu ya nyama hi ndlela ya ku langutisisa, ku khumbha, ku nuheta na kona laha swi faneleke hi ku tsema xiphemu xo karhi xa nyama, u fanele ku tlhela a tekela enhlokweni-
a Xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b Muhlovo wa xifuwo.
c Risema ra xona.
d Ku fana kumbe ku ringana.
f Ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka vavabyi.
g Xiyimo lexi nga vangaka vavabyi.
h Ku tata ka switsotswana leswi nga vangaka vavabyi.
j Ku vaviseka na swivati.
k Vugono bya timayisela, marhumbu, tindhawu ta mahlanganisi kumbe ka leswi fambisaka ngati.
l Vukhale na rimbewu ra xikarhi ku suka lomu xiteka hi kona.
Loko ku kambela milenge ya le ndzhaku mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku vona-
d Tinso, hi ku humesela ehandle, ku langutisisa na ku khumba na Lnn renalis hi ku khumbha.
e Xiphemu xa timayisela ta swirho swo hefemula hi ku langutisisa.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa ka xiphemu xa kotara xa le mahlweni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela hi matlhelo hinkwawo-
a Perietal pleura na leswi nga khoma xifuva hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka tinhloko ta tinyimpfu na timbuti
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa a pfumeleriwa ku tirha ntirho wo kambela swifuwo u fanele ku kambela hi ku vona nhloko, loko swi fanerile, ku kambela nkolo, nomu, ririmi na Lnn mandibulares, Lnn parotidei, na Lnn retropharyngiales, hi ku tsema xiphemu ka leswi lavekaka.
Ku kambela ka milenge
Milenge yi fanele ku kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kambela ka swa le ndzeni swa tinyimpfu na timbuti
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo tshuka mukamberi loyi a amukeriweke ku va mukamberi wa swifuwo u fanele ku kambela-
a ehansi ka marhumbu ya xifuwo, hi ku langutisisa;
b Xivindzi, hi ku khoma na ku tsema ehansi ka khwirhi na le masungulweni ya le ndzhaku laha ku sungulaka ncila ku endlela ku pfula tiphayiphi ta nyonghwa;
c Swiphemu leswi swirho swa xivindzi swi sukelaka eka swona, hi ku tsema ko hlaya swinene eka Ln hepaticus.
d Mahahu, nkolo wo fambisa swakudya ku suka enon?weni ku ya ekhwirini na nkolo wa moya hi ku langutisisa na ku khumbha e Lnn bronchiales na Lnn mediastinales, hi ku langutisisa na ku khumbha.
f Pericardium na mbilu, hi ku tsema ku ya ehenhla ku pfula ventricles.
g Makhwiri hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku khumbha.
h Matlhelo hinkwawo ya xifuva kumbe swo hefemula hi ku langutisisa.
i Xipaci xa vununa, hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswo dziva swa tinyimpfu na timbuti
Loko ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswi swo dziva, mukamberi loyi a tsariseleke ku kambela swifuwo u fanele ku-
a swirhekarheka swo tiya leswi lemeke makhwiri ku katsa na omentum, hi ku langutisa;
b laha swi faneleke, endzeni ka khwirhi ni marhumbu, kambe ku kambela loku ku nga va kona ntsena eka kamara ra swa le ndzeni swo dziva kumbe eka ndhawu yo pfalela ni switirhisiwa swo hambanisiwa; na c khwiri na musentric lymphnodes lnn gastrici, cranialis na candalis hi ku langutisisa;
Tinguluve
Nkambelo wa mintsumbu ya nguluve
Mukamberi loyi a tsarisiweke ku kambela swifuwo u fanele ku kambela ntsumbu wa nguluve hi ku langutisa, ku khumbha, ku nuha, kutani, laha swi faneleke, ku tsemelela, naswona u fanele ku tekela enhlokweni-
a xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b muhlovo wa xona.
c risema ra xona.
d ku fana kumbe ku ringana;
e mahalakelo ya ngati;
f ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka Mavubyi;
g xiyimo xa ku khomiwa hi Vuvabyi;
j ku vaviseka na ku va na swivati;
Loko ku kamberiwa kotara leyi ya le ndzhaku, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela hi ku landzelela ximbirhi xa-
d Tinso, hi ku humesela ehandle, ku langutisisa na ku khumba na Lnn renalis hi ku khumbha;
e Xiphemu xa timayisela ta swirho swo hefemula hi ku langutisisa.
f Ncila naswona loko ku ri ni xikombeto xin?wana na xin?wana hikwalaho ka ku lumeteriwa ka ncila loku ku langutiweke, ntsumbu wu fanele wu hambanyisiwa kutani laha kholokholo ri kamberiwaka.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa ka xiphemu xa kotara xa le mahlweni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela hi matlhelo hinkwawo-
a Perietal pleura na leswi nga khoma xifuva hi ku langutisisa;
b M triceps brachii, hi ku endla ku tsema kun?we ku hingakanya ku hundzisa hi le ka ndhawu ya timayisele. Hi tlhelo ra tinguluve leti ti tikaku 54 wa kg na 92 wa kg ku tsemelela loku ku nga tluriwa ntsena loko mbilu yi kamberiwile naswona ku ri hava mati yo huma eka dhundele ya kumekeke kun?wana eka ntsumbu.
Laha ntsumbu wu hambanyisiweke, khwirhi, timbambu, nhlana ni longo swi fanele ku kamberiwa
Ku kamberiwa ka nhloko ya nguluve
Loko ku kamberiwa nhloko ya nguluve mukamberi loyi a tsariseke u fanele ku kambela hi ximbirhi-mbirhi-
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku langutisa ririmi, dzovo, swinamburutana, manxinini, matlhelo yo tiyela kumbe yo olova ya nomu, mahlo ni tinhompfu.
Nkambelo wa swa le ndzeni leswo tshuka swa nguluve
Loko ku kamberiwa swa le ndzeni leswo tshuka, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela-
a ematlhelo ya mahori hi ku langutisisa;
b Xivindzi hi ku khumba na ku tsema a fungha eka ndhawu ya nyongwa ni le tshakwini ra le ku sungula ka ncila ku va ku pfuriwa mbhovo wa nyonghwa;
c Misiha ya xivindzi hi ku tsema u fungha eka Ln. hepaticus;
d Minkolo hi ku tsema u ya hansi ku landza vulehi na rhumbu ro fambisa swakudya ku ya ekhwirini hi ku langutisisa;
e Mahalu hi ku khumba na ku tsema eka ndhawu ya le handle ku fika eka xinharhu ehenhla ka nhlangano ku pfula marhavi-nkulu ya nkolo;
f Mahahu, ku kambela ntlulelo wa mavabyi ni mati yo huma eka mathanki lama yo hisa kutani loko ya tluleriwile hi mavabyi, mahahu yo tano a ya nga hundziseriwi emahlweni ku ya tirhisiwa;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
i Pericardium na mbilu, hi ku tsema u ya ehenhla, u tsema intvhentikula spekitamu u pfula na ventricles na ku tsemeleriwa kambirhi ko yisa ehenhla ko engetela eka septum yo hambana-hambana;
j Popi ya ku fambisa moya hi ku kambela hi mahlo, na kona loko swi fanerile hi ku tsema xiphemu xo karhi;
k matlhelo hi mambirhi ya xifuva hi ku langutisa, na l Xipaci xa vana hi ku langutisisa.
Nkambelo wa swa le ndzeni leswo dziva swa nguluve
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo dziva, mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va u fanele ku kambela-
a xikhumbanyana xo tiyelanyana xa marhumbu na nhundzu ya nghozi, hi ku langutisisa;
b loko swi lulamerile, endzeni ka hansi ka khwirhi kumbe emarhumbyini, kambe ku kambela ku nga endlaka ntsena eka kamara ra swa le ndzeni leswi swo dziva kumbe ndhawu yo pfalela leyi yi nga ni xitirhisiwa xa yona yi ri yoxe;
c Leswi chelaka swakudya hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku tsema loku ku hlayekenyana u kombela Lnn gastici, mesenterici, cranialis na caudalis, hi ku langutisisa na, laha swi faneleke hi ku tirhisa ku fungha ko hambana-hambana.
Tihanci
Ku kamberiwa ka mintsumbu ya tihanci
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela mintsumbu ya nyama hi ndlela ya ku langutisisa, ku khumbha, ku nuheta na kona laha swi faneleke hi ku tsema xiphemu xo karhi xa nyama, u fanele ku tlhela a tekela enhlokweni-
a xiyimo xa mphamelo wa swakudya;
b muhlovo wa xifuwo;
c risema ra xona;
d ku fana kumbe ku ringana;
e vuswikoteki bya ku khuluka ka ngati;
g ntlulelo wun?wana na wun?wana wa mavabyi;
h vuvabyi byihi na byihi bya switsotsawan;
j ku vaviseka na swivati;
k vugono bya timayisela, marhumbu, tindhawu ta mahlanganisi kumbe ka leswi fambisaka ngati.
l vukhale na rimbewu ra xikarhi ku suka lomu xiteka hi kona.
Loko ku kamberiwa kotara leyi ya le ndzhaku, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela hi ku landzelela ximbirhi xa-
Loko ku kamberiwa kotara ya le mahlweni, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku kambela kambirhi-
Mintsumbu yi fanele ku tseriwa hi le xikarhi laha ehenhla, timbambu, marhumbu ya le nhlaneni xikan?we na nhlana swi fanele ku kamberiwa.
Nkambelo wa tinhloko ta tihanvi
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele-
a Ku kambela nhloko hi ku langutisisa.
b Ku khumbha ririmi, na c Ku langutisa dzovo, milomu, makhuyu, ririmi ro dziva na ro olova, mahlo na tinhompfu.
Ku kamberiwa ka milenge
Milenge yi fanele yi kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa la ndzeni swo tshuka
Loko ku kamberiwa swo tshuka swa le ndzeni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela-
a Ehansi ka swoso hi ku langutisisa.
b Xivindzi hi ku khumbha na ku tsema ku pfula xisakana xa nyongwa.
c Ku tsema swo fambisa ngati yo basa ku ya exivindzini.
d Mahahu, rhumbu ra ku fambisa swakudya na nkolo hi ku langutisisiwa na hi ku khumbha na ku tsema emikolweni na nkolo wa moya hi ku langutisisa na moya.
e Pericardium na mbilu, hi ku tsema u yisa ehenhla kumbe ku tsema nyonghwa eka septum.
f Makhwiri hi ku langutisisa na hi ku khumbha loko swi fanerile.
g Ncila hi ku langutisisa.
h Matlhelo mambirhi ya le xifuveni hi ku langutisisa.
i Xipaci xa vununa hi ku langutisisa.
Ku kambela ka swa le ndzheni swa hanci
Loko ku kamberiwa swa lendzeni, mukamberi loyi a tsarisiweke u fanele ku kambela-
b Ehandle ka khwiri na marhumbu ku katsa na omentum hi ku langutisisa.
Swiyimo swa ku vangiwa hi switsotswana exikarhi ka ku tsema kun?wana kambe na ku tshungula.
Swiyenge swa ku vangiwa hi switsotswana na ku hanyisa
Ntsumbu, nhloko na swa le ndzeni swo tshuka leswi kumekaka swi khumbiwile hi xin?we kumbe swo tala swa switsotswana kumbe swiyimo leswi, leswi nga va ka swi hanya kumbe swi va switiyisiwile, swi fanele swi vekiwa etlhelo ku ya kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi na hi tlhelo ra vuvabyi bya swa tihomu kumbe tinguluve, ku tsema ka mbirhi ku fanele ku endliwa henhla ka voko ku ya ematlhelo ku fikelela eka ku tsema ka laha ku vavisekeke kona-
Loko xin?we kumbe swo tala leswi tsemiweke swi kumeka exikarhi ka swirho swo tala leswi tsemiweke ehansi ka ntsumbu wu fanele ku vekiwa eka leswi nga lulamelangiki ku tirhiswa hi munhu kumbe xikarhi.
Laha ku namarhela ku nga tluliki mpimo eka ntsumbu na swirho, swi nga hundziseriwa emahlweni leswaku swi ya tshungurisiwa tani hi loko ku hlamuseriwile ehansi.
Ntsumbu lowu nga tlakusiwa wu fanele ku hambanyiseka hi mfungho wo tsariwa hi inki yo tshuka hi le tlhelo hinkwaro ra wona hi letere ra ?M?, ku va wona mpimo-ntsongo wa 2cm hi ku leha.
Himkwaswo swirho swa ntsumbu leswi lavaka ku tshungurisiwa swi fanele ku hambanyiseka hi swo hakarha leswi swi tsariweke ?M?;
Mintsumbu na swirho swi fanele ku tshungurisiwa hi ku titimerisa ?
a tani hi matlhelo eka xigwitsirisi lexi nga eka -18?C ku ringana tiawara ta 72;
b Tani hi matlhelo eka xigwitsirisi lexi nga ni ku titimela kumbe ku kufumela ka moya + 10oC ku ringana 10 wa masiku;
c Ku fikelela le ndzeni ehansi swinene kumbe matitimelelo kumbe makufumelelo lama nga eka - 6?C, lowu nga tiyisiwa hi mukamberi loyi a tsariweke na kona hi ku landza nawu lowu pasisiweke eka ndhawu yo karhi ya xitlhavelo hi Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
d Endzhaku ka ku faya marhambu, hi ku landza xinawana lexi pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha na ?
i Xibye kumbe khathoni leyi nyama leyi nga tsemeleriwa marhambu yi pakiweke eka yona yi fanele ku funghiwa hi letere ra ?M? na siku ra ku vekiwa eka xigwitsirisi swi fanele ku kombisiwa;
ii Mpimo wa matitimelelo kumbe makufumelelo lowu faneleke endzeni ka xigwitsirisi wu fanele wu va ehansi ka nsunso wa 6?C wu nga si susiwa hi humesiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke na ku tsarisiwa.
e Hi maqatha eka muxaka wa xigwitsirisi ku ya hi nandzelelano lowu amukeriweke hi muofisiori-nkulu wa xifundzha.
Swiyimo swa switsotswana leswi vonaka swi fanele ku susiwa eka nyama eka ntsumbu lowu nga nyikiwa xiyimo xa le henhla na ku tshungurisiwa tani hi leswi vurisiweke swona laha hehla,
Ku tsariwa ka matitimelelo lama ya lavekaka, ku titimela ka xigwitsirisi na swibye swo chela eka swona mintsumbu na swirho leswi nga ta va swi yisiwa ku ya titimerisiwa swi
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
fanele ku vekiwa hi n?wini wa ndhawu ya xitlhavelo ku ringana tin?hweti ta tsevu, nakona swi fanele swi va kona ku endlela leswaku swi ta kamberiwa .
C. KU KAMBERIWA KA XIYENGE XA VUMBIRHI KA NYAMA
Mintsumbu ya swihari kumbe swifuwo leswi kumbekeke swi ehlakeleriwaka hi nkarhi wa ku kambela lokuya ko sungula ka nyama hi ku landza xiphemu xa B, swi fanele ku funghiwa hi marito ya ?ku pfaleriwa? na kona swi fanele ku yisiwa eka xikambelo xa vumbirhi ka nyama hi mukamberi loyi a amukeriweke loyi a nga dokodela wa swiharhi.
Ku kambela ra vambirhi ka mintsumbu ku fanele ku humesela erivaleni-
a Muxaka, malembe na rimbewu.
b Swihlawulekisi swo humesa ni ku susa ngati;
c Xirho kumbe xiphemu xa ntsumbu lowu khumbekaka;
d Xiyimo kumbe mavabi na leswi nga va swi ri swona swi ma vangeke;
e vuavanyisi na nsusumeto kutani lowu tirhisiwaka.
Ku ya hi leswi swi vuriweke swi kumiweke, ntsumbu, xirho kumbe nyama yi nga-
a Pasisiwa;
b Tlakuseriwa swa xinkarhana ku ya eka xiyimo xa le henhla, ku ya hi ku yi ta tshunguriwa;
c Ku tlakusiwa ka ntsongo ku ya eka xiyimo xa le henhla hi ku susa xiphemu lexi yirisiweke hikuva xi nga lulamani; kumbe d Ku sola hi matlhelo hinkwawo leswaku a hi yinene.
Laha ntsumbu a wu tlakusiwi ku ya eka xiyimo xa vunene, n?wini wa xitlhavelo a nga kombela xitifiketi lexi xi tsariweke.
Swiharhi leswi tlhaviweke hi xihatla
Nyama ya swihari leyi nga hundziseriwa eka dokodela wa swiharhi loyi a amukeriweke, loyi a nga mukamberi loyi a tsarisiweke ni ku amukeriwa, hi nkarhi wa nkambelo lowu endliwaka loko xihari xa ha hanya, hi laha swi kombetiweke hi kona eka nawu wa 80 swi fanele ku amukeriwa hi dokodela wo tano wa swifuwo loyi a hoxaka miehleketo ya yena eka-
a Ngati leyi nga le misihani ya ku fambisa ngati, na leyi ntsonga leyi yi yisaka ngati eka ku humesiwa mati ya ndhawu leyi ku nga na swo hefemula hi swona ni le ka mafurha lama andlalekeke eka miri ya le swisutini;
b Hinkwaswo swihalaki leswi vona endzhaku ka ku kamberiwa ka ntsumbu loko xitsemiwile na ku kumbe wa swi hayekiwa ekatleni na ku pfula acetabulum ku suka eka xiphemu xa le xikarhi ku langutisisiwa swikhumba-khumba leswi khomateke swi vonakalaka, masungulo ya minsiha ya mafurha ni tlhelo ro tumbuluxa;na c Xiyimo xa swiphemu swa timayisele ni ku nuha ka makwirhi ni muhlovo wa ntsumbu.
Loko swi fanerile hi ku vona ka dokodela wa swiharhi, ntsumbu kumbe nyama swi fanele ku ya eka laboratari ku ya kamberiwa leswaka ku ta tekiwa xiboho xo hetelela;
Tirhekhodo
Mimbuyelo ya ku kamberiwa ka swiharhi loko swi nga se tlhaviwa, ku kamberiwa ko sungula ka nyama na ka vumbirhi swi fanele ku tsariwa ehansi na kona laha ku nga na vuvabyi bya zoonotic na vuvabyi lebyi lawuriwaka, lebyi kombetiweke eka Nawu wa Mavabyi ya Swiharhi wa 1984 (Nawu wa nomboro ya 35 wa 1984). Swa tshunguriwa, dokodela wa swifuwo wa muganga u fanele ku tivisiwa hi siku ra ku dlaya.
Swiletelo
Mukamberi loyi a tsarisiweke a amukeriwa loyi a nga dokodela wa swifuwo u fanele ku titoloveta hi tlhelo ra swiletelo hinkwaswo swo engetelela leswi nyikiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka hi tlhelo ra minkambelo ya xiyenge xa vumbirhi xa nyama.
D. SWILAVEKO SWIN?WANA NA SWIN?WANA EKA VANHU LAVA VA ENDLAKA NKAMBELO WA NYAMA
Swilaveko na nthwaso wa tidyondzo ta vanhu van?wana lava va endlaka ntirho wo kambela eka switlhavelo swa nyama yo tshuka.
Vanhu lavan?wana lava nga thasa eka tidyondzo leti pfumelelaka munhu ku tirha mintirho ya nkambelo wa nyama hilaha swi kombetiweke eka Xiyenge xa 11 (d) xa Nawu hi lava landzelaka-
a Vanhu lava nga ni tidyondzo to ringanela ta vutomi bya switsotswana leti nga pasisiwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka; na b Loko swi laviwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka, xitikhethi xa vakamberi va nyama yo tshuka lexi nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka naswona xi pasisiwa hi va South African Qualifications Authority SAQA.
Ku tsarisa ku va u amukeriwa ku va mukamberi loyi a amukeriweke eka muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Vanhu lava nga vuriwa eka Nawu wa 11 (c) lava tsakelaka ku tirha ntirho wo kambela nyama va fanele ku tsarisela ku amukeriwa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha ku endlela leswaku va endla mintirho leyi eka xitlhavelo xo karhi lexi hlawulekeke.
MIMFUNGHO NA KU FUNGHA
Xiphemu xa 111 m]
Swikombekisi swa switempe, swo fungha na inki leyi yi tirhisiwaka
Hinkwaswo switempe na swo fungha leswi tirhisiwaka ku fungha ntsumbu wun?wana na wun?wana wa xihari kumbe xifuwo kumbe nyama swi fanele ku va swi endliwile hi swilo leswi nga ri ki na swipyopyi kumbexihoko, minchumu leyi nga hava swidlayi naswona swi fanele ku va swi akiwile hi ndlela leyi nga lulama leswaku swi basiseka kumbe ku hlantsweka
Switempe leswi lavekaka:
Switempe swi faneleke ku va na-
a Nomboro ya ntsariso ya ndhawu ya xitlhavelo.
b Marito lava ya nga kombiwa eka nawu wa 2 laya ya faneleke ya tsariwile hi tindzini timbirhi ta ximfumo, laha xinghezi xi faneleke ku va yin?we ya tona.
Mimpimo ya ku kula ka switempe i 60mm hi ku anama eka mimfungho ya xirhendzevutana leyi kombetiweke eka xinawana-ntsongo xa 2
Maletere lama ya nga le ka Xitempe ya fanele ku va ya hlayeka na kona a ma fanelanga ku va ehansi ka 8mm ku ya ehenhla.
Mimfhungho leyi nga kandziyisiwa eka minchumu yo phutsela yi fanele ku va yitsongo eka vukulu lebyi kombetiweke eka swinawananyana swa 4 na 5 ku ringanela swiyimo swo karhi loko ntsena swi endleka leswaku swa amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha
Muhlovo wa mpun?wa wa inki wa laveka laha switempe swi tirhisiwaka eka mintsumbu kumbe nyama naswona swi fanele ku endliwa swi ri leswi nga hava swo tlhava kumbe ku onha, swilo leswi dyiwaka swi fanele ku pasisiwa ku va swi tirhisiwa eka swakudya hilaha swi hlamuseriweke eka Nawu wa Swakudya, Switolwa na Mirhi yo dlaya switsotswana wa 1972 Nawu wa Nomboro ya 54 wa 1972
Mimfungho yi fanele ku vekeriwa hi tlhelo ra-
a Mintsumbu ya tihomu, tinyimpfu, tinguluve na tihanci, eka kotara yin?we ya ntsumbu na le ka tinguluve, Xitempe xo engetela enhlokweni xa laveka; na b Tihomu, swirhodyana na tihanci enhlokweni, loko madzovo ma susiwile.
Ku fungha emirini
Ku engetelela eka nawu wa 112, n?wini wa xitlhavelo a nga tirhisa endlelo ro fungha ro rhelerisa eka mintsumbu ya nyama yo tshuka, laha mimfungo yo tano yi khomeke marito ni nomboro leyi boxiweke eka nawu wa 112 , ntsena loko mfungho wo tano wa ku rhelerisa wu nga tirhisiwa ntsena eka switlhavelo laha ntlawahato wa nyama wu endliwaka kona.
Ku phutsela, ku paka na ku tsariwa eka tindhawu leti amukeriweke ku ve ku tsemeleriwa eka tona nyama leyi nga ta xaviseriwa vamatiko-mambe.
Mimfungo hinkwayo leyi tirhisiweke eka nyama yi fanele ku va yi-
a Kandziyisiwa eka phepha leri nga ni xiyimo ya le henhla lexi ringaneke swakudya kumbe ku kandziyisiwa eka minchumu ya pulasitiki na ku tirhana na wona hi ndlela leyi yi fanaka ya swa rihanyo tanihi le ka minchumu yo phutsela ya khumbha; na b Ku katsa vuxokoxoko lebyi laviwaka hi nawu wa 112 3 na mahungu man?wana na man?wana lama ya laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Laha swakudya swi nga phutseriwa hi xin?we na xin?we, swiphutseri laha mafhungho pfumeleriweke yi nga gandlisiwa hi muchini kumbe ku tsariwa, ku gandliwa hi xifungho wolowa, wu fanele ku tirhisiwa na ku phutseriwa ku ri na mfungho lowu pfumeleriweke wu nga ka wu nga tirhisiwi ka mbirhi endzhaku ka ku pfariwa.
Eka ku phutsela swo tala hi nkarhi wun?we, swibye swo chela kumbe tikhathoni tifanele ti va ti funghile swi vonaka kahle hi kherefu ya mfhungo lowu nga na xiyimo xo ringanela leswaku wu pfumeleriwa wu va wu vonaka kahle kumbe ku hlayeka kahle.
Xibye xi fanele ku va xi funghiwile kahle eka matlhelo hinkwawo yo hetelela na vuxokoxoko lebyi lavekaka hi Nawu wa Mimpimo ya Mintshovelo ya Vurimi wa 1990 Nawu wa Nomboro ya 119 wa 1990 xikan?we na-
a Vito, kherefu na nomboro ya ntsariso wa vuhangalasi laha nyama yi pakiweke kona.
b Ntiko wa leswi nga endzeni.
c Nhlamuselo ya ntiyiso leyi hetisekeke ya leswi nga endzeni.
d Siku leri swi nga pangiwa hi rona kumbe khodo leyi nga endlaka leswaku siku ri tiveka ro paka hi ku landzelerisa.
e Swikombiso hi ku landza mahiselo kumbe matitimelelo ya ndhawu leyi swi nga ta hlayisiwa eka yona.
Vuhlayiseki bya switempe
Xitempe xa mpfumelelo xi fanele ku vekiwa na ku tirhisiwa ehansi ka vulawuri bya mukamberi loyi a tsariseke na ku amukeriwa.
Loko xi nga ri eku tirhisiweni, xi fanele ku vekiwa eka ndhawu leyi nga hlayiseke ku ya hi ku pfumeleriwa ka ndhawu hi mukamberi loyi a tsariseke ni ku amukeriwa, na
Xitempe xa mpfumelelo a xi fanelanga ku tirhisiwa endhawini ya xitlhavelo laha nomboro yi hambanaka na nomboro ya Xitempe.
Ku tirhiswa ka switirhisiwa swo tirha ku fungha
Switempe na mafunghelo swi fanele ku basisiwa na ku hlantswiwa hi nkarhi hinkwawo wa ku swi tirhisa.
Hinkwaswo swithirisiwa swo fungha swi fanele swi vekiwa eka ndhawu leyi baseke, kule na xitupi na tin?wana tindhawu ta thyaka ta le hansi.
Mifungho yi fanele ku gandliwa hi ndlela leyi vonakalaka eka ntsumbu kumbe nyama.
Ku hava munhu loyi a nga vakelaka Xitempe xa mpfumelelo, kumbe ku susa eka ntsumbu, xiphemu, nyama kumbe xo phutsela, xo paka kumbe xibye xo chela, handle ka vulanguteri bya mukamberi loyi a tsariseke na ku amukeriwa.
Mukamberi loyi a tsariweke a nga kambela kahle ntsumbu kumbe nyama eka xiphemu xa vambirhi eka ndhawu ya xitlhavelo, loko ku ri leswaku a nga khorisiwanga leswaku swi nga va swi pasisiwile khale ku ringaneka ku dyiwa, na kona loko a ri karhi a kamberisisa a kuma leswaku hi ku ya hi vonele ra yena leswaku nyama yaleyo a ya ha ringanelanga ku dyiwa hi munhu kumbe xiharhi a nga susa Xitempe xo pasisa hi ku hala, na kona nyama yaleyo yi fanele ku vekiwa endhawini ya leswi nga yimela ku cukumetiwa.
MAKHOMELE YA SWILO LESWI NGA LULAMELANGIKI KU TIRHISIWA HI MUNHU KUMBE XIHARHI.
Xiyenge xa 11 1r]
Makhomelo ya minchumu leyi yi yirisiweke
Mintsumbu, maqatha kumbe swin?wana swo lava eka swiharhi kumbe minchumu yin?wana na yin?wana leyi yi dyiwaka eka xitlhavelo, leyi nga ta ka yi nga hundziseriwi leswaku yi dyiwa hi vanhu kumbe swiharhi, swi fanele ku va-
a swi tsemeleriwa swi vekiwa eka xibye lexi nga siveleriwa eka vukhamba lexi nga funghiwa kahle xi tsariwa ku ri ?CONDEMED? hi maletere lawa ya nga ehansi ka 10cm ku ya ehenhla, kumbe hi maletere lawa ya kokaka rinoko ya gandliwile hi marito lawa ?CONDEMED?, ku tirhisiwile inki ya rihlaza;
b Swi vekiwa eka ndhawu yo khoma kumbe kamara kumbe eka xo titimerisa lexi nga vekiwa hi xikongomelo xexo, handle ka loko swi susiwa hi minkarhi hinkwayo, na c Ku susiwa eka ndhawu ya xitlhavelo eku heleni ka siku rin?wana na rin?wana ro tirha hi rona, kumbe swi hlayisiwa eka xigwitsirisi eka moya lowu nga timeriki ku hundza 2oC.
A ku na munhu loyi a nga susaka ntsumbu, xiphemu kumbe xin?wana xo huma eka xifuwo xa kahle lexi nga vekiwa endhawini leyi xi yimelaka ku ya kambisisiwa kumbe ku cukumetiwa ku suka exitlhavelweni, handle ka loko ku ri na mpfumelelo wa mukamberi loyi a tsariweke loyi a nga dokodela wa swiharhi, na kona ku landza switandzhaku leswi a nga swi vekelaka.
N'wini wa ndhawu ya xitlhavelo u na vutihlamuleri ku landza swilaveko swa nawu kumbe switandzhaku leswi landzaka vuhlayiseki na ku cukumetiwa ka ntsumbu, xiphemu kumbe swin?wana swo huma eka swifuwo leswi nga ta ka swi nga pfumeleriwi ku dyiwa hi munhu kumbe swifuwo.
Ku cukumetiwa ka minchumu leyi yi nga yisrisiwa
Xirho xin?wana na xin?wana lexi nga yirisiwa xi fanele ku cukumetiwa hi-
a Ku hisiwa xi hela.
b Ku herisiwa na ku lahliwa ka swirho leswi nga yirisiwa swai nga laveki eka ndhawu leyi hlayisekeke, yi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha na mfumo wa muganga hi-
i Ku tsemiwa xi fafazeriwa kumbe ku hoxiwa eka swihalaki, minchumu leyi yi cukumetiwaka kumbe yi susiwaka swi pfumeleriwile hi xikongomelo xexo, na ii Ku lahla na ku phutseriwa ku ya ehansi ku ringana kwalomu ka 60cm na kona ku nga ri ehansi ka 100m ku suka eka ndhawu ya xitlhavelo, ku humesa xitirhiswa xexo swi nge pfilunganyi mbhasiso wa xitlhavelo, kumbe c Ku endliwa eka ndhawu yo dlaya switsongwatsongwana tsariweke.
Swilaveko swa tindhawu ta ku dlayela ka tona switsongwatsongwana
Ndhawu ya ku basisela ka yona yi fanele ku landzelela swilaveko swa swa tindhawu to dlaya eka tona switsongwatsongwana hi ku hlantswa, swivumbeko na switirhisiwa leswi nga boxiwa eka xinawana lexi nga eka 8 ku ya fika eka lexi nga eka 18, leswi fambelanaka na ku cinca loko faneleke.
Tindhawu ta ndhawu ley tirhisiwaka ku dlaya switsongwatsongwana hi ku hlantswa ti fanele ku va ti biyeriwile hi darata ti hlayiseka ku sivela ku nghena ka vanhu lava nga pfumeleriwangiki, switleketli na swihari swi fanele ku katsa ?
a tindhawu leti nga basangiki, leti ti katsaka tikamara leti swilo swi fikelaka kumbe ku amukeriwaka eka tona, hlayisiwa kumbe ku lulamisela ku basisa ku katsa nyangwa wa ku nghena switirhisiwa swo hlantswa, na b Tindhawu to basa, leti katsaka tikamara lama eka wona minchumu yo dlaya switsongwatsongwana yi omisiwaka kona, vekiwaka naswona minkarhi yin?wana yi lulamisiwaka, yi pakiwa, yi vekiwa kumbe ku hangalasiwa.
Khumbi ro tiya ri fanele ku hambanyisa tindhawu to basa na ta thyaka, na kona a ku fanelelanga ku va na ku khumbhana ka tindhawu letimbirhi.
Tindhawu leti thyakeke
Switirhisiwa leswi humaka eka xiharhi hi xivivi swi nga amukeriwa tsena eka ndhawu ya thyaka eka ndhawu ya basisela eka yona na kona ku hava ku ri xitirhisiwa xexo xi nga susiwaka eka ndhawu yaleyo hi tindlela tin?wana handle ka matirhiselo ya switirisiwa swa ndhawu yeleyo.
Swikotlelo swa ku hlambela milenge swi fanele ku va kona na swo susa ku tlulela ka switsotswana eka minyangwa ya ku huma hi yona, ku katsa na xikotlelo xa mavhilwa xa timovha eka ndhawu yo amukela leya thyaka.
Switupi, makhumbi na switirhisiwa swa ndhawu ya thyaka ya ku hlantswa yi fanele ku basisiwa hi masiku hinkwawo endzhaku ka ku yima ka ku tirha.
Vatirhi lava thoriweke eka ndhawu ya thyaka va fanele va ?
a ku ambala tihovhorolo leti funghiweke na tibuntsu ta rhaba;
b Ku hlamba swandla na ku susa switsongwa-tsongwa eka tibuntsu ta rhaba;
c Ku cinca mpahla leyi nga thyaka ya ku tisivelela na swo ambala emilengeni va tlhela va hlamba hi xisibi na mati va nga se huma endhawini ya thyaka.
Munhu loyi a nga nghena eka ndhawu ya thyaka a nga fanelanga ku nghena ka leyo basa kumbe eka ndhawu yin?wana na yin?wana leyi ku nga na switirhisiwa swo huma ka swiharhi leswi dyiwaka handle ka loko a basile na ku cinca swambalo tani hi leswi swi vekisiweke swona eka xinawana lexi nga eka 4 c.
Swikumiwa
Munhu a nga fanelanga ku xavisa swilo leswi humaka eka ndhawu ya ku basisela ka yona, handle ku loko a landzelerile swipimelo leswi nga kona swi nga vekiwa hi mutsarisi hi ku landza Nawu wa Swinonisi swa misava, Swakudya swa Purasi, Swilulamisi swa Vurimi na Swilulamisi swa Swifuwo wa 1947 (Nawu wa Nomboro ya 36 wa 1947).
Nchumu wun?wana na wun?wana lowu wu humesiweke hi ku gingiriteka ku endliwa kumbe ku tirhaniwa na wona ehansi ka tiprovhixiti ta Xiphemu lexi naswona lexi kongomisiwaka eka ku dyiwa hi swiharhi kumbe tani hi xinonisi xi fanele ku xa xi boheka ku kamberiwa ko tano ne swikambelwana hilaha swi vuriweke hi Mutsarisi-nkulu a nga ta kombeta kumbe ku lawula hi kona.
Switleketli swa minchumu leyi nga yirisiwa yi nga laveki
Xifambo lexi tirhisiwaka ku fambisa leswi nga lavekiki xi nge tirhisiwi ntirho wu n?wana, kambe endzhaku ka ku basisiwa na ku susiwa switsongwatsongwana xifambo xexo xi nga tirhisiwa ku fambisa leswi nga ri ki kahle swo huma eka swiharhi.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Xifambo xi nga tirhisiwa ku fambisa leswi nga pfumeleriwangiki ku tirhisiwa hi munhu kumbe xiharhi tsena loko ?
a ndhawu ya ku chela yi khiyeke, yi ri na xo sivela vukhamba yi tlhela yi pfaleka.
b ehansi ka xona ni le ndzeni xi pfuta na ku va xi endleriwile ku chela swo khomeka.
MILAWU YA KU XAVISELA MATIKO YA LE HANDLE
Xiyenge xa 14 1 d Xiyenge xa 221 n
Ku yisiwa ka nyama ematikweni mambe
Nyama yi nga xaviseriwa va matiko-mambe tsema ku suka eka tindhawu ta switlhavelo kumbe tipulanti leti nga vekiwa eka xiyimo xa ku va ta mphakelo wa le henhla swinene naswona ti va ti tsarisiwile tanihi tindhawu leti ringanaka hi ku xavisela va matiko-mambe.
N'wini wa xitlhavelo loyi a lavaka ku xavisela va le matikweni mambe u fanele ku endla xikombelo xa ntsariso wa xitlhavelo xa yena kumbe ndhawu yo tirhela ka yona swilo swa swifuwo tani hi ndhawu ya xitlhavelo xo hangalasa lexi tiyeke na ku helela na muofisiri-nkulu wa rixaka.
Nyama leyi nga kona hi xikongomelo xo xaviseriwa matiko ya le handle yi fanele ku funghiwa hi ku landza swilaveko swa matiko yo xava swo huma ehandle.
Xo tamela lexi hi xona nyama yi nga xaviseriwaka tiko ra le handle hi xona xi fanele ku pfariwa hi nkarhi wo layicha hi ku tirhisa xipfari lexi nga ni nomboro yi ri yoxe yo pfala.
XIPHEMU XA X
MILAWO YA KU XAVA SWA MATIKO YA LE HANDLE
Xiyenge xa 22 1 h]
Ku xaviwa ka nyama leyi yi humaka eka matiko mambe
(a) Maendlelo lama hi wona xikombela xa ku kuma pfumelelo wa ku xava nyama ku suka ematikweni ya le handle xi fanele ku endliwa hi muxavi wa nyama ya le matikweni ya le handle, hi ku tata fomo ya xifumo ya xikombelo leyi kumekaka eka muofisiri-nkulu wa rixaka a tlhela a yi heleketa ka yena;
b Munhu loyi a tsalaka mavunwa a ri karhi a swi tiva eka fomo ya xikombela xa mpfumelelo wa ku xaviseriwa swo huma eka matiko ya le handle u na nandzu wa sweswo na kona u ta yimela ku panichiva hi ku landza xiphemu xa xinawananyana xa 223.
Ndlela leyi nyama yo suka eka matiko ya le handle yi ehlisiwaka hi xiswona etikweni yi fanele ku hlayisiwa hi ku landza xinawananyana xa 13 6 d xa Nawu lowu-
a Leswaku nyama leyi humaka ematikweni ya le handle yi fanele ku hlayisiwa hi ndlela leyi tiyisisaka-
j leswaku a ku na nthyakiso, ku namarhela kumbe ku vhundha loku nga va ka kona,na iii Nyama leyi amukeriweke ku suka ehandle yi nge thyakisi switirhisiwa swin?wana eka xo hlayisa lexo titimela.
b Matirhelo ya vuhlayiseki ma fanele ku va kona ku sivela leswaku nhlayo ya leswi nga ehlisawa kumbe xiphemu, ku susiwa ku nga se fika ku susiwa ka ku hetelela, na c Leswaku maphepha hinkwawo lawa ya fambelenaka na ku ehlisa swi fanele ku khomiwa hi n'wini wa ndhawu yo hlayisa yo titimela ku kamberiwa muofisiri-nkulu wa rixaka.
Maendlele ya vukamberi bya swiharhi ya fanele ku endliwa loko nyama yi hlayisiwile hi ku landza nawu wa 2 hi lawa-
a Ku tiyisisa ku hlangana ka ntiyiso loku nene exikarhi ka nyama na mpfumelelo wo amukela nyama ku suka eka matiko ya le handle ku katsa na man?wana maphepha ya vukamberi;
b Ku kambela ku hlayisiwa ka matitimelele ya nyama loko yi ri ku fambisiweni;
c Ku tiyisisa leswaku a ku na ku namarhela, ku thyakisa, ku ehla ka xiyomo xa nyama hi ndlela yin?wana na yin?wana loku nga endlekaka loko ku ri karhi ku fambisiwa nyama ku nga se fika ku yisa endhawini yo hlayisa.
d Ku susa swikombiso swa xikambelo.
e Ku kambela mimbuyelo ya xikambelo ku landza swikombiso leswi tirhisiweke ku suka eka nhlayo ya leswi nga ehlisiwa.
f Ku tiyisisa leswaku hinkwaswo swiyimo leswi vuriweke eka mpfumelelo wa ku xaviseriwa nyama ku suka eka matiko ya le handle swi hlanganisiwile endhawu yin?we, na g Ku teka goza rin?wana na rin?wana yi hlayisekile na ku va kahle ku tirhisiwa hi munhu na ku vona leswaku a yi tisi ku chavisa ka vavabyi bya swiharhi lebyo tlulela.
XIPHEMU XA XI
KU TLHAVA KA SWIFUWO KU ENDLELA KU DYA NA SWA VAKHONGERI NA HI SWI KONGOMELA SWA NDHAWUKO.
Xiyenge xa 22 1 c Xiyenge xa 7a, b
Ku tlhava kumbe ku dlaya swifuwo, ku nga ri eka ndhawu ya xitlhavelo, ku endlela ku ti tirhisela kumbe ku tidyela
Munhu a nga ka a nga tlhavi xiharhi eka nkarhi wa 14 wa masiku ku endlela ku dya a tlhava swo hundza-
b Xifuwo xo tanihi hanci;
c Tinguluve timbirhi;
d Swirhodyana swimbirhi;
e Tinyimpfu kumbe timbuti timbirhi;
f Tinxaka ta B ta mune ta swiharhi swa le ntangeni..
g Muxaka wa khume-ntlhanu wa C wa swiharhi swa le ntangeni.
h Mimpfundla ya 25;
i Tinhloko ta tihuku ta 25;
Munhu a nga tlhava ntsena swiharhi leswi vuriweke eka nawu lowu pasiseweke hi palamende wa 1, eka tiko kumbe ndhawu leyi laha eka yona-
a a nga n'wini wa le nawini a tsarisiweke kona;
b a nga muhiri hi nawu kumbe mutshami hi nawu, kumbe c a ri na lunghelo ra ku lawula, vufambisi kumbe ku tirhisa.
Nawu wun?wana na wun?wana lowu nga vekiwa ku lawula ku hlayisiwa ka ku tlhava swifuwo endhawini leyi nga boxiwa eka nawu wa 2 yi fanele ku landzeleriwa hi ku landza leswi wu vulaka na swinanawana leswi n?wana.
Ntsena swiharhi leswi nga na rihanyo ra kahle swi nga tlhaviwa.
Swirho swa swifuwo leswi nga tlhaviwa, leswi nga tirhiswangiki, swi nga tekiwa ku fana na leswi nga lulamelangiki ku tirhisisiwa hi munhu kumbe xiharhi, swi cukumetiwa hi ku landza swikhedzakhedzana swa xiphemu xa VIII swa swinawana leswi nga boxiwa, kumbe ku landza swilaveko swa rihanyu swa mfumo wa xifundzha yaleyo.
Ku tlhava swifuwo handle ka le ndhawini ya xitlhavelo, hi xikongomelo xa vukhongeri bya vupfumeri bya xiMuslim
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku tlhava swiharhi hi swikongomelo swa ripfumelo ra xiMuslim swi nga endhliwa hi munhu-
a loyi a nga pfumeleriwa hi ku tsala, hi vafambisi va vukhongeri bya xi-Islam, na b loyi a nga na vutivi bya kahle, na ku va a tiyile na vuswikoti a tirhisa xitirhisiwa xo tlhava kumbe ku tsema hi ndlela ya kahle.
Munhu loyi a vuriwike eka nawu wa 1 laha henhla u faneleke a Ku kuma mpfumelelo ku sungula lowu tsariweke ephepheni ku suka eka vufambisi bya xifundza lexi swi harhi swi nga ta tlhaviwa kona, na b Ku kuma mpfumelelo wo tsariwa ku suka eka vufambisi bya xifundza lexi swifuwo swi nga ta tlhaveriwa kona, na c Ku tiyisisa leswaku ku tlhavisa swiharhi leswi nga na rihanyu ra kahle.
Swirho swa swifuwo leswi nga tirhisiwangiki swi fanele ku tekiwa ku fana na swilo leswi nga pfumeleriwangiki ku dyiwa hi munhu kumbe xiharhi na kona swi fanele ku cukumetiwa hi ku landza swinawana leswi nga ka xiphemu xa VIII kumbe ku landza swilaveko swa xifundzha yaleyo.
Nyama leyi nga kumeka ku suka eka xiharhi lexi dlayiweke ehansi ka xinawana yi nga hangalasiwa ntsena hilaha swi lawuleriweke hi Nawu wa xi-Islamic.
Swilaveko tin?wana, leti nga tin?wana na tin?wana leti ti lawulaka ku hlayisiwa na ku tlayiwa ka swiharhi etikweni leti boxiweke eka xinawananyana xa 2b ti fanele ku fambisana na hi ku engetela eka Swilaveko ta Nawu ni Swinawana leswi.
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo, ku nga ri eka switlhavelo, hi swikongomelo swa swa vukhongeri kumbe swa ndhavuko
Munhu loyi a dlayaka kumbe ku tlhava swifuwo hi xikongomelo xa vukhongeri bya ndhavuko kumbe ndhavuko hi woxe u fanele-
a a sungula a teka mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka vulawuri bya muganga bya ndhawu laha ku dlaya kwaloko ku fanelaka ku humelela kona;
b a sungula a teka mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka n?wini wa ndhawu laha ku dlaya kwaloko ku fanelaka ku humelela kona; na c tiyisisa leswaku i swifuwo leswi swi nga ni rihanyo lerinene swi fanelaka hi ku tlhaviwa kumbe ku dlayiwa.
Swiphemu swa swifuwo leswi dlayiweke kumbe ku tlhaviwa leswi nga tirhisiweki, swi fanele ku tekiwa tani hi minchumu leyi yirisiweke kutani swi fanele ku cukumetiwa ku ya hi vulawuleri lebyi faneleke bya Xiphemu xa VIII xa swinawana leswi kumbe hi ku ya hi swilaveko swa rihanyo swa vulawuri bya muganga lebyi faneleke.
Swilaveko yin?wana na yin?wana ya tin?wana na tin?wana ta xinawu leti lawulaka ku hlayisiwa ni ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo etikweni leti kombetiweke eka nawu wa (b) ti fanele ku fambisana ni engetela eka Swilaveko ta Nawu na Swinawana leswi.
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo eka ndhawu ya switlhavelo hi xikongomelo xa magandzelo
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo eka switlhavelo hi xikongomelo xo gandzela swi nga endliwa loko munhu loyi a dlayaka a-
a pfumeleriwile hi ku tsala hi n?wini wa ndhawu ya xitlhavelo, endzhaku ka loko a langhiwile hi ntlawa wa vukhongeri byelebyo; na b a na vutivi na vuswikoti bya ku endla ku tirhisa switirhisiwa leswi lavekaka na ku amukeleka ku endla ntsemo wo khulukisa ngati hi ndlela ya ximunhu.
SWILAVEKO SWO HETELELA
Xiyenge xa 182]
Swivilelo
Munhu un?wana na un?wana loyi a endlaka xivilelo ehansi ka Xiyenge xa 18 xa Nawu, u fanele a ku vula na ku komba kahle xiboho lexi faneleke ku kambisisiwa xi nga pfumeriwiki kumbe ku soriwa xi kan?we na tindhawu leti ehleketeriwaka ta nawu ku ka ti nga fambisiwanga hi ndlela ya kona;
b yisa xikombela xo kambisa eka holobye kumbe MEC tani hi leswi nandzu wu nga ta va wu yimisile xiswona exikarhi ka masiku ya 30 loko wa ha ku kuma kumbe ku tivisiwa hi xiboho xexo.
c ku katsa mali leyi kombisiweke eka tafula ra 1 na ku rhumela xikombelo.
Nhloko-mhaka yo koma
Swinawana leswi swi vuriwa: Swinawana swo Lawula Nyama yo Tshuka swa 2004
TAFULA RA 1
TIHAKELO, MINXAVO NA SWIKALU SWO TIRHA MINTIRHO LEYI NYIKIWAKA HI NDZAWULO YA RIXAKA YA SWA VURIMI
MUXAKA WA NTIRHO LOWU TIRHIWAKA
TIHAKELO LET TI TIRHAKA KU SUKELA HI SIKU RA 1 WA DZIVAMISOKO 2004
KU BUMABUMELA
Tihakelo leti fanelaka ku hakeriwa ta mpfumelelo wo xava swihumesiwa kumbe minchumu ya swifuwo ku suka eka matiko mambe:
i ku nyika mpfumelelo wo xava eka matiko-mambe ii ku nyikiwa mpfumelelo-nkulu iii nkambelo wa nyama yo huma eka matiko mambe
R90, 00 hi mpfumelelo
R700,00 hi mpfumelelo wa tisente hi kg ya nyama leyi kombeleriweke ku xaviwa, ku fanele leswaku ku kotaka ku hakeriwa emahlweni ku katsa na ku rhumela xikombelo xa mpfumelelo wa dokodela wa swifuwo wo xava eka matiko mambe
Xiyenge xa 13
Nkamelo wa nyama na xitifiketi xo xavisa nyama eka matiko mambe eka tindhawu ta ku humesa nyama yi xaviseriwa va matiko mambe laha Ndzawulo ya Vurimi ya Rixaka yi nga ni vatirhi va nkarhi hinkwawo
% ya mixavo ya ntiyiso
Nkarhi wo tlurisa
% wa mixavo leyi faneleke
Xiyenge xa 22 (d)
Xiyenge xa 14(!)(c)
Xitifiketi xa ku xavisa ematikweni mambe eka ndhawu yo nghenisa minxaviso ya matiko mambe laha vudarekitara byi nga hava murhangeri wa minkarhi hinkwayo
R180, 00 hi awara kumbe xiphemu xa awara (nkarhi wo famba ku yiwa ku katsa na ku vuya) ku katsa ni mali yo dya ni yo famba hi yona
Xiyenge xa 14 (c)
Xiyenge xa 18
<fn>tso_Article_National Language Services_Nzavisiso wa Miholo n.txt</fn>
Nzavisiso wa Miholo na Matirhiselo ya Timali 2005/ 2006
mali ya wena ya ku tirhela
Xana ?Stats SA? yi ta va yi endla yini endhawini ya ka n?wina?
Stats SA? yi ta kondletela Ndzavisiso wa Miholo na Matirhiselo ya Timali (IES) eka ndhawu ya ka n?wina eka tin?hweti tingari tingani leti taka. Xikongomelo xa ?IES? i ku:
Hlengeleta mahungu ya miholo na matirhiselo ya timali ya mindyangu ya Afrika Dzonga; no
Kumisisa nhundzu na mintirho leswi tirhisiwaka hi mindyangu.
Mahungu lawa ya ta tirhisiwa eku kumisiseni nkambana wa nhundzu na mintirho na ntikelo wa swona eka ?Consumer Price Index (CPI)?, lexi ku nga xikombiso xikulu xa ku tlakuka no hunguteka ka timhaka ta ikhonomi.
Xana ntirho wa wena ku ta va yini?
Ndyangu wa wena wu kumiwile ku va wun?we wa 24 000 lowu nga ta nghenelela eka ndzavisiso wa tiko hinkwaro. Kutani Mutirhi u ta ku endzela ku endlela ku hlamula Swivutiso swa Ndzavisiso eka nkarhi wa mune wa mavhiki.
Ku ya hi Nawu wa 6 wa ?Statistics? wa 1999, mahungu laya nyikiweke ya ta tshama ya ri ya xihundla.
Ku kuma mahungu hi xitalo tihlanganisi na
Mahungu ya mani na mani
Mahungu yo tirhiseka:
Nomboro ya riq.: 012 310 8600
Nomboro ya fekisi.: 012 310 8500
Ndhawu ya tiqingho:
Nomboro ya riq: 012 310 8911
Kherefu ya webusayiti:
<fn>tso_Article_National Language Services_Phurojeke ya Xikwere .txt</fn>
Phurojeke ya Xikwere xa Nobel
Khomixini ya Nkoka ya Swivatliwa Swintshwa
Wena u wun?wana wa vavatli lava hlawuriweke ku nghenela mphikizano lowu pimiweke ku endla swivatliwa leswi ringaneleke swa switsundzuxo leswi nga ta vekiwa eka ?Xikwere xa Nobel?.
Xirhambo lexi xi endliwile hi Komiti ya ?Phurojeke ya Xikwere xa Nobel? leyi vumbiweke hi mune wa vayimeri lava amukeleke sagwati ra ku Rhula ra Nobel ra Afrika Dzonga, Mfumo wa Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu, khamphani ya V & A Waterfront, na komiti ya Xithekiniki ya Xikwere xa Nobel (hi ku angarhela leyi vuriwaka khasimende)
Timhaka ta phurojeke
U komberiwa ku yisa xiringanyeto lexi angarhelaka no tlangela vun?we bya mhaka ya ku rhula, leyi ku nga mhaka ya nkoka eka phurojeke hinkwayo. Xiringanyeto xa ?Xikwere? xi fanele ku katsa swivatliwa leswikulu leswi nga na switsundzuxo swa un?we kumbe ku tlula kumbe hi vumune bya vona lava amukeleke: khale ka Hosi Albert Luthuli, Archbishop Emeritus Desmond Tutu na khale ka Va Presidente Nelson Mandela na F.W. de Klerk. Swivatliwa swo hetelela swi fanele ku va swi endliwile ku tiyisela swilo leswi nga kona endzeni ka mati. Khasimende yi ta amukela vutoloki byo yelana na mbulavulo wa swigafaniso.
Ndhawu laha swivatliwa swi vekiwaka kona
Ndhawu ya swivatliwa yi le Victoria na Alfred Waterfront eCape Town- ndhawu yo koka mahlo eAfrika Dzonga. Yi kumeka exikarhi ka miako yimbirhi leyi nga na matimu ku nga Hodela ya Victoria na Alfred na muako lowu nga na xitici xo sungula xa doroba ra Cape Town. Ndhawu yi tlhele yi thyiwa ?Xikwere xa Nobel? eka ntlangu wo simeka wa ximfumo laha a ku ri kona vaamukeri vanharhu va sagwati a va ri vayimeri va khale ka Hosi Luthuli hi ti 14 N?wendzamhala 2003. Ndhawu yi na vukulu bya kwalomu ka 600 wa swikwere swa timitara laha xindhawana xi nga ta va kona ku vekela swivatliwa.
Nsimeko
Phurojeke yi simekiwile hi ?Norwegian Nobel Institute?. Sagwati ra Nobel ri nyikiwa lembe na lembe, ku sukela hi 1901, eka vavanuna na vavasati lava ngheniseke xandla eka timhaka ta ?Physics, Chemistry, Medicine, Matsalwa na ku Rhula.
Nseketelo wa timali
Phurojeke yi endla xiphemu xa Mfumo wa Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu eka nongonoko wa ximfumo wo tlangela 10 wa malembe ya ntshunxeko eAfrika Dzonga. Mpimanyeto wo vonaka wa phurojeke wu pfumeleriwile.
Endlelo ro Hlawula
Ku endlela leswaku khasimende yi kota ku langutisa swiringanyeto swa muvatli na ku hlawula, u komberiwa ku tisa xikombiso xa mpfapfarhuto wa kwalomu ka 1/10th wa xikalu xa wun?we kumbe hinkwavo lava kumeke masagwati. Xiringanyeto xa wena xi fanele ku katsa pulani, miehleketo na loko swi endleka swintshunxo swa ku khavisa ?Xikwere xa Nobel?, na ku vekela swivatliwa eka xikwere.
Swiringanyeto leswi tisiweke swi fanele ku lunghisiwa hi ku tihlanganisa na vapulani va xikwere. Nseketelo wo engetela wa malulamiselo wu ta va kona ku endlela leswaku phurojeke yi hela kahle, ku katsa nseketelo wa xithekiniki ku endlela leswaku swivatliwa na xikwere swi hetiseka.
Swivatliwa swa matlhelo manharhu swi nga endliwa hi switirhisiwa leswi muvatli a vonaka swi lulamerile. Matsalwa, ku katsa ku endla swifaniso na swikambelo leswi tsariwaka swa xiringanyeto, swi ta pfuna Khasimende eku langutisiseni swiringanyeto.
Vavatli va komberiwa ku nyika swikombiso leswi nga le rivaleni swa swiyenge leswi ringanyetiweke swa swivatliwa swa switsundzuxo na ku endla nhlawulo wo hetelela wa switirhisiwa. Laha swi faneleke, swilo swin?wana swa nkhaviso wa Xikwere ku nga tlhela ku vulavuriwa hiswona eka xiringanyeto.
Loko ku yisiwa xivatliwa lexi fikelelaka leswi muvatli a swi languteleke, u ta hakeriwa ntsengo wa R10 000 (ku katsa VAT) ku hakela timali leti tirhisiweke ku humesa xivatliwa xa hina.
Swivatliwa leswi hluleke na matsalwa laya fambaka na swona swi va swilo swa muvatli. Muvatli u va na mfanelo wo endla tikhopi ta swivatliwa leswi saleke. Ku tlhela ku va na mfanelo wo kombisa tikhopi leti na swiringanyeto leswi hluleke eka ?Waterfront Shopping Malls?, eka tiphositara na/kumbe swibukwana leswi kongomisiweke eku tlakuseni phurojeke yo lemukisa vaaki, na le ka khatalogo leyi ringanyetiweke ku tlangela vaamukeri va Sagwati ra ku Rhula na Xikwere xa Phurojeke ya Nobel.
Khasimende yi nge tlheli yi xavisa swivatliwa swihi kumbe swihi leswi tisiweke leswaku swi ta langutisiwa.
Minkarhi
Swivatliwa swi fanele ku hetisiwa na swona swi va kona ku landziwa hi khamphani yo tleketla nhundzu yo fana na ya Eliot kumbe Stuttaford Van Lines at 12:00 (nhlikanhi) hi Wavunharhu, 21 Dzivamisoko 2004, eka ndhawu leyi ku twananiweke na wena.
Komiti ya ?Xikwere xa Xithekiniki xa Nobel? yi ta sungula ndzavisiso (research) ku suka hi 12:00 (nhlikanhi) hi Musumbhuluku, 26 Dzivamisoko 2004. Vavatli lava nga endlangiki swivatliwa hi nkarhi wolowo, va nge tekeriwi enhlokweni.
Vavatli va ta tivisiwa hi ti 7 Mudyaxihi 2004 hi mbuyelo wa mahlawulelo. Endzhaku, khasimende yi ta nghena eka kontiraka na vavatli lava nga ta humelela ku hlamusela masiku yo hetelela, timali to humelerisa, na mali leyi nyikiwaka vavatli. Laha swi faneleke, ku dhurha loku ku ta langutisisa ku hlangana na lava amukeleke masagwati ku va na tinhlengeletano.
Loko swo kumeka leswaku swivatliwa a swi lulamangi, khasimende yi ta va na mfanelo yo kombela miehleketo yin?wana ya phurojeke.
Ku pfuriwa ka phurojeke ku ta endliwa hi ti 16 N?wendzamhala 2004. Mintirho yi fanele ku va yi lulamile leswaku yi ta simekiwa hi 30 Hukuri 2004.
Matimu ya Phurojeke
Phurojeke ya Xikwere xa Nobel? yi hlonipha mune wa Ma Afrika Dzonga lava amukeleka Sagwati ra ku Rhula ra Nobel: khale ka Hosi Albert Luthuli, Archbishop Emeritus Desmond Tutu, na khale ka Va presidente Nelson Mandela na F.W. de Klerk. Hi vumune bya vona va hoxe xandla xa nkoka eku tumbuluxeni ka Afrika Dzonga ya xidemokirasi. Hi vona va pfuleke ndlela ya vumundzuku bya hina hi ku nghenisa xandla eku hundzuluxeni ku twisisa ka hina tanihi rixaka. Hikwalaho ka xivangelo lexi va hloniphiwile hi Komiti ya Nobel ya Norwegian.
Mu-Afrika Dzonga wo sungula ku amukela sagwati lero xiximeka eku tiseni ka ku rhula i khale ka Hosi Albert Luthuli. Hi 1960, tanihi khale ka Presidente ya African National Congress (ANC), Luthuli u nyikiwile Sagwati ra ku Rhula ra Nobel ku va a nga yimi na xihlawu-hlawu xo ya hi muxaka na ku avana. Mutsari wa Let My People Go, leyi kandziyisiweke ro sungula hi 1962, Luthuli a seketela endlelo ro pfumala madzolonga ku tisa ku rhula laha Afrika Dzonga.
Hi 1984, Archbishop Tutu, khale ka Matsalana Jenerali wa Huvo ya Tikereke ta Afrika Dzonga (SACC), u nyikiwile Sagwati ra ku Rhula ra Nobel eka ku tiyimisela ku paluxa manyala ya xihlawuhlawu. Eka matimu ya Afrika Dzonga ya xihlawuhlawu leyi a yi talele hi hlawulana ku ya hi muxaka, u tirhe tani hi rito ra lava a va hlongoriwile laha tikweni, va khomiwile no tshikileriwa, a boxa leswi a nga swi tsakeli eka vateki va mahungu va laha tikweni na va le matikweni ya le handle.
Hi 1993, Sagwati ra ku Rhula ri nyikiwile khale ka Presidente ya Afrika Dzonga, Frederik Willem de Klerk, na khale ka murhangeri wa ANC, Nelson Mandela, loyi a nga tshunxiwa ekhotsweni hi 1990 endzhaku ko tshama 27 wa malembe hi nandzu wo xenga tiko. Sagwati ri tlangela ku tinyiketela ka vona ku tluleke ku hambana ka vona hi tlhelo ra matimu ya tiko leri hi ku tsakela ku fikelela ku rhula loku nga heriki eAfrika Dzonga.
Komiti ya Phurojeke ya Xikwere xa Nobel
Phurojeke ya ?Xikwere xa Nobel? yi fambisiwa hi Khamphani ya ?Victoria and Alfred Waterfront? hi ku tirhisana na Mfumo wa Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu, Komiti ya Xithekiniki (leyi katsaka vativi va vutshila) na Komiti ya Phurojeke, ku yimela lava amukeleke masagwati na van?wana va nkoka lava hoxaka xandla.
NDZI AMUKELA XIRHAMBHO NA SWIPIMELO LESWI VEKIWEKE ERIVALENI EKA PAPILA LERI LAHA HENHLA:
Nsayino: ????????????
Tsala Vito: ????????????
Siku: ????????????
<fn>tso_Article_National Language Services_RHEFERENSE 1.txt</fn>
RHEFERENSE
MINKOMISO
MINKOMISO
VULETERI LEBYI HLANGANISIWEKE EKA MADZOLONGA YA LE MINDYANGWINI
MINKOMISO
AHCP: Vatirhi va Rihanyo lava Tsarisiweke va Muganga
CEDAW: Nhlengeletano yo Herisa Tinxaka Hinkwato ta Xihlawuhlawu ehenhla ka Vavasati
CPA: Nawu wa Matirhelo wa Vugevenga
CSPB: Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Rivalela
CSVR: Senthara yo Dyondza Madzolonga na Ndzivalelano
DPP: Mulawuri wa Vuchuchisi bya Tiko
FCS: Madzolonga ya Mindyangu, Nsirhelelo wa Vana na Milandzu ya swa masangu
ICD: Hofisi ya Swivilelo yo Tiyimela
MEC: Xirho xa Komiti Nkulu
NDPP: Mulawuri wa Tiko wa Vachuchisi va Vaaki
NGO: Minhlangano leyi nga ri ki ya Mfumo
NICRO: Vandla ra Tiko ro Sivela Vugevenga no Amukela Vadyohi
OH: Xikombo xa le henhla
PM: Xibukwana xa Munghenisi wa Xandla
POWA: Vanhu lava Kanetanaka no Xanisiwa ka Vavasati
PW: Xibukwana xa dyondzo xa Vanghenisi va Xandla
Q & A: Swivutiso na Tinhlamulo s: Xiyenge ss: Swiyenge
SACSSP: Huvo ya Afrika Dzonga ya Phurofexini ya Vukorhokeri bya Vaaki
SARA: Vukamberi bya ku Xanisana ka Varhandzani
SPP: Muchuchisi Nkulu wa Vaaki
<fn>tso_Article_National Language Services_RITO RO RHANGA.txt</fn>
RITO RO RHANGA
Mfumo xikaya wu endla ntirha lowunkulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Ndlela ya ku hundzuka ku sungula vaMasipala lava nga ri ki va xihlawuhlawu ku ya hi muhlovo na lava tirhekaka i ndlela ya matshalatshala eku pfuneni ka mfumo xikaya ku hetisisa ndlela ya ku antswisa mfumo.
Tindlela ta nkoka ta mahundzukelo ya ndlela a ku ri lawa:
ku nyika papila ra rimba leri nga hlantsweka leri nyikaka matimba ku ya hi Phepha ro basa ra mfumo xikaya;
ndlela ya ku tsemakanya nakambe leyi humelerisaka eka vaMasipala lava hundzukaka; na ku nyikana hi rimba ra nawu lowuntshwa ra mfumo xikaya hi ku endla ntirho wa ku pfula Municipal Structures Act na Municipal Systems Act.
Tani hi leswi mfumo xikaya wu nga khoma timhaka ta nhlawulo hi ti 5 N?wendzamhala 200 nkarhi wa ku hundzuka wu nag hela na sistimi ya mfumo-xikaya yi nga sungula ku tirha hi xiyimo lexi nag yima.
Pulani ya ku hlanganisa ntlakuso i yin?we ya switirhisiwa swa mfumo-xikaya ku tirhana ni mfumo wa ntlakuso. Hi ku hambana ka ndlela ya ku pulana leyi eka nkarhi wa khale, ku pulana loku nga hlanganisiwa ya ntlakuso yi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya vaMasipala, tani hi xiphemu xa sistimi leyi nga hlanganisiwa ya ku pulana na ku hangalasa. Ndlela ya IDP yi endleriwile ku fika eka mpfumelelano wa timhaka to fana na bajete ya vaMasipala, vufambisi bya xivandla, ku antswisa ku tlakusiwa ka ikonomi ya xikaya na ku hundzuka ka tindzhawu eka ku vulavurisana, ya nandzerisano na hi ndlela leyi nga ya ku twisiseka. Intergrated Development Plans, a yi nga vuli vufambisi bya vaMasipala, va fanele ku komba ndlela ya leswi faneleke ku endliwa hi xihatla eka swiphemu swin?wana swa mfumo, vanyiki va ntirho lava nga etifemeni, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete va le xikarhini ka xifundza xa vaMasipala.
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo xikaya a ti pfanganile ni ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya vona va yile hi ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka nkarhi wa ku nonoha. Ndlela ya swa nawu a yi nga si tiyisisiwa. Mifumo-xikaya yo tala (hi kongomisile Transitional Representative Councils) a ti nga ri na tindlela ta ku fambisa ndlela leyi ya ku pulana. A ku nga ri na ndlela ya ku pulaniwa leyi nga ringetiwa naswona a ku ri hava sistimi ya ku plana leyi nga twisisekaka ku ya hi nongonoko. Handle ka swona hinkwavo lava nga katsima eka IDP ya khale va hundzile endleleni ya le henhla ya ku dyondza na van?wana vantsongo va mifumo xikaya va endlile va endlile swilo swa ku humelela mayelana ni ku pulana xiendliwa lexi nga ta pfuna hi ku sungula tiprojeke na minongoko.
Sweswi ku nga nkarhi wa huvo yintshwa leya ha ku hlawuriwaka, sistimi leyi nga helela yi le ku tirhisiweni eka ndlela ya IDP leyi ya ha taka:
Pheke leyintshwa ya IDP, leyi nga sunguriwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyikana hi pulani leyi nga ringetiwa na ndlela ya vufambisi yo sungula eka ndlela leyi nga dyondziwa eka tindlela ta vufambisi bya ti-IDP leti nga hundza.
Ku na nongonoko wa vuleteri wa tiko hinkwaro wa vafambisi va Vamasipala, vapfuni va swa xitekiniki, tikhanselara na vahlonipheki lava tirhaka hi swa ku pulana leswi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sistimi ya tiko hinkwaro ya ku seketela ya mifumo xikaya ya vaMasipala (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri ya xifundzankulu etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA tindzawulo ta mifumo xikaya eka swifundzankulu na nongonoko wa tindzawulo ta tiko ti vile kona eka ndlela leyi nga tswala pheke leyintshwa va vukombisi ya IDP. Hokdwalaho ndzi na mahika ya leswaku, hangalaso lowu wu ta va wa ku pfuna na swona wu ta nyika matimba eka n?wina hinkwenu lava nga khomeka hi mhaka ya IDP hi ku nyikiwa matimba ya ku endla IDP xitirhisiwa xa ku langutana na swilaveko swa rihanyo na ikonomi swa vaaki hi ntlhontlho.
VUKOMBISI EKA XIPHEMU LEXI BYI KATSA:
VUXOKOXOKO BYA HINKWASWO
VUKOMBISI BYO SUNGULA: TINDLELA TA VUKO
Yi nyikana hi vukombisi bya xivangelo, milongo loko na tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na leswi yelanaka na tindzhawu leti faneleke ku pulana loku hlanganisiweke ka ku antswisa. Vukombisi lebyi handle ka ku nyikana hi nhlamuselo wa Municipal System Act 2000, byi tlula swilaveko leswi lavekaka eka Nawu.
VUKOMBISI BYA 2: KU TILULAMISA
Byi nyikana hi ku pfuna bya ku pulana ku ndlela leyi swi nga ta pulanisiwa xiswona. Byi veka ku tshikelela ka matimba eka ku avanyisiwa ka mintirho na vutihlamuleri, bya ku lulamisa na ku pulana eka swiyimo swo hambana ? hambana.
VUKOMBISI BYA 3: NDLELA LEYI YI FANELEKE KU YI LANDZELA
Yi nyikana hi hlamuselo leyi nga helela ya xiphemu xa ndlela leyi faneleke ku landzeriwa ya IDP na ya ku pulana leswi faneleke ku endliwa eka xiphemu xin?wana na xin?wana eka:
xivangelo (?Hikokwalaho ka yini??)
lexi lavekaka eku heteleleni (?I ncini??) na ndlela leyi nga hlawuriwa eku landzeleriwa (?Njhani??) na timhaka ta tindzhawu (?I mani??).
VUKOMBISI BYA 4 BOKISI RA SWITIRHO
Ri nyikana hi tindlela to hambana ? hambana ta switirhi swa pulana / tindlela ta ku pulana ku endlela ku pulana ka swiendliwa swa nkoka leswi nga ni xikombiso swa leswaku switirho leswi swi tirhisiwa njhani.
VUKOMBISI BYA 5: TINDZHAWU NA KU AVANYISIWA
Nyikana hi ku kombisa ndlela ya leswaku ku tirhisaniwa njhani na (non-IDP-specific) vukombisi byin?wana byo ka byi nga ri na tsalwa ra hinkwavo kumbe tsalwa ra ndzhawu eka ndlela ya IDP
VUKOMBISI BYA 6: VUFAMBISI BYA KU SWI SUNGULA
Byi nyikana hi vukombisi eka:
Ku katsekanya ka ku pulana na ku sungula.
Ku tiyimisela ka ndzhawu leyo eku sunguleni IDP.
Switirho swa vufambisi swa ku sungula.
Switirho swa vuhlayisi na vufambisi bya ku tirha.
NONGONOKO
MANGHENELO: KU LULAMISA NDLELA LEYI FANELEKE KU TIRHISIWA YA IDP
Xana ku fanele ku lulamisa yini?
Swilaveko swa nawu ku ya hi ku lulamisa ndlela lye faneleke ku tirhisiwa ya IDP.
Phepha leri lavekaka: Ndlela ya ku pulana na rimba.
Ndlela ya ku lulamisa.
Vukombisi lebyi kumekaka eka tsalwa leri.
KU HANGALASIWA KA MINTIRHO NA VUTIHLAMULERI.
KU LULAMISELA KA TIRHA.
MATSHALATSHALA NA TINDLELA LETI FANELEKE KU LANDZELERIWA HI VAAKI.
KU TSHAHA NONGONOKO LOWU FANELEKE KU LANDZELERIWA.
MATSHALATSHALA NA TINDLELA LETI FANELEKE KU LANDZELERIWA KU ENDLELA KU RINGANANA.
NAWU LOWU BOHAKA WA TIKO NA WA XIFUNDZANKULU NA SWILAVEKO SWA KU PULANA.
BAJETE YA NDLELA YA KU PULANI LYE FANELEKE KU LANDZELERIWA.
RIMBA.
Xiphemu 1: Ku langutisisa
Xiphemu 2: Tindlela
Xiphemu 3: Tiprojeke
Xiphemu 4: Ku hlangana
Xiphemu 5: Ku pfumeleriwa.
LAHA VA KUMEKAKA.
MANGHENELO: KU TILULAMISELA NDLELA YA KU LANDZELELA IDP
Vukombisi II byi tiyimiserile ku pfuna vufambisi bya masipala ku kumisisa ku tilulamisela ku tirha eka ndlela ya IDP. Hikokwalaho hi vulavula hi ku pulanela ku pulana.
Xiphemu xa manghenelo xi ku nyika:
nkomiso wa miehleketo ya ndlela ya ku landzeleriwa, leyi hlamuselaka leswaku i ncini lexi faneleke ku lulamisiwa naswona hikokwalaho ka yini (1.1);
xipichi na nhlamuselo na ku swilaveko swa ku tilulamisela ka nawu (1.2);
nkomiso wa matsalwa (na leswi swi nga ndzeni) lowu faneleke ku lulamisiwa tani hi ndlela ya ku lulamisiwa (1.3)
swikombiso swin?wana swa ku kombisa leswaku ndlela ya vululamisi yi fanele ku va njhani emakumu ku langutisa hi ku hangalasa ka leswi kumekaka endzeni ka xiletelo lexi (Xiletelo II) lexi kombisaka leswaku xi ta ku rhangela njhani ku ya eka switepe swo hambana ? hambana swa vululamisi na mintirho leyi faneleke ku endliwa (1.5)
XANA I YINI LEXI FANELEKE KU LULAMISIWA?
Ku rhalanganya Intergrated Development Plan swi lava ku pulana loku nga tekaka tinhweti ta kaye ta ku lulamisela ndlela ya ku pulana hi ku katsa na vapfuni vo hlayanyana ku suka ehandle ku ya endzeni ka yindlu ya vaMasipala. Ndlela leyi yi lava ku lulamisiwa kahle yi tlhela yi lunghiseriwa. Yi lava xilo xo fana na pulani ya bindzu.
Malunghiselelo ya ku lulamisa ya fanele ku sunguriwa naswona mianakanyo ehenhleni ka ku va eka xipano xa swirho, tikomiti na tiforamu ma fanele ku endliwa.
Nongonoko wu fanele ku endliwa lowu nga ta tshikelela ku pulana migingiriko.
Nongonoko lowu nga ni ntikelo wa ndlela ya ku pulani i ndlela leyi nga nkoka leyi u nga endlaka leswaku swilo swi famba kahle na ku hlangana na van?wana lava nga eka swona leswi (ngopfu ? ngopfu exikarhi ka vaMasipala va xikaya ni va xifundza).
Ku yingisa ko hlawuleka ku fanele ku anakanyiwa eka tirhelo ra muchini na tindlela leti faneleke ku landzeriwa ku endlela leswaku lava swi va bohaka va ta kota ku tirha hi nkarhi wa ku pulanela ndlela leyi nga ta tirhisiwa. Lava faneleke ku katsiwa, lava ku faneleke ku byeriwa leswaku va fanele ku va kona eka xiteji xo karhi xa ndlela leyi landzeriwaka naswona njhani? Leswi swi fanele ku anakanyiwa nkarhi wa ha ri kona leswaku va ta tiva ku tivisa vanhu nkarhi wa ha ri kona na ku nyikana hi nkarhi lowu lavekaka leswaku va ta heta nkarhi wa ha ri kona.
NA swona leswi i ntiyiso ku ya hi tirhelo ra muchini na tindlela leti faneleke ku landzeriwa leswaku swirho hinkwaswo leswi khumbiwaka swa le handle swi ringana tani hi vaMasipala van?wana, swifundza na swiphemu swin?wana swa mfumo. Migingiriko yo ringanela yi fanele ku anakanyiwa eka xiyimo lexi bohaka, hi ku landzelela rimba leri nga hlanganeriwa eku endlela ndlela ya ku pulana leyi nga hlanganeriwa leyi lavaka ku lulamiseriwa kahle ka ha ri na nkarhi.
Munhu u fanele ku tiyisisa leswaku maphepha hinkwawo lama lavekaka, lama faneleke ku tekeriwa enhlokweni eka mhaka leyi ya ndlela ya ku pulana ma tiveka naswona ma kumeka. Leswi swi vula na maphepha ya xinawu na vuleteri, ku pulana na maqhinga lama humaka eka xiphemu xa Xifdundza ? nkulu na xa mfumo wa tiko na vanyiki van?wana va le handle.
Ku ya hi switepe swa malunghiselelo hinkwaswo mpimaniso wa nxavo wu fanele ku endliwa eka ndlela hinkwayo ya ku pulana.
Ntirho lowu wa ku lunghisela wa IDP i ntirho wa vufambisi bya masipala. Ndlela ya ku lunghisa yi fanele ku engetela eka vutiyimiseri bya ndzhawu eka masipala ka endlela ya IDP. Hikokwalaho ku hava ni munhu na un?we loyi a nga endlaka ntiyisiso wa mianakanyo ya vufambisi leyi nga katsiwa endzeni. Mugingiriko II wu fanele ku pfuna mufambisi wa masipala ku endla malunghiselelo ya ntirho hi ndlela yo vevuka leyi kongomeke.
SWILAVEKO SWA XINAWU MAYELANA NI KU LULAMISELA NDLELA YA IDP
Ku tiyisisa swiyimo swin?wana swa ntsengo wa le hansi swa ndlela ya IDP na ntirhisano wa ntiyiso exikarhi ka na le ndzeni ka swiphemu swa mfumo, ku lulamisa ka ndlela ya ku pulana yi endliwile nawu eka Municipal Systems Act, 2000. Nawu loyi awu vula nchumu lowu hambanaka na ?ku tiehleketela? swilaveko leswi lavekaka ku lulamisela leswi nga longoloxiwa laha henhla. Leswi swi lava:
a Ku amukeriwa ka?ndlela leyi nga humeseriwa ehandle hi ku tsariwa ehansi? hi masipala un?wana na un?wana wa xikaya / wa xifundza loyi a faneleke ku kombisa ku pulana, ku kunguhata, ku amukela na ku langutusisa IDP. Tsalwa leri nag tsariwa xa IDP hi ku komisa ri ta vitaniwa ?Process Plan? eka xikombiso lexi. ?Process Plan? leyi yi fanele ku katsa:
nongonoko lowu kombisaka nkarhi wo karhi wa switepe swo hambana ? hambana swa ku pulana.
Matirhiselo ya muchini lama faneleke, tindlela na tindlela ta ntsundzuxo na ta lava nga kona va mifumo ? xikaya, swirho swa mfumo, lava nga khoma swa xikhale na van?wana lava khumbanaka naswona eka ndlela ya ku kunguhata IDP.
Ku tivisiwa ka tipulani na swilaveko swa ku pulana na ku boha hinkwaswo eka masipala ku ya hi nawu wa mfumo wa tiko na wa xifundza ? nkulu.
b Ku amukeriwa ka rimba ra ku hlangahlanganisa ku kurisiwa ka ku pulana hi xifundza ? nkulu xa va masipala lexi bohaka xikan?we vamasipala va xifundza ? nkulu na wa mfumo xikaya eka xifundza xexo leswi faneleke ku tiyisisa ntsundzuxo wa vuxiyaxiya na ku ringanisela xa ndlela ya ku pulana ya masipala wa xifundza ? nkulu na vamasipala va mifumo xikaya yo hambana ? hambana.
Loko ?Process Plan? yi fanele ku vekiwa eka ntsundzuxo lowu nga fanele na mifumo xikaya naswona leyi nga fanele hi ku burisana na vona, Rimba ri fanele ku vekiwa eka ndlela ya ku tsundzuxiwa ni vamasipala va mfumo ? xikaya endzeni ka xifundza ? nkulu.
Process Plan na xiyimo xa Rimba ra xifundza ? nkulu swi fanele ku sungula hi ndlela ya mahika ya ku hlanganeriwa, leyi nga ringanisiwa hi mukhuva wa kahle hi nkarhi wa ku lulamisela ku ri va ta kota ku tiyisisa ti-Process Plan ta vaMasipala va xikaya lava nga eka xiyimo xin?we na Rimba leri kombisaka nkunguhato wa vaMasipala hinkwavo. Planning Process leyi, na leteriwa swi lava malunghiselo lama nga ta leteriwa.
MAPHEPHA LAMA LAVEKAKA: NDLELA YA KU PULANA NA RIMBA.
Ndlela ya ku pulana na Rimba i maphepha mambirhi ya nkoka lama vulavurisanaka. Ndlela ya ku pulana i xitirho xa vufambisi bya Masipala un?wana na un?wana (mfumo ? xikaya na xifundza ? nkulu) loyi a pfunaka hi vufambisi bya tindlela ta ku landzeleriwa ta IDP siku na siku. Rimba tani hi xitirhisiwa xa vuleteri xa xifundza nkulu lexi pfunaka ku tiyisisa ndlela ya ku lulamisa lowu fambisanaka eka xifundza nkulu na le ka xiyimo xa mfumo xikaya. Swiphemu swin?wana swa ndlela ya ku pulana na Rimba swa fana, swin?wana swi laveka ntsena eka rin?we ra maphepha lawa (pimanisa xifaniso)
Process Plan yi fanele ku hetisisa ku tirha ka pulani ya bindzu kumbe pulani leyi tirhisiwaka ku endlela ndlela ya ku landzeleriwa ya IDP. Yi fanele ku vuriwa hi ndlela yo olova leyi nga ta kombisiwa hinkwavo ya leswaku ku ta humelela yini, xi endliwa hi mani, a ri na mani, kwihi naswona yi fanele ku katsa na mpimo wa ntsengo.
Hikokwalaho, ku fanele ku va tsalwa ra xiyimo xa le henhla, leri nyikanaka hi ku langutisa ku ya hi swivumbeko.
Kasi masipala un?wana na un?wana u ntshunxekile ku tsala tsalwa hi ndlela ya yena, ku na nongonoko lowu nga xaxametiwa ya leswi faneleke ku katsiwa lowu nga pfunaka hi ku nyika xifaniso xo hlantsweka xa ku komba leswaku ku ya hi nawu na swilaveko swa ntiyiso leswi nga vuriwa laha henhla swi nga katsiwa.
NDLELA YA KU PULANA-NONGONOKO LOWU NGA Nhlayo wa maphepha
XAXAMETIWA WA LESWI NGA ENDZENI
Manghenelo
Ku hangalasiwa ka mintirho na timfanelo eka ndlela ya IDP (1 ? 2)
Swifumbeko swa huvo / ndzhawu na malunghiselelo ya ndlela ya IDP (1 ? 2)
Nongonoko wa ku tirha lowu nga ni mpimo wa nkarhi na switirhisiwa leswi lavekaka (4 ? 5)
Matirhiselo ya muchini na tindlela ta vaaki na lava va swi nghenelaka naswona swi va khumba (2 ? 3)
Matirhelo ya muchini na tindlela ta ku ringanisa (1 ? 2)
Tipulani leti bohaka na swilaveko swa ka pulana eka xiyimo xa
Xifundza ? nkulu na xa tiko hinkwaro
Mpimo wa nxavo wa ndlela ya ku pulana (1 ? 2)
Ntirho wa Rimba i ku tiyisisa leswaku ndlela ya ti-IDP ta xifundza na ta ti-IDP ta mfumo xikaya ti hlanganisiwile naswona ti nga byelana hi vuswona. Loko tindlela leti fambisanaka ti fanele ku hlanganisiwa hi ndlela ya ku rhelela, munhu u fanele ku pfumela eka nkarhi lowu nga hlanganisiwa ka swivandla. Leswi swi ta endliwa hi ku landzelela Rimba. VaMasipala va swifundza va le ku lulamiseni Rimba. Tani hi leswi yi faneleke ku pfumelelana na masipala wa xikaya kutani tani hi leswi swi faneleke ku va xiswona hi ku tirhisiwa hi vaMasipala hinkwavo ku ri tshaku ra ku lulamisela ndlela ya vona ya ku lulamisa, Rimba ri fanele ku pfumelelana ehenhleni ka xiteji xo sungula xa ndlela ya malunghiselelo.
RIMBA: NONGONOKO LOWU XAXAMETIWEKE WA LESWI NGA NDZENI
Manghenelo
Nongonoko wa Rimba na nkarhi wa kona (1 ? 2)
Swiphiqo. Matirhelo ya muchini na tindlela ta ku landzelela ku ringanisa na ku tsundzuka (1 ?2)
Tipulani ta ku boha na swilaveko swa ku pulana ku ya hi Xifundza ? nkulu na tiko
Tindlela na milawu ya ku kambela ku pulana hi ndlela na Rimba ra ku cinca
Ku tirhisiwa ka ndlela ya IDP ya ntiyiso eka vaMasipala hinkwavo hi Rimba yi fanele ku kambiwa kahle hi swifundza leswaku hi ta kota ku lulamisa laha swi lavekaka loko vaMasipala van?wana va tsandzeka ku fambisana na minkarhi leyi vekiweke.
XIFANISO 1: NDLELA YA KU PULANA NA LESWI KUMEKAKA ENDZENI KA
RIMBA HI KU PIMANISA
Ku hangalasiwa ka mintirho na vutihlamuleri
Malunghiselo ya huvo
Tirhelo ra muchini na tindlela leti faneleke ku landzeriwa hi vaaki na ku tirhisana ni lava swi va khumbaka
Nongonoko wa ntirho na nkarhi lowu nag pimiwa na switirho leswi lavekaka
Nawu lowu bohaka swilaveko swa ku pulana eka xiyimo xa xifundza ? nkulu
Mpimo wa nxavo ku endlela ndlela ya ku pulana
Ku nga swiyenge swinharhu leswi fanelaka ku va xiphemu xa Rimba na ndlela ya ku pulana ya xiyenge xin?wana na xin?wana. Nongonoko wa ntirho; xiyenge xa ku ringana, na xiyenge xa Nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana. Nongonoko wa ku tirha wa vaMasipala wu ta hambana ngopfu na nongonoko wa ku tirha wa Rimba. Minongonoko leyi yi fanele ku paluxiwa, kutani ke yi fanele tsariwa kahle hi masipala hi vuyena, a langutile minkarhi leyi nga vekeriwa. Tindlela ta ku ringanisiwa na nawu wa ku boha na swilaveko swa pulana swi ta fana ku sukela eka Rimba ra xifundza na ndlela ya ku pulana. Hikokwalaho, va nga tekeriwa ku sukela eka Rimba.
NDLELA YA KU LULAMISELA
Swi vuriwile khale leswaku ku lulamiseka ndlela ya ku pulana i ntirho wa vufambisi tani hi vululamisi bya pulani yin?wana na yin?wana ya bindzu. A yi lavi vutivi bya phurofexinali byo karhi. Hambi ku ri vutivi bya vatsundzuxi. Hakelo ya ndlela ya vululamisi a byi fanelanga ku va tsalwa ntsena (Ndlela ya ku pulana), kambe ku fanele ku va nakambe vufambisi lebyi nga lulamisiwa kahle, lebyi nga na mahika ya ku pulanela emahlweni. Ndlela ya vululamisi yi lava ku tsundzuxiwa ka lava va swi tirhaka lava va nga languteriwa ku tirha kumbe ku tsundzuxiwa eka ndlela ya ku pulana:
a Exikarhi ka masipala wa mifumo xikaya na masipala wa xifundza tani hi leswi swi lavekaka eka ku sungula Rimba b Hi mintlawa ya vaaki na lava swi va khumbhaka lava nga nyikiwa nkarhi wa ku va xiphemu xa huvo leyi lulamisaka, na c Huvo ya swa timali leyi ringanisaka switirho leswi lavekaka eku endlela ku pulana kumbe ndlela ya ku pulana hi switirho leswi nga kona.
Ku fambisa tindlela ta ku tsundzuxa na ku kuma vatirhi eka huvo ya ndlela ya IDP i ntirho wukulu wa ku tilulamisela ntirho lowu. Hi matimba lawa yo enta, nkarhi wo ringana nhweti a wu fanelanga ku va wu enerile.
XILETELO LEXI NYIKIWAKA HI TSALWA LERI
Xiletelo xa II xi kongomisile eka ku veka vufambisi bya masipala eka xiyimo xa ku kota ku vumba ndlela ya ku pulana na Rimba handle ka vuseketeri lebyi humaka ehandle na hi ndlela na swilaveko swa Municipal Systems Act, 2000, na swilaveko swa ntiyiso swa ndlela swa ku fambisa ndlela ya ku pulana. Vuleteri byi ta nyikiwa hi ku kongomisa eka yin?we ya ntirho wa swa vululamisi.
Ku tsundzuka hi ku hangalasa mintirho leyi faneleke ku endliwa na vutihlamuleri. (xiphemu xa 2)
Ku kunguhata swivumbeko swa nhlengeletano na malulamiselo ya ndzhawu eku endlela ndlela ya ku sungula ya IDP. (Xiphemu xa3)
Ku sungula nongonoko hi swiphemu, makanelo ya nkarhi na swilaveko swa switirho (Xiphemu xa 4)
Ku tsundzuka eka matirhelo ya muchini lama nga fanela na tindlela ta kona (Xiphemu xa 5)
Ku tsundzuka eka leswi nga endzeni na ndlela ya tirhelo ra muchini ra vufambisi na ku ringaringana (Xiphemu xa 6)
Ku kota ku vona nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana (Xiphemu xa 7)
Ku lulamisa bajete ku endlela ndlela ya ku lulamisa (Xiphemu xa 8); na
Ku kunguhata Rimba (Xiphemu xa 9)
Eka xin?wana na xin?wana xa malunghiselelo lawa ya mintirho, ndzetelo wu ta nyikiwa eka:
a Malunghiselelo lama lavekaka ya swilo leswi faneleke ku lunghisiwa na leswi nga ta kumiwa ndzetelo lowu nga eka nongonoko ku endlela ndlela ya ku lulamisa leswi katsaka na swivumbeko leswi nga tsundzukiwa ku endlela matsalwa ya leswi nga ta kumiwa; na b Leswi nga endzeni ka ndlela ya ku pulana na Rimba; i.e miehleketo ya ku endla switsundzuxo leswi faneleke ku tekiwa ku ya hi muxaka wa tindlela ta IDP, kumbe ndlela leyi faneleke ku tsundzukiwa loko ku endliwa miehleketo ya tano.
Leswi nga endzeni ka ndzetelo wa II, swa ku ri ndlela ya IDP yi endlisiwa ku yini, a va swi ku endla leswaku swo hlayiwa leswi nga endzeni ka ndzetelo I na III ematshan?weni ya yona, leswi ku nga tshaku ra ku twisisa loku nga enta ka ndlela ya IDP. Ku twisisa loku i ka nkoka ku lulamisela ndlela ya IDP ya masipala wo karhi hi ndlela ya ku hundzuka naswona leyi nga fanela hi langutile xiyimo xa xikaya. Xikongomela xa ku komisa switsundzuxo leswi nga eka ndzetelo wa II I ku veka swiletelo leswi eka vundzeni bya ku lulamisela ndlela na pulani.
Vhiki ro sungula Vhiki ra vumbirhi Vhiki ra vunharhu Vhiki ra mune
Xiyimo xa Ku burisana hi Ku lulamisela nongonoko Chapu ra ku tirhela ka Ku amukeriwa ka
Xifundza Ku Pulana leswi nag endzeni eka xiyimo xa xifundzankulu RIMBA eka xiyimo
Ndlel leyi RIMBA ra xiyimo xa na RIMBA xa xifundza ra makumu
RIMBA faneleke ku xifundza - ku hlanganisiwa ka rimba hi Huvo ya xifundza landzeleriwa na ra nkarhi.
vonelo - ku ringanisa
Swilaveko swa - ku bohaka nawu
Xikaya na EXCO ku vufambisi bya vufambisi bya pulani hi Huvo
Xiyimo xa komiti ya IDP komiti ya IDP - Tindlela na vutihlamuleri
Xifundza - Ku lunghisa ka Huvo
Ku hlawuriwa Xiboho xa Nongonoko lowu - Ku hlanganisa ka
NDLELA ka mufambisi wa mintirho na nga enta wa leswi vuyimeri bya Foramu ya
PULANA xiswona, nkarhi - Nongonoko lowu nga ni
Ku tivisisa hi na ku na switirhisiwa nkarhi
Ku sungula ka tirhisana na van?wana - Tirhelo ra muchini ra
Komiti ya lava swi va bohaka / Tindlela ta muchini leswaku vaaki va swi
Vafambisi ya IDP xitiviso na tirhelo ra ku nghenela
Tirha ka tikomiti - Tirhelo ra muchini ku nkarhi na ndlela ya endlela ku ringanana
Ku yimela Foramu Tirhelo ra muchini - Nawu wa ku boha wa na tindlela ta ku tiko / wa xifundzankulu
Pulani ya ku endla landzeleriwa na ku - Bajete.
nongonoko wa ntirho ringanisa.
Ku hlawula ka vuyimeri bya swirho swa
Foramu na ku rhumela eka Huvo leswi yi langutisisa.
Ndlela ya ku
Pulana
KU HANGALASIWA KA Ku hangalasiwa
MINTIRHO NA ka mintirho na RIMBA
VUTIHLAMULERI swilaveko
I yin?we ya swilaveko swa ku ri mafambiselo ya huvo ku va la ya kahle ya rhelela leswaku lava nga ta swi nghenela va ta kota ku lemuka leswaku vutihlamuleri bya vona hi byihi na bya van?wana hi byihi. Hikokwalaho, i yin?wana ya malunghiselo ya ndlela ya ku pulana ya IDP ku tiyisisa leswaku ku na ku twisisa ko hlantsweka ka mintirho hinkwayo lye lavekaka, na le ka vanhu kumbe mintlawa leyi nga ta sungula mintirho leyo.
A KU LULAMISELA MIGINGIRIKO NA LESWI NGA TA KUMEKA ENDZHAKU KA KWALAHO.
Leswi nga kumiwa leswi hi nga swi yimela
Nongonoko wa mintirho leyi lavekaka na vutihlamuleri ta ku endla ndlela ya ku pulana (hi vufambisi bya masipala)
Nongonoko wa vanhu na vayimeri lava nga yimeriwa ku va va sungula mintirho na vutihlamuleri.
Tindlela ta ku rhumela leti ku nga pfumelelana hi swona, leswi hlamuselaka ndlela ya mintirho na vutihlamuleri hi ku enta.
Ndlela leyi nga susumetiwa
Komiti ya vufambisi bya IDP byi hlamuselo mintirho leyi masipala a fanele ku yi tirha eka ndlela ya IDP hi ku tirhisana ni tindlela leti lava swi tsakelaka va le handle (ku ya hi xiphemu xa 84 xa Municipal Structures Act)
Mintirho leyi faneleke ku endliwa hi masipala yi fanele ku akisiwa nkarhi wa mintirho leyi nga ta tiyisisa vutihlamuleri lebyi fambelanaka na mintirho.
Mufambisi wa masipala, endzhaku ka ku tsala nhlamuselo wa mintirho eka vanhu leswaku va swi khomela emahlweni ku ya hi mintirho yo hambana eka komiti ya IDP na ku amukeriwa hi komiti nkulu huvo kumbe meyara kumbe komiti lye nag hlawuriwa hi tikhanselara.
VUNDZENI BYA NDZHATI WA XILETELO
Nsusumete wa ku hangalasa mintirho na vutihlamuleri exikarhi ka masipala na vatirhi va le ndzeni.
VATLANGI
MINTIRHO NA VUTIHLAMULERI
Mfumo xikaya wa masipala.
Mfumo wa masipala
Eka:
Ku lulamisa, ku tiyisisa na ku amukela pulani ya ndlela ya vufambisi.
Ku vufambisi hinkwabyo na ku tirhisana na ndlela ya ku pulana leyi katsaka ku tiyisisa leswaku:
Vatlangi hinkwavo lava nga fanela va katsiwile hi ndlela ya kahle.
Mintirho ya muchini leyi nga fanela na tindlela leti a ti fanele ku landzeleriwa ku endlela ku tirhisana na vaaki na ku tirha ka vona ku tirhisiwile.
Ku pulana swi tekiwa ka ya hi nkarhi na xedulu.
Ndlela ya ku pulana yi fambelana na timhaka ta ku hisa eka masipala, leyi ku nga ndlela ya ku sungula na leyi lavaka ku kombisana.
Ndlela ya ku pulana ya vanhu yi va leyi korisaka.
ku amukela na ku pfumelela IDP.
Ku hundzula IDP ku ya hi miehleketo ya MEC wa mfumo xikaya.
Ku tiyisisa leswaku pulani ya bindzu ya lembe, bajete na vafambisi va matirhelo ya misava swiboho swi fambelana naswona swi kongomisiwile eka IDP.
Vaaki, vatshami na lava swi va khumbe ka (vanhu vakhale) ku katsa na varhangeri va xintu.
Ku yimela leswi tsakisaka na ku engetela eka vutivi na mianakanyo eka ndlela ya ku pulana.
Ku tirha eka Foramu ya vuyimeri bya IDP ku:
byela mintlawa leyi swi tsakelaka, vaaki na minhlengeleta, hi migingiriko leyi nga fanela ku pulani na leswi nga ta kumeka endzhaku ka swona.
Ku langutisisa timhaka, ku ta ni mianakanyo ya ku veka swilo hi ku landzelelana, ku burisana na ku ta ni mhaka ya makumu.
Ku nghena eka timhaka ta miehleketo ya ku sungula projete na / kumbe ku ti kambisisa.
Ku vulavula na ku vula swin?wana hi ku kunguhata IDP.
Ku tiyisisa leswaku pulani ya bindzu ya lembe na bajete swi kongomisiwile ku ya hi naswona swi katsiwile na IDP; na
Ku kambisisa ku tirha ka ku sungula ka IDP.
Ku fambisa minhlengeletano kumbe chapu ya ku tirha ni mintlawa, vaaki kumbe tihuvo leti lulamiselaka kumbe ku sala endzhaku eka migingiriko leyi nga fanela ya ku pulana.
XIYAXIYA: Ntirho lowu kongomeke wa varhangeri va xintu wu fanele ku vonisisiwa. Ntirho wa ?vaaki va xikhale? wu fanele ku voniwa ku ri ndlela ematshan?weni ya vutihlamuleri kumbe ntirho.
Masipala wa Xifundza
A. Mintirho ya vona yi fana ni ya mfumo xikaya ya vaMasipala kambe yi fanelana hi ku langhiselela ka masipala wa xifundza.
B. Mintirho ya ku hlanganisa ya mfumo xikaya wa masipala.
Ku tiyisisa ku ringanisa loku nga anama eka ti-IDP ta vaMasipala eka huvo ya xifundza.
Ku tiyisisa ku ringanana ka ku leha exikarhi ka xifundza xa masipala na masipala wa xikaya ku ya hi ku pulana.
Ku fambisa ku ringana ko leha wa IDP ni swiphemu swin?wana swa mfumo na tindzawulo, na
Ku lunghiselela chapu ra ku tirha lesi nga hlanganeriwa hi masipala wa xikaya , xifundzankulu na vatirhi va tiko hinkwavo na lava va tivaka ngopfu hi timhaka leti.
Mfumo wa Xifundza ? nkulu.
Kutiyisisa ku ringanana loku nga anama ka IDP eka masipala wa xifundza endzeni ka xifundza ? nkulu.
Ku tiyisisa ku ringanana hi ku leha xiphemu exikarhi ka xiphemu xa tindzawulo ta xifundza ? nkulu na / tipulani ta ndlela ya xifundza nkulu na ndlela ya IDP eka xiyimo xa xikaya / xifundza hi:
ku letela xiphemu xa ndzawulo ya xifundza ? nkulu leti tirhaka swona eka na ku ngetelele ka vona loku lavekaka eka ndlela ya ku pulana ya masipala; na ku va letela leswaku va ta kota ku kambela ti-IDP naku ringanisa minongonoko ya vona ya swiphemu na bajete hi ti-IDP.
Mafambiselo ya swa timali lama nga ni nkoka eka minyikelo ya xifundza ? nkulu ya IDP.
Ku kambela nongonoko wa tindlela ta IDP.
Ku letela ndlela ya ku hetisa mpfilungano lowu nga ta va kona eka ti-IDP leti fambelanaka.
Ku pfuna vaMasipala endzeni ka ndlela ya ku tshaha IDP laha swi lavekaka.
Ku kanela swiletelo swa ti-IDP leti fambelanaka laha swi lavekaka.
Ku fambisa na ku kambela vukamberi bya MEC eka ti-IDP.
Ku:
Katsa mahungu lama kotekaka eka xiphemu xa xifundza ? nkulu, tipulani ta tindzawulo, minongonoko, tibajete, swikongomelo, matshalatshala na tiprojeke hi ndlela yo koma leyi fikelekaka.
Katsa swiphemu swa lava tivaka na vutivi bya xitekiniki eka ku vumba matshalatshala na tiprojeke.
Ku nghenela ndlela ya ku ringanisa hi swifundza na vaMasipala.
Ku nghenela timhaka ta vufambisi bya xifundza ? nkulu na ndlela ya vufambisi.
Lava seketelaka / vativi lava pulanaka.
Vatsundzuki, ti-NGO, tisentara ta PIMS, Vatirhi lava pulana va masipala.
Vatirhi va le handle lava endlaka ntirho wo fambelane ni wa ku pulana va fanele ku tsundzukiwa ka mintirho leyi vatirhi lava swi tivaka ngopfu va nga ri kona.
Hambi vatirherhi va ntshungu va hambana va nga va ni vutivi bya mintirho leyo, ku na ku halaka ka timhaka. Hikokwalaho a hi ku hambanisa ka mintirho hi munyiki wa mintirho.
Vanyiki va mintirho va le handle va nga tinghenisa hi:
ku nyikana hi tindlela / vuleteri ya xitekini eka ndlela ya vufambisi bya IDP.
Ku letela ka tichapu ta ku pulana.
Matsalwa ya leswi kumekaka eka migingiriko ya ku pulana.
Ku dyondza ko hlawuleka kumbe ku katsa ka leswi fambelanaka na leswi.
Ku seketela ka ku katsa na mitlawa leyi nga vumbiwa kahle na leyi nga vumbekaka na vaaki hi ndlela ya nkoka ya ku pulana, na
Ku tiyisisa IDP swi ringanisiwile hi xifundza ? nkulu na tindzawulo ta bajete ya tiko.
Vativi lava tivaka swa ku pulana va nga va vapulani va xidoropa kumbe va xifundza, vapulani va ku antswisa kumbe vativi van?wana lava nga katsana ni ku antswisa na ku pulana ka ndzhawu.
NKUNGUHATO WA KU HANGALASA MINTIRHO NA VUTIHLAMULERI ENDZENI KA VAMASIPALA
Huvo ya Masipala
Tani hi huvo leyi endlaka swiboho swa xipolotiki ta vamasipala, Masipala wa huvo u fanele:
Ku ehleketa na ku amukela ndlela ya ku pulana;
Ku ehleketa, ku amukela na ku nyika mpfumelelo IDP.
Komitinkulu kumbe Meyarankulu kumbe komiti ya tikhanselara leti nga hlawuriwa
Tani hi huvo leyi kulu ya masipala, ya va fanele ku:
Kunguhata pulani ya fambisa
Va va lava yimelaka vufambisi hinkwabyo, ku kambela na ku kambisisa ka ndlela na ku tshaha IDP, kumbe ku hlawula ntirho lowu eka mufambisi wa masipala
Ku pfumelela vanhu lava nga hlawuriwa ka va va rhangela mintirho yo hambana, migingiriko na vutihlamuleri bya tindlela na ku tshaha.
Tikhanselara ta tiwadi
Tikhanselara hi tona ti hlanganisaka masipala, mfumo na vaaki. Hikokwalaho ntirho wa vona ku:
Hlanganisa ndlela ya ku pulana eka xifundza xa vakheti na / kumbe tiwadi.
Va yimela ku lunghisa ku tsundzuka ka vaaki na lava swi va khumbhaka.
Ku tiyisisa pulani ya bindzu ya lembe, na bajete ya masipala swi hlanganisiwa naswona swi vekiwe eka IDP.
Mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP
Mufambisi wa masipala kumbe mutirhi nkulu loyi a yimeleke ntirho ya mufambisi wa IDP u fanele ku fambisa na ku langutisisa ndlela ya IDP. Leswi swi katsa na:
Ku lunghiselela ndlela ya ku pulana.
Lunghisela ndlela ya ku pulana.
Ku teka vufambisi hinkwabyo na ku kambisisa ndlela ya ku pulana.
Ku tiyisisa leswaku vatlangi hinkwavo va katsiwile kahle.
Ku hlawula vanhu lava nga ta tihra mintirho yo hambana hambana.
Va va na vutihlamuleri bya vufambisi bya siku na siku bya ndlela ya ku tshaha.
Ku tiyisisa leswaku ndlela ya ku pulana yi va leyi vanhu hinkwavo va swi nghenelaka, ndlela ya matshalatshala naku sungula na ku ringanisela na ku korisa xiphemu xa swilaveko swa ku pulana.
Hlamula leswi vuriwaka hi ntshaho wa IDP ku huma eka vaaki, hi ku anama, ku ringanisa na swiphemu swin?wana swa mfumo ku korisa huvo ya masipala.
Ku tiyisisa matsalwa ya ntiyiso ta hakelo ya ku pulana ya ndlela ya, IDP, na
Hundzula IDP ku ya hi MEC wa mfumo xikaya na ku navela ka yena.
Hambi mufambisi wa masipala a hlawula mintirho yin?wana eka mufambisi wa IDP leswaku a n?wi endlela wa ha ri loyi a nga na vutihlamuleri a tlhela a bohiwa hi swona.
Tinhloko ta tindzawulo na vatirhi vakulu.
Tani hi vanhu lava swi va khumbhaka eka ku sungula ti-IDP, vatirhi va xitekiniki / xiphemu xa vona va fanele ku swi nghenela ngopfu eka ndlela ya ku pulana ku:
Ku nyikana hi vutekiniki lebyi nga fanela, xiphemu na xiviko xa swa timali eka ku lavisisa swilo leswi nga ta vekiwa ku ya hi laha swi lavekaka.
Ku katsakanya na switivi swa xitekiniki eku tekela enhlokweni na ku hetisisa matshalatshala na tiprojeke leti nga kombisiwa.
Ku nyikana hi mahungu ya ndzawulo na ya vutirhisi na mali ya bajete.
Va va na vutihlamuleri eka ku lunghisela ku navela ka projeke na swiphemu swa minongonoko, na
Ku va ni vutihlamuleri eka ku lunghisela mahundzulelo ya ntshaho wa IDP ku nyikana na masipala ku endlela ku pfumelana na MEC wa mfumo xikaya hi ku ringanisa.
Ndlela ya ku 3. MALUNGHISELELO
Pulana Malunghiselelo YA HUVO
Ya huvo
RIMBA
Masipala u ta fanela ku sungula sete ya huvo ya malunghiselelo ku:
Sungurisa ndlela ya ku tirha.
Va fambisa ku tshaha leswi kumekaka, na
Nyika lava swi va khumbhaka mpfumelelo wa ku katsa eka ndlela ya ku endla xiboho.
Swivumbeko swo tala na ku hlanganisa na ku swiyimo swi nga hambana exikarhi ka minkhetekanyo na tinxaka ta vamasipala leyi nga ta kumeka yi leyi nga fanele timhaka ta vumunhu na ta swivandle, kambe swilo leswi nga kaneriwa leswi nga tsundzukiwa tani hi swa nhlayo ya le hansi leyi nga yimela milawu leyi landzelaka:
Ku katsekanyiwa ka vaaki ku fanele ku kunguhatiwa ku ya hi swivandla ku tiyisisa leswaku vaaki hinkwavo va na lunghelo ro ringana ra ku nga tirha; na
Ku tirha loku ka swivumbeko ku fanele ku langutisa leswaku i mani loyi a tirhaka, ematshan?weni ya mani, eka swilo swihi, ku ya hi huvo yihi na eka vuswikoti byihi.
Vamasipala va fanele ku tsundzuka malunghiselelo lama nga kona, va ma tirhisa va tlhela va ma amukela loko swi laveka, na ku alana na ku kopa mintirho yin?wana ya muchini. Xikombiso loko va amukerile komiti ya wadi va ya eka vona va nga lava ku tirhisa swivumbeko leswi kutani va ta lava ntsena ku tiyisisa leswaku ku katsa na lava swi va khumbhaka na mintlawa ya nhanyo va nga yimeriwa.
Swivumbeko leswi landzelaka / kumbe vanhu lava landzelaka:
Mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP.
Komiti leyi nga rhangela IDP
Foramu ya vuyimeri bya IDP.
Swiphemu swa projeke ya ntirho.
Malunghiselelo lama nga tekeriwa enhlokweni swi ta tekiwa tani hi xiletelo xa vunyingi bya vamasipala va xifundza na va xikaya. Mufambisi wa IDP, komiti ya ku rhangela IDP na Foramu ya vuyimeri bya IDP tani hi swivumbeko leswi lavekaka ku ya eka IDP hinkwayo leyi faneleke ku sunguriwa eku sunguleni kutani yi ta nghenisiwa eka xiltelo.
Xipanu xa projeke ya ku tirha yi ta va ntsongo kambe ku ri xipanu lexi tirhaka leyi nga sunguriwa hi ndzawulo ya vamasipala lava swi va khumbhaka eka vufambisi bya ku sungula naswona laha swi kotekaka vaaki lava swi va khumbhaka swa yona projeke leyi. Xipanu xa projeke ya ku tirha yi ta fanela eka swa le handle swa xiphemu xa 3 naswona yi ta vuriwa kwalomo hi xitalo (mugiriko wa ku pulana 3.1)
Malunghiselelo ya huvo hinkwawo ma susumetile laha henhla swi fanele ku yimisiwile enkarhini wa ku sungula IDP eka xiyimo tani hi xipanu leswi nga swi khomela emahlweni na leyi fambisaka ndlela ya ku sungula.
A MIGINGIRIKO LEYI LULAMISIWEKE NA LESWI NGA TA KUMIWA EKU HETELELENI
Leswi nga ta kumiwa eku heteleleni
Mukhuva wa malunghisetelo / swivumbeko leswi faneleke ku sunguriwa.
Marito yo hlamuseleka lama faneleke ku tirhisiwa eka yin?we ya malunghiselelo / swivumbeko leswi.
Ndlela leyi nga ta tirhisiwa ya ku hlawula.
Nongonoko wa vanhu lava pfumeleke na / kumbe mintlawa leyi faneleke ku yimeriwa.
Ndlela ya ku ti khoma.
Swirho leswi nga hlawuriwa swi tiva mintirho.
Ndlela leyi nga susumetiwa
Komitinkulu, kumbe meyarankulu, kumbe komiti ya tikhanselara yi fanele ku ri hi ku tsundzuxana na ku seketela hi mufambisi wa masipala:
Hlamusela nakrhi wa ku rhumela eka mufambisi wa IDP na komiti ya ku rhangela.
Kumisisa mufambisi wa ntiyiso wa IDP, va langutile nkoka wa IDP, minkarhi ya mufambisi wa masipala na vanhu van?wana.
Nyika vanhu mintirho ku ya hi ku tshaha IDP eka mufambisi wa masipala; na
Kumisisa na ku hlawula vanhu lava nga fanela ku rhangela komiti ku tiyisisa leswaku timhaka hinkwato (xik. LED; ndzhawu, timali ta tindlu ta masipala) ti na munhu un?we loyi a nga na vutihlamuleri.
Komiti leyintshwa ya ku rhangela ya IDP va fanele ku va ni vutihlamuleri bya ku sungula Foramu ya vuyimeri bya IDP hi ku:
Ku hlamusela marito ya ku kombisa na ndlela ya swirho swa Foramu ya vuyimeri bya IDP.
Ku tivisa vaaki (xik: ku hangalasa mhaka) hi ku sungula Foramu ya vuyimeri bya IDP na xikombelo xa ku nyikana hi xikombelo lexi humaka eka lava swi nga khumbhaka / mintlawa ya vaaki leyi kombaka swikongomelo, tinhla, migingiriko, ntsengo wa swirho na tsalwa ra milawu;
Ri kombaka
Lava swi va khumbaka lava nga engeteriwa na lavo ka va nga ti lulamisanga / mintlawa leyi nga yimeriwangiki leyi nga lavaka ?qhweta nkulu? leri nga ta yimela swirilo swa vona
Maqhweta lama swi kotaka
Vanhu lava nga ni switirho
Vatirhi lavakulu va hofisi.
Ku hlawula mintlawa leyi swi kotaka / swirho leswi nga hlawuriwa ku ya hixiyimo.
Ku nyikana hi ntlawa wa nsusumeto / swirho swa khasele lowu nga tsundzukiwaka; na
Ku hlawula swirho na ku byela vaaki va xikaya.
Loko mufambisi wa masipala ku nga ri mufambisi wa IDP mufambisi wa masipala u ta fanela ku ehleketa hi:
Mintirho na matimba leyi faneleke ku hlawuriwa.
Vutihlamuleri lebyi nga sala hi mufambisi wa masipala / vutihlamuleri; na
Tindlela ta muchini ta ku rhiphota.
Komiti ya ku rhangela IDP ku:
Sungula tikomiti leti ntsongo (leswi kotekaka) na ku ehleketa hi vunghana / tindlela ta muchini ta ku rhipota.
Ku hlawula mutsari.
XILETELO LEXI NGA ENDZENI
KOMITINKULU / MEYARA NKULU / KOMITI YA TIKHANSELARA.
Komitinkulu ku meyara nkulu wa masipala kumbe, loko masipala a nga ri na komiti nkulu kumbe meyara nkulu, komiti ya khansele leyi nga hlawuriwa hi khansele ya masipala va fanele:
Vafambisi ku tshaha.
Va nyika mintirho hi mhaka leyi eka mufambisi wa masipala; na
Ku nyikana hi pulani leyi tshahiweke eka huvo ya masipala leswaku va yi amukela.
Swivumbeko leswi swi sunguriwile khale naswona swi laviwa hi Municipal Structures Act ku nga ri swivumbeko swo karhi swa IDP ya masipala.
Swi pfumeleriwile leswaku vutihlamuleri bya ku fambisa ku tshahiwa ka IDP byi nyikiwile mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP ematshan?weni ya mufambisi wa masipala.
Mufambisi wa masipala, kumbe mufambisi wa IDP ematshan?weni ya yena, i munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya ku rhangela ndlela ya ku pulana leyi nga hlanganisiwa ku antswisa ndlela leyi. Ku hlawuriwa ka munhu wa ntiyiso I ka nkoka eka ndlela ya IDP naswona yi lava ku endliwa tani hi xitepe xo sungula lexi ya ka eku lulamisela ndlela ya ku pulana ku suka loko mufambisi wa IDP a ri munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya ndlela ya ku pulana.
Mufambisi wa IDP u fanele ku va munhu loyi a nga tiyimisela loyi a nga na mpfumelelo wa ku katsa lava swi va khumbaka.
Nkarhi lowu nga susumetiwa vukombeti bya mufambisi wa IDP
Vutihlamuleri bya ku lulamisela ndlela ya ku pulana.
Vutihlamuleri bya siku na siku bya ku fambisa ndlela ya ku pulana hi ku langutisa nkarhi, switirhisiwa, vanhu ku tiyisisa:
Ku katsiwa ka vatkangi hinkwavo ku ngopfu ? ngopfu vatirhi va le hofisi.
Leswaku minkarhi ya landzeleriwa.
Leswaku ndlela ya ku pulana yi ringanisiwile hi ku anama na ku leha naswona, yi ya hi swilaveko swa tiko na swa xifundza ? nkulu.
Leswaku swikongomelo swa ku tirha swi endliwile, na
Leswaku leswi swi lavekaka eku heteleleni swi tsariwile.
Ku va mutshami wa xitulu xa komiti ya ku rhangela.
Ku fambisa ka vatsundzuxi.
KOMITI YA VURHANGERI YA IDP
Komiti ya vurhangeri yi fanele ku tirha hi xitekiniki leyi nga na tinhloko ta tindzawulo leti nga ti nyikela na vatirhi va hofisi lavakulu lava nga ta seketela mufambisi wa IDP ku tiyisisa ndlela ya pulani leyi oloveke. Mufambisi wa IDP u fanele ku va ni vutihlamuleri bya ndlela kambe u ta va loyi a nyikela vanhu mintirho eka swirho swa komiti ya vurhangeri. Eka vamasipala laha ku nga na vatirhi lava nga fanela va lhansele lava lavaka ku va xiphemu xa komiti ya vurhangeri va fanele ku katsiwa. Hikokwalaho eka timhaka nandzeleriso wa ntiyiso wu fanele ku landzeleriwe.
Nkarhi lowu nga susumetiwa wa vurhangeri bya mufambisi wa IDP.
Ku nyikana hi nkarhi na wa ku langutela wa ku hambana ? hambana ka migingiriko.
Tidyondzo ta vulavisisi ta khomixini.
Tsundzuka na ku vulavula hi:
Leswi humaka eka tikomiti letintsongo, swipanu swa ku hlaya na vatsundzuxi.
Leswi humaka eka xiphemu xa ndzawulo ya xifundzankulu na lava seketelaka.
Ku fambisa, nkomiso na ku humesa matsalwa lama nga kumeka.
Va endla switsundzuxo swa leswi faneleke ku va endzeni.
Ku lulamisa, ku letela na matsalwa ya nhlengeletano.
Nkatsakanyo lowu nga susumetiwa wa komiti ya vufambisi yo rhangela.
XIYAXIYA
Leyi mutshami wa xitulu a nga:
Mufambisi wa masipala na / kumbe mufambisi wa IDP
Matsalana:
Mutirhi wa hofisi ya masipala.
Nkatsakanyo:
Tinhloko ta tindzawulo kumbe vatirhi nkulu va hofisi.
Komiti ya vurhangeri ya IDP yi nga sunguriwa hi komiti ? ntsongo ku endlela migingiriko yo karhi na leswi humaka eka yona leswi faneleke ku katsa vanhu ehanhdle ka komiti ya vurhangeri.
Mutirhi wa masipala u fanele ku thoriwa ku lulamisela, ku letela na matsalwa ya nhlengeletano. Ntirho wu fanele ku va wa mupulani wa masipala kumbe munhu loyi a tirhaka ntirho wo fana na lowu.
Ku ya hi byongo bya chapu, vuhambanyisi bya mahungu na swirhambo, mitirhi u fanele ku seketeriwa hi mufambisi wa tiko.
FORAMU YA VUYIMERI BYA IDP
Foramu ya vuyimeri bya IDP i xivumbeko lexi vumbisisaka xi tlhela xi tiyisisa vuyimeri na ku tirhelana eka ndlela ya IDP. Ku hlawuriwa ka swirho ku ya eka Foramu ya vuyimeri ya IDP ku fanele ku vekeriwa eka ndlela yo hlawula leyi tiyisisaka vuyimeri bya swa mbango na rihanyo.
Nkarhi lowu nga susumetiwa wa vuyimeri bya Foramu ya IDP
Yimela ku rhandza ka valandzeri lava nga eka ndlela ya IDP.
Nyikana hi matirhelo ya muchini a ku endlela ku angulana, burisana na ku endla xiboho exikarhi ka lava swi va khumbhaka ku katsa na mfumo wa vamasipala.
Tiyisisa mbulavulo exikarhi ka vatirhi va vuyimeri bya lava swi va khumbaka ku katsa na mfumo wa masipala.
Ku kambisisa ku tirha ka ku pulana na ndlela ya ku sungula.
Nkatsakanyo lowu nga susumetiwa wa vuyimeri bya Foramu ya IDP
Mutshami wa Xitulu ku nga
Xirho xa komitinkulu kumbe meyara ? nkulu kumbe xirho xa komiti ya tikhanselara leti nga thoriwa.
Matsalani
Komiti ya vurhangeri ya IDP
Nkatsakanyo
Swirho swa komiti nkulu.
Tikhanselara (ku katsa tikhanselara leti nga swirho swa ya xifundzankulu na lava nga switulwini leswi nga fanela swa tikhanselara)
Mutshami wa xitulu wa komiti ya wadi.
Tinhloko ta tindzawulo / vatirhinkulu va hofisi.
Vayimeri va mintlawa leyi nga hlawuleka va lava swi va khumbhaka.
Qhweta ra ntlawa lowu nga tilulamisangiki.
Vanhu va switirho
Vayimeri va vaaki (xik. Foramu ya RDP).
XIYAXIYA
Ku lulamisela, ku letela na matsalwa ya nhlengeletano na chapu ya foramu ya vuyimeri bya IDP yi nga lava ku seketeriwa hi mupulani wa le henhla; e.g sentara ya PIMS
Timhaka leti nga susumetiwa leti fanele ku tsundzukiwa eka papila ra ku tikhoma ra foramu ya vuyimeri bya IDP
Papila ra ku tikhoma ri fanele ku langutisa timhaka to fana na:
Xedulu ya minhlengeletano (ndlela leyi swi humelerisaka xiswona na ku swi nghenela)
Ajenda, vuleteri na matsalwa ya nhlengeletano.
Ku twisisa ka swirho hi leswi va faneleke ku swi endla tani hi vayimeri va xifundza xa vakheti.
Nhlamulo yo huma eka xifundza xa vakhethi.
Ntsengo lowu lavekaka ku amukela.
Ntlhantlho wa swiphiqo.
Masipala wa xifundza malunghiselelo ya huvo.
Swivumbeko swo fana swi ta laveka eka xiyimo xa xifundza eka IDP ya xifundza.
Nkatsekanyo wa foramu ya vuyimeri bya masipala wa xifundza wu fanele ku katsa tikhanselara hinkwato ta DM na ku tiyisisa vuyimeri bya swa mbangu, ku katsa lava swi va khumbhaka hi ku hangalaka ka xifundza na vayimeri va timhaka ta xifundza hi ku hangalaka.
XIFANISO 3: MALUNGHISELELO LAMA NGA SUSUMETIWA YA HUVO.
Khansele
Komiti ? nkulu kumbe
Meyara nkulu kumbe
Khanselara leyi ya
Thoriwa
Mufambisi wa
Masipala
Komiti ya Foramu ya vuyimeri bya IDP
Xipanu xa ku tirha Swivumbeko Komiti ya
Xa projeke swa lava Wadi
Swi va
Khumbhaka
Ndlela ya ku Tindlela na 4. MATIRHELO YA MUCHINI
Pulana matirhelo ya NA TINDLELA TA NTIRHISANA
Muchini ku WA VAAKI.
Endlela ntirho
RIMBA wa vaaki na lava
Swi va
Khumbhaka
Yin?we ya swilo swa nkoka emahakeni ya ku hlanganisa ndlela ya ku pulana na ku antswisa eka ku katsakanya ka vaaki na huvo ya lava swi va khumbhaka eka ndlela leyi. Ku tirhisana ka vanhu lava swi va khumbhaka naswona va swi tsakela ku tiyisisa leswaku IDP yi vulavula hi timhaka ta ntiyiso leti nga na vutivi hi vaaki va masipala. Xiphemu xa 3 laha henhla xi vulavula hi malunghiselo lamantsongo lama lavaka ku sunguriwa eka ku tiyisisa ku tirhisana ka ntiyiso. Xiphemu xi ta ya emahlweni xi nyikana hi ndzetelo wa xin?wana lexi masipala a lavaka ku xi ehleketa loko a antswisa ku tirhisana ka vaaki hi tindlela leswaku va ta hlangana hi ndlela ya vona ya ku pulana na ku antswisa. Ku kuma vutivi byo hlayanyana eka mhaka ya xinawu na papila ra milawu ra rimba ra vaaki na lava swi va khumbhaka eka timhaka ta mfumo xikaya, vamasipala va fanele ku yisa xiletelo xa I ?swiletelo swa hinkwavo swa IDP? Xiletelo IV (?Bokisi ra switirho?) swi nyikana hi switirho na matshalatshala ya ku tirha.
A MIGINGIRIKO NA LESWI KUMEKAKA LESWI FANELEKE KU LULAMISERIWA
Leswi lavekaka loko ku hetiwile
Ndlela ya leswaku vaaki va swi tirha hi ku amukela khansele.
Ndlela leyi nga susumetiwa
Komiti ya vurhangeri ya IDP yi vumbile nsusumeto wa matshalatshala yi lungutile swilaveko swa ku yelana na nawu wun?wana na wun?wana xik. Kavanyisa ra 4 ka Municipal Systems Act na milawu ya IDP
Nsusumeto wu nyikiwa khansele leswaku wu ta tsundzukiwa na ku amukeriwa.
Loko matshalatshala ma amukeriwile hi khansele, komiti ya vurhangeri ya IDP yi na vutihlamuleri bya ku yi sungula.
Komiti ya vurhangeri yi yimela matshalatshala ya nhlengeletano yo sungula ya foramu ya vurhangeri bya IDP.
B NSUSUMETO WA LESWI NGA ENDZENI
Nsusumeto wa leswi nga endzeni
Ndlela ya ku tirha yi fanele ku va ni xiboho eka timhaka to fana na:
Mintirho ya vanhu vo hambana ? hambana enkarhini wa ndlela ya ku tirha (xik. Tikhanselara, komiti ya ku rhangela ya IDP, muyimeri wa Foramu ya IDP, vatirhi van?wana va hofisi, vatsundzuxi na van?wana na van?wana)
Tindlela ta ku tlakusa vuyimeri bya mintlawa leyi nga hlanga ? hlangana.
Tindlela hi tlhelo ra mintirho ya muchini ya swiphemu swo hambana ? hambana swa maendlele.
Switirho leswi nga kona swa ku tirha.
Nkarhi wa nhlengeletano / chapu.
Ndzhawu leyi nga fanele laha ku nga khomeriwaka nhlengeletano / chapu.
Ku vekiwa minkarhi wa ku pfumelelo tinhlamulo, swivulavulelo, miehleketo
Switirho leswi nga fanela swa ku tirha.
Ndlela ya ku hangalasa mahungu.
Tindlela ta ku koleka na ku amukela swilaveko swa vaaki (ku katsa mapapila ya leswi nga ta kumiwa endzhaku.)
C TIMHAKA LETI FANELEKE KU LANGUTIWA LOKO KU ENDLIWA MATSHALATSHALA YA KU TIRHA KA VAAKI
Masipala u fanele ku langutisa leswi landzelaka loko va tshaha ndlela ya ku tirha:
Milawu ya ku tirha ka vaaki
Khansele leyi nga hlawuriwwa hi yona leyi nga ta teka xiboho hi IDP. Ntirho wa demokrasi, ya ku tirha, ku byela hinkwavo lava swi va bohaka naswona va twanana na vona hi timhaka tin?wana. I ndlela yin?wana ya ku nyika lava swa va khumbhaka ku nyikana hi vonelo ra xiboho lexi nga teka hi khansele.
Ku tiyisisa ku tirha ka vaaki, nawu wu lava leswaku vamasipala va vumba ndlela ya ntiyiso leyi nga ta pfuna hi ku tirha. Lexi i xilaveko xintsongo, hambi swi ri tano, a swi ringananga. Vamasipala va na vutihlamuleri bya ku nyika vaaki matimba na lava swi va khumbhaka ku ri va swi nghenela. Leswi swi fanele ku endliwa ngopfu ? ngopfu ku ya hi mintlawa leyi tsoniweke ku ya hi swiyimo ni ntikelo wa masipala.
Ku tirha loku nga vumbiwa: Vamasipala vo tala lavantshwa i lavakulu ngopfu ku ya hi vukulu bya vanhu na xifundza ku pfumelela ku tirha loku kongomeke eka vunyingi bya vaaki hi ndlela yikulu leyi nga pulaniwa. Ku va kona ka ku pulana ka ku hlanganisa ku antswisa,, hikokwalaho ku lava milawu leyi nga hlantsweka na ku va kona loku nga vumbiwa. Vamasipala vo tala lavantshwa va kulu ku ya hi vukulu na xifundza xa ku pfumelela ku va kona ka vaaki hi ndlela yikulu ya ku pulana. Ku va kona ya ku hlanganisa ku antswisa ku pulana, hikokwalaho yi lava milawu ya ku twisiseka na tindlela leti nga hlawuriwa:
I mani a faneleke ku va kona.
I mani loyi a nga ta ka a vi kona, kambe a fanele ku tsundzukiwa eka timhaka tin?wana (xik. Vamasipala lava hlanganeke).
Xana ku va kona loku nga kongoma ku fanele ku va kona eka timhaka tihi.
Ku hambana: Ndlela leyi ku va kona ka vaaki ku nga vumbiwa ku fanele ku nyikana hi ndzhawu leyi nga nava ya ku endlela ku hambana exikarhi ka xifundza xa vamasipala ku ya hi:
Ndhavuko yo hambana ? hambana
Xinuna / xisati
Ririmi
Xiyimo xa dyondzo
Ntsengo wa ku va kona wu nga vekiwa eka xiyimo lexi nga ta pfumeleriwa loko vatlangi va nkoka va tivisiwa leswaku swi ta ya hi ku rhandza ka vona ku va eka nkatsano eka ndlela ya ku pulana naswona a hi ntirho lowu va nga ta wu hakeleriwa.
Eku antswiseng matshalatshala ya ku va kona, masipala u fanele ku tiyisisa leswaku ku vumbiwa swiyimo leswi nga kotekaka eku endlela ku va kona ka vaaki loku nga ka ntiyiso naswona lowu nga humelela.
Ku vumba swiyimo swa ku va kona ka vaaki
Ku tivisa vaaki na swi va khumbhaka:
Vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku tivisiwa hi xikongomelo xa masipala xa ku sungula hi ndlela ya ku pulana leyi hlanganisiweke ya ku antswisa. Hi ku endla hi ndlela leyi masipala u fanele ku tiyisisa leswaku tindlela leti nga fanela ta midiya (xik. Xitichi xa rhadiyo xa vaaki, maphepha ya mahungu endzeni ka akhawunti ya masipala na swin?wana na swin?wana) swi tirhisiwa leswaku mahungu ya ta kota ku fikela vanhu vo tala hi laha swi nga kotekaka. Ku hava lava swi va khumbhaka va fanele ku titwa va nga laviwi kumbe va nga ri va nkoka. Eku hlawuleni ka ndlela leyi nga fanela ya midiya, masipala u fanele ku languta nxavo wa ku tirhisa matirhelo lawa ya muchini. Xikombiso, swi nga va swa nxavo wa le henhla ngopfu ku hangalasa mhaka eka phepha ra mahungu, hikokwalaho leyi yi nga mhaka leyi nga ta ka yi nga hi pfuni.
Vanhu hinkwavo lava swi va khumbhaka na lava swi tsakelaka va ta rhammiwa ku va kona:
Mihlengeletano ya vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku rhambiwa leswaku va ta tsarisa tani hi swirho swa foramu ya vuyimeri bya IDP. Masipala na yena u fanele ku endla mahungu ya lava nga ta ka va nga vi kona tani hi foramu ya vuyimeri, kambe va ta lava ku tsundzukiwa eka switeji swo hambana ? hambana swa ndlela ya vufambisi.
Matirhiselo ya ririmi leri nga fanela:
Matirhiselo ya ririmi leri nga fanela swi pfumelela hinkwavo lava swi va khumbhaka ku va kona va nchunchekile. Komiti ya vurhangeri ya IDP yi fanele ku tsundzuka xilaveko xa ku kumisisa toloki leyi nga ta yimela nkarhi laha van?wana va lava nga ta va kona va nga ta ka va nchunchekangi hi matirhiselo ya ririmi rin?wana.
Ku hlawula ndzhawu ya kahle:
Tindzhawu leti nhlangeletano ya vaaki yi ta ku byela leswaku vanhu va ta ta hi xitalo. I swa nkoka ku ri ndzhawu leyi yi nga kamberiwa ku olova hi hinkwavo lava swi va khumbhaka. Xik. Yi fanele kuri vanhu va kota ku fika loko va tirhisa swikhandziyi swa hinkwavo leswaku lava pfumelaka mimovha ya vona va ta kota ku fika.
Ku hlawuriwa ka nkarhi wa nhlengeletano
Nkarhi lowu wa nhlengeletano ya foramu ya vayimeri va IDP wu fanele ku angarheta vanhu hinkwavo na swirho. Komiti ya vurhangeri bya IDP yi fanele ku sungula nkarhi lowu koriwisaka vanhu hi xitalo ku ri va nga khoma nhlengeletano. Masiku ya ku hela ka vhiki ma fanele ku tsundzukiwa.
Loko nhlengeletano wa vuyimeri bya IDP wu lehile ngopfu ku ta fanela ku nyikiwa swo dya, ku fanele ku tsundzukiwa leswi tsakelaka hi vanhu Xik. Halaal,matsavu na swin?wana na swin?wana.
Vayimeri va komberiwa ku vikela vanhu na swirho swa tinhlengeletano ta vona
Ku pfumelela nkarhi wa kahle wa vuyimeri bya ku va kona, vaaki na vayimeri va lava swi va khumbhaka va fanele ku nyikiwa nkarhi wo ringanela (mavhiki 2-4) ku ri va lunghiselela nhlengeletano kumbe chapu na ntlawa, vaaki na tihuvo leti va nga ti yimela, mhaka leyi yi nga si vulavuriwa na vuyimeri ya vurhangeri bya IDP. Leswi swi fanele ku tsundzukiwa loko nongonoko na nkarhi wu antswisiwile. Swilaveko swa vuyimeri ku ri va nyikana hi xiviko eka lava va yimeriwaka eka leswi nga ta tekiwa endzhaku ka chapu / nhlengeletano ya vuyimeri bya foramu ya vurhangeri bya IDP yi fanele yi katsiwa eka milawu ya ku tikhoma.
Nkarhi wa lava swi va khumbhaka ka vulavula ematshan?weni ya tsalwa leri nga tshahiwa.
Matsalwa lama nga tshahiwa ma fanele ku kumiwa hi vanhu hinkwavo, vaaki na lava swi va khumbhaka. Ku fanele ku nyikiwa mavhiki manharhu leswaku komiti ya wadi,, ntlawa wa lava swi va khumbhaka na mintlawa leyi swi tsakelaka na vaaki ku burisana hi nawu lowu nga tshahiwa eka tsalwa eku hangalaseni, na ku vulavula hi vona. Foramu yi nga si hetisisa ntshaho. Nkarhi wu ta vekeriwa etlhelo eka nongonoko.
Tinhlengeletano ta huvo leti faneleke ku amukeriwa.
Tinhlengeletano ta huvo leti nga amukeriwa hi IDP ti fanele ku pfuleriwa vanhu hinkwavo.
Tsalwa ra IDP ri fanele ku fikeriwa hi lava swi va khumbhaka hinkwavo.
Tikhopi ta IDP leti nga hetiseka ti fanele ku va kona eka vaaki hinkwavo na lava swi va khumbhaka. Swi nga pfuna ngopfu ku komisa leswi nga ta humelela endzhaku ka ku pulana xik. Xivono xa masipala, swikongomelo na swin?wana na swin?wana eka marimi yo hambana hambana lama fambelanaka na xifundza xexo xa masipala.
Ku khutaza vaaki va kona.
Mfumo wa masipala, ku ya hi komiti ya IDP na tikhanselara, va fanele ku tirhisa matshalatshala hinkwawo, ehenhla na ku tlula ku vumba xiyimo lexi nga fanela, ku khutaza vaaki leswaku va va kona.
Ku khutaza ka ntiyiso ku fanele ku va eka mintlawa ya rihanyo leyi nga hlanganisiwa kahle na leyi nga riki na matimba lama faneleke ku tlakusa ku rhandza ka vaaki. Xik. Ndlala, va vasati, swigono, lava nga ni malembe yo karhi (lavantshwa, swisiwana na vadyuhari) na van?wana na van?wana masipala u fanele ku kumisisa tindlela ta ku tiyisisa vuyimeri bya vona eka Foramu ya vuyimeri bya IDP
Wun?wana wa matirhelo ya muchini leyi tiyisisaka ku va kona ka ntlawa lowu i ku fambisa ti-NGO kumbe vanhu lava tirhaka va ka ri va tiyimiserile leswi yimelaka leswi va swi rhandzaka.
SWILETELE SWA KU LANGUTANA NA KU VA KONA KA VAAKI
Ku va kona ka vaaki a ku ringanana hi ku fambelana eka xiteji xin?wana na xin?wana xa ku pulana naswona a hi tindlela hinkwato ta ku va kona ti fanelaka xitepe xin?wana na xin?wana xa ku pulana. Ku hunguta ntsengo wa ku va kona, ku hunguta ku karhala, na ku nangutisisa ntikelo wa ku va kona matirhelo ya muchini ya ku va kona ya fanele ku hambana ku suka eka xiteji lexi ku ya eka xin?wana. Komiti ya vurhangeri bya IDP yi fanele ku twisisa kahle xiletelo xa III (maendlelo) ku ri kona na switirho swa ku va kona swa swiyimo swo hambana hambana. Swiletelo leswi landzelaka swi nga pfuna vaMasipala ku tiboha hi switirho leswi nga fanela swa swiyimo swo hambana hambana.
Xiyimo xa ku pulana Matirhelo ya muchini ya ku va kona
Ku Xiyaxiya
Tinhlengeletano ta vaaki leti nga hleriwa hi tikhanselara.
Tinhlengeletano ta lava swi va khumbhaka
Matshalatshala
Tiechapu ta xiyimo xa matshalatshala ya xifundza, hi vayimeri va vamasipala hinkwavo, xiphemu xa xifundzankulu na tindzgawulo ta tiko na vayimeri lava nga hlawuriwa va lava swi va lavaka na vanhu va mintirho.
Vayimeri va Foramu va IDP eka mfumo xikaya.
Ku hlohletela njekanjekisano wa hangalaso ku ya hi swilo swa fana na tihuvo ta ku yingisela, nhlengeletano ya va maphepha ya mahungu na swin?wana na swin?wana.
Ku Pulana Projeke a Tiprojeke / minongonoko hi masipala wa xikeyili xo anama.
b Tiprojeke ta xikaya ta vaaki.
Tikomiti ? ntsongo ta xitekiniki hi vayimeri vatsongo va lava swi va khumbhaka eka mintlawa / kumbe vaaki va xikhale.
N?wangulano exikarhi ka tikomiti leti hlawuriweke na vaaki lava swi va khumbhaka / lava swi va bohaka.
Ku hlangana
Foramu ya vayimeri bya IDP.
Ku amukela
Mbulavula wo anama wa vaaki / switsundzuxo swa ndlela eka tikomiti hinkwato / mintlawa ya lava swi tsakelaka.
Nkarhi wa ku vulavula na vaaki na mintlawa ya lava swi va khumbhaka.
Ku kambela na ku sungula
Foramu ya vuyimeri bya IDP
Ndlela ya Nongonoko wa ku 5. KU TSHAHA NONGONOKO WA
Pulana tirha hi Rimba ra KU TIRHA.
Nkarhi na
Switirhisiwa leswi
RIMBA lavekaka
Nongonoko wa ku tirha i xiphemu xa ndlela ya ku pulana kutani ku hava xin?wana ehandle ka pulani ya bindzu lexi hlamulaka swivutiso: xana i ncini lexi faneleke ku endliwa, rini, xi ta teka nkarhi wo tani hi wihi, i mani a nag na vutihlamuleri, i mani a katsiwaka naswona i switirhisiwa swihi leswi faneleke ku tirhisiwa. Nongonoko wa ku tirha wu fanele ku tiviwa hi vatlangi hinkwavo lava nga kona eka ndlela ya IDP ka tiyisisa ku va kona na ku ringanana. To tshaha nongonoko wa ku tirha i swa nkoka ku tivana na ku twisisa, xiletelo xa III na ku tsundzuka RIMBA ra xifundza. A hi mahungu hinkwavo lama lavekaka eka nongonoko wa ku tirha a nga va kona hi xiyimo xa ku lulamisa. Migingiriko yin?wana yi nga katsiwa yi tlhela yi hlamuseriwa endzhaku. xik. Ntsena loko timhaka ta nkoka ti tiveka, xana xilaveko xa vundzeni bya vuxiyaxiya byi va lebyo hlantsweka eka komiti ya IDP na ku amukeriwa hi komiti nkulu ya huvo kumbe meyara kumbe komiti leyi nga hlawuriwa hi tikhanselara.
A MIGINGIRIKO YO LULAMISA NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU.
Leswi faneleke ku kumiwa leswi nga fanela.
Nongonoko wa ntirholowu nga vekiwa ehenhla ka swiphemu swa IDP na migingiriko ya ku pulana yi katsa na:
Migingiriko / mintirho / leswi nga ta endliwa ku lunghiselela, ku ti boha na ku hetisisa nghingiro wa pulani yin?wana na yin?wana.
Vito ra munhu loyi a faneleke ku fambisa, ku letela na / kumbe ku tsala migingiriko ya ku pulana.
Siku ro sungula na nkarhi lowu nga ta tekiwa.
Mavito ya vanhu / swivumbeko leswi faneleke ku katsiwa naswona njhani (xik: ku ya eka nhlengeletano / ku vulavula) na;
Switirho leswi lavekaka (vatsundzuxi / tindzhawu / ku sweka / swa timali / ku hundzuluxa) na ntsengo wa nxavo.
Tafula kumbe xivumbeko xi nyikiwile eka Namarhete wa 2
Ndlela leyi nga susumetiwa
Mufambisi wa IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP va fanele ku:
Tsundzuka migingiriko ku ya hi xiyimo na minkarhi leyi nga susumetiwa ku suka eka xiletele xa III na mbulavulo wa xifundza.
Ku nyikana hi nongonoko wa migingiriko wa chapu ya Rimba ra xifundza.
Va vulavula va tlhela va pfumelelana hi nongonoko wa Rimba ra xifundza tani hi masungulo ya nongonoko wa masipala.
Amukela nongonoko wa ku tirha eka timhaka ta xikaya ku tsundzukiwa Rimba ra DM.
Ku hetisisa nongonoko wa ku tirha hi:
Ku tsundzukiwa swivumbeko swa tihuvo na ku hlamusela mintirho na vutihlamuleri endzeni ka swivumbeko sweswo.
Ku katsa ku ringanisa migingiriko.
Ku katsa ku va kona ka vaaki, na
Tivisa switirho leswi lavekaka (vatsundzuxi, ndzhawu, swakudya)
B SWILETELO LESWI NGA ENDZENI
Timhaka leti faneleke ku tsundzukiwa hi Rimba ra nkarhi na nongonoko wa ku tirha.
Tafula ra Rimba ra minkarhi ra Namarheto wa 1 ri fanele ku tsundzukiwa loko ku tshahiwa nongonoko wa rimba na wa ku tirha.
Nongonoko wa ku tirha wu fanele ku tsundzuka timhaka ta xikaya (xik. Ku khomiwa ka nhlengeletano ya huvo) swi tlhela swi ringanisiwa hi nkarhi hi ndlela ya bajete ya masipala, ku tsundzukiwa mali leyi faneleke ku bajeteriwa migingiriko tani hi xiphemu xa ndlela ya IDP.
Ku tiyisisa leswaku leswi va nga ta swi kuma swa ndlela ya IDP a yi korwisa eka masipala, Huvo ya masipala yi ta lava ku tsundzuka na ku kombela ku hundzuka ka leswi nga ta kumiwa eka yona ndlela leyi ku ri leswi swi humelela hi ehleketa ndlela leyi nga tsundzukiwa eka xiphemu laha leswi nga ta kumiwa hi xiphemu xin?wana na xin?wana:
Ku nyikana eka Foramu ya vuyimeri bya IDP, ku kombisa leswaku ndlela leyi yi nga humela emahlweni ntsena loko yi amukeriwile.
Swi tsariwile etafuleni swi, tlhela swi buriwa hi huvo ya masipala.
I swa nkoka ku ri loko huvo ya masipala yi tsundzuka leswi nga ta kumiwa endzhaku hi ndlela ya IDP, ndlela leyi yi humela emahlweni kutani a yi yimisiwanga hambi leswi kumeka endzhaku swi nga korisi. Swivulavulo swo huma eka huvo ya masipala swi ta katsiwa eka vona swi xiyaxiyiwile.
Ndlela ya
Ku Pulana 6. TIRHELO RA MUCHINI
Tirhelo ra muchini NA TINDLELA TA KU
na tindlela ta RINGANISA
RIMBA ku ringanisa
Ndlela ya pulana ya IDP i ndlela ya xikaya, leyi lavaka leswi nga kumiwaka na nseketelo wo huma eka swiphemu swa switeji swo hambana hambana swa mfumo. Ku nga si sunguriwa hi ndlela ya ku pulana masipala u fanele ku twisisa laha ku ringana ku faneleke ku va kona naswona njhani, laha tirhelo ra muchini, leswi swi kumiwa. Ku ringanana ka tindlela na matirhelo ya muchini lama ku nga xiphemu xa ndlela ya ku pulana na rimba. Swi fanele ku kumiwa exikarhi ka masipala wa xikaya na wa xifundza, naswona vanhu hinkwavo lava swi va khumbhaka va fanele ku byeriwa hi ku ringanana loku.
Ku na tinxaka timbirhi letikulu ta ku ringanisiwa leti lavekaka.
Exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi khumbiwaka ku tiyisisa leswaku ku pulana ka vona na timhaka leti ti langutisiwile ti tlhela ti vulavuriwa hi ku katsana. Xifundza xi na ntirho wa ku tiyisisa leswaku ku ringanana exikarhi ka masipala wa xikaya ku ta va kona rini.
Exikarhi ka mfumo ? xikaya (vamasipala / swifundza) na swiphemu swi?wana, ngopfu ngopfu xiphemu xa xifundza ? nkulu / tiko na tindzawulo na lava nyikanaka hi ntirho (xik. ESKOM, Telkom) ku tiyisisa leswaku IDP yi va eka xiyimo xin?wana na nawu wa tiko na wa xifundza ? nkulu na swivumbeko leswaku swi ta tsundzukiwa eka ku avelana ka bajete ya tindzawulo na minyikelo ya ku langutisa swo karhi. Ndzawulo ya xifundzankulu ya mfumo xikaya yi fanele ku langutisiwa ku tiyisisa swiphemu hinkwaswo ngopfu ? ngopfu tindzawulo na ku twisisa swilaveke swa ku ringanana na ntirho wa vona exikarhi ka ndlela ya xikaya ya IDP
A MIGINGIRIKO YA KU LUNGHISELELA NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU.
Swilaveko swa leswi nga ta kumiwa
Leswi nga ta kumeka swi hlamuseriwile etlhelo eka tinxaka timbirhi ta ku ringanisa (exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi faneleke / exikarhi ka mfumo xikaya na swiphemu swin?wana / lava nyikanaka hi switirhisiwa):
Nongonoko wa vatlangi lava faneleke ku katsiwa eka ndlela ya ku ringanisa.
Ku ringanisa swiendliwa (tani hi mahungu lama khulukaka na ku katsana ka migingiriko) ku ya hi swiphemu na ku kombetana hi nkarhi na vatlangi lava nga ta katsiwa.
Tirhelo ra muchini ra ku pfuna hi mpfilungano na ku ringanisa vatlangi vo hambana hambana.
Ndlela leyi nga susumetiwa
Ndlela ya ku fika eka tindlela ta ku ringanisa leti ku nga pfumelelana hi tona ku tirhisana na ndlela ya hangalaso ya ku fika eka Rimba.
Komiti ya IDP ya vurhangeri ku tivisa ku ringanisa swilaveko eka xiyimo xa xifundza ya chapu ra rimba leyi nga vekiwa eka xiletelo xa III xa maendlelo.
Eka chapu:
Ku katsa nongonoko wa swilaveko swa ku ringanisa na ku vulavula hi matirhelo ya muchini na ku tiyisisa ku ringanana.
Ku pfumelelana hi tirhelo ra muchini hi nkarhi na vatlangi lava faneleke ku katsiwa, na
Nsusumeto wa njekanjekisano na tihrelo ra muchini ra ku herisa mpfilungano kumbe ku hambana exikarhi ka masipala wa xikaya na xifundza xa xikaya.
DM yi va kona nhlengeletano, ku vulavula loku tsariweka ni xifundzankulu na tindzawulo ta tiko na vanyiki va mitirho ku kunguhata ku ringana ka masipala na xifundza, na swilaveko na leswi nag yimeriwa na ku pfumelelana hi matirhelo ya muchini.
Masipala un?wana na un?wana ku tsundzuka ku ringanana loko va tshaha nongonoko wa ntirho hi rimba ra nkarhi.
B LESWI NGA NDZENI KA SWILETELO
Milawu ya ku ringanisa
Swilaveko swa ku ringanisa swi fanele ku tsongahatiwa ku ri swilaveko swa ku lawula eka xiyimo xa vufambisi.
Matirhelo yo hambana ? hambana ya mafambiselo ma ta fanele ku ringanana ko hambana hambana.
Leswi swi vula leswaku hi langutisa ku ringanisa tirhelo.
Ku veka ntsengo wa swilo leswi ringananaka (tani hi tichapu / mihlengeleta) ku ya eka mali leyi nga ehansi na nkarhi lowu lavekaka.
Ku tirhisa mbulavulo lowu nga kambirhi riqingho / elektroniki / mbulavulo wa ku tsariwa hi laha swi kotekaka.
Mintirho laha va vi kona vo tala lava humaka eka tindzhawu to hambana na swiphemu leswi lavaka muleteri loyi a swi tivaka. Muleteri u fanele ku va ni vutihlamuleri bya maphepha.
Ku vumbiwa ka swivumbiwa leswi katsaka swifunfza ? nkulu, swifundza na vamasipala na swin?wana na swin?wana va nga swi kota ku va tindlela leti kotekaka.
Vamasipala, va xifundza na xikaya, va fanele ku ringanana eka xiyimo ? mbirhi na muakelani wa masipala eka timhaka leti va khumbhaka ha vumbirhi.
Vanhu lava nga susumetiwa lava lavaka ku katsiwa eka ndlela ya ku ringanisa.
Exikarhi ka masipala na swifundza leswi nga fanela:
Mufambi wa xifundza wa huvo ya IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP
Mufambi wa huvo ya xikaya ya IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP.
Exikarhi ka mfumo-xikaya na swiphemu / vatirhi lava nyikaka vutivi.
Mufambisi wa IDP wa xikaya.
Mufambisi wa xifundza wa IDP.
Muleteri wa xifundzankulu / xa tiko eka vatirhi va hofisi ya ndzawulo.
Eka tinxaka leti ta ku ringana ha vumbirhi (exikarhi ka vamasipala na swifundza / exikarhi ka mfumo xikaya na swiphemu swin?wana / vanyiki va mitirhi) mintirho ya vona yikulu ku tiyisisa ku ringanana ku le exikarhi ka masipala wa xifundza.
Mufambisi wa IDP u fanele ku tiyisisa mhaka ya xikaya wu ringanana.
Ndzawulo ya Xifundzankulu ya mfumo ? xikaya yi langute mhaka ya nkoka tani hi muleteri ku tiyisisa ku ringanana eka xiyimo xa le henhla xa xifundza na exikarhi ka swifundza leswi nga endzeni ka xifundza ? nkulu.
Swifundza leswi pfumalaka sentara ya PIMS swi fanele ku hlawula munhu loyi a nga swi kotaka ku fambisa ndlela ya ku ringanisa
Laha mhaka leyi yi nga ehansi ka masipala wa xifundza lexi nga tala (xik. Xifundza lexi nga sunguriwa xintshwa) masipala u fanele ku thola masipala loyi a nga fambelanaka na swona kuri a ta yimile masipala na DM
Nsusumeto wa ku ringanana ku ya xiphemu.
Hikokwalaho ka xiyimo xo hambana xa xiphemu xin?wana na xin?wana ku ringanana ku nga va swa nkoka ngopfu kumbe swi nga vi swa nkoka na tirhelo ra muchini leri nga fanela swi ta hambana. Tafula leri ri susumeta swilaveko switsongo swa ku ringanisa ku ya xiphemu. Minkarhi leyi nga vuriwa laha hansi yi vula ku susumeta nongonoko wa nkarhi lowu nga kombiwa eka namarheto 1.
XIPHEMU
NKARHI MAVHIKI
MIGINGIRIKO YA KU RINGANISA
MASIPALA WA XIKAYA/ XIFUNDZA
MFUMO XIKAYA SWIPHEMU SWI N?WANA
th
Mahungu ya timhaka ta ku longoloxa ku ya eka DC
th
Miehleketo ya ku hlangana eka swiletelo swa xikaya
? 18th
Chapu ra matshalatshala ya xiyimo xa xifundza rd ? 27th
Tiprojeke ta ku pulana eka swikatsiwa swa xitekiniki th ? 30th
Nongonoko wa tisekiniki ehansi ka vutihlamuleri bya xifundzankulu / tisekitara ta tindzawulo ta tiko.
Ku nyikana ka nxaxameto wa IDP
th ? 36th
th ? 37th
Ku endliwa ka xiyimo xa xifundza nkomiso wa ti-IDP ta xikaya
Ndlela ya ku
Pulana Nawu lowu bohaka 7.NAWU LOWU BOHAKA
wa swilaveko swa WA SWILAVEKO SWA
ku pulana KU PULANA
etikweni na ETIKWENI NA
RIMBA xifundzankulu XIFUNDZANKULU
Ku tiyisisa leswaku milawu hinkwayo lye bohaka ya tiko na xifundzankulu na yin?wana milawu, minongonoko, matshalatshala na mali leyi nga kona swa tsundzukiwa eka ndlela ya IDP ya masipala kutani va fanele ku tiva hi mahungu. Kuri va tlakusa na ku hunguta nxavo. Swifundza swi fanele ku nyika vamasipala mahungu lama lavekaka.
A MIGINGIRIKO YA KU LESWI NGA TA KUMEKA ENDZHAKU
Swilaveko leyi nga susumetiwa
Nongonoko lowu nga hlanganisiwa wa xifundza na nawu wa tiko na xifundza ? nkulu ku katsa na nkhetekanyo wa swilaveko (swilaveko swa pulani xa xiyimo xa masipala, swilaveko swa xi nawu tani hi xiphemu xa IDP ku tirhisana na rimba ra ntirhisano, ku endlela ku tatisa hi swa nkoka) (Nongonoko wa nawu wa tiko, vona namarheto 3)
Nongonoko wa milawu yin?wana, minongonoko na matsalwa.
Ndlela leyi nga susumetiwa
DM hi ku seketeriwa hi muleteri wa IDP wa xifundzankulu ku lulamisela nongonoko wa nawu wa xifundzankulu na mahungu man?wana ya nkoka ya xifundza tiko eka chapu ra RIMBA
DM yi fanele ku yisa nongonoko wa chapu ra Rimba, na ku tivisisa hi masipala na tindzawulo ta sekitara ta xifundzankulu, tani hi nawu / minongonoko / swa timali / vanhu lava ku nga vulavuriwaka na vona.
B SWILETELO SWA LESWI NGA ENDZENI
Tirhisa minkarhi wa ku nghenana hi tiseketara ta tiko na xifundzankulu ka sungula vanhu lava u nga vulavula hi ku ringanana na ku tshaha swilaveko swa mahungu ya matsalwa ya milawu, minongonoko na timali, ku tiyisisa leswaku IDP yi kongomisani na sekitara ya swilaveka naswona yi nga tshuneta bajete ya sekitara.
Ndlela ya ku
SWILETELO SWA LESWI Ntsengo wa Pulana
NGA ENDZENI mali ya ndlela ya ku Pulana RIMBA
Ntsengo wa ndlela ya IDP wu fanele ku bajetiwa hi masipala. Bajete yi pfuna tani hi tshaka ra ku endla xikombelo xa ku katsiwa ka timali leti humaka eka xiyimo xa xifundzankulu na tiko. Swi nga pfuna na mufambisi wa masipala ku langutisisa kuri ntsengo wa ku pulana wa twisiseka hi ku fambisana ka swin?wana swa tibajete. Loko nkarhi wun?wana ntsengo wa ku pulana wu vonaka exiyin?weni xa le henhla, munhu u fanele ku langutisisa ndlela ya IDP leyi nga ehansi hi ntsengo kumbe munhu u ta fanela hi ku kombela ku pfuniwa eka vanhu van?wana.
A MIGINGIRIKO YA KU LUNGHISA NA LESWI NGA TA KUMIWA.
Swilaveko leswi nga ta ku humelela endzhaku
Nongonoko wa swilo swa mali leyi nga tirhisiwa eka ntsengo wa yuniti, tinomboro ta tiyuniti na mali ya ntsengo wa swilo eka mhaka yin?we.
Mali yin?wana leyi nga ngeteleriwa.
Bajete ya nkoka / matirhiselo ya swilo leswi nga langutiwa.
Mali ya vatsundzuxi
Mali ya valeteri
Mali ya PIMSS ya mintirho ya kontraka
Mali ya ku hangalasa mahungu
Mali ya tichapu na tinhlengeletano
Mali ya ku kandziyisa
Ndlela leyi nga susumetiwa
Leswi lavekaka swi fanele ku kombisa eka ?Nongonoko wa rimba ra nkarhi na swilaveko swa switirho? ku endlela ku pulane;a migingiriko.
Ku langutisiwile tafula rero, ntsengo wu ta hlayiwa wu tlhela wu komisiwa ku ya hi muxaka wa matirhiselo ya timali.
Loko ku ve mali hinkwayo hi le henhla, komiti ya vurhangeri yi ta fanele ku vulavula hi tindlela na matshalatshala ya ku kuma migingiriko leyi nga kumbe ku larisa ndlela leyi migingiriko ya ku pulana ya ku tshaha.
B SWILETELO SWA LESWI NGA ENDZENI
Tani hi leswi swi nga kotekiki ku nuhetela mali ya ku pulana ku nga si sungula ndlela ya ku pulana hi bajete ya ndlela ya IDP yi ta ringanisa.
Bajete ya ndlela ya IDP ya vukulu bya masipala wa nkhetekanyo B (hi ku wu ringanisa ku nga va ni vanhu va 100 000) mali a yi fanelanga ku hundza R200 000,00.
Swilaveko swa mahungu swi durha ngopfu. Leswi I ntiyiso eka matiko xikaya laha mahungu yo karhi yi nga kona. Eka timhaka leti munhu u fanele ku tiva leswaku a hi mahungu lama nga fanele ku laviwa eku sungula ka ndlela ya IDP ya masipala lontshwa. Ku pulana ko twisiseka ku nga endliwa kahle hi langutile ku ringanisa ka vuswikoti.
Mali ya ku va kona yi nga kona yi nga vekiwa eka xiyimo xa vawikona lava nga swi kotaka va tivisiwa leswaku mhaka leyi yi le ka ku rhandza ka vona ku va va katsiwile eka ndlela ya ku pulana kutani a hi ntirho lowu va faneleke ku wu hakeleriwa.
Ku na tindzawulo to hlaya na vayimeri, lava kumaka xiphemu xa swilaaveko swa ku pulana leswi pfalaka ndlela ya IDP. Vaan?wana va vayimeri tani hi DLA, DWAF, CMIP, LED, ISRD, na swin?wana na swin?wana va yimeriwile ku pfala xiphemu xa ntsengo wa ku pulana, swi tlakusiwile leswaku mintsengo ya ku pulana yi kongomisiwile ku ya hi swilaveko.
RIMBA
Rimba hi rona tsalwa leri ringanisa ka ndlela ya ku pulana exikarhi ka vamasipala na le xikarhi ka masipala na xifundza lexi nga famela. Rimba ri fanele ku antswisiwa eka chapu leri ya hlanganisiwa naswona yi boha masipala wa xifundza na wa xikaya.
A MALUNGHISELELO YA MIGINGIRIKO NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU
Leswi lavekaka leswi nga ta kumiwa endzhaku
Manghenelo
Nongonoko wa rimba
Tirhelo ra muchini na tindlela ta ku ringanisa na ku tsundzuka (vona kavanyisa ka 6.)
Tipulani leti bohaka hi ta xinawu na swilaveko swa ku pulana (vona kavaanyisa ka 7)
Milawu na swilandzelelo swa ku kambisisa ndlela ya ku pulana na Rimba ra ku ncinca.
Ndlela leyi susumetiweke
Nhlengeletano wa xifundza wa vafambisi va IDP ku:
Ndlela ya ku pulana na ndlela ya ku vulavula.
Ndlela ya ku seketela
Vamasipala va tshaha milongolongo ku ya hi swilaveko swa ku ringanisa
Xifundza xi fanele ku lulamisa chapu na nongonoko wa wa nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana.
Chapu ya rimba ra xifundza ku:
Lulamisa minongonoko ya vun?we na ku pfumela eka nongonoko wa Rimba.
Ku vulavurisa na swilaveko swa ku ringanana na tirhelo ra muchini, na
Ku antswisa na ku pfumelelana hi nawu lowu bohaka na matsalwa lama lavekaka.
Ku amukeriwa ka rimba hi huvo ya xifundza.
Rimba leri nga ta tsundzukiwa hi vamasipala hinkwana lavo nga eka mindzilikano ya xifundza loko a ri ku lulamiseleni ndlela ya ku pulana.
B SWILETELO LESWI NGA ENDZENI
Nongonoko wa Rimba i nkomiso wa nongonoko wa migingiriko ya xifundza na nongonoko wa migingiriko ya masipala leyi languteke migingiriko ya xifundza hinkwaxo lexi, lavaka ku tekiwa xikan?we hi ndlela leyi landzeriweke. (xik chapu ya xifundza hinkwaxo). Hi marito man?wana xitirho xa ku ringanisa exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi lavekaka.
Tindlela na milawu ya ku kamba ndlela ya ku pulana na mihundzulo ya rimba.
Masipala un?wana na un?wana u ta va na vutihlamuleri bya ku kamba ndlela ya vona ya ku pulana na ku tiyisa leswaku ndlela ya ku pulana ya landzeleriwa tani hi leswi ku nga pfumelelana.
Tindlela leti nga susumetiwa ta ku hambana:
Sungula komiti ya vafambisi va IDP lava hlanganaka ku langutisa ndlela na ku ehleketa hi leswi fanelaka ku hundzuriwa
Masipala un?wana na un?wana ku tivisa masipala wa xifundza hi ku hambana ka nongonoko wa migingiriko leyi khumbhaka migingiriko ya xifundza hinkwaxo. xik. Ku tlhelerisiwa endzhaku ka timhaka ta masipala leti nga lemukiwa na chapu ya matshalatshala ya swilaveko leswi nga tlheriseriwa endzhaku.
DM yi na matimba ya ku teka xiboho xa leswaku ku hundzuka ku ta va hi ndlela ya njhani naswona va hundzisela nghingiriko emahlweni kumbe va humela emahlweni hi nongonoko lowu va nga pfumelelana hi wona, kumbe
Vamasipala hinkwavo va fanele ku pfumelelana emahlweni ka Rimba na ku hundzula.
NKARHI
XIYIMO 1: KU LAVISISA
Mavhiki
Ku Pulana Migingiriko 1/1-1/10
/2 Ku lavisisa ka vaaki na lava swi va khumbhaka
/3 Ku khomelana
/4 ? 1/6 Ku lavisisa ka masipala
/7 timhaka ta ku landzelana
/8 ? 1/9 Ku lavisisa ka vundzeni
/10 Ku hlanganisiwa ka ku lavisisa ka hakelo
XIYIMO 2: MATSHALATSHALA
Ku pulana ka migingiriko 2/1 ?2/10
/1 ? 2/2 Swivono na swikongomelo
/3 Swiletelo swa matshalatshala swa xikaya
/4 Ku hlamusela rimba ra switirho
/5 Ku sungula tindlela ta matshalatshala
/6 Ku jekajekisa ka vaaki eka tindlela tin?wana
/7 Tichapu ta matshalatshala ta xiyimo xa xifundza
/8 ? 2/9 Ku lavisisa na ku tiboha
/10 Swiboho swa xikaya.
XIYIMO XA3.TIPROJEKE
Ku pulana ka migingiriko 3/1 ? 3/9
/1 Ku vumba projeke ya swipanu swa mintirho
/2 Bajete leyi nga vekiwa ya ku sungula
/3 Ku vumba nsusumeto wa bajete
/4 Ku va kona ka ntlawa wa nkongomiso wa bajete
XIYIMO XA 4.KU HLANGANISA
/1 Migingiriko ya ku pulana 4/1 ? 4/14
/1 Ku langutisisa na ku vulavula ko sungula
/2 Ku hlanganisa ka tiprojeke na minongonoko
/3- 4/4 Ku vulavula ka vumbirhi na ku hlanganisa
XIYIMO XA 5 KU AMUKELA
Migingiriko ya ku pulana 5/1 ? 5/6
/1 5/3 Swivulavulo na vufambisi
/4 Ku hlanganisa /hlamula
/5 Ku amukeri ka makumu hi huvo
/6 Ku komisiwa ka xiyimo xa xifundza.
XIYIMO XA 1: KU LAVISISA
Ku lavisisa ku fanele ku teka hi ku ringanisa tinhweti tinharhu ku heta, migingiriko hinkwayo ya ku pulana yi fanele ku longoloxiwa ku ri yi humelela hi wona nkarhi lowu.
XIYIMO XA 1: LAVISISA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
/1: Ku kunguhatiwa ka mahungu lama nga kona
/ 2: Vaaki na lava swi va khumbhaka eka xiyimo na vulavisisi
/3: Ku khomelana loku ku nga kona hi mahungu na vaaki / ku lavisisa ka lava swi va khumbhaka
/ 4: Ku anama ka vulavisisi bya masipala
/5: Ku lavisisa ka ndzhawu
/6: Ikonomi na swa rihanyo / ku hambana hi xinuna na xisati
/7: Ku tivisa ka timhaka ta masipala
/8: Ku lavisisa ko enta ka timhaka ta ta ku landzelela: swiletelo swa ku hangalasiwa
/9: Ku lavisisa ko enta ka timhaka ta ku landzelelana: Swiletelo swa karhi swa sekitara
/10: Ku hlanganisa ku landzelelana ka ku lavisisa hakelo
XIYIMO XA 2: MATSHALATSHALA
Matshalatshala ya xiyimo ya fanele ku teka hi ku ringana, tinhweti timbirhi ku hetisa. Ndlela ya ku Pulana yi fanele ku longoloxiwa ku humelela hi nkarhi lowu wolowo.
XIYIMO XA 2 : MATSHALATSHALA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
II/2: Swikongomelo swa ku tirha
II/4: Ku hlamusela rimba ra switirho
II/5: Ku vumba matshalatshala ya ku ncincana
II/6: Ku kunguhata tichapu ta xiyimo xa matshalatshala ya xifundza
II/7: Ku vumba xipimelo xa njekanjekisano wa vaaki hi mhaka ya ku cincana
II/8: Ku lavisisa ka ku cincana
II/9: Ku ehleketa hi ku ncincana
II/10: Ku tshaha ka matshalatshala: Sekitara ya swilaveko swo karhi
II/11: Ku tshaha ka matshalatshala: swikombiso
II/12: Ku hlanganisa matshalatshala ya swifundza na masipala xikaya.
Tiprojeke ta xiyimo ti fanele ku teka tinhweti timbirhi ku heta. Migingiriko ya ku pulana ka xiyimo ku fanele longoloxiwa leswaku ti hemelela hi nkarhi wun?we.
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
III/1: Ku vumba tiprojeke ku vumba swipano swa ntirho.
III/ 2: Ku sungula bajete ya masungulo ya ku avela.
III/3: Ku susumeta ku tshaha tiprojeke.
III/ 4: Ku va kona ka ntlawa wa nkongomiso eka projeke ya ku pulana.
III/5: Ku katsana ka vatirhisani va projeke.
III/6: Swiletelo swa sekitara yo karhi.
III/7: Ku endla swikombiso swa swikongomelo
III/8: Leswi kumekaka endzhaku / nkongomiso lomu swi kumekaka kona.
III/9: Migingiriko leyikulu / nkarhi / vayimeri lava nga ni vutihlamuleri.
III/10: Ntsengo / ku ringanisa ka bajete / tibuku ta swa timali.
XIYIMO XA IV:KU HLANGANISA
Xiyimo xa xiyimo xi fanele ku teka hi ku ringanisa mavhiki ya ntsevu ku xi heta. Migingiriko ya ku pulana ya xiyimo lexi xi fanele ku longoloxiwa eka nkarhi wolowo.
XIYIMO XA IV: KU HLANGANISA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
IV/1: Ku langutisa nsusumeto wa tiprojeke leti nga tshahiwa
IV/2: Ku hlanganisa tiprojeke na minongonoko.
IV/4: Pulani ya lembe ya swa timali.
IV/5: Nongonoko wa mali leyi nga vekiwa hi lembe.
IV/6: Ku hlanganisiwa ka rimba ra ndzhawu ya ku antswisiwa.
IV/7: Nongonoko lowu nga hlanganisiwa wa ku antswisiwa ka nongonoko wa Ikonomi.
IV/8: Ku hlanganisiwa ndlela na ku hungutiwa / nongonoko wa ku ringana ka vununa na vusati.
IV/9: Nongonoko wa ndzhawu lowu hlanganisiweke.
IV/10: Nongonoko wa ndzhawu lowu hlanganisiweke ku endlela ku sungula ka vufambisi.
IV/11: Ku kombisiwa ka ku tirha ka vufambisi.
IV/12: Ku hlanganisiwa ka nongonoko wa ku sungula.
XIYIMO XA V:KU AMUKELA
Xiyimo xa ku amukela xi fanele ku te mavhiki ya ntsevu ku heta ku nyikana ka MEC. Migingiriko ya ku pulana ya xiyimo lexi ya fanele ku longoloxiwa leswaku ya va eka rimba lero.
XIYIMO XA V: KU AMUKELA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
V/1: Ku nyika nkarhi wa swivulavulo swa xifundzankulu / mfumo wa tiko.
V/2: Chapu ya xiyimo xa xifundza xa ku anama (ku katsa vamasipala) ku lavisisa.
V/3: Ku nyikana hi minkarhi ya ku vulavula ka vaaki.
V/4: Ku hlanganisa / ku hlamula swivulavulo swa vaaki, ku huma eka xifundza kumbe swifundzankulu leswi n?wana / tindzawulo ta tiko.
V/5: Ku amukela ka makumu hi huvo ya masipala.
V/6: Nkomiso wa xiyimo xa xifundza xa IDP ya xikaya.
NONGONOKO WA NAWU LOWU BOHAKA WA TIKO
Nkhetekanyo wa Swilaveko
Swilaveko swa Sekitara
Eka pulani ya xiyimo xa masipala
Pulani ya ku tlakusa mintirho ya mati.
Pulani leyi nag hlanganisiwa ya swo famba.
Ku hlanganisiwa ka pulani ya vufambisi bya ku thyaka na
Swikongomelo swa ku antswisa ndzhawu (ku ri swi siviwa hi ku pulana tani hi swilaveko leswi nga katsiwaka tani hi xiyimo xa IDP)
Ku pulana ka sekitara leyi faneleke ku katsiwa tani hi xiyimo xa IDP.
Tindlela ta ku lulamisa tindlu na swikongomelo.
Timhaka ta vufambisi.
Matshalatshala ya xikaya ya ku tlakusa ikonomi.
Ku hlanganisiwa ka ku pulana tindlela.
Ku hlanganisa ku pulana ka matimba, na
Rimba ra tindzhawu.
Ku tirhisana na rimba leyi nga ra ntolovelo
Tipulani ta ndzhawu ya ku sungula; na
Tipulani ta vufambisi bya ndzhawu.
Ku katsa nkoka wa ku engetela.
NAME
NAME
NAME
NAME
NAME
NAME
<fn>tso_Article_National Language Services_Rhekhodo ya 35.txt</fn>
Rhekhodo ya 35: (a yi funghiwangi)
Nomboro ya Xitiviso 1311
Nomboro ya Gazette ya Swinawana 6666
Siku 19991105
XITIVISO XA MFUMO
Nomboro ya R. 1311
Hukuri 1999
SWINAWANA EHANSI KA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
Holobye wa Vululami ehansi ka xiyenge xa 19 xa Nawu wa Madzolonga ya Mindyangu, 1998 (Nawu wa 116 wa 1998), u endle swinawana eka Xedulu.
XEDULU
Tinhlamuselo
Eka swinawana leswi rito rihi na rihi kumbe nhlamuselo leyi nyikiwaka eka Nawu yi ta va na nhlamuselo yeleyo, handle ka loko swi hlamuseriwa hi ndlela yin?wana-
Nawu? swi vula Nawu wa Madzolonga ya Mindyangu, 1998 (Nawu wa 116 wa 1998).
Xitiviso lexi nga na mahungu
Xitiviso lexi kumekaka eka xiyenge xa 2(b) xa Nawu xi fanele ku va na mahungu laya kumekaka eka Fomo ya 1 ya Annexure.
Nhlamuselo ya xitiviso
Hi xikongomelo xa xiyenge xa 2(c) xa Nawu xirho xa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga xi faneke ku:
a Hlamusela mumangari i Leswaku xirho xa xa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga xi ta pfuneta ku ya hi laha swi lavekaka ha kona, ku katsa ku pfuna kumbe ku endla malunghiselelo yo kuma Vutumbelo bya kahle no kuma vutshunguri bya mirhi.
ii Mfanelo wa yena wo endla xikombelo xa nsirhelelo ku sivela mumangaleriwa ku yisa emahlweni a endla madzolonga ya mindyangu, hambi loko ku nga ha mangariwangi, ku vona leswaku ku na ku hlayiseka na rihanyo lerinene.
iii Mfanelo wa yena wo endla xivilelo, na iv xikongomelo xa xitiviso.
b loko mumangari a nga swi koti ku hlaya xitiviso, hlayela mumangari xitiviso lexi boxiweke eka xinawana xa 2, kumbe teka magoza laya twalaka loko swi boha ku va xitiviso xi hlayeriwa mumangari.
c vutisisa mumangari loko a i twisisa vundzeni bya xitiviso; na loko a ii lava mahungu man?wana mayelana no pfuniwa ku ya hi Nawu na mfanelo yo endla xivilelo;
d hlamusela, ku ya hilaha u swi kotaka ha kona, eka mumangari hi ku kombela ?
i xiphemu xihi na xihi xa xitiviso lexi mumangari a nga xi twisiseki; na ii switshunxo swa yena ku ya hi Nawu na mfanelo wo endla xivilelo; no e tivisa mumangari leswaku a kuma mahungu man?wana kusuka eka matsalana wa khoto ya majisitarata loko swivutiso swa yena swi nga hlamuriwa.
Mumangari a nga endla xikombelo ekhoto ku kuma xileriso xa nsirhelelo hi ndlela leyi fambelanaka na Fomo ya 2 ya Annexure.
Xikombelo lexi ku vulavuriwaka hi xona eka xinawana ntsongo xi fanele ku endliwa hi ndlela ya affidavit laha ku faneleke ku hlamuseriwa a. timhaka ta xikombelo;
b. xivangelo xa xileriso lexi komberiweke; na c. vito ra xitici xa maphorisa laha mumangari a nga mangalaka ku tluriwa kwihi na kwihi ka xileriso xa nsirhelelo.
Laha xikombelo xi tisiwaka hi munhu un?wana la yimela
Mumangari, affidavit leyi boxiweke eka xinawana xa yi fanele ku hlamuseriwa kumbe ku va na a swivangelo leswi leswi munhu yoloye a nga na ku tsakela eka nhundzu eka vunene bya mumangari;
b ntirho wa munhu yoloye na xiyimo lexi munhu yoloye a tisaka xikombelo; naswona c handle ka milandzu leyi nga katsiwiki hi swilaveko swa tindzimana na a na d ta xiyenge xa 43 xa Nawu, mpfumelelo lowu tsariweke wa mumangari.
Mahungu ya ta nyikiwa hi matsalana wa khoto
Hi xikongomelo xa 4 xa Nawu, loko mumangari a nga yimeriwangi hi muyimeri wa nawu, matsalana wa khoto u fanele, a nyika mumangari xitiviso lexi tsariweke lexi nga na mahungu lawa ya kumekaka eka Fomo ya 3 ya Annexure, leyi faneleke ku va hi ririmi ra ximfumo leri mumangari a ri tsakelaka.
b Hlaya xitiviso kumbe a endla leswaku xitiviso xi hlayeriwa mumangari, loko mumangari a nga swi koti ku hlaya;
c Vutisa mumangari loko i a twisisa vundzeni bya xitiviso; na ii a lava mahungu man?wana mayelana na mpfuno lowu kumekaka ku ya hi Nawu na mfanelo yo mangala nandzu; na d Kuya hi xikombelo xa mumangari, u hlamusela ku ya emahlweni, ku ya hilaha u nga swi kotaka ha kona i xiphemu xihi na xihi xa xileriso lexi mumangari a nga xi twisisiku; na ii mpfuno lowu kumekaka ku ya hi Nawu na mfanelo yo mangala nandzu.
Ku nyikiwa xileriso xa nsirhelelo xa nkarhinyana
Xileriso xa nsirhelelo xa nkarhinyana lexi hlamuseriwaka eka hi vuenti eka xiyenge xa 5 xa Nawu xi fanele ku va hi xiyimo xa Fomo ya 4 ya Annexure.
Xitiviso xo kombisa xivangelo
Xitiviso lexi lavaka leswaku mumangaleriwa a nyika xivangelo xo va xileriso xa nsirhelelo xi nga nyikiwi, lexi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 5 xa Nawu, xi fanele ku va hi xivumbeko xa Fomo ya 5 ya Annexure.
Ku nyikiwa ka xileriso xa nsirhelelo
Xileriso xa nsirhelelo lexi hlamuseriwaka hi vuenti eka xiyenge xa 6 xa Nawu xi fanele ku-
a hi nkarhi lowu xileriso xa nsirhelelo xa nkarhinyana xi nga humesiwa, hi xivumbeko xa Fomo ya 6 ya Annexure; kumbe b hi nkarhi lowu xileriso xa nsirhelelo xa nkarhinyana xi nga humesiwangiki, hi xivumbeko xa Fomo ya 7 ya Annexure.
Ku nyikiwa ka xileriso xo pfalela
Xileriso xo pfalela lexi hlamuseriwaka hi vuenti eka xiyenge xa 8 (a) xa Nawu xi fanele ku pfumeleriwa no humesiwa hi xivumbeko xa Fomo ya 8 ya Annexure.
Affidavit yo yisa emahlweni xileriso xo pfalela
Affidavit leyi hlamuseriwaka hi xitalo eka xuyenge xa 8 xa Nawu hi xikongomelo xo kuma xileriso xa vumbirhi kumbe xileriso xin?wana xo pfalela xi fanele ku va hi xivumbeko lexi fambelanaka na Fomo ya 9 ya Annexure.
Affidavit mayelana no tlula xileriso xa nsirhelelo
Affidavit leyi hlamuseriwaka hi vuenti eka xiyenge xa 8 (a) xa Nawu laha swi hlamuseriwaka leswaku mumangaleriwa u t lule swipimelo, swiboho kumbe xileriso lexi nga le ka xileriso xa nsirhelelo yi fanele ku va hi xivumbeko lexi fambelanaka na Fomo ya 10 ya Annexure.
Xitiviso lexi tsariweke xa mumangaleriwa leswaku a va kona ekhoto
Xiltiviso lexi tsariweke lexi hlamuseriwaka hi vuenti eka xiyenge xa 8 (c) xa Nawu lexi vulaka leswaku mumangaleriwa u fanele ku va kona ekhoto hi ku xihehlo xa nandzu lowu boxiweke eka xiyenge xa 17(a) xa Nawu xi fanele ku va hi xibumbeko lexi fambelanaka na Fomo ya 11 ya Annexure.
Mumangaleriwa wihi na wihi loyi a komberiwaka ku va kona ekhoto ku ya hi xitiviso lexi tsariweke lexi boxiweke eka xinawana xa 1 naswona loyi a tsandzekaka ku a va kona eka ndhawu na hi siku na nkarhi leswi hlamuseriwaka eka xitiviso; kumbe b a hluleka ku va kona ekhoto, u ta va na nandzu no faneriwa hi ku xupuriwa ku ya hi leswi hlamuseriwaka eka xinawana.
a Loko khoto yi enerisiwile leswaku xitiviso ku ya hi xiyenge xa 84d xa Nawu xi nyikiwile mumangaleriwa na leswaku mumangaleriwa u hluleke ku va kona eka ndhawu na hi siku na nkarhi leswi hlamuseriwaka eka xitiviso, kumbe loko yi enerisiwile leswaku mumangaleriwa u hlulekile ku va kona ekhoto, yi ta humesa xileriso xa leswaku mumangaleriwa a khomiwa.
c Loko mumangaleriwa a tisiwa ekhoto, no langutisisa xivangelo xo hluleka ku ta ekhoto handle ka loko mumangaleriwa a enerisa khoto leswaku ku hluleka ka yena a ku nga ri xihoxo xa yena, a nga voniwa nandzu lowu boxiweke eka xinawana xa 2 no gweviwa kumbe a rihisiwa kumbe a pfaleriwa nkarhi wo ka wu nga hundzi tsevu wa tin?hweti.
Xikombelo xo tlherisela endzhaku kumbe ku vekela etlhelo xileriso xa nsirhelelo
Xikombelo xo tlherisela endzhaku kumbe ku vekela etlhelo xileriso xa nsirhelelo, lexi hlamuseriwa hi vuenti eka xiyenge xa 10 xa Nawu, xi fanele ku endliwa hi xivumbeko lexi fambelanaka na Fomo ya 12 ya Annexure.
Xitiviso xo tlherisela endzhaku kumbe ku vekela etlhelo xileriso xa nsirhelelo
Xitiviso xo tlherisela endzhaku kumbe ku vekela etlhelo xileriso xa nsirhelelo, lexi hlamuserwaka hi vuenti eka eka xiyenge xa 10 xa Nawu, xi fanele ku va hi xivumbeko xa Fomo ya 13 ya Annexure.
Xitiviso lexi boxiweke eka xinawana xa 1 xi fanele ku hundziseriwa hi matsalana wa khoto eka mumangaleriwa hi ku xi yisa hi nexe kumbe a xi rhumela hi poso.
Vukorhokeri bya matsalwa
Vukorhokeri bya tsalwa rihi na rihi ku ya hi Nawu kumbe swinawana, handle ka laha Nawu kumbe swinawana swi hlamuselaka hi ndlela yin?wana, byi fanele ku endliwa ku ri hava ku hlwerisiwa hi a matsalana wa khoto hi ku yisa kumbe ku hlamusela hi ku yisa khopi leyi tiyisisiweke ya tsalwa eka munhu loyi tsalwa ra 1 ri faneleke ku yisiwa eka yena kumbe ku rhumeriwa khopi leyi tiyisisiweke ya tsalawa eka munhu hi poso;
b murhumiwa sheriff wa khoto ku ya hi swihlawulekisi swa Nawa wa Makhotso ya Majisitarata, 1944 Nawu wa 32 wa 1944, na Milawu leyi kandziyisiweke ku ya hi xiyenge xa 6 xa Milawu ya Huvo ya Nawu wa Makhotso, 1985 Nawu wa 107 wa 1985; kumbe c muofisi wa ku rhula ku ya hi swihlawulekisi swa Nawu wa Endlelo ra Vugevenga, 1977 Nawu wa 51 wa 1977 , mayelana na vukorhokeri bya masamanisi.
Matsalana wa Khoto la rhumelaka khopi y matsalwa ku ya hi swinawana swa 1a eka munhu loyi a faneleke ku kuma matsalwa, u fanele ku lava vumbhoni byo kombisa leswaku u xi kumile xileriso naswona xi fanele ku tlheriseriwa eka yena hi muyimeri wa poso la faneleke.
Munhu la nga na mpfumelelo wo endla vukorhokeri kuya hi xinawana 1, loyi a nga ri ki xirho xa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga a nga, eka nandzu wihi kumbe wihi laha vukorhokeri bya tsalwa byi hlanganaka na ku tika kumbe byi nga languteriwaka, a nga kombela xirho xa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ku n?wi pfuna hi vukorhokeri bya tsalwa rihi na rihi leri hlamuseriwaka eka Nawu na swinawana leswi.
Mumangari kumbe mumangaleriwa loyi a lavaka tsalwa ku va ri humesiwa ku ya hi Nawu kumbe swinawana u ta va na vutihlamuleri bya tihakelo ta vukorhokeri byebyo: ntsena loko matsalana wa khoto, endzhaku ko langutisa vumbhoni tanihi leswi a nga swi lavisaka xiswona, a nga vula leswaku Mfumo wu ta va na vutihlamuleri bya madurhelo ya vukorhokeri byihi na byihi ku ya hi Nawu kumbe swinawana leswi loko a twa a enerisekile leswaku mumangari na mumangaleriwa kuya hi leswi nga va ka xiswona, kumbe hi vumbirhi, a va na mali yo hakela tihakelo teto hi nkarhi lowu vukorhokeri byi laviwaka ha wona.
Nhlokomhaka yo koma
Swinawana leswi swi ta vuriwa Swinawana swa Madzolonga ya Mindyangu, 1999, naswona swi ta sungula ku tirha hi ti 15 N?wendzamhala 1999.
FOMO YA 1
Swinawana swa 2
XITIVISO EKA MUMANGARI EKA NANDZU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU
XIYENGE XA 2(a) XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
Xitiviso lexi xi hlamusela timfanelo ta wena na magoza lawa u faneleke ku ya teka ku tisirhelela, vana va wena na/kumbe swirho swin?wana swa ndyangu. Loko endzaku ko hlaya xitiviso lexi, ku ri na swin?wana leswi u nga swi twisisiseki ndzi ta ringeta hilaha ndzi nga swi kotaka ha kona ku ku hlamusela. Loko mina kumbe swirho swin?wana swa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga leswi nga kona swi hluleka ku hlamula eka swivutiso swa wena mayelana na xitiviso, u nga tihlanganisa na matsalana wa khoto ya majisitarata ku kuma mahungu hi xitalo.
Mina, tanihi xirho xa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika Dzonga ndzi ta ku pfuneta hilaha swi lavekaka ha kona ku y ahi xiyimo kukatsa no ku pfuna kumbe ku endla malulamiselo yo-
U nga mangala nandzu ehenhla ka munhu la endleke madzoonga ya mindyangu (loyi a nga ta vuriwa mumangaleriwa) loko leswi a swi endleke swi vaka nandzu wa vugevenga leswi nga ta lavisisiwa hi maphorisa.
Ku engtela, u nga endla xikombelo, hi siku rihi na rihi na nkarhi wihi na wihi, xa xileriso xa nsirhelelo eka Khoto ya Majisitarata eka ndhawu leyi-
u tshamaka eka yona, u fambisaka bindzu kumbe u thoriweke eka yona, swa nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana;
mumangaleriwa a tshamaka kona, fambisa bindzu kumbe a thoriweke; kumbe laha madzolonga ya mindyangu ya humeleleke kona.
Ndzi ta ku nyika fomo ya xikombelo loko u lava ku endla xikombelo xa xileriso xexo. A swi bohi ku pfula nandzu ku endlela ku kuma xileriso xa nsirhelelo.
Khoto yi ta langutisa xikombelo xa wena naswona yi nga humesa xileriso xa nkarhinyana lexi nga ta-
tirha ntsena endzhaku ka loko xi yisiwile eka mumangaleriwa (laha u faneleke ku xi hakelela handle ka loko u nga ri na mali); no va xi tirha swa nkarhi wo karhi.
Endzhaku ka nkarhi wolowo, khoto yi ta langutisisa ku humesa xileriso xa nkarhi hinkwawo.
Eka xikombelo xa wena u nga kombela khoto ku yirisa mumangaleriwa eka ku endla madzolonga ya mindyangu yan?wana;
kuma mpfuneto eka un?wana leswaku a endla madzolonga ya le mindyangwini;
nghena laha u tirhaka kona, ekaya kumbe laha u tshamaka kona kumbe kun?wana;
sivela wena kumbe n?wana wihi na wihi loyi u tshamaka na yena ku va a nghena kumbe a tshama eka ndhawu yeleyo.
endla swihi na swihi leswi bohiweke hi khoto.
U nga kombela khoto ku va yi nga paluxi kherefu ya wena ya vutshamo eka mumangaleriwa. Khoti yi nga tlhela, hi ku ku sirhelela no ku nyika vuhlayisewki, rihanyo na vunene yi-
xileriso xa leswaku mumangaleri a hakela rhente, bondo kumbe mpfuneto wun?wana wa mali (ku fana na madurhelo ya swa rihanyo no lahlekeriwa hi muholo);
alela mumangaleriwa ku tihlanganisa na vana va wena;
lerisa ku tekiwa ka xibalesa kumbe xitlhavana xa nghozi lexi a nga na xona kumbe lexi lawuriwaka hi mumangaleriwa;
lerisa leswaku muofisiri wa ku rhula a famba na wena leswaku a ku pfuna ku teka nhundzu ya wena;
tirhisa swiyimo swihi na swihi leswi u vonaka swi fanerile.
Loko xileriso xiendliwile; khoto yita humesa xileriso xo pfalela mumangaleriwa. Leswi swi vula leswaku mumangaleriwa a nga khomiwa loko a tsandzeka ku landzelela zileriso xa nsirhelelo na loko u nyikile maphrorisa masamanisi na affidavit leyi hlamuselaka leswaku mumangaleriwa u tlule xileriso.
XITSUNDZUXO: I nandzu loko u nyika mahungu yo hoxeka hi ku tiyimisela loko u endla xikombelo xa xileriso xa nsirhelelo kumbe loko u pfula nandzu, u ta hehliwa naswona u nga voniwa nandzu.
FOMO YA 2
Xinawana xa 4
XIKOMBELO XA XILERISO XA NSIRHELELO
XIYENGE XA 4 XA NAWU WA MADZOLONGO YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
U nga mangala nandzu ehenhla ka munhu loyi a ku xaniseke hi madzolonga ya mindyangu (loyi a vuriwaka mumangaleriwa) loko matikhomelo ya mamangaleriwa ya ri na nandzu leswi nga ta lavisisiwa hi maphorisa.
U nga endla xikombelo, siku na nkarhi wihi na wihi, xa xileriso xa nsirhelelo eka Khoto ya majisitarata eka ndhawu-
leyi u tshamaka eka yona, u fambisa bindzu kumbe u tirha, swa nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana;
laha mumangaleriwa a tshamaka kona, a fambisaka bindzu kumbe a thoriwile;
leyi madzolonga ya le ndyangwini ya humeleleke kona.
Ndzi kota ku ku nyika fomo ya xikombelo loko u lava ku endla xikombelo xa xileriso xexo. A hi swa nkoka ku pfula nandzu ku endlela ku kuma xileriso xa nsirhelelo.
Khoto yi ta langutisisa xikombelo xa wena naswona yi nga humesa xileriso xa nkarhinyana lexi nga ta ?
tirha ntsena endzhaku ka loko xi yisiwile eka mumangaleriwa (madurhelo ya kona u fanele ku hakela handle ka loko u nga ri na mali); no va yi tirha swa nkarhi wo karhi.
Endzhaku ka nkarhi wo karhi Khoto yi nga langutisa ku nyika xileriso xa nkarhi hinkwawo.
Eka xikombelo xa wena u nga kombela Khoto ku sivela mumangaleriwa ku endla madzolonga wahi na wahi ya mindyangu;
pfuniwa hi munhu un?wana ku endla madzolonga wahi na wahi ya mindyangu;
nghena ekaya ka wena kumbe laha u tshama kona kumbe xiphemu xihi na xihi xa leswi;
nghena eka ndhawu yo karhi laha utshamaka kona;
nghena entirhweni wa wena;
ku sivela kumbe ku sivela vana va wena lava tshamaka na wena ku nghena kumbe ku ya emahlweni va tshama na wena kumbe xiphemu xin?wana xa kona;
endla swin?wana swa leswi bohiweke hi Khoto.
U nga kombela Khoto leswaku yi nga paluxi kherefu ya wena eka mumangaleriwa. Hi ku sirhelela wena, Khoto yi nga tlhela yi vona leswaku u hlayiseka no hanya kahle hi ku -
lerisa leswaku mumangaleriwa u hakela rhente, bondo na mpfuneto wun?wana wa timali (ku fana no lahlekeriwa hi muholo na madurhelo ya swa rihanyo);
alela mumangaleriwa ku tihlanganisa na vana va wena;
lerisa ku va mumangaleriwa a tekeriwa switlhavatlhavana swihi na swihi swa nghozi leswi a nga na swona;
lerisa leswaku muofisiri wa ku rhula a famba na wena ku ku pfuna ku teka nhundzu ya wena; no vekela swiyimo swin?wana leswaku yi vonaka leswaku swa boha.
Loko xileriso xi endliwile, Khoto yi ta humesa masamanisi yo khoma mumangaleriwa, leswi vulaka leswaku mumangaleriwa a nga khomiwa loko a tsandzeka ku landzelela swilaveko swa xileriso xa nsirhelelo.
XITSUNDZUXO: I nandzu ku va u lumbeta mumangaleriwa eka affidavit.
FOMO YA 4
Xinawana xa 6
XILERSO XA NSIRHELELO XA NKARHINYANA
XIYENGE XA 5 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 5
Xinawana xa 7
XITIVISO EKA MUMANGALERIWA XO KOMBISA XIVANGELO (YISA SWIVANGELO) XO LESWAKU HIKWALAHO KA YINI XILERISO XA NSIRHELELO XI NGA FANELANGI KU NYIKIWA
XIYENGE XA 5 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 6
Xinawana xa 8a]
XILERISO X NSIRHELELO
XIYENGE XA 6 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 7
Xinawana xa 8b]
XILERISO X NSIRHELELO
XIYENGE XA 6 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 8
Xinawana xa 9
MASAMANISI YO KHOMA
XIYENGE XA 8 (a) XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 9
Xinawana xa 10
AFFIDAVIT HI XIKONGOMELO XO YISA EMAHLWENI MASAMANISI YO PFALELA
XIYENGE XA 8 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 10
Xinawana xa 11
AFFIDAVIT MAYELANA NO TLULA XILERISO XA NSIRHELELO
XIYENGE XA 8 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 11
Xinawana xa 121]
XILERISO XO VA KONA EKHOTO
XIYENGE XA 8 (c) XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 12
Xinawana xa 13
XIKOMBELO XO VEKELA ETLHELO XILERISO XA NSIRHELELO
XIYENGE XA 10 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
FOMO YA 13
Xinawana xa 141]
XITIVISO XO VEKELA ETLHELO XILERISO XA NSIRHELELO
XIYENGE XA 10 XA NAWU WA MADZOLONGA YA MINDYANGU, 1998 (NAWU WA 116 WA 1998)
<fn>tso_Article_National Language Services_Rito ro rhanga 1.txt</fn>
RITO RO RHANGA
Hambi leswi ku nga na ku humelela eka ikhonomi, ku anama ka tipholisi ta mfumo, minongonoko ya maendlelo na ku nghenelela kun?wana, ku hambana loku vangiweke hi xihlawu-hlawu ku ya emahlweni ku nghenelela eka ikhonomi ya swa vurimi kutani ku va xivangelo xo pfumaleka ka ku kula, nhluvukiso wa ikhonomi, ku tumbuluxiwa ka mintirho no hunguta vusiwana. Ku pfumaleka ko ringana eka swa rixaka na rimbewu eku hangalaseni no fikelela rifumo, muholo, vuswikoti na ntirho swi ya emahlweni. Tanihi xitandzhaku, xiyenge xa hina xi ya emahlweni xi tirha no hluleka ku fikelela vuswikoti bya xona.
Xibukwana lexi xa ximfumo xa NAMC xi kongomane no tivisa hinkwavo lava nghenisaka xandla eka xiyenge xa vurimi eka ntirho lowu NAMC yi wu endlaka hi ku tirhisa minongonoko yo hambana ku vona leswaku xiyenge xi kota ku phikizana na swin?wana no va xi cinceka. Ku endlela ku kondletela vuhlanganisi, hi kombisile tafula leri nga na vuxokoxoko byo tihlanganisa eka minhlangano yo hambana ya swa vurimi na mavandla ya mfumo.
Mulawuri Nkulu
Huvo ya Tiko ya Vumaketi bya Vurimi
VUNDZENI
Mintolovelo ya Mabindzu ya NAMC
Xikongomelo
Xivono
Minkoka
Vurhumiwa bya swa Palamende
Nxaxamelo wa Swirho swa Huvo
Nhlamuselo yo enta ya Minongonoko ya NAMC
Vumaketi na Mabindzu
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vumaketi
Xitsundzuxo eka Vumaketi na Mabindzu
Nhluvukiso wa Mabindzu
Nhluvukiso wa mphakelo wa Nhlengelo wa mahungu
Nhluvukiso wo Rhumela ematikweni-mambe
Nkwama wo Pfuna Mabindzu ya Vurimi ya Xithekiniki
Swipimelo swa Milawu
Ndzavisiso wa Ikhonomi
Vulavisisi bya Xiyenge xa Komiti ya Vunkombo
Ndzavisiso wa Nkwama wa Ikhonomi
Nxaxamelo wa Matafula
Tafula ra 1- Vuxokoxoko bya Nkoka swa swiyenge swa Vurim
Tafula ra 2- Mavito na tinomboro ta vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya swirho swa huvo ya NAMC
Tafula ra 3- Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya nhundzu ya minkwamaya vurimi
Tafula ra 4- Vuxokoxoko bya xiyenge xa 21 xa tikhamphani ta nhundzu ya vurimi
Tafula ra 5- Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya tiforamu ta vumaki bya vurimi
Tafula ra 6- Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya minhlangano ya swibyariwa
Tafula ra 7- Vuxokoxoko bya tinhloko ta tindzawulo ta vurimi ta swifundzha
MINTOLOVELO YA MABINDZU YA NAMC
Xikongomelo
Ku tsundzuxa Holobye wa Vurimi na mintlawa leyi khumbhekaka eka timhaka hinkwato to maketa vurimi eka vumaki bya vurimi na swakudya, ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa vahoxi va xandla.
Xivono
Ku va mutsundzuxi nkulu wo tirha kahle eka Holobye, Ndzawulo ya Vurimi na Vumaki eku maketeni ka swibyariwa swa vurimi.
Minkoka
Ku va na vutihlamuleri
Ku tirha hi ku tiyimisela
Ku tekela enhlokweni matirhelo ya munhu
Ku tekela enhlokweni nhlonipho na ku khoma vanhu hi ndzingano
Ku tirhisana na mintlawa leyi khumbhekaka
Vurhumiwa bya swa Palamende
NAMC yi tumbuluxiwe ku ya hi swiyenge swa 3 na 4 swa Nawu wo Maketa Swibyariwa swa Vurimi MAPA, wa 47 wa 1996 tanihi leswi wu cinciweke hi Nawu wa 59 wa 1997 na Nawu wa 52 wa 2001. Mpfumelelo lowu boxiweke eka Nawu wu hlayeka hi ndlela leyi:
NAMC loko yi komberiwa hi Holobye kumbe ku ya hi yona, yi ta lavisisa ku tumbuluxiwa, ku cinciwa kumbe ku pfuxetiwa hi vuntshwa ka Swipimelo swa Milawu ma swipimelo swin?wana leswi tshikilelaka ku maketiwa ka swibyariwa swa vurimi, ku hleriwa ka ku navela, xilaveko kumbe ku tirha ka swipimelo na, loko swi ri swa nkoka, ringanyeta swin?wana eka ku tumbuluxiwa, ku ya emahlweni, ku cinciwa kumbe ku herisiwa ka swipimelo swa milawu kumbe swipimelo swin?wana swa milawu no nyika xiviko no tsundzuxa Holobye hilaha swi faneleke?.
SWIRHO SWA HUVO
Huvo ya NAMC yi vumbiwa hi 10 wa swirho swa Nkarhinyana. Swirho swa sweswi swi thoriwe hi ti 1 Nyenyankulu 2005 naswona nkarhi wa swona wo tirha wu hela hi Nyenyankulu 2007. Swirho swa sweswi hi leswi:
Manana D Ndaba (Xandla xa Mutshama-xitulu)
Manana C Maku
NHLAMUSELO YO ENTA YA MINONGONOKO YA NAMC
NAMC yi endla mintirho ya yona hi ku tirhisa minongonoko ya mune ya xithekiniki na nongonoko wun?we wo seketela. Minongonoko leyi yi komisiwile no adlriwa laha hansi:
Vumaketi & Mabindzu
Mbalango:
Tindhawu ta nkoka ta matirhelo ta yuniti i Swikimi swa Makete / AgriBEE, Mabindzu no Phikizana. Minongonoko yo Hluvukisa Makete i ya nkoka eku sunguleni ku tiva NAMC leyi nga na xikongomelo xo hlohlotela no kondletela ku hlanganisiwa ka van?wamapurasi lava ha sungulaka ku nghena eka xiyenge lexikulu xa mabindzu ya vurimi eka swin?wana swo fana na ku hakeriwa eka ku tekiwa ka swibyariwa ku suka eka van?wamapurasi va ku ya laha swi xavisiwaka kona. Nyama yo tshuka na vumaki bya xilamula swi langutisisiwile tanihi vumaki lebyi nga na xilaveko eka masungulo lawa ya nkarhi wo koma. Ku hambana ku tlhela ku va na vutihlamuleri byo tsundzuxa Huvo eka timhaka to fambelana na tihakelo na mabindzu no endla ndzavisiso lowu faneleke eka ndhawu leyi. Eku heteleleni, xiyenge xa Vumaketi & Mabindzu xi ta hoxa xandla xa nkoka eku kondleteleni ndzavisiso na makenelwa eka maphikizanelo eka xiyenge xa vurimi ngopfu-ngopfu eka ndhawu ya vumaketi bya vurimi.
Swikimi swa Vumaketi
NAMC yi le ku tumbuluxeni ka Minongonoko yo hambana ya Nhluvukiso wa Makete leyi kongomaneke no vuyerisa ikhonomi ya vumbirhi ya vurimi. Xikongomelo nkulu xa Minongonoko yo Hluvikisa Makete i ku nyika ku vuyeriwa eka makete ku xava ku suka eka vahumelerisi vantshwa. Ku kongomisiwe eka ku hluvukisa no simekiwa ka kwalomu ka swikimi swinharhu hi lembe. Leswi swi tekiwa tanihi nghingiriko wa nkoka lowu seketelaka Xiyenge xa Endlelo ra Nhluvukiso wa Mabindzu ya Vurimi xa Ndzawulo ya Vurimi xo tumbuluxa mune wa Tipulani ta Endlelo ra Swixavisiwa hi Nyenyankulu 2006. Minongonoko yo Hluvukisa Makete yi ta nyika masungulo yi hlanganisiwa ka van?wamapurasi eka Tipulani ta Endlelo ra Swixavisiwa.
Tindlela leti landzelaka to hlawula ta Minongonoko ya Nhluvukiso wa Makete ti tiviwile:
Minongonoko ya Nhluvukiso wa Makete eka vumaki leyi nga na mindzhuvo / minkwama ya mpfuneta;
Vumaki lebyi khale a byi taleriwe hi vantima;
Vumaki lebyi nga na maendlelo yo cinca
Timakete leti tiyeke leti tiyimeleke ku xava eka van?wamapurasi va vantima
Vukona bya rifumo ra ntokoto wa vumaki lebyi ku nga dyondziwaka eka rona
Xitsundzuxo eka Vumaketi & Mabindzu
Pholisi ya tihakelo i ndzhuvo lowu endliwaka ntsena kumbe ku tlherisela endzhaku ka xibalo kumbe ku cinca ka tihakelo leti nga kona eka mabindzu ya matiko hi ku landzelerisa swikongomelo swa nhluvukiso wa mfumo. Xikongomelo nkulu xa pholisi ya tihakelo eka swin?wana i nsirhelelo wa vumaki bya laha tikweni, ku antswisa ka ndzingano wa xiyimo xa mahakelelo na nhlamuselo ya tihakelo eka swixaviwa swa matiko ya le handle leswi phikizanaka na nhundzu ya laha tikweni. NAMC hi ku tirhisa Xiyenge xa Vumaketi & Mabindzu yi ta kongomana no vumba vuxaka bya ntirhisano na ITAC no sungula ku hoxa xanlda xa nkoka eka makanelwa ya pholisi ya tihakelo laya fambelanaka na vurimi. Nchumu wo sungula ku ta va ku aka ntalo wa laha tikweni leswi hi nga swi fikelelaka hi ku thola muikhonomi wa swa mabindzu eka nkarhi lowu wo vika swa .
Nhluvukiso wa Mabindzu
Mbalango:
Xikongomelo xa xiyenge i ku tumbuluxa no hlayisa, hi ku tirhisa mhaka yo dyondza timhaka, mintolovelo yo antswa ya nsekeriqo wa van?wamapurasi. Xiyenge xi ta tumbuluxa no rhangela tindleal leti nga tiyisaka vuhlanganisi bya mabindzu lebyi nga ta hlanganisa Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko eka ikhonomi ya vumbirhi ku ya eka xiyenge xa mabindzu ya vurimi ikhonomi yo sungula. Xiyenge xi ta tisa vun?we vatirhisani va mabindzu lava thwaseke na vaphakeri eka:
Tikontiraka ta maxavelo na tithendara
Ntirhisano wa mabindzu no maketa
Vuleteri
Ndzingano eka vuvekisi
Mapfhumba laya hlengeriweke
Tin?wana ta tindlela ta nkoka leti xiyenge xi nga ta ti tumbuluxa, simeka no tsala timhaka leti nga dyondziwaka hi leti:
Ku hlanganisa mabidzu tanihi ndlela yo nyika matimba
Minhlangano/agribusiness ku va na nkoka eku hlengeleteni mali
Maxavelo ya AgriBEE laya tsakeriwaka eka swixaviwa leswi eka nkarhi wa sweswi ku na xibalo ehenhla ka swona
Ku engetela ku nghenelela ka Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko eka mabindzu ya Timakete to Humelerisa Matsavu ya kahle
Ndlela ya Mbhumambhumelo
Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko
Mbindzulo wa Lembe wa minimamu wa le henhla ka R100 wa mamiliyoni
Vukulu bya Vatirhi va 100
Bindzu ri fanele ku xavisela timakete
Bindzu ri fanele ri tsakela no kota ku nghenelela eka mhaka yo avelana madurhelo eka ntirho wo karhi ku ya hi phesente leyi nga ta bohiwa hi NAMC.
Nkwama wo Pfuna Mabindzu ya Vurimi ya Xithekiniki (ATAF)
NAMC yi kongomana no tumbuluxa nkwama lowu nga na xikongomelo xo pfuna van?wamabindzu lava nga le nxaxamelo wa vaphakeri ku antswisa ku fikelela timakete kutani va kurisa no tiyisisa mabindzu ya vona. Mpfuneto lowu wu ta pfuna eka timhaka to fana na vuleteri, nhluvukiso wa pulani ya bindzu, minongonoko yo tiyisisa nkoka, ku dyondzisa vatirhi na swin?wana. Mpfuneto lowu wu ta nyikiwa hi vaphakeri va mintirho lava tiyisisiweke. Vuxokoxoko bya pholisi eka matirhiselo na mafambiselo ya nkwama byi ta tumbuluxiwa.
Swikongomelo swa nghingiriko lowu hi leswi:
Ku engetela ku fikelela ka vantima eka mabindzu ya vurimi ya timakete to tshembheka to vuyerisa.
Ku aka ntalo wa van?wamapurasi lava vuyeriwaka eka masungulo laya hlanganisiweke
Ku letela van?wamapurasi lava nga ta katsiwa eka nhlengelo
ATAF a yi swi koti ku nyika swa timali (xikweleti kumbe ndzingano) kumbe ku xava nhundzu yihi na yihi. Leswi swi katsa mimovha, miako, switirhisiwa na miako leyi tiyimeleke. ATAF a yi nge tirhisiwi tanihi mali yo lomba kumbe nkwama wa vuvekisi hi ndlela yin?wana. Nkwama wa Ndzawulo ya Vurimi wa AgriBEE wu ta langutisiwa ku pfuna hi timali eka minxaviselano yo fikelela leyi tumbuluxiweke hi ku tirhsisa ATAF.
Ku Tumbuluxiwa ka Mphakelo wa Nhlengelo wa Mahungu
Ku tumbuluxiwa ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu ya Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko eAfrika Dzonga.
Nhlengelo wa mahungu wu ta va na mahungu laya landzelaka:
Mahungu ya Tindhawu ta Van?wamapurasi
Endlelo ra Vinyi va Mabindzu
Mahungu ya xiyenge xo thola
Miako
Nhluvukiso wa Matiko-xikaya
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku:
Hlanganisa lava nga le ka nhlengelo wa mahungu na timakete leti tshembhekaka
Kondletela leswaku Ndzawulo ya Vurimi yi nyika nseketelo lowu kongomeke eka van?wamapurasi eka nhlengelo wa mahungu
Nhluvukiso wo Rhumela ematikweni-mambe.
Xikombiso xa nkoka eka Xiyenge xa Nhluvukiso wa Mabindzu (Xiyenge xa ED) i ku kondletela ndhawu leyi endzeriwaka ya nkombiso leyi humeleleke eka nkombiso wa mabindzu laya nga le ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu. Rendzo ri ta tirhisiwa Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko laya nga le ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu naswona va tikombisile leswaku va nga phikizana eka timakete ta Afrika Dzonga ku kuma nkateko wo xavisela ematikweni ya le handle.
Ku hlangana ka mabindzu
Xiyenge xa ED hi ku tirhisa vuhlanganisi xi ta kondletela ku hlangana exikarhi ka vaxavi na vaphakeri. Xikongomelo xa nongonoko i ku engetela ku fikelela ka makete wa mabindzu eka nhlengelo wa mahungu hi ku tiva no koka miehleketo ya vaxavi lavakulu va swibyariwa swa vurimi eAfrika Dzonga.
Hi xitalo manghenelo mambirhi laya landzelaka ya ta tirhisiwa:
Vuhlanganisi bya Mphakelo byi sungula hi leswi mabindzu ya vurimi ya swi tshovelaka kumbe ya kotaka ku swi tshovela. Makete wu fanele ku tinyungubyisa hi swibyariwa swa wona. Xiyenge xa ED xi ta tirhisa ATAF ya yona laha swi faneleke ku kondletela ku hlangana eka mphakelo hinkwawo.
Vuhlanganisi bya xikoxo byi sungula hi leswi makete wu swi lavaka. Mabindzu lamakulu ya vurimi ya lava vabyari vatsongo ku va xavisela swixavisiwa ku fikelela ntalo eka vukulu bya vona kumbe tinkontiraka ta mphakelo leti nga na ku humelerisa na tiholisele. Xiyenge xa ED xi ta tirhisa ATAF ku seketela mabindzu ya vurimi laya kotaka ku nghenelela eka ku hlangana loku endliweke.
Swipimelo swa Milawu???????????
Mbalango:
Xiyenge xi tirhana na timhaka hinkwato leti yelanaka na Swipimelo swa Milawu. Nawu wo Maketa Swibyariwa swa Vurimi, 1996, wu endla nyika ntlhanu wa Swipimelo swa Milawu, ku nga, tirhekhodo, mbuyelo, ntsariso, ku lawula ka swibyariwa swa vurimi leswi xaviseriwaka ematikweni-mambe no fambisa tindhawu. Sweswi ku na khume wa vumaki lebyi tirhisiwaka tanihi mindzhuvo ya mfumo, loko hi le tlhelo 14 wa vumaki byi tirhisa tirhekhodo & mimbuyelo na ntsariso.
Migingiriko leyikulu ya Xiyenge lexi:
Ku lavisisa swikombelo swintshwa swo nghenisiwa ka Swipimelo swa Milawu no endla swiringanyeto eka Holobye mayelana na Swipimelo swa Milawu leswi ringanyetiweke.
Ku tihlanganisa hi ku kongoma na mintlawa leyi khumbhekeke ku tiyisisa xiyimo xa nseketelo wa Swipimelo swa Milawu leswi ringanyetiweke.
Ku kambela leswaku vumaki lebyi faneleke byi landzelela swiyimo leswi pasisiweke swa Swipimelo swa Milawu.
Ku endla tipholisi leti fambelanaka na Swipimelo swa Milawu.
Ku rhijisitara eka NAMC tanihi Ntlawa lowu Khumbhekaka hi ku kongoma.
Ku ya hi xiyenge xa 20 xa MAPA, NAMC yi boheka ku hlayisa rhijisitara ra mintlawa lembe na lembe, leyi khumbhekaka kumbe yi nga khumbhwaka hi Nawu. Leyi ku nga va mintlawa ya vabyari, vahumelerisi, vatirhi, vamaketi na vatirhisi va xibyariwa xo karhi. Ku tsarisa i swa nkoka hi swivangelo leswi landzelaka:
Mintlawa leyi rhijisitariweke ku tihlanganisiwa na yona loko ku nghenelela ka mfumo wo makete swi langutisisiwa; na
Vuhlanganisi bya kahle exikarhi ka NAMC na mintlawa leyi khumbhekaka.
Ndzavisiso wa Ikhonomi
Mbalango:
NAMC yi kongomane no tumbuluxa masungulo ya nhlangano wa ndzavisiso wa makete wa vurimi. Ku engetela, NAMC yi ta pfuneta hi timali to letela vathwasi va vurimi eTiyunivhesiti ta Afrika Dzonga. Hi ku tirhisa ndzavisiso no fikelela eka tindhawu ta nkoka leti kombisiweke eka xiyenge lexi, NAMC yi ta langutisia eka swin?wana swo fana na leswi landzelaka eka minkoka ya ndzavisiso:
Ku hoxa xandla ka vurimi na minxavo ya swakudya
Ku fikelela timakete ta vurimi
Vumaki bya vurimi
Xiyenge xa mphakelo
Mavandla ya mfumo
Vutomi bya matiko-xikaya
Vulavisisi bya Xiyenge xa Komiti ya Vunkombo
NAMC yi ta tirhisa xinawana xa xiyenge xa 7 xa Nawu wo Makete ku landzelela xiyenge xa 7 xa komiti ya vulavisisi. Wun?we wa mimbuyelo ya Komiti ya Xiyenge xa 7 hi leswaku eka Komiti yeleyo vayimeri va mintlawa hinkwayo leyi khumbhekaka eka nkoka wa nhlengelo va nga kanela hi timhaka ta nkoka kutani va lulamisa xiviko xo tsundzuxa lexi nga na swiringanyeto kutani va xi yisa eka Huvo. Endzhaku ko kanela hi xiviko, Huvo yi ta rhumela xiviko eka Holobye.
NAMC yi ta tlhela yi langutisisa no kambisisa hi vuntshwa ku simekiwa ka swiringanyeto hinkwaswo ku suka eka swiviko swa komiti ya Xiyenge xa 7 ya khale. Tsalwa leri nga na swiringanyeto hinkwaswo swa khale ri kondleteriwile.
Ndzavisiso wa Nkwama wa Ikhonomi
NAMC yi ta tumbuluxa Nkwama wa Ndzavisiso wa R3,4 wa mamiliyoni lowu xiphemu xa nseketelo xi nga ta huma eka timali ta lembe ximali ra 2005/06, mpimanyeto wa 2006/07 na timali to suka eka minhlangano ya ndzavisiso ya matiko. Nkwama wu ta sirheleriwa ku papalata ku wu tirhisela migingiriko ya vufambisi. Hi ku tirhisa nkwama lowu, NAMC yi ta kombela tiyunivhesiti na mavandla yan?wana ya Ndzavisiso laya hoxaka xandla eka ndzavisiso wa nhluvukiso wo maketa ku yisa swiringanyeto ku endla ntirho wa ndzavisiso.
Mbuyelo wa ndzavisiso wu ta tirhiseriwa:
Ku sungula nkanerisano eka xiyenge
Tsundzuxa Holobye, Ndzawulo ya Vurimi na Vumaki
Vumba ntirhisano wa mfuwo exikarhi ka valavisisi eAfrika Dzonga
Tanihi endlelo ro tlakusa mali yin?wana, NAMC yi ta tirhisa R3,5 wa mamiliyoni ku hakerisa xibalo eka timali to engetela ku suka eka Mavandla yo fana na Minkwama ya Vumaki, Tiforamu, Vayimeri va Vanyikeri va timali.
TIBASARI: Xiphemu xa Ndzavisiso wa Nkwama wa Ikhonomi xi ta tirhisiwa ku aka vuswikoti bya vathwasi va vurimi hi ku tirhisa vuleteri eka Tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga to hambana. Nkwama wu ta nyika tibasari eka vathwasi lava endla tidigri ta M.SC na PHD eka Ikhonomiks ya Vurimi. Vathwasi va ta languteriwa ku endla tidyondzo (thesisi) ta vona hi tinhlokomhaka leti nga ta langutisisa eka timhaka leti kumiweke eka minkoka ya vulavisisi. Xikongomelo ku ta va ku tumbuluxa ntalo wa vathwasi va xiphurofexini lava nga tirhaka eka NAMC na vatirhisani eka swiyenge swo hambana.
TAFULA RA 1: VUXOKOXOKO BYA NKOKA BYA SWIYENGE SWA VURIMI
Holobye wa Timhaka ta Vurimi na Misava
Riq: 319 6075
Fekisi: 321 8558
Huvo ya Vulavisisi bya Vurimi
Riq: 427 9700
Fekisi: 342 3948
Mulawuri-Jenerali
Riq: 319 6000/7219
Fekisi: 319 6452
Muofisiri Nkulu
Riq: 312 3600
Fekisi: 328 4056
Mulawuri-Jenerali
Ndzawulo ya Timhaka ta Misava
Riq: 312 8191
Fekisi: 323 6072
Mininjhere Nkulu
Mintirho ya Mahungu ya Tindzoho ya Afrika Dzonga
Riq: 325 2133
Fekisi: 321 7864
Mutshama xitulu
Huvo ya Vumaketi bya Vurimi ya Tiko
Riq: 341 1115
Fekisi: 341 1811/9
Riq: 322 6980
Fekisi: 320 0557
Hofisi Nkulu ya Mulawuri
Riq: 522 1511
Fekisi: 522 1591
Riq: 672 9308
Fekisi: 665 0601
Mulawuri Nkulu
Riq: 322 7181
Fekisi: 320 0787
Mulawuri Nkulu
Panorama
Riq: 930 1134
Fekisi: 936 7217
TAFULA RA 2: MAVITO NA VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA SWIRHO SWA NAMAC
XIRHO
TINDHAWU TA VUTIHLAMULERI
RIQ & FEKISI
Nyama yo Tshuka, Ndzavisiso, Timhaka ta Vatirhisi, Minxavo ya Swakudya, Pholisi ya Minxavo na Mabindzu, Swiluva, Lucerne, Swa Ntswamba, Timitsu na Viriviri
Riq: 808 4759
Fekisi: 808 4670
Manana D. Ndaba
Mihandzu yo Dzudza Makamba, Swiharhi, Voya bya timbuti, Wulu, Mihandzu na Matsavu swo tenga, Mihandzu ya Subtropika
Riq: 314 1115
Fekisi: 341 1911
Mihandzu yo Dzudza Makamba, Mihandzu yo Oma, Mihandzu ya le mathinini, Koroni, Vhinyo
Riq: 354 8959
Fekisi: 354 8965
Mihandzu yo Oma, Mihandzu ya le mathinini, Fole, Tiya na Kofie, Swiluva, Mihandzu ya xilamula
Riq: 840 1735/3
Fekisi: 840 2373
Mihandzu na Matsavu swo tenga, Lucerne, Swa Ntswamba, Chukele, Mihandzu ya Subtropika
Riq: 298 1130
Fekisi: 298 2653
Ndzavisiso, Minxavo ya Swakudya, Pholisi ya Minxavo na Mabindzu, Riguru,
Riq: 420 3248
Fekisi: 420 3247
Selula: 082 372 3131
Fole, Tiya na Kofi, Aquaculture, Mihandzu ya xilamula, Vhinyo
Riq: 808 5422
Fekisi: 808 5412
Koroni, Mavele, Mbewu ya mafurha, Timhaka ta Vatirhisi, Riguru, Sorghum,
Riq/Fekisi: 460 3002
Manana C. Maku
Voya bya timbuti, Wulu, Mihandzu na Matsavu swo tenga, Tihuku, Chukele
Riq: 602 2074
Fekisi: 602 2241
Nyama yo Tshuka, Swiharhi, Mavele, Mbewu ya mafurha, Sorghum, Tihuku,
Riq: 312 1724
Fekisi: 315 3859
TAFULA RA 3: VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA NHUNDZU YA MINKWAMAYA VURIMI
VITO
SWIXAVISIWA
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI
RIQ
FEKISI
Nkwama wa Vumaki by Mihandzu ya xilamula
Mihandzu ya xilamula
Nkwama wa Vabyari va Mihandzu yo Dzudza Makamba
Mihandzu yo Dzudza Makamba
Nkwama wa Tinyawa to oma
Tinyawa to oma
Ndzavisiso wa Lucerne na Nkwama wa Nhluvukiso
Nkwama wa Mavele
Mavele
Nkwama wa vumaki bya Nyama
Nyama
Nkwama wa Voya bya timbuti
Voya bya timbuti
Nkwana wa Nhluvukiso wa Mafurha na Mbewu ya Tiphurotheyini
Mbewu ya mafurha
Nkwama wa Nhluvukiso wa Vumaki bya mazambala
Mazambala
Nkawam wa Tindzoho ta mavele ta Xixika
Tindzoho ta mavele ta Xixika
Nkwama wa Vumaki bya Vhinyo
Vhinyo
Nkwama wa Wulu
Wulu
TAFULA RA 4: VUXOKOXOKO BYA XIYENGE XA 21 XA TIKHAMPHANI TA NHUNDZU YA VURIMI
VITO
SWIXAVISIWA
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI
RIQ
FEKISI
Wulu
Riguru
Voya bya timbuti ta SA
Voya bya timbuti
Rivisi na Swa Ntswamba
Mavele, Sorghum, Tindzoho ta Xixika, Mbewu ya mafurha
Laboretri ya Mbewu ya SA
Khamphani ya Vumaki bya Nyama ya SA (SAMIC)
Nyama yo Tshuka
TAFULS RA 5: VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA TIFORAMU TA VUMAKI BYA VURIMI
VITO
SWIXAVISIWA
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI
RIQ
FEKISI
Foramu yo posa Mihandzu na Matsavu swo tenga
Mihandzu ya xilamula and Mihandzu yo Dzudza matluka
Foramu ya Nyama
Nyama
Timanga
Tinyawa
Foramu ya koroni
Koroni
Foramu ya Wulu
Wulu
Riguru
Foramu ya Vumaki bya Mbewu ya Lucerne
Mahungu na Tindlela ta Vumaki bya Vhinyo swa SA
Vhinyo
Nhlangano wa rivisi wa SA
Foramu ya Mihandzu na Matsavu swo tenga
Foramu ya Vumaki bya Mazambala
Mazambala
TAFULA RA 6: VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA MINHLANGANO YA VUHUMELERISI
NHLANGANO
MUNHU WO TIHLANGANISA NA YENA
KHEREFU
RIQ
FEKISI
Chembara ya Mabindzu ya Yimbho ya SA
Nhlangano wa Tihuku wa SA (SAPA)
Nhlangano wa Vufuwi bya Tinguluve wa SA (SAPPO)
Nhlangano wo Humesa Matsavu ya le Mathinini
Nhlangano wa Vabyari va Mihandzu ya Xilamula wa SA
Nhlangano wo Byala Timhango wa SA
Nhlangano wo byala Swiluva wa SA
Nhlangano wo byala Mimova wa SA
Nhlangano wa Tiya ya nhova wa
Nhlangano wa Vaxavisi va Nyama yo Tshuka lava ha sungulaka
Nhlangano wa Vaxavisi va Nyama yo Tshuka
Nhlangano wa Van?wamapurasi va Wulu
Huvo ya Mbewu ya SA
Nhlangano wa Van?wamapurasi va voya bya timbuti eAfrika Dzonga
TAFULA RA 7: VUXOKOXOKO BYA TINHLOKO TA TINDZAWULO TA VURIMI TA SWIFUNDZHA
Xifundzha xa Kapa N?walungu
Riq: 861 1245
Fekisi: 861 1001
Riq: 355 9112
Fekisi: 355 9113
Riq: 838 9117
Fekisi: 8314685
Xifundzha xa Kapa Vuxa
Riq: 609 3475
Fekisi: 635 0604
Riq: 295 7300
Fekisi: 295 7028
Riq: 766 6020
Fekisi: 766 8429
Xifundzha xa N?walungu Vuxa
Xifundzha xa Kapa Vupeladyambu
Riq: 355 1920
Fekisi: 333 0667
Mmabatho
Riq: 389 5146
Fekisi: 389 5722
Riq: 808 5006
Fekisi: 808 5000
TAFULA RA 8: VUXOKOXOKO BYA TI MEC TA VURIMI
Xifundzha xa Kapa N?walungu
Riq: 506 1610
Fekisi: 448 1048
Riq: 355 9100
Fekisi: 355 9543
Riq: 838 9107
Fekisi: 838 9145
Xifundzha xa Kapa Vuxa
Riq: 636 4331
Fekisi: 639 2135
Riq: 295 7023
Fekisi: 295 7046
Tatana Madala Masuku
Riq: 766 6074
Fekisi: 766 8437
Xifundzha xa N?walungu Vuxa
Xifundzha xa Kapa Vupeladyambu
Riq: 355 1980
Fekisi: 333 0620
Mmabatho
Riq: 389 5026
Fekisi: 384 2679
Riq: 483 4700
Fekisi: 483 3890
<fn>tso_Article_National Language Services_Rito ro rhanga 2.txt</fn>
Rito ro rhanga yi fungha ku tlangela ra vuntlhanu ku sungula ka Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 (?PAIA? kumbe ?Nawu?). Eka vanhu vo tala lava ngheniseke xandla eka ku simekiwa ka Nawu, leswi swi twakala ku ri ku humelela. Hambi swi ri tano, swo fana na leswi a swi nge vuriwi hikwalaho ko pfumaleka ka vulemukisi na swiphiqo swo mirisa hi xivangelo xa xiyimo xa le hansi xo simekiwa ka tihuvo ta vaaki a ti tiphaningi hi ku fikelela mfanelo lowu wo fikelela mahungu. Hambi leswi PAIA ku nga yin?wana ya mahungu yo tshunxeka ya milawu emisaveni, yi ya emahlweni yi hlangana na swiphiqo swo yi simeka. Leswi swi nga vangiwa hi swivangelo swo tala, swin?wana swa kona ku nga leswi landzelaka:
Mpfumaleko wo lemukisa hi mfanelo wa swirho hi swimbirhi swa vaaki na lava khomeke mahungu,
Mpfumaleko wa miako leyi faneleke yo simeka Nawu, xik. Ku hlayisiwa ka tirhekhodo ka xiyimo xo tsana no ka ku nga thoriwi Xandla xa Vaofisiri va Mahungu, na
Mpfumaleko wo nyika matimba yo teka swiboho hi vatirhela mfumo hikwalaho ka ntolovelo wa khale wa xiyimo xa swihundla.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi tshembha leswaku Xibukwana lexi xi ta pfuna ku antswisa swiphiqo swo simeka leswi tshikileleke PAIA ku sukela loko yi simekiwile, hi ku antswisa ku lemukisa exikarhi ka vaaka tiko na vatirhela mfumo lava faneleke ku pfuna vanhu masiku hinkwawo.
Xibukwana lexi xi endliwe hi ku tekela swivangelo swinharhu enhlokweni:
Olovisisa PAIA no endla xitirhisiwa xo khomeka lexi nga tirhisiwaka no fikeleleka eka hinkwavo,
Lemukisa eka vukona bya Nawu eka swirho swa vatirhela mfumo na vaaka tiko, no
Pfuna ku cinca eka ntolovelo wo hlayisa swihundla lowu sivelaka nkhuluko wa mahungu.
Ha tshembha leswaku xibukwana xi ta kombisa timhaka titsongo mayelana no tumbuluxa tirhekhodo no tihlayisa kahle. Loko tirhekhodo ti nga hlayisiwi kahle, leswi swi nga leswaku vakomberi va hakerisiwa timali to tala ku endlela leswaku ku va na vulavisisi byo leha bya tirhekhodo. Hikwalaho, i swa nkoka leswaku tirhekhodo ti hlayisiwa kahle naswona leswi swi katsa mafambiselo ya nkarhi na nkarhi xikan?we na ku lulamisa hi vuntshwa.
Xo hetelela, i swa nkoka leswaku swo tala swi endliwa ku papalata mhaka na ntolovelo lowu lavaka ku hundzula mahungu tanihi xitirhisiwa, laha ku nga vanhu va xiyimo xa le henhla va nga ya fikelelaka hi ku endla endlelo ri tika ku twisiseka hi munhu ntsena, no endla leswaku ku kuma tirhekhodo swi durha. Ku fikelela mahungu i khokho na moya wa xidemokrasi ya hina. I sitirhisiwa xa kahle ku va xi endla leswaku lava nga le ka mfumo va va na vutihlamuleri. Hikwalaho i swa nkoka leswaku vanhu hinkwavo ngopfungopfu lava pfumalaka na lava tekeriwaka ehansi emigangeni ya hina va tiphina hi timfanelo ta vona.
Xilaveko xa Xibukwana lexi xi ve kona endzhaku ko simekiwa Xiyenge xa10 xo sungula xa Xiletelo xa PAIA loku humeleleke hi ti 1 Nyenyankulu 2005. Swi ve erivaleni leswaku hambi leswi Xiletelo xi nga xa mpfuno eka swirho swa vaaki, PAIA yi lava ku olovisiwa leswaku yi olova ku yi hlaya no fikeleleka eka miganga. Xibukwana lexi xi tlhele xi hundzuluxeriwa eka khumen?we wa tindzimi ta ximfumo, naswona xa kumeka hi Braille (matsalelo ya mabofu), ku fikeleleka hi ku olova no tirhiseka.
Ku suka eka ntolovelo wa xiyimo xa swihundla na npfumaleko wa vutihlamuleri, na ntolovelo wo tirhela erivaleni na wa vutihlamuleri i ntlhontlho. Hikwalaho i swa nkoka leswaku vaaka tiko va Afrika Dzonga xikan?we na vatirhela mfumo va tivisiwa hi PAIA, na hi mfanelo wo fikelela mahungu swi nga tirhaka ku va va vuyeriwa. Ku nghenisa xandla eka maendlelo ya xidemokrasi swi nga humelela loko ku nghenelela ku ri leswi nga tivisiwaka. Hikwalaho i swa nkoka leswaku PAIA yi fikelela ku tlurisa eka timfanelo ta vaaki ta xipolitiki, na leswaku yi engetela mpimo eka njhekanjhekisano wa vaaki eka timhaka ta siku na siku leti va hlanganaka na tona.
PAIA yi le xikarhi ka ku cinca ka miganga. Yi hlohlotela ku hoxa xandla eka xidemokrasi laha vaaka tiko va vonaka mfumo na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo ku va na vutihlamuleri. Xibukwana lexi i ndlela yin?wana ya masungulo ya Khomixini yo endla leswaku nawu wu va na ndhuma, no vona leswaku vaaka tiko va xi tirhisela ku vuyeriwa. Nkoka na vukulu bya ntirho wa vumbiwa bya Khomixini i ku valanga no vika lembe na lembe eka ku fikelela timfanelo ta ikhonomi ya vaaki, swi pimiwa hi swiboho leswi kumekaka eka PAIA, ku vona leswaku Nawu wu simekiwa kahle. Tanihi xirho xa vaaki u nga tirhisa PAIA ku kombela tirhekhodo leti kombisaka tipulani ta mfumo mayelana na tindlu, nhlayiseko wa rihanyo na dyondzo. Xibukwana lexi endleriwe ku vona leswaku swirho wa vaaki swi tiva PAIA tanihi xitirhisiwa lexi nga tirhisiwaka ku fikelela timfanelo tin?wana.
Khomixini yi tshembha leswaku Xibukwana lexi xi ta tirhiseka eka ntsakelo wa vanhu va hina ku tiphina hi timfanelo ta vona to fikelela mahungu.
Khomixinara la nga na vutihlamuleri bya mfanelo wo fikelela mahungu
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
TIMHAKA TA NKOKA
Eka Xibukwana lexi, Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 wu ta vuriwa ?PAIA? kumbe ?Nawu? hi ku cincana.
Khoto ? swi vula khoto leyi munhu a nga endlaka xikombelo xa leswaku mhaka yi ololoxiwa. Tikhoto leti i: Khoto ya Vumbiwa leyi tirhaka ku ya hi xiyenge xa 167 (a) xa Vumbiwa kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto yin?wana yo fana hi xiyimokumbe Khoto ya Majisitarata yo angarhela kumbe ku ya muxaka wa swiboho swo karhi ku ya hi Nawu, lowu nyikiweke hi Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa hi xitiviso xa Gazette no rhangeriwa hi majisitarata kumbe majisitarata un?wana ku ya hi xiyenge xa 91A ku ya hilaha a nga na matimba kona ?
a xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe vulawuri lebyi faneleke bya Huvo ya Mfumo kumbe nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xi tekiwile;
b Huvo ya Mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo mayelana na ndhawu ya mafambiselo kumbe bindzu; kumbe c mukomberi kumbe munhu la khumbhekaka u na vutshamo kumbe muaka tiko wa ntolovelo.
