Loko hi lava ku xopaxopa kahle endlele ra ximunhuhatwa xo karhi eka novhele, hi fanela ku tihundzula kumbe ku tiendla xona, hi tivutisa hi ku “Xana ximunhuhatwa lexi xi susumetiwa hi yini ku va xi endla leswi xi swi endlaka? I ku chava? Rirhandzu? Makwanga? Kumbe yini? Xana loko mina a ndzi ri xona a ndzi ta endlisa ku yini ke?” Lemuka na ku tsana ka xona.
Kumbexana u lava ku vona vanhu loko va ta tani hilaha u vuleke ha kona eku sunguleni?”
Loko Mashimbye a ha fambile, Misaveni xo vona movha wa maphorisa. Xi wu vona se wu fikile kwala kusuhi. Xi tsundzuka leswaku a xi laviwa hi maphorisa ku ya hi xiya na-moya. Xi twa ripfalo ra xona ri ba. Movha wa maphorisa wu dya lamula. Swi tikomba leswaku wu lava ku yima.
Kambe u na malembe mangani?”
1. Xana ximunhuhatwankulu xa tsalwa leri i mani?
“Thohoyandou!”
Vambirhi vo pfumela hi xihatla. A ku ri tintangha ta Misaveni. Ti suka hi rivilo, ti ya kwale a ti vitaniwa kona. Misaveni a vona xichavo lexi swijahatana leswi a swi ri na xona ka vatswari va swona. A swi vona leswaku a swi kurisiwile kahle, hi mfanelo. Emunyameni wolowo va nghena endlwini leyiya ya byanyi. A ku ri yona ntsena a yi nga si lumekiwa. Letin’wana se timboni a ti vonaka vuketiketi eminyangweni leyi a yi pfuriwile.
Loko Misaveni xi tlhelela ekaya a xi tele nyanyuko. Na dyambu se a ri khomile tintshava. Xi kotlana na Gija na
Bilankulu a a etlele na vakhegula etendeni.
Dyambu ri pela hi ntiyiso. Ku va mpimavayeni. Xi titwa xi karhele. Matsolo ma herile matimba. Milenge ya xona a yi tika. Xi famba xi nga yimi. Na yona mimovha na mathekisi swi sungula ku kala swinene. Ku nga ha vonaki nchumu. Xi tivutisa swivutiso swo pfumala tinhlamulo. ‘Xana ndzi kwihi kwala? Xana eThohoyandou ka kona i kule ku fika kwihi?’,
“Mina ndzi le ka giredi ya kaye kasi yena u le ka giredi ya nhungu.”
“E-e, ndzi lava ku vona manana Makwakwa.”
Endzhaku ka ntirho wa le kaya, ku yiwile emasirheni. Laha hilaha Bilankulu a nga fika a khoma mbilu swinene. A a chavisiwa hi marito ya mana wa yena. A a tibyela leswaku xin’wana na xin’wana a xi ta humelela. Loko ku ehlisiwa bokisi Bilankulu a khongela hi mbilu: “Sesi, hi twele vusiwana. U nga endli masingita. Bokisi a ri rheleli kahle. Etlela hi ku rhula makwerhu. Rhelela kahle! Rhelela n’wana wa ka hina. Rhelela ndza ku kombela!” Loko bokisi ri ehla ri ya fika ri phatsama ehansi a tiyanyana! Bilankulu a a twile to tala hi mabokisi yo ala ku rhelela, na ku nghena etindlwini. A a nga lavi ku vona mihlolo. Loko ku seletela hinkwako ku herile, ku ri kona a nge entshi! Ntirho hinkwawo wu herile hi kwalomu ka awara ya khume-n’we. Vanhu va tlhelela ekaya va ya hlamba mavoko. Vo tala va kongoma emakaya ya vona.
Misaveni a xa ha tsutsuma loko xi tibyela swin’wana: Ku tsutsuma hi ku chava xi nga hlongorisiwi a swi nga ri kahle. Loko ku ta xilo a xi nga ta xi twa. Tlhandla-kambirhi, loko xi sungula ku hlongorisiwa a xi ta va xi karhele. Xi nga ha tsutsumi, xi famba hi ku kahlula. Xi famba nkarhi wo leha ku nga humeleli nchumu na swona xi nga swi voni leswaku xi ya kwihi. A ku ri makhwati ntsena laha a xi famba kona.
Misaveni xi tsutsuma xi nga yimi. Xi kongoma xinambyana wongi i mubi wa xibakele loko a nghena edadeni. Xa ha ta hi le kule xi twa machela ma rila. Mana wa xona a a tshamile a xi byela leswaku loko u kongoma nambu u twa machele ma rila, tiva leswaku a ku na munhu kumbe xigevenga tani hileswi loko machela ma vona munhu ma miyelaka. Kambe a ku nga ri munhu wa nyama loyi a xi ehleketa hi yena. A xi chava swivanhwana! Vajosefa va ku ka va nga kuli! Swijosefana! Swijosefana swo ka swi nga lorhi navusiku – tani hileswi swi nga etleliki. A xi chava swilo leswi xona, eka malembe ya xona ya vuhlangi, a xi nga si tshama xi swi vona. A xo twa leswaku swi kona. Vafana va nga vafana, va rhandza ku bula hi swilo swo chavisa. Hikwalaho vanghana va xona a va tshamele ku vula leswaku loko munhu a famba na vusiku u hlangana na swin’wana swa milenge ya tinsimbi, swi ku ka yena ‘Se mi ri hina hi ya famba rini?’.
“Wena N’wa-Mathonsi u kholela maxaka ya mina wena!” Ku vula Baloyi, a hleka. A a yimerile N’wa-Mathonsi a ta endlwini ya yena. A a tibyerile leswaku loko o endzela N’wa-Mathonsi a swi ta tikomba leswaku u ya lavisisa mhaka ya ninhlikanhi. “A ndzi va kholeli wena Baloyi. Ndzi chava ku ya nyika vumbhoni ehubyeni ya ka majistarata. Kasi a wu yingiselanga xiya-na-moya matolo?’
“Hi swona. Mina na le Thohoyandou a ndzi fiki. Ndzi helela ka xitikwana lexi xi nga laha mahlweni la! A hi fambe! U ta etlela le ka mina. Ndzi ta ku heleketa mundzuku nimixo.” Misaveni a xi nga swi tivi leswaku muchayeri loyi a a vula ku xi heleketa eThohoyandou kumbe eNgwenani ya Themeli. A titshuva nhloko. “U ri wexe u nga ka u nga fiki eNgwenani. Ndzi ta ku heleketa.” “Ndzi ta va ndzi khensile ku tlula mpimo tatana...” “Mudau!” A xi hetisela. “Hi mina tatana Mudau.” “Ndzi ta va ndzi khensile.” Xi nga tivuli leswaku xona hi xona mani kambe a nga xi vutisi. Xi tsundzuka na Mbhokota. A va fambile mpfhuka wa ku leha ku suka eDivila ku fika eXitandani kambe Mbhokota a a nga xi vutisanga swivutiso swo enta mayelana na xona. A a vulavurile na xona wonge a a xi tiva hi ku hetiseka.
Vavasati a va ri ku swekeni hi mapoto ya magalaza. Mavito ya wona hi ku landza tisayizi a ma tiviwa hi vona. A ku ri xipinya-pinya. Hi nkarhi wolowo lori ya tende yo ta yi ta fika na yona. Vafana vo vamba tende va xika, va sungula ku tirha ntirho wa vona. Le masirheni na kona a ku ri ku endliweni ka yindlu yo hetelela ya mufi. Majaha ya Mambhumbhu a ma nga lavi lavakulu vo tani hi tatana Bilankulu va tikarhata. Hikwalaho Bilankulu a a swi tshikerile vona, a ya tshama ekaya. “Hi kombela ku mi vulavurisa he buti?” Mana wa Bilankulu a vitana n’wana wa yena. A a n’wi vitana ‘buti’ hambileswi a a ri n’wana wa yena. Bilankulu o tlakuka, vo ya yima hi le maswin’wini na mana wa yena, na hahani wa yena, va hleva. “Hi ngo vona ri rhenga loyi wa mufana a nga vonaki se swi ta endlisa ku yini?” Ku vutisa mana wa Bilankulu.
Matirhiselo ya ririmi
Mashimbye a tsondzela fole lerikulu nakambe. A tsondzela a lo whi! A fambisa ririmi. A tsondzela. A teka mencisi, a lumeka, a koka kan’we. A mbulusa musi, wu tata mpfhuka wa yindlu ya yena. “U dlayile mana wa wena?” A vutisa Misaveni. Xivutiso lexi xi komba Misaveni leswaku a xi fanele xi chavile ku tlula leswi a xi chavisile swona. “A ndzi n’wi dlayanga!” Xi vula xi rindzerile mpama. Xi yi ehleketa na loko yi tshama. Mashimbye a a ta hlundzuka ngopfu ku byeriwa leswi yena a a ta swi vona swi ri vunwa.
Xana mutsari u tirhisa marito ku vevukisa mhaka leyi yi tikaka ke? Hlamusela hi vuenti. Xana swi na nkoka wihi ku va a endlile leswi ke?
“Ina!”
Mixo a ku ri Wavuntlhanu. Makwakwa na Bilankulu a va tshamile endzeni ka yindlu le ka vaMisaveni. A va tshamile eswitulwini va langutile ehansi. Vakhegula vambirhi na vona a va lo tshama kwalaho sangweni. A ku miyerile ngopfu lero na nhongana loko yi famba ekhumbini munhu a a ta yi twa. Un’we wa vakhegula lava a a pfimbile chelele. Xikandza xa yena a xi visinganile wonge a ku ri movha loko wu tlumbile murhi. Mahlo ya yena a ma tshwukile wonge a a suka eku kandzeni ka viriviri. Miri wa yena hinkwawo a wu rhurhumela. “Misaveni ndzi n’wi lava laha! Handle ka swona nkosi wu nga ka wu nga yi mahlweni! Nkarhi wo n’wi lava ndzi mi nyikile kambe mo khoma laha mi tshika, mi khoma lahaya mi tshika! He!” “Twisisani laha manana, hi ringetile hi laha hi nga kota ha kona. Ha ha ta endla yini swin’wana ke?” “Tlheriselani nkosi wu ya ka vhiki leritaka, mi n’wi lava mi kondza mi n’wi kuma. Mufi a nga ka a nga swi amukeli leswi.” Ku sindzisa mukhegula, a koka nguvu a tisula xikandza. “Swi nga ka swi nga pfuni nchumu manana. Hi tsandzekile hi tsandzekile. Ku tlherisela nkosi endzhaku swi ta endla leswaku swivavi swi tlakuka ka vanhu. Vanhu va ta hi teka hi ndlela yin’wana. Hi tlhelo hi nga ka hi nga yi kumi mali yo va mufi a tshama moxari nkarhi lowu hinkwawo. Vanhu vona va ta dya yini?” Ku vula Bilankulu. “Manana, vanani kahle. Mi nga chavi! Nkosi wu ta famba kahle.” Ku vula Makwakwa. “Loko ku ri leswaku N’wa-Bilankulu loyi a nga etlela namuntlha wa vona, u ta va a swi vonile leswaku hi ringetile hi matimba ku lava Misaveni. Ku tlhandlekela kwalaho, u ta va a tiva laha Misaveni a nga kona. Loko ku ri leswaku u lava a va kona u ta n’wi vuyisa. Mi nga hlamala ku ri yena a nga n’wi susa laha ka hina. Ku tiva mani? Mi to na ku mi vuyisa Misaveni, mi kuma leswaku nkosi a wa ha fambi kahle. Ku hava loyi a tivaka!” Mukhegula a tlharamuka exikandzeni. A amukela leswi Makwakwa a a swi vula hi ku twisisa swinene. “Ndza khensa n’wananga. Ndzi swi twisisile. A ndzi langutile swilo hi tlhelo rin’we ntsena. Kunene swi nga endleka ku ri Samariya loyi a nga laveki leswaku Misaveni a va kona loko a lahliwa. Ku hava loyi a swi tivaka. A hi swi amukeleni. Mi ngo hlamala loko ha ha ku heta ku lahla Misaveni o fika.” “Ma swi vona!” Ku vula Makwakwa, a nyanyukile.
“Ndzi famba na wena eNgwenani ya Themeli Misaveni!” Ku vula Humbulani, xi khomile voko ra Misaveni.“Tata wa wena u ta ku hlongola ekaya. Tlhelela ekaya.U nga vileli ndzi ta kala ndzi ku kuma. Mali leyi u nga ndzi nyika yona a yi helanga. Ndzi ta fika.” Misaveni a vula.“Ndzi byerile tatana leswaku ndzi ta ya ka vakokwana eSibasa loko ndzi huma exikolweni. Ndzi va byerile leswaku ndzi nga ka ndzi nga vuyi namuntlha.”Humbulani a veka nhloko ya yena exifuveni xa Misaveni. Misaveni a fureyifa misisi ya Humbulani. “Ndza khensa Humbu! Ndza khensa! U na rirhandzu ra ntiyiso!”“Pfumela leswaku ndzi famba na wena Misaveni. Laha u nga ta va kona ndzi lava ku va kona na mina. U nga ndzi aleli. Ndzi lava ku xaniseka na wena.” Va miyelanyana.“Xana wa swi tiva leswaku Ruti u tshama a byela Naomi a ku yini?” Ku vutisa Humbulani.“I Ruti wa kwihi?”“Wa le Bibeleni!”“E-e!”“Eka Ruti 1 Ruti u ri eka Naomi: ‘...U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela; hikuva ndzi ta ya laha u nga ta ya kona, ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona; tiko ra wena ri ta va tiko ra mina,
Loko a hetile ku dya a ya endlwini. A lumeka, a teka atlilasi a pfula. A languta ‘Modjadjiskloof’. A kuma ndzhawu leyi a nga tikeriwanga. Hakunene a yi tikomba yi ri kule. Kambe mudyondzisi wa yena wa Human and Social Sciences nkulukumba Hlatshwayo a a tshamile a vula leswaku ‘vukule bya ndzhawu i miehleketo ya munhu’. Mufana xi tsema mepe eka atlilasi, xi chela exikhwameni. Xi tima, xi etlela na tihuku.
Swiambalo swa yena a swi ri swa ntima khwixi. Emilengeni na kona a a ambarile mabutsu. Misaveni xi tshinela ekusuhi na yena. Xi tibyela leswaku hambileswi a xa ha ri xintsongo, siku rin’wana a xi ta boheka ku teka. A xi nga ta swi kota ku hanya xoxe vutomi bya xona hinkwabyo. Hambiswiritano, sesi loyi a a ri nkulu ka xona. Kambe a xi nga ta vilela loko o kombela leswaku xi va vhalenthayini ya yena.
Hi marito man’wana, mutsari un’wana na un’wana u na ‘rito’ ra yena.
“Ndzi hava. Ndzo fika. Ndzi ta hi le Buxi. A ndzi tivi munhu laha.”
A ku ri nkarhinyana Misaveni a tshamile emahlweni ka vhengele ra Wimpy. Miehleketo a yi teka leti na letiya. A ha tshamise sweswo ko fika Humbulani. Misaveni a nga ha vutisanga kambirhi, o tlula a vukarha Humbu! Na xona xi n’wi vukarha. Va vukarhana nkarhinyana. Misaveni xi twa mihloti yi xi tela. Xi ringeta ku tikhoma. Xi tsundzuka marito ya wanuna un’wana a nga tshama a xi chavelela exibedhlele loko mana wa xona N’wa-Bilankulu a ta va a lovile: “Miyela mufana, tingwenya a ti rili, ku rila timhisi.” Xi ringeta hi matimba ku tikhoma kambe swi ala. Xi n’oka, mihloti yi hohloka. Xi rila, xi khomelerile Humbulani! Xi rila swinene. Humbulani a xi bambatela nhlana. “Swi lulamile Misaveni! Swi lulamile! Swi lulamile!” A bambatela. Va yima nkarhi wo leha va ha vukarhanile. A va nga ha voni leswaku a ku ri na vanhu endzhawini leyi a va ri ka yona. Ha vumbirhi a va khumbekile emoyeni.
Misaveni a fika a nghena endlwini. A humesa atlilasi hi ku hatlisa. A pfula ka mepe wa Limpopo. A languta Divila. A lava, a lava kambe a nga kumi nchumu. Vito leri a ri ri kusuhi na Divila a ku ri Dzumeri. Xana Divila a ku ri vito muni? A languta na switikwana. A lavetela na le ka mepe wa Mpumalanga kambe Divila a ku ri hava. ‘Ku hava ndzhawu leyi yi vuriwaka Divila laha.’ Misaveni xi tibyela, hi ku vilela. Xi ku whi, xi dya marhambu ya nhloko. Xi miyela nkarhi wo leha ngopfu. Emiehleketweni ya xona ku ri munyama. Loko mudyondzisi wa xona wa Human and Social Sciences nkulukumba Hlatshwayo a a tshama laha tikweni ra xona a xi ta va muendzi wa yena madyambu lawa. Kambe a a nga tshami kona. Xi dya marhambu ya nhloko. “Xana loyi a dyondzisaka Human and Social Sciences laha phurayimari ya Songeni yena a a nga ta xi pfuna?” Xi tivutisa. ‘Aredzi,’ xi tibyela ‘kambe Phakela u ri ‘ku ringeta ku pela nambu a hi ku wela’.’ ‘Loko wu ri ndzhwalo wona va ringeta emakatleni,’ xi pfala rivanti. Xi famba.
* * *
“He Misaveni!” Ku vitana Xitsakisi. Misaveni xo n’wi languta. “A wu khandziyile xitimela na!”
Mashimbye, a langutile le henhla endzeni ka lori.
Misaveni na Mbhokota va lelana. Mbhokota a ya dilivha matamatisi, Misaveni xi nghena ndleleni. Xi vutisa vanhu hi Xitsonga patu ro ya eVenda. ‘Venda i yikulu, u vula kwihi?’.
“ Hayi! hi wisile,” ku hlamula manana Bilankulu. Manana
“U velekiwile kona mapurasini?” “Ina!” Xi pfumela mbilu yi ri karhi yi ba. Mapurasi ya le Divila a xi nga ma tivi. Loko o xi vutisa hi mapurasi a a ta xi phasa. Vutomi bya tika. Xi tibyela. “Vatswari va wena va tshama kwale mapurasini?” “Ina!” “Se hi ko’ kaya?” A vutisa wonge wo vula. “Ina! Hi kona kaya.” Xi vona a hlakahla nhloko. Xi tibyela leswaku a nga va a vonile swin’wana hi vunwa bya xona. Kambe xi tsaka loko xi twa a ku: ‘Wa tiva Mabunu ya mapurasi ma karhatile ngopfu. Loko u vona vatswari va wena va nga ha ri na makaya i mhaka ya vona.” “Hi ndlela yihi?” Xi titwa xi ntshunxekanyana. Na kona ku miyela a swi nga ta xi pfuna nchumu. A a ta kala a xi ehleketela swin’wana. “Loko bunu leri vatswari va wena va tirhaka ka rona ri va thola, wena u nga si velekiwa, a ri va nyikanga masiku ya ku wisa. A va tirha ku sukela Musumbhunuku ku ya fika Musumbhunuku. Leswi swi endlile leswaku va nga muki ekaya. Tindlu ti hahluka. Kumbexana van’wana va ti teka.” “A mi hembi! Swi nga endleka ku vile sweswo.” “Xin’wana hi leswaku Mabunu a ma nga va holeli nchumu. A va ta muka njhani ma nga va holeli. Mali a yi ta helela ndleleni. Swa antswa bunu ri ku holela xisakana xa mugayo ku ri na ku ku nyika mali. Mali ri yi tiva ngopfu.” Vulavulelo ra muchayeri a ri kanganyisilenyana Misaveni. A a twa wonge muchayeri loyi a a tiva vatswari va yena. Kumbexana loko o vutisa a a ta n’wi byela. A dya marhambu ya nhloko. “U nga hlamala tata wa wena na mana wa wena va hlanganile kwalahaya purasini va nga tivani. Swa endleka sweswo,” ku vula muchayeri. Misaveni xi swi vona leswaku muchayeri a a nga tivi nchumu hi vatswari va xona. O, va na ntokoto wa le mapurasini.
Hlamulani swivutiso leswi swi landzelaka mayelana na tsalwa leri.
Xana hi ku vona ka wena swi pfuna yini eka tsalwa hinkwaro ku va Mbhokota a rungulela Misaveni hi siku leri a nga ta ka a nga ri rivali ke?
* * *
“Swi lulamile. A hi fambe hi ku heleketa,” Ku vula Gija, a susa voko ehenhla ka makwavo.
h) Xiya marito lama landzelaka ya ku huma ka tsalwa leri.
“Mulungu loyi u xi dlele xipinichi mani!” Ku vula Mashimbye eka Misaveni. “Ina, xi sasekile ngopfu.” Ku vula Misaveni. Va yima, va miyela. Wanuna loyi a ta na N’wa-Mathonsi. Va ta va ri karhi va fambela hi le tindleleni ta swimila. Nakambe Misaveni xi tibyela leswaku ku tirha emapurasini a yi ri mhaka yo saseka ngopfu. Hambiloko ku ri leswaku a va nga holi mali yo tala kambe wonge a va ri na ku rhula emoyeni. A va ta va ri karhi va vulavulela hansi. “Hi loyi loyi, a nga mi pfunaka ku antswa.” Ku vula wanuna loyi. “Avuxeni vakon’wana!” Ku losa N’wa-Mathonsi hi rito ro lala swinene, ra ku dziva, a langutile hansi, a lo khinsa-khinsa hi matsolo. Laha a a khinsamile kona a ku tsakama kambe a swi tikomba a boheka. Misaveni xi languta. Xi tivutisa leswi a a xanisekela swona. Vunene bya mbilu ya yena na xichavo a swi khapela ehandle, swi vona hi vahlaleri. “Ahee!” “Ee!” “Ndzi Mashimbye mina!” “Hi swona!” “Ndzi tirha eStofkrag.” “Hi swona!” Mbilu ya Misaveni yi tsandzeka ku leha yi hela. Yi tsema yi xeka xiviri xa yena yi lava ku sweka. Nxiximo hi wona kambe wu nga hundzuki maxangu na swixangu eka vaxaniseki. A tibyela. “Hi vutisa hi manana loyi a nga tshama a tirha laha purasini leri – Samariya Bilankulu.” Ku vula Mashimbye. “A mi yingiselanga xiya-na-moya matolo ke?” Ku vutisa N’wa-Mathonsi hi ku tlaku-tlaku, a ku hi milenge dzi! A tshinelanyana. Rito ra yena se a ri tiyerile. A languta Mashimbye exikandzeni. Mashimbye a a nga swi langutelanga leswi. A miyelanyana sekondi yin’we. “Hi swi twile leswaku u lovile kambe hi lava ku tiva hi matimu ya yena.”
“U nga tsandzeki jaha ra mina, a hi swona?”
Ku endlela leswaku tsalwa ra novhele ri tsakisa, mutsari u fanela ku hayeka vahlayi emoyeni. Leswi swi vula leswaku mutsari a nga fanelanga ku byela vahlayi hinkwaswo leswi swi humelelaka hi nkarhi wun’we. Ku hayeka vahlayi emoyeni i swa nkoka eka tsalwa ra novhele. Muhlayi u fanela ku endliwa a tsakela ku tiva leswi swi nga ta humelela, kutani a hlamarisiwa hi swilo swintshwa leswi swi humelelaka, leswi yena a a nga swi langutelanga kambe a enerisiwa hi ndlela leyi swilo leswi swintshwa swi nga na vuxaka hi yona na leswi se swi tiviwaka na ku tiveka.
Emutini lowu mufana a a hundza ka wona a ku ri na mukhegula na wansati wo tiyela.
‘Xhi, swi sukela kwihi?’ Ku vutisa mina. Mana wa wena o ndzi hlamula a ku ‘Mina ndzi Makhanana Ntimani kasi nuna wa mina i Solani Xilaluke. Hi rhandzanile hi nga swi tivi leswaku a hi ri maxaka. Yena a a tshama eGiyani mina a ndzi tshama ePhugwana ka Malamulele. Rirhandzu ra hina a ri ri ro tumbela. Loko ndzi bihile mirini va ka hina va ndzi vutisile n’winyi wa ndzhwalo. Ndzi ku i Solani Xilaluke wa le Giyani. Hinkwavo vo ba hi ripfalo. Va ku swi nga endleka ndzi vula munhu loyi a a ri xaka ra ka hina. Va ku va ka Xilaluke va le Giyani a va ri maxaka ya ka hina. Ho tekana, hi fika eGiyani. Vo kuma leswaku hakunene a hi ri maxaka. Hi loko n’wana loyi a thyiwa Vuxaka.’
Misaveni a yingisela tihuku ti ringa ra vumbirhi. A swi vona leswaku se a ri ya ku xeni. A raha xinkumbana xa muraha-mbhongolo lexi a a xi funengerile. A tlula a yima. A tiolola. Ku twala ku thwa, thwa, ka marhambu. A a sungula ku huma tinyama. A tiyela. Siku rin’wana na yena a a ta va wanuna.
Kanela hi vonele ra vutomi ra muluthanyi loyi a nga ka novhele leyi, u ri karhi u nyika swikombiso swo twisiseka.
Vo rhwalana, va ya vona manana Makwakwa. Manana Makwakwa a a ri endlwini kasi Gija na Xaniseka a va ri hansi ka murhi, va ri ku tlangeni ka bolo. Makwakwa na Misaveni vo nghena endlwini. Manana Makwakwa a a ri karhi a ayina tinguvu.“Mi na muendzi,” ku vula tatana Makwakwa, yena a hundzela kamareni.Manana Makwakwa a tlakusa nhloko. “O, i Misaveni.”“Ina!” Misaveni xi hlamula. Manana Makwakwa a a xi tsundzuxa mana wa xona. A va lehile ku ringana.“Hi xexo xitulu jaha ra mina.”“U ri u lava ku mi vutisa hi ta vuhlangi bya yena,” ku vula Makwakwa, a huma ekamareni. Swi tikomba leswaku a a nga yi ku hlweleni. Kumbexana a a ya cukumeta nchumu wo karhi ehenhla ka mubedwa. “Mina ndza ha ya vona malume wa yena.”“Hi swona!” Ku pfumela manana Makwakwa. Tatana Makwakwa a huma, a ya khandziya movha a famba.Manana Makwakwa a hlekanyana: “U lava ku tiva yini hi vuhlangi bya wena ka Misaveni?”“Xana munhu loyi a nga lova a a ri mana wa mina?’“Ina! A a ri mana wa wena. Hikwalaho ka yini u vutisa sweswo?”“Ndzo tivutisela.”“U nga hlangani nhloko n’wananga. Ndza swi tiva leswaku i nkarhi wo tika lowu u nga ka wona. Ina, a a ri mana wa wena. Kumbexana a wa ha titivi leswaku hi wena mani?” “Ndza ha ti tiva.” “Loko vutomi byi ku tikela ha ha ri kona hina ku ku hlayisa n’wananga. Na vamalume wa wena va ha ri kona. U nga vileli n’wananga,” ku chavelela manana Makwakwa. A a ehleketa a nga kanakani leswaku xifanyetana a xi hlanganisiwa nhloko hi ku loveriwa xa ha ri xintsongo.” “Ndza khensa. A ndzo lava ku tiva ntsena.” “Ina, i mana wa wena.” “Xana loko manana va bihile mirini, va languterile ku kuma mina, mi va vonile” ku vutisa Misaveni. “Wena u velekiwile e…A…Mana wa wena a a nga ri kona laha kaya loko u velekiwa. Mana wa wena u ku kumile le a a tirha kona le!” “A a tirha kwihi?” Manana Makwakwa a hlekanyana. “Leswi wonge namuntlha ndzi nghenile ehubyeni ka Misaveni na!” “A mi nghenanga kona. Ndzi tsakela ku tiva ntsena,.” a hlekanyana. “Mana wa wena a a tirha emapurasini kun’wana hala vaDivila hala.” “Hi kwihi Divila?” “Ku tiva mani? A ndzi ku tivi mina. Ndzi lo twa yena. Kambe swi tikomba ku ri kule ngopfu. Loko a kala a famba a a hlwela ngopfu ku vuya.” “Mi n’wi vonile a bihile mirini a languterile ku velekiwa ka mina ke?” I Misaveni a lavaka ku tiva. “A ndza ha tsundzuki. Nkarhi wo tala a a wu heta kwale mapurasini. Swi nga endleka tata wa wena a a tshama kwale mapurasini.” “Xana n’wina a a nga si tshama a mi byela nchumu hi ta tata wa mina na mavelekiwele ya mina?” “E-e! Kambe u nga vileli jaha ra mina. I mana wa wena munhu luya. Tata wa wena a nga va a sarile kwale mapurasini kumbe a yile kun’wana. A ndzi swi tivi.”
Misaveni a xi amukerile ku tshunxiwa leswaku xi ta ya tilulamisela ku ya eJoni ntsena hi xikongomelo xa ku tikuma xi nga ri xikolweni. Hambiloko a ku nga nghenelelanga timhaka ta bolo a xi nga ta tshama exikolweni ku sukela nimixo ku kondza ku ya ba awara ya mbirhi. A xi ta endla kungu. Namuntlha a xi vabya. Ku twa ku vava ka mana wa xona a ku ri ku twa ku vava ka xona. Minsiha ya mana wa xona a yi ri ya xona na minsiha ya xona a yi ri ya mana wa xona. A va ri munhu un’we ka miri yimbirhi.
e) Boxa nkoka wa rito ra ‘ntsena’ eka ntshaho lowu.
Mashimbye a hundzuluka emubedweni ro hetelela a nga si pfuka. Misaveni a teka bikiri, a ka mati. A huma ehandle, moya wa mixo wu n’wi xeka xikandza xa yena xa ku olova. A twa a biwanyana hi xirhami. A tibyela leswaku a xi tlharamula swirho na ku swi hlantswa. A nusa misava tani hi ntolovelo, a yi fundza. A nghenisa rintiho a tichukucha meno. A chukucha swinene ivi a nwa mati, a ngulunguja ivi a tshwutela. A ka mati epompini. A tihlantswa nomo. A nghena endlwini.
Makwakwa a nghena. “Ku njhani jaha ra mina?”“Ndzi kona!”“Hi swona! Vanghana va wena va ha ri hala kaya. Xana hikwalaho ka yini u nga ti na mina hala kaya?”“Ndzi chava leswaku vanhu va nga ta va nga ndzi kumi.”“Hayi, u vurisile mufana. Teka mali hi leyi u ta xava swakudya,” a n’wi nyika makume-mbirhi wa tirhandi. Misaveni xi yi amukela xi ri karhi xi khensa. Xi yi chela xikhwameni.“Malume wa wena u kwihi?”“Va fanele va ri le kaya ka vona.”“A wu va vonanga namuntlha?”“I nkarhinyana ndzi va vonile. Nkarhi lowu ndzi nga va vona hi wona a va ha ku vuya exibedhlele.”“Va ri yini?”“Va ri manana u yisiwile emoxari.”“Hi swona. Ndzi ta ya ndzi ya va vona, ndzi twa hilaha malunghiselelo ya nkosi ma nga ta famba ha kona.”“Hi swona.”“Ndza ha famba. Vanghana va wena va ta ta va ta ku hungasa ku nga ri khale.”“A ndzi kombela ku mi vutisa swin’wana.” I Misaveni a vulaka. Makwakwa a yima, a hlamarile. A a nga ehleketi leswaku xijahatana lexi xi nga lava ku n’wi vutisa swin’wana. ”Vutisa jaha ra mina.”“Kasi mina tata wa mina i mani?”“U vula hi yini jaha ra mina?”“Mina na manana a hi tirhisa xivongo xin’we.”Makwakwa a hlekanyana. “Aa, leswiya swi tolovelekile mufana wa mina. A hi xiphiqo. Swi nga endleka u kuma leswaku tata wa wena u lo ya kholwa Joni kumbe u lo kaneta, a vula leswaku wena a wu n’wana wa yena, sweswo-sweswo.
Mudau na munghana wa yena va nga ha vutisi swin’wana, va ku tlulu, va etlela kunene hi miri wa yindlu. Va tlhava thoci endzhaku ka xihahlu. Va vona Misaveni a ha tsutsuma emasin’wini kwala mahosi ya muti, a kongomile rihlampfu. Miseve ya thoci yi tlhava laha Misaveni a a tsutsuma kona. A a talelwe! A va ri endzhaku! Miseve ya thoci a yi ta hi rivilo. A haha kunene kambe va ta va tile. Munghana wa Mudau yena a a nga ha kandziyi na le hansi. Mpfhuka a wu sungula ku pfaleka exikarhi ka yena na Misaveni. Misaveni a tilulamisela ku tlula rihlampfu a ha ta. Leswi swi endla leswaku rivilo ra yena ri hunguteka. Humbulani a a pfunile ngopfu hi ku vula leswaku a ku ri na rihlampfu.
“Ngwenani ya Themeli,” xi hlamula. Va xi komba ndlela leyi a xi fanela ku khoma yona. Xi fika xi yima, xi kombetela hi rintiho.
Loko Misaveni xi tsundzuka hinkwaswo leswi xi n’wayitela. Xi susa miehleketo ya xona, xi ya eka leswi Mashimbye a a xi byerile swona nanhlikani. “Ndzi nga ka ndzi nga wisi loko ndzi nga fikanga ekaya ka manana Nekhavhambe le Ngwenani ya Themeli.” “Swo ku boha mfana’kithi. A ku na yin’wana ndlela.” Ku vula Mashimbye, a ntluntlama, a hlanganyeta swisa. “Kambe ndzi pfumala mali sweswi, ya ku ku nyika u famba hi yona.” A nghenisa voko exikhwameni, a humesa phakiti ra fole, a teka na tlhongwe, a lumeka. A koka. “Kambe ku famba kona u ta famba mfanakithi.” Misaveni a tin’waya nhloko. A a lava ku famba hi mbilu ya yena hinkwayo. “Heyi, a ndzi tivi leswaku ndzi ta swi endlisa ku yini? Ndzi lava ku famba! Loko swi boha leswaku ndzi tirhisa rintiho ndzi ta endla tano. Ndzi sukile eBuxi ndzi ta fika laha hi makume-mbirhi wa tirhandi ntsena. Ndzi ta ya fika eNgwenani mina!” Misaveni a vula, na yena a tluntlamile. Musi wa ndzilo a wu hlangana na wa fole ra Mashimbye, swi n’wi nghena ematihlweni. “Mbhokota u ya eXitandani Musumbhunuku wun’wana na wun’wana. A nga ku siya eXitandani. Loko u ri eXitandani ndzi tshemba eVenda a ka ha ri kule. U nga kombetela hi rintiho u sukela kwale. Wa swi vona?” “Ina! Ndza swi amukela. Xin’wana na xin’wana lexi xi fanelaka ku pfuna mina xi na tshanga embilwini yanga.” “Ndzi ta vulavula na yena. Loko a ri wanuna wa xiviri a ngo xinyata xikan’we, a ya ku lahla xikan’we eVenda. Kambe ndza kanakana loko a ta ku yisa. I wanuna ntsena leswi a nga ambala buruku. Loko o ambexiwa rhoko majaha ma ngo n’wi vulavurisa,” ku hlamula Mashimbye.
Xi fika ekaya xi pfula yindlu. Xi lahlela xibegana endzeni ka yindlu. Xi tshama ehenhla ka xipombondzwana, xi dya marhambu ya nhloko. Ndlala a xi yi twa kambe a xi nga lavi swakudya. A xi ta fanela ku kuma ndlela yo ya vona mana wa xona. Xi nghena ekamareni, xi hangunuxa-hangunuxa xipilikasi. Xi lava-lava mali. Xi secha na marhoko ya mana wa xona, xi lava mali. Xi ko xi ku makume-mbirhi wa tirhandi mponomono, eka yin’wana ya tinguvu. A yi tele. A xi ta fika exibedhlele na ku vuya.
Nkongomelo wa tsalwa ra novhele i mhaka-nkulu leyi tsalwa ri lavaka kumbe ri kongomeke ku hlamusela yona. Ku va muhlayi a kota ku twisisa nkongomelo wa tsalwa, u fanela ku xiyaxiya laha vuxokoxoko hinkwabyo na swiendlo leswi swi humelelaka eka tsalwa swi kongomaka kona. Ndlela yo olova ya ku kuma kahle nkongomelo wa tsalwa i ku katsakanya hinkwaswo hi marito matsongo swinene.
Hi Wavumune wa kona n’wamapurasi wa vaMashimbye u pfukile ka ha ri mixo, a ya gongondzela Mashimbye. A gongondza wonge i phorisa. Mashimbye a suka a ya enyangweni. A a lo ambala xihakaboyi na buruku ntsena. “Ndzi le ku fambeni he,” Ku lela n’wamapurasi, wonge u lava ku byeriwa leswaku a famba kahle. A a tikomba a nga rhulanga emoyeni. “Hi swona ‘my vasi’!” Ku hlamula Mashimbye, a ha khomilenyana hi vurhongo. A a nga swi tivi leswaku a vula yini swin’wana. Moya wa yena a wu pfindlukile hi leswi a swi humelerile kambe a a nga lavi ku swi kombisa. “U sala u vona leswaku swilo swi famba kahle,” ka ha ri Mulungu a vulaka. “Mesisa na yena u ta na n’wina?” I Mashimbye a lavaka ku tiva. “Ina! U ta na mina. A nga ka a nga sali.” Mulungu a lela, a famba. Mashimbye a sala a yimile enyangweni. A a nga twisisi leswaku Valungu a va karhatiwa hi yini ku kala va nga swi koti ku hanya na Vantima. Vantima a va va endlela hinkwaswo: A va va swekela etindlwini; va va kukulela; va va hlantswela; va va tirhela eswirhapeni; va va tirhela emapurasini; va va tirhela emavhengeleni; va titsongahata eka vona kambe Valungu a va nga khensi. A va holela vanhu swimalana; a va tirhisa vanhu tiawara to leha; a va tsona vanhu masiku yo wisa; a va hlongola vanhu va nga va holelanga; a va hlongola vanhu swi nga fanelanga. Kambe hi Sonto, Valungu lava a va nga xwi ekerekeni. Mashimbye a a nga twisisi nchumu.
Misaveni a dzuka nyuku. A twa wun’wana wu xiririka emakheheleni. A languta mimovha leyi a yi yimile. Mahlo ma huma endleleni ma ya emakhwatininyana. Movha wa B.M.W. a wu bile murhi, wu hundzuka phasele. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba. Muchayeri a fika a paka movha emahlweni ka yin’wana mimovha. A ehla a ri karhi a ntlokola. Misaveni na xona xo ehla. Xi languta movha lowuya wa BMW. Wongi a xi wu vonile kun’wana. Xi ehleketa. ‘Ina! A ku ri lowuya wu nga khandziyisa nhwanyana –wu siya xona.” Xi yimela hi le kule. Vakhandziyi va tona a va tikomba va phasekile le ndzeni. “Ku ponile munhu kwalahaya?” Ku vutisa muchayeri wa movha wa vaMisaveni, a vutisa vinyi va mimovha leyin’wana lava a va lo yima, va langutile kwale. “Ku ta va ku nga ponanga munhu lahaya.” Ku hlamula muchayeri wa movha wun’wana. Hinkwavo va languta. Va xilamulela-mhangu a va tirhisa muchini wo tsema ku tsema leswaku va ta humesa vanhu lava a va ri ndzeni. “Ma tiva vakhandziyi va movha lowu ndzi va vonile le Jockman. A ku ri wanuna na ‘girlfriend’ ya yena. Va fikile va xava swakudya. Va nghenile emovheni, va dya. Ndzi vuya ndzi languta movha wa vona hi ku wu navela. Hi sukile va ha ri kwale kambe va hi hundzile endleleni hi nga si ya kule.” I muchayeri loyi un’wana a rungulaka. Misaveni xo timiyelela, xi nga vuli nchumu. Muchayeri wa movha wa vaMisaveni a ntlokola nakambe “Ma tiva siku ra ngati a ri tshwuki.” A ntlokola nakambe. Misaveni xi vona na loko ku kokiwa mbhurhi-ku-vatlwa leyiya. Yi vekiwa ehenhla ka rihlaka. A yi titimerile. A yi nga ha ninginiki. A yi nga voni nchumu. A yi nga twi nchumu. Misaveni xi luma nomo wa le hansi. Va hundza na mburhi-ku-vatlwa hi le kusuhinyana na Misaveni, va n’wi yisa emovheni wa xilamulela-mhangu. Muchayeri wa movha wa vaMisaveni a ntlokola nakambe. “A hi fambe!” ku vula muchayeri wa movha wa vaMisaveni, a hundza kwala mahlweni ka Misaveni. Misaveni xi landzelela. Va fika va khandziya movha. Wu suka. Va fambanyana va lo whi! “Wa tiva ku fa i mhaka ya sekondi ntsena. Munhu mi na yena sweswi endzhaku ka sekondi a va a ri ka yin’wana misava.” A ntlokola nakambe. Misaveni a xi twisisa kahle leswi a a swi vula. Loko a vula sweswo xi vona mana wa yena a ri emubedweni wa rifu, a ri karhi a lwa na ku xi byela leswaku a xi n’wana wa yena, rifu ri ri karhi ri n’wi jaha-jaha ku vula. Xi titwa xi ntlokola na xona. Muchayeri a nga xi holoveli. A swi vona leswaku na xona a xi khumbekile. Va famba va lo whi, nkarhi wo leha.
