Nawu wa Ndzinganiso wa Afrika Dzonga
Nawu wa Swihlahla wa Rixaka, wa 84 wa 1998
Matirhiselo ya ndzinganiso na nsirhelelo wa swihlahla swa Afrika Dzonga
Tipholisi tintshwa ta Afrika Dzonga na milawu swi hlohlotela ku tirhiseka ka kahle ka switirhisiwa swa swihlahla.
Nkomiso:
Xifaniso lexi xi kombisa hilaha Nawu wa Swihlahla swa Rixaka wa Afrika Dzonga wa 84 wa 1998, wu kongomaneke na ku ringanisa matirhiselo na nsirhelelo wa swihlahla swa Afrika Dzonga, hi mafambiselo yo tiyiseleka ya swihlahla. Xidemokrasi eAfrika Dzonga xi hlohlotele nhluvukiso wa milawu yintshwa ya swihlahla na maendlelo ya mafumelo. Hi 1994, Afrika Dzonga yi humelele ku suka eka nkarhi wa mfumo wa valungu vantsongo ehansi ka xihlawuhlawu na endlelo ro tika ra xidemokrasi na ku cinca loku khumbhaka swihlahla, mbuyelo lowu vantima a va tsoniwa wona khale. Milawu ya swihlahla yintshwa yi ringete ku nyika vanhu ku fikelela eka swihlahla loko hi le tlhelo ku tlakusiwa matirhiselo ya kahle na nhluvukiso wa ikhonomi. Mhaka ya masungulo i Nawu wa Swihlahla wa Rixaka, lowu bohaka nkaye wa milawu ya nhlamuselo leyi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka swiboho swihi kumbe swihi swa milawu ya swihlahla. Hi ku tirhisa milawu leyi ya nkaye tanihi xiletelo, milawu yi vumbiwile ku tlakusa matirhiselo yo koteka, mafumelo ya ntirhisano na ku nghenelela ka vahoxi va xandla. Hambi swi ri tano, mavandla ya xiyenge xa vaaki eka muganga, a ya cinci hi rivilo leri fanaka na ra xivumbeko xa tipolitiki: sweswi ntlhontlho i ku simeka pholisi ya miehleketo yo ya emahlweni na milawu eka swiyenge hinkwaswo. Swihlahla swa mfumo i swa swikongomelo swa mune swo landzelelana: dyondzo, ku pfuxa hi vuntshwa, mfuwo na ximoya. Leswi swi hambana na khale ka milawu ya swihlahla na swipimelo leswi a swi rhandza endlelo ra ?vukahle no sirhelela? eka swihlahla.
Ku hlakulela ku cinca ka tipolitiki eAfrika Dzonga ku suka hi 1994 swi endle leswaku ku va na milawu yintshwa ya swihlahla
Minhlawulo: hi 1994, nhlawulo wa xidemokrasi wo sungula wa Afrika Dzonga wu tise mfumo wuntshwa ku va na matimba.
Vumbiwa byintshwa: Ehansi ka vuleteri bya Vumbiwa bya nkarhinyana lebyi pasisiweke hi 1993 endzhaku byi va Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996), Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla (DWAF) yi sungule pholisi yo anama ya xiyenge no lulamisa milawu.
Hi Nyenyankulu 1995 nhlengeletano a tiko yi tumbuluxe Green Paper, leri tirhisiwaka ku yisa emalweni ku tihlanganisa na vahoxi va xandla.
Green Paper ri vumba masungulo ya tsalwa ra ximfumo ra pholisi leri kandziyisiweke hi Ndzhati 1997, White Paper. Leri ri tirhisiwa ku mpfapfarhuta Nawu wa Swihlahla wa Rixaka.
Nawu wa Swihlahla wa Rixaka.
Goza ro hetelela a ku ri ku endla nawu wa pholisi ya swihlahla yintshwa hi Hukuri 1998 eka Nawu wa Swihlahla wa Rixaka (Nawu wa 84 wa 1998).
Masimekelo
Ku sukela hi 1998, hi ku seketeriwa hi Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Matiko ya Mfumo wa UK (DFID), DWAF a yi khomane no simekiwa ka nawu.