TIVA:
Ku fikela loko Huvo ya Mulawu yi pasisa milawu ya mafambiselo ku ya hi timhaka ta PAIA leti fanaleke ku tirhisiwa hi Tikhoto ta Majisitarata, Tikhoto ta Majisitarata a ti nge teki xiboho eka timhaka leti fambelanaka na PAIA. Tikhoto ta le Henhla ti nga yingisela swikombelo swa PAIA. Langutisa Xiphemu xa 2 xa Xibukwana xa tindlela tin?wana laha timhaka ta PAIA ti nga ololoxiwaka kona.
Timali ? ntsengo wa mali lowu hakeriwaka ku humelerisa xikombelo. PAIA yi nyika mali ya xikombelo na mali yo fikelela. Mali ya xikombelo yi hakeriwa eku sunguleni loko ku yisiwa fomo ya xikombelo. Mali yo fikelela yi hakeriwa eka nkarhi lowu tirhisiweke eka ndzavisiso na malulamiselo ya xikombelo xa rhekhodo. Munhu a nga fanelangi ku hakela mali ya xikombelo. Annexure A yi khome nxaxamelo wa timali leti hakeriwaka.
Nhloko ? leyi fambelanaka na huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, swi vula laha munhu a tiyimeleke, laha munhu la tiyimeleke kumbe munhu wihi na wihi la nyikiweke mpfumelelo hi munhu la tiyimele; eka mhaka ya ntirhisano, mutirhisani wihi na nwihi eka ntirhisano kumbe munhu wihi na wihi la nyikiweke mpfumelelo eka ntirhisano; eka munhu la nga na vulawuri ku nga muofisiri nkulu kumbe muofisiri la nga na matimba laya fanaka ya munhu wa vululami kumbe munhu wihi na wihi langa nyikiwa matimba hi muofisiri; kumbe munhu la endlaka tano a nga nyikiwa matimba hi munhu yoloye.
Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo u na vutihlamuleri byo amukela xikombelo xo fikelela no va a nyika nhlamulo.
Muofisiri wa mahungu ? Loyi i muofisiri loyi xikombelo xo kuma rhekhodo / mahungu xi faneleke ku yisiwa eka tihuvo ta vaaki. Kutani u ta teka xiboho xo nyika mpfumelelo kumbe xo ala ku kuma rhekhodo. Eka mfumo wa le xikarhi, Muofisiri wa mahungu wa ndzawulo yo karhi i Mulawuri-Jenerali; eka mfumo wa xifundzhankulu, Mulawuri-Jenerali eHofisini ya Ndhuna nkulu hi yena Muofisiri wa mahungu wa xifundzha hinkwaxo; eka mfumo wa muganga, Mininjhere wa Mhasipala wa mhasipala wo karhi i Muofisiri wa mahungu. Eka Huvo ya Mfumo yihi na yihi, Muofisiri wa mahungu i muofisiri nkulu, kumbe muofisiri la ringanaka na yena hi matimba wa Huvo ya Mfumo.
Xivilelo xa le ndzeni - xivilelo xa le ndzeni swi vula endlelo laha mukomberi a nga enerisiwiki hi xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe laha xikombelo x ayena xi nga tekeriwangiki enhlokweni kumbe laha ku pfumaleke nhlamulo eka 30 wa masiku / ku engeteriwa ka nkarhi hi 30 wa masiku. Xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa eka vulawuri lebyi faneleke byi tirhisekaka. Hlaya nhlamuselo leyi hi ku tirhisana na ?vulawuri lebyi faneleke.?
Mahungu ya vumunhu ? swi vula mahungu ya munhu la tiviwaka ku katsa, kambe ku nga pimiwi eka mahungu laya fambelanaka na rixaka, rimbewu, ku biha emirini, xiyimo xa vukati, vuaka tiko, vutumbuluki, muhlovo, nhlavutelo wa swa masangu, vukhale, rihanyo ra miri na miehleketo, vunene, vulema, vukhongeri, ripfalo, vutshemberi, mfuwo, ririmi na ku velekiwa ka munhu; mahungu laya fambelanaka na dyondzo kumbe swa rihanyo, vugevenga kumbe matimu ya swa ntirho ya munhu kumbe mahungu laya fambelanaka na timhaka ta timali laha munhu a khumbhekeke.
Xikombelo xa munhu ? swi vula mukomberi loyi a lavaka ku kuma rhekhodo leyi nga na mahungu ya vumunhu bya yena.
Huvo ya Mfumo ? swi vula ndzawulo yini na yihi ya mfumo kumbe mafambiselo ya xiyenge xa mfumo wa le xikarhi na wa xifundzhankulu kumbe mhasipala wihi na wihi eka mfumo wa muganga kumbe xiyenge xihi an xihi kumbe vandla loko ku tirhisiwa matimba kumbe ku endliwa ntirho ku ya hi Vumbiwa kumbe vumbiwa bya xifundzhankulu kumbe ku tirhisiwa matimba ya mfumo kumbe ku endliwa ntirho wa mfumo ku ya hi milawu yihi na yihi.
Huvo yo ka yi nga ri ya mfumo ? swi vula munhu wa mabindzu kumbe phrofexini; ntirhisano lowu nga na swa mabindzu, bindzu kumbe phrofexini; kumbe munhu loyi khale kumbe sweswi a tirhana na swa nawu kambe ku nga katsiwi Huvo ya Mfumo.
Rhekhodo ? mayelana na mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo rhekhodo swi vula mahungu laya rhekhodiweke ku nga langutisiwi xivumbeko kumbe muxaka lowu ya nga xiswona kumbe ehansi ka vulawuri bya mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, swi nga ri na mhaka loko yi tumbuluxiwe hi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Vulawuri lebyi faneleke ? loyi i munhu loyi u nga endla xivilelo xa le ndzeni eka yena. Eka mfumo wa le xikarhi, vulawuri lebyi faneleke bya ndzawulo leyi faneleke i Holobye wa ndzawulo yeleyo; eka xifundzhankulu Xirho xa Huvo Nkulu ? MEC wa ndzawulo yo karhi u na vulawuri lebyi faneleke; naswona eka mfumo wa muganga, Meyara kumbe xipikara u na vulawuri lebyi faneleke. Ndzima ya 9 ya Mavandla, minhlangano na tihuvo to tiyimela leswi nga ri ki na vulawuri lebyi faneleke kutani loko mukomberi a twa a nga enerisiwi hi xiboho xa Muofisiri wa mahungu, u fanele a tisa xikombelo ehenhla ka xiboho xexo ekhoto.
Mukomberi ? munhu wihi na wihi la endlaka xikombelo ku fikelela rhekhoso.
Ntlawa wa Vunharhu ? i munhu kumbe huvo leyi nga na ku tsakela eka xikombelo xa rhekhodo. Mayelana no kuma rhekhodo ya Huvo ya Mfumo swi vula munhu wihi na wihi (ku katsa kambe ku nga pimiwi eka, mfumo wa matiko mambe, nhlangano wa matiko kumbe xiyenge xa mfumo kumbe nhlangano wolowo) handle ka mukomberi la khumbhekaka na Huvo ya Mfumo. Mayelana no kuma rhekhodo ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, Ntlawa wa Vunharhu swi vula munhu wihi na wihi (ku katsa kambe ku nga pimiwi Huvo ya Mfumo) handle kmukomberi.
Masiku ya ntirho - Masiku ya ntirho swi vula masiku handle ka Muqibela, Sonto kumbe tiholideyi, tanihi leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Tiholideyi ta Mfumo, 1994 (Nawu wa 36 wa 1994).
Eka Xibukwana lexi, nhlamuselo ya rimbewu rin?we ri ta katsa rimbewu lerin?wana.
XIPHEMU XA 1
Ku fikelela mahungu
Masungulo ya mfanelo wo fikelela mahungu
Riphabliki ra Afrika Dzonga i mfumo wa xidemokrasi lowu tumbuluxiweke ku ya hi nkoka wo xixima ximunhu, ku fikeleriwa ka ndzingano na ku tlakusa timfanelo ta ximunhu na ntshunxeko.1Endlelo leri ra mafumelo ya xidemokrasi ri fanele ri va erivaleni, ri kota ku hlamula no va na vutihlamuleri. Ku va erivaleni i nchumu wa nkoka eka tiko ra xidemokrasi no pfumelela vanhu ku kuma mahungu hi leswi mfumo eka swiyenge hinkwaswo wu va endlelaka swona kumbe leswi wu nga swi endleki, ku ya hi swiyimo.
Mfanelo wo fikelela mahungu wu hlamuseriwile ehansi ka xiyenge xa 32 xa Vumbiwa. Xiyenge xa 32 xi hlamusela leswaku un?wana na un?wana u na mfanelo wo fikelela mahungu laya nga le mavokweni ya mfumo; laya khomiweke hi munhu un?wana lawa ya faneleke ku tirhisiwa ku sirhelela kumbe ku tirhisa mfanelo wihi na wihi.
Mfanelo lowu wu kona ku endlela ku pfumelela vanhu ku tiphina hi timfanelo tin?wana ta vona, xikombiso timfanelo ta ikhonomi ya mfumo ? timfanelo ta ikhonomi ti katsa mfanelo tindlu, swakudya na rihanyo, nhundzu, mbongo lowu baseke na sw. na sw. Mfanelo wo fikelela mahungu a wu pfumeleli ntsena vanhu ku tiphina hi timfanelo ta ikhonomi ya mfumo, wu tlhela wu pfumelela ku tiphina ka vaaki na timfanelo ta xipolitiki. Kwalaho mfanelo wo fikelela mahungu wu tshembhisa ku tirhela erivaleni, vutihlamuleri na mafumelo ya kahle eka tihuvo hinkwato ta mfumo na to ka ti nga ri ta mfumo, no seketela timfanelo tin?wana.
Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu
PAIA i nawu lowu nyikaka masungulo ya Xiyenge xa 32 xa Vumbiwa. Wu nyika mfanelo wa xiyimo xo fikelela mahungu laya khomiweke hi Mfumo, xikan?we na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo.
PAIA yi hlamusela hi vuenti vundzeni na xiyimo xa mfanelo. Yi hlamusela maendlelo laya faneleke ku tirhisiwa loko xikombelo xo fikelela mahungu xi endliwa, yi nyika swivangelo lleswi mahungu ya nga aleriwa ku humesiwa, na swipimelo leswi nga langutisiwaka loko ku fikelela mahungu swi nga ariwaka. PAIA yi pasisiwe hi 2000 kutani yi sungula ku tirha hi ti 9 Nyenyankulu 2001.
Kutani PAIA yi nyika pfumelela munhu wihi na wihi ku kuma mahungu laya rhekhodiweke laya khomiweke kumbe ku lawuriwa hi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Nawu wu tirha eka mahungu laya rhekhodiweke wahi na wahi laya nga le mavokweni kumbe ku lawuriwa hi mfumo kumbe tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo. Hi ntiyiso, PAIA i xiphemu xi ri xoxe xa nawu emisaveni hinkwayo lexi pfumelelaka munhu ku endla xikombelo xo fikelela tirhekhodo ta huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, ntsena loko rhekhodo yi komberiwa ku tirhisiwa kumbe ku sirhelela mfanelo.
Kwalaho mfanelo wo fikelela mahungu wu nga tirhisiwa, xikombiso, hi vaaki ku tiyisisa mpimo lowu mfumo wu wu tekaka ku sirhelela no tiyisisa eka rihanyo ngopfungopfu ehenhla ka ntungu wa HIV na AIDS. Hi ntiyiso, mfanelo wo fikelela mahungu a wu tirhisiwa hi Treatment Action Campaign, loko wu endla xikombelo xo fikelela ti annexure ta Pulani ya Matirhelo yo Twala ya Nhlayiso wa Hiv na AIDS, swa Ndzawulo ya le xikarhi ya Rihanyo, leswi khomeke ngopfu pulani ya mahangalaselo ya tianti-retroviral.
Ku endlela leswaku vanhu va tiva loko mfumo wu angarhela mabofu, munhu wihi na wihi a nga, xikombiso, hi ku tsakela ka vaaki, a nga kombela mahungu ku suka eka mfumo eka pulani ya wona yo angarhela mabofu hi ku sungula endlelo ra Braile eka vuhlanganisi bya wona. Vanhu va nga tlhela va tirhisa mfanelo wa vona wo fikelela mahungu ngopfungopfu eka mfumo wa muganga, laha va nga tiyisisaka tipulani ta mhasipala eka malunghiselo ya magondzo, ku nghenisa endlelo ra nkululo, hangalasa mpimanyeto na swin?wana. Vanhu va nga tlhela va tirhisa mfanlo wa vona wo fikelela mahungu ku tiyisisa tipulani eka ku nyikiwa tindlu ku suka eka Ndzawulo ya Tindlu ya xifundzha lexi faneleke.
Tanhi leswi hlamuseriweke laha henhla, munhu na yena a nga kuma mahungu ku suka eka tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo, to fana na tikhamphani ntsena loko ya laveriwa ku tirhisiwa kumbe nsirhelelo wa timfanelo ta munhu, xik. munhu a nga kombela tirhekhodo ta hilaha thyaka ri lahliwaka ha kona enambyeni hi khamphani yo karhi ya migodi. Mfanelo lowu sirheleriwaka i mfanelo wa rihanyo, na mfanelo eka mbango lowu nga onhiki.
Kwalaho PAIA yi nyika munhu ku va na a endla xikombelo xa mahungu hi ku angarhela. Hambi swi ri tano, ku na tirhekhodo tin?wana leti nga katsiwiki eka leti komberiwaka. Nxaxamelo wa tona xikan?we na swivangelo leswi Huvo ya Mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga alaka na mahungu swi xaxametiwile ehansi ka Xiphemu xa 6 xa Xibukwana lexi.
I mani a nga kombelaka mahungu?
PAIA yi hlamusela leswaku mani na mani u na mfanelo yo fikelela mahungu. Kwalaho munhu kumbe munhu wa xinawu (xik. khamphani kumbe khamphani ya vanhu vatsongo) yi nga endla xikombelo xo fikelela mahungu ku suka eka mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Swikombelo swo fikelela mahungu swi nga tlhela swi endliwa hi ku yimela munhu un?wana kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Loko munhu a kombela mahungu hi ku yimela un?wana, mukomberi u fanele ku namarheta vumbhoni bya xiyimo lexi a kombela hi xona. Munhu la nga muhlayisi wa munhu la nga na malembe ya le hansi ka 18; kumbe munhu loyi a nga twisiseki xivumbeko xa xikombelo a nga kombela mahungu hi ku va yimela. Loko rhekhodo yi ri mayelana na mufi, kutani mukomberi u fanele ku nyika vumbhoni tanihi ku va xaka ra mufi; kumbe mukomberi a kuma mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka xaka ra mufi ku endla xikombelo.
Eka munhu la nga dyondzangiki, a nga endla xikombelo hi nomu, leswi nga ta tsariwa hi Muofisiri wa mahungu.
Xana mahungu ya nga komberiwa ku suka eka mani?
Mahungu ya nga komberiwa ku suka eka tihuvo hinkwato ya mfumo na leti nga riki ta mfumo. Munhu a nga kombela mahungu / kumbe rhekhodo ku suka eka tindzawulo ta mfumo, tindzawulo ta swifundzhankulu, vamhasipala, na vanghenisi va xandla, swibedlhele swa mfumo, swibedlhele swo ka swi nga ri swa mfumo, tikhamphani, tikhamphani ya vun?winyi byo ka byi nga tluli mune, van?wamabindzu na van?wana.
Swikombiso swi katsa leswi kambe swi nga pimiwi eka:
Hambi swi ri tano, swi fanele ku lemukiwa leswaku Huvo ya Mfumo, yo fana na tindzawulo ta mfumo na ta swifundzhankulu, swiyenge swa mfumo wa muganga na tihuvo leti tirhisaka matimba ku ya hi Vumbiwa ? xik. Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, Musirheleri wa Vaaki, na tin?wana va nge kombeli mahungu ela leyin?wana ku ya hi PAIA. Tihuvo leti ta mfumo ti nga kombela ntsena mahungu ehansi ka PAIA eka mavandla na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo.
Tinxaka ta nahungu lawa ya nga komberiwaka
Ku na mahungu yo tala lawa ya nga komberiwaka ku suka eka tihuvo ta mfumo. Nxaxamelo lowu landzelaka i swikombiso swa mahungu yo tano:
Xiyenge xa Mfumo wa le Xikarhi
Mimpimanyeto, tipholisi, mimpfuneto ya timali, swikalo swa miholo sw avtirhela mfumo, tipulani to aka swikolo, tipulani to aka switici swa maphorisa, ku antswisa nolulamisa tipulani ta magondzo ya tiko, tipulani to aka magondzo yo hakeleriwa, tinhlayonhlayo ta vugevenga bya tiko, tipulani to akiwa ka swibedlhele swa tiko, tipulani to antswisa no lulamisa makhotso.
Xiyenge xa Mfumo wa Xifundzhankulu
Mimpimanyeto, tipulani ta matirhelo ta xifundzhankulu, mphakelo wa tindlu, tipulani to lulamisa magondzo, tipulani to aka swikolo swa mfumo eka ndhawu yo karhi, ku lulamisiwa ka swo tleketla vaaki.
Mimpimanyeto, Tihakelo, vukorhokeri bya tiakhawunti, tipulani to aka, ku tsarisa miako, nxaxamelo wo pima, tipulani ta mphakelo wa vukorhokeri (mati, gezi, ku susa thyaka, endlelo ra nkululo), tipulani ta switirhisiwa swa vuhungasi eka ndhawu yo karhi na tipulani to aka tilayiburari.
XIPHEMU XA 2
Hilaha u nga endlaka xikombelo xi fikelela rhekho ku suka eka Huvo ya Mfumo?
Nkarhi wahi na wahi loko munhu (mukomberi) a lava ku kombela mahungu ku suka eka Huvo ya Mfumo, u fanele ku tsala xikombelo. Fomo ya A yi fanele ku tatiwa eka xikombelo eka Huvo ya Mfumo. Mukomberi a nga boheki ku nyika swivangelo swihi kumbe swihi swo kombela rhekhodo ku suka eka Huvo ya Mfumo. I swa nkoka ku tiva leswaku papila ro kombela rhekhodo kumbe riqingho kumbe imeyili a hi xikombelo ku ya hi PAIA. Loko Fomo ya A yi nga tatiwangi, a ku na ku landzeleriwa ka PAIA naswona mukomberi a nga languteli PAIA ku va yi n?wi pfuna endzhaku ka sweswo.
Eka tihuvo ta mfumo, fomo yi fanele ku yisiwa eka muofisiri wa mahungu, xikan?we na tihakelo ta xikombelo leti ku nga R35.00. Fomo ya A yi fanele ku yisiwa eka muofisiri wa mahungu hi voko eka kherefu ya ndhawu, kumbe ku fekisiwa kumbe yi rhumeriwa hi imeyili.
Tanihi leswi hlamuseriweke, vaofisiri va mahungu va tihuvo ta mfumo ta boheka ku pfuna vanhu, lava hlulekaka ku tata tifomo hi ku va na nga dyondzangi kumbe va ri vatsoniwa loko va ndla swikombelo. Muofisiri wa mahungu u fanele ku hunguta xikombelo xa vona ku va lexi tsariwaka.
Ku humelela yini endzaku ko yisa xikombelo eka Huvo ya Mfumo/ Makhomelo ya xikombelo?
Endzhaku ko yisiwa ka Fomo ya A eka muofisiri wa mahungu na tihakelo ta xikombelo, muofisiri wa mahungu u fanele ku hlamula xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku. Muofisiri wa mahungu a nga engetela hi nkarhi wa 30 ? wa masiku ntsena kan?we hi 30 wa masiku, endzhaku ko tsalela mukomberi xitiviso a nyika swivangelo swo engeteriwa ka nkarhi.
Laha muofisiri wa mahungu a tekaka xiboho xo nyika mukomberi mpfumelelo wa rhekhodo, u fanele ku kombisa eka mukomberi leswaku u fanele ku hakela mali (loko yi ri kona) ya nkarhi lowu tirhisiweke ku secha no lulamisa rhekhodo, naswona u fanele ku hlamusela ndlela leyi mahungu ya nga ta nyikiwa ha yona.
Laha ku kuma mahungu swi ariwaka, muofisiri wa mahungu u fanele ku nyika mukomberi swivangelo swo ala koloko no hlamusela xiyenge xo karhi xa swivangelo swo ala ku ya hi PAIA.
Loko xikombelo xa mina xi nga hlamuriwi ku nga si hela 30 wa masiku / nkarhi wo engeteriwa wa 30 wa masiku kumbe ndzi twa ndzi vilela ehenhla ka xiboho xa muofisiri wa mahungu?
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi nga tekeriwi enhlokweni kumbe muofisiri wa mahungu a hluleka ku hlamula eka xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku kumbe eka nkarhi lowu wu engeteriweke wa 30 wa masiku, nhlamulo ya hi ndlela leyi yi tekiwa ku ri ku ala.
Laha huvo ya mfumo yi ri na vulawuri lebyi faneleke, mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke, ehenhla ko tsandzeka ku hlamula hi muofisiri wa mahungu. Xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa na vulawuri lebyi faneleke ku nga si hela 60 wa masiku ku suka hi siku leri Muofisiri wa mahungu a faneleke ku teka xiboho mayelana na xikombelo. Hambi swi ri tano, Huvo ya Mfumo a yi na vulawuri lebyi faneleke lebyi tirhaka, mukomberi u fanele ku endla xikombelo ehenhla ka xiboho xa muofisiri wa mahungu.
Ku na swikombiso laha mukomberi a nga vilelaka hi xiboho xa muofisiri wa mahungu. Mukomberi a nga endla xivilelo hi: xiboho xa muofisiri wa mahungu xo ka a nga humesi xikombelo xa mahungu; xiboho xa muofisiri wa mahungu xo humesa mahungu kambe ku ri na ku kavanyetiwa ka onhaka vundzeni bya rhekhodo, ku fikela laha mahungu ya nga ha twaliki; ntsengo wo fikelela mahungu lowu mukomberi a faneleke ku hakela; muxaka wo fikelela mahungu; kumbe ku engeteriwa ka nkarhi wo tirhana na xikombelo.
Eka swin?wana swa leswai, mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke, ku nga si hela 60 wa masiku a kumile xiboho xa muofisiri wa mahungu. Mukomberi u fanele ku tata Fomo ya B ku endla xivilelo xa le ndzeni na vulawuri lebyi faneleke.
Loko mukomberi a nga enerisiwi hi xiboho xa vulawuri lebyi faneleke, kumbe vulawuri lebyi faneleke byi nga hlamuli eka xivilelo xa le ndzeni, mukomberi a nga endla xikombelo ekhoto ku ya hi PAIA. Xikombelo xa khoto xi fanele ku endliwa ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ka loko xiboho xi endliwile hi vulawuri lebyi faneleke; kumbe hi ku tsandzeka ku hlamula ka vulawuri lebyi faneleke.
Hilaha u nga endlaka xikombelo xo kuma rhekhoso ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
Loko munhu (mukomberi) a lava ku kombela mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo, u fanele ku endla xikombelo hi ku xitsala. Fomo ya C yi fanele ku tatiwa hi xikongomelo xo endla xikombelo eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo. Mukomberi u boheka ku nyika swivangelo swa xikombelo xa rhekhodo ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo hi ku kombisa mfanelo lowu a lavaka ku wu tirhisa kumbe ku sirhelela xikombelo mahungu laya laviwaka.
Fomo ya C yi fanele ku yisiwa eka nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xikan?we na hakelo ya ntsengo wa xikombelo yo ringana R50.00. Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo hi nkarhi lowu nga tluriki 30 wa masiku endzhaku ko xi amukela. Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga engetela 30 wa masiku kan?we, hi 30 masiku man?wana, endzhaku ko tsala xitiviso lexi nga na swivangelo swa swo engetela eka mukomberi.
Ku humelela yini loko xikombelo xa mina xi nga hlamuriwi ku nga si hela 30 wa masiku / nkarhi lowu engeteriweke wa 30 wa masiku kumbe loko ndzi vilela hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
Laha nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi tsandzekaka ku hlamula xikombelo xo kuma mahungu, mukomberi a nga endla xikombelo eka khoto ehenhla ka ku tsandzeka koloko ko hlamula ku nga si hela 30 wa masiku ku suka eka siku leri nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo a yi fanele ku teka xiboho.
Laha mukomberi a nga tsakisiwiki hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo xo ala ku nhika mahungu; kumbe xiboho lexi tekiweke hi ku landza tihakelo leti hakeriwaka ku kuma tirhekhodo ta huvo yo ka yi nga ri ya mfumo; hi fomo yo fikelela, kumbe hi ku engeteriwa ka nkarhi wa 30 wa masiku ku tirhana na xikombelo, mukomberi a nga endla xikombelo ekhoto ku nga si hela 30 wa masiku ehenhla ka xiboho xexo no kuma xitshunxo lexi faneleke.
Tanihi ndlela yin?wana yo tisa xikombelo ekhoto, mukomberi a nga endla xivilelo eka Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki leswaku a ta va muavanyisi, kumbe ku kanela na lava khumbhekaka ku ololoxa nkwetlembetano. Mukomberi a nga tlhela a hundzisela mhaka / xivilelo eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leswaku a nghenelela, kanela kumbe a kuma xitshunxo ku ya hi matimba ya yena, exikarhi ka matlhelo laha mukomberi a aleriwaka mahungu kumbe a vilela hi xiboho xa muofisiri wa mahungu kumbe nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo.
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA laha huvo ya mfumo yi nga na vulawuri lebyi faneleke
Mukomberi
Yimisa endlelo
Tata fomo ya A YISA Muofisiri wa mahungu no hakela ntsengo a nga engetela nkarhi wa R35,00 wa 30 wa masiku
Mukomberi loko a nga enerisiwi / HLAMULA u fanele ku hlamula ku nga
Xivilelo si hela 30 wa masiku
Fanele ku ba ku nga si
Hela 30 wa masiku
Endla Xivilelo xa le ndzeni YISA Vulawuri lebyi faneleke
Ku nga si hela 30 wa masiku
Mukomberi Loko vulawuri lebyi faneleke byi nga bohi eka Xivilelo kumbe va bakanya
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA laha Huvo ya Mfumo has no vulawuri lebyi faneleke
Mukomberi a nga ala na mpfumelelo
Tata fomo ya A YISA Muofisiri wa mahungu kutani u hakela a nga engetela nkarhi wa 30
Loko mukomberi a ri na xivilelo HLAMULA U fanele ku hlamula ku nga si hela 30 wa masiku
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
Nkhuluko wa Chati ya xikombelo xa PAIA eka Huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Mukomberi
Tata fomo ya C YISA Muofisiri wa mahungu kutani u hakela ntsengo A nga engetela nkarhi wa 30 wa masiku wa R50,00
Loko mukomberi a ri na xivilelo HLAMULA U fanele ku hlamula ku nga si hela 30 wa masiku
Endla xikombelo eka Khoto Nkulu
Ku nga si hela 30 wa masiku
XIPHEMU XA 3
Ndlela yo Fikelela
Swilaveko swa Ntlawa wa Vunharhu
Laha ku nga na munhu loyi rhekhodo leyi komberiwaka yi nga na vuxaka na yena, kumbe munhu wo karhi a ri na ku tsakela eka rhekhodo, munhu yoloye u vuriwa Ntlawa wa Vunharhu. Eka mhaka yo fana na leyi, Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka magoza hinkwawo laya faneleke ku tivisa Ntlawa wa Vunharhu hi xikombelo, naswona u fanele ku endla ku nga si hela 21 wa masiku endzhaku ko va xikombelo xi kumiwile.
Ntlawa wa Vunharhu wu nga endla vuyimeri lebyi tsariweke eka Muofisiri wa mahungu na/kumbe ku tsala xikombelo xo humesa rhekhodo ku nga si hela 21 wa masiku, endzhaku ko tivisawa hi xikombelo.
Hi ku langutisisa vuyimeri bya Ntlawa wa Vunharhu, Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka xiboho xo nyika mpfumelelo wo kuma mahungu kumbe a ala. Ku ala ka Ntlawa wa Vunharhu ku landzelela a swi vuli leswaku mahungu lawa a ya nge nyikiwi.
Hundzisiwa ka Xikombelo
Xilaveko xo hundzisiwa ka xikombelo swi suka laha xikombelo xi endliweke, xikombiso Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, leyi nga ri na vulawuri ehenhla ka xikombelo xa rhekhodo. Rhekhodo yi le mavokweni ya no lawuriwa hi Ndzawulo ya Vurimi. Loko leswi swi humelela, muofisiri wa mahungu wa Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa u fanele, ku nga si hela 14 wa masiku, a hundzisela xikombelo eka est to muofisiri wa mahungu wa Ndzawulo ya Vurimi. Muofisiri wa mahungu wa ndzawulo leyi u fanele ku hatlisisa xikombelo onge hi yena wo sungula ku amukela xikombelo.
Ku yimisa ku Kuma Rhekhodo
Muofisiri wa mahungu a nga yimisa ku kuma rhekhodo, loko rhekhodo yi fanele ku kandziyisiwa ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ko yi kuma kumbe ku hundzisela xikombelo, kumbe eka nkarhi wo engetela tanihi leswi laviwaka ku yi kandziyisa kumbe ku hundzuluxa rhekhodo. Ku muka rhekhodo swi nga yimisiwa loko swi lava hi nawu leswaku yi kandziyisiwa naswona yi va yi nga si kandziyisiwa. Ku kuma rhekodo swi nga hlwerisa loko swi lulamisiwile eka tsalwa (submission) eka palamende kumbe munhu wihi na wihi, naswona a yi si yisiwa. Ku kumeka ka mahungu swi nga yimisiwa ku ya hi swivangelo leswi laha henhla eka nkarhi lowu twalaka.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku tivisa mukomberi ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko va xitiviso xi byikiwile, leswaku mukomberi a nga yisa vuyemeri eka yena, na leswaku hikwalaho ka yini rhekhodo yi laveka yi nga si kandziyisiwa kumbe ku yisiwa, na hi nkarhi wo yi tlherisela endzhaku.
Loko vuyimeri byebyo byi endliwa, muofisiri wa mahungu u fanle ku nyika mpfumelelo loko ku ri na swivangelo swo twala leswi kombaka leswaku loko xikombelo xo tlheriseriwa endzhaku xi ta tshikilela mukomberi.
Vuswikoti byo hlela Rhekhodo
Vuswikoti byo hlela i ku hambanisa, ku susa kumbe ku paluxa mahungu laya nga le ka rhekhodo. Muofisiri wa mahungu a nga hambanisa, ku susa kumbe ku paluxa xiphemu xa mahungu laya kumekaka eka rhekhodo. Leswi swi humelela laha mahungu yo karhi eka rhekhodo ya nga ta ka ya nga nyikiwi. Muofisiri wa mahungu a nga hlela xiphemu xa rhekhodo yeleyo, no khoma lawa ya faneleke ku aleriwa ku nyikiwa ku ya hi swivangelo swa Nawu wo ala.
Hi ku hlela rhekhodo, muofisiri wa mahungu u fanele ku vona leswaku xiphemu xa rhekhodo a xi fanelangi ku lahlekeriwa hi ntiyiso. (Langutisa Annexure B ya swikombelo swa rhekhodo leyi paluxiweke laha ntiyiso wu nga ha ri ki kona, na laha hambi loko rhekhodo yi paluxiwile ntiyiso wu salaka wa ha ri kona.)
Laha mpfumelelo wo kuma rhekhodo wu nyikiwaka, naswona endzhaku ko hakela ntsengo, mukomberi a nga kuma rhekhodo hi ndlela leyi landzelaka:
Loko rhekhodo yi lo tsariwa kumbe ku kandziyisiwa, hiku kuma khopi kumbe ku kambela rhekhodo,
Loko rhekhodo yi ri ya swifaniso kumb ematsalwa laya kandziyisiweke ya swifaniso sweswo, malulamiselo ya fanele ku endliwa eka mukomberi ku langutis aswifaniso kumbe ku va na tikhopi ku matsalwa,
Laha mahungu ya rhekhodiweke no humelerisiwa hi xivumbeko xa mpfumawulo, malulamiselo ya fanele ku endliwa hi mukomberi ku twa mimpfumawulo yeyo. Laha matsalwa yo tsariwa kumbe yo kandziyisiwa ya mimpfumawulo yeleyo yi nga humelerisiwa, matsalwa walawo ya nga nyikiwa. Huvo ya Mfumo yi fanele ku humesa mahungu hi ndlela leyi loko yi ri na xitirhisiwa, lexi kumekaka eka yona,
Laha rhekhodo yi nga le ka khomphyuta, kumbe eka muchini wa xiilektroniki kumbe hi ndlela ya muchini lowu hlayekaka, khopi yi fanele ku nyikiwa mukomberi,
Loko mukomberi a ri mutsoniwa naswona vutsoniwa bya yena byi n?wi sivela ku hlaya, ku vona kumbe ku yingisela rhekhodo, Vaofisiri va mahungu va fanele ku teka magoza laya faneleke kuvona leswaku rhekhodo ya kumeka hi ndlela leyi mukomberi a nga ta kota ku hlaya, ku ya vona kumbe ku ya twa, hambi swi ri tano, mukomberi a nge komberiwi ku hakela ntsengo wo kuma mahungu. Lowu tlulaka ntsengo lowu a ta wu hakela hikuva i mutsoniwa,
Laha mukomberi a nga kumaka mahungu hi ku kambela, ku langutisa kumbe ku yingisela, mukomberi a nga endla tikhopi kumbe ku hundzisela matsalwa kuya eka muchini wa mukomberi.
Loko xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo xa khoto xi endliwa ehenhla ka mpfumelelo wa xikombelo wo fikelela mahungu, mpfumelelo wu nga nyikiwa ntsena loko xiboho xa mpfumelelo xi tiyisisiwile.
Ririmi ro fikelela
Loko ku kuma rhekhodo swi pfumeleriwa, mukomberi u fanele ku nyikiwa hi ririmi leri a ri tsakelaka, loko yi kumeka hi ririmi rero. Laha rhekhodo yi nga ri ki kona hi ririmi leri tsakeriwaka kumbe mukomberi a nga kombisaka ririmi leri a ri tsakelaka, rhekhodo yi fanele ku nyikiwa hi ririmi rihi na rihi leri yi kumekaka hi roma.
Ku hlayisiwa ka tirhekhodo
Muofisiri wa mahungu u fanele ku hlayisa rhekhodo ku fikela loko xiboho xi endliwile. Tirhekhodo hinkwato mayelana na xikombelo a ti fanelangi ku kavanyetiwa; tumbetiwa; lahliwa kumbe ku hundzuluxiwa.2
Ku na xiphiqo mayelana na rhekhodo ? leyi hlayisiwaka hi mfumo na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo. Mfumo na tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo va na tipholisi ta vona to hlayisa rhekhodo. PAIA a yi endli xihlawulekiso xa hilaha mahunguya faneleke ku rhekhodiwa.
Ku hlayisa mahungu hi ndlela yo tsana swi tshikilela ntsengo wo fikelela mahungu lowu faneleke ku hakeriwa eka nkarhi lowu tirhisiweke ku ya lava no lulamisa rhekhodo. Swi tlhela swi tshikilela ku nyika mahungu hi xihatla; leswi swi nga voniwa laha mahungu ya lavekaka hi xihatla naswona ya fanele ku nyikiwa hi xihatla.
Mintolovelo ya mafambiselo ya tirhekhodo ta kahle swi ta pfuna valawuri ku fikelela mintirho ya vona ehansi ka Nawu. Swi ta endla leswaku ku tumbuluxiwa ka tirhekhodo to tshembheka, swi olova ku ti kuma, no va swi koteka hi xihatla ku xikombelo xa fikelela mahungu, no nyika malulamiselo yo fikelela mahungu kumbe ku ya lahla.3
XIPHEMU XA 4
Swiboho swa Vaofisiri va mahungu ya Tihuvo ta mfumo
Xiyenge xa14 Swibukwana swa Tihuvo ta mfumo
Xibukwana i tsalwa leri hlengeletiweke hi tihuvo hinkwato leti nga kona ta mfumo. Tihuvo ta mfumo letintshwa ti fanele ku endla xibukwana ku nga si hela tsevu wa tin?hweti ti sungurile ku tirha ehansi ka Huvo ya Mfumo. Xibukwana xi fanele ku va na vito na kherefu ya Huvo ya Mfumo; mintirho leyi endliwaka hi Huvo ya Mfumo; nxaxamelo wa tirhekhodo leti Huvo ya Mfumo yi nga na tona na mahungu ya hilaha swirho swa vaaki swi nga kumaka tirhekho teto. Huvo ya Mfumo yihi na yihi yi fanele ku landzelela xibukwana lexi hi kwalomu ka tindzimi tinharhu ta ximfumo no yisa leswi eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga. Xibukwana xi fanele ku va kona eka webusayiti ya Huvo ya Mfumo, loko yi ri kona na le ka hofisi yin?wana na yin?wana ya Huvo ya Mfumo. Loko swi laveka Huvo ya Mfumo yi fanele ku antswisa no kandziyisa xibukwana xa yona ku ya hi minkarhi leyi nga tluriki lembe.
Huvo ya mfumo yihi na yihi yi fanele ku kondletela swiyenge swa tirhekhodo leti nga kona handle ko kombela mahungu ku ya hi PAIA. Lawa i muxaka wa mahungu, lawa munhu a nga ya fikelelaka handle ko va a landzelela swilaveko leswi nga le hansi ka Nawu. Swiyenge leswi swa tirhekhodo swi fanele ku yisiwa eka Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa. Mahungu lawa na wona ya fanele ku katsiwa eka xiyenge xa 14 xa swibukwana.
TIVA:
Tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo ti nga endla swiyenge swa tirhekhodo leti nga kona, handle ko va tirhekhodo teto ti komberiwa ximfumo hi mukomberi ku ya hi swipimelo swa PAIA.
Xiyenge xa 17 ? Ku nyikiwa matimba ka Xandla xa Vaofisiri va Mahungu na Varhumiwa
Ku endlela ku nyika tirhekhodo hi Huvo ya Mfumo hi ku olova eka mukomberi, Huvo ya Mfumo yi fanele ku nyika matimba eka Xandla xa Vaofisiri va Mahungu.
Muofisiri wa mahungu a nga nyika matimba eka xandla xa Muofisiri wa mahungu. Ku nyika matimba koloko ku fanele ku va loku tsariweke naswona ku nga tlheriseriwa endzhaku nkarhi wihi na wihi.
Xiyenge xa 32: Swiviko swa Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Huvo ya Mfumo yihi na yihi yi fanele ku yisa xiviko lembe na lembe (nkarhi wo vika -1 Dzivamisoko ku fika 31 Nyenyankulu) eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi kombisa nhlayo ya swikombelo leswi yisiwke eka Huvo ya Mfumo yo karhi na hilaha Huvo ya Mfumo yi tirhaneke na swikombelo sweswo. Swi fanele ku kombisiwa eka xiviko, hi swikombelo swingani swi nyikiwek hi ku hetiseka; i swingani swikombelo swi ariweke; i swingani swi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 46 na leswi ariweke na nhlayo ya xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu a xilandzeleriwa ku alela ku fikelela hiku hetiseka kumbe xiphemu xo karhi; nhlayo ya swikombelo leswi engeteleriweke 30 wa masiku; nhlayo ya swivilelo; nhlayo ya swivilelo leswi endliweke hi xivangelo xo ariwa; nhlayo ya swikombelo leswi yisiweke ekhoto hi xivangelo xa swivilelo swa le ndzeni leswi tekiweke tanihi leswi ariweke. (Langutisa Annexure C - xiyenge xa 32 xa xikombiso)
Ntirho wa muofisiri wa mahungu wo pfuna mukomberi
Loko mukomberi a tivisa muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo leswaku u tsakela ku endla xikombelo xo kuma mahungu ya rhekhodo ya Huvo yo karhi ya Mfumo, muofisiri wa mahungu u fanele ku endla xikombelo xexo hi vutshembheki, mahala, ku endlela mukomberi ku tata fomo leyi faneleke.
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi nga landzeleriki swihlawulekiso swa PAIA, muofisiri wa mahungu a nge ali xikombelo hikuva xi nga landzeleri swihlawulekiso, handle ka loko muofisiri wa mahungu a tivisile mukomberi hi ku tsala a kombisa xiboho xo ala xikombelo, xikan?we na swivangelo swo ala xikombelo na leswaku muofisiri wa mahungu kumbe muofisiri un?wana u ta pfuneta mukomberi, ku endlela leswaku xikobelo xi endliwa hi ndlela yo va ku nga ha ri na xivangelo xo ala.
Laha swi kotekaka, muofisiri wa mahungu u fanele ku rhumela mahungu yo engetela eka mukomberi ehenhla ka mahungu laya komberiweke (laha xikombelo xi nga pfumeriwaka kumbe xi ariwa), na mahungu man?wana laya khomiweke hi Huvo ya Mfumo, laya fambelanaka na xikombelo.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku nyika mukomberi nkarhi lowu ringaneke wo tiyisisa kumbe ku cinca xikombelo, leswaku xi landzelela tindlela ta fomo ya xikombelo.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku hlamula eka xikombelo ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko kuma xikombelo. Muofisiri wa mahungu a nga engetela nkarhi wa 30 wa masiku, kan?we ntsena ku ringana 30 wa masiku. Muofisiri wa mahungu u fanele ku teka xiboho xo pfumelela xikombelo, naswona u fanele ku nyika xitiviso hi ku tsalela mukomberi mayelana na xiboho lexi.
Loko muofisiri wa mahungu a kuma xikombelo xo fikelela, swa boha leswaku xikombelo xikombelo a xi fanele ku va xi endliwe eka Huvo ya Mfumo yin?wana, muofisiri wa mahungu u fanele ku pfuna ku endlela leswaku munhu a endla xikombelo eka muofisiri wa mahungu la faneleke wa Huvo ya Mfumo; kumbe ku hundzisela xikombelo eka muofisiri wa mahungu la faneleke, xihi na xihi lexi kotekaka.
Laha xikombelo xo kuma mahungu xi endliwaka eka muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo naswona rhekhodo yinga emavokweni kumbe ehansi ka vulawuri bya huvo, kambe ya ri eka Huvo yin?wana ya Mfumo; kumbe laha mhaka leyi komberiwaka yi kumekaka yi khumbheka eka mintirho yin?wana ya Huvo ya Mfumo, muofisiri wa mahungu u fanele ku hundzisela xikombelo ku nga si hela 14 wa masiku a kumile xikombelo eka muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo leyi faneleke.
Muofisiri wa mahungu u fanele ku tivisa mukomberi hi mhaka leyi hi ku n?wi tsalela.
Loko xikombelo xo pfumeleriwa, xitiviso xi fanele ku hlamusela ntsengo wo fikelela (loko wu r kona) lowu faneleke ku hakeriwa, na ndlela leyi hungu ri nga ta nyikiwa hi yona. Xitiviso xi fanele ku tlhela xi hlamusela leswaku mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo ekhoto, ku ya hi leswi nga va ka xiswona.
Loko xikombelo xi ariwa, xitiviso xi fanele ku hlamusela swivangelo swo twala swo ala, ku katsa na swihlawulekiso swa PAIA. Xitovisp xi fanele xi tlhela xi hlamusela leswaku mukomberi a nga endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo ekhoto, ku ya hi leswi nga va ka xiswona, ehenhla ko ariw ka xikombelo, naswona u fanele ku kombisa endlelo na nkarhi, wo endla xivilelo xa le ndzeni kumbe xikombelo, ku ya hi leswi nga va ka xiswona.
XIPHEMU XA 5
Swiboho swa tinhloko ta tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo
Tinhloko ta tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo ti fanele ku lulamisa xibikwana ku ya hi xiyenge xa 51 xa PAIA no xi yisa eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga; na huvo ya vulawuri leyi huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga xirho, loko yi ri kona. Ti fanele ku tlhela ti endla xibukwana xi va kona eka webusayiti, loko xi ri kona. Tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo a ti boheki ku lulamisa xibukwana hi tindzimi tinharhu.
Hambi swi ri tano, mpfumelelo wu nyikiwile eka tihuvo to ka ti nga ri ta mfumo mayelana no lulamisa swibukwana leswi. Langutisa Annexure D.
XIPHEMU XA 6
Mpfumelelo wa tirhekhodo ku suka eka xikombelo xa PAIA na Swivangelo swo ala ku kuma rhekhodo
Tanihi leswi swi hlamuseriweke eku sunguleni, ku na swipimelo eka mfanelo wo kuma mahungu. Leswi swi kumeka eka fomo ya swihlawulekiso, na swivangelo laha Muofisiri wa mahungu a nga alaka ku nyika mahungu ku ya hi PAIA.
Tirhekhodo leti nga katsiwiki eka leti komberiwaka eka PAIA
PAIA yi longoloxa nhlayo ya tirhekhodo leti nga katsiwiki ku va ti komberiwa.
Leti i tirhekhodo ta Khabinte na tikomiti ta yona; tirhekhodo leti fambelanaka na mintirho ya vululami ya tikhoto leyi boxiweke eka xiyenge xa 166 xa Vumbiwa, tirhekhodo ta Huvo yo Hlawuleka leyitumbuluxiweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Tiyuniti to Hlawuleka ta Vulavisisi na Nawu wa Huvo yo Hlawuleka wa 74 wa 1996, tirhekhodo ta muofisiri wa vululami wa khoto yeleyo kumbe Huvo yo Hlawuleka; tirhekhodo ta swirho swa Palamende kumbe palamende ya xifundzha eka xiyimo xexo; kumbe tirhekhodo mayelana na xiboho lexi boxiweke eka ndzimana ya (gg) ya nhlamuselo ya ?goza ra matirhelo? eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Matlakuselo na Mafambiselo ya Vululami, wa, 3 wa 2000, mayelana na ku langhiwa, ku hlawula kumbe matholelo ya muofisiri wa vululami kumbe munhu un?wana hi Khomixini ya Vukorhokeri bya Vululami ku ya hi nawu.
Swivangelo swo alela ku kuma rhekhodo
Ku kuma tirhekhoko dei nga ariwa, naswona PAIA yi longoloxa swivangelo swo hambana leswi mfumo kumbe huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga swi tirhisaka ku alela mpfumelelo. Ku na swivangelo swa xileriso na swa xihundla. Swivangelo swa xileriso eka ku ala i swa nkoka ku papalata nkwetlembetano wa milawu no sirhelela ku tsakela kun?wana. Xikombiso ku tsakela ko yelana na nsirhelelo wa rixaka, kutsakela eka tihuvo tin?wana ta mfumo, ku nga; tikhoto, Palamende, xikan?we na ku tsakela eka swa mabindzu, ku tsakela ka ntlawa wa vunharhu na swin?wana.
Swivangelo swo alela ku kuma tirhekhodoleti khomiweke hi Huvo ya Mfumo
Leswi landzeleka i swivangelo swo alela, leswi Muofisiri wa mahungu wa Huvo ya Mfumo a nga swi landzelelaka loko a ala ku nyika rhekhodo:
Xiboho xa nsirhelelo xa xihundla xa Ntlawa wa Vunharhu loyi a nga munhu la tiyimeleke
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo to karhi ta Vukorhokeri bya Swibalo bya Afrika Dzonga
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu ya swa mabindzu ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu man?wana ya xihundla, na nsirhelelo wa nahungu man?wana ya xihundla ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa vuhlayiseki bya vanhu, na nsirhelelo wa nhundzu
Xiboho xa nsirhelelo xa tidokete ta maphorisa eka ku yingisela beyili, na nsirhelelo wo tirhisa nawu na mafambiselo ya swa nawu
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo leti nga na nkateko wo humelerisiwa ku suka eka mafambiselo ya swa nawu
Vusirheleri, vuhlayiseki na vuxaka bya matiko bya Riphabliki
Ku tsakela ka swa ikhonomi na timali ta nhlayiso ta Riphabliki na migingiriko ya swa mabindzu ya tihuvo ta mfumo
Xiboho xa nsirhelelo xa ndzavisiso wa mahungu ya Ntlawa wa Vunharhu, na nsirhelelo wa ndzavisiso wa mahungu
Matirhelo ya tihuvo ta mfumo
Xikombelo xa le rivaleni lexi nga ri ki xa nkoka lexi nga na swiphiqo kumbe lexi nga twaliki
Hambi swi ri tano, swivangelo leswi swi lava ku pimiwa ehenhla ka loko ku tsakela ka vanhu ku nga ta ka ku nga tshikileli ku ala kutani ku kuma rhekhodo swi fanele ku pfumeleriwa.
Swivangelo swo alela ku kuma tirhekhodo leti khomiweke hi huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Leswi landzelaka i swivangelo swo alela laha nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo yi nga alaka ku fikela rhekhodo:
Xiboho xa nsirhelelo xa xihundla xa Ntlawa wa Vunharhu loyi a nga munhu la tiyimeleke
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu ya mabindzu ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa mahungu man?wana ya xihundla ya Ntlawa wa Vunharhu
Xiboho xa nsirhelelo xa vuhlayiseki bya vanhu, na nsirhelelo wa nhundzu
Xiboho xa nsirhelelo xa tirhekhodo leti nga na nkateko wo humelerisiwa ku suka eka mafambiselo ya swa nawu
Mahungu ya mabindzu ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Xiboho xa nsirhelelo xa ndzavisiso wa mahungu ya Ntlawa wa Vunharhu, na nsirhelelo wa ndzavisiso wa mahungu ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo
Hambi swi ri tano, swivangelo leswi swi lava ku pimiwa ehenhla ka loko ku tsakela ka vanhu ku nga ta ka ku nga tshikileli ku ala kutani ku kuma rhekhodo swi fanele ku pfumeleriwa
XIPHEMU XA 7
Milandzu
Munhu loyi a nga tiyimisela ku alela mfanelo wo fikelela mahungu ku ya hi PAIA a lahla, onha kumbe ku cinca rhekhodo; tumbeta rhekhodo; kumbe hundzuluxa rhekho kumbe a endla rhekhodo ya vunwa u endla nandzu naswona u fanele ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi.
Muofisiri wa mahungu loyi a tsandzekaka ku landzelela swihlawulekiso swa xiyenge xa 14 (tsalwa ra xibukwana) a endla nandzu u ta faneriwa hi ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi.
Nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo a tsandzekaka ku landzelela swihlawulekiso swa xiyenge xa 51 (tsalwa ra xibukwana) a endla nandzu u ta faneriwa hi ku rihisiwa kumbe ku pfaleriwa nkarhi lowu nga tluriki malembe mambirhi. (Xiyenge xa 24 xa Vumbirhi xa Nawu wa Macincelo ya Timhaka ta Vululami xa 55 xa 2004 xi siva xiyenge xa 90 xa PAIA)
XIPHEMU XA 8
Tithendara
Endlelo ra thendara hi laha vaphakeri va vukorhokeri va rhambiwaka ku endla swikombelo swa vukorhokeri byo karhi bya mavandla ya mfumo, no lwela ku nyikiwa kontiraka. Xikombiso, Mhasipala wa bua eFree State wu humesile thendara yo rhwala thyaka. Elly Transport, Billy Transport na Cicily Transport va yisa tithendara. Endzhaku ka endlelo ro hlawula, Cicily Transport ya hlawuriwa tanihi muphakeri wa vukorhokeri wo rhwala thyaka. Xana tikhamphani leti hlulekeke, ku nga Elly Transport na Billy Transport ti nga tirhisa PAIA ku kombela ku kuma tirhekhodo ta Komiti yo Hlawula leyi tekeke xiboho eka ku nyikiwa ka thendara?
Nhlamulo i ina, va nga endla tano, hambi swi ri tano, mfanelo wo kuma mahungu ku fana na timfanelo hinkwato wu na swipimelo. Leswi swi vula leswaku xikombelo xo uma rhekhodo xi nga ariwa loko ku ri na swivangelo swo endla tano ku ya hi PAIA. Loko lava hluriweke va lava swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini va nga hlawuriwangi hi Komiti, kutani va fanele ku tirhisa ndlela yin?wana ya swa nawu, viz. Nawu wa ku Tlakusiwa ka Mafambiselo ya Vululami, 2000.
Tirhekhodo ta mphakelo wa vukorhokeri bya siku na siku
Nosipho u tshama ematiko xikaya kutani u lava ku tiva leswaku hikwalaho ka yini muganga wa ka vona wu nga kumi phakelo wa mati ya thanga ku suka eka mhasipala wa muganga. U endla xikombelo ehansi ka PAIA ku kuma tipulani to phakela mati eka muganga wa ka vona. U nyikiwa tipulani ehansi ka PAIA, kutani a kuma leswaku hambi leswi ku nga na tipulani, vatleketli va mathangi va honisile muganga wa ka vona tanihi leswi muganga a wu ri kule na ndlela ya vona ku ya hi kontiraka ya vona na mhasipala. Leswi swi tisiwe etindlevenio ta vaofisiri va mhasipala, lava kombeleke vatleketli va mathangi ku yima eka muganga laha Nosipho a tshamaka kona leswaku muganga wu ta kuma mati. Leswi hilaha PAIA yi nga tirhiswaka ku pfuna vanhu ku pfuneka ku fikelela vukorhokeri bya siku na siku.
Tirhekhodo na ku nyikiwa ka tindlu ta RDP
Tsakane u endlile xikombelo xa yindlu ya RDP eka Ndzawulo ya tindlu exifundzheni xa Polokwane hi 2004. A nga kumangi nhlamulo ku suka eka ndzawulo. Kutani hi xihatla u lave ku tiva loko a ri kona eka nxaxamelo wa ndzawulo wo nyika tindlu. U teke xiboho xo tirhisa PAIA ku endla xikombelo ku tiva endlelo leri tirhisika eku phakeleni ka tindli, na loko vito ra yena ri ri kona eka nxaxamelo xikan?we na tipulani na nkarhi wo aka tindlu ta RDP. U yise Fomo ya A eka muofisiri wa mahungu wa ndzawulo, kutani a kuma nhlamulo ku ga si hela 30 wa masiku. Eku kumeni mahungu laya, u kume leswaku vito ra yena a ri kona eka nxaxamelo, hambi leswi a fikelela swilaveko. U kume leswaku hi xiphiqo xa mafambiselo, vito ra yena ri tluriwile. U vulavule na MEC wa Tindlu ePolokwane, loyi a n?wi pfuneke hi ku nghenisa vito ra yena eka nxaxamelo.
Xana ndzi kombela njhani mahungu ku suka eka Huvo ya Mfumo?
a tsala papila kutani u hakela mali ya xikombelo b tata fomo ya A
c tata fomo ya A kutani u hakela ntsengo wa xikombelo wa R 35,00
I nkarhi wo tanihi kwihi ndzi faneleke ku yimela nhlamulo?
a ku nga si hela 30 Masiku ya ntirho b ku nga si hela 25 Masiku ya ntirho c ku nga si hela 30 wa masiku ya khalendara d ku nga si hela 25 wa masiku ya khalendara
Xana ndzi fanele ku nyika swivangelo kumbe ku kombisa mfanelo lowu ndzi lavaka ku wu sirhelela loko ndzi kombela mahungu ku suka eka huvo ya mfumo?
a ina b e-e
Xana ndzi kombela njhani mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
a tsala papila kutani u hakela mali ya xikombelo b tata fomo ya C
c tata fomo ya C kutani ua hakela ntsengo wa xikomelo wa R 50, 00
Xana ndzi fanele ku nyika swivangelo kumbe ku kombisa mfanelo lowu ndzi lavaka ku wu sirhelela loko ndzi kombela mahungu ku suka eka huvo yo ka yi nga ri ya mfumo?
a ina b e-e
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisiwi hi xiboho xa muofisiri wa mahungu wa ndzawulo ya mfumo kumbe laha Muofisiri wa mahungu a nga hlamuriki xikombelo xa mina?
a endla xikombelo xo kambisisa hi vuntshwa b endla xikombelo ekhoto c endla xivilelo xa le ndzeni d hinkwaswo laha henhla e ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana ndzi endla xivilelo xa le ndzeni na mani?
a muofisiri wa mahungu b vulawuri lebyi faneleke
Xana xivilelo xa le ndzeni xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku mangani?
a 30 wa masiku b 60 wa masiku
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisi hi xiboho xa muofisiri wa mahungu wa Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu, Musirheleri wa Vanhu, N?watinkota-Jenerali, Khomixini wa Ndzingano ya Rimbewu kumbe loko muofisiri wa mahungu wa tihuvo leti a nga hlamuli xikombelo xa mina?
a endla xikombelo xo kambisisa hi vuntshwa b endla xikombelo ekhoto c endla xivilelo xa le ndzeni d hinkwaswo laha henhla e ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana ndzi endla yini loko ndzi nga enerisiwi hi xiboho xa nhloko ya huvo yo ka yi nga ri ya mfumo kumbe laha nhloko ya huvo yi nga hlamuriki xikombelo xa mina?
a endla xikombelo ekhoto b endla xivilelo xa le ndzeni c hinkwaswo laha henhla d ku hava eka leswi nga laha henhla
Xana muofisiri wa mahungu a nga nyika mahungu yo ka ya nga helelangi?
Hi tihi tindlela tinharhu to kuma mahungu?
Loko fomo ya wena ya xikombelo yi amukeriwile, xana muofisiri wa mahungu u fanele ku endla yini loko a kuma leswaku a nga na vulawuri kumbe ku va na rhekhodo leyi u yi kombelaka?
Ku humelela yini laha vulawuri lebyi faneleke byi hlulekaka ku nyika xitiviso xa xiboho eka xivilelo xa le ndzeni? Naswona, i mpfuneto wa njhani lowu ndzi nga wu kumaka?
Xiyenge xa 1(a) xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Xiyenge xa 90 xa PAIA xi hlamusela leswaku munhu la nga na xikombelo xo ala eka mfanelo wo fikelela no onha kumbe ku cinca rhekhodo, tumbeta rhekhodo kumbe ku hundzuluxa u na nandzu naswona u ta boheka ku hakela ndziho kumbe ku pfaleriwa ekhotsweni nkarhi wo ka wu nga hundzi 2 wa malembe. PAIA yi fanele ku hlayiwa xikan?we na Nawu wa Vuhlayiselo bya Rixaka wa Afrika Dzonga wa 43 wa 1996 tanihi leswi wu cinciweke.
<fn>tso_Article_National Language Services_SENTHARA YA MASUNGULA.txt</fn>
SENTHARA YA MASUNGULA YA VUKORHOKERI BYA MFUMO (CPSI)
XIYENGE XA MFUMO XA VUTUMBULUXI XA KU NYIKA MASAGWATI
MAHUNGU HI KU ANGARHELA
Xikongomelo
CPSI yi tivisa ra vumune xiyenge xo nyika masagwati xa lembe xa vutumbuluxi xa mfumo. Xikongomelo xo nyika masagwati lawa i ku tlakusa na ku hlohletela mintoloveto yo antswa eka xiyenge xa mfumo xa vutumbuluxi na ku nyika mintirho. Masagwati ya langutisa /vona ku humelela na ku nyika mintirho loku pfunaku eka tiphurojeke na migingiriko leyi nga fikeleriwa hikwalaho ka xikombelo xa mavonele ya vutumbuluxi , maendlelo na switirho.
CPSI yi lava ku tlangela ku humelela ka vanhu, mintlawa na Tindzawulo eka ku lava ku va na mfumo lowu nga na vutihlamuleri, vuswikoti na swona lowu pfunaku. CPSI i migingiriko ya Ndzawulo ya vukorhokeri bya mfumo, leyi nga tumbuluxeriwa ku kombisa, seketela na ku tlakusa ku yisa emahlweni vutumbuluxi eka vukorhokeri bya mfumo, hi mavonele yo lava ku antswisa vunyiki bya mintirho.
Masagwati ya nyika nkarhi wa ku nyika mavonele yo ringana eka timhaka ta mahungu, ku dyondza tidyondzo, vutirhisani na tinhlamulo letinene ta ku humelela ka migingiriko.
Mfanelo
Siku ro pfala ku tisa swikombelo i 29 Ndzati, 2006.
Phurojeke yi fanele yi tumbuluka kumbe yi kombisa ku va yi sunguriwe eAfrika Dzonga
Tiphurojeke ti fanele ti nyika swipfuno leswi kongomisaku eka vaaka tiko va Afrika Dzonga.
Masagwati ya pfulekile eka tindzawulo ta mfumo (swiyenge hinkwaswo swi ri swinharhu) na vutirhisani exikarhi ka vanhu, xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo na / kumbe tihuvo ta miganga.
Tiphurojeke ti fanele ti tirha exikarhi ka vanhu(Tindzawulo ta rixaka kumbe ta swifundzhankulu kumbe Timhasipala ta miganga)
Phurojeke yi fanele yi va na kwolomu ka malembe mambirhi kumbe ku tlula yi ri kona.
Masagwati ya ta nyikiwa ku ya hi swiyenge leswi landzelaku:
Mutumbuluxi wa lembe eka xiyenge xa vanhu
Vutumbuluxi na ntirhisano eka ku nyika mintirho
Vutumbuluxi byo tirhisa IT ku nyika mintirho leyi pfunaku
Vutumbuluxi byo nyika mintirho eka mavandla (xik: swikolo, swibedlele na tikliniki)
Ku kurisa vutumbuluxi eka tisisiteme ta mfumo
Vutumbuluxi bya tiphurojeke to nyika mintirho leti katsaku mfumo wa Afrika Dzonga hi ku tirhisana na matiko man?wana ya SADC.
Endlelo ra mahlawulelo
Vutumbuluxi:
Mianakanyo kumbe mhaka ya vutumbuluxi leyi nga tirhisiwa wu humelela. Leswi swi vula leswaku i mavonele lama ma nga ka ma nga ringetiwangi eka xiphemu xa matsalelo yalawa.
Vutumbuluxi lebyi i byo sungula eAfrika Dzonga kumbe ematikweni ya le handle.
Ntshikelelo:
Kombisa ku antswa loku ku nga ta voniwa hi mani na mani eka mintirho leyi nga ta nyikiwa eka mavandla lawa ya lavaku ku fikeleriwa; na ku kota ku kombisa swiyenge na ku enerisa tikhasimende hi mintirho.
Hi kombisile ntshikelelo lowu antswaka ; na le ka minhlangano leyi ya ha tumbulukaku, kumbe eka swiyenge, kumbe na le ka vanhu hi ku angarhela.
Hi kombisile ntshikelelo lowunene eka maAfrika Dzonga.
Tiyiseleka:
Hi na malembe mambirhi hi ri karhi hi tirhela vanhu.
Hi kombisile vuswikoti bya byona ku va byi tirhisiwa, naswona ku ta va na ku ndlandlamuka na ku kula loko byi ri karhi byi tirha.
Hi kombisile nkoka wa byona, ku va byi kota ku ya emahlweni na ku humelela evuton?wini (hi tlhelo ra ikhonomi na hi tin?wana tindlela ta ntiyiso). Ku hanyisana, na ikhonomi na ntshikelelo wa mbango wa vutumbuluxi eka mbango wa le handle hi leswaku nkoka wa misava wu fanele wu tlakusiwa.
Masagwati ya Swipfuno swo Tumbuluxa xiyenge xa Vaaki xa CPSI.
Vuleteri eka vufambisi bya vutumbuluxi eka lava ngheneleke hinkwavo leswi nga kwolomu ka R20 000 (makumembirhi wa magidi).
Mutumbuluxi wa lembe u ta kuma 30 000 (makumenharhu wa magidi)ya rendzo ra le handle ka tiko/rendzo dyondzo ra rixaka.
Vaheteleri hinkwavo va ta kuma tisetifikheti vahluri vona va ta kuma tikhapu.
Vaheteleri hinkwavo va ta kuma nkarhi wo nghenela minongonoko ya nhluvukiso eka vufambisi bya vutumbuluxi.
Valandzeri va vahluri na vahluri va ta rhambiwa ku nghenela ntlangu wo nyika masagwati na vanghana va vona. Byetlelo na swo famba swi ta hakeriwa hi CPSI.
Ku ngenelela masagwati mambirhi ya le matikweni ya le handle ku nga CAPAM na UN.
Vuhangalasi: Hinkwavo lava va nga ta va va fikile eka xiyenge xo hetelela va vahluri va ta languteriwa ku kamberiwa eka tiphurojeke ta vona ehansi ka mfumo wa BATHO PELE na ku tlakusiwa ka ku myika mintirho.
Switsundzuxo swa swikombelo na milawu
Xikombelo xi fanele xi khomisiwa hi swisimbhana ku nga ri ku namharhetiwa tanihi buku.
Xikombelo xi fanele xi va xi tsariwe hi Xinghezi.
Fomo ya xikombelo yi fanele yi tatiwa hi ndlela leyi lulameke na vuxokoxoko byo tala na mahungu ya kona.
Xikombelo xo tsariwa hi voko a xi hlohleteriwi, Loko ku ri ku swa boha leswaku u fanele u tsala hi voko u komberiwa ku tsala swi saseka swi tlhela swi vonaka.
Ku ta amukeriwa ntsena swikombelo swo rhumeriwa hi Imeyili, swo posiwa na swo tisiwa hi mavoko. Tifomo to fekisiwa ti nge amukeriwi.
A ku laveki switirho kumbe matsalwa yo seketela loko munhu a ri karhi a endla xikombelo. Vaahluri va nga swi lava ntsena loko va lava vumbhoni byo tiyisisa.
Masagwati a ma hundziseriwi.
Vaahluri na vatirhisani va vona a va nga ngheneleli eka ku vulavula hi swikombelo.
Mahungu lama nga nyikiwa eka fomo ya xikombelo na hi nkarhi wa ku tiyisisa ma bohelela hi nawu.
CPSI yi nge tekeli enhlokweni madurhele ya swikombelo leswi katsaku poso .
Maendlelo ya vuavanyisi
Swikombelo swi ta avanyisiwa hi huvo ya vaavanyisi lava nga langhiwa.
Xiboho xa vaavanyisi i xo hetelela a ku na ku tsalelana loku nga ta ngheneleriwa.
Laha swi nga fanela,ku ta ti hlanganisiwa na vafambisi va tiphurojeke ku endlela ku tiyisisa leswi swi nga ta va hi imeyili, riqingho, ku kamberiwa vanhu va langutanile na/ kumbe ku vhakela muako.
Vaavanyisi va na mfanelo yo hundzisa xikombelo ku ya eka nkhethekanyo lowu va vonaku leswaku wu fanerile.
Vulawuri
Swikombelo hinkwaswo swi ta nyikiwa nomboro ya CPSI ya rheferense.
Swikombelo leswi swi nga ta va swi nga ri na tinomboro ta rheferense eka nkombo wa masiku ya ntirho, vinyi va tona va fanele va tihlanganisa na Fakazile Myeza eka fakazile. myeza@sita. co. za / 012 672 2867
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi
Ku nghenelela tata ntsena fomo ya xikombelo u yi rhumela e CPSI hi imeyili, poso kumbe u yisa hi mavoko eka:
Senthara ya Vutumbuluxi bya Vukorhokeri bya Vanhu (CPSI),
Nomboro ya riqingho: 012 672 2867
FOMO YA XIKOMBELO
KU TIRHISA HI HOFISI NTSENA
NOMBORO YA RHEFERENSE: ...
KU NYIKA XIYENGE: ...
XIYENGE 1
Vito ra nhlangano/loyi a nghenelaku: ...
Muxaka wa manghenelo: ...
Vito ra phurojeke leyi nghenelaku: ...
Nkhethekanyo wa sagwati laha phurojeke yi nghenelelaku kona :(Kombisa wun?we ntsena)
Mutumbuluxi wa lembe eka xiyenge xa vanhu
Vutumbuluxi na ntirhisano eka ku nyika mintirho
Vutumbuluxi byo tirhisa Thekinoloji ya Mahungu (IT)ku nyika mintirho leyi pfunaku
Vutumbuluxi byo nyika mintirho eka mavandla (xikombiso; swikolo, swibedlele, tikliniki)
Ku tlakusa vutumbuluxi eka sisiteme ya mfumo.
Ku tumbuluxa tiphurojeke to nyika mintirho leti katsaku mfumo wa Afrika Dzonga hi ku tirhisana na matiko man?wana ya mfumo wa SADC.
Swifundzhankulu: (laha phurojeke yi kumekaku kona)
Xiyenge
Miganga
XIYENGE xa 2.
Vito ra munhu wo tihlanganisa na yena: ...
Kherefu ya poso: ...
Kherefu ya ndhawu: ...
Riqingho: ...
Fekisi: ...
Sele: ...
XIYENGE xa 3
Vito ra Vasunguri va Phurojeke:
Mavito ya vatirhi van?wana va phurojeke?
Phurojeke hi ku angarhela: Hikokwalaho ka yini phurojeke yi sunguriwile? Xana phurojeke leyi yi na malembe mangani yi sunguriwile?I ncini lexi phurojeke yi nga na xikongomelo xo xi fikelela? Hi swihi swiphiquo leswi phurojeke yi swi lulamisaku? Hi wihi ntumbuluko kumbe hi swihi leswi nga tumbuluxiwa hi phurojeke? (Marito ya kwolomu ka 500).
Leswi nga fikeleriwa: Hi swihi swikombiso/leswi nga fikeleriwa hi phurojeke? (Marito ya kwolomu ka 500 )
Maendlelo na Masimekelo: Xana phurojeke yi endliwe na ku simekisiwa ku yini? Hlamusela hi laha migingiriko ya nwina yi nga simekiwa kun?wana kumbe yi nga simekiwaku kun?wana, kwihi na swona hi mani? Nyika vumbhoni bya maendlelo na masimekelo ya phurojeke. (Marito ya kwolomu ka 500)..
Ntlhontlho na tidyondzo: Xana phurojeke yi langutane na ntlhontlho wihi?Hi tihi tidyondzo ta nkoka leti ti nga averiwaku na van?wana vanhu? (Marito ya kwolomu ka 500).
U komberiwa ku hlamusela u tlhela u kombisa hi laha phurojeke ya nwina yi fikelelaku ku va yi nga kuma sagwati ku ya hi nkhethekanyo lowu mi nga nghenela wona. (Marito ya kwolomu ka 200 ).
Xana phurojeke yi kuma nhlengo/mali/swipfuneti swa timali na swona nkoka wa nhlengo hi wihi. Vula mali ya kona leswaku I mali muni na lava va mi nyikaku yona.
Loko phurojeke yi wina , mali ya kona mi ta yi tirhisa yini?
Hi yihi minongonoko yin?wana ya masagwati leyi phurojeke yi nga yi nghenelela?
Xana phurojeke leyi yi kale yi nghenelela masagwati ya CPSI khale? Loko ku ri ina hi lembe rihi?
E-e Ina 2003 2004 2005
U swi twe njhani swa masagwati?
Mutirhi kulorhi
Phephehungu/magazini
Xiyanimoya
Imeyili/inthanete
U komberiwa ku nyika nkomiso wa phurojeke (100 wa marito) (loko u ta lava leswaku yi humelela eka vuhangalasi byo hetelela na ku hlayiwa eka ntlangu wo nyika masagwati. )
Mina, ... (xivongo na xifundzho) ndza pfumela leswaku mahungu lama nga nyikiwa eka tsalwa leri ma tiyile /ntiyiso na swona ma nyikiwile mpfumelelo hi ... (Mavito hi xitalo & Nhlokomhaka).
NSAYINO WA (MU) VAENDLI VA XIKOMBELO
Mina/ Hina hi twanane ku landzelela milawu ya xiyenge xa masagwati xa vutumbuluxi xa CPSI.
Vito hi xitalo: ...
Nsayino: ...
Siku: ...
HA NKHENSA
<fn>tso_Article_National Language Services_SISTEME YA VUPULA (1).txt</fn>
SISTEME YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
RITO RO RHANGA
Mfumo wa muganga wu endla ntirho lowukulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Ndlela ya ku hundzuluxa yo tumbuluxa vaMasipala vo hava xihlawuhlawu ku ya hi mihlovo ya vanhu naswona lava tirhisekaka i goza ra nghingiriko wa nkoka ku ya eka pfula tindlela to va mfumo wa muganga wu hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso.
Magoza ya nkoka ya ndlela leyi yo hundzuluxa a ya katsa leswi landzelaka:
ku nyika xivumbeko xa tsalwa ra swinawana leswi twisisekaka no khutaza hi ku tirhisa Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
ndlela yo ava nakambe leyi nga byala vaMasipala lava tirhekaka; na ku nyikana xivumbeko xintshwa xa xinawu xa mfumo wa muganga hi ku endla ntirho wa ku sungula Nawu wa Swivumbeko swa ka Masipala na Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala.
Tani hi leswi mfumo wa muganga wu nga va na nhlawulo hi ra 5 wa N?wendzamhala hi 2000 xiphemu xa ku hundzuluxa xi fikile emakumu na sisteme ya mfumo wa muganga yi nga sungula ku tirha hi xiyimo lexi nga tiya.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i yin?wana ya switirhisiwa swa nkoka eka mfumo wa muganga ku kota ku fikelela ntirho wuntshwa wa wona lowo hluvukisa. Ku hambana hi tlhelo ra leswi vupulani byi swi endleke eka minkarhi leyi yi nga hundza, sweswi Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya Masipala, tani hi xiphemu xa sisteme ya vumbano bya vupulani na vuhangalasi. Nghingiriko wa IDP yi endleriwe ku fikelela swiboho swa timhaka to fana na bajete ya Masipala, vufambisi bya misava ya tiko, ku tlakusa nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku hundzuluxa tindhawu hi ndlela ya ku vulavurisana, ya nandzelerisano na nghingiriko wo twisiseka. Hambiswiritano, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso , a byi nga ta tivisa ntsena vufambisi bya Masipala, kambe byi fanele ku letela timhaka ta xihatla ta le ka swiphemu swin?wana swa hulumende, mabindzu lama pfunetaka hi swa mitirho, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete lava nga endzena ka xifundza xa Masipala.
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo wa muganga a ti vekile xandla eka ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya tona byi kale byi ya fikela eka ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka swiyimo swo tika. Xivumbeko xa xinawu lexi hetisekeke a xi nga si va kona. Vulawuri byo tala bya swa miganga (ngopfu-ngopfu Huvo ya Vuyimeri bya Vuhundzuluxi) a byi ri hava matimba yo fambisa ndlela leyi ya ku pulana. A ku ri hava ndlela leyi ringetiweke ku tirhisiwa ku pulana, naswona a ku ri hava sisteme ya ku pulana leyi nga twisisekaka ku ya hi programu. Hambi swi yimile hi ndlela yo tano, hinwavo lava a va ri eka IDP ya khale va dyondzile hi ndlela ya nkoka ya xiyimo xa le henhla. Kutani ku ni nhlayo leyintsongo ya vulawuri bya swa miganga leyi endleke swo vonakala ku va va sungula matirhelo yo pulana lama pfunetaka ku antswisa tiprojeke na tiprogramu.
Sweswi, ku nga nkarhi wa huvo yintshwa leya ha ku hlawuriwaka, sisteme leyi nga helela ya nseketelo yi le ku tirhisiweni eka nghingiriko wa IDP leyi ya ha taka:
Nhundzu leyintshwa ya swiletelo swa IDP, leyi nga lulamisiwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyika nghingiriko wa vufambisi bya vupulani ni vutirhisi lebyi ringetiweke hi matirhiselo yo khutaza. Swi katsa na tidyondzo leti nga dyondziwa eka nghingiriko lowu nga hundza wa IDP.
Ku na programu ya vuleteri bya tiko hinkwaro bya timinijere ta ka masipala, va-ofisiri va swa xitekiniki, tikhanselara na vativi va swa vupulana lebyi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sisteme ya tiko hinkwaro ya vuseketeri bya Masipala wa le kusuhi (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri bya provhinsi etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA, tindzawulo swifundzankulu swa mfumo wa muganga na programu ya tindzawulo ta tiko ti vile kona eka ndlela leyi nga tswala nhundzu leyintshwa ya swiletelo ya IDP. Hikokwalaho ndzi na ku tshemba leswaku, eku heteleleni nkandziyiso lowu wu ta va xiletelo lexi nga ta pfuna na swona wu ta nyika matimba eka n?wina hinkwenu lava nga katsiwa eka nghingiriko wa IDP leyi nga ta endla leswaku IDP yi va xitirhisiwa lexi nga ta langutana na swilaveko swa rihanyo na ikhonomi ya vaaki hi ntlhontlho.
SWILETELO EKA MATSALWA LAWA SWI KATSA LESWI LANDZELAKA:
VUXOKOXOKO BYA HINKWASWO
Swi komba manghenelo eka IDP na nkomiso wo koma wa Nhundzu ya vuleteri bya IDP.
XILETELO XA I: MAGOZA YO KOMBA NDLELA
Xi nyika vuleteri bya masungulo lebyi katsaka xikongomelo,vundzeni; tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na swiphemu swa tindhawu leti faneleke ta Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso . Ehandle ka ku humelerisa nhlamuselo ya Nawu wa Sisteme ya ka Masipala wa 2000, magoza yo komba ndlela, ya famba ya hundza swipimelo swa le hansi swa swilaveko hilaha swi kombetiweke eka Nawu.
XILETELO XA II: KU TILUNGHISELA
Xi pfuneta hi tlhelo leri munhu a nga kunguhataka hakona nghingiriko ro pulana. Xi tshikelela ngopfu eka ku olovisa ku twisiseka ka mitirho na vutihlamuleri bya Makunguhatelelo ya huvo na leswakunganisa ndlela yo pulana eka swiyimo swo hambana ? hambana.
Xi nyika hlamuselo leyi enteke ya swiphemu swa nghingiriko wa IDP na vupulani bya migingiriko eka xiphemu xin'wana na xin'wana?wana na xin'wana na xin'wana?wana leswi katsaka vuxokoxoko bya mahungu eka:
xikongomelo (?Hikokwalaho ka yini??);
leswi faneleke ku kumeka emakumu (?I ncini??) na ndlela leyi nga hlawuriwa leswaku yi ta landzeleriwa (?Njhani??) na timhaka ta tindhawu (?I mani??).
Xi nyika tindlela to hambana hambana leti ku nga hlawuriwaka eka tona swo pulana hi swona/tithekiniki ta migingiriko ya nkoka ya vupulani leti khumbaka matirhiselo ya switirhisiwa.
XILETELO XA V: SWIYENGE/SWIPHEMU NA MIPIMO
Xi nyika vuleteri hi tlhelo leri ku nga va ka ni ntirhisano na swin?wana (leswi nga riki swa IDP) na swiletelo swin?wana na swin?wana swa tsalwa ra swinawana kumbe tsalwa ra swinawana swa swiyenge/ swiphemu eka nghingiriko wa IDP
XILETELO XA VI: VUFAMBISI BYA KU SWI SUNGULA
Xi nyika vuleteri eka leswi landzelaka:
Nhlangano wa vupulani na ku sungula ku tirhisa.
Ku tiyimisela ka ndhawu leyo eka ku sungula ku tirhisa IDP.
Ku sungula ku tirhisa switirho swa vufambisi.
Switirho swa vukamberi na vufambisi bya ntirho.
NONGONOKO
MANGHENELO
SWILO SWA MASUNGULO EKA IDP.
KU KU XIYAXIYISISIWA KA NDLELA YA VUPULANI.
LAVA KU NGA BURISANIWAKA NA VONA
A. MATAFULA
B. SWIFANISO
MANGHENELO
NHUNDZU LEYINTSHWA YA VULETERI BYA IDP.
Leswaku na nkandziyiso wa khale wa tsalwa ra IDP, nhundzu ya vuleteri leyintshwa yi ringeta ku endla tsalwa leri nga tirhisiwaka hi ku olova hi:
a Ku hangalasa mahungu endzeni ka xiletelo na ka nhundzu ya ntlawa-wo-karhi lowu ku kongomiweke wona, h.l. eka tsevu wa swiletelo leswi nga tirhisiwaka swoxe handle ko seketeriwa hi xin?wana, ku katsa:
Xiletelo xa I - Magoza Yo Komba Ndlela
Xiletelo xa II - Ku Tilunghisela
Xiletelo xa V - Swiyenge/Swphemu Na Mipimo
Xiletelo xa VI - Vufambisi Bya Ku Swi Sungula b Ku papalata vutumberi bya vupulani hi ku hatlisa hi ku va ku nga anakanyiwi tithekiniki to karhi ta vupulani eka Xiletelo xa III.
c Ku kombeta swilaveko swa mpimo-ntsongo swa xiphemu xin?wana na xin?wana xa mingingiriko, laha ku hambanisiwaka swinene exikarhi ka ?leswi swi bohaka? leswi veke kona hikwalaho ka swilaveko swa tsalwa ra swinawana na xinawu ku katsa na swibumabumelo leswi nga ri ki swa ndzawulelo swa lava va lavaka swipfuneti ehenhla ka ku tirhana na nghingiriko wun?wana wa vupulani.
d Ku nyika tinhlamulo to koma eka ntlawa lowu landzelaka wa swivutiso swa nghingiriko wun?wana na wun?wana wa vupulani:
Hikokwalaho ka yini byi fanele ku endliwa? (hileswaku ku hlamusela swikongomelo swa nghingiriko wa ku pulana)
Xana i ncini lexi faneleke ku va mbuyelo wa nghingiriko wa ku pulana? (hi leswaku, ku endla leswi nga ta kumiwa leswo kongoma endzhaku ko pulana).
Xana nghingiriko na fambiselo swi fanele ku va njhani leswaku ku ta fikeleriwa leswi swi faneleke ku tshoveriwa?
Xana i mani a faneleke ku swi fambisa a leswaku a veka xandla ?
Xana swi fanele ku teka nkarhi wo leha tani hi kwihi?
VUXIYAXIYI BYA MATLHELO HINKWAWO.
Vuxiyaxiyi bya matlhelo hinkwawo byi nyika vundzeni bya nhundzu ya vuleteri bya IDP. Xikongomelo xa yona xi hi swivumbeko swinharhu.
Ku nyikai nkomiso lowu nga helela wa xivumbeko xa nghingiriko wa IDP eka lavo swi va khumbhaka lava nga laviki nhlamuselo ya vuxokoxoko ta ku twisiseka ka xitekiniki ka IDP.
Ku endla leswaku vanhu vo hambana-hambana lava swi va khumbhaka va tiva ni ku twisisa mitirho ya vona kutani va ta kota ku veka xandla hi ndlela leyi yi khensekaka eku endleni. Leswi swi katsa tindzawulo ta tiprovhinsi ni ta rixaka hinkwaro.
Ku nyika vuxiyisisi byo sungula bya xihatla bya nghingiriko wa IDP eka lava va nga ni ntirho wo lawula nghingiriko.
Nkomiso wa vurhangeri, kutani byi vula leswaku munhu un?wana na un?wana leswaku a kuma ntwisiso wo anama wa hikokwalaho wu vula ku pfuna munhu un?wana na un?wana ku vana na ntwisiso lowu nga anama wa ndlela ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Leswaku u va ni vutivi byo enta vanhu lava khumbekaka va fanele ku langutisa eka swiletelo swo karhi.
Swiyenge swa mune swa nkoka swi katsakaniwile eka tsalwa leri ku nga:
Vonelo ra swiletelo.
Vonelo ra tindlela ta ku pulana; na
Sisiteme ya vuseketeri bya IDP.
TIMHAKA TA NKOKA TA MASUNGULO TA TI-IDP
XANA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO I YINI?
Xana Vupulani bya Vumbano i yini?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso i ndlela leyi hi yona vamasipala va lulamiselaka pulani ya nhluvukiso ya matshalatshala, eka nkarhi wo ringana 5 wa malembe. Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (IDP) i mbuyelo wa ndlela ya ku hlanganisa nhluvukiso wa pulani ya IDP. IDP i xitirho xikulu xa matshalatshala ya ku pulana lexi letelaka na ku tivisa ku pulana hinkwako, bajete, vufambisi na ku endla swiboho eka masipala.
Xana xiyimo xa nawu xa IDP hi xihi?
Ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000 vaMasipala hinkwavo (hi leswaku, Timetro, VaMasipala va xifundza na vamasipala va swa muganga ) va fanele ku teka ndlela leyi nga vumbanisiwa ya nhluvukiso wa ku pulana ku humesa Pulani ya Vumbano wa Nhluvukiso (ti-IDP). Tani hi leswi IDP ku nga xilaveko xa nawu yi na xiyimo xa nawu naswona yi tlula tipulani hinkwato leti letelaka nhluvukiso eka xiyimo xa mfumo wa muganga.
Xana IDP yi fanele vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbononkarhi wo tani hi wihi?
Ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala, huvo yin?wana na yin?wana leyintshwa leyi faneleke ku nghena hi hofisi endzhaku ka nhlawulo wa mfumo wa muganga yi fanele ku lulamisa IDP ya vona leyi nga ta va letela eka malembe ya ntlhanu lama va nga ta va va ri ehofisini. Hikokwalaho IDP yi fambelana na nkarhi wa hofisi ya tikhanselara. Huvo leyintshwa leswaku yi nga hlawula ku amukela IDP ya masipala loyi a nga hundza loko vona yi va fanela kumbe va vumba leyintshwa hi ku tsundzuka matsalwa lama nga kona.
iv. Xana swi fanele ku teka nkarhi wo tani hi kwihi ku hetisa ndlela leyi?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso i ndlela ya ku hlanganisa na vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono leyi lavaka ku katsa lava swi va khumbhaka. Hikokwalaho ka mukhuva wa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono swi teka masipala kwalomo ka ku suka ka 6 ku ya fika ka 9 wa tin?hweti ku hetisa IDP na nkarhi lowu wu fambelanaka ngopfu na vurhendzeleki bya ku bajeta ka masipala. Kasi hi nkarhi lowo wa ku vuyeriwa na nhluvukiso a wu yimanga wu humela emahlweni. IDP yi pfuxetiwa lembe rin?wana na rin?wana leswi nyikaka mbuyelo wa ku cinca pulani loko swi fanela.
v. Xana hi swihi swiphemu swa nkoka swa IDP?
IDP yi endliwile hi swiphemu swa nkoka leswi swi landzelaka:
Vuxopeleri
Ku lavisisa xiyimo xa nhluvukiso lexi nga kona, lexi katsaka vutivi bya vaaki hi ku pfumala mfikelelo eka switirhisiwa leswi lavekaka.
Nhluvukiso wa matshalatshala
Norho wa vaMasipala (ku katsa na swilaveko swa le ndzeni swa ku hundzuka)
Swikongomelo na milandzeriso ya nhluvukiso wa huvo.
Mitlawa ya matshalatshala ya huvo.
Tiprojeke
Ku hlanganisa
Xivumbeko xa nhluvukiso wa ndhawu.
Pulani ya vufambisi bya mhangu.
Pulani leyi nga vumbanisiwa ya timali (bajete ya mali na matirhiselo).
Minongonoko yin?wana leyi nga vumbanisiwa .
Swikombiso swa nkoka swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono na nkongomiso wa ku va kona.
Ku amukela
Hi ku tsongohata, Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi vulavula hi masipala loko a tivisa timhaka ta yena ta nandzeriso / swiphiqo leswi tsundzukaka norho wa yona, swikongomelo na matshalatshala lama landzeriwaka hi ku tivisiwa ka tiprojeke ku vulavula hi timhaka. Xiyimo xa nkoka ngopfu xa IDP i ku katsa ku pulana eka bajete ya masipala, (hi leswaku, ku averiwa ka timali ta xindzeni na ta le handle eka tiprojeke leti nga tivisiwa) hikuva leswi swi ta tiyisisa leswaku ku sungula tiprojeke naswona nhluvukiso wu fambisiwle hi IDP.
vi. Xana i mani loyi a nga na vutihlamuleri bya ku fambisa ndlela?
Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso a hi mhaka ya ku pulana ya xindhawu naswona vufambisi byi fanele ku hlawuriwa eka ndzawulo ya ku pulana kumbe eka vatirhi. I ndlela ya ku fambisa timhaka ta masipala na swifundza swa masipala, Hikokwalaho yi khoma xiyimo xa le henhla endzeni ka masipala ku ya hi Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000, komiti-nkulu kumbe meyara-nkulu u na ntirho wa ku fambisa malungheselelo ya IDP kumbe ku nyika mufambisi wa masipala ku wu endla. Eka vaMasipala vo tala, mufambisi wa IDP, ku vumbana na ku vika eka hofisi ya mufambisi wa IDP na komiti-nkulu ya huvo kumbe Meyara, u thoriwile ku fambisa ndlela leyi.
HIKOKWALAHO KA YINI SWI FANERILE KU ENDLA TI-IDP
Ku lulamisela IDP i xilaveko xa nawu ku ya hi Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala (MSA), hambi swi ri tano a hi xivangelo xexo ntsena xa leswaku hikokwalaho ka yini masipala a fanele ku lulamisela tipulani. Ku ya hi vumbiwa lerintshwa, masipala u nyikile meyara ntirho wukulu wa ku tlakusa ku tiyisisa leswaku nkoka wa vutomi eka vaaki wu antswisiwile. Ntirho lowuntshwa wa mfumo wa muganga wu katsa ku nyika mitirho, ku endla mitirho, ku tlakusa xidemokrasi na vutihlamuleri na ku hunguhata ndlala. Ku lulamisela na ku va na IDP swi pfuna masipala leswaku a kota ku tlakusa ku fambisa ndlela ya ku hetisisa vutihlamuleri bya ku tlakusa bya wona.
Ku ya hi IDP, masipala u tivisiwa hi swiphiqo leswi khumbhaka xifundza xa masipala loye na, ku fambisiwa hi mahungu ya switirhisiwa leswi nga kona, swi kota ku tlakusa na ku sungula matshalatshala lama nga fanela na tiprojeke ku vulavula hi swiphiqo.
Leswi swi kombaka leswaku hikokwalaho ka yini masipala a fanele ku va na IDP:
U pfuna ku endla matirhiselo lama tirhekaka lama kalaka hi:
ku langutisa swilaveko leswi tirhisiwaka kahle eka ku tivisa na nandzeriso ku karhi ku tsundzukiwa switirho swa le mugangeni;
ku laviwa na swintshunxo leswi nga durhiki; na ku vulavula hi tidyondzo, leswaku ku nyikiwa matirhiselo ya mali ku endlela ku tirha hi leswi kombaka.
Swi pfuna ku hatlisisa mbuyelo hi ku:
nyika switirho leswi kombaka laha vuhlayisi byi faneleke ku humelela;
ku xaviwa ka vanhu lava khumbekaka hinkwavo lava nga fanela ku sungula;
ku nyika ku tlumbana ka ku endla swiboho; na ku fika eka misusumeto ya ntiyiso ya tiprojeke.
Swi pfuna ku tshuneta timali leti nga engeteriwa:
Laha ku na pulani ya nhluvukiso wa masipala leyi vonakalaka kumbe leyi nga tumbelangiki , vahlayisi va phurayivhete na tindzawulo ta tisekitara va tsakela na swona va ya hi mahika ku yisa mali ya vona leswaku yi hlayisiwa hikuva IDP i xikombiso xa leswaku masipala u na ndlela leyi a yi landzelaka ya nhluvukiso.
Yi pfuna ku tiyisa demokhrasi naswona, hikokwalaho kaku hundzuka ka ndhawu hikuva swiboho swi endliwile hi ndlela ya xidemokratiki naswona yo vanakala, leswaku na hi ku kuceteriwa hi vanhu van?wana.
Swi pfuna ku hundza eka mukhuva wa ku hlawulana ku ya hi muhlovo eka xiyimo xa swa muganga hi ku:
tlakusa ku vumbana ka matiko swa muganga na swifundza swa matiko xidoroba, mitlawa yo hambana-hambana ya ikhonomi ya swa vutomi bya vanhu, tindhawu laha vanhu va tshamaka leswaku va tirha na swin?wana na swin?wana; na ku letela ku hangalasa nakambe switirho hi ndlela ya ku tsundzuxana.
Yi antswisa vuleteri bya ku vumbana ka mimfumo hi ku:
letela sisiteme ya ku vulavurisana na vuleteri exikarhi ka swiyimo swa mifumo swa muganga , provhinsi na tiko.
IDP yi nyika mbuyelo wo karhi eka mitlawa yo hambana-hambana ku fana na:
Tafula ra 1: Mbuyelo wa IDP eka mitlawa yo hambana-hambana
Eku pfumaleni ka IDP, masipala u ta tirha hi ndlela ya xihatla, leyi nga byeriwangiki leyi nga leteriwangiki leyi nga ta rhangela ku vuyeleta na ku onha ka switirhisiwa leswi nga pimiwa. Ku suka kwalaho, ku pfumala ka switirho swa masipala ku letela nhluvukiso swi nga tisa hakelo eka swin?wana swa swiphemu swa mfumo leswi sungulaka minongonoko ya nhluvukiso, leyi nga ta ka yi nga vi ya nkoka eka xifundza xa masipala.
I MANI A FANELEKE VUHOXA-XANDLA KUMBE VUVEKI BYA MBONO NASWONA HIKOKWALAHO KA YINI?
Tani hi leswi nga vuriwa eku sunguleni, ndlela ya ku vumbana ya nhluvukiso wa ku pulana i ya vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono hi ntumbuluko naswona swi lava nkatsano wo huma eka vanhu lava khumbekaka vo hambana-hambana, vo fana na:
Vatirhi va hofisi
Pulani leyi nga vumbanisiwa ya nhluvukiso a hi ntirho wa ndzawulo ya ku pulana ya Masipala. Hikokwalaho leswi endliwaka hi tindzawulo swi katsa swa timali na mitirho ya vumunhu, va fanele ku leteriwa hi xitirho xa vufambisi bya masipala lebyi ku nga IDP. Hikokwalaho tindzawulo hinkwato ti fanele ku katsana eka ndlela leyi nga vumbanisiwa ya ku pulaniwa.
Tikhanselara
Tikhanselara ti fanele ku endla ntirho lowu wu nga wa vurhangeri eka nghingiriko wa IDP. Kasi IDP a hi ndlela ya matirhelo kumbe ndlela ya matirhel leyi hi ku tirhisa yona ku endliwa swiboho, hi leswaku yi katsa na swilaveko swa kona i ntiyelo na leswi nga yimeriwa. Tikhansele ti fanele vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono hikokwalaho va fanele ku tiyisisa leswaku timhaka ta vaaki ti kombisiwa kahle na ku vulavurisana.
Lava swi va khumbhaka va masipala
IDP i ya ku tiyisisa lava swi va khumbhaka na swilaveko swa vaaki na milandzeriso leyi lavaka ku vulavula ku katsa leswaku va ta kota ku tlakusa nkoka wa rihanyo. Vaaki na lava swi va khumbhaka vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa ku tiyisisa lava va pfumalaka ku le eka nghingiriko wa IDP. Vumbiwa na Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala ri vula kahle leswaku masipala u fanele ku fambisa nkatsano na ku tiboho ka lava swi va khumbhaka ndlela ya vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa ntiyiso. vaMasipala va fanele ku tiyisisa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa mitlawa leyi nga pfumala hikokwalaho ka xihlawuhlawu lexi xi veke kona xik. Vavasati, swigono na swin?wana na swin?wana leswaku swirilo swa vona swi ta twiwa.
Eka mhaka leyi mitlawa ya lava swi va khumbhaka lava nga tilulamisela, ti-NGO kumbe vanhu van?wana lava tlangaka ntlangu hi ndlela ya nkoka leyi kombaka ku tsakelana ya mitlawa leyo. Muxaka wa nghingiriko wa IDP hi leyi pfumelelanaka na hinkwavo lava khumbhiwaka lava tshamaka kumbe lava nga endlaka bindzu endzeni ka xifundza xa masipala ku katsa eka ku tilulamisela na ku sungula ya ku pulana nhluvukiso.
Hi ku ka va nga tirhi, lava swi va khumbhaka ku tiyisa vanhu van?wana ku endla swiboho exiyin?weni xa wena, i swiboho swihi leswi swi nga ka swi nga ku tsakisi.
Tindzawulo ta tisekitara ta provhinsi na ta tiko
IDP yi fanele ku letela laha tindzawulo ta tisekitara ti nga avelanaka mitirho ya xiyimo xa mfumo ? swa muganga . Hi nkarhi wolowo, masipala u fanele ku tsundzuka milawu ya tisekitara ta tindzawulo na minongonoko loko ku tlakusiwa ka milawu na matshalatshala ya vona. Swi le ka tindzawulo ta tisekitara, hikokwalaho ka ku tirhiwa eka ndlela ya ku vumbanisiwa ka ku pulana nhluvukiso ku tiyisisa leswaku ku va ni leswakunganisiwa exikarhi ka minongonoko na masipala loye.
SWINAWANA LESWI LAWULAKA LESWAKU VANHU VA VEKA XANDLA KUMBE MBONO
Hi mpfhuka IDP yi pfumelela leswaku vanhu lava va khumbekaka va veka xandla kumbe mbono, i mhaka ya nkoka ya leswaku va ka masipala va teka goza ro tirhisa nghingiriko lowu faneleke naswona va ka masipala va fanele ku simeka tihuvo leti ti faneleke ku tiyisisa vuendleki bya vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono. Leswi swi landzelaka i swin?wana swa swinawana swo pfuneta ku hoxa xandla kumbe ku pfuneta:
Huvo leyi nga hlawuriwa i foramu ya makumu ya ku endla xiboho na ti-IDP. Ntirho wa xidemokhirasi xa vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono i ku va ku tivisiwa, ku vulavurisaniwa hi xikongomelo xa leswaku ku ta twananiwa, na ku veka mbono ehenhla ka swiboho leswi swi fikeleriweke, hi nkarhi wa nghingiriko wa vupulani kumbe wa ku teka swiboho.
Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono lebyi humaka eka vanhu byi fanele ku endleriwa vundhawu bya byona leswaku ku ta kota ku tiyisisiwa leswaku vatshami va laha tikweni hinkwavo va kuma timfanelo to ringana ku hoxa xandla kumbe ku veka mbono. Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono lebyi byo endleriwa vundhawu bya byona byi katsa:
ku longoloxa hi ndlela leyi yi twalaka swilaveko swa mpimo-xihansi swa migingiriko ya vuhoxa-xandla kumbe ku veka mbono leyi yi tirhisiwaka eka vamasipala hinkwavo hi ku tirhisa vulawuri; na ku nyika xivumbeko xa xinawu xa nhlanganiso lexi xi amukelekaka.
Vuhoxa-xandla kumbe vuveka-mbona bya xivumbeko xo karhi: Vamasipala vo tala lavantshwa i vakulu swinene ku ya hi vukulu bya rixaka na xifundza ku pfumelela vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono lebyi byi kongomaka bya nhlayo yo tala ya vaaki eka nghingiriko wo tika wa vupulani. Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso, kutani, byi lava milawu ni migingiriko leyi yi twisisekaka lama ya kombaka swinene loyi a fanelaka ku hoxa xandla kumbe ku veka mbono kumbe ku burisana na yena, ematshan?weni ya mani, ehenhla ka mhaka yihi, hi ku tirhisa migingiriko yihi ya vuhlanganisi, leswaku ku ta endleka yini.
Ku ndlandlamuka: Ndlela leyi vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono hi vanhu byi nga kunguhatiwa na ku vumba byi fanele ku nyika vuanamo byo ringanela ku va ku ndlandlamuxiwa, hileswaku ku ta endleriwa mikhuva ni ndhavuko wa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono. Hikokwalaho ku fanele ku va na xivumbeko xo fana xa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka vundhawu eka tiko, xivumbeko lexi xi fanele ku va xi anamile swinene ku endlela ku hundzula ndhawu yo karhi leyi faneleke ku endliwa hi provhinsi na vamasipala.
Nhluvukiso wa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu hi mfumo wa ka masipala wu fanele ku hambanisa exikarhi ka :
ku vumba swiyimo swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu, leswi ku nga swiboho na vamasipala (hi ku fambisana na MSA); na ku kucetela vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu, leswi nga ta endliwa hi ndlela ya vupfumari kumbe mitlawa leyi nga vumbiwa na leswakunganana ku ya hi vununa kumbe vusati ku ya hi swiyimo na mayimelo eka masipala.
Xiletelo xa 1 xi nyika vuleteri eka vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu, ku nga:
Switirho, tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na tindlela ta matirhelo ta ndlela leyi nga vumbiwa ya vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
Swikombeto swa vuleteri bya ku vumba swiyimo swa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
Swikombeto swa vuleteri bya ku kucetela vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu; na
Swikombeto swa vuleteri bya xiyimo xa vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu.
XANA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA SWIPHEMU SWO HAMBANA-HAMBANA SWA MFUMO HI YINI?
Vutihlamuleri bya ku lulamisa na ku amukela ti-IDP i bya vamasipala. Kambe ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso i sisteme leyi katsakanyaka mfumo hi ku pulana loku lavaka ku katsiwa ka swiphemu swinharhu swa mfumo. Miengetelo yin?wana yi fanele ku endliwa hi mfumo wa provhinsi na wa tiko ku pfuna masipala ku pulana.
Mitirho na vutihlamuleri byo hambana-hambana exikarhi ka swiyimo swinharhu yi katsa:
Tafula ra 2: Mitirho na vutihlamuleri bya swiphemu swo hambana-hambana.
VONELO RA SWILETELO
MANGHENELO
Nhundzu ya swiletela yi endliwile hi swiletelo swa tsevu, ku nga leswi swi landzelaka:
Xiletelo xa I - Swikombeto swa vuleteri bya IDP hi ku hangalaka.
Xiletelo xa II - Ku lulamisela ndlela leyi faneleke ku landzeriwa ya IDP.
Xiletelo xa V - Swikombeto swa vuleteri bya tisekitara na ntsemakanyo wa nawu.
Xiletelo xa VI - Ku sungula na ku lavisisa.
Xiletelo xin?wana na xin?wana, eka tindhawu to hambana-hambana ta IDP, xi engetela eka Makunguhatelelo ya pulani leyi nga vumbanisiwa leswaku masipala a kota ku sungula na ku tirhisa tani hi xitirho xa vufambisi bya xifundza xa masipala. I mhaka leyi yi nga ya nkoka leswaku vanhu lava swi va khumbhaka swa nghingiriko wa IDP va tiva leswaku xiletelo xin?wana na xin?wana xi na yini, na ku tiva leswaku swi tirhisiwa njhani eka nghingiriko wa IDP. Swiletelo a swi bohi ku tirhisiwa hi ndlela ya ku landzelelana. Swi fanele ku vumbanisiwa hi laha swi nga ta koteka switeji swo hambana-hambana swa ndlela.
Ku na vatirhi-nkulu vo tala eka nghingiriko wa IDP, mutirhi-nkulu un?wana na un?wana u na ntirho wo karhi lowu a faneleke ku wu tirha. Swiletelo swin?wana swi na mitirho yo karhi leyi yi faneleke ku tirhiwa hi vatirhi-nkulu vo karhi endleleni. Kasi vatirhi-nkulu hinkwavo va fanele ku va na mfikelelo eka swiletelo hinkwaswo loko va lava ku va ni vutivi byo enta hi ku twisisa ta vundzeni bya xiletelo xin?wana na xin?wana.
NHLAMUSELO WO KOMA WA XILETELO XIN?WANA NA XIN?WANA
Xiletelo xa I: Swikombeto swa vuleteri bya IDP
Xikongomelo
Xiletelo xa I xi nyika mahungu yo enta hi xikongomelo na nghingiriko wa ntolovelo lowu nga kona wa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Xi na xikongomelo lexi landzelaka:
Ku tumbuluxa vulemuki byo antswa hi tlhelo ra nkoka na mbuyelo wa IDP; na
Ku nyika vuleteri lebyi vonakalaka eka nghingiriko wa IDP, mbuyelo lowu nga yimeriwa na ku tirhisana na tindlela tin?wana leti nga pfunaka ku hetisisa swilaveko switsongo swa Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala
Vafambisi va masipala na vafambisi va IDP va lava ku twisisa xiletelo xa I hi ku vonakala leswaku va ta kota ku fambisa nghingiriko kahle, kasi vapulani lava va nga swi dyondzela na valeteri va yi lava leswaku va swi kota ku rhangela kahle. Vanhu lava khumbekaka van?wana va fanele ku twisisa vundzeni bya ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso na leswaku va nga engetela kahle.
Vundzeni bya xiletelo
Ntshaho lowu landzelaka wu le ndzeni ka xiletelo xa I:
Hikokwalaho ka yini ku fanele ku va ni swikomba-ndlela swa vuleteri leswi nga vumbanisiwa swa nhluvukiso wa ku pulana?
Xikongomelo xa ku pulana loku nga vumbanisiwa ka nhluvukiso wa vaMasipala.
Ku tsundzuka swikomba-ndlela swa vuleteri leswi nga kona swa nawu wa tiko lowu nga kona.
Leswi ku pulana ka ku vumbanisiwa ka nhluvukiso wa masipala leswi byi vulaka swona eka sisiteme ya ku vumbana ka mfumo wa ku tlakusa ku pulana.
Ku fambelanisa vupulani bya sekitara ya masipala na vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Ntirho na vutihlamuleri bya swifundza na vamasipala va muganga
Nongonoko wa xinhlangano wa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso
Ndlela ya vupulani na migingiriko
Ku nghenisiwa ka voko ro pfuneta hi vanhu eka nghingiriko wa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Tisisiteme to pfuneta ta vupulani bya masipala
Vukamberi ni vuamukeri bya ti-IDP
Xiyimo xa xinawu xa IDP
Xana hi kwihi laha ku faneleke hikuva ku tekeriwa enhlokweni ndlela ya IDP
Xiletelo xa I i xa nkoka ku kombisa eka xiyenge xo lulamisa
Xikongomelo
Loko masipala wun?wana na wun?wana a nga si sungula hi ndlela ya ku pulana, u fanele ku endla Makunguhatelelo . Xikongomelo xa xiletelo xa II i ku pfuna vamasipala hi Makunguhatelelo ya ndlela ya ku pulana ya nhluvukiso lowu hlanganisiweke leswaku:
Ku tiyisisiwa ndlela ya ku pulana leyi nga vumbeka hi nkatsano lowu nga ringanela wa ku tirheka wa vaveki va xandla hinkwavo lava nga fanela.
Ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa IDP wu va xitirho xa ku hundzula ndhawu.
Ku pfuna vaMasipala ku pulana ndlela leyi fambelanaka ni swilaveko swa Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala.
Mitlawa leyi ku kongomisiweke eka yona
Mitlawa leyi nga langutiwa eka xiletelo lexi: vafambisi va masipala na vafambisi va IDP ? leswaku va ta kota ku lulamisa na ku fambisa nghingiriko hi laha swi nga fanela, vapulani vaxiprofexinali ? va fanele ku swi kota ku tirhisa hi ndlela leyi hundzukaka hi mukhuva wa ku vumba hi vutlharhi, na vatirhi van?wana ? ku kuma vuxokoxoko leswaku va ta kota ku hetisisa mitirho ya vona hi ndlela leyi nga ya vuswikoti lebyikulukumba.
Vundzeni bya xiletelo
Xiletelo xa II xi nyika vuleteri eka:
i Ndlela ya ku pulana.
iii Ku hangalasiwa ka mitirho na vutihlamuleri.
v Ku lulamisa vuhoxi bya xandla.
vi Vuringananisi na ku kambela vuswikoti.
Xana nghingiriko wa IDP wu fanele ku tsundzukiwa kwihi?
Ku va ku twisisa xiletelo xa II i mhaka ya nkoka, munhu a nga si na sungula hi nghingiriko wa IDP. Xikongomelo xa Xiletelo xa II i ku pfuneta vaMasipala ku lulamisela tindlela na swivumbeko swa IDP swi ta lava ku landzelela na ku lunghiselela ndlela ya ku pulana. Xikan?we-kan?we, xiletelo xa II xi nga tirhiseriwa ku kambela hi nkarhi wa nghingiriko wa IDP.
Xikongomelo
Xikongomelo xa xiletelo xa III i ku nyika masipala vuleteri eka migingiriko ya ku endla IDP. Leswi nga ndzeni ka nkomiso wa xiphemu xa 4, hi leswaku ndlela ya ku pulana.
Ntlawa lowu ku kongomisiweke eka wona
Xiletelo xa III xi langutisile vanhu lava lavaka vutivi lebyi nga hlamuseriwa bya xithekiniki xa nghingiriko wa IDP hikokwalaho ka mitirho leyi va yi tirhaka. Mufambisi wa IDP u lava ku twisisa kahle timhaka ta xiletelo xa III leswaku a ta kota ku tilulamisa kahle na ku fambisa ndlela. Vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri va lava ku twisisa loku ka ku vonakala kumbe ku twisisekaka leswaku va ta rhangela ndlela na ku humesa matsalwa lama nga fanela.
Xana nghingiriko wa IDP wu nga tsundzukiwa kwihi
Xiletelo xa IV xi fanele ku tirhisiwa ni Xiletelo xa III. Switirho swi tirhisiwa eka swiyenge swo hambana-hambana swa vupulani bya nghingiriko naswona eka swiyimo swin?wana xitirho lexi xi fanaka xi nga tirhisiwa eka swiendlo swo hlaya.
Xikongomelo
Xiletelo xa IV i bokisi ra switirho leri nyikaka vuxopeleri byo hambana na switirho swa vupulani ni tithekiniki leti ti nga tirhisiwaka hi nkarhi wo lulamisela vupulani. Switirho a swi tirhisiwi hi vanhu hinkwavo naswona ku na ku hambana ku ya hi ku tirhiseka eka tinxaka to hambana-hambana ta vaMasipala.
Mitlawa leyi ku kongomaniweke na yona
Ntlawa lowu langutiweke eka xiletelo xa IV wu katsa vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri lava va nga na vutihlamuleri byo tirhisa switirho leswi swi nyikiweke.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xa IV xi fanele ku tirhisiwa mayelana ni xiletelo xa III. Switirho swi nga tirhisiwa eka switeji swo hambana-hambana swa ndlela ya ku pulana na le ka tindlela tin?wana ku tirhisa switirho hi mikarhi yo hambana-hambana.
v. Xiletelo xa V: Swikombeto swa vuleteri swa nawu wa ku tsemakanya wa tisekitara.
Xikongomelo
Xikongomelo xa xiletelo xa V i ku endla leswaku vaMasipala va tiva milawu yin?wana ya tiko na provhinsi na tiprogramu leti faneleke ku tsundzukiwa loko va lunghiselela ku tlakusa tipulani ta vaMasipala.
Mitlawa leyi ku kongomisiweke eka yona
Mitlawa leyi ku kongomisiweke ku katsiwa vafambisi va masipala na vafambisi va IDP, tani hi leswi va faneleke ku swi tiyisisa leswaku milawu leyi nga fanela na tiprogramu leti nga tsundzukiwa eka masipala wa IDP na vapulani lava va swi dyondzeleke na valeteri lava lavaka ku tiva leswaku swilaveko swi nga angarhetiwa hi ndlela leyi.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xa V xi fanele ku tirhisiwa hi ku tirhisiwa na xiletelo xa III.
vi. Xiletelo xa VI: Ku sungula na ku kambela IDP
Xikongomelo
Xikongomelo xa xiletelo xa VI i ku nyika ndlela yo fambisa ku sungula ti-IDP.
Mitlawa leyi ku kongomisiweke eka yona
Mitlawa leyi ku kongomisiweke eka yona i mitlawa leyi nga nyikiwa ntirho wo tiyisisa leswaku yi sungula ku fambisana na IDP, hi leswaku mufambisi wa masipala na mukhomi wa nkwama, na vayimeri va tindzawulo na vatirhi va vona lava tirhaka swa vufambisi byo sungula tiprojeke to karhi.
Xana IDP yi nga tsundzukiwa kwihi?
Xiletelo xi fanele ku tsundzukiwa hi nkarhi wo sungula na ku kambela na ku pfuxeta swiyimo.
XIFANISO XA 1: VUXIYISISI BYA XILETELO
VUXIYAXIYISISI BYA ENDLELE RA VUPULANI
Xiphemu lexi xi nyika nkomiso wa nghingiriko wo pulana wa masipala lowu nga tsundzuxiwaka eka nhundzu ya swiletelo. Vuxokoxoko bya le ka migingiriko byi le ka Xiletelo xa III.
Manghenelo
Ku pulana ka matshalatshala ku humelela ngopfu ndzhendzheleko lowu nga endliwa hi swiphemu leswikulu swa mune:
Ku pulana ?ku tivisa timhaka, swikongomelo na matshalatshala.
Ku aviwa ka switirhisiwa- switirhisiwa swa ximunhu na swa timali swi fanele swi boheka eka tiprojeke
Ku sungula ku tirhisa?ku hetisa tiprojeke leti vulavulaka hi swikongomelo
Ku kambela na ku pfuxeta- hi nkarhi wa vupulani bya ntirho wa vuswikoti, swikombeto swa vumbiwa ku kambela ku sungula ku tirhisa na nkoka wa swona. Mbuyelo wo kambela mikarhi yin?wana wu vuyerisa eka ku cincanyana pulani ni programu yo sungula ku tirhisa.
Nghingiriko wa vupulani leri vumbaneke ra nhluvukiso na rona ri landzelela ndzhendzheleko wo fana na lojiki eka nghingiriko lowu kombetiweke laha hansi.
Makunguhatelelo ya nghingiriko
Pulani ya nghingiriko wa IDP?
Ku na ntirho wo lulamisela ntirho lowu faneleke ku endliwa ku nga si sungula nghingiriko wa makunguhatelo. Makunguhatelelo ma katsa ku humesiwa ka ?pulani ya nghingiriko wa IDP?. Programu leyi i ya nkoka ku tiyisisa vufambisi lebyi faneleke bya nghingiriko wa vupulani. Yi fanele ku katsa leswi landzelaka:
swivumbeko swa xindhawu leswi faneleke ku sungula vufambisi bya nghingiriko nghingiriko lowu vanhu va nga nghenisaka xandla eka wona
Swivumbeko leswi faneleke ku sunguriwa leswaku vanhu va ta kota ku veka xandla
Mikarhi leyi nga vekeriwa nghingiriko lowu wa vupulani
Mitirho na vutihlamuleri(Xana i mani loyi a nga ta endla yini)
Xana nghingiriko wu ta kamberiwa njhani
Xivumbeko xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso?
Nakambe tani hi xiphemu xa xiteji xa makunguhatelelo, huvo ya xifundza, hi ku tirhisana na vamasipala va vona va le kusuhi va fanele ku amukela Xivumbeko xa vupulani bya vumbano wa Nhluvukiso. Xivumbeko xi pimanyeta tindlela to hlanganisa, ku vonanisana na ku yelanisa exikarhi ka masipala wa le kusuhi na wa xifundza va leswaku va yi boha. Xivumbeko xi letela masipala wun?wana na wun?wana wa le mugangeni eku lunghiseleleni ka nghingiriko wa pulani ya vona.
Xiletelo xa II xi nyika vuxokoxoko bya swikomba-ndlela eku lulamiseni ka vupulani.
MIGINGIRIKO
Migingiriko ya vupulani ya vumbano wa nhluvukiso ma katsa swiphemu leswi landzelaka:
Vuxopeleri
Matshalatshala
Tiprojeke
Ku vumbanisa
Ku pfumelela
Xiyimo xa 1:Vuxopeleri
Nghingiriko
Xiyimo xa vuxopeleri xi tirha hi tshamelo leri nga kona. I vuxopeleri lebyi nga kongomisiwa eka muxaka wa swiphiqo leswi nga kongomiwa hi vanhu va xifundza xexo xa masipala. Timhaka leti ti sungula eka ku pfumaleka ka switirhisiwa ku ya eka vugevenga na ku pfumaleka ka ntirho. Swiphiqo leswi nga tivisiwa swi pimiwile ku ya hi xihatla na/kumbe nkoka lowu swi nga ta humelerisiwa xiswona hi leswaku, timhaka ta nandzeleriso.
Eku tivisiweni ka swiphiqo, masipala u tsundzuka swivono swa vanhu eka swiphiqo swa vona na swilaveko, na tinomboro na ntiyiso. I swa nkoka eka xiyimo lexi leswaku masipala a twisisa swivangelo hinkwaswo swa swiphiqo leswaku va ta endla swiboho swa nkoka swa swintshunxo leswi nga fanela. Eka xiyimo lexi vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa lava swi va khumbhaka na vaaki i mhaka ya nkoka . Masipala a nga fanelanga ku kumbetela leswaku swiphiqo leswi nga kona eka xifundza hi swihi. Vanhu lava swi va khumbhaka va fanele ku katsiwa eku kumisisiweni ka swiphiqo na leswaku i swo nonoha njhani.
I mhaka ya nkoka ku kumisisa timhaka ta nandzelerisano hikuva masipala a nga vi na switirhisiwa swo ringanela ku vulavula hi timhaka leti nga tivisiwa hi swiphemu swo hambana-hambana swa vaaki. Nandzelerisano wu pfuna masipala hi ku nyika switirhisiwa leswi pfumalekaka eka timhaka leti nga vonakarisiwa leswaku i swa nkoka na /kumbe i timhaka ta xihatla. Masipala u fanele ku lemuka switirhisiwa leswi nga kona naswona ni mhaka ya leswaku swi fikeleka na switirhisiwa leswi nga pimiwa leswaku swintshunxo swa ntiyiso swi nga ta bohiwa.
Leswi nga ta kumeka endzhaku
Leswi nga ta kumiwa eka xiyimo lexi hi leswi landzelaka:
Ku kambisisa swiyimo leswi nga kona swa nhluvukiso
Timhaka ta nandzelerisano kumbe swiphiqo
Mahungu ya swivangelo swa timhaka ta nandzelerisano/swiphiqo
Mahungu ya switirhisiwa leswi nga kona
Xiyimo xa 2: Matshalatshala
Nghingiriko
Loko masipala o twisisa swiphiqo leswi khumbhaka vanhu va xifundza na swivangelo swa kona, kutani va fanele ku vumba swintshunxo swo burisana hi swiphiqo. Xiyimo lexi xi katsa ku vumbiwa ka leswi swi landzelaka:
Norho-Norho i rito leri kombetaka xiyimo lexi nga kona emiehleketweni lexi masipala a lavaka ku xi kuma eka nkarhi lowu taka. Leri i tshamelo leri masipala a lavaka ku ti kuma a ri eka rona endzhaku ka loko wu ntshunxile swiphiqo leswi nga tivisiwa eka xiyimo xa 1.
Swikongomelo swa nhluvukiso-loko timhaka ta nandzeriso ti tivisiwile eka xiyimo xa 1, ti fanele ku hundzuluxeriwa eka swikongomelo. Swikongomelo swa marito ya leswi masipala a lavaka ku swi kuma leswaku a ta kota ku endla swintshunxo swa timhaka (swiphiqo), va tlhela va katsa eka ku tsundzuka norho. Hi marito man?wana swikongomelo swi fanele ku pfala xivandla exikarhi ka ntiyiso na norho.
Matshalatshala ya nhluvukiso-loko masipala o tiva laha a lavaka ku ya kona(norho)na leswi a lavaka ku swi kuma ku tsundzuka norho (swikongomelo), u fanele ku leswakusa matshalatshala. Matshalatshala ya nhluvukiso ma nyikana tinhlamulo eka swivutiso swa leswaku masipala u ta fikelela njhani swikongomelo. I matshalatshala ya swiboho na tindlela leti nga fanela ku fikelela swikongomelo.
Ku tivisa tiprojeke
Loko matshalatshala ma vumbiwile ma kuma hakelo ya ku tivisa tiprojeke. Vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono wa vanhu vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka xiyimo xa 2 hi xivumbeko xa njhekanjhekisano wa rixaka wa tindlela leti nga fanela to endla swintshunxo swa swiboho.
Leswi nga ta kumeka endzhaku
Leswi nga ta kumeka endzhaku ka xiyimo xa 2 swi katsa leswi swi landzelaka:
Norho
Swikongomelo
Matshalatshala
Ku tivisa tiprojeke iii Xiyimo xa 3:Tiprojeke
Nghingiriko
Xiyimo xa 3 i xo tshaha na nkongomiso wo sungula tiprojeke. Masipala u fanele ku tiyisisa leswaku tiprojeke leti nga tivisiwa ti kongomisiwile ti fambisana na timhaka ta nandzeriso na swikongomelo leswi nga tivisiwa eka swiyimo leswi nga hundza. Swi fanele ku tiviwa leswaku ntlawa lowu nga kongomiwa(ntshovelo lowu nga yimeriwa), laha tiprojeke ti nga ta va kona, yi ta sungula rini naswona yi ta hela rini, xana i mani a nga ta yi fambisa, xana yi ta dya mali muni naswona mali yi ta huma kwihi. Ku hundza kwalaho leswi nga yimeriwa na leswi kombaka ku pima vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono na ntikelo wa projeke.
Leswi nga ta kumeka endzhaku
Leswi nga ta kumiwa eka xiyimo lexi swi katsa leswi landzelaka:
leswi kombaka ku tirha leswi nga ta kumeka endzhaku ka tiprojeke, leswi nga kumekaka endzhaku, ndhawu migingiriko leyi fambelanaka na tiprojeke na nkarhi lowu nga vekiwa nxavo na ku pimanisa bajete
Ku tshaha tiprojeke swi lava mahungu lama humaka eka vativi ku tirha na swipanu swa ku vumba tiprojeke. Lava swi va khumbaka na vaaki lava swi va nga va kongoma swa projeke yo karhi eka xiyimo lexi eka swivutiso leswi fambelanaka na ntshaho wa projeke.
iv. Xiyimo xa 4: Ku vumbana
Nghingiriko
Loko tiprojeke ti tivisiwile masipala u fanele ku tiyisisa leswaku swi fambelana na swikongomelo swa masipala na matshalatshala, na hi Xivumbeko xa switirhisiwa, swi landzelela nawu. Ku hundza kwalaho xiyimo lexi i nkarhi wa masipala ku endla ku rhula eka tiprojeke ku ya hi vundzeni, ndhawu na nkarhi leswaku va ta fika hi nkarhi eka nhlanganiso na ku vumbana ka minongonoko xik. Programu ya nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi.
Leswi nga ta kumeka endzhaku
Leswi nga ta kumeka eka xiyimo lexi i tirhelo ra matshalatshala leri katsaka leswi landzelaka:
Pulani ya malembe ya 5 ya swa timali
Programu ya vuhlayisi bya timali ya malembe ya 5
Xivumbeko lexi nga hlanganisa nhluvukiso wa ndhawu
Programu ya tisekitara leyi nga vumbanisiwa (LED,HIV, ku hunguta ndlala,leswakunganana ku ya hi vununa kumbe vusati)
Ku kambela loku nga vumbanisiwa /sisteme ya vufambisi bya ku tirha
Pulani ya vufambisi bya mhangu
Pulani ya ndhawu
Mpfuxeto wa tipulani ta tisekitara v. Xiyimo xa 5: Mpfumelelo
Nghingiriko
Loko IDP yi herile, yi fanele ku yisiwa eka huvo ya masipala leswaku va yi hlahluva va tlhela va yi pfumela. Huvo yi fanele ku languta leswaku IDP yi tivisa timhaka(swiphiqo)leti nga kongoma xifundza xexo na matshalatshala na tiprojeke leti vulavulaka hi swiphiqo. Huvo yi fanele ku tiyisisa leswaku IDP yi landzelela swilaveko swa nawu yi nga si pfumeriwa.
Ku hundza kwalaho, loko IDP yi nga si pfumeriwa, masipala u fanele ku nyika vaaki nkarhi wo vulavula hi ntshaho. Loko IDP yi cinciwile ku ya hi leswi humaka eka vaaki, huvo yi nga ehleketa ku yi pfumela.
Leswi nga ta kumeka endzhaku
Leswi nga ta kumiwa eka xiyimo lexi i IDP leyi nga pfumeleriwa ku endlela masipala vi. Ku kambela ka provhinsi
Endzhaku ka loko masipala a amukerile IDP ya vona, eka masiku ya 10 ya ku amukela, yi fanele ku yisiwa xikan?we na ?pulani ya nghingiriko?na ?Xivumbeko xa IDP?(Eka masipala wa xifundza), eka MEC wa provhinsi leswaku a yi kambela. Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala a wu lavi leswaku MEC a pfumela IDP, u fanele ku languta ntsena leswaku IDP yi fambelana na swilaveko swa nawu kutani sweswo a hi mpfilungano na ti-IDP na matshalatshala ya masipala un?wana na swirho swa mfumo.
Leswi IDP yi faneleke ku langutekisa xiswona
Xivumbeko na vundzeni bya tsalwa ra IDP i xikulu (Handle ka leswi nga vuriwa eka Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala) ku ya hi masipala wu?wana na wun?wana. Hikokwalaho programu ya leswi nga endzeni a yi hlawuriwanga.
Programu ya leswi nga endzeni i xitirhisiwa xa nkoka lexi nyikaka hi miehleketo ya leswaku IDP yi nga va njhani. Xikombiso lexi landzelaka xi nga pfuna hi vonelo kambe a ri fanelanga ku sivela munhu un?wana ku va a hluvukisa miehleketo ya yena leya vutlharhi byo tumbuluxa.
Ndzawulo ya mfumo wa provhinsi na wa le kusuhi (DPLG)yi na matimba ya nawu ku nyika ku pfuna mbangu wa masipala ku hetisia vutihlamuleri byo lunghiselela ti-IDP. Nseketelo wa DPLG wu endliwile hi tiphuphu ta mune tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka xifaniso lexi nga laha henhla.
I XIVUMBEKO XA NAWU NA TSALWA
Munucipal Systems Act na Xivumbeko rxa tsalwa leri nyikaka masipala Xivumbeko xa nawu lexi pfunaka ra nawu eka pulani ya nkatsakanyo wa nhluvukiso
Nhundzu ya vuleteri bya IDP yi nyika vamasipala tindlela, manghingiriko na switirho swo endla IDP.
Leswaku va engetela ntikelo wa lava va nga katsiwa eka ngopfu ngopfu tikhanselara na vatirhi vakulu, DPLG va endlile nhluvukiso Xivumbeko xa tiko lexi faneleke ku pfuna vanyiki va ntirho eka tidyondzo ta IDP.
Hi ku tirhisana na Xivumbeko na Huvo ya Mfumo wa muganga ya Afrika Dzonga (SALGA), DPLG yi endlile nongonoko wo dyondzisa wa IDP. Dyondzo leyi faneleke ku nyikiwa eka vanhu vo hambana-hambanai dyondzo leyi nga kongomisiwa. Yi kongomisiwile eka mitirho yo hambana-hambana leyi endliwaka hi vanhu vo hambana-hambana. Lava hetisisaka nghingiriko wa IDP na tinxaka ta mitirho leyi va faneleke ku yi endla loko vamasipala va lava ku tiva ngopfu hi minongonoko ya tidyondzo leti faneleke vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono va fanele ku vutisa xipanu xo tirha xa DDP (vona pheji ra makumu leri nga na timomboro leti nga ku pfunaka)
IV SISITEME YO SEKETELA VUFAMBISI BYO PULANA NO SUNGULA (PIMSS)
Makunguhatelelo ya IDPi xilaveko lexintshwa xa Mfumo wa muganga wa Afrika Dzonga. Vunyingi bya vamasipala a va na ntikelo wo ringanela ku endla ti-IDP ta vona. Ku seketela vamasipala, DPLG yi sungurile sisiteme ya PIMS. PIMSS i sisiteme ya tiko leyi seketelaka yo lunghisela ku sungula ti-IDP. Elemente ya nkoka ya PIMSS i Sentara Ya Vuseketeri bya Vufambisi byo Pulana na Ku Sungula (Tisentara ta PIMS). Tisentara ta PIMS ti sunguriwile eka xiyimo xa huvo ya xifundza kutani na ku pfuna masipala wa le kusuhi hi nghingiriko wa IDP.
Tisentara ta PIMS ti tirhiwa hi vatirhi va profexinali lava nga na maphepha lama nga fanela na vutivi bya mfumo wa muganga, ku pulana nhluvukiso na vuleteri na vutivi lebyi nga fanela eka nghingiriko wa pulani leyi nga katsakanyiwa ya nhluvukiso.
Xana i mani a nga ta vuyeriwa eka PIMSS?
Ku sunguriwa ka PIMSS ku kongomisiwile eku pfuneni vamasipala va le kusuhi, hi nkarhi wolowo lava swi va khumbhaka na mitlawa ya vaaki yi nga fikelela PIMSS loko va lava ku pfuniwa xik. xana va nga ti lunghisa njhani vuhoxa-xandla kumbe vuveki bya mbono eka nghingiriko wa IDP. Vatirhi va sentara ya PIMS va ta pfuna vanhu lava khumbekaka lava swi tivaka.
MAHETELELO
Tani hi leswi swi nga kombisiwa eka xifaniso, ku vumbanisiwa ka tiphuphu ta mune ta ku aka ntikelo ti pfuna mbangu lowu nga ta pfuna masipala ku humesa ti-IDP leti vulavulaka hi timhaka ta :
ku nyika ntirho, nhluvukiso wa ikhonomi ya swa muganga , ku cinca ka ndhawu, na ku hlanganisa xindhawu, leswi nga ta tisa hakelo yo antswisa nkoka wa rihanyo eka xiyimo xa masipala.
VANHU LAVA NGA PFUNAKA
VANHU VA NKOKA EKA TINDZAWULO
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Vupulani bya Nhluvukiso na LED
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
VAKONDLETERI VA IDP YA TIPROVHINSI
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
NTLAWA WA RIXAKA WO TIRHA WA PIMSS
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
Xirho xa Ntlawa wo Tirha
VITO
PROGRAMU
RIQINGHO
FEKISI
Ya Vupulani bya Rihanyu
<fn>tso_Article_National Language Services_SISTEME YA VUPULA (2).txt</fn>
SISITEME YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
RITO RO RHANGA
Mfumo wa muganga wu endla ntirho lowukulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Ndlela ya ku hundzuxa yo tumbuluxa vaMasipala vo hava xihlawuhlawu ku ya hi mihlovo ya vanhu naswona lava tirhisekaka i goza ra maendlelo ra nkoka ku ya eka pfula tindlela to va mfumo wa muganga wu hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso.
Magoza ya nkoka ya ndlela leyi yo hundzuluxa a ya katsa leswi landzelaka:
ku nyika xivumbeko xa tsalwa ra swinawana lexi xi twisisekaka no khutaza hi ku tirhisa Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
ndlela yo ava nakambe leyi nga byala vaMasipala lava tirhekaka; na ku nyikana xivumbeko xintshwa xa xinawu xa mfumo wa muganga hi ku endla ntirho wa ku sungula Nawu wa Swivumbeko swa ka Masipala na Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala.
Tani hi leswi mfumo wa muganga wu nga va na nhlawulo hi ra 5 wa N?wendzamhala hi 2000 xiphemu xa ku hundzuluxa xi fikile emakumu na sisiteme ya mfumo wa muganga yi nga sungula ku tirha hi xiyimo lexi nga tiya.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i yin?wana ya switirhisiwa swa nkoka eka mfumo wa muganga ku kota ku fikelela ntirho wuntshwa wa wona lowo hluvukisa. Ku hambana hi tlhelo ra leswi vupulani byi swi endleke eka minkarhi leyi yi nga hundza, sweswi Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya Masipala, tani hi xiphemu xa sisiteme ya vumbano bya vupulani na vuhangalasi. Ndlela ya IDP yi endleriwe ku fikelela swiboho swa timhaka to fana na bajete ya Masipala, vufambisi bya misava ya tiko, ku tlakusa nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku hundzuluxa tindhawu hi ndlela ya ku vulavurisana, ya nandzerisano na endlelo ro twisiseka. Hambiswiritano, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, a byi nga ta tivisa ntsena vufambisi bya Masipala,kambe byi fanele ku letela timhaka ta xihatla ta le ka swiphemu swin?wana swa hulumende, mabindzu lama pfunetaka hi swa mitirho, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete lava nga endzeni ka xifundza xa Masipala.
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo wa muganga a ti vekile xandla eka ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya tona byi kale byi ya fikela eka ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka swiyimo swo tika. Xivumbeko xa xinawu lexi hetisekeke a xi nga si va kona. Vulawuri byo tala bya swa miganga (ngopfu-ngopfu Huvo ya Vuyimeri bya Vuhundzuluxi) a byi ri hava matimba yo fambisa ndlela leyi ya ku pulana. A ku ri hava ndlela leyi ringetiweke ku tirhisiwa ku pulana, naswona a ku ri hava sisteme ya ku pulana leyi nga twisisekaka ku ya hi programu. Hambi swi yimile hi ndlela yo tano, hinkwavo lava a va ri eka IDP ya khale va dyondzile hi ndlela ya nkoka ya xiyimo xa le henhla. Kutani ku ni nhlayo leyintsongo ya vulawuri bya swa miganga leyi endleke swo vonakala ku va va sungula matirhelo yo pulana lama pfunetaka ku antswisa tiprojeke na tiprogramu.
Sweswi, ku nga nkarhi wa huvo yintshwa leya ha ku hlawuriwaka, sisiteme leyi nga helela ya nseketelo yi le ku tirhisiweni eka ndlela ya IDP leyi ya ha taka:
Nhundzu leyintshwa ya swiletelo swa IDP, leyi nga lulamisiwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyika endlelo ra vufambisi bya vupulani ni vutirhisi lebyi ringetiweke hi matirhiselo yo khutaza. Swi katsa na tidyondzo leti nga dyondziwa eka endlelo leri nga hundza ra IDP.
Ku na programu ya vuleteri bya tiko hinkwaro bya timinijere ta ka masipala, va-ofisiri va swa xitekiniki, tikhanselara na vativi va swa vupulana lebyi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sisteme ya tiko hinkwaro ya vuseketeri bya Masipala wa le kusuhi (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri bya xifundzankulu etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA, tindzawulo swifundzankulu swa mfumo wa muganga na nongonoko wa tindzawulo ta tiko ti vile kona eka ndlela leyi nga tswala nhundzu leyintshwa ya swiletelo ya IDP. Hikokwalaho ndzi na ku tshemba leswaku, eku heteleleni nkandziyiso lowu wu ta va xiletelo lexi nga ta pfuna na swona wu ta nyika matimba eka n?wina hinkwenu lava nga katsiwa eka ndlela ya IDP leyi nga ta endla leswaku IDP yi va xitirhisiwa lexi nga ta langutana na swilaveko swa rihanyo na ikhonomi ya vaaki hi ntlhontlho.
SWILETELO EKA MATSALWA LAWA SWI KATSA LESWI LANDZELAKA:
VUXOKOXOKO BYA HINKWASWO
Swi komba manghenelo eka IDP na nkomiso wo koma wa Nhundzu ya vuleteri bya IDP.
XILETELO XA I: MAGOZA YO KOMBA NDLELA
Xi nyika vuleteri bya masungulo lebyi katsaka xikongomelo, vundzeni; tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na swiphemu swa tindhawu leti faneleke ta Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Ehandle ka ku humelerisa nhlamuselo ya Nawu wa Sisiteme ya ka Masipala wa 2000, magoza yo komba ndlela, ya famba ya hundza swipimelo swa le hansi swa swilaveko hilaha swi kombetiweke eka Nawu.
XILETELO XA II: KU TILUNGHISELA
Xi pfuneta hi tlhelo leri munhu a nga kunguhataka hakona endlelo ro pulana. Xi tshikelela ngopfu eka ku olovisa ku twisiseka ka mitirho na vutihlamuleri bya malunghiselelo ya huvo na ku ringanisa ndlela yo pulana eka swiyimo swo hambana-hambana.
Xi nyika nhlamuselo leyi enteke ya swiphemu swa endlelo ra IDP na vupulani bya migingiriko eka xiphemu xin'wana na xin'wana leswi katsaka vuxokoxoko bya mahungu eka:
xikongomelo (?Hikokwalaho ka yini??)
leswi faneleke ku kumeka emakumu (?I ncini??) na ndlela leyi nga hlawuriwa leswaku yi ta landzeleriwa (?Njhani??) na timhaka ta tindhawu (?I mani??).
Xi nyika tindlela to hambana-hambana leti ku nga hlawuriwaka eka tona swo pulana hi swona/tithekiniki ta migingiriko ya nkoka ya vupulani leti khumbaka matirhiselo ya switirhisiwa.
XILETELO XA V: SWIYENGE/SWIPHEMU NA MIPIMO
Xi nyika vuleteri hi tlhelo leri ku nga va ka ni ntirhisano na swin?wana (leswi nga riki swa IDP) na swiletelo swin?wana na swin?wana swa tsalwa ra swinawana kumbe tsalwa ra swinawana swa swiyenge/ swiphemu eka endlelo ra IDP
XILETELO XA VI: VUFAMBISI BYA KU SWI SUNGULA
Xi nyika vuleteri eka leswi landzelaka:
Nhlangano wa vupulani na ku sungula ku tirhisa.
Ku tiyimisela ka ndhawu leyo eka ku sungula ku tirhisa IDP.
Ku sungula ku tirhisa switirho swa vufambisi.
Switirho swa vukamberi na vufambisi bya ntirho.
NONGONOKO
HIKOKWALAHO KA YINI SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO?
Vundzeni bya tsalwa ra swinawana
Ntokoto wa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Xikongomelo xa swikombekiso leswi swa vuleteri
Muxaka wa swikombekiso swa vuleteri
XIKONGOMELO XA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Vundzeni bya matimu
Mintolovelo ya misava hi tlhelo ra vupulani bya ka masipala
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Swivilelo na ku va ku ri hava ku twisisana
Xikongomelo
KU TSUNDZUKIWA KA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TIKO NA MILAWU EKA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Leswi phepha ro basa ri vulaka swona
Leswi Nawu wo letela wa Nhluvukiso wu vulaka swona
Vutivi bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku fika eka nkarhi wa sweswi.
Ku nghenisa tsalwa ra swinawana swa swikombekiso swa vuleteri swa rixaka na swinawana na milawu
LESWI KOMBAKA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO WA MASIPALA EKA SISITEME LEYI NGA NDZENI KA MFUMO YO HLUVUKISA PULANI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu wu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya le ndzeni ka sisiteme yo pulana ya mfumo
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa mitirho na vutihlamuleri
Swikombekiso swa vuleteri swo hlanganisa exikarhi ka swiphemu swin?wana swa mfumo na le xikarhi ka masipala na sekitara yo pulana
KU RINGANISA PULANI YA SEKITARA NA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Vonelo ro vumba swikombekiso swa vuleteri swo ringanisa
Swikombekiso swa vuleteri swa pulani ya sekitara ya masipala na vupulani bya
Vumbano wa Nhluvukiso
MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA VAMASIPALA VA XIFUNDZA NA VA LE MUGANGENI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu yo hangalasa mitirho na vutihlamuleri
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa Mitirho na vutihlamuleri ku ya hi xiyimo xo pulana
MALUNGHISELELO YA HUVO YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na xa tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa Mitirho na vutihlamuleri
NDLELA YA VUPULANI NI MAENDLELO
Swilaveko swa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya ndlela yo pulana
Swikombekiso swa vuleteri swo hlamula xivutiso xa leswaku hikokwalaho ka yini
KU VA KONA KA RIXAKA EKA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swinawana leswi lawulaka vuhoxa-xandla bya vanhu
Mitirho na ku va kona ka rixaka eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Switirho, tindlela na tindlela to endla hi tona ta ndzhawu na endlelo ra xivumbeko xa ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo vumba tshamelo ra ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo khutaza ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo humesa ku va kona ka rixaka
TISISITEME TO SEKETELA VUPULANI BYA KA MASIPALA
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya sisiteme yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Swikombekiso swa vuleteri swa mitirho na vutihlamuleri eka sisiteme yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
KU KAMBELA VUSWIKOTI KUMBE VUTIVI NA KU PFUMELELA TI-IDP
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swikombekiso swa vuleteri swa ku kamba /endlelo ra mpfumelelo
XIYIMO XA XINAWU XA TI-IDP
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
TINOMBORO TA NKOKA TA VANHU LAVA NGA PFUNAKA
HIKOKWALAHO KA YINI SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO?
VUNDZENI BYA TSALWA RA SWINAWANA
Endzhaku ka loko Tipulani ta Vumbano wa nhluvukiso(ti-IDP) ti endliwile xilaveko xa nawu xa vamasipala eka Nawu wo Hundzuluxa wa Mfumo wa Muganga (LGTA)/Mahundzulelo ya vumbirhi , ku kunguhata xiyimo xa tsalwa ra swinawana a xi pimiwile. Ku hundza kwalaho, swilaveko swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi tlula swilaveko swo pulana swa Swikongomelo swa Nhluvukiso wa Tiko (ti-LDO) tani hi leswi swi nga sunguriwa hi Nawu wa Vuleteri wa Nhluvukiso (DFA) wa 1995. Milawu ya DFA yi nyikile xivumbeko lexi nga tirhisiwaka xa tsalwa ku ya hi mpimo wa ndhawu yo pulana Nhluvukiso, kambe ku nga ri ku tlula kwalaho.
Ti-elemente ta nkoka ta tsalwa, xivumbeko xa nawu na maendlelo ya ti-IDP ti sunguriwile endzhaku ka endlelo ra IDP (hi ku fambisana na malunghiselelo ya ti-LDO) ti sunguriwile. Leswi swi kumeka eka Phepha Ro Basa ra mfumo wa muganga (WPLG, Nyenyankulu 1998) tani hi xivumbeko xa tsalwa ra swinawana, Nawu-mbisi wa Tisisiteme ta ka Masipala, lowu wu nga hundzuka nawu hi 2000, na buku ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso (Ndzhati 1998).
Phepha Ro Basa ri na:
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byo twala tani hi xitirho xa ?Nhluvukiso wa mfumo wa muganga?, ngopfu-ngopfu eka ku hangalasiwa ka switirho loku nga ni swikomgomelo ku hundzuka endzeni ka masipala (vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi vufambisi bya matshalatshala bya sekitara), nkatsakanyo na swiphemu swin?wana swa mfumo nkatsakanyo wo vonakala wa le xikarhi ka vamasipala na vaaki, hi ku fambisana na nawu wa vutihlamuleri.
Nongonoko wa tsalwa ra milawu leri vumbaneke ra pulani ya Nhluvukiso ri fanele ku landzela, tani swilaveko swa nkoka, ku hunguta ndlala na mbangu wo twala.
Nongonoko wa swikombekiso swa vuleteri swa maendlelo, vonelo ra matshalatshala, vonelo ra nhluvukiso, ku pulana ka nkarhi wa le xikarhi na vonelo ra tisekitara to hambana-hambana.
Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala(MSA), lowu hlamuselaka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi ntirho lowukulu wa masipala hi Nhluvukiso lowu kombaka, wu kongomile eka nhlamuselo wa swilaveko switsongo:
ku ya hi vundzeni bya IDP, na ku ya hi endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Wu vula ntirho wa pulani ya masipala hi vundzeni hinkwabyo bya mfumo lowu tirhaka. Eka xiyenge xa ?Ku va kona ka rixaka?MSA yi hlamusela milawu, Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala, maendlelo na tindlela ta ku va kona ka rixaka loku tirhisiwaka, eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Matsalwa man?wana mambirhi lama humaka eka WPLG wona ya na ku tirhisana loku nga kongomangiki ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Nawu wa Masipala wo Tsema Swiphemu swa Miganga wu sungurile endlelo lerintshwa ro tsema miganga leri nga hunguta nhlayo wa vamasipala lava nga vakulu va tlhela va ri eka xiyimo xo antswa swiphemu swa mfumo wa muganga. Nawu wa Swivumbeko swa Masipala wu nyika vamasipala va xifundza ntirho wo seketela vamasipala va le mugangeni eku pfampfarhutiweni ka ti-IDP.
Buku ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso yi ringeta ku nyika maendlelo ya vuleteri eka hinkwavo lava tirhanaka na Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku va pfuna ku endla mitirho leyintshwa. Yi nyikana hi vonelo ro landzelelana ku ya hi switepe swa switirho swo pulana. Hi ku alelana na matsalwa ya xivumbeko xa tsalwa ra swinawana na tsalwa ra xinawu, yi hava hanyelo leri nga hlawuriwa ro pfuna. Yi pfuna hi tidyondzo ta vuleteri na mitirho ya switsundzuxo. Ya boheke nakambe ku yisa emahlweni ku lulamisa loku lawuriwaka hi ntokoto na vutivi bya maendlelo lebyintshwa.
Tani hileswi ti-LDO to tala/maendlelo ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ya sunguriwile loko xivumbeko lexi xintshwa xi nga si sungula, kutani nkoka wa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na mbuyelo a wu ri lowu nga pimiwa swinene wu ri karhi wu khutaza hi xivumbeko.
VUTIVI BYA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Eka vamasipala va ku tala, endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na mbuyelo wa vona, matsalwa yo pulana, ya kayiverile swilaveko leswi nga katsakanyiwa, vupulani bya vumbano na matshalatshala. Endlelo leri ri vangile ku hlanga-hlangana eka lava swi va khumbhaka.
Ku tlula ku va na ku tirhisiwa tani hi xitirho lexi nga ta tirha hi timhaka ta vaaki ta ntiyiso na hi ndlela ya matshalatshala, ndlela ya nhluvukiso na ya vuhangalasi, vamasipala vo tala a va swi kotangi ku hetisisa swilaveko swa nawu hi ndlela ya tirhelo lerinene. Hikokwalaho mbuyelo a wu nga fani na nsusumeto wa nongonoko wa swo xava na xiwumbeko xa tipulani tin?wana.
Ku kayivela loku ku nga vandzakanyiwa na mpimo eka mfumo wa muganga, endlelo ro hlanga-hlangana leri nga khuthazaka vonelo ro pulana na ku pfumaleka ka sisiteme yo seketela leyi yi nga sindzisa vamasipala vo tala leswaku va tshembela eka vatirhi va swo pulana. Ku tlula kwalaho, endlelo na malunghiselelo ya ndzhawu ya mfumo wa muganga hi swimbirhi a ku ri timhaka tintshwa eka hinkwavo vanhu lava a va khumbeka. Hambiswiritano, ku kayivela ku ni vuxaka na ku pfumaleka ka xivumbeko xa tsalwa ra swinawana. Ku vumbiwa ka nawu wo hundzuluxa na vuxaka bya mpfilumpfilu lowu wu nga kona mayelana ni ti-LDO na ti-IDP wu ve xiphemu xa xiphiqo. Kambe, swin?wana swa swikayivelo leswi nga na vuxaka ni tsalwa ra swinawana, hilaha swi hlamuseriweke ha kona laha hansi, swa ha fanerile leswaku swi lulamisiwa.
Xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a xi nga hlamuseriwangi
Kahle. Eka tihuvo tin?wana ta le migangeni a swi vangiwa hi ku tirhisana ka byona na ti-LDO, kutani byi voniwa tani hi swilaveko swo hlawuleka swo pulana, eka van?wana a byi voniwa ku ri ndlela yo fika eka nongonoko wa tiprojeke ta ku hlayisa timali leswaku ku ta hakeleriwa swa le handle. A ku ri hava laha a byi voniwa tani hi endlelo ra masipala ro nyikana hi swipfuno leswi nga kona swi tlhela swi fikeleka eka matshalatshala man?wana ya nhluvukiso.
Endzhaku ka sweleswo, mbuyelo wa ti-IDP a wu kalangi hi xitalo wu va wu hundzile nongonoko wa tinhlokomhaka ta tiprojeke handle ko hlawuriwa na ku sungula matshalatshala. A ku ri hava vumbhoni byo huma eka matsalwa yo pulana lama nga na swikombekiso swa vuleteri swa tsalwa ra swinawana swa nhluvukiso tani hi ku hunguta vusiwana, ku kula ka ikhonomi kumbe ku va kona ka mbangu swi tsundzukiweke.
A ku ri hava tindlela leti ku nga pfumelaniwa hi tona to hlanganisa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku pulana ka swiphemu swin?wana swa mfumo ni ku pulana ka sekitara. Hi marito man?wana, ku pulana ka masipala ku fanele ku va xiphemu xa sisiteme yo pulana ya mfumo leyi nga riki kona Hambi ku ri nhlamuselo yo pfuna masipala ku hundza eka ku hlanga-hlangana ka swilaveko swa pulani ya nawu.
A ku ri hava xiviko xa kahle xa leswaku ti-IDP ta masipala wa xifundza na wa le mugangeni ta fambelana (handle ka leswaku tiendliwa hi nkarhi wun?we na ku tivisa van?wana). Masipala wa xifundza na masipala wa le kusuhi va endlile tipulani handle ko tivisana, kumbe masipala wa le kusuhi a yimerile wa xifundza.
A ku ri hava mhaka ya ntiyiso leyi hlamuselaka mitirho na vutihlamuleri bya endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Swiviko leswi vulaka leswaku mfumo wa masipala wu fanele ku va vinyi na ku va ?vamakomba-ndlela? va endlelo a swi nga fanelangi eka vufambisi bya swa miganga ku ri hava vuswikoti bya xiprofexini. Hikwalaho ko pfumaleka ka vuleteri ehenhla ka leswi kongomisiweke na vuhangalasi bya ntiyiso wa swa mitirho ni vutihlamuleri, vafambisi va ka masipala va hetelele va nyika vanhu va le handle ku yimela vutihlamuleri hinkwabyo bya ndlela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Hikokwalaho xivutiso lexi nga fanela xa sisiteme ya masipala yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a xi si hlamuriwa. Handle ka tihuvo tin?wana ta vuleteri byo huma eka swifundza-nkulu swin?wana, vatirhi va swo pulana a va ri vona vaseketeri lava nga fikeriwaka.
Swivutiso swa maendlelo ku ya hi vonelo ro pulana swo fana na leswi landzelaka:
maendlelo lama hlawuriweke, lama fambaka hi ndlela ma tlhela ma hlamuseriwa hi ku kongomana na leyi nga pfumelelana, timhaka leti nga kongomana na endlelo ro endla swiboho.
Ntshaho wo hlanganisa pulani ya bajete, na
Swi siyeriwe vatirhi va xiyimo xa xithekiniki. A swi si hetisiwa eka xiyimo xa tsalwa.
Vamasipala vo tala na vatirhi va vona a va tsandzeka ku lulamisela endlelo ra ku va kona ka rixaka hi ndlela yo twisiseka, tani hi leswi swikombekiso swa vuleteri a swi lahlekile,
Endzhaku ka loko mpfumelelo wa ti-LDO wu hetisiwile hi DFA, a swi nga tiviwi leswaku ti-IDP ti fanele ku pfumeleriwa hi mani.
Xiyimo xa nawu xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso xi fanele ku hlamuseriwa kahle.
Handle ka loko timhaka ta tsalwa ti hlamuseriwile, swiphemu hinkwaswo swo aka,
XIKONGOMELO XA SWIKOMBEKISO LESWI SWA VULETERI
Xikongomelo xa swikombekiso leswi swa vuleteri i ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo lava khumbhaka hi endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (ku katsa na vadyondzisi na tiprofexinali leti nga katsiwa eka Nhluvukiso wa switirhisiwa na ku endla milawu) ku va ku twisisiwa xikongomelo xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso, ku hangalasiwa ka mitirho na vutihlamuleri, na tindlela to pulana. Leswi swi ta va pfumeleka ku fika eka swiboho swa matshalatshala swa ntiyiso leswi fambelanaka na timhaka ta vanhu ta nandzerisano hi ndlela ya mbulavurisano, na ku sungula tindlela ta ntshunxa swiphiqo hi xihatla hi laha swi nga fanela.
Swikombekiso leswi swa vuleteri i yin?we ya swilaveko swa nkoka swo endla vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku va xitirho xa kahle xo kurisa mfumo wa muganga. Ku na: maendlelo ya nhluvukiso, ku lulamisela nongonoko wa dyondzo, ku sungula sisiteme yo seketela.
Swifundza leswi eka swona ku lavekaka vuleteri swi fambelana na mikayivelo leyi nga vuriwa laha henhla. Yi vumba xivumbeko xa swikombekiso swa vuleteri:
Xiyenge xa 2: Xikongomelo xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ya vamasipala.
Xiyenge xa 3: Ku tsundzukiwa ka swikombekiso swa vuleteri swa tiko na milawu ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Xiyenge xa 4: Leswi Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso wa vamasipala wu vulaka swona eka sisiteme ya mfumo ya ku pulana nhluvukiso.
Xiyenge xa 5: Ku ringanisa swilaveko swo pulana na Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso
Xiyenge xa 6: Ku hlanganisa endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso exikarhi ka masipala wa xifundza na wa le kusuhi.
Xiyenge xa 7: Ku lulamisela huvo ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso eka masipala.
Xiyenge xa 8: Tisisiteme to seketela Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso wa masipala.
Xiyenge xa 9: Vonelo ro pulana na maendlelo.
Xiyenge xa 10: Ku va kona ka rixaka eka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Xiyenge xa 11: Ku kambela na ku pfumelela ti-IDP
Xiyenge xa 12: Xiyimo xa ti-IDP.
Swifundza leswi swi fanele ku lavisisiwa hi nkarhi wa endlelo ro kambela Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Swin?wana swi hangalasiwile hi vundzeni ku ya hi tsalwa ra tidyondzo ta vulavisisi.
MUXAKA WA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI
Swikombekiso swa vuleteri swi endleriwe ku nyikana hi vuleteri na ndlela laha swi lavekaka. Yi tlula swilaveko swa xinawu. Xikongomelo i ku pfuna vatlangi lava swi endlaka ku tirha Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso kahle tani hi xitirho xa Nhluvukiso xa mfumo wa muganga. swikombekiso swa vuleteri swi tshahiwile ku ya hi mukhuva lowu landzelaka:
Vu-olovi: Swikombekiso swa vuleteri swi ta pfumelela endlelo ro dyondza ku endlela ku hlanganisa vonelo ro pulana na vufambisi. Xivumbeko xi nga khutaza ku kula ka switayili swo pulana, hi ku nyikiwa ku hangalaka ka ntiyiso wa vamasipala va Afrika Dzonga.
Xiyimo xo fana: Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku kuma ku ringana exikarhi ka ku nyika ndhawu ya vuolovi endzeni ka xivumbeko xa vona na ku pima ndzhawu ku tiyisisa ku fana ka tiko, milawu, ririmi. Xiyimo xa ku fana eka ku pulana ka masipala ku tiyisisiwa hi ku ringana ka malunghelo ya vanhu, na hi swilaveko swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku endla sisiteme yo pulana ya tiko, leyi lavaka ku hlangana ka swiyimo swinharhu swa mfumo.
Swilaveko swo pulana leswi nga kumekaka: Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku endla nxavo wa swo pulana wu tshama wu ri ehansi na ku khutaza ku va na swona ka le kusuhi hi ku endla swilaveko swo pulana swi olova, ku teka switirhisiwa swo pimiwa na ku tsundzuka ntikelo wa vatirhi vamasipala vo tala. Hambi swi ri tano swi ta tsundzukiwa leswaku nkoka wo pulana wa laveka ku sivela ku onha mali eka vuhlayisi bya mali lebyi nga fanelangiki. Hikokwalaho maendlelo yo pulana ma nga hambana exikarhi ka nkhetekanyo wa A (methiropholithene) na wa C (xifundza) vatirhi va nawu va le mugangeni etlhelweni rin?wana, na nkhetekanyo wa B (masipala wa le mugangeni) eka tlhelo rin?wana.
Vukombisi bya Nhluvukiso: Mfumo wa muganga wa nhluvukiso swi vula, ku ya hi WPLG, mfumo wa muganga lowu nga tinyikela ku va wu tirha swin?we ni vaaka-tiko na mitlawa exikarhi ka vaaki ku kuma ndlela yo fikelela swilaveko swa vutomi, ikhonomi na swilo, kutani ku antswisiwa nkoka wa vutomi bya vona. Leswi swi na leswi kombiwaka endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (leri faneleke ku katsa rixaka) na mbuyelo (lowu faneleke ku fambelana na swikongomolo swa nhluvukiso). Swikombekiso leswi swa vuleteri swi fanele ku pfuna ku hundzuluxa swilaveko swo kurisa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi ya eka swikombekiso swa vuleteri na ndlela.
Vukombisi byo hangalasa: Swikombekiso swa vuleteri swo pulana swi fanele ku tsundzuxa leswaku ku pulana a hi makumu kambe i xitirho xo fikelela eka vuhangalasi bya xihatla eka vanhu. Hi ku tsundzuka ku hlanganisa ko vonakala exikarhi ka pulani, vufambisi lebyi nga antswisiwa bya rixaka na vuhangalasi i nawu wa vuleteri wa nkoka eka swikombekiso swa vuleteri.
Swikombekiso leswi swa vuleteri swi ta pfuna vanhu lava va khumbekaka eka endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku languta eka endlelo ku nga ri eka swilaveko leswi onhaka swa nawu, kambe tani hi xitirhisiwa xa vufambisi byo antswa na vuleteri byo endla swiboho no sungula, leswi fambelanaka na vutirheli bya rixaka na swikongomelo swa nhluvukiso eka xifundza xa vona xa vutihlamuleri.
XIKONGOMELO XA VUPULANI BYA MASIPALA BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO.
TIMHAKA TA MATIMU
Ku hundza malembe ya makume-ntlhanu endzhaku ka ku va masipala a sungula ku pulana eAfrika Dzonga hi malembe ya va 1930, ku pulana eka xiyimo xa le kusuhi a ku ri kona hi mikarhi yo tala:
A ku ri ka xitekiniki laha ku nga riki na ku va kona ku huma eka vanhu lava va khumbekaka vo tani hi vaaki;
Nkongomiso wu ri eka matirhiselo ya misava ku ya hi nongonoko wo hlanga-hlangana wa matirhelo lama nga yima ya ndlela yo karhi.
Va ti nyikile ntirho wo humelerisa swikongomelo swa xihlawuhlawu hi ku tlakusa ku hambana ku ya hi muhlovo, nhluvukiso wa swa rihanyo na wa swa ikhonomi.
Hi langutile swilaveko leswi nga voniwa hi mitlawa leyi a yi nga xanisiwi.
Va ti vekile eka tisekitara hi swo famba, matirhiselo ya misava na tipulani ta swa mapatu leti nga lulamisiwa hi tindzawulo ta masipala hi ku hlawulana.
Leswi nga oloviki swi tlhela swi va swa nkandziyiso wa wasi.
Ku hambana hi timhaka ta mbangu na ku fambeka ka ikhonomi.
Ku vilela hi ta nhluvukiso wa ntiyiso na minongonoko yo hangalasa loku nga vumbiwa ku ya hi tisekitara ta rixaka.
Ku ka ku nga vileriwi hi timhaka ta mpimo wa nhluvukiso wa swa rihanyo na swa ikhonomi tani hi ku hunguta ndlala, rihanyo na mahlayisele ya vaaki, na
Ku pfumala matimba yo letela vuhlayisi bya sekitara ya le tlhelo.
Hi lembe ra 1990, tiforamu to hambana-hambana ta ntwanano (to fana na Foramu ya tiko ya ntwanano na Foramu ya tiko ya tindlu) ti amukerile Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku ri na ndlela yo pulana ya xikhale. Hi nkarhi wolowo, miehleketo ya Vupulani bya Vumbano a yi rhandziwa ni le matikweni ya le handle, tani hikuva a ku ri projeke ya xihatla ya vonelo ro pulana eka malembe ya va 1980, ndlela ya vumbano ku ya eka thekinoloji, na mutirhi wa mbangu loyi swi n?wi khumbhaka hi vonelo hinkwaro ra nhluvukiso.
Swikombekiso swa vuleteri swa tsalwa ra ANC ra Afrika Dzonga wa vanhu hinkwavo, hi 1992 swi susumete leswaku sisiteme yo pulana ya masipala yi fanele ku:
tiyisisa ku va kona ka vaaki kongomisa eka lava swi lavaka ngopfu;
lwela ku herisa xihlawu-hlawu, matimu na swivumbeko swa ndhawu;
kongome eka ku tiyisisa vumbano na nhluvukiso lowu nga heriki; na ku kongomisa eka ku hangalasa.
Hi lembe ra 1995 ?Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso? byi humelerile tani hi vonelo ra xifundza ku pulana naswona byi tlakusiwile hi hofisi ya RDP na Foramu ya mfumo yo pulana loku nga hetiseka na nhluvukiso (FEPD). FEPD yi hlamuserile vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi: ?endlelo ro pulana ra ku va kona leri nga kongoma eka matshalatshala ya vumbano wa tisekitara, leswaku ri ta seketela ku va kona ka switirhisiwa leswi pfumalekaka exikarhi ka tisekitara na swifundza swa matimu na ku tsemakanya rixaka hi ndlela leyi tlakusaka ku twala ka nkulo, ku ringana na ku tlakusa lava pfumalaka na lava ehleketaka.?
Miehleketo leyo a yi ntlhantlhiwile eka nongonoko wo vumba nhluvukiso, leyi nga katsiwa endzeni ka vumbelo na ku vulavuriwa nakambe eka nongonoko wa matsalwa lama katsaka Phepha ra Rihlaza ra ku pulana nhluvukiso. Va nyikiwile na xiyimo xa xinawu enawini wo fana na Nawu wo letela Nhluvukiso wa 1995, Nawu wo hundzuka wa mfumo wa muganga wo cinciwa ravumbirhi wa 1996, Nawu wa swivumbeko swa masipala wa 1999 na Nawu wa tisisiteme ta masipala wa 2000.
MINTOLOVELO YA MATIKO EKA VUPULANI BYA KA MASIPALA.
Ku hambanyisa vupulani ku suka eka ndhawu yin?we byi va eka tindhawu to tala
Vutivi bya misava byi susumeta leswaku mfumo wa muganga wa vanhu hinkwavo na nhluvukiso swi fanele ku endla ntirho wa le henhla eku pulaneni, ku fambiseni na ku sungula nhluvukiso eka xiyenge xa muganga.
Ntolovelo wa misava wo ?ehleketa hi tlhelo ra misava-jikelele na ku endla emugangeni? wu hundzukile ntolovelo lowu kulaka wo susa mfumo exikarhi na ku pulana.
E-India ku cinciwa ka vumbelo hi lembe ra 1992 ku nyikanile eka ku tsemakanya mitirho, ku katsa na ku pulana ka xidoropa eka tihuvo ta le kusuhi ta xidoroba.
Tihuvo hinkwato ta le kusuhi ta le Germany ti fanele ku lulamisela tipulani ta vona hambi ti lava ku va ti tirha ku fana ni tipulani ta swiphemu swin?wana.
E-Malaysia tihuvo ta le kusuhi ti lulamisile tipulani na tiprojeke leti vulavulaka hi swilaveko swa muganga na ku khutaza misusumeto ya tiko.
Indonesia yi na pulani ya lembe ya ku suka ehansi ku ya ehenhla, leyi sungulaka eka xiyenge xa muganga.
Vumbelo ra Afrika Dzonga ri hlamurile eka ntolovelo lowu hi ku vumba mfumo wa muganga lowu hlamuselekaka, na xivumbeko lexi nga na nawu wa xona na mpfumelelo wa nhluvukiso wa swa nkoka. Yin?we ya switirho swa nkoka swa xivumbeko swa nhluvukiso wa mfumo wa muganga i endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Ku endla vupulani leby byi nga ta pfuna vanhu hinkwavo.
Ntolovelo wa matiko-jikekele wu tshikelela xilaveko xo endla leswi faneleke na vuhangalasi byo ringanana bya swipfuneti ni mitirho eka vanhu hinkwavo va tiko. Ntolovelo lowu wu hundzuluxela eka vukona byo hoxa xandla hi vaaki eka leswaku va ta va na rito eka timhaka ta ntiyiso leti ti khumbaka vutomi bya vona. Vupulani lebyi ku hoxiwaka xandla eka byona byi vula leswaku munhu un?wana na un?wana, mitlawa ya vanhu na minhlangano swi fanele ku kota ku fikelela mahungu lama ya nga ya nkoka eka nhluvukiso naswona va kota ku hoax xandla eka ku teka swiboho eka tindhawu leti va hanyaka eka tona na ku tirha eka tona. Xikongomelo xa vupulani lebyi pfumelelaka ku va vanhu va hoxa swandla i bya nkoka ku tiyisisa xidemokrhasi naswona byi yimela xiyimo xo suka eka miehleketo ya ?vuhulumende? ku ya eka miehleketo yo ?vufambisi?. Vahlonhleteri va vupulani byo hoxa xandla va tshemba leswaku ku hlangana lokukulu ka mfumo wa muganga/tindhawu to tshama swi ta vanga ku antswisa nsungulo wo tirhisa vupulani na nhluvukiso ngopfu-ngopfu eka xiyenge xa muganga.
Hi lembe ra 1992, varhangeri va matiko ya 179 va sayinile pulani ya migingiriko hinkwayo ya nhluvukiso wa mikarhi hinkwayo leyi vuriwaka Ajenda 21 leyi lawuriwaka hi ku tshemba leswaku timhaka ta nhluvukiso ti nga lulamisiwa ntsena swa ntiyiso lowu hetisekaka hi vahoxi va xandla na ntirhisano wa vulawuri bya muganga hi ku tirhisa endlelo ra vupulani leri ri pfumelelaka vanhu ku hoxa swandla kumbe ku veka mbono ya vona. Ajenda 21 ya muganga yi susumeta leswaku vaMasipala va endla ntsundzuxo wa endlelo ra vupulani ni vanhu hinkwavo va tiko kutani ku fikeleriwa ntwanano eka nhluvukiso wa tiajenda ta tindhawu ta vona to tshama ta muganga. Yi amukela vuveka-xandla kumbe vuveka-mbono wa vanhu hinkwavo eka ku tisa swiboho tani hi xin?we xa masungulo ya swilaveko swo sungula swa nhluvukiso wa nkarhi hinkwawo.
EAfrika Dzonga, nhluvukiso hinkwawo lowu fambelanaka ni ku vumba nawu lowu hundzisiweke ku suka 1994 wu lava maendlelo yo veka-xandla kumbe yo veka-mbono eka ku vumba pulani. Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000 wu hlamusela nongoti wa masipala ku katsa vaaki. Leswi tshikelaka swilaveko swo hlanganisa milandzeriso ya nhluvukiso wa le kusuhi.
iii Ku cinca nongoti wa mfumo
Sweswi mfumo wu voniwa ku ri ?mupfuni? eka ku endlela vaaki mitirho.
Vamasipala va voniwa tani hi ndlela yo kurisa ikhonomi ya le mugangeni, leswi vulaka leswaku va fanele ku vumba ndlela na tshamelo ro hlayisa na ku kula ka ikhonomi. Vamasipala va fanele ku lava xinghana na vanhu lava swi va khumbhaka eku nyikaneni ka mitirho hi ku tiyisisa ku hlanganisa na ku vulavurisana na ku vumba ntirhisano eka nhluvukiso wa le mugangeni.
Eka tshamelo ra Afrika Dzonga, nhluvukiso wa ikhonomi ya le migangeni wu voniwa tani hi mbuyelo wa nkoka wo hlanganisa endlelo ra vumbano wa Nhluvukiso. Endlelo ra pulana ra masipala ri fanele ku vumba tshamelo ro veka timhaka ta nhluvukiso eku kurisiweni ka ajenda ya masipala na ku vumba minkarhi yo sungula ku tirhisana na ku tirhisana eku seketeleni ka nhluvukiso wa le mugangeni.
iv Ku hlongorisa loku nga kokekaka
Ntolovelo un?wana wa misava, ku hlongorisa nhluvukiso lowu nga kokekaka, wu tlakusa nkoka wa vumbano wa mbangu wu khumbha nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi yo endla swiboho. Ku ya hi Ajenda 21 ya le kusuhi na Ajenda ya misava ya ndhawu, ?Nhluvukiso wu fanele ku seketela vutomi bya vaaki na matimba na ku hangalasa mbuyelo wa nhluvukiso wo ringanela, ku ri va ta koka?. Nkulo lowu humelaka emahlweni wu nga kumiwa wu kokiwa handle ka loko yi seketeriwa na ku engetela endlelo ra mbangu na nhluvukiso wa vaaki.
Nhluvukiso lowu nga kokekaka a wu hambanisiwi na wa matiko yo fana na Canada, Australia na New Zealand. UNDP i rin?wana ra matiko lama nga amukelaka vanhu lava tlakusaka nhluvukiso wa vanhu ku seketela nhluvukiso wa matiko.
Doropa ra Curitiba eDzongeni ra Brazil ri tekiwile tani hi xikombiso xa vupulani lebyi nga heriki naswona ku fana na ?doropa ra le misaveni ya vunharhu leri tirhaka?.
Calcutta etikweni ra India yi kokile mahlo ya misava hinkwayo hi swintshunxo leswi kotekaka swa matirhiselo ya nkululo wa thyaka.
Njhekanjhekisano wo kokeka wu yisiwile eka matsalwa yo hambana-hambana ya nawu eAfrika Dzonga:
Milawu ya tiko ya nhluvukiso leyi nga eka Nawu wa Nhluvukiso wa vuleteri;
Nhlamuselo ya Nhluvukiso wa mfumo wa muganga eka Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
Vutshamo na Ajenda 21 ya le kusuhi na ku sungula vufambisi bya Ndzawulo ya tiko ya tindlu na Ndzawulo ya timhaka ta mbangu;
Phepha ra Rihlaza ra Nhluvukiso no pulaniwa; na
Nawu wa tiko wa vufambisi bya mbangu.
v Ku lavisisa ka vumbaniso
Vulavisisi bya vumbaniso byi kongomise ku antswisa ku hlanganisiwa loku nga ta engetela ngopfu eka switirhisiwa leswi pfumalekaka. Swikombiso swa misava swa vupulani bya vumbano swi katsa na:
Ku vumba vupulani bya vumbano wa nhluvukiso wa vaaki va Tibetan Refugee;
Nongonoko wo vumbano wa nhluvukiso wa madoropa ya xifundza eThailand;
Endlelo ro vumbano pulani ya nhluvukiso eGhana;
Nkatsakanyo wa nhluvukiso ya madoropa lamatsongo na wo tiringanela e-India; na
Nongonoko wa vumbano wa nhluvukiso wa Belvedere avuxeni bya Caribbea.
Vulavisisi bya vumbano e-Afrika Dzonga hi ndzhaka ya nhluvukiso, na ntiyiso wa swilaveko swo tala na switirhisiwa leswi nga pimiwa, ri hlanga-hlangana ku tlula emisaveni hinkwayo. Afrika Dzonga a yi nga yimeli swiboxo swo durha swa nhluvukiso. Kambe, yi lava ku kuma nkatsakanyo hi ndlela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku vona hi ku pfumaleka ka switirhisiwa leswi pfumalekaka hi ndlela yo kongoma.
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA.
Ku ya hi vumbelo (swiphemu swa 152 na 153), mfumo wa muganga wu tirha ndlela yo kurisa vamasipala, na pulani ya vamasipala. Ku nyika mpfumelelo wa vumbelo eka vufambisi lebyi fambelanaka na Mitirho yo pulana na swikongomelo leswi kombaka xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ya vamasipala:
ku tiyisisa ku kokela nyikelo wo nyikana hi switirhisiwa;
ku tlakusa nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi;
ku kurisa mbangu lowu nga sirhelelaka wu tlhela wu va ni rihanyo lerinene;
ku languta eka swilaveko swa vaaki; na ku khutaza ku katsiwa ka vaaki
WPLG yi fambisana na Vumbelo hi ku yi tsundzuka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ngopfu tani hi xitirho xo kurisa mfumo wa muganga. Handle ko fambisana ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka leswi nga ta kumiwa eka nhluvukiso leswi fambelanaka ngopfu na swikongomelo leswi nga vuriwa eka vumbelo, WPLG yi vula leswaku hikokwalaho ka yini Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi voniwa ku ri xitirho lexi nga fanela eka xikongomelo lexi. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ta :
pfuna ku ringanisa switirhisiwa leswi nga kona etlhelo ka swikongomelo swa tsalwa na nongonoko;
ku tiyisisa leswaku migingiriko yi endliwa hi xihatla;
ku tiyisisa nkatsakanyo lowu nga fanela na swiphemu swin?wana swa mfumo, swi ta endliwa xitirho xa mbulavulo na ku vumbano na vona; na swi tirhisiwa tani hi ku hlangana exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki/vatshami.
MSA yi tiyisisa muxaka wa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xilaveko xa nawu. Ku ya hi xikongomelo lexi nga eka Vumbelo.
Ku ya hi xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana, handle ka xiyimo xa xinawu, swa vonakala leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a hi xa makumu, kambe i xitirho lexi nga pfunaka mfumo wa muganga ku kuma swikongomelo swa nhluvukiso.
Swivangelo swo ava mitirho ya nhluvukiso na vutihlamuleri bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka xiphemu xa mfumo wa muganga,.ku nga langutiwanga ntikelo lowu pimiweke, hi leswi landzelaka:
ku tirhisana ka swona na vaaki, tindhawu ta le kusuhi na tshamelo; na leswaku i ndhawu leyi nga fanela ku fambisa vuhlayisi bya timali na migingiriko ya tisekitara to hambana-hambana na vanhu lava khumbekaka ku ya hi ndhawu na nkarhi.
LESWI NGA TSHEMBISEKI NA KU PFUMALEKA KA KU TWISISA
Ehandle ka leswaku Vumbelo na WPLG yi nyikana hi mahungu yo hlantsweka ya xikongomelo xa masipala xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, ku na swivilelo na ku nga twisisani exikarhi ka vayimeri va mfumo wa muganga na vapulani vaxiprofexinali:
Vanhu van?wana va tivutisa leswaku swa fanela ku tirhisa mali yo tala na nkarhi eku pulaneni kasi vanhu va yimerile ku hangalasa.
Vanhu va?wana va vona swi nga ri swa nkoka ku pulana loko ku nga ri na timali leti nga vekiwa ta nhluvukiso, eka vamasipala vo tala.
Van?wana va vilela leswaku ku pulana i xitirho xo fikelela nhluvukiso wa leswi nga ta kumiwa.
Vatirhi vo tala eka xiyimo xa xifundza na xa tiko va tibyela leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fambelana na bajete ya mfumo wa muganga na migingiriko.
Hikokwalaho ko tirhisana kahle na ti-LDO, vanhu vo tala (ngopfu-ngopfu va mfumo wa muganga ) va ehleketa leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na ku pulana ka xindhawu swa fambelana ku ya hi xivandla xa vona xa vutihlamuleri. Hikokwalaho , vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ri na swiphemu.
Eka vamasipala vo tala, xikongomelo xikulu xo lulamisela ti-IDP (handle ko vula leswaku i xilaveko xa nawu) nongonoko wa tiprojeke ta vuhlayisi bya timali to huma ematikweni ya le handle, ngopfu-ngopfu timali to lunghisa mapatu hi DPLG.
Tinhlamuselo leti nga twisisekiki swi kombeta leswaku nhlamuselo leyi nga enta ya xikongomelo na vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi fanele ku kucetela vanhu lava va khumbekaka van?wana hi mfanelo na leswi vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xitirho xa rihanyo na ikhonomi.
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xa xihatla na ku nyikana ka mitirho loku nga fanela na xivumbeko xa nhluvukiso wa ikhonomi na rihanyo eka masipala. Nongonoko wa nhlanganiso wu kona exikarhi ka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso na leswi nga ta kumiwa endzhaku swa nhluvukiso, leswi fambelanaka ni timhaka ta timali ta masipala, xihatla xo nyikana hi ntirho na ku thola vatirhi. Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi nga engetela eku susa mukhuva ya xikhale ya nhluvukiso, ku endla nhluvukiso wa ntirho wa mfumo wa muganga.
KU SUSA NHLUVUKISO WA NTIRHO WA XIKHALE
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndlela yo vumbisisa madoropa ya hina, na matiko muganga.
Ku pulana ka xihlawu-hlawu ku tshikelerile miehleketo yo hambanisa Nhluvukiso eka swivumbeko swo kurisa ndhawu. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ta vulavula hi ku nga ringani ka ndhawu na ku tlakusa ku tshamiseka ka vanhu hi ku endla leswi landzelaka:
ku tiyisisa ku twisiseka ka nkarhi wa Nhluvukiso wa ndhawu, tiphetheni na mintolovelo;
ku veka swilo swa ku ya hi milawu leyi tlakusaka nkatsakanyo na Nhluvukiso wo kokeka;
ku vumbiwa ka matshalatshala yo karhi lama nga kongomiwa na xivumbeko xa madoropa; na ku vumbiwa ka xivumbeko xo kurisa lexi nyikaka vonelo ro pulanela rixaka na vuhlayisi bya timali ta phurayivhete.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndlela yo tlakusa ku ringanana ka rihanyo.
Endlelo ro pulana i ra ku va kona naswona ri pfumelela endlelo ra demokhrasi ya vanhu, ku nyika matimba na ku hundzuka ka rihanyo. Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri vumbiwilie hi ndlela leyi vatlangi na lava swi va khumbhaka va nga na humesa rito eka timhaka leti khumbhaka vutomi bya vona.
vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i thlari ro lwa na ndlala.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fanele ku vulavula hi ku nga ringani ka rihanyo na ikhonomi ku fana na ku avanyisiwa ka tiko muganga/xidoropana tshamelo leri khumbhaka mintlawa yo karhi ku ya hi muhlovo, vununa kumbe vusati, malembe kumbe ku limala emirini.
Vumbelo ri lava leswaku ?masipala u fanele ku vumba na ku fambisa endlelo ra bajete na ro pulana ku veka swilaveko swa vaaki ehenhla na ku tlakusa Nhluvukiso wa rihanyo na Nhluvukiso wa ikonomi ya vaaki?. Matshalatshala, tiprojeke na minongonoko leswi nga endliwa hi nkarhi wa endlelo ro pulana nkatsakanyo wa Nhluvukiso swi fanele ku langutiwa ku ya hi leswi va pfunaka ku nyika matimba eka ku kurisa tshamelo ro hanya.
Ku va kona hinkwako, ku vumbano ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi pfumelela ku hunguta ndlala ku ri yi vulavuriwa tindlela to hambana-hambana. IDP yi nga endla leswi hi ku :
languta eka tindhawu leti lavaka ku pfuniwa;
languta eka tindhawu leti lavaka ku pfuniwa;
ku landzelerisa tiprojeke leti nga kongoma eka lava pfumalaka ku vulavula na lava pfumalaka hi ku sungula ku vumba misava loku nga fanela;
ku tlakusa Nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi;na ku lunghiselela xivumbeko xa ndhawu leyi nga kongoma ikhonomi ya lava pfumalaka.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a byi pfuni eku vumbeni rifuwo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi nga pfuna hi ku tlakusa Nhluvukiso wa ikhonomi ya rihanyo hi ku endla leswi landzelaka:
ku ringanisa timali to huma eka swiphemu swin?wana swa mfumo, tihuvo to nyikela na vahlayisi va timali hi ku hlamusela tiprojeke na minongonoko leyi kokaka mahlo;
ku letela xivumbeko xa mbangu lexi nga fanela ku hlayisa mali ka sekitara ya phurayivhete na nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi nsusumeto wa ku nghenelela loku nga kongoma ikhonomi hi ku, xik:ku nyikana hi hakelo, ku vumba Nhluvukiso wa ikhonomi, na ku xava, Nhluvukiso na ku lombisana kumbe ku xavisa misava.
ii Ku endla leswaku Nhluvukiso wa mfumo wa muganga wu tirha
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xitirho xo tlakusa nkoka wa vutomi bya vanhu hi ku vumba nkatsakanyo na tiprojeke na minongonoko leyi kotekaka.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo leri tsemakanyaka na ku fambisa mikuriso hinkwayo na tisekitara. Endlelo ro pulana ri:
letela vumbelo ra matshalatshala ya vumbano wa nhluvukiso;
tsundzuka ku kokeka ka rihanyo, ikhonomi na mbangu wa Nhluvukiso wa matshalatshala;
letela endlelo ro endla nxaviso exikarhi ka tisekitara hi nhluvukiso wa maendlelo yo vumbano ku landzelelana; na ku tiyisisa leswaku swiphemu hinkwaswo swi ringanele eka endlelo ro vumba nkatsakanyo na ku kokeka ka tiprojeke na minongonoko.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi endla masungulo ya vaaki.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndhawu yo endla vinyi va vaaki eka xifundza xa masipala hi ku endla lewi landzelaka:
ku vumba xivono xa Nhluvukiso wa vumundzuku bya xifundza xa masipala;
ku nyikana hi holo yo burisana na ku cincisana;
ku cheleta mpfumelelano hi mhaka ya matshalatshala na ntshikelelo wa Nhluvukiso eka xifundza xa masipala;
ku tlula minjhekanjhekisano ya tiphathi ta tipolotiki leswaku va ta kota ku koka nseketelo wo huma wa timhaka ta Nhluvukiso;va endla ntirhisano wa timhaka ta Nhluvukiso; na ku hlayisa ntwisiso wa mhaka yo tsemakanya Nhluvukiso tani hi ku hunguta ndlala, Nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku kokeka ka mbangu.
Vupulani byo katsakanya Nhluvukiso i xivumbeko xa matshalatshala leswaku va letela mfumo wa masipala lowu nga tlakusiwa.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi nyikana hi xivumbeko xa matshalatshala leri letelaka mfumo wa masipala lowu nga tlakusiwa hi ku ku hlanganisa nkatsakanyo na ku fambisa tipulana na misusumeto ya Nhluvukiso na tipulani tin?wana na xivumbeko xa vamasipala;
ku teka wonge xivumbeko xa nawu na muxaka lowu bajete ya lembe ya masipala yi faneleke ku endliwa; ku endla wonge xivumbeko xa matshalatshala ya endlelo ro endla swiboho swa huvo ku nyikana hi matshalatshala ya xivumbeko xa Nhluvukiso wa tisisiteme to tirha ku fana na vufambisi bya swa timali, na vufambisi bya matirhiselo ya misava, ku ringanisa switirhisiwa swa vamasipala na ku sungula matshalatshala, tiprojeke na minongonoko leyi nga ta vulavula hi swilaveko leswi vanhu a va aleriwa ku swi endla, na ku nyikana hi mapatu lama nga kona na migingiriko ya ikhonomi ya masipala;
ku pfuna vamasipala ku kongoma eka ku kokeka ka mbangu wa ku hangalasa na Nhluvukiso wa matshalatshala;
ku nyika vonelo ro hlantsweka eku fambiseni hi ku pfumelela mufambisi wa masipala na huvo ku nyikana hi vuleteri na ku lawula ku ya hi swikongomelo leswi ku nga pfumelelaniwa hi swona;
ku vumba xivumbeko lexi nga tirhisekaka ro sungula vufambisi, ngopfu-ngopfu eka vamasipala lava nga pimeriwa ntsengo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i muyimeri wa ku hundzuka ka mfumo wa muganga.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na ku hundzuluxa mfumo wa muganga ku fana ni le ka xiyimo xa ?huku na tandza?. Ku hundzuka ka tindhawu tin?wana ka laveka ku tiyisisa ku humelela ka malunghiselelo na ku sungula vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Endlelo ro pulana, yi tiboha hi ku kumisisa matshalatshala na Mitirho leyi lavaka ku cinciwa ka xivumbeko xa masipala.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri fanele ku va matshalatshala yo yo tirha lama nga ta tiyisisa leswaku masipala wa swi kota ku kurisa milandzeleriso, swikongomelo, tiprojeke na minongonoko leyi nga kombisiwa eka endlelo ra pulani ya vamasipala. Endlelo ro pulana ri ta tlakusa ku hundzuka ka huvo hi ku tirhisana na milandzeleriso na swikongomelo ku nyika mpfumelelo eka mfumo lowuntshwa wa Nhluvukiso wa masipala.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i chanele yo koka vahlayisi va timali.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi ta vumba xiyimo xo hlayisa mali hi nkhinkhi hi ku hlamusela tipulani ta swa timali.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi endleriwile ku tivisa masipala, xifundzankulu, tibajete ta tiko na minongonoko na vayimeri va swa timali, vatshami va masipala na munhu un?wana na un?wana loyi a vonaka swi fanela leswaku a nga tshama kumbe a hlayisa mali ya yena eka xifundza xexo xa masipala. A yi na mfumo wa muganga, kumbe timhaka ta le handle.
Endlelo ro pulana ri fanele ku humesa nsusumeto wa tiprojeke lowu nga fanela lowu nga ta pfuna hi ku ava hi xihatla na ku tirhisa mali hi swirho swo hambana-hambana. Leswi swi ta pfuna pulani yo vumbano wa nhluvukiso ku vumba xivumbeko xo hlayisa mali hi ku veka swikongomelo na nkarhi wo sungula hi ku sungula hi ku sungula tiprojeke na minongonoko.
Afrika Dzonga yi na mali yo tala yo pfuna eka tiprojeke leti eka xiyimo xa muganga. Leswi swi endliwa hi misusumeto leyinene ya tiprojeke na tipulani ta mabindzu. Vayimeri va muganga na va misava hinkwayo lava nyikanaka hi mali va lava misusumeto ya tiprojeke. Misusumeto leyi (leyi faneleke ku va minongonoko leyi nga na tinhlokomhaka ta tiprojeke) lavaka ku pulana. Ku hangalasa ka timali hi ku pulana lokunene.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xitirho xo tiyisisa ku aviwa ka kahle ka switirhisiwa na matirhiselo ya kona.
Ti-IDP ti pfuna masipala ku ringanisa ku tiboha ka vona na nongonoko na ku ava switirhisiwa. Hi ku ringanana, Ti-IDP ti tirha tani hi xivumbeko xa masipala ku ringanisa migingiriko ya vona ya ku kuma swilaveko swa xihatla, va ri karhi va hlayisa ikhonomi, masipala na ndlela ya rihanyo leyi tirhisiwaka.
Laha switirhisiwa (swa timali) swi nga kona ku na ku pulana lokuntsongo. Loko switirhisiwa swi kala hi laha ku nga ta va na ku pulana loku nga fanela, tani hi leswi ku pulana swi vula ku ehleketa kahle eku tirhiseni switirhisiwa leswi pfumalekaka hi ndlela ya mbuyelo lowu nga ehenhla. Swiyimo swo swintshunxo swi durhela ngopfu vamasipala, lava pfumalaka mali. Ku pulana ku tisa swintshunxo leswi nga fanela, hi ku ntshunxa swiboho hi ndlela yo va kona. Vaaki lava pfumalaka va nge swi koti ku tirha handle ko pulana. IDP yi pfuna masipala hi ku avelana hi switirhisiwa leswi kalaka hi ndlela leyi kokaka mahlo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i movha wo hatlisisa ku hangalasa.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri sungula ndhawu yo landzelelana yo tsundzuka leswaku:
Tiyisisa endlelo ra xihatla leri kokaka mahlo eka ku endla swiboho;
Ku hunguta ku dya nkarhi hikokwalaho ka mpfilungano na ku nga amukeli hi nkarhi wa endlelo ro sungula;
Tiyisisa vufambisi lebyinene na matirhiselo ya timali na switirhisiwa swa vanhu ku seketela masungulo; na
Ku hunguta tshamelo laha timali ti nga aviwa ku nyika ntirho a swi nge tirhisiwi hi nkarhi ku ya hi ku kala ka misusumeto yo twala ya tiprojeke,
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i barometa ya vutihlamuleri bya xipolotiki na ku va kona ka masipala.
IDP yi bohiwa hi nkarhi wa xipolotiki wa hofisi, hikokwalaho ke:
Huvo ya masipala na tikhanselara va nga fanela hi ku va ni vutihlamuleri eku sunguleni;
Tikhanselara ti nga tirhisa ku tirha ka vufambisi na ku nyika matimba eka va n?watipolotiki.
Mfumo wa muganga wa le kusuhi wu ta nthlonthliwa ku khutaza Nhluvukiso wo endla swiboho hi switirho leswi pfumalekaka. Endlelo ra vupulani bya kastakanya Nhluvukiso yi fanele ku nyika nawu wa le kusuhi, swikongomelo na xivumbeko lexi kotekaka ro letela Nhluvukiso wa swiboho na ku vumba tshamelo leri eka rona ku pimiwaka ku va kona ka masipala.
Ku letela mfumo wo tirhisana
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo ra muchini ro ringanisa na ku fambisa exikarhi ka swiyimo swa mfumo.
Ti-IDP i switirho swa nkoka swo tiyisisa vumbano wa migingiriko ya mfumo wa mugangawa le kusuhi na swiphemu swin?wana swa mfumo swa pulani ya Nhluvukiso eka xifundzankulu, tiko na misava hinkwayo, hi ku tirha tani hi ndlela yo vulavula na nkatsano.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo ra muchini ro ringanisa na ku fambisa eka swiyimo swa mfumo.
Endzeni ka masipala IDP yi tlanga ntlangu exikarhi ka vatirhi, tikhanselara, vaaki na van?wana lava swi va khumbaka. Endzhaku ko vumbano loku nga kongomisiwa eka ku tsundzuka ko fana na ku ava bajete, yi fanele ku endla swo antswa ku ri na ku vulavula ngopfu. Hi ku famba ka nkarhi leswi swi fanele ku tlakusa va muganga ngopfu, na ku endla ntirhisano lowu nga ta endla nhlamuselo ya masipala eka nawu wa sisiteme wa masipala yi va ntiyiso.
TI-IDP ti tirha tani hi nkatsakanyo exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki eka xiyimo xa muganga, na lava swi va khumbhaka na mintlawa leyi swi tsakelaka. Mfumo wa ku va kona na wa vutihlamuleri wu na nhlamuselo loko yi fambelana na timhaka ta ntiyiso, tipulani na ku ava switirhisiwa.
KU TSUNDZUKA TSALWA LERI NGA KONA RA VULETERI NA MILAWU YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
LESWI PHEPHA RO BASA RI VULAKA SWONA
WPLG, eka xiyenge xa B xa ?Nhluvukiso wa mfumo wa muganga?, yi vula leswaku swiletelo swa tsalwa ra Nhluvukiso ra tiko leri nga fanela mfumo wa muganga. Ri kongomise ngopfu eka vumbelo na xivumbeko xa tsalwa ra tiko ro fana na nongonoko wa ku aka na Nhluvukiso wa RDP na nkulo, ku tirha na matshalatshala yo hangalasa nakambe (GEAR). Ri vumba xivumbeko xa kahle xa vundzeni bya ti-IDP. Mikuriso leyi ya tsalwa ra vuleteri na milawu yi nga komisiwa hi ndlela leyi:
Ku tiva hi swilaveko swa vanhu.
Ku hunguta ndlala hi ku tsundzuka mintlawa leyi pfumalaka na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati.
Nhluvukiso wo kokeka wa mbangu lowu nga sirheleteka wa rihanyo rinene.
Nkulo wa Ikonomi ku endla mali na Mitirho.
Ku vumbano ka vaaki, vatshami na lava swi va khumbhaka.
Nkoko wa Mitirho, vamasipala na ku tshamiseka.
LESWI NAWU WO LETELA NHLUVUKISO WU VULAKA SWONA
DFA, leyi ku vulavuriwaka hi yona eka WPLG, yi katsa milawu yin?wana yo kurisa ndhawu ku fana na:
Ku tshamiseka loku nga katsakanyiwa loku hanyekaka
Madoropa lamatsongo (Ku ri na ku hangalaka ka matiko xidoropa)
Matirhiselo lama nga helela ya mapatu na switirhisiwa (ku ri na ku vuyeleta), na
Ku tsundzuka ko ringanela ka tindhawu ta ximfumo na to ka ti nga ri ta ximfumo.
Tani hi leswi vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi engetelaka eka Nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi, milawu yi fanele ku tsundzukiwa.
VUTIVI BYA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO KU FIKA SWESWI
Ti-IDP to tala leti nga ednliwa hi 1998/1999 a ti nga kombi swikombekiso leswi swa vuleteri na milawu, kumbe eka tindlela tin?wana leti nga langutiwaka. Tiaspekte to fana na ku hambana ka rihanyo (xik. mintlawa leyi pfumalaka kumbe ku hambana ku ya hi vununa kumbe vusati) vuswikoti na ku kokeka a ku nga vulavuriwanga. A ku ri na ku pfumala ka vutivi bya ku tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na milawu eka endlelo ro pulana.
KU HLANGANISA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TIKO NA MILAWU
Handle ko landzelela ndlela na maendlelo,s wikombekiso leswi swa vuleteri swi nga nyikana na vuleteri na ku komba ndlela yo tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa nawu wa tiko eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Nawu wa swilaveko wu fanele ku tsundzuka vonelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku:
ku tivisiwa ka swivandla swa Mitirho tani hi xiphemu xa vulavisisi;
ku hambanisa swilaveko swo landzelerisa swilaveko hi nkarhi wa ku va kona ka rixaka eka xiyimo xa rihanyo, vununa kumbe vusati, na ku ava swilaveko;
ku tiyisisa leswaku swilaveko swi komba swikongomelo; na ku tiyisisa leswaku matshalatshala ku ya hi tindlela to susumeta ku tisa swilaveko leswaku va ta kola.
SWIKOMBEKISO swa vuleteri swo hunguta ndlala na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati swi fanele ku tsundzukiwa ku ya hi ku katsa swiphiqo swa rihanyo ra ikhonomi na ku hambana ku ya hi vununa kumbe vusati ku tivisa mintlawa ya ndlala na swiphiqo swo karhi swa vulavisisi;
ku khutaza ku va kona ka mintlawa ya ndlala, mintlawa yo hlawuleka ya swiphiqo, vavasati lavantshwa na van?wana na van?wana, eka endlelo ro va kona ka rixaka ku ya hi vayimeri, magqwetankulu kumbe vatirhi lava swi tivaka;
Ku veka swikongomelo swa mintlawa hi ku tiyisisa leswaku swikongomelo leswi swi vulavula hi timhaka tikulu ta ndlala, timhaka ta nkoka na ku nga ringani ka timhaka ta vununa kumbe visati;
Ku kambisisa matshalatshala hi ku tsundzuka ntikelo wa vona eka ku hunguta ndlala na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati;
Ku tsundzuka ndlala na timhaka ta vununa na vusati loko ku vumbiwa misusumeto ya tiprojeke (ntsengo, ndhawu, mfikelelo na swin?wana na swin?wana);na
Ku tshaha sisiteme ya mintsengo na tihakelo hi ndlela ya vununa kumbe vusati na ndlala.
Ti-IDP ti fanele ku nyika tinhlamulo eka ku engetela loku nga yimeriwa, ku hunguta ndlala timhaka ta vununa kumbe vusati na switsundzuxo swa swiphiqo swa mintlawa yo karhi, na ku ri masipala u tsakela ku vulavula hi timhaka teto.
Milawu ya ntwalo wa mbangu na nkoka swi fanele ku katsiwa hi ku:
ku tivisa ku hunguteka ka mbangu na khombo hi nkarhi wa vulavisisi;
ku va kona ka lava swi va khumbhaka na /vatirhi lava tirhaka hi swa mbangu eka endlelo ro va kona ka vaaki;
ku tiyisisa leswaku swiphiqo swikulu swa mbangu na leswi chavisaka eka swikongomelo ku kambisisa matshalatshala man?wana hi ku tsundzuka ntikelo wa mbangu; na ku tsundzuka tiaspekte ta mbangu hi ku tsundzuka nsusumeto wo vumba tiprojeke.
Hi ku komisa ti-IDP ti fanele ku nyika nhlamulo wa leswaku masipala u ta tirha njhani hi swiphiqo na ku sivela ntikelo wo ka wu nga pfumeleleki eka mbangu.
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa nawu wo tlakusa nkulo wa ikhonomi, hakelo na ntirho swi fanele ku tsundzukiwa hi:
ku lavisisa xivumbeko xa ikhonomi, mintolovelo na vuswikoti hi nkarhi wa vulavisisi, eka masipala wa nkhetekanyo A na C (eka masipala wa nkhetekanyo B ntirho lowu wu nga tika);
ku katsa vaaki eka bindzu (ku kasta na vayimeri va tisekitara to ka ti nga ri ta ximfumo) eka endlelo ra ku va kona ka rixaka;
ku tiyisisa leswaku masipala u sungula ntirho/matshalatshala ya LED tani hi xiphemu xa ti-IDP ta vona (vamasipala va nkhetekanyo wa B va nga nyikiwa vuleteri hi tichapu ta xiyimo xa xifundza ku endla ntirho ku ya hi swilaveko);
ku endla swiboho swa tindlela ta ku tlakusa xivumbeko xa vundzhawu ku hlayisa mali na migingiriko ya sekitara leyi ku nga riki ya ximfumo; na ku endla xiboho hi ntirhisano wa xifundza xa vamasipala na tindlela to tlakusa ntirhisano lowu
Hi marito man?wana: ti-IDP ti fanele ku katsa matshalatshala ya nhluvukiso wa ti-IDP.
Nawu wa ku va kona ka vaaki, rixaka na lava swi va khumbhaka eka maendlelo hinkwawo ya vamasipala hi xitalo swi ta vulavuriwa hi xitalo eka xiyenge xa 9 xa xivumbeko xa nawu lowu.
Nawu wa nkokeko wa Mitirho, ku tshamiseka na vamasipala swi fanele ku vulavuriwa hi :
ku lavisisa nxavo lowu angarhetaka switirhisiwa swo hambana-hambana na swiphiqo na vuswikoti lebyi fambelanaka na vufambisi lebyinene bya ku hangalasiwa ka Mitirho hi nkarhi wa vulavisisi ku vulavula hi timhaka leti fambelanaka na nkokeko wa timali na ntsengo lowunene na ku hakela switirhisiwa hi nkarhi wa ku va kona ka vaaki;
ntshaho wa swikongomelo leswi tsundzukaka nkokeko;
ku tsundzuka matshalatshala man?wana lama fambelanaka na endlelo; na ku tsundzuka nkokeko wa swa timali loko va tshaha nsusumeto wa tiprojeke (swiyimo swo nyika ntirho, na swin?wana na swin?wana).
Hi ku komisa: Ti-IDP ti fanele ku sivela ku hlanganisiwa ka nongonoko wo navela, naswona va fanele ku tiva leswaku masipala u lava ku endla njhani Mitirho a nga tirhisi mali yo tala, naswona va swi fikelela ku tlhela ku va na nkokeko.
Milawu ya Dfa yo vumbano, ya madoropa lama nga tala rihanyo na ku tshamiseka ka vanhu va lava nga eka tindzhawu to ka ti nga ri ta ximfumo leti faneleke vulavuriwa hi ti-IDP hi ku:
tivisa swiphiqo eka sisteme ya ndzhawu na tiphetheni to tshamiseka hi nkarhi wa vulavisisi;
hlamuseriwa ka swikongomelo swa Nhluvukiso wa ndhawu na leswi fambelanaka na Nhluvukiso wa matshalatshala ya Nhluvukiso ya masipala; na ku endla swiboho tindlela ku tsundzuka milawu ya DFA; na ku hlamusela switirho swa vufambisi bya matirhiselo ya misava leswi faneleke ku kucetela phetheni ya ndhawu ku fambisana na milawu ya DFA.
Hi marito man?wana: ti-IDP ti fanele ku katsa ku tsundzuka ndhawu naswona swi va swi tiviwa leswaku Nhluvukiso wu ta tlakusiwa njhani hi ku fambisana na Nhluvukiso wa milawu ya Nhluvukiso tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka DFA.
Hi ku tsundzuka ntsena milawu ya tsalwa ra tiko ra Nhluvukiso na swiletelo, xana ti-IDP ti nga va xitirhisiwa xo koka Nhluvukiso wa masipala leyi vulavulaka hi swilaveko swa xihatla (hi ku tsundzuka lokunene swilaveko swa lava pfumalaka) hi ku tirhisa vuswikoti bya ikhonomi na ku engetela nxavo wa le hansi.
LESWI MASIPALA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO YI VULAKA SWONA SWA SISITEME YO YA MFUMO WA LE NDZENI YA PULANI YA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Vumbelo ri lava ?swiphemu leswi nga kongoma?swa mfumo. Leswi swi vula leswaku xiphemu xin?wana na xin?wana xi tirha hi ku pulanela migingiriko leyi nga vutihlamuleri bya swona, kambe eka migingiriko leyi na tipulani leti fambelanaka na tona swi fanele ku ringanisiwa.
WPLG yi tiva ngopfu hi ku hangalasa Mitirho na vutihlamuleri, na le ka tindlela leti fambelanaka. Yi lava ku ringanana lokunene, ku i na ndlela yin?we yo suka ehansi yi ya ehenhla kumbe yo suka ehenhla yi ya ehansi. Eka endlelo leri ro ringanisa pulani ya xiyimo xa le kusuhi xi fanele ku tivisiwa hi tsalwa ra tiko/ra xifundza, milawu na matshalatshala na swiyimo kambe minongonoko ya swiphemu swin?wana swa mfumo swi fanele ku katsakanyiwa swi thlela swi leteriwa eka xiyimo xa le kusuhi hi ku tsundzuka swilaveko swa le kusuhi, ku landzelerisa na switirhisiwa. Leswi swi tirha eka minongonoko ya tisekitara na matshalashala ya tisekitara to tala. Loko ti-WPLG ti nyika xivumbeko xa ku tirhisana ka mifumo, a swi kongomanga ngopfu, ku vula leswi vulaka hi eka sisiteme yo pulana Nhluvukiso.
MSA(ntshaho 13-4-2000) a yi yi ngopfu, ku vula leswaku a yi vuli leswaku ?pulani leyi nga endliwa hi masipala yi fanele ku ringanisiwa na pulani ya nhluvukiso na matshalatshala ya vamasipala lava swi va khumbhaka, swirho swa swifundzankulu leswi xifundzankulu xi nga cekiwa eka swona, na swirho swa tiko??A swi kombi leswi ku ringanisa loku ku faneleke ku kumiwa (leswi nga voniwaka kuri endlelo ro twisiseka, hi ku nyikiwa endlelo ro pulana ku va kona loku laviwaka hi MSA). Yi tala ku veka vutihlamuleri byo ringanisa vamasipala, hi ku va kombela ku cinca pulani loko yi nga ringanisiwanga na pulani ya Nhluvukiso na matshalatshala ya swirho swin?wana swa mfumo.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Hi ku tsundzuka ku hangalasa ka mfumo exikarhi ka swiphemu swin?wana swa mfumo, ti-IDP ti nga va switirhisiwa swa nkoka swa nhluvukiso wa mfumo wa muganga na nkatsakanyo lowu lavekaka na vufambisi bya minongonoko hinkwayo leyi nga eka vululamisi, loko ku ri na:
xiyimo lexi nga tlakusiwa xo hlanganisa lexi nga nyikaka ti-IDP matimba yo tala yo kucetela ku hangalasa, na/kumbe sisiteme leyi nga vumbiwa kahle ya pulani ya mfumo lowu nga ta nyika ti-IDP nkucetelo wa tindlela leti swiphemu swin?wana swa mfumo swi nga tirhisaka timali eka masipala.
Loko swilaveko ha vumbirhi swo lahleka, ti-IDP ti ta va switirho swo pfumala ntirho na tirhelo ro ka ri nga ri ra nkoka hi nkongomiso wo karhi wa wo hangalasa na ku amukela.
Ku na swiphiqo swin?wana leswi fambelanaka na ku pfumaleka ka sisiteme yo pulana ku hlangana ka mifumo. Loko ku sungula ti-IDP ku yimerile tindlela leti nga hlamuseriwangiki to nyikana hi mali yo sungula tiprojeke leti nga susumetiwa, sisteme ya leswi nga ta kumiwa hi masipala wa le kusuhi yi kotlana na milawu yo pulanela matshalatshala. Ku ri na ku langutisa swintshunxo swa nxavo wa le hansi na ku endla nhlawulo lowunene na switirhisiwa leswi nga pimiwa, tihuvo ti tala ku nyikana hi nongonoko wo leha wa leswi va swi navelaka hikuva sisiteme yi lava leswaku u vutisa nakambe leswi u swi lavaka leswaku u ta kuma xa n?wanchumu. Sisiteme ya leswi nga ta kumeka yi sivela ndlela yo sungula matirhiselo ya switirhisiwa leswi pfumalekaka.
MILAWU YA SISITEME YO PULANA YA MFUMO
Swiletelo swa Nhluvukiso wa tiko na milawu dwi fanele ku tivisa vupulani byo kurisa swiphemu hinkwaswo.
Xiphemu xin?wana na xin?wana xi na ntirho wa xona lowu nga xi kongoma na Mitirho yo fambelana na ku pulana ku le ka xifundza xa vululamisi.
Swilaveko, milandzeleriso na switirhisiwa swa vaaki va masipala na xiyimo xa le kusuhi swi fanele ku tivisa migingiriko ya Nhluvukiso eka xiyimo xa le kusuhi. Hikokwalaho va fanele ku tivisa endlelo ro pulana eka swiyimo swa masipala na tisekitara ku ya hi laha leswi nga langutiwa ha kona eku sunguleni kumbe ku nyika Mli eka xiyimo xa tiprojeke eka xiyimo xa le kusuhi.
Vupulani bya katsakakanya Nhluvukiso ya masipala tani hi xitirho xo vumbano na ku fambisa masungulo ku ya hi ndhawu ya swa misava na nkarhi wu fanele ku swi vula, hi ku tivisiwa hi, ku pulana ka swiphemu swin?wana swa vamasipala, ku katsa na tisekitara/pulani ya ndzawulo wa vayimeri.
Ku ringanisa loku nga fanela exikarhi ka milawu ya tiko/SWIKOMBEKISO SWA vuleteri, swilaveko swo pulana swilaveko (swiyimo, matshalatshala ya swifundzankulu) na swilaveko swa le kusuhi, tshamelo na switirho, swi fanele ku heleketiwa hi ?nawu wa milawu wa sweswi?. Ku ya hi nawu, swiboho eka swiyimo swo hambana-hambana/swiphemu swo hambana-hambana swa mfumo swi fanele ku tivisana, swi thlela swi boha. Xikombiso, mfumo wa muganga wu fanele ku va kona eka endlelo ro endla swiboho swa tiko na swiyimo swa xifundzankulu loko swiboho swa vona swi lava ku khumbha xiphemu xa le kusuhi. Swiboho leswi bohaka eka swifundza swa le kusuhi leswaku swiboho leswi swi fanele ku katsiwa eka swiboho swa le kusuhi. Swiboho swa le kusuhi swi ta hlahluviwa hi swiboho swa tiko/swa xifundzankulu, hi swirho swa xiphemu xa xifundzankulu /tiko leswi eka swona xiphemu xa le kusuhi xi faneleke ku yimeriwa.
Milawu leyi yi komba nkatsakanyo exikarhi ka vonelo ro pulana ro suka ehenhla ku ya ehansi na ku suka ehansi ku ya ehenhla.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
I. Xiphemu xa tiko xi fanele ku nyikana hi;
Xivumbeko xa pulani ya tisekitara, xifundzankulu na masipala ku tiyisisa ku kombeta ku ya eka:
xivumbeko lexi nga endliwa hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na nawu
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri ku ya hi matshalatshala ya sekitara (tisekitara leti nga kongoma) na matshalatshala lamakulu ya ndhawu (tindhawu leti nga kongomiwa)
Vufambisi na nandzerisano wa minongonoko na tibajete exikarhi ka tisekitara na swiphemu leswi fambelanaka ni xivumbeko.
Ku suka eka vonelo ra pulani leyi nga katsakanyiwa ya masipala, a swi bohi pulanela Nhluvukiso wa tiko wo hambana-hambana. Kambe ku nga va na matshalatshala ya tiko ya ku hlayisa timali, hi swikongomelo na switirhisiwa swa rixaka vuhlayisi na tindzawulo ta tiko na ta xifundzankulu.
xiphemu xa xifundzankulu xi fanele ku nyikana hi:
xivumbeko lexi nga kongoma, hi leswaku leswi nga ta langutiwa eka tisekitara hinkwato na vamasipala hinkwavo leyi katsaka:
... Matshalatshala yo kurisa xifundzankulu na swikongomelo swa le xikarhi na vuhlayisi bya timali hi rixaka na switirhisiwa endzeni ka xifundzankulu (ku katsa na xivumbeko xa swa timali xo hlayisa timali na swiyimo swa swifundza leswi nga hunguta tshamelo na ntolovelo) na tiprojeke ta xikeyili xa xifundzankulu na minongonoko; na
... xivumbeko xi kulu ra ndzhawu ya tisekitara hinkwato na vamasipala.
Xivumbeko xa xifundzankulu xi nga katsa swikongomelo swa xivumbeko xa xivumbeko lexi fambelanaka na swilaveko leswi nga hlamuseriwa kahle leswi kombaka tshamelo ra xifundza.
Vufambisi bya minongonoko ya tisekitara na ya swifundza na ku ringanisa exikarhi ka pulani ya masipala na tisekitara.
Xiphemu xa mfumo wa muganga xi hlamuserile IDP ya malembe ya nthlanu ku va xiphemu xa sisiteme leyi nga katsakanyiwa na ku hangalasiwa, leswi tirhaka tani hi mixaka hinkwayo ya migingiriko ya Nhluvukiso eka xifundza xa masipala lexi vulaka leswaku:
bajete ya lembe ya masipala minongonoko ya tibajete na vuhlayisi bya timali tindzawulo hinkwato ta sekitara (tiko na xifundzankulu) lexi sungulaka tiprojeke kumbe ti nyikana hi Mitirho endzeni ka masipala;
pulani ya bindzu ra masipala;
swiboho swa vufambisi bya matirhiselo ya misava;
tindlela to tlakusa ikhonomi;
sisiteme ya vufambisi bya le kusuhi bya nawu;na sisiteme ya ku hlahluva na ku va kona ka vufambisi.
Hikokwalaho xiphemu xa mfumo wa muganga i holo yikulu ya pulani ya Nhluvukiso. Eka swilaveko swa vanhu swa swilaveko swi fanele ku hlanganisiwa, ni SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na switsundzuxo swa sekitara, eka tiprojeke na minongonoko.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HLANGANISA SWIPHEMU SWA MFUMO EXIKARHI KA MASIPALA NA KU PULANA KA SEKITARA
Ku hlanganisa ku fanele ku landzela nkhuluko na ku hlahluva na ku nga ringanani exikarhi ka swiphemu, ku ri na ndlela yin?we ya mahungu. Sisiteme yo hlanganisa yi fanele ku endliwa hi leswi landzelaka:
Xivumbeko xa tiko na xa xifundzankulu hi ku tirhisana na vayimeri vo huma eka swiphemu swin?wana swa mfumo. Xivumbeko lexi xi katsa swilaveko swa pulani ya xinawu swa tisekitara to hambana-hambana. ri tivisa pulani ya masipala.
Vativi va timhaka to huma eka tindzawulo ta tisekitara (xifundzankulu na tiko) ku nyikana hi vuleteri bya xitekiniki na /kumbe ku sungula tidyondzo leti nga fanela ta endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Xitsundzuxo lexi nga fanela exikarhi ka masipala wa muganga na vuyimeri byo huma eka xifundzankulu na tiko swi ta lulamisiwa eka xiyimo xa xifundza.
Ti-IDP (na namarheto wa pulani yo karhi ku ya hi swilaveko) ti ta yisiwa eka MEC wa xifundzankulu ku endlela mfumo wa muganga kuri swi ta hlahluviwa. Endlelo ro hlahluva i ku hetisisa Mitirho minharhu yo hambana-hambana:
ku hlahluva ku fambisana na swilaveko swa nawu na swiletelo swa nkoka swa tsalwa;
ku nyikana hi mbuyelo lowu fambelanaka na endlelo ra swiyimo swa nkoka swa endlelo ro pulana na tsalwa ra IDP (tani hi endlelo ro dyondza) na;
ku hlahluva ka tiprojeke leti nga susumetiwa na minongonoko ya komiti ya vuringanisi hi ku sungula vayimeri va tindzawulo ta xifundzankulu na tiko (swi kongomisiwile eka swivulavulo leswi nga tsariwa ehansi).
MEC wa xifundzankulu a nga hlawula Mitirho yo hlahluva na ku ringanisa tikomiti titsongo ta xifundza.
iv MEC wa xifundzankulu wa mfumo wa muganga u fanele ku tivisa masipala hi ti-IDP hi leswi landzelaka:
ku landzelela swilaveko swa xinawu na tsalwa ra swinawana;
tiaspekte ta endlelo ra pulani ya tsalwa;
ku va kona ka tiprojeke na minongonoko leyi nga susumetiwa;na swiboho leswi nga endliwa mayelana na misusumeto yo vumbano bajete ya xifundza/tiko
Mbuyelo wa endlelo ro ringanisa wu fanele ku tivisa tipulani/tibajete ta sekitara ya xifundzankulu na tiko leti nga katsakanyiwa
V Tindzawulo ta tisekitara (xifundzankulu/tiko) ti ta pfuna hi swa timali na/kumbe ku sungula tiprojeke/minongonoko leyi nga endzeni kumbe ni va masipala, ku fambelana na ku tiboha na ku ya hi ku hangalasiwa ka Mitirho na vutihlamuleri lebyi ku nga pfumelelaniwa hi byona
Swi huma eka nawu wa xifundzankulu ku tiyisisa leswaku i mikatsakanyo yihi yi endliwaka hi ku vulavurisana loku tsariweke ehansi naswona yi lava tinhlengeletano leti nga ta hinkwavo. Leswi swi nga endliwa hi ndlela ya ntirhisano eka xiyimo lexi tirhekaka.
Sisiteme leyi yo pulana yi ta tiyisisa pulani ya masipalna pulani ya tisekitarahi leyi landzelaka:
ku tivisiwa hi xivumbeko xa xinawu na tsalwa ra swinawana na matshalatshala lamakulu ku tivisana ku tivisa tipulani ta tibajete na mabindzu ta vamasipala na tindzawulo ta xifundzankulu na tiko.
KU RINGANISA PULANI YA SEKITARA NA YO VUMBANO WA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
MSA yi vula leswaku matshalatshala ya Nhluvukiso ya fanele ku ringanisiwa na swilaveko swa tipulani ta tiko kumbe swa sekitara. Yi sungula leswaku pulani yin?we,nkatsano na matshalatshala ma fanele ku amukeriwa leswi hlanganisaka vumbano swi tlhela swi fambisa tipulani.
Nawu wa tisekitara ta tiko wu katsa swilaveko hinkwaswo swa masipala swo pulana. Swilaveko swa sekitara swi hambana ku ya hi ntumbuluko hi ndlela leyi landzelaka:
a Swilaveko swa nawu ku vumba pulani ya sekitara leyi nga fanela yo fana na pulani ya matirhiselo ya mati.
b Swilaveko swa nawu swo fana na milawu ya NEMA na DFA
c Swilaveko swa leswaku pulani yi twisiseka tani hi xiphemu xa IDP matshalatshala ya tindlu na swikongomelo d Leswi nga pfumeleriwaka ku ri na swilaveko, leswi faneleke ku katsiwa eka ntwalo eka endlelo ro pulana ra masipala na leswi nga ta kumiwa ku fana na Agenda ya le kusuhi ya 21.
Tafula leri landzelaka i nkomiso wa swilaveko hi ku tirhisa nkhetekanyo:
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala a va hlangani nhloko hi ku hlayisa swilaveko swo tala swa nawu eka nkarhi lowu nga landzeleriwa. Vamasipala vo hlayanyana va ringetile ku ringanisa exikarhi ka vupulani byo kurisa switirhisiwa swa mati na vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, xikombiso. Van?wana lava nga swi ringeta va kumile swi tika. Xa vumbirhi ku katsa eka ntikelo lowu humaka eka swilaveko swa nawu swo pulana sekitara, nkatsakanyo wa sekitara a wu kumiwanga. Eka tindzawu tin?wana ku ringetiwile kambe matirhelo ya khale ma hlanga-hlangainile ntirho. Ku katsa kalaho nhlamuselo yo ka yi nga ringanelanga ya projeke yi vula leswaku vamasipala vo tala ku nga si hetisiwa TI-IDPswi vula vamasipala vo tala a va fikanga eka xiyimo xo tirha hi ndlela ya sekitara.
VONELO RO VUMBA KU RINGANISA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI
KU TIYIMISELA KA KU RINGANISA SEKITARA
Vonelo ro ringanisa sekitara ri kongomisiwile ku va xiletelo xa masipala xo hetisisa nongonoko wa swilaveko swo pulana leswi nga susumetiwa hi tindzawulo ta tisekitara ta mfumo wa tiko. Vonelo a ri vulavuli hi swilaveko swa nawu hi vuswona-ku ri xiletelo xa endlelo, hi ku alana na miehleketo ya ku ringanisa, a swi koteki. Yi tirha ku ya hi tindlela ta nawu leti nga kona na tindlela leti nga susumetiwana tindlela leti masipala a nga vevukisaka endlelo ro pulana, loko a ri karhi a tiyisisa swilaveko swa nawu. Vonelo ro ringanisa ri kongomisiwile eku vumbeni ntirhisano na n?wangulano exikarhi ka IDP na endlelo ro pulana.
SWILAVEKO XIYIMO LEXI NGA NAVA XO HLAMULA
Swilaveko swa sekitara eka nawu wa tiko swi hambana ku ya hi xiyimo. Xikombiso hi nkarhi wo tsala:
Ndzawulo ya timhaka ta misava a yi si hetisisa Phepha ro Basa ra ku pulana na Nhluvukiso kumbe nawu wa ndhawu wo pulana. Xikombiso xin?wana i xa leswaku loko ndzawulo yi ri kahle leyi akaka swilaveko swo pulana ku ri swi katsakanyiwa eka endlelo ra IDP, a ku nga ri na tsalwa rin?wana ro hlamusela ku aka misava.
Ndzawulo ya timhaka ta mati na swihlahala yi na swiletelo leswi nga hetiseka swa nawu, switirho swo seketela mfumo wa muganga swo fana na matsalwa na vutivi byo sungula. Hikokwalaho, vonelo ro ringanisa tipulani to kurisa switirhisiwa swa mati na ti-IDP ti kurisiwile kahle.
Swilaveko swa ndzawulo ya timhaka ta mbangu na vuendzi swo tirhisa ti-IEP na ti-EMP a swi si vuyeriwa hi vutivi byo sungula. Ntikelo wa mfumo wa muganga a wu si twisiseka. Xikombiso xin?wana hi leswaku swilaveko swin?wana swo pulana a swi nga si langutiwa ku ya hi nawu, ku fana ni tipulani to halaka ka oli.
iii SWILAVEKO NA SWIKOMBELO SWA KONA
Swilaveko swa sekitara leswi nga katsakanyiwa eka vonelo swi vonakala kahle. Swilaveko swa xifundzankulu a swi si vulavuriwa. Swilaveko swa tindzawulo ta tiko ta tsevu ti hlahluviwile ku nga ringanisiwa hi leswi landzelaka:
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla.
Ndzawulo ya Timhaka ta Mbangu na Vuendzi
Ndzawulo ya Timhaka ta Misava
Ndzawulo ya Mfumo wa Xifundzankulu na wa le Kusuhi
Hambi swi ri tano, Swikombekiso swa vuleteri swi katsiwile eka tindzawulo leti nga na swilaveko leswi nga fanela ku ri swi ringanela. Vamasipala va nga tirhisa vonelo leri nga susumetiwa eka tisekitara ku sungula tani hi timhaka ta le kusuhi, na swilaveko swa tisekitara to humesa pulani. Ku pfuna eka tirhelo leri , vamasipala va nga lava ku tsundzuka sekitara yo nava ya ku hambana ka mbirhi:
a Xo sungula tisekitara leti ku nga to hangalasa, leswi nga ta kumeka endzhaku swo fana na mati, tindlu kumbe mapatu b Xa vumbirhi, leswi nga kongoma ngopfu eka endlelo na milawu swo fana na mbangu na pulani ya ndhawu.
iv Nkongomiso eka ku ringanisa
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa ku ringanisa swi landzelela vonelo ra vona ro ringanisa endlelo ra pulani eka xiyimo xa mfumo xa masipala hi leswaku ku ringanisa exikarhi ka sekitara ya xiyimo xa mfumo wa muganga (hambi leswi swilaveko swi nga sungula eka tsalwa ra tiko na nawu). Leswi swi vula leswaku vonelo a ri vulavuli hi ku ringanisa endzeni ka swiyimo swa mfumo, ku ringanisa mati, ku pulana ka swo famba na tindlu hi endlelo ra IDP leri welaka eka vonelo leri, kasi ku ringanisa ka tindlu ka mfumo wa muganga na wa xifundzankulu a wu weli eka swona. Hambi leswi ku va kona ka mahungu ya timali leti kumiwaka ta tindlu swi laveka eka endlelo ra IDP, leswi kombaka swilaveko swo ringanisa tipulani ta malembe ta xifundzankulu hi leswi nga yimeriwa swa tindlu leswi nga nghenisiwaka eka IDP. Ku burisana ku sunguriwile ku va vutihlamuleri bya tsekitara hi vutona, ku ri na endlelo ra IDP, hambi leswi endlelo ra IDP ri ta pfuna ngopfu eka mhaka leyi.
V Xilaveko xa ku va kona ka ti-IDP ku endlela matshalatshala no sungula
IDP yi fanele ku katsa xiyimo xo twisiseka xa xitekiniki na huvo hi vundzeni ku tiyisisa leswi landzelaka:
vonelo ra ntiyiso ra ku va kona leri vulaka ku va kona ka vaaki/vatirhisi lava nga swi katsaka na ku endla swiboho swa ndhawu, vutihlamuleri na nxavo, ku ri na ku tshika swiboho eka vayimeri va xitekiniki;
pulani ya matshalatshala, leyi yi endlaka nhlawulo wa thekinoloji na ndhawu leyi fambelanaka na tiaspekte to fana ni nxavo wo twisiseka, ku kolwa ka swilaveko, ku hunguta ndlala, ntikelo wa mbangu na milawu yin?wana ya Nhluvukiso;
leswaku pulani yi nga tivisa bajete hi ku pfuna ku hatlisisa na ku antswisa masungulelo, leswi vulaka leswaku ku kongomisa vunyingi, nkoka, nkarhi, nxavo na vutihlamuleri;
nkatsakanyo wa tisekitara to hambana hambana na vufambisi leswi lavaka leswaku nsusumeto wa projeke na nongonoko wu vulavuriwa hi xipanu xa xitekiniki wu fanele ku tivisiwa eka komiti hinkwayo ya IDP leswaku va ta vulavula na ku hundzula ku tiyisisa vufambisi na ku tirhisana na swikongomelo na, matshalatshala; na leswaku pulani yi nga vumba tshaku leri nga fanela ra vufambisi bya ku va kona-IDP yi fanele ku va xivumbeko lexi hlanganaka kanyingi ku endla pulani leyi nga hlamuseriwa kahle ya sekitara na xitekiniki.
Ethlelweni rin?wana, ku na swilo swin?wana leswi faneleke ku tsundzukiwa:
Nkarhi lowu nga vekiwa
A hi tiprojeke hinkwato ti nga tshahiwaka hi xiyimo xin?we xa nhlamuselo eka nkarhi lowu nga vekiwa.
Vholumu yo pulana matsalwa
Matsalwa ya Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a ma fanelanga ku leha ngopfu. Tipulani ti fanele ku va leti nga ta tirhisiwa hi vanhu ku endlela vufambisi na ku kambela. Swi fanela ku tirha tani hi matsalwa ya xipolotiki lama nga ta tirhisiwa hi vafambisi va masipala, tikhanselara, na vanhu va rixaka lava swi tsakelaka, ku ri na vativi va sekitara.
Hikokwalaho IDP yi fanele ku katsa xivono xa tiprojeke na minongonoko hinkwayo:
Leswi nga kongomiwa na leswi kombaka;
migingiriko leyikulu;
nkarhi;
nxavo na bajete.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO RINGANISA PULANI YA SEKITARA YA MASIPALA NA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Mfanelo na milandzerisano ya masipala
Ku ringeta ku ringanisa swilaveko swa sekitara na endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ma fanele ku tirha exikarhi ka ku hetisisa swilaveko swa nawu na ku kurisa milandzeriso ya le kusuhi. Kambe ntlumbano lowu wu nga hetisiwa na ku ntwanano lowu va nga wu fikelela hi ku tirhisa miehleketo leyi nga fanela, ?leyi nga ringanisiwa? na ?leyi nga ringanisiwa yi thlela yi fambisana?.
Ndlela leyi ku ringanisa ku nga vulavuriwa hi yona eka masipala swi ya hi mfanelo ya sekitara eka xiyimo xa masipala. Mfanelo yi ya hi laha sekitara yo karhi yi humaka tani hi elemente, kumbe tani hi tielemente ta milandzeleriso yo hambana-hambana ya IDP na tiprojeke ta kona. Loko sekitara, kumbe tiaspekte ta sekitara, ti fambelana na tiprojeke, sekitara yi ta fanela ku hlanganisa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Hikokwalaho loko ku ri na swilaveko swa nawu swa pulani ya masipala leyi tirhisanaka na sekitara, swilaveko leswi swi fanele ku tekiwa tani hi endlelo ra IDP. Kambe loko sekitara, kumbe tiaspekte ta sekitara leti eka tona ku nga na swilaveko swa pulani ya masipala swi nga fambelani hi ku tirhisana na milandzerisano na tiprojeke, endlelo ro longoloka ra pulani ya sekitara yi ta boheka ku fambisiwa eka tiaspekte teto ta sekitara leyi va welaka ehandle ka endlelo ra IDP. Timhaka leti ti longoloxiwile eka ntshaho lowu nga laha hansi.
Ku ringanisa ku ya hi swiyimo swo hambana-hambana
Tafula leri landzelaka ri komba leswaku ku ringanisa sekitara ku nga humelela eka xiyimo xin?wana na xin?wana xa endlelo ra IDP. (Leswi swi hlamuseriwile kahle eka xiletelo xa 3)
Ku fambisana na ku hundzuka
Vamasipala va fanele ku tiva hi swiyimo swo hambana-hambana swa swilaveko, ku fambisana leswi nga hetisisiwa na ku katsa leswi humaka eka endlelo ra pulani ya le kusuhi. Swi ta fanela ku fambisana na maendlelo ya xinawu na tsalwa ra swinawana lama hetisisaka swilaveko swin?wana leswi nga kurisiwa hi nkarhi wo tshaha Nhundzu leyi ya vuleteri.
MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA MASIPALA WA XIFUNDZA NA WA LE KUSUHI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Nawu wa sweswi wu lava leswaku Tihuvo ta Xifundza na Tihuvo ta masipala wa le kusuhi wu endla vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Ku ya hi Nawu wa Swivumbeko wa Masipala lowu nga hundzuluxiwa, Masipala wa xifundza hi yena a nga na vutihlamuleri bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka xifundza hinkwaxo xa masipala, ku katsa na xivumbeko xa tipulani ta nkatsakanyo hinkwato ta swifundza hinkwaswo swa vamasipala eka xifundza xexo xa Masipala. Nawu wa Swivumbeko wa Masipala wu ya emahlweni wu ri xivumbeko xi boha masipala wa xifundza na wa le kusuhi eka xifundza xexo xa masipala wa xifundza.
Xivumbeko xa xifundza xa IDP xi fanele ku :
tivisa tipulani na swilaveko swo pulana leswi bohaka ku ya hi nawu wa tiko na wa xifundzankulu eka masipala wa xifundza na masipala wa le kusuhi;
tivisa timhaka hinkwato leti faneleke ku katsiwa eka IDP ya xifundza na ya le kusuhi leyi lavaka ku ringanisiwa;
kongomisa milawu leyi faneleke ku trhisiwa na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa ku ya hi timhaka teto;na ku tiyisisa tindlela leti faneleke ku landzeleriwa ku tirhisana exikarhi ka Masipala wa xifundza na wa le kusuhi eku tshaheni ti-IDP ta vona na tindlela leti nga ta khumba ku hundzuka ka xivumbeko.
Swilaveko leswi swa nawu swi fanele ku voniwa vundzeni bya mbuyelo ya ntsemakanyo lowu vulaka ku hundzuka ka ntwanano exikarhi ka tihuvo ta swifundza na ta muganga. Kasi khale yin?wana na yin?wana ya tona a wu fanele ku lawula swifundza swa vona (masipala wa le kusuhi a tirha swa madoropa, masipala wa xifundza a lawula matiko muganga), eka nkarhi lowu taka va ta avanyisa Mitirho ya vona eka swifundza swo fana hikokwalaho ko endla masipala wo vandzekana. Pulani ya le kusuhi na ya xifundza yi ta hambana ku ya hi xikeyili ku ri na ndhawu. I ntlumbano exikarhi ka tihuvo ta xifundza na ta masipala wa le kusuhi ti ta hundzuka. Ku tirhisana ku ta fanela ku tiyisiwa.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Tani hi leswi swi vonakalaka kuri pulani ya xifundza na masipala wa le kusuhi ti fanele ku tivisana, nawu wu le kule na kuri va nga ringanisiwa njhani. Hikokwalaho, ku na swilaveko swo hlamuselana loko lu hlanga-hlangana ku fanele ku vekeriwa ethlelo loko huvo leyintshwa yi katsiwa eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Tani hi leswi ku tirhisana exikarhi ka ntikelo wa masipala wa muganga na wa xifundza ku hambana ngopfu ku ya hi tindhawu to hambana-hambana, Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku olovisiwa, kambe hi nkarhi wolowo va fanele ku tiyisisa leswaku muxaka lowuntshwa wa vuxaka exikarhi ka tihuvo ta xifundza na ta le kusuhi byi ta sunguriwa lebyi nga ni ku hangalasa lokuntshwa ka Mitirho endzhaku ka ntsemakanyo.
MILAWU YO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
Ku na tindlela ta mune leti faneleke ku tsundzukiwa ku ri Mitirho yi ta hangalasiwa kahle exikarhi ka swiphemu swimbirhi swa mfumo wa muganga. Ntlumbano lowu nga kona exikarhi ka swikeyili leswi tshinelela ngopfu eka vanhu na ku tirhisiwa kahle na switirhisiwa eka mbangu lowu nga pimiwa wu thlela wu komisiwa eka swiphemu swa mune leswi nga longoloxiwa laha hansi:
Ku va kusuhi ka vanhu na tindhawu
Pulani leyi nga fanela yi fanele ku va kona na swilaveko swa vanhu na ku tsundzuka swiyimo swa tindhawu to hambana-hambana. Xikeyili lexi eka xona pulani ya xifundza yi faneleke ku va kona eka xifundza (swifundza leswi nga na vanhu vo ringana miliyoni xona xi ri 10 000 km hi vukulu) i xikulu ngopfu ku va eka xiyimo xa le kusuhi xo pulana.
Ntikelo na nxavo
Vamasipala vo tala va le mugangeni va yimeriwile hi ku tlumbana ka ntikelo. Hikokwalaho swi nga pfuna ku ava Mitirho ya nthlonthlo, leyi lavaka switirhisiwa swo pfumaleka, eka xiyimo xa le henhla ku ri na ku ringeta ku nyikana hi switirhisiwa leswi pfumalekaka swo durha eka ndhawu leyitsongo.
Ku hlanganisa vufambisi byo hangalasa na ku cinca ndhawu
Ku pulana swiboho swi fanele ku cinciwa ku va eka tibajete na tipulani ta bindzu hi lava nga nyikiwa ntirho wo swi sungula. Endlelo ro pulana ri fanele ku kucetela vufambisi bya swo sungula. Loko ku hlangana loku ku kurisile ku hangalasa, vamasipala va le mugangeni va fanele ku katsiwa eku pulaneni tiprojeke na minongonoko.
Xiyimo xa xifundza xi ta va foramu laha vufambisi bya le ndzeni na le xikarhi ka vamasipala va le mugangeni na va xifundzankulu/tiko byi faneleke ku va kona.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI KU YA HI SWIYIMO SWO PULANA
Ku landzelerisa pulani ya migingiriko exikarhi ka masipala wa xifundza na wa le kusuhi swa laveka ku tiyisisa leswaku ku pulana migingiriko ku nga humelela naswona leswi nga ta kumeka endzhaku swi kona hi ku landzelelana leswaku vutihlamuleri bya vamasipala byi ta landzeleriwa eka vutihlamuleri xikan?we Vonelo leri ri nga sivela ku vuyeleta endlelo ro hlanganisiwa na ku kurisa matirhiselo yo pimiwa ya switirhisiwa. Yi ta tiyisisa ku vonana exikarhi ka masipala wa le kusuhi na wa xifundza na swiboho leswi khumbhaka naswona swi boha eka vamasipala lava.
Ku hangalasiwa ka Mitirho yikulu na vutihlamuleri bya masipala wa xifundza na wa le kusuhi eka xiyimo xo pulana lexi nga longoloxiwa laha hansi.