Eka novhele hi kuma swilo swo hlaya swinene. Exikarhi ka swin’wana, hi kuma leswi swi landzelaka:
Mashimbye a teka puleti, a nyika Misaveni. A yi ri puleti ya timbhovo-mbhovo. A swi tikomba wonge Mashimbye a a yi rholerile emasirheni. Xi vandla makamba xi chela kona. Xi kotlana na Mashimbye a hluvula xigqoko. Xi n’wi languta enhlokweni. Xi vona ku wa xikhwakhwa xa mencisi. Mashimbye a xi qhavulela xi nga si fika ehansi. Misaveni xi n’wayitela. Loko Mashimbye a vona xi n’wayitela yena a hleka. “Mintirho ya xigqoko yi tele ngopfu mfanakithi! Eka mina wa nkoka i ku fihla swikhwakhwa,” a hleka nakambe. “U fanela ku titoloveta ku tirhisa xilo xin’we, u xi tirhisela mintirho yo tala. Mubedwa wu nga ha va xitulu, wu nga ha va xitepisi loko u lava ku hawula swin’wana le henhla, wu nga ha va nchumu wo endla vutiolori hi wona, wu nga ha va nchumu wo etlela hi wona, wu nga ha va nchumu wo lwa hi wona, hayi, swi tele man! Na xona xigqoko. Hambi ku ri mukwana wolowo. Nkarhi wun’wana u nga tirhisa mukwana tani hi xilotlela. Wu nga tirha tani hi xipanere, wu nga tirha tani hi xihalo xa timbita, wu nga tirha ku pfula swikotikoti, sweswo-sweswo mfanakithi. U nga xavi xo pfula mathini u ri na mukwana, i ku tlanga hi mali.”
A ku ri mpimavayeni loko a fika ka malume wa yena. Malume wa yena a a ri ku vatleni ka nkombe. Misaveni a a dyondzile swivuriso swo tani hi va ‘Humba yi orile nkuma’ na ‘Mhisi yi tlakurile tshuri’ kambe a a nga ta swi tirhisa ka mana wa yena.“Malume!”“Ya mufana!”Mbilu ya Misaveni yi nyama. “Manana va hi siyile”. Mhandzi leyi Bilankulu a a ri ku yi vatleni yi wela hansi. A ku whii, a languta mufana exikandzeni.“Ndza ha famba malume!” Misaveni a lela hi ku hatlisa, a nga ha vuli swin’wana. A ku ri na mhaka yin’wana Misaveni a a nga si tshama a yi lemuka. Sweswi mana wa yena a nga vula leswaku a a nga ri n’wana wa yena a a sungula ku yi lemuka. Malume wa yena a a tirha ku n’wi vitana ‘Mufana’ ku nga ri ‘Ntukulu’. Misaveni a a nga tsundzuki Bilankulu a tshamile a n’wi vitana ‘ntukulu’. Nkarhi lowu hinkwawo a swi nga vuli nchumu kambe namuntlha a swi vula swin’wana. A ku ri na mhaka laha. Xin’wana lexi Misaveni a a sungula ku xi lemuka a ku ri xa leswaku malume loyi wa yena loyi a a nga si tshama a kombisa ntwela-vusiwana ka yena. A a nga n’wi vutisi nchumu swa ku komba leswaku i ntukulu wa yena. Xikombiso a ku ri sweswi a a ri ku mukeni. Malume wa yena a a nga vuli leswaku a nga muki, u ta etlela kwalahaya ka malume wa yena. A a nga lavi ku tiva leswaku u ya dya yini le kaya. Loko Misaveni xi ya xi ehleketa hi mhaka leyi, xi swi vona xikan’we leswaku hakunene-nene, a xi lo sala xoxe laha misaveni.
1. Xana tsalwa ra Xijahatana ri avanyisiwile hi tindzima kumbe swiyenge swingani?
* * *
Xifanyetana xi twa ripfalo ri ku mpfaa! Timbilu ti handzuka wongi i nguvu ya tempele.A ku ri movha wa moxari. Movha wo dimisiwa mafasitere! Movha wo hundza khwatsi wonge ko catiwa. Ndhi, ndhi, ndhi! Xi wu landza hi le ndzhaku. Wu tlhandluka. Wu engetela rivilo loko wu xi hundzile.
“Swakudya a mi n’wi nyika?” Ka ha ri hahani wa Bilankulu a lavaka ku tiva.
* * *
Misaveni u fikile ekaya a nghena endlwini. Moya wa yena a wu pfindlukile. Bilankulu a a bile xigandlu xa ku tiyisisa leswaku hakunene-nene a a nga ri malume wa yena na leswaku hikwalaho ka sweswo, munhu loyi a nga etlela namuntlha a a nga ri mana wa yena. Misaveni a fika a yima eka xipilikasi, a tilanguta exivonini nkarhi wo leha. A tilangutisa hi vuenti. A tivutisa swivutiso swo hlaya:
“Loko wo vona nghala u tsutsuma yi ta ku dlaya mfana’kitihi. Na mina loko ndzi vona maphorisa a ndzi tsutsumi. Vutoya bya dlayisa mfana’kithi.”
* * *
Xitayili
“Wa tiva he Makwakwa ku na mhaka yin’wana ya xihundla ndzi lavaka ku ku byela yona hi nga si fika ekaya.” Ku vula Bilankulu, va ha ri exikarhi ka Thulamahashe na Mambhumbhu. “Ndzi yimisa movha?” Ku vutisa Makwakwa. “Ina!” Makwakwa, a humesa movha epatwini, a wu yimisa etlhelo. “I xihundla lexi swa sweswi ku lavekaka leswaku xi tiviwa hi mina, wena na movha lowu ntsena. Ndzi ri swa sweswi hikwalaho ka leswi swi nga endlekaka leswaku vamanana va xi hangalasa. Kambe xi vile xihundla vutomi bya Misaveni hinkwabyo ku fikela na sweswi. A nga xi tivi.” “Hm!” Ku pfumela Makwakwa. “Samariya a hi mana wa yena.” “Yini?” “Ina! A hi mana wa yena!” “Swi tisa ku yini?” “Samariya u vuyile na n’wana loyi hi le mapurasini ya le Divila laha a a tirha kona. Manana a ku ka yena ‘Ndzi lava ku phahla n’wana loyi. Ndzi byeli leswaku u n’wi kumile na mani wa ka mani'. Samariya o khoma laha a tshika, a khoma laha a tshika. Manana a ku ka yena ‘Swi ta ku tikela ntombhi loko u nga hi byeli xivongo xa yena, na tata wa yena.’ Kwalaho va ri Samariya o ‘N’wana loyi a hi wa mina. Ndzi n’wi thumbhile a lahliwile ebyanyini le purasini’.” “U ri ‘va ri’ kasi wena a wu nga ri kona?” Ku vutisa Makwakwa. “Ndzi hlamuseriwile hi manana. A ndzi nga ta nghenelela timhaka ta ku tani he Makwakwa. I timhaka ta vamanana teto. Kambe manana u vuyile a ndzi tivisa.”“U ku tivisile rini?”“Nkarhi wolowuya!”“Kumbexana N’wa-Bilankulu a a nga vuli ntiyiso ku tiva mani?” Ku vula Makwakwa, a langutile le kule le mahlweni le!“Ndzi tshembile hi ku vona n’wana loyi a mamisiwa bodhlela nkarhi hinkwawo a ha ri ricece.”“U ri u n’wi thumbhile emabyanyini epurasini!” Makwakwa a vula a nga titwi, o ehleketa hi ku ba huwa. “Purasi ra kona ra tiviwa?” “A ndzi ri tivi kambe hambi ho ri tiva swi nga ka swi nga pfuni nchumu.” Ku vula Bilankulu. Va miyela nkarhinyana.“Hi sweswo ke Makwakwa. Hi swona leswi a ndzi lava ku ku byela swona. Hi nga famba.”
Mimpfumawulo ya mimovha yi ya yi twala hi ntalo. Xi famba xi tiyile nhlana.
Misaveni u tshamile nkarhi wo leha a ri yexe. A a ri karhi a thya ncuva wa miehleketo. A a fanela ku kuma hi ta matimu ya yena. A swi boha. Vanghana va yena lavantshwa a va vuyile exikolweni kambe a va ri ekaya ka vona. Misaveni a xa ha ehleketa ku ya le ka Makwakwa ku ya vutisa tatana
“Ina!” Misaveni xi hlamula, xi nga ha hetisi ku nghena ka xona endzeni ka movha. “A...a ndzi yimela sesi loyi ka mndzina, a ndzi rhen’ki’mina!” Ku vula muchayeri, a ha langutile Misaveni. Xi koka nenge wa xona wu huma emovheni. “Kumbexana mi famba swin’we?” Muchayeri a vutisa n’wambhurhi hi ku n’wi tlhandleka voko enhlaneni. “Hayi, a hi fambi swin’we. U ndzi kuma ndzi yimile kwala. A ndzi n’wi tivi.” Misaveni xi pfala rivanti xi ri handle. Movha wu suka hi rivilo. Xi hlaya na nomboro ya wona ya le ndzhaku: NYAMBI T.L. 3. Xi sala xi lo nomo gabaa! ‘Kasi loyi wa sesi a a vula yini loko a ku “hi ta fambisana’. Xana hi kona ku ‘fambisana’ loku ke? Xi tivutisa. Vutomi byi talele hi vuxisi na vukanganyisi, xi tidyondzisa. Xi tibyela leswaku mudyondzisi Phakela u fanela ku lulamisa kahle swivuriso swa yena: Ku saseka a swi tluli hi ku tiviwa. Ku tiviwa swi tlula hi ku saseka. Xi tilanguta. Kumbexana movha lowuya a wu nga ta xi fanela. A wu ri wa xiyimo xa le henhla ngopfu. Xona a wonge xi huma engomeni. Va ka BMW loko vo kuma a xi khandziyisile kumbexana a va ta n’wi lwisa. A va ta ku ‘Movha wa hina a wu khandziyiwi hi swikangalafula.’ A va ta wu teka, va n’wi tlherisela mali ya yena. Misaveni xi tibyela. Xi hlekanyana hi mbilu. Xi sungula ku tiyimisela mimovha hi xoxe.
Loko movha wu ehlisa Misaveni, Misaveni xi humesa mali leyi a xi ri na yona yi ri yoxe, ya makume-mbirhi wa tirhandi, xi nyika muchayeri, xi ri na ku tshemba leswaku u ta teka a va a xi cincela. Kambe yena a ku “Hayi, famba mufana wa mina. Mali ya n’wana wa xikolo a ndzi teki. A ndzi lavi ku ba hi Xikwembu. Xana wa tshemba leswaku ku na Xikwembu?”
Misaveni a swi vona leswaku Mashimbye a a khomile vumundzuku bya yena hi ndlela yin’we kumbe yin’wana. A swi n’wi boha ku n’wi byela ntiyiso ku suka eku sunguleni. Hi loko a sungula hansi, a rungulela Mashimbye leswi a swi humelerile. A rungula hinkwaswo a nga siyi nchumu. Mashimbye a yingisela a lo whi, a ri karhi a tidzahela fole ra yena.
“Wa swi twa he Misaveni? A hi yena mana wa wena loyi va n’wi vulaka?”“A ndza ha swi twanga kahle.” Ku vula Misaveni, a swi twile kahle.“Vito ra malume wa wena i mani?” Ku vutisa Mashimbye. ‘Ndza hemba kumbe a ndzi hembi na?’ Misaveni xi tivutisa. Wonge Mashimbye a a nga ri munhu wo xiseka loko xi n’wi langutisile. “Malume wa mina i...”Ku twala ku gongondza enyangweni.“Nghena loko u ri munhu!” Ku hlamula Mashimbye. Kwalaho ku nghena wanuna un’wana wo koma. “Mundzuku vasi u ya ekhoto Ximbayi! Hi ta kota ku koka moyanyana. U nga hi tshikeleli. Hambi u vona hi nga tirhi wo endla wonge a wu hi voni.”“Kambe i mundzuku!” Ku vula Mashimbye.“Ina!”“A ndzi lo mphu! wa tiva. Ndza khensa loko u ndzi tsundzuxile.”“A ndza ha tshami. Hi ta vonana.” Ku vula wanuna loyi a va a huma.Mashimbye a ntlokola. A miyelanyana.“N’winyi wa purasi u ya hubyeni mfana’kithi.”“U lo endla yini?”“U baleserile n’wana un’wana wa Wantima. U ri a a ku i mfenhe!” A ntlokola. “Wa tiva n’wamapurasi wa hina u na xihlawuhlawu ngopfu.”“Ku sukela mi tirha na yena a nga toloveli ku hanya na n’wina?”“Loyi a a nga ri kona nkarhi lowu hinkwawo. A a ri eVrystaat. U vuyile lembe leri nga hundza loko tata wa yena a ta va a lovile.” A ntlokola. “Wa tiva a hi tirha kahle na tata wa yena.” Va miyela. Nongonoko wa ta mafu wu hela. Muhaxi a ku: “Hi lexi xitiviso xa xihatla: Ku laviwa Misaveni Bilankulu. Misaveni Bilankulu u laviwa hi maphorisa mayelana na rifu ra mana wa yena Samariya Bilankulu le Mambhumbhu eBuxi. Lava va nga ta vona Misaveni a va tivisi maphorisa ya le kusuhi. Inkomu!”
A hleka. “Wa penga wena.” Ku vula Makasela, un’wana wa lava a va n’wi yingiserile. “A ndzi mi xisi n’wina va timbilu to nonoha. Na Vafarisi a va nga tshembi loko Hosi Yesu a va dyondzisa,” ku vula Xitsakisi. A hleka. Misaveni xi swi gayela khwatsi, xi swi vona leswaku kumbexana a wu ri ntiyiso. “Yimani ndzi mi byela mhaka yin’wana ya xihlangi. A ku ri na xihlangi xin’wana xa le makaya. A xi nga si tshama xi vona tithoyilete letiya ta le ndlwini to gwedhla. Xona a xi tiva ntsena letiya ta magoji kumbe mapitsi, ta le makaya. Se, mana wa xona o ya na xona elokixini laha a ku ri na nkhuvo wo tlangela ku va vanhu van’wana va ri na makume-ntlhanu wa malembe va tekanile. Hi loko xihlangi xi dyondza swiendlo swa vanhu. Xo vona vanhu va ya ka xikamarana. Xi nga voni leswaku va endla yini. Kambe xi vona ntsena loko va gwedhla, ku famba mati.
Misaveni a miyela, a langutile ayini emavokweni ya manana Makwakwa, yi ri ku tirheni. “Hi swona, ndza ha famba.” Xijahatana xi lela, xi huma. Ehandle xi vona Gija na Xaniseka swi lo tshama. Se a ku ri na van’wana vafana va mune: Nsuku, Matimba, Vutlhari na Makungu. A byi vulavula swin’wana Misaveni a nga swi tiveki. Yena o languta ndlela. “Tana ka nandzuwe!” Xaniseka a huwelela Misaveni. “Ndza vuya sweswi.” Misaveni xi hlamula. Vafana lava a va xi khomile kahle ku sukela ka tolo. A xi nga vonanga xihoxo. Loko va etlele le kaya ka Misaveni a ku ri hava na nkarhi na wun’we lowu ha wona va nga vulavula hi mana wa Misaveni. Kambe mahungu a ma nga heli. A swi hlamarisa Misaveni ku vona vana va munhu lava va landzelanaka, va rimbewu rin’we, va rhandzana hi ndlela leyiya.
Misaveni a xi rhurhumela. Dyambu a ri humile kahle ku ri hava xipapana. Kambe a xi twa xirhami. Ku pfumaleka ka mapapa a swi vuli leswaku a ku na xirhami. Xi tshama edesikini, ekusuhi na fasitere ra hala tlhelo ra xitupu. Xi tiswoswa swandla. Masana ya dyambu ma nghena hi fasitere. Timhaka ta matolo ti xi endzela nakambe endzeni ka miehleketo ya xona. Xi nga tivi leswi a xi ta ya swi endla loko xikolo xi huma. Xana a xi ta fika ekaya xi sweka? Kumbe xi endla njhani? Kona xana mana wa xona a a ri ka xiyimo xa njhani? Xi tivutisa.
“U lava yini laha he mufana?” Va xi vutisa hi Afrikaans. Xi tin’waya nhloko. Afrikaans a yi nga pfuki. Va va na tintswalo, va xi vutisa hi Xinghezi. Xi va byela leswaku a xi yimerile Mashimbye. Va xi vutisa loko terekere leyi yi ri ya le Stofkrag. Xi pfumela. Va yima va nga fambi.
Misaveni a nghena ekaya, a lavalava tihunyi. A swi tikomba ti ta hela. A kuma to ringana ta ku tshivela ndzilo. A sweka hi ku hatlisa. Xivambalana se a xi buba. A tsundzuka mana wa yena loko a ri karhi a sweka. A teka na mukhusu wa tinhwembe, a sweka na wona. A a nga ri na mhaka ngopfu na ku swi vupfa ku fikela kwihi, ntsena loko a khomisile ekhwirini.
Namuntlha ri hlwile. Hi ta swi vona mundzuku ri xile,” ku vula wanuna loyi, a yimile emahlweni ka mufana.
“Swi boha hi xi kuma.” Ku vula Mudau, a nyiketa munghana wa yena Luvhengo thoci na savula, a khandziya rihlampfu. Luvhengo yena se a a ri etlhelo lerin’wana ra rihlampfu. “Xi nga ka xi nga yi kule. Ndzhawu leyi a xi yi tivi.”
“Ndzi tsakela ku twa hi vuhlangi bya mina.”
Xi fika xi n’wi kuma a lo tshama exitupini xa kotasi. A nga xi haheli tani hi masiku. A a swi twile leswi a swi humelerile. Xi fika xi tshama, va xewetana. Xi bulanyana swa ku ka swi nga yi helo. A xi nga lavi ku n’wi komba leswaku a xi tela yini. Endzhaku ka nkarhinyana xi n’wi lela, xi nga si vula mhaka ya xona.“Hayi, a ndzo ta mi xeweta ntsena, hi ta vonana tatana Mdlalose!”“Hi swona Misaveni. U tiya he!”“Hi swona! E…tatana Mdlalose!”“Hullo!”“Ndzi twile vafana van’wana va ku va ya tsutsuma swipotso eDivila, hi kwihi?”“EDemulani?”“E-e, va te Divila!”“U va twile kahle?”“Ina!” xi hlamula mbilu ya xona yi hela matimba. Xi swi vona leswaku a xi nga ta kuma ku pfuneka.“Swi ta njhani va ku va ya tsutsuma Divila?” Ku vutisa Mdlalose hi ku hlamala.“Hikwalaho ka yini mi vula sweswo?”“Divila i ndzhawu ya le kule ngopfu. Hala vaZanini. Hi ntiyiso munhu u hundza Zanini ku ri kona a fikaka eDivila. Ndzi tshemba a vo tihuhela. Swipotso swa laha makaya a swi fiki le kule le!”“O, ma ku tiva Divila?”“Matiko lama ndzi ma tiva hinkwawo lawa. Ndzi nga ya tiva Joni ndzi tsandza hi le Divila. Sweswi a ka ha vuriwi Divila na ku vuriwa Divila.”
Kungu Nkongomelo Mbangu Vumunhuhati Xitayili (Matirhiselo ya ririmi).
Misaveni xi huma xi famba.
Misaveni a xa ha ehleketa hi mhaka leyi loko xi vona movha wu xi lumeka nakambe. A wu ri ku vuyeni. A ku nga ri wun’wana. Sweswi a wu vuya hi rivilo lerikulu. A swi boha leswaku Misaveni wu nga ha n’wi kumi. Ka vamalume wa yena se a ku ri kusuhi. A xi ta ya jika hi xindledyana kwala mahlweninyana. Ko va machachanghweni ya xona na movha. Xo tsutsuma, xi fika xi jika hi xindledyana, movha wu nga si fika. Loko xi ku jiki, xi tsutsuma. Movha na wona wu ta hi rivilo lerikulu. A swi tikomba wonge muchayeri wa wona a a nga ehleketi leswaku a xi ta nghena emutini. Xo fika xi ku ka vamalume ndzi fikile. Xi gongondza hi mahika. Xi pfa xi languta le kule le, ku vona migingiriko ya movha. Xi vona na loko movha wu fika lahaya xi jikeke kona wu jika, wu voninga xindledyana lexi xi jikeke eka xona. Kambe a va nga ta n’wi vona hikuva a a nghenile emutini. Movha a wu voningile ndlela! Swi tikomba leswaku va le ku xi lava-laveni.
Manana Makwakwa hi vona va nga ta ku rungulela to tala. U fanele u beburiwile nkarhi wun’we na Xaniseka wa ka hina.
3. Hi ku landza leswi u swi hlamuseleke eka 1 na 2, xana nkoka wa ku va mutsari a tirhisile Xitsakisi eka tsalwa leri hi wihi?
Ematshan’weni ya mbilu ya yena a ku tshamile Sathana na ncila wa yena wa magegetsu. Xi tibyela. Xi va xi ntlokola hi mbilu. Loko va fika enyangweni Phakela a ku “Ndzi ku vonile u dzuka nyuku. U languta matlhelo. Xikambelo xi ku katinga. Ndzi ta ku dlaya mufana! U nga ka u nga ndzi endli nchumu. U ngo ndzi tlula hi yona bolo ntsena.” Misaveni xi hundzuluxa nhloko, xi n’wi languta. Xi twa wongi xi nga n’wi tlulela, xi n’wi harambuta hi minwala na ku n’wi lumetela hi meno xi ri karhi xi n’wi rahetela hi milenge. Mahlo ya xona ma pfurha ndzilo. KAMBE XI TIKHOMA. Xi famba xi ri karhi xi ntlokola hi mbilu. ‘Xikambelo i ncini ku ri na ku loveriwa hi manana?’ Xi tivutisa. Xi ntlokola. ‘Ematshan’weni ya ku ndzi chavelela yena u le ku hlekeni. I mutswari wa njhani kasi?” Xi ntlokola nakambe.
Ku nga si hela nkarhi malume wa Misaveni o ta a vuyile a ri na Makwakwa. Vo teka mana wa xijahatana, va n’wi tsutsumisela exibedhlele. Xijahatana xo sarisa sweswo. Endzhaku ka nkarhi xijahatana xo twa movha wa Makwakwa wu yima. Ku xika Makwakwa a ri yexe. A fika a gongondza. Xijahatana xi tsutsumela enyangweni.“Mana wa wena va n’wi ‘admitile’ jaha ra mina. Malume wa wena u te ndzi ku tivisa.”“Na malume va sale kwale xibedhlele?”“E-e, ndzi vuyile na yena. Ndzi hundze ndzi n’wi siya le kaya ka yena. U te a nga ka a nga ha fiki haleno.”“Hi swona!” Xi vula xi langutile ehansi, xi lumile na nomo wa le hansi. Makwakwa a xi languta. A swi vona leswaku a a fanela ku vula swin’wana. A xi vukarha. A xi bambatela nhlana.“Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!”Xijahatana xi pfumela hi nhloko. Ku ku whi-nkarhinyana.Makwakwa o vona leswaku a ku nga ha ri na lexi a nga yimela xona, o kakatsuku, a famba. Mufana o sala yexe evusikwini bya munyama lowukulu swonghasi.
Misaveni xi ehleketa swinene. Kumbexana a ku ri yena Humbulani a a ringeta ku xi yenga. A sungula ku hlangana nhloko. Hinkwavo a va tikomba va ri kahle. Kambe xana a ku ri yini lexi a xi endlile leswaku vafana lava va xi nghenisa endlwini yo ka yi nga lumekiwanga? Xi tivutisa. E-e, mhaka a yi ri kona. Xi hlawula ku tshemba Humbulani. Kambe swi nga endleka na yena a ri na swikongomelo swa le tlhelo. A nga xi byela njhani leswaku xi ta fa namuntlha a lo vulavula na xona timinete leti ti nga riki henhla ka khume? E-e, a swi twali. Hambiswiritano, a tibyela leswaku a a ta yingisa Humbulani. Loko Humbulani o ringeta mathayithayi a a ta n’wi handzula khwiri, marhumbu ma sala ma lengalenga ehandle.
“U tiva mani kona?” Xi swi lemuka leswaku wanuna loyi a a lava ku tiva hinkwaswo. Nhlamulo yo ka yi nga hetisekanga a a nga ta yi amukela. “Kahle-kahle ndzi hundzela kun’wana va nge hi le Ngwenani ya Themeli. Mina a ndzi ku tivi. Ndzi famba ndzi lava munhu un’wana va nge i Lutanani Nekhavhambe.” “Ngwenani ya Themeli sweswi?” Ku vutisa muchayeri hi ku hlamala. “I kule?” Misaveni xi vutisa, xi tlakusile nhloko xi n’wi languta. Mahlo ya yena na wona a ma chavisa ngopfu. A ma tlula na ya Mashimbye loko a tidyele fole ra yena. “Swinene mufana wa mina. Swinene! Ri nga xa wa ha famba. U hundza eThohoyandou, u ya eSibasa. Loko u fika eSibasa wa jika, u famba ku ri kona u nuhetelaka Ngwenani. I kule. U nge lunghi! Hikwalaho ka yini u nga khandziyanga thekisi?” “A ndzi na mali.” Ku vula Misaveni, xi langutile hansi, xi ri karhi xi tlhavetela nwala wa xona hi rintiho lerin’wana. Muchayeri a xi languta nakambe. Na xona xi n’wi languta. Va ku whi, hi vumbirhi bya vona.
A hi lavi ku vona mihlolo hina hi siku ra nkosi.”
Xi nghenisa voko exikhwameni ku humesa mukwana leswaku xi ta tshama xi wu khomile. Xi nga wu kumi mukwana. Xi nghenisa eka xikhwama lexin’wana, kambe mukwana a ku ri hava. Xi luma nomo wa le hansi. A ku ri kona loko xi file. Swi vula leswaku a wu wile loko xi ndziwilika ehenhla ka rihlampfu. Xi ntlokola hi mbilu. Xi twa marito ya Mashimbye ma endla ngulumelo etindleveni ta xona: ‘Wanuna la’nga hlomangiki u fana na wanuna loyi a nga fa.’
Va tlhandluka, va kongomile ka va Misaveni. Ku tsemakanya mbyana emahlweni ka vona. Misaveni xi tibyela leswaku yi ya ku yiveni ka mandza kwalomo. Malume wa yena a yi hlongorisanyana hi xigombo xa yena. “Ndlela ya hina a yi kahle ntukulu, hi tsemakanya hi timbyana!”
Va famba khwatsi, va yingiserile swinene, thoci yi lumekile. Ku chokolo, kun’wana na kun’wana a ku ta va tisela nyanyuko. Kambe a ku lo whi, hinkwako. Hambi swi ri swiharhi a swi nga twali. A ku lo cowee!
3. Xana Misaveni u kulerile endhawini ya muxaka muni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Makwakwa a hleka. “Loko swi ri tani a hi fambe hala kaya.
* * *
Misaveni na Mashimbye va khoma ndlela hi terekere. Va ya epurasini ra vona ra Stofkrag. Mashimbye a a tsutsumisa terekere hi matimba. A swi tikomba leswaku a a ri rivilweni ro endla swin’wana. “Loko wanuna a rila u fanela ku dyondza ku n’wi phalala mfana’kithi. Mundzuku hi wena,” ku vula Mashimbye. Va fika epurasini.“Hambi wena wo sala kwala terekereni, ndzi nga ka ndzi nga hlweli.” Ku vula Mashimbye, a ya nghena endlwini, a vuya na xigqoko xa yena na mali. A fika a khandziya terekere, va tlhela. Va fika endleleni terekere yi jika, yi kongoma kun’wana. Yi fika yi yima. Mashimbye a xika hi rivilo, a ya kun’wana. Misaveni xi sala xoxe na terekere etlhelo ka patu.
“Misaveni a a tiva matlulelo ya rihlampfu. Milenge a yi fanelanga ku khandziya hambi ku ri ku kandziya kumbe ku khumba rihlampfu. Munhu u khoma rihlampfu hi le henhla ka rona, mavoko ma tiya hi rona, ma teka matimba hinkwawo eka milenge, milenge yi dlamuxiwa yi ya henhla, a ndziwilika a khomelerile hi mavoko ntsena, milenge yi ya ku jaja, etlhelo lerin’wana.”
Misaveni xi languta mubedo lowu. Xi kuma leswaku a wu yimisiwile hi vukheta hi switina ivi ku andlaleriwa mapulangu. A wu nga ri mubedo wo xaviwa evhengeleni. Xiponci xa kona na xona a xi endliwile hi ku hlanganisiwa ka masaka ya mugayo ivi ku cheriwa switlakati na swin’wana swo olova endzeni. Mashimbye a chaya katara nkarhi wo leha swinene. Kambe Misaveni a xi nga karhali ku yingisela vuyimbeleri bya yena.
“O, u vula loko a bihile mirini leswaku ku ta velekiwa wena?”
Va tlhela.
Ho tikhiyelela. N’wa-Mathonsi loyi u n’wi vulaka o ta hi gongondzela. A gongondza wonge o swi vona leswaku hi kona endzeni ka yindlu naswona wonge o swi vona leswaku ku na swin’wana endzeni ka yindlu. Ho byelana na N’wa-Bila leswaku epurasini a hi ta khomiwa. Ho tibyela ku tshika ntirho. Na mina ndzi ku ‘Loko N’wa-Bila a tshika na mina ndza tshika.’ Mina na N’wa-Bila ho pfuka loko tihuku ta ha xika emirhini. Mina ndzo vuya eVenda, N’wa-Bila o ya eBuxi.” N’wa-Nekhavhambe a gimeta hungu ra yena. Misaveni a miyela a ku whi, nkarhi wo leha. “Hi ku komisa mina ndzi Vuxaka Xilaluke wa le Giyani eZone 3?” Misaveni a vutisa N’wa-Nekhavhambe. N’wa-Nekhavhambe a pfumela hi nhloko.
“Ha ha tshamise sweswo ko ta mana wa wena, a ku tlakurile kunene. ‘Xhi, yi ya tala khale. I khale mi tshamile?’ A hi vutisa. A a twala wonge u ehleketa leswaku hi ya Giyani. Hina ho ‘Ina!’ hi ku landza leswi a a vutisisile swona. A ku ri khale hi tshamile. Kambe a hi nga tshamanga endzeni ka thekisi naswona a hi nga yi eGiyani. O fika a tshama na hina.
2. Xana ximunhuhatwa lexi xi na xiphiqo muni ke? Hlamusela hi vuenti.
“Hi ta vonana mufana wa mina!” Ka ha ri Xitsakisi.
“Loko dyambu ri rhenga, vanhu vo tala vo ya tshametela ehandle. Endlwini ko sala van’wana vo ka va nga talanga ngopfu. Xihlangi na xona a xi ri le handle. Mana wa xona o xi rhuma ku ya ka mati endlwini. Loko xi fika endlwini, xi tivutisa lomu mati xi nga ma kumaka kona. Xi languta-languta. Xo tsundzuka le xi nga vona vanhu va gwedhla kona. Xo ya kwale na xona. Xo fika xi gwedhla. Mati ma nghena embiteni ya thoyilete. Xo ka ka hi ku hatlisa, ma nga si nyamalala, xo vuya na wona. O nwa! ‘Heyi, ma nandziha, a ndzi omeriwile.’ Un’wana na yena o xi rhuma. Xo nghena endlwini, xi ya ka. Xo vuya na wona. Na yena o nwa. O twa ma nandziha. Na lavan’wana vo xi rhumetela. Xi nghena na nkomichi yo ka yi nga ri na nchumu, xi huma na mati. Sweswo-sweswo. Loko munhu un’wana a xi rhuma. Xo nghena endlwini. Vo vona xi hlwela. Xi nga vuyi nkarhi wo lehanyana. Loko va sungula ku vutisana vo vona xi vuya. Kambe a xi nga ri na mati. Nkomichi a yi ri hava mati. ‘Ma kwihi mati ka Masesi?’ Ku vutisa loyi a a xi rhumile. ‘Laha ndzi kaka kona ku na munhu.’ ‘Hawu, ku na munhu?’ Xo ‘Ina!’ Swo n’wi tsona vurhongo. O lava ku vona leswaku hikwalaho ka yini munhu wa kona a endla leswaku xihlangi xi nga koti ku ka mati. O ‘a hi fambe hi ya vona.’ Xo rhanga ndlela. Xi ya n’wi komba laha a xi ka kona. Nkateko wa kona munhu wa kona a a sukile.”
Kambe a hi mhaka yo kala munhu a vutisa mufana wa mina man! I mana wa wena loyi a nga lova.”
Movha wa moxari!
“Ntukulu!” A huwelela hi rito ra le hansinyana, ro tala rirhandzu. A ya a pfula ngopfu rivanti. A nghena endzeni. A ku ri hava munhu! Mbilu ya yena yi tlula kan’we. A huma, a ya hala ku swekiwaka kona kambe a fika a kuma ku ri hava munhu.
Xikandza xa kona, wonge thyaka a ri nga tshami eka xona.
“A ndzi ehleketa ku ya etlela le ka malume le gangeni le,” xi vula. Xaniseka na Gija va langutana. “Ko va na swin’wana?”
Minkarhi yin’wana loko mana wa xona a vona leswaku xa ha nyawuka a a nga timuli mati esambelweni. A a ma tshika ma mbuluka musi, wu hahela empfhukeni, wu ya hlangana na misi ya le ka miti yin’wana na moya wo titimela, wu vumba mapapa. Loko xijahatana xi nyawukile ku ringana a xi ya rhwala sambelo xi ya ekamareni, xi fika xi hlamba. Hi nkarhi wolowo mana wa xona a a va a ri ku xi endleleni ka tiyi. A xi ta ku xi heta ku ambala, xi kuma khapu ya tiyi yi xi yimerile na swilayi swa xinkwa. Loko xa ha nwa tiyi mana wa xona a a va a chela swin’wana swilayi eka xikhontheyinana leswaku xi ta longa exikolweni. A wu ri ntirho wa masiku hinkwawo.
Mufana xo rhanga hi ku ya xava thikithi, xi ri veka kahle exikhwameni, xi ya xava swakudya hi nkombo wa tirhandi.
Dyambu ri lo kala ri rhenga xa ha ri kwalaho xinkontirini. Kwalaho xi sungula ku ehleketa hi maendlelo man’wana. Xi ehleketa ku ya emathekisini yo ya eVenda. A xi ta fika xi va byela leswaku xi tekeriwile mali hi vamasalamusi naswona a xi nga ha ri na mali. Kumbexana a va ta xi twela. Loko swi nga ri tani, a xi ta etlela eka phevumente ya vhengele, exitichini xa maphorisa kumbe exitichini xa petirolo.
Kutani hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Hi kungu ra tsalwa ra novhele ku vuriwa ndlela leyi mutsari a kunguhateke ha kona ku hi paluxela hungu ra tsalwa ra novhele ra yena. Kungu swi vula ndlela leyi timhaka leti ti humelelaka ti nga na vuxaka ha kona. Ku humelela ka mhaka yo karhi swi va swi vangiwa hi ku va ku humelerile swo karhi. Leswi swi endla leswaku timhaka leti ti humelelaka ti va ti lukekile, ti khomanile onge i swintambhya-ntambhyana leswi swi vaka swi lukiwile hi pume.
2. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na vumunhuhati. b) Xana mutsari u munhuhata yini ke? Hlamusela hi vuenti. c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xihundzulo.d) Hlamusela hi vuenti ndlela leyi xihundzulo xi tirhisiweke hi yona eka novhele leyi.
Loko a hetile Mashimbye a n’wi tlhandleka voko ekatleni. “Ndza ku tshemba mfana’kithi! Ndza ku tshemba. Mundzuku leswi n’wamapurasi a nga ta va a nga ri kona hi ta teka terekere hi famba hi mapurasi hi vutisa tani hilaha na le ku sunguleni a ndzi ku tshembisile ha kona.”
“Mi vulavurile yini?”
b) Xana mutsari u pimanisa yini na yini ke? Hlamusela hi vuenti.
7. Ehandle ka swimunhuhatwa leswimbirhi, ximunhuhatwankulu na muluthanyi, xana hi xihi xin’wana ximunhuhatwa eka tsalwa leri lexi hanyelo ra xona ri ku khumbaka hi ndlela yo karhi?
Mimovha a yi hundza hi rivilo wonge yo chava Misaveni. Xi kombetela hi rintiho kambe yi nga yimi. Mimpfumawulo ya mimovha a yi twala tani hi risimu. Wu twala movha wa ha ri kule, wu twalela hansi, wu ya wu tlakuka, wu twala kwala ivi wu twalela hansi, wu nyamalala: Vhuuu, vhuuu, vhaaa, vhuuu! A wu ri ncino wa kahle kambe a wu nga pfuni Misaveni. A xi lava ku famba.
A ku nga ri na xin’wana lexi a va ta xi endla. Endzhaku ko tshandza-tshandza va lo khoma ndlela va famba. Swo tala a va ta swi lulamisa endzhaku ka nkosi.
Baloyi a yima. A languta ndzhaku, a hundzulanyana xiyimo xa mahlo, a languta eswihlahleni. “U vurile hinkwaswo, a hi swona?” N’wa-Mathonsi xi vula xi nga suki eswihlahleni. Baloyi a swi twisisa leswaku N’wa-Mathonsi a a nga lavi ku yima na yena emun’wini. Kwalaho Baloyi a ya exihlahleni. A n’wayitela. A ehleketa hi leswi a a ta swi vula ka N’wa-Mathonsi. “U vula yini?” A titwa a vula.“Vo hemba loko va ku hi hina vavasati ntsena hi nga riki na swifuva. N’wina vavanuna mi tinyoka!”“Kasi u vula yini N’wa-Mathonsi?”“A hi yena nuna luya wa tolo luya?”“Hi yena!”“A a tela mhaka yin’we ntsena laha!”“N’wa-Mathonsi, Mathonsi ya mpfula! Ndzi ku byerile leswaku ndzi nga ka ndzi nga ku peti nhloko. Wena u sesi wa mina wo tswariwa hi manana un’wana. Tiva sweswo ntsena.”“Mhaka yikulu sweswi i ku wena u byerile wanuna luya leswi hi swi kaneleke. A hi swona ke?”Baloyi a a nga ha ri na ndlela yin’wana handle ka ku hlamusela N’wa-Mathonsi hungu hinkwaro ra Misaveni. N’wa-Mathonsi a yingisela. A pfumelela hi nhloko. Baloyi a hlamusela a kondza a heta.
Ka vaMisaveni a ku nga ri muti wo chava mumu wu ya endzhutini. A ko va ximutana xa vanhu vambirhi ntsena, xo ka xi nga vuli leswaku “ndzi voneni”. Yindlu ya makamara mambirhi a ku ri leswi xijahatana a xi swi vula kaya. Ndzilo wona a wu tshiveriwa ehandle. Hi minkarhi ya timpfula lawu ra xijahatana a ri tlhela ri hundzuka xitanga. A ku ta vilela mani? Vutomi a byi ya mahlweni. Swo tani hi swikamu na swin’wana a swi tshama ekamareni ra manana. Timpahla ta xona na tona a ti tshama endzeni ka bokisi ra swiambalo ekamareni ra manana, a ku ri sweswo ntsena leswi a va ri na swona, kambe a ku vilela mani xana – vutomi a byi ya mahlweni.
Xivutiso
Kungu ri na le masungulweni, exikarhi na le makumu kumbe mahetelelweni. Swiphemu leswinharhu swi va swi hlanganisiwile na ku lukiwa hi ku va timhaka to karhi ti humelela hikwalaho ka swivangelo swo karhi. Novhele yi tala ku sungula hi ku hlamusela ndhawu kumbe ximunhuhatwa xo karhi. Ku suka kona hungu ra ndlandlamuka ivi ku nghena na swin’wana swimunhuhatwa, ivi ku sungula ku va na mpfilumpfilu kumbe hasahasa. Hasahasa ya kona yi hi fikisa eka ntlimbo laha ximunhuhatwa xi nga na xiphiqo lexikulu. Xiphiqo lexi xi fika eka makholo. Eka makholo ximunhuhatwa xi tikuma xi nga ha tivi leswaku xi endla yini. Xi tikuma xi nga ha voni ndlela. Ku suka kwalaho ku humelela xintshunxo xa xiphiqo lexi. Swi nga endleka xintshunxo xa kona xi ri hi ndlela yo tsakisa, yo wisa mbilu kumbe xi ri hi ndlela ya gome.