Xiyenge xa 24 xi ri, ?Un?wana na un?wana u na mfanelo yo va na mbango lowu sirheleriweke, leswaku ku ta va na ku vuyeriwa ka rixaka ra sweswi na le ra ha taka, hi ku tirhisa milawu leyi twalaka na swipimelo swin?wana leswi tlakusaka nsirhelelo wa mbango no sirhelela ku tiyiseleka ka nhluvukiso wa vuxaka bya vanhu na ntumbuluko na ku tirhisiwa ka switirhisiwa swa ntumbuluko hi hala tlhelo ku tlakusiwa ikhonomi yo twala na nhluvukiso wa vaaki.? Hi ku fambisana na leswi, xiyenge xa 3 xa Nawu wa Swihlahla swa Rixaka xi paluxa milawu leyi nga ta tirhisiwa ku endla swiboho swihi kumbe swihi mayelana na swihlahla:
Swihlahla swa ntumbuluko a swi fanelangi ku onhiwa kumbe swi hlayisiwa eka swiyimo laha hi mavonelo ya Holoye, matirhiselo ya misava yantshwa laya ringanyetiweke ya tsakeriwa ku ya hi mimbuyelo ya ikhonomi, vaaki kumbe ya mbango
Ndhawu ya minimamu laha muxaka wa kona wu faneleke ku hlayisiwa
Swihlahla hinkwaswo swa (ntumbuluko, swibyariwa na nhova) swi fanele ku hluvukisiwa ku endlela ?
ku hlayisa ku hambana ka ntumbuluko, vuxaka exikarhi ka muganga na leswi va rhendzeleke na leswi kumekaka emisaveni;
ku tiyisela eka mbuyelo wo hambuka eka ikhonomi, vaaki na mbango;
ku tlakusa ku hangalasa ka mbuyelo wa ikhonomi, vaaki, rihanyo na mbango hi ku ringana;
ku tlakusa rihanyo na matimba yo hanya;
ku hlayisa switirhisiwa swa ntumbuluko, ngopfu-ngopfu misava na mati;
ku hlayisa switirhisiwa swa ndzhaka no tlakusa ku saseka ka ntumbuluko, nkoka wa mfuwo na wa ximoya; na ku humelela ka vanhu kumbe swiyenge swa vanhu lava tshikileriwaka hi xihlawuhlawu. xiyenge xa 33.
Nawu wa Ndzingano
Nawu wa Swihlahla swa Rixaka, 1998
Ku tiyiseleka ka mafambiselo ya swihlahla swi vula matirhiselo yo ringana na nsirhelelo wa swihlahla
Nawu wu nyika milawu yo tiyiseleka ka mafambiselo ya swihlahla, lowu tirhaka eka swiboho hinkwaswo swa ximfumo leswi khumbaka swihlahla, ku nga va ku ya hi Nawu wa Swihlahla swa Rixaka kumbe nawu wun?wana. Leswi swi vula leswaku matirhiselo yo tiyiselaka ya swihlahla ya fanele ku ringanisiwa hi ku sirhelela swihlahla na minsinya. Vafambisi va swihlahla na Vaofisiri va Swihlahla (lava thoriweke eka DWAF na minhlangano yin?wana yo fana na tihuvo to hlayisa ntumbuluko) va ta lava ndzingano wa kahle, hi ku tirhisa tipholisi ta rixaka, maendlelo na tindlela ta DWAF.
Nsirhelelo
Swihlahla swa mfumo swi na nsirhelelo wo hlawuleka ? matirhiselo hinkwawo ya fanele ku va na mpfumelelo.
Ku tsemelela minsinya eka nhova ya ntumbuluku a swi pfumeleriwi ku nga ri na layisense.
Swihlahla swin?wana na nhova swi nga vuriwa leswi nga le ka tindhawu leti sirheleriweke
Nsinya, ntlawa wa minsinya, nhova kumbe tinxaka ta minsinya swi nga va leswi sirheleriwaka
Holobye a nga nghenelela hi xihatla ku sivela ku herisiwa ka swihlahla no pfuxa hi vuntshwa tindhawu leti pfumalaka swihlahla hi ku ti endla tindhawu ta swihlaha leti sirheleriweke.
Matirhiselo
Ku ringanisa nsirhelelo wa swihlahla hi matirhiselo ya kahle, Nawu wa Swihlahla wa Rixaka wu lawula matirhiselo yo hambana, ngopfu-ngopfu swihlahla swa Mfumo, ku suka eka matirhiselo yo pfuxa hi vuntshwa ku ya eka swa mabindzu na swihlahla swa muganga.
Matirhiselo ya kahle
Timfanelo ta matirhiselo, mafambiselo, malawulelo na matirhelo ya swihlahla swa Mfumo na mahumeleriselo ya swona ya le mavokweni ya Holobye wa Timhaka ta Mati na Swihlahla. Hambi swi ri tano, hi ku fambelana na xilaveko xo tiyiseka xa nhluvukiso wa vaaki tanihi leswi xi hlamuseriweke eka Vumbiwa, a nga nyika mpfumelelo wa matirhiselo ya kahle hi ku tirhisa maendlelo laya boxiweke eka Nawu: tilayisense, ku ga katsiwi (langutisa ebokisisni) vuhlonga, tikontiraka to lombana, mintwanano na Mintwanano ya Miganga eka Swihlahla.