MALUNGHISELELO YA HUVO YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
WPLG yi tshikelela swilaveko swo cinca ka sisiteme ya mafambiselo ya masipala handle ko susumeta malunghiselelo ya huvo. Hi ku tsundzuka ku kula ka swiyimo, swi sukeriwile eka masipala ku kurisa pulani ya ndhawu leyi susumetaka malunghiselelo lama nga fanela. Ngopfu-ngopfu hi ku kurisa IDP, WPLG yi tshikelela leswaku endlelo leri a ri fanelanga ku humesiwa eka vatirhi, kambe yi fanele ku fambisiwa endzeni ka masipala ku nyika ndlela yo tiyisisa pulani ya matshalatshala ya vufambisi, ku aka xinghana exikarhi ka vufambisi na ntirho, ku tlakusa matimba na matirhelo (WPLG,P28)
Kasi WPLG yi lava vupulani bya vumbano wa nhluvukiso kuri yi fambisiwa hi masipala handle ko vula leswaku hi mani, MSA yi kongomisiwile. Yi vula leswaku Komitinkulu ya masipala (kumbe meyara, kumbe loko va nga ri kona havumbirhi-komiti leyi nga hlawuriwa kumbe tikhanselara) ti fanele ku fambisa ntshaho wa IDP na ku nyikana hi vutihlamuleri eka mufambisi wa masipala.
Moya wa xivumbeko xa xipolotiki na nawu ra vonakala: ti-IDP ti fanele ku va xiphemu xa nkoka xa vufambisi bya masipala na sisiteme ya pulani na ku hangalasa. Vutihlamuleri hinkwabyo byi le ka masipala na vatirhi va kona.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala vo tala va humesile ti-IDP ta vona va ti tirhisa tani hi ntirho wa le thlelo eka vamasipala vo huma eka endlelo ra vufambisi bya masipala. Vufambisi bya masipala, kumbe tikhanselara, kumbe hinkwavo, va nga katsiwanga eka endlelo leri.
Ndlela leyi yo pulana ntirho wu huma eka ku hlangana nhloko ku ya hi ntumbuluko wa Mitirho na vutihlamuleri bya vamasipala. Ku hundza kwalaho vamasipala vo tala a va langutile nthlonthlo wo tshaha IDP hi voxe, leyi a yi ta va yi hundzile ntikelo wa vona hi nkarhi na maphepha ya ntirho. Ku hlangana nhloko a ku fambelana na ku pfumala nhlamuselo na ku hambanisa Mitirho yo:
fambisa endlelo ro pulana, na nyikana hi pulani ya profexinali na Mitirho yo letela.
Loko va susa miehleketo leyi va nga yi yimela leswaku va ta va vapulani va Nhluvukiso, vamasipala vo tala va alanile ni ku tirhisana na nthlonthlo wa vafambisi va pulani, na ku fambisa endlelo ro pulana.
MILAWU YO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
Ku hangalasa Mitirho na vutihlamuleri eka endlelo ra pulani ra masipala ri fanele ku leteriwa hi milawu ya demokhrasi eka thlelo rin?wana, na hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swo kongomisa eka sisiteme yo vumbano pulani na ku hangalasa eka thlelo rin?wana.
Demokhrasi leyintshwa ya laha Afika Dzonga yi yimela sisiteme ya le exikarhi ka vuyimeri bya demokhrasi, laha swirho leswi nga hlawuriwa swo fana na huvo swi faneleke ku ehleketa kumbe ku amukela swiboho eku heteleleni, na mutirhi wa khophoreyiti, ku pfumelelana hi demokhrasi, laha swiboho swi nga fikeleriwa hi mbulavulo wa rixaka na endlelo ro burisana. Eka endlelo ra pulani ya vumbano wa nhluvukiso, ku twisisa loku ka demokhrasi ku vula leswaku:
endlelo leri a hi ro pulana ntsena eka mfumo wa masipala, kambe i foramu yo burisana na ku pfumelelana hi lava swi va khumbhaka eka masipala, na xiboho xa makumu na vutihlamuleri byi le ka huvo ya masipala tani hi huvo leyi faneleke ku va ni vutihlamuleri eka rixaka eku tirhiseni switirho swa rixaka.
Ku sungula sisiteme ya vumbano wa pulani na ku hangalasa (kumbe ku pulana na ku sungula vufambisi) swi lava ku va kona loku nga helela ka lava tirhaka swona swo fambisa masipala eka endlelo ro pulana.
Ku endlela sisiteme yo vumbano wa pulani, swi vula leswaku;
endlelo ri fanele ku fambisiwa hi munhu wo huma eka mfumo wa masipala, la nga yimela Mufambisi wa Masipala (CEO), loyi a nga hlawuriwa wa matimba ku kuma vatlangi vo huma eka mfumo wa masipala, na ku fanele ku va ni komiti yo hlawuleka ya IDP kumbe xipanu xa ntirho lexi faneleke ku katsa tinhloko hinkwato ta ndzawulo ya vamasipala hinkwavo na tikhanselara lava nga kona eka komitinkulu tani hi ndlela yo cinca vufambisi bya masipala.
Handle ka loko swilaveko leswi swi nga hetisiwanga, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi na nkarhi lowutsongo wa ku va xitirho xa nkoka xa mfumo wa muganga wa le kusuhi wa demokhrasi na Nhluvukiso.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI KU YA HI SWIYIMO SWO PULANA
Ku hangalasa ka ntiyiso ka Mitirho na vutihlamuleri byi nga hambana ku ya hi minkhetekanyo na tinxaka ta vamasipala, ku ya hi switirhisiwa leswi nga kona swa vanhu kumbe swa ndhawu. Loko ntsena va fambelana na milawu, ku aviwa ka Mitirho na vutihlamuleri eka vatirhi vo hambana-hambana swi nga hambana kantsongo. Hambi swi ri tano, nsusumeto wo hangalasa Mitirho wu ta tirha tani hi xiletelo xa vunyingi bya vamasipala va nkhetekanyo B.
MAENDLELO NA VONELO RO PULANA
SWILAVEKO SWA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Ku ya hi WPLG, vonelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ku pfuna vamasipala ku hetisisa Nhluvukiso wa vona hi:
ku va pfuna ku twisisa matirhelo ya matimba eka xifundza xa vona;
ku va kombela ku pfumela xivono xo hlangana lexi nga xa nkoka eka xifundza xa vona;
ku va pfuna ku kurisa matshalatshala yo tiva leswaku xivono xa vona hi ku tirhisana na van?wana lava swi va khumbhaka;
ku va pfuna ku ringanisa switirhisiwa swa vona swa mali ku ya hi swikongomelo na minongonoko leyi nga fanela;
ku tiyisisa nkatsakanyo wa migingiriko ya mfumo wa muganga ni swiphemu swin?wana swo pulana Nhluvukiso, hi ku va nyika ntirho wa vumbano na ku hlanganisa;
tirha tani hi tshaku ra ku va kona exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki;na ku pfuna vamasipala ku landzelerisa minongonoko na ku ava switirhisiwa.
Hi ku komisa: vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fanele va ya hinkwavo, yo lavisisa, matshalatshala naswona yi ri ya vonelo leri nga na swikongomelo swa ku endla swiboho swa timhaka leti fambelanaka na timhaka to kurisa masipala. WPLG yi susumetaa switepe swo pulana swa nkoka eka endlelo leri:
Vukamberi bya rihanyo, ikhonomi na mbangu wa sweswi wa ntiyiso eka xifundza xa masipala -ntiyiso wa sweswi.
Ku kumisisa swilaveko swa vaaki hi ku tirhisana ka le kusuhi.
Ku kurisa xivono xa Nhluvukiso wa xifundza xa Nhluvukiso.
Ku kambela switirhisiwa leswi nga kona, vutivi na ntikelo.
Ku landzelerisana ka swilaveko leswi hi xihatla na nkoka.
Nhluvukiso wa xivumbeko xa nkatsakanyo na swikongomelo leswi nga ta hetisisa swilaveko leswi.
Ku vumba matshalatshala yo fikelela swikongomelo hi nkarhi lowu nga vekiwa.
Ku sungula tiprojeke na minongonoko ku kuma swikongomelo swa nkoka.
Matirhiselo ya switirho ku pima ntikelo na ku va kona.
WPLG a yi hlamuselekangi kahle hi prodakti ya endlelo, na le ka muxaka wa matsalwa ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso:
Loko miehleketo leyi nga kongoma ti-IDP i ku aka pulani leyi nga hlamuseriwa ya nkasakanyo, vamasipala a va nga swi koti ku pulana swilo hinkwaswo eka lembe rin?we. Kambe ti-IDP ti fanele ku tiyisa vamasipala ku landzelerisa swivono kahle na matshalatshala kahle hi ku kongomisa eka migingiriko ya vona na switirhisiwa. Makungu yo pulana hi ntwisiso ma nga fikela eka tipulani leti pfumalaka switirhisiwa swa vumunhu na timali kuri va sungula.?
Xivutiso xa leswaku ntwisiso na nhlamuselo swi ta va njhani swa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, xi fanele ku hlamuriwa.
MSA yi hlamusela swilaveko swa nawu leswi nga kona mayelana ni vundzeni kumbe ?switirhisiwa swa ntiyiso? swa IDP leswi katsaka (hi vukulu switepe leswi nga susumetiwa hi WPLG):
xivono (xa le ndzeni na xa le handle);
vukamberi bya swiyimo leswi nga kona swa Nhluvukiso;
milandzeriso ya Nhluvukiso;
swikongomelo swa Nhluvukiso;
matshalatshala ya Nhluvukiso;
xivumbeko xa Nhluvukiso wa ndhawu;
matshalatshala lama tirhisiwaka;
tipulani to fambisa mhangu;
pulani ya swa timali(ku katsa na bajete ya malembe manharhu);na ti-KPI na leswi nga languteriwa ku va kona.
Nongonoko lowu wu nyikana hi leswi kombaka kahle ntshaho lowu nga wa pulani leyi nga vumbano wa nhluvukiso.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala vo tala na vatirhi va vona va kume swi va tikela ku tirhisana ni maendlelo ya nthlonthlo lowu fambelanaka na swilaveko swa WPLG na MSA:
Vo tala va kuma swi va tikela ku rherha endlelo ra ku va kona ka rixaka hi ndlela leyi nga fanela.
Vamasipala vo tala va endla pulani ya vona ya swa timali hi ku twisisa, vonelo leri nga kongomisiwangiki eka vulavisisi bya tshamelo (hakanyingi va lahlekile hi nawunyana wa xifundzankulu lowu nga hlawula vundzeni bya vulavisisi hinkwabyo) leri a ri nga pfuni hi ku twisisa swa matimba leswi nga eka xifundza xexo.
Vapulani vo tala va kuma swi tika ku tirhisa mbuyelo wa vulavisisi lebyi nga ndzeni na vulavisisi bya swilaveko leswi nga ndzeni.
Ku hava masipala loyi a nga kota ku tirhisa matshalatshala yo tshaha Nhluvukiso, ku endla nhlawulo wa matshalatshala, ku landzelerisa swilo kahle,na ku hlamula swivutiso swa leswaku hikokwalaho ka yini.
Ti-IDP a ti na matimba ngopfu yo letela ku sungula naswona ma le kule na ku va xitirho xa vufambisi.
Minthlonthlo yo tala hi lemintshwa. Vuleteri na sisiteme yo seketela a swi nga si va kona. Buku ya IDP, leyi nga pfuna ku vamasipala ku tirhisana na minthlonthlo leyintshwa hi switepe leswi nga hlamuseriwa, hi vonelo ra switirho, leswi nga hetelela swi hlanga-hlanganile. Yi kale yi nthlonthla vonelo ra muchini leri alanaka na endlelo ra ku burisana ra matshalatshala ra timhaka ta ntiyiso na tindlela leti nga fanela na tindlela to tirha hi swona.
Hi ku komisa: Vamasipala vo tala na vatirhi va vona vo pulana a va si kuma tindlela to tirha hi minthlonthlo leyintshwa yo hlanganisa mavonelo yo va kona, ku pulana projeke ya matshalatshala na ku yi sungula. SWIKOMBEKISO SWA vuleteri lebyi nga kona a swi nyikanga nhlamulo leyi nga fanela eka xivutiso lexi xo tika.
MILAWU YA VONELO RO PULANA
Hi ku tirhisana na WPLG na MSA, vonelo ra IDP ri fanele ku landzelela maendlelo ya milawu lama landzelaka;
IDP yi fanele ku kombeta swilaveko swa nandzeriso/swiphiqo swa masipala na vaaki va vona.
Switirhisiwa leswi nga kona swi fanele ku tirhisiwa hi ndlela ya nkongomelo.
Pulani yi fanele ku va ya matshalatshala, hi leswaku yi fanele ku landzelela endlelo ra nhlawulo lowu nga tivisiwa na ku lava swintshunxo swa nxavo wa le henhla leswi nga ni matimba ya le henhla.
iv. IDP yi fanele ku va ni masungulo, hi leswaku yi fanele ku kongomisa ngopfu eka tibajete, tipulani ta bindzu, swiboho swa matirhiselo ya misava, na swin?wana na swin?wana.
Hi ku komisa: endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri fanele ku nyikana hi foramu yo kuma, ku burisana na ku ntshunxa timhaka ta ntiyiso eka masipala (leti nga vaka to twisa ku vava eka masipala hinkwavo, na timhaka to karhi ta vaaki na lava swi va khumbhaka) eka xiyimo xa nhlamuselo lexi lavaka nxavo wa ntiyiso lowu pfunaka ku fambisa endlelo ro sungula handle ko onha nkarhi.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HLAMULA XIVUTISO XA HIKOKWALAHO KA YINI
A hi ntirho wa SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku nyikana hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa maendlelo ku pfuna hi ku hlamula xivutiso xa hikokwalaho ka yini hi vundzeni. Leswi swi ta endliwa eka xiletelo xa 3. Hambi swi ri tano ku na swivutiso swin?wana leswi fambelanaka na maendlelo lama faneleke ku tsundzukiwa tani hi timhaka ta tsalwa, naswona swi fanele ku endliwa eka xiphemu lexi.
Vonelo ra ku va kona
Ku ka masipala eka vamasipala lavakulu (lava nga ni 100 000 wa vanhu) a wu swi koti ku va kona eka tinhlengeletano ta rixaka, kambe va lava ku va kona loku nga vumbiwa ni tindlela to va kona (vona xiyenge xa 8).
Vulavisisi
Leswi a swi fanelanga ku vula lewaku ku hlengeleta mahungu ka tinxaka hinkwato. Swi fanele ku kongoma eka timhaka ta nandzeriso na ku pfuna u hlamusela swivangelo na matimba ya timhaka leti. Leswi swi lava ku cinciwa ka milawunyana yo tala ya xifundzankulu.
Vulavisisi lebyi nga vekiwa na ku tivisa swiphiqo swa ku va kona/swilaveko/timhaka
Maendlelo lama ma fanele ku tivisana. N?wangulano wa ku va kona ni vaaki kumbe lava swi va khumbaka swi fanele ku tirhisana na tinomboro na ntiyiso, kasi timhaka ta nandzeriso leti humaka eka endlelo ro va kona ti fanele ku va tinhlokomhaka ta vulavisisi byo enta.
Endlelo ro fikelela swikongomelo na matshalatshala ya timhaka ta nandzeriso ti fanele ku pfumelela endlelo ra mbulavulo wo hambana-hambana hi matshalatshala hi tindlela to tirha hi timhaka leti. Yi endliwile ku va endlelo ro burisana hi matshalatshala man?wana, hi ku tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na xivumbeko xa tshamelo.
v. Ku sungula ku dyondzisa
Loko ku ve maendlelo ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ku pfuna ku hatlisisa na ku antswisa ku hangalasa, loko va fanele ku tivisa tibajete, tipulani ta bindzu, vufambisi bya matirhiselo ya misava na vayimeri va minongonoko, va fanele ku kongomisa ku pfumelela nhlayelo wa nxavo, tatisa leswi faneleke ku kumiwa na swiboho swa tindhawu. Leswi swi lava swiboho eka swa, xikombiso, swiyimo swa thekiniloji na mintshaho. Pulani ya xitekiniki ya projeke yi fanele ku va eka xiyimo lexi nga hetiseka, xiphemu xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, kuri yi va xiphemu xa sisiteme ya vufambisi bya masipala. Leswi swi vula leswaku IDP yi fanele ku:
ku katsa xivumbeko lexi bohaka lexi nga vumbaka swiboho swa vufambisi bya misava ku va ka xihatla na ku letela swiboho swo hlayisa mali eka vahlayisi va phurayivhete na va vanhu hinkwavo;
katsa misusumeto ya projeke leyi nga ringanela nhlamuselo ku pfumelela vulavisisi lebyi tirhekaka na lebyi amukelaka mali yo huma eka tindhawu ta swa timali;
ku katsa minongonoko yo antswisa ikhonomi na ku nghenisa mali hi ku kongoma ku sungula tindlela leti kokaka mahlo ta ndhawu/mbangu wa mapatu ku endlela ikhonomi;
ku katsa leswi nga kongomiwa na leswi kombaka ku vonakala na vutihlamuleri bya huvo ya le kusuhi na ku va kona ka sisiteme ya vufambisi bya masipala; na ku lunghisela xinghana xa masipala, ku katsa xinghana xa vaaki, hi ku katsa vaaki na lava swi va khumbhaka eku tshaheni na ku endla endlelo ro endla swiboho swa tiprojeke ta nkoka ta muganga.
KU VA KONA KA RIXAKA EKA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA NAWU
Vumbiwa ri vula leswaku xikongomelo xin?we xa vamasipala i ku ?khutaza ku va kona ka vaaki eka timhaka ta mfumo wa muganga wa le kusuhi.?
WPLG yi tshikelela mhaka ya ku va kona ka rixaka (ku nga ri ntsena ku pulana ka masipala). Ku ya hi nhlamuselo ya ku ri va nga fikelela njhani ku va kona ka rixaka na ntirho lowu faneleke ku endliwa hi mfumo ku tiyisisa ku va kona ka vaaki eku vumbeni tsalwa na ku tshaha minongonoko ya masipala, na ku sungula na ku kambela minongonoko leyi. Ku va kona ka rixaka ku endleriwile ku antswisa demokhrasi ya le kusuhi. Loko WPLG yi tshikelela leswaku vamasipala hi bya vona va fanele ku kurisa matshalatshala lama nga fanela na endlelo ra muchini ku tiyisisa ku va kona, tindlela tin?wana ta ku ri swi nga nyikiwa njhani, swo fana na:
tiforamu ta vumbelo leri nga rherhiwa (ngopfu-ngopfu eka swiyimo swa swivono na timhaka to karhi ta matsalwa, kuri na matsalwa yo tala);
ku va kona ka lava swi va khumbhaka lava nga vumbiwa eka komiti ya huvo (ngopfu-ngopfu eka timhaka ta komiti yo pfa yi khomile);
ku va kona ka vulavisisi bya migingiriko, hi ku kongomisa eka ntlawa wo karhi (ku endlela ku eneta ka timhaka to karhi); na ku vumbiwa ka mintlawa (ngopfu-ngopfu exikarhi ka vanhu eka swifundza leswi nga vekiwa).
Ku na SWIKOMBEKISO SWA vuleteri leyi kombaka switsundzuxo leswi. Xo sungula, ku va kona ku fanele ku va endlelo leri nga vumbiwa kuri na endlelo ra tinhlengeletano ta rixaka hinkwaro. Xa vumbirhi, ku va kona ka rixaka ku fanele ku languta eka endlelo ro karhi, kutani a swi ringani hi matirhiselo eka swivandla hinkwaswo swa vufambisi bya masipala.
Mfumo wa muganga wa le kusuhi a wu yimeriwanga ku kuma tindlela to vumba ku va kona, kambe ku va ni matimba eku khutazeni na ku antswisa ku va kona, ngopfu-ngopfu loko swi fika eka ku va kona ka mintlawa na vavasati lava nga endleleni.
Loko MSA yi hlamusela masipala tani hi ?vundzeni bya vatirhi?leyi nga endliwa hi ?swivumbeko, Mitirho na vufambisi?, kambe na loko ?vaaki, vatshami na vahakeri va tirheyiti?, yi hambanisa kahle exikarhi ka Mitirho na vutihlamuleri bya ?swivumbeko leswi fumaka?(leswi endlaka vumunhu bya le tlhelo bya nawu), na vaaki, vatshami na vahakeri va tirheyiti.
Xiyenge xa ku va kona ka rixaka xa MSA xi leteriwa hi nawu lowu yimelaka mfumo kuri va khuthaziwa hi sisiteme ya mfumo wa ku va kona. Ku va kona ka endlelo ro endla swiboho ra masipala ku tiyisisa vaaki va kahle, vatshami na vahakeri va tirheyiti. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi tshikeleriwa tani hi xivandla xa ku va kona ka rixaka.
Swiboho leswi nga fanela swa endlelo ra muchini, maendlelo na tindlela ta ku va kona ka rixaka ku sukeriwe masipala. Maendlelo ya ku va kona loku nga hlawuriwa i ku amukeriwa, ku endla na ku tsundzuka xikombelo na swivilelo na tinhlengeletano ta huvo ya rixaka. Ku hava tindlela leti nga hlawuriwa ta ku va kona eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Vamasipala va komberiwa ku aka matshamelo ya ku va kona ka rixaka na, ku va khutaza. Xitirho lexi nga hlawuriwa xo tlakusa ku va kona ka rixaka, i ku hangalasa mahungu ya endlelo ra muchini na timhaka ta ku va kona ka rixaka, hi timhaka ta timfanelo na Mitirho ya vatshami na timhaka ta mfumo wa masipala.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Ku tshika swiboho eka tindlela ta ku va kona ka masipala un?wana na un?wana hi mbuyelo wa:
switayili swo hambana-hambana swa demokhrasi hi mikatsano yo hangalaka ya vuyimeri bya ximfumo na ku va kona ka mfumo etikweni;
ku pfumala ku pfuniwa na ku hlangana nhloko ethlelweni ra vamasipala vo tala, lava kumaka swi va tikela ku kumisisa tindlela leti nga fanela hi voxe; na ku alela vaaki timfanelo to va kona, hi ku sivela ku seta swiyimo swa swilaveko leswi hlamuselaka mfanelo leyo.
Maendlelo yo tala ya ku va kona eka xiphemu xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ti vumbiwile hi ndlela leyi nga fambelaniki na milawu leyi nga vuriwa eka WPLG na MSA.
MILAWU YA KU VA KONA KA RIXAKA
Huvo leyi nga hlawuriwa i xiboho lexi nga hetiseka xa foramu yo endla swiboho hi ti-IDP. Ntirho wa ku va kona wa demokhrasi i ku tivisa, ku pfumelelana na ku vulavula hi swiboho sweswo, hi nkarhi wo pulana/endlelo ro endla swiboho.
Ku va kona ka rixaka ku fanele ku va ka xindzhawu leswaku va ta tiyisisa leswaku vatshami va tiko va na timfanelo to ringana ku va kona. Ku va kona ka ndhawu swi vula:
ku seta swilaveko leswi nga hlamuseleka swa maendlelo ya ku va kona loku tirhaka eka vamasipala hinkwavo hi ku ndlela ya milawunyana, na ku nyikana hi xivumbeko xa nawu lowu tiviwaka.
Ku va kona loku nga vumbiwa: Vamasipala vo tala lavantshwa i vakulu ku ya hi sayizi ya rixaka na xifundza ku pfumelela ku va kona loku kongomeke vunyingi bya vanhu eka pulani leyikulu. Ku va kona eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, swi lava milawu leyi nga hlantsweka na tindlela leti nga kongomiwa leti vulaka leswaku i mani a faneleke ku tivisiwa, a yimerile mani, hi mhaka yihi, hi huvo yihi, hi ntikelo wihi.
iv. Ku hangalaka: Ndlela leyi ku va kona ka rixaka ku nga vekiwa eka ndhawu naswona yi vumbiwile yi fanele ku nyikana hi ndhawu leyi nga ringanela ku hangalasa, hi leswaku ku endlela switayili swo hambana-hambana swa ku va kona na ndhavuko. Kasi ku fanele ku va na xivumbeko xo fana no endla ku va kona ka ndhawu etikweni, xivumbeko lexi xi fanele ku nava ngopfu ku cinca ndhawu leyi faneleke ku endliwa hi swifundzankulu na vamasipala.
v. Ku tlakusiwa ka ku va kona ka rixaka hi mfumo wa masipala ku fanele ku vuriwa exikarhi ka:
ku vumba matshamelo ya ku va kona ka rixaka, leswi ku nga xiboho eka vamasipala hinkwavo (hi ku tirhisana na MSA), na
Ku khutaza ku va kona ka rixaka, loku faneleke ku endliwa hi mintlawa leyi pfumalaka na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati ku ya hi matshamelo na ntikelo eka masipala.
MITIRHO NA VUNDZENI BYA KU VA KONA KA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Ku va kona ka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukisoi win?we wa tiarena to tala ta ku va kona ka nkatsakanyo exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki. Tindlela tin?wana to tiyisisa ku va kona ka mfumo wa muganga i:
ku nyika vanhu nhlawulo exikarhi ka switirho;
tindlela ta vaaki na vatirhi to hangalasa ntirho na vufambisi bya rixaka;
xinghana exikarhi ka vaaki/huvo ya lava swi va khumbhaka na milawu yo sungula tiprojeke; na ku nyika vaaki mfanelo ya kungu na ku vilela na ku sindzisa mfumo wa masipala ku hlamula.
Ku va kona ka Nhluvukiso wa ti-IDP ta masipala ti fanele ku voniwa eka thlelo ro anama. Yi pfuna ku endla Mitirho ya mune leyikulu:
Va lava ku kombiwa: ku tiyisisa swilaveko swa vanhu na swiphiqo swi fanele ku tsundzukiwa.
Mfanelo wa swintshunxo: ku tirhisa vutivi leswaku vaaki va le mugangeni vatshami leswaku va ta kota ku fikelela swintshunxo leswi nga fanela.
Ku va vinyi va vaaki: ku kucetela vaaki na vatshami na switirhisiwa, na ku khutaza ntirhisano na xinghana exikarhi ka mfumo wa masipala na vaaki ku sungula na vuhlayisi.
iv. Ku nyika matimba: ku endla vupulani bya katsakanya Nhluvukiso yi va mhaka ya rixaka yo pfumelelana hi leswi tsakisaka, ku kuma ndlela yo khomelana na ndhawu yo fana na, ku vumba ku vonakala na vutihlamuleri bya mfumo wa muganga wa le kusuhi ku ya eka vaaki muganga va le mugangeni.
Mitirho leyi yi fanele ku kucetela nhlawulo wa tindlela leti nga fanela na endlelo ra muchini ra ku va kona ka rixaka.
SWITIRHO, TINDLELA NA ENDLELO RA MUCHINI RA NDZHAWU NA ENDLELO NA VUMBELO RA KU VA KONA KA RIXAKA
Ku va kona ka vumbelo ri vekiwe kule ku ya hi laha timfanelo tin?wana eka endlelo ro pulana. Loko malunghiselelo ya huvo ma nga hambana ku ya hi swifundza, swilaveko leswi landzelaka swi nga langutiwa.
Tikomiti ta tiwadi i xivumbeko xa huvo lexi eka xona vaaki eka xifundza xa misava ku va kona eka endlelo ro pulana.
Tihuvo ta lava swi va khumbhaka leti yimelaka rihanyo, ikhonomi, vununa na vusati kumbe leswi tsakisaka swa mbangu va fanele ku tsarisa tani hi ?huvo ya lava swi va khumbhaka? (eka xiyimo xa masipala) leyi eka swona va nga vaka kona eka endlelo ro pulana.
Huvo na mutshami wa xitulu xa komiti ya IDP va fanele ku tiyisisa leswaku mintlawa yin?wana leyi nga fanela tindlela tin?wana ta hinkwavo ti nyikiwa nkarhi wo yimeriwa. Mintlawa leyi nga rherhiwanga kahle yi fanele ku yimeriwa hi ?Magqwetankulu?(xikombiso vatirhi va rixaka, ti-NGO, vanhu lava tirhaka lava nga endla tidyondzo ta mintlawa yo tano, na swin?wana na swin?wana).
iv. Tikomiti ta tiwadi na huvo ya lava swi va khumbhaka va fanele ku ?yimeriwa hi foramu ya IDP?leyi nga ta endla ntwanano exikarhi ka mfumo wa masipala na rixaka. Vuyimeri bya foramu ya IDP byi fanele ku va hi laha ku nga heriki leyi fambisaka vukamberi bya ku va kona hi nkarhi wo sungula IDP. Tinhlengeletano ta foramu ya IDP ti fanele ku ngheneriwa hiswirho swa komiti ya IDP na tikhanselara.
v. Tikomiti ta IDP na tiprojeke /minongonoko ya vona ya xitekiniki kumbe mintlawa leyi tirhaka va nga katsa vayimeri vo huma eka komiti ya wadi na lava swi va khumbhaka kumbe vatirhi vo huma eka rixaka loko masipala a tsundzuka leswaku swa fanela. Vuyimeri byo tano byi nga va bya ku nga herikilaha swirho swa komiti va nga ta rhambiwa eka timhaka to pfa u khomile.
Eka vamasipala va nkhetekanyo wa A na C wa vamasipala, malunghiselelo yo hambana-hambana ya ndhawu ma ta tirhisiwa. Kasi swifundza leswi nga eka endlelo ro va kona ka huvo ya le kusuhi eka xifundza xexo xa nawu eka xiyimo xa methiropholithehe.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TSHAMELO RA KU VA KONA KA RIXAKA
MSA yi lava masipala a hangalasa mahungu ya maendlelo na tindlela ta makungu lama nga ya nkoka. Ku hundzula swilaveko leswi eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi vula leswaku masipala un?wana na un?wana u fanele ku landzelela endlelo leri.
Vaaki va fanele ku tivisiwa hi endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hinkwaro, na timhaka ta rixaka leti fambelanaka na endlelo hi ku:
tivisa rixakamidiya lowu nga fanela ku kunguhata ?vupulani byo tirha?; na tikomiti ta tiwadi na tihuvo ta lava swi va khumbhaka.
Tikhanselara ti ta tivisa vaaki lava nga eka tiwadi ta vona hi ku vitana nhlengeletano ya wadi.
Foramu ya vuyimeri ya IDP yi fanele ku va eka xiteji xin?we xa endlelo.
iv. Vayimeri va vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku nyikana nkarhi wo ringanela (2-4 ya mavhiki) ku fambisa nhlengeletano kumbe chapu ni mintlawa, vaaki kumbe huvo leyi va yi yimelaka, mhaka yi nga si vulavuriwa hi foramu ya vuyimeri ya IDP. Leswi i ku nyika nkarhi eka vayimeri lava nga siyiwa endzhaku ku va kona, kambe a yi katsi mfumo wa masipala eka vaaki kumbe xiyimo xa lava swi va khumbhaka eka chapu.
v. Matsalwa lama nga tshahiwa ma fanele ku fikeleriwa hi muaki un?wana na un?wana, munhu u?wana na un?wana u na mfanelo yo yisa swivulavulo leswi tsariweke. Ku fanele ku va na nkarhi wo ringana mavhiki ya mune kuri tikomiti ta tiwadi, lava swi va khumbhaka na lava swi tsakelaka na vaaki kuri va vulavula hi ntshaho wa tsalwa eka rixaka, na ku vulavula hi swona vuyimeri bya foramu ya IDP byi nga si vulavula hi tsalwa rero.
vi. Komiti ya IDP yi fanele ku tivisa tikomiti ta tiwadi na tihuvo ta lava swi va khumbhaka hi ndlela yo endla swivulavulo, kumbe eka swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini va nga tsundzukiwanga hi Foramu ya Vuyimeri ya IDP, ntshaho wu nga si yisiwa eka huvo vii. Tinhlengeletano ta huvo endzhaku ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ti fanele ku va ta rixaka.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA KU KHUTAZA KU VA KONA KA RIXAKA
Mfumo wa masipala, hi ku landzelela ti-IDP ta vona na tikhanselara, ti fanele ku tirhisa tindlela hinkwato hi tindlela leti nga fanela, ku tlula ku vumba matshamelo lama nga fanela, ku khutaza ku va kona ka rixaka. Hikuva yi ta va ku lwa ka vamasipala vo tala ku nyikana hi tshamelo leri nga kotekaka, na ku tiyisisa ku va kona ka vatlangi vakulu vo huma eka masipala, kutani leswi ku va kona ku nga mfanelo ku nga ri ntirho wa vaaki, vuswikoti byo khutaza rixaka ku va kona eka xiyimo xa vaaki swi ta pimiwa hakanyingi.
Ku khutaza ko gingirika ku fanele ku kongoma eka mintlawa leyi nga ti twisisiki leyi nga riki na matimba yo hangalasa leswi va tsakisaka eka rixaka hinkwaro. Leswi swi vula mintlawa ya lava pfumalaka swo dya, kumbe vavasati, kumbe mintlawa ya malembe yo karhi (lavantshwa, swisiwana, vadyuhari). Masipala u fanele ku tivisa mintlawa na ku tivisa tindlela leti nga fanela to tiyisisa vuyimeri bya vona eka Foramu ya vuyimeri ya IDP.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO KONGOMANA NA KU VA KONA KA RIXAKA
Ku va kona ka rixaka a swi ringani na ku va swi fambelana na xiteji xin?wana na xin?wana xo pulana, na kungu ra tindlela hinkwato ta ku va kona ta ringana eka xitepe xin?wana na xin?wana. Ku hunguta nxavo wa ku va kona, ku sivela ku karhala, na ku ku vona ntshikelelo wa ku va kona, tindlela ta ku va kona ti ta hambana ku ya hi switeji. Mintila leyi landzelaka ya vuleteri yi nga pfuna masipala ku ehleketa hi switirho leswi nga fanela swa switepe swa ntiyiso:
Ntikiso wa le henhla: ku katsiwa ka vaaki, lava swi va khumbhaka, vaaki, vatirhisi na vatirhi-kuloni
Ntikelo wa le xikarhi: ku va kona ka vayimeri va foramu ya masipala ya IDP
Ntikelo wa le hansi: Tikomiti ta xitekiniki na vayimeri lava nga hlawuriwa va rixaka.
TISISITEME TO SEKETELA PULANI YA MASIPALA
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Ku na ku hambanisa ko hlantsweka exikarhi ka Mitirho na vutihlamuleri ku ya hi xiphemu xin?wana na xin?wana xa mfumo, hi vuxona, ku va xiphemu xa sisiteme ya mfumo leyi nga na vutihlamuleri lebyi nga avanyisiwa, na Mitirho yo seketela ya mfumo wa tiko na wa xifundzankuluku ya eka mfumo wa muganga, lowu ku nga ku pfuna mfumo wa muganga wa le kusuhi ku hetisisa Mitirho ya vona kahle. Loko vutihlamuleri byi aviwa eka sisiteme ya mfumo wo tirhisana ma lehile ku ya hi ntumbuluko, vutihlamuleri byo seketela byi nga va bya nkarhinyana.
Ku ya hi vumbiwa, mfumo wa tiko na wa xifundzankulu yi fanele ku seketela na ku tiyisa ntikelo wa vamasipala ku fambisa timhaka ta vona, ku humesa matimba ya vona na ku endla Mitirho ya vona.
WPLG yi vula leswaku matimba ya vumbiwa na ku tivisa Mitirho ya mfumo wa tiko na wa xifundzankulu. Loko mfumo wa tiko wu fanele ku sungula xivumbeko xa hinkwavo ra ntikelo wa masipala wo aka na ku seketela, mfumo wa xifundzankulu wu fanele ku nyikana hi xivumbeko xa ntikelo wo aka eka xifundzankulu, lowu tsundzukaka swilaveko swo hambana-hambana swa vamasipala, na ku tiyisisa leswaku ku akana ku va kona. Vuleteri bya xifundzankulu byi fanele ku sunguriwa. Ku pfuna hi ti-IDP ta vamasipala i ntirho wun?wana wa ku endla xikongomelo lowu nga vuriwa eka WPLG. Mifumo ya xifundzankulu yi yimeriwile ku hetisisa ntirho wa ku nyikana hi ku pfuniwa na ku aka vamasipala va le mugangeni. Leswi swi vula leswaku vuseketeri bya xitekiniki eka xifundza xo pulana.
MSA yi vula leswaku yi vulavula ntsena hi ndlela yo seketela xifundzankulu eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, handle ko nyikana hi timhaka to tala.
Swiphemu hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku va ni vutihlamuleri byo aka vuseketeri eka masipala wa le kusuhi. Kasi ntirho wa mfumo wa tiko i ku nyikana hi xivumbeko xo seketela, swifundzankulu na swifundza swi yimeriwile ku va katsakanyiwile eku akeni ntikelo. Ku hangalasa Mitirho exikarhi ka swifundzamkulu na swifundza a swi tivisiwanga.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Sisiteme ya ku seketela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a yi tirhisani na swilaveko swo seketela vamasipala hinkwavo va nkhetekanyo lava va nga fikeleli pulani ya xiprofexinali. Kumbe vuseketeri bya tiko (byo fana na ku nyika SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na tibuku), kumbe vuseketeri bya xifundzankulu (tani hi ku nyikana hi nawu, ku kunguhata vuleteri na ku cinca tichapu, na ku nyikana hi vuleteri bya huvo) byi sivile xivandla eku pulaneni na vuswikoti byo letela eka xiyimo xa le kusuhi. A ku ri xihoxo xa leswaku vafambisi va masipala va nga pfumeleriwa ku endla ntirho wa vapulani na valeteri hi ku nyikana hi buku na khoso ya manghenelo. Vafambisi va masipala, a va nga ri na nkarhi wo teka ntirho lowu wo pulana eka tinwheti to karhi. Xivandla xo seketela a ku ri lexi nga siviwa hi vatirhi. Xintshunxo lexi xi vile xo ka xi nga ringanelangiki hakanyingi, hi swivangelo swimbirhi leswi landzelaka:
Vatirhi lava a va tala ku tirha vonelo ro prodakti ku ri na ra vuseketeri na ku akana. Ku katsa kwalaho vamasipala vo tala lava nga nyika ntirho lowu eka vatirhi lava va lavile tsalwa leri a ri ta va nyika mpfumelelo wo huma eka MEC, hikokwalaho va tata swilaveko swa nawu.
Vatirhi vo tala va muxaka lowu a va ri na vutivi bya doropa ra muxaka wunwana. A va nga tivi tivi pulani ya ku va kona, kumbe ka pulani ya projeke na matshalatshala. Vuseketeri hakanyingi a byi nga ringanelangaeka swilaveko leswintshwa swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Ku hava ni wun?we wa tisisiteme to seketela a nga endla ntirho wa maendlelo ya vuleteri bya profexinali eka mufambisi wa masipala hi nkarhi wa endlelo ro pulana na ntshaho.
MILAWU YA SISITEME YO SEKETELA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Tikhomphonente timbirhi ta sisiteme to pulana na ku seketela vufambisi ti fanele ku tiviwa:
Xikongomelo xa huvo ya ku seketela rixaka ku fana na mali, vuleteri bya tsalwa, mahungu yo fambelana na tsalwa, vukamberi na vufambisi. Muxaka lowu wa vuseketeri wu fanele ku nyikiwa ndlela yo hangalasa hi vayimeri lava swi va khumbhaka.
Mitirho ya xiprofexinali yo fana na vuleteri bya maendlelo, vuleteri, matsalwa, tisavheyi, tidyondzo ta vulavisisi, na swin?wana na swin?wana. Mitirho leyi yi nga endliwa hi vatirhi va rixaka kumbe va phurayivhete, ku ya hi ntikelo wo nyikana hi ntirho lowu nga fanela. Va fanele ku nyikiwa ntsena ku ya hi loko vanhu va swi lava.
Hi ku tirhisana na mpimo wa nkarhi i swa nkoka ku hambanisa exikarhi ka swilaveko swo seketela swa nkarhinyana na swa nkarhi hinkwawo:
Vuseketeri bya nkarhinyana i byo pfuna. Byi fanele ku nyikiwa ku tatisa vatlangi eku hetisiseni Mitirho ya vona na vutihlamuleri hi ku tirhisana na swilaveko leswintshwa.
Vuseketeri byo ka byi nga heli hakanyingi i ku nyikana hi ntirho wa mfumo i ku va ni vutihlamuleri bya xipolotiki handle ka ku kota ku endla hi voxe hikokwalaho ka ku pfumala xikeyili xa ikhonomi.
iv. Vuseketeri bya profexinali byi fanele ku fambisiwa hi vamasipala. A va fanelanga ku teka ntirho wa mufambisi wa masipala. Tani hi leswi mufambisi wa masipala a nga ta ka a nga endli ntirho wa vapulani (kambe va nga fambisa vapulani), vapulani a va fanelanga ku endla ntirho wa mufambisi wa IDP.
v. Nawu wa ku hunguta: tisisiteme ta vuseketeri ti fanele ku va kusuhi na xiphemu xa muganga. Leswi nga ta endliwa a swi fanelanga ku endliwa eka xiyimo xa le henhla. Leswi nga ta endliwa kahle hi vatirhi lava nga kona a swi fanelanga ku endliwa hi vanyiki va ntirho lavantshwa. Vuswikoti bya sisiteme ya vuseketeri bya masipala va fanele ku, va va eka xiyimo xa le kusuhi xa mfumo. Tisisiteme letintshwa ti fanele ku siviwa hi vaseketeri va swivanda, kambe va nga aleli vuseketeri lebyi nga kona bya ntirho.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA SISITEME YO SEKETELA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Ntirho wa mfumo wa tiko eku seketeleni pulani ya masipala (handle ka ku seta xivumbeko na SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na milawu) i:
ku nyika sete ya switirho swo pulana kumbe maendlelo;
ku endlela ku andlala xivumbeko xa nawu wo letela vuleteri bya minongonoko na Nhluvukiso wa dyondzo;
ku katsa eka pulani ya nxavo ku pfuna ku kuma sisiteme ya tiko hinkwaro leyi nga sunguriwa;
ku kambela ku pulana na ku sungula endlelo; na ku nyikana hi nkarhi wo cinca miehleketo eka ku pulana na vutivi.
Ntirho wo seketela (handle ka Mitirho ya vona eka sisiteme yo pulana) ya mfumo wa xifundzankulu i:
ku nyikana hi vuleteri byo enta bya endlelo ro pulana;
ku nyikana hi mbuyelo wa maendlelo na tiaspekte ta IDP;
ku katsa eka nxavo wo pulana;
ku rherha tindlela to dyondza exikarhi ka masipala;
ku tiyisisa mfikelelo lowu nga fanela nongonoko wa ku letela; na ku kambela endlelo ro pulana na ku sungula.
iii Tihuvo ta xifundza ti fanele ku seketela masipala wa le kusuhi hi tindlela to ringanela to pulana hi:
ku nyikana hi mfikelelo wo pulana na vufambisi lebyi fambelanaka na mahungu;
ku nyikana hi maendlelo ya vuleteri bya masipala wa le kusuhi hi nkarhi wa dyondzoya endlelo ro pulana (xikombiso hi tichapu leti nga hlanganisiwa ni vamasipala va le mugangeni ku endlela vundzeni bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso);
ku letela vamasipala na tikhanselara hi ku fambisa endlelo hi ku ?dyondza hi ku endla?, ku hlanganisa vamasipala ku endla Mitirho leyi nga fanela, mahungu na vuleteri; na ku nyikana hi nkarhi wo avelana hi miehleketo na vutivi na ku endla switepe swin?wana hi tichapu to hlanganeriwa.
iv. Sekitara ya phurayivhete (vatirhi va le handle, ti-NGO) ti nga tirhisiwa hi ku pulana loku fambelanaka na Mitirho leyi nga khumbhiki vutihlamuleri bya vufambisi bya muganga na leswi lavaka vutivi byo karhi naswona byi nga humesiwa hi ku olova:
ti-NGO ti nga tirhisiwa ku pfuna vaaki na lava pfumalaka, mintlawa leyi nga ti tiviki ku va kona eka endlelo hi ku sungula vuyimeri na matshalatshala.
Vatirhi va phurayivhete va nga tirhisiwa, ngopfu-ngopfu, eka timhaka leti fambelanaka na ku katsa (xikombiso tidyondzo ta xitekiniki, tisavheyi, vulavisisi bya ntikelo bya mbangu, mepe na GIS)
Vuleteri byo pulana tichapu na tinhlengeletano byi lava vutivi byo hlawuleka. Valeteri lava tivaka va kala naswona va nga thoriwa va huma eka ti-NGO, sekitara ya phurayivhete kumbe eka mfumo
Ndzawulo ya mfumo ya xifundzankulu na mfumo wa le kusuhi yi le ka endlelo ro sungula ?sisiteme ya vuseketeri yo sungula vufambisi na ku pulana?(PIMSS) leyi fambelanaka na swikombekiso leswi swa vuleteri.
Ku hangalasa Mitirho eka sisiteme ya vuseketeri swi nga pfuna vatlangi hinkwavo lava nga katsiwa ku tivisa matimba ya vona na vutihlamileri. Ku na ku tala, ku fanele ku va ni ku olova mayelana na xiyimo xa le kusuhi, ku nga va na mphikizano exikarhi ka tinxaka to hambana-hambana ta vanyiki va ntirho.
VUKAMBERI NA KU AMUKERIWA KA TI-IDP
II.I XIVUMBEKO LEXI NGA KONA RA NAWU
WPLG yi tshikelela nkoka wa ku tsongahata vamasipala hi mhaka ya tindlela to kurisa endlelo na mpfumelelo, hi ku vutisa endlelo ro pfumelela leri laviwaka hi DFA.
MSA yi lava ntsena ku nyikana hi khopi ya IDP, leyi faneleke ku amukeriwa hi huvo ya masipala, eka MEC wa mfumo wa muganga wa le kusuhi. Loko IDP yi nga fambisani na swilaveko swa nawu kumbe Nhluvukiso wa tipulani kumbe matshalatshala ya vamasipala van?wana kumbe swiphemu swin?wana swa mfumo. MEC a nga lava leswaku masipala a cinca pulani. Loko masipala a ala, MEC a nga thola komiti ya xihatla ku endla ntirho lowu. Loko komiti leyi yi sindzisa ku cinca, masipala u ta fanela hi ku cinca IDP.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Sisiteme ya xinghana xa mfumo na ntirho wa vayimeri va ntirho wa xifundzankulu na wa tiko eku sunguleni ti-IDP swi lava mfumo wa xifundzankulu na vayimeri lava nga fanela va mfumo wa tiko ku ri va va kona eka vukamberi na/kumbe ku amukela ti-IDP ku endlela ku ringanisa. Hikokwalaho, swi le kule na kuri i mani a faneleke ku va kona eka endlelo a alana na ndlela yihi ya IDP leyi faneleke ku endla mhaka yo twisiseka.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO KAMBELA /KU AMUKELA ENDLELO
I. Ti-IDP ti fanele ku amukeriwa hi huvo ya masipala ntsena.
II. Tihuvo ta swifundza ti fanele ku tiyisisa ku tirhisana ka tipulani ta muganga naswona ti fanele ku va munhu wa le xikarhi ka endlelo ro kuma ntirhisano na ku ringanisa exikarhi ka tipulani ta le kusuhi.
III. Ku tiyisisa ku tirha ka mfumo (tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka xiyenge xa 4), na ku kasta eka ku nava na ku anama ka vukamberi hi endlelo ra muchini, ti-IDP ti fanele ku yisiwa eka MEC wa xifundzankulu wa mfumo wa muganga eku kambeleni na ku nyika mbuyelo ku ya hi MSA.
IV. Ku kambela ku ya hi xiyimo xa xifundzankulu na mbuyelo swi fanele ku endliwa hi tindlela ta mune ta nkoka:
ku tirhisana na swilaveko swa nawu;
pulani ya xiprofexinali ya nkoka ya endlelo ro pulana na ku pfuna ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xitirho;
mbuyelo lowu kotekaka wa nsusumeto wa tiprojeke; na ku endla ku rhula ka tipulani eka xifundza hi kunavana ku ringanisa komiti leyi nga endliwa hi vayimeri va xifundzankulu, tikona mfumo wa muganga wa le kusuhi ku vulavula hi timhaka to fana na endlelo leri kotekaka ra tiprojeke na ku rhula na ku ringanisa.
V. MEC wa mfumo wa muganga wa le kusuhi u fanele ku sungula komiti ya ku ringanisa ya IDP leyi nga endliwa hi vayimeri va xifundzankulu, tiko na mfumo wa muganga wa le kusuhi ku vulavula hi timhaka to fambelana na muxaka wo tirheka wa tiprojeke na ku rhula na ku ringanisa.
XIYIMO XA NAWU XA TI-IDP
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA NAWU NA TSALWA
yi tivisa ku pulana na Nhluvukiso hinkwawo, na swiboho hinkwaswo ku ya hi pulani na Nhluvukiso, eka masipala;
boha vanhu hinkwavo (handle ka ku nga fambisani na nawu wa tiko kumbe wa xifundzankulu); na yi lava leswaku huvo ya masipala yi tirha hi ku fambisa timhaka ta yona hi ndlela yo fambelana na IDP.
Ngopfu-ngopfu, xivumbeko xa ndhawu leyi nga endzeni ka IDP xi huma eka tipulani leti nga endliwa hi Physical Planning Act,1991.
Swi le rivaleni leswaku MSB yi lava ku endla ti-IDP xitirho xa matimba xo letela migingiriko hinkwayo ya huvo ya masipala.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Xikongomelo xa MSA i ku nyikana hi mano yo tiya eka ti-IDP i ntirho wo tika ku wu endla. Tikhomphonente to tala to pulana a ti ringanelanga kahle ku ya nga bohiwa; van?wana va nga tirhisa ncinco wa tshamelo (xikombiso xivumbeko xa bajete, nkarhi lowuntshwa) wu nga boha hi thlelo ra nawu. Swilo swin?wana na mavonele ma pfumelela ti-IDP ku va na ntikelo ngopfu.
Ti-IDP ti rhangeriwile hi milawu, xivumbeko lexi kombaka endlelo ro endla swiboho eka masipala, ku katsa na ti-elemente to fana na:
bajete ya masipala na pulani ya bindzu;
bajete yo hlayisa mali ya sekitara/ndzawulo;
swiboho swa vufambisi bya misava; na tindlela to tlakusa ikhonomi.
Huvo ya masipala yi fanele ku va ni vutihlamuleri ku ya hi xipolotoki byo endla swiboho swa, na ku fambisa timhaka ta vona hi ku tirhisana na, IDP. Ntirho wa kona wu ta pimiwa ethlelo ka swikongomelo na leswi kombaka leswi nga longoloxiwa eka IDP.
Xivumbeko xa Nhluvukiso wa ndhawu, na IDP, swi ta boha ximfumo eku fambiseni matirhiselo ya misava hi ku fambelana na nawu lowuntshwa wo pulana lowu lunghisiwaka.
VANHU LAVA NGA PFUNAKA
VANHU VA NKOKA EKA TINDZAWULO
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Dayirekitara:
Vupulani bya Nhluvukiso na LED
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
KOMITI YA DDP YO KONDLETELA
Tani hi loko swi kombetiwile laha henhla, ku katsa ni swirho leswi landzelaka swo engetela:
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
NTLAWA WA RIXAKA LOWU ENDLAKA NTIRHO WA PIMSS
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
VITO
PROGRAMU
RIQINGHO
FEKISI
Pulani ya ta rihanyu
<fn>tso_Article_National Language Services_SISTEME YA VUPULANI B.txt</fn>
SISTEME YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
NDZULAMISO
VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
RITO RO RHANGA
Mfumo wa muganga wu endla ntirho lowukulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Nghingiriko wa ku hundzuluxa yo tumbuluxa vaMasipala vo hava xihlawuhlawu ku ya hi mihlovo ya vanhu naswona lava tirhisekaka i goza ra nghingiriko wa nkoka ku ya eka ku pfula tindlela to va mfumo wa muganga wu hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso.
Magoza ya nkoka ya nghingiriko lowu yo hundzuluxa a ya katsa leswi landzelaka:
ku nyika xivumbeko xa dokumente ya swinawana leswi swi twisisekaka no khutaza hi ku tirhisa Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
ndlela yo ava nakambe leyi nga byala vaMasipala lava tirhekaka; na ku nyikana xivumbeko xintshwa xa xinawu xa mfumo wa muganga hi ku endla ntirho wa ku sungula Nawu wa Swivumbeko swa ka Masipala na Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala.
Tani hi leswi mfumo wa muganga wu nga va na nhlawulo hi ra 5 wa N?wendzamhala hi 2000 xiphemu xa ku hundzuluxa xi fikile emakumu na sisteme ya mfumo wa muganga yi nga sungula ku tirha hi xiyimo xa lexi nga tiya.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i yin?wana ya switirhisiwa swa nkoka eka mfumo wa muganga ku kota ku fikelela ntirho wuntshwa wa wona lowo hluvukisa. Ku hambana hi tlhelo ra leswi vupulani byi swi endleke eka mikarhi leyi yi nga hundza, sweswi Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya Masipala, tani hi xiphemu xa sisteme ya vumbano bya vupulani na vuhangalasi. Nghingiriko wa IDP wu endleriwe ku fikelela swiboho swa timhaka to fana na bajete ya Masipala, vufambisi bya misava ya tiko, ku tlakusa nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku hundzuluxa tindhawu hi nghingiriko wa ku vulavurisana, ya nandzelerisano na nghingiriko wo twisiseka. Hambiswiritano, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso , a byi nga ta tivisa ntsena vufambisi bya Masipala, kambe byi fanele ku letela timhaka ta xihatla ta le ka swiphemu swin?wana swa hulumende, mabindzu lama pfunetaka hi swa mitirho, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete lava nga endzena ka xifundza xa Masipala.
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo wa muganga a ti vekile xandla eka ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya tona byi kale byi ya fikela eka ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka swiyimo swo tika. Xivumbeko xa xinawu lexi hetisekeke a xi nga si va kona. Vulawuri byo tala bya swa miganga (ngopfu-ngopfu Huvo ya Vuyimeri bya Vuhundzuluxi) a byi ri hava matimba yo fambisa nghingiriko lowu wa ku pulana. A ku ri hava nghingiriko lowu ringetiweke ku tirhisiwa ku pulana, naswona a ku ri hava sisteme ya ku pulana leyi nga twisisekaka ku ya hi programu. Hambi swi yimile hi ndlela yo tano, hinwavo lava a va ri eka IDP ya khale va dyondzile hi nghingiriko wa nkoka ya xiyimo xa le henhla. Kutani ku ni nhlayo leyintsongo ya vulawuri bya swa miganga leyi endleke swo vonakala ku va va sungula matirhelo yo pulana lama pfunetaka ku antswisa tiprojeke na tiprogramu.
Sweswi, ku nga nkarhi wa huvo yintshwa leya ha ku hlawuriwaka, sisteme leyi nga helela ya nseketelo yi le ku tirhisiweni eka nghingiriko wa IDP leyi ya ha taka:
Nhundzu leyintshwa ya swiletelo swa IDP, leyi nga lulamisiwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyika nghingiriko wa vufambisi bya vupulani ni vutirhisi lebyi ringetiweke hi matirhiselo yo khutaza. Swi katsa na tidyondzo leti nga dyondziwa eka nghingiriko lowu nga hundza wa IDP.
Ku na programu ya vuleteri bya tiko hinkwaro bya timinijere ta ka masipala, va-ofisiri va swa xitekiniki, tikhanselara na vativi va swa vupulani lebyi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sisteme ya tiko hinkwaro ya vuseketeri bya Masipala wa le kusuhi (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri bya provhinsi etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA, tindzawulo swifundzankulu swa mfumo wa muganga na programu ya tindzawulo ta tiko ti vile kona eka nghingiriko lowu nga tswala nhundzu leyintshwa ya swiletelo ya IDP. Hikokwalaho ndzi na ku tshemba leswaku, eku heteleleni nkandziyiso lowu wu ta va xiletelo lexi nga ta pfuna na swona wu ta nyika matimba eka n?wina hinkwenu lava nga katsiwa eka nghingiriko wa IDP leyi nga ta endla leswaku IDP yi va xitirhisiwa lexi nga ta langutana na swilaveko swa rihanyo na ikhonomi ya vaaki hi ntlhontlho.
SWILETELO EKA TIDOKUMENTE LETI SWI KATSA LESWI LANDZELAKA:
NONGONOKO
MANGHENELO: KU LULAMISA NGHINGIRIKO LOWU FANELEKE KU TIRHISIWA YA IDP
Xana ku fanele ku lulamisiwa yini?
Swilaveko swa nawu ku ya hi ku lulamisa nghingiriko lowu faneleke ku tirhisiwa ya IDP.
Phepha leri lavekaka: Nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko .
Nghingiriko wa ku lulamisa.
Vuleteri lebyi Nyikiwaka hi Dokumente leyi.
KU HANGALASIWA KA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI.
KU LULAMISELA SWA MATIRHELO.
MAENDLELO NA TINDLELA LETI FANELEKE KU LANDZELERIWA LESWAKU VANHU VA TIKO VA HOXA XANDLA.
KU VUMBA PROGRAMU LEYI NGA TA TIRHISIWA KU ENDLA NTIRHO.
MAENDLELO NA TINDLELA LETI FANELEKE KU LANDZELERIWA LESWAKU KU ENDLELA KU RINGANANA.
NAWU LOWU BOHAKA WA TIKO HINKWARO NA WA PROVHINSI NA SWILAVEKO SWA KU PULANA.
BAJETE YA NGHINGIRIKO WA KU PULANA LEYI FANELEKE KU LANDZELERIWA.
XIVUMBEKO .
XINAMAKETO XA 1
XINAMAKETO XA 2
Xiphemu xa 1: Ku langutisisa
Xiphemu xa 2: Tindlela
Xiphemu xa 3: Tiprojeke
Xiphemu xa 4: Ku hlangana
Xiphemu xa 5: Ku pfumeleriwa.
XINAMAKETO XA 3
VUXOKOXOKO BYO KOTA KU VULAVURISANA.
MANGHENELO: KU LULAMISELA NGHINGIRIKO WO ENDLA SWA IDP
Vuleteri bya II byi tiyimiserile ku pfuna vufambisi bya masipala ku kumisisa ku tilulamisela ku tirha eka nghingiriko wa IDP. Hikokwalaho i mhaka leyi khumbaka vupulani bya vupulani.
Xiyenge lexi xa manghenelo xi ku nyika:
nkomiso wa miehleketo ya ku lulamisela nghingiriko wa IDP, ku hlamusela leswi koxaka ku lulamisiwa na leswaku hikokwalaho ka yini (1.1);
ku andlariwa na nhlamuselo na swilaveko swa ku tilulamisela ka nawu (1.2);
nkomiso wa tidokumente (na leswi swi nga laha ndzeni ka tona ) lowu faneleke ku vumbiwa tani hi nghingiriko wa ku lulamisiwa (1.3)
swikombiso swin?wana swa ku kombisa leswaku nghingiriko wa vululamisi wu fanele ku va njhani emakumu ku tlhela ku xiyisisiwa leswi kumekaka laha ndzeni ka xiletelo lexi (Xiletelo xa II) leswi kombetaka leswaku xi ta ku rhangela njhani ku ya eka switepe swo hambana ? hambana swa vululamisi na mitirho leyi faneleke ku endliwa (1.5)
XANA I YINI LEXI XI FANELEKE HI KU LULAMISIWA?
Ku pfampfarhuta Pulani ya Vumbano wa Nhluvukiso swi lava ku pulana loku nga tekaka tin?hweti ta kaye ta ku lulamisela nghingiriko wa ku pulana hi ku katsa na vapfuni vo hlayanyana ku suka ehandle ku ya endzeni ka yindlu ya vaMasipala. Nghingiriko lowu yi lava ku lulamisiwa kahle yi tlhela yi lunghiseriwa. Yi lava xilo xo fana na pulani ya bindzu.
Mitirho ni vutihlamuleri swi fanele ku vekiwa erivaleni ka ha ri ni nkarhi naswona vapfuneti lava tirhaka va le ndzeni va fanele ku aviwa hi nghingiriko lowu faneleke.
Malunghiselelo ya ku lulamisa ya fanele ku sunguriwa naswona mianakanyo ehenhleni ka ku va eka xipano xa swirho, tikomiti na tiforamu ma fanele ku endliwa.
Programu leyi yi nga ta tshikelela eka vupulani bya migingiriko yi fanele ku lulamisiwa kahle, xipimelo xa nkarhi na swilaveko swa xipfuneto xa nghingiriko wa vupulani. Vuxokoxoko byo tano bya nghingiriko wa vupulani i bya nkoka swinene ku endla leswi faneleke na ku hlangana ni vaveki van?wana va xandla (ngopfu ? ngopfu exikarhi ka vaMasipala va muganga ni va xifundza).
Ku yingisa ko hlawuleka ku fanele ku anakanyiwa eka maendlelo lama faneleke hi ku tirhisiwa na tindlela leti faneleke ku landzeriwa ku endlela leswaku vaaki na vanhu lava va khumbekaka ku hoax xandla kumbe ku veka mbono ya vona hi nkarhi lowuya wa nghingiriko wa vupulani: Lava faneleke ku katsiwa leswaku va veka xandla kumbe mbono, lava faneleke ku byeriwa leswaku va fanele ku va kona eka xiteji xo karhi xa nghingiriko lowu wu endliwaka naswona njhani? Leswi swi fanele ku anakanyiwa nkarhi wa ha ri kona leswaku va ta tiva ku tivisa vanhu nkarhi wa ha ri kona na ku nyikana hi nkarhi lowu lavekaka leswaku va ta heta nkarhi wa ha ri kona.
Swo fana na leswi swi tiyisekile ni le ka maendlelo yo tirha hi wona na magoza lama ya tirhisiwaka ku lulamisa ndzingano ni swirho hinkwaswo leswi khumbekaka swa le handle tani hi vaMasipala van?wana, swifundza na swiphemu swin?wana swa mfumo. Migingiriko yo tano yo lulamisa ndzingano yi fanele ku anakanyiwa eka xiyimo xa lexi bohaka, hi ku landzelela xivumbeko lexi nga hlengenyeriwa ku endlela ndlela nghingiriko wa ku pulana lowu taka hi matlhelo hinkwawo loku ku koxaka vululamisi ka ha ri ni nkarhi.
Munhu u fanele ku tiyisisa leswaku tidokumente hinkwato leti ti lavekaka, leti ti faneleke ku tekeriwa enhlokweni eka mhaka leyi ya nghingiriko wa ku pulana ta tiveka naswona ta kumeka. Leswi swi vula na maphepha ya xinawu na vuleteri, ku pulana na maqhinga lama humaka eka xiphemu lexi xa Provhinsi na xa mfumo wa tiko na vanyiki van?wana va le handle.
Ku ya hi switepe swa malunghiselelo hinkwaswo mpimaniso wa nxavo wu fanele ku endliwa eka ndlela hinkwayo ya ku pulana.
Ntirho lowu wa ku lunghisela wa IDP i ntirho wa vufambisi bya masipala. Nghingiriko wa ku lunghisa yi fanele ku engetela eka vutiyimiseri bya ndhawu eka masipala ka nghingiriko wa va ka IDP. Hikokwalaho ku hava ni munhu na un?we loyi a nga endlaka ntiyisiso wa mianakanyo ya vufambisi leyi nga katsiwa endzeni. Xiletelo xa II xi fanele ku pfuna mufambisi wa masipala ku endla malunghiselelo ya ntirho hi ndlela yo vevuka leyi kongomeke.
SWILAVEKO SWA XINAWU MAYELANA NI KU LULAMISELA NGHINGIRIKO WA IDP
Leswaku ku ta tiyisisiwa swiyimo swin?wana swa nkoka swa mpimo wa le hansi swa nghingiriko wa IDP na ntirhisano wa ntiyiso exikarhi na le ndzeni ka matlhelo hinkwawo ya mfumo, ku lulamisa ka nghingiriko wa ku pulana wu endliwile nawu eka Nawu wa Tisisteme ta Masipala wa 2000. Nawu lowu a wu vuli nchumu lowu hambanaka na ?ku tiehleketela? swilaveko leswi lavekaka ku lulamisela leswi nga longoloxiwa laha henhla. Leswi swi lava:
a Ku amukeriwa ka?nghingiriko lowu nga humeseriwa ehandle hi ku va wu tsariwile ehansi? hi masipala un?wana na un?wana wa muganga kumbe wa xifundza loyi a faneleke ku kombisa ku pulana, ku kunguhata, ku amukela na ku langutisisa IDP. Dokumente leyi nga tsariwa ya nghingiriko wa IDP hi ku komisa yi ta vitaniwa ?Pulani ya nghingiriko? eka xikombiso lexi. ?Pulani ya nghingiriko? leyi yi fanele ku katsa:
nongonoko lowu kombisaka nkarhi wo karhi wa switepe swo hambana ? hambana swa ku pulana.
Maendlelo ya matirhelo lama faneleke, migingiriko na tindlela ta ntsundzuxo na ta lava nga kona va mifumo ya miganga, swirho swa mfumo, lava nga khoma swa xikhale na van?wana lava khumbanaka naswona eka nghingiriko wa ku kunguhata IDP.
Ku tivisiwa ka tipulani na swilaveko swa ku pulana na ku boha hinkwaswo eka masipala ku ya hi nawu wa mfumo wa tiko na wa xifundza ? nkulu.
b Ku amukeriwa ka xivumbeko xa ku hlangahlanganisa ku kurisiwa ka ku pulana hi provhinsi xa va masipala lexi bohaka xikan?we vamasipala va provhinsi na va mfumo wa muganga eka xifundza xexo leswi faneleke ku tiyisisa ntsundzuxo wa vuxiyaxiya na ku ringanisela ka nghingiriko wa ku pulana ka masipala wa provhinsi na vamasipala va mifumo ya miganga yo hambana ? hambana.
Loko ?Pulani ya nghingiriko? yi fanele ku vekiwa eka ntsundzuxo lowu nga fanela na mifumo ya miganga naswona leyi nga fanela hi ku burisana na vona, Xivumbeko xi fanele ku vekiwa eka nghingiriko wa ku tsundzuxiwa ni vamasipala va mfumo wa muganga endzeni ka provhinsi.
Pulani ya nghingiriko na xiyimo xa Xivumbeko xa provhinsi swi fanele ku sungula hi nghingiriko wa mahika ya ku hlanganeriwa, leyi nga ringanisiwa hi mukhuva wa kahle hi nkarhi wa ku lulamisela ku ri va ta kota ku tiyisisa tipulani ta nghingiriko ta vaMasipala va muganga lava nga eka xiyimo xa xin?we na Xivumbeko lexi kombisaka nkunguhato wa vaMasipala hinkwavo. Nghingiriko wa vupulani lebyi, na ku leteriwa swi lava malunghiselo lama nga ta leteriwa.
Pulani ya nghingiriko xikan?we na Xivumbeko swi fanele ku nyikiwa MEC wa mfumo wa muganga xikan?we na IDP leyi nga amukeriwa eku heleni ka nghingiriko wa ku lulamisa.
TIDOKUMENTE LETI TI LAVEKAKA: NGHINGIRIKO WA KU PULANA NA XIVUMBEKO .
Nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko i maphepha mambirhi ya nkoka lama vulavurisanaka. Nghingiriko wa ku pulana i xitirho xa vufambisi bya Masipala un?wana na un?wana (mfumo wa muganga na wa provhinsi) loyi a pfunaka hi vufambisi bya tindlela ta ku landzeleriwa ta IDP siku rin?wana na rin?wana. Xivumbeko tani hi xitirhisiwa xa vuleteri xa provhinsi lexi pfunaka ku tiyisisa nghingiriko wa ku lulamisa loku fambisanaka eka provhinsi na le ka xiyimo xa mfumo wa muganga. Swiphemu swin?wana swa nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko swa fana, swin?wana swi laveka ntsena eka rin?we ra maphepha lawa (pimanisa xifaniso xa 1)
Pulani ya nghingiriko yi fanele ku hetisisa ku tirha ka pulani ya bindzu kumbe pulani leyi tirhisiwaka ku endliweni ka nghingiriko wa ku landzeleriwa wa IDP. Yi fanele ku vuriwa hi ndlela yo olova leyi nga ta kombisiwa hinkwavo ya leswaku ku ta humelela yini, xi endliwa hi mani, a ri na mani, kwihi naswona yi fanele ku katsa na mpimo wa ntsengo.
Hikokwalaho, ku fanele ku va dokumente ya xiyimo xa le henhla, leyi nyikanaka hi ku langutisa ku ya hi swivumbeko.
Kasi masipala un?wana na un?wana u ntshunxekile ku tsala tsalwa hi nghingiriko wa yena, ku na nongonoko lowu nga xaxametiwa wa leswi faneleke ku katsiwa lowu nga pfunaka hi ku nyika xifaniso xo hlantsweka xa ku komba leswaku ku ya hi nawu na swilaveko swa ntiyiso leswi nga vuriwa laha henhla swi nga katsiwa.
PULANI YA NGHINGIRIKO - NXAXAMETO WA LESWI LULAMISIWEKE SWI NGA ENDZENI Nhlayo wa maphepha
Manghenelo
Ku hangalasiwa ka mitirho na timfanelo eka nghingiriko wa IDP (1 ? 2)
Swivumbeko swa huvo / ndhawu na malunghiselelo ya nghingiriko wa IDP (1 ? 2)
Programu ya ku tirha lEYI nga ni mpimo wa nkarhi na switirhisiwa leswi lavekaka (4 ? 5)
Maendlelo ya matirhelo na tindlela ta vaaki na lava va swi nghenelaka naswona swi va khumba (2 ? 3)
Maendlelo yo tirha hi wona na tindlela ta ku ringanisa (1 ? 2)
Tipulani leti bohaka na swilaveko swa ku pulana eka xiyimo xa
Provhinsi na xa tiko hinkwaro
Mpimo wa nxavo wa nghingiriko wa ku pulana (1 ? 2)
Ntirho wa xivumbeko i ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa ti-IDP ta xifundza na ta ti-IDP ta mfumo wa muganga ti hlanganisiwile naswona ti nga byelana hi vuswona. Loko tindlela leti fambisanaka ti fanele ku hlanganisiwa hi nghingiriko wa ku rhelela, munhu u fanele ku pfumela eka nkarhi lowu nga hlanganisiwa ka swivandla. Leswi swi ta endliwa hi ku landzelela xivumbeko . VaMasipala va swifundza va le ku lulamiseni ka xivumbeko . Tani hi leswi yi faneleke ku pfumelelana na masipala wa muganga kutani tani hi leswi swi faneleke ku va xiswona hi ku tirhisiwa hi vaMasipala hinkwavo ku ri tshaku ra ku lulamisela nghingiriko wa vona Wa ku lulamisa, Xivumbeko xi fanele ku pfumelelana ehenhleni ka xiteji xo sungula xa nghingiriko wa malunghiselelo.
XIVUMBEKO : NONGONOKO LOWU XAXAMETIWEKE WA LESWI NGA NDZENI
Manghenelo
Programu ya Xivumbeko na nkarhi wa kona (1 ? 2)
Swiphiqo. Maendlelo yo tirha hi wona na tindlela ta ku landzelela ku ringanisa na ku tsundzuka (1 ?2)
Tipulani ta ku boha na swilaveko swa ku pulana ku ya hi Xifundza ? nkulu na tiko
Tindlela na milawu ya ku kambela ku pulana hi ndlela na Xivumbeko xa ku cinca
Ku tirhisiwa ka nghingiriko wa IDP ya ntiyiso eka vaMasipala hinkwavo hi Xivumbeko yi fanele ku kambiwa kahle hi swifundza leswaku hi ta kota ku lulamisa laha swi lavekaka loko vaMasipala van?wana va tsandzeka ku fambisana na mikarhi leyi vekiweke.
XIFANISO XA 1: NGHINGIRIKO WA KU PULANA NA LESWI KUMEKAKA ENDZENI KA XIVUMBEKO HI KU PIMANISA
Ku hangalasiwa ka mitirho na vutihlamuleri
Malunghiselo ya huvo
Endlelo leri nga tirhisiwaka na tindlela leti faneleke ku landzeriwa hi vaaki na ku tirhisana ni lava swi va khumbaka
Programu ya ntirho na nkarhi lowu ngA pimiwa na switirho leswi lavekaka
Nawu lowu bohaka swilaveko swa ku pulana eka xiyimo xa xifundza ? nkulu
Mpimo wa nxavo ku endliweni ka nghingiriko wa ku pulana
Ku nga swiyenge swinharhu leswi fanelaka ku va xiphemu xa xivumbeko na nghingiriko wa ku pulana ka xiyenge xin?wana na xin?wana. Programu ya ntirho; xiyenge xa ku ringana, na xiyenge xa Nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana. Programu ya ku tirha ka vaMasipala yi ta hambana ngopfu na programu ya ku tirha wa xivumbeko . Tiprogramu leti ti fanele ku paluxiwa, kutani ke ti fanele ti tsariwa kahle hi masipala hi vuyena, a langutile mikarhi leyi nga vekeriwa. Tindlela ta ku ringanisiwa na nawu wa ku boha na swilaveko swa pulana swi ta fana ku sukela eka xivumbeko xa xifundza na nghingiriko wa ku pulana. Hikokwalaho, va nga tekeriwa ku sukela eka xivumbeko .
NGHINGIRIKO WA KU LULAMISELA
Swi vuriwile khale leswaku ku lulamiseka ka nghingiriko wa ku pulana i ntirho wa vufambisi tani hi vululamisi bya pulani yin?wana na yin?wana ya bindzu. A yi koxi vutivi byo karhi bya phurofexinali yo karhi. Hambi ku ri vutivi bya vatsundzuxi. Hakelo ya nghingiriko wa vululamisi a yi fanelanga ku va tsalwa ntsena (Nghingiriko wa ku pulana), kambe ku fanele ku va nakambe vufambisi lebyi nga lulamisiwa kahle, lebyi nga na mahika ya ku pulanela emahlweni. Nghingiriko wa vululamisi wu lava ku tsundzuxiwa ka lava va swi tirhaka lava va nga languteriwa ku tirha kumbe ku tsundzuxiwa eka nghingiriko wa ku pulana:
a Exikarhi ka masipala wa mifumo ya miganga na masipala wa xifundza tani hi leswi swi lavekaka eka ku sungula Xivumbeko
b Hi mintlawa ya vaaki na lava swi va khumbhaka lava nga nyikiwa nkarhi wa ku va xiphemu xa huvo leyi lulamisaka, na c Huvo ya swa timali leyi ringanisaka switirho leswi lavekaka eku endlela ku pulana kumbe nghingiriko wa ku pulana hi switirho leswi nga kona.
Ku fambisa tindlela ta ku tsundzuxa na ku kuma vatirhi eka huvo ya nghingiriko wa IDP i ntirho wukulu wa ku tilulamisela ntirho lowu. Hi matimba lawa yo enta, nkarhi wo ringana n?hweti a wu fanelanga ku va wu enerile.
XILETELO LEXI NYIKIWAKA HI TSALWA LERI
Xiletelo xa II xi kongomisile eka ku veka vufambisi bya masipala eka xiyimo xa ku kota ku vumba nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko handle ka vuseketeri lebyi humaka ehandle na hi ndlela na swilaveko swa Nawu wa Tisisteme ta Masipala wa 2000, na swilaveko swa ntiyiso swa ndlela swa ku fambisa nghingiriko wa ku pulana. Vuleteri byi ta nyikiwa hi ku kongomisa eka yin?we ya ntirho wa swa vululamisi.
Ku tsundzuka hi ku hangalasa mitirho leyi faneleke ku endliwa na vutihlamuleri. (xiphemu xa 2)
Ku kunguhata swivumbeko swa nhlengeletano na malulamiselo ya ndhawu eku endliweni ka nghingiriko wa ku sungula wa IDP. (Xiphemu xa 3)
Ku sungula nongonoko hi swiphemu, makanelo ya nkarhi na swilaveko swa switirho (Xiphemu xa 4)
Ku tsundzuka eka maendlelo yo tirha hi wona lama nga fanela na tindlela ta kona (Xiphemu xa 5)
Ku tsundzuka eka leswi nga endzeni na nghingiriko wa endlelo leri nga tirhisiwaka ra vufambisi na ku ringaringana (Xiphemu xa 6)
Ku kota ku vona nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana (Xiphemu xa 7)
Ku lulamisa bajete ku endliweni ka nghingiriko wa ku lulamisa (Xiphemu xa 8); na
Ku kunguhata Xivumbeko (Xiphemu xa 9)
Eka xin?wana na xin?wana xa malunghiselelo lawa ya mitirho, ndzetelo wu ta nyikiwa eka:
a Malunghiselelo lama lavekaka ya swilo leswi faneleke ku lunghisiwa na leswi nga ta kumiwa ndzetelo lowu nga eka nongonoko ku endliweni ka nghingiriko wa ku lulamisa leswi katsaka na swivumbeko leswi nga tsundzukiwa ku endlela tidokumente ta leswi nga ta kumiwa; na b Leswi nga endzeni ka nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko ; h.l. miehleketo ya ku endla switsundzuxo leswi faneleke ku tekiwa ku ya hi muxaka wa tindlela ta IDP, kumbe nghingiriko lowu faneleke ku tsundzukiwa loko ku endliwa miehleketo yo tano.
Leswi nga endzeni ka xiletelo xa II, leswi kombetaka leswaku nghingiriko wa IDP wu endlisiwa ku yini, a va swi ku endla leswaku swo hlayiwa leswi nga endzeni ka ndzetelo I na III ematshan?weni ya yona, leswi ku nga tshaku ra ku twisisa loku nga enta ka nghingiriko wa IDP. Ku twisisa loku i ka nkoka ku lulamisela nghingiriko wa IDP ya masipala wo karhi hi nghingiriko wa ku hundzuka naswona leyi nga fanela hi langutile xiyimo xa muganga. Xikongomelo xa ku komisa switsundzuxo leswi nga eka xiletelo xa II I ku veka swiletelo leswi eka vundzeni bya ku lulamisela ndlela na pulani.
KU HANGALASIWA KA MITIRHO NA XIVUMBEKO VUTIHLAMULERI
I yin?we ya swilaveko swa ku ri mafambiselo ya huvo ku va la ya kahle ya rhelela leswaku lava nga ta swi nghenela va ta kota ku lemuka leswaku vutihlamuleri bya vona hi byihi na bya van?wana hi byihi. Hikokwalaho, i yin?wana ya malunghiselo ya nghingiriko wa ku pulana ka IDP ku tiyisisa leswaku ku na ku twisisa ko hlantsweka ka mitirho hinkwayo leyi lavekaka, na le ka vanhu kumbe mintlawa leyi nga ta sungula mitirho leyo.
A KU LULAMISELA MIGINGIRIKO NA LESWI NGA TA KUMEKA ENDZHAKU KA KWALAHO.
Leswi nga kumiwa leswi hi nga swi yimela
Programu ya mitirho leyi lavekaka na vutihlamuleri ta ku endla nghingiriko wa ku pulana (hi vufambisi bya masipala)
Programu ya vanhu na vayimeri lava nga yimeriwa ku va va sungula mitirho na vutihlamuleri.
Tindlela ta ku rhumela leti ku nga pfumelelana hi swona, leswi hlamuselaka nghingiriko wa mitirho na vutihlamuleri hi ku enta.
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Komiti ya vufambisi bya IDP byi hlamuselo mitirho leyi masipala a fanele ku yi tirha eka nghingiriko wa IDP hi ku tirhisana ni tindlela leti lava swi tsakelaka va le handle (ku ya hi xiphemu xa 84 xa Municipal Structures Act)
Mitirho leyi faneleke ku endliwa hi masipala yi fanele ku akisiwa nkarhi wa mitirho leyi nga ta tiyisisa vutihlamuleri lebyi fambelanaka na mitirho.
Mufambisi wa masipala, endzhaku ka ku tsala nhlamuselo wa mitirho eka vanhu leswaku va swi khomela emahlweni ku ya hi mitirho yo hambana eka komiti ya IDP na ku amukeriwa hi komiti nkulu huvo kumbe meyara kumbe komiti leyi nga hlawuriwa hi tikhanselara.
VUNDZENI BYA NDZHATI WA XILETELO
Nsusumeto wa ku hangalasa mitirho na vutihlamuleri exikarhi ka masipala na vatirhi va le ndzeni.
VATLANGI
MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
Mfumo wa muganga wa masipala.
Mfumo wa masipala
Eka:
Ku lulamisa, ku tiyisisa na ku amukela pulani ya nghingiriko wa vufambisi.
Ku vufambisi hinkwabyo na ku tirhisana na nghingiriko wa ku pulana leyi katsaka ku tiyisisa leswaku:
Vatlangi hinkwavo lava nga fanela va katsiwile hi nghingiriko wa kahle.
Mitirho ya muchini leyi nga fanela na tindlela leti a ti fanele ku landzeleriwa ku endlela ku tirhisana na vaaki na ku tirha ka vona ku tirhisiwile.
Ku pulana swi tekiwa ku ya hi nkarhi na xedulu.
Nghingiriko wa ku pulana wu fambelana na timhaka ta ku hisa eka masipala, leyi ku nga nghingiriko wa ku sungula na leyi lavaka ku kombisana.
Nghingiriko wa ku pulana ka vanhu yi va leyi korisaka.
ku amukela na ku pfumelela IDP.
Ku hundzula IDP ku ya hi miehleketo ya MEC wa mfumo wa muganga.
Ku tiyisisa leswaku pulani ya bindzu ya lembe, bajete na vafambisi va matirhelo ya misava swiboho swi fambelana naswona swi kongomisiwile eka IDP.
Vaaki, vatshami na lava swi va khumbe ka (vanhu vakhale) ku katsa na varhangeri va xintu.
Ku yimela leswi tsakisaka na ku engetela eka vutivi na mianakanyo eka nghingiriko wa ku pulana.
Ku tirha eka Foramu ya vuyimeri bya IDP ku:
byela mintlawa leyi swi tsakelaka, vaaki na minhlengeleta, hi migingiriko leyi nga fanela ku pulani na leswi nga ta kumeka endzhaku ka swona.
Ku langutisisa timhaka, ku ta ni mianakanyo ya ku veka swilo hi ku landzelelana, ku burisana na ku ta ni mhaka ya makumu.
Ku nghena eka timhaka ta miehleketo ya ku sungula projeke na / kumbe ku ti kambisisa.
Ku vulavula na ku vula swin?wana hi ku kunguhata IDP.
Ku tiyisisa leswaku pulani ya bindzu ya lembe na bajete swi kongomisiwile ku ya hi naswona swi katsiwile na IDP; na
Ku kambisisa ku tirha ka ku sungula ka IDP.
Ku fambisa minhlengeletano kumbe chapu ya ku tirha ni mintlawa, vaaki kumbe tihuvo leti lulamiselaka kumbe ku sala endzhaku eka migingiriko leyi nga fanela ya ku pulana.
XIYAXIYA: Ntirho lowu kongomeke wa varhangeri va xintu wu fanele ku vonisisiwa. Ntirho wa ?vaaki va xikhale? wu fanele ku voniwa ku ri ndlela ematshan?weni ya vutihlamuleri kumbe ntirho.
Masipala wa Xifundza
A. Mitirho ya vona yi fana ni ya mfumo wa muganga ya vaMasipala kambe yi fanelana hi ku lunghiselela ka masipala wa xifundza.
B. Mitirho ya ku hlanganisa ya mfumo wa muganga wa masipala.
Ku tiyisisa ku ringanisa loku nga anama eka ti-IDP ta vaMasipala eka huvo ya xifundza.
Ku tiyisisa ku ringanana ka ku leha exikarhi ka xifundza xa masipala na masipala wa muganga ku ya hi ku pulana.
Ku fambisa ku ringana ko leha wa IDP ni swiphemu swin?wana swa mfumo na tindzawulo, na
Ku lunghiselela chapu ra ku tirha lesi nga hlanganeriwa hi masipala wa muganga , provhinsi na vatirhi va tiko hinkwavo na lava va tivaka ngopfu hi timhaka leti.
Mfumo wa Xifundza ? nkulu.
Ndzawulo ya mfumo wa muganga
Kutiyisisa ku ringanana loku nga anama ka IDP eka masipala wa xifundza endzeni ka xifundza ? nkulu.
Ku tiyisisa ku ringanana hi ku leha xiphemu xa le xikarhi ka xiphemu xa tindzawulo ta xifundza ? nkulu na / tipulani ta nghingiriko wa provhinsi na nghingiriko wa IDP eka xiyimo xa muganga / xifundza hi:
ku letela xiphemu xa ndzawulo ya xifundza ? nkulu leti tirhaka swona eka na ku ngetelele ka vona loku lavekaka eka nghingiriko wa ku pulana ka masipala; na ku va letela leswaku va ta kota ku kambela ti-IDP na ku ringanisa minongonoko ya vona ya swiphemu na bajete hi ti-IDP.
Mafambiselo ya swa timali lama nga ni nkoka eka minyikelo ya xifundza ? nkulu ya IDP.
Ku kambela programu ya tindlela ta IDP.
Ku letela nghingiriko wa ku hetisa mpfilungano lowu nga ta va kona eka ti-IDP leti fambelanaka.
Ku pfuna vaMasipala endzeni ka nghingiriko wa ku tshaha IDP laha swi lavekaka.
Ku kanela swiletelo swa ti-IDP leti fambelanaka laha swi lavekaka.
Ku fambisa na ku kambela vukamberi bya MEC eka ti-IDP.
Ku:
Katsa mahungu lama kotekaka eka xiphemu xa xifundza ? nkulu, tipulani ta tindzawulo, minongonoko, tibajete, swikongomelo, matshalatshala na tiprojeke hi ndlela yo koma leyi fikelekaka.
Katsa swiphemu swa lava tivaka na vutivi bya xitekiniki eka ku vumba matshalatshala na tiprojeke.
Ku nghenela nghingiriko wa ku ringanisa hi swifundza na vaMasipala.
Ku nghenela timhaka ta vufambisi bya xifundza ? nkulu na nghingiriko wa vufambisi.
Lava seketelaka / vativi lava pulanaka.
Vatsundzuki, ti-NGO, swivandla swa PIMS, Vatirhi lava pulanaka va masipala.
Vatirhi va le handle lava endlaka ntirho wo fambelana ni wa ku pulana va fanele ku tsundzukiwa ka mitirho leyi vatirhi lava swi tivaka ngopfu va nga ri kona.
Hambi vatirherhi va ntshungu va hambana va nga va ni vutivi bya mitirho leyo, ku na ku halaka ka timhaka. Hikokwalaho a hi ku hambanisa ka mitirho hi munyiki wa mitirho.
Vanyiki va mitirho va le handle va nga tinghenisa hi:
ku nyikana hi tindlela / vuleteri ya xitekiniki eka nghingiriko wa vufambisi bya IDP.
Ku letela ka tichapu ta ku pulana.
Tidokumente ta leswi kumekaka eka migingiriko ya ku pulana.
Ku dyondza ko hlawuleka kumbe ku katsa ka leswi fambelanaka na leswi.
Ku seketela ka ku katsa na mitlawa leyi nga vumbiwa kahle na leyi nga vumbekaka na vaaki hi nghingiriko wa nkoka ya ku pulana, na
Ku tiyisisa IDP swi ringanisiwile hi xifundza ? nkulu na tindzawulo ta bajete ya tiko.
Vativi lava tivaka swa ku pulana va nga va vapulani va xidoropa kumbe va xifundza, vapulani va ku antswisa kumbe vativi van?wana lava nga katsana ni ku antswisa na ku pulana ka ndhawu.
NKUNGUHATO WA KU HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI ENDZENI KA VAMASIPALA
Huvo ya Masipala
Tani hi huvo leyi endlaka swiboho swa xipolotiki ta vamasipala, Masipala wa huvo u fanele:
Ku ehleketa na ku amukela nghingiriko wa ku pulana;
Ku ehleketa, ku amukela na ku nyika mpfumelelo wa IDP.
Komitinkulu kumbe Meyarankulu kumbe komiti ya tikhanselara leti nga hlawuriwa
Tani hi huvo leyi kulu ya masipala, ya va fanele ku:
Kunguhata pulani ya fambisa
Va va lava yimelaka vufambisi hinkwabyo, ku kambela na ku kambisisa ka ndlela na ku tshaha IDP, kumbe ku hlawula ntirho lowu eka mufambisi wa masipala
Ku pfumelela vanhu lava nga hlawuriwa ku va va rhangela mitirho yo hambana, migingiriko na vutihlamuleri bya tindlela na ku tshaha.
Tikhanselara ta tiwadi
Tikhanselara hi tona ti hlanganisaka masipala, mfumo na vaaki. Hikokwalaho ntirho wa vona ku:
Hlanganisa nghingiriko wa ku pulana eka xifundza xa vakheti na / kumbe tiwadi.
Va yimela ku lunghisa ku tsundzuka ka vaaki na lava swi va khumbhaka.
Ku tiyisisa pulani ya bindzu ya lembe, na bajete ya masipala swi hlanganisiwa naswona swi vekiwe eka IDP.
Mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP
Mufambisi wa masipala kumbe mutirhi nkulu loyi a yimeleke ntirho wa mufambisi wa IDP u fanele ku fambisa na ku langutisisa nghingiriko wa IDP. Leswi swi katsa na:
Ku lunghiselela nghingiriko wa ku pulana.
Ku Lunghisela nghingiriko wa ku pulana.
Ku teka vufambisi hinkwabyo na ku kambisisa nghingiriko wa ku pulana.
Ku tiyisisa leswaku vatlangi hinkwavo va katsiwile kahle.
Ku hlawula vanhu lava nga ta tirha mitirho yo hambana hambana.
Va va na vutihlamuleri bya vufambisi bya siku na siku bya nghingiriko wa ku tshaha.
Ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa ku pulana wu va leyi vanhu hinkwavo va swi nghenelaka, nghingiriko wa matshalatshala naku sungula na ku ringanisela na ku korisa xiphemu xa swilaveko swa ku pulana.
Hlamula leswi vuriwaka hi ntshaho wa IDP ku huma eka vaaki, hi ku anama, ku ringanisa na swiphemu swin?wana swa mfumo ku korisa huvo ya masipala.
Ku tiyisisa tidokumente ta ntiyiso ta hakelo ya ku pulana ka nghingiriko wa, IDP, na
Hundzula IDP ku ya hi MEC wa mfumo wa muganga na ku navela ka yena.
Hambi mufambisi wa masipala a hlawula mitirho yin?wana eka mufambisi wa IDP leswaku a n?wi endlela wa ha ri loyi a nga na vutihlamuleri a tlhela a bohiwa hi swona.
Tinhloko ta tindzawulo na vatirhi vakulu.
Tani hi vanhu lava swi va khumbhaka eka ku sungula ti-IDP, vatirhi va xitekiniki / xiphemu xa vona va fanele ku swi nghenela ngopfu eka nghingiriko wa ku pulana ku:
Ku nyikana hi vutekiniki lebyi nga fanela, xiphemu xana xiviko xa swa timali eka ku lavisisa swilo leswi nga ta vekiwa ku ya hi laha swi lavekaka.
Ku katsakanya na switivi swa xitekiniki eku tekela enhlokweni na ku hetisisa matshalatshala na tiprojeke leti nga kombisiwa.
Ku nyikana hi mahungu ya ndzawulo na ya vutirhisi na mali ya bajete.
Va va na vutihlamuleri eka ku lunghisela ku navela ka projeke na swiphemu swa minongonoko, na
Ku va ni vutihlamuleri eka ku lunghisela mahundzulelo ya ntshaho wa IDP ku nyikana na masipala ku endlela ku pfumelana na MEC wa mfumo wa muganga hi ku ringanisa.
MALUNGHISELELO
YA HUVO
Masipala u ta fanela ku sungula sete ya huvo ya malunghiselelo ku:
Sungurisa nghingiriko wa ku tirha.
Va fambisa ku tshaha leswi kumekaka, na ku
Nyika lava swi va khumbhaka mpfumelelo wo katsiwa eka nghingiriko wa ku endla xiboho.
Swivumbeko swo tala na ku hlanganisa na ku swiyimo swi nga hambana exikarhi ka minkhetekanyo na tinxaka ta vamasipala leyi nga ta kumeka yi leyi nga fanele timhaka ta vumunhu na ta swivandla, kambe swilo leswi nga kaneriwa leswi nga tsundzukiwa tani hi swa nhlayo ya le hansi leyi nga yimela milawu leyi landzelaka:
Ku katsakanyiwa ka vaaki ku fanele ku kunguhatiwa ku ya hi swivandla ku tiyisisa leswaku vaaki hinkwavo va na lunghelo ro ringana ra ku nga tirha; na
Ku tirha loku ka swivumbeko ku fanele ku langutisa leswaku i mani loyi a tirhaka, ematshan?weni ya mani, eka swilo swihi, ku ya hi huvo yihi na eka vuswikoti byihi.
Vamasipala va fanele ku tsundzuka malunghiselelo lama nga kona, va ma tirhisa va tlhela va ma amukela loko swi laveka, na ku alana na ku kopa mitirho yin?wana ya muchini. Xikombiso loko va amukerile komiti ya wadi va ya eka vona va nga lava ku tirhisa swivumbeko leswi kutani va ta lava ntsena ku tiyisisa leswaku ku katsa na lava swi va khumbhaka na mintlawa ya nhanyo va nga yimeriwa.
Swivumbeko leswi landzelaka / kumbe vanhu lava landzelaka:
Mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP.
Komiti leyi nga rhangela IDP
Foramu ya vuyimeri bya IDP.
Swiphemu swa projeke ya ntirho.
Malunghiselelo lama nga tekeriwa enhlokweni swi ta tekiwa tani hi xiletelo xa vunyingi bya vamasipala va xifundza na va muganga. Mufambisi wa IDP, komiti ya ku rhangela IDP na Foramu ya vuyimeri bya IDP tani hi swivumbeko leswi lavekaka ku ya eka IDP hinkwayo leyi faneleke ku sunguriwa eku sunguleni kutani yi ta nghenisiwa eka xiletelo.
Xipanu xa projeke ya ku tirha yi ta va ntsongo kambe ku ri xipanu lexi tirhaka leyi nga sunguriwa hi ndzawulo ya vamasipala lava swi va khumbhaka eka vufambisi bya ku sungula naswona laha swi kotekaka vaaki lava swi va khumbhaka swa yona projeke leyi. Xipanu xa projeke ya ku tirha yi ta fanela eka swa le handle swa xiphemu xa 3 naswona yi ta vuriwa kwalomo hi xitalo (nghingiriko wa ku pulana 3.1)
Malunghiselelo ya huvo hinkwawo ma susumetile laha henhla swi fanele ku yimisiwile enkarhini wa ku sungula IDP eka xiyimo xo tani hi xipanu leswi nga swi khomela emahlweni na leyi fambisaka nghingiriko wa ku sungula.
A MIGINGIRIKO LEYI LULAMISIWEKE NA LESWI NGA TA KUMIWA EKU HETELELENI
Leswi nga ta kumiwa eku heteleleni
Mukhuva wa malunghisetelo / swivumbeko leswi faneleke ku sunguriwa.
Marito yo hlamuseleka lama faneleke ku tirhisiwa eka yin?we ya malunghiselelo / swivumbeko leswi.
Nghingiriko lowu nga ta tirhisiwa ya ku hlawula.
Programu ya vanhu lava pfumeleke na / kumbe mintlawa leyi faneleke ku yimeriwa.
Nghingiriko wa ku ti khoma.
Swirho leswi nga hlawuriwa swi tiva mitirho.
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Komitinkulu, kumbe meyarankulu, kumbe komiti ya tikhanselara yi fanele ku ri hi ku tsundzuxana na ku seketela hi mufambisi wa masipala ku:
Hlamusela nkarhi wa ku rhumela eka mufambisi wa IDP na komiti ya ku rhangela.
Kumisisa mufambisi wa ntiyiso wa IDP, va langutile nkoka wa IDP, mikarhi ya mufambisi wa masipala na vanhu van?wana.
Nyika vanhu mitirho ku ya hi ku tshaha IDP eka mufambisi wa masipala; na
Kumisisa na ku hlawula vanhu lava nga fanela ku rhangela komiti ku tiyisisa leswaku timhaka hinkwato (xik. LED; ndhawu, timali ta tindlu ta masipala) ti na munhu un?we loyi a nga na vutihlamuleri.
Komiti leyintshwa ya ku rhangela ya IDP yi fanele ku va ni vutihlamuleri bya ku sungula Foramu ya vuyimeri bya IDP hi ku:
Ku hlamusela marito ya ku kombisa na nghingiriko wa swirho swa Foramu ya vuyimeri bya IDP.
Ku tivisa vaaki (xik: ku hangalasa mhaka) hi ku sungula Foramu ya vuyimeri bya IDP na xikombelo xa ku nyikana hi xikombelo lexi humaka eka lava swi nga khumbhaka / mintlawa ya vaaki leyi kombaka swikongomelo, tinhla, migingiriko, ntsengo wa swirho na dokumente ya milawu;
Ri kombaka
Lava swi va khumbaka lava nga engeteriwa na lavo ka va nga ti lulamisanga / mintlawa leyi nga yimeriwangiki leyi nga lavaka ?gqhweta nkulu? leri nga ta yimela swirilo swa vona
Magqhweta lama swi kotaka
Vanhu lava nga ni switirho
Vatirhi lavakulu va hofisi.
Ku hlawula mintlawa leyi swi kotaka / swirho leswi nga hlawuriwa ku ya hi xiyimo xa .
Ku nyikana hi ntlawa wa nsusumeto / swirho swa khasele lowu nga tsundzukiwaka; na
Ku hlawula swirho na ku byela vaaki va muganga.
Loko mufambisi wa masipala ku nga ri mufambisi wa IDP mufambisi wa masipala u ta fanela ku ehleketa hi:
Mitirho na matimba leyi faneleke ku hlawuriwa.
Vutihlamuleri lebyi nga sala hi mufambisi wa masipala / vutihlamuleri; na
Tindlela ta muchini ta ku rhiphota.
Komiti ya ku rhangela IDP ku:
Sungula tikomiti leti ntsongo (leswi kotekaka) na ku ehleketa hi vunghana / tindlela ta muchini ta ku rhipota.
Ku hlawula mutsari.
XILETELO LEXI NGA ENDZENI
KOMITINKULU / MEYARA NKULU / KOMITI YA TIKHANSELARA.
Komitinkulu ya meyara nkulu wa masipala kumbe, loko masipala a nga ri na komiti nkulu kumbe meyara nkulu, komiti ya khansele leyi nga hlawuriwa hi khansele ya masipala va fanele:
Vafambisi ku tshaha.
Va nyika mitirho hi mhaka leyi eka mufambisi wa masipala; na
Ku nyikana hi pulani leyi tshahiweke eka huvo ya masipala leswaku va yi amukela.
Swivumbeko leswi swi sunguriwile khale naswona swi laviwa hi Municipal Structures Act ku nga ri swivumbeko swo karhi swa IDP ya masipala.
Swi pfumeleriwile leswaku vutihlamuleri bya ku fambisa ku tshahiwa ka IDP byi nyikiwile mufambisi wa masipala kumbe mufambisi wa IDP ematshan?weni ya mufambisi wa masipala.
Mufambisi wa masipala, kumbe mufambisi wa IDP ematshan?weni ya yena, i munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya ku rhangela nghingiriko wa ku pulana lowu nga hlanganisiwa ku antswisa nghingiriko lowu. Ku hlawuriwa ka munhu wa ntiyiso I ka nkoka eka nghingiriko wa IDP naswona yi lava ku endliwa tani hi xitepe xo sungula lexi ya ka eku lulamisela nghingiriko wa ku pulana ku suka loko mufambisi wa IDP a ri munhu loyi a nga na vutihlamuleri bya nghingiriko wa ku pulana.
Mufambisi wa IDP u fanele ku va munhu loyi a nga tiyimisela loyi a nga na mpfumelelo wa ku katsa lava swi va khumbaka.
Nkarhi lowu nga susumetiwa vukombeti bya mufambisi wa IDP
Vutihlamuleri bya ku lulamisela nghingiriko wa ku pulana.
Vutihlamuleri bya siku na siku bya ku fambisa nghingiriko wa ku pulana hi ku langutisa nkarhi, switirhisiwa, vanhu ku tiyisisa:
Ku katsiwa ka vatlangi hinkwavo ku ngopfu ? ngopfu vatirhi va le hofisi.
Leswaku mikarhi ya landzeleriwa.
Leswaku nghingiriko wa ku pulana wu ringanisiwile hi ku anama na ku leha naswona, yi ya hi swilaveko swa tiko na swa xifundza ? nkulu.
Leswaku swikongomelo swa ku tirha swi endliwile, na
Leswaku leswi swi lavekaka eku heteleleni swi tsariwile.
Ku va mutshami wa xitulu wa komiti ya ku rhangela.
Ku fambisa ka vatsundzuxi.
KOMITI YA VURHANGERI YA IDP
Komiti ya vurhangeri yi fanele ku tirha hi xitekiniki leyi nga na tinhloko ta tindzawulo leti nga ti nyikela na vatirhi va hofisi lavakulu lava nga ta seketela mufambisi wa IDP ku tiyisisa nghingiriko wa pulani leyi oloveke. Mufambisi wa IDP u fanele ku va ni vutihlamuleri bya ndlela kambe u ta va loyi a nyikela vanhu mitirho eka swirho swa komiti ya vurhangeri. Eka vamasipala laha ku nga na vatirhi lava nga fanela va khansele lava lavaka ku va xiphemu xa komiti ya vurhangeri va fanele ku katsiwa. Hikokwalaho eka timhaka nandzeleriso wa ntiyiso wu fanele ku landzeleriwa.
Nkarhi lowu nga susumetiwa wa vurhangeri bya mufambisi wa IDP.
Ku nyikana hi nkarhi na wa ku langutela wa ku hambana ? hambana ka migingiriko.
Tidyondzo ta vulavisisi ta khomixini.
Tsundzuka na ku vulavula hi:
Leswi humaka eka tikomiti letintsongo, swipanu swa ku hlaya na vatsundzuxi.
Leswi humaka eka xiphemu xa ndzawulo ya provhinsi na lava seketelaka.
Ku fambisa, nkomiso na ku humesa tidokumente leti nga kumeka.
Va endla switsundzuxo swa leswi faneleke ku va endzeni.
Ku lulamisa, ku letela na tidokumente ta nhlengeletano.
Nkatsakanyo lowu nga susumetiwa wa komiti ya vufambisi yo rhangela.
XIYAXIYA
Leyi mutshami wa xitulu a nga:
Mufambisi wa masipala na / kumbe mufambisi wa IDP
Matsalana:
Mutirhi wa hofisi ya masipala.
Nkatsakanyo:
Tinhloko ta tindzawulo kumbe vatirhi nkulu va hofisi.
Komiti ya vurhangeri ya IDP yi nga sunguriwa hi komiti ? ntsongo ku endlela migingiriko yo karhi na leswi humaka eka yona leswi faneleke ku katsa vanhu ehanhdle ka komiti ya vurhangeri.
Mutirhi wa masipala u fanele ku thoriwa ku lulamisela, ku letela na tidokumente ta nhlengeletano. Ntirho wu fanele ku va wa mupulani wa masipala kumbe munhu loyi a tirhaka ntirho wo fana na lowu.
Ku ya hi byongo bya chapu, vuhambanyisi bya mahungu na swirhambo, muitirhi u fanele ku seketeriwa hi mufambisi wa tiko.
FORAMU YA VUYIMERI BYA IDP
Foramu ya vuyimeri bya IDP i xivumbeko lexi vumbisisaka xi tlhela xi tiyisisa vuyimeri na ku tirhelana eka nghingiriko wa IDP. Ku hlawuriwa ka swirho ku ya eka Foramu ya vuyimeri ya IDP ku fanele ku vekeriwa eka ndlela yo hlawula leyi tiyisisaka vuyimeri bya swa mbango na rihanyo.
Nkarhi lowu nga susumetiwa wa vuyimeri bya Foramu ya IDP
Yimela ku rhandza ka valandzeri lava nga eka nghingiriko wa IDP.
Nyikana hi maendlelo yo tirha hi wona ku endlela ku angulana, burisana na ku endla xiboho exikarhi ka lava swi va khumbhaka ku katsa na mfumo wa vamasipala.
Tiyisisa mbulavulo exikarhi ka vatirhi va vuyimeri bya lava swi va khumbaka ku katsa na mfumo wa masipala.
Ku kambisisa ku tirha ka ku pulana na nghingiriko wa ku sungula.
Nkatsakanyo lowu nga susumetiwa wa vuyimeri bya Foramu ya IDP
Mutshami wa Xitulu ku nga
Xirho xa komitinkulu kumbe meyara ? nkulu kumbe xirho xa komiti ya tikhanselara leti nga thoriwa.
Matsalani
Komiti ya vurhangeri ya IDP
Nkatsakanyo
Swirho swa komiti nkulu.
Tikhanselara (ku katsa tikhanselara leti nga swirho swa provhinsi na lava nga switulwini leswi nga fanela swa tikhanselara)
Mutshami wa xitulu wa komiti ya wadi.
Tinhloko ta tindzawulo / vatirhinkulu va hofisi.
Vayimeri va mintlawa leyi nga hlawuleka va lava swi va khumbhaka.
Qhweta ra ntlawa lowu nga tilulamisangiki.
Vanhu va switirho
Vayimeri va vaaki (xik. Foramu ya RDP).
XIYAXIYA
Ku lulamisela, ku letela na tidokumente ta nhlengeletano na chapu ya foramu ya vuyimeri bya IDP yi nga lava ku seketeriwa hi mupulani wa le henhla; e.g xivandla xa PIMS
Timhaka leti nga susumetiwa leti fanele ku tsundzukiwa eka papila ra ku tikhoma ra foramu ya vuyimeri bya IDP
Papila ra ku tikhoma ri fanele ku langutisa timhaka to fana na:
Xedulu ya minhlengeletano (nghingiriko lowu swi humelerisaka xiswona na ku swi nghenela)
Ajenda, vuleteri na tidokumente ya nhlengeletano.
Ku twisisa ka swirho hi leswi va faneleke ku swi endla tani hi vayimeri va xifundza xa vakheti.
Nhlamulo yo huma eka xifundza xa vakhethi.
Ntsengo lowu lavekaka ku amukela.
Ntlhantlho wa swiphiqo.
Masipala wa xifundza malunghiselelo ya huvo.
Swivumbeko swo fana swi ta laveka eka xiyimo xa xifundza eka IDP ya xifundza.
Nkatsakanyo wa foramu ya vuyimeri bya masipala wa xifundza wu fanele ku katsa tikhanselara hinkwato ta DM na ku tiyisisa vuyimeri bya swa mbangu, ku katsa lava swi va khumbhaka hi ku hangalaka ka xifundza na vayimeri va timhaka ta xifundza hi ku hangalaka.
XIFANISO XA 3: MALUNGHISELELO LAMA NGA SUSUMETIWA YA HUVO.
MAENDLELO YO TIRHA HI WONA
NA TINDLELA TA NTIRHISANA WA VAAKI.
XIVUMBEKO
Yin?we ya swilo swa nkoka emhakeni ya ku hlanganisa nghingiriko wa ku pulana na ku antswisa eka ku katsakanya ka vaaki na huvo ya lava swi va khumbhaka eka nghingiriko lowu. Ku tirhisana ka vanhu lava swi va khumbhaka naswona va swi tsakela ku tiyisisa leswaku IDP yi vulavula hi timhaka ta ntiyiso leti nga na vutivi hi vaaki va masipala. Xiphemu xa 3 laha henhla xi vulavula hi malunghiselo lamantsongo lama lavaka ku sunguriwa eka ku tiyisisa ku tirhisana ka ntiyiso. Xiphemu xi ta ya emahlweni xi nyikana hi xiletelo xa xin?wana lexi masipala a lavaka ku xi ehleketa loko a antswisa ku tirhisana ka vaaki hi tindlela leswaku va ta hlangana hi nghingiriko wa vona wa ku pulana na ku antswisa. Ku kuma vutivi byo hlayanyana eka mhaka ya xinawu na papila ra milawu ra xivumbeko xa vaaki na lava swi va khumbhaka eka timhaka ta mfumo wa muganga, vamasipala va fanele ku yisa xiletelo xa I ?swiletelo swa hinkwavo swa IDP? Xiletelo IV (?Bokisi ra switirho?) swi nyikana hi switirho na matshalatshala ya ku tirha.
A MIGINGIRIKO NA LESWI KUMEKAKA LESWI FANELEKE KU LULAMISERIWA
Leswi lavekaka loko ku hetiwile
Nghingiriko wa leswaku vaaki va swi tirha hi ku amukela khansele.
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Komiti ya vurhangeri ya IDP yi vumbile nsusumeto wa matshalatshala yi lungutile swilaveko swa ku yelana na nawu wun?wana na wun?wana xik. Kavanyisa ka 4 ka Municipal Systems Act na milawu ya IDP
Nsusumeto wu nyikiwa khansele leswaku wu ta tsundzukiwa na ku amukeriwa.
Loko matshalatshala ma amukeriwile hi khansele, komiti ya vurhangeri ya IDP yi na vutihlamuleri bya ku yi sungula.
Komiti ya vurhangeri yi yimela matshalatshala ya nhlengeletano yo sungula ya foramu ya vurhangeri bya IDP.
B NSUSUMETO WA LESWI NGA ENDZENI
Nsusumeto wa leswi nga endzeni
Nghingiriko wa ku tirha wu fanele ku va ni xiboho eka timhaka to fana na:
Mitirho ya vanhu vo hambana ? hambana enkarhini wa nghingiriko wa ku tirha (xik. Tikhanselara, komiti ya ku rhangela ya IDP, muyimeri wa Foramu ya IDP, vatirhi van?wana va hofisi, vatsundzuxi na van?wana na van?wana)
Tindlela ta ku tlakusa vuyimeri bya mintlawa leyi nga hlanga ? hlangana.
Tindlela hi tlhelo ra mitirho ya muchini ya swiphemu swo hambana ? hambana swa maendlele.
Switirho leswi nga kona swa ku tirha.
Nkarhi wa nhlengeletano / chapu.
Ndhawu leyi nga fanele laha ku nga khomeriwaka nhlengeletano / chapu.
Ku vekiwa mikarhi wa ku pfumelela tinhlamulo, swivulavulelo, miehleketo
Switirho leswi nga fanela swa ku tirha.
Nghingiriko wa ku hangalasa mahungu.
Tindlela ta ku koleka na ku amukela swilaveko swa vaaki (ku katsa mapapila ya leswi nga ta kumiwa endzhaku.)
C TIMHAKA LETI FANELEKE KU LANGUTIWA LOKO KU ENDLIWA MATSHALATSHALA YA KU TIRHA KA VAAKI
Masipala u fanele ku langutisa leswi landzelaka loko va tshaha nghingiriko wa ku tirha:
Milawu ya ku tirha ka vaaki
Khansele leyi nga hlawuriwwa hi yona leyi nga ta teka xiboho hi IDP. Ntirho wa demokrasi, ya ku tirha, ku byela hinkwavo lava swi va bohaka naswona va twanana na vona hi timhaka tin?wana. I ndlela yin?wana ya ku nyika lava swi va khumbhaka ku nyikana hi vonelo ra xiboho lexi nga teka hi khansele.
Ku tiyisisa ku tirha ka vaaki, nawu wu lava leswaku vamasipala va vumba nghingiriko wa ntiyiso leyi nga ta pfuna hi ku tirha. Lexi i xilaveko xintsongo, hambi swi ri tano, a swi ringananga. Vamasipala va na vutihlamuleri bya ku nyika vaaki matimba na lava swi va khumbhaka ku ri va swi nghenela. Leswi swi fanele ku endliwa ngopfu ? ngopfu ku ya hi mintlawa leyi tsoniweke ku ya hi swiyimo ni ntikelo wa masipala.
Ku tirha loku nga vumbiwa: Vamasipala vo tala lavantshwa i lavakulu ngopfu ku ya hi vukulu bya vanhu na xifundza ku pfumelela ku tirha loku kongomeke eka vunyingi bya vaaki hi ndlela yikulu leyi nga pulaniwa. Ku va kona ka ku pulana ka ku hlanganisa ku antswisa,, hikokwalaho ku lava milawu leyi nga hlantsweka na ku va kona loku nga vumbiwa. Vamasipala vo tala lavantshwa va kulu ku ya hi vukulu na xifundza xa ku pfumelela ku va kona ka vaaki hi ndlela yikulu ya ku pulana. Ku va kona ya ku hlanganisa ku antswisa ku pulana, hikokwalaho yi lava milawu ya ku twisiseka na tindlela leti nga hlawuriwa:
I mani a faneleke ku va kona.
I mani loyi a nga ta ka a nga vi kona, kambe a fanele ku tsundzukiwa eka timhaka tin?wana (xik. Vamasipala lava hlanganeke).
Xana ku va kona loku nga kongoma ku fanele ku va kona eka timhaka tihi.
Ku hambana: Nghingiriko lowu ku va kona ka vaaki ku nga vumbiwa ku fanele ku nyikana hi ndhawu leyi nga nava ya ku endlela ku hambana exikarhi ka xifundza xa vamasipala ku ya hi:
Ndhavuko yo hambana ? hambana
Xinuna / xisati
Ririmi
Xiyimo xa dyondzo
Ntsengo wa ku va kona wu nga vekiwa eka xiyimo xa lexi nga ta pfumeleriwa loko vatlangi va nkoka va tivisiwa leswaku swi ta ya hi ku rhandza ka vona ku va eka nkatsano eka nghingiriko wa ku pulana naswona a hi ntirho lowu va nga ta wu hakeleriwa.
Eku antswiseni matshalatshala ya ku va kona, masipala u fanele ku tiyisisa leswaku ku vumbiwa swiyimo leswi nga kotekaka eku endlela ku va kona ka vaaki loku nga ka ntiyiso naswona lowu nga humelela.
Ku vumba swiyimo swa ku va kona ka vaaki
Ku tivisa vaaki na lava swi va khumbhaka:
Vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku tivisiwa hi xikongomelo xa masipala xa ku sungula hi nghingiriko wa ku pulana lowu hlanganisiweke ya ku antswisa. Hi ku endla hi nghingiriko lowu masipala u fanele ku tiyisisa leswaku tindlela leti nga fanela ta midiya (xik. Xitichi xa rhadiyo xa vaaki, maphepha ya mahungu endzeni ka akhawunti ya masipala na swin?wana na swin?wana) swi tirhisiwa leswaku mahungu ya ta kota ku fikela vanhu vo tala hi laha swi nga kotekaka. Ku hava lava swi va khumbhaka lava faneleke ku titwa va nga laviwi kumbe va nga ri va nkoka. Eku hlawuleni ka nghingiriko lowu nga fanela ya midiya, masipala u fanele ku languta nxavo wa ku tirhisa matirhelo lawa ya muchini. Xikombiso, swi nga va swa nxavo wa le henhla ngopfu ku hangalasa mhaka eka phepha ra mahungu, hikokwalaho leyi yi nga mhaka leyi nga ta ka yi nga hi pfuni.
Vanhu hinkwavo lava swi va khumbhaka na lava swi tsakelaka va ta rhambiwa ku va kona:
Mihlengeletano ya vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku rhambiwa leswaku va ta tsarisa tani hi swirho swa foramu ya vuyimeri bya IDP. Masipala na yena u fanele ku endla mahungu ya lava nga ta ka va nga vi kona tani hi foramu ya vuyimeri, kambe va ta lava ku tsundzukiwa eka switeji swo hambana ? hambana swa nghingiriko wa vufambisi.
Matirhiselo ya ririmi leri nga fanela:
Matirhiselo ya ririmi leri nga fanela swi pfumelela hinkwavo lava swi va khumbhaka ku va kona va nchunchekile. Komiti ya vurhangeri ya IDP yi fanele ku tsundzuka xilaveko xa ku kumisisa toloki leyi nga ta yimela nkarhi laha van?wana va lava nga ta va kona va nga ta ka va nga nchunchekangi hi matirhiselo ya ririmi rin?wana.
Ku hlawula ndhawu ya kahle:
Tindhawu ta nhlangeletano ya vaaki ti ta ku byela leswaku vanhu va ta ta hi xitalo. I swa nkoka ku ri ndhawu leyi yi nga kamberiwa ku olovisela hinkwavo lava swi va khumbhaka. Xik. Yi fanele kuri vanhu va kota ku fika loko va tirhisa swikhandziyi swa hinkwavo leswaku lava pfumalaka mimovha ya vona va ta kota ku fika.
Ku hlawuriwa ka nkarhi wa nhlengeletano
Nkarhi lowu wa nhlengeletano ya foramu ya vayimeri va IDP wu fanele ku angarheta vanhu hinkwavo na swirho. Komiti ya vurhangeri bya IDP yi fanele ku sungula nkarhi lowu koriwisaka vanhu hi xitalo ku ri va nga khoma nhlengeletano. Masiku ya ku hela ka vhiki ma fanele ku tsundzukiwa.
Loko nhlengeletano wa vuyimeri bya IDP wu lehile ngopfu ku ta fanela ku nyikiwa swo dya, ku fanele ku tsundzukiwa leswi tsakelaka hi vanhu Xik. Halaal,matsavu na swin?wana na swin?wana.
Vayimeri va komberiwa ku vikela vanhu na swirho swa tinhlengeletano ta vona
Ku pfumelela nkarhi wa kahle wa vuyimeri bya ku va kona, vaaki na vayimeri va lava swi va khumbhaka va fanele ku nyikiwa nkarhi wo ringanela (mavhiki 2-4) ku ri va lunghiselela nhlengeletano kumbe chapu na ntlawa, vaaki na tihuvo leti va nga ti yimela, mhaka leyi yi nga si vulavuriwa na vuyimeri ya vurhangeri bya IDP. Leswi swi fanele ku tsundzukiwa loko nongonoko na nkarhi wu antswisiwile. Swilaveko swa vuyimeri ku ri va nyikana hi xiviko eka lava va yimeriwaka eka leswi nga ta tekiwa endzhaku ka chapu / nhlengeletano ya vuyimeri bya foramu ya vurhangeri bya IDP yi fanele yi katsiwa eka milawu ya ku tikhoma.
Nkarhi wa lava swi va khumbhaka ka vulavula ematshan?weni ya tsalwa leri nga tshahiwa.
Tidokumente leti nga tshahiwa ti fanele ku kumiwa hi vanhu hinkwavo, vaaki na lava swi va khumbhaka. Ku fanele ku nyikiwa mavhiki manharhu leswaku komiti ya wadi,, ntlawa wa lava swi va khumbhaka na mintlawa leyi swi tsakelaka na vaaki ku burisana hi nawu lowu nga tshahiwa eka tsalwa eku hangalaseni, na ku vulavula hi vona. Foramu yi nga si hetisisa ntshaho. Nkarhi wu ta vekeriwa etlhelo eka nongonoko.
Tinhlengeletano ta huvo leti faneleke ku amukeriwa.
Tinhlengeletano ta huvo leti nga amukeriwa hi IDP ti fanele ku pfuleriwa vanhu hinkwavo.
Dokumente ya IDP ri fanele ku fikeriwa hi lava swi va khumbhaka hinkwavo.
Tikhopi ta IDP leti nga hetiseka ti fanele ku va kona eka vaaki hinkwavo na lava swi va khumbhaka. Swi nga pfuna ngopfu ku komisa leswi nga ta humelela endzhaku ka ku pulana xik. Xivono xa masipala, swikongomelo na swin?wana na swin?wana eka tindzimi yo hambana hambana leti fambelanaka na xifundza xexo xa masipala.
Ku khutaza vaaki va kona.
Mfumo wa masipala, ku ya hi komiti ya IDP na tikhanselara, va fanele ku tirhisa matshalatshala hinkwawo, ehenhla na ku tlula ku vumba xiyimo xa lexi nga fanela, ku khutaza vaaki leswaku va va kona.
Ku khutaza ka ntiyiso ku fanele ku va eka mintlawa ya rihanyo leyi nga hlanganisiwa kahle na leyi nga riki na matimba lama faneleke ku tlakusa ku rhandza ka vaaki. Xik. Ndlala, va vasati, swigono, lava nga ni malembe yo karhi (lavantshwa, swisiwana na vadyuhari) na van?wana na van?wana masipala u fanele ku kumisisa tindlela ta ku tiyisisa vuyimeri bya vona eka Foramu ya vuyimeri bya IDP
Wun?wana wa maendlelo yo tirha hi wona lama tiyisisaka ku va kona ka ntlawa lowu i ku fambisa ti-NGO kumbe vanhu lava tirhaka va karhi va tiyimiserile leswi yimelaka leswi va swi rhandzaka.
SWILETELO SWA KU LANGUTANA NA KU VA KONA KA VAAKI
Ku va kona ka vaaki a ku ringanana hi ku fambelana eka xiteji xin?wana na xin?wana xa ku pulana naswona a hi tindlela hinkwato ta ku va kona ti fanelaka xitepe xin?wana na xin?wana xa ku pulana. Ku hunguta ntsengo wa ku va kona, ku hunguta ku karhala, na ku nangutisisa ntikelo wa ku va kona maendlelo yo tirha hi wona ya ku va kona ya fanele ku hambana ku suka eka xiteji lexi ku ya eka xin?wana. Komiti ya vurhangeri bya IDP yi fanele ku twisisa kahle xiletelo xa III (maendlelo) ku ri kona na switirho swa ku va kona swa swiyimo swo hambana hambana. Swiletelo leswi landzelaka swi nga pfuna vaMasipala ku tiboha hi switirho leswi nga fanela swa swiyimo swo hambana hambana.
Xiyimo xa ku pulana Maendlelo yo tirha hi wona ya ku va kona
Ku Xiyaxiya
Tinhlengeletano ta vaaki leti nga hleriwa hi tikhanselara.
Tinhlengeletano ta lava swi va khumbhaka
Matshalatshala
Tichapu ta xiyimo xa matshalatshala ya xifundza, hi vayimeri va vamasipala hinkwavo, xiphemu xa provhinsi na tindzawulo ta tiko na vayimeri lava nga hlawuriwa va lava swi va lavaka na vanhu va mitirho.
Vayimeri va Foramu va IDP eka mfumo wa muganga.
Ku hlohletela njekanjekisano wa hangalaso ku ya hi swilo swo fana na tihuvo ta ku yingisela, nhlengeletano ya va maphepha ya mahungu na swin?wana na swin?wana.
Ku Pulana Projeke a Tiprojeke / minongonoko hi masipala wa xikeyili xo anama.
b Tiprojeke ta muganga ta vaaki.
Tikomiti ? ntsongo ta xitekiniki hi vayimeri vatsongo va lava swi va khumbhaka eka mintlawa / kumbe vaaki va xikhale.
N?wangulano exikarhi ka tikomiti leti hlawuriweke na vaaki lava swi va khumbhaka / lava swi va bohaka.
Ku hlangana
Foramu ya vayimeri bya IDP.
Ku amukela
Mbulavulo wo anama wa vaaki / switsundzuxo swa ndlela eka tikomiti hinkwato / mintlawa ya lava swi tsakelaka.
Nkarhi wa ku vulavula na vaaki na mintlawa ya lava swi va khumbhaka.
Ku kambela na ku sungula
Foramu ya vuyimeri bya IDP
Nghingiriko wa Programu ya ku 5. KU TSHAHA PROGRAMU YA
Pulana tirha hi Xivumbeko xa KU TIRHA.
Nkarhi na
Switirhisiwa leswi
XIVUMBEKO lavekaka
Programu ya ku tirha i xiphemu xa nghingiriko wa ku pulana kutani ku hava xin?wana ehandle ka pulani ya bindzu lexi hlamulaka swivutiso: xana i ncini lexi faneleke ku endliwa, rini, xi ta teka nkarhi wo tani hi kwihi, i mani a nga na vutihlamuleri, i mani a katsiwaka naswona i switirhisiwa swihi leswi faneleke ku tirhisiwa. Programu ya ku tirha yi fanele ku tiviwa hi vatlangi hinkwavo lava nga kona eka nghingiriko wa IDP ka tiyisisa ku va kona na ku ringanana. To tshaha programu ya ku tirha i swa nkoka ku tivana na ku twisisa, xiletelo xa III na ku tsundzuka Xivumbeko xa xifundza. A hi mahungu hinkwavo lama lavekaka eka programu ya ku tirha ya nga va kona hi xiyimo xa ku lulamisa. Migingiriko yin?wana yi nga katsiwa yi tlhela yi hlamuseriwa endzhaku. xik. Ntsena loko timhaka ta nkoka ti tiveka, xana xilaveko xa vundzeni bya vuxiyaxiya byi va lebyo hlantsweka eka komiti ya IDP na ku amukeriwa hi komiti nkulu ya huvo kumbe meyara kumbe komiti leyi nga hlawuriwa hi tikhanselara.
A MIGINGIRIKO YO LULAMISA NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU.
Leswi faneleke ku kumiwa leswi nga fanela.
Programu ya ntirho lowu nga vekiwa ehenhla ka swiphemu swa IDP na migingiriko ya ku pulana yi katsa na:
Migingiriko / mitirho / leswi nga ta endliwa ku lunghiselela, ku ti boha na ku hetisisa nghingiriko wa pulani yin?wana na yin?wana.
Vito ra munhu loyi a faneleke ku fambisa, ku letela na / kumbe ku tsala migingiriko ya ku pulana.
Siku ro sungula na nkarhi lowu nga ta tekiwa.
Mavito ya vanhu / swivumbeko leswi faneleke ku katsiwa naswona njhani (xik: ku ya eka nhlengeletano / ku vulavula) na;
Switirho leswi lavekaka (vatsundzuxi / tindhawu / ku sweka / swa timali / ku hundzuluxa) na ntsengo wa nxavo.
Tafula kumbe xivumbeko xi nyikiwile eka Namarheto wa 2
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Mufambisi wa IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP va fanele ku:
Tsundzuka migingiriko ku ya hi xiyimo na mikarhi leyi nga susumetiwa ku suka eka xiletelo xa III na mbulavulo wa xifundza.
Ku nyikana hi programu ya migingiriko wa chapu ya Xivumbeko xa xifundza.
Va vulavula va tlhela va pfumelelana hi programu ya Xivumbeko xa xifundza tani hi masungulo ya programu ya masipala.
Amukela programu ya ku tirha eka timhaka ta muganga ku tsundzukiwa Xivumbeko xa DM.
Ku hetisisa programu ya ku tirha hi:
Ku tsundzukiwa ka swivumbeko swa tihuvo na ku hlamusela mitirho na vutihlamuleri endzeni ka swivumbeko sweswo.
Ku katsa ku ringanisa migingiriko.
Ku katsa ku va kona ka vaaki, no
Tivisa switirho leswi lavekaka (vatsundzuxi, ndhawu, swakudya)
B SWILETELO LESWI NGA ENDZENI
Timhaka leti faneleke ku tsundzukiwa hi Xivumbeko xa nkarhi na programu ya ku tirha.
Tafula ra Xivumbeko xa mikarhi ra Xinamaketo xa 1 ri fanele ku tsundzukiwa loko ku tshahiwa programu ya xivumbeko na wa ku tirha.
Programu ya ku tirha yi fanele ku tsundzuka timhaka ta muganga (xik. Ku khomiwa ka nhlengeletano ya huvo) swi tlhela swi ringanisiwa hi nkarhi hi nghingiriko wa bajete ya masipala, ku tsundzukiwa mali leyi faneleke ku bajeteriwa migingiriko tani hi xiphemu xa nghingiriko wa IDP.
Ku tiyisisa leswaku leswi va nga ta swi kuma swa nghingiriko wa IDP a yi korwisa eka masipala, Huvo ya masipala yi ta lava ku tsundzuka na ku kombela ku hundzuka ka leswi nga ta kumiwa eka yona nghingiriko lowu ku ri leswi swi humelela hi ehleketa nghingiriko lowu nga tsundzukiwa eka xiphemu xa laha leswi nga ta kumiwa hi xiphemu xa xin?wana na xin?wana:
Ku nyikana eka Foramu ya vuyimeri bya IDP, ku kombisa leswaku nghingiriko lowu yi nga humela emahlweni ntsena loko yi amukeriwile.
Swi tsariwile etafuleni swi tlhela swi kaneriwa hi huvo ya masipala.
I swa nkoka ku ri loko huvo ya masipala yi tsundzuka leswi nga ta kumiwa endzhaku hi nghingiriko wa IDP, nghingiriko lowu yi humela emahlweni kutani a yi yimisiwanga hambi leswi kumeka endzhaku swi nga korisi. Swivulavulo swo huma eka huvo ya masipala swi ta katsiwa eka vona swi xiyaxiyiwile.
Nghingiriko wa
Ku Pulana 6. ENDLELO LERI NGA TIRHISIWAKA
Endlelo leri nga tirhisiwaka NA TINDLELA TA KU
na tindlela ta RINGANISA
XIVUMBEKO ku ringanisa
Nghingiriko wa pulana ya IDP i nghingiriko wa muganga, lowu lavaka leswi nga kumiwaka na nseketelo wo huma eka swiphemu swa switeji swo hambana hambana swa mfumo. Ku nga si sunguriwa hi nghingiriko wa ku pulana masipala u fanele ku twisisa laha ku ringana ku faneleke ku va kona naswona njhani, laha endlelo leri nga tirhisiwaka, leswi swi kumiwa. Ku ringanana ka tindlela na maendlelo yo tirha hi wona lama ku nga xiphemu xa nghingiriko wa ku pulana na xivumbeko . Swi fanele ku kumiwa exikarhi ka masipala wa muganga na wa xifundza, naswona vanhu hinkwavo lava swi va khumbhaka va fanele ku byeriwa hi ku ringanana loku.
Ku na tinxaka timbirhi letikulu ta ku ringanisiwa leti lavekaka.
Exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi khumbiwaka ku tiyisisa leswaku ku pulana ka vona na timhaka leti ti langutisiwile ti tlhela ti vulavuriwa hi ku katsana. Xifundza xi na ntirho wa ku tiyisisa leswaku ku ringanana exikarhi ka masipala wa muganga ku ta va kona rini.
Exikarhi ka mfumo ? muganga (vamasipala / swifundza) na swiphemu swi?wana, ngopfu ngopfu xiphemu xa xifundza ? nkulu / tiko na tindzawulo na lava nyikanaka hi ntirho (xik. ESKOM, Telkom) ku tiyisisa leswaku IDP yi va eka xiyimo xa xin?wana na nawu wa tiko na wa xifundza ? nkulu na swivumbeko leswaku swi ta tsundzukiwa eka ku avelana ka bajete ya tindzawulo na minyikelo ya ku langutisa swo karhi. Ndzawulo ya provhinsi ya mfumo wa muganga yi fanele ku langutisiwa ku tiyisisa swiphemu hinkwaswo ngopfu ? ngopfu tindzawulo na ku twisisa swilaveko swa ku ringanana na ntirho wa vona exikarhi ka nghingiriko wa muganga wa IDP
A MIGINGIRIKO YA KU LUNGHISELELA NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU.
Swilaveko swa leswi nga ta kumiwa
Leswi nga ta kumeka swi hlamuseriwile etlhelo eka tinxaka timbirhi ta ku ringanisa (exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi faneleke / exikarhi ka mfumo wa muganga na swiphemu swin?wana / lava nyikanaka hi switirhisiwa):
Programu ya vatlangi lava faneleke ku katsiwa eka nghingiriko wa ku ringanisa.
Ku ringanisa swiendliwa (tani hi mahungu lama khulukaka na ku katsana ka migingiriko) ku ya hi swiphemu na ku kombetana hi nkarhi na vatlangi lava nga ta katsiwa.
Endlelo leri nga tirhisiwaka ra ku pfuna hi mpfilungano na ku ringanisa vatlangi vo hambana hambana.
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Nghingiriko wa ku fika eka tindlela ta ku ringanisa leti ku nga pfumelelana hi tona ku tirhisana na nghingiriko wa hangalaso ya ku fika eka Xivumbeko .
Komiti ya IDP ya vurhangeri ku tivisa ku ringanisa swilaveko eka xiyimo xa xifundza ya chapu ra xivumbeko leyi nga vekiwa eka xiletelo xa III xa maendlelo.
Eka chapu:
Ku katsa programu ya swilaveko swa ku ringanisa na ku vulavula hi maendlelo yo tirha hi wona na ku tiyisisa ku ringanana.
Ku pfumelelana hi endlelo leri nga tirhisiwaka hi nkarhi na vatlangi lava faneleke ku katsiwa, na
Nsusumeto wa njekanjekisano na tirhelo ra muchini ra ku herisa mpfilungano kumbe ku hambana exikarhi ka masipala wa muganga na xifundza xa muganga.
DM yi va kona nhlengeletano, ku vulavula loku tsariweke ni provhinsi na tindzawulo ta tiko na vanyiki va mitirho ku kunguhata ku ringana ka masipala na xifundza, na swilaveko na leswi nga yimeriwa na ku pfumelelana hi maendlelo yo tirha hi wona.
Masipala un?wana na un?wana ku tsundzuka ku ringanana loko va tshaha programu ya ntirho hi xivumbeko xa nkarhi.
B LESWI NGA NDZENI KA SWILETELO
Milawu ya ku ringanisa
Swilaveko swa ku ringanisa swi fanele ku tsongahatiwa ku ri swilaveko swa ku lawula eka xiyimo xa vufambisi.
Matirhelo yo hambana ? hambana ya mafambiselo ma ta fanele ku ringanana ko hambana hambana.
Leswi swi vula leswaku hi langutisa ku ringanisa tirhelo.
Ku veka ntsengo wa swilo leswi ringananaka (tani hi tichapu / tinhlengeletano) ku ya eka mali leyi nga ehansi na nkarhi lowu lavekaka.
Ku tirhisa mbulavulo lowu nga kambirhi riqingho / elektroniki / mbulavulo wa ku tsariwa hi laha swi kotekaka.
Mitirho laha va vi kona vo tala lava humaka eka tindhawu to hambana na swiphemu leswi lavaka muleteri loyi a swi tivaka. Muleteri u fanele ku va ni vutihlamuleri bya maphepha.
Ku vumbiwa ka swivumbiwa leswi katsaka swifunfza ? nkulu, swifundza na vamasipala na swin?wana na swin?wana va nga swi kota ku va tindlela leti kotekaka.
Vamasipala, va xifundza na muganga, va fanele ku ringanana eka xiyimo xa ? mbirhi na muakelani wa masipala eka timhaka leti va khumbhaka ha vumbirhi.
Vanhu lava nga susumetiwa lava lavaka ku katsiwa eka nghingiriko wa ku ringanisa.
Exikarhi ka masipala na swifundza leswi nga fanela:
Mufambisi wa xifundza wa huvo ya IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP
Mufambisi wa huvo ya muganga ya IDP na komiti ya vurhangeri bya IDP.
Xivandla xa PIMS ya vatirhi va ku pulana.
Exikarhi ka mfumo-muganga na swiphemu / vatirhi lava nyikaka vutivi.
Mufambisi wa IDP wa muganga.
Mufambisi wa xifundza-ntsongo wa IDP.
Muleteri wa provhinsi kumbe wa tiko eka vatirhi va hofisi ya ndzawulo.
Vatirhi va kulu va hofisi lava fanelaka ku nyika ntirho [ESKOM, Tihuvo ta swa Mati, Telekom sw. n. sw.]
Eka tinxaka letimbirhi leti ringananaka (exikarhi ka vamasipala na swifundza kumbe exikarhi ka mfumo wa muganga na swiphemu swin?wana kumbe eka vanyiki va mitirho) mitirho ya vona i yikulu ku tiyisisa ku ringanana ka le xikarhi ka masipala wa xifundza.
Mufambisi wa IDP u fanele ku tiyisisa mhaka ya muganga leswaku ku va na ku ringanana.
Ndzawulo ya Provhinsi ya mfumo wa muganga yi langute mhaka ya nkoka tani hi muleteri ku tiyisisa ku ringanana eka xiyimo xa le henhla xa xifundza - ntsongo na le xikarhi ka swifundza ? ntsongo leswi nga endzeni ka provhinsi.
Laha va nga na xiyimo xa lexi ringanaka, Swivandla swa PIMS (Xivandla xa Vuseketeri bya Vufambisi bya Vupulani na ku Tirhisa) leyi nga sunguriwa eka xiyimo xa xifundza, va nga seketela vufambisi na ku ringanisa ka ndlela.
Swifundza leswi pfumalaka xivandla xa PIMS swi fanele ku hlawula munhu loyi a nga swi kotaka ku fambisa nghingiriko wa ku ringanisa
Laha mhaka leyi yi nga ehansi ka masipala wa xifundza lexi nga tala (xik. Xifundza lexi nga sunguriwa xintshwa) masipala u fanele ku thola masipala loyi a nga fambelanaka na swona kuri a ta yimile masipala na DM
Nsusumeto wa ku ringanana ku ya xiphemu.
Hikokwalaho ka xiyimo xo hambana eka xiphemu xin?wana na xin?wana ku ringanana ku nga va swa nkoka ngopfu kumbe swi nga vi swa nkoka na endlelo leri nga tirhisiwaka leri nga fanela swi ta hambana. Tafula leri ri susumeta swilaveko switsongo swa ku ringanisa ku ya hi xiphemu. Mikarhi leyi nga vuriwa laha hansi yi vula ku susumeta programu ya nkarhi lowu nga kombiwa eka xinamaketo xa 1.
XIPHEMU
NKARHI MAVHIKI
MIGINGIRIKO YA KU RINGANISA
MASIPALA WA MUGANGA/ XIFUNDZA
MFUMO WA MUGANGA SWIPHEMU SWI N?WANA
th
Mahungu ya timhaka ta ku longoloxa ku ya eka DC
th
Miehleketo ya ku hlangana eka swiletelo swa muganga
? 18th
Chapu ra matshalatshala ya xiyimo xa xifundza rd ? 27th
Tiprojeke ta ku pulana eka swikatsiwa swa xitekiniki th ? 30th
Programu ya xitekiniki ehansi ka vutihlamuleri bya provhinsi / tisekitara ta tindzawulo ta tiko.
Ku nyikana ka nxaxameto wa IDP
th ? 36th
th ? 37th
Ku endliwa ka xiyimo xa xifundza nkomiso wa ti-IDP ta muganga
Nghingiriko wa ku
Pulana Nawu lowu bohaka 7.NAWU LOWU BOHAKA
wa swilaveko swa WA SWILAVEKO SWA
ku pulana KU PULANA
etikweni na le ka ETIKWENI NA LE KA
XIVUMBEKO provhinsi PROVHINSI
Ku tiyisisa leswaku milawu hinkwayo leyi bohaka ya tiko na provhinsi na yin?wana milawu, minongonoko, matshalatshala na mali leyi nga kona swa tsundzukiwa eka nghingiriko wa IDP ya masipala kutani va fanele ku tiva hi mahungu. Kuri va tlakusa na ku hunguta nxavo. Swifundza swi fanele ku nyika vamasipala mahungu lama lavekaka.
A MIGINGIRIKO YA LESWI NGA TA KUMEKA ENDZHAKU
Swilaveko leswi nga susumetiwa
Nongonoko lowu nga hlanganisiwa wa xifundza - ntsongo ni nawu wa tiko na provhinsi ku katsa na nkhetekanyo wa swilaveko (swilaveko swa pulani ya xiyimo xa masipala, swilaveko leswi swi nga eka nawu tani hi xiphemu xa IDP ku tirhisana na xivumbeko xa ntirhisano, ku endlela ku tatisa hi swa nkoka) (Programu ya nawu wa tiko, vona xinamaketo xa 3)
Programu ya milawu yin?wana, minongonoko na tidokumente.
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
DM hi ku seketeriwa hi muleteri wa IDP wa provhinsi ku lulamisela programu ya nawu wa provhinsi na mahungu man?wana ya nkoka ya xifundza tiko eka chapu ra XIVUMBEKO
DM yi fanele ku yisa programu ya chapu ra xivumbeko , na ku tivisisa hi masipala na tindzawulo ta sekitara ta provhinsi, tani hi nawu kumbe minongonoko kumbe swa timali kumbe vanhu lava ku nga vulavuriwaka na vona.
B SWILETELO SWA LESWI NGA ENDZENI
Tirhisa mikarhi ya ku nghenelela ka tisekitara ta tiko na provhinsi ka sungula vanhu lava u nga vulavula hi ku ringanana na ku tshaha swilaveko swa mahungu ya tidokumente ta milawu, minongonoko na timali, ku tiyisisa leswaku IDP yi kongomisani na sekitara ya swilaveko naswona yi nga tshuneta bajete ya sekitara.
Nghingiriko wa ku
SWILETELO SWA LESWI Ntsengo wa Pulana
NGA ENDZENI mali ya nghingiriko wa ku Pulana XIVUMBEKO
Ntsengo wa nghingiriko wa IDP wu fanele ku bajetiwa hi masipala. Bajete yi pfuna tani hi tshalatshala ra ku endla xikombelo xa ku katsiwa ka timali leti humaka eka xiyimo xa provhinsi na tiko. Swi nga pfuna na mufambisi wa masipala ku langutisisa kuri ntsengo wa ku pulana wa twisiseka hi ku fambisana ka swin?wana swa tibajete. Loko nkarhi wun?wana ntsengo wa ku pulana wu vonaka exiyin?weni xa le henhla, munhu u fanele ku langutisisa nghingiriko wa IDP leyi nga ehansi hi ntsengo kumbe munhu u ta fanela hi ku kombela ku pfuniwa eka vanhu van?wana.
A MIGINGIRIKO YA KU LUNGHISA NA LESWI NGA TA KUMIWA.
Swilaveko leswi nga ta humelela endzhaku
Programu ya swilo swa mali leyi nga tirhisiwa eka ntsengo wa yuniti, tinomboro ta tiyuniti na mali ya ntsengo wa swilo eka mhaka yin?we.
Mali yin?wana leyi nga ngeteleriwa.
Bajete ya nkoka / matirhiselo ya swilo leswi nga langutiwa.
Mali ya vatsundzuxi
Mali ya valeteri
Mali ya PIMSS ya mitirho ya kontraka
Mali ya ku hangalasa mahungu
Mali ya tichapu na tinhlengeletano
Mali ya ku kandziyisa
Nghingiriko lowu nga susumetiwa
Leswi lavekaka swi fanele ku kombisiwa eka ?Programu ya xivumbeko xa nkarhi na swilaveko swa switirho? ku endlela ku pulanela migingiriko.
Ku langutisiwile tafula rero, ntsengo wu ta hlayiwa wu tlhela wu komisiwa ku ya hi muxaka wa matirhiselo ya timali.
Loko ku ve mali hinkwayo hi le henhla, komiti ya vurhangeri yi ta fanele ku vulavula hi tindlela na matshalatshala ya ku kuma migingiriko leyi nga kumbe ku larisa nghingiriko lowu migingiriko ya ku pulana ka ku tshaha.
B SWILETELO SWA LESWI NGA ENDZENI
Tani hi leswi swi nga kotekiki ku nuhetela mali ya ku pulana ku nga si sungula nghingiriko wa ku pulana hi bajete ya nghingiriko wa IDP yi ta ringanisa.
Bajete ya nghingiriko wa IDP ya vukulu bya masipala wa nkhetekanyo B (hi ku wu ringanisa ku nga va ni vanhu va 100 000) mali a yi fanelanga ku hundza R200 000,00.
Swilaveko swa mahungu swi durha ngopfu. Leswi I ntiyiso eka matiko muganga laha mahungu yo karhi ya nga kona. Eka timhaka leti munhu u fanele ku tiva leswaku a hi mahungu lama nga fanela ku laviwa eku sungula ka nghingiriko wa IDP ya masipala lontshwa. Ku pulana ko twisiseka ku nga endliwa kahle hi langutile ku ringanisa ka vuswikoti.
Mali ya ku va kona yi nga kona yi nga vekiwa eka xiyimo xa va vi kona lava nga swi kotaka va tivisiwa leswaku mhaka leyi yi le ka ku rhandza ka vona ku va va katsiwile eka nghingiriko wa ku pulana kutani a hi ntirho lowu va faneleke ku wu hakeleriwa.
Ku na tindzawulo to hlaya na vayimeri lava kumaka xiphemu xa swilaaveko swa ku pulana leswi pfalaka nghingiriko wa IDP. Vaan?wana va vayimeri tani hi DLA, DWAF, CMIP, LED, ISRD, na swin?wana na swin?wana va yimeriwile ku pfala xiphemu xa ntsengo wa ku pulana, swi tlakusiwile leswaku mintsengo ya ku pulana yi kongomisiwile ku ya hi swilaveko.
XIVUMBEKO
Xivumbeko hi rona tsalwa leri ringanisaka nghingiriko wa ku pulana exikarhi ka vamasipala na le xikarhi ka masipala na xifundza lexi nga fanela. Xivumbeko xi fanele ku antswisiwa eka chapu leri nga hlanganisiwa naswona yi boha masipala wa xifundza na wa muganga.
A MALUNGHISELELO YA MIGINGIRIKO NA LESWI NGA TA KUMIWA ENDZHAKU
Leswi lavekaka leswi nga ta kumiwa endzhaku
Manghenelo
Programu ya xivumbeko
Endlelo leri nga tirhisiwaka na tindlela ta ku ringanisa na ku tsundzuka (vona kavanyisa ka 6)
Tipulani leti bohaka ta xinawu na swilaveko swa ku pulana (vona kavaanyisa ka 7)
Milawu na swilandzelelo swa ku kambisisa nghingiriko wa ku pulana na Xivumbeko xa ku cinca.
Nghingiriko lowu susumetiweke
Nhlengeletano wa xifundza wa vafambisi va IDP:
Nghingiriko wa ku pulana na nghingiriko wa ku vulavula.
Nghingiriko wa ku seketela
Vamasipala va tshaha milongolongo ku ya hi swilaveko swa ku ringanisa
Xifundza xi fanele ku lulamisa chapu na programu ya wa nawu lowu bohaka na swilaveko swa ku pulana.
Chapu ya xivumbeko xa xifundza ku:
Lulamisa minongonoko ya vun?we na ku pfumela eka programu ya Xivumbeko .
Ku vulavurisa na swilaveko swa ku ringanana na endlelo leri nga tirhisiwaka, na
Ku antswisa na ku pfumelelana hi nawu lowu bohaka na tidokumente leti lavekaka.
Ku amukeriwa ka xivumbeko hi huvo ya xifundza.
Xivumbeko lexi nga ta tsundzukiwa hi vamasipala hinkwana lava nga eka mindzilikano ya xifundza loko a ri ku lulamiseleni nghingiriko wa ku pulana.
B SWILETELO LESWI NGA ENDZENI
Programu ya Xivumbeko i nkomiso wa programu ya migingiriko ya xifundza na programu ya migingiriko ya masipala leyi languteke migingiriko ya xifundza hinkwaxo lexi, lavaka ku tekiwa xikan?we hi nghingiriko lowu landzeriweke. (xik chapu ya xifundza hinkwaxo). Hi marito man?wana xitirho xa ku ringanisa exikarhi ka vamasipala na swifundza leswi lavekaka.
Tindlela na milawu ya ku kamba nghingiriko wa ku pulana na mihundzulo ya xivumbeko .
Masipala un?wana na un?wana u ta va na vutihlamuleri bya ku kamba nghingiriko wa vona ya ku pulana na ku tiyisa leswaku nghingiriko wa ku pulana ka landzeleriwa tani hi leswi ku nga pfumelelana.
Tindlela leti nga susumetiwa ta ku hambana:
Sungula komiti ya vafambisi va IDP lava hlanganaka ku langutisa ndlela na ku ehleketa hi leswi fanelaka ku hundzuriwa
Masipala un?wana na un?wana ku tivisa masipala wa xifundza hi ku hambana ka programu ya migingiriko leyi khumbhaka migingiriko ya xifundza hinkwaxo. xik. Ku tlhelerisiwa endzhaku ka timhaka ta masipala leti nga lemukiwa na chapu ya matshalatshala ya swilaveko leswi nga tlheriseriwa endzhaku.
DM yi na matimba ya ku teka xiboho xa leswaku ku hundzuka ku ta va hi nghingiriko wa njhani naswona va hundzisela nghingiriko emahlweni kumbe va humela emahlweni hi nongonoko lowu va nga pfumelelana hi wona, kumbe
Vamasipala hinkwavo va fanele ku pfumelelana emahlweni ka Xivumbeko na ku hundzula.
XINAMAKETO XA 1
NKARHI
XIYIMO XA 1: KU LAVISISA
Mavhiki
Ku Pulana Migingiriko 1/1-1/10
/1 Nkunguhato wa mahungu
/2 Ku lavisisa ka vaaki na lava swi va khumbhaka
/3 Ku khomelana
/4 ? 1/6 Ku lavisisa ka masipala
/7 timhaka ta ku landzelana
/8 ? 1/9 Ku lavisisa ka vundzeni
/10 Ku hlanganisiwa ka ku lavisisa ka hakelo
XIYIMO XA 2: MATSHALATSHALA
Ku pulana ka migingiriko 2/1 ?2/10
/1 ? 2/2 Swivono na swikongomelo
/3 Swiletelo swa matshalatshala swa muganga
/4 Ku hlamusela xivumbeko xa switirho
/5 Ku sungula tindlela ta matshalatshala
/6 Ku jekajekisa ka vaaki eka tindlela tin?wana
/7 Tichapu ta matshalatshala ta xiyimo xa xifundza
/8 ? 2/9 Ku lavisisa na ku tiboha
/10 Swiboho swa muganga.
XIYIMO XA3.TIPROJEKE
Ku pulana ka migingiriko 3/1 ? 3/9
/1 Ku vumba projeke ya swipanu swa mitirho
/2 Bajete leyi nga vekiwa ya ku sungula
/3 Ku vumba nsusumeto wa bajete
/4 Ku va kona ka ntlawa wa nkongomiso wa bajete
/5 Vatirhisani va projeke
/6-3/9 Projeke ya swiboho ya vutekiniki
XIYIMO XA 4. KU HLANGANISA
/1 Migingiriko ya ku pulana 4/1 ? 4/14
/1 Ku langutisisa na ku vulavula ko sungula
/2 Ku hlanganisa ka tiprojeke na minongonoko
/3- 4/4 Ku vulavula ka vumbirhi na ku hlanganisa
XIYIMO XA 5 KU AMUKELA
Migingiriko ya ku pulana 5/1 ? 5/6
/1 5/3 Swivulavulo na vufambisi
/4 Ku hlanganisa /hlamula
/5 Ku amukeriwa ka makumu hi huvo
/6 Ku komisiwa ka xiyimo xa xifundza.
XINAMAKETO XA 2
XIYIMO XA 1: KU LAVISISA
Ku lavisisa ku fanele ku teka hi ku ringanisa tin?hweti tinharhu ku heta, migingiriko hinkwayo ya ku pulana yi fanele ku longoloxiwa ku ri yi humelela hi wona nkarhi lowu.
XIYIMO XA 1: LAVISISA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
/1: Ku kunguhatiwa ka mahungu lama nga kona
/ 2: Vaaki na lava swi va khumbhaka eka xiyimo xa vulavisisi
/3: Ku khomelana loku ku nga kona hi mahungu na vaaki / ku lavisisa ka lava swi va khumbhaka
/ 4: Ku anama ka vulavisisi bya masipala
/5: Ku lavisisa ka ndhawu
/6: Ikonomi na swa rihanyo / ku hambana hi xinuna na xisati
/7: Ku tivisa ka timhaka ta masipala
/8: Ku lavisisa ko enta ka timhaka ta ku landzelela: swiletelo swa ku hangalasiwa
/9: Ku lavisisa ko enta ka timhaka ta ku landzelelana: Swiletelo swo karhi swa sekitara
/10: Ku hlanganisa ku landzelelana ka ku lavisisa hakelo
XIYIMO XA 2: MATSHALATSHALA
Matshalatshala ya xiyimo ya fanele ku teka hi ku ringana, tin?hweti timbirhi ku hetisa. Nghingiriko wa ku pulana wu fanele ku longoloxiwa ku humelela hi nkarhi lowu wolowo.
XIYIMO XA 2 : MATSHALATSHALA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
II/2: Swikongomelo swa ku tirha
II/4: Ku hlamusela xivumbeko xa switirho
II/5: Ku vumba matshalatshala ya ku ncincana
II/6: Ku kunguhata tichapu ta xiyimo xa matshalatshala ya xifundza
II/7: Ku vumba xipimelo xa njekanjekisano wa vaaki hi mhaka ya ku cincana
II/8: Ku lavisisa ka ku cincana
II/9: Ku ehleketa hi ku cincana
II/10: Ku tshaha ka matshalatshala: Sekitara ya swilaveko swo karhi
II/11: Ku tshaha ka matshalatshala: swikombiso
II/12: Ku hlanganisa matshalatshala ya swifundza na masipala wa muganga.
Tiprojeke ta xiyimo xa ti fanele ku teka tin?hweti timbirhi ku heta. Migingiriko ya ku pulana ka xiyimo xa ku fanele longoloxiwa leswaku ti humelela hi nkarhi wun?we.
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
III/1: Ku vumba tiprojeke ku vumba swipano swa ntirho.
III/ 2: Ku sungula bajete ya masungulo ya ku avela.
III/3: Ku susumeta ku tshaha tiprojeke.
III/ 4: Ku va kona ka ntlawa wa nkongomiso eka projeke ya ku pulana.
III/5: Ku katsana ka vatirhisani va projeke.
III/6: Swiletelo swa sekitara yo karhi.
III/7: Ku endla swikombiso swa swikongomelo
III/8: Leswi kumekaka endzhaku / nkongomiso lomu swi kumekaka kona.
III/9: Migingiriko leyikulu / nkarhi / vayimeri lava nga ni vutihlamuleri.
III/10: Ntsengo / ku ringanisa ka bajete / tibuku ta swa timali.
XIYIMO XA IV:KU HLANGANISA
Xiyimo xa xiyimo xa xi fanele ku teka hi ku ringanisa mavhiki ya tsevu ku xi heta. Migingiriko ya ku pulana ka xiyimo xa lexi xi fanele ku longoloxiwa eka nkarhi wolowo.
XIYIMO XA IV: KU HLANGANISA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
IV/1: Ku langutisa nsusumeto wa tiprojeke leti nga tshahiwa
IV/2: Ku hlanganisa tiprojeke na minongonoko.
IV/4: Pulani ya lembe ya swa timali.
IV/5: Programu ya mali leyi nga vekiwa hi lembe.
IV/6: Ku hlanganisiwa ka xivumbeko xa ndhawu ya ku antswisiwa.
IV/7: Nongonoko lowu nga hlanganisiwa wa ku antswisiwa ka programu ya Ikonomi.
IV/8: Ku hlanganisiwa ka ndlela na ku hungutiwa / programu ya ku ringana ka vununa na vusati.
IV/9: Programu ya ndhawu leyi hlanganisiweke.
IV/10: Programu ya ndhawu leyi hlanganisiweke ku endlela ku sungula ka vufambisi.
IV/11: Ku kombisiwa ka ku tirha ka vufambisi.
IV/12: Ku hlanganisiwa ka programu ya ku sungula.
XIYIMO XA V: KU AMUKELA
Xiyimo xa ku amukela xi fanele ku teka mavhiki ya tsevu ku heta ku nyikana ka MEC. Migingiriko ya ku pulana ka xiyimo xa lexi ya fanele ku longoloxiwa leswaku ya va eka xivumbeko lexi.
XIYIMO XA V: KU AMUKELA
Migingiriko ya ku Pulana
Ntirho
Munhu loyi a nga na vutihlamuleri
Nkarhi lowu nga vekiwa
Swilaveko na ntsengo
V/1: Ku nyika nkarhi wa swivulavulo swa provhinsi / mfumo wa tiko.
V/2: Chapu ya xiyimo xa xifundza xa ku anama (ku katsa vamasipala) ku lavisisa.
V/3: Ku nyikana hi mikarhi ya ku vulavula ka vaaki.
V/4: Ku hlanganisa / ku hlamula swivulavulo swa vaaki, ku huma eka xifundza kumbe swifundzankulu leswi n?wana / tindzawulo ta tiko.
V/5: Ku amukela ka makumu hi huvo ya masipala.
V/6: Nkomiso wa xiyimo xa xifundza xa IDP ya muganga.
XINAMAKETO XA 3
PROGRAMU YA NAWU LOWU BOHAKA WA TIKO
Nkhetekanyo wa Swilaveko
Swilaveko swa Sekitara
Eka pulani ya xiyimo xa masipala
Pulani ya ku tlakusa mitirho ya mati.
Pulani leyi nga hlanganisiwa ya swo famba.
Ku hlanganisiwa ka pulani ya vufambisi bya ku thyaka na
Swikongomelo swa ku antswisa ndhawu (ku ri swi siviwa hi ku pulana tani hi swilaveko leswi nga katsiwaka tani hi xiyimo xa IDP)
Ku pulana ka sekitara leyi faneleke ku katsiwa tani hi xiyimo xa IDP.
Tindlela ta ku lulamisa tindlu na swikongomelo.
Timhaka ta vufambisi.
Matshalatshala ya muganga ya ku tlakusa ikonomi.
Ku hlanganisiwa ka ku pulana tindlela.
Ku hlanganisa ku pulana ka matimba, na
Xivumbeko xa tindhawu.
Ku tirhisana na xivumbeko lexi nga xa ntolovelo
Tipulani ta ndhawu ya ku sungula; na
Tipulani ta vufambisi bya ndhawu.
Ku katsa nkoka wa ku engetela.
VUXOKOXOKO BYO VULAVURISANA HI SWA IDP
VANHU VA NKOKA LAVA KU NGA VULAVURISANIWA NA VONA EKA NDZAWULO
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Mukhomeri wa DDG Vurhangeri ni Nhluvukiso
Dayirekitara:
Vupulani bya Nhluvukiso na LED
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
Mufambisi
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
VAKONDLETERI VA PROVHINSI VA KA IDP
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
KOMITI LEYI YI KONDLETELAKA YA DDP
Hilaha va kombisiweke laha henhla, ku katsa swirho leswi swi landzelaka swo engetela:
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
NTLAWA LOWU ENDLAKA NTIRHO ETIKWENI HINKWARO WA PIMSS
VITO
XIYIMO XA LE NTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Mufambisi
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
Xirho xa ntlawa lowu endlaka ntirho
VITO
RIQINGHO
FEKISI
Pulani ya swa Rihanyu
<fn>tso_Article_National Language Services_SWILAVEKO SWA VUTIKHO.txt</fn>
SWILAVEKO SWA VUTIKHOMI NA MAFAMBISELO EKA VATIRHI VA MFUMO
XIKOMBELO NA VUANDLALO
Xikongomelo xa swilaveko na mafambiselo i:
ku seketela ntirhisano wa vatirhi lowu nga ni ndlela leyi faneleke eka vatirhi va mfumo;
ku tlakusa nhlonipho yo enta exikarhi ka vatirhi na le xikarhi ka vatirhi na mutirheriwa;
ku tiyisisa leswaku vafambisi na vatirhi va avelana ntwisisano wo toloveleka ku ya hi ku endla leswo homboloka na vutikhomi;
ku tlakusa nawu lowu amukelaka;
ku nyikana eka vatirhi na mutirheriwa hi xilaveko xa ku endla xikombelo xa vutikhomi;
ku susa na ku lulamisa nawu lowu nga amukelekangiki; na ku sivela swiendlo swa vuhomboloki kumbe ku swiendlo swa xihlawuhlawu hi vafambisi eka vatirhi.
MILAWU
Milawu lye landzelaka yi byela swilaveko na mafambiselo naswona ma fanele ku byela xiboho xin?wana NA xin?wana ku xupula mutirhi.
Nxupulo i ndlela ya ku lulamisa ku nag ri ndlela ya ku xanisa.
Nxupulo yi fanele ku endliwa hi ndlela ya xihatla, ya ku nga hlawuli, yo landzeleleka na leyi nga endlaka leswaku ku humeriwa emahlweni.
Nxupulo i ntirho wa vufambisi.
Ndlela ya nxupulo ya laveka eku endla ntswalo lowu nga kahle wa ntirho na ntirhisano wa kahle wa vatirhi va mfumo, na ku tiyisisa leswaku vatirhi:
a. vana ntwelo wa kahle eka xiyimo xa ximfumo kumbe xo ka xi nga ri xa mfumo.
b. Va byeriwa nkarhi na nkarhi hi swivulavulo swa vutikhomi byo homboloka lebyi va byi endleke.
c. Va kuma swivangelo leswi nga tsariwa ehansi eka xibohoi lexi tekiweke; naswona d. Va va ni mpfumelelo wa ku kanetana mayelana na xiboho lexi tekiweke.
NDLELA LYE FANELEKE KU LANDZELERIWA: MUKHUVA WA NDLELA YA VULULAMISI
Vuseketeri byo lulamisa. Hi laha ntokoto wa vuhomboloki wu lavaka vuseketeri, mufambisi wa vatirhi u fanele:
a. ku tivisa mutirhi hi vuhomboloki lebyi a byi endleke;
b. kuma swivangelo swa vuhomboloki u tlhela u nyika mutirhi nkarhi wa vutihlamuleri eka leswi vuriweke;
c. kuma mpfumelelo wa leswaku antswisa xiyimo; naswona d. u teka magoza ku sungula mukhuva lowu mi nag pfumelelana ha wona.
Ku xupula hi nomu. Laha vutiyimiseri bya vuhomboloki byi lavaka nxupulo wa nomu, mufambisi wa vatirhi a nga nyika nxupulo wa nomu mufambisi u fanele ku tivisa mutirhi leswaku loko ko humelela vuhomboloki byin?wana nxupulo lowu nga enta wu ta va kona, kutani nxupulo wa nomo wu fanele ku tsariwa ehansi.
Nxupulo lowu tsariweke ehansi. Laha vutiyimiseri bya vuhomboloki byi lavaka nxupulo lowu tsariweke ehansi, mufambisi a nga nyika mutirhi nxupulo lowu tsariweke ehansi. Leswi landzelaka swi nga tirhisiwa eka nxupulo lowu tsariweke ehansi:
a. Nxupulo lowu tsariweke wu teka xiyimo xa namarheto B
b. Mufambisi u fanele ku nyika khopi ya nxapulo lowu tsariweke ehansi eka mutirhi, loyi a faneleke ku sayina endzhaku ka ku wu amukela. Loko mutirhi a ala ku sayina endzhaku ka ku amukela khopi leyo, mufambisi u fanele ku nyikana hi nxapulo lowu emahlweni ka mutirhi un?wana a thlela a tsala ku kombota ku tiyisisa leswaku nxapulo wu vila wu nyikiwa mutirhi;.
c. Nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku vekiwa endzeni ka fayili ya mutirhi.
d. Nxapulo lowu tsariweke wu hela matimba endzhaku ka tinhweti ta ntsevu. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku susiwa endzeni ka fayili ya mutirhi I vi wu lahliwa.
e. Loko ku ve hi nkarhi wa tinhweti ta ntsevu teto, mutirhi u rhumeriwa nakambe eka ndlela ya vandla ra nxupulo, nxupulo lowu nga tsariwa wu nga tsundzukiwa eku ehleketeni ndlela leyi nga lulama ya ku n?wi tsema.
Nxupulo wa makumu wa ku tsariwa. Laha vutiyimiseri bya ku homboloka byi faneleke ku kuma nxupulo lowu tsariweke wa makumu, mufambisia nag nyika vatirhi nxupulo wa makumu lowu tsariweke. Leswi landzelaka swi nga tirhisiwa tani hi nxupulo wa makumu:
a. Nxupulo wa makumu lowu tsariweke wu nga tirhisa namarheto wa C.
b. Mufambisi u fanela ku nyika khopi ya nxupulo wa makumu wa ku tsariwa eka mutirhi a ala ku sayina endzhaku ka ku amukela, mufambisi u fanele n?wi nyika emahlweni ka mbhoni, a tlhela a sayina ku tiyisisa leswaku nxupulo wa ku tsariwa.
c. Nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku vekiwa endzeni ka fayili ya mutirhi.
d. Nxapulo lowu tsariweke wu hela matimba endzhaku ka tinhweti ta ntsevu. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku susiwa endzeni ka fayili ya mutirhi I vi wu lahliwa.
e. Loko ku ve hi nkarhi wa tinhweti ta ntsevu teto, mutirhi u rhumeriwa nakambe eka ndlela ya vandla ra nxupulo, nxupulo lowu nga tsariwa wu nga tsundzukiwa eku ehleketeni ndlela leyi nga lulama ya ku n?wi tsema.
Loko vuhomboloki bya kona byi nag ri lebya nkoka, a ku nag vi NA vulavisisi bya ximfumo lebyi faneleke ku khomiwa.
Ku endlela leswaku ku ta khomiwa ndlela ya mfanelo ya ku xupula, mixapulo lye nag ni nkoka yo fana kumbe ku fambelana NA milandzu leyo yi ta tsundzukiwa.
KU HOMBOLOKA LOKU NAG NA NKOKA
Loko vuhamboloki lebyi ehleteriwaka byi tiyisisiwa hi nxapulo lowu nag enta wa ku tlula eka ndzimana ya 5, mutirhiwa a nag susumeta leswaku ku va vulavisisi bya nxapulo. Mutirheriwa u fanele ku hlawula muytimeri, loyi a nga ta va mufambisi ku ya hi laha swi kotekaka wa mutirhi, ku susumeta vulavisisi.
VULAVISISI BYA VULULAMISI
Xitiviso xa vulavisisi.
a. Mutirhi u fanele ku nyikiwa xitiviso eka vuntsongo ntlhenu wa masiku ya ku tirha ku nga si fika siku ra huvo.
b. Mutirhi u fanele ku sayina ku amukela xitiviso. Loko mutirhi a ala ku sayina ku va a amukerile xitiviso, xitiviso xi fanele ku nyikiwa mutirhi emahlweni ka mutirhi kuloni loyi a nga ta sayina ku tiyisisa leswaku xitiviso xi nyikiwile eka mutirhi loye.
c. Xitiviso lexi nga tsariwa xa nhlangano wa nxapulo wu fanele ku tirhisa xivumbeko xa namarheto D; xi tlhela xi nyika:
Nhlamuselo wa swivilelo swa vuhomboloki na loko va ri na vumbhoni byo enta lebyi mutirheriwa a nga ta tshembela eka byona.
Nongonojko wa nkarhi, ndzawu na xiyimo xa huvo.
Mahungu mayelana na timfanelo ta vatirhi leswaku va ta yimeriwa hi mutirhi kuloni kumbe ku tsundzuka mihlengeletano ya vatirhi, va tlhela va tisa timbhoni eka huvo.
Ku yimisiwa ka ku tivonela a. Mutirheriwa a nga yimisa mutirhi kumbe a n?wi hakela mali ya yena ya muholo kumbe ku fambisa mutirhi loko mutirhi a nga vileriwa ku va a endlile nandzu lowukulu; naswona mutirheriwa u pfumela leswaku ku va kona ka mutirhi eka ndzhawu ya ku tirha ku nga kavanyeta vulavisisi byin?wana na byin?wana eka-vuhomboloki lebyi vileriwaka, kumbe ku endla khombo ku va kona kumbe ku sirheleka ka munhu un?wana na un?wana kumbe ku sirheleta ka munhu un?wana na un?wana kumbe swilo swa mfumo.
b. Ku yimisiwa ka ndlela leyi i ndlela ya ku tivonela leyi nga ta ka yi nga tisi vuavanyisi, kutani ku fanele ku ri mutirhi a hakeriwa muholo hinkwawo.
c. Loko mutirhi a yimisiwile kumbe a yisiwile eka ndzhawu yin?wana tani hi ndlela ya ku ti sirhelela, mutirhiwa u fanele ku khoma huvo ku nga si hundza nhweti. Mutshami wa xitulu wa huvo u fanele ku hetisisa eka ku yi tshuneta endzhaku nakambe.
Ku fambisa huvo ya nxapulo a. Huvo ya nxupulo yi fanele ku khomiwa ku nag si hundza masiku ya vatirhi ya khume, endzaku ka loko xitiviso lexi nga vuriwa eka ndzimana ya 7.1(a) yi yisiwile eka mutirhi.
b. Mutshami wa xitulu wa huvo u fanele ku va mutirhi loyi a nga henhla ka muyimeri wa mutirhiwa. Loko mutirhi loyi a nga ni nandzu ku ri nhloko ya ndzawulo, mufambisi wa huvo u fanele enawini kumbe munhu un?wana loyi a nga vutivi lebyi nga fanela ku ya hi leswi khabinete kumbe komiti ya huvo ya Xifundzankulu yi swi lavisaka xiswona.
c. Loko mutirhi a swi tsakela, a nga yimeriwa eka huvo leyi hi mutirhi kuloni kumbe muyimeri loyi a humaka eka huvo ya vatirhi.
d. Loko swi koteka muhlamuseri a nga va kona ehubyeni leyi.
e. Eka huvo leyi ya nxupulo, mutirhi kumbe mutirherhi wa nawu. Ku ri mpfumelelano lowu wu humela emahlweni, mutirhi wa swa nawu tani hi qhweta-nkulu kumbe qhweta laha Afrika Dzonga.
f. Loko mutirhi o tsandzeka ku ta eka huvo kutani mutshami wa xitulu a heta hiku ri mutirhi a nga ri na xilo lexi a xi n?wi boha swinene, huvo yi nga humela emahlweni ehandle ka ku va kona ka mutirhi.
g. Mutshami wa xitulu u fanele ku va na maphepha ya xitiviso xa huvo ya nxupulo na mafambiselo ya nhlengeletano.
h. Mutshami wa xitulu u ta hlaya xitiviso xa ku endlela ku xiveka na ku sungula huvo.
Muyimeri wa mutirheriwa u ta rhangela hi vutivi bya yena eka vutikhomi a ri karhi a nyika ntlakuko eka huvo. Mutirhi kumbe mutirheriwa na vayimeri va vona va nga vutisa swivutiso eka mbhoni yin?wana na yin?wana leyi nga ta vitaniwa hi muyimeri wa mutirheriwa.
j. Mutirhi u ta nyikiwa nkarhi wa ku rhangela vumbhoni. Muyimeri wa mutirheriwa a nga vutisa timbhoni swivutiso.
k. Mutshami wa xitulu a nga vutisa swivutiso eka timbhoni loko a lava nhlamuselo.
l. Loko mutshami wa xitulu o hetisisa leswaku mutirhi u endlile swo homboloka, mutshami wa xitulu u fanele ku tivisa mutirhi hi leswi nga kumiwa na mavanga ya swona.
m. Ku nga si ehleketiwa hi ku yimisa, mutshami wa xitulu u fanele ku nyika mutirhi nkarhi wa ku tivula hi leswi humeleleke. Muyimeri wa mutirhiwa na yena a nga lahlelanyana rito ehenhleni ka xivumbeko xa mhaka leyi.
n. Mutshami wa xitulu u fanele ku vulavula hi mhaka leyi ku nga twananiwa hi yona emakumu eka mutirhi enkarhini lowu nga hundziki masiku mantlhanu ya ntirho endzhaka ka xiboho lexi va twananeke ha xona xa vulavisisi bya mhaka, kutani ntwanano lowu wu fanele ku tsariwa eka fayili ya mutirhi.
Ku tsemiwa a. Mutshami wa xitulu loko o swi kuma ku ri mutirhi u endlile swo homboloka, mutshami wa xitulu u fanele ku n?wi tsema, ku langutiwile mukhuva wa nandzu na ku tiyimisela ka ku onha koloko, maphepha ya mutirhi ya khale na swin?wana leswi vilerisaka swi fanele ku langutiwa. Ku tsemiwa swi katsa:
ku nyikiwa swivono;
nxupulo lowu tsariweke;
nxupulo lowu tsariweke wa makumu;
iv. ku yimisiwa u nga hakeriwi, swi nga hundzi tinhweti tinharhu;
v. ku chikiseriwa eka xiyimo xa le hansi;
vi. ku katsakanya swilo hinkwaswo leswi nga laha henhla, kumbe vii. ku hlongoriwa b. Hi ku pfumela ka mutirhi, mutshami wa xitulu a nga tirhisa ku tsemiwa ka ku yimisiwa u nga hakeriwi kumbe ku chikiseriwa eka xiyimo xa le hansi ku ri na ku ku hlongola. Loko mutirhi a chiseriwile eka xiyimo xa le hansi, a nga endla xikombelo xa ntirho wa xiyimo xa le henhla endzhaku ka lembe a nga endlaka swilo swo homboloka.
c. Mutirheriwa a nga fanelanga ku nghenisa ku tsemiwa enkarhini wa loko mutirhi a endlile swikombelo swa ku kaneta.
XIKOMBELO XA KU KANETA.
Mutirhi a nga kaneta xiboho lexi nga kumiwa kumbe lexi nga tsemiwa hi ku tata fomo ya namarheto E
Mutirhi u fanele, enkarhini lowu nga hundziki ntlhanu wa masiku a ku kuma xitiviso xa xiboho xa makumu xa huvo ya nxupulo kumbe ndlela yin?wana ya ku komba munhu ndlela, nyiketana hi fomo ya ku kanetana eka vanhu lava khomeke nawu, kumbe eka mufambisi wa yena, loyi a nga ta yi yisa eka nawu ku kanetana.
Nawu wa ku kanetana, loyi wu nga ta langutisisa nkanetano lowu, wu ta va:
a. Nawu wa vufambisi wa vatirhi, kumbe b. Mutirhi loyi a hlawuriweke hi vafambisi va nawu ku ta va:
a nga ri kona eka ku hetisisa mhaka ya lavisisa mafambiselo ya nxapulo loyi a nga na xiyimo xa le henhla ku tlula mutshami wa xitulu wa huvo ya nxapulo.
Loko mutirhi ku ri nhloko ya ndzawulo, Ndzhunankulu leyi nga fanele kumbe Phuresidente a nga ehleketa ku kanetana.
Loko munhu loyi ku nga vulavuriwa hi yena eka ndzimana ya 8.3. u fanele hi ku ya ehubyeni, u ta fanela ku tivisa mutirhi hi timhaka ta siku na ndzhawu.
Huvo ya nawu wa ku kanetana yi nga a. tlherisela nkaneto endzhaku, naswona / kumbe b. hunguta ku tsema, kumbe c. tiyisisa leswi nga kumeka eka mafambiselo ya huvo ya nxapulo
Mutirhiwa u ta fanela hi sungula ku tirhisa xiboho xa nawu ku kanetana.
Xiyaxiya: Mutirhi u na mfanelo ya ku tirhisa tindlela ta ku herisa mhangu leyi ku ya hi Labour Relations Act.
TINDLELA TA KU VA ENDLILE VUHOMBOLOKI
Mutirhi u ta kumeka a ri na nandzu wa ku nga tikhomi kahle loko, ehenhla ka swilo hinkwaswo (nongonoko lowu a wu helelanga)
A tsandzeka ku landzelela, kumbe a tlula nawu, nawunyana kumbe xiboho xa nawu.
Loko a tirhisa mali ya mfumo hi ku swi rhandza kumbe a nga ri na mhaka.
A tirhisa swilo swa mfumo, swa mutirhi un?wana, kumbe swa muyeni kumbe a va a swi khome eka yena hi ndlela yo ka yi nga amukelekangi handle ka mpfumelelo.
A onha kumbe a lahla swilo swa mfumo hi vumo, hi ku swi randza kumbe hi ku ka u nga ri na mhaka.
Ku nghenisa vutomi bya wena kumbe bya van?wana hi ku nag landzeleri milawu ya vusirheleli ku milawunyana ya kona.
Ku endla ringhohe ra vatsarisi, nxapulo kumbe ku nghenelela ka ndzawulo, hofisi kumbe ndzhawu ya mfumo.
A tirhisa xiyimo xa yena hi ndlela yo ka yi nga fanelangi ku tlakusa kumbe ku endla ringhohe eka leswi rhandziwaka hi phathi ya tipolotiki.
A yiva kumbe hakela vanhu ku endla xa n?wanchumu kumbe a tirhisa mali hi laha swi nga fanelangiki.
A amukela mali ku huma eka xirho xa vaaki kumbe mutirhi un?wana leswaku u va endlela ntirho wun?wana handle ka mpfumelelo wa ndzhawu.
A tsandzeka ku landzelela nawu wo karhi kumbe xiboho lexi nga toloveleka handle ka mianakanyo lye nag ni nkoka.
A nga ti ntirhweni minkarhi yo tala handle ka mianakanyo yo twala kumbe ehandle ka mpfumelelo.
A endla swiendlo swa ku karhata vanhu va xisati.
A hlawula exikarhi ka vanhu hi ku ya hi rixaka, muhlovo, xinuna kumbe xisati, ku va xigono, kumbe hi ndlela yin?wana na yin?wana lye nag ri ki kona eka nongonoko wa milawu ya tiko.
A nga tirhi ku ya hi laha swi laveka a nga ri na lexi n?wi sivelaka.
A tirhela ndzawulo yin?wana ehandle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa ehansi hi ndlela ya xihundla kumbe a endla ntirho wa vanhu van?wana hi nkarhi wa ntirho hi ndzawu leyi a yi tirhelaka.
A etlela entirhweni handle ka mpfumelelo loko a ri entirhweni a ri eku tirhisena swidzidzivarisi, leswi nag riki enawini, leswi nga pfumeleriwiki kumbe leswi a nag ta swi tolovelo ku katsa na byala.
Loko a ri entirhweni a tikhoma hi ndlela yo ka yi nga fanelanga, yo khomisa tingana naswona yo ka yi nag amukelekangi.
A kavanyetana na nawu wa kutikhoma wun?wana na wun?wana wa vatirhi va mfumo.
A ba, kumbe a ringeta ku lwa na mutirhi un?wana kumbe munhu un?wana na un?wana loko a ri entirhweni.
A nghenisa vatirhi van?wana ku endla swilo leswi nag ri ki enawini ku ya hi vutikhomi.
A komba ku nga hloniphi eka vatirhi kuloni endzhawini ya ku tirha a tlhela a tirhisa vutikhomi byo xanisa na ndlela yo ka yi nga amukelekangi.
Ku karhata na ku endla vatirhi kuloni valala.
Ku sivela vatirhi ku va swirho swa nhlengelelano yo karhi ya vatirhi.
A pfula xikimi xa ku kuma ntswalo emiakweni ya ntirho.
A khoma swibamu kumbe swilo swin?wana na swa nghozi emuakweni wa mfumo ehandle ka mpfumelelo lowu humaka eka mutirheriwa.
A ala ku landzelela milawu ya vamacingilani.
A nyikana hi vumbhoni bya vunwa ku landzelela mintirho ya yena.
A endla maphepha ya vunwa.
A nghenela xitirayiki lexi nga ri ki enawini, lexi nga landzeleriki nawu, kumbe lexi nga riki na vusirheleli.
A endla nandzu lowu nga toloveleka ku ya hi nawu a ri endzeni ka muako wa mfumo.
SIKU
VITO RA MUTIRHI
TIMHAKA TA VUMUNHU BYA MUTIRHI
Lexi i nxapulo wo khalima lowu nga tsariwa ku ya hi landzelela tindlela ta nxapulo. Loko wo kumeka u ri eka timhaka tin?wana ta vuhomboloki, nxapulo lowu wo khalima lowu tsariweke wu ta tsundzukiwa ku endlela ku ta kota ku ku tsema ximfumo.
Nxapulo lowu wa nxapulo wu ta vekiwa endzeni ka fayili kutani yi ta tshama kona tinhweti ta ntsevu ku sukela eka siku leri wu tsariweke ha rona. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu wu ta susiwa endzeni ka fayili kutani wu lahliwa.
Loko u nga twanani na nxapulo lowu, nga rhumela papila ra wena ra nkaneto eka [VITO] emasikwini ya ntlhanu ya vatirhi.
Mukhuva wa vuhomboloki:
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
NSAYINO WA MUFAMBISI
SIKU
NSAYINO WA TIMBHONI (Loko ti ri kona)
SIKU
XITIVISO XA NHLENGELETANO WA HUVO YA NXAPULO
SIKU
VITO RA MUTIRHI
TIMHAKA TA VUMUNHU BYA MUTIRHI
U komberiwa ku ta nghenela huvo ya nxapulo ku ya hi ntshaho 6 NA 7 ta khodi ya nxapulo.
NHLAMUSELO LOWU NGA ENTA WA VUHOMBOLOKI WU NGA NAMARHETIWA
Nhlengeletano yi ta va e ... [NDZHAWU] hi ... [SIKU] hi ... [NKARHI]. Loko wo ka u nag ti enhlengeletanini naswona u nag nyiki leswaku hikokwalaho ka yini u nga ta ka u nga ti hlengeletano yi ta khomiwa ehandle ka ku va kona ka wena.
Mutirhi kuloni kumbe muyimeri wa nhlengeletano ya vatirhi lye tivekaka a nga ku yimela.
U nga nyika vumbhoni eka huvo hi ndlela ya ku rhumela maphepha kumbe timbhoni. U pfumeleriwa ku vutisa swivutiso eka mbhoni yin?wana na yin?wana leyi rhumeriwaka hi ndzhawulo.
Loko huvo yi vula leswaku u na nandzu wa vutikhomi, u nga tani ni ndlela yin?wana na yin?wana ya ku boha ku tsema mayelana ni nxapulo.
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
NSAYINO WA MUYIMERI WA MUTIRHIWA
SIKU
NSAYINO WA MBHONI (loko yi kona)
SIKU
XITIVISO XA NKANETO
SIKU
VITO RA HUVO YA NKANETO
Mina, ... [VITO RA MUTIRHI] ndzi kanetana na ndlela ya nxapulo leyi nga tshikeleriwa hi ... [SIKU] e ... [NDZAWU].
Ndzi namarheta khopi ya xitiviso xa huvo ya nxapulo na / kumbe nxapulo lowu tsariweke. [XIKOMBELO XA NKANETO XI NGE VI XA NKOKA LOKO MAPHEPHA LAMA MA NGA NAMARHETIWANGA]
Leswi ndzi endlaka leswaku ndzi kanetana na n?wina hi leswi:
Leswi a ndzi ehleketa leswaku swi nga lemukiwa hi leswi.
Ndzi rhandza / kumbe a ndzi rhandzi [HLAWULA XIN?WE] ku nyikana hi vumbhoni lebyi nga riki kona hi nkarhi wa ku longoloxiwa ka huvo ya nxapulo.
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
TIMHAKA TA VUMUNHU TA MUTIRHI
<fn>tso_Article_National Language Services_SWITIRHISIWA IEC (1).txt</fn>
SWITIRHISIWA SWA IEC SWA VANHU LAVAKULU
RIHANYO RA WENA RI LE MAVOKWENI YA WENA
MINTOLOVELO YA RIHANYO LERINENE
Tani hi vaaka-tiko va Afrika-Dzonga, hi na ntirho wukulukumba lowu hi faneleke ku wu tirha eka ku hlayisa rihanyo ra hina. Hi ndlela leyi hi na timfanelo hinkwato na swona ti hlengeletiwile eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vavabyi ra Rixaka.
Swiphiqo swo tala swa rihanyo swi vangiwa hi muxaka wa vutomi lowu hi hlawulaka ku wu hanya, ku fana na ku landzelela pulani ya madyelo yo pfumala rihanyo lawa ya katsaku mafurha yo tala, munyu na chukele, ku dzaha, ku nwa byalwa hi xitalo, ku tinyiketa ngpfu eka dyambu hi nga tirhisi tikhirimi na tiloxini leswi nga ta hi sirhelela eka miseve ya dyambu leyo biha, ku tirhisa swidzidziharisi na swin?wana swilo leswi nga na nghozi, na ku pfumala mfanelo hi ku tinyiketela eka timhaka ta masangu.
Ha swi tiva leswaku mahanyelo man?wana lama nga na nghozi ma ta onha rihanyo ra hina hi ku kongomisa. Hi fanele hi amukela mfanelo ya mintirho ya hina. Hi fanele hi pfumela leswaku mahanyelo ya hina ya nghozi ma ta tlhela ma onha vutomi bya vanhu va muti na vanghana hi ku kongomisa kumbe ku nga ri hi ku kongomisa.
Goza ro antswa i ku sivela vuvabyi bya nkarhi wo leha bya muxaka wa vutomi hi ku tinyiketela eka muxaka wa vutomi lowu nga na rihanyo lerinene eku sunguleni, leswaku hi ta hunguta ku va rihanyo ra hina ri va eka xiyimo xa nghozi. Leswi swi nga koteka hi ku hlawula muxaka wa vutomi lowu nga na mahanyelo lamanene. Hi fanele hi tlhela hi lemuka timhaka ta nghozi leti nga cinciwaka kumbe ku lulamisiwa na swona leswi swi xaxametiwile etafuleni, xikan?we na magoza lama nga fanela lama lavekaka ku fikelela na ku hlayisa muxaka wa vutomi lebyinene.
Wun?wana na wun?wana u fanele a veka tihlo eka tisayini na swikombiso leswi swi nga kombisaku xiphiqo xa rihanyo, kumbe lexi nga ta tumbuluka. Eka maendlelo lawa, swi ta va swa nkoka ku nghenela mintirho/migingiriko ya rihanyo ku lava ku tsundzuxiwa nkarhi na nkarhi eka vahlayisi va rihanyo va xiphurofexini
Ku tshumbha ka ha ri na nkarhi na pulani ya vutshunguri lebyi nga fanela yo huma eka vaxiphurofexini xa rihanyo, xikan?we na ku landzelela ka wena swidzidziharisi leswi u nga nyikiwa , swi ta vula leswaku xiyimo kumbe vuvabyi bya nkarhi hinkwawo byi nge yi emahlweni byi nyanya na swona swiphiqo swa rihanyo swi nga papalatiwa.
TINGHOZI LETI NGA LULAMISIWAKA MAGOZA
Sungula pulani ya madyelo ya rihanyo lerinene mafurha yantsongo
Munyu wuntsongo
Ku dya munyu swinene swi kongomisiwa eka mavabyi ya ku ya ka ngati ehenhla
Chukele rintsongo chukele ra mahala I chukele leri nga ngeteriwa eswakudyeni na le swakunweni hi vaendli,sweka kumbe munhu/mutirhisi ku katsa na chukele leri ri humelelaku hi ntumbuluko eka vulombe na tijuzi ta mihandzu
Swo tala leswi nga na vukapa/fibire
Ku lawula ntiko
Vutiolori bya nkarhi na nkarhi
Ku tirhisa byalwa na swidzidziharisi
Mfanelo ya mahanyelo ya timhaka ta masangu
Rihanyo ra nomu
Ku sivela ku tikeriwa
Mahungu hi fole
Ku tisirhelela eka minseve ya dyambu
Hlaya u tlhela u twisisa tilebulu ta swakudya hinkwaswo ku katsa swakudya swa le mathinini
Nwana swihalaki swo ringanela.
Dyana mafurha yantsongo,ngopfu-ngopfu mafurha ya swifuwo na mafurha ya matsavu yo tiya.
Tsema mafurha hinkwawo lawa ya vonakaka enyameni u nga se sweka.
Susa nhlonge ya huku u nga se sweka
Tirhisa swikumiwa leswi nga na mafurha ya le hansi. Landzula swakudya leswi tivekaka swi ri na mafurha ya le henhla.
Swo fana na nyama yo swekiwa, mazambhala yo omisiwa, chizi ya xitshopani, swikumiwa leswi nga na masi yo tala, mafurha yo sweka hi wona, tichokoleti, makhekhe, tibeskitsi, swakudya swo katingiwa Cinca maendlelo ya wena yo sweka, u nga tirhisi mafurha kumbe tioyili kambe virisa nkarhinyana eka swimatana swintsongo .
Hunguta ku dya munyu ku fika ehansi ka 5gm hi siku (yisa ehansi ku dya munyu hi kantsongo-ntsongo ku nyika nkarhi swiringi leswaku swi hundzuluka.).
U nga cheli munyu endzhaku ka ku sweka.
Landzula swakudya kumbe swakudya swo olova leswi swi nga na munyu hi ntumbuluko wa swona leswi katsaku swakudya swi swekiwa na chizi, maphakiti ya tisupu, ?stock cubes? swakudya swin?wana leswi nga na tindzhoho, xinkwa.
Susa munyu hinkwawo lowu vonakaka eswakudyeni loko munyu wu tirhisiwile ku hlayisa.
Tirhisa munyu lowu nga hava kumbe lowu nga na sodiyamu yintsongo.
Tirhisa mirhi ya nhova, maviriviri, juzi ya xilamula loko u karhi u sweka ku nga ri munyu.
Hunguta ku dya chukele ra mahala ku fika eka 40gm hi siku (swilepulani swo ringana nhungu)
Hunguta ku dya chukele leri nga eswakudyeni na le swakunweni masiku hinkwawo .
Tirhisa swakudya leswi nga hlantswekangiki.
Dyana swakudya swo hambana-hambana, na mihandzu yo tala yo olova na matsavu ya matluka ya rihlaza.
Hunguta ntiko loko ntiko wa wena wu ri ehenhla tinghozi to tala leti ti yelanaka na ntiko wa le henhla kumbe ku nyuhela ngopfu ti nga hunguteka.
Tirhisa banti ra wun?wana tani hi xitsundzuxo- loko ri lava ku hundzuluxiwa leswaku ri ta anama, ntiko wu ngetelelanile na swona u fanele ku dya swintsongo leswaku u ta va na matimba swinene
Famba hi xihatla ku hundza kumbe ehansi ka timinetse ta makumenharhu masiku hinkwawo.
Tirhisa switepisi ku nga ri tilifiti.
Tlula-tlula hi ntambhu ku ringana khume ra timinetse masiku hinkwawo.
Endla vutiolori loko u tshame exitulwini kumbe u etlele emubedweni loko u ri na swiphiqo swo famba.
Chika ebazini/ethekisini ku sale buloko yin?we leswaku u fika entirhweni wa wena kumbe vhengele leri u lavaku ku ri endzela u tlhela u famba buloko yin?wana yo ngetelela.
U nga tshami nkarhi wo leha famba u ya eka tiofisi tin?wana ku nga ri ku tshama u karhi u ba riqingho.
Byalwa i vuhlonga
Papalata ku nwa byalwa byo tala ngopfu- Vavasati a va fanelangi ku nwa byalwa lebyi hundzaka xikotela xin?we xa 340ml hi tiawara ta 24 na vavanuna a va fanelangi ku nwa byalwa lebyi hundzaku swikotela swimbirhi swa 340 ml hi tiawara ta 24.
Swinwiwa leswi nga ringanela i 340ml ya byalwa, 25ml ya swipiriti, 125ml ya wayini, 60ml ya wayini leyi nga na matimba swinene, na 25ml ya byalwa leby nga na matimba swinene.
Papalata ntolovelo wa ku nwa byalwa.
U nga nwi u tlhela u chayela
Swidzidziharisi swi na nghozi eka vutomi bya wena
Kombela ku pfuniwa loko u ri na swiphiqo
Yisa emahlweni nkarhi wo leha ku sungula ka migingiriko ya timhaka ta masangu.
Papalata migingiriko ya timhaka ta masangu ehandle ka vuxaka lebyi nga tshamiseka.
Papalata vanghana va timhaka ta masangu vo tala.
Tirhisa maendlelo ya mahika/vutisirheleli, xik. tikhondomu.
Loko u huma swilo eka xirho xa wena xa xinuna kumbe xa xisati, papalata timhaka ta masangu ku fikela laha xiyimo xi nga fembiwaka na ku tshunguriwa
Hlamba meno kambirhi masiku hinkwawo ni mpundzu na na madyambu u nga se ya eku etleleni hi buraxi ya meno leyi nga na murhi wa kona, u tlhela u hlamba nomu wa wena masiku hinkwawo endzhaku ka loko u hetile ku dya.
Kombela munghana/xirho xa muti va xiphurofexini xa rihanyo ku kambela nomu wa wena loko wu ri na swilondza, mavala na ku bola ka meno.
Endzela dokodela wa meno kumbe van?wana va xiphurofexini xa meno kan?we hi lembe leswaku nomu wa wena wu kamberiwa na ku kuma vutshunguri loko swi laveka.
Dyana swakudya leswi nga na rihanyo lerinene u tlhela u tirhisa swakudya na swakunwa leswi nga na chukele rintsongo ku nga ri eka swakudya.
Kanela swiphiqo na swirho swa muti, vanghana, mufundhisi/murhangeri wa kereke.
Nghenelela mintlawa yo seketela.
Hanya hi mpimanyeto wa wena- hunguta ku tirhisa tikarata ta swikweleti.
Ti nyike nkarhi lowu ringaneleke ku fika laha u yaka kona u nga ri eku tsutsumeni.
Lulamisa siku ra wena hi ku nghenelela eka swiphiqo swa wena ku ya hi nxaxamelo wa nkoka wa swona.
Cinca mintolovelo ya wena, endla leswi u swi toloveleke hi nkarhi wa wena wo wisa, hlaya buku
Endla vutiolori- famba nkarhi wo leha, tlanga /huha na vana/vatukulu
Hefemula hi ku nonoka hi tinhompfu u tlhela u humesa moya hi nomu hi ku nonoka. Endla kambe ku ringana ka khume.
Etlela endzhawini leyi yi nga hola yi nga riki na huwa na mahlo ya wena ya pfariwile u tlhela u hefemulela endzeni ku ringana timinetse ta ntlhanu kumbe khume.
Vulavula na muthori hi ku cinca xiyimo xa matirhelo yo tika.
Vana na ndzinganiso lowu hanyeke kahle exikarhi ka ntirho, muti, ku wisa na ku tlanga.
U nga tshuki u sungula ku dzaha.
Loko u lava nseketelo wa ku tshika ku dzaha fole, kombela ku pfuniwa.
Lava mbango lowu ku nga dzahiweku.
Papalata ku va edyambyini hi minkarhi ya 11:00 ? 15:00 loko minseve ya dyambu yi ri na matimba swinene yi tlhela yi va na nghozi eka nhlonge.
Mbala xidloko u tirhisa xikirini xa dyambu ku phutsela nhlonge.
Tirhisa mindzhuti leyi nga kona.
Sirhelela mahlo hi ku ambala manghilazi ya dyambu/manghilazi ya ntima.
Vuvabyi bya nkarhi hinkwawo i bya vutomi hinkwabyo. A byi tshunguleki. Swin?wana swa swiyimo swa mavabyi ya nkarhi hinkwawo swi humelela hambi loko muxaka wa vutomi lowu ringaneleke wu landzeleriwile leswi swi vangiwa hi xiyimo lexi hi nga riki na vulawuri na xona.
Hikokwalaho vuvabyi bya nkarhi hinkwawo bya muxaka wa mahanyele, na mimpfilungano leyi yi yelanaku na swona, swi nga papalatiwa hi ku landzelela muxaka wa vutomi lowu nga na rihanyo lerinene. Hambi loko u hlahluviwile ku va na mavabyi ya nkarhi hinkwawo ya muxaka wa vutomi, mimpfilungano yi nga siveriwa hi wena hi ku va na mfanelo eka xiyimo xa wena hi ku cinca vonele ra wena ra vutomi, hi ku sungula vutomi bya rihanyi lerinene na ku landzelela milawu ya madyelo leyi yi nga bumabumeriwa hi vaxiphurofexini xa rihanyo.
Vonelo ro pfumela xiyimo xa wena, xikan?we na nseketelo wa muti, vanghana na swirho swa vaaka-tiko swi na nkoka.
Swi voniwile leswaku vanhu vo tala a va na mfikelelo eka mahungu ya timhaka ta rihanyo. Xibukwana lexi xa vanhu lava kulu, ?Mintolovelo ya rihanyo lerinene?, Rihanyo ra wena ri le mavokweni ya wena yi kumeka hi tindzimi ta nkombo ta ximfumu, Xibunu, Xixhoza, Xizulu, Xivenda, Xitsonga, Xisuthu na Xipedi.
VULAWURI: VUVABYI BYA NKARHI HINKWAWO, VUTSONIWA NA MAVABYI YA VANHU LAVAKULU
<fn>tso_Article_National Language Services_SWITIRHISIWA IEC SWA .txt</fn>
RIHANYO RA WENA RI LE MAVOKWENI YA WENA
KU SIVELA FUKAZANA NA SWIKOMBISO LESWI VONIWAKA KA HA RI NA NKARHI
Tani hi vaaka-tiko va Afrika Dzonga, hi na ntirho lowukulu lowu hi faneleke ku wu tirha eka ku hlayisa rihanyo ra hina. Hi ndlela leyi hi na timfanelo hinkwato naswona ti hlengeletiwile eka Tsalwa ra Rixaka ra Timfanelo ta Vavabyi.
Swiphiqo swo tala swa rihanyo swi vangiwa hi muxaka wa vutomi lowu hi hlawulaka ku wu hanya, ku fana na ku dzaha, ku nwa xihoko hi xitalo, ku landzelela pulani ya madyelo yo ka ya nga ri kahle/yo pfumala rihanyo na ku tinyiketela edyambyini na ku onha loku minseve ya dyambu yi nga na kona.
Xo sungula, goza ro antswa i ku sivela mavabyi ya fukazana hi ku tinyiketela eka muxaka wa vutomi lowu hanyeke kahle. Ku sivela mavabyi ya fukazana hi ku cinca muxaka wa mahanyelo swa koteka. Tinghozi leti nga lulamisiwa ti xaxametiwile etafuleni, xikan?we na magoza lama lavekaku ku fikelela na ku hlayisa muxaka wa vutomi lowu hanyeke kahle.
TINGHOZI LETI NGA LULAMISIWA MAGOZA LAMA NGA TA TEKIWA
Tinyiketeli eka pulani ya madyelo lamanene
Ku tirhisa xihoko
Ku sivela xiyimo xo tika
Mahungu hi fole
Ku tisirhelela eka minseve ya dyambu
Mfanelo wa mahanyelo ya timhaka ta masangu
Nwana swihalaki leswi ringaneleke.
Dyana swakudya swa kahle.
Tirhisa swakudya swo ka swi nga hlantswiwangi.
Dyana swakudya swo hambana-hambana, leswi nga na minkavelo yinharhu ya mihandzu yo olova na minkavelo ya ntlhanu ya matsavu masiku hinkwawo.
Dyana matamatisi yo swekiwa, supu ya matamatisi kumbe supu masiku hinkwawo.
Dyana swakudya swa timanga/tinyawa kanharhu evhikini, (xik. tinyawa to tshuka na xitampu; tilentili, na tinyawa ta rihlaza).
Dyana swakudya swa timannga (xik. timanga) na mbewu (xik. xiluva xa dyambu, mbewu ya xiluva, mbewu ya kwembe ) masiku hinkwawo
Dyana mafurha mantsongo, ngopfu-ngopfu mafurha ya swifuwo/swiharhi na mafurha yo tiya ya matsavu
Tsema mafurha hinkwawo lawa ya vonakaka enyameni u nga si sweka
Susa nhlonge ya huku u nga si sweka
Tirhisa swikumiwa leswi nga na mafurha ya le hansi (Landzula swakudya leswi swi tivekaka swi ri na mafurha ya le henhla swo fana na nyama yo swekiwa, mazambhala yo omisiwa, chizi ya xitshopani, swikumiwa swa masi yo tala, mafurha yo sweka, tichokoleti, makhekhe na swakudya swo katingiwa)
Cinca maendlelo ya wena yo sweka, u nga tirhisi mafurha kumbe tioyili kambe virisa xinkarhana eka swimatana swintsongo.
Xihoko i vuhlonga
Papalata ku tirhisa xihoko xo tala - Vavasati a va fanelangi ku nwa swakunwa swo ringanela swo hundza xin?we na vavanuna a va fanelangi ku nwa swakunwa swo ringanela swo hundza swimbirhi eka tiawara ta 24.
Endla leswaku ku va na ku ringana exikarhi ka ntirho, muti, ku wisa na ku tlanga.
Kanela swiphiqo swa wena na vanhu va muti wa wena, vanghana, mufundhisi/murhangeri wa kereke.
Nghenela ntlawa wo seketela.
Hefemulela endzeni hi tinhompfu kutani u humesa moya ehandle hi nomu loko u twa u tikeriwa. Engeta kambe ku ringana ka khume.
Etlela ehansi hi nhlana kumbe u tshama exitulwini endzhawini leyi nga hola, na mahlo ya wena ya pfariwile u tlhela u hefemulela endzeni ni le handle ku ringana timinetse ta 5-10 na mpundzu na na madyambu,kumbe u yingisela vuyimbeleri kumbe vutiolori ku miyeta miehleketo na switwi.
U nga tshuki u sungula ku dzaha
Loko u lava nseketelo wo tshika ku dzaha, kombela ku pfuniwa.
Lava mbango lowu ku nga dzahiwiki.
Papalata ku tinyiketa edyambyini hi minkarhi ya 11:00 ? 15:00 loko minseve ya dyambu yi ri na matimba swinene yi tlhela yi va na nghozi eka nhlonge.
Mbala xidloko u tirhisa xikirini xa dyambu ku phutsela nhlonge.
Tirhisa mindzhuti leyi nga kona
Sirhelela mahlo hi ku ambala manghilazi ya dyambu/manghilazi ya ntima.
Yisa emahlweni nkarhi wo leha ku sungula ka timhaka ta masangu.
Papalata vanghana vo timhaka ta masangu
Loko u huma swilo eka xirho xa wena xa xinuna kumbe xa xisati , fambela ekule na timhaka ta masangu ku fikela laha xiyimo xi nga ta kota ku kamberiwa na ku tshunguriwa.
Un?wana na un?wana u fanele a lemukisiwa hi swikombiso swa fufuzani. I swa nkoka ku tekela enhlokweni ku cinca emirini wa wena leswi nga katsaku mabundzu, ku humesa na ku cinca ka ntiko. Ku cinca kun?wana na kun?wana loku ku nga hlamuselekiki ku lava ku tekeriwa enhlokweni na magoza ya mfanelo. Swi ta va swa nkoka ku nghenela migingiriko ya swa rihanyo ku lava ku tsundzuxiwa nkarhi na nkarhi ku suka eka muphurofexini wa rihanyo.
Swikombiso swa switsundzuxo ta fukazana ?TSUNDZUKA??
Ku cinca ka ntolovelo ka thundhelo na matirhelo ya marhumbu
Swilondza leswi nga holeki hi ku olova.
Ku huma ngati na ku humesa eka mimbhovo leyi nga emirini
Ku kukumuka kumbe bundzu exifuveni kumbe kun?wana emirini
Ku ka u nga gayeli kahle, ku tikeriwa ku minta swakudya.
Ku ncica ka bundzu kumbe nhlungu
Ku tshama na mikhuhlwani wa nkarhi hinkwawo kumbe rito ri va na mahlehleleti.
Ku va fukazana yi tshumbhiwa ka ha ri na nkarhi na pulani leyi nga fanela ya vutshunguri yo huma eka vaxiphurofexini xa rihanyo, xikan?we na ku landzelela ka wena milawu ya swidzidziharisi leswi u nga nyikiwa , swi nga vula ku lawula vuvabyi bya fukazana, leswi nga ta ku pfumelela ku ya emahlweni na vutomi bya wena. Mavonele yo pfumela xiyimo xa wena, xikan?we na nseketelo wa muti wa wena, vanghana na swirho swa vaaka-tiko swi na nkoka..
Swi voniwile leswaku vanhu vo tala a vana mfikelelo eka mahungu ya timhaka ta rihanyo. Xibukwana lexi xa vanhu vakulukumba, ya ku sivela vuvabyi bya fukazana na swikombiso swa switsundzuxo yi kumeka hi tindzimi ta nkombo ta ximfumu, Xibunu, Xixhoza, Xizulu, Xivenda, Xitsonga, Xisuthu na Xipedi.
HOFISI: VUVABYI BYA NKARHI WO LEHA, VUTSONIWA NA MAVABYI YA VANHU LAVAKULU
<fn>tso_Article_National Language Services_SWIYIMO SWA MINIMAMU .txt</fn>
SWIYIMO SWA MINIMAMU SWA MINTIRHO YA VAONHERIWA VA VUGEVENGA
Ku simekiwa ka Tsalwa ra Timfanelo ta Mintirho ya Vaonheriwa va Vugevenge eAfrika Dzonga
NXAXAMELO WA VUNDZENI
XIKONGOMELO XA SWIYIMO SWA MINIMAMU
MANGHENELO
XIPHEMU XA I: TIMFANELO TA WENA TANIHI MUONHERIWA WA VUGEVENGA
XIPHEMU XA II: MAENDLELO NA VUTIHLAMULERI BYA VAHOXI VA XANDLA LAVA FANELEKE
VA NDZAWULO EKA ENDLELO RA VULULAMI BYA VUGEVENGA
Ku ta humelela yini ?
Loko un?wana a endle vugevenga p. 2
Loko mhaka yi hundziseriwa eka muchuchisi p. 2
Loko u vitaniwa ku va mbhoni eka vuchuchisi p. 3
Loko u fanele ku va mbhoni ekhoto p. 3
Endzhaku ko gweviwa p. 4
Loko ku gweviwa ku endliwa p. 5
Loko u lava ku pfuniwa p. 5
XIPHEMU XA III: SWIYIMO SWA MINIMAMU SWA MINTIRHO YA VAONHERIWA VA VUGEVENGA
Mfanelo yo khomiwa kahle no hloniphiwa ka xiyimo xa wena na hi xihundla p. 6
Mfanelo yo nyika mahungu p. 8
Mfanelo yo amukela mahungu p. 10
Mfanelo yo sirheleriwa p. 12
Mfanelo yo pfuniwa p. 14
Mfanelo yo rihiwa p. 16
Mfanelo yo tlheriseriwa p. 17
NXAXAMELO WA TIKHEREFU LETI TIRHISIWEKE
XIKONGOMELO XA SWIYIMO SWA MINIMAMU
Swiyimo swa Minimamu swa Mintirho ya Vaonheriwa va Vugevenga (?Swiyimo swa Minimamu?) i tsalwa ra mahungu, leri tumbuluxiweke ku endlela ku hlamusela timfanelo ta wena ku ya mahlweni leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ra Vaonheriwa va Vugevenge eAfrika Dzonga. (Tsalwa ra Timfanelo) ri endla timfanelo leti ti va ta ntiyiso. Tsalwa ra Timfanelo ta Vaonheriwa xikan?we na Swiyimo swa Minimamu, ri kongomisiwe ku ku nyika mahungu mayelana no tinyiketela ka mfumo eku antswiseni ka mphakelo eka vaonheriwa va vugevenga. Swiyimo swa Minimamu swi kongomana no hlamusela swiyimo swa minimamu eka mphakelo lowu nyikiwaka vaonheriwa va vugevenga. Swiyimo swa Minimamu a swi hlamuseli timfanelo ntsena kambe na timfanelo ta milawu, kambe swi tlhela swi hlamusela mahungu hi xitalo no pfuna vaphakeri va mintirho ku tlakusa timfanelo leti hlamuseriwaka eka Tsalwa ra Timfanelo, hi ku andlala swiyimo swa minimamu leswi u nga swi langutelaka ku suka eka muphakeri wa mintirho. Swiyimo swa Minimamu swi ta ku pfuna ku va un?wana loyi a nga le ka endlelo ra vululami bya vugevenga ku va a ri na vutihlamuleri ku vona leswaku u amukela mpfuneko na mintirho leyi faneleke.
MANGHENELO
Loko u vika vugevenga no nyika vumbhoni ekhoto, u va u endla mhaka ya nkoka ku va u endla endlelo ra vululami bya vugevenga ku va na vutihlamuleri bya swilaveko swa vaaki no vona leswaku mudyohi u na vutihlamuleri. Hi hala tlhelo endlelo ra vululami bya vugevenga ri fanele ku yingisela wena hi vukheta no ku khoma hi nhlonipho wa xindzhuti na xihundla no fikelela swilaveko swa wena. Swiyimo swa Minimamu i ku ringeta ku vona leswaku leswi swa humelela, hi ku ku nyika matimba ya mahungu laya faneleke ku vona leswaku u tiyisisisa timfanelo ta wena.
Swiyimo swa Minimamu swi avanyisiwile hi mune wa swiphemu. Xiphemu xa 1 xi nyika nkomiso wa mahungu ya matimu hi timfanelo ta wena no andlala loyi a nga fikelelaka timfanelo. Xiphemu xa 2 xi hlamusela hi ku komisa mafambiselo ya endlelo ra vululami bya vugevenga na leswi nga ta ku humelela loko u wela hi khombo ra vugevenga no vika vugevenga emaphoriseni. Xiphemu xa 3 xi angarhela swiyimo swa minimamu eka mintirho leyi u nga yi langutelaka ku suka eka vahoxi va xandla va nkoka eka endlelo ra vululami bya vugevenga, hi ku langutisa eka mfanelo wun?wana na wun?wana lowu hlamuseriweke eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaonheriwa. Lexi i xiphemu xa nkoka xa Swiyimo swa Minimamu, tanihi leswi xi endleriweke leswaku timfanelo leti longoloxiweke eka Tsalwa ra Timfanelo ku va ntiyiso. Xiphemu xa 4 xi andlala tindlela to endla swivilelo. Hambi leswi vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va nga ta kongomana no vona leswaku switandzhaku swa vugevenga a swi nyanyisiwi hi leswi humelelaka endzhaku, naswona va ta tiyimisela ku ku khoma hi malwandla na vukheta no ku nyika mintirho ya kahle loko swi tshika swi nga fambi kahle. U nga ti twa onge mphakelo lowu u wu amukelaka a wu fikeleli swiyimo leswi a wu swi languterile. Xiyenge lexi xi hlamusela hilaha u nga endlaka xivilelo no tlhela xi katsa nxaxamelo wa tikherefu leti nga na tinomboro ta nkoka to tihlanganisa.
Swiyimo swa Minimamu swi na xikongomelo xo endla vulangutisi bya mphakelo wa mintirho wu olova tanihi loko byi andlala swiyimo swa minimamu ehenhla ka leswi mphakelo wu nga ta pimisiwa xiswona. Mavandla laya faneleke, vayimeri na tindzawulo va ta langutisisa xikombelo xa timfanelo na swiyimo swa mintirho leswi vekiweke hi Swiyimo swa Minimamu na, tanihi xiphemu xa vulangutisi bya vona, vayimeri lava va nga tihlanganisa na wena. Mimbuyelo yin?wana ya vulangutisi lebyi na endlelo ra vutihlanganisi swi nga kandziyisiwa.
Xiphemu xa I
TIMFANELO TA WENA TANIHI MUONHERIWA WA VUGEVENGA
Loko u ke u nga va muonheriwa wa vugevenga, u nga langutela leswaku vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta endla leswaku timfanelo ta wena, tanihi leswi ti andlariweke eka Tsalwa ra Timfanelo, ta landzeleriwa na leswaku swiyimo swa minimamu swa mintirho leswi andlariweke eka tsalwa leri swa simekiwa.
Hi xikongomelo xa tsalwa leri, no landzelela nhlamuselo leyi vekiweke hi Xitiviso xa Masungulo ya Milawu ya Vululami bya Vaonheriwa va Vugevenga na Tlangisa Matimba swa Nhlangano wa Matiko (GA/res/40/30), laha Afrika Dzonga yi nga sayina, muonheriwa wa vugevenga u hlamuseriwa tanihi munhu la xanisekeke, ku vaviseka emirini kumbe emiehleketweni; ku vaviseka emoyeni; ku lahlekeriwa hi swa timali; kumbe ku onheriwa timfanelo ta yena, hikwalaho ka swiendlo kumbe ku tlula loku ku nga ku onhiwa ka nawu wa swa vugevenga. Thema ra ?muonheriwa? ri tlhela ri katsa na, laha swi faneleke, vandyangu kumbe lava hlayisiwaka hi muonheriwa. Munhu a nga tekiwa tanihi muonheriwa swi nga langutiwi leswaku muonhi u tivekile, khomiwile, gweviwile kumbe ku gweviwa, no va ku nga langutiwi vuxaka exikarhi ka muendli wa nandzu na muonheriwa.
Swilaveko leswi kumekaka eka Swiyimo swa Minimamu swa endleka eka vaonheriwa hinkwavo ku nga langutisiwi rixaka, rimbewu, ku biha mirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa vuaka-tiko, muhlovo, nsusumeto wa swa masangu, vukhale, vulema, vukhongeri, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku tswariwa, tanihi leswi swi andlariweke eka Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996).
Hi nkarhi wo tihlanganisa na endlelo ra vululami bya vugevenga timfanelo leti landzelaka, tanihi leswi ti longoloxiweke hi ku landza Vumbiwa na milawu leyi faneleke, ti ta landzeleriwa:
Mfanelo yo khomiwa kahle no hloniphiwa ka xiyimo xa wena na hi xihundla
Mfanelo yo nyika mahungu
Mfanelo yo amukela mahungu
Mfanelo yo sirheleriwa
Mfanelo yo pfuniwa
Mfanelo yo rihiwa
Mfanelo yo tlheriseriwa
MAENDLELO NA VUTIHLAMULERI BYA VAHOXI VA XANDLA LAVA FANELEKE VA NDZWAWULO EKA ENDLELO RA VULULAMI BYA VUGEVENGA
Ku ta humelela yini?
Loko un?wana a endla vugevenga:
Loko vugevenga byi endliwile, ku vika eka Mintirho ya Maphorhisa ya SA swi ta endla leswaku endlelo ra vululami bya vugevenga byi sungula ku tirha. Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga yi na vutihlamuleri byo lavisisa vugevenga no khoma vadyohi. Loko nandzu wu pfuriwa, maphorisa ya ta pfula dokete no lavisisa nandzu. Loko maphorisa ya nga ri na ntiyiso wa leswaku vuavanyisi byi fanele ku landzela, ku voniwa nandzu a swi nge endliwi hi nkarhi wolowo. Hambi swi ri tano, maphorisa ya ha ta ya mahlweni ya lavisisa mhaka yeleyo no yisa dokete eka muavanyisi wa vaaki ku kuma xiboho.
Ku suka eka nkarhi lowu vugevenga byi nga endliwa ku fika eka ku vika, i swa nkoka leswaku vumbhoni hinkwabyo byi hlengeletiwa no sirheleriwa hi ndlela leyi nga pfunaka vulavisisi bya mhaka no tengiwa. Ku vaviseka kumbe ku onhekeriwa loku humeleleke wena swi nga tirhisiwa ku endla vumbhoni ehenhla ka mumangaleriwa. Xiviko xa rihanyo xi fanele ku tatiwa no yisiwa laha swi faneleke.
Loko munhu a voniwe nandzu, mhaka yi hundziseriwa ekhoto laha muchuchisi a va ku na vutihlamuleri byo chuchisa eka nandzu lowu.
Loko mhaka yi hundziseriwa eka muavanyisi:
Muchuchisi u ta langutisa timhaka ta mhaka yin?wana na yin?wana hi vukheta. Muchuchisi a nga endla xin?we xa leswi nharhu:
Teka xiboho xa leswaku ku na vumbhoni lebyi eneleke ku chuchisa kutani a ya mahlweni no chuchisa.
Teka xiboho xa leswaku ku laveka mahungu yo tala ku ta teka xiboho xo twala kutani a lerisa muofisiri wa ndzavisiso ku ya mahlweni no lavisisa mhaka.
Hi swivangelo swo hambana, tanihi ku tsakela ka vaaki, a nga herisa nandzu.
Muchuchisi a nga tekela ku navela ka wena enhlokweni loko a teka xin?we xa swiboho leswi naswona a nga cinca swihehlo, ku ya hi timhaka leti faneleke ta nandzu.
U nga langutela endlelo ra xihatla, leri nga ta vona leswaku nandzu wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
U nga langutela leswaku muchuchisi u ta kombela mahungu hinkwawo laya faneleke eka mafambiselo ya beyili ku suka eka muofisiri wa ndzavisiso kutani a ya yisa ekhoto, ku vona leswaku xiboho xo nyika kumbe ku alela beyili eka mumangaleriwa hi lexi kutsakisaka no sirhelela miehleketo ya wena.
Mumangaleriwa, a nga si ti vona nandzu, muchuchisi u ta tekela enhlokweni ku tsakela ka wena na ku tsakela ka ndyangu wa wena.
Loko u vitaniwa ku va mbhoni eka vuavanyisi:
Phorisa ri ta ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto tanihi mbhoni. Milandzu yo tala yi tengiwa ekhoto ya majisitarata naswona milandzu yo chavisa yi tengiwa eka khoto ya muganga kumbe khoto ya le henhla.
Ku yisa nandzu ekhoto swa tika nyana, ngopfu-ngopfu loko swi khumbha vanhu vo tala. Lava tirhanaka na nandzu va ta vona leswaku wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
Muofisiri wa ndzavisiso, muchuchisi-nkulu kumbe muyimeri wa Hofisi ya Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki u ta vona leswaku endzhaku ka ku xopaxopa na laha swilaveko swo karhi swi lavekaka, u vekiwa ehansi ka nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni loko u ri hansi ko chavisiwa.
Loko u fanele ku va mbhoni ekhoto:
Ku nyika vumbhoni ekhoto swi nga va na ntshikilelo. Lava khumbhekaka ? maphorisa, muchuchisi na mutirhi wa le khoto ? va ta ku seketela, ku lulamisa no ku nyika mahungu hi xitalo ya leswi nga humelelaka.
U ta nyikiwa samanisi, leyi hlamuselaka nkarhi na ndhawu laha ku tengiwa swi nga ta humelela kona. xibukwana lexi hlamuselaka leswi nga ta humelela ekhoto xi ta kumeka xikan?we na samanisi eka timhaka tin?wana. Loko u ya eka khoto ya majisitarata naswona u ri na swivutiso swihi kumbe swihi hi siwtirhisiwa swa khoto, u nga tihlanganisa na muofisiri wa ndzavisiso wa nandzu kumbe, laha ku nga na mupfuni wa muonheriwa na muofisiri wa malunghiselo, loyi a nga ta ku hundzisela eka munhu la faneleke loyi a nga ta ku hlanganisa nakhoto.
Loko u fika ekhoto, u nga kuma mimfungho yo va rivaleni ku pfuneta ku kuma ndlela. Loko ku nga ri na mimfungho yo vonakala naswona u nga tivi laha khoto yi nga kona, u nga vutisa eka ndhawu ya swivutiso ku kuma kamara laha vumbhoni bya wena byi nga ta yingiseriwa kona kumbe hi switirhisiwa swa khoto. U nga tlhela u tihlanganisa na swirho swa vuchuchisi, leswi nga kotaka ku tirhana na swivutiso swihi kumbe swihi mayelana na mafambiselo. Muchuchisi wa nandzu wa wena u ta swi kota ku ku hlamusela hi nkarhi lowu u faneleke ku yima wona u nga si nyika vumbhoni bya wena.
Muchuchisi u ta endla hilaha a kotaka ha kona ku vona leswaku wa vitaniwa ku ta nyika vumbhoni. Muchuchisi la tirhanaka na nandzu wa wena, laha swi faneleke u ta tihanganisa na wena u nga si nyika vumbhoni. Hambi swi ri tano, nkarhi wun?wana swi nga hlwela. U fanele ku vona leswaku u fika ka ha ri na nkarhi. U fanele ku hlamusela muchuchisi loko u ta hlwela kumbe loko u ta hluleka ku ta ekhoto.
Laha ku tengiwaka:
Loko u fanele ku nyika vumbhoni, u nga kombela munghana kumbe museketeri loyi u nga ta famba na wena ekhoto. Loko u ta va u nyikile vumbhoni u ta hlamuseriwa loko u fanele ku famba. U nga yingisela milandzu yin?wana loko u swi tsakela.
Nawu wu pfumelela swilavelo leswi landzelaka loko u ri karhi u nyika vumbhoni.
Eka swiyimo swo karhi, u nga nyika vumbhoni hi ku tirhisa khamera leyi tumbeleke (leswi swi vula leswaku a wu nge vi eka khoto xikan?we na mumangaleriwa, kambe eka kamara yin?wana).
Loko u ri hansi ka 18 wa malembe naswona muofisiri wa khoto (xik. majisitarata kumbe muavanyisi) a ri na mavonelo ya leswaku loko u nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela kumbe ku ku karhata, u nga pfuniwa loko u ri karhi u nyika vumbhoni eka khamera leyi tumbetiweke.
Loko u ta nyika vumbhoni ekhoto, eka swiyimo swin?wana ku nga tirhisiwa khamera (leyi tumbetiweke).
Vumbhoni bya xiyimo xa le henhla bya laveka loko munhu un?wana a nga si voniwa nandzu. Muchuchisi u fanele ku khorwisa muhehliwa leswaku u na nandzu naswona swi nga kanakanisi. Leswi swi nga vula leswaku un?wana loyi u tshembhaka leswaku u na nandzu, a kumeka a nga ri na nandzu. Leswi a hi vuavanyisi eka wena, kambe swi le henhla ka vumbhoni bya nandzu hinkwawo.
Muchuchisi u ta vitana timbhoni ta mfumo ku seketela mhaka ya wena eka muhehliwa wa nadzu wo karhi. Ntoloki yi ta va kona loko swi fanerile. Muhehliwa u ta nyikiwa nkarhi wo ku vutisa, ku nyika vumbhoni no vitani timbhoni. Loko khoto yi yingiserile vumbhoni hinkwabyo leswaku ku ta avanyisiwa, matlhelo hi mambirhi ya ta komberiwa ku vula swo karhi emahlweni ka khoto ku nga si avanyisiwa.
Endzhaku ko gweviwa:
Loko muhehliwa a voniwa nandzu, vuchichisi na vuyimeri byi nga rhangela vumbhoni no hlamusela khoto hi xigwevo lexi nyikiwaka. Leswi swi endliwa hi ndlela ya njhekanjhekisano eka xigwevo xo tika na xo vevuka. Loko njhekanjhekisano wu katsa mahungu lawa ku nga vunwa, mahungu lawa ya fanele ku fikisiwa ekhoto. Hi nkarhi wo nyika xigwevo u nga kombela ku tlheriseriwa nhundzu ya wena kumbe u kombela ku hakeriwa ku onhekeriwa ka wena. Loko khoto yi teka xiboho xo ku hakela, a swa ha tekiwi ku ri xigwevo, kutani ku hakeriwa ka wena swi nga endliwa ku engetela tanihi xivumbeko xa xigwevo. Khoto yi nga tlhela yi herisa xigwevo eka swiyimo swin?wana, ku katsa loko muhehliwa a ta ku hakela. Muchuchisi a nga yisa xitatimende xo kumisisa ntshikilelo kumbe a yisa mahlweni vumbhoni byo seketela eka xigwevo lexi faneleke laha swi kotekaka kumbe swi nga fanela.
Ku nga si hundzisiwa xigwevo, muofisiri, muchuchisi kumbe muyimeri a nga kombela leswaku muofisiri wo tshunxa vabohiwa xigwevo xi nga si hela kumbe mutivi un?wana a lulamisa xiviko eka wena kumbe muhehliwa. Xiviko xi nga katsa ntshikilelo lowu vangiweke hi vugevenga ehenhla ka wena. Mahungu ya nga tekiwa ku suka eka xitatimende lexi u xu nyikeke emaphoriseni, kumbe muchuchisi a nga yisa xitatimende xa muonheriwa kumbe a yisa vumbhoni ku seketela xigwevo lexi faneleke.
Loko u tshembha leswaku xigwevo i xa ntwela vusiwana, u nga kanela na Muchuchisi-Nkulu loyi a nga tekaka xiboho xo hundzisela nandzu eka Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki la faneleke. Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo eka khoto leyi nga yingiselaka. Xivilelo xi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka nkarhi wo karhi.
Muhehliwa a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo lexi tekiweke hi khoto. Loko xivilelo xi endliwa, u nga vutisa muchuchisi wa nandzu, kumbe muavanyisi wa mfumo la tirhanaka na swivilelo, ku tshama a ri karhi a ku tivisa hi leswi humelelaka eka nandzu, xikombiso, siku leri vekiweke ku yingisela xivilelo, loko muhehliwa a nyikiwile beyili na mbuyelo wo yingisela xivilelo.
Loko ku ri na xivilelo hi vuhlayiseki bya wena kumbe bya mbhoni ya mfumo, maphorisa, muchuchisi kumbe muyimeri ku suka eka Yuniti ya Vusirheleli bya Timbhoni va ta ku tsundzuxa hi leswi faneleke ku endliwa. Va ta ku pfuna hilaha va nga kotaka ha kona.
Loko ku gweviwa swi endliwa:
Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso yi ta vona leswaku swigwevo swi tirheriwa hi ku landza nawu. Loko ku tshunziwa ka muhehliwa swi endliwa, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta langutisa hi vukheta ku kamberiwa ka munhu la tshunxiweke nkarhi wa xigwevo wu nga si hela.
U nga kombela ku ya yingisela eka Nkambelo wa Vabohiwa na Huvo yo Tshunxo vabohiwa nkarhi wu nga si fika. Loko u tsakela ku ya, u ta tivisiwa hi siku naswona Huvo yi ta tekela ku vilela ka wena enhlokweni loko yi ta teka xiboho xo tshunxa muhehliwa nkarhi wu nga si fika.
Eka nandzu wun?wana na wun?wana laha muhehliwa a tshunxiwaka nkarhi wu nga si fika, Huvo yo Tshunxa nkarhi wu nga si fika yi ta namarheta swipimelo, loko swi languteka swi leswi u swu tsakelaka.
Endzhaku ko tshunxiwa, loko muhehliwa o tikhoma hi ndlela leyi kombisaka leswaku u ta va nghozi eka vaaki, kumbe ku tlula swiyimo leswi namarhetiweke eka papila ro tshunxiwa, a nga tlhela a khomiwa leswaku a hetisa xigwevo xa yena ekhotsweni.
Loko u lava ku pfuniwa:
Tindzawulo to hlaya ta mfumo ti ta ku pfuna. Maphorisa ya ta ku pfuna hi ku nghenelela; ku ku hundzisela eka mpfuneko wa swa mirhi na miehleketo; ku hlamusela matirhelo ya maphorisa; ku ku nyika mahungu ya timfanelo ta wena; ku ku hundzisela eka minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo na ya miganga (tiNGO na tiCBO) kumbe mintirho ya nseketelo leyi kumekaka emigangeni; ku vona leswaku u na vuhlayiseki laha vugevenga byi humeleleke kona; ku hlayisa vumbhoni; na ku ku tsundzuxa hi ku sivela vugevenga.
Loko ku ri na ku chavisiwa endzhaku ka xigwevo, wena, muofisiri wa ndzavisiso kumbe muchuchisi u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni.
Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki na vaphakeri va mintirho ya vaaki van?wana, loko va ri kona va nyika mintirho ya nseketelo wo va u tshoveke moya na mintirho leyo tolovelekiweke, leyi nga katsaka malulamiselo ya minongonoko ya khoto.
Vatirhi va nhlayiseko wa rihanyo va ta vona leswaku timfanelo ta wena, tani hi laha yi kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vavabyi, ta hlayisiwa.
Ndzawulo ya Dyondzo yi ta vona leswaku minongonoko yo nghenelela yo fana na ku khansela, maendlelo yo hundzisela kun?wana na ya nseketelo, yi va kona aeka vaonheriwa eka minongonoko ya swa dyondzo.
SWIYIMO SWA MINIMAMU SWA MINTIRHO YA VAONHERIWA VA VUGEVENGA
MFANELO YO KHOMIWA KAHLE NO HLONIPHIWA KA XIYIMO XA WENA NA HI XIHUNDLA
U nga langutela leswaku vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta ku khoma kahle, hi ku hlonipha xiyimo xa wena na hi xihundla, naswona hi ndlela yo olova.
Loko nandzu wu mangariwile emaphoriseni, u nga langutela leswaku ?
nandzu wu ta lavisisiwa;
loko u mangarile nandzu hi ku tihlanganisa na maphorisa, va ta hlamula hi xihatla hi laha ku kotekaka;
magoza ya ta tekiwa ku hunguta ku hlangahlanganisa swilo eka wena;
phorisa ri ta teka xitatimende no tata tifomo leti faneleke ku mangala nandzu;
u ta hundziseriwa ku ya kamberiwa kumbe ku khanseriwa loko swi laveka;
loko u ri loyi u xanisiweke hi timhaka ta masangu, u ta vutisiwa swivutiso hi xirho xa maphorisa;
u ta vutisiwa hi ririmi leri u ri twisisaka, naswona loko munhu la vulavulaka na wena a nga vulavuri ririmi leri u ri twisisaka, u nga kombela ku tolokeriwa; naswona u nga kombela ku vutisiwa hi xirho xa maphorisa loyi a nga wa rimbewu rin?we na wena, naswona loko a ri kona xikombelo xa wena xi ta pfumeriwa.
Loko nandzu wu ya ekhoto, u nga langutela leswaku:
Muofisiri la rhangeleke nandzu-
u ta vona leswaku mafambiselo ya nandzu ya famba hi ndlela leyi nga onheki timfanelo ta wena to khomiwa kahle no hlonipha xiyimo na xihundla xa wena.
muchuchisi ?
u ta teka magoza, ngopfu-ngopfu eka milandzu ya timhaka ta masangu na madzholonga ya le mindyangwini, ku vona leswaku laha swi kotekaka, nandzu wu khomiwa hi muchuchisi wun?we ku fikela loko wu hela;
u ta ku vitana leswaku u ta nyika vumbhoni hi xihatla; loko ku ri na ku hlwela, muchuchisi la tirhanaka na nadzu wa wena u ta ku tivisa hi xivangelo lexi endlaka leswku ku ri na ku hlwela na hi nkarhi lowu u nga ta yima wona;
u ta ku nyika nkarhi wo vuyisa miehleketo ya wena, wo hlaya xitatimende xa wena, laha swi faneleke u ta tihlanganisa na wena;
xirho xa vatirhi va khoto xi ta ku hlamusela leswaku u na mfanelo yo hakeriwa mali ya tendzo na swin?wana eka nkarhi lowu u wu heteke ekhoto u ri karhi u nyika vumbhoni, naswona xi ta tlhela xi ku nyika mahungu no ku pfuna ku endla swikoxo.
Vatirhi va khoto ?
va ta endla hilaha va kotaka ha kona ku ku sirhelela eka ku karhatiwa ku ya mahlweni hi leswi humelelaka ekhoto;
va ta rhumela vatirhi laha swi faneleke vana vanhu lava tinyikelaka ku suka eka Mintirho ya Nseketelo wa Vaonheriwa ku pfuna wena na ndyangu wa wena ekhoto, ku nga si sungula ku tengiwa, loko ku tengiwa na loko ku tengiwa swi herile;
loko swi endleka va ta ku pfumelela ku vona kamara ra khoto nandzu wu nga si tengiwa ku tolovela switirhisiwa swa khoto, leswaku u tiva leswi u nga swi lamgutelaka loko u nyika vumbhoni;
pfumelela leswaku ku va na munhu loyi a ku seketelaka (munghana kumbe wa ndyangu) ku famba na wena ekhoto; no ku pfumelela loko u kombela, naswona loko switirhisiwa swi ri kona ku tirhisa kamara rin?wana u nga vi eka ndhawu yin?we na vamangaleriwa kumbe timbhoni.
Ku suka eka vaphakeri va mintirho ya vaaki u nga langutela leswi ?
loko u vutisiwa swivutiso, u ta vutisiwa exihundleni, mbhurisano wu ta tekiwa tanihi xihundla naswona u ta vutisiwa hi ririmi leri u ri twisisaka;
u nge sukeriwi ku lwisana na mhaka leyi u ri wexe. Loko u nga si mangala nandzu emaphoriseni, muphakeri wa mintirho ya vaaki u ta ku pfuna leswaku u pfula nandzu; naswona loko u ri muxanisiwa wa timhaka ta masangu, maphorisa ya nga lava mpahla ya wena ku va vumbhoni laha u nga kombelaka mutirhi wa kwalaho ku ku nyika mpahla yo cinca.
Ku suka eka vatirhi va nhlayiso wa rihanyo u nga langutela ?
ndzavisiso lowu heleleke ku endliwa ehenhla ka xiyimo xa wena, ku titwa ka wena na xiyimo xa miehleketo;
ku tatihlanganisiwa na wena eka ndhawu ya xihundla, naswona ku tihlanganisa na wena swi ta endliwa hi ririmi leri u ri twisisaka;
u ta komberiwa ku pfumela kukambeiwa, kambe u ta tivisiwa leswaku u nga ala nseketelo wa miehleketo no kamberiwa, laha swita-ndzhaku u nga ta hlamuseriwa swona;
eka ku xanisiwa ka timhaka ta masangu, laha swi kotekaka u ta kamberiwa hi mutirhi wa rimbewu leri fanaka na ra wena;
va ta vona leswaku mahungu ya swa rihanyo ya katsiwa eka rhekhodo ya nandzu lowu; naswona u ta pfuniwa hi xihatla hi ku landza timfanelo ta wena leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta vavabyi.
Ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku ?
loko u komberiwa ku va kona eku yingiseleni ko hetisa xigwevo u ri handle, Mutshama-xitulu wa Vulanguteri bya Makhotso na Huvo ya Xigwevo xa le handle, loko ku nga si yingiseriwa u ta ku tivisa hi ririmi leri u ri twisisaka hi nkarhi lowu swi nga ta endliwa ha wona na leswi languteriweke eka wena;
loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle naswona u fanele ku nyika mavonelo ya wena, u nga kombela munhu un?wana na un?wana ku famba na wena; naswona loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle, ku ta endliwa hi tindlela hinkwato ku ku sirhelela leswaku u nga tshikileriwi emoyeni.
MFANELO YO NYIKA MAHUNGU
hi nkarhi wa vulavisisi bya nandzu u nga langutela leswaku ?
a. phorisa ri ta teka xitatimende no ku kombela leswaku u xi hlaya no tiyisisa vundzeni bya xona hi ku sayina;
b. loko u nga koti ku hlaya u fanele ku tivisa phorisa, laha ri nga ta ku hlayela xitatimende kutani a ku kombela leswaku u pfumelelana na xona hi ku sayina kumbe hi ku tshikilela hi rigutsu ra wena; naswona c. naswona loko ku ri na ntoloki u nga kombela leswaku xitatimende xa wena si hlayiwa hi ririmi leri u ri twisisaka u nga si sayina, ntoloki yi ta tirhisiwa eka mhaka leyi.
Loko u lemuka leswaku xitatimende xa wena a xi helelangi, u ta pfumeleriwa ku engetela kumbe ku xi cinca;
U ta nyikiwa nkarhi wo hlamusela xitatimende xa wena hilaha vugevenge byi ku tshikileleke ha kona naswona laha swi faneleke ku tsakela ka wena ku ta tekeriwa enhlokweni;
U ta tivisiwa leswaku u nga kombela khopi ya xitatimende;
Maphorisa ya ta ku vutisa vuxokoxoko byo lahlekeriwa ka wena, ku onhekeriwa kumbe ku vaviseka naswona swi nga rhekhodiwa;
U ta boheka ku tshama u tivisa mulavisisi wa nandzu hi kherefu ya wena, tinomboro ta vutihlanganisi na laha u nga kona ku fikela loko nandzu wu fika emakumu; naswona
U ta komberiwa ku tivisa mulavisisi wa nandzu loko muhehliwa a nghenelela kumbe a ringeta ku nghenelela eka vulavisisi bya mhaka, loko a ta swi kota ku ya ekhoto kumbe loko u chavisiwa hi yena.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku:
Muchuchisi u ta ?
exikarhi ka swin?wana, u ta tekela enhlokweni nkarhi lowu nandzu wu nga ta sungula ku tengiwa;
kombela ku boxa mahungu laya faneleke eka xiboho mayelana na ku nyikiwa ka beyili eka muhehliwa, xoikombiso, loko muhehliwa a nga ngheneleli eka vumbhoni kumbe eka timbhoni, kumbe muhehliwa a nga ku chavisi wena na ndyangu wa wena, kumbe muhehliwa a nge swi koti u ya ekhoto; naswona loko swi fanerile muchuchisi u ta ku vitana leswku u ta nyika vumbhoni eka mhak leyi loko ku yingiseriwa beyili;
nyika nkarhi wo vuyisa miehleketo hi ku tihlanganisa na wena kumbe a ku pfumelela ku hlaya xitatimende u nga si nyika vumbhoni;
tihlanganisa na wena ku nga si hungutiwa xigwevo no ku hlamusela hilaha vugevenga byi tshikileleke wena na ndyangu wa wena. Hi nkarhi lowu u ta va na nkarhi wo paluxa vuxokoxoko byo lahlekeriwa kumbe ku vavisiwa loku veke kona hi xivangelo xa vugevenga. Muchuchisi u ta tekela swiyimo leswi enhlokweni a nga si teka xiboho xo vevukisa nandzu. Ntshikilelo lowu vugevenga byi veke na wona eka wena na ndyangu wa wena swi ta paluxiwa ekhoto kumbe u ta nyikiwa nkarhi wo nyika vumbhoni ekhoto, kumbe xiviko xi ta lulamisiwa hi mutivi kutani xi yisiwa ekhoto hi nkarhi wa xiyenge xo gweviwa; naswona hi nkarhi wo tihlanganisa na wena, u ta ku kombela ku engetela leswi u nga swi katsangiki eka xitatimende xa wena. Loko swi ri swa nkoka, muchuchisi u ta boxa mhaka leyi loko ku tengiwa swi nga si sungula.
vatirhi va mintirho ya vaaki ?
loko swi ri swa nkoka, va ta ku vutisa swivutiso naswona loko ku kuma vumbhoni bya swa rihanyo swi ri swa nkoka swi ta endliwa, naswona hilaha swi kotekaka, va ta vona leswaku ku yiwa mahlweni no ku nyika mintirho ya vaaki leyi a wu yi kuma kumbe ntirho wo tinyiketa ku suka hi nkarhi lowu u mangaleke nandzu ku fikela loko nandzu wu fika emakumu.
vatirhi va nhlayiseko wa vaaki ?
loko khoto (muchuchisi kumbe majisitarata) a va kombela ku endla tano, u ta nyika khoto tirhekhodo ta swa rihanyo na mahungu man?wana laya nga ya nkoka eka mhaka leyi lawa ua va nyikeke wona.
Vaofisiri va Mintirho ya Makhotso va ta ?
pfumelela ku tsala xikombelo eka Mutshama-xitulu wa Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle ku va kona naswona Mutshama-xitulu u ta ku tivisa hi nkarhi, siku na ndhawu laha ku nga ta yingiseriwa kona; naswona loko u ta va kona eka ku yingisela eka Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle u ta pfumeleriwa ku nyika mavonelo ya wena kumbe u ya tsala kunene.
MFANELO YO AMUKELA MAHUNGU
Loko vugevenge byi mangariwile u nga langutela leswaku maphorisa va ta ku tivisa --
hi muxaka na xikongomelo xa xitatimende xa wena;
hi vito na nomboro ya mulavisisi wa nandzu wa wena na nomboro ya nandzu (CAS kumbe Nomboro ya Endlelo ra mafambiselo ya Vugevenga);
hi ku koteka ko thola muchuchisi wo ka a nga ri wa mfumo loyi a nga ta hakela hi wena loko Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki a ala ku chuchisa nandzu lowu; naswona hi ku kombela vuxokoxoko lebyi fambelanaka na leswi landzelaka:
a. Ku khomiwa ka muehleketeriwa b. Loko u ta fanela ku ta eka nxaxamwlo wo komba xigevenga na siku ra kona c. Nomboro ya nandzu d. Masiku yo yingisela beyili e. Mbuyelo wa beyili (loko muehleketeriwa a ta humesiwa hi beyili)
f. Magoza ya vulavisisi na ku chuchisiwa ka nandzu g. Xiboho xihi kumbe xihi xo herisa nandzu na swihehlo h. Loko u ta fanele ku va kona ekhoto na siku kumbe masiku yo tenga
Siku ro tenga na mbuyelo wo hetelela j. Siku ra xigwevo na mbuyelo k. Loko muhehliwa a endle xivilelo ehenhla ka xigwevo na mbuyelo wa xivilelo l. Siku na ndlela leyi nhundzu yi nga ta tlherisiha ha rona m. Mintirho leyi kumekaka ku pfunetana na swilaveko swa wena no tirhisiwa ka mintirho leyi
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku:
Vatirhi va khoto va ta?
endla leswaku u vona kamara ra khoto nandzu wu nga si sungula loko u ta va u komberile, leswaku u ta tiva leswi u swi languteleke; naswona vona leswaku ku na mimfungho na swikoweto leswi kumekaka eka khoto leswi ku kongomisaka ekamareni ra khoto. Tafula ra mahungu ri nga ku pfuna hi ku ku nyika mahungu la kamara ra khoto laha u nga nyikaka vumbhoni bya wena.
tivisa muthori wa wena hi timhaka ta khoto leswi endleke leswaku u xwa entirhweni;
ku tivisa loko Mulawuri wa vachuchisi va Vaaki a tekile xiboho xo chuchisa nandzu wa, na loko u nga tholaka muchuchisi wo ka a nga ri wa mfumo na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa;
u ta tirhana na swivutiso swa wena na mafambiselo, loko ku ri na ku hlwela u ta ku byela swo tala hi nkarhi lowu u nga ta yima u nga si nyika vumbhoni.
loko swi laveka ku ta va na nkarhi lowu mi nga ta hlangana nandzu wu nga si sungula;
ku tivisa hi mbuyelo wa beyili, swipimelo swo karhi leswi vekiweke, no hlamusela swita-ndzhaku swa swipimelo sweswo;
ku sirhelela eka ku vavisiwa no vutisiwa swivutiso swo chicha xiyimo; no ku tivisa hi mbuyelo wa nandzu na loko kuri na xivilelo lexi endliweke ehenhla ka xigwevo.
Nseketelo wa muonheriwa kumbe vaphakeri va mintirho ya vaaki va ta ?
ku hlamusela hi timfanelo na mafambiselo lawa u faneleke ku ya landzelela;
va ta ku pfuna eka nandzu lowu loko u lava ku pfuniwa;
loko swi koteka va ta famba na wena ekhoto leswaku u ta yi tolovela; no ku nyika nseketelo no ku khansela kumbe u hundziseriwa eka mukhanseri wa xiphurofexini na mintirho ya nseketelo.
Loko mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo a nghenelela eka nandzu wa wena u ta ?
nyika mahungu ya xikambelwana kumbe maendlelo ya vutshunguri lebyi nga ta endliwa eka wena;
ku nyika tirhekhodo ta swa rihanyo loko u komberile; naswona tivisa loko ku ri na mintirho ya nseketelo na tinomboro ta tiqingho ta mpfuneto.
vatirhi vo suka eka mintirho ya swa dyondzo va ta ?
tivisa hi mintirho ya mpfuneto leyi kumekaka eka ndhawu ya ka n?wina.
Loko mudyohi a gweviwe ku tshama ekhotsweni, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta:
ku tivisa loko mudyohi a ta va a lulamele hi ku hetisa xigwevo xa yena a ri handle;
yi ta ku tivisa loko swi fanerile hi nkarhi wo yingisela eka Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle loko ku ri na nseketelo na mintirho yo khansela;
ku tivisa hi ku ku tsalela loko ku ri na ku cinca kumbe ku hundziseriwa mahlweni ka mbuyelo wa ku yingisela eka Huvo yo Hetisa xigwevo na swipimelo hinkwaswo leswi vekiweke;
loko u kombela ku va kona eku yingiseleni eka Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle, Mutshama-xitulu u fanele ku ku tivisa hi ririmi leri u ri twisisaka na ku ku hlamusela hi leswi swi ehleketeriwaka eka wena;
tivisa hi minongonoko leyi tumbulukaka, leyi muhehliwa a faneleke ku va eka yona ku antswisa mahanyelo ya yena.
MFANELO YO SIRHELERIWA
Loko nandzu wu mangariwile emaphoriseni ?
naswona u mbhoni naswona wena kumbe xirho xa ndyangu wa chavisiwa kumbe vutomi bya wena byi le nghozini, u fanele hi xihatla u tivisa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu ekhoto kutani u endla xikombelo xa nsirhelelo wa timbhoni, laha u nga langutelaka leswaku -
ku chavisiwa ka wena swi ta lavisisiwa;
loko ku chavisiwa swi tiyisisiwile, u ta fanele ku va na ntwanano na Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni u nga si nghenisiwa eka Nongonoko lowu;
loko u nghenisiwile eka Nongonoko lowu, u fanele ku landzelela milawu hinkwayo leti vekiweke eka ntwanano. Mahungu laya kumekaka eka ntwanano lowu ku ta va xihundla;
loko u nga landzeleri ntwanano lowu u tiveka enghozini naswona u nga susiwa eka Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni;
ku nga endliwa tihakelo loko u ri eka Nongonoko lowu, tanihi leswi vekiweke hi Nawu wa Nsirhelelo wa Timbhoni na Swinawana;
u fanele ku nyika mutirhi wa Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni vuxokoxoko hinkwabyo bya swa timali, leswaku ku ta kambisisiwa ntsengo lowu ku faneleke;
loko u amukeriwile eka Nongonoko, u ta vekiwa eka yindlo yo hlayiseka naswona hambi ku nga va xivangelo xihi kumbe xihi kherefu ya wena a yi nga nyikiwi munhu , hambi ku ri swirho swa ndyangu;
loko u nyikile vumbhoni, u ta nyikiwa xitiviso lexi nga ta ku hlamusela leswaku u ta susiwa eka Nongonoko hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu; naswona u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena exiticini xa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu wa vaaki ku kuma mahungu hi xitalo ya Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni.
loko u nga lavi muhehliwa leswaku a tiva vuxokoxoko bya wena, u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena na/kumbe muchuchisi kutani u kombela leswaku mahungu lawa ya nga byeriwi muhehliwa;
mutirhi la nga na vutihlamuleri u ta vona leswaku nhundzu ya wena leyi khomiweke hi xikongomelo xo va vumbhoni, yi ta hlayisiwa ku va eka xiyimo xa kahle no tlheriseriwa eka wena hi xihatla loko yi nga ha laveki; naswona loko u ri mumangari eka madzholonga ya le mindyangwini, naswona swi tikomba eka phorisa leswaku ku na swivangelo swo twala swo kombisa leswaku u nga va u xaniseka hi xivangelo xa ku tlula xileriso xa nsirhelelo ?
u nga yisa tsalwa ro tiyisisa (affidavit) emaphoriseni u hlamusela swiyimo swo tluriwa ka ntwanano na muhehliwa; naswona hi xihatla phorisa ri ta khoma mumangaleriwa ku va a tlule swipimelo leswi vekiweke ehenhla ka yena ehansi ka Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, wa nomboro ya 16 wa 1988.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku:
Muchuchisi u ta?
ku tivisa loko muhehliwa a ri hansi ka malembe ya khume nhungu, u nga komberiwa ku suka eka khoto handle ka loko vukona bya wena byi ri bya nkoka kumbe byi pfumeleriwa hi khoto, kumbe mbhoni yi ri handsi ka malembe ya 18, u nga komberiwa ku huma u nga yingiseli vumbhoni bya mbhoni;
ku tivisa leswaku eka swiyimo swin?wana khoto yi nga sivela ku kandziyisiwa ka mahunu man?wana (ku katsa no tivisa mumangari kumbe mbhoni) mayelana na ku tengiwa kumbe xiphemu xihi kumbe xihi lexi khomiweke laha ku tumbetiweke; naswona ku tivisa laha swi faneleke leswaku munhu wihi kumbe wihi la nga ta kandziyisa mahungu swi nga ri nawini a paluxa vito ra wena, u ta voniwa nandzu naswona a nga tengisiwa.
vaphakeri va mintirho ya vaaki va ta ?
teka magoza ku vona leswaku wena na ndyangu wa wena a mi vi enghozini.
vatirhi va nhlayiseko wa vaaki va ta -
vika kumbe ku hundzisela mhaka yin?wana na yin?wana eka maphorisa laha va ehleketaka leswaku ku na vugevenga lebyi endliwaka.
Mintirho ya Makhotso loko u kombele ku tshama u ri karhi u tivisiwa hi xigwevo xa muhehliwa, Mintirho ya Makhotso va ta ku tivisa loko muhehliwa a balekile ekhotsweni na loko a yisiwe ekhotsweni rin?wana na vuxokoxoko bya kona; naswona eka milandzu yo pfinya na ya timhak ta masangu, Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle yi nga katsa swipimelo eka muhehliwa loko swi tikomba swi ri swa nkoka ku n?wi sivela ku tihlanganisa na wena.
MFANELO YO PFUNIWA
U nga langutela maphorisa ku va ya ku pfuna hi ?
Ku ku hundzisela eka vaphakeri van?wana hi ku ya hi nkoka wa nseketelo no nghenelela loko ku tshika ku ri na mhaka ya xihatla, xikombiso, timhaka ta swa rihanyo ta xihatla (medical first aid)
hi ku hlamusela matirhelo ya maphorisa;
hi ku ku tivisa timfanelo ta wena;
hi ku khoma vuhlayiseki bya wena tanihi mhaka ya nkoka;
hi ku hlayisa vumbhoni;
hi ku ku nyika xitsundzuxo eka ku sivela vugevenga; na ku yimisa madzolonga eka ndhawu leyi ku humeleleke vugevenga.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku ?
muchuchisi u ta nyika xiviko xa nandzu naswona u ta tekela ku tsakela ka wena enhlokweni;
u nga kanela nandzu na muyimeri loyi u n?wi tsakelaka, ngopfu-ngopfu loko u lava ku endla xikoxo xo rihiwa ku onheriwa kumbe u vavisiwa;
swilaveko swi ya endliwa swa vatoloki, na laha swi faneleke mahungu ya ta fikelela swilema;
swilema swi ta nyikiwa nseketelo laha swi faneleke;
eka milandzu ya timhaka ta masangu yi ta yingiseriwa eka tikhoto to hlawuleka loko ti ri kona;
muchuchisi na phorisa va ta ku tivisa loko u ri hansi ka khume nhungu wa malembe na lokoku nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela, khoto yi nga thola munhu loyi a nga ta pfuneta hi ku endla xikombelo eka muchuchisi, ku endlela ku nyika vumbhoni hi ku tirhisa munhu loyi kumbe xileriso xa leswaku u nyika vunbhoni hi ku tirhisa thelevhixini leyi tumbetiweke;
endzhaku ka loko munhu yoloye a thoriwile, muofisiri u ta ona leswaku swivutiso hinkwaswo leswi u vutisiwaka swona swi vutisiwa munhu loyi;
muofisiri u ta ku tivisa leswaku muhlanganisi loyi u ta ku hlamusela xivutiso xin?wana na xin?wana lexi vutisiwaka,handle ka loko khoto yi lerisa hi ndlela yin?wana;
loko muhlanganisi a thoriwile muofisiri u ta lerisa leswaku u nyika vumbhoni eka ndhawu yihi kumbe yihi leyi ?
a. yi lulamisiweke hi ku olova leswaku u va na ku rhula;
b. yi kumeka eka ndhawu leyi tumbeleke leswaku munhu loyi a nga ku chuhisaka a nga vonaki;
c. yi pfumelela khoto kumbe munhu wihi kumbe wihi la nga kona eka mafambiselo ku vona no yingisela ? hi ku kongoma kumbe hi ku tirgisa xitirhisiwa xa gezi ? hi nkarhi wo tenga.
milandzu leyi khumbhaka vaonheriwa lava hlulekaka ku tilwela yi ta languteriwa hi xihatla;naswona loko ku ri na thelevhixini leyi tumbeleke (CCTV) yi ta tirhisiwa hi nkarhi wa khoto, muchuchisi u ta hlamusela hilaha xitirhisiwa xi tirhaka ha kona, laha swi kotekaka u ta pfumelela wena kumbe vatswari va wena ku vona hilaha xitirhisiwa lexi xi tirhaka ha kona.
Vaphakeri va mintirho ya vaaki, laha swi kotekaka no va kona?
va ta nyika kukhansela na nseketelo;
va ta ku pfuna ku vona leswaku ku na mintirho ya vaaki yi kona na vaofisiri va swigwevo swa le handle;
va nyika ?
a. mpfuneto hi ku tihlanganisa na ndyangu na vanghana b. mpfuneto loko u r na swikombiso swa ntshikilelo c. nhlamuselo ya endlelo leyi nga ta landzela d. mpfuneto eku vulavuleni na Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga na muchuchisi e. ku hundzisela eka mintirho ya vukhanseri ya xiphurofexini loko u ri na ntshikilelo f. ku fikelela mahungu na mintirho, ngopfu eka tindhawu laha mintirho leyi kumekaka yi fikaka eka ?Nseketelo wa Khoto? ku katsa ?
ku ku pfuna ku twisisa mafambiselo ya khoto;
ku ku hlamusela leswi nga ta humlela ekhoto loko u ta vitaniwa tanihi mbhoni;
ku ku hlamusela lava nga ta va ekhoto na leswi va nga ta swi endla, no ku pfuna ku kuma khoto; no iv. ku lulamisela ku nyika vumbhoni ekhoto no tlakusa ku hlangana na muchuchisi .
ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku ?
u ta tivisiwa hi ku cinca ka vulanguteri bya xigwevo loko u vutisa; mintirho ya Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle; ntirho wa wena eka Huvo leyi; na leswi u nga swi langutelaka hi nkarhi wo yingisela ku hunguteriwa xigwevo;
loko swi boha ku ta endliwa leswaku ku va na ntoloki hi nkarhi wa ntshamo wa Huvo;
va ta kondletela muahluri exikarhi ka wena na muhehliwa loko swi laveka; naswona loko u endla xikombelo kumbe laha swi faneleke, xikombiso loko u ri muonheriwa naswona u ri khotsweni kumbe loko swi humelela eka ntshamo wa Huvo leswaku u lava nseketelo, u ta hundziseriwa eka vaphakeri va mintirho lava faneleke ku kuma ku khanseriwa kumbe nseketelo.
U ta langutela leswaku mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo u ta vona leswaku ?
laha swi faneleke, xitifikheti xa rihanyo xo xwa exikolweni kumbe entirhweni u nyikiwa xona.
MFANELO YO RIHIWA
Ku rihiwa? swi vula ntsengo wa mali leyi khoto yi ku nyikaka yona loko u lahlekeriwe kumbe ku onhakeriwa hi nhundzu (ku katsa mali) hi xavangelo xa vugevenga kumbe ku onheriwa hi munhu loyi a hehliweka ku va a endle vugevenga. Sagwati ro riha ri lava ku vuyisela la rikumaka eka xiyimo lexi a ri eka xona loko a nga si lahlekeriwa.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku ?
muchuchisi na maphorisa va ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto hi siku leri vekiweke ra xigwevo na leswaku u nga vutisa muchuchisi ku endla xikombelo xa xileriso xo rihisiwa;
eka milandzu yin?wana, khoto yi nga herisa xigwevo loko muhehliwa a ku hakela eka ku lahlekeriwa ka wena kumbe ku onhiwa ka nhundzhu ya wena;
muchuchisi u ta ku tivisa, kutani matsalana wa khoto u ta ku lulamisela sagwati rero;
matsalana wa khoto kumbe muchuchisi u ta ku tivisa loko ku tekiwe mali ya muhehliwa loko a khomiwa, khoto yi ta nyika xileriso xa leswaku mali yeleyo yi nyikiwa wena h xihatla;
muchuchisi u ta ku tivisa loko u nga ta ka u nga rihiwi, u nga teka goza ro rihiwa ehenhla ka muhehliwa;
muchuchisi kumbe muofisiri (xik. majisitarata kumbe qgweta) u ta ku tivivisa leswaku sagwati ri nga ha lweriwa ekhoto naswona u nga endla xikombelo xo nyikiwa rona ekhoto;
muofisiri u ta ku tivisa, loko sagwati ri nyikiwa wena, u na makume tsevu wa masiku yo ala sagwati leri hi ku tsala kunene, loko u endla tano, u fanele ku tlherisela mali leyi u hakeriweke yona hi murhijisitara kumbe matsalana wa khoto;
muofisiri u ta ku tivisa leswaku loko wo hluleka ku ala sagwati kwalomu ka makume tsevu wa masiku, u nge endli xikombelo xo rihisiwa eka muhehliwa; naswona loko u endla xikombelo ekhoto xo rihiwa eka timali ta swa rihanyo loko u vavisekile hi xivangelo xa vugevenga lebyi, mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo loyi a ku kambeleke u ta swi kota ku seketela xikombelo xa wena hi ku nyika vumbhoni ekhoto no nyika mahungu la ya faneleke ekhoto, ku katsa xiviko xa swa rihanyo.
MFANELO YO TLHERISERIWA
Tlherisela? swi vula laha khoto, endzhaku ko nyika xigwevo yi lerisaka muhehliwa ku tlherisela nhundzu leyi a yi tekeke swi nga ri nawini kumbe leyi onhiweke swi nga ri nawini, ku endlela ku vuyiselo xiyimo laha a xi ri kona ku nga si endliwa vugevenga.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku muchuchisi u ta ?
ku tivisa eka nandzu lowu faneleke, a kombela mudyohi ku vuyisela nhundzu eka wena kumbe ndyangu wa wena;
ku tivisa leswaku leswi tlherisiwaka swi ta katsa nhundzu leyi onhiweke kumbe leyi nga si ku onhiwaka; naswona u ta tlhela a ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi ta tiyisisiwa hi khoto leswaku eka mhaka yin?wana u ta pfumeleriwa ku yisa xikombelo lexi tsariweke ekhoto.
Xiphemu xa I
Swivilelo
Tindzawulo hinkwato, mavandla na vayimeri lava khumbhekeka eka nandzu lowu va tiyimisele ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, kambe nkarhi wun?wana swilo a swi fambi kahle. Loko swi nga fambi kahle, tindzawulo, mavandla na vayimeri va ta lava ku tiva leswaku ku humelele yini. Xiphemu lexi xa tsalwa xi ku byela leswi u faneleke ku swi endla loko u nga enerisiwi -
a. hi ndlela leyi u khomiweke ha yona;
b. mahungu lawa u ya amukeleke; kumbe c. swiboho leswi endliweke.
Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga:
U nga endla xivilelo hi phorisa, pholisi ya mintirho ya maphorisa, maendlelo, hi ku tsalela Khomixinara wa Xitici xa xitici xa maphorisa lexi khumbhekaka.
Loko xivilelo xa wena ku ri mayelana na nhundzu leyi lahlekeke kumbe yi onhiweke loko yi ri mavokweni ya maphorisa, u nga rihiwa. Kongomisa swivutiso eka Khomoxinara wa Xitici; kumbe loko u nga enerisiwi, u nga tlhela u tihlanganisa na Khomixinara wa Ndhawu wa xitici xa maphorisa na vuxokoxoko bya wena. Loko xivilelo xi nga langutisisiwi ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Nhundzu.
Loko xivilelo xa wena xi nga si langutisiwa ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, kambe tiva leswaku hofisi leyi ku ga tihlanganisiwa na yona ntsena hi swivilelo swa milandzu ya matikhomelo ya vugevenga kumbe matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Metro na swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, lava hlulekaka ku endla mintirho ya vona.
Vachuchisi:
Khoto leyi nandzu wu tengiweke kona yi nga tirhana na swivilelo swo tala. Loko u ri na xivilelo u nga tsala kumbe u va nkarhi wo vonana na eka khoto leyi tirhaneke na nandzu wa wena. Hambi swi ri tano, loko Hofisi ya Muchuchisi wa muganga yi nga hlamuli xivilelo xa wena ku ya hi ku enerisiwa ka wena, u nga hundzisela xivilelo eka Muchuchisi-Nkulu wa ndhawu. Loko xivilelo xi nga si ololoxiwa u nga xi yisa eka Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki wa ndhawu. U ta xi langutisisa hi vuntshwa. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Mulawuri wa Tiko wa Vachuchisi va Vaaki.
Loko xivilelo xa wena xi va xi nga si langutisisiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki. Tiva leswaku hofisi leyi ku nga tihlanganisiwa na yona ntsena hi timhaka leti fambelanaka na mafambiselo. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki, hi ku landza nawu a yi nge lavisisi swiboho swa khoto.
Tikhoto:
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na matikhomelo ya muofisiri, u nga tsala ku endlela ku vonana na Nhloko ya Vululami ya xifundzha. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo yo huma eka Nhloko ya Vululami ya Xifundzha u nga vonana na Nhloko ya Vululami ya Nhlenhgelo wa xifundzha xo karhi.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya xifundzha, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente wa Khoto ya Xifundzha eka ndhawu leyi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Qgweta ra khoto, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente Qgweta wa Xiyenge lexi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga kumbe khoto-nkulu.
Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo, u nga tsalela Khomixini ya Majisitarata loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya majisitarata kumbe Khomixini ya Mintirho ya Vululami loko xivilelo xi yelana na khoto-nkulu. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na vatirhi va khoto, xikombiso vamatsalana kumbe vatoloki, u nga tsalela ku endlela ku hlangana na mininjhere wa khoto. Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo ya mininjhere wa khoto, u nga tsalela ku hlangana na mulawuri wa vufambisi wa mintirho ya khoto kumbe mulawuri-enerali.
Vaphakeri va minirho ya vaaki:
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki, u nga tsalela eka nhloko ya hofisi leyi khumbhekaka, xikan?we na Hofisi ya Tiko.
Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo leyi u yi kumeke ku suka eka muofisiri wa mfumo, u nga tlhela u tihlanganisa na Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki kumbe Hofsi ya Musirheleri wa Vaaki.
Vatirhi va nhlayiso wa rihanyo:
Loko u nga enerisiwi hi mintirho leyi nyikiwaka hi mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo eka xiyenge xa rihanyo ra vaaki, u fanele u sungula u endla xivilelo eka munhu loyi a ku pfuneke. Hambi swi ri tano, loko xivilelo xa wena xi nga ololoxiwi, u nga xi kongomisa eka nhloko kumbe mininjhere wa rihanyo ra vaaki laha u kamberiweke kona.
Loko u nga amukeli nhlamulo kumbe u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha yona hi nhloko kumbe mininjhere wa ndhawu yeleyo, u nga hundzisela xivilelo xa wena eka Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha. Loko u nga eneriseki hilaha Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha yi khomeke xivilelo xa wena, u nga kombela huvo ya xiphurofexini leyi faneleke, yo fana na Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga, ku lavisisa mhak ya wena.
Vatirhi vo suka eka Mintirho ya swa Dyondzo:
Loko xivilelo xa wena xi khumbha mutivi wa dyondzo kumbe xirho xin?wana xa vatirhi va xikolo xo karhi kumbe vandla ra swa dyondzo, u nga tihlanganisa na nhloko ya xikolo xexo kumbe vandla ra swa dyondzo. Loko xivilelo xi ri henhla ka nhloko ya xikolo, u nga tihlanganisa na Xifundzha xa Dyondzo kumbe Mininjhere wa Xifundzha.
Loko u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha kona, u nga tihlanganisa na Nhloko ya Ndzawulo ya Dyondzo eka xifundzha xexo.
Loko xivilelo xa wena xi nga si ololoxiwa ku ya hi ku tsakela ka wena, tihlanganisi na MEC wa Dyondzo kumbe Ndzawulo ya Dyondza ya Tiko.
Vatirhi va Mintirho ya Makhotso:
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na mutirhi wa makhotso, u nga tsalela Khomixinara wa Tiko wa Mintirho ya Makhotso kumbe Qgweta ra Vulavisisi. Loko ku amukeriwa xivilelo xa wena lexi tsariweke, Khomixinara u ta rhumela hofisi leyi faneleke leswaku yi swi langutisa.
Maendlelo man?wana yo endla swivilelo -
Loko u nga enerisiwi hi ndlela leyi xivilelo xi khomisiweke xiswona hi vahoxi va xandla kumbe vaphakeri va mintirho eka endlelo ra vululami bya vugevenga, u nga kuma ku pfuniwa eka minhlangano yo fana na leyi:
a. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki b. Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga c. Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo d. Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu e. Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga f. Qgweta leri u ri tsakelaka leri u nga ta ri hakela
MAHUNGU HI XITALO
Loko u lava mahungu hi xitalo eka mhaka yihi kumbe yihi eka tsalwa leri, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Rimbewu ya Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa eka tinomboro leti landzelaka:
Riq: 315 1670
Fekisi: 315 1960
Tsalwa ra Swipimelo swa Minimamu swa Mintirho ya Vaonheriwa ri tumbuluxiwile hi Hofisi ya Rimbewu eka Ndzawulo ya vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tirhisana na Tindzawulo ta Nhluvukiso wa Vaaki, Mintirho ya Makhotso, Dyondzo na Rihanyo xikan?we na Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko ra Afrika Dzonga, Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, Khomixini yo Hundzuluxa Milawu ya Afrika Dzonga, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga, Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki, Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, swirho swa Majisitarata na Khomixini ya Mintirho ya Vululami na swirho swa Maphorisa ya Tshwane Metro
Ndzawulo ya Vululami na Nhlluvukiso wa Vumbiwa yi amukela ku nghenisiwa ka xandla loku endliweke eku tumbuluxeni ka tsalwa hi minhlangno yo hambana yo ka yi nga ri ya mfumo.
TIKHEREFU LETI NGA TIRHISEKAKA
Mulawuri-Jenerali
Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa
Nomboro ya riq: 315 1111
Nomboro ya fekisi: 326 0991
Mulawuri-Jenerali
Nomboro ya riq: 312 5911
Nomboro ya fekisi: 321 6770
Mulawuri-Jenerali
Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
Nomboro ya riq: 312 7601
Nomboro ya fekisi: 312 7782
Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso
Nomboro ya riq: 307 2000
Nomboro ya fekisi: 325 8080
Khomixinara wa Tiko
Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga
Nomboro ya riq: 339 1000
Nomboro ya fekisi: 339 1530
Mulawuri-Jenerali
Nomboro ya riq: 312 0000
Nomboro ya fekisi: 325 5706
Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko
Nomboro ya riq: 845 6000
Nomboro ya fekisi: 845 7311
Matsalana
Khomixini ya Majisitarata
Nomboro ya riq: 325 3951
Nomboro ya fekisi: 325 3957
Nongonoko Mulawuri wa Tiko wa Nsirhelelo wa Timbhoni
Vulawuri bya Vuchuchisi bya Tiko
Nomboro ya riq: 315 1732/33
Nomboro ya fekisi: 323 5434
Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki
Nomboro ya riq: 322 2916
Nomboro ya fekisi: 322 5093
Maqgweta ya Timfanelo ta Vanhu
Senthara Xidemokrasi ya Hofisi ya Tiko
Nomboro ya riq: 320 2943/8
Nomboro ya fekisi: 012 320 2949
Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki
Murhijisitara
Nomboro ya riq: 342 5437
Nomboro ya fekisi: 342 3025
Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo
Nomboro ya riq: 320 0431
Nomboro ya fekisi: 320 3116
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
Nomboro ya riq: 484 8300
Nomboro ya fekisi: 484 1360
Nomboro ya riq: 421 0577
Nomboro ya fekisi: 421 0633
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu
Nomboro ya riq: 403 7182
Nomboro ya fekisi: 403 7188
Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga
Nomboro ya riq: 338 9300/01
Nomboro ya fekisi: 328 5120
Khomixini ya Mintirho ya Vululami
Matsalana
Nomboro ya riq: 447 2769
Nomboro ya fekisi: 447 0836
Swiyimo swa Minimamu eka Mintirho ya Vaonheriwa
XIPHEMU XA I
<fn>tso_Article_National Language Services_Swiletelo swa masimek.txt</fn>
Swiletelo swa masimekelo ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) eAfrika Dzonga
Mawuwani 2003
NXAXAMELO WA LESWI NGA ENDZENI
XIPHEMU XA 1. KU TWISISA CBNRM 1
Xana CBNRM yi vulavula hi yini? 1
Swilo swa nkoka swa CBNRM 1
Xana hi kwihi laha CBNRM yi nga fanelangiki? 1
Xana i va mani ?vaaki? eka CBNRM? 1
NTIRHISANO NA VAHOXI VA XANDLA 1
Ntirhisano 1
Vahoxi va xandla va nkoka 1
Ku tirhisiwa ko anama ka CBNRM 1
XIPHEMU XA 2. SWILETELO 1
Swivangelo swo humesa swiletelo 1
KU KONGOMA NA XIKONGOMELO XA SWILETELO 1
XANA SWILETELO SWI NGA TIRHISIWA NJHANI NASWONA RINI 1
MILAWU YA NKOKA NA MINTLHONTLHO YA CBNRM 1
MILAWU LEYI KHAVISIWEKE 1
MINTLHONTLHO
SWILETELO, KU SIMEKIWA KA MILAWU 1
Ku hlawula ka vutomi ko hambana ni loku cincanaka ni tindlela ta hlayisiwa 1
Vuswikoti byo makiwa ka xihlovo xa swipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa 1
Minhlangano ya mafambiselo ya le kusuhi na misava na mafambiselo ya swipfuno yi kona no tirha kahle 1
Swipfuno swa ikhonomi na swin?wana ku nyika swikhenso swa matirhiselo ya kahle ya swipfuno swi kona 1
Ku na tipholisi ni milawu swa kahle, swa simekiwa, naswona matimba ya nyikiwa eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga ni vuswikoti 1
Ku na vukondleteri byo twisiseka lebyi nga kahle byo huma ehandle 1
Vuxaka bya matimba bya xiyimo xa le kusuhi byi kahle eka CBNRM, naswona bya twisiseka 1
MILAWU YA NTIRHO YA VAAKI, VATIRHI NA VAENDLI VA PHOLISI EKA CBNRM 1
MILAWU YA KHUME YA NTIRHO YA VANHU HINKWAVO 1
MILAWU YA KHUME-MBIRHI YA NTIRHO YA VAAKI 1
MILAWU YA NTIRHO YA KHUMBEMBIRHI YA VATIRHI 1
MILAWU YA KHUME-NHARHU YA NTIRHO YA VAENDLI VA PHOLISI 1
SWIPFUNO NA TIBUKU TIN?WANA TO HLAYA 1
XITANDZHAKU XA 1. NDLELA LEYI CBNRM YI ?TIRHAKA? HI YONA 1
XIPHEMU XA 1. KU TWISISA CBNRM
Xana CBNRM yi vulavula hi yini?
Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko swa Vaaki (CBNRM) ya vulavula hi vuxaka exikarhi ka vanhu, minhlangano ya vona, vutomi bya vona na swipfuno swa ntumbuluko. CBNRM yi tlakusa ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko, ku antswisa vutomi bya vanhu. I endlelo ra timhaka to tala eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. I endlelo ro anama ra nhluvukiso wa le makaya, leri hlanganisaka migingiriko yo hambana leyi katsaka vaaki eka mafambiselo ya swipfuno na nhlayiso.
Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) i endlelo ra nhluvukiso leri tlakusaka ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko. Ri tlakusa nhluvukiso wa le makaya, ngopfu-ngopfu tindhawu ta vaaki laha ku nga na ku nghenelela ka vanhu va le kusuhi. Ri na xikongomelo xo herisa vusiwana hi ku nyika swipfuno swo hambana swa mahanyelo, ikhonomi, minhlangano na ikholoji eka vanhu. Ri hlayisa swipfuno swa ntumbuluko hi ku nyika vaaki matimba yo kota ku fambisa swipfuno swa vona.
Swilo swa nkoka swa CBNRM
CBNRM yi na swikongomelonkulu swinharhu:
Ku antswisa vutomi na nkoka wa vanhu va le kusuhi no pfuneta ku hunguta vusiwana bya le makaya
Ku tirhisa hi vutlhari no hlayisa swipfuno swa ntumbuluko na tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke
Ku nyika matimba vaaki va le makaya ku endla swiboho swa vona hi mayelana na ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko swa vona.
Swihlawulekisi swa CBNRM i swa leswaku yi:
Hlanganisa mahungu ya ikhonomi, mahanyelo, na ikholoji
Hlanganisa vutivi bya le kusuhi byo kala byi nga ri bya ximfumo, swin?we na vutivi bya ximfumo bya ?xisayense?
Yi tshembela ngopfu eka ku nghenelela ka vanhu va le kusuhi eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko, na vun?winyi bya le kusuhi bya swipfuno swa ntumbuluko
Yi nyiketa swipfuno swa ntumbuluko ku khutaza vanhu ku fambisa swipfuno swa ntumbuluko hi vutlhari
Yi hetelela hi ku vumbiwa ka milawu ya le kusuhi na tikhodi ta matikhomelo ta mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko
Yi seketeriwa hi ntirhisano exikarhi ka vanhu va le kusuhi, mfumo na vaseketeri va le handle, vakondleteri na minkarhi yin?wana vanyikeri va timali.
Ku va yi amukeriwa tanihi CBNRM ??, endlelo ra matirhiselo ya swipfuno yi fanele ku va yi simekiwe eka xikongomelo xo enerisa swilaveko leswi landzelaka:
Yi fanele ku katsa xiphemu xa nkoka xa vaaki, loko swi pimanisiwa na matirhiselo ya swipfuno yo ka xi nga ri xa mfumo;
Yi fanele ku va leyi hlayisekeke hi mayelana na vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke na nhlayiso wa ku hambana ka vutomi, ku tirhiseka ka ikhonomi eka vuswikoti na ku koteka ka mahanyelo ya swa tipolotiki;
Swipfuno leswi humaka eka matirhiselo ya swipfuno swi fanele ku avanyisiwa hi ku ringana eka vaaki;
Minhlangano leyi lawulaka endlelo ra matirhiselo ya swipfuno yi fanele ku va ya xidemokirasi.? (Bell 1999).
Xana hi kwihi laha CBNRM yi nga fanelangiki?
Hambileswi CBNRM yi faneleke no va ni vuswikoti eka swiyimo swo tala, ku na swiyimo swin?wana laha yi nga humeleleki, na laha CBNRM yi nga riki nhlamulo. Swiyimo leswi swi tala ku tikombisa hi tin?wana kumbe timhaka hinkwato leti landzelaka:
Xipfuno hi xoxe xi pfumaleka ngopfu no va xi nga lavi ku kavanyetiwa kumbe ku tirhisiwa hi ndlela yo biha
Vaaki va tala ku va lava avaneke, ku kala va nga tshamisekangi kumbe ku va ni minkwetlembetano
Vaaki a va na mfikelelo wa timfanelo ta ximfumo kumbe matimu eka xipfuno
A ku na swipfuno leswi nga tshukaka swi va kona eka vaaki
Tindzawulo ta mfumo a ti na vuswikoti byo ringana, kumbe ntsakelo wo byi hluvukisa enkarhini wo leha.
Xana i va mani ?vaaki? eka CBNRM?
Eka xiyimo xa Afrika Dzonga, ?vaaki? eka CBNRM swi hlamusela ngopfu
Mintlawa ya vanhu lava talaka ku va ni ku tsakela yo fana
Lava pfunekaka xikan?we-kan?we hi swipfuno swa ntumbuluko, h.l. swipfuno swa ntumbuluko swi vumba xiphemu xa nkoka xa rifuwo ra vutomi bya vona
Lava lawulaka misava na swipfuno swa ntumbuluko swin?we, ni lava tumbuluxaka minhlangano ku seketela mafambiselo ya swipfuno leswi.
Swi le rivelani leswaku miehleketo ya ?vaaki? yi hlamusela ngopfu ?vaaki lava nga ni ntsakelo? (mintlawa leyi nga na swikongomelo swo yelana) lava swi nga endleka va nga tshami ndhawu yin?we, loko va pimanisiwa na ?mbangu wa vaaki? hinkwavo lava tshamaka endhawini yin?we.
Hambileswi CBNRM yi faneleke ku katsa no pfuna vanhu hinkwavo eka vaaki hi ku anama lava tshamaka no tirhisa swipfuno swa ntumbuluko, ntiyiso hi leswaku i nhlayo yitsongo ya vanhu lava nga ni ntsakelo no tsakela ku nghenelela hi ku hetiseka eka mafambiselo ya swipfuno. Swi tala ku humelela loko nghingiriko wu ya emahlweni wu hluvuka no sungula ku va ni swipfuno eka vanhu vo tala laha vanhu vo tala va sungulaka ku hlohloteleka ku nghenelela.
Swikombiso swa maendlelo yo hambana i:
Tiphurojeke leti seketelaka vaaki va le makaya leswaku va hluvukisa vutomi byin?wana byo fana na ku antswisa endlelo ra vurimi, kumbe nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo ku hunguta kumbe ku endla leswaku vaaki va nga tshembeli eka swipfuno swa ntumbuluko swo karhi vunavi bya misava, makhwati sw. n. sw.
Migingiriko leyi nyikaka vaaki matimba yo hluvukisa kahle maendlelo yo fana na ku tumbuluxa mimpimo ya ntshovelo wa swipfuno swa ntumbuluko swo karhi (tinhlampfi, mihandzu sw. n. sw.)
Mpfuneto wo hluvukisa swikili swa vaaki swa matirhiselo lama nga ?dyeki mali? ya swipfuno swa ntumbuluko (hi ku tirhisa mabindzu ya vupfhumba sw. n. sw.).
Mintwanano ya mafambiselo ya ntirhisano, tiphaka ta tikontiraka na mintwanano ya ndzhuriso wa misava laha vaaki va tirhisanaka eka nhlayiso endzhaku ko londza misava leyi hlayisiweke leyi va susiweke eka yona enkarhini lowu hundzeke.
Ku hluvukisa mafambiselo na vuswikoti bya minhlangano ya vaaki ku fambisa swipfuno swa vona kahle.
Hambileswi swiletelo leswi swi tirhisiwaka ngopfu eAfrika Dzonga, CBNRM i xiphemu xa nhlangano lowu kulaka edzongeni wa Afrika hinkwaro na le kule. Matiko-akelana yotala ya hluvukisile minongonoko ya wona leyi hlanganisaka ku sirheleriwa ka swipfuno swa ntumbuluko na mafambiselo na swipfuno swa vaaki va le makaya. Minongonoko leyi nakambe yi ringeta ku tirhisana na tindlela ta rifuwo ro fana ro kala ri nga ri ra ximfumo na matirhiselo ya ndhavuko ya swipfuno swa ntumbuluko eka tindlela ta ximfumo na minhlangano. Swikombiso swin?wana i:
Nongonoko wa Nhlayiso na ku Hanya eka Mbangu lowu Hetisekeke (LIFE) eNamibia
Minongonoko ya ntirhisano ya mafambiselo ya vutomi bya le nhoveni, xik. Nongonoko wa Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko (NRMP) eBotswana na kun?wana.
Migingiriko yo tala ya CBNRM yi hlanganisiwile na mintwanano ya matiko ya misava leyi sayiniweke hi Mfumo wa Afrika Dzonga. Tinhlengeletano ta nkoka leyi kucetelaka migingiriko ya CBNRM laha i Nhlengeletano wa ku Hambana ka swa Vutomi, Nhlengeletano wa Mabindzu ya Matiko ya Misava eka Swivumbiwa leswi Pfumalekaka (CITES) na Nhlengeletano wa ku Lwa no Herisiwa ka Makhwati (CCD). Nonogonoko lowu nga na vuxokoxoko wa milawu ya Afrika Dzonga na tipholisi swi nyikiwile eka Xitandzhaku xa 1.
Mfumo wa Afrika Dzonga wu na mintirho yo sirhelela ku hambana ka vutomi hi ku angarhela ehansi ka mintwanano leyi ni yin?wana, na tinxaka to hambana leti tekiwaka tanihi leti helaka hi vaaki va nhlayiso va matiko ya misava. Ku engetela eka swilaveko swa ximfumo swa nhlayiso wa ku hambana ka vutomi leswi nga kona eka tiko-ntsongo, ku na ku kula ko amukeriwa ka nkoka wa ku hambana loku ka vutomi eka vanhu hinkwavo va dzonga wa Afrika. Leswi a swi katsi ntsena nkoka wa vuswikoti bya ikhonomi, kambe swi katsa na nkoka wa mfuwo na nkoka wa vutomi bya vanhu va le xifundzeni.
Ntirhisano na vatirhi
Ntirhisano
Migingiriko ya CBNRM hinkwayo yi katsa ku tumbuluxiwa ka ntirhisano exikarhi ka vatirhi vo hambana. Ntirhisano leyi yi hi swivumbeko swo tala naswona yi tala ku va ni nkoka eka ku humelela kumbe ka migingiriko. Swikombiso swa migingiriko leyi swi katsa:
Exikarhi ka vaaki lava tshamka ekusuhi lava tirhisaka swipfuno swa ntumbuluko swo fana na ? makhwati, mati, madyelo ya swifuwo, byanyi byo luka sw. n. sw.
Exikarhi ka vaaki va le makaya na mabindzu yo ka xi nga ri xa mfumo ? ngopfu-ngopfu eka ?vupfhumba bya mbangu? na migingiriko yo yelana
Exikarhi ka tindzawulo ta mfumo to hambana leti nga ni ku tsakela na vutihlamuleri bya timhaka to hambana ta swipfuno swa ntumbuluko swa le ndhawini ? xikombiso misava ni mati, kumbe makhwati na swipfuno swa le lwandle
Exikarhi ka vaaki, ti-NGO na tindzawulo ta mfumo ? laha ti-NGO ti talaka ku nyikiwa ntirho wo olovisa/kondletela endlelo hi ku yimela tindzawulo ta mfumo.
Vatirhi va Nkoka
Minongonoko yo tala ya CBNRM yi khumba vatirhi vo tala vo hambana lava tirhisanaka, laha un?wana na un?wana a nga na ntirho wa yena na vutihlamuleri eka endlelo (Xifaniso xa 1). Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo pfuna vatirhi lava ku endla mintirho ya vona no fikelela vutihlamuleri bya vona kahle:
Mintlawa ya le Makaya ? yi tala ku yimeriwa hi minhlangano ya vaaki na swivumbeko kumbe leyi tumbuluxiweke hi xikongomelo xo fambisa endlelo ra CBNRM. Minhlangano ya Vaaki (ti-CBO) leyi talaka ku yimela mintlawa yo karhi endzeni ka vaaki
Vayimeri vo kondletela ? ngopfu-ngopfu ti-NGO, vatsundzuxi, kumbe vatirhela-mfumo lava nga na tinhlamuselo ta ntirho wo karhi xik. ?nkondletelo wa vaaki?, ?nhluvukiso wa vaaki? kumbe ?mintirho ya vaaki?. Minkarhi yin?wana tindzawulo ta tiyunivhesiti kumbe mavandla ya ndzavisiso ya tikuma ya ri ku endleni ka ntirho lowu. Va tirhisana swin?we ni vaaki, leswi talaka ku va tani enkarhini wo leha
Vahoxi va xandla va xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo ? va tala ku va lava endlaka mintirho ya vupfhumba, va endla mintirho ni ku nyika switsundzuxo swa xithekiniki, ni swa swipfuno swa timali
Mfumo wa Masipala wa le Kusuhi ni wa Xifundzha ? leswi swi na nkucetelo lowukulu eka migingiriko ya le kusuhi ni vutihlamuleri bya milawu eku tirhisiweni ka tipholisi ta rixaka to tala hi mayelana ni ku tirhisiwa ka swipfuno swa rixaka
Tindzawulo ta rixaka ni tindzawulo ta swifundzhankulu ? ti tala ku sungula CBNRM tanihi hi ndlela yo tirhisa tipholisi ta rixaka hi mayelana na mafambiselo ya swipfuno swa rixaka ni ku herisa vusiwana, kumbe (minkarhi yo tala) ku hlamula swikoxo kumbe swirilo swa vanhu va le kusuhi
Vayimeri vo Nyikela hi timali ? ti tala ku va minhlangano ya matiko ya misava leyi nga ni ku tsakela eka nhluvukiso wa le Makaya na ku hlayisiwa ka ku hambana ka vutomi.
Swiletelo leswi swi pakanisa eka vaaki, vatirhi van?wana va CBNRM, na vaendli va pholisi. Xifaniso xa 1 xi tivisa vatirhi lava ni vutihlamuleri bya vona bya CBNRM.
Ku tirhisiwa ko anama ka CBNRM
CBNRM a yi tirhisiwi ntsena hi vahlayisi na vatirhi va swa mbangu, naswona milawu ya CBNRM yi nga tirhisiwa eka swiyenge swo hambana. Swikombiso switsongo swa ndlela leyi CBNRM yi tirhisanaka na mintirho na swiyenge swo tala swi nyikiwile laha ehansi. Swo tala swa swikombiso leswi swa ha ri eka xiyimo xa masungulo xa nhluvukiso naswona swi ta fanela ku ya mahlweni swi hluvukisiwa loko swi nga si humelela.
CBNRM yi tala ku fananisiwa na nhlayiso, ngopfu-ngopfu eka swiyimo leswi vaaki va nga ni misava leyi va lavaka leswaku yi hlanganisiwa eka tindhawu leti sirheleriweke. Misava yi tala ku lombisiwa hi vaymeri va nhlayiso, kambe vaaki vo tala va nga pfuneta eka mafambiselo ya tindhawu leti sirheleriweke hi ku tirhisa ntwanano wa ntirhisano. Vaaki van?wana va le mahlweni hikuva va tumbuluxile minhlayiso ya vona ya swiharhi na vupfhumba eka misava ya mintlawa leyi nga ekusuhi na tindhawu leti sirheleriweke. Eka swihlahla, Mafambiselo ya Swihlahla yo Nghenelela kumbe PFM i ndlela ya nhlayiso wa swihlahla lexi nga na xikongomelo xo nyika vanhu lava nga kusuhani matimba yo endla swiboho eka swipfuno swa swihlahla no nyika swipfuno leswi kotekaka eka vona. Vanhu va le kusuhi va nga tirhisa mimpfumelelo ku tirhisa swipfuno swin?wana swa swihlahla na timali leti nga kona ku va pfuneta ku sungula mabindzu lamatsongo.
Eka vurimi, mintlawa ya vanhu yi nga vumba tikhampani laha va nga fambisaka no xavisa swikumiwa swa vurimi kumbe swifuwo hi ku swi hlanganisa, hi ku pfuniwa hi mfumo na minhlangano leyi tirhisanaka ni mfumo. Leswi swi tala ku fambisana na minongonoko ya nhlayiso wa misava swo fana na mafambiselo ya nkhukhulo wa misava na ku antswisiwa ka vunavi bya misava. Eka ku tlheriseriwa misava, vaaki lava londzaka va tala ku lava nseketelo wo tiyisisa leswaku misava yintshwa leyi nyikiweke yi tirhisiwa hi ndlela leyi hlayisekeke na leyi vuyerisaka. Vuswikoti bya vona byi fanele ku hluvukisiwa hi ku tirhisa tidyondzo ta ndzetelo na ku va hlanganisa na vatsundzuxi swin?we na vahoxi va xandla vamabindzu. CBNRM yi nga va ndlela leyi nga pfunetaka endzhaku ko tlheriseriwa misava ku tiyisa milawu ya swipfuno leswi hlayisekeke na mafambiselo ya misava, vupulani na vukamberi bya misava, na ku hluvukisiwa ka minhlangano ya le kusuhi leyi tirhaka.
CBNRM nakambe yi yelana na vupfhumba na nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi laha vaaki xikombiso va endleke ntirhisano kumbe tinxaka tin?wana to tirhisana swin?we na vatirhi va swa vupfhumba. Vaaki va tala ku lombisa misava hi ku tirhisa mfumo eka n?wamabindzu, loyi a nga ta navetisa kumbe ku endla ntwanano wo avelana mpindzulo swin?we na khampani yo ka xi nga ri xa mfumo leyi nga ta va ni vutihlamuleri bya xiyimo xa mabindzu xa ntwanano laha vaaki va nga ta hlayisa swipfuno swa ntumbuluko na xiyimo xa mafambiselo ya misava. Endlelo ra CBNRM nakambe ri yelana na mafambiselo ya swipfuno swa mati. Vaaki va nga va xiphemu xa Vayimeri va Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati, va nga vumba Minhlangano ya matirhiselo ya Mati kumbe ku tumbuluxa Tiforamu ta Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati. Leswi swi lava ku pfunetiwa hi vayimeri va mfumo vo fana na Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla (DWAF) na Vamhasipala va Swifundzha.
Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko i ya nkoka eka xiyimo xa mfumo wa muganga, laha ya nga ni ntirho wa nkoka eka maendlelo ya Vupulani lebyi Hlanganisiweke (IDP), lebyi endliwaka hi Nawu wa Tindlela ta Vamhasipala, na Tindlela ta Nhluvukiso wa le Makaya lowu Hlanganisiweke. Swilo swinharhu swa nkoka swa endlelo ra IDP i: ku herisiwa ka vusiwana; nhluvukiso wa masipala lowu hlayisekeke na mafambiselo ya kahle ya mbangu. Leswi swi fambisana kahle na swikongomelo swa CBNRM: ku herisa vusiwana; nhluvukiso wa minhlangano na matirhiselo yo hlayiseka ya swipfuno swa ntumbuluko. Swikongomelo swa IDP na CBNRM swa tirhisana. Mhaka ya vumbirhi ya endlelo ra IDP leri tirhisanaka kahle na CBNRM, i ku languteriwa loku yaka emahlweni na ku kamberiwa loku nga kona eka ti-IDP. Endlelo ro dyondza no fananisiwa loku lavekaka hi endlelo ra IDP swi fambelana na endlelo ro fananisiwa ka mafambiselo leri bumabmeriwaka eka CBNRM. IDP yi nyika nkarhi wo tirha kahle ka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko eka xiyimo xa le kusuhi etindhawini leti swipfuno swa ntumbuluko a swi nga tekeriwi enhlokweni enkarhini lowu nga hundza (xik. tindhawu ta mintlawa leti kumekaka emadorobeni na le malokixini, swivandla leswi pfulekeke emadorobeninkulu na misava ya mintlawa leyi welaka ehansi ka vamhasipala).
Swa vavisa ku vona hi laha mphamelo lowu kayivelaka na mavabyi yo fana na ntungu wa HIV/AIDS ya khumba rihanyu ra vaaki hinkwavo eAfrika Dzonga. Swiphiqo swa rihanyu swi khumba timhaka hinkwato ta vaaki naswona swi tlhela swi khumba na tiphurojeke ta CBNRM. Hambileswi migingiriko ya CBNRM yi talaka ku khumbeka ngopfu hi swiphiqo swa rihanyu eka vaaki, CBRNM yi na vuswikoti byo nyika nseketelo wa xiviri eka vaaki. Minhlangano na vutirhisani lebyi hluvukisiweke ku seketela migingiriko ya CBNRM swi nga nyika masungulo yo vulavula hi timhaka ta swa rihanyu. CBNRM nakambe yi nga antswisa vuhlayiseki bya swakudya na xiyimo xa mphamelo wa vaaki, xik. hi ku tirhisa mafambiselo ya swiharhi swa nhova na swipfuno swa tinhlampfi leswaku ku va ni swikumiwa swa tiphuroteyini leswi hlayisekeke na mafambiselo ya swipfuno swa swimila swo fana na mihandzu ya le nhoveni leyi byariwaka xikan?we na matsavu. Matirhiselo na mafambiselo ya kahle ya swipfuno swa ntumbuluko ya nga pfuneta vaaki ku tolovela ku engeteleka ka mintshikelelo leyi vangiwaka hi mintungu ya rihanyu yo fana na HIV/AIDS eka swipfuno swa ntumbuluko timhandze tokarhi ta mabokisi ya vafi, tihunyi leti tirhisiwaka eminkosini na swimila swo endla mirhi ku tshungula swikombiso swa vuvabyi lebyi.Migingiriko ya CBNRM leyi nga ni timali yi nga antswisa mintshikelelo ya timali ni yin?wana eka mindyangu. Ku nyika swirho swa vaaki matimba hi ku tirhisa migingiriko ya CBNRM i ndlela yin?wana leyi hi nga pfunetaka ku tolovela swiphiqo swa rihanyu.
Eka dyondzo, CBNRM i masungulo ya kahle eka dyondzo ya masungulo ya lavakulu. Vanhu lava khumbekaka eka migingiriko ya CBNRM va lava vuleteri ku antswisa swikili swa vona swa tinhlayo na ku dyondza ku hlaya. Kambe hambi ku ri eka xiyimo xa le xikolweni timhaka ta CBNRM ti nga katsiwa eka swikili swa vutomi, matematiki, bayoloji na kharikhula ya sayense. Leswi swi tala ku va tano eka swikolo swa le makaya, laha vadyondzi lava humelelaka va ngheneleke eka minongonoko ya vulanguteri na ndzavisiso wa CBNRM. Swikolo swa le makaya na vadyondzisi i vahoxi va xandla va xiviri eka CBNRM hi ku nyika tindhawu ta tinhlengeletano na tinhlengeletano ta tidyondzo hi ku nyika switirhisiwa swa mbulavurisano, no pfuneta eka swikili leswi pfumalekaka swo fana na tinhlayo na ku dyondza ku hlaya a swi tali ku kumeka eka vaaki va le makaya.
CBNRM nakambe yi nga nyika nkarhi eka vaseketeri lava tsandzekaka xik. vaxisati na vaaki lava pfumalaka, ku boxa mavonele ya vona no vula swivilelo swa vona. Leswi swi tano hikwalaho ka ntumbuluko wo nghenelela wa CBNRM, kambe nakambe hikwalaho ko va swiphemu swa CBNRM swi vilerisa ngopfu vanhu lava pfumalaka lava tsandzekaka ngopfu eka vaaki.
XIPHEMU XA 2. SWILETELO
Swivangelo swo humesa swiletelo
Tindzawulo ta Mfumo to tala ti na tipholisi to ringanela leti tirhanaka na vuxaka exikarhi ka vanhu, vusiwana na swipfuno swa ntumbuluko kumbe mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko leswi kumekaka eka vaaki (CBNRM). Kambe hambi swi ri tano, ku na ku pfumaleka ka nhlamuselo ya ku tirhisiwa loku kotekaka ka minongonoko ya CBNRM exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri na minhlangano leyi talaka ku tirhana na maendlelo lama. Nakambe ku na ku pfumaleka ka ntirhisano exikarhi ka Tindzawulo na vatirhi va tona eka swiyenge swo hambana. Vatirhela-mfumo vo tala a va twisisi leswaku CBNRM yi vulavula hi yini kumbe va ni miehleketo yo hambana ya hi laha yi faneleke ku tirhisiwa hi kona.
Ku engetela eka leswi swi nga endleka leswaku vanhu eka swiyenge swo hambana va nga tivi leswaku ntirho lowu va wu endlaka i xiphemu xa endlelo ra nhluvukiso ro anama leri welaka ehansi ka vito ra CBNRM. Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo hlamusela ku nghenelela na mintirho ya vatirhela-mfumo na van?wana eka maendlelo ya CBNRM.
Xiviko xo sungula lexi thyiweke ?Mpfuxeto wa milawu na tipholisi leti seketelaka mafambiselo ya tinxaka ta minongonoko ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) eAfrika Dzonga?1 swi amukele leswaku ku na tipholisi to ringanela leti nga kona ku letela CBNRM, kambe xi bohe leswaku: ?swi fanerile leswaku ku vekiwa swiletelo swa tindzawulo ku tirhana na vanhu lava khale a va siyiwe ehandle hikwalaho ka matimu lava fambisaka swipfuno swa vaaki, ni lava nga ni vutivi bya ndhavuko ku pfuneta eka vupulani na maendlelo ya mafambiselo ya swipfuno? (p. 28). Swiphiqo eka ku tirhisiwa ka CBNRM swi vange leswaku ku va ni tsalwa leri ra swiletelo.
Swikongomelo-nkulu swa swiletelo i ku:
Nyika vaseketeri hinkwavo vutwisisi bya maendlelo ya CBNRM, h.l.:
Mintlhontlho ya nkoka ya CBNRM
Milawu ya nkoka ya CBNRM
Tihaka ta nkoka leti faneleke ku tekeriwa enhlokweni loko ku tirhisiwa CBNRM
Mintirho ni vutihlamuleri bya vaseketeri eka CBNRM.
Ku pfuneta vanhu hinkwavo ku twisisa mintirho ni vutihlamuleri bya vona ni bya vanhu hinkwavo lava nga eka minongonoko ya CBNRM ku kota ku:
Tirhisa swilo swa nkoka swa minongonoko ya CBNRM
Ku langutela no kambela ku tirhisiwa kahle ka yona, na matirhelo ya vanhu hinkwavo lava khumbekaka
Ku kondletela exikarhi ka vona no tirhisana kahle
Ku landzelela ?khodi ya matikhomelo? na ku ya hi ntirho na vutihlamuleri lebyi hlamuseriweke swa munhu
Ku engetela minkarhi ya mimbuyelo ya kahle eka nongonoko wa CBNRM.
Kambe hambi swi ri tano a ku na vutiyisisi bya leswaku mimbuyelo ya migingiriko hinkwayo ya CBNRM leyi landzelelaka swiletelo leswi yi ta humelela. Xikongomelo-nkulu xa swiletelo leswi na ku antswisiwa ka vutwisisi bya hina bya CBNRM, swi nga hetelela hi ku humelela na ku hunguta ku tsandzeka ka migingiriko.
Ku kongoma na xikongomelo xa swiletelo leswi
Ku na ntokoto lowukulu lowu dyondziweke eka CBNRM, etikweni hinkwaro, eswifundzeni ni le ka xifundzha xa SADC ni le matikweni ya misava emalembeni ya 10 lama hundzeke, laha swo tala swa swona swi pfuneteke eku tsariweni ka swiletelo leswi. Mahungu lama nga na vuxokoxoko eka maendlelo ya CBNRM swi hlengeletiwile hi valavisisi ni van?wana, leswi na swona swi pfuneteke. A swi tika ku katsa mahungu hinkwawo lama nga kona. Kutani ntshikelelo wu le ka ?leswi hi faneleke ku swi tiva?, na ?leswi hi faneleke ku swi endla?, ku endla leswaku CBNRM yi tirha hi ndlela yo antswa.
Mbuyelo wa vuxopaxoperi bya swiletelo leswi i ku fikelela ntirhisano wa xiyimo xa le henhla exikarhi vanhu va le kusuhi, mfumo wa muganga, mfumo wa xifundzha, wa xifundzhankulu na mfumo wa rixaka, vaseketeri na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
Xana swi endleriwe va mani
Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo letela no seketela vanhu hinkwavo lava khumbekaka eku tirhisiweni ka migingiriko ya CBNRM. Swiyenge swo hambana swa nghenelela kumbe ku khumbeka hi tinxaka ta tiphurojeke ta CBNRM. Leswi swi katsa:
Vurimi
Mafambiselo ya Ndzhaka ya Mfuwo
Nhluvukiso wa ikhonomi
Dyondzo
Tinhlampfi
Swihlahla
Rihanyu
Migodi
Mafambiselo ya mati.
Ku kongoma lowukulu eka tsalwa leri wu ta va eka lava khumbekaka ?eka xiyimo xa le hansi?, xik. tanihi vaaki, vakondleteri ni vatirhela-mfumo, kumbe vatirhi, ni le ka vaendli va pholisi. Vatirhi van?wana vo fana ni vaseketeri na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo va ta pfuneka ngopfu hi tsalwa leri. Xikongomelo i ku hlamusela kahle mintirho ni vutihlamuleri bya vaseketeri hinkwavo.
Xana ndzi nga tirhisa swiletelo njhani naswona rini
Swiyenge swo hambana swa swiletelo swi nyika vanhu eka swiyenge swo hambana mahungu ya nkoka lama lavekaka ku endla mintirho ya vona kahle. Xiyenge xo sungula xi vulavula hi milawu yo angarhela na mintlhontlho leyi fambelanaka eka vanhu hinkwavo lava tirhaka eka CBNRM. Eka xiyenge xa vumbirhi, milawu ya ntirho yi tivisiwa eka mintlawa ya nkoka yinharhu ya vatirhi: vaaki, vatirhi na vaendli va pholisi.
Swiletelo swi fanele ku va rimba ra nkoka eka vupulani ni vukamberi bya minongonoko ya CBNRM. Swi ta va na nkoka eka xiyimo xa ?masungulo? xa phurojeke yin?wana ni yin?wana, loko ku hluvukisiwa tipulani ta masungulo. A swi koteki ku nyika xiletelo xa goza hi gora ra endlelo hinkwaro hikwalaho ko va nghingiriko wu nga fani ni yin?wana. Kambe hambi swi ri tano, hi ku tirhisa swiletelo eka xiyimo xa vupulani no landzelela endlelo ra ?mafambiselo yo tekelela?, mahungu ya fanele ku tiyisisa leswaku ya fambelana evuton?wini hinkwabyo bya phurojeke.
Eka xiletelo xin?wana ni xin?wana lexi faneleke eka xiyimo lexi u tirhaka eka xona, u nga vutisa xivutiso xa leswaku: ?Xana hi lulamisa kahle mhaka leyi eka nongonoko wa masimekelo ya hina??
Loko u ri eka swiyimo swa masungulo swa ku tirhisa phurojeke ya CBNRM ya wena, u nga tirhisa swiletelo leswi hi ku vutisa leswaku: ?Xana hi nga lulamisa njhani mhaka leyi eka nongonoko wo karhi wa hina??
Eka swiyimo swo hetelela, swiletelo swi nga tirhisiwa ku pfuneta ku langutela no kambela hi ku tivisa timhaka leti pfunetaka kahle kumbe leti nga pfuneteki kahle eka mimbuyelo ya tiphurojeke. Laha u nga vutisa xivutiso xa leswaku: ?Xana i timhaka tihi leti vangaka swiphiqo leswikulu? Xana hi nga endla yini ku antswisa xiyimo xa hina??
Hambiloko mahungu hinkwawo ya languteka ya fambelana eka xiyimo xa wena swi ta ku pfuna ku dyondza hi mintirho na vutihlamuleri bya vaseketeri van?wana lava u tirhisanaka na vona.
MILAWU YA NKOKA NA MINTLHONTLHO YA CBNRM
Milawu leyi khavisiweke
Milawu i milawu ya masungulo leyi faneleke ku landzeleriwa eku simekiweni ka CBNRM. Hi yona yi letelaka miehleketo ni swiendlo swa hina. Milawu ya nkoka yo angarhela leyi hinkwerhu hi faneleke ku yi tiva:
Muxaka wo hlawula eka mahanyelo yo hambana no olova wa hlayisiwa
Vanhu va ya emahlweni va tirhisa tinxaka ta swivandla swo hambana ku tihanyisa. Va byala swakudya, va fuwa, va xavisa matandza, va endla swimakiwa swa vutshila, va thola vatirhi, hlengeleta swimila swo endla mirhi, tsema byanyi byo fulela na swakudya swo huma elwandle, va pfuna vapfhumba ni swilo swin?wana swo tala.
Vuswikoti byo humesa swipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa
Ntsengo wa swipfuno swa ntumbuluko leswi nga kona a wu tshami wu fana, kambe wa engeteleka hi ku tirhisa mafambiselo ya kahle. Ku na tihumba to tala leti hanyaka emaribyeni, tindhawu letikulu ta byanyi bya nkoka, swimilani na mirhi leyitsongo ya swimila leswi tsakeriwaka swi mila ekhwatini ni le swihlahleni, nhlayo ya swihari ya engeteleka.
Ku na minhlangano ya mafambiselo ya muganga na mafambiselo ya swipfuno naswona yi tirha kahle
Ku na milawu ya le kusuhi naswona ya tirhisiwa. Nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu tirha kahle no teka vutihlamuleri bya wona byi ri bya nkoka. Wu tirhisana swin?we na swirho swa vaaki na vaitirhisani va le handle ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa CBNRM wu pfuna vanhu na swipfuno swa ntumbuluko.
Swipfuno swa ikhonomi na swin?wana ku nyika xinavetiso xo tirhisiwa kahle ka swipfuno swi kona
Vanhu va vuyeriwa kahle eka migingiriko ya vona yo hlayisa swipfuno swa ntumbuluko. Va hlayisa mpimo lowu pfumeleriweke wa ntshovelo wa vona, va kuma minxavo ya kahle ya le makete ya swikumiwa swa vona no kuma mali yo engetela hi ku ndlandlamuxa ntirho wa vona ku ya etindhawini tin?wana. Varindzi va vaaki va rindza nhova, byanyi kumbe tiva ku sirhelela vanhu va le handle ku teka swimila kumbe swifuwo swa vona.
Ku na tipholisi ta kahle ni milawu, swa tirhisiwa, naswona matimba ya nyikiwa eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga na vuswikoti
Milawu ya landzeleriwa naswona vanhu va nyikiwa mfanelo na vutihlamuleri byo endla swiboho swa vona hi matirhiselo ya swipfuno swa vona. Mpimo wa ntshovelo wu vekiwa hi vaaki hi ku tsundzuxiwa hi vativi.
Ku na vukondleteri byo twisiseka na vutihlamuleri byo huma ehandle
Vaaki va tirhisana swin?we na NGO ya le kusuhi leyi twisisaka xiyimo xa mahanyelo na mfuwo kahle no va ni ntokoto wa xiviri wa mafambiselo ya swipfuno swa le ndhawini. Endlelo ra vona i ro avelana vutivi no khutaza vaaki ku pfuneta hi ntokoto wa vona na vutwisisi.
Vuxaka bya matimba ya xiyimo xa le kusuhi byi kahle eka CBNRM, no twisiseka
Vanhu lava kumekaka eka vaaki lava nga ni nkucetelo lowukulu, varhangeri va ndhavuko na vakulukumba va tiyimiserile ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va pfuneka hi ndlela yo ringana hi laha swi nga kotekaka hi kona. Va tikarhata ku tiyisisa leswaku swirho leswi nga ni matimba a swi tshikeleli van?wana. Vanhu hinkwavo va tiva leswaku i vanhu vahi lava nga ni matimba.
Mintlhontlho
Ku simekiwa ka CBNRM swi tala ku khumba mintlhontlho yo tala. Yin?wana ya yona yi tolovelekile eka migingiriko hinkwayo ya CBNRM. Loko u nga si sungula nghingiriko wun?wana ni wun?wana swi lava u tsundzuka leswi:
Langutela ntsengo lowukulu wo hambana eka xiyimo xin?wana ni xin?wana.
U nga tirhisi swiletelo tanihi xiletelo. Tiyimiseli ku dyondza no pfuneta hi ku tirhisa ntekelelo. Kambe papalata ku kala u nga endli swo fana no hlanganisa tinhloko vanhu hinkwavo.
Langutela mintlimbo ya le kusuhi. CBNRM minkarhi yin?wana yi fana na nhlunga-vuhosi, kutani u nga hlamari loko ku va ni ntlimbo. Kambe ringeta ku swi kumbetela hi ku tirhisa vulanguteri bya kahle kutani u ringeta ku wu papalata. U nga vileli loko wu humelela. Swi tolovelekile. Swihlamariso i xiphemu xa ntlangu.
Swi tirhisi swin?we na vuxaka bya matimba ya le kusuhi. CBNRM i nongonoko lowu nga erivaleni lowu seketelaka ndzingano wa mahanyelo. Kutani wu ta xungeta swin?wana. Kambe nkarhi wun?wana leswi swi nga papalatiwa kambe ringeta ku swi papalata loko swi koteka.
Ku ta va ni swiphiqo eminkarhini yo hambana eka nghingiriko wun?wana ni wun?wana. Ntlhontlho lowu nga kona i ku hlayisa nhlohletelo wa vatirhi eminkarhini leyi yo tika.
Tivoneli eka ?matimba yo kala ya nga ri kahle?. Loko swin?wana swi nga fambi kahle eka xiphemu xin?we xa nghingiriko, ku na khombo ro va nghingiriko na matimba eka phurojeke swi kongomisiwe eka ku ringeta ku ololoxa xiphiqo, leswi talaka ku vanga ku hunisiwa ka timhaka tin?wana ta kahle no humelela ta phurojeke.
Vanhu va tala ku ?sihalala? hi ntumbuluko, naswona ku na ku alela miehleketo yintshwa yin?wana ni yin?wana, hambi yi ri kahle njhani eka lava va yi ehleketaka. U nga hlamari loko swi teka nkarhi wo leha ku va miehleketo yintshwa yi amukeriwa kumbe loko leswi swi nga kali swi humelela.
Tiymiseli ku amukela ku xopaxoperiwa na swihehlo swo kala swi nga ri kahle. Vanhu lava kumekaka eka vaaki lava khumbekaka eka phurojeke ya CBNRM va tala ku va ni swibumabumelo swo kala swi nga ri kahle no xopaxoperiwa ngopfu hi vanhu van?wana lava nga riki xiphemu xa phurojeke. Vuxopaxoperi lebyi byi nga va heta matimba no va dyela nkarhi wo tala ni matimba loko va ringeta ku kanetana na byona. Amukela mhaka yo va leswi swi ta humelela, naswona u nga pfumeleli leswi swi langutela ehansi ntirho wa kahle lowu wena ni van?wana mi wu endlaka.
SWILETELO, SWO SIMEKA MILAWU
Ku hlawula ka vutomi hambana na loku ku cincanaka na tindlela ta hlayisiwa
Siya xivandla xa ku hambana ka vutomi. Vanhu va le makaya va fanele ku hanya hi tindlela to hambana, naswona mindyangu yo tala ya le makaya yi tirhisa tindlela ta vutomi swo hambana. Leswi swi va sirhelela eka makhombo ni ku pfumala ntshembo.
Tsundzuka leswaku vanhu va vona swipfuno swa ntumbuluko swi ri na nkoka hi tindlela to hambana. Van?wana va vilerisiwa hi nkoka wa swa ikhonomi, kasi van?wana va vilerisiwa hi nkoka wa nhlayiso. U nga kumbeteli leswaku vanhu va le kusuhi va tala ku va ni tindlelano twisisa nhlangano. Nakambe u nga languteli leswaku va avelana minkoka yo kala yi nga ri ya mali leyi vapulani va nhlayiso va yi vekaka eka tinxaka kumbe vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke.
Khutaza vanhu lava nga na swikili swo hambana ku pfuneta. Hlanganisa tinxaka to tala ta vutivi na swikili hi laha swi nga kotekaka hi kona. Tiyisisa leswaku minhlangano ya le kusuhi yi yimeriwile hi mintlawa hinkwayo ya vaaki. Vaxisati i vatirhisi va nkoka va swipfuno swa ntumbuluko, naswona va ni vutivi byo tala ni swikili leswi va nga pfunetaka hi swona. Tiyisisa leswaku ku na xivandla xa vona.
Tlakusa vutivi bya ndhavuko no khutaza ku hambana ka mimfuwo. Ku hambana ka mimfuwo swi fambelana xikan?we eka ku hambana ka tindlela ta ntirho, ku endliwa ka swiboho na nhluvukiso wa mavandla, naswona swi fanele ku khutaziwa.
Hlayisa vuxaka exikarhi ka swirho swa vaaki swa le madorobeni ni le makaya. Ku hlangana loku i ka nkoka eka ikhonomi na mahanyelo.
U nga tshuki u:
Tlakusa migingiriko leyi nga ta herisa ku hambana ka tindlela ta vutomi na tindlela ta ntirho;
Tlakusa hi ku olova migingiriko leyi tekelaka ehansi ku hlawula ka vutomi;
Tivisa tindlela ta mafambiselo hi xikongomelo xo fambisa nkarhi ku hunguta ku tikeriwa.
Vuswikoti byo tirha ka xipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa
Tiyisisa leswaku swipfuno swa ntumbuluko swi na nkoka wo xavisiwa lowu nga hundzuluxiwaka ku va mali ya khexe kumbe swipfuno swin?wana leswi khomekaka, na leswaku vanhu va twisisa no tiva nkoka lowu.
Hlayisa no sirhelela swipfuno swa ntumbuluko. Loko swi nga ha ri kona a ka ha ri na CBNRM. Veka milawu yo lawula leswaku i mani a nga tshovelaka swipfuno swihi naswona kwihi. Tiyisisa leswaku ku na mindziho eka lava tlulaka milawu. Vekisa eka tikhodi ta matikhomelo leti seketeriwaka hi vanhu hinkwavo.
Hluvukisa pulani ya mafambiselo yo twisiseka ya swipfuno. Hlanganisa vutwisisi bya vanhu na vutivi bya swipfuno ni mahungu yo huma eka vatirhi hinkwavo ku vumba pulani yo twisiseka no tirhiseka.
Langutela ku tirhisiwa na xiyimo xa swipfuno. Vatirhisi va swipfuno hi voxe ni van?wana vo huma eka vaaki va fanele ku khumbeka eku vumbiweni ka ndlela ya vulanguteri na ku endliwa ka vulanguteri.
Landzelela endlelo ra mafambiselo yo tekelela. Veka swikongomelo, langutela xiyimo xa swipfuno no boha hi swiendlo loko ku ri na swikombiso swa switsundzuxo.
Vekisa xiphemu xo twisiseka xa mimpindzulo eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko.
Hluvukisa vuswikoti bya mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. Letela no langutela vanhu lava faneleke ku va pfuna ku va ni vutihlamuleri byo lawula ku tirhisiwa ka swipfuno swa ntumbuluko.
U nga tshuki u:
Kumbetela leswaku swipfuno swa ntumbuluko swi ta endla xikan?we leswaku ku va ni mafambiselo ya kahle ni vulawuri hi vanhu va le kusuhi.
Tshemba leswaku CBNRM yi hlamusela ku ?olovisa? ku landzeleriwa ka nawu.
Tirhisa nawu wo tivonela (?swa antswa ku hlayiseka ku ri na ku tisola?) tanihi xivangelo xo kala u nga endli nchumu.
Minhlangano ya mafambiselo ya le kusuhi na misava na mafambiselo ya swipfuno swi kona naswona swi tirha kahle
Tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva xiphemu lexi va faneleke ku xi endla eka nghingiriko, ni vutihlamuleri bya vona. Khomani tinhlengeletano ta minkarhi hinkwayo ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva ndlela leyi va faneleke ku pfuneta hi yona eka nghingiriko no endla leswi ku twananiweke hi swona. Tsalani vumbiwa eku sunguleni.
Vumbani minhlangano ya le kusuhi. Ku tiyisisa vutwisisi bya kahle bya vun?winyi bya le kusuhi, nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu fanele ku endla vulawuri no endla swiboho. Nhlangano lowu wu ta lava nseketelo wa kahle na vuleteri lebyi faneleke ku endla mintirho leyi. Swi ta lava wu khutaziwa minkarhi hinkwayo no seketeriwa. Minkarhi yin?wana loko ku ri na swiphiqo leswikulu, swi nga lava wu tlhela wu vumbiwa. Tirhisa minhlangano leyi nga kona hi laha swi nga kotekaka hi kona ematshan?wini yo vumba minhlangano yintshwa. Endlani swiboho leswi nga ni vutivi naswona mi nga tekeli ehansi swikongomelo swa CBNRM loko ku fanele ku va ni minhlangano yintshwa.
Tiyisisa leswaku vayimeri va le nawini, naswona a va ti tholi hi voxe. Vayimeri va fanele ku tsundzuxana swin?we no nyika mahungu eka mintlawa leyi va yi yimelaka naswona va fanele ku nyikiwa nkarhi wo endla tano.
Tiyisisa leswaku ku na murhangeri kumbe ?nghwazi? na xipanu xa ntirho eka ntirho wun?wana ni wun?wana wa nkoka kumbe ndhawu ya vutihlamuleri. Hluvukisani tinghwazi tintshwa na vahlayisi naswona hlayisani lava nga kona.
Amukelani ku pfumala ku ringana eka vaaki. Ringeta ku fikelela swilaveko na vuhlayiseki bya nkarhi wo leha bya swisiwana. Tumbuluxani milawu ya matirhelo ku tiyisisa ku nghenelela ka vanhu hinkwavo. Tiyisisa leswaku marito ya swisiwana na vanhu lava pfumalaka, ngopfu-ngopfu vaxisati lava pfumalaka ya twiwa.
Tiyimiseli leswaku eku heteleleni u ta nyika van?wana, kumbe hinkwavo matimba eka vatirhisi va swipfuno hi voxe, endzhaku ka loko va kume vuleteri na swikili leswi lavekaka. Kambe tiyisisa leswaku a ku na mutirhi wa le kusuhi loyi a siyiwaka ehandle.
Boxa swiyimo leswi vatirhi va faneleke ku swi fikelela loko va nga si kuma timfanelo ta misava ni swipfuno. Katsa leswi eka kungu ra mafambiselo kumbe vumbiwa. Kuma nseketelo wa le handle wa xithekiniki na nawu loko swi laveka.
Nyika vanhu vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo eka swipfuno na misava. Vanhu va fanele ku tiva laha va nga kona na leswi va nga ta vuyeriwa hi swona loko va nga si tirhisa nkarhi wa vona ni mali eka mafambiselo ya swipfuno swa vona.
Endla leswaku vanhu va tiva minhlangano yin?wana leyi tirhaka eka swiyimo swo hambana. Vanhu va fanele ku tiva tipholisi ta mfumo na tinhlengeletano ta matiko ya misava leswi nga va pfunaka kumbe ku kucetela migingiriko ya vona. Va fanele ku twisisa leswaku ku pfuneta ka vona ku fanerile eka nhlangano wo anama wa CBNRM etikweni, eAfrika, ni le misaveni hinkwayo.
Endla leswaku ku va ni ndzingano eka ntirho na nkucetelo wa varhangeri va ndhavuko. Vaaki va fanele ku boha leswaku xana varhangeri va ndhavuko va yimeriwile kumbe a va yimeriwangi.
Hlamusela timfanelo ta rifuwo ra le kusuhi kahle. Hlamusela leswaku i mani a nga na timfanelo eka swipfuno swihi ni le tindhawini, na leswaku timfanelo leti na vutihlamuleri hi tihi.
Ku hlanganisa minhlangano ya le kusuhi na minhlangano ya ndhavuko ni tindlela ta vutivi bya le kusuhi eka endlelo hinkwaro. Vutivi byo kala byi nga ri bya ximfumo byi fanele ku fana ni vutivi bya ximfumo byi fanele ku langutiwa loko byi nga si amukeriwa hi ku hetiseka. Ringeta ku twisisa ku hambana eka ntshembo na tindlela ta vutivi exikarhi ka vatirhi vo hambana.
Amukela leswaku ku tumbuluxa minhlangano leyi nga ni vuswikoti i endlelo leri nonokaka no tika leri nga ni minkarhi leyi nga fikaka eka khume ra malembe. Endlelo leri ri lava nseketelo wa nkarhi wo leha ni lowu yaka emahlweni. CBNRM yi tala ku khumba ku cinca lokukulu ka tipolitiki na mimfuwo; leswi swi teka nkarhi.
Mimfumo ya tindhawu yi fanele ku tumbuluxa mintlawa ya mintirho ya CBNRM, leyi yimeriweke hi swiyenge swo hambana ku katsa na xiyenge xo kala xi nga ri xa ximfumo, leswaku yi va ni vutihlamuleri bya vupulani na ku tirhisiwa ko sungula ka tiphurojeke ta muxaka wa CBNRM eka xiyimo xa masipala.
Tumbuluxa ntlawa wa nseketelo wa rixaka wa CBNRM. Ntlawa lowu wu fanele ku va ni vutihlamuleri byo yimela CBNRM eka maendlelo ya rixaka lama tirhanaka ni nawu wa mbangu na pholisi, xikan?we no nyiketa nseketelo wa xithekiniki eka vatirhi va xifundzhankulu na vatirhi va le handle.
Hlanganisani tikhoso ta vuleteri byo karhi bya CBNRM eka minongonoko ya vuleteri ya tindzawulo na mfumo wa le kusuhi.
U nga tshuki u:
Tekela ehenhla vuswikoti bya minhlangano leyi simekiweke eka vaaki ku fikelela mintirho ya vona ya mafambiselo.
Tekela ehansi ntirho wa nkoka wa vurhangeri bya le kusuhi na vuyimeri.
Tekela ehansi xilaveko lexikulu xa nhluvukiso wa nhlangano lowu ya ka emahlweni.
Swipfuno swa ikhonomi ni swin?wana, ku nyika swikhenso swa matirhiselo ya kahle ya swipfuno leswi nga kona
Tiva leswi languteriweke ni leswi lavekaka eka nghingiriko. Tumbuluxa xivono lexi nga erivaleni xa leswi vanhu va swi languteleke kambe tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona.
Tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona eka nghingiriko wun?wana ni wun?wana, endla tidyondzo to koteka ta kahle eka vuswikoti bya bindzu bya mabindzu lama simekiweke eka swipfuno swa ntumbuluko
Pulanela tinxaka to hambana ta swipfuno, xik. swa nkarhi wo koma ni swa nkarhi wo leha, leswi kotekaka ni leswi nga kotekiki.
Tiyisisa leswaku swipfuno leswi kongomaka eka vanhu va le kusuhi swi fambelana ni tihakelo eka vanhu lava hlayisaka no fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Tiyisisa leswaku i swa nkoka eka vona ku tirhisa misava ni nkarhi eka CBNRM ku nga ri eka swikongomelo swin?wana.
Ku fanele ku va ni makete ya swimakiwa swa phurojeke.
Vumbani vulawuri bya le kusuhi, mafambiselo ya timali na swikili swa mabindzu.
Amukelani leswaku swipfuno swa CBNRM a swi nge ololoxi swiphiqo hinkwaswo swa vaaki.
Tiyisisa leswaku ku na swipfuno swa nkarhi wo koma ku pfala xivandla loko ku nga si va ni swipfuno leswikulu. Eka tiphurojeke ta CBNRM, ntirho lowukulu wa laveka loko ku nga si va ni swipfuno swa xiviri. Kanerisana na tihofisi ta vuyimeri to pfuneta hi timali ku pfuneta hi ?tihakelo? ku hakelela swiyimo swo sungula swa phurojeke.
Lava titsonaka swo tala kumbe ku pfuneta ngopfu va fanele ku pfuneka ku tlula van?wana.
Tiyisisa leswaku vanhu va kuma swipfuno swin?wana swo kala swi nga ri swa timali swo fana na nseketelo na nsirhelelo wa nawu wa mimfumo leyi nga ehandle ka minxungeto; nseketelo wa xithekiniki, wa timali na wa tipolitiki wa migingiriko ya vanhu va le kusuhi; ku akiwa ka vuswikoti lebyi hlayisekeke bya vaaki va le kusuhi ku va pfuna ku fambisa tindhawu ta vona ni swipfuno kahle; mintirho yo kondletela; ku kuma swikweleti na timali tin?wana; ku pfuneta hi mintwanano yo kanerisana swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
U nga tshuki u:
Sungula CBNRM laha makete ya swipfuno swo nghenisa mali swi nga hlayisekangiki.
Tlakusa swilo leswi nga fanelangiki hi mayelana na swipfuno
Tshembela eka nseketelo wa nkarhi wo leha wa nseketelo wa vanyikeri va timali ku lulamisa tibuku.
Sungula CBNRM loko swi ri erivaleni leswaku miehleketo ni mintolovelo ya tihofisi ta vuyimeri bya mfumo a ti nga seketeli milawu ya CBNRM.
Kumbetela leswaku vanhu va le kusuhi va tshama va avelana minkoka yo kala yi nga ri ya mali leyi vapulani va nhlayiso va yi vekaka eka tinxaka kumbe tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke.
Sungula nghingiriko lowu nga ni nkarhi wo koma.
Ku na tipholisi ta kahle ni milawu, ta tirhisiwa naswona matimba ya nyikiwa vanhu va le ka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga ni vuswikoti
Endla leswaku endlelo ra pholisi ri va leri katsaka, leri tekelekaka no hundzuluxeka. Katsa vaaki eka xiyimo xa masungulo eka ku hluvukisa pholisi. Swi fanele swi koteka ku va tipholisi ti tekeleriwa no antswisiwa hi ku ya hi ntokoto.
Matsalwa ya pholisi ya fanele ku olova, ku twisiseka no va ya kumeka. Endla leswaku timhaka ta nkoka ti olova.
Tumbuluxa tipholisi ta swifundzhankulu ni ta rixaka to anama leti tsemakanyaka leti nga vumbaka masungulo lama ku nga endliwaka milawu ya le kusuhi.
Hlanganisa tipholisi ta le kusuhi eka endlelo ra IDP no katsa mimfumo ya le kusuhi.
Susa exikarhi ku tirhisiwa ku ya eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga na vuswikoti: vatirhi va le ka xiyimo xa le kusuhi va fanele ku leteriwa ku pfuneta eku lulamisiweni ka makungu hi vaaki.
Ndzawulo yin?wana ni yin?wana yi fanele ku langutela ku landzeleriwa ka milawu, tipholisi na mintwanano ya le kusuhi. Va nga tlhela nakambe va langutela kahle ntirho wa vatirhela-mfumo va ndzawulo.
Tipholisi ti fanele ku tirhisiwa. Mindziho ni swikhiri swin?wana swi fanele ku va leswi tikaka loko ku tluriwa milawu. Pfumelela vatirhi va xiyimo xa le hansi ku tirhisa mavonele ya vona loko va tirhisa nawu. Xiyimo xin?wana ni xin?wana xi hambanile.
Vumba swiyimo leswi nga erivaleni swa vanhu va le kusuhi loko u nga si nyika vanhu va le kusuhi matimba eka swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi katsa: ku va ni vulawuri bya mafambiselo lebyi hlawuriweke; ku tumbuluxa nhlangano wa nawu wo fana na Thirasiti, Nhlangano wa Rifuwo ro Fana kumbe khampani ya Xiyenge xa 21; ku kombisa xiyimo xa minimamu xa vuswikoti bya mafambiselo lama nga kona. Endla leswaku ku va ni nseketelo wa xithekiniki wa le handle ku pfuna vaaki ku tumbuluxa leswi.
Tumbuluxa nkwama wa vuleteri wa CBNRM, ku ya emahlweni u hluvukisa swikili swa vatirhisi va le kusuhi ku fambisa swipfuno swa vona ni vatirhi van?wana ku katsa na vulawuri bya masipala leswaku swi tshama swi ri xiphemu xa endlelo.
Herisani swiphiqo exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri kumbe ku tumbuluxa swintshunxo swo herisa swiphiqo leswi. Hofisi ya vuyimeri yin?wana ni yin?wana yi fanele ku hlamusela ntirho wa yona eka ku hlanganisiwa ka matirhiselo ya misava no va erivaleni hi laha yi nga ta endla ntirho wa yona. Tihofisi ta vuyimeri ti fanele ku tumbuluxa mintirho yo hlawuleka ya CBNRM eka swiyimo swo hambana, no nyika vuleteri lebyi faneleke na timali to endla leswi. Mintlawa ya ntirho ya vayimeri lava endlaka mintirho yo hambana ya CBNRM yi fanele ku tumbuluxiwa eka swiyimo swa swifundzhankulu ni rixaka.
Ku lwela ku kuma nseketelo wa CBNRM eka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla na tipolitiki eka mfumo na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo. I swa nkoka ku lawula ku sihalala ka vatirhi van?wana eka xivono na swikongomelo swa pholisi swa CBNRM. Ehandle ka nseketelo wo huma ehenhla, swiphiqo leswikulu eka ku cinca swi tala ku tika ngopfu ku swi ololoxa.
Kuma mahungu lama faneleke u nga si sayina mintwanano ya ximfumo. Ku koteka ka ikhonomi na vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke ka mintwanano yo avelana swipfuno, mafambiselo ya nhlanganelo, naswona ku rhurhisiwa ka misava na rifuwo rin?wana swi fanele ku endliwa ehandle ko kanakanisa.
Tivisa tipholisi leti pfunetaka vaaki ku tirhisa swipfuno swa timali hi ku hetiseka swo huma eka CBNRM. Tiyisisa leswaku ku na ku landzeleriwa ka leswi.
Nyika swiletelo swa vumaki ku fikelela swimakiwa swo hambana ka vutomi, hi ku tirhisana swin?we na vaaki va le kusuhi. Tirhisana swin?we na tiyuniti leti nga kona leti kondletelaka ku hluvukisiwa ka mabindzu lama simekiweke eka vaaki.
U nga tshuki u:
Langutisi ngopfu eka mapulanelo ya vutlhari na mafambiselo ya tiphurojeke. Endlelo ro angarhela ra laveka laha ri nga ta va ni swiphemu swa xiyimo xa le henhla.
Tikarhateli ku fikelela vun?we: swiletelo swi fanele ku kuma ndzingano exikarhi ko nyika xivandla xo hundzuluxeka no tiyisisa leswaku ku na ku twanana, milawu yo fana na theminoloji yo toloveleka.
Vona tiphurojeke ta vanhu tanihi loko ti hetisekile; ematshan?wini yo tivona tanihi swiphemu leswi ya ka emahlweni na nongonoko wo hlanganisiwa ka CBNRM eka swiyimo swa xifundzha, xifundzhankulu na rixaka.
Ku na vukondleteri byo twisiseka na vukondleteri bya vutihlamuleri bya le handle
Tiyisisa leswaku ku na nkoka wa le henhla, vukondleteri bya ?vuhlanganisi bya xinkarhana? byi kumeka hi ku olova. Leswi a swi fanelangi ku va kona ntsena eka swiyimo swa masungulo kambe swi fanele ku va kona ni le ka nkarhi wo leha. Vukondleteri byi nga va kona hi ku tirhisa ?mutirhisani? loyi a tiyimiseleke hi xivumbeko xa NGO, mutsundzuxi kumbe ndzawulo ya mfumo.
Hluvukisa xivono xa le kusuhi xa vumundzuku. Kutani pfumelelanani hi endlelo leri seketeriwaka hi vatirhi hinkwavo ku fikelela xivono lexi.
Endla leswaku ku va ni ku tshembana exikarhi ka vahoxi va xandla hinkwavo
Tshama u tiva leswi nga kona eka endlelo, no fambelanisa xitayili na nkoka wa ku pfuneta ka vona tanihi laha migingiriko yi cincaka hi kona.
Tiyisisa leswaku vanhu lava nga dyondzangiki a va vi xiphemu xa endlelo. Leswi swi nga fikeleriwa hi tindlela to tala leti nga laveki ku hlaya no tsala swo fana na Xiendleko xa Dyondzo yo Nghenelela kumbe ku Pimanisiwa ka ku Nghenelela ka Vaaki va le Makaya.
Tirhisa swipfuno leswi nga voniwaka hi laha swi nga kotekaka hi kona. Mimepe, tivhidiyo, swifaniso na tendzo ta dyondzo i swa nkoka eka vatirhi hinkwavo, kambe ku nga ri vanhu lava nga dyondzangiki.
Languta ngopfu ku hambana eka ririmi na mfuwo wa vatirhi. Vatirhi vo hambana va fanele ku titwa va tshunxekile ku vulavula hi swivulavulelo swa vona laha minkarhi yotala leswi swi nga ta lava ku hundzuluxeriwa.
Papalata ?mahungu? lama nga ringanyetaka leswaku vanhu van?wana va tlula van?wana. Leswi swi katsa vito ra nghingiriko, tinhlokomhaka leti nyikiweke tinghwazi to hambana, swikoweto swa mimfhungo xik. byetlelo, swakudya na matshamelo, swiambalo leswi ambariwaka hi vakondleteri na vatirhi, ririmi ra miri, na vutleketli lebyi tirhisiweke.
Khutaza vakondleteri leswaku va va valamuri swin?we na valeteri.
Nyika vanhu va le kusuhi nkarhi wo kondletela maendlelo ya le kusuhi yo fana na tinhlengeletano ta tikomiti-ntsongo na mintlawa ya ntirho.
Hlayisa netiweke swin?we na vakondleteri lava tirhaka etindhawini tin?wana. Swiphiqo swo fana swi tala ku va kona etindhawini to hambana.
Tiva leswaku ku vuriwa ku nghenelela ntsena swi ta tlakusa ku langutela ka vanhu. Leswi a swi papalateki naswona swi fanele ku fambisiwa ku sukela eku sunguleni. Tikhoso ta vuleteri ti tala ku tlakusa ku langutela ko kuma mintirho.
Tiyimiseli ku tshama u ri kona enkarhini wo leha.
U nga tshuki u:
Hlanganisa ?vaaki? swin?we; leswi swi tala ku vanga ntlimbo. Vaaki va fanele ku hlamusela no tlhela va hlamusela minkarhi hinkwayo, naswona vaaki hinkwavo va vumbiwa hi tiyunitintsongo leti nga na swilaveko swo hambana na ku tsakela.
Rhurhisa vakondleteri lava nga ni swikili xikan?we-kan?we loko va sungula ku kombisa mimbuyelo.
Herisa vurhangeri bya le kusuhi hi ku tirhisa vukondleteri bya matimba.
Vuxaka bya matimba ya muganga ya tsakeriwa eka CBNRM, naswona ya twisiseka
Langutela leswaku eka ndzhuriso wun?wana ni wun?wana wa matimba ku na khombo ro tumbuluka ka varhangeri vantshwa, lava nga ta tirhisa matimba lama leswaku ku vuyeriwa vona. Leswi swi nga humelela exikarhi ka swirho swa huvo swa mfumo wa muganga, kumbe eka xiyimo xa vaaki eka tikomitinkulu ta minhlangano ya vaaki.
Tumbuluxani tindlela to tirhana na ku wutliwa ka matimba eka mavumbiwa ya minhlangano ya mafambiselo yo hambana.
Tivisani varhangeri vo hambana eka mintirho yo hambana. Leswi swi hangalasa ntirho wa vurhangeri no ringanisa matimba.
Tiyisisani leswaku vayimeri va vaaki va le nawini naswona a va ti tholi hi voxe. Endlani leswaku eka vumbiwa bya mafambiselo ya nhlangano vayimeri va fanele ku tsundzuxana na mintlawa leyi va yi yimelaka. Vayimeri va fanele ku nyikiwa nkarhi wo endla tano.
Tumbuluxani vayimeri vo hambana. Minhlangano ya le kusuhi yi fanele ku yimela hi ku ringana ku hambana ka vanhu va le kusuhi na mintlawa, naswona yi fanele ku tekela enhlokweni ku hambana endzeni ka vaaki vokarhi xikan?we ni ku hambana exikarhi ka yona.
Lulamisani minkwetlembetano ya ku tsakela kutani mi lulamisa ku navela ni ku tsakela yo hambana ya vaaki. Tiyisisani leswaku vatirhi va tiva leswaku hi tihi tiajenda ta van?wana ni swikongomelo swa vona.
Nyikani vanhu va le kusuhi timfanelo ta nawu leti nga ni matimba eka swipfuno leswaku va tirhisa nawu ku sirhelela swipfuno swa vona eka vanhu va le handle.
Tivoneleni eka van?wamabindzu va vuxisi. Ntlawa lowu wu kona endzeni ni le handle ka vaaki, wu voniwile tanihi nxungeto lowukulu wa mafambiselo ya swipfuno eka xiyimo xa vaaki. Vanhu lava va tala ku va ni matimba, va tala ku hunisa swinawana swa le kusuhi na mimpimo, naswona va tekela ehansi nkhumbo wa minhlangano ya vaaki.
Hlengeletani mahungu ya matimu lama nga ni vuxokoxoko, ku twisisa ku lweriwa ka matimba ka nkarhi lowu nga hundza ni ka nkarhi wa sweswi na matimu ya tipolitiki na mimfuwo.
U nga tshuki u:
Langutela swo tala ?malwandla? na ku twanana eka vaaki va le Makaya ku tlula vo huma eka mintlawa yin?wana.
U voyamela tlhelo rin?we eka ku lwela matimba; vuxaka bya le kusuhi byi nga cinca hi ku famba ka nkarhi.
U xisiwa hi ntsakelo wa xiyimo xo sungula xa vun?we ni ntshembo.
MILAWU YA NTIRHO YA VAAKI, VATIRHI NA VAENDLI VA PHOLISI EKA CBNRM
Milawu ya ntirho ya khume ya vanhu hinkwavo
Va ni na xikongomelo xo lawula ku avelana na vutihlamuleri. Ku endliwa ka swiboho loku katsaka, na ku herisiwa ka matimba swilo swa nkoka swa CBNRM swi hlamusela ?ku tshika? no nyiketa matimba. Leswi swi tala ku vanga mimbuyelo leyi a yi nga kumbeteriwangi kumbe leyi a yi nga languteriwangi. Leswi a swi bihangi ku tlula swikongomelo swa masungulo, kambe swi nga va ni ntlhontlho lowukulu eka lava a va tolovele ku lawula swilo.
Kambela no pimanisa hi minkarhi hinkwayo. Ku kambela swi fanele ku voniwa tanihi mhaka ya nkoka eka endlelo hinkwaro. Ku fanele ku endliwa tidyondzo to koteka loko ku nga si simekiwa nghingiriko wun?wana ni wun?wana, naswona ku fanele ku katsiwa maendlelo yo kambela eka dizayini ya nghingiriko wun?wana ni wun?wana wa CBNRM. Endlelo ri fanele ku va leri ?nghenelelaka? leri katsaka vanhu hinkwavo, na leri nga na ?matimba? ku tivisa ku cinca eka nongonoko.
Ku vulavula hi ku tshunxeka, hi ndlela leyi nga erivaleni na hi minkarhi hinkwayo, no hlayisa leswi eka endlelo hinkwaro. Tindlela ta mbulavurisano wa ximfumo ti fanele ku tumbuluxiwa eku sunguleni, naswona ku fanele ku va ni xivandla xo tihlanganisa kun?wana loku nga riki ka ximfumo.
Ku tiyimisela ku cinca hi ku olova no fambelana na swiyimo swo cinca. Ku tilulamisela swilo leswi nga languteriwangiki na swihlamariso leswi u nga na vulawuri byitsongo eka swona.
Ku va ni matirhelo ya xiphurofexinali hi ku hetiseka no tiyimisela minkarhi hinkwayo. Leswi swi fanele ku fikelela eka timhaka hinkwato ku katsa na ku nghenela tinhlengeletano hi ku hetiseka na ku landzelela tikhodi ta matikhomelo tin?wana leti ku twananiweke hi tona, ku nyiketiwa ka swiviko, ku nyikiwa ka nseketelo lowu ku twananiweke hi wona ni lowu lavekaka, na ku kamberiwa ka mintirho ya vanhu na vutihlamuleri.
Tekela enhlokweni tiajenda ta vanhu. CBNRM yi vulavula hi vanhu na swipfuno swa ntumbuluko. Vanhu hinkwavo va ni vuswikoti ni ku tsandzeka, ku tshemba na swikongomelo, swilaveko ni ku tsakela. Ku hlanganisa vanhu vo hambana leswaku va tirha swin?we ku fikelela xikongomelo xo yelana i nghingiriko lowu tlhontlhaka naswona a swi olovi. Migingiriko hinkwayo ngopfu-ngopfu leyi khumbaka timali na mhaka ya ku nghenisa mali, yi ringa vanhu ku tlakusa swikongomelo swa vona. CBNRM a yi fanelangi ku va ndlela yo tlakusa swikongomelo swa vanhu kumbe tipolitiki ta vanhu kumbe mintlawa eka xiyenge xin?wana ni xin?wana.
Lehisa mbilu ku tlula hi ntolovelo. Langutela mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko ku va endlelo ro nonoka ni leri engetelekaka. Vanyikeri va timali na tihofisi ta vuyimeri bya mfumo va fanele ku amukela leswaku endlelo ro hlamusela no tsarisa minhlangano ya vaaki swa nonoka no tika, naswona ku hluvukisiwa ka minhlangano leyi nga ni vuswikoti swi nga teka nkarhi wo ringana khume ra malembe, leswi lavaka ku tiyimisela ka nkarhi wo leha na nseketelo lowu ya ka emahlweni.
Xiximani tindlela ta ntshembo wa le kusuhi. Tekela enhlokweni matimu, vukhongeri na ku hambana ka mintolovelo naswona u nga languteli vanhu va le kusuhi leswaku va tshama va ri na makungu no ?twisisa? hi ku ya hi ndlela ya xilungu. Twisisa tikhodi ta matikhomelo ta le kusuhi no twisisa swivumbeko swa mafambiselo ya le kusuhi na ndhavuko laha leswi swi faneleke. Xixima tindlela ta mafambiselo ta ndhavuko ni ta le kusuhi kambe tiyisisa leswaku minkarhi hinkwayo leswi swi tiyisisiwile.
Vumbani ntshembo no tirha hi matimba ku swi hlayisa.
Dyondzisa tinghwazi, varhangeri, valanguteri na vahlayisi va maendlelo, minhlangano, tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke, miehleketo na vutivi lebyi khumbekaka eka CBNRM. Hangalasa vutihlamuleri no endla leswaku ku va ni ndhawu ya varhangeri lava tumbulukaka ku endla mintirho ya vona.
Milawu ya khume-mbirhi ya mintirho ya vaaki
Hlayisani no sirhelela swipfuno swa ntumbuluko. Loko swi nga ha ri kona a ka ha ri na CBNRM. Tumbuluxani tikhodi ta matikhomelo, na pulani ya mafambiselo leyi seketeriwaka hi vanhu hinkwavo. Tirhisanani ni vahoxi va xandla van?wana ku hluvukisa pulani ya mafambiselo ya xiviri ya swipfuno. Hlanganisani vutwisisi na vutivi bya vanhu bya swipfuno ni mahungu yo huma eka vahoxi va xandla ku tsala pulani leyi nga erivaleni no tirhiseka. Katsani milawu leyi ku twananiweke hi yona eka pulani leyi hi matirhiselo ya swipfuno. U fanele ku nghenelela eka timhaka hinkwato ta nhluvukiso na ku tirhisiwa ka pulani ni le ka vulanguteri.
Tirha ni vanhu vo tala hi laha swi nga kotekaka hi kona. I swa nkoka leswaku marito ya vanhu hinkwavo ya twiwa no xiximiwa eka swiyimo hinkwaswo. Mintlawa leyi nga riki na nkucetelo lowukuluIu ngopfu-ngopfu leyi nga riki na matimba na vanhu va fanele ku khutaziwa ku nyika miehleketo ya vona. Tivoneli eka mintlawa leyi nga ni matimba na vanhu lava ringetaka ku tirhisa nghingiriko ku fikelela swikongomelo swa vona. I swa nkoka ku tiva leswaku i mani a nghenelelaka ngopfu eku tirhisiweni ka swipfuno swa ntumbuluko. Mavonele ya vona ya ta va ni nkoka, naswona ku tsakela ya vona yi fanele ku yimeriwa kahle.
Tirhisa nhlangano lowu nga ni matimba na lowu nga ni vuyimeri bya xiviri wo fana ni komiti ku yimela vanhu va le kusuhi. Loko nhlangano lowu nga ni matimba wo fana na Thirasiti ya Nhluvukiso, leyi kombisaka leswaku yi endla ntirho wa kahle, yi ri kona u nga tirhisa yona. Loko yi nga ri kona, hlawula vanhu lava tshembekeke, lava gingirikaka no tiyimisela vo huma eka swiyenge swo hambana swa vaaki ku rhangela endlelo hi ku yimela vaaki.
Tiva kahle leswi languteriweke ni leswi lavekaka eka nghingiriko. Tumbuluxa xivono lexi nga erivaleni xa leswi languteriweke, kambe tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona. Tiyisisa leswaku vahoxi va xandla van?wana vo huma ehandle va twisisa no avelana xivono lexi. Tiyisisa leswaku miehleketo ya wena a yi tekeriwe ehansi kumbe ku hunisiwa ka vahoxi va xandla van?wana.
Tiva leswaku ku na swipfuno swo hambana, na leswaku swin?wana i swa nkarhi wo koma, kasi swin?wana i swa nkarhi wo leha. Vanhu vo tala va ta tala ku va ni ntsakelo wa swipfuno swo kongoma eku sunguleni. Swipfuno swin?wana swi tala ku tika ku swi vona, swipfuno leswi swi nga katsa; mbangu wa kahle wa rihanyu, nhluvukiso wa swikili leswi kotekaka ni swa dyondzo, ntirhisano endzeni ka vaaki swin?we ni vanhu van?wana, na vutomi byo antswa. Swipfuno leswi humaka eka mfumo, vanyikeri va timali, kumbe nseketelo wa NGO wu katsa: vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo ta swipfuno ni misava, ku sirheleriwa eka minxungeto, ku kuma swikweleti, ku pfuniwa eka minkanerisano swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo. Kanerisanani hi leswi no tiyisisa leswaku swi hlamuseriwile kahle eka vanhu hinkwavo eku sunguleni eka phurojeke.
Amukelani leswaku swipfuno swo huma eka CBNRM a swi nge ololoxi swiphiqo hinkwaswo swa vaaki. CBNRM yi nga nyika ntsena minkarhi yitsongo yo pfuna vanhu ku fikelela swilaveko swa vona. Yi fanele ku voniwa tanihi loko yi engetela eka tindlela tin?wana leti swirho swa vaaki swi hanyaka hi tona. Vanhu va fanele ku khutaziwa ku ya emahlweni va endla migingiriko ya vona yo hambana naswona va nga tshembeli ngopfu eka swipfuno swo huma eka CBNRM.
Lava titsonaka swo tala kumbe ku pfuneta ngopfu va fanele ku vuyeriwa ku tlula van?wana. Lava nga ta lahlekeriwa ngopfu hikwalaho ko va ndlela ya CBNRM yi cinca ndlela leyi va tirhisaka swipfuno hi yona va fanele ku seketeriwa ku hluvukisa migingiriko yin?wana yo nghenisa mali. Va nga tlhela nkarhi wun?wana va ririsiwa kumbe va thoriwa eka phurojeke. Loko vaaki hinkwavo va khumbeka, vaaki hinkwavo va fanele ku vuyeriwa. Vanhu van?wana va ta vuyeriwa ku tlula van?wana hikuva va thoriwile hi tindlela tin?wana. Swirho swa vaaki leswi pfunetaka ngopfu eka endlelo swi fanele ku langutela ku pfuneka ku tlula van?wana. Leswi ku fanele ku kanerisaniwa hi swona no pfumelelana hi swona eku sunguleni hikuva leswi swi nga vanga ntlimbo loko swi tshikiwa.
Langutela minkwetlembetano ni madzolonga. Eka ntlawa wun?wana ni wun?wana wa vanhu, ngopfu-ngopfu laha ku nga ni mali, kumbe laha ku nga na vulawuri bya matirhiselo ya swipfuno, minkwetlembetano yi ta va kona. Tiyimiseli ku hlangana na leswi kutani u ringeta ku tirhana na swona swi nga si tika. Swa pfuna ku vulavurisana kahle na hi ndlela yo tshunxeka no pfumelela vanhu leswaku va boxa swivilelo swa vona ni leswi va karhataka. Leswi swi fanele ku kaneriwa hi ndlela leyi nga erivaleni no hlamuriwa hi tindlela leti faneleke.
Tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva leswi va faneleke ku swi endla eka nghingiriko, na vutihlamuleri bya vona. Khomani tinhlengeletano minkarhi hinkwayo ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va pfuneta eka nghingiriko, no endla leswi ku twananiweke hi swona. Tsalani vumbiwa na swipimelo swa mintirho yo hambana eku sunguleni.
Tshama u tihlanganisa swin?we ni vaaki na vahoxi va xandla va le handle. Ku fanele ku va ni mbulavurisano wa kahle exikarhi ka vanhu hinkwavo hi minkarhi hinkwayo. Ku engetela eka tinhlengeletano ta ximfumo, vayimeri va vaaki va fanele ku tshama va pfuna swirho swa vaaki swin?wana ni vahoxi va xandla. Leswi swi ta pfuneta eku tirhaneni na swiphiqo kumbe swilo swintshwa loko swi humelela.
Amukela leswaku swi ta teka nkarhi wo leha ku vona swipfuno leswikulu. Eka tiphurojeke ta CBNRM, ku tala ku endliwa ntirho wo tala loko ku nga si va na swipfuno swa xiviri. Ntirho wa nkoka wa vayimeri va vaaki i ku tshama ku khutaziwa vaaki no nghenelela hambiloko ku nga ri na swipfuno swa mali. Enkarhini lowu kanerisanani ni mfumo ni vahoxi va xandla van?wana ku kuma swipfuno swa xihatla swo tala.
Tiyisisa leswaku vanhu va tiva ndlela leyi misava ya vona ni swipfuno swi fambelanaka na pholisi ya rixaka na pholisi ya matiko ya misava. Kombela vahoxi va xandla na minhlangano leyi seketelaka ku pfuneta ku fikelela leswi. Vanhu va fanele nakambe va tiva tipholisi ta mfumo hi mayelana na swipfuno swa ntumbuluko, matirhiselo na mafambiselo ya swona. Vanhu va fanele ku twisisa ndlela leyi ku pfuneta ka vona ku fambelanaka hi yona na nhlangano wo anama wa CBNRM etikweni, eAfrika, ni le misaveni hinkwayo.
Milawu ya khume-mbirhi ya ntirho ya vatirhi
Hlayisani ku hlawula ka n?wina hi ndlela leyi nga erivaleni no hluvukisa ku hambana eka swiyimo hinkwaswo. Ku hambana ka swipfuno leswi nga tirhisiwaka, tinxaka to hambana ta vatirhi lava pfunetaka eka CBNRM, na swipfuno swo hambana swa miholo ya mindyangu swi pfuna vaaki ku tolovela. Timhaka leti nakambe ti va pfuna ku tlhela va humelela endzhaku ka xiyimo xa tipolitiki lexi nga languteriwangiki, ku cinca ka vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke na ikhonomi hikwalaho ko va va nga vekangi tshemba ra vona eka swilo swo karhi.
Fambisa no langutela swipfuno swa ntumbuluko hi vukheta. ?Xihlovo xa swipfuno swa ntumbuluko? i xiphemu xa nkoka xa CBNRM. Loko xihlovo lexi xi onhiwa, a ka ha ri na ku hlawula ko nghenelela eka CBNRM. Kuma mahungu lama tshembekeke hi tindlela ta matirhiselo ya swipfuno h.l. leswi tirhisiwaka, swi tirhisiwa ku endla yini, i mani a swi tirhisaka, ku tirhisiwa swo tanihi kwihi naswona swi tala ku tirhisiwa njhani na vuswikoti bya swimakiwa swa vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke loko ku nga si endliwa mintwanano ya ximfumo. Vekisa xiphemu xo twisiseka ni lexi faneleke xa mimpindzulo yin?wana ni yin?wana eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. Ntokoto wu kombisile leswaku ku ringana 10 ku fika 20 % wa mimpindzulo yi tala ku va yi ringanile. Ntsengo wa xiviri wu ta lawuriwa hi swiyimo.
Vumbani nhlangano wa le kusuhi. Ku kota ku tiyisisa vutwisisi bya kahle bya vun?winyi bya le kusuhi, nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu fanele ku endla vulawuri no endla swiboho. Tirhisani minhlangano leyi nga kona hi laha swi nga kotekaka hi kona ematshan?wini yo tumbuluxa yintshwa. Endlani swiboho leswi nga ni vutivi hi mayelana ni leswi naswona mi nga languteli ehansi swikongomelo swa CBNRM loko ku laveka minhlangano yintshwa. Nhlangano lowu wu ta lava nseketelo wa kahle na vuleteri lebyi faneleke ku yisa emahlweni mintirho leyi. Wu ta lava ku ya emahlweni wu hluvukisiwa. Tiva leswaku ku akiwa ka vuswikoti i endlelo ra nkarhi wo leha.
Tiyisisa leswaku CBNRM yi humesa swipfuno swa xiviri, sweswi ni le nkarhini lowu taka eka vanhu va le kusuhi. Tiyisisa leswaku swipfuno swo kongoma swa vanhu va le kusuhi swi fambelana kahle ni tihakelo ta le kusuhi to hlayisa no fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Vanhu va le kusuhi va tshama va gingirika naswona misava ya kayivela. A va nge tirhisi nkarhi, misava na swipfuno swa vona eka CBNRM ehandle ka loko ku ri na swipfuno swo yelana leswi nga erivaleni no kongoma. Tiyisisa leswaku ku na makete ya swimakiwa leswi makiwaka kumbe mintirho leyi endliwaka yo huma eka CBNRM. Hluvukisani pulani ya ntirho leyi nga erivaleni ya phurojeke. Pulani leyi yi fanele ku tlhela yi vulavula hi swivutiso swa mimpimo ya nkoka, na ku fambelana kumbe tinguva ta mphakelo.
Langutela ku hambana lokukulu eka xiyimo xin?wana ni xin?wana, fambisa xiyimo xin?wana ni xin?wana hi ndlela ya xona xi ri xoxe. Tumbuluxani milawu ya le kusuhi, tikhodi ta matikhomelo na ?tindlela ta ntirho? hi ku ya emahlweni mi dyondza no tekelela. Tivani tipholisi ta rixaka, swifundzhankulu na ta le kusuhi na tindlelano swi tirhisa hi ndlela leyi vuyerisaka. A ku na xiletelo xa CBNRM. Tirhisani tidyondzo leti mi ti dyondzeke eka mintokoto ya nkarhi lowu hundzeke no swi kambela hi minkarhi hinkwayo.
Tsalani kungu ra mafambiselo. Sungulani hi leswi olovaka, kungu leri hluvukisiweke ekusuhi, ntlawa wa milawu, kumbe vumbiwa, kumbe ku engetela eka rona. Kumani switsundzuxo swo huma eka vativi kambe mi tiyisisa leswaku kungu ri fikelela swilaveko swa le kusuhi.
Tirhisani vakondleteri lava nga ni vuswikoti na vaseketeri van?wana na vutsundzuxi lava mi va tshembaka hi ku hetiseka. Xikongomelo-nkulu i xo va migingiriko ya CBNRM yi hlayiseka ehandle ka nkondletelo wa le handle, kambe leswi swi nga teka nkarhi wo leha. Eka swiyimo swin?wana, mintirho ya vativi swo fana ni swikhenso yi nga endliwa hi mutirhisani wa le handle. Leswi swa humelela eka swiyimo swo tala swa mabindzu.
Tiyisisa leswaku vanhu lava faneleke va nghenelela eka CBNRM. Katsani vanhu lava nga na swikili, lava hisekaka no va ni ntwela-vusiwana lava kotaka ku tirhisana ni van?wana. Mutirhi un?wana ni un?wana vaaki, vangheneleri va mfumo, vaseketeri va fanele ku thola ?nghwazi? leyi tiyimiseleke eka ntirho lowukulu wun?wana ni wun?wana kumbe goza. Engetelani vuswikoti bya vurhangeri hi ku nyika vanhu lava nga riki na ntokoto vutihlamuleri no va nyika nseketelo lowu ringaneke no va letela.
Langutela ntlimbo na ku lwela vurhangeri, kutani mi swi pulanela swi nga si humelela. Ku lwela vurhangeri bya le kusuhi swi tala ku va kona xikan?we-kan?we loko ku ri na swipfuno, naswona vaaki a va tali ku va xilo xin?we. Herisani ntlimbo wa ha sungula.
) Vumbani vuxaka swin?we na vahoxi va xandla va le handle no tirha hi matimba ku endla leswaku va tshama va ri kona. Tirhani na minhlangano yin?wana ya mfumo na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo no va pfumelela ku pfuneta. Tiyisisani leswaku na vona va vuyeriwa eku tirhisaneni na n?wina, kambe mi tiva leswaku leswi swi nga vanga swiphiqo swintshwa. Loko ku ri na vahoxi va xandla va le handle (vahoxi va xandla van?wana eka timhaka ta nkoka ta nongonoko swo fana na swipfuno swa ntshovelo, tirhisanani na vona ku fambisa no kambela migingiriko ya vona.
Endlani mpimanyeto lowu twisisekaka. Ku laveka nkarhi wo engetela na mali ku nghenelela na ntirhisano. Mafambiselo ya nhlanganelo ya durha ngopfu, ya teka nkarhi wo leha ku tlula mafambiselo ya ntolovelo, kambe ya va kahle enkarhini wo leha. Xipfuno xa nkoka xa mafambiselo ya nhlanganelo xi nyika mavonele yo hambana no pfuneta eku hlanganisiweni ka timhaka to hambana ta CBNRM.
Va ni erivaleni no tshembeka. Tirhisa nkarhi wo leha eka minkanerisano no ringeta ku sivela minkwetlembetano. Kambe u nga voyameli tlhelo rin?we eka mintlawa leyi nga ni ntsakelo. Vulavula hi swikongomelo swa wena, tipulani na tindlelaminkarhi yo tala na hi ndlela leyi twisisekaka eka vanhu hinkwavo eku sunguleni. Khutaza ku tshunxeka, ku vutisa swivutiso na minjhekanjhekisano hi minkarhi hinkwayo. Tiyisisa leswaku mahungu yo huma eka mintlawa hinkwayo ya katsiwa eka mapulanelo ya vumundzuku.
Milawu ya khume-nharhu ya ntirho ya vaendli va pholisi
Endlani leswaku endlelo ra pholisi ri va leri katsaka, leri fambelanaka no hundzuluxeka. Katsani vaaki eku sunguleni eka nhluvukiso wa pholisi. Tikarhateleni ku nghenisa vutivi lebyi tiyisisiweke bya le kusuhi na lebyi nga bya ndhavuko eka tipholisi laha swi faneleke. Tipholisi ti fanele ku fambelana hi ku olova no antswisiwa hi ku ya hi ntokoto.
Maphepha ya pholisi ya fanele ku twisiseka hi ku olova no kumeka hi ku olova. Endlani swilo swa nkoka swi olova. Papalatani theminoloji na swilo swo tika.
Endlani tipholisi to anama ta rixaka na swifundzhankulu ni leti tsemakanyaka leti nyikaka masungulo lama ku nga endliwaka milawu ya le kusuhi eka tona. Hlanganisa tipholisi ta le kusuhi eka endlelo ra IDP no katsa varhangeri va le kusuhi. Varhangeri va le kusuhi na endlelo ra IDP swi nyika masungulo ya ku hlanganisiwa ka xiyimo xa le kusuhi. Endzhaku ka leswi siyani xivandla xa vanhu va le kusuhi leswaku va kota ku endla swinawana swa vona hi ku tirhisa vutivi bya le kusuhi na mintolovelo.
Va na ni xikongomelo xo hetelela mi nyiketa matimba eka vatirhisi va swipfuno hi voxe, endzhaku ka loko va kume vuleteri lebyi faneleke na swikili. Nyikani vanhu vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo ta swipfuno na misava. Vanhu va fanele ku tiva laha va nga yima kona na leswi va nga ta vuyeriwa hi swona loko va nga si tirhisa nkarhi na mali ya vona eka mafambiselo ya swipfuno swa vona.
Katsani vatirhi va le kusuhi hinkwavo lava nga kucetelaka endlelo kumbe lava khumbekaka hi endlelo. Amukelani ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko etindhawini leti byi nga na nkucetelo.
Ndzawulo yin?wana ni yin?wana yi fanele ku kambela ku landzeleriwa ka milawu, tipholisi na mintwanano ya le kusuhi. Ti fanele nakambe ti kambela kahle ntirho wa vatirhela-mfumo va ndzawulo.
Tipholisi ti fanele ku tirhisiwa. Mindziho na swikhiri swin?wana swi fanele ku ya swi tikisiwa loko ku tluriwa milawu. Pfumelela vatirhela-mfumo va le ka xiyimo xa le hansi ku tirhisa mavonele ya vona loko va tirhisa nawu. Amukela leswaku xiyimo xin?wana ni xin?wana xi hambanile ni swin?wana.
Vumbani swipimelo leswi nga erivaleni swa vanhu va le kusuhi loko va nga si nyikiwa matimba yo fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi katsa: ku va ni mafambiselo lama hlawuriweke; ku tumbuluxa nhlangano lowu nga enawini wo fana na Thirasiti, Nhlangano wa Rifuwo ro Toloveleka kumbe khampani ya Xiyenge xa 21; ku kombisa xiyimo xa vuswikoti xa minimamu; ku va ni sisiteme yo kambela. Ku nyika nkarhi eka nseketelo wa xithekiniki wa le handle ku pfuneta vaaki ku tumbuluxa leswi.
Ku aka vuswikoti. Ku tumbuluxa nkwama wa vuleteri wa CBNRM, lowu nga ta tshama wu hluvukisa swikili swa vatirhisi va le kusuhi ku fambisa swipfuno swa vona na swa vatirhi van?wana va le kusuhi ku katsa na vulawuri bya masipala leswaku byi va xiphemu xa endlelo.
Herisa swiphiqo exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri, kumbe ku tumbuluxa swintshunxo swo ololoxa swiphiqo leswi. Hofisi ya vuyimeri yin?wana ni yin?wana yi fanele ku hlamusela ntirho wa yona eka matirhiselo ya misava lama hlanganisiweke, no veka erivaleni leswaku yi ta tirha njhani ntirho wa yona. Tihofisi ta vuyimeri ti fanele ku tumbuluxa mintirho yo hlawuleka ya CBNRM eka swiyimo swo hambana, no nyika vuleteri lebyi faneleke na timali to endla leswi. Mintlawa ya ntirho leyi tsemakanyaka tihofisi ta vuyimeri ta CBNRM yi fanele ku tumbuluxiwa eka swiyimo swa rixaka na swiyimo swa swifundzhankulu.
Ku kuma mahungu lama faneleke loko ku nga si sayiniwa mintwanano ya ximfumo. Mintwanano yo koteka ka vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke na ikhonomi ko avelana swipfuno, mafambiselo ya nhlanganelo, na ku rhurhisiwa ka misava na rifuwo rin?wana swi fanele ku va leswi nga kanakaniseki.
Endla swi olova ku va vaaki va kuma swipfuno swa timali eka CBNRM. Swikombiso swi katsa: ku pfumelela ku rhurhisiwa ka rifuwo leri xavisekaka ku ya eka vaaki; ku pfumelela tiphemiti kumbe tilayisense leswaku ti xaviseriwa vanhu van?wana swo fana na mutirhisani wa xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo, ehansi ka swipimelo swo karhi; ku olovisa swinawana swa timali swa mintlawa yin?wana ngopfu-ngopfu mintlawa leyi nga tiveki kahle ku vulavula ririmi ra Xinghezi.
Tiyisisa leswaku vanhu va kuma swipfuno swin?wana swo kala swi nga ri swa timali swo fana na: nseketelo na vusirheleri bya nawu bya mimfumo eka minxungeto ya le handle; swa xithekiniki, swa timali na nseketelo wa tipolitiki eka migingiriko ya mafambiselo ya vanhu va le kusuhi, ku va pfuna ku fambisa tindhawu ta vona na swipfuno swa vona kahle; mintirho ya vukondleteri; ku kuma swikweleti na timali tin?wana; ku pfuneta hi mintwanano yo kanerisana swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
SWIPFUNO NA TIBUKU TIN?WANA TO HLAYA
Castro, A. P. & Nielson, E.. Vanhu va Ndhavuko na mafambiselo ya ntirhisano: minkhumbo ya mafambiselo ya minkwetlembetano. Sayense ya swa Mbangu na Pholisi ya 4: 229-239.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla . Endlelo ro Kambela Nawu wa Mati wa Afrika Dzonga: Dyondzo na ntolovelo wa Mafambiselo ya Nhlengelo wa mati leswi Hlanganisiweke: Minkhumbo ya Mfambiselo ya Swipfuno swa Mati eAfrika Dzonga. WRC xiviko xa No. TT 81/96.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla . Rimba ra nongonoko wa PFM wa Hofisi ya: Mafambiselo ya Swihlahla swa Ndhavuko. Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla, Pretoria.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla na WRC . Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati eAfrika Dzonga: Ku hundzuluxa Pholisi ku va Matirhelo. Xiviko xa mbuyelo wa simpoziyamu na tinhlengetano ta tidyondzo leti veke kona hi siku ra 15 na 16 Nyenyenyani 2000. WISA, DWAF, WRC.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H.. Ku tiyisiwa ka Mafambiselo ya Tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke ta Ntirhisano: Tidyondzo to Huma eka ntlimbo wa Mbangu na ku Cinca ka Tipolitiki eAfrika Dzonga. Jenali ya Nhlangano wa Vuhosi wa le New Zealand 31: 831 ? 844.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, 2001. Swiletelo swa ku hlanganisiwa ka mapulanelo ya mbangu eka ku hundzuluxiwa ka misava na nhluvukiso wa misava. Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, 2001. Pholisi yo hlanganisiwa ka mapulanelo ya mbangu eka endlelo ro hundzuluxiwa ka misava. Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla . Swiletelo swa Ntolovelo swa ku Nghenelela ka Vaaki, Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga . Nawu wa mati wa Rixaka, Nawu wa No 36 wa 1998. Pretoria.
Sandwith, T.. Minongonoko ya Nhlayiso ya Vaaki: Ku ya eka nhluvukiso wa pholisi yintshwa na xitirateji. Ntirho wa Nhlayiso wa Ntumbuluko wa KwaZulu-Natal.
Shackleton, S.. Mimpimo ya Ntolovelo yo Pimanisa ku Hlayiseka ka Rifuwo ra Ntumbuluko/Tindlela ta Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko leti Simekiweke eka Vaaki. Ku endliwa kambe ka rimba ra valavisisi na vatirhi. Ku avanyisiwa ka Mati, Mbangu na Thekinoloji ya Swihlahla, CSIR, Pretoria.
Shackleton, S., Campbell, B., Wollenberg, E., Edmunds, D.. Ku herisiwa na Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko lama Simekiweke eka Vaaki: Ku tumbuluxa Xivandla xa vanhu va le Kusuhi leswaku va Nghenelela no Pfuneka? Mavonele ya Swipfuno swa Ntumbuluko ya ODI, 76. Vandla ra Nhluvukiso ra le Ndzhandzeni wa malwandle, London.
Turner, S., Collins S. & Baumgart J.. Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko lama simekiweke eka vaaki: Mintokoto na tidyondzo leti hlanganisaka vaaki eka matirhiselo lama hlayisekeke ya swipfuno eka swiyimo swo hambana swa mahanyelo, swa ikhonomi na vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke eAfrika Dzonga. Xiviko xa Ndzavisiso xa PLAAS N? 11, Mhawuri 2002. Yunivhesiti ya Western Cape, Cape Town.
Twyman, C.. Ku tirhisiwa ka swipfuno swa ntumbuluko na vutomi bya Mafambiselo ya Tindhawu ta Makhwati eBotswana. Ntivo-misava lowu Tirhisekaka 21 : 45-68.
Xitandzhaku xa 1. Ndlela leyi CBNRM yi ?tirhaka? hi yona
Ndlela leyi CBNRM yi ?tirhaka? hi yona, na swilo swa nkoka swi nga olovisiwa eka dayagiramu (Xifaniso xa 1).
Swilo swa masungulo swa nkoka swa CBNRM i tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke na vanhu (Bokisi ra I eka Xifaniso xa 1). Swilo swin?wana swa masungulo i: minhlangano ya le kusuhi (h.l. tikhodi ta matikhomelo, milawu); swikili na vuswikoti byo angarhela bya vatirhi hinkwavo lava nga ta va xiphemu xa CBNRM; na switirho swa nkoka na switirhisiwa leswi nga ta tirhisiwa ?ku endla ntirho?. Lawa hi wona mavonele eka CBNRM, lama tirhisiwaka eka maendlelo ya CBNRM.
Maendlelelo ya CBNRM ya kuceteriwa hi timhaka tinharhu: swiendelko swa le handle (?swilo leswi humelelaka ehandle?) swo fana na tindhambi, madyandza na swihlamariso swa tipolitiki (Bokisi ra II eka Xifaniso xa 1); ku nghenelela ka le handle swo fana na tipholisi, timali to nyikela, minkanerisano na ku landzeleriwa ka nawu (Bokisi ra IV eka Xifaniso xa 1); na migingiriko ya mafambiselo ya le kusuhi na tindlela? swilo leswi vanhu va le kusuhi va swi endlaka hi swipfuno swa ntumbuluko (Bokisi ra III eka Xifaniso xa 1).
Mintshovelo (?swilo leswi humesiwaka?) eka CBNRM xik. rifuwo, vuhlayiseki lebyikulu bya swipfuno, dyondzo yo antswa, ku nyikiwa matimba, vutomi byo antswa na nxiximo wa vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke yo antswa (Bokisi ra V eka Xifaniso xa 1). Swiphemu leswi swo hambana swa tirhisana minkarhi hinkwayo. Vuswikoti no tsandzeka ka swona, mintalo na minkoka swi tala ku hambana. Hikwalaho ka leswi, mintshovelo yi tala ku tshama yi ri ku cinceni. Ku humelela eka CBNRM a swi tali ku tshama eka xiyimo xin?we kumbe ndlela leyi nga hundzukeki.
Vakondleteri, vanyikeri va timali, vanhu va le kusuhi na vaendli va pholisi va nga kucetela swikumiwa swa CBNRM hi ku tirhisa ku nghenelela na magoza ya mafambiselo na switirateji. Kambe swo tala swa leswi humelelaka eka CBNRM a swi tali ku lawuriwa hi vatirhi va le kusuhi (swiendleko swa le handle eka Bokisi ra II). Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo pfuneta vatirhi va CBNRM (vaaki, vakondleteri na vaendli va pholisi) ku pfuneka hi timhaka leti ta CBNRM leti va nga ti kucetelaka no fambisana na swiendleko swa le handle leswi va nga ni nkucetelo wutsongo kumbe va nga riki na wona eka swona.
Tanihi leswi ku nga ni timhaka to tala ni vatirhi vo tala eka maendlelo yo tala ya CBNRM, ku na vuswikoti lebyikulu byo va swilo swi nga fambi kahle. Xin?wana xa swikongomelonkulu swa swiletelo leswi i ku pfuna vatirhi ku tiva swihlovo swa swiphiqo, ku pulana ku papalata swiphiqo no ololoxa swin?wana swa swona leswi nga humelelaka.
Mavonele Endlelo Mimbuyelo
Xifaniso xa 2. Dayagiramu ya ndlela leyi CBNRM yi 'tirhaka' hi yona
Swiletelo swa CBNRM Mawuwani 2003 ? Pheji 34
<fn>tso_Article_National Language Services_TINDHAWU TA VUHLAYISE.txt</fn>
TINDHAWU TA VUHLAYISELO BYA MATSALWA
Xiyenge xa 6 xa nawu xi longoloxa leswi landzelaka:
Akhayivhi ya Rixaka ya Tifilimi, Vhidhiyo na Mpfumawulo
Layiburari ya Rixaka ya Bloemfontein
Layiburari ya Palamende eKapa
Layiburari ya Nhlangano wa Rixaka, Peitermaritzburg
Layiburari ya Rixaka ya Afrika-Dzonga
VUXOKOXOKO BYO TIHLANGANISA
Murhangeri
Xiyenge xa Vuhlayiselo bya Matsalwa
Riq: +27 12 343 9767
Fekisi: +27 12 344 5143
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo
VUHANGALASI BYA VUHLAYISELO BYA MATSALWA
KHONSEPE LEYI AMUKERIWAKA NGOPFU EMISAVENI HINKWAYO
XANA I YINI VUHLAYISELO BYA MATSALWA?
Vuhlayiselo bya Matsalwa i xitshembiso xa nawu xa leswaku vahangalasi va Afrika-Dzonga, vaendli va tinxaka hinkwato ta matsalwa ku katsa ni vuhangalasi bya leswi twiwaka no voniwa (audio visual) va fanele ku hlayisa nhlayo yo karhi ya tikhopi ta matsalwa lama va ya hangalaseke eka tindhawu to karhi ta vuhlayiselo bya matsalwa. I maendlelo ya misava hinkwayo eka mimfumo ku kombela vaendli va tinxaka hinkwato ta matsalwa ku hlayisa matsalwa lama. Enkarhini wa sweswi matiko ya misava hinkwayo ya le ku kambeleni no hundzuluxa milawu ya vuhlayiselo bya matsalwa ku kota ku amukela ku kula ka nkoka wa leswi twiwaka ni leswi voniwaka (audio visual) na vuhangalasi bya xilekitroni.
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa vuhlayiselo bya matsalwa i ku hlengeleta, ku hlayisa no endla leswaku matsalwa ya kumeka eka vatirhisi va matsalwa lava nga kona ni lava nga ta va kona, matsalwa lama nga ni ndzhaka ya vutlharhi na mfuwo wa tiko.
VUHLAYISELO BYA MATSALWA EAFRIKA-DZONGA
Vuhlayiselo bya matsalwa eAfrika-Dzonga byi sungurile hi 1842 loko Nawu wa Vun?winyi bya matsalwa wa Britain wu sungule ku tirhisiwa eMfun?wini wa Manghezi hinkwawo.
Milawu yi yile emahlweni hi ku tumbuluxiwa ka nawu wa Vun?winyi bya matsalwa (Copyright) wa 1965 na Nawu wa Vuhangalasi bya Vuhlayiselo bya Matsalwa hi 1982. Nawu wa Vuhlayiselo bya Matsalwa lowu nga kona sweswi (Nawu No. 54 wa 1997) wu tivisiwile hi Mawuwani 1998. Nawu wu lava leswaku ku hlayisiwa tibuku, timagazini ni mahungu man?wana yo fana ni tifilimi, tivhidhiyo, ti-CD ta vuyimbeleri na ti-DVD leti hangalasiweke eAfrika-Dzonga xikan?we ni leti tumbuluxiweke endzhandzheni leswaku ti hangalasiwa eAfrika-Dzonga. Nawu wu nyika rimba ra nawu leri anameke eka nhlayo ya tikhopi leti faneleke ku hlayisiwa, xivumbeko xa tona na nkoka, mahungu lama lavekaka eka vahangalasi na vatumbuluxi (vaendli), nkarhi lowu tikhopi ti faneleke ku hlayisiwa hi wona ni magoza lama nga ta tekiwa eka vahangalasi ni vaendli lava tlulaka nawu.
XANA I YINI TSALWA
Tsalwa? i nchumu wun?wana ni wun?wana lowu nga ni xikongomelo xo hlayisa kumbe ku humesa mahungu hi ku tirhisa tsalwa, tigirafu (swifaniso), leswi voniwaka, leswi twiwaka, xilekitroni ni swivumbeko swin?wana
XANA I MATSALWA WAHI LAMA HLAYISIWAKA?
Matsalwa lama tumbuluxiwaka leswaku ya kumeka eka vaaki. Leswi swi katsa matsalwa lama nga ni:
xikongomelo xo humesiwa no hangalasiwa eka vaaki va Afrika-Dzonga hlayisaka kumbe ku nyika mahungu lama tsariweke, lama voniwaka, twiwaka, ya xilekitroni kumbe xivumbeko xin?wana mpfuxeto kumbe ku engeteriwa ka tsalwa loku hambaneke ni ka tsalwa rosungula kumbe ku engeteriwa hi mayelana ni vundzeni bya mahungu kumbe xivumbeko hangalasiweke eAfrika-Dzonga kumbe ku endliwa leswaku ya fambelana ni vaaki va Afrika-Dzonga.
SWIPFUNO SWA VUHLAYISELO BYA MATSALWA
Ku hlayisiwa ka ndzhaka ya matsalwa ku kondletela ku kumeka eka vaaki ka matsalwa hinkwawo lama hangalasiweke no endliwa etikweni ra wona.
Hikwalaho vuhlayiselo bya matsalwa hi yin?wana ya swiseketelo swa ntshuxeko wa mahungu.
Swi pfuneta tiko ra hina ku fikelela timfanelo ta kahle swa vanhu hinkwavo. Leswi i:
Ku rhekhoda hinkwaswo leswi tiko ri swi tumbuluxeke (hi ku tirhisana na UNESCO/ Federexini ya Matiko ya Misava ya Minhlangano ya Layiburari na Nongonoko wa Minhlangano wa Vulawuri bya Bibliyogirafi ya Misava hinkwayo)
Ku tiyisisa leswaku khopi yin?we ya tsalwa rin?wana ni rin?wana leri hangalasiweke ya hlayisiwa no kumeka leswaku swidyondzeki swi kota ku yi languta emisaveni hinkwayo.
Vuhlayiselo bya matsalwa byi na swipfuno swa kahle eka vatumbuluxi ni le ka vahangalasi kumbe vaendli (vatumbuluxi):
Ku tiyisisa leswaku ntirho wa mutumbuluxi a wu cukumetiwi no va wu kumeka ku endla mindzavisiso enkarhini lowu taka
Byi na vuswikoti byo endla leswaku vatirhisi hinkwavo va tindhawu ta vuhlayiselo bya matsalwa va tiva leswi hangalasiweke no endliwa.
Byi endla masungulo ya vutsari bya tibibliyogirafi ta rixaka, na
Tidatabesi tin?wana leti tivisaka vatirhisi lava nga ni ntsakelo va laha tikweni ni le matikweni ya misava hi ku kumeka ka tibuku ni matsalwa man?wana, kutani swi tlakusa ku hangalasiwa ni ku xavisiwa
Byi endla masungulo ya nhlengeleto wa tinhlayo ta ku endliwa ka tibuku emisaveni hinkwayo hi UNESCO leswi nga xipfuno xa nkoka xa mahungu ya mabindzu eka nxaviso wa tibuku. Swi nga tlhela swi hluvukisa leswi eka vuhangalasi byin?wana.
Tindhawu ta Vuhlayiselo bya Matsalwa
Tindhawu ta Vuhlayiselo bya Matsalwa
Tindhawu ta Vuhlayiselo bya Matsalwa
Tindhawu ta Vuhlayiselo bya Matsalwa
<fn>tso_Article_National Language Services_TINYIKO.txt</fn>
TINYIKO
TA
WENA
XISAKANA XA POSO X901
RIQINGHO RA MAHALA. 0800 60 10 11
LESWI NGA NDZENI
Manghenelo
Tinxaka ta midende ya nhlayiseko wa vanhu
Xana u fanele ku va na yini ku kota ku kombela mudende xana?
Xana u kombela kwihi mudende ke?
Siku ro pasisiwa
Xikombelo lexi nga humelelangiki
Mahakelelo
Ku yimisiwa swa nkarhinyana ka nyiko
Ku nyika nakambe ka midende
Swivangelo leswikulu swa ku tsemiwa ka midende
Ku kambisisa hi vuntshwa
Ku Rhulisa ku Vaviseka ka Vanhu
Ntsengo wa midende
Nongonoko wa tikherefu
Manghenelo
Ku pfuna vanhu swi vula ku pfuna hi ndlela ya mudende kumbe nyiko ya mali leyi humaka eka mfumo.
Tinxaka Ta Tinyiko
Ku pfuna Vanhu ku nyikiwa hi tindlela leti landzelaka:
Mudende wa vudyuhari
Mudende wa vatsoniwa
Mudende wa masocha ya khale
Mudende wa nhlayiseko wa vaseketeriwa
Midende ya vana va xuma
Midende ya nhlayiseko wa vana
Mudende wu pfuneta na
Ku rhulisa ku vaviseka ka vanhu.
XANA U FANELE KU VA NA YINI KU KOTA KU NGHENISA XIKOMBELO XANA?
MUDENDE WA VADYUHARI
u fanele ku va muaka tiko wa Afrika-Dzonga u fanele ku va u tshama eAfrika-Dzonga hi nkarhi lowu u nghenisaka xikombelo loko u ri wanuna, u fanele ku va na malembe ya 65 kumbe ku tlula loko u ri wansati, u fanele ku va na malembe ya 60 kumbe ku tlula u fanele ku endla leswi lavekaka na swikombelo leswi tirhisiwaka a wu fanelangi ku va u karhi u hlayisiwa kumbe u ri evuhlayiselweni bya Vandla ra Mfumo a wu fanelangi ku va u karhi u amukela mudene wun?wana pasi leri nga na tinomboro ta 13 leri nga ba khodiwa
MUDENDE WA VATSONIWA
u fanele ku va muaka tiko wa Afrika-Dzonga:
u fanele ku va u tshama eAfrika-Dzonga hi nkarhi lowu u nghenisaka xikombelo:
u fanele ku va u ri na malembe ya le xikarhi ka 18 na 59 loko u ri wansati na 18 na 64 loko u ri wanuna:
xiviko xa xibedlhele lexi tiyisisaka leswaku u mutsoniwa.
u ta fikelela swilaveko swa xikambelo xa ndzavisiso:
u nga vi u karhi u hlayisiwa kumbe u ri evuhlayiselweni bya Vandla ra Mfumo:
u nga vi u karhi u amukela mudende wun?wana wa wena:
MUDENDE WA MASOCHA YA KHALE
u fanele ku va muaka tiko wa Afrika-Dzonga;
u fanele ku va u tshama eAfrika-Dzonga hi nkarhi lowu u nghenisaka xikombelo;
u fanele ku va u ri na malembe ya 60 kumbe ku tlula kumbe u va u ri mutsoniwa;
u fanele ku va u lwile nyimpi ya misava ya vumbirhi kumbe nyimpi ya Korea:
u fanele ku va u fikelela swilaveko swa xikambelo xa ndzavisiso;
u nga vi u karhi u hlayisiwa kumbe u ri evuhlayiselweni bya Vandla ra Mfumo,;na u nga vi u karhi u amukela mudende wun?wana wa wena;
MUDENDE WA N?WANA
MUDENDE WA N?WANA WA XUMA
oda ya huvo ya nawu ku kombisa xiyimo xa nhlayiso wa xuma:
pasi kumbe setifikheti ya ku tswariwa, leyi nga na tinomboro ta 13 ya n?wana un?wana ni un?wana:
swilaveko swa xikambelo mayelana na muholo wa n?wana:
MUDENDE WA NHLAYISEKO WA VASEKETERIWA
u fanele ku va muaka tiko wa Afrika-Dzonga handle ka vana va xuma:
u fanele ku va a tshama eAfrika-Dzonga:
malembe ya n?wana ya fanele ku va exikarhi ka 1 na 18 wa malembe:
xiviko xa xibedlhele lexi tiyisisaka leswaku u mutsoniwa:
u fanele ku fikelela swilaveko swa xikambelo xa ndzavisiso:
n?wana/vana loyi/lava a hlayisiwaka no seketeriwa va nga vi va karhi va hlayisiwa hi Vandla ra Mfumo;
pasi leri nga na ba khodi ya tinomboro ta 13 (mukomberi)
pasi leri nga na ba khodi ya tinomboro ta 13 (n?wana)
MUDENDE WA NHLAYISO WA N?WANA
u fanele ku va muaka tiko wa Afrika-Dzonga naswona a tshama eAfrika-Dzonga:
mukomberi u fanele ku va a ri munhu loyi a hlayisaka n?wana/vana loyi/lava vuriwaka:
n?wana/vana u/va fanele ku va ehansi ka malelbe ya 7:
u fanele ku fikelela swilaveko swa xikambelo xa ndzavisiso:
pasi leri nga na ba khodi ya tinomboro ta 13 (ra muhlayisi ); na setifikheti ya ku velekiwa leyi nga na ba khodi yatinomboro ta 13 (ya n?wana).
MUDENDE WO PFUNA
u fanele ku va munhu loyi a amukelaka mudende wa nhlayiso wa vanhu.
Mudende wo pfuna i mudende wo engetela eka vanhu lava va holaka (mudende wa Vadyuhari / Vatsoniwa / Masocha ya khale), lava va tsandzekaka ku ti hlayisa hi voxe.
XANA U NHGENISA KWIHI XIKOMBELO XA MUDENDE XANA?
U kombela eka Hofisi ya Vuhlayiseki leyi nga ekusuhi ni laha u nga kona
Loko u dyuharile swinene kumbe u vabya lero ka u tsandzeka ku famba u ya ehofisini ku ya kombela mudende, xirho xa ndyangu kumbe munghana a nga ha ku kombelela
Fomo ya wena yo kombela mudende yi ta tatiwa emahlweni ka mutirhela-mfumo
Loko xikombelo xa wena xi herile u ta nyikiwa rhisiti
Hlayisa rhisiti leri ? i xikombo xa wena xa leswaku u ngenisile xikombelo
A wu fanelangi ku humesa mali loko u nghenisa xikombelo
Loko ku ri ku xikombelo xa wena a xi amukeriwi hi Hofisi ya Vuhlayiseki, u fanele ku tivisiwa hi papilla xivangelo xa ku tsandzeka ka wena ku amukeriwa
U na mfanelo yo ya vilela eka Holobye wa Nhlayiseko eka Xifundzhankulu xa wena hi ku tsala, u hlamusela leswaku hikwalaho ka yini u nga pfumelelani na xiboho lexi. Xivilelo lexi xi fanele ku nghenisiwa ku nga se hela masiku ya 90 endzhaku ka ku tivisiwa mbuyelo wa xikombelo xa wena
SIKU RA KU MPFUMELELO WA MUDENDE
Loko mudende wa wena wu pfumeleriwile, u ta hakeriwa ku suka siku u nga kombela ha rona.
LOKO XIKOMBELO XA WENA XI NGA PFUMELERIWANGI
Mukomberi u fanele ku tivisiwa hi ku tsala swivangelo leswi nga n?wi tsandzisa ku kuma mudende kun?we ni mfanelo ya yena yo nghenisa xivilelo ku nga se hela masiku ya 90.
TINDLELA TO HAKELA
U nga ha kuma mudende wa wena hi tindlela leti landzelaka
Khexe
Muyimeri ePosweni
Vandla
KU YIMISIWA SWA NKARHINYANA KA MUDENDE
Leswi landzelaka swi nga vula leswaku mudende wu tsemiwa:
Ku cinca ka swiyimo;
Ku languta hi vuntshwa mbuyelo;
Ku tsandzeka ku tirhisana loko mudende wu langutiwa hi vuntshwa
Xikombelo xo kuma mudende nakambe endzhaku ka loko wu yimisiwile xi fanele ku endliwa ku nga se hela masiku ya 90 endzhaku ka ku yimisiwa ka mudende.
XIVANGELONKULU XA KU YIMISIWA KA MUDENDE
Rifu;
Ku amukeriwa eka Vandla ra Mfumo;
Loko mudende wa munhu wu nga horiwi ku ringana tinhweti tinharhu;
Loko nkarhi wa vutsoniwa bya nkarhinyana wu hela.
KU KAMBISISA
U fanele ku boxa muholo wihi kumbe wihi lowu u wu amukelaka eka nkarhi lowu u endlaka xikombelo. Leswi swi ta vumba tshaku leri Ndzawulo yi nga ta boha loko ku ri ku mudende wa wena wu fanele ku kambisisiwa hi lembe. Loko swi laveka leswaku wu kambisiwa kumbe ku laveka leswaku u yisa setifikheti ya vutomi u ta tivisiwa ka ha sele tinhweti ta 3 siku ra nkambisiso kumbe siku leri u faneleke ku tisa setifikheti ya vutomi.
KU RHULISA KU VAVISEKA KA VANHU
Ku rhulisa ku vavuseka ka vanhu i ka mpfuno wa nkarhinyana lowu lavaka ku pfuna vanhu lava swelaka swilo naswona va tsandzeka ku nyika kumbe ku nyika ndyangu wa vona swilaveko swa masungulo swa vutomi.
Ku va munhu a ta kota ku pfuniwa hi ku rhulisa ku Vaviseka ka Vanhu, xikombelo xi fanele ku ku fambelana na xilaveko xin?we kumbe ku tlula xa leswi landzelaka.
Mukomberi u yimerile mpfuna wa nkarhi hinkwawo
Mukomberi u kumekile a vabya lero ka a nga koti ku tirha mintirho leyi nga n?wi nyikaka muholo ku ringana tinhweti leti nga ehansi ka 6
Muhlayisi u lovile naswona ku na vusweti
Mukomberi u kumiwile hi mhangu, naswona mhangu leyi a se hela endhawini yaleyo yi khumbhekaka, na
Mukomberi u vilerile mayelana na ku yimisiwa swa nkarhinyana ka mudende wa yena
Munhu yaloye a hi xirho xa ndyangu lowu nga eku amukeleni ka mpfuno wa vanhu.
NKARHI WA KU RHULISA KA KU VAVISEKA KA VANHU
Ku rhulisa ka ku vaviseka ka vanhu ku humesiwa kan?we hi nhweti kumbe nkarhi wihi kumbe wihi wa maksimamu ya nkarhi wo ringana tinhweti ti 3. ku engetela nkarhi hi tinhweti ti 3 swi nga ha pfumeleriwa eka vanhu vo karhi ntsena.
Mali yo hakela swo famba yi nga ha hakeriwa eka vanhu vo karhi ntsena loko:
Mukomberi a rhumiwile ku ya tshunguriwa hi dokodela wa vutshunguri naswona ku ri hava ndzulamiso wun?wana wa mafambelo; na
Mukomberi a fanele ku teka rendzo ro karhi ku ya sungula ntirho loko ku ri ku a nge tshembeli eka Mpfuno wa Mfumo
MINTSENGO YA MIDENDE HILAHA SWI NGA XISWONA HI SIKU RA 01 DZIVAMISOKO 2002
Rixaka ra mudende
Ntsengo
Mudende wa Vadyuhari
Mudende wa vatsoniwa
Mudende wa masocha ya khale
Mudende wa vana va xuma
Mudende wa nhlayiso na nseketelo
Mudende wa nseketelo wa vana
Mudende wo pfuneta
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI
Xifundzhankulu xa Kapa Vuxa
N.C. Kondlo
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X0039
Riq. 609 3939
Xifundzhankulu xa Kapa N?walungu
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X6110
Riq. 832 7839
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X27
Riq. 874 3700
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X11213
Riq. 656 6226
Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu
MEC wa Nkulo wa Vanhu
Hofisi ya Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Eka Nhloko ? N?wa N Dekeda (Mukhomeri)
Ndzawulo ya Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X0039
Riq. 609 3400 kumbe 636 4304
Hofisi ya Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X5042
Riq. 839 5100
Hofisi ya Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X27
Riq. 874 3703
Hofisi ya Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Xisakana xa Poso X11213
Riq. 766 3031
Hofisi ya Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya Nhlayiseko wa Vanhu
Xisakana xa Poso X9180
Riq. 483 3158
Xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X6
Mmabatho 2735
Riq. 387 4295
Xisakana xa Poso X35
Riq. 355 7870
Xifundzhankulu xa N?walungu
Xisakana xa Poso X9302
Riq. 295 7055
MEC wa swa Nkulo wa Vanhu
Xibokisana xa Poso 264
Riq. 405 5000
Xisakana xa Poso X9112
Riq. 483 3083
Hofisi ya swa Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Eka Nhloko ? N?wa T. Kgasi (Mukhomeri)
Ndzawulo ya swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X6
Mmabatho 2735
Riq. 387 5282/3
Hofisi ya swa Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X35
Riq. 355 7878
Hofisi ya swa Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X9302
Riq. 290 9160
Hofisi ya swa Nkulo wa Vanhu ya Xifundzhankulu
Ndzawulo ya swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X4424
Riq. 405 4821 kumbe 405 4444
HOLOBYE WA SWA NKULO WA VANHU
Ndzawulo ya Rixaka ya swa Nkulo wa Vanhu
Xisakana xa Poso X901
Riq. 312 7636
<fn>tso_Article_National Language Services_TSALWA RA TIMFANELO T.txt</fn>
TSALWA RA TIMFANELO TA MINKOKA YA KAHLE
Hi tsemakanye biloho ra matimu ku suka eka ku pfumala ndzingano na nkwetlembetano ku ya eka rixaka leri vumbiweke hi vuaka-tiko byo fana no yisa mahlweni mhaka ya ndzingano. Hi langutisa eka rendzo ra ku hambana na mimfuwo leswi hi tiseke eka ntshunxeko na xidemokrasi, no tinyiketela eka swikongomelo na minkoka ya vumunhu leswi swi hi hlanganisaka eka ku hambana ka hina.
Eka ku tinyiketela loku velekiweke ku suka enyimpini, loku kongomaneke no horisa timbanga ta khale, ku tiyisisa malwandla ya un?wana na un?wana, no yisa mahlweni nsirhelelo wa vaaki na nhundzu ya vanhu, ha tiboha ku sirhelela no tlakusa minkoka leyi angarheliweke. Hi endla tano hi ri karhi hi lemuka leswaku vumundzuku bya hina byi langutele eka nsirhelelo wa mbango na nhlayiseko wa hinkwavo lava tshamaka eka mindzelekano ya hina, hi ku katsa na tikonkulu ra Afrika leri vumbaka mindyangu hi ku angarhela ya matiko.
Ku tinyiketela eka moya wa Ubuntu, lowu katsaka xidemokrasi xa hina lexi simekiweke eka vumbiwa bya hina, ha tinyiketela tanihi rixaka ku:
Hlonipha Malwandla ya Vumunhu na Ndzingano
Vumbiwa bya tiyisisa leswaku vanhu va velekiwa va tshunxekile na ndzingano wa xichavo.
Ha tinyiketela ku:
Hlonipha ntikelo wa vanhu hinkwavo, ku nga langutiwi leswaku va huma kwihi, rixaka, rimbewu, vukhale, xiyimo na ntlawa.
Lwisana na ku xanisiwa ka vavasati hi ndlela yo va vavisa no va onhela ntsako hi ku va pfinya na tinxaka tin?wana ta ku xanisiwa.
Herisa ku xanisiwa ka vana loku tisiwaka hi ku pfumala swakudya, ku thoriwa ka vana, ku xavisa swidzidziharisi, ku kombisa timhaka ta masangu (pornography) na vunghwavavana.
Hlayisa lava tsan?weke emirini na lava pfumalaka: swisiwana, vadyuhari, swilema, na lava hlulekaka ku tihlayisa.
Kaneta ku xanisiwa kwihi kumbe kwihi ka miri, ku titwa na/kumbe miehleketo kumbe ku khoma munhu un?wana hi ndlela yo ka yi nga ri kahle.
Hlula xiyimo xo xanisiwa, mahanyelo, mfuwo, rixaka, rimbewu, nhlavutelo wa timhaka ta masangu, xiyimo xa rihanyo, kumbe xintu lexi yisaka eka xihlawuhlawu ehenhla ka munhu un?wana.
Tirha eka vuhlayiseki na nsirhelelo wa vanhu hinkwavo.
Tlakusa Ntshunxeko, Nawu wa Milawu na Xidemokrasi
Ntshunxeko wa munhu eka nawu hi wona masungulo ya vululami, vunene, ku aka rixaka na mafumelo ya kahle.
Hi tinyiketela ku:
Pfumelela ntshunxeko wo vulavula, ku tihlanganisa, mafamba-fambelo, vutshamo, vutshembheli, mavonelo na vukhongeri.
Va na vutihlamuleri bya vumunhu hi ku hlonipha nawu wa milawu, vunene, ku tirha hi matimba na swiyimo swa le hansi swa vumunhu.
Lwa na tinxaka hinkwato ta vugevenga, vukungundzwana na madzolonga.
Antswisa Nhundzu na Vululami bya Ikhonomi
Timfanelo ta ikhonomi ya vaaki leyi nga xiphemu xa vumbiwa bya hina ti fanele ku voniwa tanihi to tlula ku hlohlotela. Pholisi na minongonoko swi fanele ku nyika swivandla eka swisiwana ku fikelela xichavo xa vumunhu na vukahle bya nhundzu.
Hi tinyiketela ku:
???????? Humelela eka ku pfumala ku ringana ka nkarhi lowu hundzeke na wa sweswi, na ku tlakusa swivandla eka un?wana na un?wana ku avelana switirhisiwa swa tiko ra hina.
???????? Kaneta makwanga, vutianakanyi no tshika ku tifumisa hi minkarhi hinkwayo.
????????Humelela eka vukungundzwana, ku nga va ku susumetiwa hikuva munhu a lava ku tifumisa, ku pfumala vutshembheki, ku tsakela van?wana, xin?wana manana, kumbe swibumabumelo swin?wana.
??????? ?Susumeta ku tirha swi va erivaleni eka mfumo na mabindzu hi nkarhi, ku fikeleleka na mahungu laya kongomeke eka timhaka hinkwato leti khumbhaka vutomi bya vaaki.
???????? Vona leswaku ku na vuswikoti na mafambiselo ya kahle na mintolovelo ya mintirho leyi hetelelaka yi yimela tinxaka na rimbewu hinkwaro.
Tiyisisa Minkoka ya Mindyangu na Miganga
Ndyangu na muganga i tiyuniti ta nkoka leti hlohlotelaka no tumbuluxa vunene na minkoka ya vumunhu eka vaaki.
Hi tinyiketela ku:
Tlakusa minkoka ya mindyangu, vutihlamuleri, ku hlonipha vatswari na lavakulu, ku hlayisa vana, ku hlayisa vadyuhari, na nhluvukiso na mahlayiselo ya ndyangu.
Lwisana na madzolonga ya le mindyangwini na ku tshika vutihlamuleri bya ndyangu, ku nga va hi ku tirhisa swidzidziharisi, ku tshembhela eka mfuwo kumbe xihlawuhlawu xa rimbewu.
Ku hluvukisa ndyangu na mbango wa swa vukati lowu tlakusaka mfuwo wa nhlayiso, vunene no angarhela.
Tirhisa switirhisiwa hi ndlela ya kahle na hi ku ringana leswaku ndyangu na muganga hinkwawo swi vuyeriwa.
Tlakusa Ntshembho na Vunene
Ku tshembheka na vunene i minkoka ya kahle ya xidemokrasi na mafumelo ya kahle.
Hi tinyiketela ku:
Tihlanganisa kahle, swi va erivaleni na vunene.
Tlakusa no hlohlotela vuxaka bya kahle, ku tshembhana na ku fana ka swilo eka matimu yo hambana laya bumabumelaka xikhale.
Tirhisa endlelo ra vululami ku susumeta tinxaka hinkwato ta vukhamba, ku tifumisa, ku ba mati, ku pfumala vunene no tlanga hi vanhu.
Tiyisisa Ntwanano eka Mfuwo, Ntshembho na Ripfalo
Ku hambana ka rixaka na vumunhu swa Afrika Dzonga swi na ntalo wo hlohlotela no fumisa mfuwo na endlelo ra nkoka leri nga tiyiselaka minkoka leyi kumekaka eka tsalwa ra timfanelo.
Hi tinyiketela ku:
Tlakusa ntshunxeko wa ripfalo, ku tiyisela eka swa vukhongeri no pfumelela ku hambana ka nsunsumeto wa miehleketo ku nga ri ku ya hi nghohe kumbe ntwela vusiwana.
Tlakusa ku ehleketa ko enta loku tiyimeleke na mfuwo wo nghenelela eka minjhekanjhekisano.
Tlakusa nhlonipho eka ku tshembhela na endlelo ra nkoka eka van?wana.
Tlakusa mfanelo wa muaka tiko un?wana na un?wana ku nyika mavonelo ya vona ku nga ri na ku chavisiwa kumbe ku xanisiwa.
Kaneta tindlela hinkwato ta mavonelo, ku nga va ya munhu un?we, ya khamphani kumbe ya vuxirho kumbe nhlangano lowu tekelaka ehansi vumunhu bya van?wana.
Tlakusa swivandla swo ringana swa vanhu hinkwavo ku katsa na swilema na lava xanisekaka hi HIV/AIDS na tinxaka tin?wana ta mavabyi.
Kombisa Nhlonipho na ku Ehleketela Vanhu hinkwavo
Nhlonipho, nhlayiso na ku ehleketela hi swin?wana exikarhi ka swibumabumelo swa minkoka ya vanhu va Afrika Dzonga. Hi lemuka leswaku a ku nge vi na ku rhula kumbe nhlayiseko loko ku nga ri na nhlonipho na nhlayiso.
Hi tinyiketela ku:
Papalata ku tirhisa ririmi ra ndzhukano na mimfungho ya tinhlambha loko hi hlangana na vanhu van?wana.
Tlakusa ku rhula, xinghana, ku tiyiselana no aka rixaka exikarhi ka mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi.
Kombisa nhlonipho eka vanhu hinkwavo na mintlawa ya vaaki.
Lwelwa Vululami, Vunene na ku Rhula loku Hlanganeriweke
Ku rhula loku hlanganeriweke ku lava vululami, vunene na ku hloniphana tanihi masungulo yo aka rixaka hi vuntshwa. Ku hola ko ya hi xihlawuhlawu xa nghohe ka khale na ku hambana ka laveka ku vona leswaku ku na ku tlakusiwa ka minkoka ya xidemokrasi, vululami bya vaaki na masungulo ya timfanelo ta vumunhu eka hinkwavo.
Hi tinyiketela ku:
Lwisana na nkwetlembetano no mahanyelo ya mona hi ku hlonipha na ku twisisa.
Kanetana na vanhu na mintlawa leyi lavaka ku kavanyeta ku thula, ntshamiseko na nsirhelelo wa rixaka hi ku ya hi nghohe na/kumbe mahanyelo yo ka ya nga ri ya xidemokrasi.
Nyika mintirho ya vaaki na yin?wana hi ndlela yo ka yi nga voyameli etlhelo, yo amukeleka eka vanhu hinkwavo.
Ku tsundzuka ku kanetana no ya hi nghohe leswi bumabumelaka matimu ya hina, hi lemuka ku tsana ka vuxaka bya vaaki eka xidemokrasi xintshwa xa hina. Leswi swi lava ku tiyisisa ka minkoka yitsongo laha vaaka-tiko va ku rhula va Afrika Dzonga hinkwavo va nga ku langutisaka tanihi masungulo yo fikelelana hi moya lowu tswaleke rixaka ra hina ? hi tiva leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka yona.
<fn>tso_Article_National Language Services_Tindlela to tisirhele.txt</fn>
Tindlela to tisirhelela ematini
Switsundzuxo swa nhlayiseko eka varhandzi va mati
U NGA VI UN?WANA WA NHLAYO YA LAVA HUMELELAKA HI TINGHOZI TA NKARHI WA TIHOLIDEYI!
Eka nkarhi lowu wa tiholideyi, Va Mintirho ya Vuphorisa bya Afrika-Dzonga va rhandza ku nyika switsundzuxo swa nkoka eka varhandzi va mati.
SWITSUNDZUXO SWA KONA HI LESWI LANDZELAKA:
Vonisisa leswaku wena ni lava nga ekusuhi na wena mi kota ku hlambela leswaku mi nga n?weli.
Loko u ya khandziya swo fana ni swikepe swa sayizi yihi kumbe yihi, ni mintlango hinkwayo ya le matini, vonisisa leswaku u ambala jasi ro tisirhelela eka ku n?wela. Nchumu lowu wu ta ku pfuna leswaku u nga lahlekeriwi hi vutomi loko ko tshuka ku vile ni nghozi ni ku ku pfuna leswaku u nga n?weli kambe u papama ematini loko ko va ni nghozi.
Landzelela milawu hinkwayo leyi vekiweke ya matirhisele ya swifambo swa le matini hikuva milawu leyi yi endleriwe leswaku u kota ku hlayiseka.
Loko u ya ematini kumbe ekusuhi ni mati, u nga tshuki u tirhisile swidzidziharisi, swipyopyi kumbe mirhi hikuva leswi swi nga endla leswaku u nga koti ku endla swilo hi vukheta, u nga koti ku ehleketa kahle leswi nga vangaka leswaku u nga koti ku ponisa van?wana enghozini hambi ku ri wena n?winyi.
Tshama u lunghekile nkarhi hinkwawo loko ku ri ni vana kumbe vadyuhari ekusuhi na wena leswaku loko vo tshuka va werile ekhombyeni u ta kota ku va pfuna.
U nga yi eku hlambeleni loko ri nga xanga kahle, kumbe loko ri nga si xa kahle hambi loko se ri perile hikuva leswi swi nga endla leswaku loko u ri ekhombyeni swi nga voni hi munhu leswaku u lava ku pfuniwa.
U nga tshuki u hlambela u ri wexe, naswona endla swikoweto swa mavoko leswi vonakaka kahle loko u wela ekhombyeni.
U nga tshuki u hlambela laha ku nga pfumeleriwiki ku hlambela hikuva ku arisa loku va ku endlela ku pfuna wena leswaku u hlayiseka.
U nga pfuki u tibyerile leswaku wena swi nge pfuki swi ku humelerile kumbe swi nge pfuki swi humelerile xaka ra wena hikuva nghozi yi nga humelela mani na mani hambi vahlamberi lava nga ni ntokoto.
SWILETELO LESWI SWA NHLAYISEKO SWI TISIWA EKA N?WINA HI VA SAPS, SWIYENGE SWA NSIVELA-VUGEVENGA, VUPHORISA LEBYI TIVONAKARISAKA, MINTIRHO YA NSEKETELO HI KU SEKETELA MAGOZA LAMA TEKIWAKA HI MAPHORISA YO DAYIVHA(POLICE DIVERS) NA (VESSEL HANDLERS) HI NKARHI WA VUPHORISA BYA LE MATINI KU PFUNA KU SIRHELELA VAAKI. ?NHLAYISEKO WA N?WINA WA HI KHUMBHA SWINENE?.
TINDLELA TO SIRHELELEKA EKA KU TLHAKISIWA NO TEKERIWA MOVHA HI NKANI
TINDLELA TA NSIRHELELO: LOKO WO TSHUKA U LAVE KU TLHAKISIWA NO TEKERIWA MOVHA HI NKANI
SWITSUNDZUXO LESWI LANDZELAKA SWI ENDLERIWE KU PFUNA VANHU LAVA NGA TSHUKAKA VA TIKUMA VA RI EKA MHANGU YO TLHAKISIWA KUMBE KU TEKERIWA MOVHA HI NKANI. VANHU VO TALA LAVA VA TIKUMAKA VA RI EKA MHANGU YA MUXAKA LOWU VA KOTA KU PONA. LAHA KU VAKA NI KU LAHLEKERIWA HI VUTOMI KO TALA SWI VANGIWA HI SWIENDLO SWA MUNHU LA TLHAKISIWEKE KUMBE LA TEKERIWEKE MOVHA HI NKANI.
KU NI SWITSUNDZUXO SWO KARHI LESWI LOKO WO SWI LANDZELELA SWI NGA PONISAKA VUTOMI BYA WENA LOKO U RI EKA MHANGU YA MUXAKA LOWU. SWITSUNDZUXO SWA KONA HI LESWI LANDZELAKA:
TIVA LESWI U FANELEKE KU SWI LANGUTELA TANI HI MUKHOMIWA
Vanhu lava tlhakisiweke kumbe ku tekeriwa movha hi nkani va tala ku chuha swinene, ku hlamala ni ku hlangana nhloko.
Leswi va talaka ku swi endla ekusunguleni I ku lava ku lwa naswona leswi swi nga vanga nghozi swinene.
Tilulamiseli u va ekule nkarhi wo leha ni maxaka, vanghana ni varhandziwa va wena.
Swi nga endleka u nga ha swi voni ni leswaku nkarhi wu fambisa ku yini kumbe ku tiva ni ndhawu laha u nga kona.
TIVA LESWI U FANELEKE KU SWI LANGUTELA EKA MUTLHAKISI
Va nga va va chuhile, ni ku ka va nga tshunxekaka; ni
Ku va va vonaka onge va nga endla nchumu wo chavisa swinene.
LESWI U FANELEKE KU SWI ENDLA
Endla hinkwaswo leswi u lerisiwaka ku swi endla.
Ringeta hi tindlela hinkwato ku tikhoma.
Ringeta ku tihungasa emiehleketweni hi ku tlanga mintlangu emiehleketweni, ku lorha ni ku hlaya swin?wana ni swin?wana leswi u nga tshukaka u nyikiwile ku swi hlaya.
Ku ka u nga lahlekeriwi hi matimba, dyana swakudya leswi vatlhakisi va ku nyikaka swona.
Ringeta ku tikomba u tsakile.
Ringeta hi tindlela hinkwato ku ka u nga lahlekeriwi hi ku twisisa mafambele ya nkarhi ni ndhawu laha u nga kona kumbe u nga yisiwaka kona.
Loko swi koteka ringeta ku toloveta miri wa wena maendlele yo karhi siku rin?wana ni rin?wana ni ku tshama u tiyerile.
U nga tiarisi loko u yisiwa ko karhi.
Ringeta ku tikhoma hi tindlela hinkwato u nga kombeti ku chuha.
Pavalala u nga pfuki loko mhangu ya ha ri eku humeleleni.
LESWI U NGA FANELANGIKI KU SWI ENDLA
U nga kombi ku chuha ku tlula mpimo.
U nga pfuki u kombile ku tiarisa ko karhi.
U nga hlundzuki.
U nga holovi na vatlhakisi.
U nga ringeti ku tikombisa ku va nhenha.
U nga tirhisi tindzimi kumbe maerndlele mambe hikuva leswi swi nga endla leswaku vatlhakisi va va ni ku ku ehleketelela ko karhi.
U nga koxi nchumu.
U nga kombi ntwelo-vusiwana eka vatlhakisi eka leswi va swi endlaka.
U nga pfuki u ringetile ku baleka hikuva leswi swi nga va ni nghozi swinene.
SWILETELO LESWI MI TISERIWA SWONA HI VA KA SAPS, SWIYENGE SWA NSIVELA-VUGEVENGA, VUPHORISA LEBYI TIVONAKARISAKA KU RI HI KU SEKETELA MAGOZA LAMA TEKIWAKA HI MAPHORISA YO BURISANA NI VATLHAKISI HI KU RINGETA KU PFUNA VAAKI.
NHLAYISEKO WA N?WINA WA HI KHUMBHA SWINENE?
<fn>tso_Article_National Language Services_Tiva timfanelo ta wen.txt</fn>
Tiva timfanelo ta wena ta UIF na swiboho
Xana Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki i yini?
Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki wu tumbuluxiwile ku nyika mpfuneto wo koma eka vatirhi, hi ku landza swipimelo swo karhi, loko va helela hi ntirho, kumbe va tsandzeke ku tirha hikuva va vabya, vatswatsi (maternity) kumbe livhi yo hluleka ku tirha na ku pfuneta eka lava a va hlayisiwa hi munhu loyi a loveke a karhi a nghenisa xandla eka nkwama.
Xana mali yi kumiwa njhani ku fambisa Nkwama no hakela vanhu?
Nkwama wu pfuniwa hi timali leti humaka eka mali ya vathori na vatirhi n?hweti na n?hweti. Mfumo wu na vun?winyi eka Nkwama naswona wu languteriwe ku nyika mpfuneto wa timali ku pfala mavangwa laya veke kona hi nkarhi wo pfumaleka ka mintirho.
Swa boha leswaku vatirhi hinkwavo va nghenisa xandla eka Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki?
Ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2002 vatirhi hinkwavo lava tirhaka 24 wa tiawara kumbe ku tlula hi n?hweti va fanele ku nghenisa xandla eka Nkwama.
Ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2003, Nawu wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki wu lava leswaku vatirhi va le mindyangwini (domestic workers) na vathori va vona va nghenisa xandla eka Nkwama.
Swiyenge swa vatirhi leswi landzelaka a swi katsiwi eka ku nghenisa xandla eka Nkwama wa Ndzaindzakhombo wa lava nga Tirheki:
Vatirhi lava tirhaka ehansi ka 24 wa tiawara
Vatirhela mfumo lava boxiweke ehansi ka Xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vatirhela mfumo, 1994
Vatirhi lava kumaka Mpfuneto wa Timali ku suka eka Mfumo (Mudende), ku nga katsiwi mpfuneto wa timali wo lamala kumbe wo hlayisa vanhu
Mutirhi loyi a nghenaka eka kontiraka ya ntirho na muthori hi xikongomelo xa ntwanano wa vuleteri bya ntirho (learnership) tanihi leswi swi bohiweke eka xiyenge xa 18 xa Nawu wa Nhluvukiso wa Vuswikoti wa 1998
Vanhu lava nghenaka eRiphabliki ra Afrika Dzonga hi xikongomelo xo yisa mahlweni Kontiraka ya Ntirho, Vuleteri bya ntirho eRiphabliki loko ku tshika ku herisiwa ntirho muthori u bohiwa hi nawu kumbe hi Kontiraka ya Ntirho, Vuleteri bya ntirho, kumbe ntwanano wihi kumbe wihi kumbe vun?winyi, ku hakela munhu yoloye, kumbe munhu yoloye u fanele ku suka eRiphabliki, na muthori wa yena
Vatirhi lava hakeriwaka ku ya hi mali leyi va yi nghenisaka (commission)
Xana wa boheka ku nghenisa xandla eka Nkwama loko u hola mali ya le henhla?
Ina, vatirhi hinkwavo, handle ka lava boxiweke eka 3.3 laha henhla va fanele ku nghenisa xandla eka Nkwama. Nkwama eka lembe na lembe wu veka mpimo wa le henhla wa maholelo eka lava nghenisaka xandla. Vatirhi hinkwavo lava holaka ku ya hi mpimo wa le henhla va ta nghenisa ntsena xandla ku fika eka mpimo wa le henhla lowu vekiweke naswona loko va lahlekela hi ntirho va ta kuma tihakelo ku ya hi mpimo wa muholo lowu a va kuma wona. Leswi swi vula leswaku mutirhi un?wana na un?wana ku suka eka xiyimo xa le hansi ku ya eka mulawuri wa khamphani u fanele ku nghenisa xandla eka Nkwama.
Xana vatirhi hinkwavo va fanele ku nghenisa xandla eka Nkwama?
Vathori hinkwavo lava tholaka munhu wihi kumbe wihi na swona va n?wi hakela va fanele ku tsarisa na Nkwama xikan?we-kan?we loko va sungula ku tirha. I vutihlamuleri bya muthori ku tsarisa bindzu ra yena no koka mali leyi faneleke eka vatirhi. Loko muthori a hluleka ku endla leswi ku na ndziho wo xupula lowu nga endliwaka hi ku landa Nawu wo Nghenisa xandla wa Ndzindzakhomo wa Lava nga Tirheki, 2002. loko muthori wihi kumbe wihi a ala ku tsarisa eka Nkwama naswona a nga lavi ku koka mali yo karhi, vatirhi va komberiwa ku tihlanganisa na hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Mintirho.
Vathori va komberiwa ku landzelela swinawana swa Nawu, tanihi loko Nkwama wu pfuneta khale ka vatirhi lava saleke na mali yitsongo yo tihanyisa hikuva va lahlekeriwe hi ntirho.
I yini lexi tekiwaka tanihi hi muholo?
Timali hinkwato leti humaka eka muthori, ku nga va hi xivumbeko xa khexe kumbe xivumbeko xihi kumbe xihi. Leswi swi katsa ku tirha nkarhi lowu engeteleriweke na tibonasi, ku nghenisiwa ka xandla swi fanele ku landzelela leswi. Ku engetela, timali to engetela leti kumiwaka ti fanele ti tekiwa tanihi muholo. Xikombiso timali ta mpfuneto eka tendzo, vunyanyuri xikan?we na swakudya na byetlelo. Mahungu yo tala eka tihakelo ya nga kumiwa eka fomo ya EMP10, swiletelo swa vatirhi leyi kumekaka eka Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga.
I mali muni leyi faneleke ku yisiwa eka Nkwama?
Mutirhi u fanele ku nghenisa xandla xa 1% ya muholo wa yena. Ku engetela eka 1% leyi hakeriwaka hi muthori, muthori na yena u nghenisa xandla xa 1% eka mutirhi un?wana na un?wana. Mali hinkwayo leyi nghenisiwaka i 2%. Xikombiso, loko mutirhi a hola R1000 hi n?hweti, muthori u fanele ku koka 1% ya R1000 leyi ku nga R10. ku engetela, muthori u fanele ku hakelela mutirhi R10. ntsengo wa R20 wu fanele ku hundziseriwa eka UIF kumbe SARS, yin?we ya tindhawu leti.
Timali ti fanele ku kokiwa eka n?hweti yeleyo ntsena naswona muthori a nga pfumeleriwi ku koka ku tlula mali ya n?hweti yin?we. Loko muthori a hlulekile ku koka mali ya n?hweti leyi hundzeke, kutani 2% ya kayivela ku suka eka muthori naswona mutirhi a nga boheki ku hakela.
Hi rini naswona hi ndlela yihi muthori a faneleke ku yisa mali eka Nkwama?
Muthori u hakela timali leti eka Nkwama ku nga si fika ti 7 ta n?hweti yin?wana na yin?wana. Loko ti 7 ku nga ri ?siku ra ntirho?, tihakelo ti fanele ku endliwa ku nga si fika ?siku ra ntirho? ro hetelela kumbe ku nga si fika ti 7. ?Siku ra ntirho? swi vula siku rihi kumbe rihi leri ku nga ri ki Muqibela, Sonto kumbe Holideyi ya vaaki. Hi xikongomelo xo hakela timali teto, vathori valavo lava tsariseleke xibalo na/kumbe Xibalo xa Nhluvukiso wa Vuswikoti, va fanele ku hakela eka SARS. Vatirhi lava saleke va nga hakela timali eka Nkwama.
Ku na tindlela to tala to yisa mali leyi eka Nkwama. Ku nga va hi ?debit order? (laha muthori a lulamisaka na bangi ya yena). Dhipoziti yo kongoma ya bangi, (langutisa vuxokoxoko bya bangi bya Nkwama emakumu ka xibukwana lexi), xiilektroniki hi ku banga hi Inthanete. U nga tlhela u langutisa tikherefu emakumu ya xibukwana lexi.
Timali leti hakeriwaka hi lembe
Vathori va nga hakela ntsengo hinkwawo xikan?we ntsena loko va swi endla eku sunguleni.
Ntsengo hinkwawo lowu kolotiwaka wu fanele ku hakeriwa hi ku hela ka lembe ximali ra lembe relero kumbe nkarhi lowu pfumeleriwaka na hi nkarhi wo ka wu nga hundzi nkombo wa masiku lembe ximali ri sungurile kumbe hi nkarhi lowu pfumeleriwaka. ?Lembe ximali? kumbe ?nkarhi lowu pfumeleriwaka? swi vula nkarhi lowu ku sungulaka siku ro sungula ra Nyenyenyana lembe relero, kumbe hi siku ro sungula ra mpfumelelo ntsena loko siku rero ri wela eka lembe ximali ra sweswi, ri hela hi siku ra makumu ra Nyeyenyana eka lembe leri landzelaka. Muthori a nge koki xiphemu xa mali leyi faneleke ku humesa hi mutirhi ?xikan?we?. Tihakelo ta ha fanele ku fambisana na muholo. Loko swi hatla swi lemukiwa mutirhi u kokeriwe mali yo tala, u fanele ku vuyiseriwa yona hi xihatla, hambi loko mali yi nga vuyiseriwangi muthori hi Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirhiki. Ku vuyiseriwa kwaloko ku fanele ku koxiwa eka Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirhiki hi lembe na le makumu ka lembe ximali.
Loko ku engeteriwa miholo, leswi swi fanele ku lulamisiwa hi xihatla loko muholo wu engeteriwa naswona ku hambana exikarhi ka ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa na lowu nga hakeriwa ku fanele ku lulamisiwa.
ntsariso wu khanseriwile ntsariso wu kombisa leswaku u hakela hi lembe ntsariso wu kombisa leswaku u hakela SARS
Loko vathori va amukela fomo ya SARS ya (EMP201), swi vula leswaku va fanele ku yisa mali ya vona eka SARS hi nkarhi wo sukela eka Dzivamisoko 2002 ku ya mahlweni. Hambi swi ri tano, loko va tlhela va kuma tifomo ta UI-17; leswi swi vula leswaku akhawunti ya vona na Nkwama a yi si cinciwa ku kombisa leswaku va hakela UIF hi ku tirhisa SARS. Nkwama wu ta lemukisa hi nomboro ya khume ra mapeletwana ya Pay As You Earn (PAYE) eka mafambiselo ya vona, ku endlela leswaku ku cinca loku faneleke ku endliwa ku sivela ku amukela fomo ya UI-7 nkarhi lowu taka.
Vathori va fanele ku vona leswaku timali to nghenisa xandla eka UIF ta kombisiwa eka EMP201 na leswaku tihakelo ti yisiwa eka SARS. Nkwama a wu nge pfumeli ku va na vutihlamuleri, kumbe ku kanerisana na SARS kumbe vatirhi hi nkarhi wa ndziho na/kumbe mintswalo leyi va ka kona loko tihakelo ti hakeriwa eka Nkwama ematshan?wini ya SARS.
Ku papalata mindziho na mintswalo yo ka yi nga ri ya nkoka, vathori va fanele ku vona leswaku tihakelo ti fika eka Nkwama hi nkarhi lowu vekiweke, swi nga ri na mhaka loko fomo ya UI-17 yi kumekile. Vathori va fanele ku tihlanganisa na Nkwama loko va nga kumi tifomo ta UI-17 nkarhi na nkarhi kumbe loko va kuma tifomo to hoxeka.
Xana swa boha leswaku vathori hinkwavo va tata no yisa fomo ya UI-7, hambi loko va hakela hi xiilektroniki kumbe hi lembe?
Hinkwavo vathori lava nga bohekiki ku hakela SARS va fanele ku tata no tlherisa fomo ya UI-7 swi nga ri na mhaka hi muxaka, kumbe ndhawu ya mahakelelo. Loko ku nga ri na fomo, vathori va fanele ku nyika mahungu laya landzelaka ku sivela ku va mali leyi amukeriwaka yi nga lulamisiwi hi ndlela ya kahle kumbe yi nga lulamisiwi naswitsongo
Ndhawu na muxaka wa mahakelelo
Nomboro ya rheferense ya UIF
Nkarhi lowu ku hakeleriwaka wona na ntsengo lowu hakeriwaka
I ntirho wa vathori ku hlanganisa ntsengo lowu kolotiwaka Nkwama. Tifomo leti kombisaka ntsengo lowu hakeriweke ti nge nyikiwi vathori.
Xana Nkwama wu swi tiva njhani leswaku mali yi huma eka mani?
Nkwama wu tumbuluxe ndhawu yo hlayisa mahungu ya muthori/mutirhi laha vuxokoxoko hinkwabyo bya mutirhi byi hlayisiwaka kona. i vutihlamuleri bya muthori ku rhumela vuxokoxoko bya vatirhi hinkwavo eka Nkwama ku endlela ku pfuxeta mahungu n?hweti na n?hweti loko ku ri na ku cinca ka vuxokoxoko bya mutirhi. Vuxokoxoko bya vatirhi byi hlayisiwa eka ndhawu ya vuhlayiselo kutani loko munhu a helela hi ntirho, Nkwama wu ta humelerisa xikombelo ku nga ri na ku hlwela. I swa nkoka ku vona leswaku vathori va rhumela vuxokoxoko bya vatirhi va vona eka Nkwama, ku endlela ku pfuxeta mahungu.
Nkwama wu na tindlela to hambana eka vathori to rhumela mahungu ya vatirhi eka Nkwama. Leswi swi katsa ku rhumela mahungu hi fomo ya UI-19 eka Nkwama wa vathori lava nga ri ki na endlelo ro hakela ra xiilektroniki. UI-19 i fomo leyi tirhisiwaka hi vathori ku yisa vuxokoxoko bya vona eka ndhawu yo hlayisa mahungu ya Nkwama. Fomo leyi ya kumeka ku suka eka ?website? xikan?we na le tihofisini ta xifundzha na tisenthara ta mintirho ta Ndzawulo ya Mintirho. Vathori va swo bindzula lava nga na endlelo ra mahakelelo ra xiilektroniki va nga rhumela mahungu ya vona eka ndhawu yo hlayisela mahungu hi ndlela ya xiilektroniki eka declarations@uif.gov.za. Mahungu hi mayelana na endlelo ro karhi tihlanganisi na tsalwa leri nga na vuxokoxoko lebyi eka ?Website? ehansi ka nhlokomhaka ya Employers Info ? Declaration Specification. Vathori va vatirhi va le mindyangwini va fanele ku tata fomo ya UI 19 ya vatirhi va le mindyangwini kutani va yi rhumela hi e-mail eka domestics@uif.gov.za.
Xana vathori va fanele ku yisa xitiyisiso n?hweti na n?hweti?
Ina vathori va fanele, ku katsa lava bohekaka ku hakela hi ku tirhisa SARS. Vathori hinkwavo va fanele ku tiyisisa ku cinca kwihi na kwihi eka vuxokoxoko bya vatirhi va vona hi xihatla loko ku cinca koloko ku humelela. Loko ku cinca ku humelela n?hweti na n?hweti, kutani ku tiyisisa swi fanele ku endliwa n?hweti na n?hweti.
Xana vathori hinkwavo lava hakelaka hi lembe va fanele ku yisa xitiyisisa?
Ina, kan?we hi lembe loko ku va na ku cinca eka vuxokoxoko bya vatirhi.
Xana Nkwama wu ta swi tiva njhani leswaku wu fanale ku ku hakela mali muni loko u helela hi ntirho?
Mpimo lowu mimbuyelo yi hakeriwa ha kona swi ya hi xikalo xa le xikarhi ka 38-58%.
Tihakelo ti nyikiwa vatirhi tanihi loko va tirha no hakela eka Nkwama. Tihakelo ti kumiwa hi ndlela leyi: Eka tsevu wa masiku lawa u tirhisaka tanihi loyi a hakelaka, u kuma hakelo ya siku rin?we eka 238 wa masiku. Ku endlela ku fikelela ku kuma tihakelo hinkwato ta 238 wa masiku, u fanele ku va u tirhe kwalomu ka mune wa malembe.
Mutirhi u tekiwa ku va a nghenise xandla eka Nkwama ku sukela siku ro sungula ra ntirho ku fikela loko ntirho wa yena wu hela. Nkarhi lowu a wu tirha u nyikile xitiviso xo tshika ntirho swi tekiwa tanihi nkarhi wa ntirho. Hambi swi ri tano, swi fanele ku tiviwa leswaku hi tlhelo ra vatirhi va le mindyangwini, va tekiwa tanihi vanghenisi va xandla ku sukela hi ti 1 Dzivamisoko 2003.
Nawu wa Macincelo wa Ndzindzakhombo wa Vatirhi lava nga Tirhiki, 2003 wu tlhela wu langutisa xiyimo xa vathori vo tlula un?we wa vatirhi va le mindyangwini no tisa mhaka ya ku lahlekeriwa hi ntirho swa nkarhinyana eka vatirhi lava nga na vathori vo tala.
Nawu wu hlamusela leswaku munhu u hakeriwa loko muholo wa yena wu va hansi ka xiyimo xo karhi eka nkarhi lowu a thoriwe hi vathori hinkwavo xik. loko mutirhi a tirha eka mindyangu yinharhu kutani a hola R600,00 kutani a lahlekeriwa hi muholo wun?we wa R200,00 wa fikelela ku kuma mbuyelo, tanihi leswi sweswi a holaka R 400,00 laha a nga lahlekeriwa hi muholo wa R200,00.
I ntirho lowu u lahlekeriweke wona eka tsevu wa tin?hweti leti hundzeke ku sukela hi siku ro endla xikombelo swi nga ta tekeriwa enhlokweni loko ku langutisiwa leswaku mutirhi wa le ndyangwini u heleriwe hi ntirho kumbe e-e. Nakambe eka mutirhi wa le ndyangwini siku ra ku lova ka muthori ri ta tekiwa ri ri siku leri ntirho wu heleke ha rona. Ntsengo lowu hakeriwaka wu ta langutisiwa ku ya hi xitiyisiso lexi endliweke hi muthori naswona loko xi nga ri kona muofisiri wa xikoxo u ta tiyisisa mali leyi faneleke ku kumiwa eka tsalwa ra vumbhoni leri a ri amukeleke.
Ku humelela yini loko mali yi hambana/yi nga ringani?
Loko mali yi hambana kumbe yi nga ringani hi n?hweti kumbe hi vhiki, kutani mali leyi a yi horiwa eka tsevu wa tin?hweti leti hundzeke yi ta tirhisiwa ku hlanganisa ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa.
I tinxaka tihi ta mahakelelo leti nyikiwaka hi Nkwama?
Nkwama wu nyika ntlhanu wa tinxaka ta mahakelelo:
Timali ta lava nga tirhiki
Xiyenge xa 17
Timali ta vuvabyi (Xiyenge xa 22)
Timali ta vutswatsi (Xiyenge xa 25)
Timali to wundla (Xiyenge xa 28)
Timali to hlayisiwa (lava feriweke) (Xiyenge xa 31).
Timali ta lava nga tirhiki
Swikombelo swa timali swi fanele ku endliwa ku nga si hela tsevu wa tin?hweti endzhaku ko helela hi ntirho
Mali yi hakeriwa ku sukela hi siku ra xikombelo
Mali yi hakeriwa ntsena loko ku helela hi ntirho swi teka nkarhi wo hundza 14 wa masiku
Mali yi hakeriwa ntsena loko muthori a herisa mintirho ya mutirhi. Loko mutirhi a tshika ntirho, a ku na mali leyi a hakeriwaka yona, handle ka loko swi nga fanerile ku helela hi ntirho
Timali ti hakeriwa loko muthori kumbe mutirhi wa le ndyangwini a lova
Timali ti hakeriwa loko khamphani yi hluleka ku tiyimela (insolvent)
Munghenisi wa xandla u fanele ku titsarisa eka senthara ya mintirho ya le kusuhi tanihi mulavi wa ntirho hi ku landza Nawu wa Nhluvukiso wa Vuswikoti, 1998, ku fikelela ku kuma timali to pfumala ntirho. Munghenisi wa xandla u fanele ku va a ringanele ku tirha no va a kumeka.
Munghenisi wa xandla u fanele ku ya eka ndhawu laha muofisiri wa swikoxo a bohaka hi xikongomelo xo sayina rhijisitara ya lava nga tirheki
Munghenisi wa xandla u ta leteriwa no khanseriwa hi muofisiri wa swikoxo. Loko muhoxi wa xandla a ala ku nga ri na xivangelo, a nge kumi mali
Ku ya hi tihakelo, mali yi ta hakeriwa ku ya hi masiku ya 238 eka nkarhi wihi kumbe wihi wa mune wa malembe.
Timali ta vuvabyi
Swikombelo swa timali swi fanele ku endliwa ku nga si hela tsevu wa tin?hweti mutirhi a yime ku tirha hikuva a vabya
Timali ti hakeriwa ku sukela hi siku leri mutirhi a heteleleke ku tirha, hikuva a vabya
Xitifikheti xa dokodela xi fanele ku yisiwa ku seketela leswaku mutirhi u yime ku tirha hikuva a vabya
Timali leti hakeriwaka i ku hambana exikarhi ka leswi muthori a hakelaka na mpimo lowu vekiweke eka xedula xa mahakelelo ya Nawu wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki. Loko ku tekeriwa enhlokweni mali leyi hakeriwaka hi muthori na mali leyi vekiweke hi xedulu xa mahakelelo, ntsengo hinkwawo a wu fanelengi ku hundza 100% ya mali leyi munhu a ta yi hola loko a ha tirha
Timali ti hakeriwa ntsena loko vuvabyi byi hundza ku tlula 14 wa masiku
Ku ya hi tihakelo, mali yi ta hakeriwa ku ya hi masiku ya 238 eka nkarhi wihi kumbe wihi wa mune wa malembe.
Timali ta vutswatsi
Xikombelo xa timali ta vutswatsi xi fanele ku endliwa kwalomu ka nhungu wa mavhiki n?wana a nga si velekiwa kumbe tsevu wa mavhiki a velekiwile
Timali ti hakeriwa eka munghenisi wa xandla wa xisati hi nkarhi lowu a bihe emirini, a ri eku velekeni kumbe endzhaku ka sweswo
Timali leti hakeriwaka i ku hambana exikarhi ka leswi muthori a hakelaka na mpimo lowu vekiweke eka xedulu xa mahakelelo ya Nawu wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki. Loko ku tekeriwa enhlokweni mali leyi hakeriwaka hi muthori na mali leyi vekiweke hi xedulu xa mahakelelo, ntsengo hinkwawo a wu fanelengi ku hundza 100% ya mali leyi munhu a ta yi hola loko a ha tirha
Ku ya hi tihakelo, mali yi ta hakeriwa ku ya hi masiku ya 121. xikombelo xa timali ta vutswatsi a ti khumbi mfanelo wa munghenisi wa xandla eka timali ta lava nga tirheki. Leswi swi vula leswaku mutirhi a nga fikelela ku amukela timali ta vanhu lava nga tirheki loko mutirhi a helela hi ntirho
Loko ku va na ku humela hi khwiri, timali ti ta hakeriwa ku ringana tsevu wa tin?hweti endzhaku ko humeriwa hi khwiri.
Timali to wundla
Xikombelo xa timali ti fanele ku endliwa ku nga si hela tsevu wa tin?hweti loko xileriso xo wundla xi nyikiwile hi Khoto
N?wana loyi a wundliwaka u fanele a ri hansi ka malembe mambirhi
I mutswari wun?we wo wundla loyi a nghenisa xandla a nga endlaka xikombelo xo amukela timali
N?wana u fanele ku wundliwa hi ku landza Nawu wa Mahlayiselo ya Vana, 1983
Nkarhi lowu ku nga tirhiwiki i nkarhi lowu ku faneleke ku hlayisiwa n?wana
Timali ti hakeriwa ku suka hi siku leri Khoto yi nyikeke Xileriso xo Wundla
Timali leti hakeriwaka i ku hambana exikarhi ka leswi muthori a hakelaka na mpimo lowu vekiweke eka xedula xa mahakelelo ya Nawu wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki. Loko ku tekeriwa enhlokweni mali leyi hakeriwaka hi muthori na mali leyi vekiweke hi xedulu xa mahakelelo, ntsengo hinkwawo a wu fanelengi ku hundza 100% ya mali leyi munhu a ta yi hola loko a ha tirha
Ku ya hi tihakelo, mali yi ta hakeriwa ku ya hi masiku ya 238 eka nkarhi wihi kumbe wihi wa mune wa malembe.
Timali to hlayisiwa (lava feriweke)
Nuna/nsati loyi a ha hanyaka u fanele ku endla xikombelo ku nga si hela tsevu wa mavhiki. N?wana loyi a hlayisiwa a nga endla xikombelo loko mutswari a nga endlanga xi endlangi ku nga si hela tsevu wa tin?hweti munghenisi wa xandla a lovile
Timali ti hakeriwa nuna/nsati loyi a loverike, loko xikombelo xi endliwa
Xikombelo xi fanele ku endliwa eka fomo leyi faneleke eka senthara ya vatirhi ya le kusuhi
N?wana wihi na whi loyi a hlayisiwaka naswona a ri hansi ka 25 wa malembe u faneriwa hi timali leti loko ku nga ha ri na loyi a saleke
Ku ya hi tihakelo, mali yi ta hakeriwa ku ya hi masiku ya 238 eka nkarhi wihi kumbe wihi wa mune wa malembe.
Timali leti hakeriwaka ti ringana na ta lava nga tirheki, loko munghenisi wa xandla a ta va a ha hanya.
Loko munghenisi wa xandla a nga ringanelangi hi ku amukela mali?
Loko munghenisi wa xandla a kuma Mudende (ku nga katsiwi mpfuneto wa vulamari kumbe mali yo hlayisa vana). Mudende wa n?hweti na n?hweti ku suka eka Mfumo swi vula mpfuneto lowu nyikiwaka vadyuhari hi Mfumo hi ku landza Nawu wa Mpfuneto wa vaaki tanihi leswi wu cinciweke
Loko munghenisi wa xandla a hakeriwa ku suka eka Nkwama wa Ndziho hikwalaho ka vuvabyi kumbe ku vaviseka loku endlaka leswaku munghenisi wa xandla a nga tirhi swa nkarhinyana kumbe a nga ha tirhi loko munghenisi wa xandla a kuma mali ku suka eka nkwama wihi kumbe wihi wa lava nga tirhiki kumbe xikimi lexi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa Vuxaka bya Mintirho
Loko munghenisi wa xandla a hluleka ku landzelela swinawana swa Nawu wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki
Loko munghenisi wa xandla a yimisiwa ku kuma timali hikuva a ri karhi a tirha hi hala tlhelo a amukela mali ya lava nga tirheki kumbe a endle vukungundzwana mayelana na UIF
Loko munghenisi wa xandla a tshike ntirho.
Switshunxo swa nkwetlembetano
Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki wu tumbuluxe Tikomiti ta Swifundzha ta Swivilelo ku tirhana na minkwetlembetano eka swifundzha hinkwaswo. Munhu loyi a vuyeriwaka hi swa timali a nga endla xivilelo hi ku yisa fomo leyi tatiweke ya (UI 12) hi voko kumbe hi poso ehenhla ka xiboho xa Khomixinara kumbe muofisiri wa swivilelo hi ku landza xiyenge xa 37 EKA Komiti ya Xifundzha ya Swivilelo eka tisenthara ta Ndzawulo ya Mintirho.
Munhu loyi a nga enerisekangi hi xiboho xa Komiti ya Xifundzha ya Swivilelo a nga hundzisela xivilelo eka Komiti ya Swivilelo ya Rixaka ku kuma xiboho xo hetelela hi ku landza xiyenge xa 37 hi ku yisa fomo ya Ul 13 leyi tatiweke eka xitarata xa 94 Church Street, Pretoria, 0001, kumbe hi poso leyi rhijisitariweke ya Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki, Pretoria, 0052 kumbe hi fekisi ya 337-1893.
Hi byihi vutihlamuleri bya muthori endzhaku ka loko mutirhi a helele hi ntirho?
Fomo ya UI-19 kume ya UI-19D yi fanele ku tatiwa no yisiwa eka Nkwama kumbe tihofisi tin?wana na tin?wana ta Ndzawulo ya Mintirho
Mahungu ya mutirhi la faneleke kumbe vatirhi ya ta pfuxetiwa ku kombisa xiyimo xa sweswi
Ku tsandzeka ku yisa fomo ya UI-19 kumbe ya UI-19D swi nga endla leswaku ku humelerisa xikombelo swi hlwela xa lava ngatirheki kumbe mimbuyelo yin?wana
Tsundzuxa khale ka vatirhi ku tihlanganisa na tihofisi ta le kusuhi ta Ndzawulo ya Mintirho.
Xana muthori u tisusa njhani eka rhijisitara ra Nkwama?
Vathori va nga tihlanganisa na Nkwama kumbe tihofisi ta Ndzawulo ya Mintirho va kombela leswaku ntsariso wu herisiwa. Nomboro ya rheferense ya UIF na siku leri swi fikeke emakumu swi fanele ku tshahiwa nkarhi hinkwawo. Fomo leyi pfuxetiweke ya UI-19 yi fanele ku yisiwa eka Nkwama muthori a lava ku susiwa eka rhijisitara.
Xana muthori u tsarisa njhani bindzu rintshwa na Nkwama?
Tifomo ta ntsariso ta UI-8 na UI-8D (ntsariso wa muthori) na ta UI-19 na UI-19D (ntsariso wa vatirhi) ti nga kumiwa eka ?website?, kumbe ti nga tlhela ti kumiwa eka Nkwama kumbe eka hosisi ya muganga ya Ndzawulo ya Mintirho
Tifomo leti tatiweke ti fanele ku rhumeriwa eka UIF leswaku ti tsarisiwa kumbe ti yisiwa eka hofisi ya muganga ya Ndzawulo ya Mintirho leswaku yi ta hetisisiwa, kumbe
Vathori va nga tlhela va tirhisa fekisi yo hlawuleka ya by 086 712 2000
Ku tsarisa ku nga endliwa hi riqingo eka 337 1680
Tifomo leti heleleke ti nga posiwa eka UIF, Pretoria, 0052. Tiva leswaku hinkwaswo leswi rhumeriwaka eka Nkwama swa hakeleriwa.
Xana ntsariso lowu wu ta teka nkarhi wo tanihi kwihi?
Mintsariso hinkwayo yi ta hetisiwa ku nga si hela 48 wa tiawara loko ku amukeriwe tifomo ta xikombelo.
Xana muthori u ta swi tiva njhani leswaku mutirhi wa yena u tsarisile eka Nkwama?
Loko fomo leyi tatiweke ya UI-19 yi yisiwile hi ku yimela vatirhi eka vathoriwa va muthori, xitiyisiso xo tsarisiwa xi ta rhumeriwa.
Xana nomboro ya rheferense yo hambana yi nyikiwa vatirhi?
Nomboro ya rheferense leyi nyikiwaka muthori na vatirhi hinkwavo lava tirhelaka muthori yoloye yi ?namarhetiwa? eka nomboro ya rheferense ya muthori. Loko ku ri na swivutiso, i swa nkoka leswaku nomboro ya rheferense ya muthori xikan?we na nomboro ya ID ya mutirhi swi tshahiwa.
Xana nomboro leyi fanaka yi nga tirhisiwa ku tsarisa mutirhi wa le ndyangwini loko bindzu ri ve ri tsarisiwile eka Nkwama?
E-e. mutirhi wa le ndyangwini u fanele ku tsarisiwa etlhelo.
Timhaka leti landzelaka ti fanele ku tekeriwa enhlokweni?
Nawu wo Nghenisa xandla wa Ndzindzakhombo ya Lava nga Tirheki, 2002 (Nawu wa nomboro ya 4 wa 200) wu hlamusela ?mutirhi wa le ndyangwini? tanihi mutirhi loyi a endlaka mintirho ya le ndyangwini wa muthori wa yena ku katsa na le xirhapeni, munhu loyi a thoriweke endyangwini tanihi muchayeri wa movha na munhu loyi a hlayisaka ndyangu, ku nga katsiwi mutirhi wa le purasini
Hi ku landza Nawu lowu boxiweke laha henhla, vatirhi va le ndyangwini na vathori va vona va va na vutihlamuleri byo nghenisa xandla eka UIF ku suka hi ti 1 ta dzivamisoko 2003. Ntsariso a wu nge tlheriseriwi endzhaku.
Laha ndyangu wun?we wu tholaka ku tlula mutirhi wun?we wa le ndyangwini, swi ta boha ku ta laveka ku tsarisiwa ka mutirhi wun?we
Loko mutirhi wa le ndyangwini a thoriwe hi vathori vo tlula un?we, muthori un?wana na un?wana u fanele ku titsarisa a ri yexa no vona leswaku mutirhi yoloye u tsarisiwile. Leswi nga laha henhla swi tirha na le ka vayimeri (agents) kumbe vahlayisi va tibuku lava fambisaka timhaka ta vathori va vatirhi va le mindyangwini vo tlula un?we
Mintsariso yo hambana yi ta laveka eka vathori vo bindzula laha muthori yoloye a tlhelaka a va muthori wa mutirhi wa le ndyangwini. Ntsariso na mahakelelo ya mali ya vatirhi va le mindyangwini a swi nge katsiwi eka mabindzu yo bindzula
Vanhu lava thoriweke hi mabindzu laya fambisiwaka emindyangwini a va tekiwi tanihi vatirhi va le mindyangwini
Vanhu lava thoriweke hi tikhamphani tanihi hi vatirhi va le swirhapeni kumbe vabasisi etindlwini a va tekiwi tanihi lava thoriweke hi khamphani leyi tiyimeleke
Tikhamphani, Tikhamphani ta vulawuri bya le hansi ka ntlhanu wa vanhu (close corporations) Ntirhisano na Tihuvo ta tikhamphani tin?wana a hi vatirhi va le mindyangwini
Swi tekiwa ku ri vukungundzwana loko vanhu lava kumaka mali eka nkwama lava tlhelelaka emintirhweni, va tsandzeka ku tivisa Nkwama hi swiyimo swa vona swintshwa no ya mahlweni va amukela mali.
Matsalwa yo seketela ya ta kumeka loko vatirhi va endla swikombelo swa UIF
Timali ta Vuvabyi
Timali to Wundla
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro ya muendli wa xikombelo
Pasi/phasipoto ya Afrika Dzonga ya khodi ya 13 wa tinomboro ya mufi
UI-19 (loko yi ri kona)
Fomo leyi tatiweke UI-2.7 (loko yi ri kona)
UI-19 (loko yi ri kona)
Fomo leyi tatiweke UI-2.7 (loko yi ri kona)
Vumbhoni byo tsarisa tanihi mulavi wa ntirho
Fomo ya xikombelo ya UI-2.3
Xitifikheti xa rihanyo xa dokodela
Fomo ya xikombelo ya UI-2.4
Xitifikheti xa vukati
Xitifikheti xa dokodela xa siku leri n?wana a languteriweke ku velekiwa ha rona kumbe endzhaku ko velekiwa, xitifikheti xo velekiwa.
Ku tiyisisa xiviko xa rihanyo (loko xi ri kona)
Xitifikheti xa rifu xa mufi loko xi ri kona munghenisi wa xandla: Xikombelo xi nge pasisiwi hi xitifikheti xa rifu xa matiko-mambe. Ntsena xileriso xa malahlelo xa Afrika Dzonga lexi humesiwaka hi Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya xi nga pfumeleriwaka
Fomo yo landzela ya UI-4 yi ta humesiwa
Fomo yo landzela ya
Khopi yo tiyisisiwa ya xitifikheti xo velekiwa xa n?wana la wundliwaka
Papila ra ndzovolo (loko ri ri kona)
Khopi yo tiyisisiwa ya xileriso xo wundla
Xitifikheti xo velekiwa Xitifikheti xa Vukhuvuri xa Muhlayisiwa loko xi ri kona
Vumbhoni byo nghena xikolo (swi ta humelela eka vahlayisiwa lava nga na malembe ya le xikarhi ka 21 na 25)
Vaendli va swikombelo swa UIF hinkwavo va fanele ku tsundzuka:
Ku hlayisa pasi/phasipoto ya 13 wa tinomboro ya Riphabliki ra Afrika Dzonga
Ku tivisa muofisiri wa swikoxo loko u sungurile ku tirha loko u ri karhi u amukela mali ku suka eka UIF
Leswaku a swi le nawini ku tirha hi hala tlhelo u kuma mali eka UIF
Ku ya hi nkarhi na masiku lawa ya vekiweke hi muofisiri wa swikoxo tanihi leswi a ku tsundzuxeke ku endla tano
Ku ka u nga endli xitatimende xa vunwa
Ku ka u nga yimeli ku va khale ku endla xikombelo xa UIF
Ku ka u nga ehleketi leswaku u ta amukela UIF loko u tshika ntieho
Ku ka u nga yisi swikombelo swa vuxisi
Ku ka u nga ali ku nga ri na xivangelo ku leteriwa no khanseriwa eka timhaka ta ntirho
Ku ka u nga yi no papalata switsundzuxo swa muofisiri wa swikoxo.
Vuxokoxoko byo tihlanganisa
Vuxokoxoko bya bangi bya UIF
NB: Vathori hinkwavo lava nga lavekiki ku tsarisa na SARS hi swikongomelo swa PAYE kumbe SDL, va fanele ku rhumela mali eka Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Lava nga Tirheki
Vuxokoxoko bya bangi bya UIF byi nga tirhisiwa ku nghenisa xandla eka UIF.
Akhawunti ya Bangi Nomboro ya Rhavi Xiyenge xa khodi
FNB 62052400547 25-31-45 vatirhi na vapfuni va le kaya ntsena
FNB 51420056941 25-31-45 (vathori va xiyenge xo bindzula)
NB: Vona leswaku nomboro ya rheferense ya UIF ya tsariwa eka rhasiti ya dhipoziti loko ku hakeriwa swi endliwa.
Tikherefu ta Vutihlanganisi
Kherefu ya Ndhawu
Kherefu ya poso
Riq: 012 422 4000
Tihofisi ta swifundzhankulu na Tisenthara ta Mintirho
Riq: 337 1700
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Kapa Vuxa
Tisenthara ta Mintirho
Umtata Riq: 532 5674
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Gauteng N?walungu
Tisenthara ta Mintirho
Mamelodi Riq: 805 5090
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Gauteng Dzonga
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa KwaZulu-Natal
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Limpopo
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Mpumalanga
Tisenthara ta Mintirho
Madonsela
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Kapa N?walungu
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu
Tisenthara ta Mintirho
Hofisi ya Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu
Tisenthara ta Mintirho
<fn>tso_Article_National Language Services_Tsalwa leri a hi xirh.txt</fn>
Tsalwa leri a hi xirhambo xa tixere eUSA. Tixere hinkwato a ti nge xaviwi kumbe ku xavisiwa eUSA handle ka mpfumelelo wo kala munhu a nga tsarisi. Xirhambo xa tixere eka vanhu eUSA xi fanele ku endliwa hi xibukwana lexi nga ta kumeka eka muhumesi kumbe muxavisi wa tixere naswona xi va ni vuxokoxoko hi mayelana na khamphani na vufambisi bya yona xikan'we ni xiyimo xa timali ta khamphani.
Tixere leti ku vulavuriwaka hi tona laha a ti se tsarisiwa ehansi ka United States Securities Act 1933 naswona a ti nge xavisiwi handle ka ntsariso kumbe mpfumelelo wo ka ti nga tsarisiwi.
Leswi a hi xirhambo xo xava kumbe ku xavisa tixere eAfrika-Dzonga. Hi ku ya hi nawu wa tikhamphani wa Afrika-Dzonga tixere a ti nge xavisiwi eka vanhu loko xirhambo xo xavisa xi nga fambisani na xibukwana lexi tsarisiweke hi ku ya hi nawu wa tikhamphani. Xirhambo xin'wana ni xin'wana xo xavisa kumbe ku tsarisa tixere eka vanhu va Afrika-Dzonga xi fanele ku fambisana na xibukwana lexi tsarisiweke, lexi lulamisiweke no va ni vuxokoxoko hi mayelana na Telkom; bindzu ra yona na vufambisi bya yona, xikan'we ni xiyimo xa swa timali. Endzhaku ka ntsariso, xibukwana lexi xi ta kumeka etiposweni na le Standard Bank naswona xi ta fambisana na xirhambo.
Xi humesiwile hi mfumo wa Afrika-Dzonga hi mayelana na ku tiyimisela ku xavisa xiphemu xa tixere ta Telkom SA.
<fn>tso_Article_National Language Services_VULAWURI 1.txt</fn>
VULAWURI:
NHLAYISEKO WA SWAKUDYA NA NTIYISISO WA NKOKA
VULAWURI-NTSONGO:
Nyama, Vufuwi bya tihuku na Swikumiwa swa Masi
Migingiriko na Vutihlamuleri bya Vulawui-Ntsongo bya Nyama, Vufuwi bya tihuku na Swikumiwa swa Masi
Xikongomelo
Ku tumbuluxa nhlayiseko wa swakudya na mintolovelo ya nkoka na swipimelo swa swikumiwa swa vurimi swa swifuwo swa ntiyiso hi ku landza Nawu wa Nhayiseko wa Nyama, 2000 (Nawu wa nomboro ya 40 wa 2000).
Swikongomelo
Ku antswisa nhlayiseko wa nyama leyi xavisiwaka hi vafuwi va Afrika Dzonga
Ku langutisisa no hlela ku hetiseka ka nsivela-mavabyi eka nyama na endlelo ro nghenelela
Ku antswisa ku lemukisa vaxavi eka timhaka ta nyama
Xikongomelo xa Nawu wa Nhlayiseko wa Nyama
Ku nyika swipimelo swo tlakusa nhlayiseko wa nyama ya swifuwo; ku tumbuluxa no hlayisa swipimelo swa nkoka swa rixaka hi ku landza vaxavisi va swifuwo; ku lawula ku rhumela nyama ematikweni mambe no yi xava; ku tumbuluxa swikimi swa nhlayiseko wa nyama; na ku nyika swipimelo leswi fambelanaka na swona.
Mintirho ya vulawuri-ntsongo
Mintirho ya vulawuri-ntsongo bya Nyama, Vufuwi bya tihuku na Swikumiwa swa Masi byi avanyisiwe hi mintirho yinharhu:
Vutumbuluxi bya Nawu na Pholisi
Ku mpfapfarhuta pholisi na nawu lowu tlakusaka nhlayiseko wa swakudya swo huma eka swifuwo.
Ku seketela nawu hi ku landza swipimelo na swiletelo leswi faneleke.
Ku tumbuluxa no veka swiyimo swa rixaka leswi tlakusaka nhlayiseko wa swakudya swo huma eka swifuwo.
Ku tirhisana na vanghenisi va xandla eka timhaka leti nga laha henhla.
Ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi no tumbuluxa xivumbeko xa mavikelo.
Ku vona leswaku ku na ku rhwexiwa matimba/vulawuri hi ku landza nawu eka vatirhi hinkwavo va vulawuri-ntsongo.
Ntirho wa Vufambisi bya nghozi
Ku tumbuluxa endlelo ra mbalango mayelana na masungulo ya swakudya swo huma eka swifuwo.
Ku hlengeleta no hlela miehleketo ya ndzavisiso eka nhlayiseko wa swifuwo.
Ku tumbuluxa endlelo ro langutisisa no hlela ra nsimeko wa pholisi, nawu na swiyimo swa rixaka hi xifundzhankulu.
Ku tumbuluxa endlelo ra vuhlanganisi leri tshikilelaka eka nhlayiseko wa swakudya.
Ku tumbuluxa pulani leya ha taka ya nhlayiseko wa swakudya ya xihatla.
Ku fambisa nkambelo wa rihanyo eka nhlayiseko wa xihatla.
Xiviko xa nkarhi na nkarhi.
Xitiyisiso na Mintirho yo Valanga
Mintirho yo kondletelo no Kambisisa
Ku valanga, hlela no pfuxeta kontiraka ya ntwanano eka ku tiyisisa no kambela.
Ku valanga no hlela ka mintirho yo tiyisisa.
Ku tihlanganisa na vanghenisi va xandla eka ku tiyisisa timhaka.
Xiviko xa nkarhi na nkarhi.
VULAWURI: NHLAYISEKO WA SWAKUDYA NA NTIYISISO WA NKOKA
VULAWURI-NTSONGO: Nyama, Vufuwi bya tihuku na Swikumiwa swa Masi
Riq: 012 319-7648
Fekisi: 012 319-6892
<fn>tso_Article_National Language Services_VULAWURI 2.txt</fn>
VULAWURI: NHLAYISEKO WA SWAKUDYA NA NTIYISISO WA NKOKA
MAKHOMELO YA NYAMA EKAYA
Khoma swakudya kahle endyangwini ku sivela:
Ku tlangisa swakudya
MAKHOMELO YA NSIVELA-MAVABYI YA NYAMA
I swa nkoka ku khoma nyama hi ndlela ya nsivela-mavabyi ekaya.
Makhomelo ya nsivela-mavabyi ya nyama swi vula makhomelo ya kahle ya nyama ku sivela mavabyi no vona leswaku yi hlayisekile ku endlela leswaku yi nga dyiwa.
Nyama leyi nga khomiweki kahle yi nga vanga vuvabyi bya marhambu
Swikombiso leswi toloveriweke swa vuvabyi bya marhambu i nchuluko, ku lumiwa hi khwiri, no hlanta.
MILAWU YA NHLAYISEKO WA NYAMA
Xava ntsena nyama leyi pasisiweke.
Nyama leyi pasisiweke i nyama leyi kumekaka eka swifuwo swa rihanyo ra kahle leswi kamberiweke hi mukamberi swi nga si dlayiwa naswona mintsumbu ya swona ya kamberiwa endzhaku ko dlayiwa.
Nyama leyi pasisiweke yi nga kumeka esilaheni, switolo leswikulu na switolo swa muganga leswi xavaka nyama ya swona eka vaxavisi lava pasisiweke.
Hlamba mavoko ya wena
Tsundzuka ku hlamba mavoko ya wena hi xisipi nkarhi hinkwawo u nga si khoma swakudya.
Hlamba mavoko loko u heta ku tirhisa xihambukelo na loko u heta ku cinca lerhi ra n?wana.
Phutsela timbanga ta mavoko na swilondzo u nga si khoma swakudya ku sivela mavabyi.
Ndhawu a yi tshami yi basile
Ndhawu laha ku lulamiseriwaka nyama yimbisi yi fanele ku va yi basile yi nga si tirhisiwa ku lulamiseriwa swakudya.
Basisa ndhawu leyi a wu lulamisela swakudya endzhaku ko lulamisa nyama yimbisi u nga si lulamisa swilo swin?wana.
Malapi na swibye swi fanele ku hlantswiwa swi nga si tirhisiwa ku lulamisa swakudya.
U nga hlanganisi nyamba yimbisi na swakudya leswi lulameke ku dyiwa.
Papalata ku khumbhana ka nyama yimbisi, nyama ya huku na swakudya leswi lulameleke ku dyiwa na le ndzeni ka xigwitsirisi.
Xo sungula hlantswa swibye leswi tirhisiweke ku lulamisela nyama yimbisi na ya huku u nga si swi tirhisa ku lulamisela swakudya swin?wana.
Tirhisa mati yo tenga ku sweka.
Tirhisa mati yo tenga ku sweka loko u lulamisa swakudya.
Leswi swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko swakudya swi lulamiseriwa vana, vadyuhari na lava vabyaka.
Sweka nyama yi wupfa
Tsundzuka ku sweka nyama yi wupfa, tanihi leswi swi nga dlayaka switsongwatsongwana leswi nga va ka kona.
Sivela ku khumbhiwa ka nyama
Sivela ku khumbhiwa ka nyama hi switsotswana, timbeva na swin?wana.
U nga khohloli kumbe ku entshemula ekusuhi na swakudya.
Gwitsirisa
Swakudya leswi swekiweke swi fanele ku vekiwa eka xigwitsirisi hi xihatla, ku nga si hundza 2 wa tiawara swi swekiwile.
Nyama yimbisi yi fanele ku vekiwa eka xigwitsirisi hi xihatla endzhaku ka loko yi xaviwile, kwalomu ka awara yi xaviwile.
Vona leswaku xigwitsirisi xi le ka 4oC no vekela laha ko titimela eka 18 oC.
Swi hlayisekile ku n?okisa nyama exigwitsiriseni.
Ku kufumeta kahle
Nyama leyi swekiweki leyi a yi vekiwe exigwitsiriseni yi fanele ku kufumetiwa kahle yi nga si dyiwa.
Swakudya leswi swekiweke swi fanele ku dyiwa hi xihatla
Ringeta ku dya swakudya leswi swekiweke hi xihatla.
Loko swakudya swi nga dyiwa hi xihatla, swi fanele ku vekiwa laha ku titimelaka kumbe exigwitsiriseni.
Nawu wa nkoka
Loko nyama leyi vekiweke exigwitsiriseni yi tshame nkarhi wo leha kumbe yi kombisa onge yi borile yi fanele ku lahliiwa
U nga tshuki u ringete swakudya leswi nuhaka, swi lahli.
<fn>tso_Article_National Language Services_VULAWURI 3.txt</fn>
VULAWURI:
NHLAYISEKO WA SWAKUDYA NA NTIYISISO WA NKOKA
VULAWURI-NTSONGO:
SWIRINGANYETO SWA SWIKUMIWA SWA VURIMI
Migingiriko na Vutihlamuleri bya Vulawuri-Ntsongo
Swiringanyeto swa Swikumiwa swa Vurimi
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa Vulawuri-Ntsongo bya Swiringanyeto Swo Tlakusa Vurimi i ku vona leswaku ku na fambiselo ra kahle ra matsariselo na vulawuri byo hluvukisa Vurimi (swikumiwa na mimphakelo) hi ku tirhisa tindlela ta kahle ta matsariselo, ku pasisa swilaveko swa nhlayiseko, ku tirhiseka na nkoka. Mafumelo hi ku landza Nawu wa nomboro ya 36 wa 1947 wa vayimeri va swikumima sweswo swa vurimi i ku tlakusa nkoka wa vutomi hi ku angarhela.
Milawu (Nawu wa nomboro ya 36 wa 1947 na Swinawana)
Swinonisi, Swakudya swa Purasi, Mirhi ya Vurimi na Mirhi ya Swifuwo (Nawu wa nomboro ya 36 wa 1047) wu endliwe ku nyika tindlela ta kahle na maendlelo yo fambisa ku tsarisiwa ka swinonisi, swakudya swa purasi, Mirhi ya Vurimi, Mirhi ya Swifuwo, Ku dlaya switsongwatsongwana eka Swimilana na Mintirho yo Lawula Switsotswana.
XIKONGOMELO
Vulawuri bya kahle bya swikumiwa swo tlakusa vayimeri va swikumiwa swa vurimi (APEA) hi ku landza Nawu wa nomboro ya 36 wa 1947.
Swikongomelo
Mafambiselo ya Nawu wa nomboro ya 36 wa 1947 na milawu
Ku hlela, tsarisa no lawula APEA hi ku landza swiyimo leswi pasisiweke, swilaveko, tipholisi na milawu leyi faneleke
Ku vona leswaku ku na ku landzelela swilaveko swa Nawu na Milawu
SWIYENGE SWA MAFAMBISELO
Dayagiramu ya matirhelo:
Mafambiselo ya Matsariselo
XIKONGOMELO
Ku tirhana na swikumiwa na ntirho wa swikombelo swa ntsariso hi ku landza tindlela leti bohiweke na swiyimo.
VUTIHLAMULERI
Ku pfuna eka milawu, maendlelo laya bohiweke na swiletelo
Kambela mafambiselo ya swikombelo no nyika mphakelo eka tikhasimende
Ku vona leswaku ku amukeriwa tihakelo ta ntsariso leti faneleke
Ku lawula no pasisa ku navetisa eka APEA
Ku amukela no tirhana na swivilelo eka hofisi leyi faneleke
Ku tihanganisa no burisana na Minhlangano ya vumaki, Vakhomi va Ntsariso, tikhasimende leti languteriweke na vaaki hi ku angarhela.
Ku tlakusa no fambisa ku antswisiwa ka mphakelo wa mintirho na milawu yo enerisa tikhasimende.
Ku landzelela milawu ya Batho Pele
Xileriso xa Xithekiniki
XIKONGOMELO
Ku tsundzuxa Murhijisitara mayelana na timhaka ta xithekiniki leti yisiweke hi Murhijisitara, no nyika xiviko hi xivumbeko na ndlela leyi bohiweke.
VUTIHLAMULERI
Ku kambela no endla swiringanyeto eka swikombelo leswi tsarisiwaka hi ku landza mintolovelo leyi pasisiweke, swiyimo, swilaveko, tipholisi na milawu leyi faneleke.
Kambela ku navetisa ka swikumiwa loku ringanyetiweke ka ku lulamisa eka xisayense.
Kondletela swiletelo (swikumiwa) no nyika mahungu eka swikumiwa leswi tsarisiweke na timhaka leti faneleke.
Ku tihlanganisa na tindzawulo ta mfumo, vumaki, vakhomi va ntsariso, vanghenisi va xandla lava faneleke na tikhasimende nkarhi na nkarhi.
Ku pfuna ku mpfapfarhuta swiletelo, matsalwa-mbisi na ku cinca ka milawu.
Mintirho yo Kambela
XIKONGOMELO
Ku fambisa ntirho wo kambela hi ndlela ya kahle ku endlela ku vona leswaku ku hunguteka milandzu na ntleketlo wo ka wu nga ri nawini wa vuyimeri byo tlakusa vurimi (swikumiwa na mintirho)
VUTIHLAMULERI
Ku endla vukamberi nkarhi na nkarhi ku vona leswaku ku landzeleriwa matsalwa mbisi, milawu na Nawu (Nawu wa nomboro ya 36 wa 1974)
Ku fambisa mintolovelo ya swikombiso ku tiyisisa swikumiwa swa nkoka na mintirho ku kumeka eka vatirhisi.
Ku sungula mafambiselo ya timhaka ta vugevenga loko ku xavisiwa swi nga ri nawini, ku tirhisiwa kumbe mintolovelo yo tumbuluxa swilo yi kumeka kumbe yi vikiwa (vulavisisi).
Ku vona leswaku ku na ku titshembha hi vatswari eka swikumiwa leswi tsarisiweke.
Hilaha swikongomelo swi fikeleriwaka ha kona
Holobye u thola muofisiri eka Ndzawulo ya Vurimi tanihi Murhijisitara loyi a faneleke, hi ku landza swileriso swo huma eka Holobye, a tirhisa matimba, a endla ntirho no endla mintirho yin?wana leyi a nyikiweke yona loko a thoriwa kumbe leyi nyikiwaka murhijisitara ehansi ka Nawu lowu vuriweke.
Vutihlanganisi
Riq: 319-7910
Fekisi: 319-7179
Mintirho ya Nkoka ya Vulawuri-Ntsongo
Ku vona ku tsarisiwa kahle ka swikumiwa swa vurimi hi vayimeri (swikumiwa na mimphakelo)
Ku tiyisia ka swilaveko swa swikumiwa leswi tsarisiweke hi ku fambisana na swilaveko swa nhlayiseko, ku koteka na nkoka.
Ku nyika xiletelo xo tsarisa vakhomi na vaaki mayelana na ku tlakusa vayimeri lava faneleke va swikumiwa swa vurimi.
Ku tlakusa no vona leswaku mphakelo wo tsundzuxa wa xithekiniki mayelana na swikombelo hinkwaswo swo tsarisa, swilaveko, swiyimo, mintolovelo, pholisi na milawu.
Vutihlanganisi bya kahle lebyi amukelekaka:
Vakhomi lava Tsarisiweke, Minhlangano ya Vumaki na vaaki
Ku tlakusa ku koteka ka bindzu
Ku nyika mphakelo wa mbalango lowu kotekaka.
VULAWURI:NHLAYISEKO WA SWAKUDYA NA NTIYISISO WA NKOKA
VULAWURI-NTSONGO:
SWIRINGANYETO SWA SWIKUMIWA SWA VURIMI
Riq: 012 319-7910 / Fekisi: 012 319-7179
<fn>tso_Article_National Language Services_VULAWURI BYA GEZI BYA.txt</fn>
YI KUMEKAKA KONA
RITO RO RHANGA
Eku simekiweni ka NER hi Dzivamisoko 1995, NER (Vulawuri bya Gezi bya Rixaka)
yi tibohile ku antswisa matirhele eka indhastri ya mphakelo wa gezi (ESI). Swipimelo swa matirhele swi vile swi tumbuluxiwa ni ku amukeriwa hi Vulawuri ku va swi tirhisiwa hi vaphakeri hinkwavo ku vonisisa leswaku vatirhisi hinkwavo va gezi va kuma ku pfuniwa hi ndlela yo ka yi nga ri ehansi ke levhele yo karhi. Wun?wana wa mintirho ya NER enkarhini wa sweswi I ku kambisisa loko ku ri leswaku vaphakeri va gezi va tirha hi ku landzelela swipimelo leswi vekiweke.