Masungulo Tsalwa ra Xijahatana ri wela ka muxaka wa matsalwa wa novhele.
Xi yima! Mimovha yi hundza wonge yo phikizana. Xi nga si yima nkarhi wo leha thekisi ro ta ri tile. Xi ri komba hi rintiho. Xi nyanyuka loko ri dya lamula. Ri fika ri yima.
“Wa tiva, a ndzi si tshama ndzi byela munhu na un’we.” Ku vula N’wa-Mathonsi hi rito ra le hansi, ro dziva. “Ndzi byeli, a ku na nchumu xo biha N’wa-Mathonsi. Wa swi tiva u nga ndzi tshemba mina. Timhaka to tika mina na wena ha vonisana. Ndzi nga ka ndzi nga ku peti endzhopeni, ndzi nga kota ntsena ku ku humesa endzhopeni.” N’wa-Mathonsi a hefemulela henhla. “A ku ri ndzhenga wa Mugqivela. Laha purasini a ku lo whi! Vanhu vo tala a va yile emuchongolweni le Sonskyn. Mina a ndzi sarile ndzexe. A ndzi nga tsakeli ku ya emuchongolweni. A ndzi tekile xitheve xa mina ndzi ya andlala ehansi ka murhi wa nkuwa, ndzi wisa kona. Ma tiva ndza ha pavalarile ndzo vona ku ta Lutanani. Wa ha n’wi tsundzuka Lutanani Nekhavhambe?” “Luya wo huma eVenda?”
Eka novhele ririmi i ra nkoka swinene. Mutsari a nga tirhisa ririmi ku hlamusela hungu hi ndlela yo karhi, leyi yi nga ta endla leswaku muyingiseri a twisisa xiyimo.
“Heyi, u ta va u ndzi hanyisile nkulu wa munhu.”“Hikwalaho ka yini hi nga byali kunene laha makhwatini he Thevu?”Baloyi a hleka. “Byi nga swi kuma. Vanhu va ka hina va tsakela ngopfu ku pimpa!”“Heyi, vona va pimpa swinene. A ndzi tivi ku swi vangiwa hi yini?”“I ku rhandza ku tsakisa Valungu.” A ntlokola, a langutile le kule le! “Ku ri miehleketo ya vanhu yi onhakile. Va tibyela leswaku muthori hi yena wa nkoka. Va ya va ya vika xin’wana na xin’wana leswaku a ta va rhandza.”“Swi bihile ngopfu.”Va miyelanyana. Se a va hetile ku koka.“Yima ndzi famba Thevu, ndzi ta ku kandziya mundzuku.” Va tlakuka kwalaho makhwatini, ehenhla ka ribye laha a va tshamile kona. Va famba swin’we, va kongoma terekere.“Se terekere leyi u ngo ya hansi na le henhla hi yona i ya mani?” Ku vutisa Baloyi.“I ya Mulungu wa ka hina. Namuntlha u le hubyeni.”“Oh, hi yena luya wo balesela munhu a ku a a ku i mfenhe?”“Hi yena!” Ku hlamula Mashimbye, a tsanile.Baloyi a sandza hi ku endla wonge wo ntsetela. A va a ntlokola.“Loko o ka a nga pfaleriwanga ndzi nga ka ndzi nga ti hi yona mundzuku.” Ha vumbirhi va hleka.
“Ndza khensa. Ndzi khensa na hinkwaswo leswi mi nga ndzi endlela swona,” ku angula Misaveni. Va yima va ku whi, nkarhinyana. Mashimbye a phakata Misaveni eswihlayeni.
“Ta mafu a ndzi yingiseli mina. Loko ku nghena ta mafu ndzi hundzula xitichi.” Ku vula Baloyi, a khondlile mavoko, a tshamile emubedweni. N’wa-Mathonsi yena a a lo yima. Hi ntiyiso a a ri ku fambeni. O hundza a xeweta. “Yingisela ndzi ku byela ke! Eka ta mafu va vikile rifu ra N’wa-Bilankulu. Endzhaku ka sweswo ku nghenile na nongonoko wa Ndzi Laviseni. Eka nongonoko lowu ku vikiwile leswaku ku laviwa n’wana wa N’wa-Bilankulu mayelana na rifu ra mana wa yena. Loko ndzi languta mufana luya a a tile namuntlha ndzo ehleketa leswaku ku nga va ku ri munhu loyi a nga ku laviweni. A ndzi swi voni kahle Baloyi.” “Kasi N’wa-Bilankulu a a ri na n’wana laha purasini?” “A a nga ri na n’wana. Hi ntiyiso wonge N’wa-Bila a a nga kumi swihlangi loko ndzi swi tsundzuka kahle.” “Kutani ku nga laviwa njhani n’wana wa yena a nga kumi swihlangi?” “Hexi! i xihundla Baloyi.” “Swi hundzile swi hundzile. Na kona mina ndzi ta endla yini hi swona na!”
Va nghena epurasini. Wanuna loyi a titivisa tani hi Fahlaza Mashimbye wa le ka Nhlaniki eGiyani. Misaveni na xona xi titivisa. Va famba Misaveni xi ri karhi xi languta matlhelo hinkwawo. Xi vona ku anama na ku leha ka purasi. A ri ri doroba ra swibyariwa. Laha a va famba kona a ko va na ndlela yo ringana mavhilwa mambirhi ya movha. Ematlhelo hinkwawo a ku lo hlazaa! Swo cheleta hi ku fafazela mati leswikulu a swi vonaka matlhelo hinkwawo. A swi ri ku rhendzelekiseni ka mati matlhelo hinkwawo. Swimila a swi ri ku tswongeni ka mati. Ku nuhela ka ntumbuluko a ku twala emoyeni. Moya lowotenga wo tala mati a wu nghena etinhompfini ta Misaveni. A xi tibyela leswaku kumbexana a ku ri swin’wana swa leswi a swi endla vanhu va nga ha tlheleli emakaya.
Hi le henhla ka murhi Misaveni a xi kota ku vona miseve ya thoci. A yi ri kule swinene kambe thoci ya vona a yi ri na matimba ku tlurisa. Miseve ya rona a yi tlhava. A wonge ku lo lumeka lori. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba loko xi vona miseve yi ya yi kula. Yi kula hi ku hatlisa. A va ri ku teni. Ndzhawu leyi a va yi tiva swinene. Ku vonakala ku ya ku tlakuka. Hi nkarhinyana miseve yi tlhava murhi lowu a xi khandziyile ka wona hi le hansi ka wona. Mbilu ya Misaveni yi lava ku yima. Xi sungula ku twa na vucho-cho-cho, bya vona. A va famba va ri karhi va phendlha swihlahla, va kamba loko xi nga tumbelanga helo. ‘Loyi a nga ta khandziya murhi ndza n’wi tlhava hi mukwana, xi tibyela hi mahika. Xi tsundzuka Phakela loko a ku ‘Ngoma yi tshama yi vambiwile.’
Nyeleti ya mixo a ya ha phatsamile. Hala handle a ka ha phumerilenyana. Xirhami na xona a xi ba tindleve leti. Hambiswiritano xijahatana a xi ehleketanga kambirhi. Xi lo ka mati hi nkomichi, xi hlamba xikandza. Ntsena ku pfula mafasitere ya miri. Xi huma ekaya na ku lotlela xi nga lotlelanga. Xi languta endzhaku hi ku twela-vusiwana. Xi vona yindlu leyi a xi etlela ka yona yi xi langutile. Byanyi lebyi yi nga byi funengela wonge i misisi ya munhu. Xi vona wonge i munhu a helerile. Xi twa wonge yi ri ‘xana u ringeta ku endla yini?’ Xi yi languta, xi yi vonela emunyameni. Misaveni a a tshemba leswaku munhu un’wana na un’wana u fana na yindlu ya ka vona. Loko wo famba u lava munhu, hi ku vona tindlu wa kota ku vona leswaku u tshama laha. Hi leswi a xi ehleketa swona. Kutani na xona a xi tivona hi yindlu ya ka vona.
Maphorisa lama a ma ri ya Valungu. Loko xo tsutsuma a va ta xi balesela.
Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona, ndzi ta fa, ndzi lahliwa kona. Yehova a a ndzi endle hi matimba ku tlurisa loko ndzi hambana na wena ku nga ri hi ku fa.’ Na mina swi tano eka wena Misaveni”.
“Siku rin’wana hi Mugqivela, van’wamapurasi va endlile mphikizano wa muchongolo epurasini ra le Sonskyn. Hikwalaho ka swona, a ku nga tirhiwi Mugqivela wa kona. Vanhu a va khitikanela kwale purasini ra Sonskyn. Mina na N’wa-Bila ho tibyela ku ya eTzaneen. Hi fika hi rhendzeleka na doroba. Loko hi karhele hi ya hi ya tshama ebencini, ekusuhi na mathekisi ya ku ya eGiyani. Mugqivela wa kona a a miyerile ngopfu. A ku nga ri na vanhu ngopfu edorobeni, Thekisi ra ku ya eGiyani a ri nga ri na munhu.
“Ina, hi mina!” Xi twa Mavundza a hlamula riqingho. A xi ehleketa leswaku u ta swi lemuka leswaku swi le ku tsaleni, a ya le kule le. Kambe a nga suki. “Ko ho va mixo, rito a ri si tlharamuka!” Xi n’wi twa a yisa mhaka emahlweni na loyi a a n’wi kuma hi magandlati ya moya. Rito ra Mavundza a ri twala kwala kusuhi. A xi pfanga na ku ehleketa leswaku mudyondzisi Phakela a a ta ya a ya n’wi kombela ku suka efasitereni kambe do! Ku nga humeleli nchumu.
Movha wa Bavaria Motor Works (BMW) wa muhlovo wa ntima wo fika wu ku tsirr, hi lahaya mahlweninyana ka vona. A wu hundzilenyana. A wu ri wa serisi leyintshwa. A swi tikomba wonge a wu nga ri na nhweti wu fikile eAfrika-Dzonga ku sukela eJarimani. Sesi loyi a tsutsumela. Misaveni na xona xi ku ‘Ndzi le ndzhaku!’. “Ndzi ya Polokwane!” “Khandziya mbhurhi-ku-vatlwa! Munhu wo tani hi wena a nga siyiwi ndleleni. Hambi a ndzi nga yi kona a ndzi ta boheka ku ku heleketa,” i muchayeri a vulaka. Loyi wa sesi o fika a pfula rivanti ra le mahlweni, a tirhurhela. Movha wu n’wi tshama wongi a wu xaveriwile yena. Misaveni na xona xo pfula rivanti ra le ndzhaku. Xi nghenisa nenge. Xi vona na switulu swa vhelivheti. Endzeni a ku nuhela Xilungu. Risimu leri a ri chaya a wonge ri huma endzeni ka mati ya lwandle. A ri nga beli henhla. A ri ba khwatsi, ri horile. “A...na wena u le ku fambeni ka mndzina?” Muchayeri a vutisa, a hundzuluxile nhloko a languta endzhaku eka Misaveni. A a ambarile madimasi. Misaveni xi swi vona leswaku a a ri nghamula ya mujita. A va ri vanhu lavaya vo kuma mali ya vona hi ku teka mali etibangi. Misaveni a xi nga kanakani leswaku a a ri na xibalesa.
“Wa tiva vana a va fambi ntsena-ntsena we buti.” Ku vula mana wa Bilankulu. “Loko a kala a famba a nga mi lelanga ku na leswi swi nga n’wi nyangatsa. Swi nga endleka mi nga n’wi tekelanga enhlokweni loko a rila xirilo xa loyi wanhwana Samariya.”
Xijahatana a xi titwile na ta vanhu va timoxara. Mudyondzisi wa xona nkulukumba Ndlovu loyi a a va dyondzisa EMS a a tshamile a vutisa vana va xikolo leswaku xitoko xa loyi a xavisaka matamatisi i ncini! Vadyondzi a va hlamurile hi ku olova va ku i matamatisi. A va twa wongi mudyondzisi o bula na vona tani hileswi nhlamulo a yi ri rivaleni. Mudyondzisi u yile emahlweni a ku ‘Xana xitoko xa loyi a xavisaka tibuku xona i ncini ke?’‘I tibuku!’ Vadyondzi a va hlamurile.‘Kutani xitoko xa lava va timoxari ke?’ mudyondzisi u va vutisile. Misaveni a xi tsundzuka kahle. Vadyondzi a va miyerile nkarhinyana. A ku ri mhaka leyi a va nga yi langutelanga. ‘Xitoko xa lava va moxari i vafi.’ A ku hlamurile Dzunisani. Misaveni xi tsundzuka kahle loko mudyondzisi a ku “Hi swona! Hikwalaho loko va nga kumi vafi vo dlaya hi voxe.”
“A nga vulanga nchumu.”
“I manana!”
LOKO A A RI KONA! NTSENA LOKO A A RI KONA – VUTOMI BYA XONA A BYI TA VA BYI HETISEKILE.
“Kasi n’wina na Misaveni mi swi endlise ku yini tolo?”
“A wu dyondzi na yena Xaniseka?”
6. Xana u nga tsakela ku va muluthanyi loyi ke? Hlamusela hi vuenti.
“Ku na van’wana wonge xitimela lexi vo khandziya hi basari. Nkarhi hinkwawo u va kuma kwala ndzeni,” ka ha ri Xitsaksi.
“Ndzi ku byerile leswaku ntiyiso ndzi ta wu kuma Mashimbye!” Ku vula Baloyi, va tshamile ehenhla ka ribye kwale makhwatini. Va tidzahela fole ra vona. “Tana na tona Thevu!” Kwalaho Baloyi a tintshunxa hinkwato ku ya hilaha a hlamuseriweke ha kona hi N’wa-Mathonsi. A hlamusela a kondza a ku chapu! “U tirhile Thevu! U tirhile wa ngati!” “A swo ndzi boha. Vavanuna vo hanyisana. U ndzi nwaya nhlana na mina ndzi ku nwaya nhlana.” A vula, a langutile nghala leyi a yi ri ka phakiti ra mencisi leri a a ri khomile. Va miyelanyana. Mashimbye a gayela mhaka hinkwayo a lo whi! Hinkwavo va langutile le kule le! “Swi vula leswaku loko Misaveni a lava ku kuma ntiyiso u fanela ku ya eVenda.” Ku vula Mashimbye, a tikhomile xilebvu. “Ina! Swi ta kwalaho. Kambe a ndzi tshembi loko a ta ri kuma tiko leri ri vuriwaka – Ngwenani ya Themeli. Ri twala ri ri machokolobyanyini ngopfu. Tindhawu ta le kule laha mi fikaka mi siya movha endleleni loko mi ya ka tona, mi pandza hi milenge nhloko yi kala yi pandza.” Ku hlamula Baloyi. “U ta kala a ku kuma u to swi yini? A nga na ndlela yin’wana handle ka ku famba a n’wi lava.” I Mashimbye a vulaka.
Mufana loyi a nga tlangiki bolo ematiko-xikaya u tekiwa a nga ri mufana. Hi xona xihungasi xa swisiwana. Bolo a yi lavi swo tala swo xaviwa. U nga tlanga bolo u nga ri na tintangu ta yona. U nga tlanga bolo u nga ambalanga masokisi; u nga ambalanga xikipa xa kona kumbe xiburukwana; u nga ambalanga xiqghoko xo karhi; u nga ambalanga swimandla-mandla. U nga tlanga exitarateni. Tipala ta wena ku nga ha va maribye manene. U nga ha tlanga hi thenisi kumbe hi switlakati kumbe maphepha lawa mi nga ma boha kahle. Hi leswi bolo yi olovisaka xiswona. Na xona Misaveni a xi ri xitlangi xa bolo. A xi ri xihowisi. Nyongwa a yi fambela kule na xona. Kambe sweswi a xi swi twile. A hi ntiyiso leswaku vatlangi va bolo a va karhali.
“Loko ku nga tivi wena ku ta tiva mani n’wana buti?” Ku nghenelela hahani wa kona.
Xiya-ni-moya xi tivisile tolo kasi na wona maphorisa ma le ku hi laviseni. Hi vulavurile na nhloko ya xikolo xa laha phurayimari. U hi tshembisile ku rhuma vana va xikolo ku rhendzelekanyana na makhwati, va n’wi lava. Swi nga endleka a lo tisunga, ku vula ka hahani.”
Misaveni. Misaveni a huma hi nyangwa. A famba, xandla xi ri exikandzeni. A nghena xitarateni a ri karhi a rila. A famba a nga tikhomi. A hundza muti wo hetelela a nga si khoma patu leri ri rhelelaka exinambyaneni xa Xihlamba-va fundzile.
“Hey, Takalani, Lufuno!” Ku huwelela manana loyi a a nghenile ka yindlu leyiya ya byanyi, se a yimile enyangweni ya yona. Misaveni xi languta ku vona leswaku a ku ta ya mani exikarhi ka vana lava vo tala swonghasi.
“Ma tiva ku a ndzi ehleketa yini?” Xi vula xa ha fika, hinkwavo va ha lo yima, va nga si nghena ekaya.
Xaniseka a hleka. “U nga heleketa vanhu vambirhi u ri un’we, endzhaku ka swona u ya le kule le? Hayi!”
“Mina a ndzi ri na malembe ya khume-nkombo loko mukhalabye a hi siya. Wa tiva mbilu ya mina yi vavile ku tlula mpimo. Mina na mukhalabye a hi ri xilo xin’we. A hi famba swin’we hinkwako-nkwako: Eku rimeni; etimhandzini; eku hloteni; hinkwako! Wa tiva. Vanhu a va pfanga na ku vula leswaku tatana a a ri munghana wa mina. A hi kumana ngopfu. Wa tiva, loko ku hundzile lembe rin’we tatana a lovile, ku hluvuriwa. Endzhaku ka sweswo, ndzi sungula ku vona wanuna un’wana a nghena a huma laha kaya. Ndzi swi vona ndzi nga byeriwanga leswaku a a ri tata wa hina lontshwa. Wa tiva, ndzi hlundzuka wonge ndzi ngo buluka.” “A mi hlundzukisa hi yini?” Misaveni xi lava ku tiva. “A ndzi nga ehleketi leswaku manana a nga rhandza wanuna un’wana, endzhaku ka loko tata wa mina a lovile. A ndzi nga swi lavi na ku swi lava. Mina a ndzi ri na tatana un’we ntsena. A swi hela kwalaho,” a ntlokola.
Lawa a ma ri marito ya Phakela. Misaveni a xi tsundzuka na swivuriso leswi Phakela a a va endlile leswaku va bela enhlokweni leswi swi kumbhanaka na ndzilo.
Tsalwa ra Xijahatana ri kongomisiwile eka vantshwa.
Swa fanela leswaku hi twisisa leswi novhele ku nga swona. Rito ra ‘novhele’ ri tumbulukile eka rito ra XiTariyani (Italian) ra ‘novella’. Hi ririmi ra XiTariyani ‘novella’ swi vula xilo xintshwa lexintsongo. Eka hina Vatsonga namuntlha, rito ra novhele a ra ha vuli leswi loko ra ha thyiwa hi MaTariyani a ri vula swona. Rito ra ‘novhele’ ri tirhisiwa ku vula tinxaka to tala ta matsalwa lama ma nga na xihlawulekiso xin’we xo fana xa ku va ma ri na hungu rin’we ra ku leha, leri ri tsariweke hi ndlela ya purosi kumbe tindzimana. Hi xitalo hungu ra novhele ri mayelana na swilo leswi swi ngo anakanyiwa, leswi swi nga humelelangiki eka vutomi bya ntiyiso. Mutsari wa novhele u xiyaxiya mahanyelo ya vanhu kutani a tirhisa miehleketo ya yena ku tumbuluxa hungu ro karhi.
Mbangu eka novhele
“Vito leri ra Samariya a hi rintshwa ka mina!” Ku vula mutirhi eLoerplaas. A langutile muchini wa ku cheleta, wu ri karhi wu ntsentela swinene mati eka xipinichi. Xipinichi a xi lo hlazaa, ndhawu hinkwayo. Mulungu wa kona a a byarile swinene. Purasi ra vaMashimbye a ri nga voni nchumu ka leri. “Wonge u tirhile laha khale ka matiko.” Mbilu ya Misaveni yi ba swinene. Swi nga endleka xi velekiwile eka purasi leri. Xi tibyela. Mashimbye na yena a nyanyukile. “N’wi tsundzukeni mi hi pfuna tatana. N’wi tsundzukeni!” Ku xavelela Mashimbye. “A...yena wonge hi tirhile na yena. Ina, Samariya hi tirhile na yena.” “Xana a a ri na n’wana?” “Mi vula laha purasini kumbe ekaya ka yena?” “Kasi kaya ka yena a ku ri kwihi?” “A ndzi tivi! Mina a ndzi nga ri kusuhi na yena. Swi nga tiva hi vavasati va kwala purasini lava a va ri kona hi nkarhi wa kona.” “Va kona kwala?” I Mashimbye a lavaka ku tiva. “He N’wa-Mathonsi! N’wa-Mathonsi! He N’wa-Mathonsi!” Ku huwelela wanuna loyi. Misaveni xi languta le kule le. A ku ri na vamanana lava a va ri ku hlakuleleni exikarhi ka swimila. Wanuna loyi a a huwelela un’wana wa vona. Vamanana lava a va nga ta swi twa tani hileswi wonge a va ri ku yimbeleleni. Misaveni xi tibyela. Nkulukumba loyi wonge a a nga swi twi leswaku a va ri ku yimbeleleni. A ntlokola. “Vavasati lava va tirha hi tindleve. Hi tona ti nga ku basiseni lahaya.” A ntlokola nakambe. A ya lahaya a va ri kona. A ya vitana N’wa-Mathonsi wa kona.
“Hi swona, famba mufana wa mina.”
Xijahatana xi yima kwalaho mahlweni ka xivoni xi ku dzi, xi tlhela xi ku ntsee! Evokweni xi khomile xikamu. A xi hetile ku tikama nhloko. A ku lo sala leswaku xi hundzuluka, xi ba magoza, xi pfala kamara ra mana xona, xi kongoma exikolweni. Enhlaneni a xi hakarhile nkwama wa tibuku.
Migingiriko ya le purasini ra Stofkrag a yi vonaka hambi munhu a nga si nghena epurasini, a ha yimile ehekeni. Vanhu a va nghena va huma. Va huma va nghena. Un’wana na un’wana a a tikomba a tiva lomu a a ya kona. A ku nghena na swigolonyana swo leha, swo rhwala malamula, swi ri karhi swi kokiwa hi materekere. Vachayeri va materekere lawa a va tikomba va tiphina swinene. Eswigolonyanini a ku khandziyile vanhu, va tshamile na malamula. Kumbexana a ku ri vona lava a va khile malamula lama. Misaveni xi tibyela. Xi n’wayitela swinene. Na xona a xi tsakela ku khandziya xigolonyana. Xi tsundzuka muchayeri loyi a a xi khandziyisile eKhenuhuku a ya xi siya eTzaneen. A a vurile leswaku vanhu va le mapurasini va xaniseka. Xona a xi nga voni va ri ku xanisekeni. A xi vona va tiphinile. Swikandza swa vona a swi va swi tele nyanyuko.
A va ha burisa sweswo loko mana wa xijahatana a yisa mavoko enhlaneni, a tikhoma nhlana, a miyela, a ringeta hi matimba ku fihlela xijahatana xitlhavi lexi a xi n’wi khomile. A tlakuka hi xihatla, a suka kwalaho ndzilweni a lo whi, a ya ekamarini hi xihatla. A phikizana na vuvabyi ku ya fika ekamarini, ku ri xisiya-mani! Xijahatana xi swi vona leswaku u ringeta ku tsutsuma kambe miri wa ala. U te a ha fambisa sweswo o ehansi, giligidi, hi ntamu wa ku wa ka munhu lonkulu. A wonge u susumeteriwa hansi hi mademona. A nga pfuki.
Mudau u hetile nkarhi wo leha a ri endzeni ka yona. Vavasati vanharhu va nghenile endlwini hi nkarhi wun’we endzhaku ka loko va ta va va vitananile. A swi tikomba wonge rito ra leswaku va vitanana a ri humile ka n’wini wa muti.Va hetile nkarhi wo leha va ri kwala ndlwini. A swi tikomba leswaku tatana Mudau a a ri ku beni ka nawu. Wonge lavaya vanharhu a va ri vasati va yena.
Mufana xi languta-languta. Van’wana vanhu a va ya hala van’wana va ya hala. A swi tikomba leswaku na yindlu ya vuamukeri a yi cincile. A ku ri khale xi nga si kandziya ndhawu leyi. Xi tibyela. “Va nghena hi lahaya!” Ku vula nhwanyana un’wana loyi a a ambarile nguvu ya xibedhlele. Misaveni xi swi vona leswaku a swi tikombile leswaku a xi lahlekile. Xi nyuma. Xi kongoma kwale a xi kombiwa kona, endlwini ya vuamukeri. “Ha ku pfuna mufana?” Ku vutisa un’wana wa vaamukeri. Un’wana loyi a a tshamile hansi a yima hi milenge. “I n’wana wa manana loyi a nga ta na vusiku. Avuxeni ka Misaveni!” Ku xeweta munhu loyi a ha ku yimaka. Xi swi vona xikan’we leswaku a ku ri sesi Rhulani. Sesi Rhulani a a tshama etikweni ra xona. Misaveni xi pfumela kambe hi mbilu xi ku a ka ha ri mixo mi nga ta ku ‘Avuxeni’. Phakela a a holova swinene loko munhu a ku ‘Avuxeni’ ku ri nhlikani. A swi ri rivaleni ka Misaveni leswaku sesi Rhulani a a nga hundzanga hi le mavokweni ya nsimbi ya mudyondzisi Mulandzeleri “Manjhetse” Phakela. Loko ku ri hi leswaku a a hundzile hi kona, a a ri un’wana wa lava mbewu yi nga wela emitweni kumbe emaribyeni.
Mudyondzisi Mdlalose a a tshama emakotasini kwala Songeni. Ekaya ka yena a ku ri kule. Hi ntiyiso xona a xi nga swi tivi kahle leswaku a a tshama kwihi. Van’wana a va ku u tshama eSaselani kasi van’wana a va ku u tshama eMajembeni. Misaveni a xi nga swi tivi leswaku a a tshama kwihi kahle-kahle kambe ku n’wi tolovela kona a xi n’wi toloverile.
* * *
“Se u tiva munhu. MINA! A hi nghene, ndzi ta ku nyika ko fihla nhloko. Mana wa wena hi ta famba hi n’wi lava mundzuku.”
Xijahatana xi lo na swi vonisa sweswo xo tlulu, xi tsutsumela laha a a werile kona. Xi fika xi korhama, xi n’wi languta exikandzeni. “Swi lo yini manana?” Xi vutisa hi mbilu yo vava, xi n’wi langutile exikandzeni eku vonakaleni loku ku nga riki na matimba. Ku vonakala ka vuketiketi bya ndzilo. Ko whi! “Manana, pfukani!” Xi vula xi n’wi langutile “Pfukani!” Ko whi! Xi ringeta ku n’wi tlakusa. Kambe ko whi! Manana wa xijahana a a nga ninginiki. Wonge a a ri ribye. Xifanyetana xo yima tindleve. A xi nga si tshama xi swi vona leswi. Xikan’we-kan’we xi twa xi dzuka nyuku. “Xana loko swi te tani ndzi endla yini?” Xi tivutisa. Xi yingisela loko ku ri na munhu loyi a nga xi pfunaka. A ku lo whi, hinkwako. Swincerere a swi ba huwa ku tlurisa. A byi ri vusiku. A ku ri kona xijahatana xi swi vona. Swin’wana munhu u swi lemuka loko a ri na xiphiqo. Xiphiqo xi anamisa miehleketo. Ku tlhandlekela kwalaho, n’weti a ku ri hava.
Misaveni xi pfuneta ku ehlisa mabokisi. Va khandziya nakambe. Riendzo ri ya emahlweni. “Matamatisi lama mo tala va endla yini hi wona?” Misaveni xi titwa xi vutisa Mbhokota. “Hi dilivha ka tindzhawu ta ku hambana! Kun’wana va ma lavela ku xavisa kasi kun’wana va ma lavela ku endla jamu. Exitandani ku na khampani yikulu leyi yi endlaka jamu na tamatisoso. Hi kona ndzi nga ta hetelela kona.” Ku vula Mbhokota hi ku huwelela. A swi boha leswaku va hlamulana hi ku huwelela tani hileswi njhini a yi ba huwa. “Ndlela leyi mi yi famba ngopfu.” “Musumbhunuku wun’wana na wun’wana. Kambe nkarhi hinkwawo loko ndzi famba eka yona mbilu ya mina a yi tsaki na swintsanana. Ndzo famba hikwalaho ka ntirho.” “Hikwalaho ka yini?” Misaveni a vutisa. “Ku na khotso rin’wana va nge hi le Mataci. Ndzi tshamile nkombo wa malembe kona. Siku leri ndzi nga yisiwa kona ndzi tile hi kwala hi xibebe xa maphorisa. Kutani nkarhi hinkwawo loko ndzi ta hi kwala ndzi tsundzuka siku reriya a ndzi yisiwa endzhutini ku ya ringana malembe ya nkombo.” A vula a khanyanisa xikandza, a ntlokola. “Ku katekile wena mufana wa mina. U tikomba u nga ri na swiphiqo.” Misaveni xi swi vona xikan’we leswaku Mbhokota a a nga swi tivi leswaku a xi ri na swiphiqo swa xona. Mashimbye a a nga n’wi byelanga nchumu Mbhokota handle ka ku vula leswaku Misaveni a xi ya eVenda.
“I mani?”“Hi mina malume!”“Hi wena malume mani?”“Malume, ndzi pfuleleni! Hi mina Misaveni!”Malume wa yena Bila a pfula rivanti, Misaveni xi swi vona xikan’we leswaku a a khomile xigombo.“Oh, hi wena mufana!”“Ina, hi mina malume!”“Swi lo yini vusiku lebyi?”“Manana va wile!”“Va wile?”“Ina! A va pfuki!”“U vula ku pfuka hansi kumbe ku vabya?”“A va pfuki ehansi. Va lo whi!”Malume wa xijahatana a nghena endlwini. Xi twa a vulavula na malume wa xona wa xisati. A xi nga swi twi leswi a va vulavula swona kambe a swi ri rivaleni.“A hi fambe!” ku vula malume wa xijahatana.Vo rhangisana ndlela. Malume wa xona a a ba magoza. Ni leswaku xi kona endzhaku ka yena wonge a a nga swi voni. A va famba va lo whi! Va ngirimela kunene. Movha wa moxari wo ta wu tile. Wona a wu ri ku tlhandlukeni loko vona va rhelela. Kambe xijahatana a xi twa xi sirhelelekile. Malume wa xona a a ri xihontlovila. Vamoxari a va nga ta ringeta mathayithayi. Hambi endzeni ka bokisi bokisini ra vafi a a nga ta tala ku ringana. Loko Misaveni a xi hlanganile na yena le xinambyanini xi nga n’wi tivi a xi ta ehleketa leswaku a ku ri yena mphogori wa kona. Hambileswi xi nga ti tiveki kahle tinxaka ta swilo leswi va nge swi kumeka exinambyanini na vusiku, xo ringana na malume wa yena a ku nga ta va ku ri xidajana. Wonge xidajana i xintsongo. Xo ringana na malume wa yena a ku ta va ku ri daji, dyidaji kumbe madyidaji. Misaveni xi n’wayitela loko xi tsundzuka vukulu na vutsongo eka dyondzo ya ririmi. Xi tsundzuka na leswaku mundzuku a xi ta tsala xikambelo xa vuxika. Timbilu ta xona ti handzuka. Hambi mana wa xona a a ri njhani le kaya. Leswi xi nga n’wi vonisa swona a swi xi tsemile nhlana.
“Loyi wa mufana ku lo whi?” I manana Bilankulu a vutisaka.
Misaveni a ehleketa leswaku N’wa-Nekhavhambe u ta ya mahlweni kambe manana loyi o miyela. Ku ku whi, nakambe. “Xana ndzi n’wana mani?” Ku vutisa Misaveni, a lava nhlamulo yo kongoma. “Mana wa wena wa ngati i Makhanana Ntimani!” Misaveni a ku thukwa! Vito lerintshwa a ri fananisiwa na yena. A a nga swi langutelanga. “Ndzi kombela mi ndzi hlamusela hi vuenti manana!” “N’wa-Bila a a nga kumi vana. Hi vumbirhi bya hina mhaka leyi a yi hi vava hi ku hetiseka. N’wa-Bila a a navela ku va na n’wana hi mbilu ya yena hinkwayo. A a fambile hinkwako kambe n’wana a a nga ri kona. Loko a tsundzuka leswaku a a nga kumi vana a a rila mihloti.” N’wa-Nekhavhambe a ya teka xidukwana ekamareni. A hundza, a ya ka mati, a vuya na wona. A fika a nwa. “Swa tika Misaveni! Swa tika!” A tisula xikandza. A luma nomo wa le hansi. Mbilu ya Misaveni yi n’wi twela mbilu ku vava. Kambe a xi lava ntiyiso, ntiyiso ntsena, ntiyiso hinkwawo.
Xana tsalwa leri ri na misavu ke? Hlamusela hi vuenti. Hlamusela na ndlela leyi misavu leyi yi tirhisiwaka ku hundzisa hungu ha kona.
“Hi swona. Mfana’kithi, u nga ndzi rivali.” Ku vula
“Kutani va ri u ya etlela ekaya ra vona?” Ku vutisa Xaniseka.
“A...mi vula hi yini?”
Boxa nkongomelo wa tsalwa ra novhele leyi.
“Hi leswi swakudya,” un’wana wa vanhwanyana lava a va ri ku swekeni a nyika Misaveni swakudya, a lo khinsama. Misaveni xi twa wonge a nga hamba a xi phamela masiku hinkwawo. Nhwanyana loyi a veka swakudya kwala mahlweni ka Misaveni. Misaveni a languta-languta. Loko Misaveni a ha languta-languta, nhwanyana loyi un’wana a ta na xibavhana xa mati yo kufumela, na lapi, a fika a khinsama na yena. “Hlambani mavoko mi ta dya swakudya!” a byela Misaveni. Misaveni xi twa mbilu ya xona yi ba swigingi. Nhwanyana loyi a a sasekile a a nga tlangi. Xikwembu a xi n’wi vumbile xi nga jahanga. Lexi xi nga tsakisa ngopfu Misaveni a ku ri ku vona nhwanyana loyi a nga veki xibavhana ehansi. A vula a khomelerile xibavhana. Misaveni xi swi twisisa leswaku a xi fanela ku hlamba a khomile, wonge a xi ri hosi. Xi hlamba hi vukheta, xi nga lavi ku n’wi tlhambikisela hi mati. Xi va xi teka lapi xi tisula mavoko. Xi honisa vonele ra Mashimbye ra vaxisati. “Hi wena mani vito ra wena?” Xi titwa xi vutisa nhwanyana loyi wa xibavhana. Loyi wa ku xi nyika vuswa se a a fambile. A va sarile va ri vambirhi hi lahayanyana. Hambileswi vanhu a va tele, a va nga twi hi munhu loko va vulavula. “Hi mina Humbu!” Loyi wa nhwanyana a vula, a n’wayitela, hambileswi a xi n’wi vonelanyana emunyameni, Misaveni a xi swi vona leswaku meno ya yena a ma basile ma ku paa! Nhlonge ya yena a yi tikomba yi olova, yi sasekile. “Humbu?” Ku vutisa Misaveni a langutile nhwanyana loyi. A a nga swi tivi kahle leswaku a vula yini swin’wana.
“Hi swona Ximbayi! Ndzi ta ku vona loko ndzi vuya.”
A ehleketa hi marito ya Humbulani. A tivutisa loko a fanele ku n’wi tshemba. Nkarhi wun’wana Humbulani a a ri ku n’wi yengeni. A tsundzuka swivuriso swo hlaya leswi Phakela a nga tshama a va byela swona. A n’wi twa na loko a vula: “He vamanjhetse na vamanghovo, Vatsonga va ri ‘Kuwa ro tshwuka ri na xivungu ndzeni.’ Ma swi twa? Va byela n’wina. N’wina vafana! Loko mo famba mi rholela swikangalafula mi ku i vavasati nkhari n’wina. Mi nga voni vanhwanyana ku xonga mi va teka mi ku i vasati va n’wina mi nga rhanganga mi va dyondza mahanyelo. Mi ta famba ximatsi maja’! Hi leswi xivuriso lexi xi ringetaka ku hlamusela swona. Vamavizweni wa xona hi lava va nge ‘Homu ya ntlhohe a yi na ntswamba’ na lexi xi nge ‘Mbhuri a xi heti’. Mi nga rhurheli swikokovi etindlwini ta n’wina vafana. Swi ta mi luma.”
Misaveni a a ri ku rileni ngopfu. Hi nkarhi wolowo a hundza ka manana Bilankulu, a kongoma nyangwa. Mahlo a ma vona ku fana na leswi munhu a vonisaka swona le kule le loko mpfula yi ri karhi yi na. Manana Bilankulu a languta
“Xana loko a…a…ndzi ta ku yini?”
Vadyondzisi va Misaveni na vona a va humile hi xitalo. Exikarhi ka vona a ku ri na mudyondzisi Phakela. Mudyondzisi Phakela a a tile hi swikongomelo swo tala. Xin’wana xa kona, hambiloko xi nga ri xa nkoka ku tlula hinkwaswo, a ku ri ku yingisela matirhisele ya vanhu ya ririmi ra Xitsonga.
“Ahee!”“Kantsongo u nga ndzi kumanga. Ndzi ta hi le xibedhlele. Sesi ndzi n’wi rhurhiserile emoxari.”“Hi swona malume. Ndza khensa.”“U nga khensa loko ndzi tirhela sesi wa mina he mufana?”Hi nkarhi lowu mbilu ya Misaveni a yi fikile hi le nkolweni. Xidzedze lexi a xi vumbana endzeni ka miri se a xi ri kusuhi na ku buluka. Loko a ku ri mahlanta a hi ta ku a ma nga ha ta tlhelela endzeni. Kwalaho a titwa a ku: “He malume!”“Vulavula mufana!”“Ku na mhaka yin’wana ndzi lavaka ku mi vutisa yona.”“Wo ‘lava’ kumbe wo ‘kombela’” ku vutisa Bilankulu.”“A ndzi tivi.”“Hi Xitsonga xa kahle u nga ku vari ‘Ku na mhaka yin’wana ndzi kombelaka ku mi vutisa yona.’ Hambiswiritano, vulavula ndzi twa!”Misaveni xi miyelanyana.“Loko ku ri ya timali sesi u lovile a nga ri na mali mufana.”“E-e, a hi swona malume.”“Loko ku ri leswaku u lava ndzi ku nghenisa xikolo na swona swi ta ndzi tikela mufana.”“E-e, hinkwaswo a hi swona malume.”“Swona hi swihi?”“Malume, hikwalaho ka yini minkarhi hinkwayo mi ndzi vula ‘mufana’?”Bilankulu a hlamala, a languta mufana, a n’wi langutela ehansi.“A wu lava ndzi ku vula mukhalabye?”“E-e! A ndzi nga lavi swona.””U lava yini?”“Kahle-kahle ndzi hlamarisa hi leswaku a mi si tshama mi ndzi vitana ntukulu.”“Ndzi nga hlawula ku ku vitana sweswo kumbe ‘mufana’ kutani mina ndzi hlawurile ku ku vitana ‘mufana’. Kutani yima sweswi ndzi wisa.”“Malume, mi nga ka mi nga wisi mi nga si ndzi hlamula.
“U rungula mana wa wena N’wa-Bilankulu!”
“Mi nga vileli. Swa antswa mina ndzi heleketa n’wina ekaya,” ku tlherisela Misaveni.
Nkarhi wo tiputa a ku ri hava. A ku ri mhaka ya ku fa na ku hanya. Xifanyetana xi pfuka xi dya ehansi. Xi fika emakumu ka biloho kambe xi nga yimi. Endzhaku xi nga ha languti. Loko ku ri na lexi xi nga ku xi hlongoriseni xi to twa hi loko xi khomiwa hi nhamu hi le ndzhaku. Xi tlhandluka na xiganga. Ku hefemula ka xona a ku xi bela huwa. Loko a ku ri un’wana a hefemurisa leswi a xi hefemurisa xiswona a xi ta twa a xi nyangatsa. A xi ta tala ku n’wi languta xi lo whi, xi n’wi tshinya hi mahlo. Minkarhi yin’wana a swi bohi leswaku u vulavula ku komba munhu leswaku leswi a swi endlaka a wu swi tsakeli kumbe ku swi rhandza.
* * *
“U ehleketa yini?” Ku vutisa Xaniseka.
“Mina ndzi ri n’wana loyi loko a ri na xiphiqo a a fanele a ku byerile buti. Loko a nga ku byelanga swi vula leswaku a mi n’wi khomanga kahle loko sesi wa wena a ta va a lovile.” I mana wa Bilankulu a vulaka.