Layisense
Yi pfumelele nghingiriko wo karhi wo fana na ku hlota, ku tsema timhandze kumbe ku rima.
Yi nyikiwa ehansi ka swipimelo swo karhi. Xikombiso, laha madyelo ya swifuwo ya pfumeleriwaka, i nhlayo yo karhi ntsena ya tihomu leyi pfumeleriwaka.
Yi fanele ku hakeriwa ku ya hi tihakelo leti bohiweke.
Ku ka ku nga katsiwi ku ya hi xiyenge xa 24
Nawu wu tekela enhlokweni ku tshembhela ka miganga eka switirhisiwa swa swihlahla no ringeta ku tlakusa ku nghenelela loku kulu eka matlhelo hinkwawo ya swihlahla hi vanhu lava khale a va tshikileriwa hi xihlawuhlawu. Holobye u tirhisile xiyenge xa 24 ku ka a nga katsi swirho swa miganga eka swihlahla swa Mfumo ku va va kuma tilayisense loko va lava tihunyi na swilo swo fana na vulombe, matsavu, byanyi byo fulela na mirhi ya xintu leyi tirhiseriwaka eka timhaka ta le mindyangwini, mfuwo, rihanyo kumbe hi xikongomelo xa ripfumelo. A ku na tihakelo leti lavekaka.
Langutisa bokisi ku kuma vuxokoxoko.
Vuhlonga
Mfanelo wa ntumbuluko wa nkarhi hinkwawo ehenhla ka swihlahla swa Mfumo, ku fana no vekela layini ya gezi kumbe xihondzo xa rhadiyo.
Ntwanano
Holobye a nga pfumela ku xavisa swikumiwa (xik. vulombe) kumbe ku xavisela munhu wihi na wihi timhandze to huma eka swihlahla swa Mfumo.
Ntwanano wa Miganga eka Swihlahla.
Miganga yi nga va na ntwanano na Holobye ku fambisa kumbe ku hlanganela vufambisi bya swihlahla swa Mfumo.
Kontiraka yo lombana
Holobye a nga lombisa swihlahla swa Mfumo kumbe xiphemu xa kona eka munhu un?wana na un?wana.
Matirhiselo yo ka ya nga ri kahle
Nawu wu hlamusela mfanelo wa mani na mani ku va na mfanelo lowu twalaka wo fikelela swihlahla swa Mfumo eka mune wa swikongomelo swa matirhiselo yo ka ya nga ro kahle: dyondzo, vuhungasi, mfuwo na swa ximoya.
Leswi swi hambana na milawu leyo rhanga na swipimelo leswi a swi tsakela endlelo ra ?ku tshinya na ku biyela? eka swihlahla.
Dyondzo
Vuhungasi
Mfuwo
Ximoya
Ku ka u nga katsiwi ku kuma layisense eka miganga ya swihlahla swa Mfumo swa vamaakelana
Leswi pfumeleriwaka
Tihunyi na swikumiwa swa le khwatini swi fanele ku rhwariwa hi munhu
Ku tirhiseriwa ekaya
Na nhlikanhi
Ku tsemakanya khwati no toirhisa patu
Leswi nga pfumeleriwiki
Timovha na swifuwo
Ku lava tihunyi ku endlela ku tixavisa
Ku hlota, madyelo, ku tsema minsinya leyi tsakamaka
Tidyondzo leti kumiweke eku simekiweni ka nawu wa Swihlahla swa Mfumo wa Afrika Dzonga
Vaofisiri va Swihlahla va tirhisa Nawu wa Swihlahla wa Rixaka
Tekela enhlokweni xikalo na nkoka wa ntlhontlho wa masimekelo.
Ku pasisa nawu wuntshwa i goza ro sungula ntsena eka endlelo ra nkarhi wo leha. Milawu, maendlelo na swipimelo swi fanele ku vekiwa kahle ku endlela ku swi fambisa.
Ku tumbuluxa pulani ya endlelo ro simeka pholisi na milawu.
Ku pulana na mpimanyeto wa endlelo ro anama ra swihlovo endzhaku ko pasisa milawu.
Vatirhi va Mfumo, timininjhere ta swihlahla swa Mfumo na vanghenisi va xandla van?wana va fanele ku leteriwa ku twisisa no simeka milawu yintshwa, maendlelo na tindlela no tirhisa matimba ya vona hi ndlela ya kahle no lulama.
Hilaha swi nga kotekaka ha kona hlayisa maendlelo lawa ya nga kona. Ringeta ku ringanisa exikarhi ko cinca na ku tshama na leswi tirhaka.
Vatsari
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla
Swikhenso:
NDZAWULO : TIMHAKA TA MATI NA SWIHLAHLA
Yi humelerisiwile hi Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla ? Hofisi ya Mulawuri-Nkulu ya Mintirho ya Vuhlanganisi