Vulawuri byi lemukile leswaku vatirhisi va gezi na vona va ni nkoka eka vulawuri lebyi. Ku ni ku tshembha ka leswaku loko vatirhisi va twisisa no tiva swipimelo swa matirhele leswi vekiweke swa vaphakeri va gezi, va ta kota ku hlohletela vaphakeri ku tirha hi ndlela yo antswa. Vatirhisi, hikwalaho, va fanele ku tiva levhele ya matirhele ya vaphakeri leyi vekiweke. Hikwalaho ka leswi, NER yi endlile tsalwa ra vatirhisi va gezi leri ri twisisekaka hi ku olova swinene ku tlula leri a ri ri kona khale.
Hi ni ku tshembha leswaku vatirhisi va ta hlaya hi vukheta swipimelo swa matirhele leswaku va ta kota ku pfuna NER eka xikongomelo xa yona xo kambela matirhele ya vaphakeri hinkwavo lava nga ni tilayisense.
Mufambisi-nkulu: Vupfuni bya vaxavi
NKOKA WA MATIRHELE YO PFUNA VATIRHISI VA GEZI LERO XAVA KUNENE (LERA KHADI)
LESWI NGA LE NDZENI
SWIPIMELO SWA MATIRHELE
XIKONGOMELO XA XIBUKWANA LEXI
TINHLAMUSELO TA NKOKA
VUTIHLAMULERI BYA MUPHAKERI
VUTIHLAMULERI BYA MUXAVI
SWIKOMBELO SWO NGHENISERIWA GEZI KUMBE SWO
ANDZISA MPHAKELO
MAHUNGU YA VAXAVI
TILEVHELE TA MATIRHELE TA TIMITARA TA GEZI RO XAVA (RA KHADI)
Mavekele ya michini yo xava eka yona gezi ra khadi
Minkarhi leyi michini yo xava gezi yi tirhisiwaka ha yona
Swivutiso mayelana ni ku kala xihoxo ka mitara ya gezi ro xava
Ndlela ya minkarhi ya makambelele ya timitara ta gezi ra khadi
Ku koneketa kambe mitara ya gezi ra khadi
NKAVANYETO WA MPHAKELO WA GEZI LOWU NGA PULANIWANGIKI
Tindhawu ta le madorobeni/leti hluvukeke
Tindhawu leti ta ha hluvukaka
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le henhla va le makaya
NKAVANYETO WA MPHAKELO WA GEZI LOWU PULANIWEKE
Tindhawu ta le madorobeni/leti hluvukeke
Tindhawu leti ta ha hluvukaka
SWIVILELO, SWIVUTISO NI SWIKOMBELO SWA VAXAVI
Swivilelo swa vaxavi
Swivutiso swa vaxavi
Swikombelo swa vaxavi
KU TLULA MILAWU YA NRS 048-2
KU DYONDZISA VAXAVI NI TIFORAMU TA VAXAVI
SWIPIMELO SWA MATIRHELE
NER yi vonile nkoka wo tumbuluxa swipimelo swa matirhele eka indhastri yo phakela gezi; swipimelo leswi vaxavi va gezi eka tindhawu to hambana va nga swi langutelaka, ni leswi vaphakeri va faneleke ku tikarhatela ku swi fikelela.
Vaphakeri va boheka ku nyika swiviko lembe rin?wana ni rin?wana mayelana ni matirhele ya vona hi ku landzelela swipimelo leswi vekiweke. Leswi I ndlela yin?wana yo kambisisa leswaku vaphakeri va tirha hi ku landzelela swipimelo leswi.
XIKONGOMELO XA XIBUKWANA LEXI
Xibukwana lexi xi endleriwe ku pfuna vaxavi va gezi ra khadi ku twisisa matirhele lawa va faneleke ku ma langutela eka vaphakeri va gezi ni ku tlhela xi va pfuna ku twisisa hi vundzeni NRS 047 hilaha yi va khumbhaka hakona.
Gezi ra khadi ri pfuna vaxavi ku xava gezi ka ha ri ni nkarhi naswona ntsengo wa gezi leri ri va ringaneke kumbe leri va nga kotaka ku xava rona. Leswi swi pfuna vaxavi ku ka va nga tikumi va ri ni tiakhawunti ta n?hweti leti va nga ta ka va nga koti ku ti hakela.
Xibukwana lexi xi tlhela xi letela vaxavi mayelana ni nkwetlembetano lowu nga vaka kona exikarhi ka vona ni muphakeri mayelana ni swipimelo swa matirhele.
Matirhele yan?wana ya le tlhelo lama nga tirhisiwaka hi muphakeri ko hlaya ya ya hi mpfumelelano lowu veke kona exikarhi ka muxavi ni muphakeri naswona a ya lawuriwi hi NRS 047.
Hambiswiritano, nkwetlembetano lowu nga vaka kona exikarhi ka muphakeri ni muxavi wu fanele ku herisiwa ku nga si rhumeriwa xivilelo eka NER.
NER yi nga ka yi nga ngheneleli ehandle ka loko minkwetlembetano yoleyo yi nga koti ku lulamisiwa eka levhele leyi yo sungula.
TINHLAMUSELO TA NKOKA
Ku ni marito lama tirhisiwaka hi xitalo eka indhastri ya mphakelo wa gezi hikwalaho I swa nkoka leswaku vaxavi va twisisa leswi matheme lawa ya vulaka swona.
Nkavanyeto wa gezi wo pulaniwa: Ku kavanyeteka ka gezi loku pulaniweke hi muphakeri loko ku karhi ku lunghisiwa swin?wana swa vuthekiniki kumbe loko ku andzisiwa mphakelo wa gezi.
Nkavanyeto wo kala wu nga pulaniwanga: Ku kavanyeteka ka gezi hikwalaho ka xihoxo eka mafambiselo ya gezi kumbe ku ohaka ka switirho swin?wana swa mphakelo wa gezi.
Mphakelo wa gezi wa le makaya: Mphakelo wa gezi wa le makaya ko fana ni le mapurasini laha ku nga si hluvukaka ngopfu kumbe laha ku pfumalaka swo fana ni mapatu.
Mphakelo wa gezi wa le madorobeni: Mphakelo wa tindhawu ta le madorobeni laha ku nga hluvuka swinene.
Mphakelo wa nkarhinyana: Mphakelo wa gezi lowu endleriwaka muxavi hi nkarhi lowu ku tshukaka ku humelele swin?wana leswi vangaka ku siveleka ka mphakelo nkarhinyana. Mphakelo lowu a wu landzeleli levhele ya swipimelo swa matirhelo leswi languteriwaka.
Vholoteji ya le xikarhi (medium voltage): yi tala ku tirhisiwa ku phakela gezi eka tiindhastri ni tindhawu letikulu ta mabindzu.
Thokeni ya gezi: rhisiti leri kumiwaka hi muxavi wa gezi ra khadi leri endlaka leswaku muxavi a kota ku tirhisa ntsengo wo karhi wa gezi ku ya hi ntsengo wa mali leyi a xavaka hi yona.
Muchini wo xava eka wona gezi: muchini lowu vekiwaka endhawini yo karhi leswaku vaxavi va gezi va kota ku xava ka wona tithokeni ta gezi.
Nkoka wa mphakelo: swipimelo leswi vekiweke ku pima nkoka wa matirhele eka mphakelo wa gezi swo fana ni tilevhele ta vholoteji, ku kavanyetiwa ka mphakelo, ni swin?w. tani hilaha swi kombisiweke ha kona eka xiyenge xa 2 xa NRS 048.
Vatirhisi va gezi ra akhawunti: Vaxavi va gezi lava gezi leri va ri tirhisaka ri pimiwaka hi mitara leyi hlayiwaka hi muphakeri kutani ku rhumeriwa akhawunti eka mutirhisi.
VUTIHLAMULERI BYA MUPHAKERI
Swipimelo leswi vekiweke ku ya hi NRS 047 Xiyenge xa 1 I vugima-ntsongo bya levhele ya matirhele ya muphakeri lebyi languteriwaka, kambe, hambiswiritano, vaphakeri va khutaziwa ku tirha ku tlula mpimo lowu va vekeriweke wona.
Loko muphakeri a tsandzeka ku fikelela levhele ya matirhele leyi a vekeriweke yona hikwalaho ka mayimele ya swilo lama ya n?wi bohaka ku tirha hi ndlela yoleyo a tirheke hi yona, a nga ka a nga chajiwi hi ku tsandzeka ku fikelela swipimelo leswi a vekeriweke swona. Mayimele lawa ya swilo ya katsa swo fana ni tinyimpi, vukhamba, switereka, tinghozi ta le mapatwini ni maxele lawa yo biha. Swikombiso leswi nyikiweke laha a swi helelanga , kambe swo pfuna ntsena ku kombisa ndlela leyi vapimi va nkoka wa matirhele ya vaphakeri va faneleke ku ehleketelela vaphakeri ha yona.
Loko ko tshuka ku vile ni nkwetlembetano exikarhi ka muphakeri ni mutirhisi wa gezi, muphakeri u fanele ku vonisisa leswaku u ahlula nkwetlembetano lowu hi ndlela ya mbulavurisano. Hi ndlela leyi, endzhaku ka ku rhumeriwa ka xivilelo hi mutirhisi wa gezi, muphakeri u fanele ku tivisa hi xihatla mutirhisi foramu, nkarhi ni ndhawu laha xivilelo lexi xi nga ta langutisisiwa kona.
I swa nkoka ku kombisa leswaku NER yi ta nghenelela ntsena loko mbulavurisano wu nga tswalangi mihandzu.
vutihlamuleri bya muxavi
I swa nkoka eka vaxavi ku landzelela milawu leyi vekiweke hi vaphakeri, ku nyika vuxokoxoko ni ku tatisa matsalwa lama faneleke xikan?we ni ku hakela mali leyi faneleke.
Loko ko tshuka ku vile ni nkala-mpfumelelano mayelana ni levhele ya matirhele, xikombiso, nkala-xihoxo eka mitara ya muxavi, I swa nkoka eka muxavi ku hakela mali leyi nga ta kombisiwa ku nga si endliwa ndzavisiso wa mhaka leyi. Mali leyi yi ta tlhela yi vuyiseriwa eka muxavi loko ko kumeka leswaku hi ntiyiso a ku ri ni xihoxo.
Muxavi u fanele ku nyika muphakeri nkarhi wo ahlula xiphiqo lexi a nga vaka a ri na xona a nga si yisa xivilelo xa yena eka NER naswona u fanele ku yisa ntsena xivilelo xa yena eka NER loko va tsandzekile ku fikelela mpfumelelano yena ni muphakeri.
SWIKOMBELO SWO NGHENISERIWA GEZI KUMBE SWO ANDZISA MPHAKELO WA GEZI
Sweswi NRS 047 yi kombisa leswaku loko munhu a endlile xikombelo hi ku tsala naswona a tatile hinkwato tifomo leti faneleke, eku endleni ka yena xikombelo xo ngheniseriwa gezi kumbe xo andziseriwa mphakelo wa gezi, muphakeri u fanele ku rhumela khotexini eka muxavi hi ku landzelela minkarhi leyi landzelaka leyi vekiweke:
wa masiku ya ntirho loko ku nga laveki ku koneketiwa mphakelo wuntshwa kambe kuri mhaka yo engetela tikhebulu eka ndhawu yo karhi.
Laha ku akiwaka vuako lebyi nga ta lava ku tirhisa vholoteji ya le xikarhi, muxavi ni muphakeri va fanele ku burisana hi nkarhi lowu khotexini yi nga ta nyikiwa ha wona.
Loko muxavi o amukela khotexini, a hakela ni timali hinkwato leti lavekaka ni ku fikelela swilaveko hinkwaswo leswi vekiweke hi muphakeri, muphakeri u fanele ku nghenisa gezi hi ku landelela minkarhi leyi kombisiweke laha hansi:
wa masiku ya ntirho laha ku nga tirhisiwaka mphakelo lowu a wu ri kona khale tin?hweti timbirhi laha ku nghenisiwaka vholoteji ya le xikarhi kumbe ya le hansi hi vuntshwa.
Laha ku akiwaka vuako lebyi ntshwa lebyi nga ta lava vholoteji ya le hansi kumbe ya le xikarhi leyintshwa, muxavi ni muphakeri va fanele ku burisana hi mhaka ya minkarhi.
MAHUNGU YA VAXAVI
Muphakeri wa gezi u fanele ku vonisisa leswaku vaxavi hinkwavo va gezi ra khadi va nyikiwa vuxokoxoko bya nkoka loko va koneketeriwa gezi. Leswi swi fanele ku endliwa hi ku nyika muxavi xibukwana eku koneketiweni ka gezi lexi nga ni vuxokoxoko lebyi faneleke.
Xibukwana lexi xi ta va xi ri ni vuxokoxoko lebyi landzelaka:
swileriso leswi hetisekeke swa matirhisele ya mitara ya gezi ra khadi.
Muxaka wa thokeni leyi faneleke ku tirhisiwa ni maxavele ya thokeni leyi.
Ntsengo wa matimba ya gezi, ntsengo lowu wu fanele ku kombisiwa eka michini hinkwayo leyi xavisaka tithokeni ta gezi.
Laha michini yo xavisa tithokeni yi kumekaka konani minkarhi leyi munhu a nga xavaka hi yona.
Nomboro ya riqingo ni adirese ya loyi muxavi a nga tihlanganisaka na yena loko a ri ni swiphiqo hi mitara.
Ndlela leyi muxavi a faneleke ku yi teka loko a vona onge ku ni xihoxo eka mitara ni ntsengo wa mali leyi muxavi a faneleke ku yi hakela loko a lava muphakeri a ta kambisisa xihoxo eka mitara.
Ndlela leyi muphakeri a faneleke ku yi teka loko a nga koti ku nghena a hlaya mitara endhawini yo karhi.
Goza leri muphakeri a faneleke ku ri teka loko o kuma leswaku muxavi u kavanyetile hi ndlela yo karhi mphakelo wa gezi xikan?we ni ndlela ya maxupulele.
Ndlela ya matimele ya gezi loko muxavi a komberile leswaku ri timiwa.
Ndlela yo kuma ha yona mali leyi muxavi a yi kolotaka .
Mali leyi yi kolotiwaka hi muxavi ku nga ha va ku ri leyi a yi ng ahakeriwanga eku nghenisiweni ka gezi nkarhi lowu nga hundza kumbe leyi muphakeri a yi hlanganiseleke loko muxavi a ri karhi a endla minkavanyeto yo lava ku tirhisa gezi mahala.
Ku cinca ka ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa wa gezi ku fanele ku kombisiwa emichinini hinkwayo yo xava eka yona gezi ni hi tin?wana tindlela leti kotekaka.
LEVHELE YA MATIRHELE LEYI VATIRHISI VA GEZI RA KHADI VA FANELEKE KU YI LANGUTELA
Ku fikeleleka ka michini yo xava eka yona gezi ra khadi
Nhlayo ya michini yo xava eka yona gezi ra khadi ni tindhawu laha yi kumekaka kona swi ya hi nhlayo ya vanhu eka tindhawu hi ku hambana ka tona. Loko endhawini ku nga ri ni vanhu vo tala, swi nga durha ngopfu eka muphakeri ku veka muchini endhawini yoleyo. Hambiswiritano, tani hi xiletelo, muphakeri a nga veka muchini wo xava eka wona gezi eka mpfhuka wo ringana 5 wa tikhilomitara ku suka ekaya ka mutirhisi wa gezi. Loko ndhawu yi ri ni vanhu vo tala ngopfu, muphakeri a nga veka muchini wo tlula wun?we. Nakambe tani hi xiletelo hi ku angarha, muphakeri a nga veka muchini wun?we leswaku wu tirhisiwa hi vanhu vo ringana 2000.
Minkarhi leyi vanhu va nga xavaka tithokeni ha yona emichinini
Hikwalaho ka muxaka wa thekinoloji ya michini yo xava eka yona gezi, I swa nkoka leswaku vanhu va kota ku fikelela michini leyi hi minkarhi leyi amukelekaka. Van?wana va vaphakeri va veka michini leyi vanhu va nga kotaka ku xava tithokeni nkarhi wun?wana ni wun?wana esikwini.
NRS 047 wu kombisa leswaku loko michini ya muxaka lowu yi nga ri kona, ndhawu yin?wana laha vaxavi va nga kotaka ku xava kona gezi yi fanele ku kumeka , leyi yi nga ta pfuriwa ku sukela hi nkarhi wa 8:00 ku fika 12:00 hi ku hela ka vhiki ni hi tiholideyi, kambe exikarhi ka vhiki yi pfula hi tiawara ta ntirho.Minkarhi leyi nyikiweke laha hi leyi muphakeri a nga fanelangiki ku yi tlula handle ko engetela loko swi koteka.
Yin?wana michini yi nga pfariwa loko ku ri ni tin?wana tindhawu ekusuhani leti gezi ri nga xaviwaka kona loko yona yi pfariwile.
Swivutiso swa ku hoxeka ka mitara
Muxavi a nga kombela muphakeri ku kambela loko mitara yi nga ri ni xihoxo hi ku hakela mali yo karhi leyi vekiweke.
Mali leyi yi ta tlheriseriwa muxavi loko swo kumeka leswaku hakunene mitara a yi ri ni xihoxo. Vaxavi va fanele ku lemuka leswaku ntsengo wa yuniti ya matimba ya gezi (awara ya khilowati) eka mitara ya gezi ra khadi wu le henhlanyana eka ntsengo wa yuniti ya gezi lera akhawunti. Leswi swi endleriwa leswaku vaxavi va gezi ra khadi va hakelela ni mintirhirho leyi va yi kumaka endzhaku ka ku koneketeriwa gezi.
Muphakeri u fanele ku endla ndzavisiso wa loko mitara yi ri ni xihoxo hi 15 wa masiku endzhaku ka loko mali yo cheka mitara yi hakeriwile, ni ku tlhela a hakela muxavi mali leyi yi saleke eka mitara leyi nga ku chekiweni.
Ku kamberiwa ka timitara ta gezi ra khadi
Mitara ni hinkwaswo switirho leswi tirhisiwaka ku phakela gezi I swa muphakeri hikwalaho muphakeri u ni mfanelo yo nghena a kambela switirho leswi nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu amukelekaka. Vaxavi hikwalaho va komberiwa ku pfumelela muphakeri kumbe vatirhi va yena ku nghena va kambela switirho leswi .Muphakeri ni vatirhi va yena va fanele va khoma tikhadi ta vutitivisi nkarhi hhikuva muxavi a nga va kombela ku ti humesa va nga si nghena ku kambela.Loko muxavi o ala leswaku muphakeri kumbe mutirhi wa yena va nghena endzhaku ka xikombelo ni ku titivisa, muphakeri u ni mpfumelelo wo tima gezi endzhaku ko n?wi tivisa hi papilla.
Ku koneketa nakambe mitara ya gezi ra khadi
Tani hilaha swi kombisiweke hakona, muxavi a nga kombela leswaku gezi ra yena ri timiwa hikwalaho ka swivangelo swo hambana. Leswi swi nga va swi endliwa hikwalaho ko lava ku engetela muako wa muxavi kumbe ku cinca matshamele ya mitara endlwini.
Muphakeri u na masiku mambirhi ku koneketa nakambe gezi endzhaku ka loko muxavi a n?wi komberile ku endla tano. Muxavi u fanele ku tsundzuka leswaku xilaveko lexi a xi tirhi loko gezi ri lo timiwa hikwalaho ka ku va ri kavanyetiwile hi vuxisi byo lava ku tirhisa gezi mahala.
NKAVANYETO WA MPHAKELO WA GEZI LOWU VANGIWAKA HI MINCHUMU YA NTUMBULUKO
Nkavanyeto wa gezi lowo ka wu nga pulaniwanga, lowu vangiwaka hi swihuhuri, ku onhaka ka switirho swa gezi, ni swin?w., swa humelela minkarhi yo hlaya. Loko leswi swi tshuka swi humelerile, muphakeri a nga ka a nga vi ni vutihlamuleri eka swona ehandle ka loko ko kumeka leswaku ku vile ni ku honisa ko karhi eka muphakeri. Ku honisa loku ku nga va kuri ku tsandzeka ka muphakeri ku hlayisa hi mfanelo switirho swa yena swa gezi. I swa nkoka ku va muxavi a tsala ehansi hinkwaswo leswi onhekeke, nkarhi ni siku leri swi humeleleke ha rona ni ku tlhela a tihlanganisa ni muphakeri hi xihatla loko mhangu leyi kombisiweke laha yo tshuka yi n?wi humelerile.
Ku kavanyeteka ka gezi ni ku leha ka nkarhi wo lunhisa swi ya hi ndhawu laha swi humelelaka kona, xik. Etindhawini ta le makaya ni le mapurasini swi nga humelela ko hlaya ku tlula emadorobeni naswona ku lunghisiwa swi nga hlwela ku tlula emadorobeni. Leswi swi endliwa hi ku hambana ka makoneketele ya gezi etindhawini ta le makaya ni le madorobeni.
Makavanyetele yagezi ni nkarhi wo lunghisa swa hambana etindhawini ta le madorobeni ku ya hi ndlela leyi gezi ri fambisaka xiswona, hileswaku, ku ya hi loko gezi ri famba hi le henhla kumbe hi le hansi. Ko tala emadorobeni, gezi ri tala ku fambisiwa hi le henhla.
Loko muxavi a karhateka hi ku tshama gezi ri ri karhi ri famba, u fanele ku tsala ehansi minkarhi leyi swi talaka ku humelela hi yona ni masiku ya kona kutani a tivisa muphakeri. Loko leswi swi nga pfuni nchumu muxavi a nga mangala eka NER. (Vuxokoxoko bya yona u nga byi kuma endzhaku ka khavhara)
Muphakeri wa gezi u fanele ku nyika vaxavi nomboro ya riqingo leyi nga ta tirha 24 wa tiawara laha vaxavi va nga kotaka ku mangala kona loko ku tshuka ku vile ni xihoxo xo karhi eka mphakelo wa gezi nkarhi wun?wana ni wun?wana wa siku. Xihoxo xin?wana ni xin?wana xi fanele ku nyikiwa nomboro leyi muxavi a nga ta yi tirhisa loko a lava ku landzelerisa xihoxo lexi a ximangaleke.
Muxaka wa swiphiqo leswi vangaka ku kavanyeteka ka gezi wa hambana swinene, hikwalaho a swi olovi ku nyika nkarhi lowu xihoxo xi nga kotaka ku va xi lulamisiwile hi wona. Hambiswiritano, muxavi a nga tiyisiseriwa leswaku swihoxo hinkwaswo swi ta lulamisiwa ku nga si hela 24 wa tiawara ehandle ka loko xihoxo xa kona xi ri lexi nga tolovelekangiki.
Leswi landzelaka laha hansi I swiletelo swa minkarhi leyi ku nga tshukaka ku ve ni ku kavanyeteka ka mphakelo wa gezi hikwalaho ka minchumu ya ntumbuluko eka mimphakelo hi ku hambana ka yona ku ya hi tindhawu:
Vatirhisi va gezi leri ri fambaka hi le henhla a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 6 elembeni kumbe ku tlula 12 wa tiawara elembeni.
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le hansi a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 5 elembeni kumbe ku tlula 12 wa tiawara elembeni.
Tindhawu leti ta ha hluvukaka
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le henhla a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 10 elembeni kumbe ku tlula 20 wa tiawara elembeni.
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le hansi a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 4 elembeni kumbe ku tlula 30 wa tiawara elembeni.
Vatirhisi va gezi lava tshamaka emakaya naswona va tirhisaka gezi leri fambaka hi le henhla
Vatirhisi va gezi a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 60 hi lembe kumbe ku tlula 200 wa tiawara hi lembe.
Swi le rivaleni ku ya hi leswi kombisiweke laha henhla leswaku vatirhisi va gezi leri fambaka hi le henhla va ni ku kavanyeteka ka gezi ko hlaya ku tlula lava tirhisaka leri fambaka hi le hansi. Leswi swi endliwa hikwalaho ka ku va tilayini ta gezi ro famba hi le henhla ti kavanyeteka hi ku olova hi maxele yo biha ni ku pfumaleka ka minchumu yo pfuneta loko ku vile ni ku kavanyeteka leyi koneketiweke eku nghenisiweni ka gezi.
Vaphakeri va tshama va ri ni nongonoko lowu kombisaka ndlela leyi makoneketele ya gezi endzhaku ka nkavanyeto ma faneleke ku fambisa xiswona ku ya hi nkoka wa tindhawu leti. Swibedlele, tikliniki ni tindhawu ta xilamulela mhangu swi nga rhanga swi koneketeriwa ku nga si langutisiwa tin?wana tindhawu. Vatirhisi lava nga ni michini yo pfuna vavabyi ku hefemula (life support machines) emakaya ya vona va fanele ku tihlanganisa ni muphakeri ku twanana hi ta malulamisele lama faneleke.
nkavanyeto wa gezi lowu pulaniweke
Loko ku lava ku engeteriwa mphakelo wa gezi emutini wo karhi, muphakeri u boheka ku tima gezi eka ndhawu hinkwayo ya le kusuhi. Hi minkarhi yo tala, muphakeri u fanele ku nyika xitiviso xo timiwa ka gezi eka vatirhisi 48 wa tiawara swi nga si humelela. Muphakeri u ta tirhisa swihangalasa-mahungu leswi faneleke ku endla xitiviso lexi, a tivisa vatirhisi hi nkarhi, siku ni ntsengo wa tiawara leti gezi ri nga ta famba tona, loko swi nga ri tano, mutirhisi a nga yisa mhaka leyi eka muphakeri ku n?wi kombisa hi ku tlula ka yena xipimelo lexi.Leswi swi tirha ntsena laha ku nga lavekiki ku lunghisa ka xihatla ku tlula mpimo kumbe laha loko ko tshika ku nga lunghisiwi swi nga vangaka khombo eka vanhu.
Leswi landzelaka laha hansi I swiletelo swa minkarhi ya minkavanyeto leyi vatihisi va gezi ra khadi va nga yi langutelaka.
Tindhawu ta le madorobeni
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le henhla a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 2 elembeni kumbe ku tlula 6 wa tiawara elembeni.
Vatirhisi va gezi leri fambaka ki le hansi a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 1 hi lembe rin?wana ni rin?wana ra vumbirhi kumbe ku tlula ka 6 wa tiawara elembeni.
Tindhawu leti ta ha hluvukaka
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le henhla a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 3 elembeni kumbe ku tlula 6 wa tiawara elembeni.
Vatirhisi va gezi leri fambaka hi le hansi a va fanelanga ku famberiwa hi gezi ku tlula ka 1 elembeni kumbe ku tlula 6 wa tiawara hi lembe.
SWIVILELO, SWIVUTISO NI SWIKOMBELO SWA VAXAVI
Vaxavi vo tala va va ni ku tikeriwa swinene loko va lava ku yisa xivilelo kumbe ku kuma mahungu mayelana ni mhaka yo karhi.
NER yi nghenisile xiyenge lexi langutisaka mhaka leyi eka NRS 047.
Swivilelo swa Vaxavi
Vaphakeri va fanele ku ringeta hi tindlela hinkwato ku ahlula swiphiqo leswi va swi kumaka hi tiqingo kumbe leswi swi ngo tisiwa kunene nkarhi wolowo va swi kumaka ha wona hi ku burisana na muxavi ehandle ka ku hundzisela xivilelo emahlweni.
Loko xiphiqo kumbe xivilelo lexi muxavi a xi tisaka xi lava ndzavisiso, muxavi u fanele ku tivisiwa ku ng asi hela masiku mambirhi naswona xiphiqo lexi xi fanele ku lulamisiwa ku nga si hela mavhiki mambirhi.
Swivutiso swa Vaxavi
Laha nakona muphakeri u fanele ku ringeta hi tindlela hinkwato ku hlamula swivutiso ni ku nyika switsundzuxo xikan?we loko swi tisiwa hi vaxavi.
Loko swivutiso swi tisiwa hi riqingo kumbe muxavi a swi tisa hi nyama ku ri leswaku swi lava ndzavisiso muphakeri u fanele ku hlamula muxavi ku nga si hela 5 wa masiku.
Swikombelo swa Vaxavi
Endzhaku ko kuma xikombelo eka muxavi xo tsariwa kunene, muphakeri u fanele ku hlamula muxavi ku nga si hela mavhiki mambirhi.
Nhlamulo leyi yi fanele ku va yi ri ni vuxokoxoko hinkwabyo lebyi lavekaka ku kota ku fikelela xikombelo lexi endliweke.
KU TLULA MILAWU YA NRS 048-2
Tani hilaha NRS 047 yi tirhaka ni nkoka wa matirhele ya vaphakeri va gezi eka vaxavi, NRS 048 yona yi tirha ni nkoka wa mphakelo hi woxe lowu vaxavi va wu kumaka.
Vaxavi va gezi ra khadi va khumbhiwa ngopfu hi timhaka to fana ni vuhenhla kumbe vuhansi bya mphakelo wa vholoteji ni ku hlaya ka minkavanyeto leyo pulaniwa ni leyo ka yi nga pulaniwanga. Minkarhi ya malulamiselo ya swihoxo swa muxaka lowu yi kumeka eka NRS 047.
Xin?wana xa nkoka hileswaku muxavi u fanele ku nyika muphakeri nkarhi lowu amukelekaka ku lulamisa xiphiqo. Swin?wana swa swiphiqo swi nga lava leswaku muphakeri a endla ndzavisiso hi vundzeni, vupulani kumbe ntirho wa vuako ku ahlula xiphiqo, hikwalaho swi lava ku lehisa mbilu eka muxavi. Hambiswiritanio, vaphakeri va fanele ku tirha hi vutihlamuleri naswona xiphiqo xi fanele ku yisiwa eka NER ntsena loko muxavi a nga enerisiwi hi nhlamulo leyi a yi kumeke eka muphakeri.
KU DYONDZISIWA KA VAXAVI NI TIFORAMU TA VAXAVI
Tani hilaha swi kombisiweke hakona eku sunguleni, vaxavi va gezi ra khadi va fanele ku dyondzisiwa hi ta matirhisele ya gezi hi ndlela yo hlayiseka no ka ri nga tlangisiwi. NER yi lemukile mhaka leyi hikwalaho, swiletelo swa ndlela ya madyondzisele swi ta nghenisiwa eka NRS 047 ekaHambiswiritano, ku dyondzisa vaxavi hi ta matirhisele yo hlayiseka ya gezi I ntirho wa muphakeri hikwalaho, vaphakeri va nkarhi lowu taka. Swo tala mayelana ni dyondzo xikan?we ni mahungu lama faneleke ku fikisiwa eka vaxavi swi kombisiwile eka swiyenge leswi nga laha henhla. Hambiswiritano, I mfanelo wa vaphakeri ku dyondzisa vaxavi hi ta matirhisele ya gezi hi ndlela yo hlayiseka naswona leswi va nga swi endla hi ku nyika vaxavi swibukwana ni tiphamfulete ni ku endzela swikolo ni le makaya.
Nakambe, NER yi vonile leswaku vatirhisi vo tala va gezi ra khadi a va na switirho swo va pfuna ku va hlanganisa ni muphakeri , hambi ku ri vutitshembhi byo tihlanganisa na vona mayelana ni swiphiqo leswi va hlanganaka na swona.Ku lulamisa mhaka leyi, NER yi le ku ringeteni ka matshalatshala yo tumbuluxa tiforamu ta vaxavi laha swiphiqo leswi vaxavi va nga na swona swi nga humeseriwaka kona erivaleni.Swiletelo swa matumbuluxele ya tiforamu leti swa kumeka eka NER. (vona vuxokoxoko lebyi nyikiweke).
VULAWURI BYA GEZI BYA RIXAKA
ADIRESE YO TIHLANGANISA NI HOFISI
KU FIKELA TI 30 TA HUKURI
KU SUKELA TI 1 TA N?WENDZAMHALA
KU SUKELA TI 1 TA N?WENDZAMHALA
<fn>tso_Article_National Language Services_VULETERI BYA XIYIMO X.txt</fn>
VULETERI BYA XIYIMO XA MAHANYELO
KHOLICHI YA VULULAMI
VARHANGERI VA NDZHAVUKO
Nongonoko
Manghenelo: Vuleteri bya Xiyimo xa Mahanyelo
Xikombiso xo Voyamela tlhelo rin?we
Matikhomelo yo hambana na Minkoka: Xitori xa Nambu wa Crocodile
Vuswikoti byo Yingisela: Hungu ra Riqingho leri Tshovekeke
Xitoloveto xa Xihundla
Swirhalanganyi swo Yingisela
Swiviko/Tidyondzo to Lavisisa
XIPHEMU XA 1
MATSALWA YO HLAYA
PFHUMBA RA VULETERI BYA XIYIMO XA MAHANYELO
Dyondzo ya Xiyimo xa Mahanyelo yi na xikongomelo xo nyika vatirhi va khoto hinkwavo vutivi lebyi lavekaka na vutwisisi ku amukela mavonele ya van?wana na swiyimo swa vona swo hambana leswaku swiboho swa vona swi va kahle no fanela eka vaaki lava va hanyaka na vona.?
ENDLELO RA XIYIMO XA MAHANYELO
Xikombiso xo Voyamelaka tlhelo rin?we lexi Hundzuluxiweke
Eka xiyimo xa Afrika Dzonga:
Ku voyamela tlhelo rin?we ekhoto swi tikombisa hikwalaho ka ?
Ndlela leyi nga lawulekiki no Pfumala Xikongomelo
Swivangelo swa Miehleketo
Na Swivangelo swa
Mahanyelo ya le Handle ku nga:
Ku languta tlhelo rin?we
Ku titivisa na swilo leswi tolovelekeke
Ku pfumala ndzingano wa Mimfuwo
Ku tekela ehansi swiyimo swa ikhonomi na swivangelo swa tindhawu, mafu na mavabyi na swiendleko
Timhaka ta Nkoka leti kumiweke
Ku
Ku voyamela tlhelo rin?we
Hinkwerhu ka hina hi na ku voymela tlhelo rin?we hambi leswi hi velekiwaka hi nga ri tano
Ku voyamela tlhelo rin?we swi khumba ku yelanisa xivumbeko xokarhi lexi munhu a nga na xona na swin?wana leswi tsakeriwaka kumbe leswi nga tsakeriweki swa ntlawa wokarhi
Ku voyamela tlhelo rin?we i xivumbeko xa ?ku avanyisiwa ka vanhu hi mintlawa?
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va hlawula ku tirhisa ku voyamela tlhelo rin?we loku nga riki kahle?Kahle-kahle, ku voyamela tlhelo rin?we ka rixaka na rimbewu swi kona emiehleketweni ya hina leswi endliwaka hi swiyimo swa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wa ndhuma na swihangalasa-mahungu. Minkarhi yin?wana swi kumeka ni le ndzeni ka minhlangano ya hina. Hi tala ku ku amukela tanihi hi mintiyiso. Loko hi ri na swirhalanganyi , hi ku tirhisa xikan?we-kan?we hikuva i ka ntumbuluko no olova ? ku olova ngopfu ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela mahetelelo ya kahle hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo, ku yingisela no kambela.?
Muavanyisi B McLachlin, Senthara ya Dyondzo ya Nawu ya Vupeladyambu, Canada
Ku tivisa leswi toloveriweke
Nawu wa Ntikiso
Ku yelana eka ntlawa na ku hambana exikarhi ka mintlawa swi tala ku thatheriwa kumbe ku tikisiwa.
Ntolovelo wo vona swirho swa le handle ka ntlawa tanihi loko swi fana kumbe swi fana ku tlula swirho loko swi ri eka ntlawa.
Ku voyamela tlhelo rin?we ka Matimba ka Swirho swa Ntlawa / Swirho leswi nga riki swa Ntlawa
Ntolovelo wa vanhu ku endla mavonele yo hambana ngopfu ya swirho leswi nga riki swa ntlawa ku tlula swirho leswi nga swa ntlawa.
Ri tekeriwile eka nyiketo wa matsalwa ya xiyimo xa mahanyelo xa Nawu, Rixaka na Xiyenge xa Ndzavisiso wa swa Rimbewu
Nkoka wa leswi Kumekeke
Tidyondzo ta sayense ti kombisile leswaku ?ku na ntolovelo lowu ya ka emahlweni wo vona vaxinuna va ri na nkoka ku tlula vaxisati.?
Ekhoto, nkoka wu nga va xipfuno xa nkoka lexi munhu a nga na xona, swi nga ri na mhaka leswaku munhu i muyimeri wa nawu, mbhoni, mulumbeti, muvileri kumbe mulumbetiwa, hikwalaho xiyimo lexi xo voyamela tlhelo rin?we xi nga va ni nkhumbo wo biha.
Hi ndlela yo fana vaavanyisi swi nga endleka va nga swi tivi leswaku nkoka wu nga languteriwa ehansi hikwalaho ka ntolovelo lowu voniwaka wu nga ri na nkoka wo vitana (vanhu van?wana) hi mavito ya vona, kumbe ku tirhisa matheme yo dzunisa.
Ku tekela ehansi timhaka ta ikhonomi na mahanyelo na dyondzo ya tinhlayo to velekiwa, ta mafu na mavabyi na swiendleko
Ku pfumaleka ka mahungu lama nga nga hoxekangiki / mimpfumelo-hava na minkumbetelo ya:
Ntshikilelo wa ikhonomi ya swiboho
Swiyimo swa mahanyelo swo hambana na mintokoto ya vutomi ya muendli wa swiboho
Mintiyiso ya tinhlayo na dyondzo ya tinhlayo to velekiwa, mafu na mavabyi ta vaaki lava faneleke
Matikhomelo ya mahanyelo ya miehleketo ya vanhu eka swiyimo swin?wana
Mpakaniso wo Voyamela tlhelo rin?we
Ku voyamela tlhelo rin?we swi nga tirha eka ntlawa wun?wana na wun?wana, kambe ku ya hi matwisiselo ya xikombiso ku ?hambana? ka mhaka kumbe munhu loyi swi le eka mintokoto ya vutomi swa muendli wa swiboho, laha minkarhi yotala swiyimo leswi swi nga taleki ku tirhisiwa.
Ku ?hambanisiwa? ka Nkoka ka Matimba
RIMBEWU
RIXAKA
VUKHALE
NTSAKELO WA SWA MASANGU
XIYIMO
KU HLANGANA ? KU HLANGANA KA SWIYIMO
Ku tivisiwile SWIRHALANGANYI swo tala kumbe minkhetekanyo ya ku ala ku cinca eka Minongonoko yo Tivisa hi Swiyimo swa Mahanyelo
Ku ala
Ku tsandzeka ku amukela ku pfumala ku ringana
Ku chava ku pfumelelana hi nawu / ntshunxeko wo dyondzeka
Ku chava ka ?Mintlawa ya mintsakelo yo Hlawuleka?
Ku pfumela ku tsandzeka
Ku hundzula Tikhoto ti va ta ?Tipolitiki? / Tiktlilasi
Ku langutela ku twanana eka mintlawa leyitsongo
Ku kala ku nga tsakeriwi ku kambela minkoka ya munhu
SWIRHALANGANYI NA SWIRHALANGANYI SWO YINGISELA
Hi lowu nongonoko wa mintolovelo yo tsandzeka ku yingisela kahle ni swibumabumelo swa hilaha leswi swi nga lulamisiwaka hi kona.
Ku yingisela loku kavanyetiwaka: Ntolovelo lowu wu vangiwa hi mhaka yo va vanhu votala va ehleketaka hi ku hatlisa ku tlula ndlela leyi munhu a vulavulaka hi yona. Hikwalaho muyingiseri u na ku ringana tikotara tinharhu ta minete leswi a nga swi tirhisaka ku ehleketa eka minete yin?wana na yin?wana leyi a yingiselaka. Nkarhi wun?wana muyingiseri u tirhisa nkarhi lowu wo engetela ku ehleketa hi timhaka ta yena, swivilelo na swirhalanganyi /makhombo ematshan?weni yo yingisela, ku hlanganisa no komisa leswi vuriwaka hi xivulavuri.
Ku yingisela ka mujeko wo tshuka: Vanhu van?wana va ni marito yo fana na xivuriso xa mujeko wo tshuka eka nkuzi. Loko hi ya twa ha hlundzuka kutani hi nga ha yingiseli. Matheme lama ya hambana eka nhlangano wun?wana na wun?wana. Eka vanhu van?wana marito yo fana na ?mukhomonisi?, munhu wo hlantsweka miehleketo, muntshwa wa manguva-lawa sw. n. sw. i swikombiso leswi hi endlaka hi hlamula hi ku hatlisa.
Loko xikombiso lexi xi twala, hi tima xipikara. A hi lavi ku tihlanganisa na yena no tsandzeka ku hluvukisa no n?wi twisisa.
Ku yingisela ko pfula tindleve no pfala miehleketo: Nkarhi wun?wana hi boha hi ku hatlisa leswaku nhlokomhaka kumbe xipikara xi nyanyuli, kutani leswi vuriwaka swi nga twali. Minkarhi yotala hi hatlisa ku fika emakumu leswaku hi nga kumbetela leswi hi swi tivaka kumbe leswi a nga ta swi vula ? kutani hi boha leswaku a ku na xivangelo xo yingisela hikuva a ku na swilo swintshwa leswi nga ta vuriwa. Swa antswa hi yingisela no kumisisa leswaku hakunene leswi swi lulamile kumbe a swi lulamangi.
Ku yingisela hi mahlo ya manghilazi: Nkarhi wun?wana hi languta munhu hi ku hi vukheta no languteka hi yingisela kambe miehleketo ya hina yi nga va eka swilo swin?wana kumbe etindhawini ta le kule. Hi tlhelela eka miehleketo ya hina. Ku languteka ka mahlo ya manghilzai (loko ku nga ri milorho) ku tikomba eswikandzeni swa hina. Hi nga swi vona loko vanhu va hi languta hi ndlela leyi. Hi ndlela yo fana va nga vona swo fana eka hina ? a hi xisi munhu. Tshika ku lorha.
Ku yingisela ko enta: Loko hi yingisela miehleketo leyi tikaka ngopfu no kala yi nga twisiseki hi fanele ku tisindzisa ku landzelela nkanelo no tikarhatela ku twisisa. Swi nga endleka leswaku hi kuma xivulavuri na nhlokomhaka swi nyanyula loko hi yingisela no twisisa leswi a swi vulaka.
Ku yingisela ka mhaka ehenhla ka miehleketo: Votala va hina a hi tsakeri ku boxa miehleketo ya ntsakelo wa hina, loko ku ya ringhohe na mavonele ya hina na ku twisisa ka hina loko swi tlhontlhiwa. Hikwalaho loko xivulavuri xi vula swin?wana leswi kanetanaka ni leswi hi swi ehleketaka, hi swi tshembaka no pfumela eka swona ? hi tshika ku yingisela kumbe hi sungula ku tisirhelela no kunguhata ku kaneta. Ni loko hi lava ku endla leswi, swa antswa ku kuma leswi a swi ehleketaka, ku kuma mavonele man?wana leswaku hi kota ku twisisa no hlamula.
C. Swikongomelo swo Yingisela
Swikongomelo swo yingisela i swa masungulo no olova:
hi lava leswaku vanhu va vulavula hi ku ntshunxeka na hi ku tshembeka;
hi lava leswaku va vulavula hi timhaka na swirhalanganyi leswi nga na nkoka eka vona;
hi lava leswaku va hi nyika mahungu yo tala hi laha va nga kotaka hi kona;
hi lava leswaku va kota ku twisisa kahle no twisisa swirhalanganyi swa vona;
loko va vulavula hi swona hi lava leswaku va ringeta no vona swivangelo swa swirhalanganyi swa vona no vona leswi nga endliwaka ku ololoxa swirhalanganyi leswi.
D. LESWI FANELEKE KU ENDLIWA NI LESWI NGA FANELANGIKI LOKO KU YINGISERIWA
Loko hi yingisela hi fanele ku ringeta no endla leswi landzelaka:
ku kombisa ntsakelo ku twisisa munhu un?wana ku kombisa ku tsakela/navela no twisisa ku veka xiphiqo etlhelo loko xi ri kona, ku yingisela swivangelo swa xiphiqo ku pfuna xivulavuri ku yelanisa xiphiqo na xivangelo ku khutaza xivulavuri ku antswisa vuswikoti no n?wi khutaza ku ololoxa swirhalanganyi swa yena ku dyondza ku miyela loko hi fanele ku miyela. Vanhu lava humelelaka va tiva nkarhi lowu va faneleke ku miyela no nyika switsundzuxo swa vona.
Eku yingiseleni U NGA TSHUKI u endla leswi landzelaka:
nyika swivangelo nghenelela avanyisa hi ku hatlisa kumbe hi xihatla nyika xitsundzuxo. Nyika swin?wana swo hambana no pfuna vanhu ku ehleketa hi swona.
tsutsumela ku boha teka vutihlamuleri byo endla xiboho emavokweni ya muvileri tshiketa miehleketo ya xivulavuri yi nghena eka miehleketo ya wena.
Hi hanya eminkarhini ya swirhalanganyi swo tala leswi katsaka vanhu na swiyimo. Xilaveko xo yingisela ku kota ku twisisa i xa xihatla.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa vanhu loko hi nga va yingiseli.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa xiyimo loko hi ntiyiso hi vona xiphemu xa xiyimo no tokota switsongo hi xona.
Hi ehleketa leswaku hi twisisa swirhalanganyi swa vanhu loko hi ntiyiso hi ri na vutivi byitsongo na ku yelana, kambe hi ntiyiso swi nga endleka hi tirhana na swikombiso ku nga ri swivangelo.
Hi fanele ku tiva leswaku ku yingisela i mhaka ya nkoka eka vutivi na ku twisisa.
LESWI ENDLAKA KU YINGISELA KA KAHLE KU PFUNA
MUNHU UN?WANA U RHANGA EMAHLWENI. U tshika vanhu va rhanga emahlweni eka mbulavurisano. A wu va susumeteli ku tlula hi laha va lavaka hi kona. Leswi swi endla leswaku ku va ni xichavo no tshembana.
MUNHU UN?WANA U TSHUNXEKILE KU VA YENA. Leswi swa pfumaleka eka vanhu votala naswona va tala ku swi tirhisa kahle hi ku olova no swi khoma hi tindlela leti nga ta xiviri no ti antswisa. Loko u kombisa leswaku wa tshembeka. Loko u kombisa leswaku wa tshembeka, vanhu van?wana va tshunxeka ku ku byela swirhalanganyi swa vona, swihundla na milorho ya vona. Mbuyelo wa leswi ? u kota ku va tiva hi ku hetiseka.
MUNHU UN?WANA U VALANGA/LAVISISA XIPHIQO. Ku yingisela kahle swi pfuna vanhu ku ololoxa swivilelo na swirhalanganyi swa vona. Va nga pakanisa eka xiyimo, va xi twisisa ku antswa no hlamusela xiphiqo xa vona hi ndlela ya kahle na leyi nga hava swihoxo.
MUNHU?WANA U LAVISISA/VALANGA XIPHIQO. Loko u kombisa ku titwa ka vona no va pfuna ku hlamusela ku titwa loku, swi va pfuna ku humesa ku titwa loku. Va tala ku titwa va humesile ku tikeriwa lokukulu hi ku ?vulavula hi swona?
MUNHU UN?WANA U KOTA KU TITWISISA KAHLE. Eka xivoni u nga vona swilo hi xivumbeko xa miri wa wena lexi nga voniweki. Hi ndlela yo fana, ku yingisela kahle swi tirha tanihi xivoni lexi vanhu va vonaka matikhomelo ya vona na mvonele hi ndlela yo hetiseka. Leswi swi pfuna ku titwisisa hi ndlela yo antswa no va sindzisa ku boha leswaku va titsakela kumbe a va titsakeli hi ndlela leyi va nga hi yona, kumbe loko va lava ku cinca.
SWI KU HUMESA EKHOMBYENI. Ku yingisela kahle swi ku sivela ku tirhisa mavonele ya wena kumbe matwisiselo ya swirhalanganyi kumbe ku endla swin?wana leswi nga twisaka ku vava, swi nga karhataka kumbe ku vavisa munhu un?wana.
KU YINGISELA KAHLE I KU NYIKA SWILO SWIN?WANA NKOKA. Ku yingisela kahle swa tika naswona munhu un?wana wa swi tiva. Loko u yingisela kahle, u kombisa munhu un?wana leswaku wa n?wi rhandza.
Ku voyamela tlhelo rin?we
Eka ndzavisiso wo voyamela tlhelo rin?we swi le rivaleni leswaku hinkwerhu hi na kona no tirhisa ku voyamela tlhelo rin?we. Ku voyamela tlhelo rin?we swi khumba ku hlanganisa xivumbeko xokarhi xa munhu na swin?wana leswi tsakeriwaka kumbe (minkarhi yo tala) leswi nga tsakeriweki kumbe minkoka leyi nga kona eka ntlawa. I xivumbeko xa mintlawa ya vaaki, ndlela yo hatlisa, ya vulolo kumbe yo koma yo lulamisa mavonele ya vanhu. Swa olova ku tirhisa miehleketo leyi nga ya ntumbuluko hi mintlawa ku tlula ku tikarhata ku tiva no herisa mintsakelo ya ku ya hi ringhohe na mintolovelo eka munhu. Swa olova ku kuma xitiyisiso xa ku tumbuluxiwa ka mintolovelo ya miehleketo ku tlula ku tikarhata ku kanetana na munhu loko ku ri na ku hambana swi nga ri na mhaka leswaku ku na matimba yo voyamelo tlhelo rin?we. Tanihi laha Muavanyisi B. MchLachlin wa Senthara ya Dyondzo ya Nawu ya Vupeladyambu a voneke hi kona :
A ndzi ringanyeti leswaku vanhu va boha hi xihatla ku tirhisa ku voyamela tlhelo rin?we?Kahle-kahle ku voyamelo tlhelo rin?we ka rixaka na rimbewu swi kona, emiehleketweni ya hina, leswi vangiwaka hi xiyimo xa mahanyelo no khutaziwa hi mfuwo wa ndhuma ma swihangalasa-mahungu.
Minkarhi yin?wana swi kumeka ni le ndzeni ka minhlangano ya hina. Hi tala ku swi amukela tanihi hi mintiyiso. Loko hi hlangana na swirhalanganyi, hi tala ku swi tirhisa xikan?we-kan?we hikuva swi ri swa ntumbuluko no olova ? hi ndlela yo olova ku tlula ku kambela xiphiqo no fikelela xiboho xa kahle hi ku tirhisa endlelo ra miehleketo no yingisela no kambela.
Hi ku languta ku hambana loku nga kona eAfrika Dzonga, hikwalaho ka matimu lama nga kona ya xihlawuhlawu lexi endliweke hi mfumo na xihlawuhlawu xa rimbewu, na mpimo wo va mintlawa yotala yi siveriwa ku kota ku tivana no hanya swin?we na ku chava loku hi nga na kona hi van?wana, a swi hlamarisi leswaku hikwalaho ka yini hi ri na ku voyamela tlhelo rin?we.
Ku tiva swilo swo toloveleka
Nawu wo tiva leswi toloveriweke i nhlamuselo yo tiveka ngopfu ya mahanyelo ya vanhu na ku hlamuseriwa hi vuxokoxoko ka maendlelo lama khumbekaka kumbe lama yelanaka na ku voyamela tlhelo rin?we. Ku ya hi dyondzo ya miehleketo ya mahanyelo, endzeni ka ku voyamela tlhelo rin?we i ku tiva leswi nga kona ni leswi nga riki kona eka mintlawa ya vaaki. Xikan?we-kan?we loko xiyimo xa ntlawa xi voniwile kumbe ku aviwa eka milawu ya dyondzo ya miehleketo ya mahanyelo ya nghenelela ku lawula endlelo ra ku aviwa hi mintlawa ya vaaki. Milawu leyi i:
nawu wa ntikiso, laha ku yelana eka ntlawa na ku hambana exikarhi ka mintlawa swi thatheriwaka (xik. Valungu va tsakela ku vona rhagibi, vantima va tsakela ku vona bolo);
Ku voyamela tlhelo rin?we ka ntlawa wun?we, kumbe ntolovelo wo vona swirho swin?wana leswi nga riki swa ntlawa swi fana kumbe swi fana ku tlula swirho swa ntlawa (xik. Vanhu va le China hinkwavo va fana);
Ku voyamelo tlhelo rin?we ka swirho swa ntlawa / ka swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa, kumbe ntolovelo wo vona swirho swa ntlawa swi tika ngopfu no hambana ku tlula swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa (xik. ?hi? vanhu lava vonakaka tanihi swakudya swo hambana kambe MaIndiya hinkwavo va rhandza kheri);
Ku voyamela tlhelo ka swirho swa ntlawa / swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa; kumbe ntolovelo wo endla swiboho swo hambana ngopfu hi swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa ku tlula swirho swa ntlawa xik. Vachayeri va mathekisi va vantima lava chayelaka handle ka vukheta i ?swipengi?, kasi vachayeri va xiyimo xa le xikarhi va valungu vona va ?tikeriwa?
Nawu wa tinhlayo titsongo kumbe ntolovelo wo ehleketela ntlawa leswi simekiweke eka sampula ya vanhu va tsongo (xik. Mhaka yo va nhlayo yitsongo ya vatirhi va le makhixini yi yivela vathori va vona ya thatheriwa hi ku vula leswaku ?vatirhi va le makhixini votala va yiva?).
Eka xiyimo xa Afrika Dzonga, laha ku avanyisiwa ka mintlawa na vutitivisi swi nga enawini no teka magoza hi ku landza ku fikeleleka ka swipfuno na xiyimo, ntolovelo lowukulu i wo va ku ri na ku enta ko ehleketa hi swirho swa ntlawa na swirho swo kala swi nga ri swa ntlawa. A swi twali ku langutela leswaku un?wana wa hina loyi a kuleke a va nkulukumba ehansi ka xihlawuhlawu a nga hundzuka hi ku hetiseka eka ntolovelo lowu, hambileswi vana va hina va nga swi kotaka. Ntlhontlho lowu nga kona i ku tiva mintolovelo yo voyamela tlhelo rin?we na ku ya emahlweni hi kombisa vutshila byo yi sivela.
Hambileswi ku tiyimisela ko kaneta na ntolovelo wo tiva leswi toloveriweke ku nga ntlhontlho eka hina hinkwerhu, i ntirho wa xihundla eka lava nga eka xiyimo xa vurhangeri. Loko xiboho xa wena xi nga khumba vutomi hinkwabyo bya munhu loyi a hanyeke wena u nga si va kona, swi le rivaleni leswaku u fanele ku tiva nkoka wa mintolovelo yo voyamela tlhelo rin?we no tiyimisela ku tirhisa endlelo ro kala ri nga voyameli tlhelo rin?we. Vutivi bya tindlela leti ntolovelo wo tiva swilo leswi toloveriweke wu tikomba kumbe ku tirhisiwa swi pfuna ngopfu eka nghingiriko lowu.
Ku pfumala ku ringana ka Mfuwo na Tindzimi ku pfumala ku twisisa ku tala ku tivisiwa exikarhi ka muntima na munhu loyi a nga vulavuleki ririmi ra muntima: va nga va ni mintolovelo yo hambana, tindlela to hlangana, miheleketo ya kahle, na tisisiteme ta ririmi:
Swiyimo swa nawu swa mimfuwo yotala swi tala ku va ni swirhalanganyi leswi vaka kona eka mfuwo na ?swivandla? swa semantiki leswi hlamuseriwaka tanihi ?ku kala swi nga ri kona eka ririmi rin?we leri nga na nhlamuselo yin?we eka theme rokarhi leri kumekaka eka ririmi rin?wana? (Dagut, loyi a tshahiweke eka Kashula, 1995: 92). Swivandla leswi swi humelela eka theminoloji ya swa nawu, mintolovelo yokarhi ya mimfuwo na ku hambana ka ku tika ka ku swi tlhantlha endzeni ka tisisiteme leti yelanaka ta ririmi. Xiphiqo xa ku hlanganisiwa i xa matimu na ku ya emahlweni ka ntolovelo wo tirha hi ririmi rin?wana na mfuwo tanihi xileriso eka xiyimo xa nawu xin?wana ni xin?wana. Hikwalaho xikombiso, mutirhi wa swa nawu a nga lava tinhlamuselo ta XiXhosa ta ?ku hlayisa? na ?ku amukela? tanihi laha ti twisisiwaka hi kona hi Xinghezi na mimfuwo ya Anglo-Saxon. Kahle-kahle ndlela yi ri yin?we leyi nga tirhisiwaka ku yelanisa tikhonsepe leti ku ta va ku vutisa ku hambana exikarhi ka tisisiteme ta mindyangu ta MaXhosa na Anglo-Saxon na vutihlamuleri byo yelana bya ntolovelo bya yona.
Lingwisitiki yi kombisa ku hambana lokukulu ka ririmi na mfuwo eka swiyimo swa nawu, xikombiso, vuxaka, theminoloji ya mivala, swiyila na vusasekisi, tisisiteme to landzelelana, swiyelaniso swa nkarhi, mintolovelo ya mahanyelo na mintolovelo. Ku tiyimisela ko kala u nga landzeleli ntolovelo wo voyamela tlhelo rin?we swi lava magoza ya kahle ku kuma mpimo wa vutivi na ku twisisa ku hambana loku. Ku tirhisiwa ka ?vativi? endzeni ni le handle ka khoto swi ta pfuna kambe swi pfuna ngopfu ku kuma timhaka ?ta un?wana? hi ku tihlanganisa na yena xikan?we-kan?we. Ku hlangana loku swi nga va xiphemu xa ntirho wa kholicihi ya hina.
Ku tekela swilo ehansi
Swi le rivaleni leswaku ku voyamela tlhelo rin?we ku vangiwa hi ku tekela swilo ehansi. Loko hi tiva vanhu, a ha tali ku va ni mavonele ya ringhohe eka vona. Leswi a swi hi chavisa leswi hi nga swi tiveki swi sungula ku kala swi nga ha hi chavisi ngopfu, no toloveleka no kala swi nga hi hlamarisi ? swi va swilo leswi hi swi tivaka. Eka xiyimo xa miehleketo, ku tekela swilo ehansi leswi vangaka ku voyamela tlhelo rin?we a swi vuli ntsena ku pfumaleka ka ntokoto wa munhu kambe ku pfumaleka ka mahungu (kumbe mahungu yo hoxeka) hi swiyimo swa vutomi swa ?van?wana?. Loko ku nga ri na mahungu lama nga hava swihoxo na xiyimo xa nawu lexi sivelaka endlelo ra xiyimo kumbe endlelo ro twela vusiwana, swiboho swa nawu swi nga tala ku yisa emahlweni swivumbeko kumbe tisisiteme leti nga riki kahle.
Vululami a byi tali ku va kona loko xiboho xa nawu xi nga ri na mahungu yo enela ya nkhumbo wa byona eka ikhonomi ya mahanyelo. Majisitarata wa xiyimo xa le xikarhi waxinuna, xikombiso, u ta fanela ku gingirika ku kuma mahungu ya hilaha xileriso xo ehlisiwa ka nhlayiso swi nga khumbaka hi kona ndyangu lowu rhangelaka hi waxisati endhawini leyi nga riki ya ximfumo laha ku nga riki na mintirho ya masungulo. Ndzavisiso wa madzolonga eka vaxisati eka vaaki, swiyimo swa ntlulelo wa HIV kumbe swiyimo swa ku pfumala mintirho i swikombiso swa mahungu lama nga pfunaka eka xiboho xa nawu. Hi mayelana na ku boha hi mpimo wa milandzu yo onhakeriwa, ku na ku tekela swilo ehansi eka nkoka wa ntirho lowu nga hakeriweki wa waxisati endyangu. Ku na ku tekela swilo ehansi eka mhaka ya timhaka ta rimbewu leti onhaka to fana na ntshikilelo wa ku xanisiwa etimhakeni ta swa masangu. Ku na ku tekela swilo ehansi eka mhaka ya Ntolovelo wo Ba Vaxisati, Swikombiso swo Vavisiwa hi ku Pfinyiwa, ku tshembeka ka vumbhoni byo huma eka vaxanisiwa va vana lava xanisiweke etimhakeni ta swa masangu, ku pfuxetiwa ka swihlaya swa vaxanisi va vana eka swa masangu. Vaavanyisi va gingirika ngopfu ku lwa na ku voyamela tlhelo rin?we eka ku lulamela ku tiva no lulamisa swivandla leswi nga kona eka mahungu.
Swilo swa nkoka leswi kumiweke
Hi ku ya hi vandla ra ntirho ra Amerika eka ku voyamela tlhelo rin?we ka nawu, tidyondzo ta swa sayense ti kombisile leswaku ?ntolovelo lowu yaka emahlweni wo vona vaxinuna va ri na nkoka ku tlula vaxisati?. Ntolovelo lowu wo kala wu nga tiyisisiwangiki wu tala ku humeseriwa erivaleni eka Shariah, nawu lowu tirhisiwaka ematikweni ya Islamic, laha vumbhoni lebyi nyikiwaka hi vaxinuna byi nga na ntikelo ku tlula vumbhoni lebyi nyikiwaka hi vaxisati. Wikler u kume leswaku; ?Tidyondzo (mindzavisiso) yi kombisa leswaku vuxirho bya munhu eka mintlawa ya xiyimo yo hambana swo fana na vukhale, rixaka kumbe rimbewu swi tala ku kucetela hi laha nkoka wa munhu wu nga ta pimanisiwa/kamberiwa hi kona hi vanhu van?wana?. Mindzavisiso yo enta yi endliwile eka ?xivandla xa nkoka wa rimbewu? eka marhavi ya nawu man?wana. EAfrika Dzonga ku voyamela tlhelo rin?we loku nga kona eka nkoka wa vantima, ngopfu-ngopfu vaxisati, a ku amukeriwa ngopfu ku fikela ni le ka xiyimo xa nawu. Nkoka wu simekiwe eka swilo swo hambana swo tala, leswi katsaka ikhonomi, mahanyelo, matimba ya miri na vanhu, timhaka ta miehleketo na dyondzo ya vaaki; tipatironi to vulavula na mavulavulelo; ririmi ra miri; na tipatrioni ta mimfuwo yokarhi swo fana na ku hlamula swivutiso hi ndlela yo kombisa vukarhi kumbe ku tsandzeka ku vulavula hi timhaka ta swa masangu emahlweni ka vaxinuna lava u nga va tiveki, kumbe ku tirhisa vusasekisi etimhakeni ta rifu na ku fa. A ku na mhaka ya ?ntirhisano? eka nkoka leyi vulavulaka hi vuxaka exikarhi ka vanhu lava khumbekaka laha ku vulavuriwaka hi nkoka. Hikwalaho ka leswi Wikler (1987: 234) u lemuke leswaku ?vaavanyisi swi nga endleka va nga swi tivi hi ku hetiseka hi laha nkoka wu nga languteriwaka ehansi hi kona hi ntolovelo lowu tikombaka wu nga ri wa nkoka wo vitana (vanhu van?wana) hi mavito ya vona, kumbe ku tirhisa matheme yo kombisa ku dzunisa?.
Swikombiso leswi landzelaka swo voyamela tlhelo rin?we hi mayelana na nkoka lowu simekiweke eka vutitivisi bya mintlawa ku hlawuriwile eka milandzu ya Afrika Dzonga na tibuku laha a ku nyiketiwile tanihi switatimendhe swa ?matwisiselo yo toloveleka?:
Swilo swo huma evuxeni orientals swi tala ku va swi nga ri erivaleni Patel v Patel 1946 CPD 46: khoto yi yelanise ku tikeriwa ko hlawuleka loko vangiweke hi ?ku pfumala ku twisiseka ka swilo swo huma evuxeni?;
vaxisati eka milandzu ya nhlaselo wa swa masangu swi nga endleka va kuceteriwa hi rivengo, ku tsandzeka etimhakeni ta swa masangu kumbe swivangelo swo titwa leswi tiviweki swin?wana (Hoffman na Zefertt, 1988: 579);
vantima, loko va nyika vumbhoni byo kala va nga endlangi nandzu, va tala ku hemba majisitarata eka mcunu na Van?wana vRex, 1938: ?Ndzi tala ku kuma leswaku timbhoni ta Vantima leti nyikaka vumbhoni ku seketela ku kala vumbhoni byo va va nga endlangi milandzu i vahembi, kutani hikwalaho ka ntokoto lowu na ntumbuluko wa vumbhoni bya Crown, a ndzi tiyimiselangi ku amukela vumbhoni byo kala ku endliwangi nandzu eka nandzu lowu tanihi lebyi faneleke ku bya nkoka?;
vaxisati va vantima va tala ku amukela ku ya emasangweni na loko va nga sw itsakeli hi xihatla ku tluala vaxisati va valangu s v M 1965 40 SA 577 NPD; R v A 1952 30 SA 212: ?Sweswi, n?wina vakulukumba lava nga na ntokoto wa khoto leyi mi ta tiva leswaku swi tala ku humelela loko muvileri eka nandzu wo fana ni lowu a ri waxisati wa Muntima, leswaku endzhaku ko va a khomiwile, wa pfumela. Leswaku hikwalaho ka yini swi vi tano a ndzi swi tivi?. Ku bohiwile leswaku xitiviso xa vuavanyisi a xi nge tirhisiwi ?emhakeni?;
vantima va nga komba vanhu lava va tivaka exinyameni ku tlula valungu R v Tusini 1953 4 SA 406 A: ?Swi tiveka ngopfu leswaku hi ku ya hi ntokoto wa Khoto leyi Vantima va nga tiva vanhu lava va va tivaka exinyameni lexikulu lexi Mulungu, a nga tikeriwaka ku vona.? Ku bohiwile leswaku a ku nga ri na vumbhoni byo seketela leswi eka matimba yo vona ya Muntima exinyameni naswona xitiviso xa vuavanyisi a xi nge tirhisiwi emhakeni leyi.
Ku voyamela tlhelo rin?we loku pakanisaka
Ku voyamela tlhelo rin?we ka nawu ku nga tirha eka ntlawa wun?wana na wun?wana kambe ku ?hambana? ka mhaka kumbe munhu i ka mintokoto ya vutomi bya muendli wa xiboho, swi nga vanga leswaku ku vani ku voyamela tlhelo rin?we. Matimba ya ku ?hambana? ka nkoka (na ku voyamela tlhelo rin?we) i rimbewu, rixaka, vukhale, ntsakelo wa swa masangu, xiyimo ? na, ku hlangana ka mintlawa leyi, xikombiso, waxisati wa xitavani wa muntima loyi a tshamaka endhawini ya swisiwana.
Swi tikomba onge ku na ?xiyimo xa ntshikelelo lexi nga kona. Ku ya hi Johnson na Knapp (1971: 692), ?vaanyisi tanihi ntlawa va humelele ngopfu eku tshunxekeni ka ku voyamelo tlhelo rin?we ka rixaka ku tlula ku voyamela tlhelo rin?we ka rimbewu.? Va pfumela leswaku ?eka rixaka ra vaanyisi lava nga kona sweswi swi nga olova ngopfu ku kumbetela xiyimo xa miehleketo xa waxinuna wa muntima, wa xiyimo xin?wana ni xin?wana xa vutomi, ku tlula ku kumbetela miehleketo ya waxisati (hambiloko a ri mulungu wa xiyimo xa le xikarhi)? (swi tshahiwile hi Wikler, 1987).
Wikler u bumabumela leswaku xiivangelo xa leswi: I ku va hi dyondza ku ehleketa hi hina tanihi vaxinuna kumbe vaxisati loko hi nga si dyondza ku titiva tanihi valungu kumbe vantima, na endlelo ro dyondza ku susa mavonele ya hina yo voyamela tlhelo rin?we ya ya emahlweni hi ku ya hi ndlela leyi swi endliwaka hi yona.?
A swi nge pfuni nchumu ku vulavula hi mhaka yo va xihlawuhlawu kumbe rimbewu swi ya emahlweni eka vaaki va hina na le ka tikhoto ta hina. Swi ringanile ku vula leswaku swi fanerile ku amukela swivumbweko swa ku voyamela tlhelo rin?we loku a ku tirhisiwa tanihi xandla xa ku tluriwa ka nawu loko a ku ri endzeni ka nawu wa nkoka wa hina ku suka enkarhini wa Marhoma ku fikela enkarhini wa sweswi, no lava ku swi herisa. Ku langutiwa loku ka vaendli va swiboho swa nawu va nkarhi wa sweswi na nkarhi lowu taka i ka nkoka eka ntirho wo pfuxeta lowu lawulaka vumundzuku bya nawu na rixaka.
XIPHEMU XA 2
SWITOLOVETO
KU KAMBELA VUSWIKOTI BYA WENA SWO YINGISELA
XIKONGOMELO
Phepha leri ra swivutiso ri ta ku pfuna ku tiva vuswikoti bya wena swo yingisela
NTIRHO
Hlamula xivutiso lexi nga laha hansi hi laha u nga kotaka hi kona, laha u sungulaka hi leswi u talaka ku swi endla.
Loko u hetile phepha ra swivutiso kambela xiyelaniso xa wena.
VUSWIKOTI BYO YINGISELA
Minkarhi yo tala
A swi tali ku endleka
A swi endleki
Languta Xivulavuri
Yingisela leswi xivulavuri xi swi vulaka no ringeta ku papalata swilo leswi kavanyetaka.
Khutaza xipikara hi ku dzinginisa nhloko no endla ?huwa yo yingisela.?
U yimela xipikara xi heta leswi xi swi vulaka handle ko xi kavanyeta kumbe ku vulavula na xona hi nkarhi wun?we.
Vutisa swivutiso loko u nga twisisi leswi vuriwaka.
Boha hi leswi xipikara xi swi vulaka, swi nga ri na mhaka leswaku i mani kumbe leswaku u languteka njhani.
Komisa kumbe ku vuyelela marito ya nkoka lama tirhisiweke hi xipikara.
Yingisela leswi munhu a vulaka swona na ntikiso wa rito ra yena lowu a wu tirhisaka ku vula leswi.
KU KAMBELA VUSWIKOTI BYA WENA SWO YINGISELA
NDLELA LEYI U NGA FUNGHAKA HI YONA
Mfungho wa 3 eka Minkarhi yo tala
Mfhungo wa 2 eka Minkarhi yin?wana
Mfhungo wa 1 eka A swi tali ku endleka
Mfhungo wa 0 eka A swi endleki
MFHUNGO WO HETELELA: ???????????????????...
LESWI MFUNGHO WA WENA WU VULAKA SWONA
Minkutlunyo ya 21 ku fika 24 Vuswikoti bya wena byo yingisela i swa xiyimo xa le henhla.
Minkutlunyo ya 15 ku fika 20 Wa yingisela kambe u nga swi antswisa.
Minkutlunyo ya 8 ku fika 14 A wu yingiseli hi ndlela yo fana naswona u fanele ku hluvukisa vuswikoti bya wena.
Minkutlunyo ya 0 ku fika 7 U fanele ku ehleketa ngopfu hi ndlela ya kahle
NKARHI LOWU VEKIWEKE
wa timinete
Nkarhi wa Xitoloveto
Ehleketa hi ntirhisano lowu u nga tshama u va na wona na munhu un?wana loyi a nga ku yingiseli kumbe ku ringeta ku twisisa leswi a swi ri swa nkoka eka wena. Xana u titwe njhani?
Ndzi titwe???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????..
Ehleketa hi ntirhisano lowu u nga tshama u va na wona na munhu un?wana loyi a nga ku yingiseli kumbe ku ringeta ku twisisa leswi a swi ri swa nkoka eka wena. Xana u titwe njhani?
Ndzi titwe???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????..
NANDZU WA NO. 1
Nandzu lowu wu vikiwile ekhoto hi siku ra 14 Khotavuxika 2004 hi Sylvia (muvileri). 41 U sungule hi ku vula leswaku u tile khoto ku ta mangalela ?motho yo ke dulago le yena? (munhu un?wana loyi ndzi tshamaka na yena). Mutshama-xitulu wa huvo u n?wi vutisile leswaku xana munhu loyi a ri ?mokgalabja? (nuna) wa yena. U pfumerile leswi handle ko kanakana. Muvileri u yile emahlweni vula leswaku u mangalela nuna loyi hikuva u ala ku suka endlwini. Mutshama-xtulu u n?wi nghenelerile enkarhini lowu ku vula leswaku khoto a yi nga si tenga nandzu enakrhini lowu, leswi vulaka leswaku a ku na vuxokoxoko lebyi lavekaka. Mutshama-xtulu nakambe u vutisile leswaku xana xiphiqo lexi ku vulavuriwile hi xona ekaya swin?we na maxaka na vaakelani, laha muvileri a hlamueleke handle ko kanakana leswaku swi vile tano no tlhela a engetela leswaku (maxaka na vaakelani) va byerile mulumbetiwa leswaku (wanuna) a suka endhawini.
Mutsundzuxinkulu u nghenelerile kutani a vutisa: ?Xana kahle-kahle i yini xiphiqo?? Muvileri u boxile leswaku xiphiqo xi sungule hikuva mulumbetiwa a kume xitandi xintshwa xa yena naswona a lava ku famba. Kambe mulumbetiwa a lava ku teka swoaka swa mukhukhu lowu va tshamaka eka wona. Enkarhini lowu se a teka mazenge yo ringana nkombo. Leswi swi endle leswaku khoto yi n?wi twela vusiwana. Un?wana wa vatsundzuxi u vutisile xivutiso lexi landzelaka: ?Xana mi tekanile?? Muvileri u vule leswaku a va tekananga kambe a tshama swin?we. Endzhaku ko vula leswi swirho swa khoto swi sungule ku n?unun?uta xikan?we na mutshama-xitulu wa huvo ku kombisa ku kala va nga yimi na mhaka yo tenga milandzu ya ?vat en sit? (vanhu lava tshamaka swin?we ehandle ko tekana). Endzhaku ko vula leswi mutshama-xitulu wa huvo u vutisile leswaku xana xitandi a xi ri xa mani kutani muvileri a vula leswaku a xi ri xa yena. Mutshama-xitulu u tlhele a lava k utiva nakambe leswaku xana mazenge lama tekiweke hi mulumbetiwa a ya ri ya mani. Muvileri u hlamurile leswaku a ya ri ya mulumbetiwa. Xivutiso lexi landzeleke a xi ri xa leswaku: ?Loko a teka mazenge ya yena, xana xiphiqo xa wena i yini?? Muvileri u vule leswaku a nga telangi ku ta mangalela ku va mulumbetiwa a teka mazenge ya yena kambe mhaka ya leswaku loko mulumbetiwa a ya teka (mazenge) u n?wi rhukanile. Khoto kutani yi bohe leswaku mulumbetiwa u fanele ku vitaniwa ku ta hlamuala swivutiso swo rhukana. Ku tsariwile papilla leri vitaneke mulumbetiwa leswaku a ya ekhoto.
NANDZU WA NO. 2
Nandzu lowu wu khumba nuna na nsati, James na Winnie, naswona wu tile xikan?we-kan?we ekhoto ya hosi hikuva a wu nga weli ehansi ka ntona (ndhuna). 42 Wu humelele hi siku ra 17 Khotavuxika 2004 eka Mfumo-xivongo wa Mokopane laha wu tengiweke ekhoto ya ndzhavuko leyi vumbiwaka hi huvo ya vuhosi. Vanhu lavambirhi a ku ri vona ntsena lava a va ri kona eholweni ku tengisiwa hi huvo, xikan?we na valavisisi vambirhi.
Mutsundzuxinkulu u va vutisile leswaku i va mani timbhoni ta vona. Muvileri (nsati) u vurile leswaku i sesi wa yena na hahani wa mulumbetiwa (nuna wa yena) hi vona timbhoni ta vona. U yile emahlweni a vula leswaku sesi wa yena a fanele se a fikile kambe lexi hlamarisaka a nga si fika ekhoto. U vurile leswaku hahani wa mulumbetiwa wa vabya, naswona a nge swikoti ku va kona. Mutsundzuxinkulu u vurile leswaku swi ta tika ku ya emahlweni na nandzu lowu nga hava timbhoni.
Mutshama-xitulu wa huvo na vatsundzuxi vanharhu va sungule ku vulavurisana. Kutani mutshama-xitulu u byele mutsundzuxinkulu leswaku nandzu wu nga ya emahlweni hambiloko timbhoni ti nga ri kona, kutani loko swi kumeka leswaku timbhoni ti ta laveka ku endla xiboho xa nkanetano, nandzu wu ta hundziseriwa emahlweni. Mutsundzuxinkulu u kombisile ku kanakana ka yena swin?we na vakanetani hi vambirhi loko timbhoni ti nga ri kona hikuva ?Lena ba babedi le ka se kwane ka selo.
Le tlo phigisana? (n?wina vambirhi a mi nge twanani. Mi ta sungula ku kanetana hi leswi humeleleke). Endzhaku ko vula leswi, u vutisile mintlawa hi yimbirhi loko va lava ku ya emahlweni na nandzu wa vona hambiloko ku nga ri na timbhoni. Havumbirhi va vule leswaku va tsakela k uya emahlweni. Mutsundzuxinkulu u lerise muvileri leswaku a yima. U yimile kutani mutsundzuxinkulu u n?wi komberiele leswaku a boxa xivilelo xa yena. U vule leswaku a vilersiwa hi nuna wa yena, laha a yeke emahlweni a vula xitorhi/mhaka ya yena hi ndlela leyi landzelaka:
Ndzi munhu loyi a vabyaka. Vuvabyi bya mina byi fambelana na vakowana va mina. Ndzi ye eka n?anga laha ndzi tshunguriwaka kona. Sweswiku laveka leswaku ndzi tlhava mbuti ku khensa vakokwana va mina. Vhiki leri nga hundza ndzi lulamise ntirho laha ku nga ta tlhaviwa mbuti. Ndzi sweke na byalwa bya ntirho lowu. Kambe hambi swi ri tano, byalwa a byi nga si vila hi Sonto siku leri ntirho a wu fanele ku endliwa hi rona. Ntirho a wu endleriwa ekaya ka vatswari va mina ku nga ri endyangwini wa mina. Nuna wa mina a nga ri kona enkarhini wa kona loko hi ya vikela vakokwana va mina. U fikile endzhaku laha ndzi yeke eka yena leswaku se hi yile emahlweni nantirho kutani na yena a nga ya a ya vikela vakokwana. U vule leswaku u ta swi endla endzhaku. Leswi a swi kalanaga swi humelela kambe a swi ndzi vilerisaka. U tshamile na hina nkarhinyana loko a nga si famba. Siku leri landzelaka u vuyile na sesi wa yena. Loko a fika a ku ri na nuna un?wana loyi a hi tshame na yenaloyi a tinwela byalwa. Eku fikeni ka yena u hi xewetile kutani a lava ku tiva leswaku i mani nuna loyi. Ndzi vule leswaku; ? U siye vanhu va ri ku nweni tolo kutani loko u vuya namuntlha u lava k utiva leswaku i va mani.Lava hi vona vanhu lava hi va rhambeke leswaku va ta va na hina entirhweni.? Nuna wa mina u hlundzukile. ?A thoma go ntshwara ka di watshene a nkisa pele le morago? (u sungule ku ndzi khoma hi swiambalo a ndzi susumetele emahlweni ni le ndzhaku). Ndzi n?wi susumetele endlwini ya sesi wa mina kutani ndzi suke ndzi tsutsuma. Ndzi yile endlwini ya hina laha a ndzi lava ku byela jaha ra hina lerikulu hi matikhomelo ya tatana wa yena. Kambe loko ndzi fika jaha ra hina a ri nga ri kona a ri yile ekaya ka ntombhi ya rona laha ri talaka ku etlelea kona. Hambi swi ri tano ndzi byele majaha ya hina mambirhi laman?wana hi xiphiqo lexi ndzi nga na xona. Ndzi etlele ekaya ku fikela siku leri landzelaka loko ndzi ta tlhelela ku ya vona jaha ra mina. Ndzi n?wi kumile kutani ndzi n?wi tivisa hi matikhomelo ya tatana wa yena vusiku bya matolo. Jaha ra mina ri vule leswaku swa antswa hi tlhelela eka yena ku ya vona leswaku xana (nuna wa mina) u njhani na leswaku ku ta va ku humelele yini endzhaku ka loko ndzi sukile. Hi tlhelerile. Loko hi fika eka yena swi ndzi hlamarisile/chavisile ku kuma leswaku a hise swiambalo swa miana hinkwaswo leswi a swi ri eka wadiropo nakambe a tlhele a teka byalwa a tota makhumbi. Leswi hi swona swi endleke leswaku ndzi va lahawani ku ta vilela.
Enkarhini lowu mutsundzuxinkulu u tivisile muvileri leswaku leyi hi yona mhaka leyi va nga ta yi tenga no vutisa loko hakunene a vurile hinkwaswo leswi a lava ku swi vula emahlweni ka khoto. Muvileri u hlamurile handle ko kanakana. Mutsundzuxinkulu u n?wi tsundzuxile leswaku a nge pfumeleriwi ku boxa timhaka tin?wana endzhaku. Muvileri u vurile leswaku wa swi twisisa. Mutsundzuxinkulu u lerisile mulumbetiwa leswaku a suka a yima. U n?wi vutisle leswaku xana u xi twile xivilelo xo mangaleriwa ka yena. Mulumbetiwa u pfumerile handle ko kanakana. Mutsundzuxi wosungula u byeriwile leswaku a ya emahlweni na nandzu. Mustndzuxi wosungula u n?wi komberile leswaku a hlamula leswi vuriweke hi nsati wa yena. Nhlamulo (ya mulumbetiwa) a yi ri hi ndlela leyi landzelaka:
Ndza pfumela leswaku hi ve na ntirho lowu a wu fambelana na vuvabyi bya nati wa mina laha ku tlhaviweke mbuti. Xiphiqo xa mina i xa leswaku se i tshama na vatswari va yena laha a vulaka leswaku i n?anga hambileswi nga si holaka hi ku hetiseka. Ndlela ya kahle i ku va a hola ro sungula kutani ndzi ta ta na yena laha mosate (hofisini ya vuhosi) ku ta mi tivisa leswaku se i n?anga. Ematshan?wen yo va a landzelela endlelo leri faneleke, u sungula ku endla vun?anga bya yena naswona u swi endla ekaya ka vatswari va yena leswaku mali leyi a nga ta yi kuma yi ta pfuna ndyangu wa ka vona. Leswi hi swona leswi ndzi tsakelaka ku swi vula emhakeni leyi.
Mutsundzuxi wosungula u n?wi nghene enon?weni hi k uvula leswaku a hi swona ntsena leswi a nga swi vulaka hikuva muvileri u vulavule hi ku hisiwa ka swiambalo na swilo swin?wana. Endzhaku ka xitsundzuxo lexi u yile emahlweni:
Xiphemu xexo hi xi lulamisile ekaya hikuva ndzi kombele ku rivaleriwa. Naswona, ndzi tlhele ndzi tiboha nakambe leswaku ndzi ta xava swiambalo hinkwaswo leswi ndzi swi hiseke kumbe ku n?wi rihela. Loko hi vulavula hi ku n?wi ba ka siku leriya hi yena (muvileri) loyi a makaleke sivara wa yena hi mpama kambirhi. U n?wi Ma vona, u n?wi bile kutani a suka a tsutsuma. Lowu hi wo na nkarhi lowu a sukeke hi wona laha tlheleke a vuya siku leri landzelaka.
Enkarhini lowu, mutsundzuxi wosungula u byerile mintlawa leswaku mbhoni (sesi wa muvileri) u ta vitaniwa ku byela khoto leswi a swi voneke hi siku leri vuriwaka loko khoto yi nga si ya emahlweni yi vutisa mintlawa swivutiso. Mbhoni a yi nyamalarile naswona matshalatshala yo n?wi languta ehandle ka khoto a ya humelelangi. Enkarhini lowu huvo yi pfumelelanile ku ya emahlweni na nandzu, laha goza leri landzelaka a ku ri nkarhi wa swirho swa huvo ku vutisa swivutiso. Xivutiso xosungula a xi huma eka mutshama-xitulu naswona bula ra yena swin?we na muvileri ri ve hi ndlela leyi landzelaka:
Q: Wena na nuna wa wena mi pfumerile leswaku mi ve na ntirho naswona ku tlhaviwile mbuti hi xikongomelo xa ntirho lowu. Xana mbuti leyi a yi huma kwihi?
Q: Xana nuna wa wena a ri kwihi hikuva swa hlamarisa leswaku hikwalaho ka yini swi fanele ku va vutihlamuleri bya jaha ra wena ku xava mbuti ya ntirho?
Mutshama-xitulu wa huvo enkarhini lowu u kombele muvileri leswaku a tshama ehansi. Kutani u kombele mulumbetiwa leswaku a yima kutani a n?wi kombela ku hlamusela khoto leswaku hikwalaho ka yini nsati na jaha ra yena va xavile mbuti. Mulumbetiwa u hlamurile hi ku vula leswaku wa swi tiva leswaku nsati wa yena na jaha ra yena va xavile mbuti kambe leswi siw ve tano hikuva enkarhini lowu nsati wa yena (muvileri) a n?wi kombeleke ku xava mbuti a nga ri na mali. Hikwalaho ko va nsati wa yena na jaha ra yena va ri na mali va bohile leswaku va ta yi xava. Kambe hambi swi ri tano, u tshikelerile mhaka ya leswaku leswi va swi endlile endzhaku ko pfumelelana na yena. Mutshama-xitulu u lerise mulumbetiwa leswaku a tshama ehansi kutani a byela muvileri leswaku a suka a yima. Kutani u n?wi vutisile leswaku:
Q: Xana wa swi tiva leswaku loko ku ri nkanetano wa le ndyangwini u fanele ku ya vikela vanhu lava u tshamaka ekusuhi na vona?
A: Ina.
Q: Xana hikwalaho ka yini u nga vikelangi munhu un?wana hi mhaka ya nuna wa wena?
A: Ndzi yile eka Sinah ndzi ya kombela thawula na swiambalo hikuva nuna wa mina a handzulele swiambalo swa mina. Kutani endzhaku ndzi yile eka jaha ra mina.
Q: Xana Sinah a nga lavangi ku ku teka mi tlhelela ku ya vona leswi a swi humelela hi nuna wa wena? Ku vona leswaku xiphiqo xa yena a ku ri yini.
A: E-e. Va karhele hi yena hikuva a hi ro sungula a ndzi ba. Hambi hahani wa yena u karhele hi yena hikuva ndzi tshamela ku vilela hi yena. Vana va hina na vona va karhele hi nuna loyi. Hambi khoto leyi ya swi tiva leswaku a hi ro sungula hi ta lahawani. Tatana lavaya va swi tiva na vona hikuva minkarhi yotala u byele nuna wa mina leswaku a tshika ku ndzi karhata. Ndzi karhele ku ku byela ntiyiso xibvangelo xo va ndzi n?wi tise lahawani namuntlha I xa leswaku ndzi lava leswaku khoto yi hi hambanisa leswaku ndzi ta ewisa. Sweswi se ndzi na vana vakulukumba na vatukulu. A ndzi nge pfumeleli nuna wa mina ku ya emahlweni a ndzi nyumisa hi ndlela leyi.
Mutshama-xitulu wa huvo u vurile leswaku u ta nyika swirho swa huvo swin?wana nkarhi wo ya emahlweni swi vutisa swivutiso. Mutsundzuxinkulu u nghenelerile laha a nga vula leswaku a vona onge nkanelo a wu rhendzelekela hikuva muvileri se a boxile leswi a navela swona. ?Ge pitsa e thubegile o ka se e bope gape wa e kgona? (loko mbita yi fayekile, a wu nge swikoti ku yi lulamisa). A swi tikomba ku ri na ku pfumelelana emhakeni leyi exikarhi ka swirho swa huvo. Endzhaku ko pfumelelana na muvileri leswaku a ehlekete kahle ghi mhaka leyi naswona a tiyisile leswaku a lava ku dlaya vukati bya vona, mutsundzuxinkulu ? endzhaku ko hlohleteriwa hi mutshama-xitulu ? u kombele mulumbetiwa loko a twile leswi vuriweke hi muvileri naswona loko swi ri tano, hi yihi nhlamulo ya yena. Mulumbetiwa u vule leswaku a nga na xiphiqo emhakeni yo va va hambana. Mbuyelo wa nandzu lowu a ku ri mhaka yo va khoto yi tlherisela mintlawa eka mindyangu ya vona leyi kanerisaneke hi vukati ro sungula leswaku yi tirhana na mhaka leyi. Mintlawa yi tsundzuxiwile ku vuya ekhoto ya ndzhavuko loko mhaka yi nga tengiwangi hi ndlela leyi va enerisaka.
<fn>tso_Article_National Language Services_VUXOKOXOKO LEBYI TSAR.txt</fn>
MUTIRHI WA LE KAYA
loyi a tivisiweke laha tanihi "muthori"
Kherefu ya muthori:
eka loyi a tivisiweke laha tanihi "mutirhi"
Ku sungula
Kontiraka leyi yi ta sungula hi ?????? no ya emahlweni ku fikela loko yi herisiwa hilaha swi hlamuseriweke hi kona eka xinawana xa 4.
Ndhawu ya ntirho
Nhlamuselo ya ntirho
Xiyimo xa Ntirho ??????????????????.
xik.. Mutirhi wa le kaya, muhlayisi wa n?wana, mutirhi wa le xirhapeni, sw .n. sw.
Mintirho: Vona nhlamuselo ya ntirho leyi katsiweke ..????????????????
Tiawara ta ntirho (Vona Xiletelo xa 5)
Tiawara ta ntirho ta ntolovelo ku ta va?????? hi vhiki, leti nga ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Musumbhunuku/Ravumbirhi/Ravunharhu/Ravumune/Ravuntlhanu:???????.. na mixo ku fikela???????.na ndzhenga
Minkarhi yo dya yi ta sungula hi: ????????ku fikela?????????
Minkarhi yin?wana yo wisa: ??????????..ku fikela?????????
Miqivela: ???????????na mixo ku fikela????????????..
Minkarhi yo dya yi ta sungula hi: ?????????ku fikela????????
Minkarhi yin?wana yo wisa: ????????????????????????.
Tisonto: ?????????????..ku fikela????????????????.
Minkarhi yo dya yi ta sungula hi: ??????ku fikela ????????????.
Minkarhi yin?wana yo wisa: ????????????????????????...
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho wu ta endliwa hilaha ku nga twananiwaka hi kona minkarhi hinkwayo naswona wu ta hakeriwa hi mpimo wa n?we na hafu ya muholo hinkwawo hilaha swi tivisiweke hi kona eka xinawana xa 5.2
Nkarhi wo rindzela wu ta tirhisiwa ntsena hilaha ku twananiwaka hi kona minkarhi hinkwayo laha ku nga ta hakeriwa xiengetelo xo ringana R20, 00 nkarhi wun?wana na wun?wana wo rindzela
Muholo (Vona Swiletelo swa 4 na 5)
Muholo wa vatirhi wu ta hakeriwa hi mali ya khexe hi siku ro hetelela ra ntirho ra vhiki/n?hweti naswona wu ta va:
Mutirhi u ta va ni mfanelo yo kuma swiengetelo leswi landzelaka/ku khensiwa:
Xiengetelo xa vhiki rin?wana na rin?wana/xa n?hweti yin?wana na yin?wana xa swofamba xa
Byetlelo hi vhiki/n?hweti bya ntsengo wa
Minsuso leyi landzelaka ya pfumeleriwa:
Ntsengo hinkwawo wa muholo lowu nga laha henhla wu ta va
Ntsengonkulu wa swinawana swa 5.1ku fika 5.2.3
Hundzuluxa kumbe u sula swinawana swa 5.2.1 ku fika 5.2.3 hilaha swi nga lavekaka hi kona loko
Muthori u ta kambela muholo wa mutirhi kan?we ntsena hi lembe.
Ku herisiwa ka ntirho
Un?wana na un?wana eka ntlawa a nga herisa ntwanano lowu hi ku nyika xitiviso xo ringana vhiki eka tin?hweti ta tsevu tosungula to thoriwa kasi endzhaku hi ku endla xitiviso xa mavhiki ya mune. Xitiviso xi fanele ku va xi tsariwile ehansi ehandle ka loko xi nyikiwa hi mutirhi wa le kaya loyi a nga koteki ku tsala no hlaya. Eka xiyimo lexi mutirhi wa le kaya a nga tiveki ku tsala no hlaya xitiviso xi fanele ku nyikiwa hi muthori kumbe hi ku yimela muthori.
Ntirho wa Sonto
Ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka hi Sonto wu ta endliwa hi ku twanana exikarhi ka mintlawa minkarhi hinkwayo.
Loko mutirhi a tirha hi Sonto u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi wa awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirheke.
Tiholodeyi
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya tiholodeyi hinkwato laha a faneleke ku holeriwa hi ku hetiseka.
Loko mutirhi a nga tirhi hi holodeyi, u ta amukela muholo wa ntolovelo wa siku rero.
Loko mutirhi a tirha hi holodeyi u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi.
Livhi ya Lembe (Vona Xiletelo xa 10)
Mutirhi u na mfanelo yo kuma ???.. wa masiku ya livhi endzhaku ka tin?hweti ta 12 to ya emahlweni a tirha. Livhi leyi yi fanele ku tekiwa hi minkarhi leyi nga riki na swiphiqo eka muthori naswona muthori a nga lava leswaku mutirhi a teka livhi hi minkarhi yo fambelana ni ya yena.
Livhi ya vuvabyi (Vona Xiletelo xa 11)
Mutirhi u ta va ni mfanelo yo teka livhi ya vuvabyi leyi hakeriwaka leyi ringanaka na masiku lama mutirhi a talaka ku tirha wona enkarhini wa tsevu wa mavhiki, enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi ya vuvabyi wa tin?hweti ta 36.
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya siku rin?we ra livhi ya vuvabyi leyi hakeleriwaka eka masiku ya 26 lama a ya tirheke, enkarhini wa tin?hweti ta tsevu tosungula to thoriwa.
Mutirhi u fanele ku tivisa muthori hi xihatla hilaha swi kotekaka hi kona loko a nga ri kona entirhweni hikwalaho ka vuvabyi.
Setifikheti ya vuvabyi yi nga laveka loko mutirhi a xwile masiku ya 2 hi ku landzelana kumbe a xwile ku tlula kambirhi enkarhini wa mavhiki ya nhungu.
Livhi yo titshunxa (Vona Xiletelo xa 12)
Fungha swinawana leswi faneleke eka xivandla lexi nyikiweke.
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya ????. wa masiku ya livhi yo titshunxa ehandle ko hakeriwa; kumbe
Mutirhi u ta va ni mfanelo ya ???? wa masiku ya livhi yo titshunxa lama ???? hakeleriwaka
Livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu
Mutirhi u ta va ni mfanelo yo kuma masiku manharhu ya livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu eka ndzhendzheleko wun?wana na wun?wana wa livhi.
Byetlelo
Fungha swibokisana leswi faneleke.
Mutirhi u ta nyikiwa byetlelo loko mutirhi a ha tirha eka muthori, leswi nga ta va xiphemu xa phakeji ya muholo wa yena
Byetlelo byi nga tirhisiwa hi mutirhi ntsena, ehandle ka loko ku ri na ntwanano wun?wana na muthori.
Mpfumelelo wo rhanga wu fanele ku kumeka loko a ri na vaendzi lava tsakelaka ku etlela. Mpfumelelo wo tano a wu nge laveki loko mutirhi a endzeriwa hi maxaka ya yena.
Swiambalo (Sula xinawana lexi loko xi nga laveki)
tiphere ta yunifomo ti ta phakeriwa mutirhi mahala hi muthori naswona ti ta va nhundzu ya muthori.
Swiyimo swin?wana swa ntirho kumbe swipfuno
Loko ku ri na ku cinca eka vuxokoxoko lebyi tsariweke byi ta tirhisiwa ntsena loko ku ri na mpfumelelano exikarhi ka mintlawa hi mimbirhi.
MUTHORI ???????????????????????????
Ku amukeriwa hi mutirhi:
Siku:?????????????????????
NHLAMUSELO YA NTIRHO
Kombisa mintirho leyi lavekaka hi ku tsala 4 eka buloko leyi faneleke
Ku hlayisa n?wana / ku tlanga ni n?wana ? Wacheni ? ku hlantswa hi muchini ?
Ku hlayisa vakulukumba/muthori loyi a vabyaka ? Wacheni ? ku hlantswa hi mavoko ?
Ku basisa yindlu ? Ku aneka mpahla ?
Ku ndlalela mibedo ? Ku hlantswa makhetenisi ?
Ku hlantswa titapeti ? Ku ayina ?
Ku hlantswa masofa ? Swintirhwana leswitsongo xik.
ku siva tikunupu, minsomo, sw. n. sw.
Ku sula ritshuri ? Ku nokisa ayisi no basisa swigwitsiriselo ?
Ku sula switirhisiwa hinkwaswo xik. TV sw. n. sw. ? Ku hlantswa mafasitere na tibanti ta tinghilazi ehandle ni le ndzeni ?
Ku hlantswa makhumbi, tiswichi ta timboni, tibanti sw. n. sw. ? Ku hlantswa switirhisiwa hinkwaswo leswi tirhisiweke, xik. xisula-ritshuri ?
Ku policha swingwavila ? Ku paka tigirosa ?
Ku basisa swihambukelo, mabavhu, tixawara, tipompi sw. n. sw. ? Ku cukumeta thyaka ?
Ku koropa tithayilisi/tifuloro ta vhinili ? Ku kukula switupu swa le handle, switepisi, sw. n. sw. ?
Ku basisa endzeni ka makhapiti ? Ku sula timboni ta le handle ?
Ku basisa xitofu na ovhene ? ku basisa tikamara ta le handle na xihambukelo?
Ku lulamisa/ku sweka xifihlulo ? Mintirho yo chayela ni yin?wana ?
Ku lulamisa/ku sweka swakudya swa nhlikanhi ? Ku hlantswa mimovha ?
Ku lulamisa/ku sweka xilalelo ? Ku basisa xirhapa xi tshama xi basile ?
Ku lulamisa tafula ? Ku hlayisa tiva ?
Ku basisa endzhaku ka xifihlulo/lanci/xilalelo ? Ku tsema byanyi ?
Ku pholicha tifuloro na switupu ? Ku hlakula ?
Ku pholicha burasi na silvhere ? Ku tshena swimila ?
Ku hlantswa makhumbi ? Ku hlambisa no wundla timbyana ?
Swin?wana?????????????. ? Ku penda makhumbi ?
Swiletelo
Nkarhi wa xitiviso na ku tshika ntirho
Hi ku landza Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho, ntlawa wun?wana na wun?wana lowu nga kona eka kontiraka ya ntirho wu fanele ku nyika xitiviso lexi tsariweke ehansi ehandle ka loko mutirhi loyi a nga tiveki ku tsala no hlaya a nyika xitiviso, hi ndlela leyi landzelaka:
Maendlelo yo herisa ntirho
Hambileswi kontiraka ya ntirho yi nga na xilaveko xo herisa ntirho, swi fanele ku tsundzukiwa leswaku mintirho ya mutirhi a yi nge herisiwi ehandle ka loko ku ri na swivangelo leswi twalaka no va kahle no va ku tirhisiwa endlelo ra kahle. Loko mutirhi a hlongoriwa ehandle ka xivangelo lexi twalaka kumbe endlelo ra kahle, mutirhi a nga ya eka CCMA leswaku yi n?wi pfuna.
Livhi leyi nyikiwaka hi ku ringana (pro-rata) na hakelo yo lahlekeriwa hi ntirho ti nga hakeriwa.
Loko mutirhi wa le kaya a tsandzeka ku tlhelela entirhweni hikwalaho ko lamala, muthori u fanele ku lavisisa ntumbuluko wo lamala ka yena loko ku ri ku lamala ka nkarhi hinkwawo kumbe ku ri ka nkarhinyana. Muthori u fanele ku ringeta ku pfuna mutirhi hilaha swi nga kotekaka hi kona, xikombiso hi ku hundzuluxa kumbe ku cinca mintirho mutirhi ku endlela leswaku yi fambisana na ku lamala ka yena. Kambe loko swi endleka swi nga koteki ku va muthori a cinca mintirho ya mutirhi wa le kaya/kumbe ku n?wi kumela mintirho yin?wana, muthori yaloye a nga herisa mintirho ya mutirhi wa le kaya.
Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi wa 66 wa 1995 wu hlamusela maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa eku herisiweni ka mintirho eka khodi ya Maendlelo Lamanene eka Xedulu 8.
Muholo/Hakelo
A ku na swinawana leswi lawulaka mpimo wa minimamu wa muholo. Tihakelo to engetela (to fana na ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho kumbe ntirho lowu endliwaka hi Tisonto kumbe Tiholodeyi) wu khakhuletiwa ku suka eka muholo hinkwawo tanihilaha swi kombisiweke hi kona eka xinawana xa 5.3 xa kontiraka. Muholo hinkwawo i ntsengo wa mali leyi holeriwaka mutirhi na hakelo yo n?wi khensa (h.l. ntsengo wa swakudya na byetlelo na sw. n. sw.). Xinkhenso a xi fanelangi ku va ehansi ka R100.
Swiengetelo swa swofamba, tibonasi na ku engeteleriwa muholo
A ku na swinawana leswi lawulaka leswi eka Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho naswona swi lava leswaku ku kanerisaniwa exikarhi ka mintlawa.
Tiawara ta ntirho
Tiawara ta ntolovelo ta ntirho (leti nga katseki ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho)
Mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku:
tirha ku tlula tiawara ta 45 hi vhiki;
tirha ku tlula tiawara ta kaye hi siku ku ringana ntlhanu wa masiku hi vhiki;
tirha ku tlula tiawara ta nhungu hi siku loko a tirha tsevu wa masiku hi vhiki; na
Ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho
Mutirhi wa le kaya a nge tirhi ku tlula tiawara ta 3 ta ntirho wa le ndzhaku ka nkarhi wa ntirho hi siku kumbe tiawara ta 10 hi vhiki naswona u fanele ku hakeriwa hi ku tirhisa mpimo wa 1.5 wa muholo wa ntolovelo wa mutirhi kumbe mutirhi a nga pfumela ku nyikiwa nkarhi wo wisa lowu hakeriwaka.
Minkarhi yo wisa ya siku rin?wana na rin?wana na vhiki rin?wana na rin?wana
Nkarhi wo wisa wa siku rin?wana na rin?wana wa tiawara to landzelana ta 12 na nkarhi wo wisa wa vhiki rin?wana na rin?wana wa 36 wa tiawara leti landzelanaka, leti katsaka na Sonto, ehandle ka loko ku ri na mpfumelelano ti fanele ku pfumeleriwa.
Nkarhi wo wisa wa siku rin?wana na rin?wana wu nga engeteriwa hi ku pfumelelana leswaku wu va tiawara ta 10 ta mutirhi loyi a tshamaka entirhweni loyi nkarhi wa yena wo dya wu nga tiawara tinharhu.
Nkarhi wo wisa wa vhiki rin?wana na rin?wana wu nga engeteriwa hi ku pfumelelana ku fika eka tiawara ta 60 wa mavhiki mambirhi man?wana na man?wana kumbe ku hungutiwa ku fika eka nhungu wa tiawara vhiki rin?wana na rin?wana loko nkarhi wo wisa eka vhiki leri landzelaka wu engeteriwile hi ndlela yo ringana.
Nkarhi wo rindzela
Ku rindzela swi vula nkarhi wun?wana na wun?wana lowu nga exikarhi ka 20:00 na 06:00 siku leri landzelaka loko mutirhi wa le kaya swi laveka a va entirhweni no pfumeleriwa ku wisa kumbe ku etlela kambe a fanele ku va kona loko swi laveka.
Swi nga endliwa ntsena loko ku ri na ku pfumelelana loku tsariweke loku nga hundzeki ka ntlhanu hi vhiki ku fanele ku hakeriwa hakelo ya R20, 00 hi nkarhi wo cincana ku tirha.
Ntirho wa nivusiku ? endzhaku ka 18:00 na loko ku nga si ba 06:00
Wu endliwa ntsena loko ku ri na mpfumelelano lowu tsariweke naswona ku fanele wu hakeriwa hi ku tirhisa xiengetelo naswona loko mutirhi wa le kaya a tshama entirhweni kumbe ku ri na xofamba.
Minkarhi ya swakudya
Mutirhi wa le kaya u na mfanelo yo wisa ku ringana awara leswaku a dya endzhaku ko va a tirhe tiawara leti nga hundzeki ntlhanu. Nkarhi lowu wo wisa wu nga hungutiwa ku fika eka timinete ta 30 loko ku pfumelelaniwa exikarhi ka mintlawa. Loko swi laveka kumbe swi pfumeleriwa ku tirha hi nkarhi lowu, mutirhi u fanele ku holeriwa.
Ntirho wa Sonto
Ku tirha hi Tisonto i ko tihlawulela naswona mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku tirha hi Sonto.
Loko mutirhi a tirha hi Sonto u ta holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi hi siku.
Loko mutirhi a tirha minkarhi yin?wana hi Sonto u ta holeriwa ku ringana n?we na hafu ya awara yin?wana na yin?wana leyi a yi tirheke. Nkarhi wo wisa lowu hakeleriwaka wo tirha hi Sonto wu fanele ku va ku pfumelelaniwa hi wona.
Tiholodeyi
Masiku lama boxiweke eka Nawu wa Tiholodeyi ya fanele ku nyikiwa mutirhi, kambe mintlawa yi nga pfumelelana ku engetela tiholodeyi. Ku tirha hi tiholodeyi i ko tihlawulela naswona mutirhi wa le kaya a nge sindzisiwi ku tirha hi holodeyi yaleyo.
Novinjara
Siku ra Timfanelo ta Ximunhu
Paseka
Siku ra Mindyangu
Siku ra Ntshunxeko
Siku ra Vatirhi
Siku ra Lavantshwa
Siku ra Vamana ra Rixaka
Siku ra Ndzhaka
Siku ra Ndzivalelano
Khisimusi
Siku ra Tintswalo
Siku rin?wana na rin?wana leri tivisiwaka tanihi holodeyi ya ximfumo minkarhi hinkwayo ri fanele ku nyikiwa mutirhi wa le kaya minkarhi hinkwayo.
Masiku lama ya nga cinciwa ya fana na masiku man?wana hi ku twanana.
Loko mutirhi a tirha hi holodeyi u fanele ku holeriwa muholo lowu andzisiweke kambirhi loko wu pimanisiwa na muholo wa siku na siku.
Livhi ya Lembe
Livhi ya lembe a yi nge vi ehansi ka mavhiki manharhu hi lembe eka vatirhi lava tirhaka nkarhi hinkwawo kumbe loko ku twananiwa, siku rin?we eka masiku ya 17 man?wana na man?wana lama tirhiweke kumbe awara yin?we ya tiawara ta 17 leti tirhiweke.
Livhi yi fanele ku nyikiwa ku nga si hela tsevu wa tin?hweti endzhaku ko hela ka nkarhi wa tin?hweti ta 12 ta ntirho hi ku landzelana. Livhi a yi nge nyikiwi hi nkarhi wun?we na livhi ya vuvabyi, kumbe nkarhi lowu ku endliweke xitiviso xo herisa kontiraka ya ntirho.
Livhi ya vuvabyi
Mutirhi u na mfanelo yo nyikiwa nkarhi wa livhi ya vuvabyi leyi hakeriwaka lowu ringanaka na masiku ya ntolovelo lama mutirhi a ya tirheke enkarhini wa tsevu wa mavhiki, enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi ya vuvabyi wa tin?hweti ta 36.
Muthori a nga bohiwi ku holela mutirhi loko mutirhi a xwile entirhweni ku ringana masiku mambirhi hi ku landzelana kumbe minkarhi yimbirhi enkarhini wa mavhki ya nhungu no va loko mutirhi a komberiwa hi muthori a tsandzeka ku humesa setifikheti ya vuvabyi leyi vulaka leswaku mutirhi a nge koti ku tirha enkarhini lowu mutirhi a ngari kona entirhweni hikwalaho ka vuvabyi kumbe ku vaviseka.
Livhi yo Veleka
Mutirhi u na mfanelo ya tin?hweti ta mune hi ku landzelana ta livhi yo titshunxa. Muthori a nga bohiwi ku holela mutirhi wa le kaya enkarhini lowu a nga riki entirhweni hikwalaho ko va a bihe emirini. Kambe hambi swi ri tano, mintlawa yi nga pfumelelana leswaku mutirhi wa le kaya u ta amukela xiphemu xa muholo kumbe muholo hinkwawo enkarhini lowu a nga riki entirhweni hikwalaho ko va a bihe emirini.
Livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu
Vatirhi lava thoriweke ku tlula tin?hweti ta mune lava naswona va tirhaka masiku ya mune hi vhiki va ni mfanelo yo teka masiku ya ntlhanu ya livhi ya vutihlamuleri bya ndyangu enkarhini wun?wana na wun?wana wa ndzhendzheleko wa livhi loko ku velekiwa n?wana, kumbe loko n?wana wa mutirhi a vabya kumbe loko ku love nsati kumbe nuna wa mutirhi kumbe munhu loyi a hlayisanaka na yena kumbe mutswari, mutswari loyi a n?wi hlayisaka, kokwana, n?wana, n?wana loyi a n?wi hlayisaka, ntukulu na ndzisana.
Nsuso wo huma eka muholo
Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho wu sivela muthori ku susa timali tin?wana eka muholo wa mutirhi ehandle ko kuma mpfumelelo wa yena lowu tsariweke ehansi.
Ku na timhaka tin?wana leti nga lawuriweki hi Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho swo fana na minkarhi yo ringetiwa, ku nghena eka ndhawu ya muthori, ku pfumeleriwa ku chayisa hi ndzhenga, ku wisa hi ku hela ka vhiki na swikimu swa phenxeni, swikimu swa rihanyu, tihakelo ta vuleteri/ta xikolo, swipfuno swa rifu na tiakhawunti to hlayisa mali, kambe hambi swi ri tano swilo leswi boxiweke laha henhla ku nga kanerisaniwa hi swona exikarhi ka mintlawa no katsiwa eka kontiraka ya ntirho.
Swiyiriso swa Ntirho
Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho wu sivela ku thoriwa ka munhu un?wana na un?wana loyi a nga na malembe ya le hansi ka 15 hi vukhale naswona i swa nkoka ku va muthori a tiyisisa vukhale bya mutirhi wa le kaya hi ku n?wi kombela a n?wi nyika pasi kumbe setifikheti yo velekiwa.
Swiyimo swin?wana swa ntirho
A ku na xilaveko lexi sivelaka swiyimo swin?wana swa ntirho ku va swi katsiwa eka kontiraka ya ntirho kambe xilaveko xin?wana na xin?wana lexi nga na swipimelo leswi nga riki kahle loko swi pimanisiwa ni leswi nga eka Xiboho swi ta va swi nga ri enawini.
Xikongomelo xa swiletelo leswi a hi ku va nkomiso lowu hetisekeke wa Nawu wa Swiyimo swa Masungulo swa Ntirho na/kumbe xitsundzuxo xa nawu. Loko ku ri na ku kanakana hi mayelana na timfanelo na/kumbe mintirho hi ku landza Nawu kumbe swipimelo swa xinawana xin?wana na xin?wana xa Kontiraka ya Ntirho leyi kunguhatiweke, swivutiso leswi swi nga rhumeriwa eka hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Mintirho leyi nga ta tsakela ku ku pfuna.
<fn>tso_Article_National Language Services_Vulawuri bya Gezi ra .txt</fn>
Vulawuri bya Gezi ra Rixaka
Xitatimende xa xikongomelo
Ku lawula vumaki bya gezi hi ku landza milawu ya mfumo, tipholisi, xiyimo na mintolovelo yo antswa ya matiko eku seketeleni nhluvukiso wo tshamiseka.
Vulawuri bya Gezi ra Rixaka (NER) i huvo ya vulawuri ehenhla ka Vumaki bya Mphakelo wa Gezi (ESI) eAfrika Dzonga. I huvo leyi tiyimeleke leyi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa Gezi wa nomboro ya 41 wa 1987 tanihi leswi wu hundzuluxiweke hi 1995.
Ku lawula vumaki bya gezi hi ku landza milawu ya mfumo, tipholisi, xiyimo na mintolovelo yo antswa ya matiko eku seketeleni nhluvukiso wo tshamiseka.
Ku va murhangeri wa xiyimo xa le henhla ematikweni eku lawuleni gezi
Hilaha NER yi nga ku pfunaka ha kona?
Nawu wa Gezi wa nomboro ya 41 wa 1987 tanihi leswi ku hundzuluxiweke swikongomelo exikarhi ka swin?wana NER yi ta tshunxa ku kwetlembetana exikarhi ka vaphakeri va gezi na vatirhisi, na le xikarhi ka vaphakeri hi voxe.
Loko u nga tsakisiwi hi ndlela leyi muphakeri wa gezi wa wena a khomaka swivilelo swa wena ha yona, NER yi nga ku pfuna.
Tsundzuka leswaku ndhawu yo sungula ku tihlanganisa i ya mphakelo wa gezi (xikombiso mhasipala, Eskom)
Swivilelo
I swivilelo swa njhani leswi NER yi nga ku pfunaka ha swona? NER yi tirhana na swivilelo leswi nga sukaka eka timhaka ta gezi:
Nkoka wa vukorhokeri
Nkoka wa mphakelo
Akhawunti
Mitara
Tihakelo
I yini lexi u faneleke ku xi endla?
Xo sungula endla xivilelo na muphakeri wa wena
Loko xivilelo xi nga ololoxiwi, bana riqingho, tsala kumbe u kongomisa e-mail eka
HI TA KHOMA XIVILELO XA WENA HI KU TSHEMBHEKA NA HI KU HATLISA LOKU KOTEKAKA
LESWI U FANELEKE KU SWI TIVA
MINTIRHO YA MUPHAKERI
Mphakelo wa Gezi
Vaphakeri hinkwavo va muganga va fanele ku nyikiwa layisense hi NER. A ku na muphakeri wa gezi ra muganga loyi a nga na mfanelo yo tumbuluxa no phakela gezi eka tikhasimende a nga ri na mpfumelelo wa NER.
Muphakeri wa muganga a nge hundziseri layisense ya yena ku phakela gezi eka muphakeri wun?wana wa muganga ehandle ka vutivi bya NER.
Muphakeri wa muganga a nga na mfanelo wo koxa tihakelo leti nga si ku pasisiwangiki hi NER kumbe ku cinca swivumbeko a nga kumangi mpfumelelo wa NER. Kutani tikhasimende ti ta va na timfanelo to ya mahlweni ti hakela tihakelo leti ringanyetiweke hambi ku ri tihakelo to ka ti nga ri nawini leti simekiweke hi muphakeri wa muganga.
ku nyika wena, khasimende, mphakelo
Muphakeri wa muganga u na ntirho wo phakela gezi eka ndhawu leyi tsarisiweke kumbe xitandi eka ndhawu ya xona ya mphakelo ntsena loko khasimende yi ri eka xiyimo no tsakela ku hakela eka mphakelo lowu nyikiweke.
Muphakeri wa muganga u fanele ku nyika khasimende swivumbeko swa tihakelo leti nga kona na swiyenge loko khasimende yi endla xikombelo xa mphakelo.
Muphakeri wa muganga u na ntirho wo tivisa tikhasimende ta yena hi ku tlakusiwa ka tihakelo, tihakelo to hambana ta mphakelo wa gezi na hilaha ti tirhaka ha kona leswaku va ta endla swiboho swo twala loko va endla xikombelo xa mphakelo. (Tiva leswaku hi hala tlhelo tikhasimende ti na vutihlamuleri byo vutisa hi tihakelo leti nga ta fikelela swilaveko swa tona.)
Eka tikhasimende leti hakelaka ti nga si tirhisa gezi, muphakeri wa muganga u na vutihlamuleri byo va na ndhawu laha ku nga ta xavisiwa makhadi ya gezi. Switici swo xavisela gezi swi fanele ku va eka ndhawu leyi fikelekaka.
Va na vutihlamuleri byo vona leswaku switici swo xavisela gezi swa pfuriwa hi tiawara ta ntolovelo exikarhi ka vhiki, naswona ku suka hi 8:00 ku fika 12:00 hi ku hela ka vhiki kumbe tiholideyi.
Muphakeri wa muganga a nga herisa mphakelo kumbe ku hunguta mphakelo wa gezi ntsena loko:
Khasimende yi hluleka ku hakela gezi kumbe yi ya mahlweni yi nga hakeli endzhaku ko amukela xitiviso xo herisa mphakelo ku suka eka loyi a nyikaka layisense;
Ntwanano eka mhaka leyi wu ri eka kontiraka na khasimende;
Ku nghenisiwa ka tintambhu ku nga hlayisekangi;
Khasimende yi nga ri na xitifikheti xo landzelela swipimelo;
Ku ri na vumbhoni bya leswaku mutirhisi u kavanyete mitara;
Mutirhisi a tlula milawu leyi faneleke;
Kumbe mutirhisi a nga ri na mali.
Muphakeri wa muganga u na ntirho wo phakela hi ku tshembheka no phakela ku ya mahlweni gezi eka vatirhisi na vutihlamuleri byo lulamisa netiweke ku vona leswaku ku na mphakelo wa xiyimo wa le henhla.
Tihakelo
Muphakeri wa muganga u na ntirho wo nyika mutirhisi:
Xitatimende xa n?hweti na n?hweti lexi hlamuselaka swi va rivaleni nhlayo ya tiyuniti leti tirhisiweke ku hlaya ka mitara loku hlamuselaka swi va rivaleni ku sungula ku hlaya mitara na mahetelelo eka nkarhi wa xitatimende na tihakelo ta tiyuniti leti tirhisiweke
Laha matirhiselo ya mutirhisi ya nga lo ringanyetiwa kunene, xitatimende xi fanele ku kombisa leswi, na mali yin?wana yo tatisa leyi hakeriweke hi khasimende hi nkarhi lowu ringanyetiweke swi fanele ku hunguta tihakelo ta khasimende eka akhawunti ya yena
Laha khasimende yi kanetaka, yi nga kombela muphakeri ku kambisisa ntiyiso wa mitara mahala, mali yi ta vuyiseriwa hi muphakeri loko swo kumeka leswaku ku vile no koxiwa mali yo tala.
Laha ku nga na nkwetlembetano, ku tsundzuxiwa khasimende ku ya mahlweni no hakela gezi leri a ri tirhisaka ku papalata ku tsemeriwa tanihi leswi mali yo engeteriwa leyi u yi hakelaka u nga vuyiseriwa yona hi ku famba ka nkarhi.
Khasimende yi na ntirho wo tivisa muphakeri wa muganga loko yi rhurha, kumbe loko yi lava ku herisa mphakelo kumbe loko yi lava ku hundziseriwa eka kherefu yintshwa.
Dyondza ya khasimende
Muphakeri wa muganga u na ntirho wo fambisa minongonoko ya dyondzo hi nhlayiseko, matirhiselo ya kahle ya gezi kumbe hi mhaka yihi kumbe yihi leyi fambelanaka na mphakelo wa gezi lowu nga engetelaka ku twisisa ka khasimende na matirhiselo ya gezi.
Muphakeri wa gezi u tlhela a va na ntirho wo tivisa khasimende hi tihakelo to hambana, hilaha ti tirhisiwaka ha kona, ntshikilelo na mfanelo wa tona.
Swivilelo
Tsundzuka ndhawu yo sungula ku yisa swivilelo ku fanelel ku va eka muphakeri wa muganga.
Khasimende yi na mfanelo wo vilela hi nkoka wa mphakelo lowu nyikiwaka hi muphakeri wa muganga.
Loko khasimende yi nga enerisiwi hi mbuyelo kumbe ndlela leyi xivilelo xi fambisiweke xiswona, khasimende yi nga hundzisela mhaka eka NER ku kuma ku pfuniwa.
MINTIRHO YA KHASIMENDE
Mphakelo wa gezi/ku nghenisiwa ka gezi
Khasimende yi na vutihlamuleri byo nghenisa tiwayere na gezi eka yindlo ya khasimende kumbe ndhawu.
I vutihlamuleri bya khasimende ku kuma ku pfuneka eka mutivi wa swa gezi ku nghenisa switirhisiwa swa gezi leswi faneleke.
khasimende yi na vutihlamuleri byo tiyisisa dyondzo ya mutivi wa swa gezi na ntiyiso wa xitifikheti lexi nyikiwaka xa ntirho lowu endliweke.
Vutihlamuleri bya khasimende byi angarhela ndhawu ya muako hinkwayo. Xin?wana na xin?wana lexi humelelaka (ehandle ka mitara) ehandle ka ndzilekano wa ndhawu ya khasimende i vutihlamuleri bya muphakeri wa gezi la nga na layisense. (Khasimende yi na vutihlamuleri bya switirho hinkwaswo leswi nga le ndhawini ya yena handle ka loko swi nga katsiwangi eka ntwanano wa mphakelo)
Khasimende yi fanele ku va na Xitifikheti xo Tiyisisa lexi nyikiwaka hi mutivi wa swa gezi loyi a swi dyondzeleke a tlhela a tsarisiwa loyi a ngheniseke tintambhu ta gezi kumbe ku kambela yindlo.
Khasimende yi na mfanelo wo vilela eka NER loko muphakeri wa gezi wa muganga a ala ku n?wi phakela gezi ku nga ri na nhlamuselo leyi twalaka.
Ku hakela gezi ra wena
Khasimende yi na ntirho wo hakela gezi leri yi ri tirhiseke nkarhi hinkwawo (hi nkarhi wo karhi).
Khasimende yi na mfanelo wo vilela eka muphakeri wa muganga la nga na layisense loko yi nga tsakisiwi hi nkoka wa mphakelo lowu yi wu kumaka.
Loko khasimende yi nga tsakisiwi hi ndlela leyi xivilelo xi fambisiweke ha yona, khasimende yi na mfanelo wo endla xivilelo eka NER laha ku nga ta lavisisiwa hi ku yimela khasimende.
Hi ku va ku sayiniwile ntwanano na muphakeli loyi a nga na layisense, ndzi fanele ku hakela dhipoziti tanihi leswi yi vekiweke hi muphakeri wa muganga ku nga si nghenisiwa gezi.
Khasimende yi na vutihlamuleri byo tihlanganisa na muphakeri wa muganga loko a nga amukeli xitatimende xa n?hweti.
Khasimende yi na vutihlamuleri byo ya mahlweni yi hakela gezi leri yi ri tirhisaka hambi loko ku ri na ku hambana eka akhawunti ya gezi.
Khasimende yi na vutihlamuleri byo sirhelela michini, switirhisiwa swa gezi kumbe xitirhisiwa xin?wana lexi nyenyelaka loko xi khumbana na gezi.
Laha mphakelo lowu yaka mahlweni wu lavekaka, khasimende yi na vutihlamuleri byo nghenisa mphakelo lowu nga ta rindza nghozi;
Hi ku langutisa leswaku ku kavanyetiwa ka gezi a swi sirheleleki, khasimende yi na vutihlamuleri byo teka swipimelo leswi faneleke ku kota ku lwisana na xiyimo lexi.
KU XAVISA GEZI NAKAMBE
I yini ku xavisa gezi nakabe?
Ku xavisa gezi nakambe hi loko xiyenge eka nxaxamelo wo xava gezi xi xava ri tele ku suka eka muphakeri kutani xi ri xavisela vanhu van?wana ku ya hi nxaxamelo. Xibukwana lexi xi hlamusela vuxaka byo xavisa nakambe exikarhi ka muxavi (la xavisaka nakambe/n?winyi) loyi a xavaka ku suka eka muphakeri wa gezi wa muganga kutani a xavisela mutirhisi (muhirhi/n?winyi).
Xana ku xavisa gezi nakambe swi humelele rini?
Ku xavisa gezi nakambe swi humelela loko ri phakeriwa hi xitalo, eka tindhawu leti nga le hansi ka munhu un?we loyi a tlhelaka a xavisela lava tshamaka eka ndhawu yeleyo kumbe vinyi va tindhawu.
Tindhawu ku nga va biloko ya tifulete, tindlo ta le madorobeni, miako ya swa mabindzu, ndhawu ya swa vumaki, miako ya tihofisi na swin?wana.
Mhaka yin?wana yo hlawuleka hi leswaku vanhu lava nga hirha/vinyi va hakela gezi eka muxavisi/n?winyi wa ndhawu ku nga ri eka muphakeri wa muganga.
Xana nawu wu vula yini eka ku xavisa gezi nakambe?
Milawu ya mhasipala ya nkarhinyana: Milawu ya mhasipala yi hlamusela leswaku vatirhisi (vahirhi/vinyi) a va fanelangi ku vekiwa eka xiyimo xo tlula lexi a va ta va eka xona, loko muphakeri wa gezi a ku nga ri yena. Swinawana swo tala eka milawu ya mhasipala yo hambana swi hlamusela rito hi rito leswi katsiwaka eka Xinawana xa 11 xa Nawu wa Gezi wa 1987 tanihi leswi wu hundzuluxiweke.
Xinawana xa 11 xa Nawu wa Gezi: Xiyenge xa 11 xi vula leswaku:
Xiyenge xa 11 xi hlamusela leswaku: Tihakelo na swiyimo leswi gezi ri xavisiwaka eka swona a swi fanelangi swi va leswi nga amukelekiki eka muxavi ku tlula leswi a ta hlangana na swona loko a lo xava gezi ku suka eka muphakeri loyi a phakelaka muxavisi naswona muxavisi un?wana na un?wana hi ku komberiwa hi muxavi u ta n?wi nyika mahungu laya faneleke ku n?wi pfuna ku vona leswaku switatimende swa gezi leswi a swi amukelaka hi swona ke.
Xiyenge xa 11 xi ya mahlweni xi vula leswaku xinawana xi nge tirhi: laha milawu kumbe swinawana swa vulawuri bya muganga, lebyi lawulaka maxaviselo ya gezi byi nga le ku tirheni;
Eka ku xavisa gezi hi munhu la nga na layisense kumbe un?wana na un?wana, hi ku landza xiyenge xa xa Nawu, a nga tshikiwa ku ya hi swilaveko swa xiyenge xexo.
Hi ku ya hi Xiyenge xa 11 : Huvo yi nga tshika muphakeri wihi kumbe wihi, kumbe ntlawa wa muphakeri lowu ku ya hi Xiyenge xa 6 xa Nawu, ku suka eka swilaveko swa xiphemu xa swinawana swa na na huvo va nga tshikiwa nkarhi wihi kumbe wihi swi va swa nkarhi hinkwawo kumbe xiphemu xa kona endzhaku ka kwalomu ka xitiviso xa tsevu wa tin?hweti loko ku tshikiwa koloko ku ta va ku nyikiwile muphakeri loyi ku vulavuriwaka hi yena.
Hi tihi tihakelo leti ndzi faneleke ku koxiwa tona hi muxavisi/n?winyi wa ndhawu?
Muxavisi/n?winyi wa ndhawu a nga fanelangi ku koxa ku tlula leswi muphakeri a ta swi koxa, loko a va ta ku phakela gezi. Xik. ? loko u ri mupfuni wa le kaya kutani muphakeri wa muganga xxxx u hakerisa abc /kwh muxavisi/n?winyi wa ndhawu u fanele ku koxa mali leyi fanaka.
Xana tihakelo ti fanele ku kombisa yini eka akhawunti?
Xitatimende xi fanele ku kombisa tihakelo ta gezi leri u nga phakeriwa rona. Tihakelo ti fanele ku kombisa tihakelo ta gezi, leti nkarhi wun?wana ti vuriwaka tiyuniti, leti endliwaka hi kwh na/kumbe,
Tihakelo ta mphakelo ? leti katsaka tihakelo leti endliweke hikwalaho ka muxavisi/n?winyi wa ndhawu hi ku ku nyika gezi. Tihakelo leti ti vumbiwa hi ku hlaya mitara, endlelo ro humelerisa xitatimende.
Loko ku ri na tihakelo tin?wana, ti fanele ku kombisiwa no kumiwa kun?wana naswona a ti faneli ku katsiwa eka xitatimende xa gezi.
MAGOZA LAYA FANELEKE KU TEKIWA:
Vutisa muxavisi/n?winyi wa ndhawu maandlalelo ya tihakelo ta yena
Nhlamuselo leyi heleleke ya tihakelo yi fanele ku nyikiwa mutirhisi. (Loko ku nga ri na nhlamuselo ? mhaka leyi yi fanele ku tivisiwa muphakeri wa muganga)
Tivisa n?winyi wa ndhawu hi swilaveko swa Nawu wa Gezi kumbe milawu ya mhasipala eka mhaka leyi;
Loko ku nga ri na lexi endliwaka, kuma ku pfuneka eka muphakeri wa muganga ku vona leswaku muxavisi/n?winyi wa ndhawu u landzelela milawu ya mhasipala.
Loko xiphiqo xi nga ololoxiwanga, ku humelela yini?
U nga mangala mhaka leyi eka NER.
U nga endla xikombelo leswaku mhaka leyi yi yingiseriwa hi vuntshwa eka khoto ntsongo yo koxa
Ku ya eka tindhawu tin?wana i miehleketo yin?wana hambi leswi swi nga pfumeleriwiki hikuva ku nghenelela swo tala.
Hi wihi ntirho wa NER eka ndhawu leyi?
Tiva leswaku ntirho wa NER eka timhaka leti i wu tsongo tanihi leswi milawu ya mhasipala yi nga le henhla ka swihlawulekiso swa Swinawana. NER yi kondletela xitshunxo xa xivilelo exikarhi ka muxavisi/n?winyi wa ndhawu, mutirhisi na muphakeri wa muganga.
Hi wihi ntirho wa muphakeri wa muganga?
Swi fanele ku tekeriwa enhlokweni leswaku muphakeri wa muganga eka mhaka leyi i muphakeri loyi ku tshembhiwaka yena tanihi leswi gezi ku nga xitirhisiwa lexi bohaka.
Eka timhaka teto muxavisi u na xiboho xo nghenelela laha muxavisi/n?winyi wa ndhawu ku ka a nga landzeleli swilaveko swa nawu eka ndhawu yeyo.
HILAHA U NGA PAPALATAKA KU TSEMERIWA GEZI
XANA NAWU WU VULA YINI HI KU TSEMERIWA GEZI?
Nawu wa Gezi wa 1987 tanihi leswi wu cinciweke, wu vula leswaku muphakeri wa gezi a nga tsema gezi ra khasimende loko a nga hakeri akhawunti ya yena kumbe a nga landzelelangi swipimelo swa muphakeri. Hambi swi ri tano nawu wu lava leswaku muphakeri a nyika khasimende xitiviso xa khume mune wa masiku ku nga si tsemiwa gezi ra khasimende. Nkarhi lowu wu sungula loko ku amukeriwe xitiviso hi khasimende. Xitiviso lexi nyikiwaka eka xitatimende xa n?hweti xa amukeleka. Tikhasimende ti komberiwa ku tiva leswi tsariweke eka switatimende swa tona. Xiyenge lexi tirhanaka na mhaka leyi xi le ka xiyimo xa Nkoka wa Ntirho (NRS 047) naswona xi kumeka eka xiyenge xa Nawu wa Gezi lexi boxiweke laha henhla.
HI LAHA U NGA SWI PAPALATAKA
Hakela swikweleti swa wena
I swa nkoka ku hakela xikweleti xa gezi nkarhi hinkwawo. Leswi swi ta endla leswaku akhawunti ya wena yi nga koloti. Tikhasimende ti tsakela ku hakela xiphemu xa tihakelo ku papalata ku tsemeriwa gezi. Loko u hluleka ku hakela xikweleti n?hweti leyi landzelaka, xikweleti xa engeteleka. Tiva leswaku ku ka u nga hakeli hi mfanelo swi nga endla leswaku u tsemeriwa gezi. Loko u vona leswaku u nge swi koti ku hakela xikweleti xa wena, tihlanganisi na muphakeri wa wena wa muganga hi xihatla kutani mi kanerisana hilaha u nga hakelaka ha kona.
Hlonipha mintwanano ya swikweleti swa wena
Loko u ke u nga sayina ntwanano wo hakela xikweleti na muphakeri wa wena, swa hakela ku swi hetisisa. Loko u hluleka ku endla tano, gezi ra wena ri nga tsemiwa. Loko xiyimo xa wena xi cincile xi va xi tika endzhaku ka loko u sayinile ntwanano u fanele ku tivisa muphakeri hi xihatla. Vumbhoni byo kombisa ku cinca ka xiyimo byi nga laveka.
Langutisa matirhiselo ya wena
Loko u ri na mitara ya karata u ta fanela ku kambela tiyuniti leti u ti tirhisaka nkarhi hinkwawo. Eka xitatimende xin?wana na xin?wana xa gezi ku fanele ku va na tihakelo to sungula (leti hlayiweke nkarhi lowu nga hundza) na tihakelo to hetelela (leti hlayiweke sweswi). U fanele ku kambela loko tihakelo to sungula ta n?hweti ti fana na leto hetelela ta n?hweti leyi nga hundza. Loko leswi swi nga hlangani vutisa eka muphakeri wa muganga ku kuma nhlamuselo. Vahlayi va timitara va endla swihoxo nkarhi wun?wana.
Kambela nxavo wa yuniti ya wena
I swa nkoka ku tiva leswaku muphakeri u ta koxa mali muni hi yuniti (kWh) ya gezi leri u ri tirhisaka. Loko u nga swi tivi vutisa eka muphakeri wa muganga kumbe u tihlanganisa na Vulawuri bya Gezi ra Rixaka ku kuma mahungu. Ku twisisa leswaku u koxiwe mali muni hi n?hweti u ta fanela ku avanyisa ntsengo lowu u nyikiweke wona ku ya hi ti Rhandi ehansi ka kholomo ya gezi kutani u avanyisa leswi hi nhlayo ya tiyuniti leti nga le ka xitatimende xa wena. (Tiyuniti ku ta va ku hambana exikarhi ka ku hlayela ko sungula na ko hetelela). Leswi salaka ku ta va tihakelo hi yuniti.
Langutisa loko u nga cincela eka mitara yo hakela u nga si tirhisa gezi
Loko mhaka yo cincela eka mitara ya xikweleti ku ya eka mitara ya karata swi pfumeleleka, ringeta ku cinca. Tsundzuka leswaku ntsengo wo cinca wu ta laveka. Ntsengo wu ta ya hi mphakelo wa wena. Ku vuyeriwa eka muxaka lowu hi leswi:
Leswi swi ta ku pfuna ku pimanyeta matirhiselo ya gezi;
A wu nge vileli hi akhawunti ku va yi salela endzhaku;
Ku tsemiwa ka gezi swi ta papalatiwa;
U nga lawula mpimo wa gezi leri u lavaka ku ri tirhisa;
Loko akhawunti ya wena yo salela endzhaku, u ta fanela ku hakela ku nga si cinciwa ku ya eka mitara ya karata. Ku vuyeriwa loku nyikiweke laha henhla ku tlula xilaveko lexi. Kumisisa ku suka eka muphakeri wa wena pholisi leyi lawulaka mhaka yo fana na leyi. Hakanyingi vaphakeri van?wana va lava leswaku khasimende yi va na ntwanano wo hakela swikweleti hi nkarhi wo karhi lowu ku twananiweke hi wona.
KU YIVIWA KA GEZI
SWIPIMELO SWA VATIRHISI VA GEZI
KU YIVIWA KA GEZI
Ku yiviwa ka gezi i ntlhontlho lowu lavaka ku herisiwa loko vumaki bya mphakelo wa gezi byi ta tshama byi ri kona no pfuna.
Minkavanyeto: Ku nghenisa gezi swi nga ri nawini swi tala ku tikela endlelo kutani swi tlhengusa tintambhu leswi kavanyetaka gezi. Ku tikeriwa swi nga tshikilela na tindhawu ta vaakelana. Minkavanyeto leyi vangiwaka hi leswi a hi xihoxo xa muphakeri wa muganga.
Ku tikeriwa swi nga tlhela swi engetela ti vholiteji leti nga onhaka switirhisiwa swa tikhasimende leti hakelaka. Tikhasimende leti ti nge vi na ndlela yo koxa ku hakeriwa hi muphakeri wa gezi, tanihi leswi swiphiqo leswi swi nga vangiwangiki hi muphakeri kumbe hi ku honisa ku suka eka tlhelo ra yena.
Swi vanga na ku lahlekeriwa hi ntshovelo: Vaphakeri va lava ku kuma nkoka wa mali ya vona ku suka eka gezi leri va ri xaveke ku suka eka vatumbuluxi va gezi. Mbuyelo lowu sukaka eka ku xavisa gezi wu seketela vuswikoti no pfuna muphakeri ku tshama a ri bindzwini. Ku yiviwa ka gezi swi veka nghozi eka ku phakela gezi eka rixaka le ra ha taka.
Swi hlwerisa ku nghenisa gezi: Ku lahlekeriwa hi ntswalo swi vula leswaku mali yi va yitsongo leyi nghenaka eka nongonoko wo nghenisa gezi. Leswi swi vula leswaku vanhu lava nga ri ki na gezi va ta yima nkarhi wo leha ku ngheniseriwa rona.
A swi hlayisekangi: Eka timhaka to tala ku nghenisa gezi swi nga ri nawini swi na nghozi tanihi leswi tintambhu ti va ku ehandle naswona ku nga va na ku lahlekeriwa ka vutomi.
Swi tshikilela madurhelo ya gezi: Ku lahlekeriwa hi ntswalo swi vula leswaku mali leyi yi ta kumiwa kun?wana. Leswi swi vula leswaku ku ta engeteriwa tihakelo. Naswona i mani loyi a tshikileriwaka? Tikhasimende leti hakelaka gezi tanihi leswi ku lahlekeriwa loku ku engetelaka tihakelo.
MHAKA HI LESWAKU TIKHASIMENDE LETI HAKELAKA TI HAKELELA NA KU YIVIWA KA GEZI
U NGA PFUNA NJHANI?
Tsundzuxa muakelana wa wena hi ntshikilelo wa xiyenge lexi;
Tsundzuxa muakelana wa wena hilaha a nga endlaka xikombelo xo ngheniseriwa gezi;
Tivisa vaakelana va wena kumbe va nga tsundzuxa ku antswa ka hilaha u nga tirhanaka na mhaka leyi;
Tlakusa mhaka leyi eka muganga/swiyenge swa muganga;
Hundzisela mhaka eka Foramu ya Mbulavurisano ya Tikhasimende;
Tivisa muphakeri wa wena loko u tiva leswaku un?wana u yiva gezi.
Tsundzuka: Tanihi mutirhisi wa gezi wa boheka ku hakela mphakelo lowu u wu kumaka. Loko u ri na swiphiqo swo hakela akhawunti ya wena kumbe mitara yo hakela u nga si tirhisa gezi ku nga ndlela yin?wana. Hi ndlela yeleyo u ta kota ku lawula matirhiselo ya wena. Ku yiva ka gezi swi tshikilela tikhasimende ku nga ri ntsena eka ndhawu ya ka n?wina kambe na le ka tin?wana, tanihi leswi swi nga ta tshikilela nkhuluko.
TIKHASIMENDE
Hikokwalaho ka yini Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende?
Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende ti tiyimisela ku tiyisa vuxaka exikarhi ka vaphakeri na tikhasimende hi ku endla ndhawu laha ku nga avelanaka mahungu no cincana na laha swivilelo swa tikhasimende swi kaneriwaka kona no ololoxiwa.
Xana Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende ta laveka, xana swa boha?
Khale:
Ku tsakela ka tikhasimende a swi nga tekeriwi enhlokweni;
Ku nghenelela ka tikhasimende a swi nga ri kona;
Hakanyingi a wu fanele ku tiyisela leswi endliwaka hi muphakeri;
A ku nga ri na laha va nga hlohlotelaka lava tekaka swiboho no hlangana na vaphakeri.
Xana tiforamu ta tikhasimende ti tiyimisele ku endla yini?
Ti tiyimisele ku antswisa vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka vaphakeri na tikhasimende, tlakusa tindlela to vulavurisana exikarhi ka mintlawa leyi mimbirhi no tlakusa ku lemukisa hi ku tirhisa dyondzo ya tikhasimende kutani yi tumbuluxa mbangu wa ntwanano eka vumaki bya vuphakeri.
MINTIRHO LEYI LANDZELAKA YO KOTEKA YI LANGUTISIWILE:
Ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka vaphakeri na tikhasimende;
ku kanela swivilelo swa tikhasimende leswi nga ololoxiwangiki;
ku tiva swilaveko swa tikhasimende;
ku hluvukisa swiringanyetwa;
ku hangalasa no cincana hi mahungu;
ku dyondzisa tikhasimende;
ku tirhisa/ku tiva swiyenge leswi nga kona eka miganga;
ku langutisa hi vuntshwa matirhelo ya muphakeri hi ku landza swiyimo leswi vekiweke;
ku vilela hi mahakelelo ya tiakhawunti no salela endzhaku hi timhaka ta mahakelelo;
ku nyikana mahungu hi tihakelo na madurhelo kumbe mhaka yin?wana.
Xana Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende ti nga tumbuluxiwaka ha kona?
Foramu ya Mbulavurisano wa Tikhasimende yi ta hlanganisiwa na muphakeri wa gezi eka ndhawu yo karhi. Muphakeri u fanele a ringeta ku nghenelerisa swiyenge hinkwaswo swa muganga ku endlela ku kuma nseketelo lowu heleleke wa muganga no nghenelela ka wona.
Tikhasimende ku suka eka swiyenge hinkwaswo swa tikhasimende ti fanele ku rhambiwa no pfumeleriwa ku nghenelela no hoxa xandla eka tinhlengeletano ta foramu. Laha swi faneleke ku nga vulavuriwa na hi swa:
Laha swi faneleke, tikhasimende kumbe mintlawa ya tikhasimende yi nga hlawula vayimeri vo va yimela eka tinhlengeletano.
Muphakeri wa gezi ku ta va yena murhambi wa nhlengeletano ya foramu naswona u ta tlhela a vumba xiphemu xa foramu. Makanelwa ya nhlengeletano ya fanele ku hlayisiwa.
MINTIRHO YA SWIRHO SWA TIFORAMU
Ntirho na vutihlamuleri bya swirho swa foramu ku ta va leswi landzelaka:
Swirho swa foramu swi fanele ku fambisana na minhluvukiso ya ESI na ku tsakela ka muganga;
Foramu yi ta tirha na timhaka leti tisiweke hi vanhu, mintlawa ya tikhasimende kumbe vayimeri va vona, na vaphakeri;
Foramu yi ta pfuna ku dyondzisa vatirhisi;
Foramu yi nge vi yona yi tekaka xiboho handle ka loko timhaka ta kona ti yi khumbha;
Foramu yi ta tihlanganisa na NER no hundzisela timhaka leti nga ololoxiwangiki tanihi xiboho xo hetelela.
Hi ku famba ka nkarhi Foramu yi ta langutisisa hi vuntshwa swiletelo swa Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende.
Tinhlengeletano hi minkarhi hinkwayo
Foramu yi fanele ku khoma kwalomu ka tinhlengeletano timbirhi hi lembe, va nga khoma tinhlengeletano to tala loko swi fanerile.
KU LANGUTISISA MATIRHELO YA KHASIMENDE YA GEZI
NER yi ta va na vutihlamuleri byo langutisisa Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende hi ku tirhisa endlelo ro karhi eka NRS 047.
Ku simekiwa ka foramu ya mbulavurisano wa tikhasimende ta gezi
Ku simekiwa ka Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende ku ta va hi ndlela leyi:
ku hluvukisiwa ka ndzinganyeto hi ku nghelela ka vahoxi va xandla;
ku tihlanganisa na vahoxi va xandla;
ku pasisiwa ka tihuvo ta nkoka leti faneleke;
ku pasisiwa ka Huvo ya NER;
ku vulavurisana ka vaphakeri va gezi na ku vulavurisana na vaaki.
Vayimeri lava tirhaka eka Tiforamu ta Mbulavurisano wa Tikhasimende va ta lava vuleteri. Leswi swi ta endliwa loko tiforamu ti simekiwile.
Ku vuyeriwa eka Vaphakeri na Tikhasimende
Vutivi hi tikhasimende mayelana na timfanelo na swiboho swa vona tanihi tikhasimende ta gezi.
Mbango wo tirheka lowu nga ta olovisa ntirhisano na ku twisisana exikarhi ka vaphakeri na tikhasimende ta vona.
Ku hunguta swivilelo na timholovo leswi yisiweke eka NER ku kuma switshunxo.
Ku pfuna NER ku langutisisa matirhelo ya muphakeri.
<fn>tso_Article_National Language Services_XANA I YINI MAPHORISE.txt</fn>
XANA I YINI MAPHORISELO YA XIYENGE?
Maphoriselo ya Xiyenge i manghenelo ya maphoriselo laha mphakelo wa ndhawu wa xitici xa maphorisa wu avanyisiweke hi tindhawu letitsongo, to fambiseka leti tiviwaka tanihi swiyenge. Eka xiyenge xin?wana na xin?wana, SAPS yi ta thola Muofisiri wa Maphorisa loyi a nga ta tiviwa tanihi Khomandara wa Xiyenge.
Muganga na khomandara wa vona wa xiyenge ku ta va vatirhisani lava nga ta vona leswaku ku na ku hlayiseka na nsirhelelo.
XANA NTIRHO WA KHOMANDARA WA XIYENGE I YINI?
Ku kondletela no hlengeleta muganga eka xiyenga ku tirhisana eka vugevenga bya muganga;
Ku tirha tanihi muhlanganisi exikarhi ka muganga wa xiyenge na xitici xa maphorisa xa muganga;
Tanihi muofisiri wa nsirhelelo, u ta va na vutihlamuleri bya tipulani na tiphurojeke ku ololoxa vugevenga eka xiyenge.
XANA NTIRHO WA MUGANGA I YINI?
Ku ya eka tinhlengeletano ta Xiyenge xa Foramu ya Vugevenga ku kanela hi tipulani ta swiendlo na Khomandara wa Xiyenge ku tirhana na vugevenga bya xiyenge;
Ku simeka no nghenelela eka masungulo yo sirhelela muganga wa vona;
Ku nyika mahungu na mavonelo ku sivela vugevenga eka xiyenge;
Ku seketela Maphoriselo ya Xiyenge hi ku tinyiketela tanihi Mupfuneti (Reservists) eka swiyenge.
Nghenisa xandla hi ku tihlanganisa na khomandara wa xiyenge no hlayisa vaakelana
Ku rhambiwa van?wamabindzu va muganga, tikhanselara, minhlangano ya vaaki na varhangeri va muganga ku nghenisa xandla eku ringeteni hinkwako ku lwisana na leswi vangaka vugevenga eka xiyenge.
<fn>tso_Article_National Language Services_XANA NKWAMA WA APEX I.txt</fn>
XANA NKWAMA WA APEX I YINI?
Nkwama wa timali Wutsongo wa Afrika Dzonga i khamphani leyi tumbuluxiweke hi mfumo ku hunguta vusweti no pfumaleka ka mintirho hi ndlela yo:
Fikeleleka ka kahle ka mintirho ya timali.
Kurisa mavandla na ntalo wa tikhasimende.
Tihlayisela hi ku tirhisa ntirhisano na minhlangano yin?wana yo fana na minhlangano yo lahla na switokofela.
XIVONO
Ku nghenisa xandla eku kuleni ka ikhonomi no hunguta vusweti laha Afrika Dzonga hi ku va mukondleteri wa mpfuno wa mintirho ya timali leyitsongo.
Ku aka feme yo va na matimba ya timali letitsongo eAfrika Dzonga.
XIKONGOMELO
Ku nyika mintirho leyi ya xiphurofexini leyi tolovelekeke eka mavandla ya timali letitsongo hi ku tirhisa:
Nseketelo wa timali eku akeni ka ntalo wa mavandla ya minhlangano leyi tirhisanaka na tikhasimende tin?wana ku endlela ku kondletela ku nghenisa xandla eka migingiriko yo kurisa ikhonomi.
Ku kondletela mahlayiselo ya mali no lombisa mali eka mavandla ya ntirhisano na Mavandla ya Timali ta Mabindzu tanihi nchumu wo kurisa no dzikisa ku fikeleleka ka mintirho ya timali eka swisiwana no olovisa timhaka ta timali ku endlela vutomi byo antswa.
ENDLELO RA MAFAMBISELO
Nkwama wa Apex wu ta tirhisana na minhlangano ku humelerisa xikongomelo xa wona ku fikelela ko karhi tanihi ndhawu ya muganga hilaha ku nga kotekaka ha kona eka ntshikilelo no fikelela.
Eka ku kondletela ku hlayisa mali endlelo ro karthi ra tsakeriwa, ku hlohlotela ka xihatla na manghenelo yo hambana hi ku langutisa ntokoto swa hlohloteriwa.
MINTIRHO YA TIMALI LEYI NYIKIWAKA
Nkwawa wo Lombisa Timali Titsongo: Nongonoko lowu wu lombisa timali to fika eka R10 000 eka mindyangu na van'wamabindzu lavatsongo lava tshembhelaka eka mabindzu ya vona lamatsongo. Nkwama lowu wu na swiyenge swimbirhi:
Xikweleti lexitsongo xa nhluvukiso wa van'wamabindzu lavatsongo
Nkwama wo hunguta vusiwana eka mindyangu ya tikhasimende leti holaka ehansi ka R1500. Ntirhisano wa nhlangano wu ta tirhisa xitirhisiwa xo kongomana no hunguta vusiwana ku kambela.
Ku aka ntalo wa mavandla: Ehansi ka nongonoko lowu timali ta nyikiwa ku tiyisisa vandla no vona leswaku endlelo ra nkarhi wo leha ra tirheka.
Ku kondletela ku hlayisa mali: Leswi swi tirha ku tlakusa no hlohlotela ku tumbuluxa ntirhisano wa swa timali na ku tumbuluxiwa ka minhlayiso yin'wana ya xintu yo fana na switokofela na swikimi swo mafu eku hlengeleteni ka rifumo leri vekisiweke no lawuriwa hi vanhu va muganga.
NHLAWULO WA NTIRHISANO WA MINHLANGANO
Apex yi endla mintirho ya yona hi ku tirhisa ntirhisano wa minhlangano yo hambana, kutani nhlawulo wa yona wa kahle i wa nkoka no ya emahlweni. Ehansi ka endlelo leri, Apex yi hoyozela tinxaka to hambana ta ti NGO leti tsarisiweke, vayimeri va van'wamabindzu va miganga, vayimeri vo tinyiketela na miganga ku tiyisela ku tirhisa endlelo ra ntolovelo."
Eku hoyozeleni ka nhlangano, Apex yi landzelela swiletelo swo vonaka leswi nga aviwaka eka tindlela leti landzelaka: nhlangano, mukondleteri, vufambisi, mafumelo, xiyenge xo thola, ndhawu ya ntirho, migingiriko ya ntirho, matirhelo laya hundzeke, endlelo ra mahungu ya vufambisi, endlelo ra tinkota.
Riq: 012-394 1796/012-394 1805
Fekisi: 012-394 2796/012-394 2799
Kherefu:
<fn>tso_Article_National Language Services_XIBUKWANA XO HLAMUSEL.txt</fn>
XIBUKWANA XO HLAMUSELA MATIKHOMELO YA VATIRHELA-MFUMO
XILETELO EKA SWIRHALANGANYI ENTIRHWENI.
Xi humesiwile hi: Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki
Bokisi ra Poso X121
Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki
Nkandziyiso wo sungula, Miehleketo yo sungula
Nkandziyiso lowu wu sirheleriwile hi nawu wa swa matsalwa. Ku hava xiphemu na xin?we xa xibukwana lexi xi nga kopiwaka hi ndlela/endlelo rihi kumbe rihi ? mekhenikali kumbe elekitironikali, handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa wo huma eka Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki. Swikombelo na swivutiso mayelana na mpfumelelo wo kandziyisa swi fanele ku kongomisiwa eka Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki, Yindlo ya Khomixini, khona ya xitarata xa Hamilton na Ziervogel, Arcadia 0083.
Swivutiso swihi kumbe swihi mayelana na nkadziyiso lowu swi fanele ku kongomisiwa eka:
Vufambisi: Ntlakuso wa Hanyelo ra Xiphurofexinali
Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki
Bokisi ra Poso X121
Riqingho (27-12) 328-7690
Yi kandziyisiwile no kondleteriwa hi Vuhlanganisi bya ka Creda.
SWA NKOKA NA MILAWU
KHUME RA SWILO LESWI NGA KA XIYIMO XA LE HENHLA SWA VUKORHOKERI BYA VANHU eAFRIKA-DZONGA.
Vumbiwa bya Afrika-Dzonga (Ndzimana ya 10) byi lava leswaku Vukorhokeri bya Vanhu byi ?
lawuriwa hi nkoka wa xidimokirasi na mahanyelo ya Vumbiwa;
ku hlayisa no tlakusa matikhomelo ya xiyimo xa le henhla;
nsusumeto lowu ringaneleke, lowu hlayisaka switirhisiwa;
nhlohlotelo eka vutumbuluxi;
vukorhokeri byo pfumala xihlawuhlawu byo ringana byi tlhela byi nga voyameli tlhelo ro karhi
Ku hlamula eka swilaveko swa vanhu no hlohlotela leswaku vanhu va nghenelela eka timhaka ta pholisi;
vutihlamuleri eka mintirho ya yona;
ku humela erivaleni hi ku nyika vanhu hungu leri nga ra ntiyiso naswona hi nkarhi;
ku yimela hi ku angarhela vanhu va Afrika-Dzonga, hi ku va na mikhuva ya mafambiselo ya ntirho na vatirhi hi ku landza vuswikoti,nkongomo, ndzingano, na xilaveko xo lulamisa leswi a swi nga ringani swa nkarhi lowu nga hundza.
LESWI NGA ENDZENI
RITO RO RHANGA????????????? 4
SWIKHENSO???????????????? 6
NHLAMUSELO YA XIBUKWANA XA KHODI YA MATIKHOMELE YA VATIRHELA-MFUMO ???.. 7
Manghenelo????????????????
Vuleteri??????????????????
Vutihlamuleri bya Muthori na Muthoriwa . ? 8
SWILETELO SWA SWILAVEKO SWA KHODI
Vuxaka bya Mfumo na Vatirhisi va Milawu ???.
Vuxaka na vaaka-tiko ????????????.
Vuxaka exikarhi ka vatirhi ??????????
Ku tirha mintirho ??????????????.
Matikhomele ya vatirhi na leswi va swi tsakelaka
KHODI YA MATIKHOMELE YA VUKORHOKERI BYA VAAKI (XITA-NDZHAKU XA A)
RITO RO RHANGA
Khomixini ya swa Vukorhokeri bya Vaaki yi nyikiwile matimba hi ku landza Vumbiwa, bya 1996, ku tlakusa no hlayisa xiyimo xa le henhla xa mahanyelo eka vukorhokeri hinkwabyo bya vaaki. Hi lembe ra1997 Khodi ya Matikhomele ya Vukorhokeri bya Vaaki yi hlanganisiwile ivi eku heteleleni yi tlakusiwa eka tinhlengeletano ta vaofisiri va mfumo wa le xikarhi na va swifundza. Swi tlhele swi va swa nkoka ku tumbuluxa tsalwa ra khodi ya matikhomelo ku humesela matwisiselo yo antswa ya leswi ri vulaka swona na leswi yi faneleke ku tirhisiwa xiswona.
Hi ku yimela khomixini ya vukorhokeri bya vanhu, ndzi xiximiwile ku mi nyika hinkwerhu vatirhela mfumo xibukwana lexi hlamuselaka hi khodi ya matikhomelo ya vatirhela mfumo. Khodi ya matikhomelo I phuphu ra nkoka eku tumbuluxeni ka mafumelo layanene na matikhomelo ya kahle ya vatirhela mfumo. Swi tlhela swi humesela erivaleni timhaka to fana na ku hlonipha timfanelo ta vanhu, ku landzelela nawu, vutihlamuleri, mafumelo laya nga rivaleni, matikhomelo ya munhu na leswi a swi tsakelaka.
Khomixini wa vukorhokeri bya vaaki yi kombela eka hinkwavo va tirhela mfumo, ku sukela eka lava nga le ka xiyimo xa le hansi ku fika eka lava nga le ka xiyimo xa le henhla ku kombisa maendlelo laya twisisekaka, tindlela na swiletelo leswi kumekaka eka khodi ya matikhomelo. Leswi a swo koteka ntsena kambe i xileriso lexi hi faneleke ku xi fikelela loko hi lava ku antswisa vukorhokeri eka vaaka tiko. I swa nkoka swinene eka vatirhela mfumo tanihi loko nawu wu ala no bakanyela ekule tinyiko hikuva leswi swi ta tekiwa tanihi loko munhu a xaviwa.
Hi rhandza ku khensa hinkwavo varhangeri na vatirhela mfumo lava tinyiketeke ku ndlandlamuxa khodi ya matikhomelo ya vukorhokeri bya vaaki. Ndzi mi kombela leswaku mi ya mahlweni na ku endla ntirho lowa kahle no ka mi nga lan?wi ku ndlandlamuxa matikhomelo ya xiphurofexinali eka vukorhokeri bya vaaki.
Khomixini ya vukorhokeri bya vaaki yi tsakela leswaku xibukwana lexi xi pfuneta eku ndlandlamuxeni ka vutshembheki na ku tiyimisela entirhweni na ku hlohlotela ku tirha hi ku tiyimisela ku fikelela ku herisa vukungundzwana eAfrika Dzhonga.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku lemukisa vatirhela mfumo hinkwenu ku vona leswaku matikhomelo ya nw?ina ya fambelana na nkoka na milawu leswi fumaka vufambisi bya vaaki na leswaku va twisisa khodi ya matikhomelo na xibukwana lexi.
Mutshama xitulu: Khomixini ya Vukorhokeri bya Vaaki
SWIKHENSO
Endlelo ro tumbuluxa xibukwana xa khodi ya matikhomelo ya swa vukorhokeri bya vaaki a ri nga ta humelela loko a ku nga ri nseketelo na ku tinyiketa ka vanhu na minhlangano yo karhi leyi faneriwaka hi ku boxiwa na ku tekeriwa enhlokweni:
Tindzawulo ta tiko na ta swifundza ti seketerile ku tumbuluka ka xibukwana lexi ti tlhele ti seketela hi ku ta na mavonelo ya tona ku antswisa xibukwana lexi;
Hofisi ya musirheleri wa vanhu yi nghenisile xandla eku tumbuluxeni ka xibukwana lexi hi ku ta na mavonelo ya yona;
Minhlangano ya vatirhi na tiyuniyoni ta vatirhi ti hoxile xandla hi ku nghenela tinhlengeletano laha va teke na mavonelo yo aka;
Vatirhi va hofisi ya Khomixinara ya vukorhokeri bya vaaki va pfunile eku lavisiseni no mpfapfarhuta tsalwa ro hetelela?
Xo hetelela hi khensa Ndzawulo ya British ya nhluvukiso wa matiko ku va va hakelele nkandziyiso wa xibukwana xa khodi ya matikhomelo ya swa vukorhokeri bya vaaki.
XIBUKWANA XA KHODI YA MATIKHOMELO XA VUKORHOKERI BYA RIXAKA.
MANGHENELO
Xikongomelo xa xibukwana lexi i ku hlamusela leswi kumekaka endzeni ka Khodi ya Matikhomelo hi xitalo. Malongoloxelo ya khodi ya ximfumo ya lava vukheta, ku kongoma na vutivi bya theminoloji ya ximfumo. Xibukwana lexi xi kongomisiwa eku endleni khodi leyi yi twisiseka swinene hi vatirhela-mfumo hinkwavo.
Xibukwana lexi a xi tisi milawu yintshwa naswona xi landzelela xivumbeko xin?we na malongoloxelo ya tinomboro tani hi Khodi ya matikhomelo, ku endlela leswaku swi olova loko swi pimanyisiwa. Loko u tirhisa xibukwana lexi, tindzawulo ti fanele ku engetela swikombiso swa tona leswi fambelanaka na laha va tirhaka kona.
Swi fanele ku tiyisisiwa leswaku vumbiwa bya xibukwana lexi i pfumba leri nga cincaka na swona ri nga lava ku pfuxetiwa hi ku famba ka nkarhi, ku fana na Khodi hi yoxe.
VULETERI
Ku kota ku tlakusa xiyimo xa mahanyelo ya xiphurofexinali entirhweni, vatirhela-mfumo va fanele ku hlohleteriwa ku ehleketa hi matikhomele lamanene. Kutani xibukwana lexi xi fanele ku tirha tanihi xipfuno eku hluvukiseni no nyika vuleteri bya xinkadyana eka vathoriwa hinkwavo. Xibukwana lexi xi tlhela xi va na swikombiso swo tala leswi hlamuselaka mpfilunganyo wa mahanyelo entirhweni, leswi nga tirhaka tanihi masungulo ya vuleteri na ku va yi ri mhaka leyi faneleke ku dyondziwa.
Tanihi leswi swi tirhisanaka na Khodi, xibukwana lexi xi nga pfuneta eku tiyisiseni ka vaaki leswaku va va na ku tshembha eka vukorhokeri bya vaaki hi ku andlala leswi ehleketeriwaka ku ya hi mahanyelo laya amukelekaka na mapimelo ya mintolovelo ya vona.
VUTIHLAMULERI BYA MUTHORI NA VATHORIWA
Swa pfumeleriwa leswaku vanhu va dyondza hi ku xiyaxiya ntokoto. Vutihlamuleri byo hlawuleka byi vekiwa ehenhla ka muthori, ku nga varhangeri va mfumo (Tiholobye na ti MEC?s) eka xiyimo xa tipolitiki, vafambisi va swiyenge swa vukorhokeri eka swiyimo hinkwaswo, ku tumbuluxa ndhawu leyi faneleke laha minkoka yi vumbiwaka ku endlela leswaku yi va swikombiso leswi nga endleriwa vatirhi hinkwavo.
Xiyenge xa 195 (a) xa vumbiwa xi lava leswaku ?Mahanyelo ya xiyimo xa le henhla ya xiphurofexinali ya fanele ku tlakusiwa no hlayisiwa? eka mafambiselo ya swa vaaki hi ku angarhela. Hi ku landza ntwanano wa nhlengeletano (xintshuxo 2 xa 1999 xa vuhlaganisi bya Huvo ya vubindzuri bya vukorhokeri bya vaaki) vatirhi hinkwavo va swa Vukorhokeri bya vaaki va na vutihlamuleri byo landzelela leswi Khodi ya Matikhomele yi swi andlaleke. Tanihi laha leswi swi vumbaka masungulo yo nghenisa xandla ku lulamisa hambi ku ri ku xupula, muthori u fanele ku vona leswaku hinkwaswo leswi nga ndzeni ka xibukwana xa Khodi ya Matikhomele swi tiviwa vathoriwa hinkwavo.
I swa nkoka ku tlhela hi vula leswaku xikongomelo xo sungula xa Khodi hi lexinene, ku nga ku tlakusa matikhomele layanene. Handlekaswona mutirhi u ta voniwa nandzu wa matikhomele yo ka ya nga ri kahle hi ku landza nawu lowu vuriweke laha henhla, naswona va nga tshinyiwa hi laha swi faneleke hi ku ya hi swiyenge swa 18 ku fika eka 27 hilaha swi cinciweke eka Nawumbisi wo cinca Milawu ya swa Vukorhokeri bya Vaaki wa 1997, loko u tlula nawu wa Khodi ya Matikhomele.
SWILETELO LESWI HLAVUTERIWAKA EKA KHODI
VUXAKA BYA MFUMO WA MILAWU NA KOMITINKULU
Muthoriwa u tshembhekile eka Riphabiliki na ku hlonipha Vumbiwa a tlhela a boheka ku endla mintirho ya yena ya siku na siku.
Nkongomiso eka ?Riphabiliki? hi ku angarhela ?tiko?- ku nga Afrika-Dzonga. I xilaveko xa nkoka ku va vatirhela-mfumo hinkwavo va tshembheka eka tiko ra vona.
Vumbiwa byi tirha na tlhelo ro karhi leri fambelanaka na timfanelo na kutsakela ka vaaka-tiko hinkwavo. Xo sungula xinawana lexi xa Khodi xi lava vutshembheki bya vatirhela-mfumo, ku ya hi nawu wa xidimokirasi. Xa vumbirhi, vukulu bya Vumbiwa byi fanele ku amukeriwa no hlonipha hi vanhu hinkwavo. Xa vunharhu, mutirhela-mfumo un?wana na un?wana u fanele ku twisisa leswi nga ndzeni ka xibukwana na xikongomelo xa swona, tirhelo ro hlayisa no lawula nawu lowu nga kona.
Xikombiso xa 1: Vatirhela-mfumo eka swiyenge swo hambana va ringeta hi matimba ku susumeta pholisi. Makungu yo tano ya fanele ku langutisisiwa hi vukheta ku endlela leswaku ku nga vi na nkwetlembetano wa mahanyelo na leswi vuriwaka eka Vumbiwa. Milawu ya vumbiwa yo fana no nghenisa xandla hi vaaki na ku humela erivaleni ka mphakelo wa vukorhokeri swi fanele ku susumetiwa hilaha swi nga kotekaka ha kona eku tumbuluxeni ka pholisi.
Xikombiso xa 2: Xiyenge xa 33 xa Vumbiwa xi pfumela leswaku un?wana ni un?wana loyi timfanelo ta yena ti khumbhekeke hi swendlo swa mafambiselo u na mfanelo yo nyikiwa swivangelo leswi nga tsariwa. Leswi swi vula leswaku, ku bohiwa hi Vumbiwa, mutirhela-mfumo un?wana ni un?wana u fanele ku tiyisisa leswaku swiboho swa mafambiselo na swiendlo, swi endliwa hikwalaho ka swilaveko swo twala, leswaku swivangelo leswi nga nyikiwa lava khumbekaka swi fanele ku amukeleka eka vanhu hinkwavo.
Muthoriwa u rhangisa ku tsakela ka vanhu emahlweni loko a endla mintirho ya yena.
Xileriso lexi xi vula leswaku laha ku faneleke ku tekiwa swiboho kumbe mavonele, ku tsakela ka vanhu ku fanele ku famba emahlweni. Ku tsakela ka vatirhela-mfumo kumbe xiyenge xo karhi swi fanele ku ta endzhaku ka ku tsakela ka vanhu.
Xikombiso xa 1: Mutshila loyi a tirhaka exibedlhele u bohiwa hi kontiraka ya vukorhokeri ku tirha ku suka hi awara ya 8:00 ku fika awara ya 16:30. A ku lulamisiwangi nchumu mayelana no n?wi hakela ku tirha loko a chayisile. Rihati ri wisile gezi leri phakelaka xibedlhele na tikamara ta vuhandzuri ti karhi ti tirha hi jenereyitara. Jenereyitara na yona yi na swiphiqo kutani mutshila a lerisiwa ku lunghisa jenereyitara hi xihatla hi awara ya 16:00. Swi languteriwile leswaku mutshila a heta ntirho wa yena wa vuhlayisi hambiloko swi vula leswaku u ta heta endzhaku ka nkarhi lowu a faneleke ku tirha wona hi ku landza kontiraka ya yena.
Xikombiso xa 2: Vatirhi vo hlaya va hofisi ya le xifundzheni va navela ku teka masiku yo wisa hi n?hweti ya N?wendzamhala. Loko vo pfumeleriwa, swi ta vula leswaku hofisi yi nge swi koti ku nyika vukorhokeri lebyi nga fanela eka vaaka-tiko. Ku fanele ku fikeleriwa ntwanano exikarhi ka vafambisi na vathoriwa lava khumbhekaka, ku hlamusela leswaku vatirhela-mfumo van?wana va fanele ku sala entirhweni leswaku vukorhokeri byi ta ya emahlweni.
Mutirhi u endla hi ku tshembheka leswi languteriweke swa tipholisi ta Mfumo eku endleni ntirho wa yena wa ximfumo tanihi laha swi nga vekiwa eka swileriso swa mfumo ni swin?wana.
Nawu mbisi wa timfanelo eka Vumbiwa, wun?wana wa kona, wu sirhelela timfanelo ta xipolitiki ta muaka-tiko, lowu katsaka mfanelo yo tihlanganisa na ku va xirho xa nhlangano wihi kumbe wihi wa xipolitiki lowu a tilanghelaka wona.
Nhlawulo wu ta endla leswaku minhlangano ya tipolitiki leyi hlawuriweke hi vanhu vo talat yi ta va yona yi fumaka. Leswi swi vula leswaku vito ra mutirhela-mfumo ri nge boxiwi ku kombisa vandla leri a ri hlawuleke. Swi nga ha vula leswaku leswi faneleke ku rhangisiwa swi fanele ku endliwa ku ya hi nongonoko na tipholisi leti nga amukeriwa hi mfumo wa nkarhi wolowo ti nga hambana na mavonele ya vatirhela-mfumo vokarhi. Vatirhela-mfumo va boheka ku tirhela mfumo lowu hlawuriweke hi ku tinyiketa, vuswikoti na ku tshembheka eku voneni leswaku tipholisi ta humelela.
Xikombiso xa 1: Mutirhela-mfumo loyi a tshembheka leswaku nhlayiso wa rihanyo wa wu fanele ku va xilaveko xa le henhla etikweni naswona u seketela nhlangano wa tipolitiki lowu seketelaka vonele leri. Hambi swi ri tano, Mfumo wa nkarhi wolowo wu tekela ku akela vanhu tiyindlo na ku lwa ni vugevenga ku ri swona swo rhanga eka pholisi. Mutirhela-mfumo u languteriwa ku amukela vonele ra mfumo. Leswi a swi vuli leswaku a tshika ku humesela miehleketo ya yena hambi ku ri vutshila.
Xikombiso xa 2: Loko mfumo wa nkarhi wolowo wu ehleketa ku simeka xikimi xo karhi, i vutihlamuleri bya mutirhela-mfumo ku tsundzuxa ndlela yo antswa leyi xikimi xexo xi nga simekiwaka ha yona, mutirhela-mfumo, hambiloko swi nga endleka leswaku a nga pfumelelani na xikimi, u languteriwa ku veka etlhelo matitwelo ya yena ivi a langutisa ntsena tindlela leti nga kona to hambana na ku langutisa tindlela leti vuyerisaka vaaki lava khumbhekaka.
Mutirhi u ringeta hi matimba ku twisisa a tlhela a endla landzelela milawu kun?we ni swiletelo leswi nga vekiwa ehenhla ka matikhomele ya yena kun?we ni mintirho yakwe.
Ku tirha hi ku tshembheka a hi ndlela leyi enerisaka vaaki na mfumo, vathoriwa va fanele ku tiva leswi va faneleke ku swi tirha, ku ya hi leswi tipholisi ta mintirho ya vona ti faneleke ku endlisiwa xiswona na maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa.
Valanguteri va na vutihlamuleri byo vona leswaku vairhi va tiva leswi ntirho wa vona wu lavaka leswaku va swi endla. Vatirhi na vona va ni vutihlamuleri byo ringana ku ringeta hi matimba ku va na vutivi, va tirha hi ku enerisa naswona hi ku landza tipholisi leti tsariweke ni maendlele laya nga wona eka mbango wa ntirho wa vona, hi ku tsakela ka vaaki kun?we ni vanhu lava korhokeriwaka.
Xikombiso xa 1: Ku va u nga ri na vutivi hi vukorhokeri bya timali, muofisiri a pfumelela leswaku xaviwa nhundzu a nga kumanga mpfumelelo eka mukhomi wa timali. Swi vula leswaku nxavo wolowo a wu le nawini na swona wu ta tlakusa minxavo na kutlanga hi mali, magoza ya nawu ya ta landzeleriwa loko nhundzu yi onhaka.
Xikombiso xa 2: Mbuyelo wo pfumala vutivi, mutirhela mfumo u byela un?wana loyi a endlaka xikombelo xa mudende hi ta swilaveko leswi faneleke, ndlela leyi faneleke ku landzeleriwa eku kombeleni ka mudende, kumbe mali leyi a nga ringanela ku kuma yona. Leswi swi na switandzhaku swo tika eka muaka tiko yoloyo.
Mutirhela-mfumo u tirhisana na tihuvo ta vaaki leti nga simekiwa ehansi ka mfumo wa milawu na Vumbiwa ku tlakusa ku tsakela ka vanhu.
Tihuvo to hlayanyana ti vumbiwile ehansi ka vumbiwa (Musirheleri wa Vaaki, Mukamberi nkulu wa tinkota, Vukorhokeri bya Vanhu, Khomixini ya swa Ndzingano wa Rimbewu, na swin?wana) na mavandla yan?wana laya nga vumbiwa hi mfumo wa milawu (Huvo ya tithendara, tikhomixini ta ndzavisiso, na swin?wana) Tihuvo leti ti tirha hi ku kambela no vona leswaku ku na mafambiselo yo amukeleka. Vatirhela-mfumo a va fanelanga ku tsan?wa tihuvo leti, kambe va fanele ku ti pfuna ku fikelela swikongomelo swa tona, xik. ku nyika mahungu na tinhlamuselo leti ti nga ti lavaka.
Xikombiso xa 1: Loko hofisi ya Musirheleli wa Vaaki yi komberiwa ku lavisisa xirilo xa muaki ehenhla ka ndzawulo ya yin?wana na yin?wana ya mfumo, yi ta langutela ntirhisano wa vatirhi eka ndzawulo yaleyo ku va nyika mahungu laya lavekaka.
Xikombiso xa 2: Loko Mukamberi-nkulu wa tinkota a kuma leswi nga tshamisekangiki eka xiyenge xa timali xa ndzawulo, vatirhela-mfumo lava swi va kongomeke a va fanelanga ku tekela mbuyelo ehansi. Va fanele ku twisisa va tlhela va khensa ntirho wa Mukamberi-nkulu wa tikonta va tlhela va tirhisana na hofisi ya yena ku lulamisa swihoxo.
VUXAKA NA VAAKI
Mutirhi u tlakusa vun?we na ntshamiseko wa Rixaka ra Afrika-Dzonga loko a karhi a tirha mintirho ya yena.
Manghenelo ya Vumbiwa ya vula leswaku ku amukeriwa ka Vumbiwa swi endleriwa ku-
Herisa ku avana ka nkarhi lowu nga hundza no tlhela ku tumbuluxiwa hanyelo ra vaaki leri simekiweke ehenhla ka nkoka wa xidimokirasi, vululami bya vumunhu na masungulo ya timfanelo ta vanhu;
Ku aka masungulo ya xidimokirasi na vaaki lava fikeleriwaka hi ku olova na hi laha mfumo wu nga vumbiwa ehenhla ka ku navela ka vanhu na leswaku vaaka-tiko hinkwavo va sirheleriwa ku ringana hi nawu;
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo na ku pfumelela ku humelela ka vuswikoti bya munhu un?wana ni un?wana; na
Ku aka Afrika-Dzonga leyi nga na vun?we naswona ya xidimokirasi leswaku yi ta teka ndhawu ya yona tanihi tiko leri nga na xiyimo xa vutifumi eka ndyangu wa matiko.
Ku kota ku fikelela no hlayisa swikongomelo swa le henhla leswi nga vekiwa hi vumbiwa, vutiyiketi lebyi nga na swikongomelo bya laveka eka vaaka-tiko hinkwavo. Vatirhela-mfumo va tekiwa tanihi xiphemu xa ?Mfumo?, kutani leswi I swa nkoka ngopfu eka vona.
Xikombiso xa 1: Moya lowunene wa ntirhisano, vuxaka bya vatirhikulobye na ku tsakela, kupfuneta na moya wa xi xiphurofexinali hi ku angarhela eka tinxaka to hambana leti tirhaka na vaaki, ti ta va xikombiso eka vanhu hinkwavo. Xikombiso lexinene xi nga va ehofisi laha swibukwana swa vutitivisi kumbe tiphasipoto ti nyikiwa kona.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku ringeta ku titsarisela khoso yo dyondza rin?we ra tindzimi letin?wana ta ximfumo leti tirhisiwaka eka ndhawu yeleyo. U fanele ku tlhela a hlohletela ku tolokiwa ka tindzimi letin?wana ta ximfumo etinhlengeletanini laha swi lavekaka.
Mutirhi u ta korhokela vaaki hi ndlela yo kala xihlawa-hlawu, a nga voyameli tlhelo ro karhi ku endlela ku vumba vutshembheki eka vukorhokeri bya vaaki.
Vukorhokeri bya vanhu byi pfuna vaaki hinkwavo, naswona vaaki va langutela ku khomiwa hi ku ringana, hi ku hetiseka, hi ndlela ya xiphurofexinali na hi malwandla. Kutani vatirhi va languteriwa ku tirha hi ndlela yeleyo hi ku khoma vatirhi kulobye na lava va va korhokelaka hi ku ringana, hi ndlela leyi nga ta ka yi nga tisi ku tshembheka eka vukorhokeri ntsena, kambe yi ta simeka vuamukeri bya nkoka na vuswikoti eka vukorhokeri lebyi endliweke.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u le ka xiyimo xo tirha na swikombelo swa mintirho swo huma eka vaaki. Makhelwana wa yena wa swi tiva leswaku a nga hlohlotela pfhumba leri, ivi a n?wi kombela ku hatlisisa xikombelo xo karhi. Mutirhi u fanele ku kambisisa xiyimo hi vukheta tanihi leswi xin?wana na xi?wana lexi nga endliwaka ku pfuna makhelwana xi nga tekiwa tanihi ku n?wi tsakela ku tlula vanhu van?wana.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku kombela lava a va pfunaka ku yima hi layini, leswaku un?wana ni un?wana a ta pfuniwa loko nkarhi wa yena wu fika, handle ko tsakela un?wana kumbe ku voniwa onge u endla tano.
Mutirhi wa titsongahata, wa pfuna na ku tinyiketa eka mintirho ya yena yo pfuna vaaki, nkarhi hinkwawo u fanele ku khoma vaaka tiko tanihi tikhasimende leti nga na mfanelo yo kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla.
I swa nkoka leswaku vatirhi va tiva leswaku ku va va tirha hi vukorhekeri bya vaaki, va tibohile ku tirhela rixaka. Vaaki va langutela ku korhokeriwa, naswona va lava leswaku vatirhi va kumeka no va pfuna hi ndlela ya kahle leyi amukeriwaka.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u amukela riqingho ro huma eka muaki kambe swi le rivaleni leswaku xirilo xa yena xi fanele ku tirhiwa hi xiyenge xin?wana eka ndzawulo. Mutirhi u byela munhu yoloye leswaku a ringeta kun?wana. Leswi swi nga endla leswaku munhu yoloye a hetelela a rhumeriwa eka vanhu vo tala handle ko pfuniwa. Leswi a swi pfuni nchumu kambe swi nyika vonele ro biha eka vaaki. Mutirhi u fanele ku tinyiketa ku kuma munhu loyi a nga n?wi pfunaka, ndzawulo ya kona na ku tihlanganisa na munhu hi riqingho.
Xikombiso xa 2: Loko u tirha endzhaku ka khawuntara ivi mutirhi unw?ana a nga ri na munhu loyi a nga yimela ku pfuniwa ekhawuntareni ya yena ku ve mutirhikulobye u na vanhu lava nga fola layini va nga yimela ku pfuniwa hi yena. Mutirhi (lowo sungula) u fanele ku pfuna mutirhikulobye hi ku vitana vanhu eka khawuntara ya yena, loko ku ri ku u ni vutivi lebyi hetisekeke bya vukorhokeri byebyo.
Xikombiso xa 3: Loko munhu a ya eka mutirhela-mfumo endzhaku ka loko va tshembhisanile leswaku va ta hlangana, xik. ku ya kuma vuxokoxoko bya swilaveko swo kuma yindlo ya mfumo, mutirhela-mfumo u fanele a ringeta ku ti nyika nkarhi wo vonana na munhu yoloye hi ku hatlisa. Leswi a swi nga kombisi ntsena leswaku wa kumeka, kambe swi ta komba na vutiyimiseri bya vukorhokeri.
Mutirhi u tekela enhlokweni swiyimo na swivilelo swa vaaki eku tirheni ntirho wa yena wa ximfumo, ni le ku tekeni swiboho leswi va khumbhaka.
Hambileswi swilaveko na/kumbe swivilelo swa vaaki swi nga tikombaka swi nga ri swa xihatla emahlweni ka mutirhi, vatirhi va fanele ku va pfuna, hi ku va nyika vuxokoxoko hambi ku ri swiletelo ku fikelela swintshunxo swa swiphiqo swa vona.
Swivilelo leswi tisiweke hi vanhu ha un?we un?we kumbe hi mintlawa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Hi ku tihlanganisa na vanhu lava khumbekaka na ku humela erivaleni eka swilo leswi swi nga nghenisa xandla swinene eka ku amukela swiyimo na swirilo swa vanhu.
Xikombiso xa 1: Kliniki ya vutshunguri bya vuvabyi byo ka byi nga tikangi ya karhi ku kunguhatiwa eka tiko-xikaya kambe ku nga ha tirhisiwa yuniti ya movha. Vaaki va fanele ku vutisisiwa ku kumisisa kliniki leyi va yi tsakelaka. Leswi swi ta tiyisisa leswaku ku fikeleriwa xiboho xo twala naswona ku tirhisaniwa na vaaki ka ha ri ekusunguleni.
Xikombiso xa 2: Mutirhela-mfumo u na vutihlamuleri byo humelerisa swikombelo swa timali ta tiyindlo ta vaaki lava pfumalaka lava tshamaka eswidakanini. Loko swikombelo swi nga endliwi hi xihatla, swi ta vula leswaku pfhumba hinkwaro ra tiyindlo ri ta hlwerisiwa na leswaku vanhu va ta hanya eka swiyimo swa le hansi nkarhi wo lehanyana ku tlula leswi a swi ta va swi ri xiswona loko a ku lo hatlisisiwa xikombelo.
Mutirhi u tinyiketile hi ku phakela vukorhokeri hi nkarhi eku hluvukiseni no tlakusa Ma-Afrika-Dzonga hinkwavo.
Mfumo wu hlamuserile swi va erivaleni hi ku hetiseka kutiyimisela ka wona ku hluvukisa vaaki lava a va nga tekeriwi enhlokweni enkarhini lowu nga hundza, tanihi laha swi vekiweke ha kona eka nongonoko wo aka hi vuntshwa ni nhluvukiso. Leswi swi fanele ku endliwa hi tindzawulo hi ku tirhisa minongonoko ya tona.
Afrika-Dzonga i tiko lera ha hluvukaka, hikwalaho ka swivangelo swo hambana xiphemu lexikulu xa vaaki a xi na vutivi bya timfanelo na swiboho swa vona, vukorhokeri lebyi va faneleke ku byi kuma, leswi va faneleke ku swi landzelela na munhu loyi va faneleke ku ya eka yena mayelana na mhaka leyi. Tanihi laha vukorhokeri bya vaaki byi fikelelaka vanhu hinkwavo, vathoriwa va kolota vanhu valavo va nga riki na vutivi, ku va va nyika mahungu hinkwawo, na ku pfuniwa loko va tshika va kombela. Leswi swi fanele ku endliwa hi tintswalo naswona hi ku hetiseka. Hambiloko swi vula ku va hundzisela eka vandla rin?wana hi tintswalo kumbe eka muako wun?wana.
Xikombiso xa 1: Vatirhi va fanele ku teka xiavi eka minongonoko ya nhluvukiso na ntlakuso leyi nga kona eka tindzawulo. Va fanele ku tiyimisela eka mintirho ya vona leswaku minongonoko yo tano yi endliwa hi ndlela yo olova na swona swi nga tluli nkarhi lowu nga vekiwa.
Xikombiso xa 2: Loko ku tirhiwa na swirho swa vaaki eka xiyimo xa nhlayiseko wa rihanyo, vatirhi va fanele ku tirhisa nkarhi lowu ku nyika vukorhokeri bya switsundzuxo hinkwaswo loko va vona onge vutivi bya vaaki bya nsivelo wa rihanyo a byi ringanangi. Laha vatirhi va nga hlulekaka ku pfuna va fanele ku hundzisela munhu yoloye eka mutirhi kulobye loyi a nga na vutivi hi mhaka yeleyo.
Mutirhi a nga fanelanga ku va na xihundla ehenhla ka muaki un?wana na un?wana hi ku langutisa rixaka, rimbewu, kumbe lomu a tumbulukaka kona, muhlovo, swa rimbewu, malembe, vutsoniwa, ripfumelo, swa tipolitiki, ripfalo, ku tshembhela, ndzhavuko kumbe ririmi.
Tanihi laha swi vuriweke, vukorhokeri bya vaaki byi korhokela vanhu hnkwavo, ku nga langutisiwi leswaku hi vona va mani eAfrika-Dzonga. Munhu un?wana na un?wana u na timfanelo ku ya hi vumbiwa ku va a khomiwa hi xichavo. Vatirhi va fanele ku khoma vaaki hinkwavo hi ku ringana, hi malwandla ni ku hetiseka, va ti twa va amukela vukorhokeri lebyi nga fanela.
Xikombiso xa 1: Mutirhi a nga ha ehleketelela leswaku muaki loyi a lavaka ku korhokeriwa, a nga va ari xitavana. Hambiloko mutirhi a nga va a nga swi amukeli ku ya hi mavonelo ya yena, hambi swi ri tano u languteriwa ku n?wi nyika vukorhokeri bya xiphurofexinali bya xiyimo lexi ku nga nyikiwa munhu un?wana na un?wana.
Xikombiso xa 2: Vanhu vo hlaya va forile layini kutani ku fika munhu a nghenelela a lava ku pfuniwa hi xihatla. Loko muthoriwa loyi a pfumelela munhu yoloye a tlula layini, swi vula leswaku u na xihlawuhlawu eka vanhu la va yimeleke ku pfuniwa.
Mutirhi a nga tirhisi hi vusopfa xiyimo xa yena ku tlakusa kumbe ku tshikelela ku tsakela ka vandla ra tipolitiki kumbe mintlawa yo karhi.
Tanihi leswi vukorhokeri bya vaaki byi pfunaka vaaki hinkwavo, lava eka vona ku kumekaka mintlawa yo hambana leyi tsakelaka swilo swo hambana, mavandla ya tipolitiki na vanhu vo tshembha swo hambana, na swin?wana. Swi vula leswaku vatirhi a va fanelangi ku nghenelela eka timhaka tihi kumbe tihi leti nga kombisaka ku tsakela ntlawa wo karhi ehenhla ka wun?wana.
Tanihi laha vukorhokeri byi nga xiswona, tikhasimende hinkwato ti fanele ku korhokeriwa hi ku ringana hi ku landza tipholisi ta Mfumo. Mutirhi u fanele ku twisisa swinene ku hambana exikarhi ka vutihlamuleri bya yena eka Mfumo na le ka ku tinghenisa eka migingiriko ya vandla ra tipolitiki.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u huma eka rixaka ro karhi leri lwelaka mali ya mpfuneto lembe na lembe. Mutirhi u na poso ya le henhla eka ndzawulo leyi faneleke ku kambisisa, ku humelerisa na ku yisa swibumabumelo eka Holobye. Mutirhi yoloye a nga fanelangi ku tirhisa xiyimo xa yena ku humelerisa xikombelo xa vaaki va ndhawu leyi a humaka eka yona, kumbe ku langutela ehansi swikombelo swa vaaki va tindhawu tin?wana. Mutirhi yoloye u fanele ku boxela erivaleni ku tsakela ka yena eka murhangeri wa yena ku sivela dzolonga leri a nga va ka na rona.
Xikombiso xa 2: Vatirhi va languteriwa ku seketela swinene Vaholobye/MEC ta vona eku lulamiseni ka matsalwa, na swin?wana, laya nga ta tirhisiwa eka swilo swa ximfumo; tanihi minjhekanjhekisano ya mpfapfarhuto wa nawu. Hambi swi ri tano, vatirhi va nge koti ku lulamisa no vumba matsalwa laya nga tirhisiwaka hi Holobye kumbe MEC ya timhaka ta tipolitiki.
Mutirhi u hlonipha no sirhelela ndzhuti wa munhu un?wana ni un?wana kun?we ni timfanelo ta yena leti nga eka Vumbiwa.
Vatirhi va fanele ku komba xichavo eka vatirhi kulobye na vaaki, ku nga khataleki ku ri i va mani, va languteka njhani, I va xiyimo xihi, na swin?wana. Hanyelo ra vatirhi ek a vanhu van?wana ri fanele ri va na malwandla, ri pfuneta na ku fikeleleka.
Xikombiso xa 1: Loko vatirhi va tirhela ekhawuntareni ivi ku ta fika muaki la pyopyiweke swinene naswona a ba huwa, va fanele ku khoma munhu yoloye ku fana na leswi a va ta khomisa xiswona vanhu van?wana, hi ku rhula va tlhela va n?wi pfuna kahle. I swa nkoka ku lemuka leswaku vaaki va ta va va langutile xiyimo xelexo hi vukheta ni leswaku mutirhi a nga antswisa xiyimo xa vukorhokeri bya vaaki hi ku khoma mhaka leyi hi ndlela ya xiphurofexinali. Loko xiyimo xo va hlula ku xi lawula, a va fanelangi ku tlhaveka, kambe va fanela ku teka munhu yoloye khwatsi va n?wi yisa eka murhangeri wa vona, loyi a nga ta vonana na munhu yoloye exihundleni.
Xikombiso xa 2: Vanhu lava susumetiwaka hi ku hlupheka ku kombela timali ta mpfuneto. Vatirhela-mfumo lava nga na vutihlamuleri byo va pfuna hi tifomo ta swikombelo va fanele ku languta xiyimo xa vona hi vukheta no tlhela va va korhokela hi ntwela-vusiwana.
Mutirhi u tiva no tekela enhlokweni timfanelo ta vanhu to kuma mahungu, handle ka mahungu laya nga sirheleriwa hi nawu.
Vumbiwa byi nyika mavonele mambirhi mayelana no kuma mahungu. Yosungula i ku tlakusa ku humesela mahungu erivaleni, leswi nga ta pfumelela muaka-tiko un?wana ni un?wana ku kuma mahungu laha swi kotekaka laya nga ta tsakela hi vanhu. Leswi swi ta endla leswaku va nghenela migingiriko yo simeka tipholisi hinkwato leti va lavaka ku ta vona ti simekiwile. Xavumbirhi; mindzulamiso leyi endlaka leswaku vaaka-tiko va sirhelela tin?wana ta timfanelo ta vona leti nyikiweke eka Nawumbisi wa Timfanelo. Va nga ha kombela swivangelo leswi tsariweke swa xiendlo xihi kumbe xihi xa mafambisele lexi nga va khumbhaka. Ku ya emahlweni; va nga ha kombela hungu ra endlelo ro sirhelela timfanelo ta vona.
Tanihileswi vaaki va swi tivaka, ku tiyimisela ka leswaku hungu ri va nchumu lowu tsakelaka hi vanhu i ka mpfilungano. Hungu rin?wana ri tekiwa ri ri hungu leri nga sirheleriwa ku va ri fambisiwa hi tindzawulo hi ku landza swiletelo swa swiyimo swa Nsirhelelo swa xiyimo xo karhi tanihi laha swi nga nyikiwa hi vuyimeri bya Rixaka bya Vutlhari. Nawumbisi wa dimokirasi yo pfuleka na yona yi lava ku simeka rimba leri nga fanela leri eka rona mhaka yi nga ta lawuriwa hi ndzawulo. Leswi swi ya swi karhi swi tika hi mhaka ya ku Nawu wa Vuxaka bya swa Ntirho wa 1995 wu nyika maendlelo yo karhi ku sivela vatirhela-mfumo ku kuma hungu leri nga khomiwa hi Mfumo tanihi muthori ku endlela ku sirhelela timfanelo tin?wana ta ntirho wa vatirhi.
Xivindzi xa mhaka xi nga komisiwa hi ndlela leyi
Vathoriwa va fanele ku va nkarhi hinkwawo va tekela enhlokweni timfanelo ta vanhu ta leswaku va na mfanelo yo kuma mahungu
Ndzawulo yin?wana ni yin?wana yi fanele ku simeka pholisi leyi fambelanaka ni nawu wa tiko wo lawula mhaka leyi endzeni ka minhlangano ya vona yo hambana
Vathoriwa va fanele ku lemuka milawu na tipholisi leti lawulaka mhaka leyi endzeni ka tindzawulo ta vona
Swivangelo na endlelo leri nga landzeleriwa ri endlile leswaku xendlo xa mafambiselo xi tsariwa kahle ku endlela leswaku hungu ri kumeka loko swi laveka
Loko xirho xa vaaki xi lava hungu, ku ri ku a swi nge koteki ku n?wi nyika rona, tinhlamuselo leti twalaka ta xiboho xexo ti fanerile ku nyikiwa xirho xexo xa vaaki.
Xikombiso xa 1: I swa nkoka ku nyika vanhu mahungu ya xiyimo xa le henhla. Loko muaka tiko loyi a kombeleke mahungu ya loko timali ta mpfuneto ti ri kona a ya nyikiwa nhlamulo endzhaku ka loko siku ro titsarisela tidyondzo to karhi ri hundzile, xikongomelo xo nyika mahungu walawo xi ta va xi nga ha fikeleriwanga.
Xikombiso xa 2: Ku kuma mahungu swi vula leswaku ya fanele ku hlayisiwa no tlhela ya antswisiwa nkarhi ni nkarhi. Loko xirho xa Palamende xi kombela mahungu lawa ka ha faneleke ku va na njhekanjhekisano ePalamente, ku hluleka ka ndzawulo ku nyika mahungu ya ntiyiso yo kongoma ka ha ri na nkarhi swi ta onha moya wa endlelo ra xidimokirasi.
Xikombiso xa 3: Ku nyika mahungu laya nga kongomangiki swi nga vanga swiphiqo. Xik.vaaki va nga ha vutisa hi ta xikimi xintshwa lexi swilo swin?wana eka xona swi nga si pasisiwaku hi varhangeri vo karhi. Mutirhi loyi a nga swi tiveki leswi, kambe a ri na vuxokoxoko byi tsongo a nga ha nyika vaaki hi mahungu yo ka ya nga ri ya ximfumo. Mfumo wu ta khoma hi tingana loko ku ta va na ku cinca eka xikimi ivi xi simekiwa hi ndlela yo hambana na leyi vaaki va languteleke yona.
VUXAKA EXIKARHI KA VATIRHI
Mutirhi u tirhisana hi ku hetiseka ni vatirhi kulobye ku humelerisa ku tsakela ka vanhu emahlweni.
I swa nkoka ku va vatirhi hinkwavo va lemuka leswaku va tirha ku fikelela xikongomelo xin?we, ku nga ku tirhela mfumo na vaaka tiko hi ku tshembheka. Kutani vatirhi va fanele ku ringeta hi matimba ku tirhisana. Hi ku pfunana na ku seketelana na ku avelana vutivi, miehleketo na switirhisiwa (laha swi faneleke), vatirhi va ta swi kota ku tirha hi ku olova na hi ku tsakela ka mfumo na vaaki.
Xikombiso xa 1: I swa nkoka ku lemuka xikongomelo nkulu xa vukorhokeri bya vaaki na ku twisisa leswaku nchumu wuntsongo wu hoxa xandla xikulukumba, ku pfuneta ku fikelela xikongomelo. Muthirhi u fanele ku amukela miehleketo na swiringanyeto leswi humaka eka vatirhi kulobye. A ku na nkarhi wa mavondzo kumbe ku byela munhu leswaku ?a suka endhawini ya wena? eka vukorhokeri bya vaaki
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a vona leswaku xilaveko xo karhi xa vanhu xi nga endliwa hi ku hetiseka loko hofisi ya yena yi tirhisana na hofisi yin?wana, mutirhi u fanele ku ringeta hi matimba ku vutisa hi ta ntirhisano wo tano, hambiloko vatirhela-mfumo va hofisi leyin?wana a va nga tirhi eku sunguleni.
Xikombiso xa 3: Mutirhela-mfumo u komberiwa hi ndzawulo yin?wana ku va eka nxaxamelo wo hlawulo. Loko swi endleka mutirhi u fanele ku pfuna tanihi leswi a komberiweke. Hambiswiritano, u fanele ku tekela enhlokweni swilaveko swa ntirho wa yena eka ndzawulo ya yena a tlhela a kuma mpfumelelo eka mulanguteri wa yena.
Mutirhi u landzelela swileriso hinkwaswo leswi a nyikiweke swona hi vanhu lava nga na mpfumelelo wa ximfumo, ntsena loko swi nga tisi nkwetlembetano na leswi vuriweke eka Vumbiwa ni/kumbe nawu wihi kumbe wihi.
I swa nkoka ku va vatirhi va endla swileriso, ku endlela leswaku vukorhokeri byi endleriwa vaaka-tiko hi ndlela leyinene yo lulama. Minhlangano leyikulu yo fana na tindzawulo ta vukorhokeri bya vanhu ti nga tirha kahle ntsena loko ku ri na nongonoko wa matirhelo lowu hloniphiwaka hi vatirhi. Loko swileriso hinkwaswo swa nawu swo humelerisiwa ka ha ri na nkarhi na hi ku hetiseka, nhlangano hinkwawo wu ta tirha kahle.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u amukela xileriso xo huma eka mufambisi kumbe murhangeri wa xipolitiki ku endla xin?wana lexi nga pfumeleriwangiki ku ya hi milawu leyi lawulaka vukorhokeri bya vanhu. Mutirhi u fanele ku tiva milawu leyi naswona eka mhaka yeleyo u fanele ku humelerisela erivaleni hi laha mhaka yeleyo yi nga ri ki enawini eka murhangeri. Loko a ya emahlweni a sindzisa, mutirhi u fanele ku kombela leswaku xileriso xi tsariwa ehansi, ivi yena a tsala leswaku u alana na swona a tlhela a vika mhaka eka vurhangeri lebyi nga fanela.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a lerisiwa hi murhangeri wa yena ku endla xikombelo xo xava nhundzu laha ku nga landzeleriwangiki ndlela leyi faneleke yo xava nhundzu, mutirhi a nga kombela leswaku mhaka yi hundziseriwa eka muofisiri wa tinkota ku teka xiboho.
Mutirhi a nga faneli ku tirhisa xin?wana-manana eka maxaka ni vanghana eka migingiriko ya swa ntirho naswaona a nga fanelangi ku tirhisa matimba kumbe nhlohlotelo wa yena eka mutirhi un?wana kumbe a hlohleteriwa ku tirhisa matimba ya yena hi vusopfa.
Vukorhokeri bya vanhu byi fanele ku thola, tlakusa no hakela vatirhi lava, handle ka mavonele ya vona ya tipolitiki, kumbe ku va swirho, vuxaka kumbe xirho eka vaaka-tiko, va nga na vuswikoti ku nyika vukorhokeri. Migingiriko leyi landzelaka a yi amukeleki.
a Xihlawu-hlawu- leswi swi vula leswaku vathoriwa van?wana lava hlamuriwaka va thoriwa, tlakusiwa, rhurhisiwa kumbe va khomiwa kahle swinene hikuva va ri vanghana, kumbe tlherisela xandla, ni swi b Xin?wana manana- leswi swi vula leswaku mutirhi u thoriwa, tlakusiwa, rhurhisiwa, kumbe a nyikiwa swin?wana kumbe xipfuni ntsena hi ku va a ri na vuxaka bya ngati kumbe byin?wana na munhu loyi a nga eka xiyimo xo pasisa xikombelo xexo kumbe ku nhlohletelo eka endlelo.
Xikombiso xa 1: Vatirhi vambirhi (A na B) va thoriwa eka vukorhokeri bya vanhu. Va nyikiwa xiyimo xo fana, i vanghana lavakulu naswona va tirhisa hofisi yin?we. Mutirhi B u tlakusiwa ku va murhangeri wa Tatana A eku heteleleni, u le ka xiyimo xo nyika mintirho yo ?hlawuleka? eka Tatana A, leswaku a ta kota ku komba swilo swa le henhla leswi nga endla leswaku a va a hlawuriwile ku va a tlula mutirhikulobye. Loko nkarhi wo kambela Tatana A hi ku landza vuswikoti bya yena wu fika, loku nyikiwaka hi Tatana B hi ku tinyiketela ni xihlawuhlawu, a kuma sagwati ra vuswikoti, hambileswi a yi nga n?wi fanelangi.
Xikombiso xa 2: Muthori u nghenela endlelo ro hlawula munhu leswaku a thoriwa eka poso ya le ka vukorhokeri bya vanhu. Muthoriwa u hlawula munhu wo karhi hikuva a ri munghana, xirho xa nhlangano wo karhi wa xipolitiki leyi muthoriwa a nga xirho xa wona kumbe a ri xirho xa rixaka ro karhi. Xin?wana-manana, lexi hambanaka na leswi Vumbiwa byi lavaka swona na ntsakelo wa mfumo.
Xivutiso xa 3: Ku na tindlela totala leti mutirhi loyi a nga eka xiyimo xa le henhla a nga tirhisaka xiyimo xa yena hi vusopfa. Xikombiso, vatirhi lava lawulaka ndhawu yo paka swifambo va byeriwile kahle leswaku ndhawu yo paka ya vatirhela-mfumo va xiyimo xa le henhla na vatirhela-mfumo va vaendzi. Hambiswiritano, Nhloko ya hofisi a tlula swileriso leswi a pfumelela nsati kumbe xigangu xa yena ku paka nkarhi ni nkarhi. Xiendlo xexo xi endla leswaku vatirhi va sungula ku delela milawu na mutirhela-mfumo wa xiyimo xa le henhla i vi swi onha matirhele lamanene ya nhlangano.
Mutirhi u tirhisa tindlela to humesela ehandle swirilo kumbe ku lerisa vuyimeri.
Hambileswi swi pfumeleriwaka leswaku nkarhi na nkarhi swirilo na minkanetano swi nga humelela entirhweni wa vukorhokeri bya vanhu, swi nga pfuna muthori na muthoriwa (na vaaki) leswaku swirilo ni minkanetano yaleyo swi ololoxiwa hi ku hatlisa. Hikwalaho ka swona swirilo swo karhi na endlelo ro karhi ra swintshunxo swa minkanetano swi va ka kona leswaku swi tirhisiwa hi vatirhi hinkwavo. Nkarhi hinkwawo loko xirilo kumbe nkanetano wu va kona i swa ku hlayisa leswi landzelaka emiehleketweni;
a Xirilo kumbe nkanetano wu nga ha ahluriwa hi ku hetiseka loko hinkwavo lava khumbhekaka eka nghingiriko wa xirilo/nkanetano kun?we ni ku nghenela hi vuwena eka mbhurisano/ndzivalelano.
b Loko ku ri ni xirilo/nkanetano mutirhi a nga ha tirhisa tindlela leti landzelaka.
Ndlela yo vika xirilo (languta xiyenge xa 35 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Vanhu, wa 1994 wu hlayiwa ni Milawu yo tirhana na swivilelo na swirilo swa vatirhela-mfumo va vukorhokeri va vanhu, Nawu wa nomboro ya 6575, wa nh?weti ya Mawuwani 1999) lowu hi swipimelo swa wona mutirhi wihi kumbe wihi a nga yisaka swirilo/nkanetano eka murhangeri wa yena wa le kusuhi loyi a faneleke ku swi hundzisela eka varhangeri va xiyimo xa le henhla loko murhangeri a nga swi koti ku swi ololoxa.
Xikombiso xa 1: Murhangeri u vika swilo swo ka swi nga tsakisi hi swiendlo swa mutirhi loko a ri karhi a ri n?wi kambela handle ko nyika munhu nkarhi wo hetiseka wo vika tlhelo ra yena. Leswi swi kanetana na milawu ya swa rixaka bya ntirho. Mulanguteri wa vukorhokeri bya vanhu u fanele ku lemuka leswaku vukorhokeri bya vanhu byi fanele ku endla xikombiso mayelana na ku landzelela hinkwayo milawu ni moya wa tiko, naswona ku voniwa leswaku u tirha hi ndlela yo pfumala xihlawu-hlawu na vululami.
ii Endlelo ra huvo ya ntwanano hi ku landza xiyenge xa 151 xa nongonoko wa 7 wa Nawu wa Vuxaka bya swa Ntirho, wa 1995 lexi xi vulaka leswaku mutirhi wihi kumbe wihi a nga ha tisa dzholonga endlelo ra ntirho ro ka ri nga amukeleki eka nhloko ya ndzawulo leyi yi faneleke ku simeka huvo ya ndzivalelano kutani a yisa dzholonga leri eka huvo loko nhloko ya ndzawulo yi tsandzeka ku ololoxa dzholonga ku nga si hela masiku ya 20. Murhumiwa u fanele ku kombela nhloko ya ndzawulo ku simeka huvo yo rivalelana ku nga si hela masiku ya 10, leyi nga ta ringeta ku ololoxa dzholonga. Loko huvo yi tsandzeka ku ololoxa dzholonga leri, murhumiwa u fanele ku mangala mhaka ya yena eka huvo ya nawu.
iii Laha xirilo xi fambelanaka na mafambiselo yo ka ya nga ri kahle kun?we na swiendlo swa ringhohe hi mutirhi wa Mfumo, xirilo xi nga ha kongomisiwa eka musirheleli wa vanhu.
Xikombiso xa 3: Murhumiwa loyi a lemukaka leswaku ku na migingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi endliwaka entirhweni wa yena, a nga ha vika mhaka leyi eka murhangeri wa yena kumbe eka nhloko ya ndzawulo. Loko a nga enetisiwi hi nhlamulo ya murhangeri kumbe nhloko ya ndzawulo, murhumiwa loyi a vilelaka a nga ha hundzisela mhaka eka musirheleli wa vanhu. Ehansi ka swiyimo swo karhi, murhumiwa a nga ha hlawula ku kongoma musirheleli wa vaaki.
Mutirhi u tiyimiserile eka nhluvukiso wa le henhla, nhlohletelo na ku tirhisana na vatirhi va yena ni ku tlakusa vuxaka bya ntirho na bya vatirhikulobye.
Ku va swi koteka ku fikelela xikongomelo hi ku angarhela xa vukorhokeri bya vaaki, ku nga ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla eka vaaki, varhangeri/vafambisi hinkwavo va boheka ku vona leswaku vatirhi lava nga ehansi ka vuleteri bya vona va na vutivi na vuswikoti byo endla mintirho eka xiyimo lexi lavekaka, va hlohleteriwa ku endla vukorhokeri byo tano naswona va tinyiketile no kota ku tlakusa vuxaka lebyi twalaka. Hi ku ringeta ku fikelela leswi, mulanguteri u fanele ku tekela leswi enhlokweni:
a Nhluvukiso wa vatirhi swi vula leswaku mutirhi eka xiyimo xa vulanguteri/vufambisi u fanele ku-
i twisisa leswi nhluvukiso wa vatirhi swi vulaka swona ii ku kambela nkarhi hinkwawo swilaveko swa vatirhi iii tivisa nkunguhato wa nhluvukiso iv vona leswaku nkunguhato wa landzeleriwa; na v tshama a karhi a langutela nhluvuko wa nkunguhato wo tano.
Xikombiso xa 1: Mulanguteri u fanele, hi ku burisana ni mutirhi wuntshwa, tsavula swilaveko swa yena swa ndzetelo. Swilaveko leswi nga tsavuriwa swa ndzetelo swi fanele ku nghenisiwa eka nongonoko lowu fambelanaka ni leswi matirhelo ya yena ya vulaka swona na matsalwa ya maendlelo. Nxaxameto wo letela wu fanele ku vumbiwa leswaku ku ta landzeleriwa ndlandlamuko wa nhluvuko wa mutirhi loyi a ha ku thoriwaka.
b Nhlohletelo wa vatirhi wu vula leswaku mutirhi loyi a nga eka xiyimo xo langutela/fambisa u fanele ku-
i twisisa leswi nhlohletelo wa vatirhi wu vulaka swona ii kambela maendlelo yo hlohletela vatirhi iii nghenisa swipimelo ku tlakusa maendlelo yo hlohletela vatirhi laha swi nga fanele; na iv langutela nkarhi hinkwawo maendlelo ya nhlohletelo wa vatirhi c Ku tirhisa vatirhi swi vula leswaku mutirhi loyi a nga eka xiyimo xa vulanguteri/vufambisi u fanele ku-
i twisisa leswi ku tirhisa vatirhi swi vulaka swona;
ii kambela leswaku vatirhi va nga tirhisiwa ku fika rini;
iii nghenisa swipimelo ku nyika ntirhiso wa le henhla wa vatirhi;
iv langutela nkarhi hinkwawo matirhiselo ya vatirhi.
Xikombiso xa 2: Valanguteri/vafambisi va fanele ku tshama va karhi va kambela ndzhwalo na xiyimo xa matirhele ya vatirhi ku vona leswaku hinkwavo va tirhisiwa hi ku hetiseka. Leswi swi ta sivela xiyimo xo va van?wana vatirhi va tirha ngopfu kasi van?wana va tirha swintsanana. Vatirhi va fanele ku hlohletela ku titoloveta hi mintirho leyi nga ri ki xiphemu xa ntirho wa vona hi ntolovelo kun?we ni mintirho ya le henhla swinene, leswaku va kota ku kula tanihi vatirhi leswaku va tiyimisela ku tirhisiwa eka swiyimo swa le henhla eka minkarhi leyi taka.
d Ku tlakusa matirhele layanene na vuxaka bya vatirhikulorhi swi vula leswaku mutirhi loyi a nga eka xiyimo xa vulanguteri/vufambisi u fanele ku-
i twisisa leswaku ntirho wo twala na vuxaka bya vatirhikulobye swi vula yini ii kambela vunene bya ntirho na vuxaka bya vatirhikulobye exikarhi ka vatirhi iii nghenisa swipimelo, laha swi nga fanela, ku antswisa ntirho na vuxaka exikarhi ka vatirhikulobye; na iv ku languteriwa nkarhi hinkwawo vunene bya ntirho na vuxaka exikarhi ka vatirhikulobye exikarhi ka vatirhi.
Xikombiso xa 3: Valanguteri/Vafambisi va fanele ku langutela moya wa ntirhisano eka swiyenge no nghenelela hi ku hatlisa loko mutirhi un?wana a kokela etlhelo kumbe a tshama a karhi a kwetlembetana na vanhu hinkwavo.
Mutirhi u tirha hi nkala-nhlawulo, phurofexinali ni hi ku ringana ni vatirhi van?wana, handle ko languta rixaka, rimbewu, ntlawa wa rixaka kumbe lomu va tumbulukaka kona, muhlovo, swa masangu, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, ntsakelo wa swa tipolitiki, ripfalo, swikholwa-kholwani, ndzhavuko kumbe ririmi.
Vumbiwa, milawu ya matholele na ntirho kun?we ni Nawu wo Tiveka, byi nyika vatirhi va le ka swa vukorhokeri bya vanhu, mfanelo ya masungulo ku va va khomiwa ku ringana na hi ku twisiseka hi ndlela yihi kumbe yihi, vatirhi va nga ha tirhisa Nawu wa Maendlelo ya swiboho swa nkaneto swa vukorhokeri bya vanhu na Nawu wa vuxaka bya Ntirho, wa 1995, swi nga ha kongoma Khoto ya Vumbiwa kumbe Khoto ya le Henhla kumbe Musirheleli wa vanhu ku pfuniwa, ku ya hi tshamelo ra mhaka. I swa nkoka leswaku varhangeri/vafambisi eka vukorhokeri bya vanhu va fanele ku tiva leswaku ku khoma vanhu hi ku ringana ni hi ku twisiseka swi vula yini a ku tirha hi ku ringana ni vatirhikulobye swi vula leswaku mutirhi u fanele ku va-
i nkarhi hinkwawo a hlonipha timfanelo leti nga simekiwa hi ku landza Nawu wo Tiveka, Vumbiwa, Nawu wa Ntirho kun?we ni vatirhi van?wana ii nkarhi hinkwawo a pfumelela vathoriwa van?wana nkarhi wo hlamusela tlhelo ra vona ra mhaka;
iii nkarhi hinkwawo a pfumelela vuyimeri bya vatorhiwa loko byi komberiwa iv nkarhi hinkwawo a burisana/kombela switsundzuxo swo kanela handle ko tumbela.
Xikombiso xa 1: xikombiso, loko mutirhi a hehliwa hi matikhomele yo ka ya nga ri kahle, ku fanele ku landzeleriwa endlele, naswona a khomiwa hi ndlela leyi nga fanela yo pfumala xihlawu-hlawu
Maendlele yo pfumala xihlawu-hlawu swi vula leswaku ku fanele ku landzeleriwa endlele leri mutirhi a nga ?
ta tivisiwa hi nkarhi hi ta xihehlo xa yena;
ta pfumeleriwa nkarhi wo va a hlamusela mhaka ya yena a yingiseriwile;
na mfanelo yo yimeriwa;
na mfanelo yo fikelela hungu leri nga fanela;
na mfanelo yo vutisisa timbhoni;
na mfanelo yo nghenisa xirilo xo va mhaka ya yena yi tlhela yi tengiwa nakambe.
Vululami byo amukeleka swi vula leswaku timhaka hinkwato leti nga andlariwa ti fanele ku tekeriwa enhlokweni swikongomelo hilaha swi kotekaka ha kona.
b Ku tirha hi xiphurofexinali na vatirhi van?wana swi vula leswaku mutirhi u fanele ku-
i va na hungu ro ringana ra nhlokomhaka;
ii hlamula swileriso/swikombelo hi ku hatlisa;
iii tirhisa miehleketo ya yena hi ku hetiseka eka swilo leswi nga kongoma;
iv nghenisa xandla hi ku gingirika eka xiyimo xa ntirhisano wa xipano ku endlela ku nyika vukorhokeri/ololoxa swiphiqo;
v hlonipha timfanelo ta van?wana vatirhi na vi ku tekela enhlokweni ntsakelo wa hinkwavo lava khumbhekaka.
c Ku tirhana hi ku ringana ni vatirhi van?wana swi vula leswaku mutirhi u fanele ku-
i ka a nga hlawuli hi ku kongoma kumbe hi ku tumbela vatirhi van?wana emhakeni yihi kumbe yihi;
ii khoma vatirhi kulobye tanihi vanhu lava ringanaka; na iii ku languta mhaka hi vutlharhi/xikongomelo no tlhela a tirhisa maendlelo yo fana loko a teka swiboho leswi khumbhaka van?wana.
Xikombiso xa 2: Mulanguteri u nyika vatirhi lava nga eka ntlawa wun?we wa vukhongeri na yena wo va va nga ti entirhweni kambe a ala ku nyika lava mintlawa leyin?wana ya vukhongeri. Leswi i xihlawu-hlawu. Mintlawa hinkwayo ya vukhongeri yi fanele ku khomiwa ku fana.
Mutirhi a nga ngheni eka migingiriko ya nhlangano wa tipolitiki loko a ri entirhweni.
Hi ku landza vumbiwa, mutirhela-mfumo u fanele ku va a nga ri na tlhelo ra tipolotiki loko a nyika vukorhokeri eka vaaki.
Leswi swi vula leswaku vatirhela-mfumo va languteriwa ku nyika vukorhokeri eka vaaka-tiko hinkwavo handle ko hlawula. Vukorhokeri bya vanhu ni vathoriwa va byona va yimela vukorhokeri bya tiko hinkwaro naswona a va fanelangi ku, eku tirheni ka vona, yisa emahlweni ntsakelo wa vona eka nhlangano wihi kumbe wihi wa tipolitiki.
Xikombiso xa 1: Munhu loyi a tirhaka ku nyika swibukwana swa vutitivisi a nga ambala xikipa lexi nga na mfungho wa vandla ro karhi lowu nga na nhlohletelo wa xipolitiki xa xihlawuhlawu loko a tsandzeka ku humesa xibukwana xa vutitivisi hi nkarhi lowu nga pimiwa, na hambi loko xivangelo xo hlwela xi nga ri emavokweni ya yena. Ku yisa emahlweni, muaki a nga nyangatseka ku korhokeriwa hi munhu loyi a tlakusaka nhlangano wo karhi wa xipolitiki endhawini ya mani na mani.
Xikombiso xa 3: Mutirhi loyi a pfumelelaka xirho xa vandla ro karhi ra tipolitiki hungu leri nga fanela ku kumiwa hi vanhu hinkwavo, kambe a alela swirho swa minhlangano yin?wana ku kuma hungu ro fana, u tsandzekile ku korhokela vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga, handle ko languta leswaku u wela eka vandla rihi.
KU TIRHA MINTIRHO
Mutirhi loyi a ringetaka swinene ku fikelela swikongomelo swa mavandla ya yena hi ku hetiseka no hlayisa swilo naswona hi ku landza ku tsakela ka vanhu.
Eku tirheni ka vanhu mintirho ya siku na siku, vatirhi va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku leswi va swi endlaka hakunenene va nghenisa xandla eka ku nyika vukorhokeri kumbe mbuyelo lowu xivumbeko xa xiyenge xa ntirho wa vona xi faneleke ku tirha swona. Leswi, hakunene, swi lava leswaku vatirhi hinkwavo va va na vutivi lebyi nga helela bya minkongomo na swikongomelo leswi swivumbeko na mavandla ya vona ya nga languteriwa ku tirha swona kun?we na, swa nkoka, mintirho ya vona hi ku kongoma eswiyengeni swa vona.
Valanguteri/Vafambisi eka swiyenge hinkwaswo va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku hakunene-nene swiyenge swa vona swi tirha no nghenisa xandla eka ku nyika vukorhokeri lebyi nhlangano wa vona wu nga na vutihlamuleri ke.
Hinkwavo vatirhi na valanguteri/vafambisi va fanele ku tshama va langutisa leswaku ku nga tirhiwi ntirho wun?we kambirhi lowu kahle-kahle a wu fanerile ku tirhiwa hi nhlangano wun?wana.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u tlanga ntlangu wa khompyuta eka khompyuta ya le hofisini hi nkarhi wa ntirho. Leswi swi tekela ehansi moya wo tiyimisela ku tirha no yiva nkarhi (kun?we ni mali) ya muthori. Loko mutirhi a ri hava ntirho wo wu endla nkarhi wolowo u fanele ku tivisa mulanguteri wa yena leswaku a ta n?wi tirhisa eka swin?wana ku fikelela swikongomelo swa nhlangano.
Xikombiso xa 2: Mufambisi wa nongonoko wa nkunguhato wa timali kumbe mufambisi wa vutihlamuleri u fanele ku tirhisa timali ta tiko leti nga vekiwa emavokweni ya yena hi vukheta ku fikelela swikongomelo swa nongonoko. Leswi swi lava nkunguhato lowunene na ku hambana na swiboho swa nkarhinyana kumbe swa xihatla.
Mutirhi u ehleketa no tirha ntirho wa yena hi vutshila, u lava tindlela ta vutlharhi ku ololoxa swiphiqo no hlayisa vuswikoti na ku hetiseka endzeni ka vonele ra xinawu.
Vatirhi va fanele ku nghenelela swinene eku tirheni mintirho ya vona. Va fanele ku tirhisa miehleketo ya vona nkarhi na nkarhi va tlhela va ringeta ku endla ntirho wa vona hi ku hatlisa na hi ndlela yo antswa ku kota ku nyika mbuyelo na/kumbe vukorhokeri byo antswa. Hi siku ra ntolovelo ra ntirho, swiphiqo swotala swa humelela entirhweni. Vatirhi va fanele ku tshama va karhi va hlula swiphiqo leswi hi ndlela yo hatlisa naswona hi ndlela ya vuswikoti bya yena bya le henhla naswona a lava ndlela ya vutshila na yo ehleketa ku sivela leswaku swiphiqo leswi swi nga tlheli swi endleka.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi loyi a tirhaka eka xiyenge xo nyika tisetifikheti a vona leswaku vanhu a va enetisiwi hi ndlela leyi endlelo ri landzeleriwaka ha kona ni nkarhi lowu ku nyika tisetifikheti wu tekaka wona, u fanele ku languta tindlela tin?wana leti ha tona vukorhokeri byi nga nyikiwaka ha kona hi ku hatlisa na hi ku enetisa, a tsundzuxa mulanguteri wa yena hilaha swi faneleke.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a tirha ehofisini leyi nyikaka vukorhokeri a lemuka leswaku vanhu va pfumala ndhawu yo ringana ku paka swifambo swa vona kumbe va fanele ku fola layini nkarhi wo leha, u fanele ku ehleketa tindlela to ololoxa xiphiqo. Ndhawu yo nyika vukorhokeri yi nga ha rhurhisiwa eka ndhawu leyi nga ta va kahle ku va vanhu va kumeka va yi fikelela hi ku olova, kumbe ku nga ha engeteriwa tindhawu to tlula yin?we.
Mutirhi u endla ntirho wa yena hi nkarhi.
Vatirhi va fanele ku lemuka leswaku vutihlamuleri bya vona bya ximfumo iI bya nkoka swinene naswona ku tirha ntirho wa vona swi fanele ku yingiseriwa, ku nyikiwa nkarhi na matimba yo ka ya nga avanyisiwangi. Vatirhi va fanele ku ringeta hi ku kongoma ku vona leswaku mintirho ya vona ya hetiwa hi nkarhi/xipimelo lexi nga vekiwa.
Vathoriwa va fanele ku ringeta hi matimba ku va na nhlonhletelo wa le ndzeni na ku tifambisa, hi ku tshembheka eku endleni ka ntirho wa vona ku ya hi tipholisi leti andlariweke na maendlelo handle ka ku komberiwa/tsundzuxiwa ku endla tano.
Xikombiso xa 1: Mutirhi u fika entirhweni a letile naswona a karhele hikokwalaho ka leswi a nga tshama exinkhubyanini madyambu ya tolo naswona a nga swikoti ku endla mintirho ya yena hilaha swi faneleke. U voniwa nandzu wa ku pfumala vutihlamuleri no va a tlangisa mali ya vaaki.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u fanele ku heta ntirho lowu a nga rhumiwa ku wu endla ku nga si hela nkarhi wo karhi, u fanele ku tirha lero a nga hundzi nkarhi lowu pimiweke. Leswi swi nga lava leswaku a tirha hi nkarhi wa swakudya kumbe tiya hambi ku ri endzhaku ka nkarhi wo chayisa, kumbe a kombela ku pfuniwa hi vatirhikulobye loko ntirho wu ri wukulu ku endla hi munhu un?we nkarhi lowu nga vekiwa wu nga si hundza.
Mutirhi u endla mintirho ya yena hi ndlela xiphurofexinali ni hi ndlela ya vuswikoti.
Vatirhi va fanele ku tivutisa nkarhi hinkwawo loko va enetisa hi ntiyiso wa ntirho wa vona kumbe loko a va ta enetisiwa hi ntirho lowu loko a va a ri etintangwini ta lava va tirheriwaka ntirho lowu. Vatirhi va fanele ku tshama va karhi va tivutisa loko ku ri ku va khoma van?wana (vatirhikulobye, valanguteri na vanhu) hi ndlela ya nhlonipho na ndzhuti wa ximunhu na timfanelo ta xinawu na leswaku va nga va va komba vutivi, ntsakelo, ku pfuna na matitwele yo ringana. Vuswikoti bya vona byo nyika vukorhokeri hi ndlela ya xiphurofixinali na vuswikoti swi ta ya hi xiyimo xa vutivi lebyi va nga na byona ehenhla ka mintirho ya vona leyi va yi endlaka, leswi swi tlhela swi tshikelela vutihlamuleri bya ku va muthori na mutirhi va leteriwa.
Xikombiso xa 1: Nkarhi wun?wana mutirhi loyi u nyika vukorhokeri bya le ka khawuntara u pfuna munhu loyi a nga na ku tikeriwa ku twisisa leswaku hikwalaho ka yini swilo swo karhi swi fanele ku endliwa hi ndlela yo karhi. Mutirhi a nga fanelangi ku nyangatseka kambe u fanele ku hlamula handle ko komba ku nyangatseka, kambe a hlamusela khwatsi swivangelo. Loko munhu yoloye a tama a kombisa leswaku a nga tsakangi, mutirhi a nga ha n?wi fanisela leswaku a tsala xivilelo xa yena a tlhela a n?wi nyika kherefu lomu a nga ta xi rhumela kona.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi ku ri vutihlamuleri bya yena ku hlamula swivilelo leswi nga tisiwa hi ku tsala swi huma eka vanhu, u fanele ku vona leswaku hinkwawo mapapila ya hlamuriwa hi nkarhi naswona tinhlamulo ti vulavula hi timhaka ta ntiyiso, hi ku titsongahata naswona mahungu ya kona ya longoloxiwile kahle. Laha swi nga kotekiki ku hlamula hi ku hatlisa, mutirhi u fanele ku hatla a tivisa mutsari leswaku u ri kumile papilla ra yena ra xivilelo/xivutiso.
Xikombiso xa 3: Mutirhi lontshwa u vekiwa eka vukorhokeri bya khawuntara handle ka vulanguteri byo kongoma naswona a nga si leteriwa hi mfanelo. Hambileswi swi nga ha njhekanjhekisaniwaka leswaku mutirhi u fanele ku dyondza mintirho ya yena ?entirhweni?, ku nga humesiwa ku vaviseka loku ku nga tisiwaka hi maendlelo yotano, swi nga onha xifaniso xa muthori loko mutirhi a gingirika hi ndlela yo hoxeka kumbe vaxavi va hlwerisiwa hi ndlela yo ka yi nga amukelekangi.
Mutirhi a nga ngheni eka bindzu, kumbe xiendlo lexi nga ta lwa ni kumbe ku tshova milawu loko a karhi a endla ntirho wa yena wa ximfumo.
ku endlela ku tisa no hlayisa ntshembheko eka vukorhokeri bya vanhu, vatirhi hinkwavo va languteriwa ku tirha hi vutshembheki ni vutiyimiseri. Leswi swi lava leswaku muthoriwa a ti kuma a ri, hi nkarhi wa ntirho kumbe loko a nga ri entirhweni, timhakeni kumbe migingiriko leyi nga ta:
a tekiwa yi ri vuxisi kumbe ku yiva b nghenelela eka ntirho wa yena c hlohletela ndlela leyi a endlaka ntirho wa yena d hlohletela xikongomelo xa vona eku tekeni xiboho e nyumisa Mfumo tanihi muthori, kumbe f tekiwa tanihi munhu loyi a tilawulaka kumbe ku komba ku tsakela ka mavandla yan?wana.
Matikhomele ya Vatirhi entirhweni ni le handle ka ntirho ya fanele ku va laya amukelekaka na vaaki va n?wi tshembha leswaku a ta endla ntirho wa yena hi ku tshembheka, hi xikongomelo xin?we ntsena xa ntsakelo wa vaaki.
Xikombiso xa 1: Mutirhi loyi a tirhaka hi timhaka to kambela xibalo a nga fanelangi ku pfuna vaaki ku baleka xibalo hi nkarhi wa ntirho kumbe loko a chayisile, hi ku va tsakisa kumbe va n?wi hakela.
Xikombiso xa 2: Mutirhi a nge korhokeli huvo ya nhlangano/bindzu leri ndzawulo ya yena yi endlaka bindzu na yona.
Mutirhi u ta tihumesa eka ntirho wa ximfumo kumbe eka endlelo ro teka xiboho leri eka rona a nga ta vuyeriwa, naswona leswi swi fanele ku humeseriwa erivaleni hi mutirhi.
Loko vatirhi va swi vona leswaku a va swi koti ku tirha hi xikongomelo entirhweni wa vona hambi ku ri ku teka xiboho, kumbe loko vanhu van?wana va ri na xivangelo ku kholwa leswaku a va swi koti ku tirha hi ku landza xikongomelo hikokwalaho ka swilo swa le handle leswi va nga tihoxa eka swona, va fanele ku hatla va tihumesa eka migingiriko yo tano ku endlela ku sirhelela xifaniso xa nkala-xihlawuhlawu ku lulama na vutshembheki emahlweni ka vanhu.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a tirha eka huvo leyi nga na vutihlamuleri byo pfala xivandla xa poso I vi a thumbha leswaku un?wana wa xaka ra yena u komberile ntirho naswona u hlawurile, mutirhi yoloye u fanele ku kombela ku huma eka ntirho wolowo hikuva swi ta tekiwa leswaku a nga tirhi hi xikongomelo. Mutirhi u fanele ku vula mhaka leyi hi ku tsala.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi a nghenelerile eka ku xava misava leswaku ku ta endliwa phurojeke ya Mfumo eka yona naswona misava leyi yi ri ya maxaka ya yena, mutirhi u fanele ku byela lava nga ehenhla ka yena i vi a tisusa eka ntirho wolowo wa ku xava misava yaleyo.
Mutirhi u amukela vutihlamuleri byo nghenela vuleteri lebyi yaka emahlweni na ku tihluvukisa nkarhi hinkwawo wa ntirho wa yena.
I vutihlamuleri byo kongoma bya vafambisi na valanguteri ku vona leswaku lava va nga ehansi ka vona va kuma ndzelelo wo ya emahlweni ku endlela leswaku va tirha ntirho wa vona va tiyimiserile no va hlomisa eka ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vona hi tlhelo ra ntirho. Kambe, mutirhi u na vutihlamuleri na yena ku teka magoza laya nga fanela ku vona leswaku u na-
a vutivi ni ntwisiso lowu nga helela lowu languteriweke eka yena tanihi mutirhela-mfumo wa vukorhokeri bya vanhu b vutivi hinkwabyo na ntwisiso wa matirhele ya ntirho wa yena c hlayisa vutivi na vuswikoti ku va a ta kota ku swi tirhisa nkarhi lowutaka loko a ta kuma xitulu xa le henhla.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi lontshwa a nga swi tivi kahle leswaku u fanele ku endla yini entirhweni wa yena u fanele ku hlaya matsalwa lawa ya hlamuselaka mintirho leyi nga fanela no tlhela a vutisa mutirhikulobye kumbe mulanguteri wa yena, kumbe hinkwavo leswaku va n?wi pfuna.
Mutirhi wa tshembheka na hi vutihlamuleri eku tirheni na timali ta tiko na ku tirhisa nhundzu ya vukorhokeri bya vanhu kun?we ni switirhisiwa swin?wana hi ku hetiseka ni hi vuswikoti, naswona ntsena eka mintirho ya ximfumo leyi nga pasisiwa.
Vaaki va tshembha leswaku vatirhela-mfumo va ta tirhisa swibye hi laha swi faneleke, nhundzu na mali ya Mfumo, va langutela leswaku vathoriwa va khoma swilo leswi hi vutihlamuleri ni ku tshembheka.
Vatirhi va languteriwa ku tisa ka nhlayiso eka mubali wa xibalo hi ndlela leyi va khomaka nhundzu na timali. I swa nkoka ku va vatirhi va tsundzuka leswaku loko matirhiselo ya timali ta mfumo swi tshama swi ri ehansi, swi antswisa nkoka wa vukorhokeri etikweni ehenhla ka switirhisiwa leswi nga kona.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a ri na mpfumelelo wo tirhisa muchini wa ?fax? a nga fanelangi ku rhumela kumbe ku amukela ?fax? ya swa xihundla kambe a endla onge i swa ntirho, u fanele ku kuma mpfumelelo wo endla tano naswona a hakela ku va a tirhisa muchini.
Xikombiso xa 2: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya mfumo (mimovha, michini, fenichara ni sw) hi ku pfumala vutihlamuleri na hi vusopfa a tlhela a swi onha. Leswi swi vula leswaku mali ya tiko ya tlangisiwa na leswaku vukorhokeri byi ya eka xiyimo xa le hansi leswi swi ta ka swi nga pfuni vanhu.
Xikombiso xa 3: Mutirhi u tirhisa nhundzu ya Mfumo (xin?wana ni xin?wana ku suka eka phepha na pensele ku ya fika eka movha) eka swilo swa yena swo ka swi nga ri swa ntirho. Leswi a hi leswi swi pfunaka vanhu hikuva munhu loyi a nga yiveli Mfumo kambe u yivela vahakeri va xibalo, naswona u endla leswaku vanhu va heleriwa hi nhlonipho eka vukorhokeri bya vanhu.
Mutirhi u tlakusa mafambiselo yo twala, hetiseka, yo fikelela, ya le rivaleni na hi vutihlamuleri.
Ku tlakusa mafambiselo yo twala, hetiseka yo fikelela, ya le rivaleni na hi vutihlamuleri swi vula leswaku muaka-tiko un?wana ni un?wana u fanele a kuma vukorhokeri byo ringana, byo hetiseka, byo pfuna ni hi tintswalo, handle ko languta xiyimo xa yena, rimbewu na muhlovo na swin?wana.
Eku nyikeni vukorhokeri byo twala, hetiseka na hi vutihlamuleri, swa risima na milawu ya masungulo ya vumbiwa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Vatirhi va fanele ku va nkarhi hinkwawo va ringeta ku heta ntirho wa vona handle ko hlwela, naswona va fanele ku va nkarhi hinkwawo va ringeta ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, hambi wo languteka onge a wu nyawuli eka vona.