“Xana u na kona ka ku fihla xinhlokwana lexi?” A vula hi ku teka voko ra yena ro khwaxa a ri tlhandleka ehenhla ka nhloko ya Misaveni.
N’wa-Mathonsi a hleka, hi xihleko xo saseka. Misaveni xi swi vona leswaku a a ri manana wo saseka swinene. Ku hambana ka yena na mbhurhi-ku-vatlwa hi leswi yena a a nga ti endlanga nchumu emirini hi tlhelo ra ku tikhavisa. Xihleko xa yena a xi tsakisa Misaveni. “Matimu ya mufi?” “Ina!” Ku hlamula Mashimbye, a talele hi ku tshemba. “Mina a ndzi ma tivi. Muviki wa rifu u fanele a ma tiva, a mi swi voni?” Ku hlamula N’wa-Mathonsi, a langutile Misaveni swinene.
Va bula nkarhi wo lehanyana ivi Mashimbye a lela. Va heleketana ku ya fika ehekeni ya purasi, va qhavulana, va tshembisana ku endzelana hilaha ku nga heriki. Baloyi a vuya epurasini. A ha famba a twa rito ri huma emakhwatini kwala kusuhi, ri vula hi ndlela yo olova ri ku “U n’wi byerile hinkwaswo a hi swona?”
***
“A nga vulanga leswaku u ta ya kwihi namuntlha?” Ku vutisa hahani wa Bilankulu.
“E-e!”
* * *
* * *
A ku vile na thonamente ya swikolo. Jomo Sono na yena a a ri kona. Vatlangi va swikolo vo hambana-hambana va lo na vona Matsilela a ri kona, vo sungula ku timbeya-mbeya, va nga ha tlangisi leswi masiku va tlangisaka swona masiku. Va tlula va tinsasalata. Misaveni yena a a titlangela sweswi a a kotisa swona naswona a a nga ri na miehleketo ya leswaku Sono a nga tshuka a n’wi tekile. A a nga tlangeli ku voniwa. Leswi a swi endla leswaku a tlanga kahle ngopfu. Ku ringeta swi kahle kambe ku ringeta hi xifafa swi endla leswaku munhu a endla swihoxo. Hi leswi a swi humelerile. Loko thonamente yi herile Jomo u vutisile mudyondzisi Mavundza na vanhlangano wa bolo vuxokoxoko bya Misaveni. A a vurile leswaku tlangele ra jaha leri a ri ri ra xiyimo xa le henhla ngopfu. Hi swona leswi a swi endla leswaku namuntlha ku fika fax.
Hi masiku ya xikolo mana wa xijahatana a a ba mbhulukusa, a pfuka ka ha lo zwee, a kukula, a tshivela ndzilo exitikweni, a vandzeka mati, xijahatana xa ha etlele. Loko xi pfuka a xi fika xi tinyawusa endzilweni. Xi languta mati ma landzelela milawu ya Sayense, loko ku tlakuka mahiselo ya sungula ku kufumela, ma hetelela hi ku vila. Hi rirhandzu mana wa xona a ma chela esambelweni. A swi boha leswaku ma chela hi yena, xijahatana a xi nga ta swi kota. A swi ta endleka ma ku deku, ma xi hisa ximirana lexiya xo tsakama bya rihlanga.
Xaniseka va ha fika.
“Ndza vona. A hi fambe u ya vonana na manana Makwakwa.
Hi nkarhi wolowo Misaveni xi humesa mepe exikhwameni. Xi dyondza nakambe mpfhuka wa ku suka e-Acornhoek ku ya eModjadjiskloof. Xi languta na mpfhuka lowu a wu ri kona ku suka eTzaneen ku ya ePolokwane. Xi titoloveta ku endlela leswaku loyi a nga ta tshuka a xi vutisile swivutiso swo karhi xi kota ku hlamula.
“Kasi a mi nga tirhi na yena?” Mashimbye a vutisa. “Sweswi ndzi hlamulaka ndzi ku a ndzi tivi nchumu mina. Yanani ka muviki wa nkosi kwale Buxi, u ta va a ma tiva.”
Loko Phakela a ya ku phapha, a ku chumayela mufundhisi. Mufundhisi a a endla leswaku vanhu hinkwavo va vuyisa miehleketo ya vona. A a chumayela hi siku ra makumu. A vula leswaku ku ta biwa mhalamhala, na leswaku vafi va ta pfuka. A vula leswaku ku ta humesiwa buku leyikulu. A vula leswaku ku ta hlayiwa mavito. Loyi ra yena ri nga ta va ri nga ri kona u ta ya etiheleni. Tintswalo ti ta va ti nga ha ri kona. Marito lama ma khumba vakhandli-va-nhlonge ngopfu, va miyela va ku ntsee, un’wana na un’wana a tikambela mapfalo. A tivutisa leswaku yena u ta va a ri kwihi loko ku biwa mhalamhala leyi ke!
Gija. Ripfalo ri tsemakanya exifuveni xa Misaveni. A ri ri ro sungula munhu a vhumba hi ku hetiseka leswi xi titwisaka swona. Misaveni a miyela.
“Hexi, a ndzi tivi.”
Makwakwa a chayela movha hi vurhon’wana lebyikulu, lebyi a byi fambisana na ntokoto wa nkarhi wo leha. A va vuya hi le ku tiviseni ka maphorisa na va ka Rhadiyo. A chayela a ri karhi a ehleketa hi Misaveni. Yena na xona a va vumbile xinghana swinene. A a ehleketa leswaku a xi nga ta nyamalala xi nga n’wi byelanga nchumu. Kambe xona a xi vile na miehleketo ya xona xi ri xoxe. Vana va yena a xi lo va tlherisa hi xikongomelo, a xi nga endlanga xihoxo. A a nga swi tivi leswi a xi swi vulavurile na nsati wa yena. Na yena a a nga vulanga nchumu vusiku bya matolo. Loko a kuma nkarhi a a ta n’wi vutisa.
Xijahatana xi ta xi tile. Laha xinambyanini a ku ri na xibilohwana xa mimovha. A xi nga ri xinambyana xa ku ‘Ndzi voneni’. A xi ri na mati lawa a ya damile matlhelo ha mambirhi ya xibilohwana. Nhlangasi a wu mirile kwalaho swimatanini. Xinambyana lexi a xi avanyisa miganga mimbirhi ya tiko rin’we – muganga wa ka vaMisaveni na wa ka vamalume wa Misaveni. Xifanyetana xi engetela rivilo loko xi ri exibilohwanini. Xi twa misisi ya xona yi tlakuka. Xi twa wonge xi tsutsuma ka ndhawu yin’we. Xi tsutsuma kambe xi vona wonge a xi fiki emakumu ka xibilohwana. Xi languta endzhaku. Xi languta xi ri na xivono xa ximunhwana kumbe munhu-lonkulu ngopfu. Xi languta emahlweni xi tlhela xi languta endzhaku, xi ri ku tsutsumeni. Xi languta mahlweni, xi languta nakambe ndzhaku. Loko xi ku xi languta emahlweni ro hetelela leswaku xi kokela makumu, xo khugu...xi ku mhe! Xi thumbha jazi ra mukon’wana! Xi twa wonge milenge ya xona a yi lo bohiwa hi ntsandze ku kala xi wa!
Hambileswi a ku ri vuxika bya xiviri, wanuna loyi a a ambarile xihakaboyi. Xihakaboyi xa kona a xi fanisiwile yingwe leyi a yi pfurile nomo, yi humesela meno ehandle, yi tiyimiserile ku luma. Yingwe leyi a yi xi chavisa ngopfu. A xi vona wonge a yi hanya. Xi susa mahlo eka yona, xi languta mavoko ya yena. A ma lo tlangandla, erivaleni. Xi vona tinyama ta yena, ti ku gebegebe, loko a tshuka a ninginikile. Minsiha yi ringeta ku handzula tinyama ta yena, yi ringeta ku humela ehandle. A a ri xitetemba. Misaveni xi tsundzuka nhlamuselo ya xivuriso xin’wana leyi yi nge ‘Xihota xi hanya ku tlula tingengendza.’ Xi tibyela leswaku hambiswiritano loyi wanuna a a nga ri wa ku fa sweswi. eNhan’weni ya yena a a bohile switshungulo. Mavoko ya yena na wona a ma ri na swidzobyana. ‘Swi nga endleka wanuna loyi a ri n’anga!’ Xi tibyela.
Swivutiso
Mixo wa namuntlha a wu nga fani na masiku man’wana. A wu hambanile tani hi vuxa na vupeladyambu. A xi swi tiva swinene leswaku a ku ri yini lexi a xi kayivela evuton’wini bya xona. Ina! LOKO A A RI KONA! NTSENA LOKO A A RI KONA – VUTOMI BYA XONA A BYI TA VA BYI HETISEKILE. Kambe a a nga ri kona…
“Kutani mi n’wi hlamurile yini?”
Loko Misaveni xi ku phapha, xitimela a xi yima eMambhumbhu. Vanhu a va ri ku ehleni. Na xona xo xika.
“A ndzo vutisa ntsena.”
Swivutiso
Va famba va nga hlamulani nkarhi wo leha. Misaveni xi kondza xi teka ta xona. Va fika eMooketsi. Misaveni xi vona vamanana emakete. A va ri ku xaviseni ka swilo swo hambana-hambana swo tani hi matamatisi, xipinichi, khavichi na swo kota sweswo swa le masin’wini. Vamanana va vaValovedu. A va bohile tinguvu. Swikandza swa vona a swi tikomba swi horile. Misaveni xi tsundzuka mana wa xona. A a ta xavisa na yena loko a a tshama laha – naswona loko a ha hanya. Hambi nkosi wu fambile njhani tolweni! Xi titshuva nhloko. Xana xi nga va xi dyohile hi ku ka xi nga vi kona enkosini? Xi tivutisa! Xi nga twi xi tisola emapfalweni. A xi hlundzukile hi nkarhi wa kona. Ku va mana wa xona a nga xi byelanga leswaku a xi nga ri n’wana wa yena a ku ri swona leswi a swi xi endla xi yinga-yinga namuntlha. Hi yena muvangi wa swilo leswi hinkwaswo. Loko a a vulavurile na xona ka ha ri nkarhi na Bilankulu a a ta va a nga xi tlhavanga hi mpama. Kambe hi tlhelo na yena Bilankulu a xi n’wi vona nandzu. A ku nga ri na ndlela leyi a xi ta ka xi nga n’wi voni nandzu hi yona. Wanuna wo pfumala ku ehleketa leswaku n’wana a hi wa un’we! Hambi a swi tiva leswaku a xi nga ri n’wana wa N’wa-Bilankulu a a nga fanelanga a xi vitana ‘Mufana’. Bilankulu! A tiyisela a tlangisa mpama ka munhu loyi a nga loveriwa! Xi tibyela leswaku a xi nga ta n’wi rivalela na siku na rin’we. Xi luma na meno. Loko xo swi kota a xi ta ya hisa yindlu ya yena. Kwala ku hanyeni! Loko swilo swa xona swo lungha, loko xi nga n’wi hiseli yindlu a xi ta xava movha wa manyunyu, xi ya eka yena, xi fika xi n’wi komba wona kambe xi nga n’wi khandziyisi. Xi ntlokola xi nga titwanga. Xi ku thukwa! Xi languta Mbhokota. Xi kuma leswaku na yena a a xi langutile. Mbhokota o miyela, a jikisa lori. Se a va fikile eSoekmekaar.
* * *
Loko a nghena tatana Mashimbye a n’wi hlometela kunene a ri endzeni ka xinkumbana. “Se u lulamile?” Ku vutisa Mashimbye, a twa wonge Misaveni xo n’wi dyohela ku va xi hetile. “Ina! Ndzi hetile.” Mashimbye a pfuka hi ku nonoka, a ahlamula. A tlakuka, ‘ghanja’ yi sele handle. A lulamisa na yena. “Hay, na mina ndzi lulamile mfana’kithi,” ku vula Mashimbye, a nghenile endzeni ka ovharolo. A tshinelela mufana, a tshambuluta voko. A fumbarhela xibakele, a xi yisa ka Misaveni. Na yena Misaveni a tisa xa yena. Swi tlumbana. “Ndzi ta ku pfumala mfana’kithi!” Mashimbye a vula, a va a vukarha Misaveni.
“Humbulani! Loko ri helerile i Humbulani. Loko hi ri komisa hi ri ‘Humbu’!” Ku hlamula loyi wa nhwanyana. Mbilu ya Misaveni yi ba hi matimba. A twa a rhandza nhwanyana loyi. A a n’wi rhandza ku tlula na luya a a n’wi tiserile swakudya. A a n’wi rhandza ku tlula hinkwavo vanhwana emisaveni. A a n’wi rhandza ku tlula na mbhurhi-ku-vatlwa luya wo dlayiwa hi movha wa Nyambi. Luya a a ri wa Nyambi loyi a a ri wa yena, a tibyela. ‘Hambi tatana Mudau u ta ku yini loko a twa leswaku ndzi hundzukile mukon’wana.’ Misaveni xi tibyela. “Wena u mani xana?” Ku vula loyi wanhwanyana, a tlakukile, a tshinerile swinene, a yimile kwala tlhelo ka Misaveni. A a vula hi ku hlevetela. Misaveni a nyanyuka ku tlurisa. Loko nhwanyana loyi a a nga n’wi vutisanga vito a a nga ha ta swi tiva leswaku a a ta vula yini swin’wana. Yena a a ta va a ha lava leswaku va bula kambe a a nga ha ta swi tiva leswaku a vula yini. “Misaveni!” A vula hi ku hlevetela. A a swi lava ku va na nhwanyana loyi kambe a a swi ehleketa leswaku tatana Mudau a a ta huma endlwini nkarhi wun’wana na wun’wana. Ku va kuma va ri vambirhi emunyameninyana a a nga ta swi amukela na kantsongo. Leswi a nga tatana wa Xintu kumbexana a a ta hlongola Misaveni kunene. “U tshama kwihi?” Ku vutisa loyi wa nhwanyana hi ku hlevetela, a n’wi languta exikandzeni hi rirhandzu. A swi nga kanakanisi ka Misaveni leswaku hinkwavo a va ri va mbilu yin’we na moya wun’we. “Vutomi bya mina byi bohanile. Sweswi a ndzi tivi na leswaku ndzi tshama kwihi. Loko ho kuma nkarhi ndzi ta ku hlamusela. A ndzi tivi leswaku ndzi nga ku hlamusela nkarhi muni.” Ku vula Misaveni, a vona nkarhi wu ri wuntsongo. Loko a a nga fambi mundzuku na mixo a a ta kuma nkarhi wa ku bula na nhwanyana loyi, a n’wi phofulela mabibi hinkwawo ya mbilu ya yena. “Loko vafana lavaya va ku komba ka ku etlela, mi nghena ndlwini, loko ma ha ku etlela u huma, u ta ndzi kuma hala ndzhaku ka yindlu ndzi ku yimerile. U nga byeli munhu. Loko wo ka u nga endli sweswo, u file namuntlha.” “Humbu!” Ku vitana wansati loyi a a ri endzilweni hi ku huwelela. Humbulani a pfumela. A ku tlulu, a teka xibavhana, a lava ku famba. “U swi twile ku ri ndzi te yini?” A vutisa Misaveni hi ku hlevetela. “Tana!” Ku huwelela mana wa yena. “Ndzi swi twile, famba!” Loyi wanhwanyana o tlulu, a famba, a ya endzilweni. Mbilu ya Misaveni yi tlula yi ya tlimba nkolo. A twa a dzuka nyuku. A ku ri na swin’wana a swi hoxekile laha. A swi vona xikan’we. Nhwanyana loyi a a tiva swin’wana leswi yena a a nga swi tivi. A twa a dzuka nyuku a tshamile kwala xitulwini. A ringeta ku dya kambe a twa swi nga ngheni. A twa wonge nyama leyi a a yi dya a yi ri ya munhu. A swi vona leswaku wonge a a nga fambanga kahle. A tsundzuka xivuriso xa Phakela xa leswaku “Nkondzo malahla nkondzo mahanyisa.” Wonge nkondzo a wu n’wi lahlile namuntlha.
“A...a nga hlamulanga nchumu.”
Va fika va yima endleleni. Va twa mpfumawulo wa xin’wana wu twala ekule. A ku ri mpfumawulo lowukulu. Mavoni ya xona na wona a ma vonaka xa ha ri kule. Va vona xi nyamalalanyana endzhawini yo rhelela, xi va xi humelela. Mbilu ya Misaveni yi ba, a tibyela leswaku nkarhi wa ku siya purasi a wu fikile. A nghena eka misava yintshwa, leyi a a nga yi tivi. Loko a ha tshinela ekusuhi na gondzo a twa Mashimbye a ntlokola: “I bazi!” A ha heta ku vula sweswo bazi ri ba moya lowukulu, ri hundza. “Ri ya Kgapane leri!” Ku vula Mashimbye, a langutile miri wa rona. “Ri suka eTzaneen hi mafayifi, ri famba ri rhwalela vanhu. I mambirhi! Ka ha ta hundza rin’wana!” Va miyelanyana hi vumbirhi bya vona. Misaveni a xi nga ha ri na mhaka na mabazi ya ku huma vaTzaneen. A xi lava ku famba.
“Ndza khensa mudyondzisi!”
Xihembhana lexi xijahana Misaveni a xi xi ambarile a xi xi titimeta loko xi n’wi khumba. A wongi a va nga tivani. Leswi a xi ri xa mavoko yo koma kona, a ku nga lunghi nchumu. Xiburukwana xona a xi ringeta ku tisa nkufumelo lowu a wu laveka kambe a swi tika. Swimenwana swa xijahatana a swi himana swi nga tsetselelani wongi swo va dadeni ra swibakele. Vutomi a byi bava.
f)Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xitikaneti ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xitikaneti, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
N’wamapurasi a a laveka ehubyeni ya ka majisarata hi hafu ku bile awara ya nhungu. U sukile a ya emaphoriseni. Hi vona va nga famba na yena ehubyeni. Loko va fika va kumile vanhu vo tala va khomile tipulakhadi, va kombisa ku vilela.
* * *
Misaveni xi fika eka bodo ya ku ya eTzaneen. Xi kuma ku yimile sesi un’wana wo ambala swiambalo swa dzovo ntsena.
“Hi swona!”
“A nga nyikanga swikombiso swa ku tsana kumbe swin’wana?”
“Xana a a etlela kwihi?” Ku vutisa hahani wa Bilankulu.
“Sesi! Sesi!” Ku huwelela Bilankulu, a korhamile. Sesi a nga pfuki. Bilankulu a tlakuka, a ololoka. “Sala kwala, ndza vuya sweswi mufana wa mina!”
Xifanyetana xi fika ekaya, xi tshama. Xi ehleketa hi ta siku hinkwaro. Xi vona wonge ku ta vuya mana wa xona, a fika a tshivela ndzilo. Xi tshamanyana, ivi xi ya tshivela. Hi nkarhi wolowo xi twa movha wu yima. Xi ya hlometela leswaku a ku ri mani. Kumbexana malume a va vuyisile miehleketo, va tsundzuka leswaku xi sarile xoxe. Ku xika Makwakwa, a ta wonge u juma nchumu wun’wana. “Ndzawini la mutini!”. Misaveni xi yima, xi n’wi hlanganisa. Loko a ku ri mana wa xona a a ta ku ‘Hi halenoo!” Hi ntiyiso Makwakwa a a nga ri munhu wo ta laha ka vona, a va nga n’wi tolovelanga kambe timhaka ta matolo a ti nga n’wi khomanga kahle. “Ku njhani he jaha ra mina?” “Ndzi pfukile,” xi vula xi langutile hansi. “A ndzi kotanga ku vona malume wa wena namuntlha, a ndzi yisile vanhu van’wana kun’wana le tintshaveni va nge hi le Matividi. A a yile exibedhlele?” “Ina, malume a a yile.” “Va ri mana wa wena u njhani?” “A nga ha ri kona!” “Yini?” Makwakwa a tsemeka nhlana. “U lovile namuntlha.” Makwakwa a teka Misaveni, a xi fihla exifuveni xa yena, xi n’wi khomelela, a xi bambatela nhlana. Mihloti yi sungula ku tela Misaveni. Makwakwa a xi bambatela. “ ‘Sorry, jaha ra mina. ‘Sorry’! Awu!”. Va yima nkarhi wo lehanyana Makwakwa a ha xi mbuwetela hi ku xi bambatela nhlana. Xi mpfikulanyana. Xi ko xi miyela. “Ndza ha ya jika le kaya ndza vuya jaha ra mina.” Makwakwa a vula hi ku xi namurhuta. A suka a ya movheni. Misaveni xi titwa xi antswanyana. Xifuva xa Makwakwa a xi endlile masingita. Makwakwa a a ri na swo tala swo xi vutisa kambe a a vona xiyimo xi nga pfumeli. Nhlamulo ya xivutiso xin’wana na xin’wana a ku ta va ku rila ntsena.
“Ina!” Ku hlamula Misaveni.
Lori yi suka hi ku vomba ka nghala. Misaveni xi languta
* * *
Ntiyiso a a nga ta wu vula ka mana wa yena. Kumbexana a a ta xavisa hi nsati wa yena a a nga tivi. Leswi a a swi endlile tolo a swi khomisa na yena n’wini tingana lero a a nga ta swi byela un’wana munhu.
Ku hunguta rivilo swi endla leswaku munghana wa Mudau a pfala mpfhuka ngopfu. Se a a hefemula kwala ndzhaku. Xi n’wi twa a vula swin’wana hi Xivenda.
Swi ri swin’wana swa swivutiso leswi a xi tivutisa swona. Xiyimo xi ya xi bohana. Misaveni xi vona ku vonakala ku ya ku nyamalala, ku siviwa hi kantsongo-ntsongo hi munyama.
Va wisanyana kwala matafuleni, va nga ha ri ku dyeni. Misaveni xi vutisa Mbhokota xivangelo xa ku va ku nga ri na bodo leyi yi nge ‘Xitandani’.“Ku hava ndzhawu leyi va nge hi le Xitandani hi ntiyiso. Doroba leri a ri vuriwa Louis Trichardt khale wa khaleni. A ri ri ra Valungu. Hina Vantima a hi khotsa ncila loko hi ta laha. Valungu a va pfa va hi yimisa hi lahaya, va hi byela hi Afrikaans va ku ‘Staan daar.’ Vanhu vo laha hi le ‘Xitandani’.”
“Mana wa yena a nga ha ri kona. Hi swona swi endlaka a rila.”
Mashimbye a hlomula mukwana kun’wana laha Misaveni a xi nga langutelanga ku ku nga huma nchumu. A teka na papawu leri a ri vekiwile exitofini xa mugayo lexi se a xi hundzukile na muhlovo. “Dyana papawu u tatisa geji!” “Hala ka hina hi ri vula popo,” ku vula Misaveni hi ku ri amukela. Xi twisisa leswaku a swi fanela leswaku xi tikhoma xinuna loko xi lava ku hanya. Leswi swo hanya wonge i tandza a swi nga ta tirha. “Vito a hi nchumu Misaveni. Ntsena loko hinkwerhu hi twisisa nchumu lowu hi vulaka wona. Hambiloko mina na wena ho twanana hi ri vitana mfenhe ri nga ka ri nga hundzuki xiharhi.” Mashimbye a vula. A tshama ehenhla ka mubedwa. Misaveni xi lava-lava xitulu xi nga xi voni. “Tshama laha mubedweni. Mubedo lowu i xitulu hi tlhelo,” ku vula Mashimbye, a va a hleka. “Ndlala a yi ndzi khomile wonge ndzi lo hetelela ku dya lembe leri ri nga hundza.” Ku vula Misaveni. Xi titwa xi ri kaya eka nkulukumba loyi. Xi vula hi ku vandla papawu.
“Nghena!” Ku vula muchayeri hi Xivenda. Xi swi twisisa leswaku a a vula leswaku xi nghena hi ku vona na munhu loyi a a tshamerile hi le nyangweni a xi pfulela ndzhawu yo tshama. Xi tala ntsako.
“Ina!” Ku hlamula Bilankulu.
“Kasi u fambile nkarhi muni?” Ka ha ri hahani wa kona a lavaka ku tiva.
“Ehee! Wa ha tsundzuka leswaku yena na N’wa-Bila a byi ri banti na buruku?” “Ina! A byi nga hambani. Mina ndzi kala ndzi byi vula mahahlwa.” “Ehee! Ndzo vona a ta Lutanani! A ta hi ku nyandlamela. A suka ka khumbi rin’we a tsutsumela ka rin’wana. Ma tiva ndzi vona wonge u onga nchumu wun’wana. A hala-hala matlhelo hinkwawo, a nga voni nchumu. Mina a nga ndzi voni. Ndzo tlakusa nhloko swintsongo. Ndzi lava ku vona lomu a yaka kona. Ndzi pfa ndzi tela hi miehleketo ya leswaku kumbe u lava ku tshova rivanti ra yindlu yo karhi a yiva. Loko a halaharile matlhelo hinkwawo ndzi vona a khameta munhu. A n’wi vitana na hi ku hlevetelanyana. Ma tiva ndzi vona N’wa-Bila a humelela. Na yena a nga ndzi voni. Ndzi vona a tsutsuma hi ku nyandlamela, a kongoma laha a ku ri na Lutanani!” “N’wa-Nekhavhambe!” “Ina! A tsutsumela kona, na yena a a ya hi ku nyandlamela. Yena a a khomile xihlangi, xi phutseriwile kahle hi nguvu.” “A wu xi vona leswaku i xihlangi?” “A swi ri rivaleni. Ndza ma tiva makhomele ya xihlangi. A a nga ta xi yimisa kunene a ndzi komba xona. Kambe ndzi vuyile ndzi tiyisisa leswaku a ku ri xihlangi.” “U tiyisisile njhani?” “Ndzi ta ku byela, u nga vileli.” “Na mina ndzi na hahu ngopfu,” ku vula Baloyi, a swi vona leswaku N’wa-Mathonsi a a nga ha lavi ku siya nchumu exifuveni xa yena – a a lava ku chulula hinkwaswo. “Kutani?” Ku vutisa Baloyi. “Kwalaho N’wa-Nekhavhambe o fika a lotlulula rivanti ra yindlu ya N’wa-Bila. A pfula na rivanti. Hi nkarhi wolowo N’wa-Bila a a yimile hi khumbi. Lutanani a n’wi khameta nakambe. Heyi, u vone yini! N’wa-Bila a ya hi matimba lamakulu. A fika a tihoxa kunene endlwini, vo pfala. Ndzi tshama nkarhi wo leha swinene, ndzi ri ku hlamaleni ka leswi a ndzi swi vonile. Loko ku herile kwalomu ka awara ndzo vona
Maxaka ya mina i vamani? Swi te njhani ndzi tikuma ndzi tshama na munhu loyi a nga lova tolo? Hi! Hi!”. Murhi lowu wu nga riki na timitsu wu biwa hi moya, wu wa. Misaveni a tibyela ku nghenelela pfhumba ra ku tiva matimu ya yena. A tibyela leswaku handle ka ku tiva matimu ya yena, a a nga ta va na vumundzuku byo vangama.
“Ina, malume va ri ku laveka hi pfuka ka ha ri mixo swinene, hi ya kun’wana.”
“U fanela ku kumeka. A file kumbe a hanya. Samariya u ta lava ku vona miri wa yena ekusuhi loko a heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela.” Mhaka leyi a yi vavisa mbilu ya Bilankulu swinene. A a chavisiwa hi ku hetiseka hi leswi mana wa yena a a swi vula. A a nga lavi ku vona masingita entalweni wa vanhu. A tiholovela hi mbilu. A suka exikandzeni xa mana wa yena.
“A hi fambe ndzi ya ku komba wadi leyi mana wa wena va nga ka yona.” Va famba. “Ya, mana wa wena wa karhateka Misaveni. Ndzi n’wi vonile. A nga koti nchumu!” Ku vula sesi Rhulani. Misaveni xo miyela, xi landzelela Rhulani a jika ka tinhla timbirhi, va ya fika kona. “Mana wa wena u laha!” Ku vula Rhulani, va nghena swin’we. “U etlele eka yinhla hi lahaya,” Ka ha vula Rhulani. Mbilu ya Misaveni a yi ba hi matimba. A xi swi twa leswaku ku hisa se a ku tlakukile. Laha Rhulani a a komba kona a ku pfariwile hi nguvu ya khetheni. Mibedwa leyin’wana yona a yi vonaka, a yi nga siviwanga hi tinguvu ta tikhetheni. “Swi vula leswaku dokodela wa ha ri na vona, u nga yimayimanyana hala handle, u ta nghena loko va hetile. Kambe a ndzi tshembi loko a ta ku tiva hambi ku ri ku ku vona.” Hi xiviti Misaveni a humela handle . Misaveni a luma nomo wa le hansi, a mita marha. A twa mahlo ya yena ma tsakama. Loko a ha ri xikolweni na le kaya mbilu ya yena a yi vava kambe sweswi se xiyimo a xi fikile eka makholo. A a tivona a ri xivundzeni swinene. A yima a khigela khumbi. A ku whi!
Endzhaku ka nkarhi xi vona Mashimbye a ri ku teni. A a ta a horile swinene. A fika a va xeweta. “Terekere leyi yi lava yini laha?” Ku vutisa un’wana wa maphorisa. A swi tikomba leswaku a a ri na vuxaka na n’winyi wa purasi ra Stofkrag. “A ndzi ya kamba loko va nga ri na mirhi yo byala hala Sonskyn.” A hlamula a rhurile. “U tirha kwihi?” “E-Stofkrag.” “Hi swona! A ndzi ku kumbexana yo yiviwa.” Phorisa leri ri vula hi ku horisa mbilu. Nkarhi hinkwawo lerin’wana a ri va ri lo miyela. Mbilu ya Misaveni yi lava ku yima loko a twa phorisa leri a ri lo miyela ri ku: “Ndzi tsakisa hi xigqoko xa wena,” ri tshinelela. Mashimbye o yima a nga ninginiki, a n’wayitela. “Xa mi tsakisa?” “Ina! A hi cincani!” Ri vula hi ku khoma xa rona xa vuphorisa. Misaveni xi navela leswaku Mashimbye a khandziya terekere hi ku hatlisa a ri karhi a chinga. Kambe Mashimbye o yima. Phorisa ri susa xa rona enhlokweni. Ri languta endzeni ka xona. “Xa n’wina i xa ntirho!” Ku vula Mashimbye. A nga ri ku tlhentlheni. “A hi fambe he Koos!” Ku vitana lerin’wana, se ri ri ndzeni ka movha. Koos o ambala xa yena xigqoko, o ya emovheni. Mbilu ya Misaveni yi wa.
Movha wa moxari!
* * *
Mana wa xijahatana a a wa a pfuka, a tundzela xijahatana swakudya. Hi masiku, loko xijahatana xi ya exikolweni yena a a teka xikomu, a ya emasin’wini a ya rima leswaku xi ta kuma swakudya. A a byala miroho na mihandzu, ku ri swakudya swa laha kaya, kasi swin’wana a yi ri swo xavisa kunene. Hi minkarhi ya mavele a a nga xi xaveli xinkwa xifanyetana. A a xi longela xinkwa xa mavele. Leswi a swi endla leswaku vadyondzi van’wana va xi tekela henhla. A va xi vona xi hlawulekile. Hinkwaswo leswi a swi endleka hikokwalaho ka mana wa xona wa tinghitsi. Ina, a a hanyela xona. A xi yi vona miti leyi yi nga fuma kambe a xi nga yi naveli. A xi swi tiva leswaku hi ku va xi ri na manana wa muxaka lowu, na xona a xi fumile. Manana loyi a a vula hinkwaswo eka xona. A xi ri na hinkwaswo leswi a xi swi lava evuton’wini. HINKWASWO SWO WISISA MBILU.
A ku ri kwalomu ka awara ya n’we loko Misaveni xi nghena exibedhlele. Xibedhlele xa Tintswalo a xi sasekile ku tlula nkarhi lowu Misaveni xi nga ta, xi ri na vuvabyi bya swimungwamungwana. Muako ni xiyimo xa xibedhlele a swi tlakusiwile hi ku pfuxetiwa vuntshwa. Munhu a a ta ehleketa leswaku a a nghena ehodela. Kambe swin’wana swi endla mbilu ya Misaveni yi nyama. A vona vanhu va famba-famba erivaleni va ambarile tinguvu ta xibedhlele. Nguvu ya xibedhlele a xi yi venga ku tlurisa.
“N’wa-Bila a ku languta. A vutisa: ‘A nga karhati?’ ‘A nga karhati!’ Ku hlamula mana wa wena. N’wa-Bila a ku tlangisa-tlangisa u ri mandleni ya mana wa wena. A ku khoma hi swintihwana, a ku tlangisa. ‘I mani vito ra yena?’ N’wa-Bila a vutisa mana wa wena. ‘I Vuxaka!’ mana wa wena a hlamula, a ku langutile.
“Khume-ntlhanu!”
“A ndzi vonanga nchumu manana. A ndzi tivi leswaku ku lo humelela yini!” Bilankulu a twa a tisola swinene hi mbilu.
Vanhu lava va nyengaka ngopfu emintirhweni i varhangeri. Vona a va swi teki vo nyenga. Va swi teka wonge ku na mhaka ya xihatla leyi yi fanelaka ku lulamisiwa. Loko munhu wa xiyimo o nyenga va holova ngopfu kambe vona va famba hi ku rhandza, nkarhi wun’wana na wun’wana. Mashimbye na yena a a nga ti teki a ri ku nyengeni loko a ya ka Baloyi. A a titeka a famba hi mhaka ya xihatla hambileswi a yi nga ri na vuxaka na ntirho.
“Kahle-kahle ndzi vile na xiphiqo. Nkarhi hinkwawo a ndzi nga swi tivi leswaku a ndzi n’wana N’wa-Bilankulu. Hi minete ya yena yo hetelela, loko se a hundza emisaveni u ndzi vitanile, a ndzi tivisa leswaku a ndzi nga ri n’wana wa yena. Ku ri kona ndzi nge mahlo hahlu! Loko a heta ku vula sweswo u lo lova. Ndzi lavisisile na ku lavisisa leswaku ndzi n’wana mani, ndzi ya fika na le purasini, va ndzi rhumela laha ka n’wina. Va ku n’wina mi fanele mi swi tiva.” N’wa-Nekhavhambe a languta Misaveni exikandzeni, a languta hansi. A miyela! Ku ku whi! “Ndzi kombela mi ndzi byela manana! Ndzi n’wana mani?” Ku tshikelela Misaveni. “I mani loyi a nga ku rhumela ka mina?” Ku vutisa N’wa-Nekhavhambe, a khanyanisile xikandza. A languta Misaveni exikandzeni, a tlhandlekile mavoko emilengeni, ma khoma matsolo ya yena. “Ku na manana un’wana va nge i N’wa-Mathonsi. Hi yena a nga hi byela,” ku hlamula Misaveni. Va miyela nakambe. Misaveni a swi vona leswaku a va nga ta fika helo na N’wa-Nekhavhambe loko va tshamela ku miyelelana. O tirhisa marito ya N’wa-Nekhavhambe. “Mi nga ndzi chavi. Ndzi byeleni hinkwaswo. Ndzi tekeni tani hi n’wana wa n’wina.” N’wa-Nekhavhambe a n’wayitela. “Kasi u na misavu ka Misaveni!” Misaveni xi hlekanyana. Xi swi vona leswaku ku endla misavu swi ta endla leswaku N’wa-Nekhavhambe a va kahle, a kota ku hlamusela. “Ndzi byeleni manana!” N’wa-Nekhavhambe a luma nomo wa le hansi. A hefemulela henhla. “Mana wa wena a nga hembi Misaveni.” “Hi swona!” Ku seketela Misaveni, a ringeta ku n’wi tiyisa leswaku a hlamusela. “A wu n’wana wa yena wa ngati. U n’wana wa yena wa mpandzwa.” Xikan’we-kan’we Misaveni xi tsundzuka mudyondzisi wa xona Phakela loko a ku ‘Mpandzwa a wu tswali n’wana.’
A hi nchumu na nchumu sweswo jaha ra mina. U nga kali u swi tekela nhlokweni.”
Hakunene endzhaku ka muti wa ka Mudau a ku nga ri na miti. A ku ri makhwati ntsena. Miseve ya thoci a yi vonaka kwale rihlampfini. Kambe Misaveni a xi titwile timhaka ta thoci. Munhu loyi a hlongorisaka un’wana a lumekile thoci emunyameni a nga khoma muhlongorisiwa hi ku olova. Kungu ra kona i ra ku veka thoci ehenhla ka xan’wanchumu xo tani hi xitshuka ivi u nyandlamela endzhutini wa thoci u ya ka munhu loyi u n’wi hlongorisaka. Yena loko a vona miseve ya thoci yi yimile ka ndzhawu yin’we u ta ehleketa leswaku n’winyi wa thoci u lo yima ka ndzhawu yin’we. Na yena u ta yima ivi a twa hi loko u ku n’wi gi! Leswi swi endlile leswaku Misaveni xi nga yimi, xi kondza xi fika ekule. Xi khandziya henhla ka murhi, wo tlhumanyana.
“Hi ta ya vutisa ka mapurasi man’wana mundzuku.
Bilankulu a vula, mbilu yi nga tsakanga, a ri ku tiholoveleni.
Misaveni xi tlakuka na xona. Xo ya ku exikontirini humelelo!
“Kambe eku sunguleni a wu te u lava ku vona vanhu loko va ta. Ngopfu-ngopfu malume wa wena. Swi nga endleka a sala a ta a nga ku kumi.”
Hi Wavunharhu yoloye le kaya ka vaMisaveni vanhu a va tile hi xitalo. Rifu ra N’wa-Bilankulu a ri twarile eka tinhla ta mune ta misava kasi na yena Mugqivela siku ra nkosi se a a ri kusuhi. A swi tikomba leswaku timhaka ta nkosi se a ti pfhumba. Vakhegula a va fikile na minkumba na masangu. A va ta hi le kule na le kusuhi. Nkosi hi wona wa ku tshandzisana. Mundzuku xi wela wena. Nkosi va endla va siyerisana. Hahani na mana wa Bilankulu na vona a va tile, va suka kwale ka Kumani. Kasi na vona vakon’wana va ka Bilankulu vo suka eLudlow a va tswariwile hi ndlela. Loko Misaveni a xi lo yimanyana xi nga endli swilo hi magugu a xi ta va xi kumile vo xi chavelela na ku rila na xona.
Xi fika ehofisi ya mudyondzisi Mavundza. Xi gongondza. “Nghena!” A xi rhamba, a yimile hi milenge. Loko xi nghena a xi hlanganisa. A tshambuluta voko. “Ha tlangela mufana wa mina. Swi hetisekile. Namuntlha u le ku fambeni!” a yisa voko ra yena ka Misaveni. Xi tala hi ku hlamala. “Xana loko munhu a loveriwile ka tlangeriwa a va a qhavuriwa?” Xi buluka kunene. Mihloti yi hohloka, a xi tiyiserile a swi ringene. Mbilu ya xona yi ku ‘Huma u famba!’ A xi nga ha koti ku tikhoma. “Kasi u vulavula hi yini Misaveni?” Ku vutisa mudyondzisi wa xona, a hlamarile. Xifanyetana xi nga hlamuli xi languta hansi. “Ku na loyi a nga lova?” Xi ku whi, xi tisula mihloti. Xi swi vona leswaku xi hatliserile swilo. “Hi! Ku na loyi a nga lova?” “Manana wa vabya. A ndzi ku mi ndzi vitanela ku ndzi byela leswaku a nga ha ri kona.” “E-e, Misaveni. A ndzi twanga nchumu hi ta mana wa wena. Mina a ndzi lava ku ku byela leswaku vanhlangano wa bolo ya laha kaya va vula leswaku namuntlha ku fikile fax ya ku huma ka Jomo ya leswaku u laveka le ka Cosmos mundzuku.
Ndyangu wa ka Mudau a wu ri wukulu ngopfu. Tindlu ta kona a ti hlayile swinene. Hinkwato a ti ri nhungu. A ti forile ti ku thwililii, ti languta tlhelo rin’we, wonge ko va varindzi va nyimpi. Handle ka yin’we leyi a yi ri ya mazinki, letin’wana hinkwato a ti ri ta byanyi. Kumbexana leyi ya mazingi a ku ri yona yindlu ya tatana Mudau. Misaveni xi ehleketa. A xi n’wi vonile a nghena ka yona loko va fika. Loko xi ri Misaveni xona a xi nga si rhurheriwa hi tlhelo ra ku kombiwa yindlu leyi a xi ta etlela ka yona. A va xi nyikile xitulu ku tshama ka xona kwala ndyangu.
f) Tsalwa leri ri thyiwile vito ra ‘Xijahatana’. Xopaxopa rito ra ‘xijahatana’ hi vuenti, u vula xihluvi xa mbulavulo na xiyimo lexi rito leri ri nga ka xona. Hlamusela nkoka wa ku va mutsari a tirhisile xiyimo lexi.