Xikombiso xa 1: Loko mutirhi a komberiwa ku endla tifotokhopi ta matsalwa yan?wana leti a nga ta ti damarhela eka mapapila lawa a nga ta rhumela eka mavandla yan?wana, tifotokhopi teto ti fanele ku vonaka kahle naswona ti nga ri na vusopfa, hikuva leswi swi ta engetela eka xifaniso xa vandla.
Xikombiso xa 2: Mutirhi loyi a nga na vutihlamuleri byo fambisa swifambo swa Mfumo u fanele ku vona leswaku tibuku ta ?log? leti nga nyikiwa eka xifambo xin?wana ni xin?wana eka xiyenge xa yena ti nghenisiwile hi nkarhi naswona tikhilomitara leti nga fambiwa ti tsariwile kahle.
Xikombiso xa 3: Hinkwaswo switirhisiwa swa ximfumo swi fanele ku tsariwa leswaku endlelo ri ta landzelelriwa ni leswaku swilo leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni swa vonaka loko ku nga tshuka ku vutisiwa swin?wana. Leswi swi ta kombisa tirhelo leri nga erivaleni.
Mutirhi loko a ri entirhweni wa yena, u ta tivisa varhangeri lava faneleke hi vukungundzwani, vuxisi, ku ya hi nghohe, mafambisele yo ka ya nga ri kahle kun?we ni nghingiriko wihi kumbe wihi lowo biha, kumbe lowu nga hambana ni ku tsakelo ka vaaki.
Vukungundzwani swi vula ku tsana ka matikhomele yo biha yo ba mati kumbe vuxisi. Swi tala ku famba ni migingiriko yin?wana ya vugevenga, xikombiso ku hlohletela ku xavisa nhundzu muti hi muti, ku nghenisa swidzidziharisi etikweni, vatirhi vo xwa emintirhweni, vukungundzwani no lulamisa vugevenga lebyi nga tsekatsekisaka ikhonomi ya tiko. Xosungula, i xilo lexi avaka vaaki ni mahanyele, xi tlhela xi vavisa vaaki xi tala ku hlohleteriwa hi xiyimo ni mahanyele ya vaaki mayelana na ?ku fuma hi ku hatlisa?. Xavumbirhi, swi langutela ehansi maendlelo ya xipolitiki na ntiyiso hi ku endla ntshembho na vutitshembi, hikuva loko vufambisi byi lahlekeriwa hi malawulelo, ku tumbuluka ku ka ku nga ha ri na ntshamiseko no ka ku nga ha hloniphiwi mafambiselo ya nawu. Xavunharhu, swi tshikilela mafambiselo ya ikhonomi. Swi endla tano ku tshikilela mbuyelo wa vuvekisi, ku nga ha va bya le matikweni mambe kumbe mabindzu ya kwala kaya. Vukungundzwani byi herisa ku tshembha ni vutitshembhi loku vanhu va nga na kona eka dimokirasi ya hina. Hi fanele ku byi heta ka ha ri na nkarhi.
I ntirho wa vatirhi ku vika migingiriko hinkwayo yo ka yi nga ri enawini, maendlelo yo kala vutshembheki kumbe vukungundzwani eka valawuri va vona kumbe eka vafambisi lava nga fanela hi ku hatlisa loko va ha ku switiva. Migingiriko ya vukungundzwani yi tala ku kula loko ku ri hava matikhomele layanene entirhweni, vutihlamuleri eka vanhu na ku ya hi nghohe.
Xikombiso xa 1: Mutirhi loyi a nga na vutihlamuleri byo rhwala vathoriwa hi xifambo minkarhi leyo tala hi xibazana xa mfumo a nga ha pfumeleriwa, ku famba na xibazana a ya xi paka ekaya ka yena. Vatirhikulobye va lemuka leswaku muchayeri u tirhisa xibazana tani hi thekisi ku kuma mali, va fanele ku vika mhaka leyi eka mulanguteri wa muthoriwa. Loko ku nga tekiwi magoza laya nga fanela, mhaka leyi yi nga vikiwa eka Musirheli wa Vanhu.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi wa Ndzawulo ya swa Vutleketli a tirha ku nyika mathikithi eka lava tlulaka nawu emagondzweni loko a nyikiwa mali hi muchayeri yo ba mati, u fanele ku mangala munhu yoloye leswaku a tengisiwa. Loko mutirhi a amukela mali yeleyo u voniwa nandzu wa pfuneta vukungundzwani.
Xikombiso xa 3: Mutirhi a nga khumbheki eka mintirho ya manyala, kambe wa swi tiva leswaku vatirhikulobye va khumbheka. Loko mutirhi yoloye a miyela a nga mangali vukungundzwana lebyi, u sivela vutihlamuleri bya nhlanganelo bya vutlhari bya vukorhokeri bya vaaki. Emhakeni yotano, u ta vuriwa loyi a seketelaka vukungundzwana.
Mutirhi u nyika xitsundzuxo xa ntiyiso hi ku landza mahungu laya nga kona eka mulawuri wa le henhla loko a komberiwa ku endla tano.
Nkarhi hinkwawo loko vatirhi va komberiwa ku tsundzuxa vurhangeri byihi kumbe byihi bya le henhla eka mhaka yo karhi, byi fanele ku nyikiwa hi ku landza vutlhari bya xiphurofexinali ku ya hi milawu ya ntirho. Xitsundzuxo lexi a xi fanelangi ku hlohleteriwa hi vumunhu bya yena n?wini, ku pfumala kutsakela kumbe ku hlawula ko karhi.
Xikombiso: Mutirhi loyi a tirhaka na xirilo xa mutirhikulobye loyi a n?wi tsakelaka kumbe a nga na ntwelavusiwana eka yena a nga fanelengi ku siya swilo swin?wana swo huma eka vufambisi ku va a ringeta ku veka xirilo xa mutirhikulobye eka xiyimo xo antswa. Ku khoma mahungu laya kongomeke eka mhaka leyi swi nga onha xiyimo xa ndzawulo kumbe vufambisi.
Mutirhi u hlonipha ku va mhaka yi ri ya xihundla, matsalwa ni makanelwa, lawa nga aviwa hi mintlawa kumbe lawa ya ngo ehleketeriwa ku va ya ri xihundla.
Ku va erivaleni swi vula, exikarhi ka swin?wana, leswaku un?wana ni un?wana u na mfanelo yo fikelela mahungu laya nga khoma hi Mfumo loko ku ri ku mahungu walawo ya laveka ku sirhelela timfanelo tin?wana ta munhu. Hambiswiritano, mahungu laya nga aviwa hi mintlawa leswaku ku va ya xihundla. Eka mhaka yo tano intirho wa muthoriwa ku hlayisa xihundla xexo hikuva ku xi boxa swi nga onhela Mfumo.
Xikombiso xa 1: Swi ta va swi hoxekile loko mutirhi a nyika nhlangano wa vuhaxi bya mahungu hungu ra xihundla, nandzu wa matikhomele yo ka ya nga ri kahle naswona u ta tshinyiwa hi ku landza ntwanano wa nhlanganelo lowu faneleke loko a tlula swilo swihi kumbe swihi swa Khodi ya matikhomele kumbe a tsandzeka ku endla hilaha xilo xihi kumbe xihi xa kona xi lerisaka leswaku a endla ha kona.
KHODI YA MATIKHOMELE
VUXAKA NA MFUMO NA KOMITINKULU tanihi memorandamu wa khabinete kumbe mavumbele ya mpfampfarhuto wa pholisi ya Mfumo wa nkarhi wolowo.
Xikombiso xa 2: Hungu leri nga hlayisiwa eka tirhekhodo ta munhu hi byakwe ri tekiwa ri ri ra xihundla naswona ti fanele ku tekiwa tano nkarhi hinkwawo. Hungu leri, xikombiso, ri nga ka ri nga nyikiwi khampani ya ndzindzakhombo kumbe vandla rihi kumbe rihi ra le handle, handle ka loko ku ri ri na xivangelo lexi twalaka xo endla tano na kona swi pfumeleriwa kahle.
Xikombiso xa 3: Vuhlanganisi bya xiilekitironiki.
Hungu leri nga twisaka vaaki ku vava naswona ra xihundla ri nga ha rhumeriwa ntsena hi ?fax? loko ku ri hava tindlela tin?wana to hlawuleka. ?Fax? yaleyo yi fanele ku pfumeleriwa hi loyi a yi rhumelaka na muamukeri kusungula, hungu leri tekiwaka ri ri ra xihundla swinene na swona ri ri xihundla xa le henhla-henhla a ri fanelangi ku rhumeriwa hi maendlelo laya nga fikelelaka hi mani na mani, handle ka loko yi hlayisekile swinene-nene. Nkarhi hinkwawo hungu ri fanele ku hlayiseka hi ku tirhisa maendlelo lawa ya lava khodi hi ndlela yihi kumbe yihi leyi nga kona.
KU LAWULA MAKUMELO: mintlawa yo hambana ya mahungu yi fanele ku kuma hi vatirhisi lava nga fanela naswona lava swi nga va kongoma. Vulawuri bya nongonoko wa lava pfumeleriwaka ku kuma mahungu byi fanele ku hlayisiwa. Timfanelo to kuma mahungu ti fanele ku tekeriwa enhlokweni ku yisa emahlweni ka mabindzu. Khodi yo fikelela mahungu a yi fanelanga ku tiviwa hi munhu un?wana na un?wana hi xivangelo xo karhi. Mfikelelo wa mahungu hi ku tirhisa rhimoti; remote? wu fanele ku lawuriwa hi maendlele yo tiya yo sirhelela hi xikongomelo xa nhlayiso ya vutitivisi, ya ntiyiso, tithekiniki ta vuxisi. Munhu wa vunharhu a nga pfumeleriwa ku kuma mahungu loko ku ri hava nghozi kumbe xinghozana xintsanana loko ko endliwa tano.
E-MAIL NA WWW: Swi fanele ku tirhisiwa etimhakeni ta bindzu ku nga ri ta swa vubihi. Ku fambisa hungu leri nga twisaka vanhu ku vava ri fanele ku katsiwa khodi na mfungho wa xiilekitironiki. Ndhawu yo pfumala xitsongwatsongwana yi fanele ku hlayisiwa, mapapila laya ehleketeriwaka aya fanelanga ku pfuriwa. Tivonele eka ku tlula nawu wa timfanelo ta matsalwa, Kumisisa hungu u tlhela u vula laha ri humaka kona. Switirhisiwa leswi nga ri ki kahle swi fanele ku sefiwa.
KU HLAYISA MAHUNGU: Mahungu ya xihundla ya fanele ku fambisiwa hi ndlela yo sirheleriwa hi khodi. Matshinyelo yo tlula milawu ya fanele ku vekiwa ya tlhela ya tivisiwa vatirhi hinkwavo. Xihundla na mhaka ya xihundla swi fanele ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo. Vutlharhi lebyi munhu a nga ta khoma mahungu ha kona byi fanele ku langutisisiwa a nga si amukela mahunguwa. Vusirheleli bya mahungu a byi fanelangi ku sirheleriwa hi khodi ntsena, swin?wana swo pfuneta swi fanele ku endliwa xikombiso, vusirheleri bya mahungu ya leswi hanyaka ?biometrics? byi fanele ku ringetiwa. Ku ta pfumeleriwa vanhu lava pfumeleriweke ku tihlanganisa na vuhangalasi bya mahungu ntsena. Mimbhurisano yeleyo yi fanele ku va yi pulaniwile kahle naswona yi twanana ni rimba ra ntirho hi ku angarhela. Tikherefu, tinomboro ta ?fax? ti fanele ku tiyisisiwa ku nga si rhumeriwa mahungu.
KU LWA NA VUGEVENGA BYA MAHUNGU YA THEKINOLOJI: Vuhlayiseki bya le henhla byi fanele ku hlayisiwa eka mintirhisano. Ku fanele ku kambisisiwa nghozi leyi nga va ka kona nkarhi na nkarhi ku tivisa hilaha ku hlaseriwa ku nga hungutiwaka. Ku nghenisiwa ka swi pfunetoku fanele ku endliwa hi xihatla. Vumbhoni byi nga ariwi hi ku vula leswaku i bya xivumbeko xa ilekitironiki. Vugevenga bya thekinoloji bya tshinyiwa hi nawu ku ya hi Nawu wa Vuhlanganisi na manghenele ya vuhlanganisi bya ilekitironiki, Nawu wo Kavanyeta no Langutisisa, na yin?wana milawu ya vugevenga. Ku lemukisa vatirhi hi vugevenga swi fanele ku hlayisiwa.
MATIKHOMELE YA VUMUNHU NA KU TSAKELA KA LE XIHUNDLENI.
Hi nkarhi wa nitrho mutirhi u fanele ku ambala no tikhoma hi ndlela leyi amukelekaka ku veka vukorhokeri bya vaaki eka xiyimo lexi hloniphekaka.
Mfumo na vaaki va langutela xiyimo xa le henhla xa phurofexinali eka vatirhela-mfumo. Phurofexinalzimu laha swi vula ku fika hi nkarhi, ku sungula swilo, ku tiyimisela, vuswikoti na nkoka wo antswisa vukorhokeri. Maambalelo ya fanele ku va laya nga basa nkarhi hinkwawo, ya xindzhuti naswono ya hlonipheka. Vathoriwa, ngopfu-ngopfu lava va tirhaka na vanhu, va fanele ku tivonela leswaku va nga ambali lero va languteka va ri ni vusopfa.
Xikombiso xa 1: Vatirhi ngopfu-ngopfu lava tirhelaka vanhu hi ku kongoma, xikombiso a va fanelanga, ku tirha va ambarile hembe yo handzuka na buruku ra timbhovo.
Xikombiso xa 2: A ku na mutirhela-mfumo loyi a faneleke ku ta entirhweni a nga basangi. Xikombiso, loko mutirhi loyi a tirhaka endzelekanini a ta entirhweni a nga keranga malepfu a nuha byalwa, u ta va a yisa xivumbeko xa tiko ra Afrika-dzonga eka xiyimo xa le hansiito ra tiko.
: Mutirhi u tikhoma kahle loko a tirhisile swipyopyiwa kumbe swin?wana leswi pyopyaka.
Vatirhi a va fanelanga na kan?we ku pyopyiwa hi xihoko kumbe swilo swihi kumbe swihi leswi pyopyaka loko va ri entirhweni. Handle ko nyuma loku nga va ka kona, leswi swi nga ha hlohletela matirhelo ya vona na ntirhisano ni vatirhikulobye kun?we ni vaaki.
Matikhomele ya vatirhi na moya wa ntirhisano i swa nkoka swinene eka tirhele lerinene ra nhlangano. Vatirhi a va fanelangi ku tipoyila emahlweni ka vatirhikulobye hi ku tirhisa swipyopyi hi ndlela yo kala vutihlamuleri hi nkarhi wa ntirho.
Hambiloko mutirhela-mfumo a nga tirhi, u fanele ku tshama a ri mutirhela-mfumo naswona nkarhi hinkwawo a endla swilo hi vutihlamuleri a nga nyumisi vukorhokeri bya vaaki.
Xikombiso xa 1: Mulanguteri loyi exinkhubyanini xa vatirhela mfumo a pyopyiwaka ku tlula mpimo emahlweni ka lavakulu hi ntirho eka yena, vatirhikulobye na lava nga ehansi ka yena. Leswi swi nga khumbha hi ku biha matirhele ya xiyenge xa yena.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi, ngopfu-ngopfu loyi a faneleke ku korhokela vanhu, a fika entirhweni a karhi a nuha byalwa (kumbe a ha pyopyiwile) u voniwa nadzu wa matikhomele yo biha, naswona matikhomele ya yena ma onha xivumbeko xa vukorhokeri bya vaaki. I swa nkoka ku twisisa leswaku matikhomele lawa ya tekiwa ku ri lawa ya nga amukelekiki na swona mutirhi a nga hehliwa eka swiyimo swo tano.
Mutirhi a nga ka a nga pfumeleriwi handle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa hi Nhloko ya Ndzawulo, ku amukela kumbe ku kuma tinyiko ta le tlhelo, mimbuyelo kumbe xilo lexi nga na nkoka wa mali (nhlamuselo na nkoka na laha nyiko leyi yi humaka kona swi nga tluli R350) ku suka eka munhu un?wana yi va ya yena loko a karhi a tirha mintirho ya ximfumo hikuva swi nga tekiwa tanihi ku ba mati.
Loko munhu a thoriwile tanihi Mutirhela-Mfumo, ku thoriwa koloko ku vula swin?wana swo hlawuleka. Swi vula leswaku mutirhi yoloye u xavisela mfumo mandla ya yena naswona u ta hakeriwa hi mali ya xibalo leyi nga hlengeletiwa eka vaaki hi ku angarhela kutani mutirhi u ta nyika vaaki vukorhokeri bya yena bya le henhla hilaha a swi kotaka hi ndlela ya xiphurofexinali na hi ku tiyimisela.
Swi fanele ku twisiseka swinene hi Vatirhela Mfumo na vaaki leswaku handle ka loko swi laveka swi ri swa ximfumo leswaku muaki u fanele ku hakela mali yo engetela eka vukorhokeri byokarhi, xik. laha swi nga fanela leswaku mali yo karhi yi hakeriwa ku kuma xibuwana xa vutitivisi, a ku fanelangi ku hakeriwa timali tin?wana ku nga ha va hi tindlela tihi kumbe tihi. Nawu lowu wu fanele ku katsiwa eka tichata ta vukorhokeri hinkwato naswona wu fanele ku hangalasiwa eka miako hinkwayo ya mani na mani leswaku vanhu va ta yi tiva. Loko ku ri na mali yo engetela leyi faneleke ku hakeriwa swi fanele ku kombisiwa eka tsalwa ro endla xikombelo.
Swi tano ni le ka vaphakeli va vukorhokeri lava nga thoriwa eka xiyenge xo ka xi ngari xa mani na mani vafanele ku tivisiwa mhaka ya leswaku vukorhokeri bya vaaki, eku phakeleni ka vukorhokeri/swilo, va bohiwa hi milawu ya Vumbiwa leyi lawulaka mafambiselo laya lavaka matikhomele ya le henhla. Tinyiko, ku pfuniwa hi timali, matsalwa yo navetisa, swirhambo swa swakudya swa nhlikanhi, na swin?wana, a swi fanelangi ku va xiphemu xa migingiriko ya vona ya Vukorhokeri bya Vanhu hikuva swi nga languteka hi ndlela yo karhi/mavonelo yo hlohlotela xiboho eka vateki va xiboho no endla mphikizano wu voyamela tlhelo ro karhi laha vukorhokeri lavatsongo va nga ta tsandzekaka ku endla migingiriko yeleyo.
Muthirhi a nga tirhisi kumbe ku endla mahungu yo karhi ya ximfumo ya tiviwa ku va yena a vuyeriwa kumbe ku vuyerisa van?wana.
Vatirhi lava entirhweni wa vona va hlanganaka na mahungu laya nga vavisaka timbilu ta van?wana, ya xihundla, kumbe laya tumbeleke nkarhi na nkarhi, a nge humeseli mahungu lawa handle ka mpfumelelo wo endla tano. Mahungu a ya nge endliwi ya va kona kumbe ku tirhisiwa ku va munhu a vuyeriwa kumbe ku seketela nyimpi ya ximunhu ku lwa ni van?wana. I swa nkoka leswaku vatirhi va tekela enhlokweni leswaku loko va humesela mahungu erivaleni swi va leswi vuyerisaka vukorhokeri bya vaaki. Vatirhi va fanele ku twisisa leswaku ku humesela matirhelo ya mfumo erivaleni a swi kombisi xihlawu-hlawu eku humeleriseni ka mahungu. Tanihi hi laha swi nga oloviki ku andlala swiletelo leswi heleleke swa mahungu lawa ya faneleke vanhu vo karhi, vatirhi va komberiwa leswaku nkarhi hinkwawo va kuma mpfumelelo eka vufambisi va vona loko va nga tivi kahle lexi va faneleke ku xi endla.
Xikombiso xa 1: Ku paluxa mahlawulelo kumbe swivutiso eka lava va endleke swikombelo swa ntirho a swi nga pfuneti ntsena lava endleke swikombelo ntsena, kambe swi ta tlhela swi khumba timfanelo ta lava van?wana lava endleke swikombelo hi ndlela yo biha ematshan?weni yo va va kuma nkarhi wo ringana ku lwela xitulu xexo.
Xikombiso xa 2: Loko mutirhi, hikokwalaho ka muxaka wa ntirho wa yena, a tiva hi ta phurojeke ya mfumo leyi nga ta antswisa nkoka wa nhundzu endhawini yo karhi, mutirhi a nga fanelangi ku tirhisa hungu rero ku titlakusa kumbe ku tlakusa maxaka ya yena.
Mutirhi, handle ka mpfumelelo a nge teki ntirho wun?wana lowu nga ta n?wi hakela ehandle ka ntirho wa yena wa ximfumo kumbe a tirhisa nhundzu ya hofisi ku tirha ntirho wolowo.
Vatirhi va languteriwa ku tinyiketa hi matimba la ya nga aviwangiki, nkarhi na vuswikoti eku korhokeleni ka vaaki tanihi muthori. Muxaka na swikoxo swa ntirho eka vukorhokeri bya vaaki swi hi ndlela ya ku tsakela ka hinkwavo vaaki na vukorhokeri bya vaaki na vaaki hi voxe swi nga tshikileriwa mutirhiloi a endlaka ntirho wun?wana lowu nga ta nwi hakela ehandle ka ntirho wa yena wa ximfumo. Kutani swalaveka ku kuma mpfumelelo wo endla ntirho wa le handle ka tiawara ta ntirho.
Xikombiso sa 1: Mutirhi u va na bindzu leri va ri hlanganeleke. Ku na ntwanano wa leswaku u ta va ebindzwini loko a chayisile ntsena. A nga swi langutelangi, ntirho wa yena wa vukorhokeri bya vaaki wu lava leswaku a tirha endzhaku ka nkarhi wa ku chayisa. Makumu ya leswi ku ta va nkwetlembetano wa mintirho, ku dya mbitsi na ku tsakela loku ku avaneke.
Xikombiso xa 2: Dokodela loyi a nga thoriwa exibedlhele xa Mfumo, handle ka mpfumelelo eka nhloko ya Ndzawulo a nga ka a nga endli ntirho wa nkarhi nyana lowu a nga ta hakeriwa laha munghana wa yena wa dokodela a tirhelaka kona kumbe ku tirhisa switirhisiwa swa Mfumo kumbe mirhi.
Xikombiso xa 3: Mutirhi u tirha ntirho wa vumbirhi loko a chayisa, leswi swi vula leswaku u ya eku etleleni na vusiku. Mbuyelo wa kona hi leswaku mutirhi u va a karhele na nhlikanhi naswona u tsandzeka ku tirha ntirho ku fikelela xiyimo lexi faneleke. Leswi a hi leswi swi pfunaka vaaki naswona i ku tlangisa mali ya muhakeri wa xibalo.
NDZIMA YA 2
KHODI YA MATIKHOMELE YA SWA VUKHOROKERI BYA VAAKI.
A XIKONGOMELO
A.1 Ku va swi koteka ku fikelela vuswikoti eka leswi fambelanaka na vumbiwa bya vukorhokeri bya Vaaki, Vatirhi hinkwavo va languteriwa ku landzelela leswi vuriwaka hi Khodi ya Matikhomele eka Ndzima leyi.
B MANGHENELO
B.1 Swa laveka ku nyika vatirhi ndlela mayelana na vuxaka bya vona na mfumo, vatirhi va le tihofisini na van?watipolotiki, vatirhi van?wana na vaaki na ku kombisa hi laha vatirhi va faneleke ku endla ntirho wa vona, leswi fanele ku endliwa ku papalata nkwetlembetano wo tsakelana leswi languteriweke eka vona hi ku landza mahanyele ya vona ya vutomi bya vona bya le xihundleni ni le xikarhi ka vaaki.
B.2 Hambileswi Khodi ya Matikhomele yi nga mpfapfarhutiwa yi va leyi oloveke no twisiseka swinene, a hi ntlawa wo karharisa wa milawu ya swiyimo swa mahanyele. Hambiswiritano, tinhloko ta ndzawulo, hikokwalaho ka vutihlamuleri bya vona hi ku landza xiyenge xa 7 (b) xa Nawu wa vuswikoti bya vurhangeri ni mafambiselo ya tindzawulo ta vona ni mahlayiselo ya xichavo, exikarhi ka swin?wana ti vona matikhomele ya vatirhi ya fambelana ni swa nkoka wa masungulo ya milawu leyi lawulaka mafambisele ya swa vaaki na mahanyelo na swipimelo leswi nga hlawuriwa hi Nawu. Tinhloko ta tindzawulo ti fanele ku vona leswaku vatirhi va tona va tiva swipimelo leswi, ni leswaku va swi pfumela va tlhela va yima hi swona.
Xikongomelo xo sungula xa Khodi xi kahle swinene, ku nga ku ku va vatirhela mfumo va va xikombiso eka matikhomele ya kahle. Loko a nga swi landzeleli, mutirhela-mfumo u ta voniwa
Mutirhi-
C.1.1 wa tshembheka eka Riphabiliki a tlhela a hlonipha Vumbiwa no landzelela hilaha a faneleke ku endla mintirho ya yena masiku hinkwawo.
C.1.2 u rhangisa ku tsakela ka vaaki loko a tirha mintirho ya yena.
C.1.3 tirha hi vutshembheki ku simeka tipholisi ta Mfumo wa nkarhi wolowo loko a tirha mintirho ya yena ya ximfumo leyi nga eka milawu na swihlawuriwa swin?wana.
C.1.4 u ringeta ku twisisa no landzelela milawu hinkwayo kun?we ni swileriso swin?wana leswi fambelanaka na matikhomele ya mintirho ya yena; u tlhela
C.1.5 a tirhisana na tihuvo ta vaaki leti nga simekiwa ehansi ka nawu na Vumbiwa ku tlakusa ku tsakela ka vaaki.
C.2 VUXAKA NA VAAKI
Mutirhi-
C.2.1 u tlakusa vun?we na vunene bya Rixaka ra MaAfrika-Dzonga loko a tirha ntirho wa yena wa ximfumo.
C.2.2 u ta tirhela tiko hi ndlela yo ringana no kala xihlawu-hlawu leswaku ku ta va na vutshembheki eka swa vukorhokeri bya vaaki.
C.2.3 wa titsongahata, wa pfuna no kumeka hilaha swi kotekaka ha kona eka vutirheli bya yena eka vanhu, u khoma vanhu tanihi vaxavi nkarhi hinkwawo lava nga na mfanelo yo kuma vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla.
C.2.4 u twisisa swiyimo na swirilo swa vanhu loko a karhi a tirha mintirho ya yena ya ximfumo na loko a teka swiboho leswi va khumbhaka.
C.2.5 u tiyimiserile nkarhi hinkwawo ku korhokela nhluvuko na ndlandlamuxo wa MaAfrika-Dzonga hinkwavo hi nkarhi.
C.2.6 a nga hlawuli vanhu swi nga fanelangi ku ya hi rixaka, rimbewu, ntlawa kumbe rixaka laha va humaka kona, muhlovo, swa rimbewu, malembe, vutsoniwa, vukhongeri, tipolitiki, ripfumelo, swikholwa-kholwani, ndzhavuko na ririmi.
C.2.7 a nga tirhisi hi vusopfa xiyimo xa yena xa le ka swa Vukorhokeri bya vaaki ku tlakusa no halwula ku tsakela ka vandla rihi kumbe rihi ra xipolitiki kumbe ku tsakela ka ntlawa wo karhi.
C.2.8 u hlonipha no sirhelela munhu un?wana ni un?wana hambi ku ri ndzhuti wa yena kun?we ni timfanelo ta yena hilaha ti vekiweke eka Vumbiwa; no tlhela
C.2.9 a tsundzuka timfanelo ta vanhu to kuma mahungu, handle ka mahungu yo karhi laya nga sirheleriwa hi nawu.
C.3 VUXAKA NA VATIRHI-KULOBYE
Mutirhi-
C.3.1 u tirhisana hi ku hetiseka swinene ni vatirhi kulobye ku hlayisa ku tsakela ka vaaki;
C.3.2 u endla swileriso hinkwaswo swo twala leswi humaka eka vanhu lava nga lerisiwa ximfumo ku swi nyika, loko ku ri ku a hi leswi lwaka ni maendlelo laya nyikiweke hi Vumbiwa na/kumbe nawu wihi kumbe wihi;
C.3.3 u hambana no hlawula ku tirhela maxaka kumbe vanghana eka migingiriko leyi fambelanaka na swa ntirho naswona a nga tirhisi hi vusopfa matimba ya yena kumbe ku hlohlotela vatirhi van?wana, hambi ku ri ku hlohleteriwa ku tirhisa hi vusopfa matimba ya yena.
C.3.4 u tirhisa maendlelo laya nga fanela ku humesela ehandle swivilelo swa yena kumbe ku lerisa vuyimeri.
C.3.5 u tiyimiserile hi ku hetiseka ku hluvukisa, hlohletela no tirhisa vatirhi va yena na ntlakuso wa ntirho wo twala kun?we ni vuxaka bya kahle exikarhi ka vanhu.
C.3.6 u tirha kahlehi, xiphurofexinali na ku ringana na vatirhi kulobye, handle ko languta rixaka, rimbewu, rixaka. Vutomi bya laha a humaka kona, muhlovo, hanyelo ra swa masangu, malembe, vutsoniwa, ripfumelo, ntsakelo wa tipolitiki, ripfalo, swikholwa-kholwani, ndzhavuko kumbe ririmi; na
C.3.7 a nga fanelangi ku endla migingiriko ya vandla ra tipolitiki entirhweni.
C.4 KU ENDLA MINTIRHO
Mutirhi-
C.4.1 u ringeta ku fikelela swikongomelo swa vandal ra yena hi mfanelo (swi hlayisa mali) naswona hi ku ya hi ku tsakela ka vaaki;
C.4.2 u ehleketa hi vutshila na loko a endla mintirho ya yena, lava tindlela ta vutlhari to ololoxa swiphiqo no tirha ku kurisa vuswikoti na vutinyiketi endzeni ka endlelo ra nawu.
C.4.3 u tirha mintirho ya yena hinkarhi.
C.4.4 u tirha mintirho ya yena hi xiphurofexinali na hi ndlela ya vuswikoti.
C.4.5 a nga endli ntirho kumbe ku endla xilo lexi alanaka na kumbe xi n?wi sivelaka ku tirha mintirho ya yena ya ximfumo.
C.4.6 u ta titshunxa eka ku teka xiboho xa ximfumo kumbe endlelo ro endla xiboho leri nga ta tekiwa ri nga fanelangi leri vuyerisaka yena, naswona leswi swi fanele ku humeseriwa erivaleni hi yena mutirhi.
C.4.7 u amukela vutihlamuleri byo va a kumeka eka vuleteri na nhluvukiso wa yena nkarhi hinkwawo wa ntirho wa yena.
C.4.8 u tshembhekile na swona u na vutihlamuleri eka ku tirha hi timali ta tiko na ku tirhisa nhundzu ya swa Vukorhokeri bya Vanhu kun?we ni swiphiqo swin?wana kahle, hi vuswikoti naswona eka ntirho lowu nga pfumeleriwa wa ximfumo;
C.4.9 u tlakusa vufambisi byo twala, ringanela, hetiseka, bya le rivaleni ni vutihlamuleri;
C.4.10 loko a ri entirhweni wa yena wa ximfumo, u ta vika eka varhangeri lava nga fanela, vuxisi, vukungundzwana, vuxaka, mafambiselo yo ka ya nga ri kahle na xiendlo xihi kumbe xihi lexi nga xidyoho, kumbe lexi lwaka na ku tsakela ka vaaki.
C.4.11 u ta nyika switsundzuxo swa ntiyiso swo ka swi nga hlawuli, leswi nga ehenhla ka mahungu hinkwawo yo kongoma, eka varhangeri loko a komberiwa ku pfuna;
C.4.12 u ta hlayisa timhaka ta swihundla, matsalwa na mimbulavurisano, leyi nga aviwa kumbe ku tekiwa tanihi swihundla kumbe yo ka yi nga hlayeriwi van?wana.
C.5 MATIKHOMELE YA XIMUNHU NA MINTSAKELO YA LE TLHELO.
Mutirhi-
C.5.1 entirhweni wa ximfumo, u ambala no tikhoma hi ndlela leyi kurisaka xiyimo xa swa vukorhokeri bya vaaki.
C.5.2 u tikhoma hi vutihlamuleri loko swi ta eka timhaka ta swipyopyi kumbe swin?wana leswi pyopyaka.
C.5.3 mutirhi a nga fanelangi, handle ka mpfumelelo lowu tsariweke wo huma eka Nhloko ya Ndzawulo ku kuma kumbe ku amukela tinyiko tihi kumbe tihi, swipfuno kumbe xilo xa nkoka wa mali (nhlamuselo na nkoka na laha nyiko yaleyo yi kumekaka kona leyi hundzaka ntsengo wa R350) eka munhu un?wana ni un?wana yi ri ya yena loko a ri karhi a tirha hikuva leswi swi nga tekiwa ku ri ku ba mati.
C.5.4 a nga tirhisi kumbe ku boxa mahungu ya ximfumo wahi kumbe wahi ku endlela kutipfuna kumbe ku pfuna van?wana; naswona
C.5.5 ehandle ka mpfumelelo a nge teki ntirho wun?wana ehandle ka mintirho ya yena ya ximfumo kumbe ku tirhisa switirho eka ntirho wolowo.
<fn>tso_Article_National Language Services_XIPHEMU XA 3.txt</fn>
XIPHEMU XA 3
MAVANDLA YA NTIRHISO WA MATI (WUAs)
Xana vandla ra ntirhiso wa mati i yini?
AWU i huvo leyi nga le nawini leyi sunguleke hi Holobye ehansi ka Nawu wa swa Mati ya Tiko. WUA i vandla ra ntirhisano ra mutirhisi un?wana na un?wana wa mati loyi a tsakelaka ku endla mingiriko leyi yi nga na vuxaka ni mati leswaku va ta na ku vuyeriwa ko ringanana.
Xana hi xihi xikongomelo xa WUA?
Xikongomelo xa AWU i ku endla leswaku vanhu va muganga va kota ku hlengeleta swipfuno swa vona (mali, vatirhi na vuswikoti) ku va ku tlakusiwa mpimo wa vuswikoti byo endla migingiriko leyi nga ni vuxaka ni swa mati. Hi ku tirhisana na WUA, swirho swi nga vuyeriwa ku suka eka ku lulamisa swilaveko na leswi swi nga swa nkoka.
Ti-WUA ti tirha eka xiyenge xa muganga lexi pimeriweke swinene. Ti-WUA ti nga nyika endlelo leri ha rona tshalatshala ra malawulelo ro fikelela ri nga sungula ku tirhisiwa eka xiyenge xa muganga. Ti-WUA ti tlhela ti ri ni ntirho wa nkoka lowu ti faneleke ku wu endla hi tlhelo ra ku hunguta vusweti ni ku nyika vusirheleri bya swakudya.
WUA i vandla ro tirhisiwa hi swirho hinkwaswo kutani ri na matimba ya munhu wa ntumbuluko loyi a nga ni vuswikoti byo hetiseka, handle ka matimba lama ya nga nameketiwaka ntsena eka vanhu va ntumbuluko kumbe lama nga fambelaniki ni Nawu wa Rixaka wa swa Mati. Leswi swi vula leswaku Wua yi nga endla swilo hinkwaswo leswi munhu un?wana na un?wana a nga swi endlaka, tani hi ku pfula akhawunti ya bangini, ku nghena eka tikontiraka hi tlhelo ra vuhangalasi ni ku lomba mali. WUA yi nga ya koxa mali ekhoto kumbe yi nga koxiwa mali ekhoto hi vandla rin?wana.
Nawu wa Rixaka wa swa Mati na vumbiwa bya WUA swi lawula fambiselo ra vandla leri na matirhelo ya rona ya xiyenge.
Tinxaka to hambana ta ti-WUA
Nawu wu tirha ku simekiwa ka ti-WUA ta xivumbeko xin?wana na xin?wana xa tirhiselo ra mati lexi hlamuseriweke eka Nawu. Hambi swi ri tano, ku ni tinxaka timbirhi to hambana ta ti-WUA leti ti nga simekiwaka, ti katsa WUA ya xiyenge na WUA ya swiyenge-nyingi.
Xiyenge xa WUA xo karhi xi tirha hi tlhelo ra ku navela kumbe ematshan?wini ya ntlawa wa vatirhisi van?we. Xikombiso, ntlawa wa varimi va ncheleto lowu wa ha ku sungulaka wu nga vumba WUA ya xiyenge xo karhi, kumbe ntlawa lowu wu nga ni ntsakelo wo lawula ntirhiso wa swa vuhungasi, na swin?wana na swin?wana.
Swiyenge-nyingi swa WUA swi tirha hi ku navela kumbe ematshan?wini naswona ematshan?wini ya nhlangano wa vatirhisi vo hambana-hambana va mati, tani hi vahlayisi va swa ntumbuluko, nhlayiso wa mirhi, ku cela migodi, ni ncheleto swi hlanganile.
Ntsakelo wu tala ku va wu kombetiwa eku tumbuluxiweni ka ti-WUA hikwalaho ka mune wa swikongomelo (hambileswi swi nga endlekaku leswaku ku ri na swin?wana):
ku teka ni ku tirhisa mati hi xikongomelo xa ncheleto hi mpimo wo bindzula no kota ku kuma swakudya swintsongo swo hanya hi swona
Ku hunguta migingiriko ya nkhuluko wa nsele (tani hi nhlayiso wa swihlahla)
Mahlayiselo ni ku cukumeta thyaka ra swihalaki na thyaka hi roxe ku lawula matirhiselo ya mati ya swa vuhungasi na/ kumbe hi swikongomelo swa mbangu
Xana WUA yi sunguriwe njhani?
WUA yi simekiwa hi Holobye ku ya hi maendlelo lama vekiweke eka Nawu wa Rixaka wa swa Mati.
Ku nga va Holobye kumbe vahoxi va xandla va nga pfunetaka hi miehleketo ya ndlela yo sungula WUA.
Xana hi wihi nkarhi lowu Holobye a nga kumekaku a pfuneta hi miehleketo?
Swiyimo leswi Holobye a nga pfunetaka hi miehleketo yo sungula WUA a swi kombetiwangi eka Nawu. Hambi swi ri tano, Holobye swi ti komba leswaku a nga pfuneta hi ndlela yo sungula laha WUA yi nga va eka ku navela ka vanhu. Bokisi leri ri landzelaka ri kombeta swikombiso leswi nga ta va eka ku navela ka vanhu.
Vulawuri bya muganga bya swikimi swa mfumo
Holobye a nga navela ku nyiketa vaaki va muganga ntirho, nhlayiso na vulawuri bya xikimi xa mfumo. Leswi swi ngopfu ku endleka loko xikimi xi akiwile leswaku xi ta pfuna vaaki lava khumbhekaka naswona xi nga lawuriwa kahle hi WUA leyi yi faneleke.
Nseketelo wa varimi lavantshwa
Holobye a nga navela ku seketela vahoxi va xandla hi tindzawulo tin?wana ta mfumo ku ya hi tlhelo ra ntshamiseko wa varimi lavantshwa kumbe ku hluvukisa tiphurojeke ta vurimi to pfuneta hi swakudya swintsongo.
Ku tlakusa nhluvukiso wa xipfuneti wo hlanganela
Laha nhluvukiso wa xipfuneti xo karhi wu nga hlanganisekeki wu endlekaku, Holobye a nga anakanya ku tumbuluxa WUA tani hi xitirhisiwa xo endla vulawuri byo antswa kumbe ku papalata nkwentlembetano lowu nga tshukaka wu vangekile.
Ku burisana ni vaaki
WUA yi simekiwa endzhaku ka loko mbhurisano ni vaaki wu endliwile.
Loko holobye a ri yena a hlanganaka ni ku burisana ni vaaki, tihakelo ta ku hlangana ni ku burisana kwaloko ti nga kumiwa ti huma eka WUA loko yi simekiwa.
Hi xitaloWUA ya xikongomelo xo karhi yi nga simekiwa endzhaku ka xikombelo lexi rhumeriweke eka Holobye hi mavandla lama ya swi tsakelaku.
Holobye a nga koxa leswaku munhu kumbe mavandla lama ya rhumelaka xikombelo hakela tihakelo leti koxiweke ta ku hlangana na ku burisana ni vaaki ka ha ri ni nkarhi.
Xikombelo xo va ku simekiwa vandla ra ntirhiso wa mati
Muxaka kumbe ntlawa wun?wana na wun?wana wa vatirhisi va mati wu nga rhumela xikombelo eka Holobye xo va ku simekiwa WUA
Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta swa Mati na Nhlayiso wa Swihlahla a nga pfuneta vatirhisi va mati ku endla xikombelo.
Xana hi swihi leswi faneleke ku nghenisiwa eka xikombelo?
Xikombelo xi fanele xi hlamula timhaka leti longoloxiweke eka Nawu:
xivangelo xo endla xikombelo vito ra vandla leri kombetiweke ndhawu leyi vandla yi kombeteke ku tirhisa yona migingiriko leyi vandla ri kombeteke ku yi endla laha swi faneleke, nhlamuselo ya mintirho ya swa mati leyi nga kona kumbe leyi kombetiweke endzeni ka ndhawu leyi kombetiweke yo tirhela eka yona nhlamuselo ya tilayisense kumbe timpfumelelo to tirhisa mati leti swirho swi rhumeleke swikombelo kumbe leti swi lavaka ku rhumelela swikombelo swa swona vumbiwa leri kombeteke ra vandla nhlamuselo leyi kombetaka ndlela leyi hi yona vumbiwa lebyi kombetiweke byi nga ta hambana hi kona ni xikombiso (vumbiwa bya xikombiso) lexi nga endzeni ka Nawu nongonoko wa swirho leswi kombetiweke kumbe muxaka wa swirho swa vandla nhlamuselo ya ku hlangana na ku burisana loku veke kona ku vumba xikombelo ni mbuyelo wa ku hlangana ni ku burisana kwaloko.
Ndhawu yo tirhela eka yona
Mburisano muni wu veke kona? Mintirho ya swa mati
Xikombelo xo tumbuluxa Ku tirhisa mati?
Mimpfumelelo?
Migingiriko leyi
Lavaka ku endliwa?
Swirho Vumbiwa
Xana Holobye u ta pasisa rini ku simekiwa ka WUA?
Nawu wa Tiko wa swa Mati wu kombeta timhaka hinkwato leti faneleke ku lulamisiwa eka vumbiwa bya WUA. Nawu (Xedulu ya 5) wu katsa ni xikombeto xa vumbiwa lexi nga tirhisiwaka ku pfampfarhuta vumbiwa.
VUMBIWA BYA VANDLA RA VUTIRHISI BYA MATI
Vito ra Vandla
Swikongomelo swa Vandla
Ntirho-nkulu wa Vandla
Mintirho yo engetela ya Vandla
Swirho leswi ri sunguleke magoza lama landzeleriwaka ni swilaveko swa ku nghenisa swirho swintshwa eka vandla matimba ya swirho yo va swi hlawula magoza lama faneleke ku endliwa ku herisa vuxirho
Ku langiwa ka ni ku hlawuriwa ka swirho swa Komiti yo Fambisa magoza lama endliwaka ku va ku hlawuriwa komiti yo fambisa
Ku thoriwa ka vatirhi magoza lama endliwaka ku thola vatirhi va vandla
Ku lomba mali
Magoza lama endliwaka ku lomba timali
Nkoxo ni ku londza minkoxo
Vutihlamuleri bya swirho hi tlhelo ra swa timali eka vandla
Xiviko xa lembe
Ku hetisela
Swinamaketo
NONGONOKO WA SWIRHO LESWI SUNGULEKE VANDLA
NONGONOKO WA SWIRHO
NHLAMUSELO YA MATLHELO-NTSONGO NI VUYIMERI EKA VUFAMBISI
KOMITI
Ku rhumela xikombelo xa mintirho ya WUA
Loko ti-WUA ti ri karhi ti pfampfarhuta vumbiwa byi nga katsa mintirho yo hlayanyana ya WUA, leswi a swi vuli leswaku WUA boheka ku tikuma wu ri na mintirho leyi loko wu sungula ku va kona.
Lava va rhumelaka xikombelo xo va na WUA va fenele tani hi xiphemu xa goza leri tekiwaka loko ku simekiwa WUA, ku va va rhumela xikombelo xa ximfumo xa mintirho leyi faneleke ku tirhisiwa eka WUA. Leswi swi nga endliwa hi ku tsala papilla leri rhumeriwaka ni xikombelo xo pfumeleriwa.
Vumbiwa ra WUA Vumbiwa byi pfumeleriweke na ku amukeriwa hi WUA bya boha eka swirho swa yona hinkwaswo
Xikombelo
Eka Holobye wa timhaka ta swa Mati ni Swihlahla ku sungula WUA
Papila ro sirhelela
Xikombelo xa mintirho
Leyi faneleke ku tirhisiwa eka WUA
Holobye a nga lava leswaku swinawana swin?wana swo engetela swi nghenisiwa eka vumbiwa bya WUA. Swinawana leswi swi fanele ku amukeriwa no pfumeriwa hi swirho swa vandla kutani swi pasisiwa hi Holobye, WUA yi nga si sungula ku tirhisa matimba ya yona kumbe ku endla mintirho yin?wana na yin?wana.
Xana hi wihi nseketelo lowu Holobye a nga ta wu nyika leswaku ku ta sunguriwa WUA?
Mulawuri -Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta swa Mati na Swihlahla u ta nyika vuseketeri eka:
un?wana na un?wana loyi a lavaka ku kombiwa ndlela hi tlhelo ra ku hluvukisiwa ka xikombelo xo sungula WUA ku ya hi swinawana swa:
ku hlamuseriwa ka leswi nga ta tirhiwa ku pimanyeta xiyimo ni mpimo lowu switirhisiwa swa mati swi nga lawuriwaka, na matimba ni mintirho leyi yi nga ta nyikiwa WUA.
miganga leyi pfumalaka vuswikoti byo hlengeleta kutani yi vumba mavandla lama lavekaku yo lulamisa. Hi ntiyiso, ku pfuneta swi nga nyikiwa laha ku vumba (tani hi ku simekiwa ka varimi lavantshwa) ku lavaka leswaku ku tivisiwa ni ku tlakusiwa hi ku simekiwa ka WUA.
Xana WUA yi pfuniwa njhani hi swa timali?
Vuswikoti bya WUA ku va yi kota ku tipfuna hi swa timali i mhaka ya nkoka swinene. Ku simekiwa ka WUA swi koteka ntsena loko swirho swi kota ku hakela tihakelo ta vufambisi bya WUA ku katsa tihakelo to tirha hi tona na ku hlayisiwa ka ntirho wun?wana na wun?wana lowu lavaka timali wa WUA. Kutani WUA yi tala ku pfuniwa hi timali ta swikoxo leti tekiwaka eka swirho leti vuriwaka ?swikoxo swa ku tirhisiwa ka mati?. Swihlovo swin?wana swa nkoka leswi pfunetaka hi timali swi katsa:
tihakelo to huma eka ku tirha mintirho ya mati ku pfuna loku ko kongoma ka swa timali loku ko huma eka Ndzawulo ya
Timhaka ta swa Mati ni Swihlahla kumbe ku huma eka CMA
Swihlovo swin?wana leswi fikelelaku swilaveko swa Nawu tani hi minongonoko yo pfuna kumbe timali to nyikeriwa.
WUA yi nga xopelela swikoxo lembe ni lembe eka swirho swa yona loko vumbiwa bya yona byi pfumelelana na swona. Swikoxo leswi swi ta fanela ku ya hi matshalatshala ya mavekelo ya nxavo wo tirhisa mati hi Holobye.
Holobye a nga tlhela a pfuneta eka WUA hi
Swikongomelo swa ku fikelela swikongomelo swa Nawu wa swa Tiko wa swa Mati ku ya hi swinawana leswi endliweke ehansi ka Nawu.
Ku nga si nyikiwa vupfuneti bya swa timali, Holobye u ta fanela ku tekela nhlokweni leswi landzelaku:
ku laveka ka ndzingano;
ku laveka ko va rivaleni handle ko tumbela ku laveka ko va ku tlhela ku lulamisiwa mimbuyelo ya khale ya xihlawuhlawu xo ya hi muhlovo ni rimbewu xikongomelo xa mpfuneto wa swa timali xiyimo xa swa timali xa muamukeri; na xilaveko xa nsirhelelo wa switirhisiwa swa mati
Vumbiwa ra WUA ri fanele ri kombeta ta ku thoriwa ka Komiti ya Vufambisi ku katsa ni Mutshama-xitulu ni Museketeri wa Mutshama-xitulu.
Komiti ya Vufambisi byi na vutihlamuleri byo kongoma eka swirho swa WUA. WUA wu na vutihlamuleri byo anama swinene eka Holobye. Loko Holobye a nyika CMA ntirho wo lawula tirhelelo ra WUA, WUA wu ta va na vutihlamuleri eka CMA.
Xana hi yihi mintirho ni vutihlamuleri bya WUA?
Ku sirhelela mati lama humaka eka switirhisiwa swin?wana na swin?wa swa mati lama lahliweke.
Ku hlayisa switirhisiwa swa mati
Ku sirhelela tirhiselo rin?wana na rin?wana ra mati leri nga ri ki nawini
Ku susa kumbe ku lulamisa ku susa xin'wana na xin'wana lexi pfalelaka mati xi vekeriweke handle ka nawu eka ndlela ya mati
Ku sirhelela xiendlo xin'wana na xin?wana lexi xi nga riki enawini lexi swi nga endlekaku leswaku xi hunguta nkoka wa mati eka switirhisiwa swin?wana na swin?wana swa mati.
Ku lawula leswi landzelaka hi tlhelo ra nsele wa mati:
Ku basisa laha ya fambaka hi kona ku hunguta nghozi yo onhiwa ka mbangu hi nkarhi wa tindhambhi; na ku hundzuluxa nkhuluko wa mati wu tlhelela laha a wu ri kona laha wu cinciweke hi swivangelo swa ntumbuluko.
Ku lavisisa ni ku rekhoda mpimo wa mati eka swiyenge swo hambana-hambana swa nkhuluko enseleni wa mati minkarhi loko, ni tindhawu laha mati ya nga tirhisiwaka hi munhu un?wana na un?wana loyi a faneleke hi ku tirhisa mati ku suka eka swipfuneti swa mati.
Ku vumba, ku xava kumbe ku kuma , lawula, tirha ni ku hlayisa mintirho ya swa mati leyi tekiwaka yi ri ya nkoka ku:
omisa misava; na ku hangalasa mati ma ya emisaveni ku ya cheleta kumbe hi swikongomelo swin?wana
Ku komba ndlela kumbe ku lawula vuhangalasiwi ni ku tirhisa mati ku suka eka switirhisiwa swa mati ku ya hi timfanelo leti nga tona ta ku tirhisa mati, hi ku yimisa ni ku hlayisa michini yo:
pima ni ku avanyisa; kumbe ku lawula ku huma ndleleni nkhuluko wa mati loku ku nga vaka kona.
Matimba yo engetelela ni mintirho
Ti WUA ti nga nyikiwa matimba man?wana Holobye wa swa ni mintirho hi va-CMA kumbe Holobye Mati ni Swihlala
Ku nyikiwa
WUA yi fanele ku hakeriwa ku lahlekeriwa ka timali loku veke kona hikwalaho ko nyiketiwa na matimba na mintirho yin?wana.
Xana hi yihi mimbuyelo ya vatirhisi loko va vumba
Vufambisi na matirhiselo ya WUA
Xedulu ya 5
VUMBIWA RO KOMBETA
VANDLA RA NTIRHISO
WA MATI
Xedulu ya 4
VUFAMBISI NI VUPULANI BYA MAVANDLA RO FAMBISA SWA
MATI
NAWU WA TIKO WA SWA MATI
wa nomboro ya 36 wa 1998
Matimba ya Holobye ku ya hi Swinawana swa WUA
Holobye endzhaku ka ku tihlanganisa ni vandla ra vatirhisi va mati a nga lerisa leswaku munhu a amukeriwa tanihi xirho xa vandla ntsena loko swipimelo swa kona swa amukeleka ni ku ringanana
Eka swiyimo swin?wana Holobye a nga nghenelela eka tirhelo ra WUA. Holebye u endla leswi hi ku va a lerisa WUA ku teka goza kumbe magoza man?wana. Loko WUA yi nga tirhisani ni xileriso, timali leti nga vaka ti faneriwe ku nyikiwa WUA a ti nge humesiwi ku kala yi endla leswi laviwaka hi xilaveko.
Holobye a nga herisa xirho xa komiti ya vufambisi hi ku va a nyika xitiviso eka WUA ni xirho lexi khumbhekaku. Eka swiyimo swo tano Holobye a nga tlhela a lulamisela leswaku xiyenge xa komiti ya vufambisi xi siviwa.
Loko WUA yi tsandzeka ku fambisana ni xileriso, Holobye a nga teka mintirho ya yona ku kala WUA yi fambisana ni swileriso. Holobye a nga tlhela a koxa timali hinkwato leti lahlekeke eka ku teka ntirho kumbe mintirho swa nkarhinyana ku suka eka WUA.
Nawu wa Tiko wa swa Mati wu kombeta leswaku Holobye a nga herisa WUA ehansi ka swipimelo swin?wana:
Eka swiyimo leswi nyikiweke eka vumbiwa bya vandla;
loko mintirho ya vandla yi nga va hikwalaho ka ku twanana ni vandla rin?wana ra vufambisi bya mati, ku va ri hlangana na rona, kumbe ri tekiwa hi vandla lero ra vufambisi bya mati;
Loko swi amukeriwa swinene hi vandla kumbe hi swirho;
Loko vulavisisi bya timhaka kumbe xiyimo xa rona xa swa timali xi kombeta leswaku ku herisiwa swi fanerile;
Loko Holobye a tekile matimba kumbe ntirho wa vandla tanihi mbuyelo wo pfuneta exikarhi ka komiti ya vufambisi kumbe swirho swa rona; kumbe loko vandla ri nga ha gingiriki kumbe ku swi kota.
Holobye a nga herisa WUA endzhaku ka:
ku hangalasa mahuhungu eka ku herisiwa loku gangisiweke ku kombela ku rhumeriwa swibumabumelo hi tlhelo ra swibumabumelo leswi gangisiweke, na endzhaku ko tekela enhlokweni swibumabumelo hinkwaswo leswi amukeriweke.
Xana ku na ku hambana exikarhi ka ti-CMA na ti- WUA?
CMA yi ni Vandla ro Lawula leri ri yimeriweke hi vahoxa-xandla ku huma eka ndhawu hinkwayo ya vufambisi bya swa mati
CMA yi ta lulamisa Tshalatshala ra Vufambisi bya Mfikelelo ku lulamisa timhaka ta switirhisiwa ehenhla ka ndhawu hinkwayo ya vufambisi bya swa mati.
Tshalatshala ra Vufambisi bya Mfikelelo ra CMA ri ta letela Holobye leswaku ti-WUA to karhi ti nga simekiwa naswona hi yihi mintirho leyi nga pfumeleriwaka ku endliwa eka ndhawu ya vufambisi bya mati.
WUA yi yimela xiyenge xintsongo swinene xa ntsakelo, hi xitalo xiyenge xa vatirhisi va mati eka mbangu wo karhi wa ndhawu.
Ti- WUA tin?wana ti nga va na vuyimeri eka Huvo ya Vulawuri na Komiti ya Matshalatshala ya Vufambisi bya Mfikelelo.
Ti-WUA ti nyika xivumbeko xa vandla ra muganga lexi ha xona Tshalatshala ra Vufambisi bya Mfikelelo ri nga sungula ku tirhisiwa eka xiyenge xa muganga.
NKAMBISISO WA MAVANDLA YA VUFAMBISI BYA SWA MATI
NKAMBISISO WA MAVANDLA YA NHLAYISO WA MATI
<fn>tso_Article_National Language Services_XIRHAMBO XA NHLAWULO.txt</fn>
XIRHAMBO XA NHLAWULO
VUMBIWA RA KHANSELE YA RIXAKA YA MINTIRHO YA TILAYIBURARI
NI MAHUNGU
Khansele ya mintirho ya tilayiburari ni mahungu yi tumbuluxiwile hikwalaho ka Nawu wa Khansele ya Mintirho ya Tilayiburari ni Mahungu wa 2001 (Nawu wa No. 6 wa 2001). Ntirho wa Khansele I ku tsundzuxa Holobye ni Holobye wa Dyondzo hi timhaka hinkwato leti fambelanaka ni mintirho ya tilayiburari ni mahungu.
Ku rhambiwa vanhu ku endla nhlawulo wa lava nga ni ku tsakela ku thoriwa ku tirha eka Khansele leyi.
Loko ku karhi ku hlawuriwa ku fanele ku landzeleriwa leswi landzelaka:
Vuswikoti byo karhi eka xiyenge xa mintirho ya tilayiburari ni mahungu (LIS) kumbe sayense ya layiburari ni mahungu; vuswikoti mayelana ni vurhangeri eka, ni vulawuri ni dyondzo ya swa mabindzu swa, mintirho ya tilaburari ni mahungu; kumbe vutivi byo hlawuleka bya mintirho ya tilayiburari ni mahungu ni swilaveko swa vatirhisi va mintirho ya tilayiburari ni mahungu.
Holobye u ta thola phanele yo n?wi tsundzuxa mayelana ni lava faneleke ku thoriwa eka Khansele.
A ku na muholo lowu nga ta hakeriwa Komiti handle ka mali yo famba, ya ndhawu yo etlela ni leyi hakeriwaka loko munhu a ya eka tinhlengeletano.
Siku ro pfala ku hlawula I ti 30 ta N?wendzamhala 2001.
Vuxokoxoko bya vahlawuriwa (curricula vitae) byi fanele ku rhumeriwa ni mavito ya lava hlawuriweke naswona vahlawuri va fanele ku sayina ehansi ka vito leri va ri hlawuleke. Mavito ya vahlawuriwa ya nga rhumeriwa eka adirese leyi landzelaka:
Dayirekitara-Jenerala
Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense ni Thekinoloji
Nkwama wa Poso wa X894
Riq. : 337-8270
<fn>tso_Article_National Language Services_XIRHAMBO XO HLAWULA V.txt</fn>
Xitsonga
XIRHAMBO XO HLAWULA VANHU LAVA NGA TA TIRHA EKA HUVO YA LAYIBURARI YA MABOFU YA AFRIKA DZONGA (BLINDLIB), EGRAHAMSTOWN
ku fika 2010
Swirho swa xiyenge xa tilayiburari ni mahungu, mabofu na lava vonaka switsongo na hlayaka hi ku tirhisa minkandziyiso, xikan?we na vaaki, va rhambiwa ku hlawula vanhu lava va nga thoriwaka ku tirha eka Huvo ya Layiburari ya Mabofu ya Afrika Dzonga (Blindlib), eGrahamstown. Huvo yi ta va na kwalomu ka 7 wa swirho, leswi nga ta thoriwa hi Holobye wa Vutshila na Mfuwo ku tirha ku sukela ti 1 Nhlangula 2007 ku fika ti 30 Ndzati 2010. Huvo yi ta tlhela yi vumbiwa endzhaku ka malembe manharhu. Huvo yi hlangana ka mune hi lembe eGrahamstown (kapa-Vuxa). Tihakelo ta swirho swa huvo ti ta pimiwa ku va leti angarhelaka timali ta mafambelo loko ku yiwa eka tinhlengeletano na swin?wana leswi twalaka.
Mintirho ya nkoka ya Huvo i ku vumba tipholisi, ku pasisiwa ka mpimanyeto na switatimende swa timali, ku thoriwa ka vatirhi ni ku tsundzuxa Holobye mayelana ni timhaka leti khumbhaka Blindlib hi ku landzelela Nawu wa Layiburari ya Mabofu wa Afrika Dzonga, wa 1998 (Nawu wa No. 91 wa 1998).
Vahlawuriwa va fanele ku yimela dwiyenge leswi nga na vuswikoti lebyi faneleke byo pfuna Blindlib ku fikelela swikongomelo swa yona. Vahlawuriwa va fanele ku va na vutivi bya swa tilayiburari na vukorhokeri bya mahungu, ntokoto eka timhaka leti khumbhaka mabofu ni lava hlayaka hi ku tirhisa bireyili hi ku angarhela na switirhisiwa swa mpfumawulo wa mabofu, vuswikoti eka vufambisi, timhaka ta swa timali na switirhisiwa, na vuswikoti bya vumaketi, vuhlanganisi, na ku tlakusa swa timali.
Mani na mani la tsakelaka ku hlawula munhu wo karhi ku va eka huvo u fanele ku rhumela vuxokoxoko lebyi landzelaka eka Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo: (vuxokoxoko bya vutihlanganisi laha hansi):
Papila leri nga na (a) mavito lama heleleke ya mulanghiwa na vuxokoxoko bya vutihlanganisi lebyi heleleke, (b) xivangelo xo hlawula, na (c) na mavito na vuxokoxoko bya vanhu vanharhu tanihi tirheferense ta mulanghiwa.
Mpfumelo wo langhiwa hi ku tsala kunene wa mulanghiwa eka fomo leyi bohiweke (ya kumeka loko yi komberiwa).
Nkomiso wa CV ya mulanghiwa, ku kombisa loko mulanghiwa a ri ni swilaveko leswi languteriweke ni ku nyika vuxokoxoko lebyi landzelaka:
a Xiyimo ni mavito lama heleleke b Nomboro ya Pasi c Vuaka tiko d Vuxokoxoko bya vutihlanganisi hi ku hetiseka e Laha mulanghiwa a tirhaka kona sweswi na vito ra muthori f Leswi pasiweke hi mulanghiwa g Ntokoto lowu faneleke h Swiyenge swa vuswikoti i Vuxirho j Tihuvo leti mulanghiwa a tirheke eka tona ta sweswi na ta khale k Rimbewu l Rixaka
Siku ro pfala ku hlawula i ti 31 Mudyaxihi 2007. Mavito ya vahlawuriwa na swivutiso swi fanele ku rhumeriwa eka ?
Riq: 012/3235300 X254
Fekisi: 012/3235287
<fn>tso_Article_National Language Services_XIRHAMBO XO LANGHIWA .txt</fn>
XIRHAMBO XO LANGHIWA KA VAYIMELA-KU-LANGHWA LAVA NGA TA TIRHA EHANSI KA KHANSELE YA RIXAKA YA MINTIRHO YA MAHUNGU NA TILAYIBURARI, , 1 HUKURI 2006 KU FIKELA 31 NHLANGULA 2009
Swirho swa xiyenge xa mintirho ya mahungu na tilayiburari na swinwana swiyenge leswi nga na ku tsakela swa rhambiwa ku hlawula vayimela-ku-langhwa lava nga ta tlakusiwa ku tirha eka Khansele ya Rixaka ya Mintirho ya Mahungu na Tilayiburari (NCLIS) hi ku ya hi Nawu wa Khansele ya Rixaka ya Mintirho ya Mahungu na Tilayiburari, 2001 ( Nawu No. 6 wa 2001) ku sukela siku ra 1 Hukuri 2006 ku fikela 31 Nhlangula 2009.
Xikongomelo xa Khansele i ku tsundzuxa Holobye wa Vutshila na Mfuwo na Holobye wa Dyondzo eka timhaka leti yelanaka na Mintirho ya Mahungu na Tilayiburari (LIS) ku endlela ku seketela na ku hlohletela mahanyelo na ekhonomi, dyondzo, mfuwo, vutiolori, ndzavisiso wa swa sayense, thekinoloji na nhluvukiso wa mahungu eka vaaki hinkwavo etikweni;na (b) na ku nyika mfikelelo wa mahungu eka munhu un?wana na un?wana hi ndlela leyi pfunaka. Mintirho ya Khansele yi katsa, eka swinwana, ku tsundzuxa na ku tivisa Vaholobye hi nhluvukiso na vuhlanganisi bya mintirho ya mahungu na tilayiburari etikweni.
Valanghiwa va fanele va yimela vakhumbheki lava va nga varhangeri eka swivandla swa vona, va tlhela va va na vutivi byo enta eka timhaka ta mintirho ya tilayiburari na mahungu na swiyenge swa dyondzo. Hi ku kongomisa va fanele va va na vutivi lebyi yelanaka na nawu wa (LIS), mafambiselo na timhaka ta timali ta tilayiburari, ku letela vatirhi va (LIS) literesi na ICT ku tlakusa (LIS) leyi yi pfunaka.
Munhu u?nwana na u?nwana loyi a navelaka ku langha munhu ku tirha eka Khansele u fanele a tata a fomo ya ximfumo yo langha a tlhela a yi rhumela eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Siku ro pfala ro langha i 31 Mhawuri 2005.
Fomo yo langha yi fanele yi va na leswi landzelaka leswaku yi ta tekeriwa enhlokweni:
Papila leri nyikaka mavito hinkwawo na vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya mulanghi, ku hlamusela ku va mulanghiwa a fanerile ku langhiwa ku ya hi swilaveko leswi nga xaxametiwa laha henhla, na mavito na vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya vanhu vanharhu va mulanghiwa.
Mpfumelelo wo tsariwa hi mulanghiwa ku va a langhiwa.
CV yo koma ya mulanghiwa, leyi nyikaka mahungu hi mulanghiwa ehansi ka tinhlokomhaka leti landzelaka:
a Xifundzho na mavito lama hetisekeke b Nomboro ya ID
c Vuakatiko d Vuxokoxoko byo tihlanganisa lebyi hetisekeke e Xiyimo na vito ra muthori f Swibhumabhumelo swa dyondzo g Ntokoto wo yelana h Vuswikoti i Vuxirho bya minhlangano, Tihuvo, sw. n. sw. lebyi hundzeke ni bya nkarhi wa sweswi j Rimbewu k Rixaka
Tsundzuka leswaku lexi a hi xinavetiso xa ntirho.Tihakelo ta swirho swa Khansele ti ta katsa ntsena tihakelo ta tendzo na swakudya loko va nghenela tinhlengeletano kambirhi hi lembe (ePitori na tinwana tisenthara).
Fomo yo langha ya ximfumo, na khopi ya Nawu ya Khansele ya Rixaka ya Mintirho ya Mahungu na Tilayiburari wa 2001, ya kumeka eka -
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo
Riq. 323-5300 X254
Fekisi: 323-5287
<fn>tso_Article_National Language Services_XITIYISISO EKA TIMFAN.txt</fn>
XITIYISISO EKA TIMFANELO TA VADYUHARHI
NTSHUNXEKO
Vadyuharhi va fanele va kuma swakudya swo ringanela, mati, vutumbelo, swiambalo na nhlayiseko wa rihanyo hi ku tirhisa muholo, nseketelo wa ndyangu na muganga no tipfuna.
Vadyuharhi va fanele ku va na nkateko wo tirha kumbe ku fikelela swivandla swin'wana swo tiendlela mali.
Vadyuharhi va fanele ku kota ku nghenelela eku boheni nkarhi na endlelo ro tshika ku tirha.
Vadyuharhi va fanele ku kuma dyondzo leyi faneleke na minongonoko yo letela.
Vadyuharhi va fanele ku tshama ekaya hilaha swi faneleke ha kona.
KU TIENERISA
Vadyuharhi va fanele ku kota ku nghenelela eka swivandla swo fikelela nhluvukiso wa vuswikoti bya vona.
Vadyuharhi va fanele ku fikelela dyondzo, mfuwo, switirhisiwa swa ximoya na swa vuhangasi swa muganga.
KU NGHENELELA
Vadyuharhi va fanele va tshama va ri xiphemu xa muganga, va nghenelela hinkhinkhi eku tumbuluxiweni no simekiwa ka tipholisi lei khumbhaka vunene bya vona no avelana vutivi na vuswikoti na rixaka ra vantshwa.
Vadyuharhi va fanele ku lava no tumbuluxa swivandla swa vukorhokeri emugangeni no tirha tanihi lava tinyiketeleke eka swivandla leswi faneleke eka ku tsakela ka vona na vuswikoti.
XICHAVO
Vadyuharhi va fanele ku kota ku hanya hi ndlela ya xichavo na nhlayiseko no tshunxeka eka nxaniseko wo tlanga hi vona, wa le mirini na wa miehleketo.
Vadyuharhi va fanele ku khomiwa kahle ku nga langutisiwi vukhale, rimbewu, rixaka kumbe matimu ya vulamari kumbe swiyimo swin'wana, no tekeriwa enhlokweni ku nga langutisiwi ku nghenisa xandla ka vona eka ikhonomi.
Vadyuharhi va fanele ku vuyeriwa kusuka eka nhlayiso wa ndyangu na wa muganga na nsirhelelo ku ya hi endlelo rihi na rihi ra muganga ra minkoka ya mimfuwo.
Vadyuharhi va fanele ku fikelela nhlayiso wa rihanyo ku va pfuna ku hlayisa kumbe ku tlhela va fikelela xiyimo xo tiyelela emirini, emiehleketweni na vunene bya ku vutitwi no sivela kumbe ku hlwerisa masungulo ya vuvabyi.
Vadyuharhi va fanele ku fikelela vukorhokeri bya muganga na bya xinawu ku antswisa ku tifuma no mbango lowu hlayisekeke.
Vadyuharhi va fanele ku kota ku tirhisa swiyimo leswi faneleke swa mavandla ya nhlayiso laya nyikaka nhlayiso, ku pfuxa hi vuntshwa no olovisa vaaki na miehleketo eka mbango wa vanhu lowu hlayisekeke.
Vadyuharhi va fanele ku tiphina hi timfanelo ta ximunhu na masungulo ya ntshuxeko loko va tshama eka vutshama byihi na byihi, xitirhisiwa xa nhlayiso na vutshunguri, ku katsa nhlonipho lowu heleleke wa mfanelo wo teka xiboho hi vuhlayiseki bya vona na nkoka wa vutomi bya vona.
<fn>tso_Article_National Language Services_XIVONO.txt</fn>
XIVONO
Xikongomelo xa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ku phakela leswi nga ri ki hansi ka mphakelo wa xiyimo xa le henhla. Eka malembe lawa, endlelo ra mapulanelo ri sunguriwile ku va ra nkoka eka ku ringeta hi matimba ka Ndzawulo ku antswisa mphakelo eka tikhasimende hinkwato etikweni hinkwaro. Ku tekeriwa enhlokweni leswaku munhu un?wana na un?wana eAfrika Dzonga ?muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi, i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xo sungula xa endlelo, lexi lawulaka mapulanelo na xiendlo xa ndzawulo. Ndzawulo ya tinyiketela eka minongonoko yo hambana leyi nga ta vumba xivumbeko na endlelo ra mabindzu laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho.
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa Ndzawulo i ku tlakusa no sirhelela xiyimo xa tiko hi vutshembheki. Xikongomelo: Ku tiva Minkoka yo Humelela ka Mphakelo. Eka ndzavisiso wo fikelela xikongomelo, Ndzawulo yi kume swivangelo leswi landzelaka tanihi swa nkoka ku vona leswaku ku na ntirhisano na vanghenisa xandla, tikhasimende na leswi languteriwaka hi swirho swa vatirhi.
Nhlavutelo (orientation) wo kongoma wa khasimende
Mphakelo wa nkoka
Ku landzelela swileriso
Ku fikeleleka ka mimphakelo
Nkandziyiso lowu tshembhekaka
Nhlavutelo wa vatirhi va xiphurofexini
Mintirho yo pfumala vukungundzwana
VUNDZENI
RITO RO RHANGA HI HOLOBYE 2
I MANI A LULAMELEKE HI KU KUMA
VUAKA-TIKO BYA AFRIKA DZONGA?
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi rixaka
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ntumbuluko
Swilaveko na maendlelo yo tsarisela
Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
Ku lahlekeriwa hi Vuaka-tiko loku endlekaka hi koxe
Ku tsoniwa Vuaka-tiko ku kuma Vuaka-tiko bya tiko rin?wana
Ku pfuxeta nakambe Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
NTSARISO WO VELEKIWA 11
XIKOMBELO XA PASI 16
XIKOMBELO XA PHASIPOTO 19
KU CINCA KA VUXOKOXOKO BYA WENA 24
XIKOMBELO XA XITIFIKHETI XA VUKATI 30
NTSARISO WA RIFU
MATIMU YA I.D 34
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI BYA TIMHAKA TA
XIKAYA
Rito ro rhanga hi Holobye
Masungulo ya Vumbiwa ya veka xiboho eka mfumo ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no tshunxa vuswikoti bya munhu un?wana na un?wana.
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika matsalwa lawa ya nyikaka vanhu matimba yo fikelela tindlu, dyondzo, nhlayiso wa rihanyo, timali ta mpfuneto, mudende, mintirho, mintirho ya timali no endla mfanelo wa nkoka ? ku hlawula mfumo lowu va wu tsakelaka. Ku engetela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ya nkoka eku sirheleleni nkoka wa tiko ra hina hi ku teka xiboho eka vanhu lava faneleke hi ku endzela Afrika Dzonga, na lava nga tsakaka na hina hi ku saseka no vuyeriwa hi vuntshwa bya xidemokrasi na vuntshwa bya ikhonomi leyi kulaka.
Loko demokrasi na ikhonomi ya manguva lawa swi ta tirha kahle, ku tiveka na xiyimo xa vanhu lava tshamaka no tirha laha tikweni swi fanele ku rhekhodiwa kahle naswona swi fanele ku fikeleleka. Ntirho lowukulu wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya: ku rhekhoda vutitivi na xiyimo xa vaak-tiko, avtshami, na vaendzi ? i swa nkoka eka mafambiselo na ku lawula vumunhu, ikhonomi na migingiriko ya tipolotiki. Swi vumba masungulo ya xidemokrasi na nhluvukiso.
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ndlela leyi ha yona vanhu na vaendzi va hina va vonaka mfumo na tiko ra hina. Ma-Afrika Dzonga hinkwavo xikan?we na vaendzi va matiko mambe va lava ku pfuniwa ku suka eka Ndzawulo. Tanihi xivangelo, miehleketo ya vona eka mphakelo wa mintirho hi mfumo hi ku angarhela yi sukela eka mintokoto leyi. Ku engetela eku fambiseni tirhekhodo leti, Ndzawulo yi na ntirho wo lawula vanhu lava nghenaka no huma laha Afrika Dzonga.
Nawu wuntshwa wa Marhurhelo lowu Antswisiweke (Nawu wa 19 wa 2004) lowu pasisiweke hi ti 18 Nhlangula 2004 wu cinca mafambiselo ya marhurhelo etikweni ra hina hi ku hetiseka. Ntirho wo tala wu endliwa hi nkarhi lowu ku letela vaofisiri va xiyenge xa ku rhurha va Ndzawulo hi ku landza swilaveko swa nawu lowuntshwa no lulamisa Swinawana leswi fambisanaka na Nawu ku suka eka Nawu. Ndzawulo yi tlhela yi tirha no tirhisa Nawu wa Vahlapfa, (Nawu wa 130 wa 1998), lowu katsaka ku tirha ka switirhisiwa swa matiko mayelana na vuhlapfa.
Hi ku angarhela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika mintirho yimbhirhi ya nkoka: ku nga, mintirho ya vaaki na mintirho ya marhurhelo.
Mintirho ya marhurhelo yi fambelana na ku tirhisa vulawuri ehehla ka ku nghena, ku tshama no famba ka vahlapfa laha Afrika Dzonga leswi lawuriweke hi Milawu ya Marhurhelo na Vahlapfa. Hambi ku ri eka matiko ya misava, ntirho wa marhurhelo yi hundzuka ya nkoka eka ku tiyimisela ka swilaveko swa tiko. Eka Afrika Dzonga, ntirho wa marhurhelo wu tlhela wu hingakanya eka migingiriko leyi endliwaka eka mavandla yo hambana ya mfumo na tindzawulo.
Ntirho lowu wu tlhela wu katsa ku tumbuluxiwa ka swileriso, ku valanga mintirho ya Marhurhelo eSwifundzheni na Tihosi ta Matiko mambe, ku engeteleka ka nhlayo ya mimpfumelelo leyi fambisaka hi Ndzawulo, ku ya mahlweni ka ku nghena ka vahlapfa eAfrika Dzonga. Hambi swi ri tano, hi xikongomelo xa xibukwana lexi, mahungu yo tala ya fambelana na mintirho leyi kongomisiweke eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga. Xibukwana xin?wana xa le tlhelo eka mintirho ya marhurhelo xi ta kandziyisiwa. Xi ta hangalasiwa hinkwako xikan?we-kan?we loko milawu ya marhurhelo yi hetisisiwile, kumbe-xana ku kotlana na ku simekiwa ka mafambiselo ya marhurhelo ya tiko eAfrika Dzonga.
Swa nkarhinyana, a swi nga ri erivaleni eka vanhu vo tala eka leswi languteriweke eka munhu ku va a pfuneka eka mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Xibukwana lexi, Timhaka ta Xikaya ku Pfuna Wena (Home Affairs at Your Service), xi lava ku hlamusela hi ndlela yo olova no twisiseka, nkoka wo endla xikombelo xa matsalwa ku suka eka Timhaka ta Xikaya, swilaveko swo endla xikombelo eka ntirho wun?wana na wun?wana, timali ta kona, nkarhi lowu swi tekaka wona na mahungu ya nkoka laya fambelanaka na mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Hikuva munhu un?wana na un?wana eAfrika Dzonga: muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi ? i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa ntirho wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xa endlelo ra masungulo lexi lawulaka mapulanelo na swiendlo. Ndzawulo ya tiboha eka minongonoko yo hambana leyi nga ta sungula ku yi vumba hi vuntshwa no antswisa maendlelo laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho ya nkoka.
Xibukwana lexi, xi ta tlhela xi hlamula xivutiso xo tika: i mani muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe i mani a lulameleke hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga? Hi ku twisisa, ku anakanya ka hi ndlela leyi swi ta khunguvanyisa vanhu hi ku langutisa matimu ya tiko ra hina, laha hi humaka kona, laha hi yaka kona, naswona no va hi nga fani na van?wana na ku hambana, na hi laha hi nga swi kotaka ha kona, hi hlanganile kumbe hi un?we un?we hi nyika nhlamuselo wa minkoka leyi hlayisiweke eka Vumbiwa bya hina. Hi ku ya hi leswi, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi leteriwa naswona yi ta ya mahlweni yi leteriwa hi ku landzelela swileriso swa vumbiwa leswi vulaka leswaku SA i ya vanhu hinkwavo lava tshamaka eka yona, hi ri van?we eku hambaneni ka hina.
Xibukwana lexi xi tlhela xi kumeka hi Xivenda, Xitsonga, Xizulu, Xisuthu na Xibunu. Hi moya wa Batho Pele, hi tshembha leswaku xibukwana lexi xi ta letela ma-Afrika Dzonga hinkwavo ? tikhasimende ta hina ta nkoka, hi mahungu laya faneleke hi ndzawulo hi ku landza moya wa Batho Pele ? hi van?we, hi na mhaka naswona ha tirhela.
Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi tiyisisa mfanelo wa vuaka-tiko no hlamusela leswaku a ku na muaka-tiko loyi a nga aleriwa mfanelo lowu. Hi ku landza nawu wa Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga (Nawu wa 88 wa 1995 na Nawu wa 17 wa 2004 tanihi leswi wu cinciweke), Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga byi nga kumiwa hi ku velekiwa, hi vuxaka, ntumbuluko, ku sungula hi vuntshwa kumbe ntsariso.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi ku Velekiwa
Nawu lowu boxiweke eku sunguleni wu sungule ku tirha hi ti 6 Nhlangula 1995. wu vula leswaku muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa i munhu wihi kumbe wihi la velekiweke eAfrika Dzonga, a ri na mutswari un?we la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe a ri na vutshamo bya nkarhi hinkwawo hi nkarhi lowu munhu yoloye a nga velekiwa. Milawu yo hambana a yi ri kona eka malembe ya khale ku nga si va na nawu lowu. Un?wana na un?wana la khumbhiwaka hi leswi naswona a lava ku tiyisisa vuaka-tiko bya yena u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya kumbe vayimeri va Afrika Dzonga loko a ri matikweni mambe.
N?wana loyi a velekiwaka eAfrika Dzonga loyi a nga ri ki muaka-tiko wa Afrika Dzonga u faneriwa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa loko a wundliwa hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku landza Nawu wa Nhlayiso wa Vana wa 1983 (Nawu wa 74 wa 1983). Tiva leswaku ku velekiwa ka n?wana ku fanele ku va ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi vuxaka
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi vuxaka i munhu un?wana na un?wana la velekiweke ehandle ka Afrika Dzonga hi mu(va)aka-tiko va Afrika Dzonga. Ku velekiwa ka yena ku fanele ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi Ntumbuluko
Un?wana na un?wana loyi a nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga u faneriwa hi ku endla xikombelo xa vutshamo hi ku tirhisa timhaka ta ntumbuluko endzhaku ka ntlhanu wa malembe a ri mutshami wa nkarhi hinkwawo. Munhu wihi kumbe wihi loyi a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa fikelela ku kuma vutshama ku ya hi ntumbuluko, malembe mambirhi endzhaku ko kuma mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo lebyi nyikiweke hi nkarhi lowu a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga. N?wana la nga hansi ka 21 wa malembe la nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo wa fikelela ku kuma vutshamo ku ya hi ntumbuluko xikan?we endzhaku ko kuma mpfumelelo.
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi Ntsariso
Leswi swi tirha ntsena eka vaaka-tiko va ?Britain? lava ngheneke eAfrika Dzonga ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949, naswona lava nga tshama kwalomu ka malembe mambirhi ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949.
Swilaveko na maendlelo yo tsarisela vuaka-tiko bya Afrika Dzonga
Ku endla xikombelo xa vuaka-tiko ku ya hi vuxaka ku fanele ku landzeleriwa leswi landzelaka:
Tsalwa ra ntsariso wo velekiwa hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Rifu wa
Hi ku landza ku wundla, kumbe nawu wo wundla wa laveka.
Tifomo ta BI-24 na BI-529 leti tatiweke hi muendli wa xikombelo.
Fomo ya BI-529 leyi tatiweke hi mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe xa muendli wa xikombelo.
Xitifikheti xa vukati bya muendli wa xikombelo na mutswari (loko xi ri kona)
Loko muendli wa xikombelo a velekiwe ehandle ka vukati kutani vatswari hi vambirhi va fanele ku sayina fomo yo velekiwa ya Bl-24.
Vumbhoni bya loko mutswari wo huma eAfrika Dzonga a kumile vuaka-tiko bya matiko-mambe.
Vumbhoni byo velekiwa bya mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Swikombelo swi nga endliwa eka tihofisi ta Vayimeri, Varhumiwa kumbe hofisi ya Timhaka ta Xikaya.
Ku endla xikombelo xa vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko ku fanele ku landzeleriwa leswi landzelaka:
Tifomo ta BI-63 na BI-757 ti fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo.
Vumbhoni bya vutshamo bya nkarhi hinkwawo.
SAP leyi heleleke hi nkandziyiso wa tintiho- ku kuma xiviko xa maphorisa.
Vatswari lava nga na vutihlamuleri kumbe muhlayisi la nga le nawini u fanele ku sayina tifomo ta xikombelo loko munhu loyi a lavaka vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko a ri hansi ka 16 wa malembe.
Fomo leyi tatiweke ya BI-9 leyi nga na nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana swa ID swa (45mm hi ku leha x 35 mm hi ku anama) swi fanele ku yisiwa leswi nga swa vana lava nga henhla ka 15 wa malembe. Swi endleriwa ku kuma pasi endzhaku ka loko vuaka-tiko byi pasisiwile.
Ku lahlekeriwa ka vuaka-tiko loku endlekaka hi koxe
Leswi swi humelela loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga:
a kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana hi ku tinyiketela na hi ndlela ya ximfumo, handle ka vukati, kumbe;
a tirhela vuthu ra tiko rin?wana, laha a tlhelaka a va muaka-tiko, loko va ri enyimpini na Afrika Dzonga.
Hambi swi ri tano leswi a swi tirhi loko munhu a endle xikombelo eka Holobye xo va a ha ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana naswona/kumbe a tirhela mavuthu ematikweni mambe.
Ku kumisisa leswaku munhu u lahlekeriwe hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga, fomo ya BI-529 yi fanele ku tatiwa no yisiwa eka tihofisi tin?wana na tin?wana ta Ndzawulo laha tikweni kumbe ehandle ka tiko.
Ku tsoniwa vuaka-tiko
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga ku ya hi ntumbuluko a nga tsoniwa vuaka-tiko bya yena loko:
Xitifikheti xa vuaka-tiko bya ntumbuluko xi kumiwile hi vukungundzwana kumbe munhu yoloye a nyika mahungu ya vunwa hi vuyena.
Loko a ri na vuaka-tiko bya tiko rin?wana, naswona u ke a nga gweviwa 12 wa tin?hweti ku tshama ekhotsweni eka tiko rihi kumbe rihi hi nandzu lowu a ku ta va nandzu na le Afrika Dzonga.
Eka timhaka hi timbirhi a ku na xikombelo lexi khumbhekaka. Munhu la khumbhekaka u kuma papila (papila ra audi alteram). Endzeni ka papila rero ku na xiyenge laha a nga nyikaka swivangelo a hlamusela leswaku hikwalaho ka yini a nga faneli ku tsoniwa vuaka-tiko. Leswi swi ta langutisiwa ku nga si tekiwa xiboho xo hetelela.
Ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana
Munhu wihi kumbe wihi loyi a tsakelaka ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana u fanele ku endla xikombelo eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya ku tshama a ri na vuaka-tiko bya Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rin?wana.
Swilaveko hi leswi:
Tifomo ta BI-1664 na BI-529 leti tatiweke, na mali leyi bohiweke ya R110.00 ya hakeriwa.
Swikombelo swi nga yisiwa etihofisini ta Ndzawulo laha tikweni na le matikweni ya le handle.
Loko Nawu wa Vuaka-tiko wa Afrika Dzonga (Nawu wa 17 wa 2004) wu nga si tirha, muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a tirhisa phasipoto ya tiko rin?wana a nga va a tsoniwe vuaka-tiko bya yena hi Holobye wa Timhaka ta Xkaya. Swilaveko swo pfumelela kumbe mapapila yo nyika mpfumelelo kusuka eka Holobye leswaku munhu a ta kuma phasipoto ya matiko-mambe a swa ha tirhi.
Hi ku landza Nawu wa Macincelo ya Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga wa 2004, lowu sunguleke ku tirha hi ti 15 Ndzhati 2004, i nandzu sweswi eka muaka-tiko wa Afrika Dzonga la nga na malembe yo tlula 21 ku nghena no huma laha tikweni loko a ri karhi a tirhisa phasipoto ya tiko rin?wana. Ku tlula kwalaho, i nandzu eka muaka-tiko yoloye loko a ha ri eAfrika Dzonga ku tirhisa vuaka-tiko bya matiko-mambe ku kuma tintswalo kumbe ku papalata vutihlamuleri.
Ku pfuxeta nakambe vuaka-tiko bya Afrika Dzonga khale ka muaka-tiko hi ku velekiwa kumbe ku ya hi ntumbuluko loyi:
i a tshikaka Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga, kumbe ii a tshikaka ku va Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku tinyiketela;
a nga endla xikombelo xo vuyiseriwa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga. Hambi swi ri tano munhu loyi u fanele ku vuya eAfrika Dzonga hi laha ku nga heriki
Swilaveko swa leswi i:
ku tata tifomo ta BI-715 na BI-529,
Fomo ya BI-9 leyi nga na swinhlokwana swa pasi swimbirhi swo fana;
ku tiyisisa loku tsariweke hi muendli wa xikombelo leswaku sweswi u tshama eAfrika Dzonga hi laha ku nga heriki khopi ya pasi khopi ya xitifikheti xa vukati ntsengo lowu bohiweke wa R115.00 na R12 ya pasi
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu 51 wa 1992), wu vula leswaku ku velekiwa ka n?wana swi fanele ku tivisiwa ku nga si hundza 30 wa masiku a velekiwile. Leswi swi ta pfuna Timhaka ta Xikaya hi ku pfuxeta tirhekhodo no hi pfuna ku tumbuluxa Rhijisitara ra Ntalo wa vanhu hi ndlela leyi kongomeke laha tikweni. Swi ta tlhela swi pfuna Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku hatlisisa mimphakelo yin?wana loko n?wana a kurile (xik. xitifikheti xo velekiwa, pasi, xitifikheti xa rifu na swin?wana). Ku tsarisa ku velekiwa, u fanele ku tata fomo ya BI-24 (Xitiviso xo Velekiwa) u tlhela u yisa ehofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya. Loko muendli wa xikombelo a ri entsungeni wa matiko, u fanele ku yisa xikombelo eka Vayimeri va Afrika Dzonga va le kusuhi.
Loko n?wana a velekiwa ehandle ka Afrika Dzonga naswona un?we wa vatswari i muaka-tiko wa Afrika Dzonga, ku velekiwa ku nga tivisiwa etihofisini ta Muyimeri wa Afrika Dzonga kumbe hofisi ya muganga ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya eAfrika Dzonga.
Matsalwa laya lavekeke hi lawa:
i fomo leyi tatiweke ya B-24, BI-24/1 kumbe BI-24/15 na ii fomo leyi tatiweke ya BI-529 Swivutiso swa Vuaka-tiko;
iii khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke bya vatswari va vana.
Laha n?wana a nga 15 wa malembe no tlula, fomo ya xikombelo xa BI-9 xa pasi xi fanele ku tatiwa.
Swilaveko swo tsarisa ku velekiwa
I swa nkoka leswaku ku velekiwa ka n?wana ku tivisiwa hi un?we wa vatswari kumbe muhlayisi la vekiweke hi nawu. Loko un?we wa vanhu lava a hluleka ku endla xitiviso, munhu la komberiweke hi vatswari kumbe hi muhlayisi a nga endla xitiviso hi ku va yimela. Munhu loyi u fanele a va na mpfumelelo wa vona lowu tsariweke.
N?wana la velekiwaka endzeni ka vukati a nga tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana kumbe manana kumbe hi xivongo xa vatswari hi vambirhi loko va pfumela.
N?wana la velekiwaka ehandle ka vukati u tsarisiwa hi xivongo xa manana. N?wana a nga tlhela a tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana loko a pfumela leswaku hi yena tatana wa n?wana. Tatana na manana va fanele ku pfumela eku tsariseni ka n?wana ehansi ka xivongo xa tatana emahlweni ka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya.
Maendlelo yo hambana yo tivisa ku Velekiwa
Ku velekiwa loku tivisiwaka ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko velekiwa
Hambi leswi Nawu wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu wa 51 wa 1992) wu lavaka leswaku n?wana u fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko velekiwa, swivangelo swin?wana swo hlawuleka swi nga endla leswaku leswi swi nga humeleli. Switiviso swo velekiwa endzhaku ka 30 wa masiku swi vuriwa ntsariso lowu hlweleke. Fomo leyi lavekaka eka mhaka yo fana na leyi i fomo ya Xitiviso xo Velekiwa ya (BI-24) leyi sayiniweke hi un?we wa vatswari kumbe muhlayisi. Swiyenge swinharhu swa ntsariso lowu hlweleke swi hambanisiwa hi ndlela leyi:
i ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 30 wa masiku, kambe ku nga si hela lembe;
ii ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka lembe, kambe ku nga si hela 15 wa malembe na;
iii ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 15 wa malembe.
Ku velekiwa loku tivisiweke endzhaku ka 30 wa masiku, ku nga si hela lembe
Eka mhaka leyi, vatswari kumbe muhlayisi va fanele ku tata fomo ya BI- 24. vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini ku velekiwa ku nga tsarisiwangi ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu.
Loko vatsari va nga tekanangi naswona va tsakela ku tsarisa n?wana hi xivongo xa tatana , tatana u fanele ku pfumela ku va mutswari hi ku tata eka xivandla lexi nga le ka fomo ya BI-24. Kutani tatana u fanele ku va kona loko ku tsarisiwa ku velekiwa.
Loko vatswari va tekanile, n?wana u ta tsarisiwa hi xivongo xa tatana.
Tihakelo: Mahala.
Ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka lembe, kambe ku si hela 15 wa malembe
Vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku tata fomo ya BI-24/1. Va fanele ku tlhela va nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini n?wana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu. Matsalwa yo engetela laya boxiweke eka ndzimana ya 3.3 ya fanele ku tisiwa xikan?we.
Tihakelo: Mahala.
Ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 15 wa malembe
Loko u tsarisa ku velekiwa loku, fomo ya BI-24/15 ya tirhisiwa. Leswi swi famba na fomo ya BI-9 (xikombelo xa pasi) na matsalwa laya faneleke laya hlamuseriwaka eka ndzimana ya 3.3. Vatswari na muhlayisi va tlhela va boheka ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini n?wana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu.
Tihakelo: Mahala.
Matsalwa laya lavekaka loko u tsarisa ku velekiwa endzhaku ka lembe
Matsalwa laya landzelaka ya laveka loko u tsarisa ku velekiwa ka n?wana ku nga si hela lembe a velekiwile:
Khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya manana loko vatswari va nga tekanangi na loko tatana a nga amukeri leswaku hi yena mutswari. Kumbe loko tatana a pfumela leswaku hi yena mutswari, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke ta laveka. Loko a tekanile na manana wa n?wana, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke xikan?we na xitifikheti xa vukati swa laveka, kumbe
Xitifikheti xo huma exibedlhela kumbe ndhawu laha n?wana a velekiweke kona. Xitifikheti xi fanele ku sayiniwa hi mulanguteri naswona xi fanele ku katsa vito ra ndhawu na xitempe xa siku, kumbe
Ku tiyisisa ka vuxokoxoko bya n?wana lebyi kumekaka eka rhijisitara ra xikolo kumbe xitifikheti xa xikolo laha n?wana a sunguleke kona lexi sayiniweke hi Nhloko ya xikolo. Xitiyisiso lexi xi fanele ku va na nomboro ya Nhloko ya xikolo kumbe nhloko-mhaka ya mapapila leyi nga na xitempe xa xikolo, kumbe
Xitifikheti xo khuvuriwa, loko xi nyikiwe ku nga si hundza 5 wa malembe a velekiwile, kumbe
Loko vatswari va nga ri kona, tsalwa ro tiyisisa (affidavit) hi xaka leri tlulaka n?wana hi 10 wa malembe, loyi a tivaka vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?wana naswona a nga tiyisisa masiku yo velekiwa na xiyimo, kumbe
Eka loko n?wana a lahlekile, mutirhi wa vaaki (social worker) u ta nyika xiviko, kumbe
Khadi ra kliniki kumbe xiviko xa xikolo kumbe tsalwa rihi kumbe rihi leri faneleke leri nga pfunaka eku nyikeni vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?wana, kumbe
Xitatimende ku suka eka munhu la nga na vuitivi bya muendli wa xikombelo xi nga va mbhoni eka xikombelo lexi. Munhu u ta fanele ku tlhela a heleketa muendli wa xikombelo ehofisini ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo na munhu yoloye va nga ta vutisiwa swivutiso hi ku hambana.
Xitiviso xa n?wana la lahlekeke kumbe a lovele hi vatswari
Loko ku tsarisiwa n?wana loyi vatswari va yena va nga kumekiki, fomo yo vika ku velekiwa ya (BI-24) ya tatiwa. Xiviko xo suka eka mutirhi wa swa vaaki (social worker) xa laveka tanihi leswi vuxokoxoko bya vatswari byi nga ri ki kona. Loko ku tsarisiwile ku velekiwa, leswi tekaka siku rin?we loko swi endliwa ku nga si hela 30 wa masiku laya vekiweke, xitifikheti xa nkarhinyana xi ta nyikiwa mahala.
Tiva leswaku ntsariso lowu salelaka endzhaku wu nga teka nkarhi ku ya hi ndzavisiso lowu lavekaka ku tumbuluxa ku tiva na xiyimo xa n?wana. Ku papalata ku hlwela, ku velekiwa ka n?wana ku fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku.
Tihakelo: Mahala.
Xikombelo xa Xitifikheti xo Velekiwa
Swikombelo swa xitifikheti lexi heleleke xi nga endliwa ehofisini ya muganga ya Ndzawulo hi mali yo ringana R43.00 xin?we. Leswi swi teka 8-12 wa mavhiki.
Tanihi xiphemu xo tinyiketela ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi simeke Pfhumba ro Tsarisa Vana hi ku tirhisa Inthanete. Leswi swi endla leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi kota ku tsarisa no nyika switifikheti leswi heleleke eka swibedlhele leswi hoxaka xandla hi xihatla endzhaku ko va n?wana a velekiwile. Ntirho lowu wu ta endliwa eka swibedlhele swo tala hilaha swi nga kotekaka ha kona.
Hikokwalaho ka yini swi ri swa nkoka ku endla xikombelo xa pasi?
Pasi i xibukwana lexi tiyisisaka ku tiva munhu. Hi marito man?wana, xi kombisa leswaku hi wena loyi u vulaka leswaku hi wena. Ku na tindhawu to tala laha u nga ta fanela ku tirhisa pasi ya wena. U ta yi lava ku kuma yindlo, dyondzo, na mintirho ya nhlayiseko wa rihanyo, ku endla xikombelo xa layisense yo chayela, ku kuma ntirho, ku tsarisela swikambelo, ku nghenelela mintwanano ya mabindzu kumbe ntirhisano kumbe hambi ku ri ku tsarisela nkwama wa ndzindzakhombo wa lava nga tirheki. Tipasi ti tlhela ti tirhisiwa eku hlawuleni etikweni, eswifundzheni na le ka minhlawulo ya miganga.
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa pasi?
Tipasi ti nyikiwa hi ku landza Xiyenge xa 25 xa Nawu wa Vutitivisi wa 1997. nawu lowu wu vula leswaku loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mukhomi wa mpfumelelo wa vutshami bya nkarhi hinkwawo naswona u na ku tlula 16 wa malembe, u ringanela ku endla xikombelo xa Pasi.
Un?wana na un?wana la tirhelaka mfumo kumbe nhlangano wa mfumo ehandle ka Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a tirhelaka mfumo wa tiko rin?wana na yena wa ringanela ku kuma pasi. Leswi swi katsa na nuna/nsati wa munhu yoloye na vana.
Mahungu laya lavekaka ku endla xikombelo xa pasi
fomo ya xikombelo ya BI-9 yi fanele ku tatiwa
Khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa kumbe nomboro ya buku yo tiyisisa (reference), kumbe khopi ya pasi kumbe xibukwana xa tendzo xa khale xa le TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei), swinhlokwana swimbirhi leswi wa ha ku swi tekaka, na minkandziyiso ya tintiho swi ta tekiwa ku rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu eka fomo yo endla xikombelo ya Bl-9. leswi swi nga endliwa ntsena hi muofisiri wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ehofisini ya muganga kumbe ya xifundzha kumbe eka Muyimeri wa Matiko mambe wa Afrika Dzonga entsungeni wa matiko.
Loko u ri evukatini, xitifikheti xa vukati xi fanele ku tisiwa,
Loko wansati a endla xikombelo xa pasi naswona a sungula ku tirhisia xivongo lexi a tiviwa hi xona, vumbhoni lebyi tsariweke xik. xitifikheti xo velekiwa kumbe xitifikheti xa mucato xi fanele ku yisiwa ku kombisa leswaku u na mfanelo wo tirhisa xivongo lexi.
Eka loko yi nyikiwa hi vutshwa, pasi yi nga nyikiwa vanhu lava lahlekeriweke hi tipasi, leti nga yiviwa kumbe ti onhakile
Loko u herise vukati, xitifikheti xa laveka.
Loko u feriwile, xitifikheti xa murhandziwa wa wena la nga lova xa laveka.
Eka mhaka ya muaka-tiko wa ntumbuluko kumbe vutshamo bya nkarhi hinkwawo, xitifikheti xa ntumbuluko kumbe xitifikheti xa vutshamo bya nkarhi hinkwawo kumbe xitifikheti xo ka xi nga bohi xi fanele ku namarhetiwa.
Eka mhaka yo tsarisa ku velekiwa nkarhi wu hundzile, langutisa ndzimana ya 3.2.4 laha henhla.
Tihakelo to endla xikombelo xa pasi
Xikombelo xo sungula i mahala. Hambi swi ri tano vaendli va swikombelo va komberiwa ku tisa swinhlokwana swimbirhi. Ntsengo wo ringana wa R13 wa hakeriwa loko ku endliwa xikombelo xa pasi yin?wana.
Hi kwihi laha u nga endlaka xikombelo xa pasi?
Tihlanganisi na Hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya. Vuxokoxoko bya Tihofisi ta Xifundzha byi katsiwile endzhaku ka pheji ya xibukwana lexi. Vaendli va swikombelo va matiko-mambe na vona va nga endla swikombelo swa tipasi eka vayimeri va le kusuhi va Afrika Dzonga kumbe Khomixini Nkulu wa le ntsungeni wa matiko.
Ku landza pasi
Endzhaku ka loko pasi yi nyikiwile, yi rhumeriwa eka hofisi ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo a yiseke kona xikombelo xa yena. Pasi yi ta rhumeriwa ntsena eka kherefu ya muendli wa xikombelo loko a swi komberile naswona a tiyisisa leswaku kherefu hi yona.
Ku lulamisa swihoxo epasini
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi humelerisa exikarhi ka miliyoni na mamiliyoni manharhu ya swikombelo swa tipasi hi lembe. Nhlayo leyi yo tala yi hlangane na tifomo ta swikombelo leti nga tatiwangiki kahle, swi endla leswaku ku va na swihoxo eka tipasi. Hambi swi ri tano, swihoxo swo fana na leswi etipasini swi lulamisiwa mahala. Tifomo ta Bl-9 na Bl-309, vumbhoni bya mahungu laya lulamisiweke na swinhlokwana swimbirhi swi nga yisiwa eka Hofisi yin?wana na yin?wana ya Timhaka ta Xikaya.
Xana Phasipoto i yini?
Phasipoto i xibukwana lexi lavekaka ku endlela ku endzela tiko rin?wana. Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava navelaka ku endzela matiko ya le handle ka Afrika Dzonga va fanele ku endla xikombelo xa phasipoto ka ha ri na nkarhi. Ku na tinxaka to hambana ta Tiphasipoto ta Afrika Dzonga, ku nga:
i Phasipoto ya Lavakulu, ii Phasipoto ya Vana, iii Phasipoto ya Nkarhi wo leha, iv Phasipoto ya Nkarhinyana, v Phasipoto ya Xihatla na vi Phasipoto ya Ximfumo
Phasipoto ya ntolovelo yi na 32 wa mapheji naswona Phasipoto ya Nkarhi wo leha yi na 64. Tinxaka hinkwato ta tiphasipoto ti hlamuseriwa hi vuenti eka tsalwa leri
Swikombelo hinkwaswo swa tinxaka to hambana ta tiphasipoto swi fanele ku tatiwa eka fomo ya xikombelo ya Bl-73 naswona swi fanele ku yisiwa hi xiviri eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, loko xikombelo xi ri entsungeni wa matiko. Muendli wa xikombelo u fanele ku enerisa muofisiri wa swa tiphasipoto hi vutitivi. Swifaniso swi ta langutisiwa ku vona leswaku hi swona swa muendli wa xikombelo. Vaendli va swikombelo lava nga na ku tlula ka 16 wa malembe va ta tekiwa minkandziyiso ya tintiho ta vona leswaku swi ta tiyisisiwa na Rhijisitara ra Nhlayo wa vanhu.
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa Phasipoto?
I vaaka-tiko va Afrika Dzonga ntsena lava ringaleke ku kuma phasipoto ya Afrika Dzonga. Eka mhaka ya vakhomi va tipasi ta wasi leti nyikiweke ku nga si fika ti 01 Mawuwana 1986, vaendli va swikombelo va fanele va sungula hi ku endla xikombelo xa pasi yo va na khodi ya ntila. Vaendli za xikombelo xo sungula va nga lava pasi na phasipoto hi nkarhi wun?we. Swikombelo hi swimbirhi swi nga endliwa hi nkarhi wun?we, loko munhu a nga lavi ku yimela loko pasi ri vuyile.
Mahungu laya lavekaka loko u endla xikombelo xa Phasipoto
Phasipoto ya Lavakulu (kumbe phasipoto ya vapfhumba)
Leyi i phasipoto leyi nyikiwaka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga na ku tlula 16 wa malembe. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya lavakulu, u ta languteriwa ku tata fomo ya Bl-73 kutani u yi yisa na swinhlokwana swimbirhi. Loko nkandziyiso wa tintiho wu nga si endliwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu, nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke wu ta endliwa eka Fomo ya Bl-9 hi muofisiri la nga na mpfumelelo wa Timhaka ta Xikaya. U ta tlhela u languteriwa ku yisa khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya Afrika Dzonga kumbe ya xitifikheti xo velekiwa.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Vaendli va swikombelo va nga hlawula ku tilandzela tiphasipoto ehofisini laha va endleke xikombelo kumbe va tikuma hi poso leyi rhijisitariweke. Loko va hlawula leswaku va rhumeriwa yona va ta hakela R21.
Tihakelo: R145
Phasipoto leyi yi tirha 10 wa malembe.
Phasipoto ya vana phasipoto ya vana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga le hansi ka 16 wa malembe. Loko ku endliwa xikombelo ku tatiwa fomo ya Bl-73. xikombelo xa fanele ku famba na xitifikheti xo velekiwa, mpfumelelo wa vatswari loko va tekanile na swinhlokwana swimbirhi. Loko n?wana a velekiwe ehandle ka vukati, i mpfumelelo wa manana ntsena lowu lavekaka loko ku fanele ku nyikiwa phasipoto.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Yi nga landziwa laha u endleke xikombelo kumbe u rhumeriwa yona hi poso leyi rhijisitariweke.
Tihakelo:R110
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhi wo leha
Phasipoto ya nkarhi wo leha i tsalwa leri nga na 64 wa mapheji. Yi simekiwe hi ti 02 N?wendzamhala 2002 ku nyika vaendzi va nkarhi hinkwawo tsalwa ro endza leri nga na mapheji yo tlula phasipoto ya vaendzi ya 32 wa mapheji. Phasipoto leyi ya fana na phasipoto ya vaendzi handle ka leswaku yi na mapheji yo tala ku pfumelela tivhisa. Mali leyi hakeriwaka yi hi ka mbirhi eka ya phasipoto ya vaendzi ya ntolovelo.
Nkarhi wo humelerisa: Tsevu wa mavhiki
Tihakelo: R290.
Phasipoto leyi yi irha 10 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhinyana
Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava lavaka ku endza swa xihatla laha ku nga na xivangelo xo twala naswona a va nge yimeli phasipoto ya ntolovelo leswaku yi humelerisiwa. Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa ntsena loko xikombelo xa phasipoto ya nkarhi hinkwawo xi endliwile. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya nkarhinyana, vaendli va xikombelo va fanele ku tata fomo ya BI-73.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we
Tihakelo: R70. R12 yo engetela ya hakeriwa ya ku fekisa minkandziyiso ya tintiho loko ku tiyisisa ka xihatla ku laveka.
Phasipoto ya xihatla
Phasipoto ya xihatla yi nyikiwa:
vanhu lava lavaka ku endzela matiko ya maakelana swa xihatla laya nga laveki tivhisa loko ku ngheniwa kumbe:
lava lavaka ku vuyela eAfrika Dzonga hi xihatla:
Ku endla xikombelo xa phasipoto ya xihatla, u tata fomo ya Bl-73. Ku engetela, papila ro hlamusela xivangelo xa phasipoto ya xihatla ra laveka ku yisiwa xikan?we na pasi ya Afrika Dzonga kumbe xitifikheti xo velekiwa. Loko phasipoto yo sungula yi yiviwile kumbe ku lahleka, xiviko xa maphorisa xa laveka leswaku xikombelo xi ta humelerisiwa.
Nkarhi wo humelerisa: 5 wa masiku
Phasipoto leyi yi tirha 9 wa tin?hweti: ntsena eka rendzo rin?we ro ya eka tiko rero no vuya eAfrika Dzonga
Tihakelo: R50
Phasipoto ya ximfumo yi nyikiwa vaofisiri lava kumekaka eka mavandla ya mfumo lava faneleke ku va eka tendzo ta mabindzu. Swikombelo hinkwaswo swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-73 naswona yi fanele ku yisiwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, entsungeni wa matiko. Xikombelo xi fanele ku famba na papila ro huma eka vandla laha muendli wa xikombelo a tirhaka kona na swivangelo swa xilaveko xa phasipoto ya ximfumo.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we ku ya eka mambirhi ku ya hi xihatla xa rendzo.
Tihakelo: mahala.
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Ku siva Phasipoto ya Afrika Dzonga leyi lahlekeke/yiviweke
Loko phasipoto ya wena ya Afrika Dzonga yi lahleka kumbe yi yiviwa, mali yo yi siva yi hi ka mbirhi eka leyi u yi hakeleke eku sunguleni. Xikombelo xa fanele ku yisiwa na swinhlokwana swimbirhi.
Tihakelo: R290 ?Munhu lonkulu
R580 ?Phasipotio ya nkarhi wo leha
NB. Hakelo yi hi ka mbirhi loko yi lahlekile
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?we ku ya eka tsevu wa mavhiki ku ya hi xihatla xa rendzo.
Eka phasipoto ya xihatla, phasipoto ya xihatla/nkarhinyana yi fanele ku endliwa ku fikela loko phasipoto leyin?wana yi ri kona.
Phasipoto leyi hundzeleke hi nkarhi kumbe yi tele
Phasipoto leyi hundzeriweke hi nkarhi hi leyi mpfumelelo wa yona wu nga hela. Loko leswi swi humelela, u nge yi tihrhisi hambi loko phasipoto yi nga si tala. U boheka ku endla xikombelo xintshwa. Loko phasipoto ya wena yi tala yi nga si fika emakumu ka mpfumelelo, u fanele ku endla xikombelo xa leyintshwa.
Tihakelo:
Leswi swi ya hi muxaka wa phasipoto leyi u endlaka xikombelo. Langutisa tafula leri landzeleka:
Nkomiso wa tihakelo loko u endla xikombelo xa Phasipoto
Phasipoto ya lavakulu R145.00
Tsalwa ra Tendzo R 70.00
Phasipoto ya Xihatla R 50.00
Phasipoto ya Nkarhinyana R290.00
Phasipoto ya Nkarhi wo leha R290.00
Phasipoto yo Nkarhi wo leha lahlekile R290.00
Phasipoto ya lavakulu lahlekile R290.00
Ndzawulo ya swi tiva leswaku ku na swivangelo swo twala swa hilaha munhu a lavaka ku cinca vuxokoxoko bya yena. Ku na tinxaka to hambana ta macincelo lawa vaaka-tiko va Afrika Dzonga va nga ya endlaka. Tinxaka to hambana ta macincelo leti humelelaka eka rhijisitara ra ku velekiwa ka vanhu ti longoloxiwile laha hansi.
NB: Muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa 18 wa malembe na ku tlula, u langutiwa a ri wa nkoka eka ku cinca hinkwako hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Macincelo yo tsarisa ku velekiwa ka n?wana loyi a velekiweke ehandle ka vukati (ntsariso hi vuntshwa)
Xiyenge xa 11 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu xi pfumelela ku tsarisiwa ka ku velekiwa ka n?wana loyi a velekiweke ehandle ka vukati ku cinciwa. Ntsena loko vatswari va n?wana va tekana endzhaku ko tsarisa ku velekiwa ka n?wana, onge a va tekanile loko n?wana a velekiwa.
Tihakelo: Mphakelo lowu i mahala.
Mahungu laya lavekaka ku va ku cinciwa
Ntsariso wa ku Velekiwa wu tlhela wu pfumelela ku tsarisiwa hi vuntshwa loko vatswari va lovolanile endzhaku ko va ku velekiwa ka n?wana ku tsarisiwile. Matsalwa laya lavekaka eka ku cinca loku i: xitiviso xintshwa xo velekiwa, tsala ro tiyisisa (affidavit) hi vatswari na xitifikheti xa vukati.
Loko mutswari kumbe vatswari va lovile, xirho xa ndyangu wa mufi xi fanele ku yisa xitifikheti xa rifu xikan?we na tsalwa ro tiyisisa.
Ku pfumela ku va mutswari
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wu pfumelela ku pfumela ku va mutswari hi tatana (loyi a nga tekanangiki na manana wa n?wana) loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati naswona loyi e ku velekiwa ka yena ku nga tsarisiwa ku nga ri na vuxokoxoko bya tatana.
Loko manana a nyika mpfumelelo eka ku pfumela loku, yena na tatana va fanele ku tata fomo yintshwa ya (Bl-1682). Laha xivongo xa n?wana xi faneleke ku cinciwa xi fana na xa tatana, fomo yin?wana ya (Bl 193) yi fanele ku tatiwa. Loko manana a ala na mpfumelelo, tatana u fanele ku ya eka Khoto Nkulu ku kuma xileriso xo herisa mpfumelelo wa manana. Xileriso lexi xi fanele ku namarhetiwa eka fomo leyi tatiweke ya (Bl 1682).
Tihakelo: Mali leyi bohiweke i R48.
Ku engetela eka ntsariso wo velekiwa
Loko mavito ya munhu ya nga tsarisiwangi hinkwawo eka xitifikheti xo velekiwa, munhu yoloye a nga kombela leswaku vito kumbe xivongo xa yena swi katsiwa eka xitifikheti. Leswi swi vuriwa ku engetela eka ntsariso wo velekiwa. Nawu wu pfumelela leswi loko munhu a tsarisiwe Nawu wu nga si sungula ku tirha. Xikombiso, Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992 ngopfu-ngopfu eka varhurhi va le India, ku nga si fika 1966, a va nga bohiwi hi nawu ku tsarisa hi vito na xivongo. Hi xivangelo lexi ku velekiwa ko tala loku ku tsarisiweke ku angarhela vito ntsena.
Matsalwa lawa ya lavekaka:
Vaendli va swikombelo va languteriwa ku tisa:
i fomo ya xikombelo ya BI-795
ii khopi ya xitifikheti xa vukati loko xi ri kona.
Tihakelo: Mphakelo lowu wu nyikiwa mahala.
Ku cinca ka mavito
Nawu wu pfumelela un?wana ku cinca vito leri a tsarisiweke hi rona. Ku va leswi swi endliwa muendli wa xikombelo u fanele ku tisa leswi landzelaka:
i fomo ya xikombelo ya BI-85 kumbe xikombelo lexi tsariweke, na ii vumbhoni byo hakela na mali leyi laviwaka.
Tihakelo: R48 eka muendli wa xikombelo wa le hansi ka 18 wa malembe
R75 eka muendli wa xikombelo wa le henhla ka 18 wa malembe.
Ku cinca ka xivongo xa n?wana lontsongo
N?wana la nga le hansi ka 18 wa malembe a nga cinca xivongo xa yena loko:
i a velekiwe ehandle ka vukati naswona manana a tshama na un?wana loi a nga ri ki tatana wa n?wana. Eka mhaka leyi matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Mpfumelelo wa manana wo cinca
Khopi ya xitifikheti xa vukati
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka ii manana wa n?wana u sungula ku tirhisa xivongo lexi a xi tirhisa eku sunguleni hikokwalaho ko va tatana wa n?wana a hundze emisaveni, kumbe loko a tekiwile nakambe endzhaku ko thalana. Eka mhaka leyi matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193 leyi tatiweke hi manana
Khopi ya xitifikheti xa vukati, loko mi tekanile hi xinawu
Khopi ya muxaka wo thalana, kumbe
Khopi ya xitifikheti xa rifu xa tatana
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iii n?wana a velekiwe ehandle ka vukati naswona a tsarisiwe hi xivongo xa tatana wa yena. Xivongo xa n?wana xi nga cinciwa ku ya eka xa manana. Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iv n?wana a hlayisiwa hi muhlayisi, a nga cinca xivongo xa yena xi ya eka xa muhlayisi. Matsalwa laya lavekaka i:
Fomo ya xikombelo ya - BI-193
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Vumbhoni bya matsalwa bya muhlayisi kumbe xitatimende lexi tiyisisaka vuhlayisi
Ku cincela eka xivongo xin?wana (Munhu la nga na 18 wa malembe kumbe ku tlula)
Nawu wu pfumelela munhu ku tirhisa xivongo lexi hambanaka na lexi komnisiweke eka rhijisitara ra nhlayo ya vanhu kumbe lexi a xi kumeke loko a kuma vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga. Mali leyi vekiweke i R238. Matsalwa laya landzelaka ya lavekaka:
fomo ya xikombelo ya (BI-196), nhlamuselo ya swivangelo leswi heleleke swo lava ku cinca xivongo, fomo ya mpfumelelo wa nsati ya BI-196 loko yi ri kona, xitifikheti xa vukati loko xi ri kona, khopi ya xitifikheti xo velekiwa, lexi nga na nomboro ya ntsariso loko xi tsarisiwile, kumbe nomboro ya pasi.
vumbhoni byo hakela bya R238 leyi lavekaka.
Loko vana lava nga le hansi ka 18 wa malembe va ta katsiwa eka xikombelo, tikhopi ta switifikheti swa vona swo velekiwa kumbe tinomboro ta ntsariso ta laveka xikan?we na mpfumelelo wa manana lowu tsariweke.
Ku cinca ka siku ro velekiwa:
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni bya siku ro velekiwa xik. papila ra le xibedlhele, xitifikheti xa vutswatsi (maternity), khadi ra kliniki, papila ra xikolo xo sungula, xitifikheti xa vukhuvuri loko a xi kume a nga si fika eka ntlhanu wa malembe. Loko ku nga ri na vumbhoni lebyi tsariweke, ndzinganyeto wu fanele ku endliwa hi dokodela kumbe muyimeri wa muganga kumbe xifundzha loyi a nga ta tsala xiringanyeto lexi nga ta famba na xikombelo vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca nhlamuselo ya rimbewu
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke, vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca ndhawu yo velekeriwa kona
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela ndhawu yo velekiwa kona vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Ku cinca vuxokoxoko bya vatswari eka xitiviso xo velekiwa,
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke, vumbhoni bya vuxokoxoko bya vatswari na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Ku cinca ka nhlamuselo ya rimbewu
Un?wana na un?wana loyi a nga endla vuhandzuri byo cinca rimbewu kumbe vutshunguri lebyi cincaka rimbewu a nga endla xikombelo eka Mulawu-Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku va nhlamuselo ya rimbewu ra yena ri cinciwa.
Matsalwa laya landzelaka ya laveka:
fomo ya xikombelo ya (BI-526), xiviko hi dokodela loyi a ku tshunguleke kumbe dokodela loyi a nga ntokoto eka vutshunguri lebyi xiviko hi dokodela un?wana loyi a nga kambela muendli wa xikombelo ku kumisisa swihlawulekisi swa rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Loko ku cinciwa rimbewu ra muendli wa xikombelo, nomboro ya pasi ya cinca. Xikombelo xa pasi rintshwa xi fanele ku endliwa hi xihatla loko ku cinca ku pfumeleriwile.
Tihakelo: R48
Loko munhu loyi a khumbhekaka a ta cinca na vito, R75 yo engetela yi fanele ku hakeriwa.
Ntsariso wa vunwa
Loko ku velekiwa ka n?wana ku tsarisiwe na vatswari lava ku nga ri ki vatswari va xiviri, mapapila yo tiyisisa (affidavits) ku suka eka vatswari va xiviri na lava vunwa ya fanele ku yisiwa xikan?we na xivangelo xo ntsariso wa vunwa. Loko na xin?we xa switatimende leswi xi nga ri kona, kutani xileriso xa khoto xa laveka. Ntsengo lowu bohiweke i R48.
Matsalwa laya lavekaka eka ntirho lowu i:
swikombelo leswi tsariweke swa vuxokoxoko bya vatswari xitiviso xintshwa xo velekiwa (BI-24) na vuxokoxoko bya ntiyiso bya vatswari va xiviri xitiyisiso ku suka eka matlhelo hi mambirhi laya khumbhekaka kumbe xileriso xa khoto vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Xitiviso xo wundla
Loko n?wana a wundliwa, vatswari lava n?wi wundlaka va nga tivisa Mulawu-Jenerali (DG) wa Timhaka ta Xikaya hi leswi. Matsalwa laya lavekaka i:
xikombelo lexi tsariweke hi vatswari vo wundla.
khopi ya xitifikheti xa nawu wo wundla.
vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka
Swikombelo swo katekisa vukati swi fanele ku yisiwa eHofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga na le ka Vayimeri va le kusuhi loko u endla xikombelo u ri handle ka Afrika Dzonga. Fomo leyi lavekaka i BI-130. Ntsengo lowu lavekaka i R43,00 eka xitifikheti xo leha na R8,00 eka lexa khomphyuta.
Ku katekisa no tsarisa vukati swi lawuriwa hi Nawu wa Vukati (Nawu wa 25 wa 1961).
Swilaveko swo tsarisa vukati bya wena (Swilaveko swo nghena eka vukati bya le nawini lebyi bohaka)
I mani a nga rhijisitaraka vukati bya wena?
Nawu wu hlamusela leswaku vukati byi nga katekisiwa ntsena hi i muofisiri wa vukati ku suka eka ntlawa wa vukhongeri kumbe nhlangano, kumbe ii muofisiri wa vukati ku suka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Hi kwihi laha vukati byi nga fambiseriwaka kona?
Vukati byi nga fambisiwa ntsena ekerekeni, muako lowu tirhiseriwaka timhaka ta vukhongeri ntsena, hofisiya vaaki, yindlo yo ka yi nga ri ya mfumo. Loko munhu a lava ku nghena eka vukati naswona a vabya, ku tekana loku ku nga endleriwa exibedlhele.
I mani a faneleke ku va kona hi nkarhi wo tekana?
Ku tekana swi nga fambisiwa ku ri na vanhu lava tekanaka, timbhoni timbirhi na muofisiri wa vukati
Matsalwa laya lavekaka loko ku tekaniwa
Hi siku ro tekana, vatekani va fanele ku yisa matsalwa laya landzelaka eka munhu loyi a fambisaka vukati:
Tipasi leti nyikiweke hi ku landza Nawu wa Mapasi, 1998 kumbe loko va nga ri na tipasi, tsalwa ro tiyisisa leri tatiweke eka fomo ya BI-31. Vahlapfa lava tekanaka na ma-Afrika Dzonga va languteriwa ku yisa tiphasipoto ta vona xikan?we na fomo ya BI-31 (Nhlamuselo ya xivangelo xa vukati)
Eka vana, mpfumelelo lowu tsariweke hi vatswari kumbe muhlayisi wa le nawini wu fanele ku tisiwa na fomo leyi faneleke ya BI-32. Loko mutswari loyi mpfumelelo wa yena wu lavekaka a nga kumeki kumbe a nga le ka xiyimo xo nyika mpfumelelo, n?wana u fanele ku endla xikombelo eka Khomixinara wa Nhlayiso wa Vana ku kuma mpfumelelo lowu faneleke. Loko vatswari kumbe Khomixinara va ala ku nyika mpfumelelo, n?wana a nga ednla xikombelo eka Muahluri wa Khoto-Nkulu eka ndhawu leyi a tshamaka eka yona. Vafana va le hansi ka 18 wa malembe na van?hwana va le hansi ka 15 wa malembe va boheka ku kuma mpfumelelo wo engetela eka lowu va wu kumeke eka vatswari kumbe vahlayisi ku suka eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya.
Tanihi leswi Nawu wa Vukati wu nga xiswona, n?wana i munhu loyi a nga le hansi ka 21wa malembe loyi a nga si ku tekaka/tekiwaka naswona vukati bya yena byi herisiwile hi rifu kumbe ku thalana.
Loko ku ri ku thalana, xivumbeko xa kona xi fanele ku tsariwa. Loko ku ri na xivangelo xo twala xo va munhu yoloye a nga hmesi xivangelo xo thala kumbe u thariwe eka tiko ra le handle naswona a nge kumi xivangelo xo thariwa, xitiyiso ku suka eka munhu yoloye xa laveka. Xi fanele ku hlamusela leswaku munhu yoloye u tharile ku ya hi nawu no katsa vito ra khoto leyi nyikeke mpfumelelo na siku leri mpfumelelo wu nga nyikiwa hi rona.
Loko u loveriwile, xitifikheti xa la loveke xa laveka. Loko xi nga ri kona, munhu la khumbhekaka u fanele ku yisa xitiyisiso lexi tiyisisaka rifu ra la loveke, xi hlamusela vito, siku ra rifu swa loyi a loveke.
Ku sayina no tsarisa vukati
Endzhaku ko va vukati byi katekisiwile, vanhu lava tekanaka, timbhoni timbirhi na muofisiri wa vukati va fanele ku sayina rhijisitara ra vukati. Xitifikheti lexi tsariweke hi voko xi nga nyikiwa mahala xikan?we-kan?we loko vukati byi ta ku katekisiswa. Muofisiri wa vukati u ta yisa rhijisitara ra vukati leswaku ri rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya Vanhu eka hofisi ya xifundzha ya Ndzawulo laha a tshamaka kona.
Nkarhi wo humelerisa: Xitifikheti xa vukati xo koma lexi tsariweke hi voko xi nyikiwa hi siku ra vukati mahala. Xitifikheti xa khomphyuta xi teka 21 wa masiku yo tirha ku xi humelerisa.
Tihakelo: ku humelerisa hinkwako na swivutiso leswi faneleke mayelana na switifikheti swa vukati swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-130. mali leyi hakeriwaka i:
Xitifikheti xo tsariwa hi voko xi durha R43,00
Xitifkheti xa khomphyuta xi durha R8,00
Xana a wu swi tiva?
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi komberile Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga hi 1996 ku endla vulavisisi byo enta eka mafambiselo ya vuhambani bya vukati eAfrika Dzonga. Hi xivangelo xa ku nghenelela loku, Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu (Nawu wa 120 wa 1998) wu pasisiwe no sungula ku tirha hi ti 15 Hukuri 2000.
Xana a wu swi tiva leswaku vukati bya Xintu byi tiphina hi xiyimo lexi fanaka na xa vukati bya xilungu hi ku landza Nawu Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu? Vukati bya xintu byi tsarisiwa hi munhu loyi a nga na matimba yo endla tano. Ku nga va hosi ya muganga kumbe muofisiri wa ntsariso. Munhu loyi u fanele ku va na xitiyisiso lexi tsariweke lexi kombisaka leswaku u na mpfumelelo wo tsarisa ku tekana. Vanhu lava a va tekanile ku ya hi xintu naswona a va nga tsarisiwangi kutani va lava ku tsarisa va nga endla xikombelo eka tihofisi ta le kusuhi ta Timhaka ta Xikaya. Vatekani va fanele ku heleketiwa hi vayimeri vambirhi ku suka eka matlhelo hi mambirhi. Vanhu hinkwavo lava tekanaka ku ya hi xintu va hlohloteriwa ku tsarisa vukati bya vona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Xitiviso xa Rifu
Loko munhu a lova, (Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992) wu lavaka leswaku rifu ra munhu ri vikiwa eka munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela switiviso sweswo. Sweswi vanhu lava landzelaka hi vona va nga na mpfumelelo:
Vaofisiri vo karhi va Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya
Swirho swa SAPS, ngopfu-ngopfu eka tindhawu leti Timhaka ta Xikaya ti nga ri ki na tihofisi
Vafambisi va mafu (undertakers) lava thoriweke no tiviwa ku ya hi nawu.
Loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a nga kuma vutshami bya nkarhi hinkwawo a fa ehandle ka Afrika Dzonga, rifu ra munhu yoloye ri fanele ku tivisiwa eka Muyimeri wa le kusuhi wa Afrika Dzonga. Khopi ya xitifikheti xa rifu yo tiyisisiwa yi nyikiwa hi tiko rimbe, mpfumelelo wu fanele ku tisiwa.
Loko mufi a ta lahliwa eAfrika Dzonga, Muyimeri u ta pfuna hi malunghiselelo yo rhwala ntsumbu wu ya eAfrika Dzonga.
Xitiviso xa rifu xi endliwa eka fomo ya BI-1663. fomo leyi yi na swiyenge swo hambana leswi faneleke ku tatiwa hi vanhu vo hambana lava khumbhekaka eka ku tivisa. Vanhu lava khumbhekaka i: munhu loyi a tivisaka rifu, dokodela loyi a tiyisisaka rifu na munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela xitiviso xa rifu tanihi leswi hlamuseriweke eku sunguleni.
Loko ku nga ri na dokodela xik. eka muganga wolowo, kutani mutshunguri wa xintu u ta tata fomo ya Xivik xa Rifu (fomo ya Bl-1680). Fomo ya Xiviko xa Rifu yi nga tatiwa ntsena hi munhu loyi Ndzawulo yi nga nyika mpfumelelo wo endla tano. Munhu yoloye u ta yisa fomo ya BI-1680 eka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na matimba yo amukela xitiviso. Muofisiri u ta tata fomo ya BI-1663.
Magoza yo tivisa no tsarisa rifu
Goza ra 1: Dokodela loyi a kambeleke ntsumbu wa mufi u fanele ku tata fomo ya Xitiviso xa Mafu/Lava nga si ku Velekiwaka ya (BI-1663). Ku na xiyenge eka fomo leyi laha dokodela a tataka kutani a pfala vhilopho. Fomo leyin?wana yi namarhetiwa eka vhilopho kutani yi nyikiwa maxaka ya mufi kumbe mufambisi wa mafu loyi a nga na vutihlamuleri byo lunghisa timhaka ta ku lahla. Vhilopho leyi pfariweke yi nga pfuriwa ntsena hi mutirhi wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na mpfumelelo.
Goza ra 2: Xaka ri fanele ku teka matsalwa ri ya yisa eka mufambisi wa mafu loyi va n?wi hlawuleke ku fambisa timhaka ta ku lahla. loko mufambisi wa timhaka ta ku lahla a ri na mpfumelelo wo amukela switiviso swa mafu, u fanele ku tata swiyenge leswi faneleke na xileriso xa malahlelo (Bl-14). Mufambisi wa timhaka ta mafu u ta yisa fomo leyi tatiweke eka hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya ku tsarisa rifu. Timhaka ta Xikaya u ta nyika xitifikheti xa rifu eka maxaka.
Loko mufambisi wa timhaka ta ku lahla a nga ri na mpfumelelo hi ku landza nawu, kutani u fanele a tisa tsalwa eka hofisi ya Timhaka ta Xikaya kumbe Xitici xa Maphorisa xa le kusuhi leswaku nawu wa malahlelo wu ta humesiwa no humelerisa matsalwa
Xitifikheti xa Rifu
Swikombelo swa switifikheti swa mafu swi fanele ku endliwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga, loko ku ri entsungeni wa matiko, swikombelo swi endliwa eka Vayimeri va le kusihi va Afrika Dzonga.
Xitifikheti xa khomphyuta xi nyikiwa mahala loko ku tsarisiwa rifu hi siku rero. Timhaka tin?wana leti lavekaka ti tatiwa eka fomo ya xikombelo ya BlI-132 na hakelo ta R8-00. xitifikheti xo helela na xona xa kumeka hi R43-00.
Xileriso xa Malahlelo
I swa nkoka ku tiva leswaku hi ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992, a ku nge lahliwi handle ka loko swi pfumeleriwile. Mpfumelelo wu ta hi xivumbeko xa xileriso xa malahlelo. Vaofisiri va Ttimhaka ta Xikaya, swirho swa SAPS na vafambisi va timhaka ta ku lahla lava pfumeleriweke va na mpfumelelo wa tata rhijisitara ya mafu no nyika swileriso swa malahlelo.
Mafu ya Vukungundzwana
Munhu loyi a tsarisiweke tanihi loyi a loveke eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu u fanele ku tivisa leswi eka Timhaka ta Xikaya ta le kusuhi ku endlela vulavisisi hi xihatla no lulamisa xiyimo. Ntlawa wa nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana eka fomo ya bl-9 swa laveka.
Matimu ya Pasi
Hi hlurile eku ringeteni ku simeka ntsako eswifuveni swa mamiliyoni ya vanhu va hina. Hi nghena eka xitshembhiso lexi leswaku hi ta aka tiko leri ma-Afrika Dzonga hinkwavo, vantima na valungu, va nga ta kota ku famba va tlakuse makatla, va nga ri na ku chava etimbilwini ta vona, va tshembhisiwa mfanelo wo nhloniphiwa ? tiko ra mihlovo leri rhuleke eka rona na misava?.
Matimu ya Pasi ya Afrika Dzonga ya khomanile na ya tiko hinkwaro. Yi hlamusela mukhomi wa yona. Eka munhu un?wana a ku ri xitirhisiwa xo tshikilela, eka un?wana a ku ri mpfumelelo wo fikelela mikateko ya misava.
Ku nga si fika 1972, mfumo wu humese pasi ya rihlaza. Pasi leyi yi siviwe hi xibukwana xa wasi hi Nyenyenyana wa lembe rero. Pheji ro sungula a ri ri na vuxokoxoko bya n?winyi wa rona. Mahungu yo engetela xik. layisense yo chayela, switifikheti swa vukati, na swin?wana a swi namarhetiwile eka xibukwana lexi hi ku tirhisa swo namarheta.
Ku sukela hi Dzivamisoko 1980, pasi leyitsongo yi sungule ku tirha. Leswi a swi endliwe hi khomphyuta naswona yi na swilo swo tala swa nsirhelelo ku sivela vukungundzwana.
Nawu wa Vutitivisi lowu sunguleke ku tirha hi 1986 wu tumbuluxe pasi ya rihlaza tanihi leswi hi yi tivisaka xiswona sweswi. Loko yi nga si va kona, loko munhu a ri evukatini, xitifikheti xa vukati a xi katsiwa epasini. Leswi swi yimile loko ku tumbuluxiwa Nawu wuntshwa. Eka malembe laya landzelaka, ku vile na ku cinca eka Pasi kambe a ku ri mayelana na nsirhelelo xik: ku sivela vukungundzwana.
Tipasi eka Matiko-Xikaya
Loko matiko-xikaya ya TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei) ya tumbuluxiwa, ya humese tipasi ta wona. Leti a ti fana na leti a ti nyikiwa hi mfumo wa Afrika Dzonga. Hambi swi ri tano tinomboro to landzelelana (serial) ti kondleteriwe hi ku hambana. Ku hela ka xihlawu-hlawu swi endle leswaku matiko-xikaya lawa ya va xiphemu xa Riphabliki ra Afrika Dzonga. Munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na pasi yo huma eka matiko-xikaya ya TBVC u nyikiwa pasi ra Afrika Dzonga.
Pasi ya namuntlha
Hi huma kule kusuka loko hi kume xidemokrasi hi 1994. pasi leyi a yi tirhisiwa khale ku hi hambanisa , sweswi ya hi hlanganisa tanihi ma-Afrika Dzonga. Swi kombisa ku hambana ka rixaka ra hina, swi hi tsundzuxa leswaku mu-Afrika Dzonga un?wana na un?wana u hambanile naswona swi kondletela vutitivi byo fana bya rixaka.
Vuxokoxoko bya Vutihlanganisi
Loko u ri na swiringanyeto hi mphakelo lowu u wu kumaka eka Timhaka ta Xikaya kumbe u ri na swivutiso titwi u tshunxekile hi ku tirhisa vuxokoxoko lebyi nyikiweke laha hansi:
HOFISI NKULU
Ndhawu ya Mintirho ya Tikhasimende
Riq ra mahala: 0800 60 11 90
Fekisi: 012-810 8169
TIHOFISI TA SWIFUNDZHA
Xifundzhankulu xa Kapa Vuxa
Riq: 043 6434689/99
Fekisi: 043 6434613/5
Munhu wo Tihlanganisa: N.G. Tinga
Xifundzhankulu xa Kapa N?walungu
Riq: 053 8395434
Fekisi: 053 8326283
Riq: 035 7891366/7
Fekisi: 035 7891369
Riq: 013 7528164
Fekisi: 013 7533501
Xifundzhankulu xa kapa Vuxa
Riq: 021 46551183
Fekisi: 021 4617686
Xifundzhankulu xa N?walungu Vupeladyambu
Mmabatho
Riq: 018 3845443/8
Fekisi: 018 3845449
Riq 012 3262450
Fekisi: 012 3234783
Riq: 011 4762336/ 2382
Fekisi: 011 4762402
Munhu wo Tihlanganisa: Manana L Sithole
Riq: 015 2955220/1
Fekisi: 015 2914455
Riq: 051 4039138
Fekisi: 051 4300295
Munhu wo Tihlanganisa: Tatana NE Mbambo
<fn>tso_Article_National Language Services_XIYENGE XA 1.txt</fn>
Xiyenge lexi xi angarhela munhu un?wana na un?wana langa kona emuntini.
Vuxokoxoko lebyi byi ta laviwa eka munhu un?wana na un?wana loyi a vaku ari endyangwini vusiku bya munhu eka mune wa mavhiki lama hundzeke.
U nga rivali vana. Loko ku ri na khume wa vanhu endyangwini tirhisani phepha ra vumbirhi ra swivutiso.
No.
I mani nhloko ya muti ( kumbe mupfuni wa nhloko) eka ndyangu wolowo?
tsala munhu yoloye eka kholomo yo sungula
Tsala vito ro sungula na xivongo
Vito ro sungula:
Xivongo:
= No
U... tshamile laha (eka ndyangu lowu) kwalomu ka mune wa vusiku hi vhiki eka mune wa mavhiki laya hundzeke?
= Ina
Makumu ya swivutiso eka munhu loyi
Xana ...i munhu wa xisati kumbe wa xinuna ke?
= Xinuna
= Xisati
Xana hi rihi siku ro velekiwa ra ? kumbe malembe laya heleleke?
Malembe (ehansi ka lembe 1=000)
Xana ? u wela eka ntlawa wihi wa rixaka?
= Mukhaladi
= Rixaka ro huma indiya
= Mulungu
Xana xiyimo xa ? xa vukati xi yime kwihi?
= U tekile
= Muferiwa/Mfelakazi
= A wu si tshama u tekiwa
Xana hi tihi tidyondzo tale henhla, leti? a nga ti fikelela hi ku hetiseka?
= A nga dyondzanga
= Xitifikheti lexi xi nga hansi ka Gredi 12/ Ntangha 10
= Xitifikheti lexi nga na Gredi 12/ Ntangha 10
= Dipiloma leyi nga na Gredi 12/ Ntangha 10
= Digiri ya bachela
= Digiri ya bachela na Diploma
= Digiri ya Onasi
= Digiri ya Onasi na Diploma
= Swin?wana, hlamusela eka bokisi leri nga ehansi
= A swi tiveki
Xiyenge lexi xi angarhele migingiriko ya swa timali eka mavhiki lamanga hundza, eka vanhu va malembe ya 15 na lama hundzeke.
No.
= No
Xana munhu loyi a vutisiwaka wa karhiwa hlamula swivutiso hiku hetiseka na?
= Ina Yana ka X2.2
Nyika nomboro eka muyimeri
= No Go to Q2.4
Xana una nomboro yale ndlwini kumbe riqingho ra selula laha u nga kumekaka kona?
= Ina
= E-e Yana eka X2.4
= A ndzi swi tivi Yana eka X2.4
Xana ndzi nga kuma nomboro leyi ndzi nga ta tihlanganisaka na wena eka nkarhi lowu taka?
Eka vhiki leri nga hundza?..
a A wu tirhela ku hola hi voko , ntirho wo hola hi phepha, ku hola hi matirhelo ya wena, kumbe ku hakeriwa hi muxaka ku katsa ni mintirho ya le ndlwini hambi ku ri awara yin?we?
Swikombiso: ntirho wa nkarhi hinkwawo, kontiraka, ntirho wa nkarhinyana, ntirho lowu nga pimiwa, ku tirhela swakudya kumbe byetlelo, ku hakela mutirhi.
Xikombiso: Bindzu ra vurimi, ku xavisa swilo, ku endla swilo swa ku xavisa, ku pfuxeta, ku lunghisa swilo, ku rindza mimovha, ku hluta byalwa, ku tshova tihunyi, kumbe ku xavisa mati, ku tirha hi misisi, bindzu ra ku tlhogomela vana lavantsongo exikolweni, bindzu ra ti thekisi kumbe ntleketlo, swa xinawu kumbe dokodela, ku tirha hi vanhu, u va na bindzu ra tinqigho, na swin?wana na swin?wana.
c Xana u pfunile eka bindzu u nga hakeriwi, leri a ri fambisiwa hi vanhu lava u tshamaka na vona hambi ku ri ku ringana awara 1?
Xikombiso: Bindzu ra vurimi, ku pfuneta ku xavisa swilo, ku endla swilo swa ku xavisa, kumbe ku cincana, ku endla swikweleti, ku basisa ebindzwini, na swin?wana na swin?wana.
Loko ku ri ntiyiso eka X2.4 yana ka xiyenge 4, kumbe ka X2.5
Go to Q2.6
Eka vhiki leri nga hundza, hambi u nga endlanga ntirho wo lava ku hakeriwa, kumbe ku vuyeriwa ka wena kumbe ka ndyangu?
a Xana u kale uva na ntirho lowu nga ku hakelaka lowu u nga ta thlelela eka wona
Loko ku ri ntiyiso eka X2.7 kumbe yana emahlweni
Xikombiso: ntirho lowu a nga tsarisiwa eka wona, ntirho wa nkarhinyana, ntirho lowu nga pimiwa, ntirho wa nkarhinyana lowu nga pimiwa loko a heta a kuma muholo, ku tirhela swakudya kumbe byetlelo, ku hakela mutirhi.
bKu nga va na bindzu leri u nga leri u nga thlelaka u ri tirha nakambe?
Loko ku ri ntiyiso eka X2.7 kwalaho yana emahlweni
Xikombiso: Bindzu ra vurimi, ku xavisa swilo, ku endla swilo swa ku xavisa, ku pfuxeta, ku lunghisa swilo, ku rindza mimovha, ku hluta byalwa, ku tshova tihunyi, kumbe ku xavisa mati, ku tirha hi misisi, bindzu ra ku tlhogomela vana lavantsongo exikolweni, bindzu ra ti thekisi kumbe ntleketlo, swa xinawu kumbe dokodela, ku tirha hi vanhu, u va na bindzu ra tinqigho, na swin?wana na swin?wana.
cKu nga va na ntirho lowu wu fambisiwaka laha emuntini lowu u ehlekeka ku thlelela eka wona?
Yana ka X2.6
Xikombiso: Bindzu ra vurimi, ku pfuneta ku xavisa swilo, ku endla swilo swa ku xavisa, kumbe ku cincana, ku endla swikweleti, ku basisa ebindzwini, na swin?wana na swin?wana.
Eka vhiki leri hundzeke...
a Ku tshama u tirha hi wexe laha u tshamaka kona kumbe e prasini ra wena kumbe ku endla swakudya , xivala xa tihomu kumbe hiku ku risa swle masin?wini na ku risa tihomu ta laha u tshamaka kona.
Xikombiso: Vurimi, ntshovela, ku risa.
a2 Loko ku ri Ina, i tiawara tingani?
b1 U tshame u lava mati, kumbe tihunyi eka ndhawu leyi u tshamaka eka yona?
b2 Loko ku ri ntiyiso i tiawara tingani?
c2 Loko ku ri ntiyiso i tiawara tingani?
d1 U tshama u endla swo aka, kumbe ntirho wo lunghisa endlwini ya wena kumbe eswivaleni, kumbe mabindzu ya munhu loyi u tshamaka na yena?
d2 Loko ku ri ntiyiso i tiawara tingani?
e1 U tshama u khoma tihlampfi kumbe swakudya swa le lwandle kumbe swifuwo swa nhova ku endla swakudya swa le kaya e2 Loko ku ri ntiyiso i tiawara tingani?
Yana eka xiyenge xa 3
GO TO Q3.1
GO TO Q3.1
Hi yihi nhlamuselo ya wena yo tiya leyi nga endlaka leswaku u nga ti entirhweni kumbe ebindzwini vhiki leri nga hundza?
= Xivangelo xa rihanyo
= Masiku ya ku wisa
= Wanuna na wansati va kuma nkarhi wa ku wisa loko wansati a lava ntshuxeka
= Xitereko/ Ku tshiketa/ Ku lotlela
= Swiphiqo swa swifambi
= Maxelo yo biha
= Nkarhi wa ku dyondza na ku leteriwa
= Ku ka u nga wisi (madzolonga)
= Ku vekiwa etlhelo nkarhinyana/Ku hunguta migingiriko ya swa timali
= Ntirho wa nguva
Yana eka X3.1
= Sungula bindzu rintshwa/Ndzi veka nkarhi wa ku sungula bindzu
Yana eka X3.1
Ka tinhlamuselo hi nkwato, Handle ka 12 &13, yana eka xiyenge 4
Xiyenge lexi xi angarhela lava nga tirhiki na migingiriko leyi nga ri ki ya ikhonomi eka vhiki leri yana eka vanhu va malembe ya 15 kumbe ku tlula.
No
= NO Go to Q 3.3
Eka mavhiki ya mune lama hundzeke...
a A wu lava ntirho wun?wana na wun?wana ?
= Ina Yana eka X3.2
= E-e bA wu riku ringeteni ku sungula bindzu rin?wana na rin?wana?
= Ina
= E-e Yana eka X3.3
Go to Q3.6
Eka mune wa mavhiki lama hundzeke, u endle yini ku sungula ntirho kumbe ku lava bindzu?
Fungha mavonelo hinkwawo
= Yimile/tsarisile eka vayimeri va mintirho kumbe ku yimela va vayimeri va mintirho
= Swivutiso emintirhweni na swin?wana leswi nga tava emintirhweni
= Ndhawu, nhlamulo ya swinavetiso
= Ku lavalava ka mintirho ka swinavetiso kumbe ku lava ntirho eka swifambisa mahungu
= Ku kombela kupfuniwa eka maxaka na vanghana
= Languta ndhawu ya muako kumbe u kombela phepha ra mpfumelelo ra bindzu ra wena n?winyi
= Yima ethlelo ka patu laha vanhu va lavaka mintirho
= U lavana na mpfuneto wa timali ku lava ntirho kumbe ku sungula bindzu
= XIN?WANA, hlamusela
= Ku hava (thlelela eka xivutiso X3.1)
Yana eka X3.6
= Ku yimela ku tsarisiwa eka ntirho wa xihatla kumbe vukorhokeri
= vutitisa emapurasini kumbe u bela riqingho eka vayimeri va mintirho
= ndhawu kumbe tinhlamulo ta swivutiso
= Ku lavisisa ntirho eka swinavetiso
= U ve u nga lava ku pfuniwa ku suka eka maxaka na vanghana
= U lavile ndhawu, kumbe muako, phemiti yo sungula bindzu ra wena ra mintirho
= U yimile ethlelo ka switarata u languta ntirho wa wena
= NO
Xana u vile u nga lulamisela ku teka ntirho kumbe ku lulamisela bindzu eka masiku ya n?wana?
= Ina (Yana eka X3.6)
Leswi hi swona uswi hlengeleteke kuva u kuma ntirho
= NO
Xana a wu ta swi tsakelaku tirhela muholo kumbe ntshovelo kumbe mbuyelo wale ndyangwini eka vhiki leri nga hundza?
= Ina Yana eka X3.8
Go to Q3.12
Hikokwalaho ka yini awu nga lavi ku tirha eka vhiki leri hundzeke?
= Mudyondzi/xichudeni
= Wansati wa le kaya
= Swivangelo swa rihanyo
= Ku tshika nkarhi wu nga sifika kumbe ku tshika hikuva u ku rile
= Ku ka u nga ha ku tirha
= Wa ha ri lontsongo ku tirha
Yana eka X3.12
Inkarhi wo fika kwihi u ngari na ntirho u karhi u ringeta ku kuma ntirho kumbe ku sungula bindzu?
= LEMBE 1, EHANSI KA MALEMBE YA 3
= MALEMBE YA 3 KU FIKA EKA 5
= A NDZI SWI TIVI
Go to Q3.9
Hi yihi migingiriko leyi a wu yi endla u nga se kuma ntirho?
= Ntirho
= Ku hlayisa ndyangu
= Ku ya exikolweni
= XIN?WANA, hlamusela
Yana eka X3.9
Hikokwalaho ka yini u nga lavangi ntirho kumbe u ti sungulela bindzu ra wena eka mavhiki ya mune lawa ya hundzeke?
= Ku yimela nkarhi wa ntirho
= Ku yimela ku vitaniwa eka ntirho lowuya a wu tirha khale
= Xivangelo xa rihanyo
= Ku biha emirini
= Mutsoniwa
= Manana wa ndyangu
= Ku pfuniwa hi va swa vutivi kumbe ku kuma ntirho
= A kuna mali yaku hakela swo famba
= A nga kumi ntirho
= Ku hela ntshembho
= Ku pfumala swifambo
= Mudyondyisi kumbe muchudeni
= Ku tshika ntirho
= Ku kula kumbe ku va ntsongo ku va entirhweni
= NO
Loko a wuri ntirho wa kahle lowu vaku nyikeke wona, xana a wu tava u sungurile ku tirha vhiki leri hundzaka naa?
= Ina (Yana eka X3.12)
= A ndzi swi tivi
= NO
= Ina (Yana eka X3.12)
= A ndzi swi tivi
Hikokwalaho ka yini awu nga yi entirhweni vhiki leri hundza?
= Mudyondzi
= Manana wa ndyangu, muendli wa kaya, kumbe muhlayisi wa vana
= Xivangelo xa rihanyo
= Ku tshika kumbe u nga ha koti ku tirha hi kuva u ku rile
= Ku va ntsongo ku tirha
= NO Go to Q3.18
U vile u nga tirhela ku hola kumbe ku pfuna u nga hakeriwi eka bindzu ra ndyangu?
Ntirho ku ngava lowu:
Ntirho wa ntolovelo eka ku hola, ku vuyeriwa kumbe u nga holi antirhweni wa ndyangu ka swa mabindzu, ntirho woka wu nga tolovelangiki ku fana naku endla swilo swo xavisiwa, ku xavisa swilo kumbe ku humelerisa vuswikoti, ku tirha emasin?wini kumbe ku tirhela muholo kumbe bindzu ra vurimi
= Ina
= E-e Yana eka X3.18
Go to Q3.18
Inkarhi wo leha ku fika kwihi u hetelele kwihi tirha?
= Lembe rin?we ?ehansi ka malembe ya 3
= 3 wa malembe-5 wa malembe
= Ku tlula 5 wa malembe
Yana eka X3.18
= A ndzi swi tivi
Ku ve yini xivangelo nkulu lexi ku tshikiseke ku tirha eka bindzu kumbe ntirho?
= Swivangelo swa rihanyo
= Ku tihlayisela vana va wena/maxaka
= Ku biha emirini
= Kuya xikolweni
= Ku lahleke hi ntirho kume ku helela hintirho
= Ku ncinca vutshamo
= Ku enerisiwa
= XIN?WANA, hlamusela a
Xivandla
I yini lexi awu xi endla eka ntirho wa wena wo hetisela?
Migingiriko ya kona hi leyi landzelaka.
Tsala marito ya mbiri: ku xavisa mimovha, ku kulumaka tihofosi, mudyondyisi, b
I yini swikulu u swi endlaka eka ntirho lowu?
Xik: ku xavisa mihandzu, ku lunghisa tiwachi, ku phamela swifuwo na ku nyika tihomu mati, ku dyondzisa swihlangi.
Hi rini vito ra ndhawu ya ntirho wa wena?
Mfumo kumbe nhlangano lowu kulu, kunyika vito eka vahumeleri va marhavi kumbe vaavanyisi xik:ndhawulo ya dyondzo, xikolo xa le hansi xa Rapele; ABC mayini wa nsuku, vuhlayiso, ndyangu wa wena kumbe ndyangu lowu tshamisekeke.
Hi xihi xikongomelo nkulu xa swibye na ntirho ku humesa eka ndhawu ya wena laha ntirho kumbe ku humelerisa?
Xik: ku xavisa swakudya swa laha u xavaka kona, kumbe exitolo ku xava swiambalo, vudyondzi bya le ha nsi, ku yisa maphepha emakaya. Vatirhi va lemakaya, ku tsala swa xihundla xa lekaya
Aka ntirho lowu nga hundza a wu?
= Ku tirhela munhu un?wana hi xikongomelo xo hola ku katsa vatirhi vale ndlwini, va le handle, murindzi
Ku hakela hi mali kumbe tinstwalo (xik:swakudya, byetlelo)
Ntshaho wu katsa vathori hinkwavo: nkarhi wo leha nava xinkadyana
= Muthori a tholaka wun?we kumbe vatirhi vo tala
= Mutirhi hi timali hi yexe a nga tholi na vanhu
= Ku pfuna ku nga ri na akelo eka bindzu ra le ndyangwini?
= NO
= NO
Evhikini leri hundzeke...
A A wu lava wun?wana ntirho?
= Ina
= E-e b A wu sungule ku lava ntirho kumbe bindzu?
= Ina
U ti seketela hi yini?
Fungha hinkwaswo leswi avanyisiweke
= U ringetile ku kombela ntirho vhiki leri hundzeke
= U pfuna hi munhu loyi anga laha kaya
= U pfune hi minhlangano ya tikereke kumbe mfumo
= Minhangano yo yimela vanhu vo ka va nga tirhi
= Ku hlayisa mali leyi u yi kumeke eka nkari lowu hundzeke
= Mali ya vutsoniwa na vudyuhari
= Swihlovo swin?wana, xik: basari, mali ya ku pfuneta vadyodzi
Makumu ya vulavisisi eka munhu loyi.
Xiyenge lexi xi katsa ntirho nkulu wa vhiki leri yana eka munhu loyi anga na malembe ya 15 kumbe kuya ehenhla.
= NO
Xana eka vhiki leri hundzeke u ve na mintirho yo hundza wun?we/bindzu?
= Ina
= A ndzi swi tivi
Loko ku ri ina kumbe andzi tivi xivutiso xi landzela ku kongomisa eka ntirho wa mabidzu. Laha hikona u faneleke ku tirha tiawara to tala hi vhiki, na loko ku ri leswaku a wu nga ri kona vhiki leri ri hundzeke.
Xivandla
I ntirho wa njhani hintolovelo lowu awuri na wona eka vhiki leri hundzeke, hambi loko u lovhile eka vhiki leri
Tsala marito mambirhi: Muxavisi wa timovha, mubasisi wa tihofisi, murimi wa matsavu, mudyondzisi wa xikolo xa le hansi b
I yini ntirho nkulu lowu uwu endlaka
Xik:ku xavisa mihandzu , ku lunghisa tiwachi, ku hlayisa tinkota, ku phamela na ku nyika mati tihomu a
I yini vito ra laha u tirhaka kona?
Mfumo kumbe nhlangano lowu kulu, kunyika vito eka vahumeleri va marhavi kumbe vaavanyisi xik:ndhawulo ya dyondzo, xikolo xa le hansi xa rapele;ABC mayini wa nsuku, vuhlayiso, ndyangu wa wena kumbe ndyangu lowu tshamisekeke b
Xana I yini nandzu nkulu kumbe vukorhokeri lebyi humelerisaka eka ndhawu ya vutirhi?
U sungurile rini ku tirha kumbe bindzu ra wena, nyika lembe na n?hweti?
Nyika lembe hi swiyenge swa mune xik:2001
Nyika swiyenge swimbirhi swa n?hweti xik: 08 mawuwani
Go to Q4.6
Go to Q 4.13
Go to Q4.13
Go to 4.13
Eka ntirho lowu awu tirha wona kumbe bindzu leri awuri na rona ka nkarhi wa vhiki leri hundzeke, a wuri?
= Ku tirhela un?wana hi xikongomelo xo hola (ku katsa ku holela na mutirhi wa le ndlwini, mutirhi wa le jarateni, kumbe murindzi wale jarateni)
Muholo wo wu kumela kwalaho (xik: swakudya kumbe ndhawu yo tshama) lunghelo ro sungula iku katsa vatirhi va nkarhi hinkwawo, va nkarhi nyana, nkarhi wa sweswi na ntirho wa mavoko.
Yana eka X4.6
= Muthori (a nga thola munhu wun?we kumbe vo tala)
Yana eka X4.13
Yana eka X4.13
= Ku pfuna u nga holi eka ntirho wale kaya?
Yana eka X4.13
Vatirhi ntsena (xiyenge xa 1 eka Q4.5)
= NO
Xana muthori wa wena wa hoxa xandla ku pfuneta hi phexeni kumbe mali ya wena ya loko u tshikile ntirho?
= Ina
= A ndzi swi tivi
= NO
U na mfanelo yo hakeriwa eka masiku ya livhi?
= Ina
= A ndzi swi tivi
= NO
Xana muthori wa wena wa ku hakelela xikhadana xa wasi?
= Ina
= A ndzi swi tivi
= NO
Xana una vutihlamuleri eka vutshunguri ku sukela eka muthori wa wena ke?
= Ina
= A ndzi swi tivi
= NO
Xana muthori wq ku kokela mali ya xibalu ku suka ka maliya wena ya muholo
= Ina
= A ndzi swi tivi
U thoriwile hi mhaka ya??
= Kontiraka leyi tsariwaka
= Ku vulavurisana hi nomo
A ku ri kontiraka kumbe ntwanano wa...
= Nkarhi lowu nga pimiwa?
= Ku tsarisiwa ka nkarhi hinkwawo ?
= A ku kombisiwanga ku uta yimanyana?
Eka vathori lava ti tirhaka na munhu la pfunaka a nga hakeriwi eka mabindzu yale kaya.
= NO
Xana bindzu ra le kaya kumbe xibalu
=Ina
=A ndzi swi tivi
= NO
Xana mabindzu (mabindzu yale kaya laha u tirhaka kona) leyi tsarisiweke eka xibalu?
=Ina
=A ndzi swi tivi
EKA VATIRHI HINKWAVO (vathoriwa na vathori, lava va ti tirhaka ni vapfuni lava hakeriweku eka mabindzu yale ndyangwini)
Xana ndhawu ya wena yo tirhela yi...
= Tiko hinkwaro/Xifundzha/Mfumo wa muganga
= Mabindzu ya le xihundleni
= Mabindzu yoka yanga vuyerisi nchumu
= A ndzi swi tivi
Ku na vatirhi vangani eka ndhawu leyi u tirhaka eka yona?
= 50 kumbe ku tlula
= A ndzi swi tivi
Xana ntirho wa wena wu??.?
=I xiyenge xo ka tolovelekanga.
=xihundla xa le ndyangwini
=A ndzi swi tivi
Xiyenge xo toloveleka xa vuthori hi laha bindzu, ndhawu kumbe munhu wa xihundla a tsarisaka hi ndlela yin?wana ni mfumo kumbe vale henhla lava endlaka migingiriko. Vutsarisi byi katsa ku hlengeleta ka swibalo ku endla ka uif ku ngenisa xandla eku endleni ka UIF ku va ni vupfumeleri bya bindzu.
Xiyenge xo ka xi nga tolovelekangi xa vuthori hilaha bindzu kumbe munhu wa xihundla anga tsarisangiku na mfumo kumbe swirho swin?wana swa le henhla hi ndlela yihi na yihi.
EKA VATHORIWA HINKWAVO
U tirha tiawara tingani hintolovelo evhikini ?
Go to Q4.22
Hleketa siku rin?wa na rin?wana evhikini, u tirhile tiawara tingani
Siku Tiawara
Musumbhunuku
Ravumbirhi
Ravunharhu
Ravumune
Muqhivela
Sonto
Tiawara hinkwato leti tirhiweke
Yana eka X4.22
Vutisa lava nga na ntirho wun?we kumbe lava nga swi tiviku
I tiawara tingani ta ntolovelo leti munhu ati tirheke a vhikini?
.Eka ntirho wa vumbirhi
Eka mabindzu ni mintirho hinkwayo
Tiawara hinkwato ta mintirho na mabindzu hiku hetiseka
Hleketa siku rin?wana na rin?wana eka vhiki leri hundzeke leswaku u tirhile tiawara tingani hi ku angarhela
Tiawara hi?
Eka ntirho/bindzu wa vumbirhi
Eka ntirho ni mabindzu hinkwayo
Musumbhunuku
Ravumbirhi
Ravunharhu
Ravumune
Sonto
Tiawara leti heleleke
= NO
Vhiki leri hundzeke, a wu swi tsakela ku tirha tiawara to tala laha awu kumekaka kona na tiawara leti engeteleriwaka?
= Ina, eka ntirho wa sweswi
= Ina, ku teka ntirho wun?wana
= Ina, h ntirho won?wana lowu nga na tiawara to hlaya
= A ndzi swi tivi
Awu ta kota ku tirha tiawara tingani leti nga ngeteleriwa vhiki leri nga hundza?
= NO
U nga tsakela ku engela tiawara to tala eka muholo lowu uwu kumaka?
= Ina
= A ndzi swi tivi
= NO
Loko wun?wana wo engetela wurikona, awu ta tsakela ku sungula eka mavhiki lama mune lama landzelaka?
= Ina
= A ndzi swi tivi
Makumu ya Nkarhi wa swivutiso.
Khensa ntirhisana eka vutihlamuleri bya wena.
<fn>tso_Article_National Language Services_XIYENGE XA 2.txt</fn>
XIYENGE XA 2
XA 2003
XIYENGE XA 2
XA 2003
U NGA SI SUNGULA ?
Xikongomelo xa vulavisisi i ku kumisisa mahanyelo na mavonelo ya swirho na vatirhi va Ndzawulo ya Vusirheleli (DOD) mayelana na ku hundzuka, ku seketela ka ku rhula, xihlawuhlawu, ku fikelela na vuswikoti bya SANDF/DOD na swilaveko swo letela hi Xinghezi.
Mbuyelo wa vulavisisi lebyi wu ta hi pfuna ku hlela ntikelo wa ku hundzuka loku veke kona eka DOD na ku landzerisa mpfuno wa makungu laya endliweke endzhaku ka ndzavisiso lowo hetelela. Kutani i swa nkoka ku va u hlamula hi ku tshembeka eka leswi nga le ka swivutiso leswi.
Lexi a hi xikambelwana naswona a ku na nhlamulo leyi nga hoxeka kumbe leyi nga hoxekangiki. Mavonele ya wena hi wona ntsena ya nga nhlamulo leyi nga hoxekangiki.
Ndhawu ya vulavisisi lebyi hetisekeke yi teka mahungu laya u va nyikeke tanihi ya xihundla. Vito ra wena ri nge tiviwi tanihi leswi Ndhawu ya Vulavisisi lebyi Hetisekeke yi nga ta hlela mahungu laya hlengeletiweke hi mintlawa ntsena, xikombiso vavanuna na vavasati.
Swa olova ku tata swivutiso tanihi leswi swivutiso swo tala swi hlamuriwaka hi ku endla xirhendzevutana eka nhlamulo leyi u vonaka ku ri yona kumbe leyi fambelanaka na mavonela ya wena.
Loko u hlangana na swiphiqo eku tateni ka swivutiso u komberiwa ku ka u nga kanakani ku kombela ku pfuniwa eka vanhu lava thoriweke eka vulavisisi lebyi kumbe u ti hlanganisi na Ndhawu ya Vuhlanganisi lebyi Hetisekeke eka riqingho ra 012 312 4788/8164788.
Hi khensa ntirhisano wa wena eka ku hi nyika mahungu laya komberiwaka..
VUXOKOXOKO BYA SWA VUTOMI
Xana u tirha eka yuniti yihi?
Xana khodi ya PERSOL ya yuniti ya wena hi yihi?
Hlamula swivutiso leswi swi landzelaka hi ku va u endla O (xirhendzevutana) eka nhlamulo leyi u yi hlawuleke.
Ntlawa wa rhenke. (Loko u ri muthoriwa wo tirhela rixaka endla xirhendzevutana eka nhlamulo ya 10 kumbe 11)
WO2 ku fika ka WO1
Muaka-tiko ? Mupfuni wa Mufambisi na ku tlula
Muaka-tiko ? eHansi ka Mupfuneti wa Mufambisi
Xana hi wihi ntlawa wa vanhu lava u welaka eka wona?
Mukhaladi
Mulungu
Khale a andzi ri ?
Xirho xa SANDF ntsena (la thoriweke ro sungula endzhaku ka 1994)
Xana rimbewu ra wena hi rihi?
Xinuna
Xisati
Xana u na malembe mangani?
wa malembe kumbe ehansi ka wona ku fika eka 34 wa malembe ku fika eka 44 wa malembe wa malembe kumbe ku tlula
KU HUNDZUKA: XILAVEKO XO HUNDZUKA
Xana u ehleketa leswaku i swa nkoka ku va DOD/SANDF yi hundzuka hikwalaho ka swivangelo leswi landzelaka? (Kombeta ntsena nhlamulo yin?we eka xivutiso xin?wana na xin?wana)
Ina, ndzi tiyisile
Ina, ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
E-e, a ndzi tiyisangi
E-e, na switsongo
Xidimokirasi/Xipolitiki na ku cinca ka mavumbele ya nawu e Afrika-Dzonga
Ku pfumaleka ka nchaviso wa swa nyimpi
Ntlakuso wa ikhonomi ya swa vutomi i mhaka ya nkoka swinene ku tlula ku hlayisiwa ka vandla ra vusirheleli
Ku tumbuluxa vandla ra vusirheleli lerintsongo, leri pfunaka (leri nga mahlweni hi ndlela ya xiphurofexinali na thekinoloji)
NTUMBULUKO WA ENDLELO RA KU HUNDZUKA
Xana endlelo ra ku hundzuka ri fanele ku simekiwa hi ndlela yihi?
Hi xihatla eka nkarhi wo koma
Ka tsongo eka nkarhi wo leha
Xana xivumbeko xa endlelo ro hundzuka xi fanele ku va hi ndlela yihi?
Vuthu hinkwaro ra vusirheleri lerintshwa ri fanele ku tumbuluxiwa
Ku fanele ko va na ku lulamisiwa ntsena eka vuthu ra sweswi ra vusirheleri
NDZIMA LEYI FIKELERIWEKE EKA KU HUNDZUKA
Xana u dyondzile yini hi tlhelo ra ndzima leyi fikeleriweke eka pfhumba ro hundzuka?
Ku hundzuka swi kunguhatiwile swinene
Ku hundzuka a swi kunguhatiwangi
Ku hundzuka eka DOD ku ?
ya mahlweni swinene ngopfu ya mahlweni swinene
Ya mahlweni swinene hi ndlela yo amukeleka
Ya mahlweni hi ndlela yo biha
Ya mahlweni hi ndlela yo biha ngopfu
A ndzi tivi
KU NGHENELELA KA VUFAMBISI-NKULU
Xana vufambisi-nkulu byi nghenelela hi ndlela yihi eka pfhumba ro hundzuka?
Vufambisi-nkulu byi hlonhletela pfhumba
Vufambisi-nkulu byi nonokisa pfhumba
Xana u anakanya leswaku vufambisi-nkulu bya SANDF byi hlayisa ku navela ka swirho hinkwaswo ni mintlawa eka pfhumba ro hundzuka?
Ina
XIKONGOMELO XO HUNDZUKA
Xana swa olova ku fikelela swikongomelo leswi landzelaka ku hundzuka hi 2004/05 ku ri hava ku oloviselana hi tlhelo ra vuswikoti/ matimba yo lwisa ya SANDF?
Ina, ndzi tiyisile
Ina, ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
E-e, a ndzi tiyisangi
E-e, na switsongo a.
Ku thola vufambisi na varhangeri eka DOD/ SANDF, muyimeri wa vaaka-tiko va SA
Ku lulamisa nhlayo ya vatirhi ku ya hi xivumbeko xintshwa na mpimo wa SANDF
Ku tirhisa ku ringana ku ya hi rimbewu handle ko tsetselela e.
Ku tumbuluxa vuthu ra vusirheleri ro pfumala xitumbelelana f.
Ku tumbuluxa vuthu ra vusirheleri ehansi ka vulawuri bya swa vutomi
MIGINGIRIKO YA KU HUNDZUKA
Xana u nga hlamusela njhani ku titwa ka vatirhikuloni hi tlhelo ra leswi landzelaka? (fungha nhlamulo yin?we eka xivutiso xin?wana na xin?wana)
Ndza pfumela
Ndza pfumela hi ndlela leyi twisisekaka
A ndzi tivi
Ndza kaneta
Ndzi kaneta swinene a.
Ndlela leyi vuhlanganisi byi endlisiwaka xiswona b.
Rivilo leri ha rona vuhlanganisi byi endliwaka ha rona c.
Ku ka ku nga voyameriwi tlhelo ro karhi loko ku hundzuka ku endliwa d.
Rivilo leri ha rona ku hundzuka ku endliwaka ha rona e.
Ku leha ka ku hundzuka f.
Ku ka ku nga voyameriwi tlhelo ro karhi eka endlelo ro hluvukisa lava ava tshikileriwa hi nkarhi wa xihlawuhlawu g.
Ku hungutiwa ka mpimo wa timali h.
Ndlela leyi ku ringana hi tlhelo ra swa rimbewu ku endliwaka ha yona j.
Masungulo ya Tindzawulo ta Vusirheleli k.
Ndlela leyi ha yona maendlelo yo thola vatirhi ya xivumbeko xintshwa (eka ?ku nga va? tiposo) yi tirhisiwaka xiswona.
MBUYELO WA KU HUNDZUKA
Kombisa hi laha u pfumelanaka kumbe u kanetanaka na switatimende leswi landzelaka ku fika eka xiyimo xihi:
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
Tani hi mbuyelo wo hundzuka, swirho swo tala swi lahlekeriwe hi nhlohlotelo wo endla ntirho wa vona b.
Ndza enerisiwa hi vusirheleri bya ntirho wa mina c.
Ndza enerisiwa hi ku pfuleka ka swivandla swo va ndzi tlakusiwa d.
Ndzi amukela ku tirhisiwa ka endlelo rintshwa ra mafambiselo e.
Ndzi amukerile maendlelo ya vufambisi byintshwa f.
Ndzi amukele maendlelo yantshwa ya ntirho g.
Ndzi swi kotile ku tshamiseka eka DOD
Ndzi amukele pholisi yintshwa ya ririmi
Xivono xo twisiseka no nyanyula xa DOD i xa nkoka ku tiyisisa ku humelela ka ku hundzuka j.
Ndzi tilulamisela ku suka eka SANDF ku nga si hundza malembe mambirhi laya taka.
Ku hundzuka ka DOD/SANDF ku fikelela ku langutela ka mina l.
Ndzi ta amukela ntirho ehandle ka DOD/SANDF hi muholo lowu fanaka na swiyimo swa vukorhokeri m.
Ku hundzuka ka DOD/SANDF ku endliwa ku ya hi pholisi leyi andlariweke
NDHAWU LAHA KU NGA NA SWIPHIQO
Xana hi swihi eka leswi landzelaka leswi u vonaka ku ri na swiphiqo eka ku hundzuka ka DOD/SANDF? (Kombeta yin?we ya tinhlamulo eka xivutiso XIN?WANA na XIN?WANA)
Ina, ndzi tiyisile
Ina, ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
E-e, a ndzi tiyisangi
E-e, na switsongo a.
Ku wa ka swiyimo na mintolovelo ya vuthu hikwalaho ko hlanganisiwa b.
Switirhisiwa swa ku hundzeriwa hi nkarhi/leswi nga ha kotiki ku tirha c.
Ku hambana ka xintu eka vuthu d.
Ku hambana ka mavonelo e.
Ku hambana ka ririmi f.
Ku lahlekeriwa hi vanhu lava nga ni vutivi g.
Ku tirhisa/ku sindzisa nawu wo tshinya h.
Ku ringana hi tlhelo ra swivandla leswi pfulekaka exikarhi ka vaxinuna na vaxisati
Ku simeka/ku tirhisa vulawuri ehenhla ka SANDF hi ku tirhisa Matsalana wa Vusirheleli j.
Makhomelo yo hambana ya ndzhavuko wo karhi na mintlawa ya rimbewu (endlelo ro hluvukisa lava a va tshikileriwa hi nkarhi wa xihlawuhlawu)
Xihlawuhlawu ku ya hi rixaka m.
Ku hambana eka ku twisisa tipholisi ta DOD
VUHLANGANISI BYA KU HUNDZUKA
Kombeta hilaha u pfumelaka kumbe u alaka hi tlhelo ra switatimende leswi landzelaka:
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
Vuxokoxoko bya ku hundzuka swa tika ku byi kuma b.
Vuxokoxoko bya ku hundzuka a byi tshembekangi naswona a byi hetisekangi c.
Vuxokoxoko lebyi ndzi byi kumeke bya ku hundzuka a byi lulamisi xiphiqo xa mina d.
Ku na tindlela leti tirhaka ta vuhlanganisi leti ha tona tinhlamulo ta swivutiso swa swirho swa DOD eka ku hundzuka ti nga kumiwaka
Xana hi xihi xihlovo xa mahungu eka leswi landzelaka lexi u nga tsakelaka ku amukela vuxokoxoko bya nkoka hi tlhelo ro hundzuka?
Holobye wa Vusirheleri
Matsalana wa Vusirheleri
Murhangeri-nkulu wa Vukorhokeri/Xiyenge
Mindzeriso na tipholisi
Vuhaxi bya vuhlanganisi bya vaaka-tiko
Kombisa ku fika eka xiyimo xo karhi hi laha u pfumelaka kumbe u kanetanaka na switatimende swa vuxaka bya vuhlanganisi
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
Muofisiri wa mina la nyikaka swileriso u tumbeta mahungu ya nkoka hi tlhelo ra pfhumba ro hundzuka b.
Ku pfumeleriwa nkarhi wuntsongo swinene eka yuniti ya mina wo vulavurisana exikarhi ka mintlawa yo lerisa malandza c.
Ndzi na ntshembo ehenhla ko boxa vonelo ra mina eka yuniti d.
Mu-ofisiri wo lerisa wa xiyenge xa mina a nga xiximi ndhavuko wa mina e.
Eka yuniti ya mina vuxaka exikarhi ka swirho swa mintlawa ya tinxaka to hambana a byi tshamisekangi f.
Mu-ofisiri wo lerisa wa xiyenge xa mina u vulavula a tshunxekile na malandza ya yena g.
Ku ni xiymo xo tshembana eka yuniti ya mina
NSEKETELO WA KU RHULA
Xana u anakanya ku va swi ri swa nkoka ku va DOD/SANDF yi yisa mavuthu yo seketela ku rhula eka matiko yan?wana hikwalaho ka leswi landzelaka?
Ina, ndzi tiyisile
Ina, ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
E-e, a ndzi tiyisangi
E-e, na switsongo a.
Ku hlayisa ntshamiseko eka xifundza xa RSA/SA
Ku sivela vahlapfa ku nghena eAfrika Dzonga hi xitalo c.
Ku hlayisa vurhangeri bya hina eAfrika d.
Ku seketela pfhumba ro seketela ku rhula ra Nhluvukiso wa miganga ya le Dzongeni wa Africa (SADC)
Ku seketela mintirho yo seketela ku rhula eka Ntwanano wa Afrika f.
Ku seketela mintirho ya nseketelo wa ku rhula wa Nhlangano wa Matiko g.
Hikwalaho ko va nyika ntokoto wa kahle eka masocha
Kombisa ku fika eka xiyimo xo karhi hi laha u kanetanaka na switatimende leswi landzelaka ehenhla ka mintirho ya nseketelo wa ku rhula:
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
DOD/SANDF yi hava mali yo ringna kumbe switirhisiwa leswi faneleke ku tirhisiwa eka mintirho ya nseketelo wa ku rhula b.
DOD/SANDF a yi fanelanga ku hoxa xandla eka mintirho ya nseketelo wa ku rhula sweswi hikuva swirho swa yona a swi lulamelangi ku ya tirha tanihi vapfuni c.
Migingiriko ya nseketelo wa ku rhula yi koxa mali yo tala leyi ya ha lavekaka eAfrika Dzonga ku tlakusa vutomi bya vanhu va hina
Xana hi swihi eka switatimende leswi landzelaka swi yimelaka vonelo ra wena ehenhla ko nghenelela ka DOD eka mintirho yo pfuneta ko tisiwa ko rhula?
DOD yi nga pfumeleriwi ku yisa vuthu ro pfuneta ku tisa ku rhula eka tiko rin?wana
DOD yi fanele ku pfumeleriwa ku yisa vuthu ro pfuneta ku tisa ku rhula ntsena eka tiko leri ku akelaneke na rona
DOD yi fanele ku pfumeleriwa ku yisa vuthu ro pfuneta ku tisa ku rhula ntsena eka matiko yan?wana ya Afrika
DOD yi fanele ku pfumeleriwa ku yisa vuthu ro pfuneta ku tisa ku rhula eka tiko rin?wana na rin?wana emisaveni, entsungeni wa malwandle na le Afrika
A ndzi enerisiwi/A ndzi tivi
Loko Afrika Dzonga ro tsakela ku rhumela vuthu ro seketela ku tisa ku rhula eka tiko rin?wana eka xiyimo lexi, ndzi ta ?
Ndzi ta tinyikela ku ya pfuneta
Nyikela vukorhokeri loko ndzi komberiwa ku endla tano
Ku hoxa xandla loko ndzi lerisiwa ku endla tano
Ringeta ku kuma xo vhika hi xona leswaku ndzi nga hoxi xandla
Ndzi nga ngheneleli na ka tsongo
XIHLAWUHLAWU KU YA HI RIXAKA
Xana u ehehleketa/hlangana na swinawana leswi landzelaka, matirhiselo ya swinawana na swiyimo swi vanga xihlawuhlawu ku ya hi rixaka?
Ina, ndzi tiyisile
Ina, ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
E-e, a ndzi tiyisangi
E-e, na switsongo a.
Swinawana/milawu ehenhla ko xwa handle ko va na mpfumelelo (AWOL)
Ku tirhisiwa ka xinawana eka AWOL
Ku va u lulamisiwa hi mu-ofisiri wa wena wa ndzeriso/mufambisi/la nga ka xiyimo xa le henhla d.
mu-ofisiri wa wena wa ndzeriso/mufambisi/la nga ka xiyimo xa le henhla i xirho xa ntlawa wo hambana wa vaaka-tiko e.
Ku tshinyiwa swi endliwile f.
U endlile dyondzo yo karhi, kutani u yimele ku tlakusiwa
Kombisa ku fika eka xiyimo xo karhi hi laha u pfumelaka na ku kaneta mayelana na switatimende leswi landzelaka:
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
Swirho swa valungu swi tivoni swi ri swa le henhla eka mintlawa leyin?wana ya vaaki loko swi ta eka vuleteri/ntokoto wa khale.
Swi tele leswa ha lavaka ku endliwa ku antswisa ntwanano exikarhi ka swirho swa SANDF/DOD
Swin?wana swa mavuthu ya loko ku nga sifika 1994 swi khomiwa hi ku hlawuleka [xik. Va kuma ku vuyeriwa ko tala (ku tlakusiwa, ku amukela khoso, ku hakeriwa ehenhla ko tirha kahle) ku pimanisiwa ni mavuthu layan?wana]
Swirho swi hlangana na xihlawuhlawu ku suka eka mintlawa yo tlula un?we ya vaaki e.
Mhaka yo va vaofisiri vo tala ku ri valungu, kasi eka tirhenke to tala swi nga ri tano, swi seketela leswaku DOD yi ni xihlawuhlawu ku ya hi rixaka
Hi vonelo ra wena, xana vuxaka exikarhi ka swirho swa mintlawa yo hambana ya vaaka-tiko eka yuniti ya wena bya antswa kumbe byi ya byi nyanya eka malembe mambirhi lama ya hundzeke?
Antswile
Swa fana na le ka malambe mambirhi laya hundzeke
Swi ya swi tika
A ndzi tivi ? ndzi tirhe eka yuniti leyi ehansi ka malemebe mambirhi
Xana u anakanya ku fika eka xiyimo xihi laha xihlawuhlawu ku ya hi rixaka kumbe ku hlawula ku ya hi rixaka swi endlekaka eka DOD?
A hi swona na ka tsongo
Ku fika eka xiyimo xintsongo
Ku fika eka xiyimo xo ka xi nga voyameli tlhelo ro karhi
Ku fika eka xiyimo lexi amukelekaka
Ku fika eka xiyimo xo karhi
A ndzi tivi
Xana u anakanya leswaku mpimo wa mali leyi tirhisiwaka eka vusirheleri e-Afrika Dzonga yi ? (HLAWULA NHLAMULO YIN?WE NTSENA)
I yi ntsongo swinene
I yi tsongo
Yi ringanile
Yi tele
Yi tele ngopfu
A ndzi tivi
Ku ya hi mavonelo ya wena, hi byihi vuswikoti bya SANDF byo sirhelela tiko?
Byi kahle swinene
Byi kahle
A byi kahle
A byi kahle na ka tsongo
A ndzi na mavonelo
LESWI TIVEKAKA
Kombisa ku fika eka xiyimo xo karhi hi laha u pfumelelanaka kumbe u kanetanaka na switatimende leswi landzelaka:
Ndza pfumela ndzi tiyisile
Ku pfumela
A ndzi na mavonelo
Ku kaneta
Ku kaneta u tiyisile a.
Ndzi na ntshembo leswaku socha ra ndzeriso na ra Vufambisa ra DOD ri ta hlamusela timhaka to tala leti ri lemukisiwaka tona hi vulavisisi lebyi.
Ndzi amukela mbuyelo eka vulavisisi lebyi endliwaka eka DOD nkarhi na nkarhi
NDZETELO WA XINGHEZI WA VULAVISISI BYA DOD
Xana hi rihi ririmi ra wena ra le kaya?
Xibunu
Xinghezi
Xisuthu: Xisuthu xa le Dzongeni
Xisuthu xa le Vupeladyambu (Xitswana)
Xinguni: Xiswazi
Xixhosa
Xizulu
Xichangana/Xitsonga
Xilemba/Xivenda
Ririmi rin?wana ra Yuropa
Ririmi rin?wana ra ?Oriental?
Ririmi rin?wana ra Afrika
Xana hi yihi dyondzo ya le henhla leyi u yi fikeleleke?
Vutokoti ehenhla ka matiriki
Xana u swi kota ku fika kwihi ku?
Ku ringanela swikahle vulavula Xinghezi?
tsala Xinghezi?
hlaya Xinghezi?
Xana u nga tsakela ku ?
Ina
E-e antswisa vuswikoti bya wena bya Xinghezi?
amukela dyondzo ya xiyimo xa le Yunivhesiti?
amukela dyondzo ya xiyimo xa le thekinikoni?
endla tidyondzo to ka ti nga lawuriwanga?
nghenelela eka tidyondzo to endla u ri kule ku katsa na ku hlangana minkarhi yin?wana ni va DOD?
kuma tidyondzo endzeni ka ntirho wa wena?
ku tidyondzisa hi wexe?
ku tidyondzisa u ri karhi u leteriwa hi mutivi wa swa tindzimi?
nghenela dyondzo ya ririmi eka DOD mavhiki manharhu?
dyondza ririmi rin?wana na rin?wana handle ka Xinghezi?
Xana u hlangana na swiphiqo ?
Ina
E-e eku endleni leswaku u twisisa loko u tsala Xinghezi?
eku endleni leswaku u twisiwa loko u vulavula Xinghezi?
ku twisisa van?wana loko va vulavula Xinghezi?
loko u hlaya xinghezi?
loko u tata tifomo hi Xinghezi?
loko u tsala mbhurisano na matsalwa hi Xinghezi?
loko u tirhisa CSW eka ku tsala ka swa ntirho?
A hi swona na ka tsongo
Minkarhi yo tala
Minkarhi hinkwayo
Xana Xinghezi xa wena xi kahle ku va u endla ntirho wa wena hi ku enerisa?
Xana u twisisa ririmi ra Xinghezi leri tirhisiweke eka swiletelo, swikombekiso, matsalwa ya pholisi?
Xana pholisi ya swa ririmi ra DOD yi khumba ntirho wa wena hi ndlela yin?wana?
Ina
Xana u na lava tirhaka ehansi ka wena kumbe xana u muleteri wa vadyondzi?
Swivutiso swa 41 na 43 swi ta hlamuriwa ntsena hi lava nga na vanhu lava tirhaka hansi ka vona
Xana vatirhi ehansi ka wena/vadyondzi va tikeriwa hi leswi swi landzelaka:
Vatsongo va vona
Vo tala va vona
Hinkwavo ka vona
Ku tiendla leswaku va twisisiwa loko va tsala Xinghezi?
Ku tiendla leswaku va twisisiwa loko va vulavula Xinghezi?
Ku twisisa matsalwa/matsalwa yo komba ndlela laya tsariweke hi Xinghezi?
Ku twisisa van?wana loko va vulavula Xinghezi?
Ku hlaya Xinghezi?
Ku tata tifomo hi Xinghezi?
Ku twanana kahle na van?wana hi Xinghezi?
Ku tirha mintirho leyi lavaka vuswikoti bya le henhla bya Xinghezi?
Ku vulavula hi Xinghezi eka xiyimo xa le henhla?
Ku vulavula entshungwini hi Xinghezi?
Ku hlamusela hungu hi Xinghezi?
Ku tirhisa CSW eka ku tsala ka le ntirhweni?
Xana u nga ringanyeta njhani ku lulamisa swiphiqo leswi?
Ina
Ku leteriwa ka ku ringana xiyimo xa yunivhesiti
Ku leteriwa ka ku ringana xiyimo xa thekinikoni
Tidyondzo leti nga boheki
Dyondzo ya le kule ku ri ni nkarhi wo hlangana ni DOD
Vuleteri lebyi kumekaka ku ri karhi ku tirhiwa
Ku tihlayela
Dyondzo ya mavhiki manharhu ya ririmi ra DOD ya ririmi
Ina
Xana u nga amukela ku pfuniwa hi mutivi wa swa tindzimi ku tumbuluxa pfhumba ro antswisa ra lava tirhaka ehansi ka wena/vadyondzi?
NKARHI WA WENA NI KU TSAKELA KA WENA SWA AMUKERIWA
YI TA VA MHAKA YA XIHUNDLA LOKO YI TATIWA
<fn>tso_Article_National Language Services_Xana Kholera incini.txt</fn>
Xana Kholera incini?
Kholera I vuvabyi lebyi munhu a byi kumaka hi ku n?wa mati kumbe ku dya swakudya leswi nga ni xitsongwatsongwana xa kholera.
Xitsongwatsongwana lexi vangaka kholera xi kumeka eka mahuma ya vanhu.
Xana kholera yi hangalaka hi ndlela yihi?
Hi ku n?wa mati ni ku dya swakudya leswi nga ni xitsongwatsongwana xa kholera.
Xana u swi vonisa ku yini leswaku munhu u khomiwile hi kholera?
loko munhu o na swi pfuketana a sungula ku chuluka (mahuma yo fana ni rhayisi kambe ma ri mati)
ku hlanta ku lahlekeriwa hi mati layo tala emirini hikwalaho ko chuluka no hlanta xikan?we ni loko munhu a ri ni swikombiso leswi landzelaka:
a tsanile emirini tikirempe emavokweni ni le milengeni ku khanyana ka dzovo ra miri ni ku titimela ka rona ku nghena endzeni ka mahlo ni thavathava eka vana ku nghena endzeni ka mahlo ni ku oma milomo eka lavakulu
Ndlela yo tisirhelela eka kholera
Vonisisa leswaku mati lama u ma tirhisaka ku n?wa ni ku hlantswa mihandzu ni matsavu ya virisiwile kumbe hi lama tengeke
Ku virisa mati: Hisisa mati ku kondza ya vila kutani loko se ma virile u ma tshika ma vila ku ringana minete yin?we u nga si ma phula
Hlantswa swakudya leswi nga si swekiwaka hi mati lama virisiweke kumbe lama tengeke u nga se swi dya
Dyana swakudya leswi swekiweke swi vupfa naswona leswa ha kufumelaka
Kufumeta swakudya leswi swekiweke unga se swi dya
Hlantswa swibye swo kelela mati hinkwaswo, mapoto ni swibye swo dyela hinkwaswo hi mati lama virisiweke kumbe lama tengeke
Tirhisa khapu leyi baseke ku ka mati eka xikhomelo xa mati lexikulu
Tshama u funengetile swakudya leswaku swi nga ngheni hi tinhongani
Aka swiyindlwana swa VIP kumbe swa magoji ekule ni laha ku taleke mati (nambu kumbe xihlovo)
u nga tirhisi nambu tani hi xihambukelo, kambe tirhisa xiyindlwana xa VIP kumbe xa goji
Hlamba mavoko eka mati lama virisiweke kumbe lama tengeke loko u huma exiyindlwanini u nga si khoma swakudya.
Ndlela yo pfuna munhu loyi a khomiweke hi kholera
N?wu nyiki mati ya munyu ni chukele yo tala ku n?wa
Ndlela ya mahlanganisele ya mati ya munyu ni chukele
Chela 8 wa swilepulana swa levhele swa chukele ni hafu ya xilepulana xa munyu eka litara ya mati u hlanganisasela.
Tshama u ri karhi u n?wi nyika nkarhi hinkwawo hi swintsongo-ntsongo.
SWA NKOKA KU SWI TSUNDZUKA
Tshama u ri karhi u nyika munhu la nga ni kholera mati ya munyu na chukele nkarhi hinkwawo
Tsutsumisela muvabyi ekliniki ya le kusuhi
Loko u lava ku kuma vuxokoxoko, kumbe u ehleketela leswaku un?wana wa xaka ra wena kumbe un?wana loyi u n?wi tivaka u khomiwile hi vuvabyi lebyi, endzela kliniki ya le kusuhi ni le ka n?wina, xibedlele, dokodela kumbe mutirhi wa le xibedlele.
<fn>tso_Article_National Language Services_Xikongomelo xa Nkwama.txt</fn>
Xikongomelo xa Nkwama wa Ndziho
Xikongomelo xa Nkwama wa Ndziho i ku riha vatirhi lava lamaleke hi xivangelo xo vaviseka kumbe mavabyi lawa va ya kumeke emintirhweni kumbe ku riha lava a va hlayisiwa hi mutirhi la loveke hi xivangelo xo vaviseka kumbe mavabyi ya le mintirhweni no hakela swikweleti leswi vangiweke hi ku vaviseka loku.
Timhangu leti rihiwaka
Tinghozi leti humelelaka entirhweni kutani ti vanga ku vaviseka ka munhu, vuvabyi kumbe rifu
Mavabyi lawa ya kumiweke entirhweni hi xivangelo xa laha mutirhi a tirhelaka kona
Mhangu yo chavisa laha mutirhi a lovaka hikwalaho ka nghozi leyi humelelaka entirhweni.
Mutirhi i mani?
Mutirhi u hlamuseriwa eka Nawu tanihi "munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na kumbe a tirhaka ehansi ka kontiraka ya ntirho na muthori
Kontiraka ya ntirho yi nga va hi xivumbeko xo tsariwa kumbe ku twananiwa hi nomu, yi hlamuseriwa. Mutirhi u fanele ku tirha tanihi leswi ku twananiweke naswona u fanele ku hakeriwa?
Vatirhi va nkarhinyana, lava thoriweke hi xikongomelo xa bindzu na vona va sirheleriwile
Vatirhi va le kaya, emindyangwini ya vanhu a va sirheleriwangi sweswi, hambi leswi nkwama wu nga le ka pfhumba ro va katsa.
Muthori i mani?
Nhlamuselo: "Munhu wihi kumbe wihi, ku katsa na Mfumo, lava tholaka mutirhi.?
Maendlelo yo vika
Tinghozi hinkwato kumbe tinghozi leti laveke ku humelela leti vangaka swikweleti eka vutshunguri na/kumbe ku xwa entirhweni ku tlula masiku manharhu swi fanele ku vikiwa ku nga si hela nkombo wa masiku hi ndlela leyi faneleke. Muthori wihi kumbe wihi loyi a hlulekaka ku vika nghozi kumbe leyi laveke ku humelela u ta voniwa nandzu. Khomixinara a nga tlhela a nyika ndziho eka muthori lowu ku nga va ka ntsengo hinkwawo wa nkoxo.
Tinghozi
Muthori u fanele ku vika nghozi hi ku tata fomo ya Xiviko xa Muthori xa Nghozi (Employer?s Report of an Accident)(W.Cl. 2), ku nga si hela nkombo wa masiku ku humelele nghozi
Xiviko xo Sungula xa Rihanyo (W.Cl. 4) lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke xi fanele ku tatiwa hi dokodela/xibedlhele
Loko ku kumiwa the Xiviko xa Muthori xa Nghozi (W.Cl.2) na Xiviko xo Sungula xa Rihanyo (W.Cl.4) xikoxo xa langutisiwa loko xi ri xa ntiyiso naswona loko xi ri xa ntiyiso xa amukeriwa kutani posikarata (postcard) (W.Cl.56) yi ta rhumeriwa muthori. Nomboro ya xikoxo yi ta va kona eka khadi leri
Loko ntiyiso wa xona wu nga amukeriwi hi nkarhi lowu, karata ro hlamusela leswaku khadi ri kumiwile (W.Cl.55) ri ta rhumeriwa muthori, ri nyika nomboro ya xikoxo
Muthori wa boheka ku hakela ndziho eka tin?hweti tinharhu to sungula ku sukela hi siku ra nghozi, loko mutirhi a nga ri ntirhweni a ri karhi a kuma vutshunguri
Ndziho lowu hakeriwaka muthori wu ta tlheriseriwa hi Khomixinara e ???
Fomo ya Xiviko xa Rihanyo xo Hetelela (W.Cl.5) i ya nkoka ku hetisisa xikoxo naswona muthori u fanele ku yi kuma eka dokodela/exibedlhele loko mutirhi a ringanele ku tlhelela entirhweni
Eka mhaka yo xwa nkarhi wo leha, Xiviko xa Rihanyo lexi yaka Mahlweni (W.Cl.5) xi fanele ku kumiwa n?hweti na n?hweti ku suka eka mutivi wa swa rihanyo kutani xi tisiwa
Loko mutirhi a sungula ku tirha, Xiviko xo Sungula Ntirho (W.Cl.6) xi fanele ku yisiwa eka Khomixinara xikan?we na Xiviko xa Rihanyo xo Hetelela (W.Cl5)
Khopi leyi tiyisisiweke ya Pasi ya mutirhi ya boha
Matsalwa laya tatiweke ya fanele ku yisiwa eka senthara ya le kusuhi ya mintirho kumbe hofisi ya xifundzha ya Ndzawulo ya Mintirho.
Mavabyi ya le mintirhweni
Mavabyi ya le mintirhweni i mavabyi laya kumiweke entirhweni hi ku va munhu a langutane na nghozi yo karhi eka mbango wa le ntirhweni
Mutirhi u fanele a vika mavabyi ya le mintirhweni eka muthori hi ku tata fomo ya W CL 14
Muthori u fanele ku vika mavabyi ya le mintirhweni eka Khomixinara wa Ndziho hi ku tata fomo ya Xiviko xa Muthori ya W CL 1
Muthori u fanele ku namarheta khopi ya Pasi ya mutirhi
Xiviko xo Sungula xa Rihanyo ?W CL 22 xi fanele ku namarhetiwa eka fomo ya Xiviko xa Muthori xo amukela ntiyiso wa xikoxo
Muthori u fanele ku yisa Xiviko xa Rihanyo xo Hetelela ?W CL. 26 ku hetisisa xikoxo.
Tinghozi to vanga mafu
Loko nghozi yi fikela laha munhu a lovaka, matsalwa laya landzelaka ya fanele ku tisiwa ku nga hlweriwi:
Xitifikheti xa rifu kumbe matsalwa laya rhekhodiweke ya kombisa xivangelo xa rifu
Xitifikheti xa vukati kumbe vumbhoni bya leswaku mutirhi na munhu loyi a n?wi hlayisa a va tshama swin?we tanihi nuna na nsati
Pasi ya muferiwa
Xitifikheti xo velekiwa/xitifikheti xo khuvuriwa/xitifikheti xo hlambanyisa mayelana na malembe ya vana hinkwavo
Xikoxo xa fomo ya Ndziho (W.Cl.3)
Xitatimende xa muferiwa loyi a hlayisiwa hi mutirhi loyi a loveke (W.Cl.32)
Akhawunti yo karhi ya timhaka to lahla, naswona loko yi hakeriwa ku ta laveka rhasiti.
Ku vuyeriwa
Ku vuyeriwa ka vatirhi swi pfuxetiwa hi lembe
Tihakelo Hinkwato ta Nkarhinyana
Ndziho wu hakeriwa mutirhi loyi a vavisekeke hi nkarhi wa tihakelo hinkwato ta nkarhinyana hi ndlela ya tihakelo ku ya hi nguva hi kwalomu ka 75% wa muholo wa n?hweti wa yena ku fika eka muholo lowu engeteriweke hi lembe. Wu nga tlhela wu hlanganisiwa ku ya hi vhiki hi 4 1/3 wa muholo lowu heleleke
A ku na ndziho lowu hakeriwaka eka masiku manharhu ya tihakelo hinkwato ta nkarhinyana loko a vaviseke masiku manharhu kumbe ehansi ka manharhu
Laha ku vaviseka swi va ka swa mune wa masiku kumbe ku tlula, ndziho wu hakeriwa ku ya hi nguva hinkwayo
Ku hlanganisa nkarhi wo xwa entirhweni , siku ro sungula ro xwa i siku leri mutirhi a yimaka ku tirha hi xivangelo xo vaviseka kumbe hi xivangelo xa mavabyi ya le ntirhweni a nga si heta nkarhi lowu a faneleke ku hetisa ntirho. Tisonto na masiku yo wisa laya welaka eku sunguleni kumbe emakumu ya nkarhi lowu munhu a xweke entirhweni ya katsiwa
Ku xwa entirhweni ku ringana nkombo wa masiku ya khalendara (ku katsa Tisonto na masiku yo wisa) swi tekiwa tanihi vhiki rin?we. Ku xwa ka kwalomu ka ntlhanu wa masiku swi ta tekiwa tanihi 5/7 evhikini
Tihakelo ta Nkarhi hinkwawo
Ndziho wa nkarhi hinkwawo laha tihakelo ti nga 30% kumbe ehansi swi teka xivumbeko xo hakela xikan?we, hi ku landza ka 15 eka muholo wa mutirhi wa n?hweti ku fika eka ntsengo wo karhi ku ya hi lembe. Laha tihakelo ti nga le hansi ka 30% mali yi hlanganisiwa hi ku landza mpimo. Nawu wu tlhela wu nyika ntsengo wa minimamu wa ndziho loko muholo wa mutirhi wu ri hansi ka mpimo wo karhi lowu engeteriwaka lembe na lembe
Loko tihakelo ta nkarhi hinkwawo ti ri 31% kumbe ku tlula, ndziho wu teka xivumbeko xo hakeriwa hi mudende hi n?hweti
Mudende wa tihakelo ta nkarhi hinkwawo (100%) wu hlanganisiwa hi ndlela leyi fanaka na yo hakela ku ya hi minkarhi hi ku landza tihakelo ta nkarhinyana. Loko tihakelo ta nkarhi hinkwawo ta mutirhi ti ri hansi ka 100%, mudende wu hlanganisiwa hi ku ringana.
Ndziho wa loko mutirhi a lova
Muferiwa u na mfanelo yo hakeriwa:
mali yo ringana na mudende wa tin?hweti timbirhi leyi mutirhi a ta va a yi horile loko a lamarile ku ringana 100%.
mudende wo ringana na 40% ya mudene lowu mutirhi a ta va a wu horile loko a lamarile ku ringana 100%
N?wana un?wana na un?wana loyi a nga le hansi ka 18 wa malembe u na mfanelo wo kuma mudende hi n?hweti wo ringana na 20% ya mudende lowu a wu ta hakeriwa mutirhi wo ringana 100%, ntsena loko mudende lowu faneleke ku hakeriwa muferiwa na vana wu nga tluli ntsengo lowu a wu ta hakeriwa mutirhi loko a lamarile kwalomu ka 100%. Loko muferiwa a tlhela a nghena eka vukati byintshwa, mudende wa yena wa n?hweti wu ya mahlweni naswona wu yima ntsena loko a lova. Mudende wa n?wana wu ya mahlweni ku fika eka 18 wa malembe, kumbe ku fikela loko a lova, kumbe loko a tekiwa a nga si fika eka 18 wa malembe
Eka mhaka yo va n?wana a lamarile kumbe a nga hanyangi kahle emiehleketweni, mudende wa yena wu ya mahlweni endzhaku ko va a fikile eka 18 wa malembe kumbe ku fikela nkarhi lowu ehleketeleriwaka leswaku mufi a ta n?wi hlayisa ku fika kona. Vana lava hi nkarhi wa rifu ra mutirhi a va ri henhla ka 18 wa malembe no lamala kumbe ku ka va nga hanyangi kahle emiehleketweni, na vona va ta amukela mudende eka nkarhi lowu ringanaka lowu nga ehleketeriwaka leswaku mufi a ta n?wi hlayisa ku fika kona.
Mudende wa n?wana wu nga ya mahlweni endzhaku ko va a fikelerile 18 wa malembe loko ku ri na vumbhoni lebyi tsariweke bya leswaku n?wana wa ha nghena xikolo. Mudende wu ta ya mahlweni ku fikela eka nkarhi lowu ringanaka lowu nga ehleketeriwaka leswaku mufi a ta n?wi hlayisa ku fika kona.
Madurhelo ya malahlelo ku ya hi ku cinciwa ka lembe na lembe ya hakeriwa hi Nkwama wa Ndziho.
Madurhelo ya mirhi
Madurhelo hinkwawo ya mirhi lawa ya humeleleke eka mutirhi kumbe hi ku yimela mutirhi ya ta hakeriwa hi Nkwama wa Ndziho
Tiakhawunti hinkwato ta swa rihanyo handle ka ta Vatirhi lava nga Katsiwiwki ti fanele ku yisiwa eka muthori loyi a nga ta boheka ku hakela.
Xifambo xa munhu loyi a vavisekeke
Timali leti tirhisiweke ku rhwala munhu loyi a vavisekeke ku ya exibedlhele, eka dokodela kumbe laha a tshamaka kona, ti ta tlheriseriwa hi Nkwama wa Ndziho.
<fn>tso_Article_National Language Services_Xiletelo lexi xi tsar.txt</fn>
HI SWIHI MUTIRHI UN?WANA NI UN?WANA A FANELAKA KU SWI TIVA MAYELANA NI RIHANYU NA NHLAYISEKO ENTIRHWENI.
Xiletelo lexi xi tsariwile hi ku rhandza ka rihanyu ni nhlayiseko wa vatirhi e-Afrika Dzonga. A xi endleriwanga swona ku va kona ematshan?wini ya Nawu wa 1993 wa Rihanyu ni Nhlayiseko wa le Ntirhweni. Xi endleriwa ku hlamusela Nawu hi ku olova, ku ri hava marito ya xinawu eka hinkwavo va veki-xandla ntirho wa rihanyu ni nhlayiseko entirhweni e-Afrika Dzonga.
Ntirho wa vakamberi va rihanyuni nhlayiseko entirhweni eka Ndzawulo ya swa Mintirho wa hlamuseriwa. Mitirho ni timfanelo ta vatirhi, hilaha swi hangalasiweke eka vona ela Nawu, swi kombeketisiwile. Ntirho ni vutihlamuleri bya vatholi, vaendli, vakunguhati, vaxavi va le matikweni mambe, vahangalasi va nhundzu ni vaxavisi, ku vona leswaku rihanyu ni nhlayiseko wa vatirhi swa kombetiwa. Ekuheteleleni, ntirho wa vayimeri ni tikomiti ta swa rihanyu ni nhlayiseko swi hlamuseriwa.
Nawu wa 1993 wa swa Rihanyu ni Nhlayiseko Entirhweni wu lava mutholi ku tisa ti ku tiyisisa, ku fikelela hilaha swi faneleke swi kotekaka, mbangu wo tirhela lowu hlayisekeke naswona wu nga hava ndzingo ehenhla ka rihanyu ra vatirhi. Leswi swi vula leswaku mutholi u fanele ku vona leswaku ndhawu ya ntirho yi hava minchumu leyi nga ni khombo, tani hi benzine, clilorini, ni swilo swi ntsanana leswi hanyaka hi ngati ya swin?wana, nhundzu, switirho, niswin?wana leswi nga vangaka ku vaviseka, ku lamala kumbe mavabyi. Laha leswi swi nga kotekeki, mutholi u fanele ku byela vatirhi hi makhombo lawa, ndlela yo ma sivela, matirhelo yo hlayiseka, ni ku nyiketa nsirhelelo wun?wana wa ndhawu ya ntirho leyi hlayisekeke.
Hambiswiritano, a swi languteriwanga eka mutholi ku teka vutihlamuleri hinkwabyo bya swa rihanyu ni nhlayiseko. Nawu wu le hansi ka nsinya wa leswaku khombo endhawini ya ntirho ri fanele ku papalatiwa hi ku tirhisa mbhurisano ni ntwisisano exikarhi ka vatirhi ni mutholi. Vatirhi ni vatholi va fanele va avellana vutihlamuleri bya rihanyu ni nhlayiseko endhawini ya ntirho. Matlhelo hi mambirhi ma fenela ku vona makhombo ni ku vumba swipimelo swo lawula ku endla leswaku ndhawu ya ntirho yi va yi hlayisekile. Hi ndlela leyi, mutholi ni mutirhi va nghene eka sisteme laha vayimeri va swa rihanyu ni nhlayiseko va nga kambelaka ndhawu ya ntirho ho minkarhi ni minkarhi kutani va vika eka komiti ya swa rihanyu ni nhlayiseko, lava na vona va nga ta rhumela swibumabumelo eka mutholi.
Ku vona leswaku sisteme leyi ya tirha, mutirhi un?wana ni un?wana u fanele ku tiva timfanelo take ni ntirho wake hilaha swi kombetiweke eka nawu.
Nawu ni mafambiselo hi nawu
Nawu wu tiviwa tani hi Nawu wa 1993 wa Rihanyu ni Nhlayiseko Entirhweni (Nawu wa 85 wa 1993) wu katsa 50 wa swiyenge leswi amukeriweke hi Palamende. Xikongomelo xa Nawu i ku pfuneta ehenhla ka rihanyu ni nhlayiseko wa vanhu entirhweni kumbe mayelana ni matirhiselo ya pulanti ni michini. Wu tlhela wu nyika nsirhelelo wa vanhu ku tlurisa vanhu entirhweni ehenhla ka khombo leri ri nga tumbulukaka eka kumbe mayelana ni mintirho ya vanhu entirhweni.
Mafambiselo yo hambana-hambana ya nawu, ehenhla ka tinhloko-mhaka to karhi, swi katsiwile eka Nawu nkarhi ni nkarhi hi ?Holobye wa swa Mintirho.
ku tisa tisamoni eka munhu loyi a nga ta tivonakarisa emahlweni ka yena. Mukamberi a nga kombela leswaku tidokumente ti nyiketiwa eka yena, ku xopelela ni ku endla tikopi ta dokumente, ni ku koxa nhlamuselo ehenhla ka leswi tsariweke eka dokumente. Mukamberi a nga ha kambela xiyimo ni nhundzu ni ku teka sampula ya yona, ni ku tamela nhundzu yin?wana ni yin?wana leyi nga ta tirha tani hi vumbhoni.
Lemuka: Matimba lama ya kombetiweke laha henhla ya vakamberi a hi yo hetiseka. Munhu un?wana na un?wana loyi a nga ta hambana ni vuanakanyo byin?wana ni byin?wana lebyi tekiweke hi mukamberi, a nga apila ehenhla ka mianakanyo leyi hi ku tsalela Mukamberi-Nkulu, Rihanyu ni Nhlayiseko Entirhweni, Ndzawulo ya swa Mintirho, Private Bag X 117, Pretoria 0001.
Mintirho ya ntolovelo ya mutholi ehenhla ka vatirhi.
Xana mutholi u fanele ku endla yini ku vona leswaku mbangu wa le ntirhweni wu hlayisekile naswona wu hava ndzingo eka rihanyu ra vatirhi va yena?
Mutholi u fanele ku nyiketa ni ku hlayisa switirho hinkwaswo leswi nga ni nkoka ku endla ntirho, ni tisisteme hinkwato leti ku ya hi tona ti nga endliwa, loko ntsena ku nga ta onhiwa rihanyu ni nhlayiseko wa vatirhi. Mutirhi a nga si titirhisela switirho swo tisirhelela, mutholi u fanele ku sungula a ringeta ku susa kumbe ku hunguta khombo rin?wana ni rin?wana eka rihanyu ni nhlayiseko wa vatirhi. Ntsena loko leswi swi nga koteki, mutirhi a nga titirhisela switirho swo tisirhelela. Mutholi u fanele ku vona leswaku rihanyu ni nhlayiseko wa vatirhi va yena swi sirhelekile eka khombo leri ri nga vangiwaka hi ntshovelo, maendlelo, ku tirhisa, matamelelo, mahlayiselo kumbe mafambiselo ya nhundzu kumbe swanchumu, hi marito man?wana, xin?wana ni xin?wana lexi vatirhi va nga hlanganaka na xona entirhweni.
Ku vona leswaku mintirho leyi yi fikeleriwa, mutholi u fanele ku:
lemuka khombo leri nga va ka kona loko ntirho wu ri karhi wu endliwa, minkarhi yin?wana nhundzu yi tshoveriwa, yi endliwa, yi tirhisiwa, yi hlayisiwa kumbe yi xitirho xin?wana na xin?wana xi kunguhatiwa.
thumba swipimelo leswi nga swa nkoka ku sirhelela vatirhi ehenhla ka khombo leri lemukiweke kutani a kuma ndlela yo tirhisa swipimelo leswi.
nyika mahungu lama faneleke, vuleteri, dyondzo ni vulanguteri loko ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni vuswikoti bya vatirhi. Hi man?wana marito, leswi va nga swi endlaka, ni leswi va nga ka va nga swi endli.
ka a nga pfumeleli un?wana ni un?wana ku endla ntirho wun?wana ni wun?wana handle ka loko swipimbelo leswi faneleke swi endliwile.
teka magoza ku tiyisisa leswaku munhu un?wana ni un?wana ehansi ka vulawuri bya yena u twanana ni swilaveko sa Nawu.
nghenisa swipimelo leswi faneleke swo lawula hi ntsakelo wa rehanyu ni nhlayiseko.
vona leswaku ntirho lowu endliweke ni switirho leswi tirhisiweke, swa languteriwa minkarhi hinkwayo hi mutirhi loyi a dyondzisiweke ku twisisa khombo leri nga ni vuxaka ni ntirho.
mutirhi yaloye u fanele ku vona leswaku swipimelo swo sirhelela swa tirhisiwa no hlayisiwa.
Vatirhi hinkwavo va ni mfanelo yo tivisiwa.
Mutholi u fanele ku vona leswaku mutirhi un?wana na un?wana wa tivisiwa na ku twisisa kale khombo ra rihanyu ni nhlayiseko wa ntirho wun?wana ni wun?wana wu endliwaka, swin?wana ni swin?wana leswi swi tshoveriwaka, endliwaka, tirhisiwaka, hlayisiwaka, khomika kumbe tleketliwaka, na xitirho kumbe michini leyi tirhisiwaka. Kutani mutholi u fanele ku nyika mahungu hi tlhelo ra swipimelo swo sirhelela makhombo.
Mutholi u fanele ku tivisa vayimeri va rihanyu na nhlayiseko loko mukamberi a n?wi tivisa hi ta nkambelo kumbe mindzavisiso, lowu nga ta endliwa etindhawini ta vona. Mutholi u fanele a tlhela a tivisa vayimeri va swa rihanyu ni nhlayiseko hi ta xikombelo xin?wana ni xin?wana lexi endliweke xa ntshuxeko, kumbe ntshuxeko wun?wana ni wun?wana lowu a nyikiweke wona ku ya hi Nawu. Ntshuxeko swi vula ku tshuxiwa ehenhla ka swiphemu swin?wana swa Nawu, matirhiselo ya nawu, switiviso kumbe swiletelo leswi nyikiweke ehansi ka Nawu.
Hi ku hatlisa, mutholi u fanele ku tivisa vayimeri va swa rihanyu ni nhlayiseko hi ta mhangu leyi humeleleke entirhweni. Mhangui xiendleko lexi humeleleke entirhweni laha munhu a dlayiweke, a vavisisweke kumbe a sunguleke ku vabya. Ku tlhela ku va ku khuliwa ka minchumu ya tikhemikali leyi yi nga ni khombo, xikombiso, loko tangi ri pfutisa tikhemikali leti tirhisiwaka endhawini ya vumaki hikwalaho ka vheluvhu leyi nga ni xihoxo, kumbe laha muchini wu nga ha lawuleki, handle ko playa kumbe ku vavisa un?wana.
Ntirho wa ntolovelo wa vamaki, vakunghuhati, vatleketli, vaxavisi kumbe va hangalasi mayelana ni ku tirhisa nhundzu kumbe minchumu entirhweni.
Nhundzu
Vamaki, vakunguhati, vatleketli, vaxavisi na vahangalasi va fanele ku vona leswaku:
nhundzu ya vona yi hlaysekile naswona yi hava ndzingo eka rihanyu yi fambelana ni swilaveko leswi lawuriweke.
loko muako kumbe nhundzu yi vekeriwa eka ndhawu yin?wana ni yin?wana, swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi ku nga hava ku tumbuluka ka xiyimo lexi xi nga hava nsirhelelo ni ndzingo wa rihanyu.
Minchumu
Vamaki, vakunguhati, vatleketli, vaxavisi na vahangalasi va fanele ku vona leswaku:
minchumu yaleyo yi hlayisekile naswona yi hava ndzingo ehenhla ka rihanyu loko yi tirhisiwa hi mfanelo mahungu ya kumbeka eka -
ku tirhisa minchumu entirhweni ndzingo wa rihanyu ni nhlayiseko lowu nga ni vuxaka ni nchumu swilaveko leswi nga swa nkoka ku tiyisisa leswaku nchumu wu ta va wu hlayisekile naswona wu hava ndzingo eka rihanyu loko wu hlayisiwa hi mfanelo maendlelo hi tlhelo ra khombo.
Loko munhu loyi nhundzu kumbe nchumu wu xavisiweke kumbe wu tisiweke, a tiboha hi ku tsala ku teka magoza yo karhi ku tiyisisa leswaku nhundzu kumbe nchumu wu ta fikelela swilaveko hinkwaswo swa ndzawulelo, naswona wu ta va wu hlayisekile na ku va hava ndzingo wa rihanyu, mintirho ya mutleketli, mukunguhati, muxavisi, muhangalasi kumbe mumaki yi ta tlulela eka munhu loyi a nga tiboha ku teka magoza walawo.
Ntirho lowu kongomeke mutirhi
I ntirho wa mutirhi ku:
hlayisa rihanyu ni nhlayisako wakwe, ku katsa na rihanyu ni nhlayiseko wa van?wana vanhu lava nga vangeriwaka hi maendlelo yakwe kumbe vusopfa bya maendlelo. Leswi swi katsa ku tlanga entirhweni. Vanhu vo tala va vavisekile kumbe ku fa kunene hikwalaho ka nlangu wa hanci endawini ya ntirho, kutani leswi swi tekiwa ku ri ku tlula nawu swinene.
laha Nawu wu nghenisaka ntirho kumbe swilaveko eka mutirhi ku twisisana ni mutholi nyika mahungu eka mukamberi loyi a humaka eka Ndzawulo ya swa Mintirho loko a ma kombela endla leswi a byeriwaka swona swa xinawu leswi mutholi kumbe munhu loyi a pfumeleriweke a lawulaka swona mayelana ni rihanyu na nhlayiseko landzelela swinawana kumbe maendlelo lama mutholi a n?wi nyikaka ambala mpahla leyi lawuriweke ya nhlayiseko kumbe ku tirhisa xitirho lexi lawuriweke xa nhlayiseko laha swi lavekaka vika swiyimo leswi nga hava vuhlayiseki ni rihanyu eka mutholi kumbe muyimeri wa swa rihanyu na vuhlayiseki hi xihatla loko a nghene enghozini leyi nga ta hlonhletela rihanyu rake kumbe ku vanga vaviseko, vika nghozi yaleyo eka mutholi, ni le ka munhu loyi a pfumeleriweke hi nawu kumbe muyimeri wa swa rihanyu ni vuhlayiseki hi xihatla, kambe ku nga si hundza nkarhi wa chifi yaleyo.
Timfanelo ta mutirhi
Nawu wa Rihanyu ni vuhlayiseki Emintirhweni wu nyika vatirhi timfanelo leti ti katsaka leswi landzelaka:
Mutirhi u fanele ku va na nyangwa eka -
Nawu wa Rihanyu ni Vuhlayiseki na mafambiselo ya milawu swinawana ni maendlelo eka rihanyu ni vuhlayiseki endhawini ya ntirho swipimelo swa makomba-ndlela leswi fanelaka ku endiwa maendlelo lama fanelaka ku landzeleriwa loko mutirhi a tikuma a hlanganile ni minchumu leyi nga ni khombo eka vutomi.
Mutirhi u fanele ku kombela leswaku dokodela wake a kambisisa tirhekhodo ta swa mavabyi kumbe ta ku wela ekhombyeni.
Loko mutirhi a ri muyimeri wa swa rihanyu ni vuhlayiseki, a nga lavisisa ni ku bumabumela hi ku tsala eka swiviko swa vukambisisa na vuxiyaxiyi ehenhla ka vuwela-khombo.
Mfanelo yo veka xandla enkambelweni
Loko mutirhi a ri muyimeri wa swa rihanyu ni vuhlayiseki, a nga tirhisana na mukamberi wa swa rihanyu ni vuhlayiseki loyi a humaka eka Ndzawulo ya swa Mintirho hi nkarhi wo kambela ndhawu ya ntirho ni ku hlamula swivutiso swin?wana ni swin?wana leswi mukamberi a nga swi vutisaka.
Mfanelo yo va ni rito eka mavumbelo ya milawu ni ku nyika mivono
Mutirhi a nga bumabumela kumbe ku rhumela mivono eka vulawuri byin?wana ni byin?wana kumbe mpimo wa vuhlayiseki lowu kandziyisiweke eka Nawu wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki Emintirhweni.
Mfanelo yo va a nga karhatiwi
Mutirhi a nga ka a nga hlongoriwi entirhweni wakwe, ku hunguta muholo wa mutirhi kumbe ku hunguta swipimelo swa matirhelo ya mutirhi hikwalaho ka -
mutirhi a nyikile mahungu lama lavekaka eka yena hi ku landza Nawu eka munhu loyi a lawulaka vufambisi bya Nawu wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki Emintirhweni mutirhi a landzelela xiviko lexi nga nawini, (xik. Ku pimela, ku tlula nawu wa xitiviso, sw.n.sw.)
mutirhi u endue leswi hi ku ya hi Nawu a swi fanele swi endliwile mutirhi a nga endlangi nchumu lowu hi ku ya ka Nawu a wu arisiwa mutirhi u ntikile vumbhoni eka Khoto ya swa Mintirho kumbe khoto ya milawu ka timhaka ta rihanyu ni vuhlayiseki.
Mfanelo yo apila
Mutirhi a nga apila ehenhla ka mianakanyo ya mukamberi. Ti-apili ti fanele ku rhumeriwa ti tsariwile eka Mukamberi-Nkulu, Rihanyu ni Vuhlayiseki Emintirhweni, Ndawulo ya swa Mintirho, Private Bag X 117, Pretoria, 0001.
Ntirho wo ka ku nga ngheneleriwi eka kumbe matirhiselo-hava ya swanchumu
Ku nga vi na loyi a nghenelelaka eka kumbe ku tirhisa swa hava nchumu wihi na wihi lowu nyikiweke hi ku rhandza ka swa rihanyu ni vuhlayiseki. Munhu a nga, xikombiso, ka a nga susi xirindza vuhlayiseki eka muchini ni ku tirhisa muchini kumbe ku pfumelela un?wana ku wu tirhisa handle ka xirindza vuhlayiseki xalexo.
Vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki.
Xana vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki i vamani?
I vatirhi va nkarhi hinkwawo lava hluwuriweke ni ku thoriwa hi ku tsala hi mutholi endzhaku ka loko mutholi a tihlanganisile ni vatirhi kutani va twanana hi lava va nga vaka vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki. Ku yisa emahlweni va fanele ku va va toloverile leswi humelelaka ni swipimelo eka xiphemu lexiya va thoriweke eka xona endhawini ya ntirho. Ntwanano wu fanele ku tlhela wu fikeleriwa hi nkarhi wa hofisi ni mintirho ya vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki naswona ku fanele ku twananiwa exikarhi ka mutholi ni vatirhi.
Xana i vayimeri va ngani va swa rihanyu ni vuhlayiseki va fanelaka ku thoriwa?
Muyimeri un?we u fanele ku thoriwa eka ndhawu ya ntirho leyi yi nga na 20 wa vatirhi. Hikwalaho laha ku nga ni vatirhi va 19 ntsena a swi fanelangi ku thola muyimeri.
Hi tlhelo ra mavhengele ni tihofisi, muyimeri un?we u fanele ku thoriwa eka ka 100 rin?wana na rin?wana ra vatirhi kumbe xiphemu xa kona. Xikombiso, muyimeri un?we u fanele ku thoriwa laha ku nga na 21 ku fika 100 wa vatirhi. Kambe vayimeri vambirhi va fanele ku thoriwa loko vatirhi va ri 101 ku fika 200, sw.sw.
Eka tindhawu tin?wana ta ntirho, muyimeli un?we u fanele ku thoriwa eka vatirhi van?wana ni van?wena va ntsengo wa 50 kumbe xiphemu xelexo. Xikombiso, muyimeri un?we u fanele ku thoriwa eka ntsengo wa vatirhi va 21 ku fika 50. Kambe vayimeri vambirhi a va thoriwi loko ku thoriwa 51 ku fika 100 wa vatirhi.
kambela tidokumente hi ku rhandza ka mutholi wa yena, u fanele ku fambisana ni makomba-ndlela wa swa thekiniki loko ku kamberiwa
Ku nghenela tinhlengeletano ta komiti
Vayimeri va nga nghenelela tinhlangeletano ta komiti ya swa rihanyu ni vuhlayiseki.
Hi xihi xikongomelo xa komiti ya swa rihanyu ni vuhlayiseki?
Swirho swa hlangana swi ta kota ku hoxa xandla, antswisa, hlayisa ni ku kambisisa swipimelo ku tiyisisa rihanyu ni vuhlayiseki bya vatirhi.
Xana tikomiti ta swa rihanyu ni vuhlayiseki ti nga tumbuluxiwa rini?
Xana komiti ya swa rihanyu ni vuhlayiseki yi na swirho swingani?
Mutholi u ta vona leswaku ku na swirho swingani hi ku landzelela leswi landzelaka:
loko komiti yin?we ntsena ya ndhawu ya ntirho yi sunguriwile, hinkwavo vayimeri va fanele ku va swirho swa komiti yaleyo loko tikomiti timbirhi kumbe ku tlula ti sunguriwile endhawini ya ntirho, muyimeri wun?we u fanele ku va xirho xa yin?we ya tikomiti.
Hikwalaho, vayimeri hinkwavo va fanele ku va swirho swa tikomiti. Mutholi a nga ha hlawula van?wana vanhu ku n?wi yimela eka komiti kambe vahlawuriwa valavo va nga hundzi nhlayo ya vayimeri lava thoriweke eka komiti. Loko, hambiloko mukamberi a ri na mbono wa leswaku nhlayo ya tikomiti endhawini ya ntirho a yi enerisi, a nga anakanya ku sungula tikomiti to engetela.
Xana vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki va hlangana ka ngani?
Va hlangana nkarhi wihi na wihi loko swi fanerile, kambe swi boha kan?we eka tin?hweti tinharhu. Komiti yi anakanya nkarhi ni ndhawu. Hambiswiritano, loko 10% kumbe ku tlula ya vatirhi va kombela nhlengeletano eka mukamberi, mukamberi a nga sindzisa leswaku nhlengeletano yoleyo yi va kona hi nkarhi ni le ndhawini leyi yena a nga ta yi anakanya.
Xana i mani a anakanyaka mafambiselo ya nhlengeletano?
Swirho swa komiti swi hlawula mutshami-xitulu ni ku anakanya nkarhi wa yena wa hofisi, mafambiselo ya nhleneletano, sw.n.sw.
Ku ya hi matshamelo ya swilo, mukamperi a nga koxa ku thoriwa ka vayimeri vo tala, hambe laha nhlayo ya vathoriwa va nga hansi ka 20. Xikombiso, mavumbekelo ya pulanti ma nga va lawa ku thoriwa ka muyimeri wun?we wa 50 wa vatirhi swi nga enerisi. Kutani mukamberi a nga koxa ku thoriwa ka vayimeri vo tala. Hambiswiritano, loko muthori ni vatirhi va twanana, nhlayo yo hundza leyi lawuriweke ya vayimeri va nga thoriwa.
Xana vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki va nga thoriwa rini?
Ku nga si hela mune wa tin?hweti endzhaku kopfuriwa ka bindzu ra mutholi. Mutholi loyi a nga na vatirhi vo tlula 20, loyi bindzu ra yena ri nga va ku tirheni ehansi ka mune wa tin?hweti, u hava vayimeri lava thoriweke. Laha ku nga na, xikombiso vatirhi va hi minkarhi va thoriwaka efemini, va vanga leswaku nhlayo ya vatirhi yi hundza 20 eka nakrhi lowu nga hansi ka mune wa tin?hweti, ku thoriwa ka vayimeri a hi swa nkoka.
Xana vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki va tirha rini mintirho ya vona?
Mintirho hinkwayo mayelana ni ku thola, ntirho ni ku dyondzisa vayimeri yi fanele ku endliwa hi nkarhi wa ntirho.
Xana vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki va endla yini?
Vayimeri va swa rihanyu ni vuhlayiseki va fanele ku endla leswi landzelaka:
Ku xopelela rihanyu ni vuhlayiseki
Vayimeri va nga kambisisa ku tirha ka swipimelo swa, swa rihanyu ni vuhlayiseki hi ku tirhisa vuxopeleri bya rihanyu ni vuhlayiseki.
Lemuka makhombo lama nga va ka kona
Vayimeri va nga lemuka makhombo lama vangekaka endhawini ya ntirho kutani va ya vika eka komiti ya swa rihanyu ni vuhlayiseki kumbe ka mutholi.
Ku lavisisa tinghozi
Vayimeri ni mutholi va nga lavisisa tinghozi, lavisisa swivilelo eka vatirhi mayelana ni timhaka ta swa rihanyu ni vuhlayiseki, kutani va ti vika hi ku tsala.
Ku nyika nhlamuselo
Vayimeri va nga hlamusela mayelana ni vuhlayiseki endhawini ya ntirho eka vatirhi kumbe eka komiti ya swa rihanyu ni vuhlayiseki kumbe, laha nhlamuselo yi nga koteki, eka mukamberi.
Nkambelo
Loko ku ri mhaka ya nkambelo, vayimeri va nga -
kambela ndhawu ya ntirho endzhaku ka loko va vikerile mutholi hi ta nkambelo burisana ni vakamberi endhawini ya ntirho ni ku tirha ni vakamberi loko ku kamberiwa
Xana tikomiti ta swa rihanyu ni vuhlayiseko va vutisa tinhlori ku va tsundzuxa?
Ina, tikomiti ti nga hlawula vanhu ku va swirho swo tsundzuxa hi ta vutivi bya vona ni vunhlori bya vona eka timhaka ta swa rihanyu ni vuhlayiseki. Hambiswiritano, mutsundzuxi i xirho lexi nga hava mfanelo yo vhota.
Xana tikomiti ta swa rihanyu ni vuhlayiseki ti endla yini?
Tikomiti leti ti endla timhaka ta swa rihanyu ni swa vuhlayiseki ntsena endhawini ya mintirho kumbe eka swiphemu swa yona leswi tikomiti teleto ti tumbuluxeriweke swona. Hi ntolovelo, tikomiti ta swa rihanyu ni vuhlayiseki ti ni mintirho leyi landzelaka:
Ku bumabumela
Komiti yi fanele ku endla swibumabumelo eka mutholi mayelana ni swa rihanyu ni vuhlayiseki bya vatirhi. Laha swibumabumelo leswi swi nga kongomiseki eka anhlulo wa mhaka, komiti yi nga yisa swibumabumelo eka mukamberi
Ku bula hi tinghozi
Komiti yi fanele ku bula hi nghozi yin?wana ni yin?wana leyi vangeke ku vaviseka, vuvaby, kombe rifu ra mutirhi un?wana na un?wana naswona va nga vikela mukamberi hi yona hi ku tsala kunene.
Ku hlayisa tirhekhodo
Komiti yi fanele ku hlayisa tirhekhodo ta xibumabumelo xin?wana ni xin?wana lexi yaka eka mutholi na xiviko xin?wana ni xin?wana xi yaka eka mukamberi.
Swirho swa komiti swi fanele ku endla ntirho wun?wana ni wun?wana lowu nawu wa mafambiselo wu wu lavaka eka vona.
Hunguto
Mutholi a nge hunguti muholo wa mutirhi hi tlhelo ra xin?wana ni xin?wana lexi mutirhi a koxiweke ku xi endla hikwalaho ka swa rihanyu ni vuhlayiseki ku ya hi Nawu.
Xiviko xa Mukamberi-Nkulu mayelana ni mavabyi ya swa le ntirhweni
Loko dokodela wa swa vutshunguri a kambela kumbe ku tshungula un?wana vuvabyi lebyi a ehleketelelaka leswaku byi nga va byi tumbuluke entirhweni, dokodela wa swa vutshunguri u fanele ku vikela mutholi wa mutirhi kumbe Mukamberi-Nkulu.
Ntirhisano ni mukamberi
Ku fambisa ni tindlela, ku vitaniwa, ku komberiwa kumbe ku byeriwa
Vatholi ni vatirhi va fanele ku fambisana tindlela, ku vitaniwa, ku komberiwa kumbe ku byeriwa hi mukamberi. Ku engetela, ku hava na un?we a fanelaka ku sivela un?wana ku fambisana.
Ku hlamula swivutiso
Swivutiso swa mukamberi swi fanele ku hlamuriwa, kambe ku hava loyi a bohekaka ku hlamula xivutiso lexi xi nga n?wi onhelaka. Ku onhela munhu swi vula leswaku munhu u ehleketeleriwa leswaku munhu u ni vutihlamuleri eka mhaka leyi nga ri ki kale.
Ndzavisiso
Loko mukamberi a swi lava, u fanele ku nyiketiwa leswi faneleke ni ku pfuniwa hi mpfuneto lowu a nga ta lava wu n?wi pfuna ku lavisisa. Mukamberi a nga kombela leswaku ndzavisiso wu ngheneleriwa. Ku hava loyi a nga rhukanaka mukamberi kumbe ku yimisa ndzavisiso hi xivomu.
Ku voniwa nandzu
Loko mutirhi a ndla leswi ku ya hi Nawu wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki swi voniwaka ku ri nandu, mutholi u ni vutihlamuleri bya nandu wolowo, naswona a nga kumeka a hoxile ni ku va a hoxiwa ekhotsweni hi mhaka yeleyo, handle ka loko mutholi a nga khorwisa leswaku:
a nga nyiki ku kholwa u tekile magoza lama feneleke ku swi sivela mutirhi a nga tirhanga hi ndlela leyi ringaneleke vuswikoti bya yena, hi man?wana marito, mutirhi u endle leswi a swi tivaka leswaku a nga fanelangi ku swi endla.
Leswi nga laha henhla swa tirha ni le ka kuva nutholi a susumeta hi nawu , xikombiso, n?wakontiraka-ntsongo, handle ka loko tiphati ti twananile ntirho wu nga si sunguriwa hi ku tsala hilaha nsunsumeto wa xinawu wu nga fambisanaka hi kona ni matirhelo ya Nawu.
Mfuneto wo humw eka mukamberi
Vakamberi ku nga burisaniwa na vona eka tihofisi ta swifundza ta Ndzawulo ya swa Mintirho:
Mufambisi wa Xifundza Riq: 290 1744
Mufambisi wa Xifundza Riq: 6558700
eGauteng N?walungu
Mufambisi wa Xifundza Riq: 309 5000
eGauteng Dzonga
Mufambisi wa Xifundza Riq: 497 3000
Mufambisi wa Xifundza Riq: 505 6200
Mufambisi wa Xifundza Riq: 384 2033
MMABATHO
Mufambisi wa Xifundza Riq: 336 1500
Mufambisi wa Xifundza Riq: 838 1500
Mufambisi wa Xifundza Riq: 701 3000
Mufambisi wa Xifundza Riq: 460 5911
Kherefu ya le Hofisi-Nkulu ya Darekitara -Nkulu wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki bya le Ntirhweni
<fn>tso_Article_National Language Services_Xiletelo xa vuleteri .txt</fn>
Xiletelo xa vuleteri bya ntirho (learnership) xa vanhu lava nga tirheki
Mfumo wu sungule nongonoko wuntshwa wa vuleteri lowu vuriwaka vuleteri bya ntirho. Minongonoko leyi ya vuleteri yi endleriwe vanhu lava nga tirheki. Xibukwana lexi xi hlamusela hilaha nongonoko lowu wu tirhaka ha kona.