Ndzi ku ha, leswi va nga vanhu va laha purasini ta n’wana ti ta twala. Kasi a ndzo tixisa. Loko ndzi ya va kamba hi xamundzuku ka kona ndzo kuma yindlu yi pfulekile, endzeni ku nga ri na munhu. Ko va loko va fambisile sweswo.”“N’wa-Bilankulu a a nga bihanga emirini?” Ku vutisa Baloyi.“E-e, a a nga bihanga emirini. Xin’wana lexi xi nga ndzi hlamarisa ku vile ku twa a vitana n’wana wa kona hi vito va ha ku fika na yena. Swi ndzi hlamarisile.”“A va ku i Misaveni?”“Ina! Ndzi tsundzuka kahle. Vito ra Misaveni a ri rivaleki. Ndzi hlamarile ngopfu tolo loko ndzi twa ku tivisiwa leswaku Misaveni wa laviwa mayelana na rifu ra mana wa yena.”“A nga va a lo n’wi dlaya?” Ku vutisa Baloyi.“Ku tiva mani?”Va miyela ha vambirhi.“Mufana luya a a tile namuntlha wa ndzi kanakanisa. Loko Misaveni o va a kurile u ta va a ringana na yena. Xa vumbirhi hi leswaku mufana luya yena a hi tivisiwanga leswaku i mani. Mina a ndzi lavile ku tiva vito ra yena.” Ku vula N’wa-Mathonsi.“Mina va ndzi tivisile yena wena u nga si fika!”“Va ri i mani?”“I n’wana wa Mashimbye. Vito ra yena va ri i Nkateko.” Ku sirhelela Baloyi.“U ri va nga ku byela ntiyiso! Va nga ka va nga ku byeli ntiyiso Baloyi.”“Se u ndzi tsundzuxile Lutanani!”“Ina! Wansati wa Muvenda. Wa swi tiva leswaku na N’wa-Bilankulu se a a tiva Xivenda?”“Ina, a ndzi byi twa byi ri karhi byi ku duvha-duvha kwala,” ku hlamula Baloyi.“Muchangana a nga hlweli ku dyondza tindzimi timbe.”“Muchangana i muchini wo vulavula tindzimi.”“Heyi!”“Kambe N’wa-Nekhavhambe a a tshama Venda kwihi?”
Baloyi a yima, a languta ekhwatini. A vona N’wa-Mathonsi exikarhi ka swihlahla leswi swi nga lo byariwa, swo phasana hi ndlela yo saseka. Swihlahla leswi a swi akile khokholo, swi vumba ndzhuti wo saseka swinene. N’wa-Mathonsi a xi lo kotle, ka swona. A swi nga olovi ku xi vona: Ngopfu ngopfu leswi Baloyi na Mashimbye a va lo hundza va langutile mahlweni, va ri karhi va dya mabulu.
Handle ka wena se ndzi file. Vutomi bya mina byi yisiwa emahlweni hi wena. Inkomu! Inkomu Humbu!”Va miyelanyana.“Xana hikwalaho ka yini u ya eNgwenani ya Themeli?” Ku vutisa Humbulani, a langutile Misaveni exikandzeni. Rirhandzu ra vuntshwa a ri tsariwile exikandzeni xa yena. A va tshamile kwala xitupini xa Wimpy. A ku nga ha ri na ku fihlela Humbulani swo karhi. Misaveni a pfula xifuva xa yena, a xi pfulela Humbulani. A hlamusela hi vuenti matimu ya yena. Loko a vula mhaka yo vava Humbulani a a khoma xandla xa yena, a xi swoswanyana, ku ri ndlela ya ku n’wi chavelela.
“A a etlela kwala,” ku hlamula Bilankulu.
“Jaha ra kona kasi ri kwihi?” Ku vutisa muchayeri wa movha, a ri ku heleni ka mbilu. Mahlo ya yena ma famba ku suka eka xikomba-nkarhi ku ya ka Mavundza. Nkarhi lowu a ku twananiwile wona a wu hundzile kambe Misaveni a a nga ri kona. Na xikolo a xi nghenile. Movha wa xipano xa Cosmos a wu yimile ehekeni ya xikolo.“A ndzi tivi leswaku ku humelela yini.” Ku hlamula Mavundza.“A ndzi na nkarhi wa ku yima mina. Ndzi nga ka ndzi nga swi koti ku yima siku hinkwaro. EJozi i kule.”“Kumbexana ndzi ya n’wi kamba ekaya ka yena.”“U ta hlwela, a hi fambe swin’we hi movha.”“A ndzi chavela ku hi nga hambana hi tindlela.”“E-e, a hi fambe swin’we.”
Misaveni xi tshama kwala henhla ka murhi. Vurhongo byi nga khomi hambileswi a ku nga ha vonaki munhu. A ku ri ka ntima hinkwako. Xi tshama kwalaho ri kondza ri ta ku xeni. Xi sungula ku ehleketa leswaku va nga vuya nakambe loko ri ta ku xeni. Xi tshama xi ku whi! Xi tsundzuka Humbulani. Humbulani a a ri nyiko ya Xikwembu. A xi n’wi kolota vutomi bya xona hinkwabyo.
Vumunhuhati
Swivutiso
Va hundza-hundza vanhu vo hlaya, vo ambala tiovharolo. Mashimbye a a famba a yima, a xeweta vanhu. A a famba wonge a a ri murhangeri wa tiko. Vanhu a va lava ku n’wi xeweta matlhelo hinkwawo. Misaveni a swi n’wi tekelanga nkarhi ku lemuka ku ri a a ri munhu wo tlhariha ngopfu, wo tiva tindlela ta yena. A a famba a ri karhi a bamba wonge o va tsotsi ya khale. Vanhu a va lwetana ku n’wi xeweta. Misaveni u hatlila a dyondza leswaku a ko va na tindlela timbirhi ntsena to xeweta Mashimbye – ‘Jah Man!’ na ‘Ximbayi’ ntsena.
Kwalaho xo wela ndlela. Swinengana swi xi rhwala tani hi masiku, xi ya exikolweni.
“U lava mani?” Ku vutisa muongori hi rito ra tintswalo.“Samariya Bilankulu!” Misaveni xi hlamula.Muongori a tshika thiroli ya mirhi na swin’wana swa ku teka mahiselo ya miri na ku ba ka mbilu leyi a a ri ku yi susumeteni, a ya ka mana wa Misaveni. “Tana!”Misaveni xi nghena, xi ya kwale mana wa xona a a etlerile kona.“I ncini na wena?” Muongori a vutisa.“I mana wa mina.”Muongori a yima, a miyelanyana, swi tikomba leswaku a a ri ku ehleketeni.“Hi wena Misaveni?”“Ina!”Muongori a miyelanyana nakambe.“Hexi, mana wa wena wa karhateka n’wananga. Ndzi ta ku pfulela yena u n’wi vona kambe u nga rili. U tikhoma a hi swona?”Misaveni xi pfumela hi nhloko.Muongori a funungula xikandza xa mana wa Misaveni. Xi n’wi languta. A a pfarile mahlo.“U etlele. Dokodela u n’wi tlhavile njhekixeni ya awara na hafu.” Ku vula muongori, a languta xikomba-nkarhi ivi a ku: “U ta va a pfukile hi va‘Quarter to three’!”Misaveni xi n’wi languta xi ku whi, nkarhinyana. Xi hundzuluka, xi lava ku famba. Muongori a fika a xi tlhandleka voko ekatleni.“U fanela ku va kona hi ‘Quarter to three’ Misaveni. Wo pfa u rhendzelekanyana. Loko nkarhi wu ba u va u vuyile.”“Hi swona.”
Xi yimile nkarhi wo leha ka ha hundza vanhu lava a xi tekela hansi vukhale bya vona. Xi yima, xi yima, xi va hlela. Va hundza hi swivumbeko na mihlovo yo hambana-hambana. Ku kondza ku ta wanuna loyi se a a ya evukhalabyini. A a ambarile baji leri wonge a ri rhangile ri ncakunya hi timpfuvu ivi ti ri hlanta. Enhlokweni a a ambarile xigqoko. Xigqoko xa kona a xi ri lexi Misaveni a a xi vona xi ri xa makhawaboyi, varisi va tihomu va le tikweni ra machokolobyanyi ra Arizona, eUnited States of America.
Loko hi vulavula hi mbangu hi vula nkarhi na ndhawu leyi hungu ra novhele ri humelelaka ka yona. Nkoka wa ku tiva mbangu i ku hi pfuna ku twisisa xiyimo xa swimunhuhatwa na swivangelo swa ku va swi endla swo karhi.
Misaveni xi hlaya phepha ra swivutiso. Eka rona xi vona na mhaka leyi a xi fanerile xi vutisile mutswari wa xona. A ku ri na xivutiso lexi xi nge “Nyika nhlamuselo ya xin’wana na xin’wana xa swivuriso leswi swi landzelaka. (a) Ku fa ka huku mandza ma borile.” ‘Bastat, wongi Phakela a a lo tumbelela le ndzilweni, a dyondza miehleketo ya xona.’ Xi ntlokola hi mbilu. U nga va u hlayile swilo hinkwaswo u siya xin’we ntsena, mudyondzisi u ta tshika hinkwaswo, a vutisa lexiya xin’we u nga xi siya.’ Misaveni xi tibyela. Xi ntlokola nakambe hi mbilu. Xi kanakana. A xi nga switivi leswaku xi ta hlamula yini. Loko a va ku hetisa xivuriso lexi: ‘Ku fa ka huku____’ a swi ta olovanyana. Xi tlula (a) xi ri karhi xi ku “Ku ta hlamula kokwa wa Phakela.” Hi mbilu. A xi nga tivoni nandzu ku va xi vula sweswo. Na yena Phakela loko a vula vadyondzi a a ku i vamanjhetse. A xi nga swi tivi leswaku a ‘Manjhetse’ a ku ri yini kambe a xi swi vona leswaku a ku nga ri nchumu wo saseka. Xo ya ka xivuriso xa (b). Mahlo ya xona mo lumeka loko xi vona xivuriso lexi nge “Ku tlula ka mhala ku letela n’wana wa le ndzeni.” Xo hambi xi ta hi kwihi. Xo tshunxeka, xi nyika nhlamulo. Ku va kona loko xi nghenile fon’wini ya xikambelo. Pene yi handza phepha.
Xivulwa lexi xi landzelaka xi yimile xoxe, xi vumba ndzimana:
Mbhokota loko a chayela. A a jikisa-jikisa vhilwa ro chayela hi vutitshembi swinene. Xi n’wi vona a ri karhi a cina-cina, a nyunganyungeka exitulwini xa yena. Misaveni xi n’wi langutile. A a pfulerile xiya-na-moya eka xitichi xa
Makwakwa a hlekanyana. “I mana wa wena, hikwalaho ka yini u vutisa sweswo?”
Thulani a a swi twile kambe wansati o ala a n’wi sindzisa. Thulani a nga ha teki ndzheko. Wansati o n’wi nwisa hi yexe. Loko Thulani a swi vonisa sweswo o ala na ku pfula nomo. Wansati o ala a tile na ndzheko. Loko a vona leswaku nomo wa Thulani a wu pfuleki, o pfula nkunupu ya le henhla ya hembhe ra yena a chela byalwa endzeni ka hembhe. Swi endlisa sweswo ri ko ri xa. Loko dyambu ri lava ku tlhava wansati luya o nyamalala. Thulani a kumiwa a tsakamile a lo gabu-gabu!”
A a ri wa ntlhohenyana kambe a wu nga hundzeletiwanga.
1. a)	Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xipimaniso.
2. Hlamusela xiyimo lexi Misaveni a a ri ka xona loko a hlangana na Xitsakisi.
Makwakwa: ‘Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!’
Rito ra yena a ri phikizana na mpfumawulo wa njhini.
“Ndzi swi dyondzile ka lavakulu ka mina, vakokwana wa xinuna, khale matiko ma ha etlele.” Ku vula Mashimbye. “Wanuna loyi a nga hlomangiki hi mukwana na fole i sirha ra le handle mfana’kithi. Wanuna la’nga hlomangiki u fana na wanuna loyi a nga fa. Se wena leswi u nga dzaheki wo teka mencisi.” Misaveni xi miyela. A xi nga langutelanga ku tikuma xi lwa na munhu. Xona a xi lava mana wa xona ntsena. “A ndzi yi enyimpini tatana Mashimbye,” xi titwa xi vula. A xi nga ri munhu wo kaneta-kaneta loko vanhu va ringeta ku xi pfuna. Kambe xi tihlamarisile ku titwa xi vula. Xi luma nomo wa le hansi. Mashimbye a nga hlamuli, o n’wayitela a lo whi! Misaveni xi languta xigqoko lexi a a xi ambarile. A xi ri na to tala. Misaveni xi ehleketa. “A hi fambe!” Ku vula Mashimbye, a susumeta Misaveni hi rintiho, a xi rhangisa ndlela. Va huma endlwini, Mashimbye a pfala nyangwa. Misaveni xi hlalela loko Mashimbye a ri lotlela hi malotlelelo ya Xintu – Malotlelelo lawaya ya ku koka xilo xo karhi u xi tlhoma ka xin’wana ivi u vekela ganju. Misaveni xi tiphina loko xi swi vona. Xi vona vutlhari bya Wantima. Xi n’wayitela. Loko a lotlerile va famba va korhamisile tinhloko, va ya laha handle ka purasi laha Mbhokota a a ta kuma Misaveni kona. Hambileswi Mbhokota a a ta va a sukela epurasini, a a vurile leswaku a a nga lavi ku suka na Misaveni epurasini. A a chava leswaku n’winyi wa purasi a a ta n’wi holovela kumbe ku n’wi hlongola entirhweni loko a vona Mbhokota a khandziyisa vanhu lori ya yena. Mbhokota a a ri munhu wa vukheta swinene. Vukheta bya yena a byi vuriwa ‘vutoya’ hi Mashimbye.
6. a) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xithathelo. b) Xana hi wihi nkoka wa ku va mutsari a tirhisile xithathelo ke? Hlamusela hi vuenti. c) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xisasi ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xisasi, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona. d) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xikhovolelo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na xikhovolelo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona. e) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na ximonyo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na ximonyo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
Misaveni o sala a tluntlamile kwalaho, a nga twisisi leswaku ku humelela yini!
“Ndzi vurile leswaku a nga velekiwanga kona laha. Ndzi vurile leswaku loko a velekiwa mana wa yena a a tirha emapurasini kwale Divila.” Ku vula manana Makwakwa.“Na yini swin’wana?”“A ndza ha n’wi byelanga swin’wana.”“N’wina mi tiva yini swin’wana?” Ku konanisa Makwakwa.“A ndzi tivi nchumu swin’wana.”“Bilankulu wa ha ku ndzi byela leswaku Misaveni a hi n’wana Samariya. A mi swi tivi?”“Va ri a hi n’wana Samariya?”“Ina!”“Ndzi nga tshemba. Leswi a a vutisisa swona a swi tikomba leswaku u tiva swin’wana. Kambe mina a ndzi tivi nchumu.” Ku vula manana Makwakwa.”Makwakwa a tikhoma xikandza. “Xana swi nga endleka a yile eDivila?”“A ya endla yini?”“A ndzi tivi”“Aredzi! Mina ndzi n’wi byerile leswaku a ndzi ku tivi eDivila ni leswaku ku ta va ku ri kule ngopfu. Mi vula leswaku a nga va a lo kanya xivindzi a ya kona?”“Hey, a ndzi swi tivi. Ma tiva se sweswi hi le ku bananeni hi tinhloko. Nkosi wu nga ka wu nga fambi kahle Misaveni a nga ri kona. Yena na N’wa-Bilankulu a va ri xilo xin’we.” Ku hlamula Makwakwa, a langutile ekhumbini ra kwala ndlwini yo tshama.“Mukhegula mana wa Bilankulu na yena u bava a khalakasa. U ri ku kumiwa Misaveni handle ka swona...”“Kasi Bilankulu u ri Misaveni i n’wana wa mani?”“U ri a nga swi tivi. U ri yena u twile mana wa yena khale ngopfu, loko Samariya a ha fika na n’wana loyi lomu ka hina.”“A...mo ya kwale Divila. Leswi mi nga na movha swi nga ka swi nga mi tiki.”“Hi ta swi vona.”
“Kutani famba u ya n’wi vona sweswi. A nga ka a nga hanyi loko wena u nga si ya. A ndzi tivi leswaku u ta famba hi yini mina a ndza ha ri na mali mufana.” “Mi nga vileli malume, mali ndzi na yona.” “Loko swi ri tano, famba ke! Mina ndzi ta ya mundzuku nakambe.” “Hi swona!” Misaveni xi hlamula. A xi nga ta tsaka hambiloko malume wa xona a a lo xi nyika mali. A xi dyondzile ku kuma swilo ka mana wa xona ntsena. Vanhu van’wana loko va ku nyika swilo u kuma va famba va vulavula ndzhawu leyi hinkwayo. Swo tala a xi swi dyondzile ka mana wa xona. Xin’wana hi leswaku Misaveni a xi nga tsakeli ku va ndzhwalo ka vanhu. Loko xi ri na xiphiqo a xi byela mana wa xona ntsena. Na yena loko xo vona wonge a ku ta va ku ri ku n’wi karhata a xo miyela.
Kungu eka tsalwa ra novhele
“Loko a ndzi ri na mali mfanakithi. A wu ta famba kahle.” “Mi nga vileli tatana Mashimbye, na sweswi ndzi ta famba kahle”. Mashimbye a teka mukwana wo loteka swinene, a nyika Misaveni. A teka na mencisi, a n’wi nyika. “Ndzi endla yini hi swona tatana Mashimbye?’ Misaveni a vutisa hi ku hlamala. “Swi cheli exikhwameni, u nga kombi munhu mfana’kithi.” Misaveni xo swi teka, xi swi khoneta exikhwameni, xi twa swi tshamile kahle. Kambe xi nga tivi xikongomelo xa kona. Xi tsundzuka mintsheketo ya khale leyi a xi runguleriwa yona. Ya loko munhu a ku nyika xilo xo karhi. Xilo xa kona xi va xi ri na migilo-gili. Loko u lava xi ku nyika swakudya xo ku nyika. Kambe mudyondzisi un’wana a a tshamile a vula leswaku mahlori a ma herile khale ‘hi minkarhi ya Bibele.’
“Hi timbilu ku vaviseka hi mi tivisa ku hundza emisaveni ka Samariya Bilankulu. Mutivisi wa rifu ra Samariya Bilankulu i makwavo Tirhani Bilankulu. Mufi u ta heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela hi Mugqivela hi awara ya nkombo nimixo.” Ku tivisa xiya-ni-moya. A ku nghenile nongonoko wa ta mafu va ha kanela hi vavasati.
Hi nkarhi wolowo ambulense yi hundza movha wa vaMisaveni wonge wu lo yima. Yi tsutsuma yi ri karhi yi ba nkalanga hi sayirini. Yi fika yi jika ekhonweni, yi tsutsuma swinene. “Se ku humelele yini?” Muchayeri a vula. “Ko va ku lava va tiambulense na vona va bayiza ngopfu. U nga hlamala ku nga humelelanga nchumu sweswi. Hayi!” Misaveni o pfumela hi ku n’unun’uta, movha wu ya emahlweni.
Mudyondzisi Phakela a va nyika maphepha a nga ri ku hlekeni. A endla leswaku mpfilumpfilu wa le timbilwini ta vadyondzi wu andza. Misaveni xi amukela ra xona, xi ringeta ku vuyisa miehleketo hinkwayo. Vadyondzi lavan’wana vona a va tikomba va ri na xiphiqo xin’we ntsena – xa xikambelo. Swikandza swa vona a swa ha ri switsongo ku va na swiphiqo swin’wana, handle ka swa xikolo.
Hi nkarhi wolowo ku twala ku gongondza enyangweni. Leswi rivanti a ri nga pfariwanga a xi kota ku vona xandla lexi a xi gongondza. Phakela a ya enyangweni. Mavundza a nghenanyana. Misaveni a xi n’wi vona. Va fika va yima swin’we. Misaveni xi va languta. Mavundza a hleva-hleva swin’wana eka Phakela. Xi nga swi twi leswaku va vulavula yini kambe xi ri ku vhumbeni. Xi hetelela xi twa gandlati ra xirhami ri sukela exikosini ri famba hi rhambu ra longo loko xi twa Phakela a vulavulela hansi a ku “Awu! Swi vula leswaku xi fanela ku famba sweswi?” Mavundza a hlevetela nhlamulo ya yena. ‘Hakunene swi hetisekile.’ Misaveni xi tibyela.
Xijahatana xo kanya xivindzi, xi wela ndlela hi rivilo ra mpfundla. Xi tsutsuma emunyameni. Xi ba swigingi. Xi tibela huwa xo n’wini. Loko xi ri karhi xi tsutsuma a xi twa wonge a ku ri na munhu loyi a a xi sarile hi le ndzhaku. Magoza ya xona a ma xi chavisa. Kambe a xi tsutsuma xi nga yimi. Xi hefemuteka! Byi ri vuhefu-hefu, kambe xi nga yimi.
Ximunhuhatwa lexi xi vona vutomi hi ndlela yin’we, ya matlilepisi, hi swona leswi swi endlaka xi tikeriwa hi ku kuma xintshunxo eka xiphiqo lexi xi nga na xona. Pfumela kumbe u kaneta. Seketela nhlamulo ya wena hi swikombiso swo huma eka tsalwa.
* * *
“Mavutiselo ma hambana nkatanga! Mavutiselo ma hambana.” “Ina! Kambe ma swi vona leswaku wa ha ri xihlangi mufana luya. Xa vumbirhi, u le ku tikeriweni. U loveriwile. A mi swi tivi leswaku n’wana-ntsongo hi ndlela leyiya u titwisa ku yini. Vonani, a hi si tshambuluta xandla hi ringeta ku n’wi pfuna. Ku tshambuluta xandla xa kona i ku n’wi ba. Leswaku u dya yini a hi swi tivi? Leswaku u etlela njhani a hi na mhaka na swona. Matshan’weni ya ku n’wi ririsa hi malwandla hi n’wi ririsa hi ku n’wi ba.” “U dlaya hi ku ndzi hlamulela tlhelo na yena.” “Swi le miehleketweni na le mbilwini ya n’wina. Embilwini ya n’wina ma swi tiva na n’wina leswaku mufana luya mi n’wi vengile. Mi nga kaneta kumbe mi pfumela hi nomo kambe mbilu yona ya mi byela.” “A ndzi n’wi vengi.” “A mi n’wi vengi mo yini?” “Ndzo ka ndzi nga ri na mhaka na yena.” “Ma tiva mi ta tihlekisa hi vanhu mi ri munhu-nkulu. Vanhu va ta tivutisa ku, ‘Kasi nkulukumba loyi u njhani?’ Hambi swo tiveka leswaku n’wina a mi malume wa yena tiko ri ta mi hlamala. Ma swi vona!” “Ndza ku twa!” “Ma swi tiva leswaku loko a mi lo vona hi un’wana mi ri ku n’wi beni a va ta mi vula noyi?” Va miyelanyana. “I vuloyi. A ma ha n’wi hloleli hikuva u loveriwile, se mi ta va mo n’wi lowa. Kulani Mhlahlandlela! Kulani Bila!” Va miyelanyana. “Hambi ku ri mina a ndzi si endla nchumu. A ndzi fanela ku va ndzi ri le ndzi ri ku gingirikeni. Loko vanhu va ta va lava ku kuma mina le!” “Hayi, swona hi swona nkatanga.” “Mundzuku ndzi pfukela kwale. Na leswaku ku na yini a ndzi swi tivi. Ku ta laveka mati, tihunyi, swakudya, na ku va ku basisiwa,” ka ha ri manana Bilankulu. “Wa vurisa,” Bilankulu a angula “ntirho i wukulu. Swo tala hi ta swi vona mundzuku. Hi ta fanela ku avelana mintirho. Ndzi tshemba leswaku na yena Misaveni u na vanghana lava va nga pfunaka laha na lahaya.” “Ina, u ta titwa a ri wa nkoka loko mo n’wi katsa-katsa ka leswi mi swi endlaka. Ma tiva n’wana i ntsumi ya Xikwembu. A xi tivi nchumu xivumbiwa xa Xikwembu. Hambi mi nga swi languti hi vukhongeri, mi swi languta hi tihlo ra Xintu, va ri ‘N’wana a hi wa un’we. Na n’wina i n’wana wa n’wina.” “Hayi, ndzi ku twile murhandziwa. Ndzi ta pfuka nimixo ndzi ya n’wi pfuxela na ku n’wi byela hi ta matirhelo ya siku. Ndzi ta n’wi vutisa na loko a nga ri na vanghana lava va nga hi pfunaka.” “Endlani tano. Minkateko yi to mi nela kunene. Leswi mi nga n’wi endla swona swo biha swi ta suleka. Ma tiva vana a va hlweli ku rivalela. Na yena u ta swi vona leswaku a ko va xihoxo ku va mi n’wi bile.” “Na xikolo hi ngo xi nghenisa loko swa nkosi swi herile. Ku tiva mani, kumbexana hi xona xi nga ta hi lahla ke? Leswi wonge vana va hina va hava tinhloko ke!” “A mi hembi. Va ri “Xiwundli, xi ta ku wundla.” Ku gimeta manana Bilankulu.
Va famba va kondza va ya fika enkoponi. Misaveni xi vona tindlu to hambana-hambana ti tele, ti ri ka ndzhawu yin’we. Va nghena endzeni ka yin’wana ya tindlu. Misaveni na xona xi nghena. A ku nuha fole lerikulu. Yindlu ya kona a yi hlangana-hlanganile. A swi tikomba ku ri na tinhweti tinharhu ku nga si tshama ku kukuriwa. Misaveni xi entshemula. Xi entshemula nakambe. Xi entshemula ra vunharhu. “Makhosi!” Ku huwelela Ximbayi, a tlhela a hleka. “U ta tolovela mfana’kithi!” Xi languta-languta nkukulu. Xi kotlana na katara, xiya-ni-moya na phuramaxitofu swi ri ka ndzhawu yin’we. Hi lahaya a ku ri na xisakana xa mugayo.
Loko swimunhuhatwa swa tsalwa swi tsariwile kahle, hi hatlisa hi tiphina hi swona, hi swi twela vusiwana, hi swi venga kumbe hi swi rhandza, ivi hi minkarhi yo tala hi dyondza swo karhi eka swona, hi tibyela hi ku “Mina leswi ndzi nga ka ndzi nga endli.” kumbe hi ku “Mina ndzi ta endla ku fana na ximunhuhatwa lexi”.
“Kambe a a te u tshama kwihi? A a ndzi byerile xindhawana lexi xo yelana na tingwenya.” A ehleketa hi matimba. “Vito ra xitikwana xa kona ri yelana na tingwenya. A a ku hi loko wa ha ku hundza eSibasa, u teka patu ro ya eNzhelele.” “Ya, a ndzi ku tivi kambe ku twala ku ri kule.” “Ohoo! Se ndza tsundzuka xitikwana xa kona. I Ngwenani ya Themeli! Ina, a a ta hi le Ngwenani ya Themeli.” Ku vula N’wa-Mathonsi. Va miyelanyana. “Hayi, Venda a ndzi yi tivi mina.” “Na mina a ndzi ku tivi. Ndzo tsundzuka vito ntsena. A va tshama va yimbelela hi kona na N’wa-Bila. Loko va ri vula a ndzi twa wonge vo vula ngwenya.” Ku vula N’wa-Mathonsi. “Swi vula leswaku N’wa-Bila a a ku tiva eNgwenani ya Themeli.” “A a ku tiva. Ha! A nga ku tivi njhani? A va pfa va endza swin’we kwale. Mi kuma loko va endza va endza va ambarile swiambalo swo fana.” “Um! A va rhandzana hi ntiyiso.” “Ina!” A miyelanyana. “Hey, yima ndza famba Baloyi. Ndzi ta ku vona.” Ku lela N’wa-Mathonsi. “Hi swona N’wa-Mathonsi. Hi ta vonana!”
“A a ri na swona swakudya.” Bilankulu a hlamula.
g) Xana eka novhele leyi hi kuma xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na nkanetano wa timhaka na nkala-makholo ke? Hlamusela hi vuenti. Loko ku ri na nkanetano wa timhaka na nkala-makholo, hlamusela hi vuenti nkoka wa xona.
3. a)	Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xiyimelo. b) Hlamusela hi vuenti ndlela leyi xiyimelo xi tirhisiweke ha yona eka novhele leyi. c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na ntlangiso wa marito. d) Xana mutsari u tlangisa marito hi ndlela yihi. Hlamusela hi vuenti.
Mavundza o ya emahlweni na ku vulavula eka riqingho: “Hikwalaho ka yini mi nga hi tivisanga khale na? …Kasi mi swi kumile rini?...O hungu ra ha ku fika sweswi!... Namuntlha!” Ka ha ri Mavundza, a hlamala hi noti. Hambi i hungu muni? Misaveni xi tivutisa. Mavundza o ya emahlweni na riqingho: “Hoo!...Exi, sweswi xijahatana xi le ku tsaleni ka xikambelo! Swi nga ka swi nga koteki sweswi!...A mi ndzi twi?...Ndzi ri Misaveni xi le ku tsaleni ka xikambelo, swi nga ka swi nga koteki sweswi…Ina! Ndzi ta xi tivisa loko xi heta ku tsala.” Voko ra Misaveni ri rhurhumela. Swilo a swi nga ha tshamisekanga. Xi twa mihloti yi xi hisa endzeni ka mahlo. ‘MANANA A NGA HA RI KONA!’ xi tibyela. Xi twa wonge xi nga huma hi nkarhi wolowo xi landza Mavundza, xi twa wonge xi nga vitana mudyondzisi Phakela! Xi yima ku tsala. Xi korhamisa nhamu. Xana xi endla yini? Xi tivutisa. Mana wa xona…mbuya!
Le ndzeni dokodela a a ri na mana wa jaha. Tinese timbirhi a ti ri ku n’wi pfuneni. Mahlo ya mana wa xijahatana a ma pfuleka ma pfaleka kambe a swi nga pfuni nchumu ngopfu. A a tikomba a twa ku vava ngopfu.
“Wa swi vona! Swi tolovelekile. U nga kali u swi tekela nhlokweni jaha ra mina.”
A ku ri makume-mbirhi wa timinete ku nga si ba awara ya kaye loko movha wu fika ka va Misaveni. “Manana u hi siyile.” Misaveni a hlamusela mudyondzisi Mavundza.
Loko Misaveni xi ehleketa ndlela leyi mana wa xona a nga yisa swona exibedhlele vusiku bya matolo a xi nga twisisi nchumu. A swi humelerile hi xihatla ngopfu. A va tshamile endzilweni, va ri ku hungaseni. A xi ri karhi xi bula na mana wa xona hi ta le xikolweni. A xi n’wi byela na hi leswaku hi xamundzuku wa kona a va ta tsala xikambelo. A xi n’wi byela leswaku a xi lava ku kuma nyeleti eka Dyondzo ya Ririmi ra le kaya. Kambe ku va xi ta kuma nyeleti mana wa xona a a ta fanela ku xi pfuna hi tinhlamuselo ta swivuriso swin’wana leswi a xi nga swi tivi, swo tani hi lexi xi nge “Swa vurhena a swi na dzovo” na lexi xi nge “Ku fa ka huku mandza ma borile”. Mana wa xona a a nga dyondzanga ku ya kwihi. A a tshikile le ka tigiredi ta le hansi kambe a a ri na vutivi bya ntumbuluko bya Xitsonga hi ndlela yo fana na leyi van’wana va kotaka ku lunghisa movha va nga swi dyondzelanga.
Marito lama ma huma eka tsalwa ra Xijahatana:
2. a) Xana rito ra ‘xona’ eka ntshaho lowu i xihluvi muni xa mbulavulo ke? b) Hlamusela leswi rito ra ‘xona’ ri vulaka swona eka xiyimo lexci ri tirhisiweke ka xona laha ka ntshaho lowu. c) Xana hi ku vona ka wena, ku va rito ra ‘xona’ ri tirhisiwile hi ndlela leyi u yi hlamuseleke eka b) laha henhla swi komba yini ke?
2. Hlamusela leswi a swi ri ku humeleleni ku kala ku vuriwa marito lawa?
Misaveni xi ku xi nga ri hlaneka, xi swi vona leswaku a xi ta va xi hlwerile.
“I nkateko wa vutomi hinkwabyo jaha ra mina, u nga pfumeli wu ku hundza.”
“A ma ha hi byelanga leswaku mi mani nkulu wa munhu. Mina tani hilaha ndzi vuleke ha kona ndzi Mashimbye.” Mashimbye a ya ka wanuna loyi, a tshambuluta voko, a n’wi qhavula. “O, mina ndzi Baloyi. Ndzi mthondolovhani, wa ncila a va ololi. Ndzi khalanga mina. Mina ndzi Munyayi!” A qhavula Mashimbye a tiyisa voko. Misaveni xi swi langutile hinkwaswo. Xi twa wonge xi nga ba mavoko. Wanuna loyi a a tinyungubyisa hi xivongo xa yena. Mbilu yi thona ngati loko a ehleketa leswaku yena a a nga ri na xivongo xa ku tibuma xona hikwalaho ka matimu ya yena yo ka ya nga koti ku timula mbanga ya mbilu. “Ndza khensa Thevu. Ndza khensa! Hi ku mi languta kunene a ndzi ku mi mudyi wa bangu.” Ku vula Mashimbye. “A ndzi Munwanati kambe bangu rona ndza dya Mashimbye. Mi nga hi rivali loko mi khomile. Ti tlhomana mincila.”
“He mfana’kithi,” Ku vula Mashimbye “khale mina a ndzi famba nivusiku swinene. A wu nga ta ndzi kuma laha purasini nivusiku.” “A mi famba na mapurasi?” ku vutisa Misaveni, xi n’wi languta exikandzeni emixweni lowu ku vonakala a ka ha tikanyana. “Hinkwako mfana’kithi! A ndzi famba hinkwako. Ku na ndzhawu yin’wana va nge hi le Kgapane, a ndzi fika mina.” “I kule?” “I kule!” Ku hlamula Mashimbye. “Hi le ndzhaku ka ntshava liya!” A komba ntshava. Misaveni xi languta. Va miyelanyana. “Kutani hi vusiku byin’wana mfana’kithi, ndzi ri ku vuyeni. Ku ri vusiku swinene. Ndzi tlhavile byalwa bya Xintu. Ndzi famba ndzi ri karhi ndzi dedeleka. Ndzo vona swimunhwana swinharhu swi yimile emahlweni. Mina ‘Hawu, vana lava va endla yini laha ndleleni vusiku byo tani!’. Ndzi twa misisi ya mina yi tlakuka. Ndzi ya ndzi tshinela. Vo yima va nga suki endleleni. ‘Hi n’wina vamani?’ Ndzi vutisa. Vo whi! Ndzo swi vona xikan’we leswaku a ku nga ri vana vanene. Byalwa byi hangalaka hi ku hatlisa. Ndzi twa endzhaku ka mina ku ta xikanyakanya. Xikanyakanya xa kona a xi ba huwa swinene. Wonge mavhilwa ya kona a ma lava oyili yo tala ngopfu. Xikanyakanya xi hundza hi kwala kusuhi na mina. Kantsongo xi ndzi thujile. Enhlokweni a ndzi nga ha ri na misisi mfana’kithi. Ndzi twa vana lava va hleka. Hi nkarhi wolowo a ndzi lo yima. A ndzi nga ha tivi timhaka ta mina. Kwalaho ndzo lumeka fole mfana’kithi. Ndzi dzaha! Wa tiva ndzi vona mihlolo.” “Mi vona mihlolo!” “Ina, swilo leswiya swi hangalaka hinkwaswo swi ri karhi swi ku ‘va hi nuheta’. Ndzi ri koka hi matimba, swo nyamalala. Ndzo vuya hi ku rhula. Ku sukela vusiku byebyo a ndza ha swi lavanga ku famba na vusiku. Wa swi vona leswaku ndzi pfuniwile hi fole?” “Ndza swi vona!” Ku hlamula Misaveni, xi lemuka leswaku Mashimbye a ha hlamula leswiyani a xi swi vurile, swa leswaku a xi nga voni ku pfuna ka mukwana na mencisi.
Mashimbye a a swi twile kahle. A languta Misaveni exikandzeni a nga copeti. Xikandza xa yena a xi bohanile wonge i tilo loko ri lava ku nisa mpfula. Xi twa a hefemulela henhla. Kambe a nga vuli nchumu. Misaveni a ku whi! Xana hikwalaho ka yini xiyimo xi ri hi ndlela leyi? A twa ripfalo ra yena ri ba hi matimba. A twa a dzuka, nyuku wu xiririka emakheheleni. Mbilu yin’wana yi ku ‘huma u tsutsuma’. Yin’wana yi ku ‘byela Mashimbye leswaku u nga n’wi hlamusela a swi twisisa’. Kambe Mashimbye a a nga vuli nchumu. Na xona xi n’wi languta hi ku n’wi yiva. Xi vona wonge milomo ya yena a yi ri ku tshavataneni. Endzhaku ka risimu muhaxi a engeta xitiviso. Va xi twa hi ku hetiseka. A ku nga ha ri na ku kaneta.
N’wa-Nekhavhambe a huma. A halata mati hi nsambelo hi xihatla swinene, a ri karhi a languta-languta hinkwako. A tlhela a nghena endlwini hi ku copeta ka tihlo.
Leri a ri ri kaya ra Xintu, Misaveni xi tibyela. Vavasati lavaya vanharhu a va ambarile swiambalo swa Xivenda. Kun’wana endzhaku ka yindlu a ku vonaka xihahlu xa tihuku. Kasi vafana a va ha ku nghena na tihomu. Loko ti ri timbuti na tona a ta ha ku pfaleriwa. Vana va muti lowu na vona a va tele swinene. Misaveni a a nga koti ku va hlaya. Vambirhi va vona a va ringana na yena Misaveni. A tshama kwalaho, ri sungula ku mphumela.
Vafana lavambirhi, Lufuno na Takalani, vo vuya, va fika va hungasanyana na Misaveni. Loko a ri Mudau yena a a nga ha humi ehandle. A a titshamerile kwale ndlwini. Swi nga endleka a a tilulamisela ku etlela. Se a ri perile. Munyama a wu funengetile tiko. Mavoni a ko voninga ya le na le, emakaya ya vanhu. Miti ya vanhu a yi ri kule na kule. Wa Mudau a wu ri ku sunguleni ka switandi.
Ntirho wu sungurile hi awara ya nkombo ehenhla ka nhloko. Swivulavuri swi vulavula hi ku siyerisana. Xin’wana xivulavuri xi ku: “Ndza mi xeweta hinkwerhu vakhandli va nhlonge. Munhu loyi a nga etlela laha ndzi nga vula leswaku i makwavo wa mina tani hileswi swo tala mina na yena a hi vonisana. Se sweswi ndzi titwa ndzi lo sala yexe.”
“Hexi! a ndza ha tivi mina. Ku tiva mani, swi nga endleka a yile a ya tisunga n’wana ntsongo.”“U nga ehleketi sweswo ‘sikoni’,” ku vula mana wa Bilankulu.“Swi nga endleka. A a ri kusuhi swinene na n’wana buti. Rifu ra Samariya ri fanele ri n’wi tikerile ngopfu.”Va miyelanyana.“Wa tiva hi Xitsonga hi yena n’wini wa nkosi,” ku vula mana wa Bilankulu. “Nkosi lowu wu nga ka wu nga fambi kahle a nga ri kona n’wini wa wona.”Bilankulu a veka swandla ha swimbirhi exikandzeni, a kulula xikandza hi swona. A hefemulela henhla, a twala a karhele.“Lexi mi nga xi endlaka sweswi i ku ya tivisa maphorisa leswaku haleno kaya ku lahlekile munhu. Kumbexana vona va ta hi pfuna. Ku suka ka maphorisa mi fonela lava va ka Rhadiyo, mi kombela ku lavisiwa,” ku vula mukhegula mana wa Bilankulu.“I miehleketo ya kahle manana. Loko swi ri tano yimani ndzi khoma ndlela.” Ku hlamula Bilankulu, a chavile swinene.“U ta famba na mani?” Ku vutisa hahani wa Bilankulu.“Ndzi ehleketa ku kombela Makwakwa a ndzi heleketa, swi ta hatlisa. A va ta sungula namuntlha ku hi lavisa.”“Hi swona!”“Kumbe a mi lava ku ta na n’wina hahani?”“Hayi, fambani! A ndzi ku kumbexana wo lava ku famba wexe hi mathekisi.”“Hayi, ndzi ta famba na Makwakwa.”