Xana vuleteri bya ntirho i yini?
Vuleteri bya ntirho i nongonoko wa dyondzo lowu yisaka eka ku kuma ntirho. Vuleteri bya ntirho byi katsa dyondzo ya le kamareni ro dyondzela eka rona ekholejini kumbe senthara ya vuleteri na le ka vuleteri bya ntirho entirhweni. Ku va wena u nghenelela eka vuleteri bya ntirho, mhaka ya nkoka hi leswaku ku fanele ku va na muthori loyi a tsakelaka no kota ku ku nyika ntokoto wa ntirho.
I mani a nga endlaka xikombelo xa vuleteri bya ntirho?
Un?wana na un?wana a nga endla xikombelo xa vuleteri bya ntirho. Leswi swi vula leswaku vuleteri bya ntirho byi fanele ku va kona eka vantshwa lava hetaka swikolo na tikholeji na lava nga tirheki xikan?we na lava tirhaka. Vuleteri bya ntirho a byi yi hi ntlawa wa malembe yo karhi.
Eku hlawuleni ka vanhu eka vuleteri bya ntirho mfumo wu bohe leswaku kwalomu ka 85% wa vadyondzi ku fanele ku va vantima, 54 % ku fanele ku va vavasati kutani 4% ku fanele ku va vanhu lava lamaleke.
Swi ta koxa mali muni?
A ku na mali leyi koxiwaka eka vuleteri bya ntirho. Un?wana na un?wana la hlawuriwaka eka nongonoko wa vuleteri bya ntirho u fanele ku hakeriwa mali yo karhi hi muthori. Ntsengo wa kona wu lawula hi muxaka wa vuleteri bya ntirho. Holobye wa Mintirho u pfumele eka mali ya minimamu eka tihakelo na swipimelo kambe muthori a nga hakela yo tala. Tihakelo na swipimelo ku twananiwa hi swona na mudyondzi un?wana na un?wana ku nga si sungula nongonoko.
Swi teka nkarhi wo tanihi kwihi?
Ku leha ka vuleteri bya ntirho swi ta hambana kambe a swi talangi ku va ehansi ka lembe.
Swi vula yini eka mina loko ndzi va eka vuleteri bya ntirho?
Loko u amukeriwa eka vuleteri bya ntirho u ta fanela ku sayina ntwanano lowu nga le nawini na muthori. Munhu kumbe nhlangano lowu wu ku nyika xiphemu xa vutivi bya vuleteri naswona ku fanele ku sayiniwa ntwanano. Leswi swi ta hlamusela leswi languteriweke eka wena na leswi u faneleke ku swi endla.
I va mani va nga xiphemu xa vuleteri bya ntirho naswono hi yihi mintirho ya vona?
Mudyondzi u vekiwa eka vuleteri bya ntirho, u sayina ntwanano wa xinawu na muthori, lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya mudyondzi, no landzelela nongonoko wa vuleteri.
Muthori u nyika xiphemu xa ntokoto wa ntirho wa vuleteri bya ntirho no sayina ntwanano wa xinawu lowu fanaka lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya muthori, ku katsa mintwanano eka xiyimo xa tihakelo (allowance) ta mudyondzi.
Vaphakeri va vuleteri va nyika vuleteri hi ku yimela muthori no sayina ntwanano wa xinawu lowu fanaka lowu hlamuselaka timfanelo na vutihlamuleri bya vaphakeri va vuleteri.
Xiyenge xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri xi kondletela no fambisa timali ta vuleteri bya ntirho eka ndhawu yo karhi ya ikhonomi (xikombiso, vutleketli na vupfhumba na mafundzha), no vona leswaku vuleteri byi le ka xiyimo xa vumaki (ku tiyisisa nkoka).
Ndzawulo ya Mintirho yi thola, hlawula no hundzisela vanhu lava nga tirheki lava fikelelaka swilaveko swa vuleteri bya ntirho byo karhi eka vathori lava lavaka vadyondzi. Muthori u endla xiboho xo hetelela.
Ndzi ta kuma yini emakumu ka vuleteri bya ntirho?
Loko vuleteri bya ntirho byi fika emakumu u ta va na mbumambumelo (qualification) lowu tiviwaka etikweni hinkwaro. Ku va mbhoni ya leswaku u na mbumambumelo u ta nyikiwa xitifikheti. Xitifikheti lexi xi ta hlamusela vuswikoti lebyi u nga ta va u byi dyondzile.
Xana ndzi ta kuma ntirho endzhaku ka vuleteri bya ntirho?
Loko u nga tirhi loko vuleteri bya ntirho byi sungula, a ku na ku tiyisisa leswaku u ta kuma ntirho emakumu. Muthori loyi a ku nyikeke vuleteri a swi bohi leswaku a ku nyika ntirho. Kambe hi ku va na mbumambumelo na ntokoto wa ntirho u ta va eka xiyimo xo antswa ku kuma ntirho ku tlula eku sunguleni. U nga lava no ehleketa ku kuma mimbumambumelo yin?wana kumbe u sungula bindzu ra wena.
Xana ndzi endla njhani xikombelo xa vuleteri bya ntirho loko ndzi nga tirhi?
Tsarisa eka Ndzawulo ya Mintirho tanihi munhu la lavaka ntirho hi ku tata fomo yo tsarisa leyi namarhetiweke na fomo leyi kombisaka ku tsakela ka wena. Kutani u yi tlherisela eka mutirhi wa ndzawulo kumbe u yi posa kunene.
Nkarhi hinkwawo vona leswaku vuxokoxoko byo tihlanganisa byi kahle.
Senthara ya vatirhi yi ta tihlanganisa na wena loko u fikelela swilaveko swa vuleteri bya ntirho wa muthori wo karhi.
Loko u fikelela swilaveko u nga vitaniwa ku ta hlamuseriwa no kamberiwa ku nga si fika nhlawulo wo hetelela.
NTSARISO WA LAVA LAVAKA NTIRHO
Vuxokoxoko bya munhu
Xivongo:
Mavito:
Kherefu:
Riqingho ro tihlanganisa
Siku ro velekiwa
Rixaka:
Mulungu
Mukhaladi
Mu-Indiya
Ririmi leri u ri tirhisaka
Rimbewu:
Xinuna
Xisati
Xana u na vulamari?
Ina
Loko ku ri ina, hlamusela?
Xana u muaka-tiko wa SA?
Ina
Loko ku ri e-e xana u muaka-tiko wa le kwihi?
Xana u na layisense yo chayela?
A ndzi na yona
Mbumambumelo wa swa dyondzo
Mbumambumelo wa xikolo xa le henhla leyi kumiweke
Mfungho
Mbumabumelo wo hundza eka ntangha khume
Vandla/Munyiki
Mbumambumelo
Lembe leri wu kumiweke
Ntokoto wa ntirho
Muthori
Xivandla
Nkarhi
Xivangelo xo tshika:
Ndza hlambanya leswaku mahungu lawa ya nga laha henhla i ntiyiso.
Nsayino wa muendli wa xikombelo
Siku
KOMBISA KU TSAKELA KA WENA
Laha i nxaxamelo wa tidyondzo hinkwato to hambana na migingiriko yin?wana leyi u nga kotaka ku yi endla eka dyondzo yo karhi. Endla onge u nga swi kota ku endla migingiriko hinkwayo, nyika minkutlunyo eka dyondzo yin?wana na yin?wana ku ya hilaha u yi tsakelaka kumbe u tsakelaka migingiriko eka dyondzo yeleyo. Hakanyingi swihungasi na swona swi nga va xikombiso xa leswi u swi tsakelaka. Loko u tsakela xin?we xa migingiriko leyi boxiweke laha henhla tanihi xikombiso xa dyondzo yo karhi, khwantihata nghingiriko no nyika minkutlunyo eka dyondzo yeleyo ku ya hi ku tsakela ka wena eka nghingiriko lowu khwantihatiweke. Minkutlunyo yi fanele ku endliwa hi ndlela leyi landzelaka: 1 ? A ndzi yi tsakeli ngopfu, 2 ? A ndzi yi tsakeli, 3 ? Ku tsakela ka le xikarhi, 4 ? Ku tsakela, 5 ? Ku tsakela ko antswa
Dyondzo
A ndzi yi tsakeli ngopfu
A ndzi yi tsakeli
Ku tsakela ka le xikarhi
Ku tsakela
Ku tsakela ko antswa
Vurimi na nhlayiso wa ntumbuluko.
Ku phakela swakudya hi ku rima. Ku hlayisa swirhapa, nhova na ntumbuluko. Ku rima swibyariwa na swifuwo, ku tirha etiphakeni, swirhapeni na le nhoveni na nhlayiso wa ntumbuluko.
Mfuwo na vutshila.
Ku endla swilo swo saseka no endla migingiriko yo nyanyula vanhu. Ku vumba na ku rhunga, ku cina, ku yimbelela, vuyimbeleri, mintlangu, tifilimi na ku teka swifaniso, thelevhixini, vhidiyo, mutlangi wa mintlangu, mukhavisi wa tindlu, ku penda no khavisa swifaniso.
Mafambiselo ya mabindzu na maxaviselo. Malulamiselo, mapulanelo no vona leswaku khamphani yi famba kahle. Ku endla switatimende swa timali ta khamphani, ku fambisa khamphani, ku fambisa xiyenge xo thola (vatirhi), ku xava nhundzu ya khamphani, ku maketa nhundzu ya khamphani, ku fambisa hofisi, ku fambisa vuxaka bya khamphani na vaaki, xik. vuxaka bya vaaki.
Tidyondzo ta vuhlanganisi na ririmi. Ku tirhisa ririmi ku pfuna vanhu ku kuma mahungu hi ku vulavula no tsala. Muhundzuluxi, muteki wa mahungu wa tibuku kumbe phepha-hungu, mutivi wa ririmi, vun?winyi bya le nawini, ku tsala swihungwana kumbe matsalwa.
Dyondzo, vuleteri na nhluvukiso. Ku dyondzisa no letela vanhu. Mudyondzisi eswikolweni, mavandla ya le henhla ya tidyondzo yo fana na Tiyunivhesiti, Titheknikhon na Tikholeji ta Xithekiniki, ku dyondzisa vana lavatsongo (nhluvukiso wa vana lavatsongo).
Vutumbuluxi, vuinjhiniyere na thekinoloji. Ku khavisa michini, mabiloho, magondzo, swihaha-mpfhuka, michini ya magezi na ya xiilektoniki, ku endla no khomananisa swiphemu swa michini leswaku yi ta tirha kahle, na timhaka ta migodi (mining).
Tidyondzo ta vumunhu na vaaki. Ku dyondzo mintolovelo ya vanhu ku kota ku va pfuna. Ku tirha no hluvukisa vanhu (Ntivo-miehleketo na vuleteri bya vuswikoti), tidyondzo ta vukhongeri (mufundhisi), matimu, ku dyondza misava na xivangelo xo va vanhu va tshama emadorobeni(ntivo-misava), ku dyondza vuxaka bya vanhu, dyondzo ya vanhu va khale na swiharhi.
Nawu, sayense ya vusocha na vusirheleli. Ku langutisa nsirhelelo na vuhlayiseki bya vanhu na vululami laha tikweni. Matimba ya maphorisa, maqweta na vachuchisi, mintirho ya makhotso, ku landzelela ntirho wa vusocha (masocha ya le tikweni, masocha ya le matini, ya le moyeni)
Sayense ya swa rihanyo na mintirho ya vaaki. Ku pfuna vanhu hi ku hlayisa mirhi ya vona na rihanyo ra miehleketo. Ku sivela mavabyi, ku hluvukisa rihanyo, ku hlayisa vavabyi, vuongori, mutirhi eka swa tiambulense, mintirho ya swa rihanyo, mutirhela vaaki (social work).
Tinhlayo, Sayense, khompyuta na sayense ya vutomi. Ku tirhana na tinomboro ku ololoxa swiphiqo, ku tirhana na tikhompyuta ku hlayisa mahungu no tirhana na swilo leswi hanyaka. Tidyondzo ta khompyuta, van?watinhlayo, ntivo-vutomi (dyondzo ya swimila na swiharhi).
Mintirho. Ku pfuna vanhu van?wana ku fana na loko u va pfuna etikhefini (restaurants) na tihotela na tindhawu tin?wana to hungasela kona, ku tirha tanihi musweki, muleteri wa tendzo, muyimeri wa tendzo, mulanguteri wa swiharhi, ntleketlo wo fana na muchayeri wa thekisi, muchayeri wa bazi, muhlayisi wo fana na wa misisi, muhlayisi wa vadyuharhi, ku tirha ehotela, ku tirha ku xavisa.
Mapulanelo ya miako no aka. Ku pulana no khavisa miako ku fana na lava khavisaka, ku aka tindlu, ku aka magondzo na mabiloho. Ku vekela tintambhu ta gezi eka miako.
Nkomiso wa leswi u swi tsakelaka
Tsala tidyondzo tinharhu leti u ti nyikeke minkutlunyo ya le henhla.
Tisenthara ta Mintirho ta Ndzawulo ya Mintirho
Kapa Vuxa
Umtata Riq: 532 5674
Mamelodi Riq: 805 5090
Kapa N?walungu
N?walungu Vupeladyambu
Kapa Vupeladyambu
<fn>tso_Article_National Language Services_Xitatimende hi Holoby.txt</fn>
Xitatimende hi Holobye wa Mabindzu na Vumaki, Nkul. Mandisi Mpahlwa, mayelana na Lotto ya tiko
Ndzi hlamusele vaaka tiko hi ti 31 Nyenyankulu 2007 leswaku endzhaku ka loko ndzi langutisile xiboho xa Khoto ndzi endle leswaku ku va na vulavisisi byin?wana ku endliwa hi Huvo ya Tilotto ta Tiko ku ya hi swilaveko swa Tikhoto na leswaku mpimo wa ntirho lowu faneleke ku endliwa wu ta endla leswaku swi nga koteki ku va NLB yi heta ntirho ka ha ri nkarhi leswaku ndzi teka xiboho xintshwa ku nga si hela layisense leyi hundzeke.
Ndzi tlhele ndzi vula leswaku a ndzi tihlanganisa na hinkwavo vaendli va xikombelo xo fambisa lotto, hi minseketelo yeleyo a hi langutisa tindlela eka swa nawu ku hunguta nkarhi laha ku nga ta va ku nga ri na lotto.
Ndzi vule leswaku eka swiyimo leswi ndzi languteriwe ku tivisa ku thoriwa ka vafambisi va Lotto ya tiko eka nkarhi wa kwalomu ka n?hweti yin?we.
Ndzi vile na tinhlengeletano to tala na swiyenge hinkwaswo no tihlanganisa na vatsundzuxi va mina va swa nawu ku ringeta ku kuma xitshunxo ku endlela ku hunguta nkarhi lowu ku nga ta va ku nga ri na lotto. Hina, xikan?we na vakomberi vo fambisa lotto, hi hlulekile ku twanana ku ya hi mafambiselo ya lotto swa xinkadyana.
Hi nkarhi lowu NLB yi ye emahlweni na ntirho lowu a wu fanele ku endliwa. Ndzi fanele ku tlhela ndzi tiyisisa leswaku ku va NLB yi hetisisa ntirho wa yona, yi lava ntirhisano ku suka eka vakomberi vo fambisa lotto hinkwavo.
Huvo ya Lotto ya Tiko yi tihlanganise na mina hi Dzivamisoko 2007 kutani yi vula leswaku, ku vona leswaku pfhumba ra hetisisiwa swinene, yi ta lava ku engeteriwa nkarhi ku hetisa ntirho lowu ndzi nga va kombela ku wu endla.
Huvo yi hlamusele leswaku xilaveko xo engeteleriwa nkarhi ku hetisisa pfhumba ku ve hi xivangelo xo hlwerisiwa ka mahungu laya faneleke hi van?wana va vaendli va swikombelo swo fambisa lotto xikan?we no humelerisa mahungu walawo loko ya ta va kona.
Ndzi bohe ku pfumelela Huvo ya Lotto ya Tiko nkarhi wo engetela lowu va wu kombeleke leswaku va ta tienerisa hi swiringanyeto leswi va swi lavaka ku ndzi endlela swona ku ya hi vaendli va swikombelo swo fambisa Lotto ya tiko.
Loko Huvo yi hetile ntirho wa yona no va yi endlile swiringanyeto eka mina, ndzi ta lava nkarhi ku swi langutisisa. Kutani ndzi ta va na nkarhi wo amukela kumbe ndzi ala swiringanyeto. Eka nkarhi lowu ndzi nga ta amukela swiringanyeto swa Huvo, ndzi ta va nyika nkarhi wo kanela ntwanano wa layisense na vakomberi vo fambisa lotto lava nga ta va va hlarile laha endzhaku va nga ta tisa layisense eka mina ku yi langutisisa naswona, loko ndzi eneriseka, ndzi ta sayina no humesa layisense eka mukomberi loyi a nga ta va a humelerile.
Ndzi ya emahlweni ndzi tekela enhlokweni ku tsakela lokukulu ka vaaka tiko eka Lotto ya tiko no ka ndzi nga tsakisiwi hi ku va yi yimisiwe swa nkarhinyana.
Ndzi tiyimiserile ku vona leswaku pfhumba leri ra hela hi nkarhi wutsongo, naswona ndzi ta humesa xitatimende xin?wana hi mhaka leyi eku heleni ka Mudyaxihi 2007.
Tihakelo leti faneleke na vakhomi va mathikiti a va nge khumbheki hi nkarhi lowu.
<fn>tso_Article_National Language Services_Xitatimende xa Xiyimo.txt</fn>
Xitatimende xa Xiyimo xa Mahanyelo
Ndzawulo ya timhaka ta xikaya
Xitatimende
Xa Xiyimo xa
Mahanyelo
Hi kongomise eka Mphakelo wa Xiyimo xa Misava.
Nomboro yo ka yi nga hakeriwi ya riqingho: 0800601190
Xitatimende xa Holobye
Hi ku landza nsimeko mfumo lowu wa ha ku hlawuriwaka wa xidemokirasi na vuyimeri hi 1994, Khabinete yi tsavurile ku cinca ka Vukorhokeri bya Vaaki ku va Vandla ra vuswikoti, na demokirasi tanihi yin?we ya minongonoko ya le henhla-henhla.
Ku va ku fikeleriwa xikongomelo lexi; Phepha ro Basa ra Ku cinca ka Vukorhokeri na Mphakelo wa Vaaki leri nga hangalasiwa ro simeka manedlelo mantshwa eku nyikeni ka vukorhokeri bya vaaki.
Tanihi vandla leri tinyiketeleke ku korhokela rixaka, hi endlile nongonoko wa endlelo leri nga simeka eka minsinya leyi kumekaka eka Phepha ro Basa ku antswisa ntswalo, malwandla na vuswikoti, na ku hunguta vukungundzwani ku endlela ku pfumelela vaaki ku kuma hungu mayelana na vukorhokeri lebyi nga nyikiwa.
Eka malembe mantsanana lama landzelaka, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi tibohile ku vumba no aka ndzawulo wo korholela swa hombe na hi ku endla tano.
Ha tiboha ku sirhelela timfanelo ta vanhu.
ku va va khomiwa hi ndzhuti, xichavo na malwandla;
ku langutela leswaku hungu leri ku khumbhaka a ri nge paluxiwi eka vanhu van?wana handlekaloko swi ri erivaleni leswaku swi boha ri paluxiwa;
ku tsundzuxiwa hi, ni leswaku swirilo swi yisiwa eka mani;
ku tivisiwa lembe ni lembe hilaha Ndzawulo yi tirhaka hakona;
ku korhokeriwa eka mbangu lowu nga hava vukungundzwani;
Holobye wa Timhaka ta Xiakya, M.G. Buthelezi
XANA NDZAWULO YA TIMHAKA TA XIKAYA YI ENDLA YINI?
Hi nyika vukorhokerinkulu lebyi landzelaka
Tsarisa ku beburiwa, vukati na mafu;
Ku nyika Tiphasipotot na Mapasi
Ku nyika Mimpfumelelo ya Vuaka-tiko ya Nkarhinyana ni ya Nkarhi hinkwawo;
Vuaka-tiko;
Xikombelo xa Vutumbelo
SWIYIMO SWA HINA SWO TIRHA SWIKOMBELO
Hi ringeta ku ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla naswona hi tiboha ku tirha swikombelo swa wena hi ku hatlisa.
Loko ku ri ku xikombelo xa wena xa twala naswona si tatiwile hi mfanelo, xikongomelo xa hina i ku tirha swibukwana swa wena hi ku landza minkarhi leyi vekierke leyi landzelaka.
Pasi ????????????????????? Tinhweti ti 2
Ku tasrisa ku velekiwa ???? ????????? Siku ri 1
Tisetifiketi ta Vukati (leti komisiweke) ??????? Siku ri 1
Ntsariso wa rifu ???????????????? Siku ri 1
Tisetifiketi ta Vutitivisi ta Nkarhinyana ??????.. Masiku ya 4
Tiphasipoto / Swibukwana swa Tendzo ??????.. Mavhiki ya 6
Vutshamo bya Nkarhi hinkwawo:
Swikombelo swa laha kaya ????????.. Mavhiki ya 8
Swikombelo swa Matiko-mambe ?????? Tinh?weti ta 18
Vuaka-tiko ?????????????????. Mavhiki ya 8
Ku tlherisela vahlampfa ekaya ????????? .. Nhweti yi 1
LOKO XIKOMBELO XA WENA XI NGA VONAKI KAHLE, XI NGA HELELANGI KUBME XI NGA TATIWANGI KAHLE.
Hi ta tihlanganisa na wena hi ku hatlisa ku va hi kuma hungu leri lavekaka, kumbe u tsundzuxiwa hi ta xendlo lexi u faneleke ku xi endla. Ku suka kwalaho hi ta teka goza ra xihatla ku endlela leswaku xikombelo xa wena xi tirhiwa hi xihatla.
Loko u nga fanelangi ku va u kuma vuaka-tiko, vutshamo, u ta nyikiwa swivangelo leswi nga tsariwa.
KU ENETISA MUXAVI
Ku va hi ta kota ku tshama hi karhi hi ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla, Ndzawulo yi lava ku:
Vulavurisana na wena nkarhi hinkwawo mayelana na mphakelo lowu hi wu nyikaka;
Nyika riqingho ra hungu ro pfuna ku endlela leswaku u hi nyika vonelel ra wena;
Ku hlayisa nkoka wa vatirhi va hina hi ku va letela eka ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla na ku entisa vaxavi.
KU TIRHANA NA SWIVUTISO
Hi tinyiketa ku landzelela swivutiso hinkwaswo hi ku hatlisa, malwandla na vuswikoti. Ku kota ku endla tano hi ta tirha hi ku landza swiyimo leswi landzelaka leswi hi nga tivela swona.
Loko u ta hi wexe:
U ta korhokela hi vatirhi lava nga ambala no kombisa tibeji ta mavito leswaku u va tiva;
Loko va karhi va ku pfuna, vatirhi va hina va ta:
Vulavula na wena va ku kongomile naswona hi xichavo
Tirha hi ndlela ya tintswalo naswona hi ndlela yo pfuna.
Hlamusela tirhelo na ku vona leswaku wa swi twisisa.
Va ta hlamula hi ndlela yo aka swirilo laha swi kotekaka va tsema swiphiqo nkarhi wolowo
Hi tiboha ku pfuna vatirheriwa lava nga na swilaveko swo hlawuleka etihofisini hinkwato ta hina hi ku tirhisa vatirhi va hina va tintswalo eka tindhawu ta vuamukelo.
Loko u ba riqingho:
Swivutiso swa wena swa riqingho swi ta tirhiwa hi ku hatlisa naswona hi xiphurofexini;
Nomboro ya mahala ya swirilo na yo pota timbangu ta vukungundzwani kun?we no tlula swiboho leswi hi leyi landzelaka:
Vatirhi va hina va ta;
vula vito ra Ndzawulo va nyika vito ra vona va ku pfuna hi swivutiso no tlhela va vona leswaku u twisisa leswi u faneleke ku swiendla.
Ku ku byela loko ku ri ku u fanele ku khomanyana, kumbe ku hundziserwia eka mutirhela-mfumo un?wna.
Loko u tsalela;
Hi ta hlamula mapapila ya wena ku nga se hela masiku ya khume-nthanu ya masiku mo tirha kumbe ku tiyisisa leswaku papilara wena ri amukeriwile ku nga se hundza masiku ya ntlhanu yo tirha loko ku ri ku mhaka ya kona ya tika naswona ya langutisisiwa.
Hi ta tirhisa ririmi ro olova loko hi ku tsalela kumbe ku vulavula na wena.
Hi ta ringeta ku ku hlamula laha swi kotekaka hi ririmi leri u ri tsakelaka.
Hi ta tsala ehansi miehleketo ya wena hi tlhela hi yi hundzisela eka Mufambisi wa ku Nyika Vokorhokeri kumbe munhu loyi a tirhaka na swona.
Hi ta ringeta hi matimba ku tshunxa swiphiqo hi nga se ku rhumela nhlamulo. Loko leswi swi nga endleki, u ta rhumeriwa nhlamulo leyi nga hlamusela hi vuenti vito na nomboro yariqingho ra munhu loyi a tirhaka na xirilo xa wena.
HUNGU RIN?WANA
Hungu hi xitalo ra mimphakelo leyi nyikiwaka hi Ndzawulo ri nga kumeka eka hofisi yihi kumbe yihi ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
HI LE KWIHI
Hofisinkulu ya Timhaka ta Xikaya yi le 22 xitarata xa Struben, Pretoria
U NGA HI KUMA HI KU TSALELA EKA
Eka Mufambisinkulu
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya
Xisakana xa Poso X114
KUMBE U NGA HI BELA RIQINGHO EKA:
XANA U NGA TIHLANGANISA NA HINA RINI?
Hi nkarhi wa ntolovelo wa ntirho ku suka hi nkarhi wa 7.15 ku fika nkarhi wa 15.45,
Musumbhunuku ku fika Wavuntlhanu
Yi hlengeletiwile no humesiwa hi Vufambisi: Vuhlanganisi
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya
<fn>tso_Article_National Language Services_Xiviko lexi xa kumeka.txt</fn>
Xiviko lexi xa kumeka na hi tindzimi leti landzelaka:
Xibunu
Xisuthu
Xivhenda
Xitsonga
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo: Xiviko xa Lembe ra 2002/2003
NXAXAMELO WA LESWI NGA NDZENI
Mahungu ya mani na mani
Ku yisa Xiviko xa Lembe eka Muofisiri-nkulu
Rito ro rhanga hi Holobye wa Mfuwo, Vutshila, Sayense na Thekinoloji.
Rito hi xandla xa Holobye wa Mfuwo, Vutshila, Sayense na Thekinoloji.
Manghenelo hi Mulawuri Jenerali
Xitatimende xa Xivono na Xikongomelo
Vurhumiwa bya palamende.
Nkomiso wa vafambisi-nkulu.
Matirhelo ya nongonoko..
Nkomiso wa nongonoko.
Mbulavurisano
Vutshila, Mfuwo na Matirhelo ya Ririmi evanhwini
Mimfuwo ya swa Vumaki na Vuxaka bya Matiko
Ndzhavuko, Ndhawu ya Vuhlayiselo bya Rixaka na Mintirho ya Layiburari ya Rixaka
Xiyenge xa mintirho ya Ndzawulo
Xitatimende xa Lembe xa Timali (xikombiso)
Xiviko xa Mafambiselo.
Xiviko xa Jenerali wa Tinkota
Xiviko xa Komiti ya Tinkota
Xitatimende xa Tipholisi ta Vutihlamuleri
Xitatimende xa Timali ta Lembe
Vufambisi bya Xiyenge xo Thola
Nongonoko wa ku Tihlanganisa
NXAXAMELO WA LESWI NGA NDZENi
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo: Xiviko xa Lembe 2002/2003 MAHUNGU HI KU ANGARA
Ku yisa Xiviko xa Lembe eka Muofisiri Nkulu
Ndzi na nkateko wo nyiketa Xiviko xa Lembe xa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo 2002/2003
Mulawuri-Jenerali
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo
Mufambisi- Jenerali Vutshila na Mfuwo
Rito ro rhanga hi Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji
Lembe ximali ra 2002/2003 ku ve na ku engeteleka ko ndlandlamuka lokukulu ka mpimanyeto wa Vutshila na Mfuwo. ku engeteriwa ka ku ava timali leti kongomisiwaka eku hluvukiseni vumaki bya mfuwo, Pfhumba ra ?Freedom Park? na ku hluvukisa vutshila bya le xitejini swi engeterile matimba ya Ndzawulo ku tirha ku ya hi leswi yi rhumiweke swona, ku nga ku hluvukisa vutshila na mfuwo eAfrika Dzonga.
Ndzi nga langutisa endzhaku hi ku tinyungubyisa eka swo tala leswi humeleleke, mapfhumba, minongonoko na leswi endliweke hi 2002/2003, kambe switsongo swi va erivaleni ku va swikombiso swa hi laha Ndzawulo yi tirhisaka mpimanyeto lowu yi nyikiweke wona hi tindlela to tisa ku hundzuka na vutihlamuleri.
Yin?we ya leswi i pfhumba ra ?Morgan's Bay Carnival? leri khomiweke hi N?wendzamhala 2002. Pfhumba ri tise swiyenge swa mina swimbirhi-vutshila na mfuwo na sayense na thekinoloji-eka leswi humeleleke, leswi kombisaka matimba ya swona tanihi switirhisiwa swa dyondzo ku tlakusa vun?we bya ximunhu. Ntlangu hi woxe wu kombise talenta na matimba ya vana va le ?Morgan's Bay?, naswona ndzi vi le na nkateko wo pfula ndhawu ya tikhompyuta ta rixaka leyi va nyikaka ku fikelela dyondzo hi ku tirhisa ?internet?, mintlangu ya swa tidyondzo na nkateko wo tiva vuswikoti byo kota ku hundzuka ka thekinoloji ya mahungu. Hi nkarhi wa nkhuvo ndzi tlhele ndzi endzela pfhumba ro lwisana na vusiwana hi ku seketeriwa hi Ndzawulo, wu langutisisa talenta na ku tiyimisela ka vavasati va muganga na van?wavutshila, pfhumba ri nyika vuleteri eka vurhungi na yin?wana mintirho yo xonga. Leswi endlelo ra ntswalo ro koteka ri tumbuluxiweke, goza leri landzelaka ku ta va ku engetela mpimo wo hluvukisa leswi fikeleriwaka na ku swi humelerisa, na ku tumbuluxa timakete leti fikelelekaka eka leswi kumiwa.
Eka xidorobana-ntsongo xo fana na Morgan?s bay, Ndzawulo yi swi kotile ku tirha tanihi muhatlisisi eka timhaka ta miganga, ku tsaka na ku nyikiwa matimba loku heleleke. Ku ya hi mina pfhumba leri ri angarhela nkoka lowu Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi wu endlaka tanihi hi:
mutlakusi wa vutshila eka muganga, bindzu na vavhaki, na mutlakusi wa Afrika Dzonga tanihi vugima-musi bya vupfhumba;
muswikoti u pfuneta ku hlayisa no tlakusa miako-leyi akiweke na minhlangano leyi pfunaka ku fuma ko hambana ka swilaveko swa vutshila;
mutirhisani wa mintlawa hi ku angarhela na vanhu lava nghenisaka xandla eka vutshila eAfrika Dzonga, ku seketela no tiyisisa ku tinyiketa ka vona;
muvulavuleri wa titalenta ta vutshila bya laha tikweni;
mupalani na mukondleteri wa nhluvuko na swilaveko swa vutshila laha tikweni;
muhlayisi na mufambisi wa switirho na switirhisiwa swa vutshila bya laha tikweni;
muvatli wa xihlawulekisi xo hambana ka vutshila bya laha tikweni;
munyiki wa mahungu ya vutshila, swivandla swa vutshila, mintirho ya mavoko na swipfuni.
Xivumbeko xintshwa xa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo xi sungula ku humelela naswona ku vile hi ntsako ku va ndzi amukele manana Buyelwa Sonjica tanihi Xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, na Phurofesa Itumeleng Mosala, Mufambisi-Jenerali wa Vutshila na Mfuwo.
Xiviko xa Lembe xi nyika nkomiso wa swilo swo hlaya leswi Ndzawulo yi swi fikeleleke hi lembe ximali ra 2002/2003, naswona ndza tinyungubyisa ku xi nyiketa eka Palamende na Vanhu va Afrika Dzonga. Loko ndzi ri karhi ndzi endla leswi, ndzi tsundzuka ntirho wa nkoka lowu khale ka mutirhi-kulorhi, Holobye Brigitte Mabandla a wu endleke ku vona leswaku mphakelo wa mintirho leyi a ku kongomisiwe eka yona ya fikeleriwa exikarhi ka lembe laha a yi langutisiwa hi vuntshwa na malembe laya hundzeke yo hlaya.
Ku lahlekeriwa ka hina i ku vuyeriwa ka Xivandla xa swa Tiyindlo.
Rito ro rhanga hi xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji
Hi 2002 ntirho wo pfuneta Holobye ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, Muchaviseki Dokodela Ben Ngubane wu hundziseriwile eka mina. Khale ka Xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji u nyikiwe ntirho wo vona leswaku swikongomelo swa mfumo swo nyika tiyindlo leti ringaneke eka vaaka tiko swa fikeleleka, naswona ku va a endla ntirho lowo hlawuleka swi siye vangwa leri kulukumba leri faneleke ku siviwa.
Ndzi na ku hiseka lokukulu naswona ndzi tiyimiserile ku seketela no letela Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo eka swikongomelo swa yona swo tumbuluxa Afrika Dzonga laha vutshila, mfuwo na ndzhavuko swi ndlandlamukaka. Ndzi endla tano hi ku va na vutivi bya leswaku masungulo laya tiyeke yo hoxa xandla hi lava khumbhekaka, vatirhisani na vandla leri nga na mafumele laya hetisekeke ya andlariwile hi Muchaviseki Holobye Mabandla.
Xin?we xa swikongomelo-nkulu eka lembe leri hi yaka eka rona ku ta va ku ya mahlweni i ku tiyisisa nkoka wo tlakusa timhaka ta rimbewu no va ti longoloxiwa eka vutshila, ku vona leswaku vavasati va sungula mintirho ya vona leyi faneleke hi matlhelo hinkwawo ya ndzhavuko, vutshila na mfuwo. Ku engetela, swa boha leswaku Ndzawulo yi ya mahlweni yi seketela masungulo laya pfunetaka vatsoniwa eka timhaka ta vutshila. Hakunene, ku fikelela mhaka yo karhi i masungulo ya pholisi ya mafumelo. Ndzi ta tsakela ku vona ku engeteleka ko nghenisa xandla hi vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga eka ndzhaka ya mapfhumba ya Ndzawulo, laya nyikaka xivumbeko lexi fambelanaka na xivono xa ndzhaka eAfrika Dzonga. Ndzhaka ya hina yi na vuswikoti byo nghenisa xandla hi ku hetiseka eka ku aka rixaka. Hi xivangelo lexi fanaka, ku simekiwa ka Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka ku ta va ku ri eka xiyimo xa le mahlweni emiehleketweni ya mina haxawu. Hi tshembha leswaku Rimba ra Pholisi ya Ririmi ri ta pfuneta mfumo eka ku phakela vukorhokeri no endla leswaku pfhumba ra Batho Pele ri tirha.
A ndzo va xirho xintshwa ndzi ri ndzexe eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. I ntsako eka mina ku tirha na Mulawuri-Jenerali wa Vutshila na Mfuwo, Phurofesa Itumeleng Mosala. Khale ka xandla xa Muchanselara na Nhloko ya Thekinikon N?walungu ?Vupeladyambu, Phurofesa Mosala u tisa vufambisi bya Ndzawulo na vuswikoti swa maendlelo leswi nga ta hi pfuna ku va hi ri ndzawulo leyi tiyeke.
Ndzi tisa tsalwa leri eka Palamende na vanhu va Afrika Dzonga ndzi ri karhi ndzi ba mandla eka ntirho lowu endliweke hi loyi a ndzi rhangeleke, no va na ku tshembha leswaku haxawu hi ta fikelela ku humelela ka 2002/2003.
Masungulo hi Mulawuri- Jenerali
Hi Mawuwani 2002, hi ku tirhisana na Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, Presidente u teke xiboho xo hlukanisa mintirho ya Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji (DACST). Tindzawulo timbirhi to hambana ti tumbuluxiwile; Ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji (DST) na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo (DAC), yin?wana na yin?wana yi rhangeriwa hi Mulawuri-Jenerali naswona yin?wana na yin?wana yi na matirhelo, mpimanyeto na vatirhi va yona. Xiboho a xi tshikilelangi Ndzawulo, hambiswiritano, ku pfumelela tindzawulo hi timbirhi ku vika eka Holobye Ben Ngubane na xandla xa Holobye Buyelwa Sonjica.
Xikongomelo nkulu xo hlukanisa a ku ri ku pfumelela ku tinyiketela ka le henhla ka matimba na ntokoto eka tindhawu leti ndzawulo yi tirhaka hi tona. Hi ku langutisa ku hambana ka mintirho ku ya hi swiyenge, eka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, ku hlukana a ku vangi na ku kavanyeta ko karhi, ngopfu-ngopfu eka mintirho leyi hlengeriwaka. Xiyenge xo hambana xa mintirho, lexi vumbiwaka hi mbulavurisano, xiyenge xo thola, vufambisi bya timali na thekinoloji ya mahungu, swi khumbheke ngopfu hi ku cinca loku.
Tindhawu ta mintirho ya xiyimo xa le henhla ya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi ta ya mahlweni yi:
Kondletela, ku hlavutela no simeka mintwanano ya ntirhisano wa matiko eka vutshila na mfuwo.
Vona leswaku ku na vuyimeri bya vutshila na mfuwo wa Afrika Dzonga eka matiko ya le handle.
Fambisa ndzhaka na timhaka leti fambelanaka na swa tifilimi laha tikweni.
Tlakusa vutshila, mfuwo na xinkhubyana xo tlangela ndzhaka.
Seketela dyondzo yo ka yi nga ri ya ximfumo na vuleteri bya vuswikoti eka vutshila na mfuwo.
Seketela ku hluvuka no fikelela eka timhaka ta vutshila.
Seketela ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tiyisela eka timhaka ta vutshila.
Hlengeleta no hlayisa ndzhaka leyi hlayisiweke hi mafambiselo ya kahle no hlayisa tirhekhodo ta mfumo.
Phakela mintirho ya mimfungho ya mfumo.
Tlakusa mintolovelo ya vumaki hi ku tirhisana na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo.
Nyika mintirho ya vahundzuluxi na vuhleri eka tindzawulo ta rixaka.
Tlakusa tindzimi ta laha tikweni.
Ku kunguhata timhaka ta ririmi na mintirho ya theminoloji.
Ndzinganiso no tsundzuxa matirhiselo ya kahle ya mavito ya tindhawu.
Fambisa no lawula tilayiburari ta rixaka na ndhawu yo hlayisa mahungu ya mfumo.
Xiviko xa Lembe lexi xi kombisa ntirho wa rhavi: Vutshila na Mfuwo xa khale ka DACST na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yintshwa, laha switirhisiwa swa Afrika Dzonga swo antswisa vutomi swi vekisiweke kona. Vutshila i bya nkoka eku tumbuluxeni ka ntwanano wa ximunhu, no va xitirho xa nkoka eku akeni ka vun?we bya rixaka. Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yintshwa yi ta nghenisa xandla xa nkoka wo kondletela vahoxi va xandla ku vona leswaku vutshila na mfuwo swi hlayisa xiyimo xa le henhla eka vaaki.
Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji a yi nyikiwe mali leyi endzhaku ka xibalo a yi endla R5 wa mamiliyoni eka lembe ximali 2002/2003. Vulawuri bya Mafumele ya Vandla ra Vutshila eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo na Murhangeri-nkulu (CEO) wa Huvo ya Vutshila ya Rixaka, hi ndlela leyi landzelaka:
The Moral Regeneration Project? leyi kumekaka e Yunivhesiti ya Zululand, yi amukele R400 000 yo simeka pfhumba hi ku tirhisana na tindzawulo ta xifundzha-nkulu xa Kwazulu-Natal ta Timhaka ta Xintu, Vuhlayiseki na Nsirhelelo, Dyondzo, Mintlangu na Mfuwo na mfumo wa muganga. ?Second Moral Regeneration Project? ya vumbirhi leyi langutisaka timhaka ta HIV/Aids na ntirho wa mfuwo eku vuyiseleni nkoka wa timhaka ta ximunhu, yi kume R1 miliyoni.
Khale ka xandla xa Holobye ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, manana Brigitte Mabandla u vile mahlweni eka ku ringeta ku vuyisela masalela ya Sarah Baartmann loyi a nga hetelela a lahliwe hi siku ra Ndzhavuko 2002. hi ku pfuniwa hi Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya na hofisi ya Presidente, naswona eka tidyondzo ta xiyimo xa le henhla Phurofesa Phillip Tobias wa Yunivhesiti ya Witwatersrand, u nghenele minkanelo ya matimba swinene leyi eku heteleleni yi endleke leswaku masalela ya Sarah Bartmann ya vuyisiwa no ta lahliwa.
Xitatimende xa Xivono na Xikongomelo
Xivono
Vutshila na mfuwo yi tirhisa hi ku hetiseka eka ku fikelela ka nhluvukiso wa vanhu no nyika matimba eka ikhonomi no hluvukisa tiko, ku tlakusa ku ringana no sirhelela hinkwato tindzimi ta ximfumo ta 11, no hlonipha matimu ya hina hi ku hlayisa ndzhaka ya hina hi ku angarhela.
Xikongomelo
Ku fikelela ndzingano ku ya hi laha ku fikelela eka switirhisiwa swa vutshila, mfuwo, ndzhaka na ririmi swi nga ha kona.
Ku hluvukisa ku hambana ka tindzimi ta tiko ra hina tanihi xitirhisiwa eku nyikeni matimba vaaki va Afrika Dzonga hinkwavo eku hoxeni xandla ka swa ximunhu, politiki na vutomi bya ikhonomi swa tiko ra vona.
Ku seketela nhluvukiso lowu ringanaka, mburisano no tlakusa matimu ya hina hi ku angarhela, mimfungho ya rixaka, ndzhaka na tilayiburari.
Ku hluvukisa vukona bya Afrika Dzonga eka matiko ya misava hi ku tirhisa minongonoko leyi tirhisanaka ya matiko yambirhi kumbe yo tlula yambirhi.
Ku ndlandlamuxa vuswikoti bya ikhonomi na vutumbuluxi bya vutshila na mfuwo hi tlhelo ro dyondzisa no letela vutshila, no hunguta vusweti hi ku tirhisa vutshila na mfuwo tanihi hi masungulo yo tumbuluxa mintirho leyi tiyiselaka.
Vurhumiwa bya nawu
Vurhumiwa bya nawu bya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo byi anamile, byi katsa tindhawu to hambana na ta nawu. Xikongomelo-nkulu xa vurhumiwa bya nawu bya Ndzawulo byi huma ku suka eka Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, lebyi vulaka leswaku:
Un?wana na un?wana u na mfanelo yo vulavula a tshunxekile, lowu katsaka ?
a ntshuxeko wa timhaka ta mahungu;
b ntshuxeko wo amukela kumbe ku nyika mahungu kumbe miehleketo;
c ntshuxeko wo tumbuluxa vutshila; na d ntshuxeko wa swa dyondzo na ntshuxeko wa vulavisisi bya sayense? xiyenge xa 16; na leswaku
Un?wana na un?wana u na mfanelo wo tirhisa ririmi no hoxa xandla eka timhaka ta ndzhavuko lowu va wu tsakelaka, kambe a ku na loyi a ta tirhisa timfanelo leti a nga endlaka hi ndlela yo ka yi nga fambelani na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo? (xiyenge xa 30).
Xiphemu xa A xa Xedulu xa 4 xa Vumbiwa xi kombisa leswaku timhaka ta ndzhavuko na ririmi ti tirhisiwa xikan?we exikarhi ka mfumo wa rixaka na wa xifundzhankulu.
Hi ku seketeriwa hi ?White Paper? eka Vutshila, Mfuwo na Ndzhaka, milawu leyi landzelaka yi hlanganisiwile hi Palamende na mavandla laya tumbuluxiweke ku yisa mahlweni ka vurhumiwa bya vumbiwa bya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo:
Nawu wa nomboro ya 59 wa 1995 wa Huvo yo angarhela ya tindzimi ta Afrika Dzonga.
Nawu wa nomboro ya 35 wa 1983 wa Ku tlakusiwa ka Mfuwo.
Nawu wa nomboro ya 119 wa 1998 wa Mavandla ya swa Mfuwo.
Nawu wa nomboro ya 18 wa 1962 wa Mimfungho ya tiko.
Nawu wa nomboro ya 43 wa 1996 wa ndhawu yo Hlayisa swa Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 25 wa 1999 wa switirhisiwa swa Ndzhaka ya Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 11 wa 1999 wa Huvo ya Ndzhaka ya Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 73 wa 1997 wa Masungulo ya Filimi & Vhidiyo swa Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 56 wa 1997 wa Huvo ya Vutshila ya Rixaka.
Mabindzu ya vutshila ya Afrika Dzonga (BASA).
Huvo ya Switsundzuxo swa Rixaka (NMC).
Masungulo ya Filimi & Vhidiyo swa Rixaka (NFVF).
Huvo ya Vutshila ya Rixaka NAC.
Xikongomelo ? Ku tlakusa mpfuneto wa bindzu ra vutshila
Xikongomelo ? Ku tlakusa no sirhelela switirhisiwa swa ndzhaka ya mfuwo
Xikongomelo ? ku tlakusa no sirhelela switirhisiwa swa tindhawu to hlayisa ndzhaka
Xikongomelo ? ku tlakusa no hluvukisa xiyenge xa filimi na vhidiyo eAfrika Dzonga
Xikongomelo ? ku tlakusa no hluvukisa vutshila na mfuwo eAfrika Dzonga
Nkomiso wa Hofisi-nkulu
Hi ku landza vurhumiwa ku suka eka Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, na xileriso ku suka eka ?White Paper? eka Vutshila, Mfuwo na Ndzhaka, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, hi ku landza nawu, mavandla na minongonoko, yi na xikongomelo xo hluvukisa vutshila, mfuwo na ndzhaka ya Afrika Dzonga. Hi ku endla leswi, Ndzawulo yi vona leswaku milawu ya Bathu Pele yo ringana, ku fikelela, mafumele ya kahle no vonakala swa tirhisiwa hinkwako eka minongonoko ya ndzawulo na mavandla lawa yi ya fumaka.
Minongonoko ya Ndzawulo ya laha ndzeni yi katsa tindhawu matirhelo ta ntlhanu leti landzelaka:
Mbulavurisano
Vutshila, Mfuwo na Matirhiselo ya Ririmi evanhwini
Nhluvukiso wa Ndzhavuko na Vuxaka bya Matiko
Ndzhaka, Ndhawu leyi hlayisaka mfuwo wa Rixaka na Mintirho ya Layiburari ya Rixaka
Mafambiselo
Mbulavurisano i endlelo leri tirhisiwaka leri ku nga xiphemu naswona yi fanele ku tirha eka minongonoko hinkwayo. Ku hlanganisa mintirho yo fana na vuhlanganisi bya mahungu, vuhlanganisi bya xifundzhankulu, ku tsundzuxana na lava hoxaka xandla na vufambisi bya minkhuvo, swa nkoka leswi humeleleke eka xiyenge xa mbulavurisano swi katsa:
Ku tumbuluxiwa ka Foramu ya Vutshila bya vuteki bya mahungu ku antswisa ntirhisano exikarhi ka mfumo na swiyenge swa mahungu;
Vutshila, Mfuwo na Ririmi eka Minongonoko ya vanhu yi langutisisa ku tlangela, ku hluvukisa no hlayisa ku hambana ka ndzhavuko ka risuna wa Afrika Dzonga. Mintirho ya Rixaka ya Ririmi (NLS) yi le mahlweni hi ku hluvukisa 11 wa tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga, hi ku nyika vuhundzuluxi na mintirho ya theminoloji eka mfumo na swiyenge swin?wana. Swa nkoka leswi humeleleke eka NLS hi lembe ximali ra 2002/2003 swi katsa Endlelo ra Vutoloki hi Riqingho eAfrika Dzonga (TISSA), ntirho lowu nyikaka mintirho ya vuhundzuluxi ku pfuneta lava vuyeriwaka na lava nyikaka vukorhokeri, no pasisiwa ka Pholisi ya Ririmi ya Rixaka leyi vonaka leswaku ku hluvukisawa ka 11
wa tindzimi ku ya mahlweni. Vutshila na Mfuwo eka muganga yi lawula mavandla yo hambana ya vutshila, lawa lembe leri ya nga hundzuluxiwa ku va tihuvo leti kotaka ku ti yimela, ku pfumelela mafumele ya endlelo ra kahle na vutihlamuleri lebyi nga na xivumbeko, dyondzo ya vutshila na timhaka ta ndzingano no fikelela. Ku yisa mahlweni nhluvukiso wa ntirho wa vanhu hi tlhelo ra vutshila na mfuwo, swa nkoka leswi humeleleke elembeni swi katsa ku simekiwa ka ?Moral Regeneration Movement? (MRM), ku tumbuluxiwa ka ndhawu ya Vuhlanganisi bya Vutshila ya Muganga, no ya mahlweni ku seketeriwa minkhuvo leyi kombisaka titalenta ta vatsoniwa eka timhaka ta vutshila.
Nhluvukiso wa Mfuwo na nongonoko wa Vuxaka bya Matiko, yi nyikiwe ntirho wo hluvukisa miako ya mfuwo wa Afrika Dzonga no vona leswaku vutshila na Mfuwo wa Afrika Dzonga swa tiveka emisaveni hinkwayo, lembe leri ku vonake mapfhumba yo tala ya humelela. Manghenelo yantshwa eka ku hluvukisa mpfuneto wa timali ya vone ku tumbuluxiwa ka ku tirhisana loku tiyeke, xikombiso, Sweden leyi nga ta tlakusa ku tiyisela eka masungulo yo tumbuluxa hi ku landza Mpfuneto wo Hluvukisa wa Matiko ya le handle (ODA). Ku engetela, vanhu vo tala lava nga na vutshila va kumile nseketelo wa Ndzawulo ku kombisa titalenta ta vona ematikweni ya le handle. Hi ku tirhisana na Nhluvukiso wa Mfuwo, nhlengeletano ya INCD, leyi veke ya nkoka swinene ku kombisa ku laveka ka nsirhelelo wo hambana ka mimfuwo emisaveni hinkwayo yi vuye yi khomiwa. Ku hluvukisa mfuwo ku tirhisile minongonoko yo antswisa vusweti ku fikelela swivandla swo letela swa 10 000 wa vanhu na swivandla swa mintirho swa kwalomu ka 2700 wa vanhu. Maendlelo na mapfhumba laya sunguriweke ku suka eka ?Cultural Industries Growth Strategy? ya tshama ya karhi ya kula. Xikombiso lexi tiyeke xa leswi ku vile ku humelela lokukulu ka National Craft Imbizo? na ?Beautiful Things Exhibition? leswi endlaka xiphemu xa ?World Summit on Sustainable Development? (WSSD).
Ndzhaka, Ndhawu ya vuhlayiselo bya mfuwo wa Rixaka na nongonoko wa Mintirho ya Rixaka ya Layiburari i vuhlayiselo bya leswi nga khumbhiwaka, leswi nga ka swi nga khumbhiwi, matimu na ndzhaka ya vutlharhi laha tikweni. Ku fambisa ndzawulo leyi hambaneke, nongonoko wu lava ku tlakusa mavandla ya ndzhaka laya nga kona, ku tumbuluxa mavandla yantshwa ya ndzhaka no vona leswaku ntirho wo hlengeleta no hlayisa matimu ya tiko na ndzhaka leyi kandziyisiweke. Swa nkoka eka nongonoko lowu swi katsa ku vuyisiwa ka masalela ya Sarah Bartmann endzhaku ka minkanerisano yo leha, ku tsundzuxiwa ka nyimpi ya mabunu (Anglo-Boer South African War) na ku ya mahlweni no hluvukisa pfhumba ra ?Freedom Park?. Vahlayisi, hi ku landza migingiriko yo hambana leyi fikelelaka vaaki, va vone ku laveka ko fikelela rifuwo ra ndzhaka leyi hlayisiweke ku kula hi ndlela yo hlamarisa. Vahlayisi va tlhele va ya mahlweni no hundzuluxa vundzeni bya vuhlayiseri bya ndzhaka hi ku seketela no kondletela switirhisiwa swa matimu laya ku vulavuriwaka hi wona, yo ka ya nga hlayisiwanga helo laha tikweni. Ku nyikiwa swiboho swintshwa ro sungula hi 2002/2003 a ku ri mhaka ya nkoka eka Vahlayisi, ku fana na leswi va ngheniseke xandla eka pfhumba ro vuyisela Matsalwa ya Timbuktu ku suka eMali. Xiyenge xintshwa xa ntirho eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo i xo hlengeleta mahungu, leyi rhurhisiweke ku suka eka ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji. Mafambiselo lamanene ya swilo swa nkoka leswi hlayisiweke hi layiburari ya rixaka ya voniwa leswaku ya famba kahle hi huvo leyi kondleteriweke leyi lawulaka ntirho wa tilayiburari ta rixaka.
Nkomiso wa minongonoko
Nongonoko wa 1: Mintirho ya Ndzawulo
Ku fambisa vufambisi hinkwabyo bya Ndzawulo no hangalasa mintirho hi ku ringana.
Nongonoko wa 2: Vutshila, Mfuwo & Ririmi eka Muganga
Ku antswisa, ku ondla no sirhelela vutshila na mfuwo laha tikweni, ku langutisiwa vuswikoti bya mavandla, tipholisi ta rimbewu, ku pfuxeta vunene na ku hambana ka ririmi, ku pfumelela hinkwavo vaaki va Afrika Dzonga ku hoxa xandla hi ku hetiseka eka vutomi bya vanhu, politiki na ikhonomi.
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo
Nongonoko wa 3: Ku hluvukisa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Ku tlakusa ku hambana ka mfuwo na vumaki bya mfuwo eAfrika Dzonga, tanihi ku tlakusa vuxaka bya mfuwo ematikweni hinkwawo.
Nongonoko wa 4: Ndzhaka, Vuhlayiselo bya Mfuwo wa Rixaka na Mintirho ya Layiburari ya Rixaka
Swiletelo, ku tiyisela no ndlandlamuxa ndzhaka, leswi hlayisiweke na tindhawu ta mahungu ku endlela mafumele ya kahle, ku cinciwa ka tindhawu no va ti fikeleleka eka hinkwavo.
Ntsengo wo Avela Mpimanyeto
Minongonoko ya Ntsengo wo Avela Mpimanyeto
Nongonoko wa 1
Nongonoko wa 2
Nongonoko wa 3
Nongonoko wa 4
Mulawuri-Jenerali
Riq: 337-8452
DDG: Ndzhaka na Vuhlayiselo bya swilo swa Rixaka
Riq: 337-8275
DDG: Vutshila, Mfuwo na Ririmi emugangeni
Riq: 337-8000
DDG: Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Riq: 337-8130
Muofisiri-nkulu wa Timali
Riq: 337-8412
Mulawuri-nkulu
Mbulavurisano
Riq: 337-8313
Mulawuri-nkulu
Vuhlayiselo bya mfuwo wa Rixaka
Riq: 323-5300
Mulawuri-nkulu
Ndzaka
Riq: 337-8032
Mulawuri-nkulu
Mintirho ya Rixaka ya Ririmi
Riq: 337-8081
Mulawuri-nkulu
Vuxaka bya Matiko
Xivandla xi pfulekile
Mulawuri-nkulu
Nhluvukiso wa Mfuwo
Riq: 337-8137
Mulawuri
Riq: 337-8236
Mulawuri
Mbulavurisano
Riq: 337-8176
Mulawuri
Vuhlayiselo bya Mfuwo wa Rixaka
Riq: 323-5300
Mulawuri
Ndzhaka
Riq: 337-8136
Mulawuri
Mintirho ya Rixaka ya Ririmi
Riq: 337-8487
Nkulukumba Themba Mabaso
Mulawuri
Mimfungho ya Mfumo
Riq: 323-5300
Mulawuri
Ndzhaka leyi nga Khomekiki
Riq: 337-8471
Mulawuri
Vutshila na Mfuwo eMugangeni
Riq: 337-8004
Mulawuri
Nhluvukiso wa Mfuwo
Riq: 337-8529
Mulawuri
Vufambisi bya xiyenge xo Thola
Riq: 337-8400
Mulawuri
Mafambiselo ya Mahungu
Riq: 337-8357
Mulawuri
Mintirho ya swa Nawu
Riq: 337-8457
Mbulavurisano
Tanihi laha mbulavurisano ku nga endlelo leri tirhisiwaka, Hofisi-nkulu ya Mbulavurisano yi tirhisana na minongonoko hinkwayo eka Ndzawulo. Masiku hinkwawo loko mapfhumba ya mbulavurisano wa DAC ya kunguhatiwa, ku hambana ka mintolovelo ya vanhu va Afrika Dzonga ku tekeriwa enhlokweni. DAC yi na xikongomelo xo tihlanganisa hi ndlela yo va mahungu ya yona ya fika no twisisiwa hi vanhu lava ya kongomisiweke eka vona, no tiyimisela ku nyika mahungu laya faneleke hi ndlela yo koka mahlo no tsakisa. Hi ku tirhisa migingiriko ya Letsema, tinhlengeletano, tiindaba na tiimbizo leswi katsaka swiyenge hinkwaswo swa miganga, DAC yi tihlanganisa na vahoxi va xandla hi ku kongoma.
Swiyenge swo tokota swi tumbuluxiwile ku kongomana na vuhlanganisi. Xikombiso, Foramu ya Vateki va mahungu ya Vutshila yi vile leyi humeleleke. Yi kumeka eJohannesburg, Foramu yi vumbiwile hi 43 wa vateki va mahungu lava tirhaka eka miganga, ilekitironiki na mahungu laya kandziyisiwaka. Mapfhumba laya fanaka ya ta tumbuluxiwa eKwazulu-Natal na le Kapa Vupeladyambu.
Hofisi ya Vufambisi-nkulu yi le ka endlelo ro simeka swiyenge swa rona tanihi laha swi ringanyetiweke hi Xiviko xa Comtask. Xiyenge xi katsa leswi landzelaka:
Vuxaka bya mahungu lebyi langutisaka ku endlelo ro hluvukisa vuxaka bya fumelo ra mahungu ya rixaka leri nga na vutivi.
Makhaviselo, nkombiso na mbulavurisano wa matiko ku endlela nhluvukiso na nyika mahungu laya nga na nkoka.
Ku tihlanganisa na xifundzhankulu na vufambisi bya vahoxi va xandla ku vona leswaku ku na mphakelo wa mintirho lowu hlanganisiweke.
Swa nkoka leswi hlawuriweke swa lembe, leswi kambisisiwaka hi vuntshwa swi hlamuseriwa hi xitalo laha hansi.
Hi ku tirhisana na hofisi ya Presidente, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi nghenise xandla eka malunghiselelo ya ?First New National Orders Awards Ceremony? hi ti 10 ta N?wendzamhala 2002 erivaleni ra Union Buildings. Tanihi xiphemu xa nsimeko, khale ka xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, manana B Mavandla, u endzele manana Noria Mabasa emugangeni wa Vuwani eLimpopo ku khensa ntirho wa yena lowu a wu endlelaka muganga.
Ndzawulo Ya Vutshila na Mfuwo yi kondletele ku simekiwa ka ?Moral Regeneration Movement? hi ti 18 ta Dzivamisoko 2002. Varhumiwa vo ringana gidi ku suka eka swifundzhankulu hinkwaswo swa nkaye swa Riphabuliki ra Afrika Dzonga a va rhambiwile ku va kona eka ku simekiwa loku a ku khomiwe eWaterkloof laha ku tshamaka vuthu ra le moyeni ePitori.
Nhlangano wa Matiko ya Afrika (OAU) wu fike makumu hi ti 10 Mawuwani 2002, ku pfula ndlela yo simekiwa ka Vun?we bya matiko ya Afrika (AU). Nsimeko wa le Durban a ku ri nhlengeletano yo sungula naswona hi laha Presidente Mbeki a nga vekiwa ku va Mutshama xitulu wa AU.
Hi ku komberiwa hi Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko ya le handle, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi lulamisile nongonoko wa mfuwo ku tlangela ku simekiwa ka AU eDurban hi Mawuwani 2002. nongonoko a wu katsa ?
ku yimbeleriwa ka risimu ra xikongomelo xa AU.
Nkhuvo wa vuyimbeleri bya vanhu, nkhuvo wa filimi na nkhuvo wa mintlangu ya le xitejini.
Ku tlanga vuyimbeleri ku endlela ku kuma minyikelo hi mintlawa ya mimfuwo yo hambana na minkombiso yo hambana.
Xibayani xa nyimpi.
Nhlangano wa Vuntlhanu wa Lembe na lembe wa Vaholobye wa Nhlanganelo wa Matiko eka Pholisi ya Mfuwo (INCP) wu ve kona e dorobeni ra Kapa e Hodela ya Radisson ku suka hi ti 12 ku fika hi ti 17 ta nhlangula 2002. Ndzawulo yi kondletele nkhuvo na nongonoko wa vanhu lowu katsaka:
Nkhuvo wo pfula ntirho epurasini ra Vhinyo eStellenbosch.
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi rhurhele nhlengeletano ya ?Terminology in Advanced Management? (TAMA) ku suka hi ti19 ku fika hi ti 21 Nyenyenyana 2003 e hodela ya Indaba eJohannesburg. Nhlengeletano a yi langutise timhaka ta mafambiselo ya theminoloji, mahungu na vutivi eka nkarhi lowu thekinoloji yi tirhisiwaka ngopfu na hi ndlela leyi thekinoloji yi nga tirhisiwaka ku pfuna lava tirhaka hi ririmi eka swiyenge swa mfumo na leswi tiyimeleke, ku endlela ku tumbuluxa, ku fambisa no ringanisa theminoloji. Varhumiwa va laha tikweni na va le matikweni ya le handle na swivulavuri va nghenele nhlengeletano leyi pfuriweke hi manana B Mabandla.
Hi ku landza minkanelo yo leha, palamende ya Furhwa yi pasisile nawu hi Nyenyenyana 2002 lowu pfumelelaka ku vuyisiwa ka masalela ya Sarah Bartmann eAfrika Dzonga. Xinkhubyana xo nyiketa masalela ya a xi khomiwile eka yindlo ya vuyimeri bya Afrika Dzonga eParis hi ti 29 Dzivamisoko 2002.
Masalela ya Sarah Bartmann ya fikile eAfrika Dzonga hi ti 3 Mudyaxihi 2002 naswona hi ku landza swikombelo swa minhlangano ya vamanana yo hambana na yin?wana minhlangano, xinkhubyana xo ambarisa Sarah xi endliwile hi ti 4 ta Mhawuri 2002 edorobeni ra Kapa. Xinkhubyana xo lahla ntsumbu xi vile kona hi Siku ra Vamanana 2002 eHankey eKapa Vuxa.
Ku tlangela Siku ra Ndzhaka hi 2002 swi endliwe eka Xikwere xa Mary Fitzgerald e Newtown, Johannesburg hi ti 24 ta Ndzhati 2002. Nkhuvo lowu a ku hlanganisiwile minongonoko ya mfumo wa rixaka na wa xifundzhankulu xa Gauteng wu tlangele mimfungho na mavandla ya rixaka ya Afrika Dzonga.
Vutshila, Mfuwo na Matirhelo ya Ririmi evanhwini
Migingiriko
Mintirho ya Ririmi ya Rixaka
Mintirho ya Ririmi ya Rixaka i muhlayisi wa Pholisi ya Ririmi ya Rixaka. Hi ku yisa mahlweni swikongomelo swa pholisi, NLS yi nyika mintirho ya ku hundzuluxa na theminoloji eka tindzawulo ta mfumo na vahoxi va xandla.
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga
PANSALB i huvo ya ririmi leyi vikaka hi ku kongoma eka Holobye.
Vutshila, Mfuwo na Matirhelo ya ririmi evanhwini
Nhluvukiso wa Vutshila na Mfuwo eSA
Xikongomelo xa minongonoko-ntsongo i ku vona leswaku ku va na matirhelo ya kahle na ndzingano no fikelela vutshila na mfuwo swa seketeriwa, na leswaku nhluvukiso wa humelela eka swiyenge hinkwaswo swa vanhu. Dyondzo ya vutshila, vuleteri na nhluvukiso wa mintlawa leyi ku kongomisiweke eka yona yo fana na vavasati, vana, vantshwa na vatsoniwa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni.
Huvo ya Vutshila bya Rixaka
NAC i huvo leyi vikaka hi ku kongoma eka Holobye.
Ku na minongonoko-ntsongo leyi vumbiweke hi minongonoko ya Vutshila, Mfuwo na Mintirho ya Ririmi evanhwini:
Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS) leyi tlhelaka yi seketela Huvo yo angarhela ya tindzimi ta Afrika Dzonga; na
Vutshila na Mfuwo evanhwini leswi seketelaka, eka swin?wana swilo, Huvo ya Vutshila bya Rixaka (NAC) na Bindzu na Vutshila by Afrika Dzonga (BASA).
Swikongomelo hi ku angarhela i ku:
Ku tlakusa ku fikeleleka ka switirho swa vutshila na mfuwo;
Ku hlayisa no antswisa matirhiselo ya vutshila;
Ku tlakusa no sirhelela timfanelo ta ririmi ta 11 wa tindzimi ta ximfumo;
Nkavelo wa mpimanyeto ku ya hi Minongonoko-ntsongo
Nongonoko wa 2: Vutshila, Mfuwo na Mintirho ya ririmi evanhwini
Ku tlakusiwa ka Vutshila na Mfuwo
Huvo ya Rixaka ya Vutshila
Mintirho ya Ririmi ya Rixaka
Mintirho ya ririmi ya Rixaka
Endlelo ro langutisisa na Nhluvukiso wa Nkoka wa Pholisi eka nkarhi lowu a swi langutisiwa hi vuntshwa
Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji u tivisile Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka (NLPF) hi ti 3 ta N?wendzamhala 2002. Xikongomelo nkulu xa NLPF i ku tlakusa ndzingano wa matirhiselo ya 11 wa tindzimi ta ximfumo hi ku langutisa ku kondletela ku fikelela ko ringana eka mintirho na mahungu ya mfumo. Hi ku landza leswi, ku tlakusiwa no hluvukisa ka tindzimi leti a ti languteriwa ehansi swi voniwa yi ri mhaka leyi bohaka. Rimba ra pholisi ri boha mfumo ku tumbuluxa vuswikoti lebyi yaka mahlweni bya minongonoko ya vuleteri na tiyuniti ta ririmi, ku fambisa masimekelo ya pholisi, ku hluvukisa vuswikoti bya vanhu na tindhawu eka xiyenge xa Thekinoloji ya Ririmi ra Vanhu (HLT), no tumbuluxa ntirhisano wa le ku suhi na tindhawu ta tidyondzo ta le henhla leti nyikaka minongonoko leyi amukelekaka ya SAQA eka ku tirha hi tindzimi.
Xiyenge xa Nkoka na leswi fikeleriweke
Xiyenge xa nkoka xa 1: Vuhundzuluxi, Vuhleri na Nkunguhato wa Ririmi
Pulani ya masimekelo ku tiyisisa milawu ya NLPF yi mpfapfarhutiwile no kaneriwa eka tinhlengeletano ta tindzawulo ta mfumo wa rixaka na mintirho ya ririmi ya swifundzhankulu hi Nyenyenyana 2003. NLPF yi hetelele yi simekiwile hi Nyenyankulu 2003.
Pfhumba ra Ntirho wa vutoloki hi Riqingho eAfrika Dzonga (TISSA) ri sunguriwile hi kwalomu ka 2002, ku endlela leswaku vanhu va fikelela mintirho ya vaaki hi ririmi leri va ri tsakelaka. A ri kumeka eka switici leswi a swi hlawuriwile swa maphorisa etikweni hinkwaro na tikliniki ta doroba ra Tshwane exikarhi ka vhiki ku suka hi 08:00 ku fika hi 16:00.
Leswikulu leswi fikeleriweke:
Ku simekiwa ka Pfhumba ra TISSA
TISSA i pfhumba ra mabula-ndlela leri kondletelaka ku fikelela ka mintirho ya vaaki ya vanhu va Afrika Dzonga hi ririmi leri va ri tsakelaka. Vatoloki va pfhumba va komisa vangwa ra ririmi exikarhi ka khasimende na lava phakelaka mintirho hi ku tirhisa ndhawu yo pfuniwa hi ku tirhisa riqingho (call centre). Xikongomelo xa vumbirhi xa pfhumba i ku tlakusa no hluvukisa ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu ta laha tikweni.
Pfhumba i nhlanganelo lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, Huvo yo angarhela ya tindzimi ta Afrika Dzonga (PANSALB), Ndzawulo ya Rihanyu na Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS). ?Website? leyi kongomaneke na Vutoloki bya Ririmi ra Swikoweto ri simekiwile e ?Bastion Centre? e dorobeni ra Kapa hi Mhawuri 2003 naswona mbuyelo wu ta tivisa swiboho eka ku tirhiseka na ku durha ka pfhumba hinkwaro ra ntirho wo toloka hi riqingho wa mintirho hinkwayo ya vaaki va Afrika Dzonga.
Huvo yo Tsundzuxa Holobye hi mhaka ya thekinoloji ya Ririmi ra Vanhu (HLT) yi lavisisile no nyika xiviko eka endlelo ra magoza ya nharhu ku hluvukisa HLT eAfrika Dzonga. Ntirho wa huvo wu endle leswaku xiviko xa ku hluvukisa thekinoloji ya ririmi ra vanhu eAfrika Dzonga hi Ndzhati xi kula. Xiviko xi tirhe hi ku twisisa hi swiringanyeto mayelana na ku simekiwa ka endlelo ra HLT ra Afrika Dzonga no nyika xifaniso xa migingiriko hinkwayo leyi a yi endliwa hi huvo.
Ku vile no engeteleka ka ku laveka ka mintirho yo hundzuluxa na vuhleri, tanihi laha swi kombisiweke eka tafula leri nga laha hansi:
Ku fananisa ka Matsalwa laya Hundzuluxiweke 2001/02 ku fika 2002/03
Xiyenge xa Tindzimi ta Matiko ya le handle xi kondleterile ku hundzuluxa hi 19 wa tindzimi, ku suka eka Arabic ku fika eka Shona. Ku hundzuluxiwa hi ririmi ra Xifurhwa, nakambe ku tlhele ku lavekaka swinene 59%, ku landzela hi Spanish 34.06%, Xiputukezi 2.83% na Jarimani 1.02%. Ku laveka ka ku hundzuluxiwa hi Spanish ku engetelekile hi 52% naswona ka Xiputukezi ku engetelekile hi 140%.
Ku laveka ka ku hundzuluxa swi vonakile na le ka tindzimi ta ximfumo ta Xintu.
Ku laveka ko Hundzuluxa ka Tindzimi ta Xintu
Xiyenge xa nkoka xa 2: Vuhlanganisi bya Theminoloji
Mintirho ya Ririmi ra Rixaka (NLS) yi tlhela yi tlakusa, no kurisa ku tirhisiwa ka tindzimi ta Xintu hi endlelo ro hluvukisa ndzinganiso wa theminoloji, naswona yi na vutihlamuleri byo kondletela mapfhumba ya le handle ya theminoloji.
NLS yi sungurile mapfhumba laya langutisaka ngopfu-ngopfu eka ku tumbuluxa tidikixinari ta xithekiniki ta swikolo eka tidyondzo to hambana. Sayense ya ntumbuluko (natural sciences) na Pfhumba ra Thekinoloji swi sunguriwile ku tumbuluxa mathema ya xithekiniki eka tidyondzo ta sayense ya ntumbuluko to fana na ?physical science, biology, chemistry, biochemistry na botany?. Ku hluvukisiwa ka theminoloji ya swilo swintshwa swi ta pfuna ku nghenisiwa ka tindzimi ta Xintu tanihi leti ku dyondzisiwaka ha tona eswikolweni ku suka eka ntlawa wa 1 ku fika eka 6. Ku tumbuluxiwa ka theminoloji ya sayense ya vanhu na ya ikhonomi ku tlhela ku hoxa xandla xa nkoka eka ku hluvukisa tindzimi ta Xintu ta ximfumo ku fikelela xiyimo xa leswaku ti tirhisiwa tanihi tindzimi leti ti tirhiseriwaka swilo swo tala swa ximfumo. Pfhumba ri katsa tidyondzo to fana na matimu, ?geography, basic politics, elementary government administration, ikhonomi ya tisayense na mafambiselo ya tisayense.
Eka hinkwawo mapfhumba lawa NLS yi tirha hi ku pfunana na vupfuneti va vuleteri na va vuswikoti na vativi-nkulu va tidyondzo. Vapfuneti va huma eka Tikomiti ta Ririmi ta Swifundza (ti PLC), Tihuvo ta Ririmi ta Rixaka (ti NLB), Tiyuniti ta Lekizikhogirafi ta Rixaka (ti NLU), tindhawu ta tidyondzo ta le henhla etikweni hinkwaro, vadyondzisi na swirho swa vaaki.
Vutshila, Mfuwo eka Vaaki (ku tlakusiwa ka Vutshila na Mfuwo eSA)
Vutshila na Mfuwo eka vanhu i xiyenge xintshwa xa endlelo xa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Xikongomelo xa ndzawulo i ku tlhela xi langutisa hi vuntshwa ntirho wa vutshila na mfuwo eka ku pfuxa hi vuntshwa hi ku nyika maendlelo ya nseketelo eka tindhawu ta vutshila na minhlangano ya vutshila. Mhaka ya nkoka i ku hlanganisa mintlawa leyi ku kongomisiweke eka yona leyi katsaka vatsoniwa, vavasati, vantshwa na vana.
Hi marito ya vona:
swa nkoka hi 2002/2003
Pfhumba ra Flemish Community Arts Centre ri pfunetile ndzawulo hi ndlela yo hlamarisa swinene. Xo sungula a ku ri mbuyelo wa DAC wo hluvukisa endlelo ro twala ku pfuneta tindhawu ku tirha hi ku hetiseka, naswona pfhumba ra ?Flemish? ri nyikile endlelo ro engetela switirho ku hangalasa minongonoko ya laha kaya hi ku tirhisa ti CAS. Pfhumba ri kongomana na swifundzhankulu swinharhu, leswi tirhisiwaka tanihi vamabula-ndlela ku ta tirhisiwa eka hinkwaswo swifundzha swa nkaye. Pfhumba ri engeterile vatirhi na vatokoti, naswona ri vile masungulo eka ku humelela ka minhlangano ya xifundzha ya Tindhawu ta Vutshila bya Muganga. Hi sungule ku fikelela ku tiyisela eka Tihuvo to Kombisa Vutshila. Theatre ya Mfumo yi pfule minyangwa nakambe, naswona minhlangano yin?wana yi sungule ku tirha hi ku landza PFMA, hi tipulani ta endlelo ta lembe, vuhleri bya kotara na endlelo ra vutihlamuleri ra kahle ro sungula.?
Nongonoko wa Moral Regeneration wu lava leswaku hi kondletela National Moral Regeneration Imbizo na swirho swa vaaki. Mbuyelo ku vile ku tumbuluxiwa ka nongonoko wa rixaka wo langutisana na swilo leswi fambelanaka na mahanyelo, minkoka, vutitivi, na swin?wana. Nongonoko wun?wana lowu nga humelela ku vile nongonoko wa lembe lowu hi wu fambiseke na Huvo ya Federal ya Vatsoniwa leyi kombisaka vuswikoti na swilo swo fikelela vutshila bya vanhu lava tsoniweke?.
eka pholisi ya nkoka na ku cina ka mbangu:
Ku cinca lokukulu ku vile ku simekiwa ka Nawu wa ku Hundzuluxiwa ka Milawu ya Xintu lowu laveke leswaku tindhawu ta mfuwo hinkwato leti seketeriwaka hi timali h Ndzawulo ku va tihuvo leti ti tiyimeleke. Leswi swi vula leswaku Holobye u thola mutshama-xitulu wa huvo yin?wana na yin?wana. Swi tlhela swi tiyisisa leswaku PFMA yi wela ehansi ka milawu leyi.?
eka mavonelo ya 2003/2004
Ku engetela eka ku ya mahlweni ku hluvukisiwa vuxaka na tindhawu ta swa mfuwo, ku hluvukisa tidyondzo ta vutshila, vutsoniwa na tindzawulo tin?wana, ku na tindhawu timbirhi letintshwa. Yin?we i nongonoko wa mintirho ya vaaki leyi ndlandlamukeke leyi tivisiweke eka Samiti ya Mintirho, yi kombisa leswaku vutshila na mfuwo swi na ntirho wa nkoka lowu swi nga wu endlaka eku akeni kumbe ku antswisa miako. Lerin?wana i pfhumba ra vuswikoti ra Ndzawulo ya Tiyindlo ku nghenisa vakhavisi, vayimbeleri na vativi van?wana va mfuwo eka endlelo ro langutisa hi laha vutshila byi nga nghenisaka xandla eka ku pfhumba ra tiyindlu ta nxavo wa le hansi.?
Xiyenge xa nkoka na leswi fikeleriweke
Xiyenge xa nkoka xa 1: Nseketelo na Mafumelo ya Swiyenge
Hi ku katsakanya ntirho wa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku sukela hi 1995, swiyenge swo hlaya swi seketeriwile eka lembe ximali ra 2002/2003. swiyenge leswi swi katsa:
Huvo ya Vutshila ya Rixaka (NAC)
Mabindzu na Vutshila swa Afrika Dzonga (BASA)
Tikhamphani ta xikalu xa le henhla ta vutshila.
Minkhuvo ya Vutshila na Mfuwo
Tindhawu leti ku tlangeriwaka switori
Xiphemu xa nseketelo xi katsile ku hundzuluxiwa ka tindhawu leti ku tlangeriwaka switori ku va tihuvo leti ti tiyimeleke ehansi ka Nawu wa Tindhawu ta Mfuwo.
Xiyenge xa nkoka xa 2: Vutshila, Dyondzo na Vuleteri
N?wexemu ku voniwile ku tumbuluxiwa no seketeriwaka ka ntsevu wa mintlawa yo tumbuluxa tihuvo (ti SGB). Vativi ku suka eka tidyondzo to hambana va vona ku ringanisiwa ka mathwaselo ya dyondzo ya vutshila eka swiyenge swo hambana no kumisisa vuswikoti eka swiyenge swo hambana.
Eka lembe rero ku vonakile masungulo ya ntirhisano na maendlelo swi tumbuluxiwa eka Ndzawulo ya Dyondzo (DoE). Hi ku leteriwa hi xiyenge xo fananisa ntirhisano wa tindzawulo, minongonoko yo fana na Baswa le Meetse yi simekiwile. Baswa le Meetse i pfhumba ra mfumo leri rhangeriweke hi Ndzawulo ya Mati na Swihlahla (DWARF) eswikolweni, leswi tirhisaka vutshila ku tumbuluxa pfhumba ro lemukisa nkoka wa mati.
Timhaka leti yelanaka no hoxa xandla hi vatsoniwa eka vutshila swi wela ehansi ka vutshila, Dyondzo na Vuleteri. Eka lembe leri hundzeke, DAC a yi khome Nhlengeletano yo Tsundzuxana hi Vutsoniwa, leyi pfuleke ndlela ya pholisi ya vutsoniwa. Ku fikelela ka Holobye eka sagwati ra Vutshila ri nyikiwile ?Visual Arts and Craft Academy (VACA) eka ntirho wa vona wa xiyimo xa la henhla wo fambisa no hlanganisa van?wavutshila na vadyondzi lava tsoniweke. DAC yi tlhele yi tlangela Siku ra Vatsoniwa emisaveni hinkwayo hi ku pfunana na Hofisi ya Presidente eKimberly.
Xiyenge xa nkoka xa 3: Tindhawu ta Vutshila ta Muganga
Ku na swiyenge swimbirhi swa tindhawu ta vutshila eAfrika Dzonga. Nongonoko wo pfuxa hi vuntshwa na nhluvukiso lowu tumbuluxiweke hi DAC exikarhi ka 1996 na 2000, na Tindhawu ta Matimu ya Vutshila bya Muganga, leti nyikeke dyondzo ya vutshila na vuleteri ku nga si fika nhlawulo wa xidimokirasi wa 1994.
Ndzavisiso wa tindhawu ta vutshila ba muganga bya RDP wu endliwile hi DAC hi ku pfunana na Huvo ya Vulavisisi bya Sayense ya Vanhu (HSRC). Ndzavisiso wu langutisa ntlhontlho lowu langutaneke na tindhawu na ku tivisa ndlela yo hluvukisa. Ndlela ya nhluvukiso yi vumbiwile hi tinhlengeletano (workshops) timbirhi to letela hi Dzivamisoko na Nhlangula 2002, laha DAC yi nyikeleke R960 000 ku seketela minongonoko eka Tindhawu ta Vutshila ta Vaaki hi 2002/3.
Tindhawu ta khale ta muganga ti hoxe xandla eka ku hluvukisa endlelo ra tindhawu ta vutshila bya muganga. DAC yi tumbuluxe ntirhisano na tindhawu ta khale ku vona leswaku ku na ku aka vuswikoti na ku nyika matimba eka lavantshwa. Hi ku seketeriwa hi DAC nhlangano wa Tindhawu ta Vutshila bya Muganga wu simekiwile hi Nyenyankulu 2003.
Ku ya mahlweni ku tiyisiwa tindhawu ta vutshila, DAC yi endle xiboho xa ntwanano wa malembe manharhu na mfumo wa Flemish ku aka vuswikoti no phakela nongonoko eKwazulu-Natal, Limpopo na Free State. Dac yi tiyimiserile ku kurisa pfhumba leri ku ya eka swifundzhankulu swa ntsevu leswi seleke.
Hi ku ringeta ku nghenisa mavonelo ya tindzawulo to hambana eku tumbuluxeni no fambisa minongonoko ya ?moral regeneration? eka mfumo, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi kondleterile ku hoxa xandla ka swiyenge hinkwaswo swa mfuwo wa xifundzha na wa muganga. Ndzawulo yi nyiketile R5 wa mamiliyoni eka MRM ya miako na mintirho, na ku nyika mintirho ya vufambisi eka migingiriko ya yona.
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Samiti ya ?Moral Regeneration? leyi lulamisiweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo a yi khomiwile hi ti 18 Dzivamisoko 2002. Varhumiwa vo ringana 1000 ku suka ematlhelo hinkwawo ya misava va pfumelelanile eka leswi landzelaka:
Nongonoko wa maendlelo wa rixaka.
Endlelo ro vumba ntirhisano na minhlangano ya mahungu leyi kombisiweke tanihi leyi nga ya nkoka eka muganga hi ku angarhela.
Nongonoko lowu sunguriweke wa ntirhisano lowu kongomisiweke eka ku simekiwa ka endlelo ro twisiseka leri angarhelaka.
Hi ti 31 Sunguti 2003, Chata ya Matikhomelo ya Afrika Dzonga yi simekiwile naswona nhlengeletano (workshop) ya pulani ya endlelo yi khomiwe hi ti 28 Nyenyenyana ku fika hi ti Nyenyankulu 2003 ku humesa pulani ya bindzu leyi andlalaka swileriso swa MRM, ku katsa pulani ya mbulavurisano na xivono na xitatimende xa xikongomelo. Tinhlengeletano (workshops) ta xifundzha to ringanisa tindhawu na vakondleteri, leti andlalaka endlelo ra maxavelo ti tumbuluxiwile.
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Migingiriko
Nhluvukiso wa Tindhawu ta Mfuwo
Nhluvukiso wa tindhawu ta mfuwo wu langutisiwile tanihi ndhawu ya nkoka yo kurisa ikhonomi no tumbuluxa mintirho. Hi ku hlamusela, ku tlakusa na mpfuneto wa timali lowu kongomeke, Ndzawulo yi lava ku seketela vukhavisi bya filimi, vuyimbeleri, vukandziyisi, vuvatli na swiyenge swa vutshila leswi voniwaka.
Vuxaka bya matiko
Hofisi-nkulu ya Vuxaka bya Matiko yi tiyimisele ku vona leswaku vutshila byi kuma ku vuyeriwa loku heleleke ko va xiphemu xa muganga wa matiko hinkwawo, ku vumba ndlela yo tirhisana na vapfuneti hi timali va matiko no seketela ku nghenelela ka Afrika Dzonga eka leswi endliwaka ematikweni ya le handle i swa nkoka eka ndzawulo leyi.
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
National Film na Video Foundation i huvo leyi tiyimeleke leyi tihlamulelaka hi ku kongoma eka Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji.
Ku antswisa vusweti na Mapfhumba yo Letela Vuswikoti
Nongonoko wo antswisa vusweti wu langutisa vusweti hi ku kongomisa eka vuvatli, vuyimbeleri, ndzhaka na swiyenge swa vupfhumba bya swa mfuwo. Nongonoko wa wo letela vuswikoti i pfhumba ra malembe manharhu leri seketeriweke hi timali hi Ndzawulo ya Vatirhi, hi ku nyika vuleteri eka vuvatli, vukhavisi, vutshila lebyi vonakaka, ndzhaka, vuyimbeleri na swiyenge swa tifilimi.
Nkavelo wa mpimanyeto ku ya hi minongonoko-ntsongo
Nongonoko wa 3: Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Xikongomelo xa Nongonoko
Xikongomelo xa nongonoko hi ku angarhela i ku tlakusa ku hambana ka mfuwo na vuhlayisi bya mfuwo wa Afrika Dzonga;
tlakusa vuxaka bya mfuwo ematikweni.
Nhluvukiso wa Mfuwo na Nongonoko wa vuxaka bya matiko yi katsa minongonoko yimbirhi yintsongo:
Nhluvukiso wa Mfuwo.
Vuxaka bya Matiko
Nhluvukiso wa Mfuwo
Hi marito ya vona:
swa nkoka eka 2002/2003
Xa nkoka lexi fikeleriweke n?wexemu a ku ri National Craft Imbizo leyi a yi ri na vuxaka na World on Sustainable Development (WSSD), na hi ku nghenisa xandla hi nkaye wa swifundzhankulu hinkwaswo. Xin?we xa ku vuyeriwa ka xiyimo xa le henhla a ku ri ku lemukisa ko ya emahlweni ka ka vuvatli na vuswikoti exifundzheni nkulu ku tirha na xiyenge xa vuvatli. Xavumbirhi a ku ri ku andlala ra makumu ?CREATE SA? leyi sungulaka mapfhumba no sungula ku nyika mpfuneto eka ntirhisano na Vuhaxi, Vunavetisi, Vukandziyisi, ku paka na Vukandziyisi (MAPPP) SETA na Ndzawulo ya Vatirhi.?
Xin?wana xa nkoka ku vile ndzavisiso lowu tekiweke eka ku hambana ka ndzhavuko?. Afrika Dzonga a yi rhurhele INCD no rhanga mahlweni ku kombisa xiyimo xa mavonelo yo hluvukisa matiko ku ya xitirho lexi ringanyetiweke ku sirhelela ku hambana ka mfuwo. Xa vumune i ku tiyisa nongonoko wa vusweti lowu nga le ka lembe ra vunharhu ro pfunetiwa hi timali. Mapfhumba yo tala ya sungule ku kombisa mihandzu ya ntirho lowu endliweke eka swifundzhankulu hinkwaswo swa nkaye.?
Ku ya hi bindzu ra vuyimbeleri hi sungule ku vona swiringanyeto swo hlaya swa ?Music IndustryTask Team? swi hundzuluka swi ya eka tindzawulo ta mfumo ku hlamusela swipimelo swa bindzu ra vuyimbeleri. Xikombiso, Ndzawulo ya Vatirhi yi hlamusele mhaka ya vatirhi va nkarhi-nyana hi ku langutisa Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi (LRA). Huvo ya Mpfuneto hi swa Nawu yi tile na nongonoko wo letela vayimeri eka xiyenge lexi. Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki yi kombisile ku cinca eka ?Performer?s Royalty Act? xikan?we na ku cinca ka nhlayo ya vayimbeleri eka timhaka ta vuhaxi. National Film na Video Foundation yi tirha kahle na swona yi tiyisiwile hi ku sunguriwa ka Feature Film Fund. Hi 2002, Sithengi Film Market yi kondleterile ku hlangana ka vumaki bya tifilimi tanihi xiyenge xa kahle xa mbulavurisano.?
eka leswi languteriwaka hi 2003/2004
Ku na mapfhumba yo hlaya tanihi ku kombisa minongonoko ya vusweti no gangisa mpfuneto wuntshwa wa timali na ku andlala no simekiwa ka nongonoko wa CREATE SA no vona leswaku yi phakela leswi yi languteriweke ku swi endla. Hi ta sungula makete wa vuyimbeleri wo fana na Sithengi ku tumbuluxa nhlangano lowu kongomeke wa hinkwavo lava hoxaka xandla eka vumaki. Hi fanele ku sungula manghenelo laya kondleteriweke eka xiyenge xa vuvatli. Hi ta va hi endla ndzavisiso wa switirhisiwa swa xiyenge xa vuvatli no langutisa leswaku hi nga aka switirhisiwa leswi ku va nhlanganiso lowu tirhisekaka. Vumaki bya tifilimi byi ta vona ku funghiwa ko hlayanyana ka ntwanano wa nhlengelo na Ireland na Italy. Eka mapfhumba yan?wana, hi ta tlhela hi andlala ?Feature Film Fund? ku lunghisela 2004 laha Afrika Dzonga yi nga ringanyetiwa tanihi ndhawu ya nkoka ya ?Cannes Film Festival eFurhwa.?
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Ndhawu ya nkoka na leswi fikeleriweke
Ndhawu ya nkoka xa 1: Nhluvukiso wa Vumaki bya Tibuku na Vukandziyisi
Ndhawu ya nkoka xa 2: Nhluvukiso wa Vumaki bya Vuyimbeleri
Nongonoko wa Vuyimbeleri wu na vutihlamuleri byo simeka maendlelo ya mbirhi ya nkoka ya nhluvukiso
Cultural Industries Growth Strategy? (CIGS) hi 1998, na ?Music Industry Task Team (MITT) hi 2000. Ndzavisiso wa CIGS wu kumisisa swiendlo swa nkoka leswi faneleke ku endliwa ku vonisisa vuswikoti bya xiyenge xa vuyimbeleri ku hoxa xandla eku kuleni ka ikhonomi. MITT yi endle 37 wa swiringanyeto leswi a swi tekiwa swi ri swa nkoka ku hlula swirhalanganyi leswi nga kona eka vumaki. Matsalwa hi mambirhi ya vona mfumo wu ri na ntirho wa nkoka lowu wu faneleke ku wu endla eku kondleteleni ku fikelela ka swivandla swa ikhonomi eka vumaki bya swa mfuwo.
Swin?we na tin?wana tindzawulo ta mfumo na tihuvo leti tiyimeleke, DAC yi simeka mapfhumba yo hambana laya kongomeke eka ku hluvukisa vumaki. Lawa ya landzelaka i mapfhumba ya nkoka lawa Ndzawulo a yi ri na vutihlamuleri hi lembe ximali ra 2002/2003.
SA Music Industry Directory? i nongonoko wa migingiriko (directory) wa lembe na lembe lowu nga na vuxokoxoko byo tihlanganisa na mahungu laya pfunaka ya vahoxi va xandla va nkoka eka vumaki. Yi vona leswaku tindlela ta mbulavurisano ti pfulekile eka un?wana na un?wana loyi a nga na ku tsakela eka vumaki bya vuyimbeleri bya Afrika Dzonga. Ndzawulo yi nyike nseketelo wa pfhumba eka malembe ya nharhu laya hundzeke.
Vhiki ra Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga i pfhumba ra lembe na lembe leri khomiwaka eku heleni ka Mhawuri, pfhumba ro hlanganela exikarhi ka Ndzawulo na Huvo ya Vutshila bya Rixaka (NAC). Vhiki ra Vuyimbeleri ra 2002 a ri tlangeriwile ku suka hi ti 24 ta Mhawuri ku fika 31 ta Mhawuri. Nkhuvo wu kondleteriwile no simekiwa hi nkwama wa Music Industry Development Initiative (MIDI) naswona hi xona xiyenge lexikulukumba xo hluvukisa vumaki bya vuyimbeleri lebyi kandziyisiwaka na lebyi yimbeleriwaka entshungwini bya Afrika Dzonga hi ku tirhisa vuhaxi. Hi nkarhi wa Vhiki ra Vuyimbeleri bya SA vuhaxi byo hlaya byi engeterile nhlayo ya vuyimbeleri bya vayimbeleri va Afrika Dzonga, byi nyika vayimbeleri va laha kaya masungulo yo xavisa vuyimbeleri bya vona na mbuyelo hi xivumbeko xa timali leti kumekaka loko va xavisile vuyimbeleri bya vona. Nkhuvo wa 2002 a wu kongomisa eka vuyimbeleri lebyi endleriwaka ntshungu, ku tumbuluxa mintirho ya vayimbeleri, vathekiniki na mabindzu yan?wana laya fanaka.
Tinhlengeletano ti khomiwile exikarhi ka DAC, Huvo ya Mpfuneto hi swa Nawu (LAB) na Yuniyoni ya Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga (MUSA). Endzhaku ka minkanerisano ya matimba, LAB yi thorile muofisiri ku fambisa pfhumba ra Mpfuneto hi swa Nawu loyi a nga ta tirha nkarhi hinkwawo naswona ku pfumelelanile leswaku-
gqweta leri thwaseke na magqweta ya mbirhi laya ha kamberiwaka va ta thoriwa ku tirha na ntlimbano wa timhaka leti tisiweke eka Ndzawulo hi Yuniyoni ya Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga (MUSA).
Pfhumba ra masungulo ra malembe ya mbirhi ri ta kondleteriwa eGauteng naswona ku ta pfuriwa hofisi eNewtown.
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Pfhumba ri ta sungula ku tirha hi Hukuri 2003.
DAC yi ta ya mahlweni yi tihlanganisa na Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (DHA), Ndzawulo ya Mintirho (DOL) na Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga (SARS) ku kanela ndlela yo ya mahlweni ya maphepha ya ntirho eka vumaki bya vuyimbeleri. Ku ya mahlweni na ku tsundzuxiwa swi ta endliwa na vahoxi va xandla hinkwavo eka lembe ximali ra 2003/2004.
Xiyenge xa Nkoka xa 3: Nhluvukiso wa Vumaki bya Tifilimi
Ndzawulo yi averile NFVF hi endlelo rintshwa ro pfuneta hi timali ku tumbuluxa ?Feature Film Fund? leyi nga na nkoka wo ringana R35 wa mamiloyini eka 2002-2005 hi nkarhi wa MTEF. Mali yi ta endla leswaku NFVF yi vona leswaku Afrika Dzonga yi na xiphemu lexikulu xa vuvekisi eka tifilimi tintshwa to leha no pfuneta ku lomba timali to engetela ku suka eka vavekisi va laha tikweni na va le handle. Ntirhisano wa nkoka wu tumbuluxiwile na tindzawulo ta mfumo to hambana, ngopfu-ngopfu Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki na ya Mbulavurisano. Vatirhisani lava va sungula ku andlala pholisi, swiyenge no humelerisa leswi nga ta tirha tanihi swikhenso swo humelerisa tifilimi laha tikweni. NFVF yi andlarile endlelo ra pulani ku tlakusa vumaki bya tifilimi ta Afrika Dzonga.
Xiyenge xa nkoka xa 4: Nhluvukiso wa Vumaki bya Vuvatli
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Hi 2002/2003 xin?we xa mapfhumba laya humeleleke a ku ri Imbizo ya Vuvatli bya Rixaka eka World Summit on Sustainable Development. Kasi Beautiful Things Exhibition a yi yimela xiphemu xa Imbizo, tlhelo leri kulukumba ra vukona bya Ndzawulo a ku ri Imbizo, leri a ri vumbiwile hi mathendhe ku suka eka hinkwaswo swifundzankulu swa nkaye na thendhe ra vukhume leri a ri kombisa ntirho wa mapfhumba yan?wana yo antswisa vusweti ya DAC. Endlelo ri tumbuluxiwile ku vona leswaku ku na ku nghenelela ka le henhla hi xifundzha, xikombiso xa ku pfunana ku fuma hi ku hlangananela.
Nkhuvo wu humelerile hi ndlela yo hlamarisa, hi kwalomu ka 380 wa mapfhumba laya hoxaka xandla na mbuyelo wa le henhla ka R2 wa mamiliyoni laya kumekeke eka 10 ra mathendhe. Nkombiso wu kumeka eBus Factory nkarhi hinkwawo eNewton, Johannesburg. Ndhawu leyi yi tirha tanihi ndhawu ya nkoka ku hlayisa vuvatli bya Afrika Dzonga.
Tindhawu ta nkoka ta migingiriko ya DAC eka xiyenge xa vuvatli ta tivisiwa hi CIGS. Tindhawu ti katsa: ku kondletela xiyenge, ku fikelela timakete to tiyelela ta laha tikweni na ta le matikweni ya le handle, ku fikelela switirhisiwa swo tumbuluxa vuvatli, vuleteri na nhluvukiso wa swikumiwa na ku khavisa ku fikelela timali ta vuvatli bya SMME.
DAC yi nyike kontiraka eka Huvo ya Sayense na Ndzavisiso wa Vumaki (CSIR) ku endla ndzavisiso lowu kotekaka eka ku tumbuluxiwa ka switirho swa vumaki bya vuhlalu bya nghilazi eAfrika Dzonga. Ndzavisiso wu kume leswaku xitirhisiwa lexi xa koteka, naswona DAC, CSIR na Nhlangano wo Hluvukisa Vumaki (IDC) yi rhurhele xiviko laha ku kumeka loku ku tivisiweke. Vayimeri va vumaki lava nga na ku tsakela va rhambiwile ku tisa tipulani ta bindzu eka IDC. Universal Crystal Glass yi nyiketile xiringanyeto lexi humeleleke. Tanihi ku va xiphemu xa endlelo ra masungulo ra bindzu, vayimeri vambiri va Universal Crystal Glass va leteriwile ku fambisa muchini wo vumba vuhlalu bya nghilazi e Riphabuliki ra Czech hi Nyenyankulu 2003. Afrika Dzonga yi ta sungula ku tumbuluxa vuhlalu bya nghilazi ro sungula hi 2003.
Xiyenge xa nkoka xa 5: Nhluvukiso wa Xiyenge xa Nkhaviso
DAC yi seketerile Indaba ya lembe na lembe ya Vukhavisi bya Matiko eka malembe mambirhi laya nga hundza. Nkhuvo lowu hi wona wu ri woxe wa vukhavisi eAfrika Dzonga no va lowukulu ku tlula hinkwato ematiko ya le dzongeni (Southern Hemisphere), lowu tisaka vakhavisi ku suka emisaveni hinkwayo ku avelana miehleketo na minkoka ya maendlelo ya kahle yo khavisa. Hi ku seketeriwa hi DAC, nkhuvo wu rhurherile 850 wa varhumiwa hi 2002. Pfhumba ro hlawuleka ra swichudeni swa vukhavisi swa vantshwa va vantima ri humelerile hi ku pfunetiwa hi CREATE SA.
Xiyenge xa nkoka xa 6: Mapfhumba ya Nkoka
Hofisi ya Nhluvukiso wa Mfuwo yi vona leswaku Afrika Dzonga yi hoxa xandla eka pfhumba ra INCP ro hluvukisa xitirho xa matiko xa ku hambana ka mfuwo. Phepha ra timhaka leti langutaneke na matiko laya ha hluvukaka ku ya hi ku angarhela, mfuwo na bindzu ri endliwe leswaku matiko ya ri kanela. Phepha leri ri rhendzelekisiwile eka matiko laya ha hluvukaka leswaku va veka mavonelo ya vona no hlayiwa eka nhlengeletano ya INCP leyi a yi rhurheriwe hi Afrika dzonga edorobeni ra Kapa.
Mbuyelo wa nkoka wa 7: Ndhawu ya vuhlayiselo bya Mfuwo
Ndzawulo yi thorile HSRC ku langutisa eka xiphiqo xo tshembha nhlayo ya timhaka ta mfuwo na swikombiso no ringanyeta endlelo ro thola ndzavisiso lowu yaka mahlweni. Leswi va swi kumeke swi kombisa leswaku swikombiso leswi nga kona a swi kombisi ntiyiso wa xiyimo xa vumaki bya mfuwo wa Afrika Dzonga. Pfhumba ra mimbhurisano na swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka swi ta endliwa hi lembe ximali ra 2003/2004.
Xiyenge xa Nkoka xa 8: Pfhumba ro Antswisa Vusweti
Swa nkoka leswi fikeleriweke
Pfhumba ro Antswisa Vusweti
Pfhumba ro Antswisa Vusweti ra DAC leri sunguriweke hi 1999 ri nyikile mintirho eka vanhu vo ringana 2700 no letela 10 000 wa vanhu. Vavatli na lava a va tlanga exitejini vo tala va vuyeriwile ku suka eka vuleteri bya bindzu. Nhluvukiso wa swikumiwa ku vile xiyenge xa nkoka, laha mbuyelo wa kona ku tekiweke swikumiwa ku suka eka mapfhumba yo hlaya lawa ya hlawuriweke ku va eka Craft Imbizo ll eka World Summit for Sustainable Development leyi a yi khomeriwe Johannesburg hi 2002.
Tanihi leswi khonsati ya ?free music? yi humeleleke leyi a yi khomiwe tanihi xiphemu xa nongonoko wa Vuyimbeleri eka Tindhawu ta Vanhu eGauteng, nkwama wa MIDI wu engetela nongonoko eka hinkwaswo swifundzhankulu ku va xiphemu xa ku tlangela Vhiki ra Vuyimbeleri hi Ndzhati 2003. khonsati leyi e yi khomeriwe edorobeni ra Kapa yi kombise ku va leyi dumeke ku fikela laha nhlayo ya khonsati yi veke hi ka mbirhi, ku suka eka mune hi 2001 ku ya eka nhungu hi 2002.
Pfhumba ra Boardwalk ePort Elizabeth ri xavise vuvatli byo ringana R176 000 eka tin?hweti tinharhu. Pfhumba ra Khayalethu eAlexandra ri humelerile ku kuma kontiraka yo phakela switolo swa Pick ?n Pay hi minkwama ya tiphekisi. Hikwalaho ka vuxaka exikarhi ka Khumbula-Zulu na Sothebys, vavatli va tirhe va ri karhi va tiva vumundzuku bya vona naswona vo tala va nga leteriwa ku phakela ku laveka loku nga kona.
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Pfhumba Ndhawu Mpimanyeto (R)
Khomani Kapa N?walungu 774 000
Khumbula Kapa Vuxa 150 000
Nhluvukiso wa Mfuwo na Vuxaka bya Matiko
Xiyenge xa Nkoka xa 9: Nhluvukiso wa Vuswikoti
Pfhumba ro letela nhluvukiso wa vuswikoti eka vumaki bya vutumbuluxi ri tumbuluxiwile hi ku tirhisana na MAPPP SETA na Ndzawulo ya Vatirhi. Pfhumba leri ri seketeriwile hi timali hi Nkwama wa Vuswikoti wa Rixaka no fambisiwa hi pfhumba ra MAPPP SETA?s CREATE SA. Minongonoko yo hluvukisa yi le ku simekiwa eka nkarhi wa sweswi eka tidyondzo to hambana, ku katsa ku humelerisa vuvatli, bindzu ra vuvatli, nhluvukiso wa xikumiwa, bindzu ra vuyimbeleri na thekinoloji ya vuyimbeleri.
Ku leteriwa loku sunguriweke ka ha ya mahlweni ku simekiwa hi ku tirhisana na minhlangano eka vumaki. Pfhumba leri sunguriweke ra mafambiselo ya vuyimbeleri ri kondleteriwile eKapa Vuxa, Kapa N?walungu na Kapa Vupeladyambu. Eka xifundzhankulu xin?wana na xin?wana vayimbeleri va nghenele vuleteri bya vhiki bya vufambisi na vuleteri bya bindzu ra vuyimbeleri. Pfhumba ri simekiwile hi Showbusiness Foundation na Nkwama wa Vuyimbeleri wa Zakheni (2001/2002). Kwalomu ka 500 wa vayimbeleri va hoxe xandla eka nongonoko lowu. Nkwama wa Vuyimbeleri wa Zakheni wu ya mahlweni na nongonoko eka lembe ximali ra 2003/2004.
DAC yi tlhela yi seketela Nhlangano wa ?Roadies? wa Afrika Dzonga tanihi rin?wana ra mapfhumba yo hlavutela nhluvukiso wa vuswikoti. Ku sukela loko yi sunguriwile hi 1992, nhlangano a wu hoxa xandla eka ku nhluvukiso wa vaxithekiniki lavantsongo va ku tirha hi mpfumawulo, rivoni na timhaka ta xiteji. Nhlangano wu na swirho swa 350 leswi leteriwaka na vaxithekiniki na monongonoko yo cincana na Furhwa, Denmark, Holland, USA, Ireland na Norway.
Vuxaka bya Matiko
Hi marito ya vona:
swa nkoka hi 2002/2003
INCP a hi nhlengeletano ya doroba ra Kapa ntsena, kambe pfhumba hinkwaro leri katsaka Holobye loyi a rhangeleke vurhumiwa bya INCP ku hlangana na Mulawuri-Jenerali wa UNESCO. Mhaka yo hluvukisa tinxaka hi ku rhangela nkanerisano hi mhaka ya pholisi ya mfuwo emisaveni hinkwayo yi rhumela mahungu layanene emisaveni. Ntirho lowu DAC yi sungulaka ku hoxa xandla eka xiyenge xa mfuwo wa matiko i wa nkoka. Afrika Dzonga yi hundzukile ra matiko laya ha hluvukaka naswona hi ringeta ku kuma matiko laya ha hluvukaka yo hlaya ku nghenisa xandla eka migingiriko ya INCP. Xikombiso, eka African Carribbean Pacific forum, Afrika Dzonga yi kote ku kuma xitulu eka xiyenge xa sub-Saharan Afrika ku ringana lembe, na ku cinca ka vufambisi bya SADC, xiyenge xa mfuwo xi katsiwile eka Xiyenge xa Vumunhu hikwalaho Afrika Dzonga na matiko yan?wana ya SADC ya bohe ku rhanga mahlweni hi nkarhi wa nhlengeletano ya vaholobye eAfrika Dzonga, hi ku tirhisa nhlengeletano tanihi ndhawu yo kanela ku ya mahlweni ka mfuwo emigangeni.?
eka ku cinca ka pholisi na timhaka ta mbango letikulu:
Hi tlhele hi longoloxa swikongomelo swa hina ku endlela leswaku nkoka lowu nga kumekaka ku suka eka vuxaka bya matiko. Hi sukile eka endlelo ro ?amukela tinyiko? ku ya eka vuxaka lebyi fambelanaka na ntirhisano. Ntirhisano wo sungula, Nkwama wa Swedish International ku vile mabula-ndlela hikuva wu kotile ku hlengeleta timali ku suka eka ntlhanu ku fika eka khume wa malembe no tumbuluxa muxaka lowu kotekaka ku endliwa. Muxaka lowu wu vona matlhelo hi ya mbirhi ya hoxa xandla eka nkwama kutani ya hluvukisa mapfhumba xikan?we. Manghenelo lawa ya ta hlayisa ku tiyisela. Hi tirhise manghenelo lawa naswona hi vile na ku humelela ka kahle na Flemish, laha ntirhisano wu langutisiwaka hi tlhelo ra mapfhumba, ku kongoma ro sungula eka nkarhi wo leha wo tumbuluxa mintirho.
eka leswi languteriwaka hi 2003/2004
Hi na ntirho wa nkoka lowu hi faneleke ku wu endla eka NEPAD naswona ku endla leswi hi fanele ku veka mfuwo exikarhi no kombisa nkoka wa vumaki bya mfuwo eku tiyiseleni no tlakusa ku hambana ka mfuwo.
Ntirhisano wa nhlanganelo wa tindzawulo wu va wa nkoka. Hi ta tlhela hi vona nkoka lowu Afrika Dzonga ri wu endlaka eka minhlangano ya le tlhelo yo hlaya, hikuva a hi si mpfapfarhuta vuandlalo ku ya hi ku endla vuxirho eka mintirho ya minhlangano ya le tlhelo ya tiko, naswona hi fanele ku nghenisa switirhisiwa swa vuswikoti hi ku langutisa tindhawu leti hi pfunanaka na tona. Ku hlangana ko nghenelela ka swiyenge i ndhawu yin?wana leyi nga ta langutisiwa hi ku kongoma ku endlela leswaku hi ta hlohlotela swiboho leswi nga ta va na ntshikilelo eka mfuwo.?
Pfhumba ri kulukumba ku ta va ku tlangela ka lembe ra vukhume ra xidimokirasi eAfrika Dzonga ematikweni ya le handle, naswona ku ta va ntlhontlho mayelana na ku va kona ka switirhisiwa. Hi ta va hi langutisa eka swikongomelo swo tlangela no tirhisana na Komiti ya Nhlengelo wa Vaholobye ku tirhisa nkarhi lowu ku tlakusa tiko no kombisa ku hambana na mfuwo lowu nga na mafulufulu. Switirho swin?wana leswi nga ta tirhisiwa i ku tlangela masiku ya rixaka.?
Xiyenge xa nkoka na leswi fikeleriweke
Xiyenge xa Nkoka xa 1: Mintwanano leyi kongomisiweke na maendlelo yan?wana laya nga na endlelo ro tirhisana ematikweni hinkwawo
Eka nkarhi wa sweswi Ndzawulo yi hlayisa 32 wa mintwanano, ku katsa mintwanano ya matiko ya mbirhi, mintwanano ya minhlangano nyingi ya le tlhelo, tikomiti to tirha swin?we na ku tirhisana ka minongonoko (POC). Ntwanano wun?wana na wun?wana i mbuyelo wa ndzavisiso na minkanerisano yo leha ku vona leswaku tikontiraka ti fikelela nhluvukiso lowu tsakelaka hi matlhelo ya ri mabirhi. Leswi landzelaka hi swin?wana swa nkoka swa lembe ximali ra 2003/2004 hi ku landza ntwanano:
Khabinete yi pasisa Nkwama wa Mfuwo wa nhlengelo wa Swedish-SA, lowu nga ta vona Afrika Dzonga yi tirhisana na Swedish eka nkarhi ntlhanu ku fika eka khume wa malembe. Mpimanyeto wa mali wu ta va kwalomu ka 30 wa mamiliyoni hi lembe.
Nongonoko wo tirhisana eka malembe ya 2003-2005 wu pfumelelanile no funghiwa eka BNC eBrussel.
Nhlengeletano exikarhi ka Holobye Ngubane na la ringanaka na yena hi ntirho wa mu-Furhwa, Holobye Aillagon a yi khomiwile eParis hi Nyenyenyana 2003 ku kanele ku tiyisa mfuwo wa nhlanganelo wa ma-Afrika Dzonga na ma-Furhwa. Furhwa ri tiyimiserile ku kurisa ntirhisano ku katsa masungulo ya ku suka eka mfumo wun?wana ku ya eka wun?wana. Tindhawu leti ringanyetiweke ta ntirhisano I ta nhluvukiso wa makete ya vuyimbeleri ya Afrika Dzonga, ku khavisa, vuleteri bya ndzhaka, vutshila bya maribye, thekinoloji ya ririmi ra vanhu, vuyimbeleri na timhaka ta vun?winyi.
Ndzawulo yi amukerile vurhumiwa bya mfumo wa Flemish tanihi xiphemu xa vumbirhi xa minkanerisano ku kuma nseketelo ku suka eka mfumo wa Flemish eka nkarhi wo ringana malembe ya nharhu ku hluvukisa dyondzo ya vutshila na vuleteri, vutshila bya muganga na swiyenge swa vuvatli eKwazulu-Natal, Limpopo na Free State.
Xiyenge xa Nkoka xa 2: ku tlakusa, switirhisiwa no kondletela ntirhisano exikarhi ka lava khumbhekaka eka vutshila na mfuwo eAfrika Dzonga na misava hinkwayo.
Mapfhumba laya landzelaka na vanhu va amukele nseketelo ku suka eka DAC wa migingiriko yo cincana ya matiko bi 2002/2003:
Tiko Xiyimbeleri na Nkhuvo
Mpfuneto wu nyikiwile Oppikoppi ku rhumela mintlawa yimbirhi ya Afrika Dzonga ku ya nghenela nkhuvo wa Pukkelkop.
Hi ku tirhisana vayimeri va Royal Netherlands, mpfuneto wu nyikiwile
Oppikoppi ku rhumela mintlawa yi mbirhi ya Afrika Dzonga eka nkhuvo wa
Vaendli va tifilimi vanharhu lavantshwa va nghenerile eka nkhuvo wa tifilimi ta
Vicky Doesebs ku suka eKwaZulu-Natal a seketeriwile hi timali ku nyika xiviko hi nkoka wa vutshila eka ku lemukisa no sirhelela AIDS eka nhlengeletano.
Ntlawa wa Siyakhula ku suka eKwazulu-Natal wu yimbelerile eka ku tlangela
Libya Ntlawa wa vacini va Afrika Dzonga a va rhumeriwe eIndonesia ku ya cina eka ku tlangela Siku ra Afrika Dzonga leri a ri lulamisiwile hi yindlu ya Muambasara wa Afrika Dzonga eLibya.
Morocco I ro sungula risimu na ntlawa wa Afrika Dzonga swi rhambiwile eka nkhuvo wa
Nkhuvo wa Mimfuwo yo hambana eCanberra.
Vuyimbeleri.
FreeBirds lowu vhakeleke miganga ya le makaya ya Afrika dzonga
Nkhuvo wa tifilimi wa mavhiki ya nharhu wa ma-China a wu khomeriwe ePitori, doroba ra Kapa na Johannesburg hi Hukuri 2002.
China a byi rhurheriwe hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku ringana 10 wa masiku. Tinhlengeletano a ti lulamisiwile ePitori na le dorobeni ra Kapa.
Xiyenge xa nkoka xa 3: Ku hoxa loku kondleteriweke eka tiforamu ta endlelo ta matiko
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Ntirhisano wa Matiko eka Pholisi ya Mfuwo
Afrika Dzonga yi rhurhele nhlangano wa vaholobye wa vuntlhanu wa Ntirhisano wa Matiko eka Pholisi ya Mfuwo ku sukela hi ti 14-16 Nhlangula 2002 edorobeni ra Kapa. Nhlengeletano a yi ngheneriwe hi makume mbirhi-n?we wa matiko naswona UNESCO a ku ri mulangutisi.
Hi Nyenyenyana 2003 Holobye Ngubane na ntlawa wa vaholobye va ICNCP va hlanganile eParis na Mulawuri-Jenerali wa UNESCO, nkulukumba Matsuura, ku kaneriwa hi malunghiselelo ya nhlangano wa matiko hi timhaka ta ku hambana ka mfuwo eka UNESCO. Swirho leswi rhumiwiweke swi le ku tirhaneni na mpfampfarhuto wa xitirhisiwa eka malembe ya mbirhi laya hundzeke.
Mbhurisano wa nhlengeletano hi ku hambana ka mfuwo wu hetelele wu pasisiwile ku nghenisiwa eka nongonoko wa nhlengeletano ya mani na mani ya UNESCO hi Ndzhati 2003. Vaofisiri va DAC va nghenele tinhlengeletano ta ntlawa lowu tirhaka ta INCP eNorway na UK ku lunghisela nhlengeletano wa Vaholobye, no rhurhela nhlengeletano wa ntlawa lowu tirhaka eJohannesburg hi Mudyaxihi 2002. SA na Senegal va rhangele dyondzo ya INCP eka nhluvukiso wo tumbuluxa switirho swa nawu na swa timali leswi seketelaka ndzhavuko lowu nga khomekiki wa laha tikweni na le matikweni ya le handle, xileriso lexi amukeriweke eka nhlengeletano ya Vaholobye edorobeni Kapa hi 2002.
Ndzawulo yi nghenise xandla eka ?General Assembly? ya UNESCO hi 2002 na le ka mintlawa ya vatirhi va ndzhaka leyi hluvukisaka ku cinca nsirhelelo wa ndzhaka leyi nga khomekiki. DAC na yona a yi yimeriwile eka nhlengeletano ya vuntlhanu ya ntirhisano exikarhi ka Japan na Afrika Dzonga na nhlengeletano yo sungula ya ACP ya Vaholobye va Vutshila eDakar, Senegal.
Xiyenge xa Nkoka xa 4: Swivandla swa ndzavisiso no tumbuluxa swiyenge swo twanana ku endlela ku fikelela ntirhisano wa matiko
Hi ku tsakela ku vona leswak mintwanano yo tirhisana na ku tirhisana swi sunguriwa eka mahungu laya tiyeke, Ndzawulo yi rhurhele no nghenela eka tendzo ya dyondzo laya landzelaka hi 2002/2003:
Tiko Rendzo ra Dyondzo
Sweden Vurhumiwa bya xiyimo xa le henhla ku suka eSweden byi yimela khabinete ya
Afrika Dzonga ri hlawuriwile tanihi tiko leri ku kamberiwa hi vuntshwa swi nga ta endleriwa eka rona, hi ku khensa masungulo yantshwa laya tumbuluxiwaka eka
Nkwama wa Mfuwo lowu hlengeriweke hi Swedish na SA.
Vurhumiwa ku suka eka Huvo ya Rixaka ya Swedish ya Timhaka ta Mfuwo (NCCA)
byi endzerile SA ku suka hi ti 14 ku fika hi ti 17 ta Dzivamisoko 2003. Xikongomelo xa rendzo a ku ri ku kanela hi vuenti mayelana na Nkwama wa Mfuwo exikarhi ka
Dzonga hi NAC, leyi ku nga yona ndhawu leyi rhurhelaka timhaka ta nkwama eAfrika Dzonga. Nkwama wu languteriwe ku hetisisiwa eku heleni ka 2003.
Vurhumiwa bya DASC, ku katsa CEO wa NAC va endzerile Sweden hi Nhlangula ku kanela no tirhana na nkwama wa mfuwo lowu hlanganeriweke hi SA na
Norway Vurhumiwa bya DAC byi yile eNorway hi Hukuri 2002 ku tumbuluxa swiyenge swa ntwanano ku lulamisela ntirhisano lowa ha taka, no kanela vumundzuku bya nkwama wa Vuyimbeleri bya Mmino.
Italy Vurhumiwa bya DAC byi yile eItaly hi Hukuri2002 ku veka masungulo ya nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka SA na Italy.
Belgium Vurhumiwa bya Afrika Dzonga byi endzerile Belgium hi Sunguti 2003 ku lavisisa nhluvukiso wa pfhumba rintshwa ro tumbuluxa Pholisi ya Vutshila na Mfuwo eka xiyimo xa mfumo wa muganga.
Vurhangeri bya Flemish byi endzerile Afrika Dzonga hi Nyenyenyana/Dzivamisoko ku hetisisa pfhumba leri hlengeriweke eka ku hluvukisa pholisi leyi vuriwaka
Hungary Rendzo ra ndzavisiso ra le Hungary ri kondleteriwile ku kumisisa tidyondzo tintshwa to cincana. Hambileswi a ku ri na Nongonoko wa Ntirhisano, ku fikeleriwile tindhawu tintsongo ta tidyondzo. Vurhumiwa a byi vumbiwe hi vaofisiri ku suka eka
Mexico, Brazil Rendzo ra dyondzo ro ya eAmerica Dzonga ri tekiwile hi xikongomelo xo tumbuluxa
Chile na tindhawu leti nga na vuswikoti ku lulamisela ntirhisano wa mfuwo wa matiko eka
Caribbean Rendzo ro ya eCaribbean Jamaica, Trinidad na Tobago, St Kitts na Nevis, Guyana na Cuba leri kondleteriweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo tanihi pfhumba ro tiyisisa vuxaka exikarhi ka migingiriko leyi tiyimeleke na ya vanhu. Leswi a swi endleriwa ku kumisisa loko swikoteka ku cincana ka mfuwo na swivandla swo xavisa eka vumaki bya mfuwo na ku tlhela ku lavisisiwa loko swi nga endleka ku tumbuluxa mitirhelo ya ku cincana ka mimfuwo no humelerisa xikan?we mintwanano na matiko ya
Australia Hi nkarhi wa nkhuvo wa mimfuwo-nyingi eCaribbean, Australia, tinhlengeletano ti khomiwile na vaofisiri va mfumo ku kanela swiyenge leswi nga kotekaka ku tirhisana no cincana ka mimfuwo.
Xikongomelo xa dyondzo a ku ri ku sungula ku vulavurisana exikarhi ka 80 wa varhumiwa ku suka eka matiko yo hambana no dyondza hi Taiwan.
Laha tikweni, minkanelo yi khomiwile na mulawuri wa vuyimeri bya mfuwo wa Furhwa etikweni ra le handle ku endlela leswaku ntirhisano wu fikeleriwa hi xihatla. Eka nhlengeletano exikarhi ka Goethe Institute, DAC na tindhawu ta mimfuwo to hlayanyana, a ku twananiwile leswaku Goethe Institute yi ta va na ntwanano wo koma ku fika ka wa nkarhi wo leha na DAC kumbe NAC ku tlakusa swiyenge leswi tsakeriwaka. Tinhlengeletano to hlaya ti tlhele ti khomiwa na Hofisi ya Vuhlanganisi bya Pro Helvetia ya Afrika Dzonga ku veka masungulo ya ntirhisano mayelana no hlanganisa swifundzhankulu swa Afrika Dzonga na Swiss cantons eka 2003/3004.
Migingiriko
Ndzhaka
Ku vona leswaku ndzhaka ya Afrika Dzonga yi kombisa rifuwo ro hambana ra khale ka swilo swa tiko i xin?we xa nkoka lexi karhataka DAC. Ku hlayisa ndzhaka lowu hanyaka no lulamisa leswi a swi nga tekeriwi enhlokweni eka vuyimeri bya ndzhaka i swa nkoka eka ntirho lowu.
Vuhlayiselo bya Rixaka
Vuhlayiselo bya Rixaka byi vona leswaku ndhawu ya timhaka ta ndzhaka ta tiko yi lulamisiwile kahle, yi hluvukisiwile no fambisiwa kahle. Hi ku tirhisiwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo, ndhawu ya vuhlayiselo i ndhawu ya nkoka ya vulavisisi, vaendli va pholisi na lava khumbhekaka no va ndhawu ya nkoka eku hlayiseni miehleketo ya rixaka na timfanelo ta vumbiwa ta vaaki ku fikelela mahungu ya mfumo.
Ndzhaka, Vuhlayiselo bya Rixaka, Mintirho ya Layiburari ya Rixaka na Huvo ya Mimfungho ya Rixaka
Vuyimeri bya Switirhisiwa swa Ndzhaka ya Afrika Dzonga
Tanihi Huvo leyi tiyimeleke ya Vuyimeri bya Switirhisiwa swa Ndzhaka ya Afrika Dzonga (SAHRA) yi vika hi ku kongoma eka Holobye.
Huvo ya Mimfungho ya Rixaka
Huvo ya Mimfungho ya Rixaka yi na vutihlamuleri byo tsarisa mimfungho ya tiko ku katsa mimfungho leyi fambelanaka na swilo swa tiko masagwadi (orders)
Mintirho ya Layiburari ya Rixaka
Mintirho ya Layiburari ya Rixaka yi vumbiwa hi switirho swa nkoka swa layiburari ya rixaka ku vona leswaku ndzhaka ya vutlharhi bya tiko ya fikeleleka eka hinkwavo vaaki va Afrika Dzonga.
Nkavelo wa mpimanyeto ku ya hi minongonoko-ntsongo
Nongonoko wa 4: Ndzhaka, Vuhlayiselo bya Rixaka na Mintirho y Layiburari ya Rixaka
Tindhawu ta Ndzhaka
Ku tlakusa Ndzhaka
Huvo ya Mavito ku ya hi tindhawu ya Afrika Dzonga
Vuhlayiselo bya Rixaka
Mintirho ya swa Timali
Xikongomelo xa Nongonoko
Xikongomelo hi ku angarhela xa nongonoko i ku
Ku seketela tindhawu ta ndzhavuko no tlakusa, ku seketela no hlayisa ndzhaka eAfrika Dzonga:
Vuhlayiselo bya Rixaka bya Afrika Dzonga
Huvo ya Mimfungho ya Rixaka
Mintirho ya Layiburari ya rixaka
Ndzhaka
Hi marito ya vona:
swa nkoka hi 2002/2003
Eka xiyenge xa mapfhumba ya ndzhaka, ku vuyisiwa ka Sarah Bartmann ku vile nkhuvo wa matimu. Hofisi ya Mulawuri-nkulu yi endle ntirho wa nkoka eku vuyiseni ka masalela ya ntsumbu wa Sarah Bartmann na nkhuvo wo ambarisa ntsumbu no tlhela wu lahliwa hi vuntshwa. Ku ya hi Huvo ya Mavito ku ya hi Tindhawu ya Afrika Dzonga hi fikelele swo tala ku ya hi ku hlayisa mahungu ya rixaka na xilaveko xo fikelela mintirho ya ilekitironiki lexi nga ta hunguta ntlimbano wa mavito ya 57 000.?
Eka ndzhavuko lowu nga khomekiki hi sungule mapfhumba laya longoloxiweke eka endlelo ra hina ra 2002. Hi tirhisana na swiyenge swa tidyondzo ta le henhla ku sungula mapfhumba yan?wana.?
Ku ya hi tindhawu ta ndzhaka a hi vulavula hi ku hundzuka. Hi swi kotile ku kuma timali ku kota ku hundzuka ku suka hi 2002/03 na ku ya mahlweni. Swikombiso swa matirhelo swa nkoka (key performance indicators, (KPIs) )swi tumbuluxiwile leswi a swi tivisa swiringanyeto swa pfhumba. Ti KPI leti a swi hundzuluxiwa ngopfu hi ku landza nhluvukiso wa xiyenge xa matholele, minkombiso leyi a yi kombisa ku hambana loku nga kona eAfrika Dzonga, tindzimi-nyingi no tirhisa ku hambana ka dyondzo ya tindzimi. Hi tlhela hi ringeta ku antswisa ku fikelela naswona xitirho xin?we lexi nga tirhisiwaka ku vona leswaku ku fikelela vutivi na mahungu hi leswaku mahungu ya fanele ku kumeka hi ririmi ra muganga laha tindhawu ti kumekaka kona. Tindhawu leti ti tlhele ti komberiwa ku langutisa timhaka leti khumbaka vutomi bya vanhu na HIV/AIDS, na ku nghenelela eka miganga, ku endlela leswaku va pfuna hi switirhisiwa swa muganga, xikombiso endlelo ra vutivi bya tindzimi. Hi tshemba leswaku hi ndlela miganga yi ta kokeka ku tirhisa tindhawu leti. Hi ta va hi langutisisa matirhelo laya kondleteriweke hi xikongomelo xo tivisa ku pfuniwa hi timali eka nkarhi lowu taka.?
eka pholisi leyikulu na ku cinca ka mbango:
Hi kumisisa swivandla swin?wana eka White Paper ya Vutshila, Mfuwo na Ndzhaka. Ndlela leyi hi nga tirhana na ku cinca ka mpimanyeto, xikombiso, ku kombisa hi laha pholisi yi nga kurisiwaka ha yona. PFMA yi tise ku cinca eka mbangu wa tindhawu ta tidyondzo. Yi lava leswaku tindhawu leti ti nyika xiviko no va na vutihlamuleri hi mpimanyeto ya tona. Leswi swi antswisa mafumele, naswona a swi siveli vutumbuluxi, hi hala tlhelo maendlelo yo tifuma a ya kavanyetiwi kambe va fanele ku va na vutihlamuleri. Loko ku langutiwa eka pfhumba ra ndzhaka, ntokoto wu hi byela leswaku Ndzawulo yi lava swiyenge swa miganga ku simeka mapfhumba lawa eka rimba ra pholisi leyi voakaka, leswaku hi ta hatlisisa mphakelo.
languteriwaka hi 2003/2004
Xiyenge xin?we lexi xi faneleke ku tekeriwa enhlokweni i ku langutisa ku hluvukisa pholisi eka ku vuyela ndzhaku. A ku vangi na minkanelo ya rixaka eka timhaka to tala, xikombiso, ku lahliwa ka lava lahlekeriweke hi vutomi hi nkarhi wa mikitsikitsi na hi laha Afrika Dzonga yi faneleke ku tirhana na leswi. Hi ta tlhela hi langutisa eka ku landzelerisa hi xihatla ka mapfhumba ya ndzhaka no tirhisa miganga ya tiko. Hi tlhela hi langutisa ku antswisa vuxaka bya hina na tindhawu ta ndzhavuko, xikombiso, ku aka vuswikoti, ku pulana mapfhumba no tsala swiringanyeto swa mapfhumba eka tindhawu ta ndzhaka.?
Ndzawulo yi ta tlhela yi hlavutela wa ndzhaka ya nkoka, hi ku landza milawu ya matiko. Ndzhaka leyi nga khomekiki a yi tekeriwi enhlokweni ematikweni hinkwawo ya misava, naswona Afrika Dzonga yi nghenisa xandla eku mpfapfarhuteni ka milawu yo sirhelela ndzhaka ya nkoka. Ndzhaka ya nkoka yi ta va xitirhi lexi pfunaka hi tlhelo ro hluvukisa, mali leyi kumekaka, ku pfuxa vumunhu na vupfhumbi.?
Xiyenge xa Nkoka na leswi Fikeleriweke
Xiyenge xa Nkoka xa 1: Ku lulamisa tinhlengeletano ta Matiko
Endzhaku ka malembe yo humelerisa ku lulamisa ka matsalwa, Afrika Dzonga yi le ndleleni yo va ya nkoka eka nhlengeletano ya UNESCO eka ku yirisiwa ka xava no rhumela swilo swa mfuwo eka matiko ya le handle, nhlengeletano wa ku sirhelela swilo swa mfuwo hi nkarhi wa mpfilumpfilu vanhu va hlomile, tanihi nhlengeletano ya swirho swa ?International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property (ICCROM). Palamende na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOPO) yi amukerile matsalwa hi 2002. Matsalwa laya kumekeke ya hundziseriwile eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (DFA) ku ya funghiwa naswona ya ta nyikiwa Mulawuri-Jenerali wa UNESCO. Ku cinciwa ka tinhlengeletano leti swi veka vutihlamuleri bya matiko hinkwawo eka Afrika Dzonga hi ku angarhela na xiyenge xa ndzhaka hi ku kongoma, no pfula xivandla xikulukumba xo letela na swa ntirhisano wa matiko.
Xiyenge xa Nkoka xa 2: Nhluvukiso wa Pholisi
Tipholisi eka ku vuyisela masalela ya munhu, eka ku vuyisela mimfungho no xavisa nhundzu ya leswi khumbhaka vaaki ti mpfapfarhutiwile naswona ti ta ya mahlweni ti hluvukisiwa hi ku tirhisa vaaki na endlelo ro kombela ku pfuniwa hi lava khumbhekaka swi ta endliwa hi Huvo ya Ndzhaka ya Rixaka leya ha ku thoriwaka (NHC).
Xiyenge xa Nkoka xa 3: Ku tiyisisa Tindhawu ta Ndzhaka ya Mfuwo
Nkarhi wa hofisi ya huvo leyi fumaka swifundzhankulu swa nkaye swi tiyisise tindhawu ta ndzhaka ya mfuwo na tindhawu leti khumbhanaka na yona wu fike emakume hi 31 ta Nyenyankulu 2003. Ku rhambiwile nhlawulo wa swirho swa huvo yintshwa hi ku tirhisa vuhaxi bya mahungu hi ntsevu wa tindzimi ta ximfumo na swona a ku ri na ntlawa lowu vumbiweke ku tsundzuxa hofisi ya Holobye eka ku thoriwa ka vanhu lava ringanyetiweke eka huvo yintshwa. Swirho swa huvo ku suka eka khume ra tindhawu swi thoriwile. Ku tala ka lava khumbhekaka, vuswikoti na ntokoto leswi yimeriweke eka tihuvo letintshwa swi veka xiyenge xa ndzhaka eka xiyimo xa kahle xa mafumele, ku entisa masungulo ya ku cinca ka xiyenge na ku seketela swileriso swa nhluvukiso wa rixaka.
Huvo yintshwa ya Ndzhavuko wa Rixaka (NHC) yi thoriwile naswona yi vekiwe ximfumo hi Mhawuri 2003. Huvo leyi yi ta pfuna hofisi ya Holobye eku kondleteleni ka ku simekiwa na ku hluvukisa pholisi swirho swo hambana eka xiyenge xa ndzhaka. NHC yi ta hetisisa ku hluvukisa ka tipholisi leti mpfapfarhutiweke leti tivisiweke laha henhla no tsundzuxa hofisi ya Holobye eka masimekelo.
Pfhumba ro tumbuluxa tindhawu to lawula switirhisiwa swa ndzhaka ta swifundzhankulu (PHRAs) ri nyikiwe matimba hi dyondzo (workshop) leyi a yi kondleteriwe hi Ndzawulo ku seketela Vuyimeri bya switirhisiwa swa Ndzhaka ya Afrika Dzonga (SAHRA) na tindzawulo ta swifundza hi ntirho lowu. Hi ku landza dyondzo (workshop), ti PHRA ti tumbuluxiwile eka mune wa swifundzhankulu, laha xifundzhankulu xa nga kombela mavito ya lava yimeleke ku hlawuriwa naswona leswi nharhu swa ha ta hetisisa maendlelo.
Xiyenge xa Nkoka xa 4: Ku Hundzuka
Ndzawulo yi vekile mali yo ringana R6.5 wa mamiliyoni yo hundzuluxa tindhawu ta ndzhaka. Xikongomelo xa mpimanyeto lowu a ku ri ku pfuneta eku rhangeleni ka ku hundzuka no va xikombiso xa kahle eka timhaka leti yelanaka na bindzu. Ntlawa wu vumbiwile hi Holobye ku tsundzuxa Ndzawulo hi laha yi nga hangalasaka mali leyi vekiweke. Eka 15 wa tindhawu ta ndzhavuko wa rixaka, nkaye wa tona ti endle xikombelo xo pfuniwa hi timali, naswona mune wa tona ti kumile ku pfuniwa. Tindhawu leti ti ta simeka mapfhumba laya nga ta langutisisa tindzimi-nyingi, ku lemukisa hi swa AIDS, ku hluvukisa swikombiso swintshwa leswi yimelaka ku hambana ka tinxaka ta vaaki va Afrika Dzonga, ku vuyisela ntirho wa vutshila wa Afrika Dzonga, ku tumbuluxa ntirhisano exikarhi ka tindhawu ta ndzhaka, ku seketela minongonoko ya swa dyondzo no tumbuluxa ndhawu ya mahungu ya masirha ya lava loveke hikwalaho ka mpfilumpfilu. Hi lembe ximali ra 2003/2004 R8.3 wa mamiliyoni ya ta va kona ya ku hundzuka loku nga ta kongoma timhaka leti yelanaka na ku hluvukisa xiyenge xo thola, ku hluvukisa vayingiseri no pfuxeta tindhawu ta nkombiso.
Xiyenge xa Nkoka xa 6: Mpfuneto wa timali eka timhaka ta le handle
Nkombiso wa Freedom to Freedom i pfhumba leri hlanganeleke hi mfumo wa Afrika Dzonga na mfumo wa Canada na tindhawu ta ndzhavuko. Nkombiso wu valanga matimu yo leha yo hlangana exikarhi ka vanhu vo hambana hi mimfuwo eAfrika Dzonga, ku sukela eka vumbhoni byo sungula bya vutomi bya munhu eka khale ka le dzongeni wa matiko-nkulu ku fika eka Afrika Dzonga endzhaku ka xihlawu-hlawu. Ku vika timhaka leti vonaka ti ta langutisa ntirho wa vutshila, leswi fambelanaka na swirho swa munhu, matsalwa na mahungu laya twiwaka ku pfumelela vaendzi eka ku va xiphemu xo tlangela moya wa ntshuxeko lowu katsiwaka eka Vumbiwa bya Afrika Dzonga. Ndzawulo yi endle leswku ku va na mali yo hluvukisa mhaka leyi, ku khavisa ka nkombiso na ku hluvukisa nongonoko wa dyondzo. Nkombiso wu languteriwile ku pfuriwa edorobeni ra Kapa eka Castle hi Nyenyenyana 2004.
Xiyenge xa Nkoka xa7: Mapfhumba ya Ndzhaka
Ehansi ka vusirheleri bya pfhumba ra ndzhaka, mapfhumba yo hlaya ya muziyamu yantshwa ya sunguriwile, leri kulukumba i Freedom Park Project. Timuziyamu ti ta yisa mahlweni xikongomelo xo hluvukisa vuyimeri bya xiyenge xa ndzhaka etikweni.
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Yi tiyisisiwile hi ku engetela METF, ndzima yi endliwile eka pulani ya miako na ntshikilelo wa nkambelo wa mbangu. Mphikizano wa matiko wa vukhavisi wu pfuriwile, naswona vukhavisi byi ta hlawuriwa no avanyisiwa hi Mawuwani 2003.
N?wexemu masalela ya Sarah Bartmann ya vuyisiwile ku suka eFrance endzhaku ka minkanelo yo leha. Ntlawa wa vatsundzuxi wu vumbiwile ku tsundzuxa Ndzawulo hi malahlelo ya ntsumbu hi ti 4 ta Mhawuri 2002. Ku twananiwile leswaku ku fanele ku endliwa nkhuvo wo ambarisa ntsumbu ku vuyisela xichavo ndzhaku ka loko a vile eka nkombiso a nga ambalanga no tirhisiwa tanihi nchumu lowu vanhu va sayense va nga dyondzaka. U vuye a lahliwa eka nkhuvo wa vaaki hi ti 9 Mhawuri 2002 (siku ra va manana) eHankey, Kapa Vuxa. Presidente u fungha ndhawu leyi a nga lahliwa kona tanihi ndhawu ya ndzhaka ya rixaka. Ndzawulo yi le ku tirheni swin?we na xifundzhankulu, masipala na SAHRA ku tumbuluxa pulani ya mafambiselo yo hlayisa sirha ra yena leyi onhekeke hikwalaho ka timpfula ta matimba.
Swa Nkoka leswi fikeleriweke
Ku tsundzuka nyimpi ya Afrika Dzonga exikarhi ka mabunu na manghezi
Nongonoko wa ku tsundzuka nyimpi ya Afrika Dzonga exikarhi ka mabunu na manghezi wu sunguriwile hi 1999, no fikelela ku tlangela ko funghiwa ka Peace Treaty of Vereeniging hi ti 1 ta Khotavuxika 2002, lowu katseke ku tiyimisela ko katsiwa Xitsundzuxo xa Rixaka eka nyimpi ya Afrika Dzonga ya mabunu na manghezi, no pfuriwa ka ntsariso.
Lembe ra 2002 ku vile na ku rhurheriwa ka nhlengeletano eKwazulu-Natal eka ku nghenelela ka vantima eka nyimpi, ku langutisisa tikamba leti a ti manyanile swi endliwile no tsundzuka nyimpi ya Holkrans/Mthashana eVryheid, Kwazulu-Natal hi ti 5 ta Mudyaxihi 2002.
Xiyenge xa Nkoka xa 7: Mavito ku ya hi Tindhawu
Ku tumbuluxiwa ka Huvo ya Mavito ya Tindhawu ta Afrika Dzonga hi 1999 ku nyikile kaya ra endlelo ro cinca mavito ya tindhawu etikweni ku kombisa xidimokirasi xintshwa. Ntirho wa Huvo wu katsa ku langutisa mapeletelo ya mavito no endla vulavisisi byo kumisisa mavito ya khale ya tindhawu. Hi ku langutisa vukona bya ntlimbano wa 57 000 wa mavito, Huvo yi ta tirhana na wona ku vona leswaku ntlimbano lowu wa hela hi 2005. Ku kondletela pfhumba leri vuhlayiseri bya mahungu ya mavito hi ku angarhela byi tumbuluxiwile. Vuhlayiseri bya mahungu byi pfunile Ndzawulo ku phakela eka leswi landzeleka:
Ku fambisa no langutisisa mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku nghenisa mavito yantshwa ya tindhawu eka vuhlayiseri bya mahungu ya mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku langutisisa no kondletela mafambelo ya ntirho ku ya hi swikombelo.
Vuyimeri byi kulukumba bya vuhlayiseri bya mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku kondletela swiviko swa mafambiselo ya mahungu.
Ku antswisa vuhlayiselo bya mahungu no pasisa mahungu.
Ku fikelela tigazete leti nga kona.
Ku pompola mbulavurisano lowu kondleteriweke wa matlhelo hinkwawo.
Mbuyelo wa xiilekitironiki no vikela vaendli va swikombelo.
Ku engetela mavito laya pasisiweke ka xiilekitironiki eka Gazete ya SANGC
Swa Nkoka leswi fikeleriweke
Mavito laya landzelaka ya cinciwile eka lembe ximali leri nga hundza.
Vito leri ringanyetiweke Vito leri tirhisiwaka Xifundzhankulu
Xiyenge xa Nkoka xa 8: Ndzhaka ya Nkoka.
Hi 2002/2003 Ndzawulo yi yile mahlweni ku seketela Zindala Zombili, ncino wa rixaka wa xintu wa rixaka wa lembe na lembe na nkhuvo wa vuyimbeleri ehansi ka vulawuri bya Nkwama wa Ndzhavuko wa Mfuwo wa Afrika. Nkhuvo hi laha ku kombisiwaka no hluvukisa rifumo na tinxaka ta mincino ya xintu na vuyimbeleri bya Afrika Dzonga. Nkhuvo wu vumbiwile hi 22 wa mimphikizano ya muganga na nhungu wa mimphikizano ya xifundzhankulu leyi fikeleleke eka Nkhuvo wa Rixaka. Nkhuvo wu katsa 600 wa vacini na vayimbeleri eka swiyenge swo ringana 28.
Ndzawulo, hi ku tirhisa ndhawu ya Vuhlayiseri bya timhaka ta Rixaka, yi seketele Nkwama wa Ndzhaka ya Afrika ku endlela ku tumbuluxa rhekhodo ya vuhlayiseri bya xiilekitironiki tanihi xiphemu xa pfhumba ra masungulo yo hlayisa mfuwo wa xintu. Xikongomelo xa pfhumba i ku tumbuluxa tindlela to nghenisa xandla eku kumeni hi vuntshwa rifumo ra ndzhaka na mfuwo wa xintu wa tiko hi ku tumbuluxa masungulo yo hlengeleta, ku kandziyisa, ku paka, ku hlayisa hi ndlela ya xiilekitironiki no hangalasa vundzeni bya mahungu, ku tlakusa na timhaka ta mabindzu.
Eka lembe ximali leri hundzeke, Holobye u pasisile nseketelo wa mali eka ndzavisiso wa vuyimbeleri bya xintu na matimu yo runguriwa wu ta kondleteriwa hi khale ka tiyunivhesiti tinharhu ta Afrika Dzonga, tiyunivhesiti ta Fort Hare eKapa Vuxa, Zululand eKwazulu-Natal na Venda eLimpopo. Tiyunivhesiti leti ti ta lavisisa swiyenge hinkwaswo swa vuyimbeleri bya xintu, ku katsa vuyimbeleri, swichaya-chayana na matimu yo runguriwa laya fambisanaka na xiphemu xa ndzhaka lexi a xi nga tekeriwi enhlokweni, swin?wana swa kona leswi nga le ku suhi no nyamalala.
Vuhlayiseri bya Rixaka bya Afrika Dzonga
Hi marito ya vona:
swa nkoka hi 2002/2003
Matimu yo runguriwa ya vile ya nkoka eka ku hundzuluxiwa ka vundzeni bya Vuhlayiselo. Hi 2000 hi sungule nongonoko wa Matimu yo Runguriwa ya Rixaka na pfhumba ro sungula no letela vatirhi va ndhawu ya vuhlayiselo eka maendlelo yo hlengeleta matimu yo runguriwa. Hi nkarhi lowu fanaka ntlawa wa vativi wu vumbiwile ku tsundzuxa Holobye eka endlelo no phakela swiletelo hi laha Matimu yo Runguriwa ya faneleke ku fambisiwa etikweni hinkwaro. Eka nkarhi wa sweswi ku na kwalomu ka 20 wa mapfhumba lawa Ndzawulo yi wa seketelaka hi timali naswona leswi kumiwaka hi mapfhumba lawa swi tisiwa eka Vuhlayiselo naswona swi tsarisiwa eka vuhlayiselo bya mahungu bya National Register of Oral Sources (NAROS), ku endla leswaku mahungu ya kumeka hi ku olova. Ndhawu ya Vuhlayiseri bya ndzhaka ya rixaka yi sungule web site ya yona n?wexemu naswona hi ya mahlweni no antswisa tindlela ta xithekinoloji ta mahungu.?
Hi tumbuluxile xiyenge xo kota ku fikelela naswona xivandla xo tirhana na leswi xi tumbuluxiwile. Hi nkarhi hi tumbuluxa pulani ya xiyenge xo kota ku fikelela lexi nga na ku hiseka no koka vana va xikolo na lava tshikeke xikolo eka ntirho wo hlengeleta ndzhaka ya tiko. Film, Video na Sound Archives yi rhamba vanhu ku ta vona leswi hlengeletiweke, xikombiso hi Siku ra Timfanelo ta Vanhu (21 Nyenyankulu) va vile na nkombiso eTembisa laha a ku tele swinene. Hi ku tirhisa mapfhumba laya sunguriweke ma-Afrka Dzonga va sungula ku lemuka leswaku va na yindlo ya vuhlayiselo ePitori.?
eka pholisi ya nkoka na ku cinciwa ka mimbangu:
Eka xiyenge xa 5 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga swi tivisiwile leswaku tindhawu ta vuhlayiselo ti na vuswikoti eswifundzheni-nkulu. Ku tumbuluxa tindhawu ta vuhlayiselo bya ndzhaka eswifundzheni-nkulu i pfhumba leri kulukumba. Swifundzhankulu swinharhu, Free State, Kwazulu-Natal na Kapa Vuxa swi tumbuluxile tindhawu ta swona. Ku na ntlhanu wa swifundzhankulu ehansi ka mfumo lowuntshwa leswi faneleke ku sungula ehansi, ku nga Gauteng, Kapa N?walungu, Limpopo, N?walungu Vupeladyambu na Mpumalanga. I vutihlamuleri bya Vuhlayiseri bya Ndzhavuko ya Rixaka ku vona leswaku tindhawu ta vuhlayiseri bya ndzhavuko ta tumbuluxiwa. I swa xihatla leswaku ku tumbuluxiwa vuswikoti byo hlayisa ndzhavuko eka swifundzhankulu.?
leswi languteriwaka hi 2003/2004
Hi 1999 Afrika Dzonga yi komberiwile ku rhurhela Round Table ya International Council of Archives hi Nhlangula 2003. Nhlengeletano yi ta khomeriwa edorobeni ra Kapa naswona i pfhumba leri kulukumba ra 2003/2004. Afrika Dzonga yi ta va kona tanihi mhaka ya nkoka leyi nga ta kaneriwa, ngopfu-ngopfu mayelana no kuma matsalwa ya Khomixini ya Ntiyiso na Ndzivalelano. Pfhumba leri nga yisiwa eswifundzheni-nkulu i ra nkoka naswona i ra nkarhi lowo leha, leri vumbarhaneke na pfhumba ra aka vuswikoti.?
Minongonoko yo kota ku fikelela yi ta engeteriwa, naswona pfhumba ra Matimu yo Rungula ya ta ya mahlweni hikuva ku na timhaka to tala leti nga si ku tsariwaka eka matsalwa eka nkarhi wa sweswi. Mimfungho yo engetela ya rixaka yi ta nghenisiwa lembe leri naswona hi ta tirha hi tiyimisele ku endla mfungho wu va wu nga ngheneli hi timhaka ta matiko ya le handle no wu endla wu ri wa xi-Afrika hi laha swi nga ta koteka ha kona.?
Xiyenge xa Nkoka xa 1: Mintlawa leyi endzaka eka vuhlayiseri bya swa xintu:
Hi nkarhi lowu ku nga le ku langutisiseni hi vuntshwa 212 wa vanhu va endzerile Ndhawu ya vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka. Eka vaendzi lava, 77a ku ri machudeni ku suka eswikolweni swo fona na xikolo xa le henhla xa J. Kekane, Yunivhesiti ya Afrika Dzonga, Yunivhesiti ya RAU, Yunivhesiti ya Witwatersrand na ya Pitori. Vaendzi van?wana va katsa vatirhi va Ndzawulo ya Tiyindlo ya Xifundzhankulu, vaaka tiko va Iran, Egypt na Canada, valavisisi, vadyondzisi na valeteri. Tanihi xiphemu xa nongonoko wo kota ku fikelela tiawara to hlaya hi muqivela wa vunharhu eka n?hweti yin?wana na yin?wana ti engeteriwile.
Xiyenge xa Nkoka xa 2: Ku yisa tindhawu to hlayisa ndzhaka eka vanhu
Nongonoko wo fikelela vaaki wu endzerile swikolo endhawini ya Pitori ku endlela ku dyondzisa vadyondzi na vadyondzisi hi nkoka wa ndhawu yo hlayisela ndzhavuko emugangeni wa hina. Tendzo leti ku vile xiphemu xa nongonoko wo fikelela vaaki ku kandziyisa migingiriko ya ndhawu yo hlayisela ndzhavuko eka vaaki va Afrika Dzonga. Swin?wana swa nkoka swi katsa leswi landzelaka:
Vadyondzisi eMamelodi a va rhambiwile ku endzela ndhawu yo hlayisela ndzhaka naswona 15 wa vadyondzisi lava nga xiphemu xa ntlawa wa komiti ya matimu va tile.
Endzhaku ko tendzo to hlayanyana eswikolweni eSoshanguve, vatirhi va nongonoko wo fikelela vaaki a va rhambiwile eka kamba ya matimu leyi a yi lulamiseriwele vadyondzi na vadyondzisi eRoodeplaat. Kwalomu ka madzana manharhu wa vadyondzi va nghenerile kamba. Vatirhi va nongonoko wo fikelela vaaki va nyikile xiviko eka mintirho ya ndhawu yo hlayisela ndzhaka. Vadyondzi va hoxile xandla no vutisa swivutiso swo tala.
Xiviko xi endliwile eka swichudeni swa dyondzo ya Sayense ya Mahungu eYunivhesiti ya Afrika Dzonga (Sunnyside Campus).
Xiyenge xa Nkoka xa 4: Ndhawu ya Mimfungho ya tiko
Ndhawu ya Mimfungho ya tiko yi tlakusa no hlavutela ku hlonipha no twisisa mimfungho ya tiko. Ndhawu yi nyika mintirho yo tsarisa mimfungho ya tiko na tibeji, no pasisa swivutiso swo hlaya lembe na lembe mayelana na mimfungho ya tiko ra Afrika Dzonga. Eka lembe leri a swi ri eku kambisisiweni ndhawu ya nhlayiselo wa mimfungho yi humelerile eku tumbuluxeni no simekiwa ka mimfungho ya masagwadi ya tiko ya nharhu, lawa a ya nyikiweke ro sungula hi Presidente hi N?wendzamhala 2002.
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Ku nyikiwa ka Masagwadi yantshwa ya Tiko
Masagwati ya nharhu yantshwa ya tiko ya nyikiwile hi Presidente Thabo Mbeki eka vaaka tiko lava swi va faneleke na vayeni vo huma eka matiko ya le handle eka xinkhubyana hi ti 10 N?wendzamhala 2002. Mimfungho ya tiko i masagwati ya xiyimo xa le henhla laya nga nyikiwaka munhu eAfrika Dzonga kumbe varhangeri va matiko ya le handle na vumunhu lebyi Afrika Dzonga yi tsakelaka ku byi fundzha.
Sagwadi ra Mapungubye ri nyikiwa vaaki va Afrika Dzonga lava fikeleleke leswa kahle..
Sagwadi ra Boaboa ri nyikiwa vaaki va Afrika Dzonga eka mintirho ya xiyimo xa le hanhla ehandle ka leyi va tholeriweke yona. Ri nyikiwa lava hoxeke xandla hi ndlela yo hlamarisa eka ku lwela xidimokirasi na timfanelo ta vanhu, ku aka tiko na mintirho ya miganga, ku rhula na nsirhelelo.
Sagwati ra Vunghana (companion) kumbe OR Tambo ri nyikiwa varhangeri va matiko na vanhu van?wana lava tlakusaka mhaka ya ku rhula, ku tirhisana na vunghana na Afrika Dzonga.
Xiyenge xa Nkoka xa 4: Vuleteri
Ndhawu yo Hlayisela Ndzhaka ya Malawi yi rhambile Ndhawu ya Vuhlayiselo bya Ndzhaka na Mintirho ya Tirhekhodo ya Afrika Dzonga ku pfuna ku tumbuluxa pfhumba ra matimu yo rungula. Ku engetela, tanihi xiphemu xo aka vuswikoti bya xifundzhankulu, rendzo ri vile kona ro ya endhawini yo hlayisela ndzhaka eUmtata ku kambela switirhisiwa no pfuneta hi malulamiselo yo rhurhela eka muako wun?wana.
Xiyenge xa Nkoka xa 5: Ku hlayisa
Mintirho ya vuhlayiselo yi endla migingiriko yo fana na vufambisi bya nhlayiso, byo kondletela (binding), byo humelerisa mpfumawulo eka khompyuta, tifilimi letintsongo na makhombo. Yi tlhela yi nyika ndzetelo wa xithekiniki wa mintirho yo fana na minkombiso, ku fambisa mbango, vuhlayiselo bya matsalwa, ku lomba timali na ku hlayisa ndyangu swa ntolovelo.
Ntirho wo hlayisa wa ndhawu ya vuhlayiselo bya ndzhavuko ya rixaka wu nga komisiwa hi ndlela leyi:
Kondletela Nhlayo
Mahungu ya vuhlayiselo bya ndzhaka 380
Matsalwa ya vuleteri 2 500
Ku tsema tibhodo 2 000
Tibuku leti kondleteriwaka hi vuntshwa 20
Mimepe leyi lunghisiweke 3 917
basisiwile no petsiwa
Tifilimi letintsongo ku suka eka pfhumba
Xiyenge xa Nkoka xa 7: Ku humelerisa mpfumawulo eka khompyuta
Pfhumba ro humelerisa mpfumawulo eka khompyuta ra Afrika Dzonga ri sunguriwile naswona Vuhlayiselo bya Ndzhaka i xirho no va ndhawu ya vuhlayiselo. Leyi lawuriwaka yi ri kule. Maphepha laya nga nghenisiwa eka khompyuta ya hlayisiwa eka disiki ya khompyuta, leti rhumeriweke eka tihofisi-nkulu ta DISA. Nhlayo hinkwayo yi vile 80 wa maphepha hungu laya nga na kwalomu ka 18 wa mapapila ya kandziyisiwile.
Xiyenge xa Nkoka xa 8: Mapfhumba ya nkoka
Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka yi le ku pfunaneni na Pfhumba ra Presidente ku vuyisela no hlayisa matsalwa ya Timbuktu. Nongonoko wa mahlayiselo ya matsalwa lawa wu endliwile no nyika xiviko eka pfhumba leri swi endliwile eka Holobye E Pahad wa hofisi ya Presidente na xandla xa Holobye Mabandla.
Swa nkoka leswi fikeleriweke:
Ku vuyiseriwa ka Matsalwa ya Timbuktu
Hi ku tirhisa vuhlayiselo bya ndzhaka ya rixaka ya Afrika Dzonga, tiko ri ta pfuna Mali eku vuyiseleni ka xitirhisiwa xa vutlharhi bya Africa-Matsalwa ya Timbuktu. Matsalwa lawa ya khale i xiphemu xa ndzhaka ya Afrika naswona yi tlhela yi nyika mahungu ya matimu ya tikonkulu na ndzhaka ya mfuwo.
Matsalwa ya na vukhale byo sukela hi minkarhi ya malembe-xidzana ya 13th, naswona ya tsariwile hi xi-Arabic. Nchumu wun?we wa nkoka hi matsalwa hi leswaku ya kombisa ndlela ya xintu leya kahle yo tirhisa marito laya tsariweke eka ku kandziyisa ndzhaka, ku engetela eka rifumo ra xintu xo rungula lexi xifundzhankulu xi tiviwa hi swona.
Tanihi leswi nga tsariwa ephepheni, matsalwa yan?wana ya sungula ku hlakala, naswona vativi va Afrika Dzonga eka timhaka ta mahlayiselo ya ndzhavuko va laveka. Vatirhi va ndhawu ya vuhlayiselo va ta avelana vutivi bya vona na lava ringanaka na vona hi ntirho va le Mali ku ta va ku ri pfhumba ra nkoka leri nga sunguriwa hi NEPAD. Presidente Thabo Mbeki u nyiketile Presidente ya Riphabuliki ra Mali matsalwa yo sungula laya kumiweke hi 2002.
Vuhlayiselo bya ndzhaka ya rixaka yi le ku pfuneteni eka pfhumba ro lwisana na vusweti, leri nga ta letela swirho swa vaaki eka ku hlayisa na maendlelo. Leswi swi endliwile hi ku tirhisana ka Muziyamu wa Pilgrim?s Rest na Yunivhesiti ya Witwatersrand.
Xiyenge xa Nkoka xa 9: Mapfhumba ya Matimu yo Runguriwa
Hi 2002/2003 Mintirho ya Rhekhodo ya Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka yi pfunete hi timali makume-mbirhi wa mapfhumba ya matimu yo runguriwa. Mapfhumba laya kumeke nseketelo wa timali hi laya landzelaka:
Minongonoko ya Afrika Dzonga mayelana na ndzhaka na xintu
Tifilimi hi vanhu lava hoxeke- Jacob Mavengo mulweri wa Ndhawu yo kandziyisa matsalwa
dlayiweke hi maphorisa ya kapa
Matimu yo runguriwa ya khotso ra varhurhisiwi hi nkanu va Nhlengeletano ya matiko
-27 Khotavuxika 2002
Tsalwa ra matimu yo rungula ra Khodi ya matikhomelo ya Pfhumba ra Vuhlonga
Mapfhumba ya matimu yo rungula ku kopisa matimu ya vantima ya free State eKwazulu-Natal
Swiringanyeto swa matimu yo runguriwa leswi a swi nga seketeriwangi hi timali hi lembe ximali ra 2002/2003 swi ta tekeriwa enhlokweni eka lembe ximali leri taka.
Xiyenge xa Nkoka xa 9: Malulamiselo, Nhlamuselo na ndhawu ya Vuhlayiselo bya Mahungu ya Ndzhaka
Matafula laya landzelaka ya kombisa nxaxamelo na nhlamuselo ya ndhawu ya vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka.
Tirhekhodo leti xaxametiweke no hetisiwa Timitara to longoloka
K32 (Khomixini ya vulavisisi ya mpfilumpfilu wa Johannesburg) 00,50
NHLAYO 20,80
Timitara leti nga helelangiki Timitara to longoloka
Matsalana, Holobye wa rihanyu na Nhlayiso 25,00
Palamende ya Milawu 165,00
Pfhumba ra minkanerisano ya mavandla-nyingi 105,00
NHLAYO 295,00
Mbuyelo hinkwawo Timitara to longoloka
Nhlayo ya timitara to longoloka leti xaxametiweke eka NAR 42 355,37
Nhlayo ya timitara to longoloka leti nga xaxametiwangiki 19 333,16
Naswona ti nga ri na mpfuneto
Nhlayo ya timitara to longoloka leti nga xaxametiwangiki kambe 8 238,60
Leti kotaka ku fikeleleka hi nongonoko lowu hundziseriwaka
Nhlayo ya tifomo leti hetisisiweke nhlayo
Xiyenge xa xifundzhankulu xa Witwatersrand, Timhaka ta Vugevenga 5 160
Xiyenge xa xifundzhankulu xa Transvaal, Vuxavisi bya Misava 1 161
Khoto yo Thalana ya le Xikarhi. Johannesburg 5 701
Mintirho ya vaaki, Hofisi ya muganga Johannesburg 11 455
Rihanyu na Nhlayiso wa vaaki 2 754
Ndzawulo ya Vululami, Tikamba ta vatirhi lava nga si ku thoriwaka 886
NHLAYO 29 906
Tifomo ta Mahungu leti kambisisiweke 11 525
Mahungu hi mahungu yan?wana i xiyenge xa nkoka lexi langutisiwaka timhaka ta mintirho yin?wana ya layiburari na mahungu (LIS), eka lembe leri a ri ri ku kambisisiweni hi vuntshwa, xiyenge-ntsongo xa vufambisi bya mintirho ya mahungu hi mahungu yan?wana byi susiwa ku suka eka Ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji ku ya eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Endlelo ra mahungu hi mahungu yan?wana ya Rixaka eAfrika Dzonga ri endliwile hi tinxaka to hambana ta tilayiburari minhlangano yin?wana ya mahungu naswona yi pfumelela hi rimba ra palamende. Minhlangano leyi yi nghenisa xandla eka ku tumbuluxa xivumbeko xa rixaka xa LIS, lexi pfumelelaka tinxaka tin?wana ta tilayiburari ku nyika mintirho ya mahungu eka miganga ya tona.
Mintirho ya mahungu hi mahungu yi khumbheka ngopfu-ngopfu hi Layiburari ya Rixaka ya Afrika Dzonga (NLSA), Layiburari ya Afrika Dzonga ya Mabofu (Blindlib), Nhlangano wa Vatirhi va Mabofu va Afrika Dzonga (SABWO), Komiti yo Vekisa Timhaka ta Nawu na tilayiburari teto na tindhawu ya vuhlayiselo bya ndzhaka leti tirhaka tanihi tindhawu to vekisa swa nawu. Xiyenge xi khoma timhaka ta mafumele laya kondleteriweke ya NLSA, Blindlib na SABWO, leyi kumaka nseketelo wa timali wa lembe ku suka eka Ndzawulo no tlhela yi tirha tanihi matsalana wa huvo ya Komiti yo Vekisa Timhaka ta Nawu (LDC) na Huvo ya Layiburari ya Rixaka na Mintirho ya Mahungu (NCLIS).
Mavandla Leswi ringanyetiweke hi 2002/2003
no tlhela yi va vuhlayiselo bya layiburari ya rixaka ya Afrika Dzonga khamphasi ya doroba ra kapa. Hi lembe leri a ri ri ku kambisisiweni, muako wuntshwa wu pasisiwile wa khamphasi ya Pitori, leyi nga ta dya R119 wa mamiliyoni naswona yi ta tirha tanihi ndhawu ya rixaka ya mahungu ya vanhu va Afrika Dzonga. Hi lembe leri a ri ri ku kambisisiweni, ndhawu leyi a yi tirha hi ku tinyiketa eka mapfhumba laya sunguriweke yo tlakusa ku dyondza ku hlaya no tsala. Holobye u tlhele a pasisa ku engeteriwa ka timali ta mpfuneto to seketela vatirhi va ndhawu leyi.
Blindlib Blindlib yi hangalasa matsalwa hi xi-Braille na tikhasete thwii vatirhisi va minkandziyiso ya mabofu na van?wana vatsoniwa etikweni hinkwaro. Swivandla swinharhu swa mintirho leswi veke kona eka Huvo ya Blindlib swi siviwile hi lembe rero. Mulawuri wuntshwa wa Blindlib, mulawuri wo sungula loyi a nga bofu u thoriwile hi Hukuri 2002.
SABWO Xiyenge xa Mintirho ya SABWO hi xi- Braille na xona xi hangalasile matsalwa ya xi-
Braille matiko hinkwaro. Hi lembe leri, khale ka DACST yi nyike SABWO timali to engetela ku endlela leswaku ku yiwa mahlweni no kandziyisa hi xi-Braille eka matsalwa ya mfumo.
NCLIS Xikongomelo xa NCLIS i ku tsundzuxa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na
Thekinoloji na Holobye wa Dyondzo eka timhaka to yelana na mintirho ya mahungu ya
Layiburari ku endlela ku olovisa nhluvukiso wa muganga hi ku tirhisa swilaveko swa mahungu laya faneleke. Pfhumba ro tumbuluxa NCLIS ri hetisiwile hi lembe lero naswona swirho swi ta thoriwa eka xiphemu xa vumbirhi xa 2003.
LDC Xikongomelo xa LDC i ku kondletela nsimeko wa Nawu wa Vuhlayiselo bya mathema ya nawu, 1997. Nawu wu vona leswaku khopi yin?we ya tsalwa rin?wana na rin?wana leri kandziyisiwaka eAfrika Dzonga ri rhumeriwa mahala eka NLSA, layiburari ya Palamende,
Natal Society Library na mintirho ya layiburari ya Mangaung (Bloemfontein). Tikhopi ta switirho swa minkandziyiso leyi twalaka ti rhumeriwa eka nhlangano wa Tifilimi ta Rixaka,
Vhidiyo na Vuhlayiseri bya Mpfumawulo ePitori. Nawu lowu wu vona leswaku minkandziyiso ya ndzhaka wa Afrika Dzonga wa ya hlayisiwa no va vaaki va ta ya kuma.
Hi lembe leri, komiti yi hlanganile ka mbirhi, na komiti-ntsongo ya xithekiniki.
Migingiriko
Mbulavurisano
Mbulavurisano wu tirha tanihi muhlanganisi exikarhi ka vaaki na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, minkhuvo leyi kondleteriweke, ku kandziyisa matsalwa no tihlanganisa na va mahungu i ntirho wa kona wa nkoka.
Vufambisi bya timali
Mintirho ya vufambisi bya timali i vutihlamuleri bya Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Vaaki. Ntirho lowu wu vona leswaku ku tirha ku nga ri na ku tumbela, vutihlamuleri na ntirhiseko swi tekeriwa enhlokweni eka mintirho hinkwayo ya timali leyi endliwaka hi Ndzawulo.
Mintirho ya swa Nawu na Thekinoloji ya Mahungu
Xiyenge xa Mintirho ya swa Nawu yi nyika mpfuneto hi tlhelo ra swa nawu eka Ndzawulo. Xivandla xa thekinoloji ya mahungu xi vona leswaku xiyenge xa nhluvukiso wa thekinoloji ya mahungu, xa nhlayiso no tirhisiwa xi fambelana na pholisi na xikongomelo xa mfumo.
Vufambisi bya Xiyenge xa Matholelo
Vufambisi bya Xiyenge xa Matholelo byi vona leswaku nawu wa Mintirho ya Vaaki wu simekiwa hi ndlela leyinene. Tanihi xitirhisiwa xa nhluvukiso, mphakelo wu vona leswaku maendlelo ya vufambisi lebyinene ya landzeleriwa.
Minhlangano yin?wana leyi pfuniweke hi timali
Ndzawulo yi seketela tiphurojeke leti nga ni xikongomelo xo tlakusa/hluvukisa vutshila ni mfuwo, leswi ku nga ntirho wa nkoka wa Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka (National Archives) na ririmi. Ku fikela sweswi, Ndzawulo yi nyika tigiranti eka mavandla, tihuvo, swihubyana, ni minhlangano yin?wana ya mfumo kumbe vaaki. Swihubyana swo hambana swa Ndzawulo swi kambela makungu ya tiphurojeke yo huma eka vatirhisani vo hambana no endla mintwanano ni mintlawa endzhaku ko endla xiboho xo pfuneta hi timali phurojeke yo karhi. Eka lembe-ximali ra 2002/2003 minongonoko yo hambana eka Ndzawulo ti hakele mintsengo leyi landzelaka:
PHUROGIREME XIYENGE VHOTI
: Vutshila, Mfuwo na Ririmi ra Vaaki Ku tlakusa vutshila ni mfuwo eSA 14 031
: Ku hluvukisiwa ka swa Mfuwo Ku tlakusa vutshila ni mfuwo ematikweni ya misava 2 543
na Vuxaka ni Matiko ya Misava Ku lwa ni ndlala 25 587
Vumaki bya swa Mfuwo 20 000
: Ndzhaka, Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka Ku tlakusa ndzhaka 3 887
na Mintirho ya Tilayiburari
Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka ya Afrika-Dzonga
Ntirho wa timali (ku antswisiwa ka switirhisiwa) 63 702
NTSENGO 131 337
Malulamisele ya Ntirho wa Nhlangano
Ndzawulo eka lembe-ximali ra 2002/2003 yi tumbuluxe Komiti yo Kambela hi ku fambisana na Nawu wa swa Mafambisele ya swa Timali ta Mfumo (PFMA), 1999, na Swinawana swa Mutameri wa Timali (TRs) leswi humesiweke ku fikelela swilaveko swa yona. Mutshami wa xitulu wa Komiti yo Kambela a ku ri Mr S Kajee, Mufambisi eka Mintirho ya Ntirho wa Nhlangano wa Gobodo. Swirho leswin?wana swa komiti a ku ri:
Xirho
Vandla
Xiyimo
Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji
Mulawuri-Jenerali
Mulawuri-nkulu: Mintirho ya Nhlangano
Muofisiri-nkulu
Mufambisi wa swa Timali
Ku ta thoriwa Komiti yo Kambela yintshwa enkarhini lowu nga exikarhi ka 1 Dzivamisoko ku fikela 31 Nyenyankulu 2004.
Yuniti yo Kambela ya le Ndzeni yi endle nkambelo wa khombo wa Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji ku kota ku lulamisa swilaveko swa Ndzawulo yintshwa ya Vutshila ni Mfuwo laha ku amukeriweke pulani yo kambela ya lembe ya le ndzeni.
Pulani yo lwisana ni vuxisi ni endlelo swi tumbuluxiwile ku kota ku tirhisa tindlela to sivela vuxisi no tumbuluxa vutivi bya vuxisi. Ku sunguriwile nomboro ya riqingo yo vika hi loko ku ri na vuxisi tanihi xiphemu xa endlelo lexi.
Tanihi leswi Ndzawulo yi rhurhisaka xidzana xa le henhla xa bajete ya yona ku ya eka minhlangano ya vaaki, no va Holobye a ri na vutihlamuleri byo kambela ku landzeleriwa ka PFMA hi ku ya hi xiyenge xa 63 , ku sunguriwile yuniti yin?wana ku kambela ntirho wa nhlangano, kambe hikwalaho ko pfumaleka ka vuswikoti yi ta sungula ku tirha hi 2003/2004.
Ku ya emahlweni ku antswisiwa mafambisele ya swa timali
Ndzawulo yi thorile Mukhomeri wa Muofisirinkulu wa swa Timali ku sukela hi Nhlangula 2002 endzhaku ka loko Ndzawulo yintshwa yi sungurile ku tirha yi ri yoxe. Ku ni ntshembo wa leswaku ku ta thoriwa Muofisirinkulu wa swa Timali eka xiyimo xa Mulawuri-nkulu hi Khotavuxika 2003.
Ku tirhisiwa ka Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, wa 1999 (Nawu nomboro ya 1 wa 1999) na Swiletelo swa Mutameri wa Timali ta Tiko (TRs) leswi humesiweke hi ku landza swiyenge swa 76 na 77 swa PFMA, i swa nkoka eka Ndzawulo. Vurhumiwa eka xiyimo lexi bya pfumeleriwa naswona byi le ku tirhisiweni. Hambileswi ku nga va ni ku humelela ka kahle eka swivandla swin?wana, swin?wana swa swona swi ta lava ntirhisano wa kahle eka lembe-ximali ra 2003/2004.
Tanihi laha swi laviwaka hi PFMA, tirhekhodo ta xiviri ta timali ti nyiketiwile eka vatirhisani vo hambana hi nkarhi.
Ehandle ka swilaveko swa milawu, Ndzawulo nakambe yi na sisiteme ya kahle yo vika ni mafambisele ya swa timali. Leswi swi tikomba hi nhlayiso wutsongo lowu veke kona enkarhini lowu wo vika (handle ka tiphurojeke ta timali leti Ndzawulo yi nga riki na vulawuri hikwalaho ka nkucetelo wa vaaki ni vakontiraka).
Mahungu ya ku Humelela
Hikwalaho kova Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi tumbuluxiwile hi Mhawuri 2002, a yi vangi na Mimpimanyeto ya Tirhiselo ra timali ta Tiko wa lembe-ximali ra 2002/2003, kumbe Pulani ya Matirhele enkarhini wa 1 Mhawuri 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003. Minongonoko ta yona a ti fanele ku tlhela ti lulamisiwa ku suka eka Nkumbetelo wo Lulamisa wa 2002/2003, leswi endleke leswaku ku vika ka ximfumo hi ku landza swikongomelo swokarhi leswi nga eka Minkumbetelo ya Timali ya Rixaka na Pulani ya Matirhele swa khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji swi tika ngopfu. Leswi swi nyanyisiwile hi mhaka yo va vutihlamuleri bya swa timali, tisisiteme ta muholo swi sungule ku tirha hi siku ra 1 Hukuri 2002. Kambe hambiswiritano, tisisiteme ta matirhele leti tumbuluxiweke hi khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji ti hlayisiwile eka tinhlengeletano ta mafambisele ni swiyimo swin?wana swo kambela ku ya emahlweni swo fana na Vukamberi bya le Ndzeni ni maendlelo yo kambela Tikomiti ta Vukamberi. A ku vangi na tindlela to kambela ta le handle leti tirhisiweke ku tiyisisa mahungu ya matirhele (maendlele) ehandle ka vukamberi bya ntolovelo bya Mukamberi-Jenerali (Auditor-General).
Mulawuri-Jenerali
Siku: 28 Mudyaxihi 2003
Ku amukeriwa
Switatimende swa timali swa lembe leswi kumekaka eka tipheji ta 67 ku fikela 90 swi amukeriwile hi Muofisiri loyi a nga na Vutihlamuleri (Mulawuri-Jenerali).
Xiviko xa Mukamberi-Jenerali
XIVIKO XA MUKAMBERI-JENERALI XO YA EPALAMENDE HI MAYELANA NA SWITATIMENDE SWA TIMALI SWA NDZAWULO YA VUTSHILA NI MFUWO ? VHOTI YA 34 YA TIN?HWETI TA NHUNGU LETI HELEKE HI 31 NYENYANKULU 2003
NTIRHO WO KAMBELA
Switatimende swa timali leswi kombisiweke eka tipheji ta 67 ku fika eka 90, swa nhungu wa tin?hweti leti heleke hi 31 Nyenyankulu 2003, swi kamberiwile hi ku landza xiyenge xa 188 xa Vumbiwa bya Afrika-Dzonga, 1996 (Nawu No.108 wa 1996), loko xi hlayiwa swin?we ni swiyenge swa 3 na 5 swa Nawu wa Mukamberi-Jenerali, 1995 (Nawu No. 12 wa 1995). Switatimende leswi swa timali, ku hlayisiwa ka tindlela ta kahle to lawula no swi fambelanisa na milawu ni swinawana i vutihlamuleri bya muofisiri loyi a nga na vutihlamuleri. Ntirho wa mina i ku kombisa mavonele ya mina eka switatimende leswi swa timali lama simekiweke eka vukamberi.
NTUMBULUKO NI XIKOPU
Vukamberi byi endliwile hi ku landza Mimpimo ya Vukamberi ya Switatimende swa Afrika-Dzonga. Mimpimo leyi yi lava leswaku ndzi pulana no endla vukamberi ku kuma ntiyisiso wa leswaku switatimende swa timali a swi na swihoxo.
Vukamberi byi katsa:
vukamberi hi ku tirhisa swikambelwana, vumbhoni lebyi seketelaka mintsengo ni tinhlamuselo eka switatimende swa timali, ku kambela milawu ya vutihlamuleri leyi tirhisiweke na minkumbetelo ya nkoka leyi endliweke hi mafambisele, na ku kambela minyiketo ya switatimende swa timali hinkwayo.
Nakambe, vukamberi byi katsa ku kamberiwa hi ku tirhisa xikambelwana ku kambela vumbhoni lebyi seketelaka ku landzeleriwa hi tindlela hinkwato swin?we ni milawu ni swinawana leswi faneleke leswi ndzi swi voneke naswona swi tirhisiwaka etimhakeni hinkwato ta timali.
Ndzi tshemba leswaku vukamberi byi nyika masungulo ya kahle ya mavonele ya mina.
MAVONELE YA VUKAMBERI
Hi ku vona ka mina switatimende swa timali swi kombisa xiyimo xa timali xa Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo (ndzawulo) enkarhini wa tin?hweti ta nhungu leti heleke hi 31 Nyenyankulu 2003 ni mimbuyelo ya mintirho ya yona ni tirhisele ra swa timali enkarhini lowu hi ku fambisana ni maendlele ya vutihlamuleri lama lerisiweke.
NTSHIKELELO
Handle ko seketela mavonele ya vukamberi lama boxiweke laha ehenhla, ku fanele ku langutiwa timhaka leti landzelaka:
Ku voniwile ku kayivela loku landzelaka enkarhini wa vukamberi bya tihakelo ta ad hoc:
Eka swiyimo swin?wana ku hakeriwa ka timali a ku nga seketeriwi hi matsalwa lama eneleke.
Swiletelo swa swinawana a swi nga landzeleriwangi swo fana na:
Ku pfumaleka ka swiyelaniso swo seketela matsalwa
Ku kamberiwa ka minkarhi hinkwayo ka tiphurojeke
Ku vekeriwa ka mintiko eka swiboho swa minongonoko
Ku pfumaleka ka tixedulu ta tendzo ta vukamberi bya matirhele
Swipimelo swokarhi a swi nga ri erivaleni eka tikontiraka.
Ku thoriwile mutsundzuxi ku lavisisa ku landzeleriwa ka swinawana hi mayelana ni xipfuno xa R2.4 miliyoni leyi hakeriweke eka Windybrow Theatre. Xiviko xo sungula yi tiyisisile leswaku ku veni ku tsandzeka ko landzelela swinawana ni swihoxo swin?wana. Loko ku tsariwa xiviko lexi vulavisisi a byi nga si hetiseka.
Vukamberi bya le ndzeni
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi hambanisiwile ni ku suka eka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji hi siku ra 1 Mhawuri 2002. Ku sukela loko tindzawulo ti hambanisiwile a ku si tumbuluxiwa pulani ya vukamberi bya le ndzeni ya ndzawulo ku fikela enkarhini lowu nga ku kamberiweni naswona a ku na vukamberi bya le ndzeni lebyi hetiweke enkarhini lowu. Hikwalaho ka leswi a ku na swiviko swa vukamberi bya le ndzeni leswi tekiwaka swi ri swa ntiyiso.
Tiasete
Hikwalaho ko hambanisiwa ka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, ndzawulo a yi fanele ku lulamisa nongoloko wa tiasete ni swikweleti. Leswi a swi fanele ku rhurhiseriwa eka tindzawulo leti tintshwa. Hi ku ya hi xiyengentsongo xa 42 xa Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, 1999 (Nawu No. 1 wa 1999) nongoloko wu fanele ku sayiniwa hi vaofisiri lava nga na vutihlamuleri (Valawuri-Jenerali) va tindzawulo leti rhurhisaka ni leti amukelaka.
Nongoloko lowu a wu nyiketiwangi leswaku wu kamberiwa leswi vangeke leswaku ku va ni ku tsandzeka ko tiyisisa tiasete leti rhurhisiweke.
KU NKHENSA
Hi nkhensa ndlela leyi vatirhi va ndzawulo va hi pfuneke hi yona enkarhini wa vukamberi.
Mukamberi-Jenerali
Xiviko xa Komiti yo Kambela
I ntsako eka hina ku mi nyiketa xiviko xa hina xa lembe-ximali leri heleke hi 31 Nyenyankulu 2003.
Swirho swa Komiti yo Kambela ni Manghenele ya tinhlengeletano:
Komiti yo kambela yi vumbiwa hi swirho leswi longoloxiweke laha ehansi naswona yi hlangana kambirhi hi lembe ku ya hi swipimelo swa yona leswi amukeriweke. Elembeni leri ku ve ni tinhlengeletano timbirhi.
Vito ra Xirho Nhlayo ya tinhlengeletano leti ngheneriweke
Vutihlamuleri bya Komiti yo Kambela
Komiti yo Kambela yi vika leswaku yi landzelerile vutihlamuleri hinkwabyo lebyi humaka eka xiyenge xa 38 (a) xa PFMA ni Swiletelo swa Mutameri wa Timali ta Tiko 3.1.13. Komiti yo Kambela yi tlhela nakambe yi vika leswaku yi amukerile swipimelo swa ximfumo leswi amukeriweke tanihi ntwanano wa yona, yi lawurile timhaka ta yona hi ku landzelela ntwanano wa yona no tirhisa vutihlamuleri bya yona hinkwabyo lebyi kumekaka eka ntwanano lowu.
Ku tirha kahle ka vulawuri bya le ndzeni
Sisiteme ya vulawuri bya le ndzeni yi va kahle tanihi swiviko swo hambana swa Vakamberi va le Ndzeni, Xiviko xa Vukamberi xa Switatimende swa Lembe swa Timali, timhaka leti tshikeleriweke na papila ra mafambisele ra Mukamberi-Jenerali a swi kombisangi ku kala ku nga landzeleriwi ka tipholisi ni maendlele leswi lerisiweke leswi nga vaka ni mbuyelo wo biha.
Nkoka wa mafambisele ya lembe ni swiviko swa n?hweti leswi nyiketiweke hi ku landza Nawu na Mpandzo wa Nawu wa swa Timali ta Tiko.
Komiti yi enerisiwile hi vundzeni ni nkoka wa swiviko swa n?hweti leswi lulamisiweke no nyiketiwa eka Muofisiri loyi a nga na Vutihlamuleri (Mulawuri-Jenerali) ni Ndzawulo elembeni leri nga ku kamberiweni.
Ku kamberiwa ka Switatimende swa Timali
Komiti yo kambela yi
Kamberile no kanerisana ni Mukamberi-Jenerali na Muofisiri loyi a nga na Vutihlamuleri hi switatimende swa timali swa lembe leswi nga ta nghenisiwa eka xiviko xa lembe;
Kamberile papila ra mafambisele ra Mukamberi-Jenerali ni nhlamulo ya mafambisele;
Kamberile ku cinca loku nga kona eka tipholisi ni maendlele ya vutihlamuleri;
Kamberile ku hundzuluxiwa ka nkoka loku nga va kona hikwalaho ka vukamberi.
Komiti yo Kambela yi pfumelelana no amukela swiboho swa Mukamberi-Jenerali eka switatimende swa timali swa lembe naswona yi na miehleketo ya leswaku switatimende swa timali swa lembe swi amukeriwa no hlayiwa swin?we ni xiviko xa Mukamberi-Jenerali.
Mutshami wa xitulu wa Komiti yo Kambela
Siku: 5 Mhawuri 2003
Xitatimende xa Tipholisi ta swa Timali
XITATIMENDE XA TIPHOLISI TA SWA TIMALI NI TIMHAKA TO YELANA EKA TIN?HWETI TA NHUNGU LETI HELEKE HI 31 NYENYANKULU 2003
Switatimende swa timali swi lulamisiwile hi ku landzela tipholisi leti landzelaka, leti tirhisiweke minkarhi hinkwayo hi tindlela hinkwato, handle ka loko swi hlamuseriwile hi tindlela tin?wana. Kambe hambi swi ri tano laha ku nyikiweke mahungu yo engetela lama faneleke ku antswisa ku tirhisiwa ka switatimende swa timali no landzelela swilaveko swa nawu swa Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, Nawu No.1 wa 1999 (tanihi laha wu hundzuluxiweke hakona hi Nawu No. 29 wa 1999), Swinawana swa Mutameri wa Timali ta Tiko swa Tindzawulo ni Mavandla ya Vumbiwa leswi humesiweke hi ku landza Nawu wa Mpandzo wa swa Timali ta Tiko, Nawu No. 5 wa 2002.
Masungulo ya malulamiselo
Switatimende swa timali swi lulamisiwile hi ku tirhisa endlelo ro tirhisa mali leri hundzuluxiweke, handle kaloko swi tivisiwile hi tindlela tin?wana. Xiyenge xo nyika xiviko xi le ku hundzukeni hi ku tirhisa timali ta khexe ta vutihlamuleri byo vika eka endlelo ra nhlengelo ra vutihlamuleri. Ehansi ka endlelo ro tirhisa mali ya khexe, minxavelano ni swiendleko swin?wana swi tekiwa loko mali yi amukeriwa kumbe yi hakeriwa. Ehansi ka endlelo ro hlengeleta ra vutihlamuleri bya minxavelano ni swiendleko swin?wana leswi amukeriwaka ku nga ri loko ku amukeriwa kumbe ku hakeriwa mali.
Timali ta Tiko
Timali leti komberiwaka i timali leti nyikiwaka ndzawulo hi ku landza mpimanyeto wo hetelela leyi tiviwaka tanihi Minkumbetelo leyi Lulamisiweke ya Tirhiselo ra Timali ta Tiko/Xifundzankulu. Timali leti amukeriwaka ti nga languteriwangi ti nyiketiwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko/Xifundzankulu.
Mintswalo ni swiavanyisiwa leswi amukeriwaka swi tekeriwa enhlokweni loko ku amukeriwa timali, naswona a ku na nhlengeleto lowu endliwaka eka ntswalo kumbe swiavanyisiwa leswi amukeriwaka eka siku ro hetelela ku fikela eku heleni ka nkarhi wo vika. Yi tekiwa tanihi timali ta tiko eka switatimende swa timali swa ndzawulo kutani yi rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko/Xifundzankulu.
Tirhiselo ra nkarhi wa sweswi
Tirhiselo leri nga kona sweswi ra amukeriwa eka xitatimende xa mali leyi amukeriweke loko hakelo yi endliwa.
Tirhiselo leri nga hava mpfumelelo, ro hoxeka ni leri nga pfuneki nchumu
Tirhiselo leri nga hava mpfumelelo swi vula:
ku tirhisa mali yo tlula leyi komberiweke kumbe ya xiyenge xa nkoka endzeni ka vhoti; kumbe tirhiselo leri nga endliwangiki hi ku landzelela xikongomelo xa vhoti, kumbe eka xiyenge xa nkoka, handle ko landzelela xikongomelo xa xiyenge xa nkoka.
Tirhiselo leri nga hava mpfumelelo ri tekiwa tanihi asete leyi nga kona eka papila ro ringanisa (balance sheet) ku fikela loko mali yoleyo yi kumeka ku suka eka ntlawa wun?wana kumbe ku hakeriwa ku suka eka timali leti komberiweke emalembeni lama nga ta landzela.
Tirhiselo ro homboloka swi vula tirhiselo, leri nga riki ro pfumala mpfumelelo, leri vaka kona hi ku tlula kumbe ku kala ku nga landzeleriwi xilaveko xin?wana xa nawu lowu faneleke ku katsa ni
Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko,
Nawu wa Huvo ya Tithendara ta Mfumo kumbe swinawana swin?wana leswi endliwaka hi ku landza nawu, kumbe nawu wun?wana wa xifundzhankulu wa maendlelo yo xava tinhundzu eka mfumo wa xifundzhankulu xolexo
Tirhiselo ro homboloka ri tekiwa tanihi mali leyi tirhisiweke eka xitatimende xa muholo.
Tirhiselo ro kala ri nga pfuni nchumu swi vula tirhiselo leri endliwaka handle ka mbuyelo leri a ri tava ri siveriwile loko ku tekiwile magoza lama faneleke. Tirhiselo ro homboloko ri fanele ku tlheriseriwa ku suka eka mutirhi loyi a nga ni vutihlamuleri (ku fanele ku sunguriwa akhawunti ya swikweleti), kumbe eka vhoti loko ku nga ri na vutihlamuleri.
Swikweleti leswi suriweke
Swikweleti swa suriwa loko swi voniwile leswaku a swi nge tlheriseki. A ku na swipimelo leswi vekiweke eka mintsengo leyi nga tlherisekiki.
Tirhiselo ra timali
Tirhiselo ra timali ra swilo swa xiviri leswi a swi ri kona hi siku ra 31 Nyenyankulu 2003 leswi nga ta tirhisiwa elembeni leri nga ta landzela, swa suriwa hi ku hetiseka loko swi amukeriwa no hlamuseriwa eka xitatimende xa muholo xa tirhiselo ra timali. Tiasete ta xiviri (tiasete leti nga fambeki ni tiasete leti fambaka) leti amukeriweke ta hakeleriwa yi ta suriwa eka xitatimende xa muholo loko ku endliwa hakelo.
Vuvekisi
Vuvekisi lebyi nga maketiwaka byi xavisiwa hi ku tirhisa mimpimo ya timakete. Mimpimo ya timakete yi khakhuletiwa hi ku yi yelanisa eka micincelano ya timali leyi tshahiweke eka minxavo yo xavisa eku heleni ka siku eka papila ro ringanisa.
Vuvekisi bya (non-current) ku nga ri vuvekisi lebyi nga maketiwaka byi kombisiwa eka minxavo ni ku hundzuluxiwa ku endliwa ntsena loko valawuri va vona vuvekisi byi nga vuyerisi. Laha vuvekisi byi nga vuyerisaki, byi tekiwa tanihi hi ku hakeleriwa enkarhini lowu ku lahlekeriwa ku voniwaka hi wona.
Ku engeteleka eka ntsengo wa ku maketiwa ka vuvekisi lebyi longoloxiweke ehansi ka tiasete leti nga riki ta nkarhi wa sweswi (non-current assets) ku nghenisiwa leswaku ku tlhela ku kamberiwa ni le ka tirizevhe tin?wana eka minkavelo ya vini va tixere. Ku ya ehansi loku hambanaka ni ka ndziriso (offset) ku engeteleka ka nkarhi lowu nga hundza ka vuvekisi byo fana lebyi nga maketiwaka ku chajiwa eka xitatimende xa muholo. Ku engeteleka/ku ya ehansi ka ntsengo wa vuvekisi lebyi faneleke ku maketiwa lebyi longoloxiweke ehansi ka tiasete leti nga kona ka nghenisiwa/chajiwa eka xitatimende xa muholo.
Endzhaku ko hangalasiwa ka vuvekisi, ku hambana exikarhi ka (net disposal proceeds) ni ntsengo lowu yaka emahlweni ka chajiwa kumbe ku nghenisiwa eka xitatimende xa muholo. Eku hangalasiweni ka vuvekisi lebyi longoloxiweke tanihi asete leyi nga riki ya nkarhi wa sweswi, mintsengo leyi nga ku kamberiweni na tirizevhe tin?wana leti yelanaka na ku maketiwa ka vuvekisi byolebyo ti rhurhiseriwa eka miholo leyi hlayisiwaka.
Vuvekisi eka mabindzu lama lawuriwaka
Vuvekisi eka mabindzu lama i mabindzu lama vikaka lama nga ni vuswikoti byo endla mintirho yin?wana ya leyi landzelaka ku lawula tipholisi ta timali ni ta matirhele ya bindzu ku kuma swipfuno eka migingiriko ya rona:
Ku thola kumbe ku susa swirho hinkwaswo kumbe swotala swa huvo ya valawuri va bindzu rero kumbe nhlangano wa vulawuri lowu ringanaka;
Ku thola no susa muofisirinkulu wa bindzu
Ku endla tivhoti hinkwato kumbe ta swirho swotala etinhlengeletanweni ta huvo yaleyo ya valawuri kumbe ntlawa lowu lawulaka; kumbe
Ku lawula timfanelo to vhota hinkwato kumbe ta swirho swo tala enhlengeletanweni ya bindzu ya swirho hinkwaswo.
Vuvekisi eka mabindzu lama lawuriwaka ya kombisiwa eka minxavo.
Tihakelo
Tihakelo a ti tali ku kombisiwa eka mali ya khexe ya vutihlamuleri. Kambe hambiswiritano tihakelo leti katsiwaka eka papila ro ringanisa ti huma eka tihakelo ta khexe leti nga tlherisiwaka hi ntlawa wun?wana.
Tihakelo ta mintirho leti endliwaka a ti kombisiwi eka papila ro ringanisa tanihi tiasete leti nga kona kumbe tanihi hi muholo eka xitatimende xa muholo, hikuva switatimende swa muholo swi lulamisiwa hi ku tirhisa mali ya khexe eka vutihlamuleri, kambe ta paluxiwa hi ndlela yo hambana eka tinoto ku tlakusa ku tirhiseka ka switatimende swa timali.
Swikweleti
Swikweleti a swi tali ku kombisiwa ehansi ka vutihlamuleri bya khexe. Kambe hambi swi ri tano, swikweleti leswi kombisiwaka eka papila ro ringanisa swi huma eka tirhisiti ta khexe leti faneleke ku hakeriwa hi Nkwama wa swa Timali ta Tiko/Xifundzankulu kumbe ntlawa wun?wana.
Swipimelo/Swilaveko
Xipimelo i xikweleti xa tihakelo leti nga languteriwangiki. Swipimelo a swi tali ku kombisiwa ehansi ka vutihlamuleri bya khexe kambe swa paluxiwa hi ndlela yo hambana eka tinoto to tirhiseka ka switatimende swa timali.
Tikontiraka ta Vulombisi
Tikontiraka ta vulombisi enkarhini lowu saleke ku suka eka siku ra vutihlamuleri ku fikela emakumu ka kontiraka yo lombisa bya paluxiwa tanihi hi tinoto eka switatimende swa timali. Tikontiraka leti a ti tekeriwi enhlokweni eka papila ro ringanisa tanihi xikweleti kumbe tirhiselo ra timali eka xitatimende xa muholo tanihi leswi switatimende swa timali swi lulamisiwaka hi ku tirhisa vutihlamuleri bya khexe.
Ntsengo lowu wu yimela nhundzu/mintirho leyi endliweke kambe ku ri hava swikomba-xavu swo huma eka muphakeri eku heleni ka lembe, KUMBE xikomba-nxavu xi amukeriwile kambe xi nga hakeriwi ku fikela eku heleni ka lembe. Minstengo leyi a yi kombisiwi eka papila ro ringanisa tanihi xikweleti kumbe tirhiselo ra timali eka switatimende swa muholo tanihi switatimende swa timali leswi lulamisiwaka eka vutihlamuleri bya khexe, kambe hambiswiritano swa paluxiwa.
Swipfuno swa mutirhi
Swipfuno swa mutirhi swa xinkarhana
Tihakelo ta swipfuno swa mutirhi swa xinkarhana ta kombisiwa (nghenisiwa) eka xitatimende xa muholo enkarhini wo vika lowu hakelo yi endliwaka hi wona. Swipfuno swa mutirhi swa xinkarhana swi hundziseriwa emahlweni ku fikela loko swi pimanisiwa kutani swi hakeriwa. Vuxokoxoko bya swipfuno leswi ni swikweleti leswi nga vaka kona swa kombisiwa (paluxiwa) tanihi tinoto eka switatimende swa timali naswona a swi kombisiwi eka switatimende swa muholo.
Ku herisiwa ka swipfuno
Ku herisiwa ka swipfuno ka kombisiwa no hakeleriwa ntsena loko ku endliwa hakelo.
Swipfuno swo wisa ku tirha
Ndzawulo yi nyika swipfuno swo wisa ku tirha eka vatirhi va yona hi ku tirhisa kungu ra swipfuno eka vatirhi va mfumo. Swipfuno leswi swi hakeleriwa hi tihakelo ta muthori na mutirhi. Tihakelo ta muthori eka nkwama ti hakeleriwa loko mali yi hakeriwa eka nkwama. A ku na swipimelo leswi nga kona swa swipfuno swo wisa ku tirha eka switatimende swa timali swa Ndzawulo. Swikweleti leswi nga tshukaka swi va kona swa paluxiwa eka switatimende swa timali swa Nkwama wa swa Timali wa Tiko/Xifundzankulu ku nga ri eka switatimende swa timali swa Ndzawulo leyi tholaka.
Xitatimende xa Tipholisi ta swa Timali
Swipfuno swa rihanyu
Ndzawulo yi nyika swipfuno swa rihanyu eka vatirhi (van?wana/kumbe hinkwavo) hi ku tirhisa tipulani ta swipfuno leti hlamuseriweke. Swipfuno leswi swi hakeleriwa hi muthori na/kumbe minhlengo ya mutirhi. Minhlengo ya muthori eka nkwama yi tirhisiwa/hakeriwa (expensed) loko mali yi hakeriwa eka nkwama. A ku na swipimelo leswi vekiweke swa swipfuno swa rihanyu eka switatimende swa timali swa Ndzawulo.
Swipfuno swa rihanyu swo wisa ku tirha swa swirho leswi wiseke ku tirha swa hakeleriwa loko ku endliwa hakelo eka nhlengo.
Rizevhe ya timali
Rizevhe ya timali yi yimela ntsengo lowu ringanaka ni nkoka wa vuvekisi na/kumbe tiloni ta timali leti nga nyikiwa, kumbe tidiphoziti leti hakeriweke hi ku yimela vatirhi lava tirhaka etikweni rimbe, ro sungula eka lembe-ximali leri hundzeke. Eku hangalasiweni, tihakelo/kumbe ku tlheriseriwa koloko, mintsengo yoleyo yi rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko.
Mali ya Tiko leyi nga tlhelaka yi kumeka
Mali ya tiko leyi nga tlhelaka yi kumeka yi yimela tihakelo leti endliwaka no kombisiwa eka xitatimende xa muholo tanihi hakelo ya malembe lama hundzeke leyi enkarhini wa sweswi yi faneleke ku tlheriseriwa ku suka eka mukoloti hikwalaho ko tsandzeka ku endla ntirho hi ku landza ntwanano. Tihakelo ti rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko loko ku amukeriwa tihakelo.
Tihakelo leti pimanyisiwaka
Mintirho leyi yelanaka ni vutshila ni mfuwo yi rhurhiseriwa eka ndzawulo yintshwa ya Vutshila ni Mfuwo ku suka eka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji leyi yi nga hetelela ku va kona hi siku ra 31 Mawuwani 2002. Kutani-ke, xiviko xa Ndzawulo i xa tin?hweti ta nhungu ntsena laha ku nga hava tinhlayo to pimanisa.
Mafambisele ya Vuswikoti bya Vatirhi: Xiviko xa Vulanguteri
Tinhlayo ni mahungu lama hangalasiweke eka xiphemu lexi xa xiviko xa lembe ya laveka hi ku landza Kavanyisa ka 1, Xiphemu xa III J.3 xa Swinawana swa ntirho wa Mfumo, 2001 naswona swi vekiwile hi Holobye wa Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo. Matafula ya tinhlayo ya nyika mahungu ya xiyimo xa le henhla etimhakeni ta nkoka ta vatirhi. Mahungu ya ni xikongomelo xo nyika matimba vaendli va milawu, swihangalasa-mahungu, vaaki ni vatirhisani van?wana va nkoka leswaku va langutela leswaku xana tindzawulo:-
Ti tirhisa matimba ya tona lama ti nyikiweke wona ehansi ka milawu ya Timali ta Tiko ni Ntirho wa Mfumo hi ndlela leyi faneleke,
Ti fikelela swilaveko swa nkoka swa rixaka leswi tumbuluxiweke hi Khabinete xikombiso, ndzinganiso wa ntirho.
Swiviko swa lembe swi humesiwa eku heleni ka lembe-ximali. Leswi swi tano ku antswisa vutihlamuleri bya tindzawulo eka vatirhisani va nkoka.
Matafula lama nga eka xiviko lexi ya pfuxetiwa minkarhi hinkwayo hi Ndzawulo ya Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo (DPSA). Loko u lava mahungu man?wana lama nga kona eka xiviko lexi, u komberiwa ku rhumela swibumabumelo (laha u swi seketelaka kahle) eka:-
Mulawuri-Jenerali
Ndzawulo ya Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo
Eka:
Yuniti ya Mahungu ya Ntirho wa Mfumo
Ku tiyisisa leswaku nkarhi wo ringana wa kumeka ku kambela no katsa swibumabumelo swa wena, u komberiwa ku tiyisisa leswaku minyiketo hinkwayo yi nyiketiwa hi siku kumbe ku nga si fika siku ra 31 Mhawuri.
Loko u lava nhlamuselo leyi nga ni vuxokoxoko hi mayelana na theminoloji leyi tirhisiweke eka xiyenge lexi xa xiviko, u komberiwa ku tihlanganisa na vuhangalasi bya le ka DPSA lebyi thyiweke ?Xiletelo xo twisisa xiviko xa vulanguteri xa swiviko swa lembe swa tindzawulo. Khopi ya xiletelo ya kumeka eka tindzawulo hinkwato kumbe yi nga kumeka eka webusayiti ya DPSA (www.dpsa.gov.za)
Matirhisele ya timali
Mimpimanyeto ta tindzawulo hi ku ya hi minongonoko leyi hlamuseriweke kahle. Matafula lama landzelaka ya komisa matirhisele ya timali lama kamberiweke hi nongonoko (Tafula ra 1.1) na tibende ta muholo (Tafula ra 1.2). Kahle-kahle ya nyika xikombiso xa ntsengo lowu tirhisiweke eka miholo ya/tihakelo ta vatirhi hi ku ya hi nongonoko wun?wana ni wun?wana kumbe swiyimo swa muholo endzeni ka ndzawulo.
Tafula ra 1.1 ? Tihakelo ta vatirhi hi ku ya hi phurogireme, 2002/03
Tirhiselo hinkwaro
Miholo ya Vatirhi
Tirhiselo ra Vuleteri
Mintirho ya Phurofexinali no Hlawuleka
Tihakelo ta vatirhi tanihi xidzana xa tirhiselo hinkwaro
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi
Mafambisele
: Vutshila, Mfuwo na Ririmi ra Vaaki
: Ku hluvukisiwa ka swa Mfuwo ni
Vuxaka bya Matiko ya Misava
: Ndzhaka, Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka na Mintirho ya Tilayiburari
NTSENGO
Tafula ra 1.2 Tihakelo ta Vatirhi hi ku ya hi swiyimo swa muholo, 2002/03
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya miholo ya vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Matafula lama landzelaka ya nyika nkomiso ku ya hi minongonoko Tafula ra 1.3 na tibende ta muholo Tafula ra 1.4 wa tirhiselo ra timali leri veke kona hikwalaho ka miholo, ku tirha nkarhi wo tlula nkarhi wa ntirho, swiengetelo swa tindlu ni swipfuno swa rihanyu. Eka xiyimo xin?wana ni xin?wana, tafula ri nyika xikombiso xa xidzana xa bajete ya vatirhi leyi tirhisiweke eka swilo leswi.
Tafula ra 1.3 ?Miholo, Nkarhi wo engetela, Xipfuno xa Tindlu ni Xipfuno xa Rihanyu ku ya hi nongonoko, 2002/03
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Tafula ra 2.4 ? Miholo, Nkarhi wo engetela, Xipfuno xa Tindlu, Xipfuno xa Rihanyu hi ku ya hi bende ya muholo, 2002/03
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Mintirho ni Swivandla swa mintirho
Matafula lama landzelaka ya komisa swivandla swa ntirho leswi nga kona, nhlayo ya vatirhi lava nga kona, mpimo wa mintirho na loko ku ri na vatirhi van?wana vo engetela lava nga kona. Mahungu lama ya nyiketiwa hi ku ya hi tindlela to hambana tinharhu:-
Nongonoko (Tafula ra 2.1)
Xiyimo xa muholo (Tafula ra 2.2) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 2.3). Tindzawulo ti vone mintirho ya nkoka leyi faneleke ku languteriwa. Tafula ra 2.3 ri nyika mahungu ya mintirho leyi nga kona ni swivandla swa mintirho ya nkoka swa ndzawulo. Mpimo wa swivandla swa mintirho wu kombisa xidzana xa tiposo leti nga si tatiwaka.
Tafula ra 2.1 Mintirho na swivandla swa mintirho ku ya hi nongonoko, 31 Nyenyankulu 2003
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi swiyimo swa 3-5
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Tafula ra 2.2 ? Mintirho na swivandla swa mintirho hi ku ya hi tibende ta muholo, 31 Nyenyankulu 2003
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Tafula ra 2.3 ? Mintirho na swivandla swa mintirho hi ku ya hi mintirho ya nkoka, 31 Nyenyankulu 2003
Mintirho ya nkoka Nhlayo ya tiposo Nhlayo ya tiposo leti tatiweke Mpimo wa tiposo Nhlayo ya tiposo
NA
Ntsengo p.95
Mahungu eka xiyimo xin?wana ni xin?wana ya kombisa xiyimo hi siku ra 31 Nyenyankulu 2003. Loko u lava ku yelanisa ku cinca ka maendlelo ya vatirhi elembeni leri nga ku kamberiweni, u komberiwa ku yelanisa eka xiyenge 4 xa xiviko lexi.
Vukamberi bya Ntirho
Swinawana swa Ntirho wa Mfumo, swi sungurile ku kamberiwa ka ntirho tanihi ndlela yo tiyisisa leswaku ntirho wo ringana wu hakeriwa ku ringana. Ehansi ka rimba ra rixaka, valawuri va nga kambela ntirho wun?wana ni wun?wana eka nhlangano wa vona. Hi ku ya hi Swinawana swivandla hinkwaswo leswi nga eka tilevhele ta muholo ta 9 ni ku ya ehenhla swi fanele ku kamberiwa loko swi nga si tatiwa. Leswi swi seketeriwile hi xiboho xa Holobye wa Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo leswaku mintirho hinkwayo ya SMS yi fanele ku kamberiwa ku nga si fika siku ra 31 N?wendzamhala 2002.
Tafula leri landzelaka (Tafula ra 3.1) ri komisa nhlayo ya mintirho leyi kamberiweke elembeni leri nga ku kamberiweni. Tafula ri tlhela nakambe ri nyika tinhlayo ta tiposo leti tlakusiweke kumbe leti yisiweke ehansi.
Tafula ra 3.1 ? Vukamberi bya Ntirho, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Tilevhele ta muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla wa Bende ya A
Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla wa Bende ya B
Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla wa Bende ya C
Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla wa Bende ya D
Ntsengo p.96
Tafula leri landzelaka ri nyika nkomiso wa nhlayo ya vatirhi lava swiyimo swa miholo ya vona swi tlakusiweke hikwalaho ko tlakusiwa ka tiposo ta vona. Nhlayo ya vatirhi yi nga hambana ni nhlayo ya tiposo leti tlakusiweke hi mhaka yo va ku nga ri vatirhi hinkwavo lava amukeriwaka eka tiposo tintshwa naswona tiposo tin?wana leti tlakusiweke swi nga endleka ti ri hava vanhu.
Tafula ra 3.2 Xihlaya xa vatirhi lava swiyimo swa vona swi tlakusiweke hikwalaho kova tiposo ta vona ti tlakusiwile, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Vaamukeri
Vantima
Valungu
Ntsengo
Vaxisati
Vaxinuna
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Tafula leri landzelaka ri komisa nhlayo ya swiyimo leswi swa muholo leswi tluleke gireyidi leyi bohiweke hi ku kambela ntirho. Swivangelo swo hambuka swi nyikiwile eka xiyimo xin?wana ni xin?wana.
Tafula ra 3.3 ? Vatirhi lava swiyimo swa vona swa muholo swi tlulaka gireyidi leyi bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 (hi ku landza PSR 1.V.C.3)
Ntirho
Nhlayo ya vatirhi
Ku kamberiwa ka ntirho
Xiyimo xa muholo
Xivangelo xo hambuka
Ntsengo wa Vatirhi lava miholo ya vona yi tluleke xiyimo lexi bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho 2002/03
Xidzana xa ntholo hinkwawo
Tafula ra 3.4 i nkomiso wa vaamukeri lava nga laha ehenhla hi ku ya hi rixaka, rimbewu na ku lamala.
Tafula ra 3.4 ? Xihlaya xa vatirhi lava swiyimo swa muholo swa vona swi hundzeke gireyidi leyi bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 (hi ku ya hi PSR 1 V.C.3)
Nhlayo hinkwayo ya vatirhi lava miholo ya vona yi hundzeke tigireyidi leti bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho hi 2002/03. Ku hava
Ku cinca Ntirho
Xiyenge lexi xi nyika mahungu ya ku cinca ka ntirho elembeni-ximali. Mimpimo ya miholo (yo thola no tshika ntirho) yi nyika xikombiso xa tindlela eka xihlaya xo thola xa ndzawulo. Matafula lama landzelaka ya nyika nkomiso wa mimpimo ya ntholo no tshika ntirho hi ku tirhisa tilevhele ta muholo (Tafula ra 4.1) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 4.2). (?Mintirho leyi ya nkoka? yi fanele ku ringana ni leyi longoloxiweke eka Tafula ra 2.3)
Tafula ra 4.1
Mimpimo ya ntholo ni ku tshika ntirho hi ku ya hi tilevhele ta muholo ta nkarhi wo sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Levhele ya Muholo hi ku ya hi levhele (band) hi 1 Nhlangula 2002.
Ku thoriwa no rhurhisiwa eka ndzawulo ku tshika ku tirha ni ku rhurhisiwa ku suka eka ndzawulo
Mpimo wa ntholo no tshika ntirho
Tafula ra 4.2 Mimpimo ya Ntholo ya lembe loko yi pimanisiwa na mintirho ya nkoka enkarhini wa 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Mintirho ya nkoka Nhlayo ya tiposo Nhlayo ya tiposo leti tatiweke Mpimo wa tiposo Nhlayo ya tiposo to
NA
Ntsengo
Tafula ra 4.3 ri kombisa/tivisa swivangelo swa nkoka swa leswaku hikwalaho ka yini vatirhi va sukele ndzawulo
Muxaka wo tshika ntirho Nomboro Ntsengo wa xidzana (%)
Rifu 1 4,76
Ku tshika ntirho 8 38,1
Ku hela ka kontiraka 9 42,86
Ku hlongoriwa-ku cinca 0 0
matirhele
Ku hlongoriwa ?
vuhomboloki 1 4.76
Ku hlongoriwa ?
vutsandzeki 0 0
Ku tshikisiwa ntirho hikwalaho ka vuvabyi 0 0
Ku wisa ku tirha 2 9.52
Ku rhurhela eka Tindzawulo tin?wana ta Vutirheli bya mfumo 0 0
Ntsengo 0 0
Ntsengo wa vatirhi lava sukeleke tanihi xidzana (%) xa ntsengo wa ntholo/ntirho 5.95
Tafula ra 4.4 Ku tlakusiwa hi ku ya ntirho wa nkoka
Mintirho ya nkoka Nhlayo ya tiposo Nhlayo ya tiposo leti tatiweke Mpimo wa tiposo Nhlayo ya tiposo to
NA
Ntsengo
Tafula ra 4.5 Ku tlakusiwa ku ya hi tibende ta muholo
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Vulanguteri bya Xiyimo xa le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo p.99
Ndzingano wa Ntholo
Matafula lama nga eka xiyenge lexi ya simekiwile eka swivumbeko leswi lerisiweke hi Nawu wa Ndzingano wa Ntholo, 55 wa 1998.
Tafula ra 5.1 Nhlayo hinkwayo ya vatirhi (ku katsa na vatirhi lava lamaleke) eka tikhategori leti landzelaka ta mintirho ku sukela hi 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta mintirho Xinuna Xisati Ntsengo
Vaendli va milawu, vatirhinkulu na vafambisi
Tiphurofexinali
Vathekiniki ni vaphurofexinali vo yelana
Va mabalani
Vaxavisi
Vatirhi lava nga ni vutshila bya vurimi na vatirhi vuringeli bya tinhlampfi (fisheries)
Vatirhi va switichi ni michini na vahlanganisi
Mintirho yo sungula
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Ndzingano wa Ntholo
Tafula ra 5.2 Nhlayo hinkwayo ya vatirhi (ku katsa na vatirhi lava lamaleke) eka tilevhele ta ntirho leti landzelaka ku sukela hi 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta mintirho Xinuna Xisati Ntsengo
Mafambisele ya le Henhla
Mafambisele nkulu
Lava thwaseke ni vativi lava nga ni ntokoto ni mafambisele ya le xikarhi
Vatirhi lava thwaseke lava nga ni vutshila bya xithekiniki na tidyondzo,
Mafambisele ya le hansi, valanguteri, tindhuna na vasuperitendete
Lava nga ni vutshila byitsongo na vuswikoti byo endla swiboho swokarhi
Lava nga riki na vutshila no kota ku endla swiboho swokarhi
Ntsengo
Tafula ra 5.3 Ku gangisa/galacha enkarhini wa 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta mintirho Xinuna Xisati Ntsengo
Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu
Mafambisele ya le Henhla
Mafambisele nkulu
Lava thwaseke ni vativi lava nga ni ntokoto ni mafambisele ya le xikarhi
Vatirhi lava thwaseke lava nga ni vutshila bya xithekiniki na tidyondzo,
Mafambisele ya le hansi, valanguteri, tindhuna na vasuperitendete
Lava nga ni vutshila byitsongo na vuswikoti byo endla swiboho swokarhi
Lava nga riki na vutshila no kota ku endla swiboho swokarhi
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Tafula ra 5.4 Mintlakuso ya nkarhi wo sukela 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Mafambisele ya le Henhla
Mafambisele nkulu
Lava thwaseke ni vativi lava nga ni ntokoto ni mafambisele ya le xikarhi
Vatirhi lava thwaseke lava nga ni vutshila bya xithekiniki na tidyondzo,
Mafambisele ya le hansi, valanguteri, tindhuna na vasuperitendete
Lava nga ni vutshila byitsongo na vuswikoti byo endla swiboho swokarhi
Lava nga riki na vutshila no kota ku endla swiboho swokarhi
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Tafula ra 5.5 Ku tshika ntirho enkarhini wo sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Mafambisele ya le Henhla
Mafambisele nkulu
Lava thwaseke ni vativi lava nga ni ntokoto ni mafambisele ya le xikarhi
Vatirhi lava thwaseke lava nga ni vutshila bya xithekiniki na tidyondzo,
Mafambisele ya le hansi, valanguteri, tindhuna na vasuperitendete
Lava nga ni vutshila byitsongo na vuswikoti byo endla swiboho swokarhi
Lava nga riki na vutshila no kota ku endla swiboho swokarhi
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Tafula ra 5.6 Xiendlo xo tshinya xa nkarhi wo sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta mintirho Xinuna Xisati Ntsengo
Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu
Xiendlo xo tshinya
Tafula ra 5.7 Ku hluvukisiwa ka vutshila/vuswikoti enkarhini wo sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta mintirho Xinuna Xisati Ntsengo
Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu Vantima Makhaladi Ma Indiya Valungu
Vaendli va milawu, vatirhinkulu na vafambisi
Tiphurofexinali
Vathekiniki ni vaphurofexinali vo yelana
Va mabalani
Vaxavisi
Vatirhi lava nga ni vutshila bya vurimi na vatirhi vuringeli bya tinhlampfi
Vatirhi va switichi ni michini na vahlanganisi
Mintirho yo sungula
Ntsengo
Vatirhi lava lamaleke
Masagwadi ya Matirhele
Ku khutaza matirhele ya kahle, ndzawulo yi nyike masagwadi ya matirhele lama landzelaka elembeni leri nga ku kamberiweni. Mahungu ya nyikiwile hi ku ya hi rixaka, rimbewu ni ku lamala (Tafula ra 6.1), swiyimo swa muholo (tafula ra 6.2) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 6.3)
Tafula ra 6.1 ? Masagwadi ya Matirhele hi ku ya hi rixaka, rimbewu ni ku lamala, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Xihlaya xa Vaamukeri Ntsengo/Hakelo
Nhlayo ya vaamukeri Nhlayo ya vatirhi % ya ntsengo wa ntlawa Hakelo Avhareji ya hakelo
Hi ntlawa (R?000) ku ya hi mutirhi (R?000)
Vantima
Vaxinuna
Vaxisati
Vaxinuna
Vaxisati
Vaxinuna
Vaxisati
Valungu
Vaxinuna
Vaxisati
Ntsengo
Tafula ra 6.2 ? Swinkhenso swa Matirhele hi ku ya hi tibende ta muholo eka vatirhi lava nga ehansi ka Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Swiyimo swa muholo
Miholo ya Vatirhi ya miholo hinkwayo ya vatirhi
Avhareji ya tihakelo ta vatirhi hi mutirhi
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Tafula ra 6.3 ? Swikhenso swa Matirhele hi ku ya hi mintirho ya nkoka, 1 Dzivamisoko ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Xiyimo xa muholo 1 Nhlangula 2002 31 Nyenyankulu 2003 Ku cinca
Nomboro % ya ntsengo Nomboro % ku cinca
NA
Ntsengo
Tafula ra 6.4 ? Swikhenso leswi fambelanaka ni matirhele (bonasi ya khexe), hi ku ya hi bende ya muholo ya Ntirho wa Mafambisele ya le Henhla
Xihlaya xa Vaamukeri Ntsengo/Hakelo
Nhlayo ya vamuneri Nhlayo ya vatirhi % ya ntsengo wa ntlawa Hakelo Avhareji ya hakelo
Hi ntlawa (R?000) ku ya hi mutirhi (R?000)
Bende ya A 0 0 0 0 0 0
Bende ya B 0 0 0 0 0 0
Bende ya C 0 0 0 0 0 0
Bende ya D 0 0 0 0 0 0
Ntsengo 0 0 0 0 0 0
Vatirhi vo huma Matikweni ya le handle
Matafula lama nga laha ehansi ya komisa ku thoriwa ka vatirhi vo huma ematikweni ya le handle eka ndzawulo hi ku landza swiyimo swa muholo ni mintirho ya nkoka. Matafula ya tlhela ya komisa ku cinca eka nhlayo hinkwayo ya vatirhi vo huma ematikweni ya le handle eka xiyimo ya muholo yin?wana ni yin?wana ni le ka ntirho wun?wana ni wun?wana wa nkoka.
Tafula ra 7.1 Vatirhi va le matikweni ya le handle, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003, hi ku ya hi levhele ya muholo
Xiyimo ya muholo 1 Nhlangula 2002 31 Nyenyankulu 2003 Ku cinca
Nhlayo % xa ntsengo Nhlayo % xa ntsengo Nhlayo % yo cinca
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Tafula ra 7.2 Vatirhi va le matikweni ya le handle, 1 Nhlangula ku fikela 31 Nyenyankulu 2003, hi ku ya hi mintirho ya nkoka
Xiyimo xa muholo 1 Nhlangula 2002 31 Nyenyankulu 2003 Ku cinca
Nomboro % ya ntsengo Nomboro % ku cinca
NA
Ntsengo
Ku tirhisiwa ka livhi enkarhini wo sukela 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?wendzamhala 2002
Khomixini ya Ntirho wa Mfumo yi vonile xilaveko xo langutela kahle livhi ya vuvabyi eka ntirho wa mfumo. Matafula lama landzelaka ya nyika xikombiso xa ku tirhisiwa ka livhi ya vuvabyi (Tafula ra 8.1) na livhi yo lamala (Tafula ra 8.2). Eka swiyimo hi swimbirhi, tihakelo leti kumbeteriwaka ta livhi leyi ti nyikiwile na tona.
Tafula ra 8.1 Livhi ya vuvabyi, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?wendzamhala 2002
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Mafambisele ya le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Tafula ra 8.2 Livhi yo lamala (nkarhinyana ni hi ku hetiseka), 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?wendzamhala 2002
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila swiyimo swa 6-8
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Mafambisele ya le Henhla (swiyimo swa 13-16)
Ntsengo
Tafula ra 8.3 ri komisa ku tirhisiwa ka masiku ya livhi ya lembe. Ntwanano wa muholo lowu sayiniweke ni minhlangano yo yimela vatirhi eka PSCBC hi 2000, wu lava leswaku ku lawuriwa livhi ya lembe ku sivela swiyimo swa le henhla swo hakela masiku ya livhi lama nga tirhisiwangiki eku tshikeni ntirho.
Tafula ra 8.3 ? Livhi ya Lembe, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?wendzamhala 2002.
Tibende ta muholo Masiku lama tekiweke Avhareji ku ya hi mutirhi
Lava nga riki na
Vutshila (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa Vutshila (3-5)
Lava nga ni vutshila bya le henhla byo endla ntirho (6-8)
Lava nga ni vutshila bya le henhla bya vulanguteri (9-12)
Mafambisele ya le henhla swiyimo swa
Ntsengo
Livhi ya Lembe ku ya hi Bende ya Muholo
Tibende ta Muholo Ntsengo wa Masiku ya Livhi lama hlengeletiweke Nhlayo ya Avhareji ya Masiku lama tekiweke hi mutirhi un?wana ni un?wana Avhareji ya Livhi leyi hlengeletiweke hi mutirhi hi un?we ku sukela hi 31 N?wendzamhala 2002.
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 1-2)
Swiyimo swa le hansi (swiyimo swa 3-5)
Swiyimo swa Vutshila (swiyimo swa 6-8)
Ntirho wa vutshila bya le Henhla (swiyimo swa 9-12)
Mafambisele ya le Henhla (Swiyimo swa 13-16)
Ntsengo p.108
Matafula lama landzelaka ya komisa tihakelo leti endliweke hikwalaho ka livihi leyi nga tirhisiwangiki.
Tafula ra 8.5 ? Tihakelo ta Livhi enkarhini wa 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
XIVANGELO Ntsengo hinkwawo Nhlayo ya Vatirhi Hakelo ya Avhareji ku ya hi mutirhi
Hakelo ya Livhi ya 2002/2003 hikwalaho ko kala ku nga tirhisiwangi livhi ya nkarhi lowu hundzeke.
Tihakelo ta Livhi leyi hlengeletiweke eku tshikeni ku tirha hi 2002/03
Tihakelo ta livhi ta nkarhi wa sweswi eku tshikeni ku tirha ta 2003/03
Ntsengo
Tafula ra 9.1 ? Magoza lama tekiweke yo hunguta khombo ra mavabyi ya le ntirhweni.
Tiyuniti/tikhategori ta vatirhi lava voniweke ku va va ri khombyeni ro tluleriwa hi HIV na mavabyi yo yelana (loko ma ri kona).
Magoza lama tekiweke ku hunguta khombo
NA Vuleteri bya xiyimo xa le henhla bya Xilamulela-Mhangu
Ku tshungula timbanga
Ku tirhisiwa ka kahle ka tineleta na xihefemurisi xikan?we na vhelefu yo humesa mati ya le xifuveni na neleta p.109
Tafula ra 9.2 ? Vuxokoxoko byo Antswisa Rihanyu ni Minongonoko ya HIV/AIDS (fungha swibokisana leswi faneleke no nyika mahungu lama lavekaka)
Xivutiso Ina E-e Vuxokoxoko loko nhlamulo yi ri ina
Xana ndzawulo yi hlawule xirho xa SMS ku tirhisa swilaveko leswi nga eka Xiphemu xa VI E xa Kavanyisa ka 1 ka Swinawana swa ntirho wa Mfumo, 2001? Loko swi ri tano, hi nyike vito ra yena ni xiyimo lexi a nga eka xona Ina, E-e Vuxokoxoko, loko nhlamulo yi ri Ina
Xana ndzawulo yi na yuniti leyi tirhanaka kumbe vatirhi vo karhi lava nyikiweke ntirho wo antswisa rihanyu ni vuhlayiseki (well being) bya vatirhi va yona? Loko swi ri tano kombisa nhlayo ya vatirhi lava khumbekaka eka ntirho lowu ni bajete ya lembe leyi va nga na yona ku endla ntirho lowu.
Yuniti ya Minongonoko yo Hlawuleka xDD
Xana ndzawulo yi sungurile Nongonoko yo Pfuneta Vatirhi kumbe yo Antswisa Rihanyu eka vatirhi va yona? Loko swi ri tano, kombisa swilo swa nkoka/mintirho ya Nongonoko lowu
Vuleteri ni vutivi
VTC na ntirho wo tsundzuxa wa hinkwavo. Vuleteri bya swa vutomi
Xana ndzawulo yi tumbuluxile komiti (tikomiti) tanihi laha swi tivisiweke hakona eka Xiphemu xa VI E.5 (e) xa Kavanyisa ka 1 ka Swinawana swa Ntirho wa Mfumo, 2001? Loko swi ri tano, u komberiwa ku nyika mavito ya swirho swa komiti ni vatirhisani lava va va yimelaka.
Xana ndzawulo yi kamberile tipholisi ta yona ta ntholo ni maendlele ku tiyisisa leswaku leswi a swi hlawuri vatirhi hi ndlela yo kala yi nga ri yona hi ku ya hi xiyimo xa vona xa HIV? Loko swi ri tano, longoloxa tipholisi ta ntholo/maendlele lama kamberiweke.
Xana ndzawulo yi sungurile tindlela to sirhelela vatirhi lava nga ni HIV kumbe lava ehleketeriwaka ku va ni HIV leswaku va nga hlawuriwi? Loko swi ri tano, longoloxa swilo swa nkoka swa tindlela leti.
X Pholisi leyi nga kona yi fanele ku tlhela yi kaneriwa hikuva ndzawulo yi hambanisiwile
Xana ndzawulo yi khutaza vatirhi va yona ku Tihlawulela ku Tsundzuxiwa no Kamberiwa? Loko swi ri tano longoloxa mimbuyelo leyi mi yi fikeleleke.
X Vanhu votala lava tsundzuxiwaka ro sungula a va tali ku endla swikambelo. Vanharhu lava kamberiweke a va landzangi mbuyelo wa vona.
Xana ndzawulo yi hluvukisile tindlela/swikombiso swo langutela no kambela nkhumbo wa phurogireme ya yona yo antswisa rihanyu? Loko swi ri tano, longoloxa tindlela/swikombiso leswi.
Vuxaka bya Vatirhi
Mintwanano leyi landzelaka yi endliwile hi minhlangano yo yimela vatirhi endzeni ka ndzawulo.
Tafula ra 10.1 ? Mintwanano, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Ntsengo wa mintwanano Ku hava
Tafula leri landzelaka ri komisa mbuyelo wa mintwiwo yo tshinya leyi endliweke endzeni ka ndzawulo elembeni leri nga ku kamberiweni.
Tafula ra 10.2 ? Ku matikhomelo yo biha/homboloka na magoza yo tshinya lama heleke, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Magoza yo tshinya ? 2002/03 Ku hava
Tafula ra 10.3 ? Tinxaka ta matikhomelo yo biha/vuhomboloki lebyi lulamisiweke eka magoza yo tshinya
Tinxaka ta vuhomboloki Nhlayo % ya ntsengo
NA
Ntsengo 0 0
Tafula ra 10.4 ? Swivilelo leswi veke kona enkarhini wa 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 Nhlayo % ya ntsengo
Nhlayo ya swivilelo leswi hetiweke
Nhlayo ya swivilelo leswi nga hetiwangiki
Ntsengo wa swivilelo leswi nga va kona 0 0
Tafula ra 10.5 ? Minkanetano leyi yisiweke eka Tikhansele enkarhini wa 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 Nhlayo % ya ntsengo
Nhlayo ya minkanetano leyi veke kona
Nhlayo ya minkanetano leyi tshikiweke
Ntsengo wa minkanetano leyi veke kona 0 0
Tafula ra 10.6 ? Swiendlo swa Xitereko enkarhini wo sukela 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Nhlayo ya masiku ya ntirho lama nga tirhisiwangiki
Ntsengo hinkwawo wa (R?000) wa masiku lama nga tirhisiwangiki
Ntsengo (R?000) lowu tlherisiweke hikwalaho ko va vatirhi va nga tirhangi 0
Tafula ra 10.7 ? Ku yimisiwa ku sukela hi 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Nhlayo ya vanhu lava yimisiweke 0
Nhlayo ya vanhu lava ku yimisiwa ka vona ku hundzeke 30 wa masiku 0
Nhlayo ya avhareji ya masiku yo yimisiwa 0
Tihakelo ta ku yimisiwa (R?000) 0
KU HLUVUKISIWA KA VUTSHILA
Xiyenge lexi xi kombisa migingiriko ya ndzawulo hi mayelana na ku hluvukisiwa ka vutshila.
Tafula ra 11.1 Swilaveko swa vuleteri leswi voniweke/tivisiweke ku sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003-12-11
Tikhategori ta Ntirho Rimbewu Nhlayo ya vatirhi ku sukela hi 1 Nhlangula 2002 Vuleteri lebyi tivisiweke ekusunguleni ka nkarhi wo vika
Vudyondzela-ntirho Minongonoko ya vutshila ni tikhoso to koma tin?wana Vuleteri byin?wana Ntsengo
Vaendli va milawu, vatirhinkulu na vafambisi Vaxisati
Vaxinuna
Tiphurofexinali Vaxisati
Vaxinuna
Vathekiniki ni vaphurofexinali vo yelana Vaxisati
Vaxinuna
Va mabalani Vaxisati
Vaxinuna
Vaxavisi Vaxisati
Vaxinuna
Vatirhi lava nga ni vutshila bya vurimi na vatirhi va vuringelli bya tinhlampfi Vaxisati
Vaxinuna
Vaxinuna
Vatirhi va switichi ni michini na vahlanganisi Vaxisati
Vaxinuna
Mintirho yo sungula Vaxisati
Vaxinuna
Ntsengo ntsongo
Ntsengo nkulu
Tafula ra 11.2 Vuleteri lebyi nyikiweke ku sukela 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Tikhategori ta Ntirho Rimbewu Nhlayo ya vatirhi ku sukela hi 1 Nhlangula 2002 Vuleteri lebyi tivisiweke ekusunguleni ka nkarhi wo vika
Vaendli va milawu, vatirhinkulu na vafambisi
Tiphurofexinali
Vathekiniki ni vaphurofexinali vo yelana
Va mabalani
Vaxavisi
Vatirhi lava nga ni vutshila bya vurimi na vatirhi va vuringeli bya tinhlampfi
Vatirhi va switichi ni michini na vahlanganisi
Mintirho yo sungula
Ntsengo
Ku vaviseka entirhweni
Matafula lama landzelaka ya nyika mahungu ya nkoka hi ku vaviseka entirhweni.
Tafula ra 12.1 ? Ku vaviseka entirhweni, ku sukela hi 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003
Ku vaviseka Nhlayo %ya ntsengo
A va lava vutshunguri byo sungula ntsena 1 100
Ku lama ko Hetiseka ka nkarhinyana 0 0
Ku lamala hi ku hetiseka 0 0
Ku vaviseka ngopfu 0 0
Ntsengo 1 100
Ku tirhisiwa ka Vatsundzuxi
Tafula ra 13.1: Xiviko xa ku thoriwa ka vatsundzuxi hi ku tirhisa timali leti faneleke
Ntsengo wa nhlayo ya tiphurojeke Vatsundzuxi Ntsengo wa nkarhi: Ntsengo wa kontiraka lava tirhaka va ri voxe Masiku ya ntirho nkoka wa Rhandi
Vito ra Phurojeke Nhlayo ya vatsundzuxi Nkarhi: Nkoka wa kontiraka lava tirheke eka phurojeke Masiku yo tirha hi Rhandi
Ku thoriwa ka mutsundzuxi wa ku cinca ka mafambisele 1 27 150,000
Ku thoriwa ka Mufambisi wa swa Timali wa nkarhinyana eLayiburari ya Rixaka ya Afrika-Dzonga 1 90 130,500
Ku thoriwa ka Mufambisi wa swa Timali wa Nkarhinyana eka Vandla ra Northern Flagship 1 60 150,000
Ku thoriwa ka Mutsundzuxi ku dizayina, ku vumba no hangalasa xiviko xa lembe xa DACST xa 2002 4 13 147,303
Tafula ra 13.2: Vulavisisi bya ku thoriwa ka vatsundzuxi hi ku tirhisa timali leti faneleke, hi ku ya hi Vanhu lava Khale a va Siyiwe ehandle (HDIs)
Vito ra Phurojeke Nhlayo ya vatsundzuxi Nkarhi: Nkoka wa kontiraka lava tirheke eka phurojeke Masiku yo tirha hi Rhandi
Ku thoriwa ka mutsundzuxi wa ku cinca ka mafambisele 1 27 150,000
Ku thoriwa ka Mufambisi wa swa Timali wa nkarhinyana elayiburari ya Rixaka ya Afrika-Dzonga 1 90 130,500
Ku thoriwa ka Mufambisi wa swa Timali wa Nkarhinyana eka Vandla ra Northern Flagship 1 60 150,000
Ku thoriwa ka Mutsundzuxi ku dizayina, ku vumba no hangalasa xiviko xa lembe xa DACST xa 2002 4 13 147,303
Tafula ra 13.3: Xiviko xa ku thoriwa ka vatsundzuxi lava tirhisaka Timali leti Nyikeriweke
Vito ra Phurojeke Nhlayo ya vatsundzuxi Nkarhi: Nkoka wa kontiraka
Lava tirheke eka phurojeke Masiku yo tirha hi Rhandi
NA
Nhlayo ya tiphurojeke Ntsengo wa Vatsundzuxi Nkarhi wo tirha Ntsengo wa kontiraka
Masiku yo tirha Nkoka wa Rhandi
Tafula ra 13.4: Vulavisisi bya ku thoriwa ka vatsundzuxi lava tirhisaka Timali leti nyikeriweke, hi ku landza Vanhu lava Khale a va Siyiwe ehandle (HDIs)
Vito ra Phurojeke Nhlayo ya vatsundzuxi Nkarhi: Nkoka wa kontiraka lava tirheke eka phurojeke Masiku yo tirha hi Rhandi
NA
Vuxokoxoko byo Tihlanganisa: Tindzawulo ta Swifundzankulu ni Mavandla Man?wana
NHLANGANO ADIRESE DOROBA KHODI RIQ FEKISI
Tindzawulo ta Swifundzankulu
Mintlangu, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji
Mintlangu, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji
Mintlangu, Vuhungasi,
Vutshila na Mfuwo
Dyondzo na Ndzhavuko
Mintlangu, Vuhungasi,
Mfuwo na Ndzhavuko
Mintirho ya Vaaki, Mfuwo,
Ndzhavuko na Mintlangu
Mfuwo na Vutshila na Mintirho
Ya Ririmi
Mfuwo na Ndzhavuko
Timhaka ta Ndzhavuko
Na Vuhungasi
Minhlangano leyi tirhisanaka na Mfumo
Mabindzu ya Vutshila bya
Masungulo
Vayimeri va swa Vuthori
<fn>tso_Article_National Language Services_Xiviko xa ndzingano w.txt</fn>
Xiviko xa ndzingano wa matholele xa mabindzu lamantsongo Pheji 1 ya 8
Nawu wa Ndzingano wa Matholele wa 55 wa 1998, xiyenge xa 21
SUNGULA U HLAYA LESWI
XANA XIKONGOMELO XA FOMO LEYI HI XIHI?
Fomo leyi yi na xivumbeko xa xiviko xa ndzingano wa matholele xa vathori lava va nga na nhlayo ya vatirhi lava nga exikarhi ka 50 na 150 kumbe lava nga na vatirhi va le hansi ka nhlayo ya 50 lava fikelelaka swilaveko swa nawu wa xedulu wa 4.
Vathori lava nga na vatirhi va le hansi ka 150 va nga tirhisa fomo leyi (EEA 2A) kumbe EEA2 ku vika eka Ndzawulo ya Mintirho.
I MANI A TATAKA FOMO LEYI?
Vathori hinkwavo lava va tholaka vatirhi lava nga ehansi ka nhlayo ya 150 va tlhela va yisa xiviko hi ku ya hi nawu wa matholele, wa 55 wa 1998. Muthori wun?wana na wun?wana loyi a tataka xiviko xa ndzingano wa matholele hi ku tinyiketela.
SWILETELO
Yisa xiviko lexi ku nga se fika siku ra 1 N?wendzamhala 2000.
U komberiwa ku nghenisa vuxokoxoko bya muthori hi ndlela leyi nga fanela yi tlhela yi hetiseka.
Tata swiyenge hinkwaswo swa fomo leyi
Nsayino wa Muofisirinkulu wu fanele wu tatiwa eka xiyenge xa H
RHUMELA EKA:
Rhijisitara ra ndzingano wa matholele
Riqingho: 012 3094000
Fekisi: 012 3202059 / 3220413
U komberiwa ku hlawula SETA (Xiyenge xa dyondzo na vuleteri)laha nhlangano wa wena wu kumekaka kona:
Nomboro
Vito
Nomboro
Vito
FASSET ? Mintirho ya timali na vunkota
LGWSETA ?Mfumo wa miganga,Xiyenge xa mati na yin?wana mintirho yo yelana na yona
MQA ?Swiyimo swa Ti dyondzo ta migodi
TEXTILES ?Swiambalo, Tintangu na Madzovo
MERSETA ? Ku maka, Vumaki na yin?wana mintirho yo yelana na yona
POLSECSETA ?Maphorisa, Vusirheleri bya Phurayivhete, Nawu na Timhaka ta Makhotso
PAETA ?Vurimi bya xiyimo xo sungula
SETASA ?Vurimi bya xiyimo xa vumbirhi
FIETA ?Xiyenge xa mintirho ya swihlahla
HWSETA ? Xiyenge xa rihanyo na nhlayiseko
<fn>tso_Article_National Language Services_YIMA.txt</fn>
YIMA 1
KU TLANGA
HI NOMBORO
YA 10111 YA
XIHATLA YA
NTIRHO WA MAPHORISA
U komberiwa ku seketela Ntirho wa Maphorisa ya Afrika Dzonga hi nkarhi wa ntsundzuko wa wa khisimusi naswona pfuneta ku tumbuluxa mbangu wo sirheleleka ka un'wana na un'wana.
Xivandla xa 10111 xa Ntirho wa Maphorisa ya Afrika Dzonga xi tinyiketerile ku endla ntirho lowu hetisekeke kambe xi pfumaleka hi nseketelo wa wena.
SWITSUNDZUXO SWA MASUNGULO
Ku va swa xihatla, angulo wo hetiseka, landzelela swiletelo leswi swa masungulo:
Tirhisa tona tinomboro ta xihatla ta 10111 ntsena loko ku ri ni mhaka ya xihatla.
Dyondzisa vana va wena hi tlhelo ra leswi nga n'wi humelelaka loko a ba riqingho ro tlanga eka nomboro ya xihatla ya 10111.
Ku biwa ka riqingho lero swi nga kavanyeta layini ya riqingho, kutani ri sivela riqingho leri ri biwaka hi munhu loyi a nga eka xiyimo xo chavisa lexi xi xungetaka vutomi naswona loyi a lavaka ku pfuniwa hi maphorisa hi xihatla.
Swivilelo swa ko swi nga ri swa xiyimo xo tika swinene swi nga beriwa riqingho leri ri kongomaka eka xitichi xa le kusuhi xa maphorisa.
U nga beli nomboro ya xihatla ya 10 111 riqingho ku va u vutisa timhaka tin'wana na tin'wana - bana riqingho ri ya eka xitichi xa maphorisa xa le kusuhi ematshan'wini ya swona.
Tshama u tshamisekile loko u bile riqingho ra xihatla, naswona u vulavula swi twakala loko u ri karhi u nyika vuxokoxoko lebyi landzelaka:
Vito ra wena ni kherefu
Nomboro ya riqingho ra wena, loko yi komberiwa
Tinhla ta switarata leti nga kusuhi ni laha khombo ri humeleleke kona
Vuxokoxoko byin'wana bya nkoka tani hi nomboro ya vaehleketeleriwa, xivumbeko xa muhleketeleriwa kumbe vaehleketeleriwa, loko vaehleketeleriwa va nhlomile kumbe va nga hlomanga na tlhelo leri va balekeleke eka rona, loko byi ri kona
Ringeta ku komisa swinene mbhurisano. Hambiswiritano, munhu loyi a tekaka riqingho u lava vuxokoxoko hi tlhelo ra xihatla ku tiyisisa vu sirheleki bya wena na ku angula ka xihatla hi maphorisa.
SWITSUNDZUXO SWIN'WANA SWA NKOKA
Endla leswaku nomboro ya xitarata xa wena i yi kulu naswona ya vonakala ku suka exitaratini.
Mavito ya xitarata ya fanele ku vonakala, loko swi nga ri tano tivisa va mfumo wa muganga wa ka n'wina hi xihatla.
TSUNDZUKA: HI KU LANDZELELA SWITSUNDZUXO LESWI U NGA PONISA VUTOMI
TIPHINI SWINENE NASWONA VANA NA NGUVA LEYINENE YO TLANGELA KHISIMUSI KUTANI TSHEMBA LESWAKU NTIRHO WA MAPHORISA YA AFRIKA DZONGA I WO TINYIKETELA KA KU TIYISISA EKA VUSIRHELEKI BYA WENA.
SWITSUNDZUXO LESWI SWI KANDZIYOISIWILE HI XIYENGE XA MITIRHO YA MAPHORISA YA AFRIKA DZONGA: NSIRHELELO WA VUGEVENGA, NTIRHO WA SWA VUPHORISA WO VONAKALA, MITIRHO YA XIHATLA YA MAPHORISA EKA KU SEKETELA XIVANDLA XA 10111.
<fn>tsonga.txt</fn>
Nkomiso wa Nkoka (Xitsonga)
Afrika Dzonga yi na matimu ya xihlawuhlawu eka swa vuhaxi bya mahungu na ku hambana eka tiko hinkwarho, na ku komba ku kala ku ringana-ringana eka ku aviwa ka matimba. Chalenje yi kulukumba i ku tisa ku cinca ka swilo hi fambiselo ra xidimokratiki eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya vanhu, leswi katsaku na le ka tinhlangano ta swa vuhaxi bya mahungu na mafambiselo ya swa ku haxiwa ka mahungu.
Mfumo wu tiyimisele ku sungula nhlangano lowu wu nga ta promota no yisa emahlweni ku fikeleriwa ka ta mahungu hi mintlawa ya vanhu lava a va phaheriwe etlhelo, na leswaku ta vuhaxi bya mahungu swi va na swiyenge swo hambana-hambana. Leswi swi landza xiboho lexi xi nga tekiwa hi Khabinete hi ku landza swibumabumelo swa Comtask hi lembe ra 1996. Leswi swi tlhela swi landza na Vumbiwa, na Nawu-nkulu (Bill) wa Timfanelo, xikan'we na Nongonoko wa ku Aka hi vuntshwa na Nhluvuko (Recontruction and Development Programme), na swona leswi, swi tlhela swi seketeriwa hi Kungu ra Magoza ya Tiko (National Action Plan), kungu ra ku yisa emahlweni Ku promotiwa no yisiwa emahlweni ka Timfanelo ta Vumunhu (Protection of Human Rights), leswi swi tshikelelaku ngopfu ntshunxeko eka swa miehleketo na mbulavulo (freedom of expression), na na ku hangalasiwa ka swa vuhaxi na mahungu eka swiyenge swo hambana-hambana (media diversity), na xilaveko xa leswaku ku va na maendlelo yo tiyisa leswaku swikongomelo leswi swi fikeleleka no koteka. Swi tlhela swi landza na matshala-tshala lama ma nga humelelangiku lama ma nga endliwa hi minhlangano ya vaaki yo sungula nhlangano wo tano eka nkarhi wo sungula ka malembe ya va ma 1990.
Xivangelo xi kulukumba lexi ntlhontlhetelaku leswaku ku va na nhlangano lowu wu tiyimeleka wa Media Development and Diversity Agency (MDDA) swi tshegiwe hi xilaveko xa leswaku ku va na nhlangano wa vanhu va vuswikoti, na van'wana lava va tivekaku eka xichava, lowu hi ku kumeka ka timali, wu nga ta pfuneta ku endleka ka swilo hi xihatla, wu tlhela wu endla rhiseche (ndzavisiso), wu hluvukisa na vuswikoti eka nhluvuko wa swa vuhaxi bya mahungu, no tiyisa leswaku hinkwaswo leswi swi endleka. Nhlangano lowu, wu ta tirha hi ku fambisa swilo hi minsinya ya mafambiselo lamanene, na swona, nhlangano lowu wu nga na vurhumiwa na matimba yo kuma swihlovo swa timali to endla ntirho (resources). Wu ta tirha hi ku yimela kulenyana na mfumo kambe hi ku tirhisana na mfumo na indastri ya swa vuhaxi bya mahungu na vapfuneti hi timali
Tani hi leswi misava hinkwayo yi nga le ku fambeni hi rivilo leri kulukumba eka swa ku tirhisiwa ka tikhompyutara, i mhaka ya nkoka swinene leswaku vaaka-tiko hinkwavo va kota ku kuma vutivi na miehleketo yo hambana-hambana leswaku va kota ku va na xiavo swinene eka swiyenge swa tindzhawu, tiko na matiko ya misava lama ma yaku ma tshwinelelana swinene. Mfumo wu endle leswaku ku fikeleleka eka ta vutivi swi va xiyenge xin'we xa Nongonoko wa ku Aka hi vuntshwa na Nhluvuko.
Nhlangano wa MDDA, tani hi nongonoko wa Tisenthara ta Vaaki ta swikongomelo-nyingi (Multi-Purpose Community Centres), i wa nkoka swinene eka ku fikelela xikongomelo lexi. Wu ta pfuneta ku cinca swilo eka swa mahungu na ku khumbana, na ku kombisa miehleketo ya vanhu vo hambana-hambana ngopfu mintlawa ya vanhu lava a va tshikileriwile eka nkarhi lowu wu nga hundza. Hi marito man'wana, hambi leswi MDDA yi nga ta ka yi nga koti ku tisa ku cinca ka swilo hi yoxe, kambe yi ta pfuneta hi timali, ku hatlisisa swilo, na mintirho ya rhiseche, yi ta tlanga ndzima leyi kulukumba yo pfuneta eka ku hlanganisa no kunguhata swilo eka ku cinca ka swa vuhaxi hi ndlela leyi yi nga ta endla leswaku swilo swinyingi swi cinca swinene
Ku hlamusela nhluvuko eka ta vuhaxi ma mahungu na vuhangalasi bya swiyenge swo hambana-hambana:
Nhluvukiso wa swa vuhaxi na mahungu, swi katsa ku promota no endla xiseketelo xa ku ntlhantlha swirhalanganyi swa xihlawuhlawu xa nkarhi lowu nga hundza, lexi a xi endla leswaku mintlawa ya vanhu lava a va tshikileriwile va siveleka no siveriwa eka ku fikelela eka swa mahungu na vuhaxi - tani hi vinyi va ta vuhaxi, timinjere, na vaqambi (producers) va swa vuhaxi bya mahungu. Ku va na vuhangalasi bya swiyenge swo hambana-hambana bya swa vuhaxi (media diversity) swi tiyisa leswaku mintlawa hinkwayo na swiyenge hinkwaswo, swi kota ku fikelela eka ku kuma miehleketo yo hambana-hambana na swihlovo swo hambana-hambana swa vutivi, lebyi byi kombaku xiyimo xa tiko ra ka hina. Ku fikelela eka swa vukoteki bya vuhaxi byo hambana-hambana, swi tlhela swi pfunetiwa na hi vukona bya vuhaxi byo hambana-hambana, minhlangano ya vuhaxi leyitsongo na leyi kulunyana na ya le xikarhi.
Va swa vuhaxi bya mahungu eAfrika Dzonga:
Hambi leswi ku nga endliwa swo hlayanyana hi mpfhuka ku va na fambiselo ra xidimokratiki ku langutana na swirhalanganyi eka swa mahungu na vuhaxi byo hambana-hambana, na ku hangalasiwa ka swa vuhaxi na mahungu eka swiyenge swo hambana-hambana (diversity), swi le rivaleni leswaku, swinyingi leswi swa ha faneleke ku endliwa. Vunyingi bya vanhu a byi si kota ku kuma ta vuhaxi na mahungu. Vun'winyi bya swa vuhaxi na mahungu bya ha ri emavokweni ya xintlawana xitsongo xa vanhu, na swona, ta swa vuhaxi na mahungu a swi hlanganyeti swilaveko na leswi swi rhandziwaku hi mintlawa hinkwayo ya vanhu. A ku na vuyimeri kahle eka swa vufambisi, vuhleri na vatirhi eka swa vuhaxi na mahungu.
Xipiriyoni xa leswi swi endlekaka e Afrika Dzonga, xi komba leswaku ku rindzela leswaku swa timakete, tichansi ta ku kuma tilayisense ta vuhaxi na ku cinca ka vun'winyi, hambi leswi swi nga swilo swa nkoka, kambe hi swoxe, a swi nga pfuneti ngopfu ku fikelela eka fambiselo lerintshwa ro cinxa swilo. Hikokwalaho, ku lavekaku minhlangano yo fana na MDDA swinene leswaku yi ta kota ku hatilisisa swilo.
Ku kuma ntokoto eka leswi swi endliweke:
Xipiriyoni xa leswi swi endlekeke eka matiko ya misava, xi komba leswaku ku seketela no promota nhluvuko eka ta vuhaxi na mahungu no hangalasa swa ta mahungu eka swiyenge swo hambana-hambana, a hi swilo leswintshwa. I swilo leswi ku nga khale swi ri karhi swi endliwa eYuropa, ku sukela hi malembe ya va ma 1950, hi ku twisisa leswaku ku yimela ntsena va timakete ku endla leswi, a swi nga koti ku fikelela eka xikongomelo xo hangalasa ta vuhaxi na mahungu eka swiyenge hinkwaswo. Hi ntiyiso wa mhaka, vumbhoni lebyi nga kona, byi komba leswaku va timakete, va khuvanganya vun'winyi bya swa vuhaxi na mahungu eka xintlawana xitsongo xa vanhu, leswi swi endla leswaku ku nga vi na ntshunxeko hi ta miehleketo yo hambana-hambana na leswaku vanhu va kota ku vulavula hi ku ntshunxeka.
Matshala-tshala ya minhlangano leyi yi tiyimeleke ya nkarhi lowu nga hundza ya ku sungula Nhlangano wa Independent Media Diversity Trust, a ma kotangi ku humelela hikokwalaho ka ku pfumaleka ka timali. Leswi swi seketele miehleketo ya leswaku ku fanele ku sunguriwa nhlangano wa nawu na ximfumo hi ku tirhisana exikarhi ka mfumo, va vuhaxi na mahungu, na leswaku, leswi, hi swona leswi swi nga humelelaku no va na vuyelo byo vonaka.
Ndlela leyi MDDA yi nga xiswona na vuxaka bya yona na minhlangano yin'wana:
MDDA yi ta va nhlangano lowu wu tiyimeleke, lowu sunguriweke hi nawu, lowu wu tirhaku hi ku yimela kulenyana na mfumo, va mabindzu, na van'wana vapfuneti hi timali. Vurhumiwa bya wona ku ta va ku promota no yisa emahlweni vuhangalasi bya swa mahungu bya swiyenge swo hambana-hambana na nhluvuko eka swa mahungu ya maphepha (matsalwa) na vuhaxi bya swo fana na tiradiyo na swin'wana swo tano, na "mafambiselo lamantshwa ya swa mahungu".
MDDA yi ta va na swirho swa Bodo (swa Huvo) swa nkaye , Bodo leyi yi hlawuriwaku hi Palamende hi ku landza fambiselo leri nga rivaleni leri katsaku xichava, kutani swirho swi ta vekiwa hi Presidente eka swiyimo. Swiyimo eka Bodo (eka Huvo) swi ta vekeriwa swirho leswi swi nga ta hlawuriwa hi mfumo eka swiyenge swa va mahungu ya matsalwa (print media), vuhaxi, na van'wana eka swa mahungu lomu mitini, kasi vantlhanu lava nga sala va ta vekeriwa ku hlawuriwa hi xichava. Bodo yi ta apoyinta (yi ta thola) CEO, loyi hi ku tirhisana na Bodo, a nga ta thola vatirhi va vuswikoti na lava ringaneke.
Na le handle ka ntirho wa yona wa ku seketela va swa mahungu, MDDA, yi ta tlhela yi lerisa leswaku ku endliwa rhiseche (ndzavisiso) no endla swibumabumelo eka mfumo, eka indastri ya ta vuhaxi bya mahungu na le ka minhlangano yin'wana leyi faneleke. MDDA yi ta va na vuxaka na minhlangano yin'wana leyi khumbekaku eka ta mahungu na ku hluvukisiwa ka wona na ku hangalasiwa eka swiyenge swo hambana-hambana. MDDA yi ta va na nhlengeletano ya lembe na lava va khumbekaku, laha mintlawa yaleyo yi khumbekaku yi nga ta kambela xiviko xa lembe xa MDDA.
Lava nga ta vuyeriwa na muxaka wa ku seketeriwa:
Lava nga ta vuyeriwa hi ndlela leyi kongomeke na hi ndlela leyi nga kongomankiku (direct and indirect), ku ta va va swa ta mahungu ya ta vaaka-miti (community media) na va swa mabindzu lamatsongo ya swa mahungu, ku katsa na tiradiyo, tithelevhixini, va swa mahungu ya ku tsariwa na swa mahungu lamantshwa. Ku ta tshikeleriwa ngopfu eka tiprojeke leti pfunaku vaaka-miti lava a va nga nyikiwi chansi eka nkarhi lowu nga hundza - ngopfu-ngopfu vaxisati, vanhu va le makaya, vatsoniwa (vo lamala), vanhu lava nga dyondzangiku, vatirhi na vanhu va vusweti - hi ku sunguriwa ka swa mahungu na vutivi.
Vanhu va ta seketeriwa hi timali na hi tin'wana tindlela to ka ti nga ri ta mali, na swona swi ta katsa na ku nyiketiwa ka tisabsidi hi ndlela leyi nga kongomangiku (indirect subsidies); ku pfuneta hi timali ta xihatla ta xinkadyana, ku hluvukiswa ka vuswikoti, ku leteriwa (training), ku kamberiwa ka tiprojeke, na ku endliwa ka rhiseche eka swa mahungu. MDDA yi ta tlhela yi endla na swibumabumelo hi ku seketeriwa ka va swa mahungu hi timali to lombiwa, endzhaku ka fambiselo ra vona ro endla nkambelo wa ntirho.
Minsinya ya makomba-ndlela eka ku endla swiboho swo nyiketa timali, na swibumabumelo swa timali to lombiwa, swi ta va leswaku tiprojeke ti pfuneta eka ntirho wa ku hluvukisa swa mahungu na vuhangalasi bya swa mahungu eka swiyimo swo hambana-hambana. Swi ta va ku promota leswaku ntirho wu ya emahlweni, na ku pfuneta tiprojeke hi timali, tiprojeke leti ti nga na vufambisi lebyinene. Swin'wana leswi swi nga ta voneleriwa, swi katsa leswaku vaaka-miti va va na xiavo na makungu yo endla fambiselo ra leswaku ku va na ku ringana-ringana.
MDDA yi ta fanela ku va na timali to ringana ku endla ntirho wo khumbana, vuleteri, timali ta swipfuneto na timali to fambisa ntirho wa siku na siku, na timali to endla ndzhavisiso hi ku koteka ka swilo, na timali to kambela tiprojeke. MDDA, yi ta tlhela yi lerisa leswaku ku endliwa rhiseche hi ku hluvukisiwa ka swa mahungu na ku hangalasiwa ka swa mahungu eka swiyenge swo hambana-hambana. Timali ta yona to fambisa ntirho wa siku na siku, ti ta va tiphesente ta 12 ta timali ta bajete ya yona hinkwayo.
Timali leti ti nga ta laveka ku endla ntirho wa yona lowu nga salela ndzhaku, ku ta va mali yo ringana timiliyoni ta R256 eka malembe ya ntlhanu lama ma taku.
Mfumo wu fanele ku seketela hi mali ya ntsengo wo ringana xiphemu xa mbirhi-xa-nharhu wa bajete, kasi indastri ya swa mahungu yona yi ta pfuneta hi n'we-xa-nharhu. Ku fanele ku langutiwa mhaka ya leswaku mpfuneto wa mfumo wu ta katsa ku seketeriwa ka vaaka-miti hi switici swa tiradiyo ta miti, na minongonoko ya nhluvuko leyi yi nga karhi yi nyiketiwaku hi Ndzhawulo wa ta ku khumbana (Department of Communications), na hi tindlela tin'wana to fana na xinakulobye eka swa timali ta mfumo na vuxaka na minhlangano yi'nwana yo fana na Universal Service Agency.
<fn>tsonga1.txt</fn>
Loyi i Patricia, nsati wa Xolani. U tekiwile a ha ri ntsongo hambileswi a rhandzaka nuna wa yena ni vana va yena, nkarhi wun'wana u ehleketa hi ndlela leyi swilo a swi ta va swi antswa hi wona loko nuna wa yena a nga nwi byalwa no rhandza madzolonga.
Sarah u ni timfanelo, kambe a nga tivi leswaku a nga ti tirhisa njhani.
Sarah u lava mahungu, naswona u lava ku seketeriwa.
Hi ku landza Nawu wo Tlakusiwa ka Mfikelelo wa Mahungu, tindzawulo ta mfumo leti faneleke ku nyika mahungu lama munhu loyi a ma lavaka hikuva swi yelana na timfanelo ta ximunhu. Hi na mfanelo yo kombela mahungu man'wana ni man'wana lama khumbaka xikan'we-kan'we timfanelo ta hina, eka nhlangano wa mfumo kumbe khamphani leyi nga riki ya mfumo, naswona va fanele ku hi nyika wona.
Nawu wo Tlakusiwa ka Mafambiselo ya Vululami
Ku na minongonoko ya tindlu yo tala leyi pfunaka vanhu va Afrika Dzonga hi timhaka to tala leti fambelanaka na tindlu.
Kumbexana yin'wana ya minongonoko leyi yi nga ku pfuna kumbe yi pfuna munhu un'wana loyi u n'wi tivaka.
Vanhu vo tala va tshama etifuleteni leti akiweke hi mfumo lowu hundzeke, laha va hakelaka rhente. Hi ku pfuniwa hi Xikimu xa Xipfuno xo Hunguta, sweswi se va nga kuma xikweleti xo xava fulete hi nxavo lowu hungutiweke. Tihlanganisi na Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (langutisa pheji ya 26) ku kuma ndlela u nga vaka n'wini wa fulete leyi u tshama eka yona hi yona.
Huvo ya Ntsariso wa Vaaki va Tindlu ya Rixaka
Riqingho ra mahala: 0800 200 824 Riqingho ra Vuxisi: 0800 203 698 Riq: 317- 0000 Fekisi: 317 -0105
Thirasiti ya Nsirhelelo wa Vaxavi va Tindlu
Yi nyika switsundzuxo swa mahala eka vaxavi va tindlu ta nxavo wa le hansi.
Riqingho ra mahala: 0800 111 663
Ntlawa wa Nseketelo wa Mbangu wa Vaaki
Wu nyika matimba vaaki ku vulavula hi swilaveko swa tindlu swa vona.
Riq: 394-4980 Fekisi: 394-4979
Ntlawa wa Magoza ya Nhluvukiso (DAG)
Riq: 448-7886 Fekisi: 447 - 1987
Tihlanganisi na Ndzawulo ya Tindlu
Xifundzankulu Kherefu ya Poso Nomboro ya Riqingho Nomboro ya Fekisi
Xana a wu swi tiva?
Tiqingho ta mahala i ta mahala ntsena loko u tirhisa riqingho ra le ndlwini?
TB yi hangalasiwa hi switsongwatsongwana leswi kumekaka eka marhi. Loko munhu loyi a nga na yona a entshemula kumbe ku khohlola, swiphemunyana leswitsongo swi nghena emahahwini ya munhu un'wana ni un'wana loyi a nga ekusuhani. Ku tlimbana naswona swi na xiphemu lexikulu xo tlulela ka TB.
TB yi nga tshunguriwa kahle loko muvabyi a tirhisa mirhi hi ndlela ya kahle nkarhi hinkwawo.
Ku lulamisiwa na ku kombela ku pfuniwa
Nawu wa Rihanyo wa Rixaka wu vula leswaku xibedhlele xa mfumo xin'wana ni xin'wana kumbe tlililiniki swi fanele ku vani mafambiselo lama nga erivaleni leswaku vanhu va twisisa ndlela leyi va nga yi landzelelaka loko va lava ku vilela. Loko u nga ri na ntiyiso wa leswaku hi wahi mafambiselo, vutisa xibedhlele. Va boheka hi ku landza nawu ku hlamusela fambiselo eka wena. Nakambe u nga tihlanganisa na Huvo ya Vatirhi va ta Rihanyo ya Afrika Dzonga (HPCSA).
HCPSA yi lavisisa no teka magoza eka swivilelo leswi vaka kona hi vatirhi va ta rihanyo, swi nga ri na mhaka leswaku va thoriwile hi Mfumo kumbe xiyenge xa phurayivhete. Hikwalaho kova swi endliwa mahala no fikeleleka, u nga tihlanganisa na HCPSA loko u ri na xivilelo lexi twalaka/ lexi sirheleriweke hi nawu.
Xivilelo xi fanele ku va xi tsariwile naswona xi fanele ku va xi tsariwile vuxokoxoko lebyi landzelaka:
Vito ra wena ni vito ra munhu loyi a vilelaka hi yena.
Siku na ndhawu ya xiendleko.
Ndlela leyi xiendleko xi humeleleke hi yona.
Matimu ta xivilelo
Tihlanganisi na Ndzawulo ya Rihanyo
Xana a wu swi tiva?
ya 39
TIMALI TA MPFUNETO
Mali ya mpfuneto ya Nhlayiso wo Seketela
Mali ya mpfuneto leyi yi nyika nseketelo wa timali eka vanhu lava hlayisaka vana lava nga ni vutsoniwa byo tika na swona lava lavaka ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo. Vanhu lava ku nga va vatswari, vatswari lava va hlayisaka kumbe lava va thoriweke tanihi vahlayisi hi khoto.
Ntsengo lowu nyikiwaka enkarhini wa sweswi I R870 hi n'hweti.
N'wana u fanele ku va muakatiko wa Afrika Dzonga. Kambe hambiswiritano, vatswari lava n'wi hlayisaka a swi bohi leswaku va va vaakatiko va Afrika Dzonga.
N'wana ni muendl iwa xikombelo va fanele va tshama eAfrika Dzonga.
N'wana a nga fanelanga ku hlayisiwa tiawara ta 24 enkarhini lowu hundzaka tin'hweti ta mune eka nhlangano lowu pfuniwaka hi timali hi ku hetiseka.
N'wana u fanele ku va na malembe ya le xikarhi ka n'we na khumenhungu hi vukhale.
Muendli wa xikombelo ni nsati/nuna wa yena (loko va ri vatswari va xiviri va n'wana) va fanele va hola muholo wa le hansi ka R4 000 hi n'hweti kumbe R48 000 hi lembe. Muholo wa n'wana wo huma eka swipfuno swin'wana wu fanele ku va ehansi ka R17 760 hi lembe. Muholo wa vatswari lava hlayisaka n'wana a wu nge tekeriwi enhlokweni.
Hofisi ya Vuyimeri bya Vuhlayiseki bya Vanhu ya Afrika Dzonga (SASSA) yi na vutihlamuleri byo tiyisisa leswaku timali ta mpfuneto ta hakeriwa hi ndlela ya kahle naswona hi ndlela leyi pfunaka. Yi na tindlela to sivela vuxisi naswona yi sirhelela mahungu ya vavuyeriwa, naswona ku na mindziho yo tika swinene leyi rihisiwaka vatirhi lava fumbarhelisaka kumbe ku amukela ku fumbarhelisiwa hi mayelana na vukorhokeri.
Hi ku ya hi Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, madzolonga ya le mindyangwini ya katsa:
ku xanisiwa ka miri, hi swa masangu, ku xanisiwa ka mintwiwo, ka miehleketo kumbe ka swa ikhonomi;
ku onha nhundzu ku xanisa;
ku nghena emuakweni wa munhu un'wana handle ka mpfumelelo; na matikhomelo man'wana ni man'wana yo xanisa kumbe vulawuri lama vavisaka rihanyo kumbe vuhlayiseki bya munhu.
Laha vatswari kumbe vahlayisi va nga endleki mintirho ya vona, naswona vana va lavaka ku hlayisiwa, Mfumo wu fanele ku ngh-enelela naswona wu pfuna vatswari kumbe ku teka n'wana eka vatswari kumbe vahlayisi. Leswi swi vitaniwa tanihi vukorhokeri byo sirhelela vana.
Nsirhelelo wa vana wu nga endliwa hi mukondleteri wa mahanyelo, phorisa kumbe mutirhi loyi a nyikiweke matimba hi nawu, loyi a nga tekaka n'wana loyi a lavaka ku hlayisiwa ku ya endhawini leyi hlayisekeke.
Endzhaku ka leswi, Khoto ya Vana yi ta boha leswaku i yini leswi nga kahle eka n'wana. Khoto yi nga lerisa leswaku n'wana a tlheriseriwa eka vatswari va yena (ehansi ka vulanguteri bya mukondleteri wa mahanyelo) kumbe yi lerisa leswaku n'wana a vekiwa ehansi ka nhlayiso wa vana kumbe a rhumeriwa ekaya ra vana. Khoto nakambe yi nga lerisa vatswari kumbe muhlayisi ku pfuneta eka ku hlayisiwa ka n'wana
Riqingho ro Pfuneta ra Vana 0800 055 555
VADYUHARI/VAKULUKUMBA
Nawu wo Hluvukisiwa ka Swikili
Xikongomelo xa Nawu lowu i ku tiyisisa leswaku vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo va kota ku tirha kahle hi ku nyika tidyondzo ni vuleteriswi va kona entirhweni. Wu khutaza vathori ku nyika vatirhi ntokoto wa ntirho ni swivandla swi dyondza swikili swo tala no khutaza vathori ku thola vanhu lava nga hava mintirho.
CV yi byela vathori lava lavaka mutirhi leswaku hi wena mani na leswaku hi swihi leswi u swi kotaka ngopfu. CV yi fanele ku katsa:
Vuxokoxoko bya munhu: vito, siku ro velekiwa, kherefu, Nomboro ya ID
Tidyondzo: xikolo lexi u ngheneke eka xona, lembe na minthwaso
Ntokoto wa ntirho: vathori lava u tshameke u tirha eka vona, xiyimo xa ntirho wa wena na nhlamuselo ya vutihlamuleri bya wena entirhweni lowu
Swilo leswi u swi kotaka ngopfu leswi u nga pfunetaka hiswona eka khamphani: xik. ntirhisan wa mintlawa, ku sungula matshalatshala, vuxaka bya kahle ni vaxavi, ku tirha hi matimba, ku tiyimisela - ehleketa hi minkoka leyi u nga yi tshikelelaka ku tixavisa (kambe tshembeka).
Swiyelaniso: mavito ni vuxokoxoko bya vanhu lava ku nga tihlanganisiwaka na vona hi muthori loyi u lavaka ntirho eka yena, ku kambela leswaku u mutirhi wa njhani.
Tihlanganisi na Tisenthara ta Mintirho
Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka
U na mfanelo yo dyondzisiwa hi ririmi ra ximfumo kumbe tindzimi leti u titsakelaka eka vandla ra dyondzo ra mfumo. Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka wu seketela mfanelo leyi, kambe ntsena "loko swi koteka ku va yi nga tirhisiwa" - hi marito man'wana, loko ku ri na ku ringana 40 wa vadyondzi eka Tigiredi ta 1 ku fika 7, kumbe ku lava ku ringana vadyondzi va 35 eka Tigiredi ta 8 ku fika 12 lava tsakelaka ririmi leri.
Eka tindzimi tanihi tidyondzo exikolweni, Nawu wu vula leswaku:
Ririmi ro dyondzisa ri fanele ku va ririmi ra ximfumo.
Vadyondzi va fanele ku dyondzisiwa hi ririmi rin'we emalembeni mambirhi yo sungula ya xikolo.
Ku sukela eka lembe ra vunharhu ro nghena xikolo, vadyondzi va fanele ku dyondza tindzimi timbirhi - leti rin'we ra tona ri faneleke ku va ririmi ro dyondzisa.
Vutindziminyingi (ku kota ku tirhisa tindzimi to tala) swi fanele ku khutaziwa.
Ndlela yo kuma xitifikheti xa matiriki
U fanele ku titsarisela tidyondzo ta tsevu naswona u pasa to ringana ntlhanu ku katsa na tindzimi ta ximfumo timbirhi, leti hi timbirhi ti faneleke ku va hi giredi ya le henhla. Ku pasa handle ka swipimelo (ku nga. leswaku u kota ku ya eyunivhesiti) u fanele ku pasa tidyondzo tinharhu hi giredi ya le henhla to huma eka tidyondzo ta mintlawa yinharhu yo hambana
U fanele ku kuma timaraka ta 720 ku pasa xitifikheti xa le henhla na timaraka ta madzana kaye na makumentlhanu ku kota ku pasa xitifikheti xa le henhla leyi nga hava swipimelo.
Loko xitifikheti xa wena ya matiriki yi lahlekile, yi yiviwle kumbe yi onhakile, kumbe loko u cince xivongo, u nga endla xikombelo xa leswaku yi tlhela yi humesiwa.
Tifomo ta swikombelo to tsala matiriki ta kumeka eka Hofisi ya:
Swikambelo swa Rixaka na tindzawulo ta dyondzo ta swifundzankulu tihofisi ta tona ta swikambelo.
Ku amukeriwa eka Vandla ra Dyondzo ya le Henhla
Xilaveko xa minimamu xo amukeriwa eyunivhesiti i Xitifikheti xa le Henhla leyi nga hava swipimelo. Kasi eka yunivhesiti ya thekinoloji i Xitifikheti xa le Henhla (ku pasa matiriki). Kambe hambiswiritano, loko u ri mudyondzi loyi a kuleke (u ri na malembe ya 23 kumbe ku tlula) a wu kali u lava Xitifikheti xa le Henhla leyi nga hava swipimelo ku amukeriwa eyunivhesiti. U
nga endla xikombelo xo va u amukeriwa handle ka swipimelo. Kambela na yunivhesiti leyi u endlaka xikombelo eka yona leswaku i swilaveko swo engetela swihi leswi lavekaka.
Loko u tsarisa eka vandla ra phurayivhete ra dyondzo ya le henhla, kambela loko ri tsarisiwile swin'e na Ndzawulo ya Dyondzo, ni leswaku tikhoso leti u lavaka ku tiendla na tona titsarisiwile.
Xikimu xa Xipfuno xa Timali xa Vadyondzi xa Rixaka
Xikimu xa Xipfuno xa Timali xa Vadyondzi xa Rixaka (NSFAS) i xikweleti na xikimu xa basari lexi pfunetiwaka hi timali hi Ndzawulo ya Dyondzo. Nkwama lowu wu tumbuluxiwile ku pfuna vadyondzi lava nga ni vuswikoti kambe lava tsandzekaka ku hakelela tidyondzo ta vona.
Ku kota ku amukeriwa u fanele:
ku va muakatiko wa Afrika Dzonga, u tsarisile eyunivhesiti kumbe yunvihesiti ya thekinoloji;
u kamberiwile tanihi munhu loyi a lavaka ku pfuniwa hi itmali;
u pasa kahle etidyondzweni ta wena; na ku va munhu loyi a nga si vaka na digiri, loyi a endlaka digiri ya yena yo sungula kumbe ya vumbirhi kumbe diploma.
Senthara ya Tiqingho ya NSFAS: 763-3232
ABET (Vuleteri ni Dyondzo ya Masungulo ya Lavakulu) yi na xikongomelo xo nyika switirho swo dyondza, vutivi na swikili no nyika vangheneleri minthwaso leyi amukeriwaka etikweni hinkwaro.
Munhu un'wana ni un'wana loyi a tsandzekeke ku nghena xikolo xa ximfumo a nga tsarisa eka senthara yin'wana ni yin'wana ya ABET. Tisenthara ta ABET ti nga tsarisa swikambelwana swo amukeriwa ku kumisisa loko wena mudyondzi u ri eka xiyimo xosungula, xavumbirhi kumbe xiyimo xavunharhu.
Tihlanganisi na Ndzawulo ya Dyondzo
<fn>tsonga3.txt</fn>
KU DYA SWAKUDYA LESWINENE (LESWI FUWEKE) - KU TIRHISA SWINTSONGOLESWI U NGA NA SWONA HI NDLELA LEYINENE
Loko u ri ni vuvabyi bya nkarhi wo leha (byo fana na TB, Khensa kumbe AIDS) I swa nkoka ku dya swakudya leswi fuweke. Loko wo titoloveta ku dya kahle u ta kota ku lwa ni mavabyi. Ku dya swakudya leswinene a swi vuli ku xava swakudya swo durha ngopfu! Ku dya swakudya leswinene swi vula ku hlawula swakudya hi vutlharhi leswi swi nga ta enerisa mirhi wawena. Phamfulete leyi yi ta ku pfuna ku hlawula madyele lamanene hiku tirhisa swakudya leswi u nga na swona.
TIPHINI HI SWAKUDYA SWO HAMBANA-HAMBANA
Ringeta ku dya swakudya swo hambana hi tindlela hinkwato. Leswi swi ta ku pfuna ku kuma swakudya leswi miri wawena wu swi lavaka hinkwaswo. Ku ni tinxaka to hambana ta swakudya, ku nga phirotheyini, khabohayidireti, mafurha, tivhitamini ni timinerali. Ku hava xakudya lexi xi nga na minchumu leyi hinkwayo eka xona, hikwalaho u fanele ku dya swakudya swo hambana.
Swi kahle ku dya hi minkarhi ya ntolovelo. Ringeta ku dya kanharhu hi siku. Loko u swi kota , ringeta ku dya ni le xikarhi ka minkarhi leyi ya ntolovelo, ngopfu-ngopfu loko eka minkarhi leyi yinharhu u nga koti ku dya sw akudya swo tala.
VONA LESWAKU SWAKUDYA SWA WENA SWO TALA SWI NA XITACHI
Endla leswaku swakudya leswi tolovelekeke ngopfu swi tala ku tlula leswin'wana nkarhi hinkwawo loko u dya. Swakudya leswi ku nga ha va mugayo, xinkwa, rhayisi, mazambhani kumbe swin'wana swakudya leswi swi nga na xitachi leswi u nga vaka u ri na swona.
Swo tala swa swakudya leswi a swi durhi. Ku endla swakudya leswifuweke, engetela ni swin'wana swakudya leswi u nga vaka u ri na swona eka leswi swa xitachi swofana ni matsavu, tinyawa, matandza kumbe mihandzu.
DYANA MATSAVU NI MIHANDZU SWO TALA MASIKU HINKWAWO
Matsavu ni mihandzu swi na tivhitamini ni yin'wana minchumu leyi miri wu yi lavaka ku tiyisa sisiteme ya nsawutiso wa vuvabyi. Ringeta ku dya matsavu ni mihandzu swo hambana siku rin'wana ni rin'wana. Matsavu ni mihandzu leswi swa xitshopani, ni swa rihlaza swo fana ni xipinachi, muroho, kwembe, tikherotsi na mapapawa swi na vhitamini A. Vhitamini A yi pfuna ku tiyisasisitemeya nsawutiso wamavabyi. Ringeta ku dya matsavu kumbe muhandzu wun'welowu nga na vhitamini A hi siku.
Matsavu ni mihandzu swin'wana na swona swi na vhitamini C yo tala, leyi pfunaka ku lwa na mavabyi. Xikombiso I mihandzu-xilamula yo fana ni malamula, swinerekisi, swipapalamusi na maswiri xikan'we ni matamatisi, mimangwa, magwavha, khavichi na matapula. Ringeta ku dya mihandzu ni matsavu leswi nga na vhitamini C siku rin'wana ni rin'wana.
Ringeta ku dya ntlhanu wa matsavu kumbe mihandzu siku rin'wana nirin'wana. Ku vaswi nga ku durheli, sungula ku byala swimilana swa matsavu ni minsinya ya mihandzu wun'we kumbe mimbirhi sweswi. Aswi lavi ndhawu leyikulu ku endla leswi, naswona hambi xi ri xithinani xi nga tirhisiw a ku byala matsavu eka xona.
Loko ku nga ri na ndhawu ekaya, u nga kombela ku nghenela phurojeke ya xirhapa ya vaaki, kumbe u tinyiketa ku pfuna ku sungula phurojeke ya xirhapa ekliniki ya le kusuhinile ka n'wina. U nga tlhela u sungula xirhapa xintsongo ni vanghana vawena.
Loko mihandzu yi durha ngopfu, xava matsavu ku ri ni ku xava mihandzu. Kwembe, mazambhani,minhlata, tikherotsi, xipinachi ni matamatisi swichipile naswona swi ni tivhitamini ni timinerali swotala. Chela mati mantsongo loko u sweka matsavu. Mati lawa u nga tlhela u ma tirhisa ku endlamuthotho - kumbe u ma n'wa leswaku swakudya leswiswi nga endzeni ka mati wolawoswi ngacukumetiwi. Miroho ya nhova yo fana ni thyeke ni sepatlapatla leyi khiwaka enhoveni na yona yi kahle .Vanhu vo tala va xava matsavu nimihandzu epatwini. Nkarhi wun'wana swi chipile ku tlula ku xavaevhengeleni naswona yi fikeleleka hiku olova. Xiyisisa switsundzuxo leswi landzelaka loko u xavamihandzu ni matsavu:
u nga xavi swo bola, swo vuna kumbe leswi nga onhaka;
u fanele u swi hlantswa u nga se swi dya;
xava leswivekiweke endhutini hikuva dyambu ri onha swakudya;
xava leswi ku nga nkarhi wa swona hikuva swiva swi chipile.
HUKU, HLAMPFI, NYAMA, MASI KUMBE MATANDZA SWI NGA DYIWA SIKU RIN'WANA NI RIN'WANA.
Swakudya leswi swi humaka eka swiharhi swi nga dyiwa masiku hinkwawo. Hambiswiritano, swin'wana swa swakudya leswi ku fana ni huku, hlampfi na nyama swa durha swinene. Hi leswi switsundzuxo swo hunguta ku durheriwa hi swakudya leswi humaka eka swiharhi:
Ku fuwa tihuku, mimpfundla, tinyimpfu, timbutikumbe swin'wana swifuwo leswi swi nga ta ku nyika nyama, mandza nimasi swa antswa swinene;
U nga ha kuma phurotheyini eka swo chipa swo fana nixivindzi, tinsu, timbilu, byongo, tincondzo, muhodi, hlampfi ya le thinini, masonja, madumbe na matandza.
Loko u twa u ri ni ku tikeriwa ku dya swakudya leswi ringaneleke, engetela masi ya phawudara eka vuswa, tiya, mazambhani yo gayiwa, muthotho kumbe eka swin'wana swakudya ni swo n'wa. Hi ndlela leyi, ntsengowa phrotheyini wu ta andza handle ka ku engetela sw akudya.
DYANA TINYAWA TO OMA, TIEREKISI, TILENTELE NA MINCHUMU LEYI NGA NA SOYA NKARHI HINKWAWO
U nga chela tinyawa, tierekisi, tilentele na leswi nga ni soya eka tisupu ta nyama ni le ka tisupu tin'wana ni tin'wana kumbe ku swi sweka swi ri swoxe ku endla swakudya leswifuweke. Swakudya leswi swi ni phurotheyini, hikwalaho swi nga tirhisiwa ku siva nyama. Xana hikwalaho ka yini u nga bylali xiluva xa dyambu ku rhendzela yindlu? - Xi sasekile swinene naswona ehandle ka ku nandziha ka tinyungu ta kona, xi tlhela xi ku nyika phurotheyini na matimba.
KATSA CHUKELE, MAFURHA NI OYILI ESWAKUDYENI SWA WENA
Loko u vabya naswona swi tika ku dya swakudya leswi ringaneke, chela nyana mafurha, oyili ni/kumbe chukele eswakudyeni. Leswi swi ta nyanganyisa swakudya swa wena ni ku endla leswaku u kuma matimba u nga dyanga swakudya swo tala ngopfu.
U NGA TATI MUNYU
Ringeta ku chela munyu wuntsongo ni ku tidyondzisa ku nandziheriwa hi swakudya swi nga cheriwanga nchumu. Munyu wo tala wu nga engetela ntshikelelo wa ngati naswona leswi swi nga va ni nghozi swinene. U nga engetela munyu ntsena loko u chuluka kumbe ku hlanta leswi swi nga ku endlaka leswaku u lahlekeriwa hi munyu emirini.
N'WANA MATI YO TALA LAMA TENGEKE
Titoloveti ku n'w a ngopfu mati ni ku ma rhandza - ma chipile ku tlula tiya na kofi. Loko u nga ri ni ntiyiso wa leswaku mati ya tengile ma virise u nga sima n'wa kumbe u nga sima tirhisa.
U NGA N'WI SWO N'WA LESWI NGA NI XIHOKO
Ku xava byala I ku tlangisa mali naswona I ku rhoba miriwawena eka swakudya leswinene. Swa antswa u tirhisa mali ya wena ku xava swakudya leswifuweke. Unga tshuki u n'wile byala loko u ri karhi u n'wa mirhi yo tshungula mavabyi.
Gingirika swinene loko u nga vabyi. Leswi swi ta pfuna ku tiyisa tinyama ta wena. Mintirho yo fana ni ku famba himilenge, ku tirha exirhapeni kumbe ku basisa yindlu a swi nga endlileswaku u tiyela ntsena, kambe swi ta ku pfuna ni leswaku u titwa u hanyile kahle.
Nkarhi wun'wana swi kahle ku tirha u kombela ku holeriwa hi swakudya. U nga pfuneta exikolweni, ekerekeni, khixi ra tisupu kumbe eka mabindzu man'wana u kombela leswaku va ku hakela hi swakudya.
XIKOMBISO XA SWIN'WANA SWA SWAKUDYA LESWI NGA KAHLE NASWONA SWI CHIPEKE:
Hlawula swakudya leswi u swi tsaakelaka naswona swi kumekaka hi ku olova. Swikombiso swa swakudya leswi swekekaka hi ku olova, swo chipa naswona swifuweke hi leswi landzelaka:
Sweka xitampu ni tinyawa kutani u swi chela eka xiculu. U nga ha chela ni tierekisi ku tatisa loko u sw i lava.
Loko u twa u nga naveli swakudya, sweka vuswa lebyi nga ni matimba ya le henhla swinene. Leswi u nga swi endla hi ndlela leyi: Endla khapu yin'we ya mukapu. Chela malepula manharhu ya masima phawudara, lepula rin'we ra oyili kumbe majarini nimalepula mambirhi ya chukele u hakasela sw inene.
Katinga tinyala emafurheni, chela soya kutani u chela ni thini ra tinyawa leti nga na soso ya tamati. Leswi u nga swi dya na xinkwa, rhayisi kumbe vuswa.
Katinga tinyala, matamatisi na khavichi leswi humaka exirhapeni xa wena xa matsavu, chela tiphisisi ta huku kutani u swi virisa. Chea swipayisi ku nandzihisa kutani u phama na swakudya swa xitachi leswi u swi tsakelaka.
LOKO U RI NA VUVABYI BYA NKARHI WO LEHA, TSUNDZUKA LESWI LANDZELAKA:
Dyana swakudya leswi fuweke swo hambana-hambana leswaku swi ta ku pfuna ku tiyisa sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi ni ku sivela switsongwatsongwana.
Dyana swinene leswaku u nga ondzi. Loko u ondza a swi olovi ku va sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi yi tama ya ha tiyile ku lwa ni switsongwatsongwana ni mavabyi.
Vonisisa leswaku u siva mati ni munyu leswi nga vaka swi lahlekile hikwalaho ka ku hlanta ni ku chuluka.
Tiphini hi swakudya leswi u kotaka ku swi dya - hlawula swakudya leswi u nga swi kondelelaka, ku sivela khwaxu.
Dyana swakudya hi swintsongo-ntsongo loko u nga koti ku dya swo tala hi nkarhi wun'w e.
<fn>tsonga4.txt</fn>
KU DYA HI MFANELO LOKO U RI KARHI U LWISANA NI SWIKOMBISO SWA VUVABYI
Ku hlawula swakudya leswinene I swa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana, ngopfu-ngopfu loko u ri ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha byo fana ni TB, Khensa kumbe AIDS. Swakudya leswi fuweke swi ta ku pfuna ku antswisa fambiselo ra wena ra nsawutiso wa vuvabyi leswaku ri ta kota ku lwisana ni mintlulelo ya mavabyi, ku nyika miri wa wena matimba ni ku wu endla leswaku wu tshama wu hanyile nkarhi lowo leha.
Swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza eka vanhu lava nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha byo fana ni khensa, TB na AIDS I mhaka leyi karhataka swinene. Mintlulelo ya mavabyi ni mirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula vuvabyi swi vanga swikombiso leswi yisaka eka swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza. Swiletelo leswi landzelaka swi ta pfuna munhu la hanyaka ni vuvabyi bya nkarhi wo leha leswaku a langutana ku antswa ni swikombiso swa mavabyi ni k u sivela swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza.
Ringeta ku sivela ku ondza loku nga lavekiki!
Leswaku u sivela ku ondza u fanele ku dya swakudya leswi nga ta ku nyika matimba yo tala na pirotheyini, xikombiso:
Masi ni swakudya leswi nga ni khirimi (masi ya phawudara, masi, yogati) swi nga katsiwa eka swakudya ku engetela matimba na pirotheyini.
Chela oyili ni mafurha yo fana ni majarini, botere na mayonayisi eka swakudya leswaku u ngetelela matimba ni ku antswisa nantswo wa swakudya. Loko u chuluka kumbe u nga titwi kahle loko u heta ku dya mafurha yo tala, ringeta ku dya mafurha ni oyili yitsongo.
Tisoso ni muthotho swi nga engetela matimba ni ku endla leswaku swakudya swi miteka hi ku olova.
Chukele kumbe vulombe swi antswisa nantswo ni ku engetelela matimba eswakudyeni. U nga ha dya ni phudingi ni ayisi khirimi ku engetela matimba.
Dyana swakudya exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona ku endlela ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana.
A hi languteni ndlela yo hlangavetana ni swikombiso swa mavabyi lama ondzisaka ni lama endlaka leswaku u nga naveli ku dya swakudya.
Xana ndzi nga endla yini loko ndzi twa ndzi nga naveli swakudya?
Vuvabyi, ku tsana emoyeni ni xivundza swi nga ku endla leswaku u nga naveli swakudya. Ringeta leswi landzelaka ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana leswaku u ta tiyela.
Swakudya swo fana ni chukele, masi ya phawudara na mafurha swi nyika matimba hambi u nga swi dyi swi tele ngopfu. Swi kahle ku va u swi chela ni le ka swakudya swin'wana loko swi koteka.
Ringeta ku ka u nga dyi u ri wexe - swa tsakisa ku dya mi hlayile.
Dyela swakudya swa wena endhawini leyi sasekeke leswaku swakudya swi tsakisa (laha ku nga ni vuyimbeleri, ehansi ka murhi kumbe ephakeni).
U nga dyi hi minkarhi leyi vekiweke ntsena - dyana loko u twa u navele swakudya.
Vutiolori byo olova byo fana ni ku famba hi milenge byi antswisa ku navela ka swakudya.
Nwana swonwa leswi engetelaka matimba siku hinkwaro, swo fana ni ntswamba wa rivombo, tijuzi leti nyanganyisiweke ta mihandzu na supu yo endliwa ekaya.
Dyana swakudya leswi u swi rhandzaka ngopfu - hi ndlela leyi u ta kota ku dya swakudya swo tala.
Papalata swakudya leswi nuhelaka ngopfu swo fana na khavichi na kofi loko swi ku vangela ku ka u nga naveli swakudya.
Loko mirhi yo tshungula leyi u yi nwaka yi ku endla leswaku u nga naveli swakudya, vutisa muongori loko u nga yi nwa endzhaku ka ku dya swakudya.
Xana u karhatiwa hi xangulele ni ku nyuhela ke?
Dyana swakudya leswintsongo, swa nkarhi na nkarhi ku sivela ku ka u nga titwi kahle.
Ringeta ku papalata swakudya swo fana ni tinyawa, nyala, khavichi, brokholi, kholifilawa, na swon'wa leswi nga na soda swa xinkarhana hikuva swi ni gasi.
Swakudya leswi nga na xipayisi swo fana na kheri, biriviri ni swichela-chelana swan'wana, ni leswi nga ni mafurha ni leswi katingiweke, swi nyanyisa xangulele ni ku nyuhela.
Swa pfuna ku dya hi ku nonoka ni ku ncakunha swakudya nkarhi wo leha.
Yima ku hela kwalomu ka tiawara timbirhi endzhaku ka ku dya u nga si pavalala.
Xihoko, kofi, phephaminti na chokoleti swi nga nyanyisa xangulele naswona swi fanele ku tshikiwa.
U nga dzhahi fole. Ri nga nyanyisa xangulele naswona a ri kahle eka rihanyo ra wena.
Ringeta ku nwa swonwa swo tala swo fana na mati na tiya. Ringeta ku swi n'wa exikarhi ka minkarhi yo dya naswona hayi loko u ri eku dyeni kumbe loko u lava ku dya, hikuva leswi swi nga endla leswaku khwiri ri tala ku tlula mpimo.
Ku hlangavetana ni ku hlamba timbilu ni ku hlanta...
Mirhi yo tshungula ko tala yi vangela ku hlamba timbilu ni ku hlanta. Ringeta leswi landzelaka ku tipfuna:
Dyana swakudya hi swintsongo-tsongo hi minkarhi yo hlaya - ku hlamba timbilu swa nyanya loko munhu a ri na ndlala.
Yimela ku rhanga u titwa u antswa u nga si dya, kambe u nga tluli nkarhi wo dya u nga dyanga nchumu.
U nga dyi swakudya leswi nga ni xipayisi ni mafurha.
Dyana swakudya leswi nga ni munyu wuntsongo ni leswi omisiweke swo fana ni xinkwa lexi omisiweke, xinkwa xa thositi, mabisikitsi yo oma na mavele-ndzoho (cereals) u nga si pfuka nampundzu, ni le xikarhi ka siku.
Nwana swo nwa exikarhi ka minkarhi yo dya, naswona u swi n'wa hi ku nonoka kumbe u tirhisa xitswontswa-swonwa.
Ringeta ku dya swakudya loko se swi horile leswaku ku nun'whela ka swona ku nga ku hlambisi timbilu. Miri wu rhandza ngopfu swakudya leswi holeke.
Moyahata swinene laha u tshamaka kona.
Tshama kahle loko u heta ku dya - yima ku hela 20 wa timinete u nga si pavalala, leswaku u nga hlanti.
Dari yona ke?
Loko u ri na dari u fanele ku n'wa swonwa swinene leswaku u ta siva swihalaki leswi humaka loko u juluka.
Nwana swonwa swo tala - u nga nweli ku tima torha ntsena.Loko u twa u nga naveli swakudya, u nga endla mthotho hi tinyawa, mazambhana, tikherotsi kumbe matsavu man'wana lawa u nga na wona. Leswi swi ta nyika miri wa wena matimba ni swakudya.
Tirhisa swakudya ku horisa mpfimbelo
Mpfimbelo hi loko mahuma ya wena ya tiyile kutani ya nga swi koti ku huma hi ku olova.
Papalata ku tirhisa swo chulukisa kumbe swilo swo hlantswa endzeni swo fana na xipedi. Swo hlantswa endzeni ni xipedi swi nga endla leswaku u lahlekeriwa hi swakudya swa risima naswona I ntlhantlho wa nkarhinyana lowu nga lulamisiki xiphiqo xa xiviri: Ematshan'wini ya sweswo ringeta ku:
Dya swakudya swo tala lweswi nga ni rhafeji swo fana ni otsi, mugayo wo ka wu nga sefiwanga, xinkwa xa majoro, matsavu yo ka ya nga swekiwanga ni mihandzu ni matluka ya yona.
Gingirika swinene! Ku famba-famba ka nkarhi na nkarhi ku ta ku pfuna ku sivela mpfimbelo.
Xana u lwa ni ku yimisa nchuluko ke?
Nchuluko hi loko u huma mahuma ya mati kanharhu kumbe ku tlula hi siku. Nchuluko wu vangiwa hi leswi landzelaka:
mati yo thyaka yo nwa futa mintlulelo ya mavabyi mirhi yo tshungula mavabyi
Nchuluko wu vanga ku lahlekeriwa hi swakudya, hikuva swakudya swi huma hi ku hatlisa swi nga si tirhisiwa emirini. Munhu la chulukaka a nga dyi ngopfu hikwalaho ka ku twa a nga naveli swakudya. Loko munhu a chuluka, miri wa oma hikuva wu lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini. Ku lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini swi ni khomboi naswona munhu a nga lova hikwalaho ka swona.
Xana ndzi fanele ku endla yini loko ndzi chuluka?
Nwana swonwa swo tala ku siva leswi humeke emirini. Ku endla murhi wa le kaya wa nchuluko, teka litara ya mati lama virisiweke ya tlhela ya horisiwa. Chela 8 wa swilepulana swa chukele na hafu ya xilepulana xa munyu. Tshama u ri karhi u nwa mpfangano lowu hi swintsongo-ntsongo, ko tala hilaha u nga kotaka ha kona.
Swakudya leswi u faneleke ku swi papalata kumbe leswi u nga fanelangiki ku swi dya ngopfu:
Lakthosi I chukele leri kumekaka emasini hi ntumbuluko. Nkarhi wun'wana loko munhu a vabya, miri a wu koti ku tirhisa lakthosi hi mfanelo. Leswi swi nga vanga ku chuluka, naswona swi nga antswa ku dya minchumu ya deri kumbe masi swintsongo swinene. Swakudya swa le deri ni leswo dzunga kumbe leswi virisiweke swo fana ni yogati ni masi yo dzunga swi nga tirhisiwa loko munhu a nga chuluki ngopfu. U nga tirhisa ni swonwa leswi nga riki ni "lakthosi" swo fana ni masi ya soya kumbe soya leyi endleriweke tincence.
Swakudya leswi nga ni mafurha yo tala, oyili, botere, swo fana ni leswi katingiweke, soseji na magwinya swi nga nyanyisa ku chuluka.
Kofi na swakudya swin'wana leswi nga ni khafeyini swo fana na swon'wa swa khola na tichokoleti naswona swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swakudya leswi vangaka moya swo fana na khavichi, tinyawa to omisiwa na tierekisi, kholifilawa na brokholi xikan'we ni swakudya leswi nga na xipayisi na swiwitsi swo tala swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swa antswa ku dya ngopfu...
swakudya swo fana na maapula lama tsemeleriweke ma tlhela ma vandliwa kumbe mapyere, otsi, mazambhana; swakudya leswi swi na fayiba leyi pfunaka ku khoma mati emarhumbyini.
Juzi yo endliwa hi apula, pyere, perekisi na madiriva na yona yi kahle.
Swakudya swo fana na mazambhana na mabanana swi ni photesiyamu ya timinerali leyi lahlekaka loko munhu a chuluka.
Swakudya hilaha u nga kotaka ha kona ku siva swakudya leswi lahlekeke hi ku chuluka.
Futa ri nga vanga nchuluko. Hikwalaho I swa nkoka ku:
Hlamba mavoko hi xisibi na mati u nga si khoma, phama kumbe ku veka swakudya.
Hlamba mavoko hi mati na xisibi loko u huma exiyindlwanini kumbe loko u heta ku cinca n'wana lerhi.
Loko ku chuluka ku nga heli, famba u ya kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhi ni le ka n'wina.
Ku hlangavetana ni ku cinca - cinca ka nantswo
Ku cinca ka nantswo swi vangiwa hi mavabyi lama taka hikwalaho ka mirhi yo karhi ya vutshunguri, ku ka munhu a nga dyi kahle ni mintlulelo ya mavabyi.
Swakudya swo titimela kumbe swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini swi nandziha ku tlula leswo hisa.
Chela munyu, tisoso kumbe juzi ya swiri ku antswisa nantswo wa swakudya swa wena.
Dyana swakudya swa wena u ri karhi u nwa swonwa hi swintsongo-ntsongo.
Swi nga pfuna ku tirhisa mati ya munyu ku hlantswa nomo minkarhi yo tala. Ku nwa nkolo wun'we wa mati lama nga ni juzi ya swiri u nga si dya naswona swi nga pfuna ku antswisa nantswo wa swakudya.
U fanele ku tolovela ku hlantswa nomo hilaha swi faneleke hakona.
Ku dya u ri na swilondza enon'weni ni le nkolweni
Swilondza swa le non'weni ni le nkolweni swi tala ku huma hikwalaho ka mavabyi yo hambana hambana. Swilondza leswi swa vava swinene, kambe a swi dlayi. Khombo ra kona hileswaku swilondza leswi swi nga endla leswaku munhu a nga koti ku dya kumbe ku mita kutani a ondza hikwalaho ko ka a nga dyi.
Papalata swakudya leswi nga vangaka ku fehla ka nomu kumbe ka minkolo swo fana ni:
swakudya swo dzunga: malamula, maswiri, xihenge na matamatisi.
Swakudya swo tshaphuka leswi tikaka ku swi mita, swo fana na botere ya timanga.
Swakudya swo oma swo tiyela swo fana ni mbvacha, machipisi na matsavu lawa yo tiya yo ka ya nga vupfangi.
Swakudya swa xipayisi ni leswi nga ni munyu wo tala swi nga fehlisa nomu ni nkolo.
Leswi nga pfunaka ku antswisa ku vava:
Dyana swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini. Swakudya leswi hisaka ngopfu kumbe swakunwa leswi titimelaka ngopfu swi nga va ni xiphiqo. Dyana swakudya leswi nga vavisiki nomuo kumbe minkolo.
Hlawula swakudya swo olova, kumbe swo tsakama swo fana ni mazambhani yo gayiwa, nyama yo gayiwa, matsavu lama cheriweke khirimi; mukapu, supu, ayisi khirimi, khasitadi na phudini.
Swa olova ku dya loko u tsakamisa swakudya swa wena hi mthotho na tisoso.
Nwana swonwa swintsanana nkarhi hinkwawo u nga si dya swo dya, kumbe u thotha swakudya leswo oma swo fana na thositi, mabisikitsi eka tiya, supu ku swi olovisa u nga si swi dya.
Ncakunha chungama kumbe u munyungela xiwitsi ku tatisa marha enon'weni - leswi swi olovisa ku mita swakudya.
Ringeta ku tswontswa juzi ya ayisi kumbe ayisi ku endlela leswaku nomu wa wena wu oma u nga si dya.
Ku hlantswa nomu I swa nkoka swinene!
Sivela ntlulelo wa mavabyi enon'weni hi ku tshama maxinini ni meno swi basile nkarhi hinkwawo.
Loko maxinini ya wena ya vava kutani u nga koti ku ma hlamba hi buraxi, swi ta pfuna ku ngulunguja nomu hi mati lama hlanganisiweke na "bikhaboneti ya soda".
Ku hlangavetana ni swiphiqo swo mita
Loko u tikeriwa hi ku mita swakudya, ringeta ku tiyisa swonwa hi masi ya phawudara, mukapu wa n'wana, mugayo, kumbe mazambana yo gayiwa leswaku swi olova ku swi mita.
Swakudya leswi katsiweke ni leswi nga tiyela ku fana na swona swa olova ku swi mita. Gayelela swakudya loko swi koteka.
Papalata swakudya swo tshapuka swo fana na botere ya timanga, kumbe swo rheta ku fana ni jeli hikuva a swi olovi ku swi mita.
Mbvacha wu nga ku vavisa nomu ni ku vindza.
Tshama kahle u nga tigovi enkarhini wa swakudya kutani u yisa nkolo ehansinyana ku endlela leswaku u ta mita hi ku olova.
Tsundzuka...
Loko swikombiso swa vuvabyi bya wena swi nga antswi, kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhi ni le ka n'wina.
A swi olovi ku dya kahle loko u nga hanyanga kahle emirini, kambe swa pfuna swinene! Ku dya hi mfanelo swi ta ku pfuna ku lwa ni ntlulelo wa mavabyi, naswona swi ta ku pfuna ku ku nyika matimba leswaku u tshama u tiyile nkarhi lowo leha.
<fn>tsonga5.txt</fn>
LESWI NGA ENDZENI
A. SwakudyaLeswinene - Swi Vanga ku Cinca eka Rihanyo
B. Ku Pfuna ka Madyele Lamanene eka Mavabyi ya Nkarhi Lowo Leha.
C. Swikongomelo Swa Madyele Lamanene
D. Ku Khansela Vanhu Mayelana ni Madyele
E. Swilaveko Swa Mahlawulele ya Swakudya Leswi Fuweke
F. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Sivela Mavabyi ya Swakudya
G. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Langutana ni Swikombiso Swa Mavabyi ni ku Engetela SwakudyaLeswi u Swi Dyaka
H. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Hlayisa Mali eku Xaveni ka Swakudya
I. Nseketelo wo Hlawuleka wa Swakudya Leswi Dyiwaka hi Vana Lava Nga ni Vuvabyi Bya Nkarhi Lowo Leha
J. Matirhisele Lamanene yaSwakudya Swo Engetela
A. SWAKUDYA LESWINENE - SWI VANGAKU CINCAEKA SWA RIHANYO
Rihanyo ra hina, matitwele ya hina, ntirho ni ku tlanga, makulele - hinkwaswoswi ya hiswakudya leswi hi swi dyaka. Swakudya swi nyika miri matimba. Swakudya swi katsa phurotheyini, khabohayidireti, mafurha, tivhitamini,timineralini mati.
Xikongomelo xa xibukwana lexi I ku mi dyondzisa hi nkoka wa swakudya eka ku tiyisa fambiselo ra nsawutiso eka kulwisana ni ku horisamavabyi. Mhaka-nkuluIkukhutaza ku xiyisisa kahle xiyimo xa madyele xa munhu un'wana ni un'wana langa ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha ni ku kota kutirhisa madyele tani hi xitirho xa nkoka xo lwisana ni mavabyi. Eka xibukwana lexi, vanhu lava nga ni mavabyi ya nkarhi wo leha va katsa vanhu lava khomiweke hi mavabyi ya muxaka low u laha va lavakanseketelo wo engeteriwawatindlela ta madyele ku sivelaku ondza - ngopfu-ngopfu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV, lava nga niAIDS, TB kumbe Khensa.
Mavabyi ya nivuxaka ni madyele lawa yo kaya nga ri kahle, tanihi lahaxiphiqo xin'wexi nyanyisaka lexin'wana. Xifaniso lexi nga laha hansi xi kombisa ndlela leyi kupfumaleka ka swakudya emirini swi nga nyanyisakamavabyiha yona ni ndlela leyi mavabyi ya nga vangaka leswaku munhu a nga ha dyi kahle ha yona.
MADYELE YO KA YANGA RI KAHLE
KU ANDZA KA KU LAVEKAKA SWAKUDYA EMIRINI,KU HUNGUTEKA KASWAKUDYA LESWIDYIWAKA NI KU ONDZA
KU TSANA KA MIRI,MIRI A WU KOTI KULWA NI MAVABYI
IKU ANDZA KA KU KHOMIWAHI MAVABYI HI KU OLOVA,KUTSANA KA MIRI NI KUANDZA KA MAVABYI HI XIHATLA
Ndlela yin'w ana yo onha xirhendzevutana lexi I madyele lamanene. Madyele lamanene ya endla leswaku miri wu kota ku lwisana ni mavabyi, swi nyika matimba ni ku endla leswaku munhu a titwa a tiyerile. Leswiswi nga pfuna ku hlwerisa kukulaka vuvabyi.
MAVABYI YA ENDLA LESWAKU MADYELE LAMANENE YA VA YA NKOKA SWINENE
Madyele lamanene ya pfuna fambiselo ra nsawutiso wa mavabyi ku lwisana nimavabyi hi kuolova. Un'wana ni un'wana ufanele ku dya swakudya leswifuweke loko a lavaku tshama a hanyile kahle. Hambi sw i ri tano, eka vanhu lava hanyaka ni mavabyi ya nkarhi low o leha madyele lamanene I ya nkoka, hikuva va le khombyeni ro sika.
Mavabyi ni Mimbuyelo Leyi Landzelaka:
Munhu a nga dya katsongo hikwalaho ka:
Ku twa a nga naveli swakudya;
Ku twa ku vava enkolweni ni le non'weni;
o Dari;;
Mavabyi yo vanga hi mirhi leyi a yi tirhisaka;
Ntshikilelo, ku chava ni ku languteriwa ehansi hi vanhu van'w ana;
Ku pfumala ntirho
Ku tsandzeka ku lulamisa sw akudya.
Ku gayela loku nga nyawuriki ni mphakelo wa le hansiwaswakudya, hikwalaho ko hlakala ka furu ya marhumbu. Leswi swi vangela ku chuluka,leswi vangaka leswaku miri wu lahlekeriwa hi swakudya ni mati swo tala.
Dari ni mavabyi swi vanga leswaku miri wu kayivela swinene matimba ni swakudya.
Madyele layo biha, ku lahlekeriw a lokukulu hi sw akudya emirini ni xilaveko lekulu xa sw akudya eka vavabyi, sw a ondzisa - ni ku tsanisa fambiselo ra nsaw utiso wa mavabyi ni ku vangela man'w ana mavabyi yo engetela. Hikw alaho ke, I swa nkoka ku vona leswaku munhu la nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha u dya hi mfanelo.
C. SWIKONGOMELO SWA MADYELE LAMANENE
Xikongomelo-nkulu eka munhu la nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha I ku antswisa mpimo wa sw akudya emirini w a yena.
Swikongomelo swa madyele lamanene Iku:
Sivela ku ondza ni ku antsw isa ku nyuhela,
Ku siva swakudya hinkwaswo leswi lahlekeke loko munhu a ha chuluka no hlanta.
Khutaza ku dya swakudya leswifuweke swinene swakudya leswi nga ni mphamelo nintamu lowukulu hi ku ya hi mpimo wa swakudya swo hambana-hambana ku tiyisa fambiselo ra nsaw utiso.
Twananisa pulani ya munhu ya madyele ku ya hi swikombiso leswi munhua vabyaka swona.
Nyika switsundzuxo swa madyele lamanene hi ku tirhisa swipfuno leswi muvabyi a nga na sw ona.
D. KU KHANSELA VANHU MAYELANA NI MADYELE
Loko u khansela vanhu - tsundzuka lesw i landzelaka:
Kala munhu u tsala ntikelo wa yena eka khadi ra tliliniki.
Vutisaleswaku u talaku dya swakudya swa njhani ku kota ku kumisisa matshamele ya swilo ya soxiyo-ikhonomiki niku kumeka kumbe nkayivelo wa swakudya.
Kumisisa vukona bya mati yotenga ni gezi.
Kumisisa matimu ya swikombiso swa mavabyi leswi munhu a nga na swona.
N'wi pfune kupulanaswakudya leswi a swi dyaka, ku ri karhi kulangutisiwa swipfuno leswi nga kona ni timhaka tin'wana ta nkoka.
Loko a ondzile, n'wi nyike switsundzuxo leswi nga ta n'wi pfuna kutlhela a nyuhela.
Nyika switsundzuxo hi mahlayisele lamanene ya swakudya.
Veka nkarhi w o n'w i vona nakambe.
E. SWILAVEKO SWA MAHLAWULELE YA SWAKUDYA LESWI FUWEKE
Ku ni tindlela to tala ta madyele lamanene. Hinkwerhu ka hina hi dya ku hambana hikwalaho kavukona bya swakudya, ku tsakela ka tinxaka ta swakudya, vukhongeri,ndhavuko, ni swin'w. I swa nkoka ku tsundzuka timhaka leti hinkwato loko u rikarhi u khansela vanhu hi ta madyele.
Sungula kaha ri ni nkarhi!
Ku sivela mavabyi, nsiko ni ku ondza, tsundzuxa vanhu ku sungula ka ha ri ni nkarhi ku titoloveta madyele lamanene. Swi tika ngopfuku lwisana ni nsiko loko semunhu a rikarhi a vabya ngopfu!
Swiletelo swa khume swa mahlawulele ya swakudya lamanene I:
Ku hava xakudya lexinga niswakudya hinkwaswo leswi miriwuswi lavaka! Khutaza vanhu ku dya swakudya swo hambana-hambana - swakudya leswi nga durhiki naswona swi kumekaka hi kuolova. Ku dya dya kanharhu hi siku loku nga ni sw akudya swo hambana-hambana ka bumabumeriw a. Exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona vanhu va fanele ku khutaziwa ku dya switshongo. Leswi swa pfuna swinene loko munhu a nga koti ku dya swakudya swo tala hi nkarhiwo dya hiwona. Laha hansi ku ni xifaniso lexi u nga xi tirhisaka ku dyondzisa vanhu madyele lamanene hi ku dya swakudya swo hambana-hambana.
Vona leswaku xitachi xi kona eka swakudya swo tala leswi uswi dyaka
Sw akudya leswi nga ni xitachi swo fana ni xinkwa, vuswa, mikapu, rhayisi, mazambhani, xitampu, mileti, mugayo, n'wahuva nimakaroni swifanele ku va kona eka swakudya leswi u swi dyaka hi minkarhi yo dya. Hi ku angarhela swakudya leswia swi durhi kambe swifuwile. Khutaza vanhu lava u va pfunaka ku engetela swin'wanaswakudya eka leswi swa xitachi leswaku va dya swakudya leswi katsakanyiweke.
Dyana matsavu ni mihandzuyo tala siku rin'wana ni rin'wana
Matsavu ni mihandzu swi nyika miri tivhitamini ni timinerali leswi swi pfunaka ku tiyisa fambiselo ra nsawutiso wa mavabyi. Khutaza vanhu lava u va pfunaka ku dya matsavu ni mihandzu yo tala yo hambana hi laha swi kotekaka ha kona! Matsavu ya muhlovo wa xitshopani, xilamula, yo tshwuka kumbe ya rihlaza ya fanele ku dyiwa siku rin'wana ni rin'wana, xik. Xipinichi, kwembe, tikheroti, apirikoti, mapapawa nimimangwa. Mihandzu ya xilamula yo fana nimalamula, swinerekisi nimaswiri xikan'we ni magwavha, mimangwa ni matamatisi swi nyika vhitamini ya Cleyi pfunaka ku lwisana ni mavabyi. Munhu u fanele ku dya ntlhanu waswakudya leswi nga ni matsavu kumbemihandzu hi siku. Ku byala matsavu ekaya kumbe ku kha miroho ya nhova I ndlela yin'w ana leyi nga pfunaka munhu ku kotaku dyampimo wa matsavu lowufaneleke.
Exikarhi ka swakudya sw in'wana, leswi swi nyika miri phurotheyini. Loko munhu a vabya ku laveka phurotheyini leyi ringaneke. A hi hinkwavovanhu lava tsakelaka tinyama to fana, kambe swikombiso swa swakudya swo huma eka swiharhi hi leswi: Homu, nyimpfu, nguluve, huku, hlampfi, xivindi, tinso, mbilu, byongo, manqina, tincondzo, sw a le ndzeni,matandza, masi, masi yo dzunga, yogati,masi ya botere, masi yaphawudara (ku nga ricoffee creamer), chizi, masonja na sw itsotswani.
Loko swi xaviwa evhengeleni, swakudya leswi swa durha swinene - khutaza vapfuniwa lava tshamaka emakaya ku fuw a tihuku, mimpfundla, tinyimpfu, timbuti kumbe ni swin'w ana swifuwo ku kota ku kuma nyama, matandza nimasi hiku olova.
Dyana ngopfu tinyawa to oma, tierekisi, tilentele ni minchumu yo endliwa hi soya minkarhi hinkwayo
Leswi I swimilana leswi nga ni phurotheyini ni swin'wana swakudya leswi tiyisaka fambiselo ra nsawutiso wamavabyi ni minsiha. Khutaza vapfuniwa kudya ngopfu tinyawa to oma leti swekiweke, tierekisi,tilentele ni soya. Leswi swinga tirhisiwa ematshan'weni ya nyama naswona a swi durhi. Eka lava va nga dyeki nyama swakudya leswi I swa nkoka swinene ngopfu-ngopfu lava nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha.
Vapfuniwa va nga katsa chukele ni mafurha eka pulani ya vona ya madyele. Sw akudya leswi sw i tlakusa nkoka wa matimba ya swakudya ni ku nandzihisa swakudya handle ko endla leswaku swakudya switala ngopfu. Leswi swa pfuna, ngopfu-ngopfu lokomupfuniwa a nga kotiku dya ngopfu hi nkarhi w un'we. Vapfuniw ava fanele ku tsundzuxiw a leswaku mafurha yo tala ya chulukisa.
Munyu wo tala ngopfuwu vangela ntshikelelo wa le henhlawa ngati. Tsundzuxa vapfuniwa ku kava nga dyi ngopfumunyu tanihi leswi nhlayo ya le henhla ya vanhu laha Afrika-Dzonga va nga ni vuvabyi bya ntshikelelo wa le henhla wa ngati. Tanihi leswi munyu nimati swi lahlekaka swinene loko munhu a chuluka ni kuhlanta, swi kahle ku tsundzuxa vapfuniwaku siva munyu ni matileswi va lahlekeleke, hi ku n'wa mati lamavirisiweke ya tlhela ya horisiwa ya chukele nimunyu (litara yin'we +8 wa swilepulana swa chukele + hafu ya xilepulana xa munyu).
N'wanamati yo tala lama tengeke
Ku n'wa mati yo ringana I swa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana. Ku chuluka, ku hlanta ni ku juluka ni vusiku swi vanga leswaku munhu a lahlekeriwa hi mati ni timinerali to tala swinene emirini. Leswi swi fanele ku siviwa. Vapfuniwa vafanele ku n'wa 8 watikhapu ta swonwa siku rin'wana ni rin'wana. Mati, tikholidirinki, masi, juzi ya mihandzu kumbe tiya swi nga nwiwa exikarhika siku. Mati ya le pompini ma hlayisekile, kambe tsundzuxa vapfuniwa vawena leswaku va fanele ku virisa mati ya le xihlobyeni, enambyeni kumbe eka boro va nga si manwa.
U nga nwi swipyopyi
Khutaza vapfuniwa ku gingirika swinene. Ku tirha mintirho ya lendlwini ni kutitoloveta ku famba hi milenge swi pfuna ku tiyisa minsiha. Ku ondza ko tala eka vanhu lava va nga ni HIV/AIDS ni man'wana mavabyi ya nkarhilowo leha swi vangiwa hi ku ya ehansi ka ntikelo wa minsiha.
F. SWIRINGANYETO LESWI TIRHAKA SWO SIVELA MAVABYI HI KU TIRHISA MADYELE LAMANENE
Xana chefu ya le swakudyeni I Yini?
Chefu ya le swakudyeni yi tala ku vangiw a hi tibakitheriya. Eka mahiselo yo kufumela, tibakitheriya swi nga andza hi xihatla swinene swi va mamiliyoni hi tiawara ti ngari tingani kutani swi vangachefu eswakudyeni.
Miri lowu wu hanyeke kahle, wa swi kota ku lwa ni switsongwa-tsongwana kambe loko munhu a vabya, sisiteme ya nsawutiso ya mavabyi ya tsana kutani mirhi w u hluleka ku lwa ni switsongwatsongwana. Vanu lavanga niAIDS, TB kumbe man'wana mavabyi va nga tluleriwa hi switsongwatsongwana swin'wana hiku olova hikwalaho va fanele ku ku va ni vukheta eka madyele ya vona. Vuvabyi byihikumbe byihi kukatsa nilebyi byi vangiwaka himadyele, byita nyanya ku tsanisa sisiteme ya nsawutisowa mavabyi. Ku sivela chefu eswakudyeni, swakudya swi fanele ku vekiwa, hlayisiwa no swekiwa hi ndlela leyi hlayisekeke.
Hlamba mavoko hi xisibi ku ringana 20 wa tisekondi hi mati yo kufumela u nga si khoma sw akudya, endzhaku ko khoma swifuwo, loko u huma exiyindlw anini ni loko u heta ku entshemula kumbe ku rhimila.wing your nose.
U nga dyi swakudya swa le thinini loko thini ra kona ri boxekile kumbe ri phatekile.
U nga dyi matandza ya thyaka kumbe lama ngapandzeka - matandza ya rhwala hi ku olova tibakitheriya. Hlantswa matandza u nga si ma tirhisa.
U nga ringi swakudya leswi u ehleketelaka leswaku swi borile. Munhu la hanyekekahle emirini a nga ha ringa sw akudya swo tano a nga vabyi kambe loyi a nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha a nga koti ku lwisana ni chefu ya le swakudyeni.
Swakudya swi nga vekiwi ekusuhi ni swifuwo naswona swifanele ku funengetiwa leswaku swi nga ngheni hi tinhongani.
Tibakitheriya ta tswala ni leka firiza. U nga veki swakudya eka firiza swi tshama ku tlula 30wa masiku.
Loko sw akudya leswi nga tiyisiw a swi n'wokile sw i fanele ku tirhisiwa hi xihatla. A sw i fanelanga ku tlhela swakudya swoleswo swi tlheriseriwa nakambe eka firiza ku tiyisiwa nakambe.
N'w okisa swakudya eka friji loko yi ri kona. Eka mahiselo ya le ndlw ini, tibakitheriya ti kota ku tswala eswakudyeni naswona ti nga vanga chefu eswakudyeni. Loko ku nga ri na friji, n'wokisa swakudya eka ndhawu leyiholeke ekule ni dyambu.
Hlayisa mati lama tirhisiwaka ku sweka, kun'wa, ku hlamba kumbe ku hlantswa leswaku ma nga hlangani thyaka ramahuma kumbe mati ya thyaka.
Hlongola swifuwo ekusuhi ni mati yon'wa.
Tirhisa mati yo basa ku hlantswa swakudya ni swibye.
Hlantswa mihandzu ni matsavu hinkwaswo. Loko swi nga endleki ku swi hlantswa hi u olova, sw i vandli. Mati lama cheriweke xilepulana xin'we xa bilichi ma nga tirhisiw a ku hlantsw a mihandzu ni matsavu.
Tirhisa ntsena masi lama nga "pasteurized" langutisa lebulu ya "PASTEURISED" eka masi lama u ma xavaka. Swi nga va swi nga hlayisekanga ku n'wa masi lama sengiwaka ekaya. Virisa masi w olaw o u nga si ma tirhisa.
U nga dyi matandza kumbe nyama kumbe hlampfi swo ka swi nga vupfangi. Ku sweka swi dlaya tibakitheriya. Xiyisisa leswaku swakudya swaswekiwa nkarhi hinkwawo.
Hlayisa thyaka eka bokisi ro rhwala thyaka. Chulula no ri hlantswa nkarhi hinkwawo.
I ndlela yo olova yo dlaya tibakitheriya. I mhaka ya kahle ku aneka malapi ya wena edyambyini.
Ringeta hi tindlela hinkw ato ku ka u nga khomi ngopfu swakudya hi mavoko. Swa antswa ku tirhisa swibyi ku khoma hi swona.
Hlantswa swibyi hi mati yo hisalamanga ni xisibi. Lokomati yo thyakangopfu, swa antswa ku ma cinca kutani u ya emahlweni no hlantswa. Loko mati ya nga kayiveli, swi kahle ku basisa sw ibyi loko u heta ku sw i hlantsw a.
Laha tikhapu kumbe sw ibyi sw i pandzekeke hi kona ni laha tikhontheyina ta tiplastiki ti halekeke konaI tindhawu ta kahle laha tibakitheriya ti tumbelaka kona naswona swibyi leswi swa tika ku swi hlantswa hi ku hetiseka.
Loko swakudya swi heta ku swekiwa, swi fanele ku vhela swi dyiwa xikan'we.A swi hlayisekanga ku vekaswakudya leswiswekiweke eka mahiselo ya le ndlwini. Lokomunhu a lava ku dya masalelwa yaswakudya leswisaleke, u fanele ku swi kufumeta hi nzdilowa le henhla swinene ku dlaya tibakitheriya.
U nga veki swakudya leswi swekiweke eka mahiselo ya le ndlwini ku ringana 2 wa tiawara. Eka minkhuvo ko tala swakudya swi vekiwa ednlwini swiswekiwile nkarhi lowo leha kutani swi khomisa vanhu endzeni. Vanhu lava va vabyaka va fanele ku va ni vukheta sw inene.
Loko unga ri nintiyiso wa leswaku swakudya swi huma kwihi nileswaku swi swekisiwe ku yini swa antswa leswaku u nga swi dyi.
Loko uri erendzweni
Loko vanhu va ri emarendzweni vatala kungheniwa hi switsongwatsongwana leswi miri ya vona yi nga swi tolovelangiki. Dari hi byin'wana vuvabyi lebyi talaka ku va khoma. Loko sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi yi tsanile hikwalaho ka HIV/AIDS, munhu yoloye u tala ku vabya swinene a vabyisiwa hi swakudya ni mati leswi vanhu lava va nga vabyiki sw i nga va vangeleki mavabyi. Tsundzuxa vapfuniwa ku va ni vukheta swinene loko swi ta eku hlawuleni ka swakudya loko va ri emarendzweni.
G. SWITSUNDZUXO SWO KOTA KU HANYA NI SWIKOMBISO SWA MAVABYI NI NDLELA YOENGETELA MPIMO WASWAKUDYA LESWI DYIWAKA
Mavabyi xikan'we nimirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula switsongwatsongwana/mavabyi swi tala ku vanga swikombiso swa mavabyi leswi vangaka leswaku munhu a nga koti ku dya hi mfanelo. Loko munhu o kota ku lwa ni xiphiqo lexi swi ta n'wi endla leswaku xikan'we-kan'we a kota ni kudya hi mfanelo. Tirhisa leswi landzelaka ku pfuna vapfuniwa vawena ku kota ku hanya ni swikombisoleswi sw a mavabyi:
Ringeta kusivela ku ondza loku nga lavekiki!
Leswaku u sivela ku ondza u fanele ku dya swakudya leswi nga ta ku nyika matimba yo tala na pirotheyini, xikombiso:
Chela oyili ni mafurha yo fana ni majarini, botere na mayonayisi eka swakudya leswaku u ngetelela matimba niku antswisa nantswowa swakudya. Loko u chuluka kumbe u nga titwikahle loko u heta ku dya mafurha yotala, ringeta ku dya mafurha ni oyili yitsongo.
Tisoso ni muthotho swi nga engetela matimba ni ku endla lesw aku swakudya swi miteka hi ku olova.
Dyana swakudya exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona ku endlela ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana.
A hi languteni ndlela yo hlangavetana ni swikombiso sw a mavabyi lama ondzisaka ni lama endlaka lesw aku u nga naveli ku dya sw akudya.
Vuvabyi, ku tsana emoyeni ni xivundza swi nga ku endla lesw aku u nga naveli swakudya. Ringeta leswi landzelaka ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana leswaku u ta tiyela.
Swakudya swofana ni chukele, masi ya phawudara na mafurha swi nyika matimba hambiu nga swi dyi swi tele ngopfu. Swi kahle ku va u swi chela nile ka swakudya swin'wana loko swi koteka.
Ringeta ku ka unga dyi u ri wexe - swa tsakisa ku dya mi hlayile.
Dyela swakudya swa wena endhawini leyi sasekeke leswaku swakudya swi tsakisa (laha kunga ni vuyimbeleri, ehansi ka murhi kumbe ephakeni).
U nga dyi himinkarhi leyi vekiweke ntsena - dyana loko u twa u navele swakudya.
Vutiolori byo olova byo fana ni ku famba hi milenge byi antswisa ku navela ka swakudya.
Nwana swonwa leswi engetelaka matimba siku hinkwaro, swo fana ni ntswamba wa rivombo, tijuzi leti nyanganyisiweke ta mihandzu na supu yo endliwa ekaya.
Dyana swakudya leswi u swirhandzaka ngopfu - hindlela leyi u ta kota ku dya swakudya swo tala.
Loko mirhi yo tshungula leyi u yi nwaka yi ku endla leswaku u nga naveli swakudya, vutisa muongori lokou nga yi nwa endzhaku ka kudya swakudya.
Dyana swakudya leswintsongo, swa nkarhi na nkarhiku sivela ku ka u nga titwi kahle.
Ringeta ku papalata swakudya swofana ni tinyawa, nyala, khavichi, brokholi, kholifilawa, na sw on'wa lesw i nga na soda swa xinkarhana hikuva sw i ni gasi.
Swa pfuna ku dya hi ku nonoka ni kuncakunha swakudya nkarhi wo leha.
Yima ku hela kwalomuka tiawara timbirhi endzhaku ka ku dya u nga si pavalala.
Xihoko,kofi, phephaminti na chokoleti swi nga nyanyisa xangulele naswona swi fanele ku tshikiwa.
U nga dzhahi fole. Ri nga nyanyisa xangulele naswona a rikahle eka rihanyo ra wena.
Ringeta ku nwa swonwa swo tala swo fana na mati na tiya. Ringeta ku sw i n'wa exikarhi ka minkarhi yo dya naswona hayi lokou ri eku dyeni kumbe loko u lava kudya, hikuva leswiswi nga endla leswaku khwiri ri tala ku tlula mpimo.
Ku hlangavetana niku hlamba timbilu niku hlanta...
Mirhi yo tshungula ko tala yi vangela ku hlamba timbilu ni ku hlanta. Ringeta leswi landzelaka ku tipfuna:
Dyana swakudya hi swintsongo-tsongo hi minkarhi yo hlaya - ku hlamba timbilu swa nyanya loko munhu a ri na ndlala.
Yimelaku rhanga u titwa u antswa u nga si dya, kambe u nga tlulinkarhi wo dya u nga dyanganchumu.
Dyana swakudya leswi nga ni munyu wuntsongo ni leswiomisiweke swo fana ni xinkwa lexi omisiweke, xinkwa xa thositi, mabisikitsi yo oma na mavele-ndzoho (cereals) u nga si pfuka nampundzu, ni le xikarhi ka siku.
Ringeta ku dya swakudya loko se swi horile leswaku ku nun'whela ka swona ku nga ku hlambisi timbilu. Miri wu rhandza ngopfu swakudya leswi holeke.
Moyahata sw inene laha u tshamaka kona.
Tshama kahle loko u heta ku dya - yima ku hela 20 w a timinete u nga si pavalala, leswaku u nga hlanti.
Dari yona ke?
Tirhisa swakudya ku horisa mpfimbelo
Mpfimbelo hiloko mahuma yawena ya tiyile kutani ya nga swi kotiku huma hi ku olova.
Papalata ku tirhisa swo chulukisa kumbe swilo swo hlantswa endzeni swo fana na xipedi. Swo hlantswa endzeni ni xipedi swi nga endla leswaku u lahlekeriwa hi swakudya swa risima naswona I ntlhantlho wa nkarhinyana lowunga lulamisikixiphiqo xa xiviri: Ematshan'wini ya sw eswo ringeta ku:
Dya swakudya swo tala lweswi nga ni rhafeji swo fana ni otsi, mugayo wo ka wu nga sefiwanga, xinkw a xa majoro, matsavu yo ka ya nga sw ekiw anga ni mihandzu ni matluka ya yona.
Gingirika swinene! Kufamba-famba ka nkarhi na nkarhikuta ku pfuna kusivela mpfimbelo.
Xana u lwa niku yimisa nchulukoke?
Nchuluko hi loko u huma mahuma ya mati kanharhu kumbe ku tlula hi siku. Nchuluko wu vangiw a hi lesw i landzelaka:
mati yo thyakayo nwa futa mintlulelo ya mavabyi mirhi yo tshungula mavabyi
Nchuluko wuvanga ku lahlekeriwa hi swakudya, hikuva swakudya swi huma hi ku hatlisa swinga si tirhisiwa emirini. Munhu la chulukaka a nga dyi ngopfu hikwalaho ka kutwa a nga naveli swakudya. Loko munhu a chuluka, miri wa oma hikuva wu lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini. Ku lahlekeriwa hiswihalaki swo tala emirini swi ni khomboi naswona munhu a nga lovahikwalaho ka swona.
Xana ndzi fanele ku endla yini loko ndzi chuluka?
Nwana swonwa swo tala ku siva leswi humeke emirini. Ku endla murhi wa le kaya wa nchuluko, tekalitara ya matilama virisiweke ya tlhela ya horisiwa. Chela 8 wa swilepulana swa chukele na hafu ya xilepulana xa munyu. Tshama u ri karhi u nwa mpfangano lowu hi swintsongo-ntsongo, ko tala hilaha u nga kotaka ha kona.
Swakudya leswi u faneleke ku swi papalata kumbe leswi u nga fanelangiki ku swidya ngopfu:
Lakthosi I chukele leri kumekaka emasini hi ntumbuluko. Nkarhi wun'wana loko munhu a vabya, miri a wu koti ku tirhisa lakthosi hi mfanelo. Lesw i sw i nga vanga ku chuluka, naswona swi nga antswa ku dya minchumu ya deri kumbe masi swintsongoswinene. Swakudya swa le deri ni leswo dzunga kumbe leswi virisiweke swo fana ni yogati ni masi yo dzunga swinga tirhisiwa loko munhu a nga chuluki ngopfu. U nga tirhisa ni sw onwa leswi nga riki ni "lakthosi"
swo fana ni masi ya soya kumbe soya leyi endleriweke tincence.
Swakudya leswi nga ni mafurha yo tala, oyili, botere, swofana nileswi katingiweke, soseji na magwinya swinga nyanyisa ku chuluka.
Kofi na sw akudya swin'w ana leswi nga ni khafeyini swo fana na swon'w a swa khola na tichokoleti naswona swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swakudya leswi vangaka moya swo fana na khavichi, tinyawa to omisiwa na tierekisi, kholifilawa na brokholi xikan'we ni swakudya leswi nga na xipayisina swiwitsi swo tala swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swa antswa ku dya ngopfu...
Juzi yoendliwa hi apula, pyere, perekisi na madiriva na yona yi kahle.
Swakudya swo fana na mazambhana na mabanana swi ni photesiyamu ya timinerali leyi lahlekaka loko munhu a chuluka.
Swakudya hilaha u nga kotaka ha kona ku siva swakudya leswi lahlekeke hiku chuluka.
Futa ri nga vanga nchuluko. Hikwalaho I swa nkoka ku:
Hlambamavoko hi xisibi na mati u nga sikhoma, phama kumbe ku veka swakudya.
Hlamba mavoko hi mati na xisibi loko u huma exiyindlwanini kumbe loko u heta ku cinca n'w ana lerhi.
Loko ku chuluka ku nga heli, famba u ya kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhinile ka n'wina.
Ku hlangavetana niku cinca - cinca ka nantswo
Ku cinca ka nantswo swi vangiwa hi mavabyi lama taka hikwalaho ka mirhi yokarhi ya vutshunguri, ku ka munhu a nga dyi kahle nimintlulelo yamavabyi.
Swakudya swo titimela kumbe swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini swi nandziha ku tlula lesw o hisa.
Chela munyu, tisoso kumbe juzi ya swiri ku antswisa nantswo waswakudya swa wena.
Dyana swakudya swawena u ri karhi u nwa swonwa hi swintsongo-ntsongo.
Swi nga pfuna ku tirhisa mati ya munyu ku hlantswa nomo minkarhi yo tala. Ku nwa nkolo wun'wewa mati lama nga ni juzi ya swiri u nga si dya naswona swi nga pfuna ku antswisa nantswo wa swakudya.
U fanele ku tolovela ku hlantswa nomo hilaha swi faneleke hakona.
Ku dya u ri na swilondza enon'weni ni le nkolweni
Swilondza swa le non'weni ni le nkolweni swi tala ku huma hikwalaho ka mavabyi yo hambana hambana. Swilondza leswi swa vava swinene, kambe a swi dlayi. Khombo ra kona hileswaku swilondza leswi swi nga endla leswaku munhu a nga koti ku dya kumbe ku mita kutani a ondza hikw alaho ko ka a nga dyi.
Papalata swakudya leswi nga vangaka ku fehla ka nomu kumbe kaminkolo swo fana ni:
Swakudya swo tshaphuka leswi tikaka ku swi mita, swo fana na botere ya timanga.
Swakudya swo oma swo tiyela swo fana ni mbvacha, machipisi na matsavu lawa yo tiya yo ka ya nga vupfangi.
Swakudya swa xipayisi ni leswi nga ni munyu wo tala swi nga fehlisa nomu ni nkolo.
Leswi nga pfunaka kuantswisa ku vava:
Dyana swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini. Swakudya leswihisaka ngopfu kumbe swakunwa leswi titimelaka ngopfu swi nga va ni xiphiqo. Dyana swakudya leswi nga vavisiki nomuo kumbe minkolo.
Swa olova ku dya loko u tsakamisa swakudya swa wena hi mthotho na tisoso.
Nw ana swonwa sw intsanana nkarhi hinkwawo u nga si dya swo dya, kumbe u thotha swakudya leswo oma swo fana na thositi, mabisikitsi eka tiya, supu ku swi olovisa u nga si swi dya.
Ncakunha chungama kumbe u munyungela xiwitsi ku tatisa marha enon'weni - leswi swi olovisa ku mita sw akudya.
Ku hlantswa nomu I swa nkoka swinene!
Sivela ntlulelo wa mavabyi enon'weni hi ku tshama maxinini ni meno swi basile nkarhi hinkwawo.
Loko maxinini ya wena ya vava kutani u nga koti ku ma hlamba hi buraxi, swi ta pfuna ku ngulunguja nomu himati lama hlanganisiweke na "bikhaboneti ya soda".
Loko u tikeriwa hi ku mita swakudya, ringeta ku tiyisa swonw a hi masi ya phaw udara, mukapu w a n'wana, mugayo, kumbe mazambana yo gayiwa leswaku swi olova ku swi mita.
Swakudya leswi katsiweke ni leswi nga tiyela ku fana na swona swa olova ku swi mita. Gayelela sw akudya loko sw i koteka.
Papalata swakudya swo tshapuka swo fana na botere ya timanga,kumbe swo rheta ku fana ni jeli hikuva a swi olovi ku sw i mita.
Mbvacha w u nga ku vavisa nomu ni ku vindza.
Tshamakahleu nga tigovi enkarhiniwa swakudya kutani u yisa nkolo ehansinyana ku endlela leswaku u ta mita hi ku olova.
H. SWITSUNDZUXO MAYELANA NI KU HLAYISA MALI LOKO SWI TA EKA KU XAVA SWAKUDYA
Madyele lamanene a swifambelani ni ku xava swakudya swo hlawuleka swo durha! Swi fambelana ni mahlawulele ya vukheta eka swakudya leswiswi nga kona.
Ndlela yo hlayisa mali lokoswi ta eka ku xava swakudya
Ntlhontlho lowukulu I ku endla leswaku swakudya leswifuweke swifikeleleka hiku olova hi mani na mani. Tirhisa sw itsundzuxo lesw i landzelaka loko u ri karhi u dyondzisa hi madyele lamanene laha mali yi kalaka:
Khutaza ku sunguriwa ka swirhapa - swirhapa swi nga endliwa hambi jarata ro va rintsongo njhani kumbe matsavu ya nga byariwa eka khontheyina ku nyika vandyangu swakudya kumbe ku xavisa leswaku ku ta kumeka mali yo pfuneta endyangw ini. Swirhapa swa matsavu sw i tlhela swi sasekisa mbangu ni ku hungasa vandyangu lokova ri eku tirheni ka swirhapa.
Loko swirhapa swa le makaya swi nga tirheki hi ku olova, u ngakondletela kusunguriwa ka swirhapa swa tiko hinkwaro.
Khutaza vanhu ku byala minsinya ya mihandzu (xik. Minsinya ya malamula) etikw eni. Tani hi mutirhiwa swa rihanyo, u nga sungula hi phurojeke ya minsinya yamihandzu, u byala mirhi yamihandzu etliliniki.
Loko ndyangu w o karhi wu fuwile tihuku, va nga xavisa nyama ni matandza hi nxavo w a le hansi. Mimpfundla ni swin'wana swifuwo leswikulu swo fana ni timbuti ni tinyimpfu swi nga fuyiwaku nyika vandyangu nyama.
Khutaza vapfuniwa ku byala mbewu ya xiluva xa dyambu (sunflower) emakaya ya vona ematshan'winiya swin'wana swiluva - swiluva leswi a swisasekisi muti ntsena, kambe swi swi nyika nimbewu leyi dyiwaka.
Khutaza ku akiwa ka deyiriendhawini laha ku pfumeleriwaka ku fuwaswifuwo lewswikulu. Vaaki va nga hlenga malikumbe kukombela ku pfuniwa hi timali ku xava homuyin'we kumbe ku tlula leti nga ta va nyika masi. Tsundzuka leswaku masi lawaya fanele ku virisiwa ya nga si tirhisiwa.
Tsundzuxa vapfuniwa leswaku ku dya swakudya swo fuwa a swi vuli u xava swakudya swo durha, kambe ku va ni mahlawulele lamanene!
I. NSEKETELO WO HLAWULEKA WA MADYELE WA VANA LAVA NGA NI VUVABYI BYA NKARHI LOWO LEHA
Swakudya leswi fuweke I swa nkoka eka vana hinkwavo leswaku va ta kota ku kula kahle ni ku lwisana ni switsongwatsongwana. N'wana la nga dyiki kahle u khomiwa hi ku olova himavabyi,leswi nga ta n'wi endla leswaku a nga kuli kahle, a nga kuli emiehleketweni himfanelo.
Tsundzuka leswi landzelaka loko u nyika nseketelo wa madyele eka vana lava nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha:
Vana na vona va fanele ku landzelela swiletelo swa madyele lamanene leswi nyikiweke eka xiyenge xa E xa xibukwana lexi.
Vonisisa leswaku manana wa n'wana kumbe muhlayisi wa yena u hanyile kahle ku kota ku hlayisa n'w ana loyi.
Tshama u rikarhi u kambela ntikelo wa n'wana ku vona leswaku u kula hi mfanelo.
Eka tincece, pfuna manana kumbe muhlayisi w a n'wana ku hlawula ndlela yo hlaw uleka ku tlula tindlela hinkwato ta madyisele ya n'wana. Xiyisisa xibukwana xa "Swiletelo swa mamamisele ya n'wana ya xiAfrika Dzonga swa Vatirhi va swa Rihanyo" ku kuma sw itsundzuxo hi xitalo.
Nyika vutshunguri bya khwaxu. Vana vo tala lava nga ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha va tala ku khomiwa hikhwaxu.
Tsundzuxa leswaku va nga engetela swakudya swin'wana ni matimba eka swakudya hi ku chela nyana mafurha, majarini, chukele, botere ya timanga kumbe masi ya phawudara esw akudyeni.
Tlakusa nsivela-mavabyi ni nhlayiseko w a swakudya ni mati ku sivela switsongwatsongwana swa leswakudyeni.
Nghenelerisa n'wana eka xikimi xa swakudya loko swi tika ku kuma swakudya ekaya.
J. MATIRHISELELAMANENEYA MINCHUMU YO ENGETELA ESWAKUDYENI
Sw iengetelo swa swakudya swi nga va swa nkoka sw inene, ngopfu-ngopfu eka vana lavantsongo (hikuva ku ni laveko wa le henhla wa swakudya eka vana loko va ri karhi va kula) kumbe eka vanhu lava va vabyaka ngopfu, lava tikeriw aka hi ku dya kahle.
Loko u tsundzuxa vapfuniwahi ta swiengetelo swa swakudya...
Tsundzuka leswaku swakudya swa ntiyiso swi nga tirhisiwa ku engetela.
Ku ni swilo swo tala swo hambana emakete swo siva swakudya. Hlawula hi vukheta leswi nga ni swakudya leswifuweke naswona swi nga durhiki.
Vonisisa leswaku mupfuniwawa swi kota ku tirhisa nchumu wolowo ni kuwu hlanganisela kahle.
Loko u lava ku engetela tivhitamini ni timinerala, swa antswa ku tirhisa pilisi ya multivhitamini na timinerala leti nga riki ni mpimo lowu tlulaka wa siku rin'we (Recommended Daily Allowance). Leswi swi ta vaswi kombisiwile eka lebulu.
TSUNDZUKA...
Ku pfuna vanhu ku va va endla nhlawulo hi vukheta wa swakudya leswifuweke ku va swa vutomi bya vona a hi mhaka yo olova. Ku hlaw ula sw akudya leswi fuweke swa pfuna eka mani na mani - madyele lamanene ma pfuna ku lwa ni switsongwatsongwana, sw i sivela ku ondza loko munhu a vabya, swi nonokisa ku andza ka mavabyi, swi tlhela swi pfuna leswaku mirhi yikota ku tirha hi kuhatlisa ku antswisa mavabyi ni vutomi bya munhu.
SWIKHENSO:
<fn>tsonga6.txt</fn>
DYELE LERINENE LESWAKU U HANYA KAHLE
Xiletelo xa kahle ku ku pfuna ku hlawula swakudya swa kahle leswaku u kuma matimba enkarhini wa mavabyi.
Dyele lerinene ri kahle eka vanhu hinkwavo, kambe loko u ri na mavabyi, i swa nkoka ku hlawula swakudya leswinene!Dyele lerinene swi vula kudya swakudya leswinga ta nyika miri wawena mphamelo lowuwuwu lavaka leswaku wu kota ku tirha kahle niku wu pfuna ku lwa na mintlulelo. Mimphamelo I minchumu leyi kumekaka eswakudyeni. Ku na mimphamelo yo hambana eswakudyeni, xikombiso tipiroteyini, tikhabohayidireti, mafurha, tivitamini na timinerali.
Loko u ri na vuvabyi byo heta nkarhi w o leha (byo fana na TB, vuvabyi bya Khensa kumbe AIDS), fambiselo ra nsawutiso wa vuvabyi ra miriwawena ri hela matimba. Leswi swivula leswaku miriwa wena awaswikoti ku tisirhelela kahle tani hileswi a wu ri xiswona eka mintlulelo. Fambiselo ra nsawutiso leringa hava matimba ringa vanga mintluleloenon'weni, enkolweni na le khwirini. Dyele lerinene ri ta nyika miri wawena mphameloleswaku wu tiyisafambiselo ra nsawutiso wa wena eka mintlulelo. A ku na swakudya leswi nga ku horisaka eka vuvabyi byo heta nkarhi wo leha, kambe dyele lerinene rita tiyisisa leswaku miri wawena wukuma mphamelo wo ringana ku kota ku:
hola hi ku hatlisa eka mintlulelo;
endla u titwa kahle; no pfuna ku tiphina hi vutomi lebyinene.
Dyele lerinene ri ta ku pfuna ku lwa na mintlulelo no ku pfuna ku yimelana na yona loko uvabya.
Vuvabyi byo fana na TB, khensa kumbe AIDS byi tala ku vanga vusweti. Leswiswivangiwa hikuva:
miri wu lava mphamelowo tala leswaku wu lwa na mintlulelo;
mintlulelo yi nga vanga ku pfumalekaka navelo wodya na swiphiqo swo va u nga dyi;
mintlulelo na mirhi yi nga vanga ku hlamba timbilu, ku hlanta, na nchuluko lowu vangaka ku lahlekeriwa hi mphamelo.
Vusweti byi endla fambiselo ra nsawutiso ra miri ri hela matimba, ivi swi olova kuva ri tluleriwa. Eka xiyimo xa ntlulelo wa HIV, vusweti byi nga vanga AIDS hiku hatlisa.
XANA NDZI NGA DYA KAHLE NJHANI?
Ku na tindlela to tala to dya kahle. Miriwawena wu lava swakudya swo tala swo hambana. Swona hi swoxe a swi na mphamelo lowu laviwaka himiri wawena. Hlawula kutani u tiphina hi swakudya leswikumekaka hi ku olova, leswi xavekaka ni leswi u swi tsakelaka.
Loko u vabya, swiletelo leswilandzelaka swi nga ku pfuna ku hlawula dyele lerinene:
SUNGULA HI NKARHI!
Tivonelileswaku u dya yinihixihatla loko u khomiwa hi vuvabyi. Dyele lerinene ri nga ku pfuna ku lwa na mintlulelo ivi ri sivela ku hunguteka ka ntiko.
DYANA SWAKUDYA SWO HAMBANA
Leswaku u tiphina hiswakudya swawena, dyana swakudya swo hambana leswi u swi kumaka. Ku dya swakudya swo hambana swi ta tiyisisaleswaku u kuma mphamelo hinkwawo lowu laviwaka hi miri w a wena eka swakudya. Loko u tsandzeka ku dya swakudya swo tala, dyana swakudya swintsongo siku hinkwaro kutiyisisaleswaku u dya ku ringana.
ENDLA SWAKUDYA SWA XITACHI KUVA MASUNGULO YA SWAKUDYA SWA MINKARHI HINKWAYO
Swakudya swa xitachi swo fana na xinkwa, vuswa, rivele-ndzoho, rheyisi,matapula, xitampu, mugayo, n'wahuva na pasta swifanele ku vaxiphemu lexikulu xa swakudya swa wena. Swakudya swaxitachi swi nyika miri matimba na mphamelo wun'wana leswaku wu tirha kahle. Engetela swakudya swin'wana swo fana na matsavu, tinyawa to omisiwa, nyama ya huku kumbe matandza leswi u nga na swona eka swakudya swa xitachi kuendla swakudya swo nandziha.
DYANA MATSAVU NA MIHANDZU YO TALA MASIKU HINKWAWO
Matsavu na Mihandzu swi phamela tivitamini to tala na timinerali na michumu yin'wana leswi nga ta ku pfuna ku sirhelela miriwawena eka mintlulelo.
NYAMA YA HUKU, NHLAMPFI, NYAMA, MASI KUMBE MATANDZA SWI NGA DYIWA SIKU RIN'WANA NA RIN'WANA.
Swakudya swo huma eka swiharhi swi nyika miri ya hina mimphamelo yo tala yo hambana. Yin'wana ya yona i piroteyini, leyi pfunaka ku tiyisa fambiselo ra nsawutiso wa miriwawena ni ku aka tinyama to tiya. Loko u vabya , u ta lava swakudya leswi swo tala.
Ntlawa lowuwaswakudya swo huma eka swihlovoswa swimila i swihlovo swa kahle swa piroteyini na mimphamelo yin'wana ya nkoka. Ku katsa swakudya leswi tanihi xiphemu xa swakudya leswinene swi ta ku pfuna ku lw a ni mintlulelo.
KATSA MACHUKELA, MAFURHA NA TIOYILI ESWAKUDYENI SWA WENA
Chukela, mafurha na tioyili nasw ona i xiphemu xa sw akudya swa kahle. Sw i ku nyika matimba lama engetelekeke leswaku u lwisana na vuvabyini ku endla leswaku swakudya swiva na nantswo.
U NGA TALI KU TIRHISA MUNYU
Vanhu hinkwavo va fanele ku ringetaku tirhisa munyu wuntsongo, tanihi leswimunyu wo tala wu nga vangaka vuvabyi bya mbilu. Hambiswiritano, loko u chuluka kumbe u hlanta, u lahlekeriwa hi munyu wo tala na mati. Tiyiseka leswaku u siva munyu namati hi ku nwa mpfangano lowu nga na munyu, chukela na mati (Litara ya 1 ya matiyo kufumela lama virisiweke + 8 wa tisipuni ta chukela +1/2 ya sipuni ya munyu) hilaha sw i nga kotekaka hakona
XANA NDZI FANELE KU ENDLA YINI HI SWIHALAKI?
Ku nwa mati i swa nkoka eka vanhu hinkwavo. Nwani matiyo talaku tiyisisa leswaku u siva mati lama lahlekeke loko u chuluka, u hlanta ni ku dzuka nyuku nivusiku. Mati ya le tipompini ya tala kuva ya hlayisekile, kambe swi nga antswa u virisa mati ni ku horisa mati yo huma exihlobyeni, enambyeni kumbe borho u nga siya nwa.
U NGA TSHUKI U NWA BYALWA
U nga tshuki u nwa byalwa. Byalwabyi na khombo eka xivindzi naswona byi vanga kulahlekeriwa hi tivitamini leti sirhelelaka mirieka mintlulelo. Naswona i swa nkoka ku ka u nga nwi byalwaloko u tirhisa mirhi hikuva byi nga onha xivindzi xa wena.
TSHAMA U GINGIRIKA HILAHA U NGA KOTAKA HAKONA
Tshama u gingirika hilaha u nga kotaka hakona leswaku u tiyisa misiha ya wena. Nghingiriko wa vutiolori ku fana no famba, ku basisa yindlu na ntirho wa lexirhapeni swi ta antswisa rihanyo rawena.
MINKARHI HINKWAYO DYANA SWAKUDYA SWOHLAYISEKA,LESWI BASEKE!
I swa nkoka kuva swakudya na matilama u ya nwaka swifanele kuva swi basile ku sivela swakudya ku vanga mintlulelo leyi kumekaka esw akudyeni.
TSUNDZUKA:
Hlamba mavoko yawena minkarhi hinkwayo hi xisibi u nga si khumba na le ndzhaku ko khumbaswakudya.
Hlantswaswibyana makhumbi laha u vekaka swakudya.
Funengeta swakudya leswaku swi nga tshamiwi hi switsotswana na swiharhi.
Hlantswamihandzu na matsavu hi ku hetiseka ematiniyo tenga, yo hlayiseka.
Loko u ngakoti ku hlantswa mihandzu na matsavu kahle, susa makamba?.
Languta siku ra "xavisa hi siku ra" ephakitini. Tiyiseka leswaku a wu xavi swakudya leswi hundzeriweke hi nkarhi.
A swi hlayisekangi ku tirhisa swakudya swa le mathininiloko thini ri onhakile kumbe ri phatekile.
Tiyiseka leswaku a wu dyi nyama leyi nga vupfangiki, nyama ya huku, nhlampfi kumbe matandza.
Sweka swakudya swivupfa leswaku u dlaya switsongwatsongwana.
Loko u ri na xigwitsirisi, hlayisa miladza hinkwayo kumbe u yi funegeta u yi veka laha ku holeke.
Swakudya leswi swekiweke a swi fanelanga ku vekiwa ku tlula siku rin'we naswona swifanele ku kufumetiwa loko swi nga si dyiwa.
Hlayisa swakudya endhaw ini leyi holeke hilaha sw i nga kotekaka hakona. U nga veki sw akudya endhawini leyi hisaka kutlula tiawara timbirhi.
Dyele lerinene ra pfuna eka vanhu hinkwavo! Loko u vabya , i rankoka swinene. Loko u tivonela eka lesw i u sw i dyaka,, u nga:
Sivela ku hunguteka ka ntiko.
Lwa na mintlulelo.
Sivela ku lahlekeriwa hi tinyama
Hlayisa mimphamelo leyi yi ku lahlekelaka lokou hlanta ni ku chuluka.
Hola hikuhatlisa eka mintlulelo ni ku endla leswaku swilondza swi hola hi kuhatlisa.
Kota ku tirhisa kahle mirhi na vutshunguri.
Titwa u ri na matimba.
Tsundzuka - Dyele lerineneri pfuneta vanhu hinkwavo leswaku va titwakahle kutani va tiphinahi rihanyo ro antswa, hambi va vabya kumbe va hanye kahle!
<fn>tsonga7.txt</fn>
Timfanelo ta wena ta nhlonipho
TIMFANELO TA VAVABYI
Chata ya rixaka ya timfanelo ta vavabyi Ndzawulo ya rihanyo.
Mbango wo basa no hlayiseka
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo va eka mbango wo basa no hlayiseka sweswo swi ta tiyisa leswaku rihanyo ra miri na miehleketo kumbe ku pfuka, ku katsa na mphakelo wa mati yo ringana, mbhasiso na ncukumeto wa malakatsa ku katsa na nsirhelelo eka tindlela hinkwato ta nghozi ya mbango, tanihi nthyakiso, ku yisa ekholoji ehansi kumbe ntlulelo wa mavabyi.
Ku teka xiavo eku boheni ka timhaka
Muaka-tiko un'wana ni un'wana u na mfanelo yo teka xiavo eka nkulo wa tipholisi ta rihanyo naswona un'wana ni un'wana u na mfanelo yo teka xiavo eku boheni ka timhaka leti khumbaka rihanyo rakwe.
Un'wana ni un'wana u na mfanelo wo fikelela ntirho wa nhlayiso wa rihanyo lowu katsaka:
Ku kuma nhlayiso wa xihatla hi nkarhi eka ndhawu ya vuongolelo yihi kumbe yihi leyi pfuriweke hambi a nga swi koti ku hakela;
Vuongori na mpfuxo sweswo swi fanele ku tiviwa hi muvabyi leswaku a ta kota ku twisisa vutshunguri byebyo kumbe mpfuxo na hakelo ya kona;
iii Vunyiki bya swilaveko swo hlawuleka loko kuri tincece, vana, lavo biha emirini, vadyuhari, vatsoniwa, vavabyi lava vavisekaka, vanhu lava hanyaka na HIV kumbe vavabyi va AIDS;
iv Switsundzuxo handle ko hlawula, ntlimbeleto kumbe mpfilumpfilu eka timhaka to fana na rihanyo na matswalele, mpfukuzani kumbe HIV/AIDS
Nhlayiso lowu antswisaka switlhavi yaleyo yi chipile naswona ya pfuna eka mavabyi yo ka ya nga tshunguleki kumbe lama yisaka munhu eku feni;
vi
Makhomele lamanene leswi kombisiweke hi va ntirho wa rihanyo ku kombisa mafundza, nhlonipho wa vumunhu, ku lehisa mbilu, ntwela-vusiwana na ntiyiselo.
vii Mahungu ya rihanyo lama katsaka ku kumeka ka ntirho wa rihanyo na ku ntirho wo tano na nga tirhisiwa njhani ku pfuna vanhu hi ku hetiseka na ku mahungu yo tano ma ta va hi ririmi leri twisisiwaka hi vavabyi.
Vutivi bya ndzindza-khombo wa vutshunguri / xikimu xa xipfuno xa vutshunguri
Xirho xa ndzindza-khombo wa vutshunguri kumbe xikimu xa xipfuno xa vutshunguri xi na lunghelo ra ku kuma mahungu ya ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xexo naswona xi nga konanisa laha swi faneleke, swiboho swa ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xolexo mayelana ni leswi yelanaka na xirho.
Ku langha ntirho wa rihanyo
Munhu un'wana ni un'wana u na mfanelo yo langha muphakeri wa nhlayiseko wa rihanyo, kumbe switirhisiwa swa rihanyo swo nkarhi leswi nga kona loko ku ve ku langha koloko a ku nge lwi na xiyimo xa fambiselo leri tirhisiwaka hi vaphakeri va nhlayiseko wa rihanyo kumbe switirhisiwa na ku langha switirhisiwa leswi fambelanaka na swilaveko leswi nga languteriwa swa xiletelo xa mphakelo.
Tshunguriwa hi mutshunguri loyi a nga na vito
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo tiva loyi a n'wi tshungulaka hikwalaho u fanele ku tshunguriwa hi munhu loyi a nga ambala xipereta xa vito.
Xihundla na vutumbelo
Mahungu lama khumbaka rihanyo ra munhu ku katsa na lama khumbaka matshungulelo ma nga hlayiwa ntsena loko ku ri na mpfumelelo lowu tiviwaka handle ka loko ma laviwa ku ya hi nawu kumbe xileriso xa huvo ya nawu.
Mpfumelelano lowu hlamuseriweke
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo nyikiwa mahungu lama nga ma ntiyiso ehenhla ka vuvabyi byakwe, nkambisiso wa byona, na matshungulelo lama nga ta tirhisiwa na tihakelo ta kona, ku va munhu a kota ku teka xiboho lexi khumbhaka leswi nga vuriwa.
Ku ala vutshunguri
Munhu a nga ala vutshunguri naswona ku ala ko tano ku nga ha va hi nomo kumbe hi ku tsala ntsena loko ku ala koloko ku nga nghenisi vutomi bya vanhu van'wani enghozini.
Ku hundziseriwa emahlweni ku ya kuma mavonele ya vumbirhi
Munhu un'wana ni un'wana u na mfanelo yo kombela eka mutshunguri ku hundziseriwa emahlweni ku ya kuma mavonele ya vumbirhi eka mutshunguri loyi a n'wi tsakelaka.
Vuongori byo kala mpimo
Ku hava munhu loyi a faneleke ku cukumetiwa hi mutokoti wa swa vutshunguri kumbe ku aleriwa switirhisiwa swa rihanyo eka mupfuni loyi muvabyi a nga tshama a va emavokweni yakwe.
Ku vilela hi ta vutshunguri
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo vilela hi ta vutshunguri naswona swivelelo swa yena swi lavisisiwa a tlhela a kuma nhlamulo ya ndzavisiso wolowo.
Ku hlayisa rihanyo rakwe.
Ku hlayisa mbango.
Ku hlonipha timfanelo ta vavabyi van'wana na vatshunguri.
Ku tirhisa sisiteme ya vutshunguri hi mfanelo naswona a nga tlangi hi yona.
Ku tiva ndhawu ya vutshunguri ya ka vona na leswi yi nga n'wi pfunaka ha swona.
Ku nyika vatshunguri mahungu ya ntiyiso ya leswi a swi twaka, ku va va kota ku n'wi nyika mirhi, mpfuno kumbe switsundzuxo leswi nga fanela.
Ku tsundzuxa vatshunguri leswi a navelaka leswaku swi endliwa mayelana na rifu rakwe.
Ku endla leswi lavekaka mayelana na vutshunguri lebyi lavekaka kumbe maendlele ya mpfuxo.
Ku vutisa tihakelo leti nga ta laveka ta vutshunguri kumbe mpfuxo na ku lulamisa swa mahakelelo.
Ku hlayisa tirhekodo ta rihanyo leti a nga na tona.
Mfanelo ya wena ya nhlonipho
Timfanelo ta vavabyi
VAKANDZIYISI VA HULUMENDE, PITORI, HI VAKANDZIYISI VA FORMESET.
Chata ya timfanelo ta vavabyi
Eka madzana-dzana ya malembe vaaka-tiko lavotala va Afrika-Dzonga va tokotile ku tsoniwa kumbe ku lwisa masungulo ya timfanelo ta vanhu ku katsa na timfanelo ta vutshunguri. Ku tiyisisa leswaku ku kumeka vutshunguri tanihi leswi byi tiyisisiweke na kona eka khonstithuxini ya Rhiphabiliki ya Afrika-Dzonga (Act No 108 of 1996), ndzawulo ya Rihanyo yi tiboha ku hlayisa, ku yisa emahlweni no sirhelela mfanelo leyi naswona yi tivisa TIMFANELO TA VAVABYI ku ri xiyimo lexi ringanisiweke ku endla leswaku mfanelo leyi yi humelerisiwa.
Chata leyi yi Fambisiwa no tirhisiwa hi ku leteriwa hi nawu wihi kumbe wihi lowu tirhisiwaka eRhiphabiliki ya Afrika-Dzonga na ku ya hi mali leyi nga kona etikweni.
Vutivi bya ndzindza-khombo wa vutshunguri / xikumi xa xipfuno xa vutshunguri
Xirho xa ndzindza-khombo wa vutshunguri kumbe xikimu xa xipfuno xa vutshunguri xi na lunghelo ra ku kuma mahungu ya ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xexo naswona xi nga konanisa laha swi faneleke swiboho swa ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xolexo mayelana ni leswi yelanaka na xirho.
Ku langha ntirho wa rihanyo
Munhu un'wana ni un'wana u na mfanelo yo langha muphakeri wa nhlayiseko wa rihanyo, kumbe switirhisiwa swa rihanyo swo karhi leswi nga kona loko ku ve ku langha koloko a ku nge lwi na xiyimo xa fambiselo leri tiviwaka hi vaphakeri va nhlayiseko wa rihanyo kumbe switirhisiwa na ku langha switirhisiwa leswi fambelanaka na swilaveko leswi nga languteriwa swa xiletelo xa mphakelo.
Un'wana ni un'wana u na mfanelo wo fikelela ntirho wa nhlayiso wa rihanyo lowu katsaka:
i Ku kuma nhlayiso wa xihatla hi nkarhi eka ndhawu ya vuongolelo yihi kumbe yihi leyi pfuriweke hambi a nga swi koti ku hakela;
ii Vuongori na mpfuxo sweswo swi fanele ku tiviwa hi muvabyi leswaku a ta kota ku twisisa vutshunguri byebyo kumbe mpfuxo na hakelo ya kona;
iii Vunyiki bya swilaveko swo hlawuleka loko kuri tincece, vana, lavo biha emirini, vadyuhari, vatsoniwa, vavabyi lava vavisekaka, vanhu lava hanyaka na HIV kumbe vavabyi va AIDS;
iv Switsundzuxo handke ko hlawula, ntlimbeleto kumbe mpfilumpfilu eka timhaka to fana na rihanyo na matswalele, mfukuzani (khensa) kumbe HIV/AIDS
v Nhlayiso lowu antswisaka switlhavi yaleyo yi chipile naswona ya pfuna eka mavabyi yo ka ya nga tshunguleki kumbe lama yisaka munhu eku feni;
vi Makhomele lamanene leswi kombisiweke hi va ntirho wa rihanyo ku kombisa mafundza, nhlonipho wa vumunhu, ku lehisa mbilu, ntwela-vusiwana na ntiyiselo vii Mahungu ya rihanyo lama katsaka ku kumeka ka ntirho wa rihanyo na ku ntirho wo tano wu nga tirhisiwa njhani ku pfuna vanhu hi ku hetiseka na ku mahungu yo tano ma ta va hi ririmi leri twisisiwaka hi vavabyi.
Picture: (a) HOFISI YA XIKIMU XA VUTSHUNGURI
b XIKIMU XA VUTSHUNGURI
Vutivi bya ndzindza-khombo wa vutshunguri xikimu xa xipfuno xa vutshunguri
Xirho xa ndzindza-khombo wa vutshunguri kumbe xikimu xa xipfuno xa vutshunguri xi na lunghelo ra ku kuma mahungu ya ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xexo naswona xi nga konanisa laha swi faneleke, swiboho swa ndzindza-khombo wolowo kumbe xikimu xolexo mayelana ni leswi yelanaka na xirho.
Ku langha ntirho wa rihanyo
Munhu un'wana ni un'wana u na mfanelo yo langha muphakeri wa nhlayiseko wa rihanyo, kumbe switirhisiwa swa rihanyo swo karhi leswi nga kona loko ku ve ku langha koloko a ku nge lwi na xiyimo xa fambiselo leri tiviwaka hi vaphakeri va nhlayiseko wa rihanyo kumbe switirhisiwa na ku langha switirhisiwa leswi fambelanaka na swilaveko leswi nga languteriwa swa xiletelo xa mphakelo.
Tshunguriwa hi mutshunguri loyi a nga na vito
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo tiva loyi a n'wi tshungulaka hikwalaho u fanele ku tshunguriwa hi munhu loyi a nga ambala xipereta xa vito.
Xihundla na vutumbelo
Mahungu lama khumbaka rihanyo ra munhu ku katsa na lama khumbaka matshungulelo ma nga hlayiwa ntsena loko ku ri na mpfumelelo lowu tiviwaka handle ka loko ma laviwa ku ya hi nawu kumbe xileriso xa huvo ya nawu.
Mpfumelelano lowu hlamuseriweke
Un'wana ni un'wana u na mfanelo yo nyikiwa mahungu lama nga ma ntiyiso ehenhla ka vuvabyi byakwe, nkambisiso wa byona, na matshungulelo lama nga ta tirhisiwa na tihakelo ta kona, ku va munhu a kota ku teka xiboho lexi khumbhaka leswi nga vuriwa.
Ku ala vutshunguri
Munhu a nga ala vutshunguri naswona ku ala ko tano ku nga ha va hi nomo kumbe hi ku tsala ntsena loko ku ala koloko ku nga nghenisi vutomi bya vanhu van'wani enghozini.
Picture: Papila ro hundzela emahlweni
Ku hundziseriwa emahlweni ku ya kuma mavonele ya vumbirhi
Munhu un'wana ni un'wana u na mfanelo yo kombela eka mutshunguri ku hundziseriwa emahlweni ku ya kuma mavonele ya vumbirhi eka mutshunguri loyi a n'wi tsakelaka.
Vuongori byo kala mpimo
Ku hava munhu loyi a faneleke ku cukumetiwa hi mutokoti wa swa vutshunguri kumbe ku aleriwa switirhisiwa swa rihanyo hi mutshunguri loyi muvabyi a nga tshama a va emavokweni yakwe.
Vutihlamuleri bya muvabyi
Ku hlayisa rihanyo rakwe.. Ku hlayisa mbango.. Ku hlonipha timfanelo ta vavabyi van'wana na vatshunguri.. Ku tirhisa sisiteme ya vutshunguri hi mfanelo naswona a nga tlangi hi yona.. Ku tiva ndhawu ya vutshunguri ya ka vona na leswi yi nga n'wi pfunaka ha swona.. Ku nyika vatshunguri mahungu ya ntiyiso ya leswi a swi twaka, ku va va kota ku n'wi nyika mirhi, mpfuno kumbe switsundzuxo leswi nga fanela.
Ku tsundzuxa vatshunguri leswi a navelaka leswaku swi endliwa mayelana na rifu rakwe.. Ku endla leswi lavekaka mayelana na vutshunguri lebyi lavekaka kumbe maendlele ya mpfuxo.
Ku vutisa tihakelo leti nga ta laveka eka vutshunguri kumbe mpfuxo na ku lulamisa swa mahakelelo.
Ku hlayisa tirhekodo ta rihanyo leti a nga na tona.
Vutivi bya ndzindza-khombo ya rihanyu/xikimu xa mpfuno wa vutshunguri
Mbango wo basa no hlayiseka
Mfikelelo eka nhlayiso wa rihanyo
Xihundla na vutumbelo
Mpfumelelo lowu hlamuseriweke
Hundziseriwa emahlweni ku ya kuma vonele/miehleketo ya vumbirhi
NDZAWULO YA RIHANYO Chata leyi yi fambisiwa no tirhisiwa hi ku leteriwa hi nawu wihi kumbe wihi lowu tirhisiwaka eRhiphabiliki ya Afrika-Dzonga na ku ya hi mali leyi nga kona etikweni.
Ku langha ntirho wa swa rihanyo
Vuongori byo kala mpimo
Ku vilela hi ta vutshunguri
Ku teka xiavo eku boheni ka timhaka
Ku tshunguriwa hi muongori la nga ni vito
Ku ala vutshunguri
<fn>tsongaFALP1memo.txt</fn>
GIREDI YA 11
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA
x 1978- u hlawuriwile ku va wa nhlangano wa tikereke wa Afrika-Dzonga
Ndzivalelano. x2006 - u endleriwe nkhuvo wo tlangela makumenkombo ntlhanu wa malembe ya vutomi bya yena.
U thyiwile vito ra Mpilo hikwalaho ko va a velekiwile a ri ntsongo ngopfu, naswona a va nga tshembi leswaku a nga hanya nkarhi wo leha ngopfu.
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yena. Xik. Mpilo u ve na migingiriko yo karhi ekerekeni naswona u lwe ngopfu no herisa xihlawuhlawu laha etikweni.
Munhu wo vulavula hi rito leri twisaka van'wana ku vava.
Ku vulavula u ri ni vutitshembi/U nga chavi nchumu.
Ku vula leswi swi ku karhataka / vavisaka/ tsakisaka.
Mukamberiwa ulanguteriwa ku nyika vonele ra yena. Nhlamulo yi nga ha va 'ina' kumbe 'e-e' a tlhela a seketela nhlamulo ya yena.
Loko munhu a nga tivi timhaka ta yena wo tilumaluma loko a vutisiwa.
XIYENGE XA B : NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA .
Ku cina no phokotela mavoko loko ku yimbeleriwa.
Tindhawu leti ku talaka ku yimbeleriwa eka tona.
Ku vuyelela ka risimu loko ku ri karhi ku yimbeleriwa.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu lungolexela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/nkomiso. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
Mukamberiwa a nga endla xivulwa lexi twalaka. Xikombiso: Namuntlha hi ta vona vanhu vo tala swinene.
A swi nge olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo.
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena hi ku tirhisa rito 'Ntamu'. Xik: Magezi u na ntamu, a nga hatlisi ku karhala loko a ri karhi a tirha.
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi yi karhata ngopfu, kutani va tekela enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu.
Leswi swi kumeka hi ku olova.
Hikokwalaho ka leswi swidzidziharisi swi vangelaka khombo lerikulu, munhu u fanele ku swi papalata.
Musunguri wa timhaka ti karhata/tikela yena.
Mukamberiwa a nga vumba xivulwa xa yena n'winyi hi xivuriso lexi, a kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona.
Ngopfungopfu: Yi komba ku tshikilela/tiyisisa mhaka/swi tala ku nonohela vanhu vo tano.
Ngopfu: Yi komba mpimo wa maendlekelo ya swilo swo karhi/ku nonoha ka mpimo wa le henhla.
Ku va evuhlongeni bya swidzidziharisi, swa dlayisa.
XIVUTISO XA 3.2
Va kombisa ku vilela./ A va tsakangi.
Mukamberiwa u ta hlamula 'ina' kumbe 'e-e', a tlhela seketela nhlamulo ya yena.
Marito lama vuriwaka hi vanhu va swifaniso swa A na B ya komba swiphiqo leswi vanhu lava va nga na swona, kasi marito lama vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya komba xiboho lexi va nga ta xi teka ku lulamisa swiphiqo leswi.
Mukamberiwa u ta pfumela kumbe a kaneta a tlhela a seketela nhlamulo ya yena.
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
<fn>xitsonga.txt</fn>
KHOMIXINI YA VUKORHOKERI BYA MFUMO
XIVIKO XA LEMBE XA VAAKATIKO XA NKARHI WA LEMBE XIMALI RA 2008/2009
LESWI NGA ENDZENI
HI ENDLA YINI 2
I MANI LOYI A LAWULAKA 3
MIMPIMO YA HINA, HI YI FIKELELA NJHANI NA MIMBUYELO LEYI HI NGA 4 YI FIKELELA
XIKONGOMELO XA LESWAKU HI NGA ANTSWISA NJHANI 7 VUKORHOKERI BYA HINA
NHLANGANO NA VATIRHI 7
MPIMANYETO 8
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI 9
HI KUMEKA KWIHI 9 1. HI HINA VAMANI
Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo (PSC) yi tumbuluxiwile hi ku landza Xiyenge xa 196 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, 1996. I vandla riri roxe leri nga tumbuluxiwa hi ku landza Ndzimana ya 10 ya Vumbiwa. Vumbiwa byi lerisa leswaku kuna PSC yin'we ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga , leyi ngana swirho swa 14, leswi ntlhanu swi nga thoriwa hi mbhumambhumelo wa Huvo ya Rixaka. Xirho xin'we xi thoriwa ku suka eka xin'we xa swifundzhankulu swa nkaye, endzhaku ka ku hlawuriwa hi Holobye, wa xifundzhankulu hi mbhumambhumelo wa komiti ya Palamente ya Xifundzhankulu. Swirho swi vuriwa Vakhomixinara.Vakhomixinara hinkwavo va thoriwa hi Phuresidente. Vakhomixinara va ntlhanu lava nga thoriwa hi ku bumabumeriwa hi Huvo ya Rixaka va kumeka eka Nhloko ya Hofisi, Loko swirho leswi nga sala swi kumeka eka swifundzhankulu swa swona. Maendlelo yo thola Vakhomixinara ya fumiwa hi Nawu wa Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo, wa 1997, lowu nyikaka xinawana xa PSC na timhaka leti hlanganaka na tona.Ku ya hi Nawu, Khomixinara u thoriwa nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe, lowu wu pfuxetiwaka hi nkarhi wun'we wo ngetelela. Khomixini yi fambisiwa hi Mutshamiwaxitulu loyi a nga thoriwa hi Phuresidente ku suka eka Vakhomixinara lava nga hlawuriwa.
PSC yina vutihlamuleri eka Huvo ya Rixaka naswona yi fanele yi vika eka yona lembe na lembe. Yi fanele yi tlhela yi vika nale ka Palamente ya Xifundzhankulu lexi khumbhekaka eka migingiriko ya yona eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana.
Phuresidente u thorile swirho swo sungula swa PSC ku sukela 1 Sunguti 1999. Hambiswiritano, ku sungula ka matirhelo ya ximfumo hi PSC ya hlwerisiwile ku kondza ku fikela 1 Mawuwani 1999 hikwalaho ka ku tikeriwa hi swa nawu eka swiphemu swin'wana swa Nawu wa ku Hundzuluxiwa ka Milawu ya Mfumo, ya 1997.
PSC yi seketeriwa hi Hofisi ya Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo (OPSC), na Nhloko ya yona ya hofisi ePitori na tihofisi ta swifundzha eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana. OPSC yi rhangeriwile hi Mulawuri- Jenerali, loyi a nga Muofisiri wa Vutihlamuleri. Vatirhi va OPSC va thoriwa hi ku landza Nawu wa Vukorhokeri bya Mfumo wa 1994.
Xivono
Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo i huvo leyi tiyimelaka naswona ya kahle leyi nga tumbuluxiwa hi Vumbiwa, 1996, ku tlakusa vukahle eka mafambiselo ya Vukorhokeri bya Mfumo hi ku tlakusa mbango wa xiphurofexini wu tlhela wu vana mikhuva leyinene na ku ngetelela nkoka eka mafambiselo ya mfumo laya nga na vutihlamuleri, ndzingano, vuswikoti lebyi pfunaka, byo pfumala manyala na ku hlamula eka swilaveko swa vanhu va Afrika Dzonga.
Ntirho
Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo yi kongomise eka ku tlakusa milawu ya vumbiwa ya xidimokirasi leyi sirheleriweke na mikhuva ya Vukorhokeri bya Mfumo hi ku lavisisa, kambisisa, pimanyisa, endla vuhlanganisi na ku vika eka mafambiselo ya mfumo. Hikwalaho ka maendlelo ya ndzavisiso, yi ta tiyisisa ku tlakusiwa ka vukahle eka mafambiselo na ku nyikiwa ka vukorhokeri bya nkoka lebyi kotekaka byi tlhlela byi hlayiseka.
HI ENDLA YINI
PSC yi kumile mpfumelelo wa yona ku suka eka Xiyenge xa 195 xaVumbiwa, 1996. Xiyenge xa 195 xi andlala mikhuva na milawu leswi fumaka mafambiselo ya mfumo, leswi swi faneleke swi tlakusiwa hi PSC. Mikhuva leyi na milawu i:
a. mpimo wa le henhla wa mikhuva ya xiphurofexini b. ku tirhisiwa ka switirhisiwa hi ndlela ya vuswikoti, xiikhonomi na hi ndlela leyi pfunaka c. mafambiselo ya mfumo laya nga hluvuka d. vukona bya vukorhokeri hi ndlela ya kahle, na hi ndlela ya ndzingano ku ri hava xiyahinghohe e. hlamula eka swilaveko swa vanhu na ku khutaza vanhu ku nghenisa xiave eka ku endla pholisi f. mafambiselo ya mfumo laya ngana vutihlamuleri g. ku bohelela nkavuciva h. ku tumbuluxa mafambiselo lamanene ya swikumiwa swa vanhu na ku hluvukisa mintolovetiso ya mitirho mafambiselo ya mfumo lama ngana vuyimeri na mintolovetiso ya mafambiselo ya mitirho na vatirhi hi ku landza vuswikoti swikongomelo, vukahle na ku lava ku lulamisa leswi a swi nga ringani swa khale/leswi nga hundza
Hi ku landza Xiyenge xa 196 xa Vumbiwa, 1996, mintirho na matimba ya PSC i:
Ku tlakusa mikhuva na milawu, tanihi leswi swi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195, eka Mfumo hinkwawo b.
Ku lavisisa, kambisisa na ku pimanyisa na nhlangano, mintolovetiso ya mafambiselo na vatirhi va Mfumo, hi ku angarhela, ku landzelela milawu na mikhuva leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195 na maendlelo ya Mfumo c.
Ku kunguhata magoza ku tiyisisa matirhelo laya pfunaka na laya ngana vuswikoti eka
Mfumo d. Ku nyika matlhelo laya nga kongomisiwa eka ku tiyisisa leswaku maendlelo ya vatirhi laya yelanaka na ku lava vanhu, vuhundziseri, ku tlakusiwa na ku hlongoriwa swi fambelana na mikhuva na milawu leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195.
e. Ku vika eka migingiriko ya yona na matirhelo ya mintirho ya yona, ku katsa swikumiwa swin'wana na swin'wana leswi yi nga swi endlaka na matlhelo na switsundzuxo leswi yi nga swi nyikaka; na ku nyika mpimanyiso wa hi laha mikhuva na milawu leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195 swi landzeleriwaka ha kona na f. Hikwalaho ka ntwanano wa yona nwinyi, kumbe eka ku kuma swivilelo swin'wana na swin'wana;
Ku lavisisa na ku pimanyisa xikombelo xa vatirhi na mintolovetiso ya mafambiselo ya mfumo na ku vika eka huvo ya vulawuri leyi nga fanela na nawu
Ku lavisisa maxangu ya vatirhi eka Mfumo mayelana na mintirho ya vatirhi kumbe ku tshika na ku bumabumela mindzulamiso leyi nga fanela
Ku kambisisa na ku lavisisa ku landzeleriwa milawu ya maendlelo lawa ya nga fanela eka Mfumo iv. Ku tsundzuxa swiyenge swa rixaka na swa swifundzhankulu swa mfumo mayelana na mintolovetiso ya vatirhi eka Mfumo, ku katsa leswi katsaka ku lava vatirhi, ku thola, ku hundzisela ku humesa na swin'wana swiphemu swa mintirho ya vatirhi eka
Mfumo
Ntirho wa PSC wu vumbiwile eka tindhawu ta ntsevu ta matirhelo, ku nga: Vurhangeri na Mimpfuxeto ya Swikumiwa swa Vanhu, Ku antswisa Vuxaka bya le Mitirhweni, Ku Kambisisa Mafambiselo, Vunyiki bya Vukorhokeri na Mpimanyiso wo landzelela Swilaveko, Mindzavisiso ya Mafambiselo ya Mfumo na Mikhuva ya Xiphurofexini. Tindhawu leti ti avanyisiwile hi marhavi ya mintirho leyi landzelaka:
Rhavi: Mintolovetiso ya Vurhangeri na Mafambiselo swi endla leswaku PSC yi tlakusa Vurhangeri bya Mfumo lebyi twalaka, mafambiselo ya swikumiwa swa vanhu, vuxaka bya le mitirhweni na mintolovetiso ya mitirho b.
Rhavi: Nkambisiso na Mpimanyiso ku endlela leswaku PSC yi tumbuluxa mpimo wa le henhla wa vunyiki bya vukorhokeri, nkambisiso na mafambiselo lamanene eka Mfumo c.
Rhavi: Nhlangano na ku Lwa na Manyala swi endla leswaku PSC yi teka mindzavisiso ya mafambiselo ya mfumo, tlakusa mpimo wa le henhla wa mahanyelo ya mikhuva leyinene exikarhi ka vatirhela mfumo na ku nghenisa xiave eka ku sivela na ku lwa na manyala d.
Vukorhokeri bya Vandla seketela mintirho yinharhu ya marhavi hi ku nyika vukorhokeri bya mafambiselo
I MANI LOYI A LAWULAKA
Dok. Ralph Mgijima i Mutshami wa xitulu wa Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo ku fikela Ndzati 2009. Hi ku landza Nawu wa Vukorhokeri bya Mfumo, Mutshami wa xitulu u tlhela ava Mulawuri-nkulu.
Nkul. Mashwahle Diphofa i Mulawuri- Jenerali wo Khomela wa Hofisi ya Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo. Hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Mfumo, Mulawuri-Jenerali wo Khomela u tlhela ava Muofisiri wa Vutihlamuleri wo Khomela.
MIMPIMO YA HINA, HI YI FIKELELA NJHANI NA MIMBUYELO LEYI HI NGA YI FIKELELA
PSC yi tumbuluxa Pulani yo Antswisa Vunyiki bya Vukorhokeri (SDIP) lembe na lembe. SDIP yi tirha tanihi rimba ro tivisa vakhumbheki mayelana na mimpimo ya PSC's ya vunyiki bya vukorhokeri. Tafula leri landzelaka ri kombisa swiyenge swa SDIP na mafambelo lama nga endliwa eka ku simeka pulani hi nkarhi wa lembe ximali wa 2008/09.
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo
Fambisa ndzavisiso hi timhaka ta vuxaka bya le mitirhweni na ku lavisisa maxangu ya vatirhela mfumo Tindzawulo ta Mfumo Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa 80%ya maxangu hinkwawo lawa ya nga hundziseriwa ya hetisisiwile ku nga se hela tin'hweti tinharhu ku suka eka siku leri ku nga kumiwa matsalwa laya nga fanela Swiviko eka tindlela ta maxangu eka Vukorhokeri bya Mfumo na le ka mpimanyiso wa ntiyelo wa miavanyiso leyi nga boheleriwa yak u ka ku nga hanyiwi kahle eka Mfumo swi hangalasiwile PSC yi kumile 654 wa swivilelo swa maxangu. Hambiswiritano, milandzu yi tlheriseriwile endzhaku eka tindzawulo hikwalaho ka ku va ku nga landzeleriwi milawu ya swivilelo swa maxangu. Milandzu ya 191 yi hetisisiwile ku nga se hela lembe ximali, eka milandzu ya 105, vatirhi lava avari emaxangwini va herisile swivilelo maxangu ya vona ya nga se hetisisiwa. Nhlayo ya milandzu ya 77 (13%) aya ha yimeriwile hikwalaho ka mahungu yo ka ya nga helelanga laya nga nyikiwa hi tindzawulo
Lavisisa mintolovelo yo pfumala vuswikoti bya mafambiselo ya mfumo Tindzawulo ta mfumo Tihuvo ta Tikomiti ta Xiphotifoliyo Tipalamente ta Swifundzhankulu Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo 80% ya mindzavisiso yi hetisisiwile ku nga se hela tin'hweti tinharhu ku suka eka siku leri ku nga kumiwa matsalwa hinkwawo Ku oditiwa ka tikhomputara ta 100 swi pfariwile/hetisisiwile na ndzavisiso wa swikeyili hi xitalo swa 11 swi le ku endliweni. Mindzavisiso yin'wana yi hundzile mpimo wa vukorhokeri bya tin'hweti ta 3 hikwalaho ka swiviko swa vusweti ku suka eka tindzawulo Swivilelo swa 208 leswi yelanaka na vunyiki bya vukorhokeri swi kumiwile hikwalaho ka NACH hi
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo
Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa nkarhi wa lembe ximali. Milandzu ya 129 yi hetisisiwile hi nkarhi wa lembe ximali, leyi katsaka milandzu leyi nga hundziseriwa ku suka eka lembe ximali leri nga hundza (2007/08) Pheji ra timhaka ra swivilelo leswi nga endliwa na PSC, Xiviko eka Mafambiselo ya Swikombelo na Tsalwa ra Vugevenga na Xiviko hi Mahanyelo yo ka ya nga ri kahle hi tlhelo ra swa Timali xa lembe ximali ra 2007/08 swi hetisisiwile. Xiviko xa Mpimanyiso wa Mintolovetiso ya Mafambiselo ya Mphakelo eka Makumele ya Nhundzu na mitirho eka tindzawulo leti nga hlawuriwa ku langutisisiwile ngopfu eka tihakelo hi ku angarhela eka mali leyi nga kumiwa ya R200 000.00 yi hlengeletiwile
Tumbuluxa ndzhavuko wa mahanyelo ya xiphurofexini eka Mfumo Tihuvo Tindzawulo ta Mfumo Tpalamente ta Swifundzhankulu Swivilelo Nyika nseketelo wa vumatsalani wa xiphurofexini eka Foramu ya Rixaka yo Lwa na Manyala. Fambisa mpimo wo landzelela swilaveko eka Rimba ra mimpaluxo wa swa timali hi swirho swa SMS Mafambiselo ya layini ya mahala ya Rixaka yo Lwa na Manyala Ku rhurhela hi ndlela yo humelela tiwekixopo na swiviko eka mafambiselo ya timhaka Pfuxeta khodi ya matikhomele na gazete eka Swinawana swa mfumo Milemukiso leyi nga tumbuluxiwa hi mikhuva ya xiphurofexini na ku lwa na manyala PSC yi nyikile vukorhokeri bya vumatsalani eka NACF. Tikomiti timbirhi to simeka ta NACF timbirhi ta EXCO na yin'we ya tinhlengeletano ta NACF ti khomiwile Mpimo wo ringana 85% wo landzelela swilaveko ku suka eka tindzawulo mayelana na FDF wu fikeleriwile Hi ku landza NACH, milandzu ya 1 752 ya manyala yi hundziseriwile eka tindzawulo hi ku landza milawu leyi ku nga twananiwa yona Tiwekixopo ta nkombo ti khomiwile na vulawuri bya swifundzhankulu eka mafambiselo ya NACH Tiwekixopo ta nkombo ti khomiwile ku tlakusa khodi ya matikhomele Rhurherile nhlengeletano ya vativinkulu ku tlangela Siku ra le Handle ro Lwa na manyala hi tlhela hi hangalasa minchumu yo tlakusa ku lwa na manyala hi nkarhi wa ntlangelo.
Pfuxeta ku simekiwa ka mintolovetiso ya swikumiwa swa Tihuvo Tindzawulo ta mfumo Tipalamente ta swifundzhankulu Xiviko lexi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa Xiviko eka ku odita maendlelo yo hlawuriwa xi humesiwile eka tindzawulo ta mfumo ta Rixaka na tindzawulo ta Swifundzhankulu leti
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo vanhu hikwalaho ka ntshovelo wa swiviko swa ndzavisiso na swibumabumelo Vamangali nga hlawuriwa
Mpimanyiso wa tindzawulo ehenhla ka mikhuva leyi nga longoloxiwa eka xiyenge xa 195 xa Vumbiwa Tindzawulo ta mfumo Palamente ya Huvo Tipalamente ta Swifundzhankulu Migingiriko ya mfumo tiakhademiki, tinhlengeletano ta minhlangano ya vaaki va ndhawu Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwile. Swiviko swa tindzawulo ta makumembirhintlhanu ta M&E leswi langutisisanaka na leswaku tindzawulo ti landzelela njhani swilaveko swa mikhuva ya Vumbiwa na milawu ya mafambiselo ya mfumo swi hlengeletiwile Xiviko xa vuntlhanu xa M&E lexi nga tiyisiwa xa mfumo xi humesiwile
Mpimanyiso wa Xiyimo xa Mfumo Tindzawulo ta Mfumo Huvonkulu Palamente Tipalamente ta Swifundzhankulu Migingiriko ya Mfumo Xiviko lexi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo xi hetisisiwa Xiviko xa SOPS xa 2009 ehansi ka nkongomelo wa: Xiyimo xa Vutiyimiseri bya Mfumo eka 2010 ku ya emahlweni xi hetisisiwile
Mpimanyiso wa minongonoko leyi nga humelela ya mfumo leyi nga kombisiwa Tindzawulo ta mfumo Tihuvo Palamente Tipalamente ta Swifundzhankulu Migingiriko ya mfumo Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa Mpimanyiso wa Nhluvuko wa Nongonoko wa le Makaya lowu nga Hlanganisiwa wu hetisisiwile Min'wangulano mimbirhi eka tipulani to hunguta vusweti na minghenelelo swi fambisiwile na vakhumbheki
Mpimanyiso wa vunyiki bya vukorhokeri Tindzawulo ta mfumo Tihuvo Tikomiti ta Xiphotifoliyo Tipalamente ta Swifundzhankulu Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa Swikambelo swi fambisiwile eka switichi swa maphorisa leswi nga hlawuriwa na swiviko swi hetisisiwile Mimpimanyiso mimbirhi eka ku simekiwa ka Milawu ya Batho Pele ya mahungu na xifundzho swi sunguriwile.Swiviko swa mpimanyiso swi hetisisiwile.
Magoza laya nga ringanyetiwa ku tiyisisa matirhelo laya pfunaka na vuswikoti eka Mfumo Tindzawulo ta mfumo Tihuvonkulu Tikomiti ta Xiphotifoliyo Tipalamente ta Swifundzhankulu Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Xiviko lexi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo xi hetisisiwile Mpimanyiso wa nkoka wa nseketelo lowu nga nyikiwa eka Vukorhokeri bya Vatolovetisi va swa Vutshunguri bya Xihatla byi hetisisiwile Swiviko eka mpimanyiso wa Mintolovetiso yo Nghenisa xiave hi Mfumo na Mafambiselo ya swikombelo swa ti Visa na ku lawula madoroba lawa nga ekusuhi na lwandle eka Ndzawulo ya Xikaya swi humesiwile
Ku antswisa na ku tlakusa Vurhangeri bya Mfumo Hofisi ya Phuresidente Tindzawulo ta Mfumo Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Tihuvonkulu ta Swifundzhankulu Xiviko lexi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo xi hetisisiwa Xiviko eka mintlantlho ya Mintwanano ya Matirhelo tanihi xitirho lexi pfunaka xa Mafambiselo ya Matirhelo xi hangalasiwile
Nkambisiso wa mafambiselo ya Hofisi ya Phuresidente Ti HoDs hinkwato leti nga ringanela ti Xiletelo xa mpimanyiso wa sekele ya 2007/08 xi hangalasiwile
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo matirhelo eka Tinhloko ta Tindzawulo Tindzawulo ta Mfumo Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Tihuvonkulu ta Swifundzhankulu pimanyisiwile hi ndlela yo humelela swinene Mintwanano ya matirhelo ya ti HoD yi kambisisiwa na ku mimanyisiwa. Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwile hi minkongomiso leyi nga vekiwa Nhlayo ya ti HoDs ta 12 ta rixaka na 15 ta swifundzhankulu va pimanyisiwile eka sekele ya matirhelo ya 2007/08.Mimpimanyiso yi ta ya emahlweni ku kondza ku fika Mawuwani 2009 Ti HoDs TA 27 ta rixaka na 70 ta swifundzhankulu ti fayirile mintwanano ya tona ya matirhelo eka lembe ximali ra 2008/09 PSC yi yisile xiviko ePalamente na le ka Phuresidente eka mafambelo lawa ya nga endliwa eka ku fayila mintwanano ya matirhelo eka lembe ximali ra 2008/09
Ku lava na ku hlayisa vatirhi lava ngana vuswikoti ku tiyisisa vunyiki bya vukorhokeri ehofisini Ku tlakusa vadyivandzhaka/vath oriwa Vafambisi va minongonoko Ku lava na ku hlawula swi endliwile hi ku landza Pholisi yo lava no hlawula Swivandla swa mintirho swi tatiwile hi nkarhi. Ku na ku ndlanldamuka eka ku tatiwa ka tiposo eka xiyenge xa SMS. Nhlayo ya vatirhi va xisati yi tlakukile ku suka eka 116 hi Nyenyankulu 2008 ku fika eka 118 hi Nyenyankulu 2009 naswona vaxisati va yimela 43% ya nhlayo ya vatirhi va swirho swa SMS. PSC yi thorile 6 wa vanhu lava ngana vutsoniwa, leswi swi hundzuluxaka eka 2.7% ya nhlayo ya vatirhi, leswi swi hundzaka nkongomiso wa rixaka wa 2% hi 0.7%
Fambisa, hlayisa na ku tiyisisa ku tirhisiwa hi ndlela leyi pfunaka eka switirhisiwa hinkwaswo swa IT, maendlelo na vukorhokeri Vakhomixinara Vatirhi va OPSC Matirhelo ya IT ya fambisiwa hi ku landza tipholisi ta IT na mintolovetiso yo antswa Netiweke ya Phurayivhete ya Xipfampfarhutwa yi simekiwile ku endlela ku tlakusa nhlanganiso wa netiweke na vuhlayiseki bya IT
Mafambiselo ya Timali laya Twalaka Vakhomixinara Vatirhi va OPSC Vaphakeri va Vukorhokeri Mukamba-Tinkota Timali ta Rixaka Tindzawulo ta mfumo Nkambisiso wa matirhiselo ya mali na ku tirhisiwa ka mpimanyeto eka mphakelo wa mpimanyeto PSC yi kumile xiviko xo odita lexi nga basa
Nyika nseketelo wa vuhlanganisi na mahungu hi exikarhi ka van'wana, ku xavisa ntirho wa PCS hikwalaho ka mapfhumba ya mediya na minkombiso; na ku veka etafuleni na ku hangalasa swiviko leswi nga Vakhomixinara Vatirhi va OPSC Migingiriko ya mediya eka swiviko swa PCS leswi nga hangalasiwa yi khomiwa Ku veka etafuleni na ku hangalasa hi nkarhi swiviko swa PCS leswi nga kandziyisiwa Ntirho wa ndzavisiso wa PSC wu fikelerile vayingisi vo tala hikwalaho ka mediya, tinhlengeletano ta vativinkulu na minkombiso k uvula swo tala Swiviko leswi nga yisiwa ePalamente na Tipalamente ta Swifundzhankulu swi tlhele swi vekiwa eka webusayiti ya (www.gov.za) leswaku swi ta fikeleriwa hi vanhu
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo kandziyisiwa
XIKONGOMELO XA LESWAKU HI NGA ANTSWISA NJHANI VUKORHOKERI BYA HINA
Xinawana xa Mfumo xi lava leswaku SDIP yi pfuxetiwa lembe na lembe. Mpfuxeto wa lembe na lembe wu tiyisisa leswaku PSC yi antswisa ku ya emahlweni eka vukorhokeri bya yona. Hi ku landza Swinawana swa Timali, Muofisiri wa Vutihlamuleri wa vandla u laveka ku lulamisa pulani ya tindlela ya nkarhi wa le Xikarhi wa Rimba ra Matirhiselo ya mali. Pulani ya Tindlela ya PCS ya le Xikarhi yi letela ntirho wa PCS na ku tirha tanihi masungulo ya mpimanyiso wa matirhelo ya yona hi vakhumbheki hi nkarhi wa MTEF. MTSP ya nkarhi wa 2009/10 - 2011/12 yi nyika mahungu eka ntirho lowu PCS yi kunguhataka ku wu endla hi nkarhi lowu taka.
NHLANGANO NA VATIRHI
PSC yi tumbuluxile vatirhi vo ringana 248, ku katsa na Vakhomixinara. Nhlayo ya tiposo ta 22 ti tatiwile. Nxaxamelo wa vatirhi ku ya hi tindhawu hi lowu landzelaka:
Ndhawu Nhlayo ya vatirhi
Hofisi ya Xifundzha xa Kapa N'walungu -Kimberley 7
Hofisi ya Xifundzha xa N'walungu Vupeladyambu -Mmabatho 5
Hofisi ya Palamente - Kapa 3
Hofisi ya Xifundzha xa Kapa Vuxa - Kapa 7
Laha hansi i nxaxamelo wa nhlayo ya vatirhi (ku katsa vatirhi lava ngana vutsoniwa) ku ya hi rixaka na rimbewu:
Swiyenge swa ntirho Vaxinuna Vaxisati Nhla yo
Vafambisi va xiyimo xa le henhla 22 3 4 3 15 2 1 4 54
Vafambisi va le xikarhi 27 2 0 7 26 1 2 5 70
Vatirhi va 20 1 0 0 24 4 0 0 49
mitirho na va seleni, Va nkarhi hinkwawo
Mitirho yo olova 0 0 0 0 0 0 0 0 0
NTSENGO 85 6 4 11 92 8 4 12 222
Nongonoko 1: Mafambiselo R 59 363 000
Nongonoko 2: Mintolovetiso ya Vurhangeri na Mafambiselo R 14 605 000
Nongonoko 3: Nkambisiso na Mpimanyiso R 18 961 000
Nongonoko 4: Mindzavisiso na ku Lwa na Manyala R 20 743 000
Nhlayo ya mpimanyeto eka minogonoko R 113 672 000
Miholo ya vatirhi R 77 225 000
Vuleteri R 1 142 392
VUXOKOXOKO BYA VUTIHLANGANISI
Swiviko hinkwaswo leswi nga hangalasiwa hi PSC swa kumeka eka webusayiti ya PCS www.psc.gov.za Swiviko swi tlhela swi kumeka eka Nhloko ya Hofisi ya PSC na Tihofisi ta Swifundzha.
HI KUMEKA KWIHI
NHLOKO YA HOFISI HOFISI YA PALAMENTE
Riq: 418 4940
Riq: 328 7690 Fekisi: 418 5040
Fekisi: 325 8382
TIHOFISI TA SWIFUNDZHA
Xifundzhankulu xa Kapa Vuxa Xifundzhankulu xa Gauteng
Riq: 833 5721 Fekisi: 834 1200
Riq: 448 8696 Riq: 421 3980 Fekisi: 448 4135 Fekisi 421 4060
Xifundzhankulu xa N'walungu Vupeladyambu Xifundzhankulu xa Limpopo
Riq: 384 1000 Riq: 291 4783 Fekisi: 384 1012 Fekisi: 291 4683
Fekisi: 345 8505
Xifundzhankulu xa Kapa N'walungu
Riq: 832 6222 Fekisi: 832 6225
<fn>xitsonga_Mavonele.txt</fn>
Mavonele
Tikopi ta tsalwa leri ta kumeka ku suka eka tiofisi ta va dayirekta:Hofisi ya le xikarhi ni ya Xifundzha, Ndzawulo ya Dyondzo,Pretoria.Tel: 312 5410
ISBN 1-919917-13-6
Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tanihi xiphemu xa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9.
Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi katsa:
Mavonelo yo angarha.
Nhungu wa Switatimendhe swa Swiyenge swa Dyondzo
XITIVISO EKA MUHLAYI
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo. Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni.
Vundzeni
Vundzeni
Xiviko
Rito ro rhanga
Matimu 4
Vumbiwa, Vumunhu, Ku aka Tiko hi vutshwa na Kharikhulamu 7
Muxaka wa mudyondzi la languteriweke 9
Muxaka wa mudyondzisi la languteriweke 10
XIVUMBEKO XA KHARIKHULAMU LEXI PFUXETIWEKE XA RIXAKA GIREDI R-9 ( SWIKOLO ) 10
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka 11 Vululami bya mahanyelo, Mbangu lowu baseke, Timfanelo ta vanhu hi ku angarhela 11 Mimbuyelo ya Dyondzo 12 Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo 12 Ku va erivaleni na ku fikeleleka 14 Ndzinganiso wa swiya mahlweni ni nhlanganiso 14
Xivumbeko ni Tikhonsepte leti tirhisiweke eka Switatimendhe swa Dyondzo 16
Xana Mbuyelo wa Dyondzo i ncini? 16 Xana Switandati swa maasesele i ncini? 17 Xana hi kwihi ku hambana eka Switandati swa maasesele 17 ni mimbuyelo ya Dyondzo?
Minongoloko ya Dyondzo 18
Minongoloko ya Dyondzo hi ku ya hi feyisi
Swiletelo swa minongoloko ya Dyondzo 19 Mikarhi leyi aviweke 20 Maasesele 22
Xitifiketi xa Dyondzo ni Vuleteri bya Hinkwavo 22
Swiyenge swa Dyondzo: Tinhlamuselo ni Mimbuyelo 23
Tindzimi 23 Tinhlamuselo 23 Mimbuyelo 23
Matametiki 25 Tinhlamuselo 25 Mimbuyelo 25
Sayense ya Ntumbuluko 26 Tinhlamuselo 26 Mimbuyelo 26
Sayense ya swa vutomi 27 Tinhlamuselo 27 Mimbuyelo 27
Vutshila ni mfuwo 28 Tinhlamuselo 28 Mimbuyelo 28
Ndzhendzeleko wa vutomi 29 Tinhlamuselo 29 Mimbuyelo 29
Sayense ya swa Ikhonomi na Mafambisele 31 Tinhlamuselo 31 Mimbuyelo 31
Thekinoloji 32 Tinhlamuselo 32 Mimbuyelo 32
Pheji
Xiviko
Xiviko
Ku humelela ka kharikhulamu ya rixaka i ntlhontlho lowu kulu swinene eka tiko rin'wana ni rin'wana. Hi ku angarhela, sisteme ya dyondzo ya hina ni kharikhulamu ya kona swi phofula ku titwa ka hina tani hi vaaka-tiko ni xivono xa leswaku hi ni mavonelo wahi ya xivumbeko lexintshwa xa ku navela ku humelela hi vana ni vadyondzi. Hi nhlawulo wa leswi swi nga kona eka kharikhulamu, lebyi i vuyimeri bya swihlawuriwa-nkulu ni vuehleketeri bya vunene bya leswi swi nga vuriwaka 'dyondzo yo saseka' eka levhele ya vundzeni.
Kharikhulamu leyi yi tsariwile hi vaaka-tiko va tsalela vaaka-tiko kulobye lava va rhandzaka hi ku hetiseka nsimeko ni maendlelo ya xidimokrasi.Laha hi katsa xivono xa hina xa mathicara ni vadyondzi lava va nga na ntivo-ndzingano ni swikili swo hambana-hambana, lava tekelaka enhlokweni ni ku xixima swa mbangu ni ku kota ku hlamula ni ku teka magoza ehenhla ka mintlhontlho leyo tala leyi tiko ra Afrika-Dzonga ri langutaneke na yona eka malembe-xidzana lawa.
Kambe hi fanele kuva ni ntiyiso wa leswi kharikhulamu yi nga kotaka ku swi fikelela ni leswi yi nga tsandzekaka ku swi fikelela. Dyondzo yo ka ndzingano ni vusweti byo pfumala swa ha ri swirha eka dyondzo ya laha tikweni, ku koka ku tika ka mindyangu ni vana va kona i swikombiso leswinene swa ku pfumala loku. Kharikhulamu leyi yi nga ha hlamuseriwa hi tindlela ni mavonelo yo hambana-hambana. Leswi hi faneleke ku swi tiva hileswaku hi ta yi antswisa (kharikhulamu), ni ku yi simeka hi vutlharhi ni vuswikoti lebyi hi nga na byona hinkwabyo. Hi ta tlhela nakambe hi vona leswaku hi endla hi matimba hinkwawo leswaku xivono lexi, xi fikeleriwa hi ku lulamisa swiphiqo leswi nga yimaka endleleni ya nhluvuko wa vudyondzisi no dyondza.
Ku fikelela swibumabumelo leswi boxiweke laha henhla, ku laveka ku ti yimisela lokukulu swinene ni vuhoxa-xandla bya hinkwavo lava tirhaka eka Ndzawulo ya Dyondzo. Hi lava ntirhisano ni nseketelo wa mfumo hi ntalo, vatswari, mathicara, vadyondzi ni hinkwavo vaaka-tiko hi ku angarhela. Ndzi ni tshembo ni ku pfumela leswaku Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka lexi antswisiweke xi ta angarhela miehleketo hinkwayo leyi nga ta tlakusa xiyimo xa ntwanano ni ntirhisano lowu.
Pheji
Rito ro rhanga
Rito ro rhanga
Eka nhlengeletano yo hlawuleka ya komiti ya Tinhloko ta Tindzhawulo ta Dyondzo, hi siku ra 12 Ndzhati 1997, va bumabumerile ndzhundzhuluko wa
Mpfapfarhuto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Tigiredi ta R -9, leswaku Holobye a swi amukela. Swi yisiwile no amukeriwa eka Khansele ya Vaholobye va Dyondzo eka nhlengeletano ya vona ya 29 Ndzhati 1997, ti ri tidokumente ta tipholisi tinharhu to hambana, ta Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla.
Kungu leri ra Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Tigiredi ta R - 9 ya le swikolweni, swi siva tidokumente hinkwato leti nga laha henhla. Swi hangalasiwile tanihi Mavonelo-angarhela, Swiyenge swa Dyondzo swanhungu, na dokumente ya xivumbeko xa minthwaso. Mavonelo-angarhela ya ta va hi xivumbeko xo nghenisa ku ndlandlamukisiwa ka Minongonoko (tiprogiramu) ta Dyondzo. Mimbuyelo hinkwayo ya swiyenge swa dyondzo yi ta tirhisiwa eka Tiprogiramu ta Dyondzo, ku tiyisisa mfikelelo wa mimbuyelo ya swiyenge swa Dyondzo na switandati swa maasaselo leswi fambisanaka na yona, leswi ku pfumelelaniweke haswona etikweni hinkwaro.
Xitifiketi xa Dyondzo na Vuleteri swa Hinkwavo, xa vadyondzi va le xikolweni, xi ta va xi ri xo hetiseka xa nthwaso wa le xikolweni, lexi nkoka wa xona wu nga ta tiyisisiwa hi Nawu wa Afrika-Dzonga wo Lawula swa Mathwaselo (no 58 wa 1995). Xi ta languteriwa no kambisisiwa hi ku ya hi milawu ya Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka .
Eka nhlengeletano ya vona ya 30 Mawuwani 2001, khansele ya Vaholobye ya Dyondzo yi pfumerile leswaku Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka, wu va na Tiprogirame ta Dyondzo tinharhu, eka Feyisi yo Sungula: Litheresi, Numeresi na swikili swa Vutomi.
Pholisi ya Maasaselo leyi nga kona sweswi, ya 23 N'wendzamhala 1998 (Gazete ya Mfumo 19640) ni pholisi ya Dyondzo ya Tindzimi ya 14 Mawuwani 1977, yi fanele ku hlayiwa xikan'we na kungu leri ra xitatimende, na swiphemu leswi faneleke swa Xitatimende xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Leswi vuriweke ro hetelela swi na swiletelo swa maasaselo, marhekhodelo, marhipotelo, kun'we na matirhiselo, na maavelo yo karhi, naswona swi kunguhatiwa ku va xiphemu xa Pholisi ya Maasaselo ya Rixaka.
Pheji
Ku fikela hi lembe ra 2008, pholisi leyi lawulaka switifiketi yi ta tshamisa sweswo. Endzhaku ka sweswo Dyondzo yo Angarhela no Letela ya Switifiketi leyi katsiweke eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka yi ta sungula ku tirhisiwa.
Dyondzo yo Angarhela no Letela ya Switifiketi swo bohelela swa malembe xidyondzo swi hundzuka minthwaso ya swikolo leyi kongomisiweke eka mimbuyelo ya Dyondzo leyi fikeleriwaka hi Switandati swa maasesele ya Giredi 9.
Matimu
Matimu
Mfumo wa xidemokrasi wa Afrika-Dzonga wu tekelele mikhuva ni tisisteme to ava hi ku nga ringani eka swa dyondzo. Ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu, Afrika-Dzonga ri vile ni khume-kaye wa tindzawulo ta swa dyondzo to hambana-hambana, ti aviwile hi ku landza muhlovo, ndhawu ni maehleketelo-vonele. Dyondzo ya muxaka lowu a yi lulamisa vana hi tindlela to hambana eka tindhawu to hambana leti a va languteriwa ku ya eka tona endzhaku ka tidyondzo ta vona, tani hi swa vutomi, swa ikhonomi na tipolotiki ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu. Ehansi ka ndzawulo yin'wana ni yin'wana, Kharikhulamu ya dyondzo leyi, yi vile ni xiave lexikulu eku tiyisiseni ka dyondzo yo kala ndzingano. Leswaku i yini kumbe njhani, a swi nga tekeriwi enhlokweni, kambe vana a va dyondzisiwa hi ku landza swilaveko swa tindhawu ta lomu va humaka kona.
Ku hundzuka ka Kharikhulamu eku sunguleni ka mfumo lowuntshwa wa Afrika-Dzonga, ku sungurile hi ku nghwetla endzhaku ka nhlawulo wa lembe ra 1994, loko Dyondzo ya Rixaka ni Foramu ya swa Vuleteri, va sungula tindlela ta maantswisele ya silabasi ni vuhangalasi bya tidyondzo. Xikongomelo xa maendlele lawa i ku lulamisa ni ku veka masungulo ya silabasinkulu ya rixaka. Ku tatisa eka vuhangalasi byo ringanisa ni ku tiyisisa silabasi leyintshwa, ya Kharikhulamu ya Foramu ya swa vuleteri na Dyondzo ya Rixaka va susile Silabasi ya Xihlawuhlawu, kutani va yi siva hi leyintshwa yo pfumala muvala ni xihlawuhlawu. Ku vile ro sungula ku va kharikhulamu yi hlanganeriwa hi miehleketo hi ku nyiketa vanhu va vulavula leswi va lavaka leswaku silabasi yi langutekisa xiswona. Kambe maendlele ya NETF a ya vanga wona, kumbe ku va ni miehleketo ya maantswisele ya maendlele ya Kharikhulamu.
Dokumente ya Dyondzo ya hi laha ku nga heriki ya Mpfapfarhuto wa Kharikhulamu ya Rixaka ya yi vile nchumu wo sungula lowukulu lowu endliweke hi mfumo lowuntshwa wo pfumala xihlawuhlawu wa Afrika-Dzonga. A yi leteriwa hi milawu yo huma eka Tsalwa ra Nkanerisano wa swa Dyondzo na Vuleteri. , Nawu wa Mathwasiselo wa Afrika-Dzonga wa nomboro ya 58 na Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka (nomboro ya 27 wa 1996). Ku ya hi Tsalwa ra mbhurisano, ku tshikeleriwa xidingo xo va ku va na ku hundzuluka ka matimba eka timhaka ta dyondzo ni vuleteri eAfrika-Dzonga, ku endlela ku veka swilo ematshan'weni ya swona, na ku cinca
Pheji madyondziselo ni madyondzelo eAfrika -Dzonga. Yi tlhele yi tshikelela xidingo xo suka eka maendlelo ya ntolovelo ya swikongomelo, ku ya eka Dyondzo ya Mimbuyelo. Yi tlakuse xivono xa :
Tiko leri humelelaka, leri khomaneke hi ntiyiso, ra xidemokrasi na ku va riphikizana ni matiko manwana ya misava lawa ya nga na vaaki lava va ngadyondzeka, va vutumbuluxi na vuxopaxopi, va hanyaka vutomi lebyivuyerisaka, etikweni leri nga hava mpfilumpfilu na ringhohe
Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka. (nomboro ya 27 ya 1996), wu tisile ku humelela eka switirhisiwa swo dizayina kharikhulamu, ku seketela maendlele ya dyondzo ya mimbuyelo:
Mimbuyelo yo Tlhontlha no Lungelelana ka Swiyenge (leyi nga vuya yi tiviwa hi ku i mimbuyelo yo tlhontlha no hluvukisa, leyi nga vumbiwa ro sungula hi Nawu wa SAQA wa 1995)
Mimbuyelo yo kongoma
Switatimendhe swa rhenji
Swipimo swa maasaselo
Swikombiso swa ku tirha
Nkarhi wo tirha lowu pimiweke na nkarhi wo tipimela ku tirha
Maasaselo ya minkarhi hinkwayo, ku rhekhoda na ku vika
Switirhisiwa swo engetela swo dizayina kharikhulamu swi vumbiwile eka malembe lama ya landzelaka, naswona swi katsa :
Tioganayizara ta Feyisi
Tioganayizara ta Nongonoko
Swiyimo leswi languteriwaka swa ku tirha
Minongonoko yo Dyondza
Hi Nhlangula 1997, Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, xa tigiredi ta R-9 xi kongomisa, xi hangalasiwile ku ya hi xitiviso xa mfumo wa 1445. Pholisi ya mahlelelo eka Bandi ra Dyondzo ya Hinkwavo ni Vuleteri (GET), leri kongomisaka eka tigiredi ta R-9, na Dyondzo ya Lavakulu ya Masungulo na Vuleteri, yi tivisiwile hi N'wendzamhala 1998 (xinawana xa 19640). xi tivisiwile eswikolweni hi lembe ra 1998. Kharikhulamu 2005 na ku simekiwa ka yona swi hleriwile hi Komiti ya Holobye hi 2000. Xileriso xo hlela a xi kongomisa eka
Pheji xivumbeko na madizayinelo ya kharikhulamu na ku antswisiwa ka mathicara, ku letela na nhluvukiso, switirhisiwa swa dyondzo na ku tiyisisa kharikhulamu, na minkarhi yo simeka. Komiti yo langutisisa yo huma hi le ka hofisi ya Ministara wa Dyondzo yi nyikete xiviko xa yona hi siku ra 31 Mudyaxihi 2000.
Komiti yo hlela, hi yona yi bumabumeleke leswaku ku tiyisisiwa ka kharikhulamu swi dinga ku ololoxa swihlawulekisi swa madizayinelo na ku olovisa ririmi hi ku landza ku tumbuluxiwa ka Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka lexi cinciweke. Komiti yi yile emahlweni yi bumabumela leswaku Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu fanele ku hunguta swihlawulekisi swo dizayina swi suka eka nhungu swi ya eka nharhu: Mimbuyelo yo Dyondza yo ehleketisisa, na mimbuyelo yo dyondza yo hluvukisa, na swipimelo swa makambelelo. Wu fanele ku tlhela wu fambelanisa kharikhulamu na makambelelo. Ku ngetelela ku bumabumeriwile leswaku yi fanele ku tiyisiwa hi ku antswisiwa ka vuleteri na vutivi bya mathicara, matheriyali lama seketelaka ku dyondza, na nseketelo wo huma eka tiprovinsi. Ku tlhele ku bumabumeriwa ku engeteriwa ka minkarhi yo simeka.
Hi khotavuxika 2000, Khansele ya va Ministara va Dyondzo yi pfumelelanile ni swibumabumelo swa Kharikhulamu. Hi Mawuwani 2000, Khabinete yi bohe leswi:
Maantswisele ya Xitatimendhe xa kharikhulamu ya Rixaka, lexi faneleke ku tirha hi ririmi ro olova no twala, hi ku landza swilaveko swa kharikhulamu, eka tilevhele na tifeyisi to hambana, ya fanele ku sunguriwa hi ku hatlisa. Xitatimendhe xa muxaka lowu xi fanele ku lulamisa swiphiqo leswi nga kona eka Kharikhulamu, mayelana na ndhwalo lowu nga eka kharikhilamuku, na ku ya fanele ku nyika nhlamuselo yo twala ya mudyondzi loyi a tumbuluxi-waka, mayelana na vutivi, swikili, swa risima, ni mavonele - leswi languteri-waka eku heteleleni ka Bandhi ra Dyondzo ya Hinkwavo ni Vuleteri (GET).
Ku pfuxeta ka Kharikhulamu ya 2005 swi vile na mbuyelo wa ku mpfapfarhutiwa ka Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka. Mpfuxeto lowu wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu hangalasiwile ku ya hlela hi ntshungu hi siku ra 30 Mawuwani 2001. Wu pfuxetiwile ku ya hi miehleketo ya ntshungu hi 2001/2002.
Pheji
Mavonelo lawa yo angarhela ya matimu ya Switatimendhe swa Swiyenge swo Dyondza swa nhungu, leswi nga xiphemu xa masungulo ya Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Bandi ra Dyondzo ya Hinkwavo na vuleteri.
Hi le tlhelo, loko ntirho wa mpfuxeto lowu wa kharikhulamu wu ri karhi wu ya emahlweni. Loko Mpfuxeto wa xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu va pholisi, wu bakanyela etlhelo hinkwaswo switatimende swa pholisi ya kharikhulamu na makambelelo. Ku simekiwa ku pimiwe leswaku ku va hi 2004.
Vumbiwa, vumunhu, Ku aka hi Vuntshwa na kharikhulamu
Vumbiwa, vumunhu, Ku aka hi Vuntshwa na kharikhulamu
Vumbiwa bya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, 1996 (Act 108 of 1996) byi nyika masungulo ya mahundzuluxele ya kharikhulamu ni nhluvukiso eka Afrika-Dzonga wa namuntlha. Masungulo ya Vumbiwa ya vula leswaku swikongomelo swa vumbiwa i:
Ku horisa timbanga ta xihlawuhlawu xa tolo ni ku tumbuluxa vumunhu lebyi simekeke timintsu eka swa xidimokrasi, nhlayiso wa nawu ni swa timfanelo ta vanhu.
Ku antswisa swa vutomi eka vaaka-tiko hinkwavo, xikan'we-kan'we ni ku pfumelela ndlandlamuko wa vutivi eka n'wana un'wana ni un'wana.
Ku veka masungulo ya dimokrasi ni vanhu vo pfuleka laha mfumu wu vekiweke/ku fambisiwa hi ku navela ka vanhu naswona n'wana un'wana ni un'wana u sirheleriwile hi nawu.
Ku aka vun'we bya Afrika-Dzonga lontshwa wa xidimokrasi loyi a faneleke ku teka ndhawu ya yena ni vutshamo eka tiko.
Manifesto ya Swa Risima, Dyondzo na Xidemokrasi (Ndzawulo ya Dyondzo, 2001), yi kombisa swa risima swa khume swa le ka Vumbiwa. Hi leswi landzelaka:
Xidemokrasi
Vululami bya ku hanyisana ka vanhu na ndzingano
Ku pfumala xihlawuhlawu xa rixaka, ni xihlawuhlawu xa rimbewu.
Mahanyele ya tshunxeko
Vutihlamuleri
Ku xixima
Ku fuma ka nawu
Ku phahlelana mariyeta
Manifesto yi ya emahlweni yi humesa maqhingha ya 16 yo toloveta vantshwa va Afrika-Dzonga hi swa risima swa Vumbiwa. Maqhingha lawa ya tikombisa eka Mpfuxeto wa xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, leswi swi katsa:
Ku kondletela ntolovelo wa ku vulavurisana ni ku nghenelela exikolweni.
Ku va Xikombiso; Ku tlakusa ku tinyiketa na vuswikoti exikarhi ka vadyondzisi.
Tiyisisa leswaku muaka tiko un'wana na un'wana wa laha Afrika-Dzonga wa swi kota ku hlaya, ku tsala, ku hlayela na ku ehleketa.
Ku hlanganisa klilasi na ntolovelo wa timfanelo ta vanhu.
Ku endla ndhavuko na mfuwo swi va xiphemu xa kharikhulamu.
Ku tlherisela dyondzo ya matimu eka kharikhulamu.
Ku Dyondza hi mfuwo wa vanhu hi ku hambana hambana ka vona kun'we ni ku kholwa ka vona hi swa misava leswi endleke Afrika -Dzonga ava leswi anga xiswona namuntlha.
Ku endla leswaku vundzimi-nyingi byi humelela.
Ku tirhisa mintlangu ku vumba ku tirhisana ka vanhu, na ku kondletela ku akiwa ka rixaka exikolweni.
Ku tiyisisa ku fikeleriwa ka swa dyondzo.
Ku kondletela ku pfumaleka ka xihlawuhlawu exikolweni.
Ku tshunxa vuswikoti bya vanhwana hambi va ri vafana.
Ku lwa na HIV/AIDS na ku kondletela ntolovelo wa vutihlamuleri eka swa masangu na swa mahanyelo ya vanhu.
Ku endla swikolo swi va tindhawu to hlayiseka ku dyondza no dyondzisa, hi ku tiyisisa nawu wa mafumele.
Ku kondletela swa vumunhu na swa mbango.
Ku kondletela moya wa vuaka-tiko lebyintshwa, kumbe ku tiyisisa vuaka tiko byo yelana.
Pheji
Ntlhotlho wa mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka I ku xana swikongomelo na swa risima swa vululami bya mahanyelo ya vanhu, ndzinganiso na xidemokrasi swi nga hlanganisiwa eka kharikhulamu hinkwayo ke. Ntlakuso wa swa risima I swa nkoka, ku nga ri ntsena eka mhaka ya ku hluvuka ka vun'winyi, kambe na ku tiyisisa leswaku vutivi bya rixaka bya Afrika-Dzonga byi akiwa ehenhla ka swa risima leswi hambanaka na leswi a swi ri milawu ya dyondzo ya xihlawuhlawu. Ku lemukisa exikarhi ka vadyondzi hinkwavo ni ku twisisa ka ku hambana ka mimfuwo, ku katsa ni ku pfumela ni ku tshembha eka swa misava leswi endleke Afrika Dzonga ava leswi anga xiswona namuntlha .
Muxaka wa Mudyondzi loyi a Languteriweke
Muxaka wa Mudyondzi loyi a Languteriweke
Ntlhotlho lowu kulu eka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka hi leswaku xana swikongomelo-nkulu swa kharikhulamu na nkoka wa swa vululami, ku ringanisa na xidemokrasi swi nga hlanganisisiwa ku yini eka Kharikhulamu. Ntlakuso wa vumunhu i wa nkoka ku nga ri ntsena eka ku aka munhu ntsena, kambe ku endla ntiyisiso wa leswaku vutitivisi bya yena tani hi muaka-tiko wa afrika-Dzonga a simekiwa eka timfanelo ta vumunhu leti hambaneke swinene ni maendlele ya nkarhi lowu hundzeke wa xihlawuhlawu hi ku kongomisa eka swa dyondzo.
Muxaka wa mudyondzi loyi a languteriwaka hi loyi a nga ta va a n'welerile hi swa risima a va na vutirheli bya vanhu, swi simekiwile eka nxiximo wa xidemokrasi, ndzinganiso,vumunhu, vutomi na vululami bya mahanyelo ya vanhu.
Xikongomelo xa kharikhulamu I ku tumbuluxa eka mudyondzi unwana na un'wana vuswikoti lebyi hetisekeke. Ku vumba mudyondzi wa vutomi hinkwabyo, loyi a nga na vutitshembi, na ku tiyimela,ku kota ku tsala no hlaya,vuhlayeri na swikili-nyingi, ntwela-vusiwana, na ku xixima mbangu na vuswikoti byo nghenelela eka swa mahanyelo ya vanhu tani hi muaka tiko wa tinghitsi na ku xopaxopa.
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke
Vadyondzisi eka swiyenge hinkwaswo i vahoxi va swandla lavakulu eku hundzuluxeni ka xiyimo xa dyondzo eAfrika -Dzonga. Mathicara va ni xiphemu xa nkoka swinene lexi va faneleke ku xi tirha. Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi langutele mathicara lava nga thwasa, va va ni vuswikoti, ku tinyiketela no twela naswona va ri lava nga ta kota ku fambisana swin'we ni swilaveko swa milawu ni swinawana swa dyondzo swa 2000 (Gazete ya Mfumo ya nomboro ya 20844). Milawu leyi yi teka vadyondzisi tani hi vayima-xikarhi eka swa Dyondzo, vahundzuluxi ni vadizayini va minongoloko ya Dyondzo ni switirhisiwa, varhangeri, valawuri ni vamanejara, swikolara, valavisisi ni va-tinyiketeri eka swa dyondzo, vaaka -ndhawu, vaaka -tiko na vafundhisi, vaas-esi, ni lava tokoteleke swa swiyenge swa dyondzo kumbe vatokoteli va tifeyisi.
Xivumbeko xa Kharikhulamu lexi Pfuxetiweke xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo)
Xivumbeko xa Kharikhulamu lexi Pfuxetiweke xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo)
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu katsa ni mavonele yo angarha, nhungu wa switatindhende swa xiyenge xa dyondzo
Ku na swiyenge swa Dyondzo swa nhungu eka xitatimendhe xa kharikhulamu ya rixaka. Xiyenge xa Dyondzo I xiphemu xa vutivi, swkili na swa risima, leswi nga na swihlawulekisi swo fana swoxe, na ku hlangana na swiphemu swin'wana, na Swiyenge swa Dyondzo swin'wana. Eka Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa Dyondzo hi leswi:
Tindzimi
Metse
Sayense ya swa ntumbuluko
Pheji
Thekinoloji
Sayense ya mahanyelo ya vanhu
Mfuwo na ndhavuko
Swa vutomi
Sayense ya malawulelo ya ikhonomi.
Vuxaka exikarhi ka malunghelo ya vanhu, mbango lowu hanyeke kahle na vululami bya mahanyelo ya vanhu byi kombisiwa eka Xitatimende xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana
Minsinya ya Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka
Minsinya ya Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wa swikolo (Giredi R-9) wu vumbiwile ehenhla ka xivono na swa risima swa Vumbiwa na Kharikhulamu 2005. Minsinya leyi yi katsa:
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu ya Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi aka eka xivono ni vumunhu lebyi tshikileriwaka hi vumbiwa na kharikhulamu ya 2005. Swinawana leswi swi katsa:
Mahanyele yo amukeleka, Mbangu lowu baseke, Timfanele ta Vumunhu ni Nkatsakanyo
Kharikhulamu yi ni nkoka swinene eku tumbuluxeni ka ndzemukiso wa vuxaka bya timfanelo ta vanhu ni mbangu, mahanyele lamanene ni nkatsakanyo .
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo yo ehleketisisa na mimbuyelo yo hluvukisa, ku ya ehansi I nongonoko wa mimbuyelo leyi tekiweke eka Vumbiwa naswona yi kona ni le ka Xinawana xa South African Qualifications Yi hlamusela muxaka wa muaka-tiko loyi sisiteme ya dyondzo na vuleteri swi faneleke ku n'wi vumba. Mimbuyelo yo ehleketisisa yi langutela ku humesa vadyondzi lava nga ta kota ku:
Vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa swifaniso, metse ni swikili swa ririmi.
Vona ni ku ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa vutumbuluxi ni swo ehleketisisa.
Lulamisa na ku lawula migingiriko hi ndlela ya vutihlamuleri no hetiseka.
Tirha ni van'wana vanhu hi xintlawa, xinyandza, mihlangano ni lomu vanhu va kumekaka kona.
Hlengeleta, kendla minxopaxopo, ni ku xopaxopa hungu rin'wana ni rin'wana leri u hlanganaka na rona.
Tirhisa sayense na thekinoloji hi tindlela ta xiyimo xa le henhla, ku komba vutihlamuleri eka swa mbangu ni swa rihanyu.
Twisisa leswaku misava i nchumu wa tisisteme leti xakahatiweke.
Mbuyelo wa nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku:
Mbuyelo wa nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku:
Humelerisa ni ku hangunuxa tindlela to hambana ta swa matshalatshala ni ku dyondza swinene-nene.
Nghenelela tani hi muaka-tiko eka vutomi bya swa muganga, rixaka ni misava.
Tekela enhlokweni swa ndhavuko, ni vululami ku katsakanya eka swo hanya ni vundzeni bya kona.
Hangunuxa swa dyondzo ni swiyimo-nene swa ntirho.
Hluvukisa vuswikoti bya swa mabindzu.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ringeta ku angarhela na ku tlakusa xivono xa vanhu ku katsa vaaka tiko hinkwavo, lava faneleke ku huma eka sisiteme ya swikolo swa hina.
Pheji
Hi ku tirhisa Switatimende swa Swiyenge swo Dyondza, Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu lemuka swikongomelo na mimbuyelo, leswi faneleke ku fikeleriwa hi ku xakelana ka mimbuyelo ya dyondzo na swipimelo swa makambelelo. Mimbuyelo yo dyondza ya Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana yi ta nyikiwa edhaku nyana kwala ka ku angarela loku. Swipimelo swa makambelelo swi le ka Switatimende swa Xiyenge xa dyondzo leswi hangalasiweke eka xiengetelo xa mavonelo lama yo angarha.
Mimbuyelo na swipimelo swa makambelelo swi tshikelela dyondzo ya ku nghenelela leyi kongomisaka eka mudyondzi, na ku va na swa migingiriko. Yi siya ndhawu yo ringana ya vutumbuluxi hi tlhelo ra mudyondzisi, ku twisisa leswi a faneleke ku swi dyondzisa, na madyondziselo.
Vonelo ra Afrika-Dzonga ra dyondzo ya mimbuyelo ri kongomisa eka ku hlohlotela miehleketo ya vantshwa leswaku va kota ku nghenelela hi ku hetise-ka eka swa ikhonomi ni mahanyelo ya vanhu. Yi na xikongomelo xo tiyisisa leswaku vadyondzi hinkwavo va hluvuka na ku fikelela vuswikoti bya vona byo hetiseka, na ku va va hlomisiwile ku va vadyondzi va vutomi hinkwabyo.
Swa Vanhu ni Vunene bya Mbangu, Timfanelo ta Vanhu ni Minkatsakanyo
Swa Vanhu ni Vunene bya Mbangu, Timfanelo ta Vanhu ni Minkatsakanyo
Kharikhulamu, yi nga va ni nkoka kun'we ni xiave eku tlakuseni ka swa timfanelo ta vanhu ni swa mahanyelo ni ku lulama ka mbangu. Eka matiko man'wana leswi swi endliwa hi ku landza tidyondzo, to fana ni sivhiki. Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka wu ringetile ku vona leswaku Switatimendhe swa Dyondzo hinkwaswo swi katsiwa na minsinya yo kendliwa kunene ku fana ni swa vanhu, ni swa vululami bya mbangu, hambi ti ri timfanelo ta vanhu ku ya hi tinhlamuselo ta Vumbiwa. Hi ku kongoma, Kharikhulamu yi ringeta ku va ni vuxiyaxiya bya timhaka ta vusweti, ku kala ndzingano, swa muvala, rimbewu, malembe, ku tsoniwa ni ku tsakela rimbewu ro karhi na mitlhontlho yo fana na HIV?AIDS.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi teka maendlele ya nkatsakanyo yi ri mhaka ya manghenele hi ku kongomisa eka swilaveko swa mindzinganiso eka vadyondzi hinkwavo. Dyondzo yo hlawuleka, ya swa
Pheji vanhu, swa vutitwi bya xindzeni na vuhandle. Hi maendlele lawa vadyondzi va ta kuma xintshuxo xa leswi tumbuluxiweke, ni nhluvukiso wo kongona hi ku landza Minongoloko ya Dyondzo.
Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo
Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu kongome eku antswiseni ka vutivi bya le henhla na swikili swa hinkwavo. Yi veka na ku tlakusa leswi vadyondzi va Afrika-Dzonga va nga swi fikelelaka. Vululami bya swa vanhu byi langutela leswaku swiyenge leswi eku sunguleni swi twisiweke ku vava, hi ku kandziyeriwa, hi ku pfumaleka ka vutivi ni swikili ku nga leswi swi faneleke ku langutisisiwa swinene eka vuhlomisi ni vuhavexerisi bya vutivi ni swikili swa ku hanya.
Wu swi endla hi ku andlala ku hlangana ka vutivi byintsongo na swikili leswi faneleke ku fikeleriwa hi vadyondzisi eka giredi yin'wana na yin'wana, na ku veka switandati swa le henhla leswi fikelekaka, eka Swiyenge hinkwaswo swa Dyondzo.
Ku va erivaleni na ku fikeleleka
Ku va erivaleni na ku fikeleleka
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ni xikongomelo xa ku twarisa na ku fikeleleka eka swa dizayini na ririmi. Swihlawulekisi swimbirhi swo dizayina,mimbuyelo yo dyondza na swipimelo swa makambelelo-swi andlalela vadyondzi hinkwavo kahle swikongomelo ni mimbuyelo leswi va faneleke ku swi fikelela ku hundzela eka levhele leyi landzelaka ya sisiteme. Ku engetela, Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ta kumeka hi tindzimi hinkwato, ku katsa na ra mabofu ra breyili.
Ndzinganiso wa swiya-mahlweni ni nhlanganiso
Ndzinganiso wa swiya-mahlweni ni nhlanganiso
I swa nkoka leswaku kharikhulamu yi andlala hi ku yisa emahlweni, leswi languteriwaka, swo bohana,swo enta na swo anama, eka vadyondzi. Ku ya emahlweni ka tikhonsepte I theme leri tirhisiwaka ku hlamusela xihlawulekisi lexi xa kharikhulamu eka Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka.
Pheji
Swipimelo swa makambelelo swa Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana ni xin'wana xi kombisa vundzenihato bya marito ni ku ya emahlweni eka giredi yin'wana na yin'wana.
Hi le tlhelo, vadyondzi a va fanelanga ku tirha na swipimelo swa makambelelo swi ri swoxe. Ku fanele ku va na nhlangano exikarhi ka swipimelo swa makambelelo na Swiyenge swa Dyondzo. Ndzingano exikarhi ka nhlangano na le ndzeni, ku ya emahlweni ka xikhonsepte eka giredi yin'wana na yin'wana, mhakankulu eka kharikhulamu leyi.
Swiyenge swa Dyondzo
Swiyenge swa Dyondzo
Ku ni nhungu wa Swiyenge swa Dyondzo eka Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka. Xiyenge xa Dyondzo i tshangava ra vutivi, swikili na nkoka wa dyondzo leyi Swi ni swihlawulekisi swo fana swoxe kun'we ni ku va ni vudyelwana ni matshangava man'wana ya vutivi ku katsa ni swiyenge swa dyondzo. Eka Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa dyondzo i:
Tindzimi
Sayense ya ntumbuluko
Thekinoloji
Sayense ya swa vanhu
Sayense ya swa ntumbuluko
Ndzetelo wa swa vutomi
Sayense ya Malawulelo ya ikhonomi.
Xivumbeko ni tikhonsepte leti tirhisiweke eka Switatimendhe swa Swiyenge swa Dyondzo.
Xivumbeko ni tikhonsepte leti tirhisiweke ekaSwitatimendhe swa Swiyenge swa Dyondzo.
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa dyondzo xi vumbiwile hi swiphemu swinharhu:
Manghenelo: Xiphemu lexi xi tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka na Swiyenge swa Dyondzo hi ku kongomisa -swikongomelo swa yona swi katsa ni swihlawulekisi swo fana swoxe. Xiphemu xo karhi eka mimbuyelo ya dyondzo ni switandati swo asesa: Leswi swi hlamusela swinene-nene swilaveko ni leswi swi languteriweke eka vadyondzi hi tigiredi eka masungulo (giredi R - 3), ya le xikarhi (giredi 4 - 6) ni ya le henhla (giredi 7 - 9) ya tifeyisi. Mimbuyelo ya dyondzo ni switandati swo asesa swi fanele ku voniwa tani hi vutivi bya nkoka, vumunhu na swikili leswaku swi katsiwa kun'we kambe swi nga vi hinkwaswo leswi swi dyondzisiwaka. Swi humelerisa hi swikombiso swa nkoka ku yisa emahlweni hi ku tirhisa tisisteme leti tunbuluxiweke ku suka eka Giredi 9 ni swilaveko. Xiphemu xa maasesele: Eka xiphemu lexi ku hlamuseriwa minsinya ni swiletelo swo asesa ni swibumabumelo swo rhekhoda na mimbiko ya maasesele. Nongoloko wa Rheferense: Xiphemu lexi hi xitalo xi katsa minkomiso, tiakronimi na dlosari.
Xana mbuyelo wa Dyondzo i ncini?
Xana mbuyelo wa Dyondzo i ncini?
Mbuyelo wa Dyondzo wu huma eka swo ehleketisisa ni mimbuyelo ya swa nhluvukiso. I swa nhlamuselo yo hetiseka ya swivutiso (vutivi, mahungu, swikili, mavonele ni vumunhu) vadyondzi va fanele ku vona ni ku kota ku endla mintirho leyinene eku heteleleni ka Bandi Ra Dyondzo na Vuleteri bya hinkwavo . Ntlawa wa Mimbuyelo ya Dyondzo yi fanele ku vona leswaku vuhlanganisi na ku ya emahlweni swi hundzuka nhluvukiso wa marito, swikili ni nkoka hi ku landza switandati swa maasesele. Mimbuyelo ya Dyondzo a yi hlamuseli hi ku koxometa vundzeni kumbe maendlele.
Pheji
Xana Switandati swa Maasesele I ncini?
Xana Switandati swa Maasesele I ncini?
Switandati swa Maasesele swi hlamusela levhele leyi vadyondzi va faneleke ku kombisa hi ku hetiseka leswi va swi kumeke hi mpfuneto wa Mimbuyelo ya Dyondzo ni tindlela (vuenti ni vuanami) to kombisa mimbuyelo. I tigiredi hi ku kongoma ni ku kombisa hilaha ku yisa emahlweni ka marito ku humelelaka hakona eka swiyenge swa dyondzo. Ku kumeka eka swona vutivi, swikili ni nkoka lowu wu lavekaka ku kota ku humelela eka mimbuyelo ya dyondzo. Kambe a yi hlamuseli maendlele.
Switandati swa Maasesele swi hlamusela levhele leyi vadyondzi va faneleke ku kombisa hi ku hetiseka leswi va swi kumeke hi mpfuneto wa Mimbuyelo ya Dyondzo ni tindlela (vuenti ni vuanami) to kombisa mimbuyelo. I tigiredi hi ku kongoma ni ku kombisa hilaha ku yisa emahlweni ka marito ku jumelelaka hakona eka swiyenge swa dyondzo. Ku kumeka eka swona vutivi, swikili ni nkoka lowu wu lavekaka ku kota ku humelela eka mimbuyelo ya dyondzo. Kambe a yi hlamuseli maendlele.
Xana hi kwihi ku hambana exikarhi ka Switandati swa Maasesele ni Mbuyelo wa Dyondzo?
Xana hi kwihi ku hambana exikarhi ka Switandati swa Maasesele ni Mbuyelo wa Dyondzo?
Mimbuyelo ya Dyondzo yi hlamusela swinene-nene leswi vadyondzi va faneleke ku va xiswona na leswi va faneleke ku swi tiva na leswi va nga fanelangiki ku swi endla, loko switandati swa maasesele swi hlamusela levhele ya ndzinganeko, vuenti ni vuanami laha vutivi ni ku kota ku endla swi kombisiwaka eka vuswikoti byo karhi. Hi maendlele yo khomeka leswi swi vula leswaku mimbuyelo ya dyondzo yi nga endla leswaku mudyondzi a swi kota ku tirha eka swiyimo swo hambana. Leyi yi fanele ku va mhaka yo fana ku suka eka giredi yin'wana ni yin'wana.
Switandati swa maasesele swi hoxile xandla eka swa minthwaso. Mayelana na Dyondzo ya Hinkwavo ni Tindlela ta bandi ra Vuleteri, leswi swi vula Dyondzo ya Xitifikheti ni Vuleteri bya Hinkwavo.
Mimbuyelo ya Dyondzo yi tala ku va yi nga kongomi, loko switandati swa maasesele swi tala ku va leswo kongoma hi xivumbeko. Hambiloko swi
Pheji kongoma hi nhlamuselo, swi nga ha va swo khuma kumbe swo anama. Muxaka wo anama wa switandati swa maasesele, hi wona wu tsakeriwaka no tekeriwa enhlokweni ku kota ku nyika mpfumelelo wa vukulukumba bya ma olovele eka xiyenge xa vadyondzisi eka ku nyika movonele ya vona hi nkarhi wo dyondzisa.
Switirhisiwa swo pfuneta eku dyondziseni ni minongonoko yo hluvukisa ya mathicara yi ta va ni xiave kun'we ni ku nyika nkoka eka ku nyika mavonele ni ku nyika mbulavulo eka Mimbuyelo ya Dyondzo ni Switandati swo Asesa.
Minongoloko yo Dyondza
Minongoloko yo Dyondza
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wa tigiredi ta R-9 wu ta simekiwa eswikolweni hi ku tirhisa minongoloko yo Dyondza. Loko Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu kombisa tikhonsepte, swikili na swa risima hi giredi hi giredi, Minongoloko yo Dyondza yi kombisa xikopu xa migingiriko ya madyondzele na maasaselo, feyisi hi feyisi. Minongoloko yo Dyondza yi tlhela yi va na swikedulu leswi kombisaka rivilo na malongoloxelo ya migingiriko leyi, lembe na lembe, na swikombiso swa minkunguhato ya tidyondzo leyi nga simekiwaka nkarhi wun'wana na wun'wana loko swi fanerile. Nsinya-nkulu na swa risima swa Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, wu tlhela wu va nsinya-nkulu wa minongoloko yo Dyondza.
Nhlangano wa Minongoloko yo Dyondza
Nhlangano wa Minongoloko yo Dyondza
Eka Feyisi ya Masungulo, ku ni minongoloko yo Dyondza minharhu: litheresi, Numeresi, na swikili swa vutomi.
Eka Feyisi ya le Xikarhi, Tindzimi na Metse swi tshama swi ri Minongonoko yo Dyondza yo hambana. Eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza ,swikombelo mayelana na nhlangano swi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi fanele ku endliwa hi swikolo na/kumbe tidisitiriki, swi pfumeleriwa hi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi. Tiprovhinsi ta hari na matimba yo ndlandlamuxa swiboho swo anama swa tiprovhinsi swa ku hlanganisa eka Feyisi ya le Xikarhi.
Eka Feyisi ya le Henhla, ku ni minongoloko ya nhungu yo dyondza, yi simekiwile eka Swiyenge swa Dyondzo.
Pheji
Vadyondzisi va ta va na vutihlamuleri byo ndlandlamuxa minongoloko. Ndzawulo Ya Dyondzo yi ta tisa swiletelo swa pholisi swo ndlandlamuxa minongoloko yo dyondza ku ya hi switatimendhe swa Swiyenge Swo Dyondza, ku endlela ku seketela maendlelo lawa. Tiprovhinsi ti ta engetela swiletelo swin'wana laha swi faneleke, leswaku swi nghenisa ku hambana.
Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo
Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo
Ku vona ku fikeleriwa ka swilaveko swa mfumo wa le xikarhi leswi vekiweke hi Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa mfumo-xikarhi lexi pfuxetiweke,hi ku kongomisa eka minongoloko ya dyondzo leyinene,minongoloko leyi ya dyondzo yi ta ndlandlamuxiwa eka levhele ya rixaka hi ku leteriwa hi mpfampfarhuto wa swiletelo swoswoleswo. Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka (1996, xiyenge xa 3 ndzimana ya 4)yi nyika Ministara wa Dyondzo matimba yo boha swin'wana na swi'wana tani hi swiletelo swa pholisi ya rixaka eka mapulanele ya minongoloko.
Swiletelo swa pholisi swi pfuna ku letela eka :
Swiletelo swa pholisi swi pfuna ku letela eka :
Matimba, vulawuri na vuswikoti
Vuleteri, ndlandlamuxo ni vukorhokeri.
Swipfuno na mpfuneto
Vupulani na vululamisi
Maavele ya nkarhi
Ku lulamisa leswi onhakeke, vukumeki na ndzingano wa swa dyondzo yo ringanela
Ku landzelerisa na vuhlahluvi
Swiletelo leswi swi ta tirhisiwa hi ku kongomisa eka pholisi leyi nga kona ni vuleteri bya mpfampfarhuto Ku fana na maphepha-mbisi ya 6 ya swa dyondzo, pholisi ya dyondzo ya rixaka ya , Nawu lowu lawulaka swikolo swa Afrika-Dzonga wa na Nawu wa Vutholi bya swa Dyondzo wa . Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo swi ta nyika mpfampfarhuto ku lulamisa swilaveko swo karhi leswi kongomaneke na dyondzo.
Minkarhi leyi aviweke
Minkarhi leyi aviweke
Hi ku ya hi xiyenge xa 4 xa nawu wa vuthori bya swa dyondzo, wa 1998, masiku ya xikolo lama nga nawini ya fanele ku va tiawara ta 7. Minkarhi yo dyondzisa ya vhiki ya 35 wa tiawara ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Nkarhi lowu averiweke wa tifeyisi eka dyondzo ya hinkwavo ya vuleteri bya bandhi hi lowu kombisiweke:
Feyisi Giredi Nkarhi
Feyisi yo Sungula R, 1 na 2 3 22 wa tiawara na 30 wa timinete 25 wa tiawara na 30 wa timinete
Feyisi ya le Xikarhi 4, 5 na 6 26 wa tiawara na 30 wa timinete
Feyisi ya le Henhla 7 8 na 9 26 wa tiawara na 30 wa timinete 27 wa tiawara na 30 wa timinete
Pheji
Nkarhi lowu aviweke wa nongoloko wa dyondzo eka Feyisi ya Masungulo:
Minongoloko Nkarhi (%)
Ya Dyondzo
Litheresi 40%
Nyumeresi 35%
Swikili swa vutomi 25%
Nkarhi lowu aviweke wa Minongoloko ya Dyondzo eka Feyisi ya le Xikarhi na ya le Henhla
Swiyenge Nkarhi (%)
Swa
Dyondzo
Tindzimi 25%
Metse 18%
Sayense ya vutomi 13%
Sayense ya swa vanhu 12%
Thekinoloji 8%
Ndzetelo wa swa mfuwo 8%
Vutshila ni mfuwo 8%
Swiletelo swa Mapulanele swi Nyikiwile eka Swiletelo swa Minongoloko ya Dyondzo ni Maasesele
Swiletelo swa Mapulanele swi Nyikiwile eka Swiletelo swa Minongoloko ya Dyondzo ni Maasesele
Xitatimendhe xo Pfuxetiwa xa Kharikhulamu ya Rixaka xi hlanganisa Kharikhulamu na pholisi ya maasesele endzeni ka Milawu ya Maasesele leyi nga eka (Gazete ya mfumo 19640 ya 1998). Swiletelo swa mathicara leswi yelanaka swa kumeka emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana xa Xitatimendhe xa dyondzo.
Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa
Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa
Hinkwaswo swo dyondzisa ni swa vuleteriwa ku sukela eka Giredi ya R ku fika eka 9 yi ni xiave eka muxaka wa xichudeni lexi languteriweke hikokwalaho ka nsusumeto lowu tisaka hi Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka . Maasesele ya tidyondzo ta muxaka lowu ya va kona nkarhi hinkwawo ku fikela khume ra malembe ra swa dyondzo naswona xitifiketi xa tidyondzo leti xi kumiwa eku heteleleni ka Giredi ya 9 loko vadyondzi va kotile ku fikelela swilaveko. Kutani va ta nyikiwa switifiketi hi va Dyondzo yo angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa.
Dyondzo yo angarhela na Xitifiketi xa Vuleteri, bya dyondzo yo tlimbeleta a hi yona ya mpimo-ndzingano hi swa mapasele. Kambe i nkatsakanyo wa tidyondzo hinkwato leti endlaka leswaku mudyondzi a tikuma a hundzele eka xitandati lexi landzelaka hi ku leteriwa hi switandati swa maasesele.
Ku fikela elembeni ra 2008,pholisi ya switifiketi swa dyondzo yi ta va tano. Endzhaku ka sweswo, Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteri, swi ta hlangana na Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka leyi Pfuxetiweke, ivi swi sungula ku tirhisiwa.
Pheji
Swiyenge Swa Dyondzo: Tinhlamuselo ni Mimbuyelo ya Dyondzo
Swiyenge Swa Dyondzo: Tinhlamuselo ni Mimbuyelo ya Dyondzo
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Xitatimendhe xa swiyenge swa dyondzo swa tindzimi xi katsa leswi landzelaka:
Eka tiko ra tindzimi-nyingi ku fana na Afrika Dzonga, i swa nkoka leswaku vadyondzi va tiva tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi leswi hetisekeke va tlhela va kota ku vulavula na letin'wana tindzimi.
Xitatimendhe xa swiyenge swa dyondzo xa tindzimi xi landzelela maendlele ya nyandziso eka xiyimo xa tindzimi-nyingi :
Vadyondzi hinkwavo va fanele ku dyondza ririmi ra manana kumbe ra le kaya va tlhandlekela hi rin'we ro engetela ri ri ra ximfumo.
Vadyondzi va komba vuswikoti swinene eka ririmi ro engetela, loko va ri karhi va yisa emahlweni ku dyondza no antswisa vutivi eka ririmi ra vona.
Xitatimende xa swiyenge swa dyondzo xa tindzimi xi katsakanya hinkwato tindzimi ta ximfumo tani hi :
Tindzimi ta le kaya
Tindzimi to engetelela to sungula
Tindzimi to engetelela ta vumbirhi
Tindzimi ta vadyondzi ta le kaya ti fanele ku tirhisiwa eku dyondziseni no letela lomu swi faneleke. Leyi i mhaka ya nkoka swinene ngopfu-ngopfu eka vana lava ha sungulaka tidyondzo ta vona eka Feyisi yo sungula laha vana va ha dyondzaka ku hlaya na ku tsala. Loko vana va fanele ku hundzela eka xiyenge lexi landzelaka,vupulani bya xiyimo xa le henhla mayelana na ririmi ra le kaya bya laveka swinene.
Mimbuyelo:
Mimbuyelo:
Ku yingisa: Mudyondzi u kota ku yingisa timhaka hi ndlela yo ti tsakela, ivi a kota ku hlamula hi ndlela yo kombeta vutlhari swinene hi ku landza xiyimo xin'wana na xin'wana .
Ku vulavula: Mudyondzi u kota ku vulavula hi ndlela yo komba vutitshembi, a hlamula hi ku landza swiyimo swa tindhawu.
Ku hlaya ni ku hlayisisa: Mudyondzi u kota ku hlaya ni ku hlayisisa mahungu hi ku twisisa a tlhela a tiphina hi swona, a hlamula hi ndlela yo komba vutlhari swinene hi ku kongomisa eka mfuwo ni swa vumunhu eka matsalwa.
Ku tsala: Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana-hambana,tani hi yo kongomisa eka timhaka ntsena kun'we ni yo ehleketelela.
Ku ehleketa no ehleketisisa: Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi eku ehleketeni no ehleketisisa a tirhisa vuxokoxoko lebyi a byi kumaka ku yisa emahlweni swa tidyondzo.
Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele ya rona: Mudyondzi wa tiva no kota ku tirhisa ririmi eku xopaxopeni ka mimpfumawulo,marito ku tumbuluxa ni ku paluxa matsalwa.
Ku yingisela no vulavula, Ku hlaya no hlayisisa, ku tsala, Ku ehleketa no ehleketisisa ,na vutivi bya mimpfumawulo, marito, na ntivo-ririmi, hambiloko minchumu leyi yi hlamuseriwile hi ku avana eka mimbuyelo hi ku hambana ka yona ,eku heteleleni minchumu leyi kumbe swikatsa leswi swi fanela ku katsiwa ku vumba nchumu wun'we.
Pheji
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Metse i migingiriko ya vanhu leyi katsaka ku xiyaxiyiwa,vuyimeri byo karhi, ku lavisisa tipheteni ta matirhele, ku katsa ni vuxaka bya swo hlayela eka swa vutomi, hi ku endla sweswo maendlele lamantswa ya swa metse ya tumbuluka. Kunene metse wu tirhisa ririmi ra wona, leri katsaka tisimbolo,na nothexini,ku hlamusela swo hlayela jometriki na swa vuxaka bya tigirafu. Marito ya metse ya akelelana ehenhla ka yan'wana, hi ku tumbuluxa swivumbeko swo khomana.
Matematiki i xikumiwa xa ndzavisiso wa mimfuwo yo hambana, i nghingiriko lowu pfunaka eka xiyimo xa rihanyu, tipolitiki na swikongomelo swa ikhonomi na swiphiqo. I ya nkoka naswona yi katsa mimfuwo hinkwayo
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Tinomboro, Nhlayelo na Vuxaka: Mudyondzi u kota ku tiva, ku hlamusela no yelanisa tinomboro na vuxaka bya tona no kota ku hlayela, kumbetela, khakhuleta no kambela hi vutlhari no titshemba eku ololoxeni ka swiphiqo
Tipatironi, Mintirho na Alijebra: Mudyondzi u kota ku vona, ku hlamusela no fanisa tipatironi na vuxaka, no ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa ririmi na vutshila bya alijebra
Xivandla na Xiyimo: Mudyondzi u kota ku hlamusela no fanisa swihlawulekisi na vuxaka exikarhi ka swiyimo swa minchumu ya 2-D na 3-D eka swiletelo na swiyimo swo hambana
Mpimo: Mudyondzi u kota ku tirhisa tiyuniti ta mpimo leti faneleke, switirhisiwa na tifomula eka swiyimo swo hambana
Ku hlengeleta Mahungu: Mudyondzi u kota ku twisisa no kumbetela, xikan'we no hlamusela no kuma ku hambana loku nga kona.
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Leswi namuntlha swi tiviwaka tanihi 'Sayense" swi tumbuluka eka mimfuwo ya Afrika, Arabu, Asian, Amerika na mimfuwo ya Yuropa. Swi lulamisiwile hi ku lava ku twisisa ntumbuluko hi ku wu xiyaxiya, ku wu lulamisa no ringeta miehleketo, laha swi heteleleke swi va xiphemu xa mfuwo wa tinxaka hinkwato. Swi tala ku tihlawulekisa hi ku nyika tinhlamuselo ta xiviri leti faneleke ku kamberiwa (McGraw-Hill Concise Encyclopaedia of Science and Technology, 2nd Edition, p. 1647)
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi na xikongomelo xo dyondzisa no dyondza eka mbangu lowu amukelaka leswaku vanhu va Afrika-Dzonga va na tindlela to hambana to dyondza na mavonele yo hambana lama nga na nkucetelo eka mfuwo. Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi sungula eka mhaka yo va vadyondzi hinkwavo va fanele ku kuma dyondzo ya nkoka ya sayense. Dyondzo ya nkoka yi fanele ku simekiwa eka vadyondzi. Yi fanele ku pfuna vadyondzi ku twisisa vutivi bya sayense na timhaka ta mbangu na misava hinkwayo. Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi na xikongomelo xo va masungulo lama vadyondzi va nga dyondzaka eka wona vutomi bya vona hinkwabyo.
Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi tlakusa dyondzo ya sayense. Xi endla leswi hi ku pakanisa eka:
Ku hluvukisiwa no tirhisiwa ka maendlelo ya vutshila bya sayense eka swiyenge/swiyimo swo hambana
Ku hluvukisiwa no tirhisiwa ka vutivi bya sayense no twisisa
Ku amukeriwa ka vuxaka na vutihlamuleri exikarhi ka sayense, vaaki na mbangu
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Mindzavisiso ya swa Sayense: Vadyondzi va tirha hi ku titshemba eka ku hiseka ka vona ku tiva ntumbuluko wa vona; va lavisisa vuxaka no ololoxa swiphiqo leswi nga kona eka sayense, Thekinoloji na swiyimo swa mbangu
Pheji
Ku Vumba Vutivi bya Sayense: Vadyondzi va tiva, hlamusela no tirhisa vutivi bya sayense, thekinoloji na mbangu
Sayense, Vaaki na Mbangu: Vadyondzi va kota ku kombisa ku twisisa ka vona vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka sayense na Thekinoloji, vaaki swin'we na mbangu
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Sayense ya Mahanyele yi dyondza vuxaka exikarhi ka vanhu, na le xikarhi ka vanhu na mbangu. Vuxaka lebyi bya hambana hi minkarhi na tindhawu. Byi tlhela nakambe byi kuceteriwa hi mahanyele, tipolitiki, ikhonomi na swiyimo swa mbangu, na mahanyelo/minkoka, mavonele na leswi vanhu va kholwaka eka swona.
Tikhonsepte, vutshila na maendlelo ya matimu na ntivo-misava swi vumba swiphemu swa nkoka eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Mahanyele. Dyondzo ya ta Mbangu na dyondzo ya timfanelo ta ximunhu i ta nkoka eka matimu na mbangu.
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Mahanyele xi languta mhaka ya leswi dyondziwaka hi vadyondzi na leswaku va dyondza njhani, na ndlela leyi vadyondzi va kumaka vutivi hi yona. Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo yi khutaza vadyondzi ku vutisa no kuma tinhlamulo ta swivutiso hi vaaki na mbangu lowu va tshamaka eka wona.
Nhlamuselo leyi ya Xivandla xa Dyondzo yi na xikongomelo xo hluvukisa vaaki lava nga na vutivi, va xopaxopelaka no va ni vutihlamuleri lava kotaka ku nghenelela hi ndlela ya kahle eka mimfuwo ya vaaki vo hambana. Swi tlhela swi pfuna vadyondzi ku pfuneta eku hluvukiseni ka tiko ra kahle no va ni xidimokirasi.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Matimu
Swivutiso swa Matimu: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila byo vutisa ku lavisisa timhaka ta khale na timhaka ta nkarhi wa sweswi
Vutivi bya Matimu no Twisisa: Mudyondzi u kota ku kombisa vutivi bya matimu swin'we no twisisa
Tinhlamuselo ta Matimu: Mudyondzi u kota ku hlamusela timhaka ta matimu
Ntivo-misava
Swivutiso swa Ntivo-misava: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila byo lavisisa tikhonsepte ta ntivo-misava na mbangu swin'we na maendlelo
Vutivi bya Ntivo-misava no Twisisa: Mudyondzi u kota ku kombisa vutivi bya ntivo-misava na mbangu swin'we na ku twisisa
Timhaka to Valanga: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi nga na vutivi hi timhaka ta mahanyele na mbangu xikan'we na swiphiqo
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Vutshila na Mfuwo yi khumba timhaka to hlaya ta maendlelo ya vutshila na mfuwo wa Afrika-Dzonga. Vutshila na Mfuwo i swiphemu swa nkoka swa vutomi, leswi angarhelaka vukhongeri, minchumu, vutlhari na timhaka ta ku titwa ka vanhu endzeni ka vaaki.
Mfuwo wu tihlamusela hi ku tirhisa vutshila na tindlela ta vutomi, tipatironi ta mahanyele, ndzhaka, vutivi na tindlela ta swikholwa-kholwani. Mimfuwo ya hundzuka - yi nga va na matimu na swiyimo, no cinca, ngopfu-ngopfu loko yi hlangana na mimfuwo yin'wana.
Vonele ra mfuwo eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo lexi i ku khutaza vadyondzi ku:
Ku hundzuka eka kuva vadya-ndzhaka va mfuwo lowu nga gingirikeki ku va vagingiriki eka wona
Kombisa vuswikoti eka vutshila, maendlelo na swiendlo swa mfuwo
Kombisa vuxaka exikarhi ka mintirho ya vutshila na mfuwo
Ku twisisa swiyimo swa ntivo-misava, swa ikhonomi na mahanyele laha Vutshila na Mfuwo swi humelelaka kona
Kombisa ku hlangana exikarhi ka endlelo ra mfuwo, matimba na ku tshikeleriwa ka mimfuwo
Kambisisa makhombo ya nkarhi eka mfuwo na vutshila
Pheji
Ku twisisa ndlela leyi vutshila byi kombisaka, tlakusaka no hlohletela mfuwo ha kona.
Vonele ra vutshila eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo lexi ri sukela eka ntokoto wo enta lowu katsaka swivumbeko swo hambana swa vutshila endzeni ka swiyimo swa mimfuwo yo hambana ku ya eka vutivi byo enta na vutshila eka gireyidi ya 8 na gireyidi ya 9. Nkoka wa vutshila byo hambana na nkoka wa mintokoto yo dyondza swa amukeriwa. Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo yi ringeta ku tumbuluxa ku ringana exikarhi ka nhluvukiso wa vutivi bya vuxaka bya Vutshila na Mfuwo, na vutivi swin'we na vutshila byo hlawuleka eka xivumbeko xin'wana na xin'wana xa vutshila.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Ku tumbuluxa, Hlamusela no Kombisa: Mudyondzi u kota ku tumbuluxa, hlamusela, no kombisa/nyiketa ntirho hi xivumbeko xin'wana na xin'wana xa vutshila.
Ku Kombisa: Mudyondzi u kota ku kombisa hi ku xopaxopela hi maendlelo ya vutshila na mfuwo, swikumiwa na tindlela swa swiyimo swa nkarhi lowu nga hundza na nkarhi wa sweswi.
Ku nghenelela no Tirhisana: Mudyondzi u kota ku kombisa vutshila bya ntirhisano a ri yexe na ku nghenelela eka migingiriko ya ntlawa ya Vutshila na Mfuwo.
Ku Hlamusela no Vulavurisana: Mudyondzi u kota ku kambisisa no tirhisa tindlela to hambana to vulavurisana no hlamusela eka Vutshila na Mfuwo.
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Khonsepe ya Swiletelo swa Vutomi yi angarhela nkoka wa leswi Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo yi ringetaka ku swi fikelela. Yi lawula no lulamisa vadyondzi hi vutomi na leswi nga va humelelaka. Swiletelo swa Vutomi swi dyondzisa vadyondzi hi nkoka wa vutomi na ku humelela eka vaaki lava cincaka no hundzuka hi ku hatlisa.
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo yi hluvukisa vutshila, vutivi, mahanyele na mavonele lama nyikaka vadyondzi matimba yo endla swiboho leswi nga na vutivi no teka magoza lama faneleke hi mayelana na:
Ku tlakusa Rihanyu
Ku hluvukisa Mahanyele
Ku tihluvukisa
Ku hluvukisa miri no Famba
Swiletelo swa ntirho
Tindhawu ta mpakaniso leti ta ntlhanu hinkwato ta Xivandla xa Dyondzo ya Swiletelo swa Vutomi ti vulavula hi timfanelo ta ximunhu na mbangu leti hlamuseriweke eka Vumbiwa.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Ku tlakusa rihanyu: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi nga na vutivi hi mayelana na rihanyu ra yena, vaaki na mbangu
Ku hluvukisiwa ka mahanyele: Mudyondzi u kota ku kombisa ku twisisa na ku tiyimisela ka timfanelo ta vumbiwa na vutihlamuleri no tlhela a kombisa ku twisisa ku hambana loku nga kona eka mimfuwo na vugandzeri
Ku tihluvukisa: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila bya vutomi lebyi a byi kumeke ku fikelela no ndlandlamuxa vuswikoti bya yena ku yimelana na mintlhontlho ya le misaveni
Ku hluvukisiwa ka miri no Famba: Mudyondzi u kota ku kombisa ku twisisa no nghenelela eka migingiriko leyi tlakusaka mafambele na nhluvukiso wa miri/xivumbeko
Swiletelo swa le ntirhweni: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi nga ni vutivi hi ku yisa emahlweni tidyondzo no hlawula mintirho.
Pheji
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya swa Ikhonomi na Mafambiselo yi katsa vulavisisi bya phurayivhete, bya vaaki kumbe ku tirhisiwa ka swipfuno swo hambana ku eneta swilaveko swa vanhu, laha hi tlhelo ku kombisiwaka kahle nkhumbo wo tirhisiwa ka swipfuno hi ndlela yo homboloka eka mbangu na vanhu.
Kahle-kahle, Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya swa Ikhonomi na Mafambiselo yi tirhana na:
Ntumbuluko, maendlelo na ku endliwa ka nhundzu na mintirho
Ikhonomi ya Afrika-Dzonga na tisisiteme ta mahanyele ya vanhu ematikweni yo hambana
Vuvekisi na mafambiselo ya timali na vutshila byo pulana, ku nga va eka xiyenge xa phurayivhete, vaaki kumbe vun'winyi bya mintlawa
Vutshila bya mabindzu na vutivi lebyi lavekaka ku fambisa vutomi bya vanhu na mimbangu.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Vutivi na Ntwisiso wa Ndzhendzheleko wa Ikhonomi: Mudyondzi u kota ku kombisa vutivi na ntwisiso wa ndzhendzheleko wa ikhonomi eku lulamisa xiphiqo xa swa ikhonomi
Ku twisisa Ku hlayiseka ka Nkulo na Nhluvukiso: Mudyondzi u kombisa ku twisisa ka ku hlayisiwa ka nkulo, ku akiwa hi vuntshwa na nhluvukiso, no kombisa hi ku xopaxopela maendlelo lama yelanaka
Vutivi byo Fambisa, Tirhisa na Timali: Mudyondzi u kombisa vutivi na vuswikoti byo tirhisa hi vutihlamuleri vutshila byo hambana byo fambisa, byo tirhisa na bya timali
Vutivi na Vutshila bya Mabindzu: Mudyondzi u kombisa vutivi bya mabindzu, vutshila na mavonele.
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Thekinoloji a yi ri kona na khale tanihi nghingiriko lowu eka wona vanhu va tirhisaka vutivi byo hambana, vutshila na swipfuno leswi nga kona ku kuma swintshunxo swa swiphiqo swa swilaveko swa vona swa masiku hinkwawo. Swin'wana swa swintshunxo leswi, swi nga va hi xivumbeko xa swikumiwa, kasi swin'wana swa swona swi katsa swikumiwa swo hambana leswi ku endla tisisiteme.
Vanhu va masiku lama va ha ri na swilaveko. Swintshunxo swa swiphiqo swa ha hluvukisiwa hi migingiriko leyi katsaka vutivi, vutshila na swipfuno leswi nga kona. Hambisiwiritano, vutivi, vutshila na swipfuno leswi tirhisiwaka namuntlha swi hambanile hikwalaho ko hluvukisiwa hi ku hatlisa ka thekinoloji. Vanhu va masiku lawa va hambana no kala va nga twisiseki. Timhaka ta swa Ikhonomi na mbangu na mavonele yo hambana na mahanyele swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku hluvukisiwa swintshunxo swa swiphiqo swa thekinoloji. Leswi hi swona swi endlaka thekinoloji yi hlamuseriwa tanihi:
Ku tirhisiwa ka vutivi, vutshila na swipfuno ku fikelela swilaveko swa vanhu hi ku hluvukisa swintshunxo swa swiphiqo leswi kotekaka kambe ku langutiwa timhaka ta mahanyele na mbangu.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Maendlelo ya Thekinoloji na Vutshila: Mudyondzi u kota ku tirhisa maendlelo ya thekinoloji na vutshila kahle na hi vutihlamuleri hi ku tirhisa mahungu lama faneleke na vuhlanganisi bya tithekinoloji.
Vutivi bya swa Thekinoloji no Twisisa: Mudyondzi u kota ku twisisa no tirhisa vutivi bya thekinoloji leyi faneleke kahle na hi ndlela ya vutihlamuleri
Thekinoloji, Vaaki na Mbangu: Mudyondzi u kota ku kombisa ku twisisa vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka sayense, Thekinoloji, vaaki na mbangu hi ku famba ka nkarhi
Pheji