Hikwalaho ka yini mi nga ndzi vitani ‘ntukulu’? Xana ku na swin’wana ke?” “He mufana, u nga vulavuli na mina hi ndlela yoleyo wa swi twa?” Ku vula malume wa Misaveni, a hetelela hi ku ntlokola. “Ndzi hlamuleni malume. Ndzi ntukulu wa n’wina kumbe ‘e-e’ ke?” Mufana a vula a virile. A swi tekile nkarhi a kanela hi mhaka leyi hi miehleketo. Rivangevange leri ra malume wa yena a a nga ha ri chavi. Malume wa Misaveni a ntlokola nakambe. A ya ekamareni. Misaveni xi n’wi landzelela. Xi n’wi siva hi le mahlweni. “Ndzi mani ka n’wina na?” “He mufana, kasi u nghala yi ngo fihla minwala na?” “Ndzi n’wana loyi a lavaka ku tiva ntiyiso.” “Hikwalaho ka yini u nga vutisanga sesi leswi u ndzi vutisaka swona?” “Ndzi vutisa n’wina sweswi. Manana a a nga ndzi vitani ‘mufana’. Hi n’wina mi ndzi vitanaka ‘mufana’.” “U nga ndzi siveli ndlela he mufana, nyiza ndzi hundza,” ku huwelela Bilankulu. “Ndzi nga ka ndzi nga…” Misaveni a a nga si heta xivulwa lexi loko a twa ndlati yi n’wi vavula xikandza. Swineretana swi n’wi tlhavetela hi nkarhi wun’we. A ndziwilika a nga voni. A ya ku khumbi hi nhloko nsa, a twa wonge nhloko yi lo pandzeka. Khumbi ri n’wi susumeta, a vuyela eka Bilankulu hi matimba. A yima kahle a nga si khudlunya malume wa yena. A rila. Hi nkarhi wolowo a ku nghena manana Bilankulu. U kotlanile na loko ku tshwa mpama. Bilankulu a a virile hi la’ kukulu. Xikandza xa yena a xa ha langutile xifanyetana. A a twa wonge a ngo xi tlimba nkolo. “Yoo,” ku cema manana Bilankulu. “Kasi mi n’wi bela yini n’wana wa vanhu?” Bilankulu a ntlokola. “Kasi a va hembi loko va ku loko u fuwa hlolwa tsema ndleve?” A ntlokola nakambe. “Hawu, a mi nga fanelanga ku xi ba,” ku vula manana
Kambe xi tibyela leswaku xipatwana xin’wana na xin’wana xi ya kun’wana. Ku nga va ku ri kule kumbe kusuhi.
Ekaya xiyimo a xi bihile. Mana wa xijahatana a ha ri kwalahaya hansi xi n’wi sukeleke kona. Xirhami a xi n’wi hundzurile ayisi. Wansati wa vanhu a a nga ninginiki.
Dyambu se a ri ba henhla ka nhloko loko va kala va kuma muti wa Lutanani Nekhavhambe eNgwenani ya Themeli. Lutanani a a nga ri kona. A ku vuriwa leswaku a a yile emasin’wini. Kambe a nga hlwelanga ku vuya.“Mina ndzi Misaveni!”“Misaveni wa kwihi?” Ku vutisa Lutanani, a langutisa mufana a nga copeti. A lo yima emahlweni ka Misaveni na Humbulani. Vona a va nyikiwile switulu.“Xana a mi tirhanga eLoerplaas?”“Ndzi tirhile khale!”“Ma n’wi tiva Samariya Bilankulu?”“Ee!”“Ndzi n’wana loyi a nga suka na yena le purasini!”N’wa-Nekhavhambe a tlula, a vukarha Misaveni. “Misaveni, hi wena na!”“Ina! Hi mina.” A tsaka ku vona leswaku a a amukelekile.“U kwihi mana wa wena?” A vutisa a lava ku tiva.“U hi siyile,” a vula a tsanile.N’wa-Nekhavhambe a tshwutela marha ehansi.“N’wa-Bila u lovile?” a vula hi rito ra ntikelo, ro twalela hansi.“Ina!” Ku hlamula Misaveni.N’wa-Nekhavhambe o nghena endlwini, a nga ha vulanga nchumu. Va swi ehleketa leswaku a a ya eku rileni. Ku hela kwalomu ka khume-ntlhanu wa timinete a nga humi.Endzhaku va vona a huma. Enhlokweni a a bohile duku ra ntima. A teka xitulu, a tshama hansi. “Mi ndzi tiserile mahungu yo biha vana vanga,” a vula. Misaveni na Humbu va swi vona leswaku a a khomile xidukwana exandleni. A miyelanyana. Misaveni xi miyela na xona. “Mana wa wena a hi ri vanghana lavakulu mufana wa mina. Van’wana a va hi vitana mahahlwa. A hi ri munhu un’we ka miri mimbirhi. A hi ri mbilu yin’we na moya wun’we ntsena. Eka hina vambirhi a ku nga ri na munhu la’ nga vula leswaku swilo leswi a nga na swona i swa yena swakwe; kambe swilo hinkwaswo a hi ku i swa hina hinkwerhu. Swiambalo swa yena a swi ri swa mina; swiambalo swa mina a swi ri swa yena. Hinkwaswo swa mina a swi ri swa hina; hinkwaswo swa yena a swi ri swa hina. A hi khomanile.” Va miyela va ku whi, nakambe! N’wa-Nekhavhambe a ku tlaku, a lerisa vana va yena ku endlela Humbu na Misaveni swakudya. Misaveni xi nga vutisi nchumu. N’wa-Nekhavhambe a a va amukerile tani hi vaendzi. A swi ri rivaleni leswaku a va ta etlela kwalaho siku rero. Misaveni xi tikhoma, xi nga vutisi nchumu, ri ko’ ri pela.
Mavundza a languta xikomba-nkarhi xa yena. A ku ri awara ya kaye nivusiku. Lowu a wu ri nkarhi wa nongonoko wa ta mintlangu wa MTN Soccer zone. A wu nga ta n’wi hundza Mavundza. A a wu rhandza hi mbilu ya yena hinkwayo. “Ha mi amukela hinkwako-nkwako laha mi nga kona eswibedhlele, emakaya, emakhotsweni! Mi njhani na?” Ku losa mufambisi wa nongonoko, Robert Marawa.“Namuntlha hi endzeriwile exituduyo xa hina xa mintlangu hi n’winyi wa xipano xa Jomo Cosmos, nkulukumba Jomo Sono. Xewani baba!”“Ahee, Robert!” Ku hlamula Sono.“Nguva ya bolo ya sungula nhweti yoleyi ya Mhawuri. Xana mi pfula nguva na xipano xihi?”“Hi na Bloemfontein Celtics.”“Ndza vona. Xana mi nga va mi xavile vatlangi vantshwa?”“Ina! Hi xavile. Ndzi rhendzelekile na Afrika hinkwayo. Kambe ma tiva laha kaya ku na vafana va kahle ngopfu, ntsena a hi va voni hikuva va le makaya le! Ku na mufana un’wana va n’wi vitanaka Misaveni Bilankulu, mufana yoloye wa raha swinene. Wa ha rintsongo. U na malembe ya khume-ntlhanu. Mufana yoloye u ta va vito ra ndhuma eka mihlovo ya Bafana Bafana ku nga si va khale.”“Na yena u ta tlanga vhiki leri?”“E-e, a nga si hi joyina ekhempeni. Hi n’wi languterile mundzuku”.
Makwakwa swin’wana loko xi twa ku yima movha.
3. Hlamuselani hi vuenti ntlimbo lowu nga kona eka tsalwa leri, mi va mi seketela nhlamuselo ya n’wina.  . Xana tsalwa leri ri hela hi ndlela yihi ke?  . Xana hi ku vona ka n’wina, ntlimbo lowu wu nga eka tsalwa leri wu tshunxekile ke? Hlamuselani hi vuenti.
d) Hlamusela nkoka wa ku vuyeleriwa ka marito lama: Loko a a ri kona.
A ku ri khale Misaveni xi ri ku ehleketeni hi timhaka ta matolo. Kambe ku ehleketa a swi nga ta pfuna nchumu. A xi fanela ku tsutsumela exikolweni. Xikambelo a xi xi yimerile.
Loko xi fika le henhla ka xiganga, xi tibyela ku famba kahle. Lomu matlhelo se a ku ri na miti. Xo hunguta rivilo. Xo kahlula ntsena. Xi lwa na ku hefemula kahle. Loko xa ha fambisa sweswo xo vona mathoci ya movha ma lumeka le mahlweni xi yaka kona. Leswi a swi vula leswaku movha a wu ri ku teni hi le ndzhaku. Xi hundzuluxa nhloko. Movha a wu rhelela exinambyanini. Hambi va ku swilo swa fana, a ku nga ri xona xikirepe lexiya xa le xinambyanini. Xifanyetana xi tibyela. Xo famba ka kahle. Movha wo ta wu tile. Wu ta khwatsi: Ndhi, ndhi, ndhi! A wu famba wongi i munhu loko a horile, a nga ri na xiphiqo. Loko a wu ri munhu a wu ta ba noti.
Movha wa moxari wu va hundza. Misaveni xi swi vona leswaku va moxari a va hlambile mavoko. A va nga ta endla nchumu malume Bila va ri kona. Xi tibyela hi mbilu leswaku a va xi navela kambe a va nga ta xi kuma. ‘Mi nga ndzi languta kambe mi nga ka mi nga ndzi khumbi’, xi tibyela hi mbilu. Malume wa xona a a famba wonge a ko va nhlikani. A a hatlisa kambe a a tikomba a nga chavi. Misaveni a xi nga hlamali loko a nga xi vutisi ku ‘A wu nga chavi loko u ta haleno?’ Malume wa yena o teka wonge a ku nga ri na xilo xo chavisa laha misaveni.
Ku ta movha wo saseka, wa ‘bakkie’. Misaveni xi komba Khenuhuku hi rintiho. ‘Bakkie’ yi fika yi ku ntsirr! Misaveni xi ya hlometela hi fasitere ra le ka tlhelo ra mukhandziyi. “Khenuhuku!” Xi huwelela. “Khandziya!” Muchayeri a huwelela hi ku hlamula. Hambileswi a a ri yexe emahlweni, xo tlulu, xi ku endzhaku kara-kara! Movha wu nga fambi. Xi twa muchayeri a xi hlamula. “Tana u ta tshama haleno mahlweni,” xi ku tlulu, xi ya emahlweni xi ri karhi xi tikhensa. Swa antswa u lava swa le hansi ivi u tlakusiwa. Swi tlula ku lava swa le henhla ivi u xixiwa. A swi ta va swi bihile ngopfu loko a xi lo ringeta ku tshama emahlweni ivi muchayeri a xi komba le ndzhaku. Xi pfula rivanti, xi nghena. Xi kuma leswaku muchayeri a a pfulerile moya wo kufumela. Xi twa kahle. “Hala ndzhaku ku ba swimoyana swa xirhami. U nga fika u ri xihangu eKhenuhuku,” ku vula muchayeri. Misaveni a nga hleki. A twa wongi u yisiwile hansi ngopfu. Muchayeri a yi hlaya yi pfariwile buku. “Wa xi tiva xihangu?”“Ina!” Xi pfumela xi ri karhi xi vilela ku va xi vuriwile xihangu.“I ncini?”“I mbuti.” Xi hlamula.Muchayeri a buluka hi ku hleka, a tshikanyana na ku languta ndlela a yiva xifanyetana exikandzeni. “U twile mani leswaku xihangu i mbuti?” A vula xikandza xa yena xi tele nyanyuko. Misaveni xi nga ri voni fenya ra kona. “Mudyondzisi u hi dyondzisile xivuriso lexi xi nge ‘Mbuti ya xihangu a yi tswaleli entlhambeni.” Muchayeri a buluka nakambe.“Hey, la’ ta vuya la’!” I muchayeri a vulaka.“Xana mbuti-mahlanga i nchumu muni?” I muchayeri a lavaka ku tiva.“I mbuti leyi yi dyaka mahlanga” muchayeri a hela nakambe hi mafenya. Endzhaku ka loko a hlekile ngopfu a ku ‘Ndzi byeli laha…umm…kambe u mani?”“Ndzi Misaveni!”“Ndzi lava xivongo mina!”“O, ndzi Bilankulu.”“Wena a wu si va Bilankulu, wa ha ri Bila. Bilankulu i tata wa wena.”Misaveni xi twa wonge xi nga n’wi vutisa loko a tiva tata wa xona. Kambe xi tlhela xi tibyela leswaku a wo vutisa un’wana na un’wana. Nkulukumba wa vanhu a a nga titiveli nchumu handle ko hlekelela ntsena.
“E-e, a nga vuyi.”
* * *
Xi fika exitarateni lexi a xi xi vonile emurhini. A ku ri xitarata xo pfulekanyana kambe wonge a ku famba swifuwo ngopfu ku tlula vanhu. Misaveni xo tirhisa ntivo-mbangu wa xona ku tibyela leswaku loko xo ya eDzonga-Vuxa hi xitarata lexi a xi ta ya xi lahleka swinene. Xo ya eN’walungu-vupeladyambu. Xi famba hi ku hatlisa swinene. Kun’wana xi pfa xi tsutsuma. Xi nghenisa voko ka xikhwama lexintsongo. Xi humesa mali leyi N’wa-Mudau a a xi nyikile. Ro sungula xi swi vona leswaku a a xi nyikile makume-ntlhanu wa tirhandi. Xi tsutsuma xi ri karhi xi halahala matlhelo hinkwawo.
“Mi nga vileli malume. Ndzi nga ka ndzi nga hlweli ngopfu.”
Thekisi leyi Misaveni xi nga ya hi yona exibedhlele a yi swi twile. A ko va mpfangano wa tinsimbi ntsena. Yona a yi fambile khale. Xijahatana a xi tshamile xi twa leswaku mfumo a wu lava ku herisa tithekisi hinkwato leti ta khale tani hileswi a ku ri mabokisi ya vafi yo va na mavhilwa. Mfumo a wu vula leswaku a wu ta nghenisa mathekisi mantshwa, ya mavayivayi. Kambe se a ku ri khale va vurile. Misaveni a xi karhele na ku langutela. Mudyondzisi wa xona wa EMS kumbexana a a vurisile loko a te “U nga tshuki u tshemba munhu wa tipolitiki. Munhu wa tipolitiki u hemba ku tlula phephahungu”.
Mbhokota a ntlokola nakambe. “Siku rero ndzi nga ka ndzi nga ri rivali!” Ka ha ri yena Mbhokota. A hlakahla nhloko. Misaveni xi hatlisa xi tsundzuka mudyondzisi Phakela. Phakela a a tshamile a va tsarisa xitsalwana hi nhlokomhaka yo tani hi leyi Mbhokota a a yi vula. “A swi lo yini?” Xi vutisa hi ku chava, xi ri karhi xi tibyela leswaku a a ta xi hlamulela tlhelo loko a swi tsakela. A xi nga fanelanga ku vutisa munhu lo’nkulu xivutiso xa muxaka lowu. “Ku katekile wena mufana wa mina u nga na tatana na manana. Mina tata wa mina u hundzile emisaveni,” ku hlamula Mbhokota. A swi nga xi hlamarisi ngopfu Misaveni tani hileswi a xi vona Mbhokota a kurile. A a fanela ku va a ri munhu loyi a nga ha vileliki hi ku va a nga ri na vatswari. “Tata wa mina u lovile ndza ha ringananyana na wena. Kumbe a ndzi ri nkulunyana ka wena. U na malembe mangani?” “Khume-ntlhanu!” Ku hlamula Misaveni.
Leswi a swi endlile leswaku madyambu ya kona Misaveni xi hatlisa xi lela mana wa xona, xi nghena endlwini, xi sungula ku bela enhlokweni swivuriso leswi swi nga na rito ra ‘Ndzilo’. Xi yimbelela xi ku: ‘U nga timi ndzilo hi ndzilo; N’wendzi a nga orhi mindzilo mimbirhi; Laha ku yaka musi, hi laha ku yaka ndzilo; Ndzilo wu tswala nkuma; Xinyamana xintsongo xa tima ndzilo hi ku nona; Ndzilo wu pfurha hi ku kondleteriwa; Ndzilo wo rhumisa a wu pfurhi; Xihandza ndzilo xo tihandzela; Munhu wa xirhami a nga kombiwi ndzilo; Murhi wa xirhami i ndzilo.”
“O ka a nga vuyi kaya?”
Mbilu ya xijahatana yi handzuka!
“Misaveni!” Mavundza a xi vitana hi ku hlevetela, a xi korhamerile kwala kusuhi. Xi n’wi languta xi nga vuli nchumu. “U ta u ta ndzi vona loko u heta ku tsala mufana wa mina,” a vula hi rirhandzu swinene. Xi swi vona leswaku a a xi twela vusiwana. “Hi swona!” Xi hlamula, xi luma nomo wa le hansi. A swa ha pfuna yini ku tsala? Mahlo ya xona a ma vona munyama ntsena. Kambe ku fikela sweswi a xi tikhomile xinuna. A ku nga ri na nhloti lowu se a wu thonile. A yi lo thona endzeni. A xi swi navela ku sala mudyondzisi Mavundza hi le ndzhaku. Kambe a xi swi vona leswaku a va ta swi lemuka ku xi pfilunganile miehleketo. Xi n’waya-n’waya phepha, xi yimanyana vukona bya Mavundza byi ko byi titimela. Xi yima hi milenge. Vadyondzi lavan’wana va yimisa tinhloko. Hi xitalo loko vadyondzi va nga tsali swo twala a va lavi ku va vo sungula ku kombisa ku va va hetile. Va yimanyana wa xivindzi a ko a yima. Misaveni xi ya emahlweni na phepha ro hlamulela. Xi fika xi nyika Phakela. Phakela a veka phepha etafuleni. “Se wo famba?” Phakela a vula hi ku fambisana na Misaveni enyangweni. Misaveni xi nga swi tivi leswaku xi n’wi hlamula yini. Xikandza xa Phakela a xi lo ncha! Misaveni a xi swi lemukile sweswo. A swi xi vava. Xi swi vona leswaku loko xo n’wi hlamula xi ta n’wi pitsula. Xo miyela. “Ndzi vula ku se u ya vona Mavundza na?” Ku vutisa Phakela. Misaveni xi pfumela hi nhloko ntsena, xi nga ri na ku tsakela ku vulavula na yena. Phakela a a nga ri na mbilu.
Mashimbye a nyanyuka. “I ximandla-mandla wa ngati. Kambe xikombelo xa n’wina xi ta hlamuriwa hi nomo lowu. Ndza ha yivile terekere ya Mulungu.”“Ndzi ta va ndzi ri wa ka tlangelani wa ngati! Nkolo wu omeriwile.”“Yimani hi tsutsuma. Mi nga hi khomi milenge Thevu!”“Hi swona, hi ta vona hi n’wina. Tindlopfu a ti rivalani.”
Movha wu fika wu yima. Misaveni xi ya ka muchayeri. “Ndzi ya eTzaneen kambe ndzi lo khoma makume-mbirhi wa tirhandi ntsena.” “Khandziya mufana.!” Misaveni xi twala ndzeni. Na wona movha lowu a wu ri kahle. Toyota Corolla: Movha wa Majapani lowu wonge wu lo endleriwa Afrika-Dzonga. A wu na manyunyu.
“Siku rin’wana manana a ndzi vitana. Ndzi nghena endlwini. Ndzi kuma a tshamile na nuna loyi. Va tshamile kusuhi na kusuhi swinene. ‘A ndzi ku vitaneli swo karhata n’wananga. Ndzi lava ku ku tivisa munhu loyi a nga ta hi hlayisa laha kaya tani hileswi u tivaka leswaku tata wa wena u hi siyile. Hi yena a nga ta hi fulelela yindlu loko yi hahlukile, a hi pfuna ku tenga milandzu loko yi ri kona, a hi tsemela timhandzi loko swi laveka – hi ku komisa u ta tirha mintirho hinkwayo leyi a yi tirhiwa hi tata wa wena laha kaya. Hi marito man’wana u sivile tata wa wena. Loko u n’wi languta vona tata wa wena eka yena. Hi yena tata wa wena.’ Wa tiva, ndzi hlundzuka ngopfu. Wanuna loyi a basisa rito ra yena. A vula leswaku a a ta ndzi hlayisa swinene. A vula leswaku a ku ri nkarhinyana a xopela mahanyelo ya mina kutani a a tiva leswi a ndzi swi tsakela na leswi a ndzi nga swi tsakeli. Wa tiva, ndzi vila. Masiku ma tswala masiku. Ndzi swi vona leswaku wanuna loyi a ndzi nga n’wi rhandzi na swintsongo. A a nga ta pfuka a vile tata wa mina. Ndzi hlambanya! Ndzi n’wi vondzoka ku va a ri nuna wa mana wa mina. Ndzi n’wi venga. Minkarhi yin’wana loko ndzi twa va ri ku buleni na manana, va va va hleka, ndzi nghena endlwini ya mina ndzi rila. Ndzi phupha xikhuvi. Mihloti yi halaka. Ndzi tipfumelela ku rila. Wa tiva, loko hi tshuka hi hlanganile hi ri vambirhi, manana a nga ri kona, a ku ka mina ‘Yaa, mtwana!’. Ndzi pfumelela hansi, hi rito ro vomba. Hi rin’wana siku ndzo tibyela ku va kongoma. Ndzo nghena endlwini va ri ku dyeni ka vuswa na matomani. A va phema vuswa ka ndyelo yin’we, va xeva ka ndyelo yin’we. Va dya va ri karhi va bula, va hleka. Ndzi fika ndzi tshama. Va miyela va ndzi languta. ‘Hi losile mntwana!’ Wanuna wa kona a ndzi xeweta. Ndzi n’wi honisa. Ndzi luma nomo. ‘Tata wa wena wa ku xeweta,’ ku vula manana. ‘Manana, ndzi tela ku mi byela leswaku a ndzi swi lavi leswaku munhu loyi a va tata wa mina. Na laha kaya a ndza ha lavi ku n’wi vona.’ Wanuna wa kona a ku thukwa. Ndzi vona a languta manana. Manana a ntlokola: ‘N’wana ndzina wa delela! U mani wena u nga ta ba nawu laha kaya ka mina. Na vanhu lavakulu a wu xiximi he?’ a virile. Kambe a ndzi titwa leswaku a a nga ri kona munhu loyi a a ta hlundzuka ku tlula mina hi nkarhi wa kona. Wa tiva, ndzi suka ndzi yima, milomo ya mina yi ri karhi yi tshavatana. Ndzi ku ka vona ‘Ndzi hetile, ndzi nga ka ndzi nga ha vulavuli nakambe.’ Ndzi huma, ndzi famba.
Endzhaku ka nkarhi Mudau a huma, a ya nghena ka yindlu yin’wana ya byanyi. A vuya a ya nghena endlwini. Vavasati lavanharhu a va ha ri kwale ndlwini. Hi lahaya kulenyana a ku ri na vana vambirhi va vanhwanyana lava a va ri ku swekeni. Wonge un’wana na un’wana a a tiva ntirho wa yena na ndzhawu ya yena laha ndyangwini.
Xi fika xi yima ekusuhi na yena. Hinkwako a ko nkhulee, hi fendlele. Misaveni xi swi vona xikan’we leswaku a va ta famba ku nga ri khale. Movha wo sungula a wu ta tala ku va teka. Mudyondzisi Phakela a a va dyondzisile leswaku ‘Njunju wu hanya hi murhi lowunene’ na leswaku ‘Nsikiti yi hanya hi tinsinga ta vaendzi’. Na xona a xi ta va njunju kumbe nsikiti. Xi yima na yena. “Na wena u ya ePolokwane?” Sesi loyi a vutisa. Xi twa leswaku na rito ra yena a ri tsokombela ku tlurisa. A ku ri hava xo hoxeka hi yena. Xana hikwalaho ka yena a nga ngheneli mphikizano wa van’wambhurhi wa misava? Xi tivutisa.
Bilankulu hi ntwela-vusiwana.
“Kutani ndzi endla yini sweswi?” Xijahatana xi tivutisa. “Ku yima ndzi hlalela swi nga ka swi nga pfuni nchumu”. Xi ehleketa. A wu ri nkarhi wa ku xi hundzuka wanuna. Wanuna wa mufana. Hambileswi engomeni a xi nga yanga!
1. Hlamusela xiyimo lexi Xitsakisi a a ri ka xona loko a hlangana na Misaveni.
“Mfenhe hi loyi a nga koteki ku hambanisa munhu na mfenhe.” A ku ri yin’wana ya tipulakhadi.
“Ndza swi twisisa malume Makwakwa. Hambi vana va mudyondzisi wa hina wa xisati va tirhisa xivongo xa yena.”
Xitayili swi vula ndlela kumbe mukhuva lowu mutsari a humeselaka hungu ra yena ha kona. Xitayili xi hambanisa mutsari wo karhi eka van’wana. Mutsari un’wana na un’wana u na ndlela leyi a tihlawulaka hi yona loko swi ta eka ku tsala.
Movha wu fika eKhenuhuku, wu tsemakanya xidorobana. “Mina ndzi ya eGreenvalley, wena u ya kwihi?”“Ndzi ya eTzaneen!”“U ya kule mufana. Ndzi ta ku siya le khonweni.”Misaveni xi luma nomo wa le hansi loko movha wu hundza exibedhlele xa Tintswalo. ‘Salani manana wa ku ka a nga ri mana wa mina!’ xi tibyela hi mbilu.
Hambileswi Xitsakisi a a ri karhi a buluxa mafenya, Misaveni a xi nga ri ku hlekeni. Mbilu ya xona a yi mpfempfa mihloti yo hisa. Mana wa xona u lovile. Xana a xa ha ta sala na mani? Kambe mhaka yin’wana leyi a yi xi hlundzukisile ngopfu a ku ri leswi a nga xi byela swona: A wu n’wana wa mina!Xana a a ringeta ku vula yini? Xana a ko va ku tihlalela ka munhu? E-e, a a vula mhaka. Kumbexana a ku ri swona leswi a a lava ku xi vonela swona? Hi! Hayi mani! Xana wu nga va wu ri ntiyiso leswaku xona a hi n’wana wa yena. E-e, a hi ntiyiso. Munhu loyi a nga ku feni a nga vula xin’wana na xin’wana. Kambe hikwalaho ka yini a hlawurile marito lawa ka marito hinkwawo lama munhu a nga ma tirhisaka ku lela n’wana wa yena? Hexi!
“Ina, loko manana o ku vona u ta hanya. Nkarhi hinkwawo loko a phaphama u vitana vito ra wena. Hi swona leswi swi nga endla u twa ndzi tiva vito ra wena.”
Mahlo ma nga ha suki eka miseve ya thoci. Xi khomelela rhavi, xi pavalarile hi rona wongi xo va yingwe. Kan’we miseve yi ku vhilu, kwalaho henhla ka murhi. A yi xi bile miseve kambe a yi hundzile hi ku hatlisa. A va ta xi kuma. Xi swi vona. Loko vo endla leswi va ha ku swi endlaka hi ku nonoka hiloko va xi kumile. Se va tshunela. Xi twa na loko va vulavula. Miseve ya thoci yi ya hala na hala.Yi tlhava murhi nakambe kambe yi wu ba hi le hansi. Xo vona THOCI YI TA YI KONGOMILE MURHI. A ri wu tlhavela hansinyana. Ku tlakusa miseve va languta emarhavini ntsena a ku ta va ku kumiwa ka xona. Vo ta! Tha, tha, tha! Va nga yi eximatsini kumbe exineneni. Vo ta va kongomile murhi. Tha, tha,, tha! Vo fika...va yima kwala hansi ka murhi. Xi twa Mudau a hefemulela henhla. “U vula leswaku xi nga va xi fambile ku fika laha?” “A ndzi tshembi, xi fanela xi hi lahlekerile kun’wana le ndzhaku,” ku hlamula Luvhengo. Mudau a tlhava mirhi leyi a yi rhendzerile murhi lowu hi thoci. Ku va a thoca ehenhla ka murhi lowu i ku fa ka xona. Xi tibyela. Xi nwayela nhompfu. “E-e, xi sarile kun’wana le ndzhaku!” Ku vula Luvhengo nakambe. “Swi nga ka swi nga lunghi loko ho ka hi nga xi kumi,” ku vula Mudau. Va ku whi, nkarhinyana. Xi ehleketa leswaku va ta swi twa loko xi hefemula. Xi tikhoma. Hambileswi a xi tsutsumile ngopfu a xi nga khohloli. Ku khohlola a ku yirisiwile hi nkarhi wa kona. Ku ku whi, hinkwako. “A ho tlhela!” Ku vula Luvhengo. Mudau a miyelanyana. Ku ku whi! nakambe. “A swi na mhaka, hi to tlhela!” Ku vula Mudau, a twala a nga tsakanga na swintsongo. Va suka emurhini, va fambanyana. Va yima. Mudau a ntlokola. “I ro sungula ndzi hupa nhloto. Kambe swi ndzi byela leswaku u kun’wana kwala kusuhi. Kumbe hi fambanyana hi ya emahlweni?” “Swi nga ka swi nga endleki a va a fikile haleno. U fanele a tumberile le kusuhi na rihlampfu. Hey, na mina ndzi tivavisile lahaya rihlampfini loko ndzi ringeta ku n’wi khoma.” “Wa tiva se ndzi chava na leswaku swi nga endleka xi ya ndzi vitanela maphorisa loko ho ka hi nga xi kumi.” “Swi nga endleka hi n’wi khoma kwala xikarhi ka makhwati loko hi tlhela.”
N’wa-Mathonsi a languta Misaveni a nga chavi hambi va hlangana hi mahlo. ‘Hikwalaho ka yini a ndzi languta hi ndlela leyi?’ xi tivutisa hi miehleketo. ‘Kumbexana wa ndzi tiva? Aredzi! Loko a ndzi tlakukilenyana hi malembe a ndzi ta ehleketa na leswaku wa ndzi rhandza.’ “Hayi, loko mi nga swi tivi swi lulamile sesi N’wa-Mathonsi, a hi xidyoho n’wana wa ka hina.” I Mashimbye a vulaka. “Hi swona!” Ku hlamula N’wa-Mathonsi “kutani yimani ndzi tlhela ndzi ya tirha. Ntirho wu chava mavoko.” “Hi khensile manana kwala mi nga hi pfuna ku fika kona. Inkomu!” “Hi swona, mi to famba kahle.” ku lela N’wa-Mathonsi. A hundzuluka a famba hi rivilo. A tlula-tlula swimila a nga fambi hi ndlela. A tsutsuma a ri karhi a ndziwilixa xisuti, xi ku ndziwii, ndziwii! Yena a ku tlulu, jaja, tlulu jaja! Misaveni xi lava ku hleka. Leswi Phakela a a va dyondzisile swona a swi ri ku humeleleni. A swi endleka leswaku vutlhokovetseri byi va byi ri ku fambeni. N’wa-Mathonsi a a ri vutlhokovetseri hi byoxe.
Tatana Makwakwa a vutisa nsati loko va kumile xinkadyana, va tlhelela ekaya.
Makhati ma nga ri mangani lori ya Mbhokota yo ta yi tile. Yi fika kwalaho yi ku tsirr! Handle ko rhambiwa Misaveni xi khandziya xitepisinyana xa le rivantini. Xi pfula rivanti hi voko ra xinene. Xi tivonela ku ka xi nga wi. “U fambisa mufana wa mina kahle.” Ku vula Mashimbye hi ku huwelela.
Ku nga si va khale Makwakwa o vuya na vana va yena vambirhi va vafana, Gija na Xaniseka. Wonge a va byeriwile khale leswaku va ta endla yini. Vo tlula xikan’we emovheni va ya endzilweni laha Misaveni a xi orha kona. “Va ta etlela na wena va ku tiyisa,” ku vula Makwakwa. Yena o yima hi milenge kwala ndzilweni. A yimanyana. A nga vutisi nchumu hi ta rifu. A bula na vafana ha vanharhu hi ndlela ya ku va endla va va kahle. “Hinkwenu a mi yanga engomeni vafana. Hi swona leswi swi endlaka mi tshika ndzilo lowu wu lava ku timeka.”“Ngoma a yi pfuni! Mudyondzisi u ri vanhu hinkwavo lava a va yile ngomeni va ta feyila tani hileswi va nga salela ndzhaku hi tidyondzo ta vona” ku vula Gija.“Mudyondzisi wa wena u fanele a nga yimbanga na yena.”Vafana va hleka hi vunharhu bya vona.“Ngoma i xikolo vafana.”“I xikolo?”“Ina, i xikolo xa ndhavuko. A hi xikolo xa ku mi nyika mintirho kambe i xikolo xa ku mi endla vavanuna.”“Se ndzi nga wu kuma njhani ntirho loko ndzi lo ya ka xikolo xa muxaka lowu?”“Mintirho ya ku tihanyisa ya Vantima a yi dyondzeriwi eswikolweni leswi swa Xilungu.”Va hlamala hinkwavo. “Mi vula ya ku phahla?” Ku vutisa Misaveni.“E-e, ku phahla a hi ntirho, i vukhongeri. Ndzi vula ya ku rima na ku hlota.”“I mani a nga ha hlotaka sweswi!” ku hlamala Xaniseka.“Munhu u ya engomeni a ri mufana loko a vuya kona u va a ri wanuna.”Vafana va ku whi, hinkwavo.“Ndza ha famba, ndzi ta mi tisela swakudya loko va phamile.”
Swihlambanyo swa vona, a swi endliwa exikarhi ka ntshungu lowukulu, laha eka wona a ku ri na vakulukumba vo tani hi tatana Bilankulu wa le Buxi, tatana Mashimbye, mutirhi wa le Stofkrag tatana Baloyi, mutirhi wa le Loerplaas, tatana Mudau, tata wa mutekiwa, tatana Luvhengo, munghana wa tatana Mudau N’wa-Mathonsi, mutirhi wa le Loerplaas, N’wa-Nekhavhambe manana wa le Venda, tatana na manana Solani Xilaluke vatswari va muteki.
Loko xi tlakusa nhloko xi vona Phakela a ri ku n’wayeteleni, a hundza kwala kusuhi. Xi khoma phepha, xi endla wongi xa tsala. Miri wa xona hinkwawo wu rhurhumela. ‘Vana wanuna mufana wa mina! Vana wanuna!’ Xi tsundzuka marito ya Makwakwa. Xi luma nomo wa le hansi. Xi vitana xivindzi.
“Ndzi twile leswaku le mapurasini swa tika swinene loko swi ta eka ku lahla. Ndzi twile ku ri n’wini wa purasi u tala ku ala leswaku mufi a lahliwa epurasini ra yena hambiloko mufi a a nga ha ri na le kaya. Xana i ntiyiso?” Misaveni a a nga tivi nchumu hi timhaka leti. Loko a ha lava nhlamulo endzeni ka miehleketo o twa muchayeri a huwelela “Yooo!” A hunguta movha hi ku hatlisa. “Yerrr!” A ntlokola. Le mahlweni a ku vonaka rivoni ro tshwuka. A swi tikomba wonge a ku ri na khombo ro chavisa. Mimovha yo hlayanyana a yi yimile ematlhelo ka gondzo. Hi nkarhi wolowo vaMisaveni va hundza hi movha wa maphorisa. Misisi ya Misaveni yi tlakuka. Muchayeri a ntlokola nakambe. Movha wa vaMisaveni wu ya hi ku nonoka.
“Ndzi ta n’wi tlhava njhekixeni, a etlelanyana.” Ku vula dokodela. O vula hi ku tlhava mana wa xijahatana njhekixeni. O ba hi ndzhuku a etlela. Endzhaku ka nkarhi wo ringana khume-ntlhanu wa timinete Misaveni xo tlhelela ku ya n’wi kamba. Loko xa ha nghena hi le nyangweni xi tlhoma mahlo ya xona kwale mana wa xona a a etlele kona. Nguvu ya khetheni a yi pfuriwile. Dokodela a a fambile. Xo nghena. Xi vona muongori ku ri yena a nga ku rhendzelekeni kwala wadini. Maendlele xi nga ma tivi. Xi nga swi tivi leswaku xi ya ka mana wa xona hi ku kongoma kumbe xi ya ka muongori. Xi kanakana. Ku ya ka muongori kumbexana a a ta xi holovela a ku ‘hikwalaho ka yini u ndzi kavanyeta ndza ha pfuna vavabyi van’wana ke’? Hi tlhelo, loko xo ya ka mana wa xona kumbexana muongori a a ta ku ‘I mani a nga ku pfumelela ku ya vona vavabyi va hina?’
Khotavuxika a a nghenile. Vanhu hinkwavo a va khotile vuxika va nga swi lavi. Swimoyana swa vuxika a swi nghena eswiambalweni swa munhu, swi endla a titwa wongi a nga ambalanga nchumu. A swi xeka nyama swi yi pandzelela, tisele leti yi nga endliwa hi tona ti avana, swi nghena endzeni-ndzeni ka miri, swi ya lwa na marhambu. Miri ya vanhu a yi tiyile yi ku ra! A wu ri nkarhi lowu munhu a a nga tsakeli ku raha ribye a nga ambalanga tintanghu. Vanhu a va dzaha fole hi milomo va nga dzahi naswona va nga ri xavanga helo.
Exikolweni a ku nyanyukiwile. Swikandza swa vana va xikolo a swi tlharamukile. A swi tikomba leswaku bubutsa a ri ri kusuhi na ku hlasela. Loko vana va xikolo va ba huwa va ringeta ku humesa ku chuha ka timbilu. Xikambelo a xi languteriwile hi nchavo. A xi nga ta hlwela. Pheriyodo yo sungula a ti duma xikan’we.
Tsalwa ra novhele ri tsariwa hi ndlela yo rungula. Hambiswiritano, murunguri wa swi kota ku tshaha ximunhuhatwa xo karhi loko a ri karhi a rungula. Tsalwa ra novhele ri hambana na ra xirungulwana hikwalaho ka leswi rona ri nga leha kasi xirungulwana xi komile. Ku va tsalwa ra novhele ri va ri lehile swi pfuna ku va ri va na tinxaka-nxaka ta swimunhuhatwa, ri va na kungu rin’we ro bohana kumbe ku soha-sohana kumbe ri va na minkungu yo tala, yo bohana kumbe ku soha-sohana. Ku tlhandlekela kwalaho, vulehi bya novhele byi endla leswaku mbangu (ndhawu leyi novhele yi humelelaka ka yona na nkarhi lowu yi humelelaka hi wona) wa novhele wu va wu anamile.
Loko vusiku byi sungula ku hangalaka, Misaveni xi languta hinkwako, xi ri kwala henhla ka murhi. Xi lemuka leswaku loko a xi lo famba ku hundza kwalaho, xi famba mpfhukanyana a xi ta fika eka ndlela leyi yi nga riki ya xikontiri. A swi boha leswaku xi famba hi yona. A ku ri yona tshemba ra xona. A xi nga ta tlhela hilaha xi teke hi kona. A xi nga lavi ku tikuma xi humelerile ka Mudau nakambe.
Xijahatana xi tibyela ku yima kwalaho xi kondza xi vona munhu loyi a nga wa masiku. Leswi xona a xi ri na khumentlhanu wa malembe, mana wa xona Samariya Bilankulu a nga tiva ntsena hi vanhu lava va tirheke epurasini ku tlula malembe ya khume-ntlhanu. Hikwalaho, a swi nga ta pfuna nchumu ku vutisa un’wana na un’wana. A xi fanela ku vutisa lavakulu.
Xi languta malume wa xona a fika a yima enyangweni. “Nghenani!” Xi byela malume wa xona. “A ndza ha ngheni he mufana!” Xi swi twisisa. Kumbexana u lava ku xi teka va ya swin’we exibedhlele? Xi ehleketa. “Ndzi pfukile nimixo, ndzi ya le xibedhlele! Swa ku famba a swi kala swinene. Loko a ku nga ri…” Misaveni xi hela mbilu, xi lava ku tiva leswaku mana wa xona u njhani exibedhlele. Ku kala ka swa ku famba a ku nga ri mhaka sweswi. Xi languta malume wa xona, xi lumile nomo wa le hansi. Xi swi vona leswaku lavakulu va rhandza ku lehisa ngopfu timhaka. A xi nga ha swi twi ku ri malume wa xona u ri yini. A xi yimerile ntsena a xi byela leswaku mana wa xona u njhani. Van’wana munhu o va vona ku leha a va swikoti ku hlamusela timhaka. Xi vula hi mbilu. “Ndzo fika ndzi nghena! Hey!...Mana wa wena u kona mufana!” Mbilu ya xijahatana a yi tlurile yi ya yima emahahwini. Se sweswi yi tlhelanyana. Xi twile wonge malume wa xona u fikile a hefemula loko a nga si vula rito ra ‘kona’. A xi ku kumbexana a a ta tshuka a vurile swin’wana. “Na ku sisimuka u sisimukile,” ku vula Bilankulu. “Hi swona malume.” Xi vula, mbilu yi ri karhi yi ku daku-daku, hi ntsakonyana. Ku hanya ka mana wa xona a ku ri ku hanya ka xona. “Kambe a nga si swi kota kahle ku vona, mahlo ya yena ma pfuleka kantsongo ma tlhela ma pfaleka. Na vanhu a nga si va tiva kahle. Ku vulavula na kona a nga si swi kota. Marito lama a ma vulaka ko va vito ra wena na ‘vitanani’. U tshamela ku vitana vito ra wena. ‘Vitanani Misaveni! Misaveni! Misaveni! Vitanani Misaveni!’ Hi leswi a tshamelaka ku vula swona.” Misaveni xi hlamarisa hi swilo swimbirhi eka leswi malume wa xona a a swi vula. Xo sungula a ku ri xa leswi a xo sungula ku twa malume wa xona a xi vita hi vito. Nkarhi hinkwawo a a xi vita ‘mufana’. A ku fika laha a xi nga ha tshembi loko vito ra xona a ri tiva. Mhaka ya vumbirhi ya ntikelo a ku ri ku twa leswaku mana wa xona a a huwelela vito ra xona. Xana a a karhata hi yini ke? Xi tivutisa. A swi tikomba a ha twa ku vava ngopfu. Xi miyela xi ku whi!
Vumunhu bya munhu i nhlengelo wa hinkwaswo leswi swi n’wi endlaka a hambana na van’wana vanhu. Eka tsalwa, ximunhuhatwa xi humelela hi swilo swo hambana-hambana. Xikongomelo xa mutsari xa ku tsala swimunhuhatwa swi humelela hi swilo swo hambana-hambana i ku kombisa hina vahlayi matlhelo yo hambana-hambana ya vutomi na ndlela leyi vanhu va ehleketaka na ku endla swilo ha yona.
“Swi tisa ku yini u khandziya movha u nga ri na mali yo ringana he mufana?” “Ndzi sukile tolo ndzi ku ndzi ya eTzaneen. Ndzi fikile ndzi kandziya thekisi ya ku ya Tzaneen. A ndzi ri na mali yo ringana, ndzi yi cherile exibeganini na tinguvu ta mina. Ethekisini a ku nga ri na munhu. Na ku tsarisa a ndzi nga si tsarisa. Ndzo tibyela ku ya xava swakudya. Ndzi teka makume-ntlhanu wa tirhandi. Ndzi sukerile xibegana emovheni. Loko ndzi vuya ndzi kumile leswaku xibegana a xi nga ri kona. Hinkwavo a va vula leswaku a va xi vonanga. Na thekisi a ya ha fambanga hikuva a ku nga ri na vakhandziyi. Ndzi etlele lahaya xitichini xa maphorisa.” Misaveni xi nga tiphini hi ku hemba kambe xi titwa xi boheka. Mudyondzisi Mavundza a a tshamile a vula leswaku hambi wo hemba hi vutlhari byihi kumbe byihi, u ta phaseka. Kambe munghana wa xona loyi a va ku i Timothy a a tshamile a vula leswaku loko u nga lavi ku phasiwa loko u hemba u nga vulavuli ngopfu. Vula marito mantsongo u miyela. “I ri ku we’ u huma kwihi?” Muchayeri a vutisa, a langutile Misaveni, mavoko ma khomelerile vhilwa ro chayela. “EMambhumbhu.” “Se hala Tzaneen u ya kwihi?” “Ekaya!” Wonge a xi lo hoxa muchayeri hi nyoka yo hanya. “U tshama Tzaneen wehe?” a vutisa, a humesile na mahlo. “Hi ntiyiso ndzi tshama eModjadjiskloof.” Xi lulamisa. Xi swi vona xikan’we leswaku Tzaneen a yi nga xi fanelanga. “O, u tshama Divila?” A vula. “Ina!” Xi swi twisisa leswaku yena a ha tirhisa vito leriya ra khale. “Se hala Mambhumbhu a wu yile ka mani?” “Ka malume Bilankulu.” “Ohoo!” A vula. A ya mahlweni “EDivila u tshama kwihi kwalahaya?” “Emapurasini,” xi hlamula mbilu ya xona yi ri karhi yi ba. Xi swi vona leswaku loko o xi tshikelela hi swivutiso a a ta kala a xi phasa.
3. Ximunhuhatwa lexi xi lo tivangela xiphiqo lexi namuntlha xi nga na xona. Pfumela kumbe u kaneta. Seketela vonele ra wena hi swikombiso swo huma eka tsalwa leri.
“Mi fikile kwihi hi malulamiselo ya nkosi?” Manana Bilankulu a vutisa nuna wa yena nivusiku, va ri ku hungaseni ekamareni ro etlela. “Ndzi n’wi yisile emoxari na ku ya le hofisi ya timhaka ta le kaya. Ndzi kumile xitifiketi xa rifu.”“A mi ri na pasi ra yena?”“Ina, hi mpfhuka ndzi ri teka loko ndzi n’wi yisa exibedhlele. Mundzuku ndzi ta kuma vafana hi ya cela goji.”“Mali ya bokisi yi ta kumeka kwihi?”“Ndzi xavisile tihomu timbirhi ka Xilungwa. U ta ta ti teka mundzuku.”“Swa twala.”“Swi ta lulama hinkwaswo. Ntsena loko n’wana manana a kota ku fihliwa emisaveni,” a vula hi rito ra le hansi.Va miyelanyana. “A ndzi tsakisanga hi leswi mi swi endleke namuntlha. N’wana luya a nga tivi nchumu xem!”“U na xikulela. U ndzi vutisa ku hikwalaho ka yini ndzi n’wi vula ‘mufana’ ndzi nga ri ‘ntukulu’?”“A nga hoxisanga. Hi leswi mi n’wi vitanisaka xiswona. A ko va xikonyololo, u byela hi ripfalo ra yena leswaku swi nga endleka mi nga ri malume wa yena na leswaku swi nga endleka Samariya ku nga ri mana wa yena.”“Kumbexana u byeleterile hi munhu un’wana!” Ku vula Bilankulu.“Ina!Swingaendleka.Xanalokoakurin’winayenaamitatitwa njhanivanhuvamifihlerilexihundlake?Amingatavutisa?”
Misaveni xi yima xi ehleketa. Ehandle xo twa swigingi. Xi chela mali exikhwameni. Xi kongoma enyangweni. Rivanti a ri nga pfariwanga hi ku hetiseka. Xi vona xikan’we miri lowuya wo leha wa malume wa xona. Nenge wa kona o lahlela kunene loko a kandziya. U nga ku vakhale na vasweswi a va ha fani kahle hi xiyimo. Misaveni xi tibyela.
“Hi swona Misaveni!” Ku lela Xaniseka, va tlhelela ekaya.
“Ku vuriwa yini?”“Wa swi tiva leswaku vito ra Divila ri sukela kwihi?”“E-e, a ndzi swi tivi.”“Ka ‘Duiwelskloof.’ Se Machangana ma ku hi le Divila. Machangana ma na ku hundzula-hundzula mavito na ku tithyela ya vona.”Misaveni xi tlhela xi tshama hansi. “O, eDivila hi le Duiwelskloof.”“Ina, a va vula Duiwelskloof. Kambe se sweswi vito leri ri cincile. Leswi Mfumo lowu wa n’wina wu cincaka hinkwaswo. Na vito ra Tzaneen a wu lava ku ri cinca. Loko vanhu a va nga lo yima hi milenge i ngi ri cincile.”“Sweswi i mani?”“Ka ha ri Tzaneen. A wu ndzi twi ndzi nge vanhu va arile!”“Ndzi vula Duiwelskloof.”“O, ndzi ri u vula Tzaneen. Duiwelskloof se yi vuriwa Modjadjiskloof. Hi le ka Modjadji. Wa swi tiva ku Modjadji swi vula yini?”“E-e! Kasi a hi vito ra hosi?”“I vito ra hosi kambe xana swi vula yini?””A ndzi tivi.”“Swi vula n’wini wa dyambu kumbe Mufumi wa siku.”“Hi kona laha vafana lavaya va nge va ya tsutsuma kona,” xi vula hi ku yima nakambe.“Swa ndzi hlamarisa ku twa leswaku va ya tsutsuma eDivila.”“Hayi, a hi tivi ku hikwalaho ka yini va ya tsutsuma kule hi ndlela leyi.”“Ku nga ri hi vukule ntsena. Modjadjiskloof i ndzhawu ya mapurasi. A ku na xin’wana xi humelelaka handle ka ku rima,” ku vula Mdlalose.“Hawu!”“Ina!”
Xi sungula ku phikizana na dyambu. A ri khoma tintshava. Mirhi leyo leha a yi ri endla ri languteka ri perile ri nga si pela. Misaveni a xi famba emindzhutini. Le mahlweni a ku nga vonaki miti kasi na le ndzhaku a ku nga vonaki nchumu. Ro sungula xi swivona leswaku ku ringeta ka xona ku endla swilo a swi nga ri kahle. Xi tibyela leswaku a ku ri na swin’wana swo hoxeka leswi a xi swi endlile. Xi famba, mbilu yi ri karhi yi vava. ‘Kasi muchayeri wa lori a a vula yini loko a ku eThohoyandou a ku ri kusuhi ke?’ Xi tivutisa. Mimovha na mathekisi swona a swi xi hundza kambe a swi nga yimi.
1. Hlamuselani hi ku komisa (kwalomu ka mintila ya mune ntsena), leswi swi humelelaka emasungulweni ya tsalwa leri.
“Mina ndzi vutisa mana wa wena loko se a tekanile na Solani Xilaluke, yena a ku ‘Ina!’ va tshama swin’we kwale Giyani a Zone 3. A ku nga ti vanhu ku ta khandziya thekisi. Mana wa wena o vula leswaku a a lava ku ya xava swin’wana endzeni ka Mall. O hi siya na hinkwaswo leswi a a xavile, xikan’we na wena. A vula leswaku a a nga yi ku hlweleni ngopfu na leswaku wena a wu nga ta hi karhata. Loko a ha ku nghena eMall, mana wa wena o, ‘I khale ndzi lava n’wana. Ndzi tsendzelekile eMisaveni ndzi nga n’wi kumi. Namuntlha ndzi noneriwile hi mpfundla. Munghana, a hi ringeti ku baleka. Va ta hi kuma hi ringetile. Ndzhwalo va ringeta emakatleni. Naswona ku ringeta nambu a hi ku wela.’ “Ho suka hi rihlaneka. Hi siya leswin’wana hinkwaswo swa mana wa wena. Hi kongoma emathekisini yo ya eDivila. A ma ri kulenyana na ya ku ya eGiyani. Hi kuma thekisi yi pfumala vanhu vanharhu. Hi fika hi khandziya. Ku va ku pfumala un’we ntsena. Wa tiva, thekisi yi yimanyana. Hi khomile timbilu, hi langutile le nyangweni ya Mall. Wa tiva loko munhu wa kona a ku fiki, ndzi vona mana wa wena a humelela enyangweni ya le Mall. A ri ku vuyeni. A ndzi tshembi leswaku na leswi a a ku u ya xava swona a a xavile. Ndzi vona wonge ripfalo ra yena a ri n’wi byela leswaku ku na leswi swi humelelaka. Loko a ha ya ethekisini leyiya ya ku ya Giyani, ya ku ya Divila yo huma thekisi. Yi hi nyangatsa ngopfu hi ku fika exitichini xa petirolo xa kwalahaya Tzaneen yi yima. Ku cheriwa petirolo. Xiphukuphuku lexiya xa muchayeri xi ku xi lava ku pompa na mavhilwa. Wa tiva xi endla swilo wonge i rimpfana. Ndzi twa wonge ndzi ngo xi tlhava hi mpama. Ndzi swi vona leswaku khotso a ri ri ku huweleleni. Minete yin’wana na yin’wana a yi hi yisa ka rona. Kambe hinkwaswo swi lo kala swi lulama ku nga si humelela nchumu. Thekisi yi famba hi ri karhi hi khongela leswaku yi nga humeleli hi swin’wana endleleni. Loko hi xika eDivila, hi kongoma epurasini, N’wa-Bila o sungula ku ku vitana Misaveni. Hi fika epurasini. Ndzi rhanga ndlela mana wa wena a famba hi ku tumbela, ndzi ri karhi ndzi xiyaxiya. Hi famba hi kala hi ya fika endlwini hi nga voniwanga hi munhu.
“Wa hemba mfana’kithi,” a vula a nga tlangisi mpama “loko a wu nga n’wi dlayanga a wu ta lava hi maphorisa?” A vula hi ku koka nakambe. “Ndzi byeli ntiyiso mfana’kithi. Handle ka swona...”
Exikarhi ka mimovha leyi a yi tile a ku ri na wun’wana lowu a wu koka mahlo. Etimbambini ta wona a ku tsariwile Jomo Cosmos F.C. Na va le Joni a va fikile. Exikarhi ka vakhandlanhlonge a ku ri na muyimeri wa xipano xa Jomo Cosmos.
Nkongomelo
Hi kwalomu ka vaawara ya n’we ninhlikanhi Misaveni a xi nghena le gangeni ka malume wa xona. Va lo nghenisana. Malume wa kona a a ta hi kun’wana. Emakatleni a a hakarhile baji. A a tikomba a karhele ngopfu. “Ya mufana!” Ku xeweta malume wa Misaveni.
Va fikile eXitandani ninhlikani swinene. Misaveni a xi languterile ku vona bodo leyi a yi tsariwile Xitandani kambe a yi nga ri kona. A ku tsariwile Makhado hinkwako.“Wonge ku na un’wana a a khwaya khwiri ra mina,” Ku vula Mbhokota “a hi nghene laha hi khomisa nyoka.” Ku vula Mbhokota. A lotlela lori. Va nghena ekhefini. Mbhokota a komba Misaveni ndzhawu yo tshama. Misaveni xi languta-languta matlhelo. Vanhu a va tele ekhefini ya kona. Vo tala a va vulavula XiVenda. Misaveni xi lemuka ro sungula leswaku lomu a xi ya kona a va ta xi vulavurisa hi XiVenda. Xi khindlata makatla. ‘Swi ta tikomba.’ Mbhokota a vuya na tipuleti timbirhi. Yin’we a yi nyika Misaveni. Xikandza xa Misaveni xi lumeka. A swi endla masiku a nga si dya nyama. Mashimbye a a nga dyi nyama kasi na le kaya a a yi pfumala. A dya, a dya, a tiphina. Mbhokota a ya va xavela na kholodirinki – un’wana na un’wana ya yena. Misaveni xi nwa, khwiri ri ku nde!
Swivutiso
2. Xana eka tsalwa ra Xijahatana ku na mahungu mangani?
Riendzo ro ya kaya Misaveni a xi nga ri twi. Miehleketo a yi ri ku valangeni. Mhaka yikulu a ku nga ri xikambelo kumbe mahungu ya Jomo Sono. Mudyondzisi Phakela na mudyondzisi Mavundza a va nga swi twisisi, mana wa yena a a ri wa nkoka ku tlula hinkwaswo. Misaveni a a nga ta ya Joni a ya raha xikhumba mana wa yena a etlele emasangweni, a ri ku tweni ka ku vava. Loko swi ta eka mana wa yena hinkwaswo a swi ta yima. Manana wa xona a a ri hinkwaswo eka xona. Swa antswa xi dya xilayi xa ku oma na mana wa xona ku ri na ku dya xilayi xo totiwa botere xa ku tisiwa hi vuswikoti bya bolo, na mana wa xona a ri ku konyeni. E-e, a swi nga ta tirha. Xana kona bolo ya kona a xi ta va xi tlangela mani loko ku nga ri mana wa xona.
“Ndzi twa leswaku u ya eNgwenani ya Themeli!” Ku vula Humbulani loko ku hele kwala ka hafu ya awara va ha tshandza hi timhaka ta tolo. Hinkwavo se a va ri kahle. “Ina! U twile mani?” “Tolo nkarhi lowu a wu tshamile exitulwini ku vulavuriwile hi wena u hela. Manana u fikile a hi byela hi wena lahaya a hi ri ku swekeni kona. A ku hi ku nyika swakudya. A vula na leswaku a wu nga ta ri vona ku xa ka rona. A ndzi swi twisisa leswi a a vula swona.” Misaveni a khensa Humbulani. A tlhandleka swandla swa yena ehenhla ka swa Humbulani. “Ndza khensa Humbu! Ndza khensa! Vutomi bya mina hinkwabyo i bya wena.
Xivambalana a xi buba ka xijahatana. A swi boha leswaku xi xava swakudya. Kambe mali a yi ri yintsongo. Exikhwameni a xi ri na khume-mbirhi wa tirhandi ntsena. Nhungu wa tirhandi a ti ta ya ka thekisi. Mune wa tirhandi a ku ri tona a xi ta kota ku xava swakudya hi tona. Xana a xi ta xava yini hi mune wa tirhandi ke? Xi ehleketa, xi kongomile endzhawini ya mabindzu ya Khenuhuku. Xikan’we-kan’we xi tela hi miehleketo yin’wana. Xitimela a xi hundza Khenuhuku hi kotara ku bile awara ya mune. Thikithi ra xitimela ra ku suka eKhenuhuku xi ya eMambhumbhu a ku ri tirhandi ta ntlhanu ntsena. Leswi a swi vula leswaku a xi ta va na nkombo wa tirhandi ta ku xava swakudya.
Gija, a fika a bambatela mufana loyi enhlaneni. Gija a khoma makwavo hi voko.
c) Xana munhu loyi a a nga ri kona a a yile kwihi ke? Hlamusela na xivangelo xa ku va a nga ri kona.
“Hm! Moya wa Samariya wu nga ka wu nga rhuli loko o ka a nga ri kona loko ku lahliwa. U fanela ku kumeka mufana loyi.
Ku ta xivulavuri xin’wana. Xi ku “Ndza mi losa vakhandliva-nhlonge”. Xi vulavula xi ya mahlweni. Phakela a a nga xi voni xihoxo kambe a a titwa a nga si tshama a xopaxopa rito ra ‘Vakhandli-va-nhlonge’ hi vuenti. Rito hi roxe a a ri tirhisa handle ko ehleketa ngopfu hi rona. Kambe namuntlha a swi n’wi tela leswaku wonge rito leri a ri tika ngopfu ku vula vanhu lava va teke enkosini. Ku vula vanhu lava va teke enkosini vakhandli-va-nhlonge a swi komba wonge va fika va teka maribye, va sungula ku khandletela nhlonge. A ehleketa swinene. A tibyela leswaku Vatsonga va vulavula na hi ku ‘lahla’. Va ri mufi u ta ‘lahliwa’ hi Mugqivela. A tivutisa loko rito ra ku ‘lahla’ ri fanerile ka munhu loyi a va n’wi rhandza. A ehleketa hi rito ra Xisuthu. Hi Xisuthu va ri mufi vo n’wi ‘hlayisa’, loko a ri hundzuluxela ka Xitsonga. Vasuthu va tirhisa rito rin’we loko va vula ku ‘hlayisa’ mali na ku ‘hlayisa’ munhu esirheni. Phakela a nyamalala hi miehleketo. A ehleketa na hi rito ra ‘sirha’. A tivutisa lomu ri tumbulukeke kona.
Endzhaku ka nkarhi wo leha xi twa mpfumawulo wa movha, wu twalela hansi, wu ya wu tlakuka, wu ya hansi ivi wu hela. Xi swi vona leswaku le mahlweni a ku ri na gondzo.
“U lo ndzi vutisa hi matimu ya yena tani hilaha na n’wina a a mi vutisile ha kona.” Ku hlamula manana Makwakwa.
2. Hlamuselani leswi swi humelelaka exikarhi ka tsalwa.
Misaveni a xa ha ri misaveni ya ku hlamula swivutiso loko xi twa riqingho ra le nyongeni ri rila kun’wana. Xi vuyisa miehleketo. Hambi a ku ri ra mani? Xo twa mudyondzisi Mavundza a hlamula: “Mhlave ‘hullo’!” Mudyondzisi Mavundza a ha ku yima ehandle, exitupini, kwala fasitereni leri xona a xi tsalela kusuhi na rona. Hi ntiyiso a a xi sirhelanyana masana. A ma nga ngheni kahle hi mhaka ya yena. Kambe hi tlhelo ndzhuti wa yena a wu endla leswaku xi nga tlunyiwi loko xi hlaya swivutiso na ku tsala.
“Mina ndzi ya ePolokwane, hi ta fambisana.” A vula hi ku languta tlhelo leri mimovha yo ya eTzaneen yi taka hi rona. A yimisa kambe mimovha leyi a yi hundza a yi vula leswaku a yi ta jikela exineneni ku nga ri khale, yi teka patu ro ya eHoedspruit na Phalaborwa.
“Muka u ya lulamisa mufana wa mina. Mundzuku u ta u lulamile. Va ri ku na munhu loyi a nga rhumiwa ku ta ku teka hi awara ya nhungu nimixo.”
Ku vutisa Gija, a teka voko a ri tlhandleka ehenhla ka makwavo.
“Ndzi vona swi fanerile. A va vulanga kambe ndzi vona swi fanerile.”
* * *
1. Xana Misaveni a a dyondzile kwihi matlulelo ya rihlampfu ke?
Xi tshama hansi xi dya. ‘Xana hikwalaho ka yini manana wa xona a xi vitana nkarhi hinkwawo loko a phaphama?’ xi tivutisa. ‘Kumbexana u ehleketa leswaku va ha ri kaya le a nga wela kona? Kumbexana a nga swi voni leswaku u tisiwile exibedhlele.’
“Hi swona!” Misaveni xi pfumela. Hakunene loko xa ha hanya, swilo swa xona swi famba kahle, xi ta tlhela xi kandziya laha purasini. Xi tibyela.
“E-e! Ndzi vula ku…loko a ndzi languterile mi n’wi vonile.”
A a nga lehanga a a nga nyuhelanga. A a lo ringanela kahle.
Kutani va komberile leswaku hi ku tshunxa sweswi u ta ya tilulamisela.” Misaveni a ku whi! Mbilu yi rhelela. A nga lavi ku komba mudyondzisi leswaku u le ku hefemuleleni henhla. A ringeta ku lawula mahefemulele ya yena.
Misaveni xi yingisela xi ri karhi xi dya papawu. A ri nandziha ngopfu. Xi tsundzuka Xitsakisi na hungu ra yena ra xihlangi lexiya xo ka mati ethoyilete. Mudyondzisi Phakela a a vurisile loko a ku ‘Lexi xi nga nonisa nguluve a xi tiviwi’. Xi tibyela. Hi nkarhi wolowo xi vona Mashimbye a teka phepha, a pfula xikhwakhwa, a chulula leswi a swi ri ndzeni ka xona. Xi ri vona! FOLE LERIKULU! “Se ndzi lava ku dya bangu!” Ku vula Mashimbye. Misaveni xo miyela, xi ya emahlweni na ku dya papawu. “Wa swi tiva ku hikwalaho ka yini vanhu va ku hi mina Ximbayi?” Ku vutisa Mashimbye, a ri karhi a tsondzela fole ra yena hi vukheta. Misaveni xi ehleketa. “A ndzi swi tivi.” “I Valungu! Loko va vona laha ku nga tsariwa ‘Mashimbye’ a va nga swi koti ku vitana kahle. A va ku ‘Maximbayi’. Vanhu vo sungula ku ndzi vitana ‘Ximbayi’. Handle ka swona hi mina Rastaman kumbe Jah man!” “Ndzi tsakisa hi misisi ya n’wina!” Ku vula Misaveni. “I ya vukhongeri bya XiRasta. Wa yi lava?” “Ina!” Mashimbye a lava mecisi. A lumeka. Misaveni xi huma xi ya halata makamba. Xi ya laha xi nga vona pompi, xi fika xi hlamba mavoko, xi hlantswa mukwana na puleti. Loko xi vuya xi kuma Mashimbye a chaya katara, a ri karhi a dzaha fole ra yena. Xi tshama emubedweni. “U nga rhendzeleka u bela hi moya loko u swi lava.” Mashimbye a byela Misaveni. “Hayi, ndzi kahle kwala.” Misaveni xi vula. Mashimbye a chaya a ri karhi a yimbelela na ku dzaha. A a yi vandlamula katara.
“Kambe xana munhu loyi a nga lova i mana wa mina kumbe a hi mana wa mina?”
A huma hi ku nyandlamela. A nkhunkhunsela. Hi lahaya kulenyana a vona mindzhuti mimbirhi yi ri ku teni hi ku hatlisa. A tshwimba kunene hi khumbi. A jika hi yindlu, a rhendzeleka na yona, a dya hansi. A nga swi tivi leswaku va n’wi vonile kumbe a va n’wi vonanga. “Ndzi vonile xin’wana xi ku vhilu, lahaya khumbini! I ncini?” Ku vutisa munghana wa Mudau hi ku hlevetela. “Ku fanele ku ri mbyana. Na mina ndzi xi vonile, i xintsongo,” ku vula Mudau hi ku lumeka thoci, a ri komba ekhumbini hi ku copeta ka tihlo. Va nga voni nchumu. A xi hundzile, xi jika hi yindlu. Kambe va nga teki swilo ku olova. Va tsutsumela endlwini, va huwelela Takalani, va nga ha xaveleli. A va bohile xikungu. Hambi Misaveni a nga si etlela hambi u etlele a va ta huma na yena, va ya n’wi dlaya. “U humile!” Ku vula Takalani hi xihatla. Na yena a swi n’wi vilerisile loko Misaveni a lumeka na loko a huma.
* * *
Hi nkarhi wolowo ku fika Makwakwa. Bilankulu a byela Makwakwa leswaku Misaveni a nga kona. Makwakwa a vula leswaku vana va yena a va n’wi byerile leswaku a a ta ya etlela le ka Bilankulu. “A nga tanga le ka mina,” ku vula Bilankulu.“Xana a nga va a yile kwihi?” Ku hlamala Makwakwa.Ripfalo ra Bilankulu ri ba. A mita marha. “A nga va a yile kwihi?”“U ta vuya, mi nga vileli. Ndzo ka ndzi nga twisisi ku hikwalaho ka yini a arile ku etlela na vana va mina tolo.”“A mi ringanyetile leswaku a ta etlela le ka n’wina?” Ku vutisa Bilankulu.“E-e, vana va mina a va etlela laha. Tolweni va etlele kwala. Ndzi ku va n’wi susa xivundza. Tolo hi loko a ta va byela leswaku u ta le ka n’wina. Mina ndzi ehleketa leswaku u le ka n’wina.”“E-e, a nga tanga kona!”“A hi lehiseni timbilu, hi tshemba leswaku u kwala kusuhi.”
Le purasini ra Stofkrag, Mashimbye na Misaveni a va tshiverile ndzilo ehandle. A swi va kombile ku wu orhela. Loko Mashimbye a ha wu tshivela Misaveni a xi tele n’wayitelo. A ku ri n’wayitelo wa leswi mudyondzisi Phakela a a va dyondzisile swona. Misaveni a xi tsundzuka kahle marito ya Phakela. Hinkwawo a ma vuya etindleveni ta xona ma tata hinkwako. “He vamanghovo xivuriso lexi xi nge U nga orhi ndzilo wa makhamba i xivuriso kambe na le ka vutomi bya ntiyiso munhu a nga xi tirhisa xi nga ri xivuriso. Loko xi tirhisiwa xi ri xivuriso xi vula leswaku U nga tolovelani ni vayivi. Wa swi twa wena n’wana wa ka Mnisi! U nga tolovelani ni vayivi. Ndzi tala ku ku vona u famba na vanhu vo yiva, mi famba hi mimovha yo yiviwa. Hi ririmi ra masiku hinkwawo, loko hi teka xivulwa lexi xi nge U nga orhi ndzilo wa makhamba xi nga ri xivuriso, xi va xa ha vula ntiyiso. Loko u kuma makhamba ma orha ndzilo u nga fiki u orha. Ma swi twa! Bilankulu kwala ndzhaku. Hambi u ta hi kun’wana xirhami xi ku swekile u tiyile wonge u ayisi, loko u kuma makhamba ma tshiverile ndzilo hundza u ya ekaya.”
Mudyondzisi Mavundza a hundza eka mudyondzisi Phakela, swi tikomba leswaku va nyikanile mpfumelelo. Misaveni xi vona na loko a ta a xi kongomile. Xi yima ku lungha. Leswi a a lava ku xi byela swona a xi swi tiva. Ntsena a xi nga swi tivi leswaku a a ta xi byelela kwalahaya tlilasini, vadyondzi hinkwavo va swi twa. A swi ta nyumisa. Xana a xi ta titwa njhani ke? Aredzi!
Xindledyana xi ya xi pfuleka ngopfu xi va xi tlakukanyana.
* * *
Xi languta swinene. Wonge tolo a xi hundzile kona laha.
A ku ri hafu ku bile awara ya mune hi Wavuntlhanu wa kona. Vanhu a va tele endyangwini wa N’wa-Bilankulu. Vo tala va vona a va ambarile tisuti ta ntima. Vamanana vona a va ambarile swiambalo swa ntima. A va bohile na maduku enhlokweni. Mimovha a yi forile le handle, yi tilulamisela ku ya emoxari, ku landza mufi.
Xitsakisi a languta Misaveni exikandzeni. “A wo tlangela etaleni u nga lo kwalala xikandza he Misaveni?” A hlekanyana. “Loyi a tlangelaka etaleni wa kwalala kasi loyi a etlelaka exihahlweni u khandziya hi madzedze.” Misaveni xi n'wayitela. A ku ri hava munhu loyi a a tekela Xitsakisi enhlokweni. “Hi famba hi ntetewani he Misaveni.” Ku vula Xitsakisi. Misaveni xi hlekanyana. “Xana wa swi tiva leswaku hikwalaho ka yini Vatsonga va ku i ntetewani?” “A ndzi swi tivi.” Misaveni xi hlamula. Embilwini a xi teka ta xona kambe Xitsakisi a a nga swi voni. Eka Xitsakisi vutomi a byi famba hi darata. “Hi leswaku khale xitimela a xi hundza hi eMambhumbhu hi ten to one. Se vakokwana vo hamba va ku ten to one. Va ku hi famba hi ten to one. Kambe leswi van’wana a va nga swi koti kahle na ku va minkarhi yin’wana va vulavula hi ku hatlisa vo ‘ntetewani’.”
“Loko a lova?” Ku pfuneta Makwakwa, a langutile xijahatana.
“Swi lulamile. Hi ta tifambela. U nga hi heleketi,” Ku vula
1.	a) Xana i mani loyi ‘loko a a ri kona vutomi a byi ta va byi hetisekile ke? b) Xana nkoka wa rito ra ‘kambe’ eka ntshaho lowu hi wihi ke?
Mashimbye a pfula rivanti a nghena ndlwini. A titwa a ri karhi a ntlokola. A tsundzuka munhu un’wana loyi a a ri ku xaveni evhengeleni rin’wana eXitandani. A tsundzuka hilaha munhu wa kona a nga teka na masokisi mambirhi, a ma chela exikhwameni, kasi murindzi a a n’wi vona. Murindzi o n’wi khoma, a n’wi boha hi tinsimbi, a ya byela n’wini wa vhengele. N’wini wa vhengele o lerisa leswaku munhu yoloye a hluvuriwa, a pendiwa miri hinkwawo hi pende yo basa. Kunene swi va tano. Hinkwaswo leswi a swi karhata Mashimbye ngopfu. A a lava ku tshama hi ku rhula na Valungu kambe o ka a nga twisisi lexi a xi va karhata emoyeni ku kala va endla swilo hi ndlela leyi a va swi endlisa swona.
* * *
Wanuna loyi wo cheleta a yima na yena, a hlamala. “Kasi munhu wa kona u lovile?” “Ina! Samariya u lovile. Swi tivisiwile eka xiya-na-moya tolo.” Ku hlamula N’wa-Mathonsi. “Na vaendzi va swi tiva.” Mahlo ya yena ma nga suki eka Misaveni. A xi languta xi kala xi nyuma kambe xi nga susi ngopfu mahlo ka yena. Vumbhurhi a byo n’wi be! ‘Mbhurhi ya mbhaha ya mbulwa mbuya!’ Misaveni xi tsundzuka Phakela. A a rhandza ku vula marito ya ncino. Minkarhi yin’wana a a pfa a ku: ‘Vacini va cina ncino wa ncilo-ncilo va khomile mincindzu va cinisa na mincila leyi va yi tlhomeke eswisutini.’ “Kutani n’wina mi lavela yini vafi eka vahanyi ke?” Mucheleti a vutisa Mashimbye. A a nga tikombi a vutisa hi mbilu ya yena hinkwayo. A a vutisa miehleketo yi ri ku cheleteni. “Tani hilaha ndzi vulaka ha kona, hi lava ku tiva ntsena matimu ya yena.” “Mina a ndzi ma tivi!” Ku vula N’wa-Mathonsi. A ku na makatla tlukwa, swi va swi n’wi fanela. Xi titwa xi nga n’wi hlundzukeli hambi a nga va pfuni hi leswi a va n’wi vutisa swona.
Movha wu voninga xifanyetana, wu nga ri rivilweni ra ku xi hundza. Na xona xi famba kahle. Movha wu ya wu tshinela, wu tshinela, wu tshinela. Xijahatana xi wu nyizela. Xi yima xi wu languta. Wu hundza hi ku nonoka!
Eka muhlayi wa tsalwa ra Xijahatana
“Exi, a ndzi tivi. Ndzi hetelele ku n’wi vona tolo ninhlikani.”
Hambileswi wanuna loyi a a ambarile xigqoko, Misaveni a xi kota ku vona misisi ya yena leyi a yi phohlile eka xigqoko, yi kongoma hansi. Ku ya hi Misaveni a yi ri misisi ya Xirasta. Xi n’wi languta swinene. Mukhalabye wa Rasta! Xi tivutisa. A ku ri khale na xona xi lava ku endla misisi ya Xirasta kambe ekaya a xi nga ri na loyi a a ta swi amukela. ‘Munhu loyi a swi n’wi faneli ku famba hi milenge. A a fanele a va a khandziyile homu kumbe hanci,’ xi tibyela.
Misisi ya yena wongi a yi lo hisiwa. A yi ri ya ntima dzwi!
“Hexi! A ndza ha tivi leswaku ndzi endla yini manana.
Misaveni a a tiva matlulelo ya rihlampfu. Milenge a yi fanelanga ku khandziya hambi ku ri ku kandziya kumbe ku khumba rihlampfu. Munhu u khoma rihlampfu hi le henhla ka rona, mavoko ma tiya hi rona, ma teka matimba hinkwawo eka milenge, milenge yi dlamuxiwa yi ya henhla, a ndziwilika a khomelerile hi mavoko ntsena, milenge yi ya ku jaja, etlhelo lerin’wana. Leswi a a swi dyondzile hi ku kula na vafana le Buxi le! Nkarhi lowu a khomaka rihlampfu, munghana wa Mudau a ku va fikile. A tlulela nenge wa Misaveni, a wu hupa, a khoma hansi. Misaveni xi ndziwilika emoyeni mavoko ma khomile rihlampfu. Xi ya ku etlhelo lerin’wana jaja, bya ximanga. Xi dya hansi. Xi tsutsuma xi nga yimi.
Va fika epurasini. Mashimbye a yimisa terekere. “Sala kwala mfana’kithi.” Ndzi ta ku vona ku nga si va khale.” Mashimbye a xika, a languta-languta. Baloyi a a sukile laha a va n’wi sukerile kona. Mashimbye a ya le ka vamanana lavaya. Kambe a twa khwela le ndzhaku le! A ri huma eka pulancisi leyi a yi endleriwile ndzhuti. Mashimbye a tlhela wonge a a lo byeriwa leswaku hala a a ya kona a ku ri na yingwe. A ya ka Baloyi. Va tekana na Baloyi va ya emakhwatini.
“Wa tiva, wanuna loyi a nga ha ti a famba kambe se o tshama kwala kaya. Va heleketana na le tihunyini na manana. Swi ndzi dya. Siku rin’wana ndzo lota xihloka. Ndzi xi lota hi xiviti eribyeni endzhaku ka yindlu. Ndzi lota ndzi ri karhi ndzi rila. Ndzi nga voni hi munhu. Ndzi va nghenela endlwini laha a va ri kona. Dyambu xi lo hosi! Wa tiva, ndzi sungula ku khavangela wanuna luya. Ndzi n’wi khavangela wonge ndzi dlaya nguluve. Ndzi ririsa xihloka. Kun’wana xi ba nyama yo olova, kun’wana xi ba marhambu. Nkarhi lowu ndzi nge se ndzi ba nsiha wa le nkolweni hi le xikosini a tlula, ndzi n’wi hupa, a ri vatla. Ngati yi endla ntila laha a a hundzile kona. Manana a tlhava mukhosi. Na yena a huma a tsutsuma. Wanuna wa kona a fika a wa endleleni. Ndzi twa wonge ndzi ngo tsutsuma ndzi ya n’wi hetisa kambe a swi nga ha koteki. Vanhu a va fikile hi xihatla. Un’wana wa movha o teka nuna luya, a n’wi tsutsumisela exibedhlele. Endzhaku ka awara se a ndzi ya ekhotsweni. A ndza ha vuyanga ku kondza ku hela malembe ya nkombo.”
c) Tsavula xivulwa kumbe ndzimana leyi yi nga na xigego.
“I ndzhenga lowunene!” Ku xeweta Misaveni. Ma xewetele lawa ya vukulu a a dyondzisiwile hi mudyondzisi Phakela. Lavakulu a va xewetiwi wonge i tintangha ta wena. Loko u lava ku xewetana na lavakulu va xewete hi ku landza nkarhi wa siku. Kasi loko u lava ku bula na vona nkarhi wo leha bula hi ta maxelo, masimu na swiharhi. Hinkwaswo leswi Misaveni a a swi twile hi mudyondzisi Phakela. O xi venga ntsena ‘Manjhetse’ a xi n’wi vumba. “Ri perile we’ jaha ra mina!” Ku hlamula munhu loyi, swimahlwana swi hlometela ehansi ka xigqoko. A yima, a languta Misaveni wonge o sungula ku vona munhu. A xi langutela hansi tani hileswi a a lehile ku xi hundza. A a rindzerile leswaku Misaveni xi vula swin’wana. Ntokoto a wu n’wi dyondzisile leswaku a ku ri na swikongomelo swo hambana-hambana swa ku xeweta vanhu. Minkarhi yin’wana, tani hi sweswi, munhu a a xeweta un’wana hi xikongomelo xa ku vutisa swin’wana. “Ndzi vutisa loko mi tiva Samariya Bilankulu!” I Misaveni xolexo. Munhu loyi a yima, a langutile hansi “Samariya, Samariya, Samariya! U tirha kwala purasini?” A vutisa se a tlakusile nhloko nakambe. “Swi na ku tlula khume-ntlhanu wa malembe a tirha kwala mapurasini. A ndzi tivi loko a ha tirha kona.” Wanuna a yima, a ehleketa. “Hayi, a ndzi n’wi tivi. Laha purasini ku na vaMamayila, vaNjhakanjhaka, vaXimphephana na vaMthavini. Samariya a ndzi n’wi tivi.” “U ta va a sukile. Tani hilaha ndzi vulaka ha kona, a nga va a tirhile kwalomu ka khume-ntlhanu wa malembe lama ma nga hundza.” Xi vula xi twa mbilu yi fehla. “Kambe hambi a lo tirha makume-mbirhi wa malembe lama ma nga hundza a ndzi ta va ndza ha n’wi tiva loko a tirhile laha ka purasi leri. A a nga ta ndzi kohlwa. Mina ndzi xibondha xa ndhawu leyi. Vanhu hinkwavo va tliloka ka mina loko va nghena na loko va chayisa. Ndzi na malembe ya makume-mbirhi nhungu ndzi tirha laha. A ndzi ta va ndzi n’wi tsundzuka.” “Hey, a ndza ha tivi.” Ku hlamula Misaveni, xi langutile munhu loyi. Xikandza xa yena a xi komba a tsakela ku pfuna. “U tirha kwala Stofkrag?” Wanuna a lava ku tiva. “Va te u tirha eDivila. A ndzi tivi ku eDivila ka kona va vula kwihi!” Misaveni xi vula. “Loko swi ri tani swi vula leswaku hi ta fanela ku vutisa ni le ka mapurasi laman’wana. Mapurasi ya laha Divila ma tele mufana wa mina. Ma famba ma ya fika le Mungedzi le!” Ku vula wanuna loyi. “Wena u ta hi kwihi kule?” “Hi le Buxi!” “Se Samariya loyi i yini na wena?”
“Swi le rivaleni leswaku i mana wa wena. Ku hava ku kanakana hi swona.”
Xijahatana xi yima kwalaho emahlweni ka xivoni. Loko xi ya xi tsundzuka, mahlo ma sungula ku tenga-tenga mihloti, yi huma yi ri karhi yi kufumela, yi rhelela hi marhama. Loko mana wa xona a a ri kona mixo wa namuntlha ingi xirhami lexi a xi ta fambela le kule le! Kambe a a nga ri kona. Xifanyetana a xi twa wongi loko xi hundzuluxa nhloko xi ngo n’wi vona. Ku va a nga ri kona a swi xi dya mbilu ku tlurisa.
“Kumbexanaa u lava ku etlela wexe namuntlha?” ku vutisa
“Swa antswa munhu a nga ha nwi mati, a tinwela byalwa ntsena.” Ku vula Xitlakati.“U ta yi kuma kwihi mali ya byalwa u ri karhi u tirhela vamachonisi he Xitlakati.” Ku vula Xitsakisi.“Wa penga, loko wena u yi kuma ya ku xava byalwa mina ndzi nga tsandzeka njhani?” “Wa tiva mina a ndza ha nwi byalwa,” ku vula Xitsakisi, a bohana exikandzeni, a languta munghana wa yena Mantengu.Mantengu a hlekanyana. “Byalwa a va tshiki vo teka livhi. Ndza tshemba na wena u lo teka livhi u ta vuyela.” Ku vula Mantengu.“E-e, ndzi tshikile ku tshika mchana. Lexi xi nga ndzi tshikisa xi ta ndzi arisa ku tlhela ndzi nwa nakambe.”“U tshikisile hi yini?”“Hi ximhakana lexi xi nga humelela Thulani.”“I Thulani wa kwihi?”“U nga ka u nga n’wi tivi. A hi wa laha ka hina.”“U humelele hi yini?””Thulani a a rhandza ku ya ebyalweni ka ha ri mixo swinene. A a ri xilovekelo. Wa xi tiva xilovekelo?” A vutisa Misaveni.“E-e!” Ku hlamula Misaveni, a tilondlile swinene.“Xilovekelo i nchumu lowu byalwa byi dideriwaka ka xona.”Mantengu a hleka.“Yaa,” Xitsakisi a ya mahlweni “se siku rin’wana Thulani o fika laha byi swekiwaka kona. O kuma wansati wo saseka a ri karhi a sweka byalwa. “Wansati o n’wi khameta. O ka a n’wi nyika. Thulani o nwa. Ko hela ndzheko. Wansati o n’wi kela nakambe. Thulani o heta ndzheko. Wansati a n’wi kela a nga wisi. Loko Thulani a lava ku wisa wansati o ala a n’wi kela.
“U mi hlamurile yini tolo?” Ku vutisa mana wa Bilankulu.
Nkarhi wa ku sweka wu fika. Mashimbye a lumeka phuramaxitofu. A pfulela na xiya-na-moya. Loko a heta ku sweka a ku nghena ntlangu wa swiphemu wa awara ya nhungu. A wu ri wa mayelana na wansati loyi a a xaverile nuna wa yena titsotsi hi xikongomelo xa ku kuma mali ya xolorense. Va yingisela va miyerile. Loko wu hela Mashimbye a ntlokola, a hlakahla na nhloko. “Wansati i Sathana mfana’kithi. Hi swona swi endlaka u ndzi vona ndzi tshama ndzi ri ndzexe.” A ntlokola nakambe. “Makume-kaye nhungu wa vavanuna va dlayiwa hi vasati va vona laha misaveni. Mina ndza va chava swinene.” Misaveni xi n’wi languta exikandzeni. Xi vona xikandza xa yena xi tele ku chava na ku venga na ku nyenya. Xikan’we-kan’we xi tsundzuka mbhurhi-ku-vatlwa. Xi n’wi vona loko a ha xi landzula na loko se a lovile. Xi miyela xi ku whi!
Va fika endlwini leyiya ya byanyi, leyi Misaveni a a vonile tatana Mudau a nghena ka yona swa xinkadyana. Misaveni a hlamala ku vona va nghena endlwini ku nga lumekiwanga. A ku ri munyama. “Famba u ya teka mencisi hi ta lumeka he Lufuno.” ku vula Takalani. “Hi ta etlela, hi vavanuna.” Ku hlamula Lufuno. A khoma Misaveni hi voko, a n’wi yisa laha a nga ta etlela kona. Ku vonakala a ku ri kuntsongo ngopfu. Misaveni o fika a ganama. Mbilu ya yena a yi pfurha ndzilo. Marito ya Humbulani a ma n’wi chavisile. A ringetela mukwana lowu a nga nyikiwa hi Mashimbye. A wu khoma hi voko. A twa na mencisi wu ri kwala xikhwameni. A khoma mukwana swi tiya. A tibyela leswaku lexi a xi ta n’wi amba-amba a a ta xi tlhava handle ko jika-jika. A ganama a ku whi! A dya marhambu ya nhloko.
Mashimbye a lumeka rivoni ra pharafini. Rivoni ra kona a a lo teka bodhlela ra botere, a boxa mbhovo eka xipfalo xa rona, a hulela ntambhu. A chela pharafini, a pfala. Loko a lumeka a ri pfurha. “Wa xi tiva xichuvambara?” Ku vutisa Mashimbye, a langutile rivoni, ri ri karhi ri pfurha. “Ina! Hala ka hina hi ri i xiphefu!” “Na rona i vito ra kahle. Hina ku kala hi ku i xichuvambara hi leswaku loko munhu a nga tlharihanga hi ri i mbara kasi ku chuva i rito ra Xisuthu leri ri vulaka ku hisa. Se, xichuvambara xa hisa ntsena xi hisa lava va nga tlharihangiki,” ku gimeta Mashimbye.
“Hi laha!” Ku vula muchayeri wa movha lowu Misaveni a a khandziyile, a kombetela emahlweni ka patu. A ntlokola nakambe. Misaveni a languta laha hansi emahlweni, laha muchayeri a a komba kona. Ku suka eKhenuhuku munhu a ya eTzaneen a ku ri gondzo ra xikontiri. Kambe laha muchayeri a a komba kona a ku guvukile mpandhla ku va ku celeka. A yi ri ndzhawu yintsongo ya ku pfumala xikontiri. Kumbexana a yi lo cela hi timpfula! A swi tikomba ku ri kona ku nga vanga khombo ra movha.
Misaveni a heta ku dya. A vona pompi ekhumbini ra yindlu leyi va nga xava kona mathikithi. A fika a pfulela, a hlamba mavoko. Loko a hetile ku hlamba a kangetela mandla ha mambirhi, mati ma nghena eswandleni, a nwa. A ngulungudya nomo, a pfala pompi, hi ku nonoka a tlhelela exibedhlele.
Xitimela xa ku suka eKhenuhuku xi hundza eMambhumbhu a xi hundza hi nkarhi. Misaveni na xona a xi fikile hi nkarhi. Endzeni ka xitimela a ku ri na vanhu lava xi va tivaka. Vanhu lava a va ta hi le tindzhawini to tani hi vaHoedspruit na vaMica. Ekusuhi na xona a ku tshamile Xitsakisi. Xitsakisi a a tiveka hi misavu ya yena. A a bulusa ngopfu mafenya lero vanhu van’wana a va hleka ntsena loko va n’wi vona. Minkarhi yin’wana Xitsakisi o ku lerisa kunene a ku ‘He swimanimani hleka kwalaho!” A ku languta exikandzeni a ku “Hleka!” a ri karhi a n’wayitela swinene. A wu ta hleka. A a nga karhali ku vulavula. “Nomu wa mina a wu heli betiri. Loko ndzi vona leswaku ri ya hansi ndza chajisa.” A a tala ku vula sweswo.
Hi nkarhi wolowo Misaveni xo twa swigingi. Swi ta khwatsi. Xi twa misisi ya xona yi ku nyava-nyava! Xi lava ku hefemulela henhla kambe xi koka moya hi kantsongo-kantsongo. A swi ri swigingi swo twala. A swi nga ta va swi ri swa Humbulani. Misaveni a tibyela leswaku a a hlwerile ku huma. Nkarhi a wu n’wi siyile. A twa swigingi se swi twala kwala nyangweni. Ku va na ku miyelanyana. Ku ku whi, nkarhinyana. Misaveni xi khoma mbilu. XI TWA RIVANTI RI PFURIWA. Ri pfuriwa khwatsi. Mupfuri a ringeta hi matimba leswaku a nga twiwi kambe rivanti ri ba huwanyana. Xi twa swigingi swo biwa hi ku nyandlamela swi nghena. “Takalani! Takalani!” Ku vitana nkulukumba Mudau hi rito ra le hansi swinene, ro dziva. “Tatana!” Ku pfumela Takalani, na yena a pfumelela hansi. “Muendzi se u etlele ke?” Ku vutisa nkulukumba Mudau, a vutisa hi Xivenda. Hambi a vulavulela hansi rito ra yena a ri twala kahle. “A nga si etlela.” Ku hlamula Takalani, na yena hi Xivenda. Hambiswiritano Misaveni xi swi twa. Xi swi vona na leswaku va ehleketa leswaku a xi twi nchumu. “Kambe wonge u ta etlela sweswi. Se ku lo whi! A a tikomba a karhele. U vurile leswaku lomu a nga ta etlela kona a nga ka a nga pfuki,” ku vula Takalani. “I ntiyiso, a nga ka a nga ha pfuki!” “U ta etlela sweswi.” Mudau a pfala rivanti hi ku ri xavelela. A huma. Misaveni a yimanyana ku kondza a twa wonge Mudau u ta va a nghenile ndlwini ya yena. A ku tlulu, emubedweni, a nyandlamela hi minkondzo, a nga ambalanga tintanghu, a pfula rivanti. A huma. A huma a ri karhi a tivutisa leswaku Takalani xi ta ehleketa yini loko xi twa a huma. A twa wonge loko a a lo xi lela a vula leswaku u ya exihambukelweni. Sweswi a xi ta tala ku ehleketa leswaku o famba. Hambiswiritano, a a humile a a humile. Mudyondzisi Phakela a a tala ku vula leswaku ‘Loko mati ma halakile ma halakile, a ka ha ri na ku ma rholela.’
“Hi swona!”
Endzhaku ka nkarhi movha wu fika wu yima. Muchayeri a humesa nhloko. A vutisa Misaveni laha xi yaka kona, hi Xivenda. Xona xi hlamula hi Xitsonga, xi vula leswaku a xi ya eThohoyandou tani hilaha a xi byeriwile ha kona leswaku a ku laveka xi teka gondzo ra Thohoyandou. Muchayeri a xi byela hi Xitsonga leswaku a a ta lava makume-mbirhi ntlhanu wa tirhandi. Misaveni xi vula leswaku a xi nga ri na mali. Muchayeri o ‘Dankie’, a susa movha wa yena hi rivilo, wu famba.
Xi hundzuluka, xi wela ndlela. Riendzo ro lavisisa timintsu ta xona ri sungula. Xi famba hi magoza. Xi kongoma xinambyana xa Xihlamba-va-fundzile. A xi nga ha chavi ngopfu hikuva se a ku ri vurhonganyana hala vuxeni. Xi famba xi nga hlangani na nchumu. Xi famba, xi nga hlangani na munhu. Xi famba xi kondza xi fika epatwini lerikulu, ra xikontiri, ro suka eThulamahashe ri ya eKhenuhuku. Xi fika xi yima exikontirini. Xi tiyingisela. Xi twa xi horile. Xi tibyela swo hlayanyana. Mudyondzisi Phakela u tshama a va byela leswaku ku na xivuriso xa Vatsonga lexi xi nge “Ku seletela swa khale enkumeni”. A vula leswaku xivuriso lexi xi vula ku rivala hi swa khale. Na yena Misaveni a tibyela leswaku a swi fanela ku a seletela swa khale enkumeni. A tibyela leswaku vutomi bya yena a byi ri buku. Buku leyi a yi avanyisiwile hi swiyenge. Xiyenge lexi a xi hanyeke na loyi yena a a n’wi vula mana wa yena a xi fikile emakumu. A xi vile xiyenge xa swilo swo hambana-hambana, xa vutomi bya magoji na tintshava. A ku ri xiyenge xa switsunga na timbala to andlaleka. A a nga soli nchumu eka xiyenge lexi a xi hundzile. A a kumanile na manana wa rirhandzu ra ku anama ku tlula lwandle. Manana loyi yena a a ta n’wi fela. Kambe manana loyi, tani hi munhu wa nyama a a tsanile. Misaveni xi tibyela leswaku a a tsanile hikwalaho ka leswi a nga xi byela hi minete yo hetelela leswaku a xi nga ri n’wana wa yena. Xana a ku ri wona maendlelo lamanene ke? Xana hikwalaho ka yini a nga vulanga khale ke? Kumbexana a a susumeta hi va le tilweni leswaku a nga hundzi emisaveni a nga yi vulanga mhaka leyi ke? Aredzi. Xi tibyela. Khombo ra kona a xi nga ta vona nkosi wa yena. Mpama wa malume wa xona a wu pfala xiyenge. Xiyenge a xi herile manana a nga si lahliwa.
“Loko ndzi karhele ku tshama kwalaho ndzo suka, ndzi teka sangu ra mina ndzi ya endlwini ya mina, ndzi fika ndzi ri veka. Ma tiva swo ndzi tsona vurhongo. Ndzo ya yima erivantini ndzi yingisela kahle. Hi nkarhi wolowo ndzo twa n’wana a rila. Ndzi twa na loko N’wa-Bila a xi miyeta. “Miyela Misaveni wa mina! Miyela buti! Miyela swo!” Hi nkarhi wolowo ndzi twa Lutanani a ku “Xxx! Teka bodhlela! Teka bodhlela!” N’wana o miyela. Ma tiva ndzi twa Lutanani na Samariya va vulavula hi ku hlevetela. Mbilu yin’wana yi ku gongondza yin’wana yi ku u nga va kavanyeti. Ndzi tikhoma nkarhi wo leha. Ndzo hetelela hi ku gongondza ndzi ri karhi ndzi huwelela. “N’wa-Maxalana! N’wa-Maxalana!” “A wu vula mani N’wa-Maxalana?” Baloyi a lava ku tiva. “Mina na N’wa-Bila a hi vitanana vaN’wa-Maxalana!” “A swi sukela kwihi mi vitanana vaN’wa-Maxalana?” N’wa-Mathonsi a hleka. “Mina na N’wa-Bila a hi lo ya emavhengeleni kwala Divila. Hi loko vavanuna van’wana vambirhi vo hi huwelela. Va ku ‘Heyi, yimani kwalaho vaN’wa-Maxalana!’ Ho ala hi famba. Ku sukela siku rero a hi vitanana vaN’wa-Maxalana.” “Swi vula leswaku na wena a wu va toloverile.” “Ina! Kambe a ndzi ri munhu wa vunharhu. Vona vambirhi a va ri vanghana va ntiyiso. Mina a ndzo va xiwelo.” “A wu hembi. A va ri mahahlwa yo ka ya nga beburiwanga hi wansati un’we.” Leswi a va rhandzanisa swona a swi hlamuseleki. Xana va ku pfulerile.” “Ko whi! Ma tiva! Rito ra mina a va ri twa kahle kambe vo miyela va ku whi! Pho, na n’wana a a nga ha rili. Ku ku ti-titi-ti, wonge ko va ka Mtititi. Ndzo karhala ndzi tifambela.
Loko masana ya dyambu ra Wavunharhu ma tiyela swinene, ma hundzuka mumu, Misaveni na Humbulani a va nghena ka Xilaluke.
“E-e,” xi hlamula, xi twa xi fundzhiwile ngopfu ku hlamuriwa hi yena “ndzi ya eTzaneen”.
Munghana-Lonene F.M. Mbhokota a a pfa a yimbelela hi noti.
Mashimbye a khandziya terekere. Na Misaveni xi endla tano. Misaveni xi hefemulela henhla nakambe. “A ndzi ku mi ta hatlisa mi khandziya terekere.” Misaveni xi byela Mashimbye. Mashimbye a swi twisisa leswi a xi vula swona. A hlekanyana. “Xana loko wo vona nghala u nga endla yini he mfana’kithi.” Ku vutisa Mashimbye, terekere yi ri ku fambeni, yi kongoma eLoerplaas. “Ndzi ngo tsutsuma!” Misaveni xi hlamula, xi ri karhi xi vona leswaku a ku nga ri na ndlela yin’wana handle ka ku hlanula swirhendze. Mashimbye a hleka.
Mahlo ya xona a ma langutile xipilikasi. Miehleketo ya xona a yi ri kule ngopfu. Mixo wa namuntlha a ku pfumaleka swin’wana swa nkoka emoyeni wa xona. Swa nkoka ku ringana na vutomi. Moya wa xona a wu ri hansi ku tlurisa.
Phakela a hlakahla nhloko a ri le ndzhaku. Ku tshoviwa ka ririmi ra yena a a nga swi lavi na swintsongo. A twa wongi a ngo pfala tindleve. A teka mavoko ha mambirhi a khoma xikandza.
“Mi fanela ku tiva swivuriso hinkwaswo leswi swi khumbanaka na ndzilo, mi kota ku nyika tinhlamuselo ta swona mi tlhela mi kota ku swi tirhisa hi mfanelo eka swivulwa.” A ku vurile Phakela. Phakela a a va kopisile swivuriso swa mayelana na ndzilo etibukwini ta vona to tsalela. A vula leswaku hi xa mundzuku a a ta va vutisa swivutiso. Hambileswi Phakela a a nga ha pfumeleriwi ku ba, a a ri na ndlela ya yena ya ku ba munhu loyi a nga hlayangiki. A a ba hi nomu. A a ta ku vulavulela hi nomu u nyuma, vanhu va ku hleka hinkwavo. “A wu hlayi Bilankulu u rivatiwa hi ku tlanga bolo na tinhwala.” “Sibuyi! Ndza ku kombela! Namuntlha ntsena u nga fambi hi rihlelo, u ya nghena hi timbhovo ta swilotlela swa mindyangu ya vanhu, u va karhata va etlele. Hlaya!” Loko wo ringeta ku hlamula Phakela a xi ku tlhava hi xivutiso. Hikwalaho vanhu a vo nyuma, va languta hansi, xi xumana na vona Phakela.
Namadyambu loko va xuxa endzilweni, Misaveni a kombela ku vulavula na N’wa-Nekhavhambe va ri vambirhi. Vo suka va ya endlwini. Humbulani xi sala exitangeni na tintombhinyana ta N’wa-Nekhavhambe. A a swi lava na yena ku va endlwini kambe a swi nga ta va kahle.
Mufana a jika hi yindlu. A kuma Humbulani xi lo yima. Xi n’wi khoma hi swiambalo, xi n’wi hlakahla. “A wa ha hlwerisa hi yini?” Misaveni a miyela. A a nga swi tivi leswaku xikongomelo xa yena a ku ri yini. “U ta fa! Yho!” Xi vula hi Xitsonga. “Ndzi lo pona ri ahlamile!” Misaveni a titwa a vurile. A swi vona leswaku ku pona ka yena a ku ri mavokweni ya Humbulani. “A wu si pona. Rifu ri le kusuhi na wena!” Humbulani a vula hi mahika. “Teka mali leyi!” A khomisa Misaveni mali munyameni. Misaveni a a nga swi voni leswaku a ku ri mali muni. Kambe a yi ri ya phepha. “U tlula rihlampfu sweswi, u nyamalala. Le ndzhaku ka rihlampfu ku na makhwati, u famba, u ya kule swinene. U fika u khandziya murhi. U khandziya hi vukheta, u ri karhi u xiyaxiya, handle ka swona ‘va ta ku kuma’. U ta xika emurhini loko ri xile, u vona ndlela. U khandziya thekisi u ya eThohoyandou, a hi kule ku suka laha. U lava vhengele ra Wimpy. Wimpy yo va yin’we eThohoyandou. U ndzi yimela kona. Ha twanana!” “Ina! Ndza khensa tintswalo ta wena!” “Tshika ku khensa u famba! Nkarhi wa ku siya!” “Ndza ha ya teka tintanghu hala ndlwini.” “Iyho!” Ku vula N’wa-Mudau, a nkhunkhunsela, a tlhelela enhangeni. Misaveni a tlhelela endlwini. A fika a lumeka mencisi leswaku a ta vona tintanghu ta yena. Swin’wana swi n’wi byela ku languta yindlu hinkwayo. Yindlu yo va va etlela ku nga lumekiwanga. Loko a languta o swi vona: SWIPALAPALA SWIMBIRHI SWA VANHU. A swi ncikinya elwangwini. Misisi ya yena yi ku nyava-nyava! Mencisi wu timeka. A lumeka nakambe, a hoxa milenge endzeni ka tintanghu. A pfula nyangwa hi vukheta.
“ Ku lo whi!” Ku vula Bilankulu.
Misaveni xi miyela xi ku whi! Hi mbilu xi tibyela leswaku ‘Ntsako a hi wa vanyingi laha misaveni’. Va famba va lo whi, nkarhinyana. “Wa tiva majistarata loko a ndzi gweva a ku: ‘Hi ku landza vumbhoni lebyi byi nga andlariwa emahlweni ka huvo leyi, ndzi fikelela mahetelelo lama ma kombaka leswaku wena Mbhokota u pfurile bucara ya nyama ya vanhu. Loko u nga yisiwi ekhotsweni, u ta hi yisa hinkwerhu ebucari ya kona. Hikwalaho, a ndzi na ndlela yin’wana handle ka ku ku yisa ekhotsweni. Kambe ndzi pfumeleli ndzi ku hlamusela xikongomelo xa ku ku yisa ekhotsweni. Vanhu vanyingi va ehleketa leswaku munhu u yisiwa ekhotsweni hi xikongomelo xa ku n’wi xupula. Vonelo rero ri le kulenyana na ntiyiso. Vanhu va yisiwa ekhotsweni hi xikongomelo xa ku va nyika nkarhi wa ku ya va voxe ekhotsweni kumbe na ku va na vanhu vo fana na vona leswaku va ya tiehleketa, a nga rhendzeleki-rhendzeleki, va tiaka vuntshwa. Vanhu vo tala loko va vuya ekhotsweni va va va hundzukile. Va hleka na vanhu, va pfuna vanhu, va na tintswalo. Hikwalaho, ndzi ku avanyisa ku ya tshama ekhotsweni ku ringana malembe ya nkombo.’ Ku va loko ndzi fambile. Mufana wa mina, u nga xisiwi hi munhu, khotso ra vava. Ekhotsweni ku na vavanuna lava va endlaka vavanuna-kulobye vasati va vona. Ekhotsweni a ku dyiwi swakudya swo saseka. Kambe xin’wana xo biha hi ku tshama ekhotsweni hi leswaku loko u vuya u fika u sungula vutomi ehansi, kasi van’wana va va va ku siyile hi malembe. Loko ndzi vuya vanghana va mina se a va tekile vasati, vana va vona se a va tilulamisela ku ya exikolweni. A va akile na tindlu ta kahle.”
U nga ku vantshwa va masiku lawa va sasekile ku tlula vantshwa va khale.
Le xibedhlele swilo a swi bihile. Xiyimo a xi hundzuka hi ku hatlisa. Loko Misaveni xa ha kongoma nyangwa xo vona muongori luya a ri ku languta-languteni. Loko a xi vona a ta hi ku tsutsuma, a fika a xi khoma hi voko. “Tana! Hatlisa!” A xi hudula kunene. A a ri ku hefemutekeni. Loko va nghena enyangweni hi rivilo xi vona dokodela na vaongori van’wana vambirhi va yimile, va korhamisile tinhloko, va langutile laha a ku etlerile mana wa xona. Xi kotlana na rito ra mana wa xona, ri huma hi ku tikeriwa ngopfu: “Ndzi helela hi moya. Ndzi nga ka ndzi nga hanyi! Misaveni!” “Hi loyi Misaveni manana, hi loyi!” Ku vula muongori loyi a a ri na Misaveni. A susumetela Misaveni emahlweni, a n’wi yimisa kwala xikandzeni xa mana wa yena. “Misaveni!” “Hi mina loyi manana!” “Ndza fa!” A vula. Misaveni xi miyela, xi nga tivi leswaku xi hlamula yini. “Tiva Misaveni: A wu n’wana wa mina!” “Hi mina Misaveni manana!” “A…wu…n’wana wa mina!” Miehleketo ya Misaveni yi tirha hi ku hatlisa. “Ndzi n’wana wa mani?” Manana a lava ku vulavula kambe swi tsandza, a hefemula ro hetelela, ku va makumu ya vutomi bya yena. “U miyerile!” Ku vula dokodela. Misaveni a hundzuluka, a rila swinene. Xikandza xa yena xi phutsela hi munyama. A ringeta ku tikhoma kambe swi tsandza. Muongori a huma na yena ehandle, a n’wi yisa eka yin’wana ya tihofisi ku papalata ku va vanhu hinkwavo va n’wi vona a ri karhi a rila. A fika a nghena kona. Va n’wi tshamisa exitulwini. Ehofisi leyi a ku ri na wanuna-ntiyela. Muongori a huma, Misaveni xi twa mihloti yi xi talerile. Xi ringeta hi matimba ku tikhoma kambe yi ala ya ha ta. “Miyela mufana, tingwenya a ti rili, ku rila timhisi.” Ku vula loyi wanuna. Marito lamantsongo ma khutaza Misaveni. Xi tikuma xi tisula mihloti. Xi tsundzuka na marito ya
Siku ra Mugqivela ri fikile. Vanhu va pfuka nimixo, va tshirimuka va ya ka N’wa-Bilankulu. A va huma etimhehweni hinkwato ta mune ta misava – ekule na le kusuhi. Lava va xiximaka Xikwembu hi timbilu ta vona hinkwato, na moya wa vona hinkwawo, a va khomile tiBibele.
A ku tlakurile.
d) Xana mutsari wa novhele leyi u gega yini ke? Hlamusela hi vuenti.
A a rhurile emoyeni. A swi tsakisa Misaveni ku vona munhu a tiphina hi ntirho wa yena hi ndlela leyi.
A swi vona leswaku xa swi tiva leswi xi lavaka ku swi vula kambe xi pfumala marito lama ma faneleke.
* * *
“Go, go, go!” Bilankulu a gongondza hi rintiho leriya ra yena ro nyuhela endlwini ya Misaveni. Mahlo ya yena ma langutile rivanti. “Go, go, go! ‘NTUKULU’!” A hlamala loko a twa ku ku whi! A languta matlhelo, swi n’wi byela leswaku Misaveni u kwala kusuhi. A huwelela hi matimba na xihluku. A tibyela leswaku a swi ta endleka Misaveni xi ri kwala ndlwini kambe xo miyela hikwalaho ka leswi a swi humelerile tolo le kaya ka yena. Sweswi a a tile hi leswi Vatsonga va swi vulaka ‘ku phahlelana mariyeta’. A yima nkarhi wo lehanyana. Swi n’wi byela ku ringeta rivanti. O ri pfula kahle, hi ku nonoka.
“N’wana loyi u rilela yini?” mukhegula a vutisa loyi wa wansati.
“Kasi hi mina mani mina? Ndzi wa ka mani? Ndzi tshama kwihi? Vatswari va mina i vamani? Vamakwerhu i vamani?
Muhlovo wa swiambalo lowu a wu tele ngopfu a wu ri wa ntima na ku basa. Mhaka ya leswaku Misaveni a a nga ri kona a yi tiviwa hi mani na mani. Xivilelo xa ku nyamalala ka yena a xi hundzukile xivilelo xa mani na mani. Lexi a xi va hlamarisa a ku ri ku va na ntsumbu wa yena wu nga kumiwi. Vadyondzi-kulobye na vona a va vilela.
Lufuno na Takalani a va nga swi koti kahle ku vulavula Xitsonga. Kambe a va hoxa rito laha na lahaya ra Xitsonga. Kwalaho va kombela Misaveni leswaku a ya na vona endlwini. “Hayi, a hi fambeni. Ma tiva ndzi karhele ngopfu. Milenge ya mina ya vila. Laha ndzi nga ta etlela kona ndzi nga ka ndzi nga pfuki.” Ku vula Misaveni, a tlakuka exitulwini. Takalani na Lufuno va tsayitelana hi mahlo. Va n’wayitela. Lufuno a teka xitulu, a xi yisa ka yin’wana yindlu. A vuya a va kuma va nga si fika endlwini.
A ku khandziyile vanhu vo hlaya. Xi pfula rivanti xi ku
Un’wana a vutisa Misaveni.
Mufundhisi a endla xikhongelo. Hinkwavo va khandziya va ya kwale moxari. Va fika va endla xikhongelo na kona. Ntsumbu wu rhwariwa, wu yisiwa ekaya. Na kona ku fika ku endliwa xikhongelo, N’wa-Bilankulu a vekiwa endlwini, a lulamela ku rhwariwa hi Mugqivela, a heleketiwa endlwini ya yena yo hetelela.
Hi le kule le, xi vona movha wu ta. Wu ta khwatsi wu kondza wu fika laha Misaveni a xi famba kona. Muchayeri wa wona a humesa nhloko, a languta Misaveni, se a ko famba mbilu, milenge a yi swi twile. Movha wu hundza kambe muchayeri a va a ha langutile Misaveni. Wu famba. Loko wu ri lahaya kulenyana, wu yima, wu jika. Wu vuya, mbilu ya Misaveni yi wa loko wu fika wu jika nakambe. Wu fika wu yima etlhelo ka Misaveni. “U ya kwihi?” Ku vutisa muchayeri hi Xivenda. Rito ra yena a ri ri na matimba ngopfu. Loko a vulavula a xi twa wonge a ku twala ngulumelo. “Ndzi ya eThohoyandou.” Xi hlamula hi Xitsonga. “U Mutsonga?” Mmuchayeri a vutisa Misaveni hi Xitsonga. A tikomba wonge u ri ‘a wu nga fanelanga u ri Mutsonga.’ Rito ra yena a ri xi hlamarisa. Xi tibyela leswaku loko ko va na ntirho wo karhi lowu wu lavaka leswaku munhu a vulavula hi ku huwelela, yena a a nga ta lava mayikhirofoni. “Ina!” Misaveni xi vula, xi tsundzuka mudyondzisi Phakela. Phakela a a tshamile a va byela leswaku Vatsonga va tifihla loko va ri na tinxaka timbe. “Khandziya!” Muchayeri a vula, hi rito reriya ra ngulumelo. Misaveni xi khandziya. Xi tshama xi tilondla. Xi swi vona leswaku a ku tshamile risokoti na ndlopfu. Xi langutela leswaku muchayeri a susa movha. Kambe movha wu nga fambi. Muchayeri a languta Misaveni wonge xo va xiharhi. “U ta hi kwihi?” A xi vutisa, mahlo ya yena ma nga suki ka Misaveni. “Ndzi ta hi le Buxi.” Xi hlamula xi nga n’wi languti, xi languta ehansinyana. “Hala u ya kwihi?” A vutisa, a ri karhi a swi vona leswaku wonge mufana loyi a a lahlekile. “E-Thohoyandou!”
Xa ha dya marhambu ya nhloko, xo vona lori yi ta, yi humesa rivoni ra kala ro hisa, yi tsayitela, swi tikomba leswaku yi ta yima. Misaveni xi khoma mbilu. A xi nga vanga na makungu ya ku suka epurasini ra Stofkrag xi ta yima laha patwini. A xi lava ku famba. A yi chayeriwa hi munhu lonkulu. A a ri na mpandhla wonge i tandza. A a lehile a fika lahaya! Miri a wu ri kaya ka wona eka yena. A a fana na dolifini. A ehla kunene. Leswi swi hlamarisa Misaveni. “Wa famba?” A vutisa, a languta swin’wana hala ndzhaku ka lori.“Ina, kambe a ndzi na mali!”“Khandziya!”Misaveni xi nga ha yimeli ku rhambiwa ra vumbirhi. Xi tlula xi ku kara-kara. Muchayeri na yena a vuya. A fika a khandziya a kandziya movha wu famba.“U ya eThohoyandou?” A vutisa hi ku vula ndzhawu.“Ina!”“Ndzi ta ku siya le Tshiridzini, a ndzi fiki eThohoyandou. Ku ta va ku ri kusuhi. A swi fani na laha.“I nkarhi muni sweswi?” Misaveni xi vutisa.“Kotara ku bile awara ya mune,” ku hlamula muchayeri. A chayela a ya xi ehlisa eTshiridzini. Xi famba mpfhukanyana. Xi hundza xitikwana, xi famba, xi ko xi fika eka mpfhuka lowu a wu nga ri na miti. Xi sungula ku yimisa mimovha kambe yi nga yimi.
Swivutiso
“Hi swona.”
Hambileswi a ku ri vuxika, dyambu a ri ba Muchangana siku ra kona. Ku hisa loku a ku tekile matimba eka Misaveni. Kambe a swi xi boha ku yima exikontirini, xi ringeta ku famba.
Vavasati va huma endlwini, va ta eka Misaveni, va fika va nkhinsama kunene emahlweni ka yena hi un’we-un’we, va n’wi xeweta, va ri karhi va ba gugu. Misaveni a titwa a xiximiwile ku tlurisa. A pfumela na yena hi ku titsongahata. Vavasati lava a va n’wi xeweta hi Xitsonga. A swi ri rivaleni leswaku Mudau a a va byerile leswaku Misaveni a a nga koti ku vulavula Xivenda. Hambileswi a a nga swi koti ku vulavula Xivenda, Misaveni a a kumbetela leswi a va vulavula swona loko va ri karhi va angulana kwala ndyangu. Loko va hetile ku xi xeweta va ku tlaku-tlaku, va hambana hi tindlela. A va tiva lomu a va ya kona. Wansati un’we u yile laha a ku swekiwa kona, un’wana u yile eka yindlu leyiya Mudau a a nghenile ka yona swa xinkadyana, loko a sukerile vasati va yena le ka yindlu ya mazinki. Loyi wa vunharhu yena u tlhelerile ka yindlu ya mazinki.
“Hikwalaho ka yini mi lava ku tiva vuxokoxoko bya N’wa-Bilankulu?” Baloyi a vutisa Mashimbye, va ri karhi va siyerisana fole. “U tile na jaha leriya eBuxi ra ha ri rintsongo. Kambe loko a fa u ri byerile leswaku a hi yena mana wa rona. Se ri lava ku tiva munhu loyi a a tolovelanile na N’wa-Bilankulu leswaku a ta ri hlamusela matimu ya rona.” “VaN’wa-Mathonsi va nga va va swi tiva, ” ku hlamula Baloyi, a koka fole, a humesa papa lerikulu ra musi. “O ka a nga lavi ku mi byela hi ku va a nga mi tivi.” “A va tolovelanile?” “Wa va tiva vavasati! Va tivelana swinene. Ntsena swilo leswi swi na swihundla swinene eka hina vavanuna. Wanuna a nga byeriwi mhaka. Yi rhendzeleka kwala xikarhi ka vona. Tsu!” A vula hi ku nyika Mashimbye fole. “Se hi ta endla njhani ku kuma mhaka?” Ku vutisa Mashimbye. “Ndzi lava ku pfuna mufana loyi. U tikomba a ri mujita na yena.” “Swi tshikele mina nkulu wa munhu. Ndzi ta swi lulamisa. Mundzuku kunene ndzi ta va ndzi khomile ntiyiso. Wo ta u ta ndzi vona.” “Swi lulamile ayamani, ndzi ta ku kandziya. Ndzi ta ku kandziya na xibokisana.”
Xikwetlekwetle lexi a xi va peperha kunene, va ya hala na hala, va kondza va fika exibedhlele. Misaveni xi humesa makume-mbirhi wa tirhandi xi nyika muchayeri. Yena a xi nyika cinci ya khume-mbirhi wa tirhandi.
“Kumbexana u yile a ya tisunga sweswi ku tiva mani!” Ku vula hahani wa Bilankulu.
“Mi etlerile njhani manana?” Bilankulu a vutisa mana wa yena.
Makwakwa a miyelanyana, a ehleketa. “A ndza ha… tsundzuki jaha ra mina. Manana Makwakwa va nga va va swi tiva. Mina a ndzi nga tshama-tshami laha kaya jaha ra mina.
Xana hi wihi nkoka wa ku va xivulwa lexi xi yimile xoxe xi ri ndzimana hi tlhelo ke?
* * *
“Ndzi ta va rungula.” Misaveni a famba a nga ha languti ndzhaku. A ganyula. A lumile nomo wa le hansi.
Malembe ma khuluka ku sala ku hlambanya. Hi rin’wana ra malembe. Jaha ra makume-mbirhi ntlhanu wa malembe a ri yimile eAltarini ya mufundhisi eholweni ya kereke ya Evangelical Presbyterian ya Giyani-vuxa na hlomisa ra yona ro saseka. Hlomisa ra yena a ri funengetiwile hi nguvu ya pume. Mufundhisi Khosa a a ri karhi a va tlhava hi swivutiso. “Vuxaka Misaveni Xilaluke, xana wa n’wi teka Humbulani Forever Mudau ku va nsati wa wena, entsakweni na le nhlomulweni, eku khaneni na le mavabyini, ku kondza mi hambanyisa hi rifu ke?” “Ina, mufundhisi!” Ku hlamula Vuxaka. “Humbulani Forever Mudau, xana wa pfumela ku tekiwa hi Vuxaka Misaveni Xilaluke tani hi nuna wa wena. Loyi mi nga ta va swin’we, eku tsakeni na le mavabyini, eku khaneni na le nhlomulweni, ku kondza rifu ri mi hambanyisa ke?” “Ina, tatana mufundhisi!”
* * *
A xi tshemba leswaku swa vusiku a swi ri kona A xi tshama xi twa nuna un’wana a ku loko u twa vanhu vo tala va vula mhaka yin’we tshemba. ‘Vanhu a va vuli mhaka va nga yi vonanga.’ Wanuna wa kona a a vurile. Marito lawa a ma endla leswaku xi tshemba. A xo ka xi nga tivi leswaku swilo swa kona a swi ri vamanghimani kumbe a swi ri mavangevange. Ina, sweswo a xi nga swi tivi. Kambe swilo swimbirhi a xi swi tiva: Swilo leswi a swi ri kona a swi nga ringani na vanhu va ntolovelo.
“A ndzi tivi leswaku ndzi sungula kwihi manana!” Ku vula Misaveni. Xi twa xi nyuma ku byela manana loyi mhaka yo tika. Malwandla lama a a va kombisile wona a ma nga fani na nchumu. Ku n’wi byela timhaka to tika a swi ta lolohisa ngopfu. “Sungula eku sunguleni n’wananga, sungula eku sunguleni!” N’wa-Nekhavhambe a vula hi ku khoma nenge wa Misaveni. “U nga ndzi chavi. Ndzi byele hinkwaswo. Ndzi teke tani hi mana wa wena mufana wa mina. Hambi u lo dyoha yini kumbe yini u nga chavi ku ndzi byela.”
“Hi swona!” Xi hlamula.
Kambe a a nga ha ri kona…
Tsalwa ra novhele, hikwalaho ka leswi ri nga leha, ri nyika mutsari nkarhi wa ku hlamusela leswi ximunhuhatwa xi nga xiswona na swiendlo swa xona hi vuenti ku katsa na swikongomelo swa xona.
“A mi swi tivi?” wansati a hlamula.
“Ina!” Misaveni xi ringeta ku pfumela kahle kambe rito ra xona ri twala wonge i ra nguluve loko yi ri ku titlangeleni, yi xurhile.
Eka vuhenhla bya xitulu xa yena Misaveni a a kota ku vona swa le kule hi le henhla ka mirhi. A a vona tindlu ta van’wamapurasi na tinkoponi to hambana-hambana. Ndlela a yi ya yi pfuleka. Na dyambu se a ri ri ku tlhaveni. Va fika eka mfungho wa patu lowu a wu tsariwile Kgapane. Nseve a wu komba ku jikela exineneni. Mbhokota a nga jiki. Misaveni xi tibyela leswaku loko a xi rhwarile atlilasi hinkwayo a xi ta tikomba lomu a xi ri kona. A xi twile mbulavulo wa Mashimbye tolo nivusiku loko Mashimbye a xi kombelela ndlela ro hetelela eka Mbhokota. Mbhokota a a vurile leswaku a va ta hundza hi le Soekmekaar, laha a a ta dilivha mabokisi yo karhi ya matamatisi.
Ka va malume wa xona, Bilankulu, a ku nga ri lomu. A xi ta fanela ku famba xi swi twa. Ku famba a swi ri mhaka yikulu kambe a yi nga tluli ya lomu a xi ta hundza kona. Xihlamba-va-fundzile a xi xi rindzerile. A xi ta hundza exinambyanini xa Xihlamba-Va-Fundzile. Exinambyanini lexi hi kona vutomi bya xona a byi ta kamberiwa. Ku hanya na ku ka xi nga hanyi a swi ri emandleni ya xinambyana na swa xona. Loko xo hundza kona a xi ta ku entshi! Vanhu vo tala – na lavakulu – a va vula swo tala hi xinambyana lexi. A va ku xitshikela-tihuku xa movha lexi a xi ri kwalahaya xinambyanini na vusiku a xi mila mavhilwa, xi famba tani hi movha wun’wana na wun’wana. A va ku hi nga xi voni ku yima xi ku whi, nanhlikani, navusiku a xi ri movha wa MUNHU. A ku vuriwa leswaku ndhawu leyiya ya xinambyana a yi ri Nobody. Vanhu a va nga tlangeli kona. Hambi swidakwa a swi ringeta hi matimba ku xi papalata. Kambe a swo boha! A swi boha xi hundza kona!
