TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 6 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 1 (P1)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIVUTISO XA 1
Nhlokomhaka yin'wana na yin'wana leyi faneleke yi ta amukeriwa. Xik. Ku pfumala tindleve swa dlayisa. 
A a ri muleteri wa swa mitlangu. 
I valwi va xibakele lava hlulaka vatlhontlhi va vona. 
Munhu lontsongo a nga swi kota ku hlula lonkulu. 
KUMBE
Ntsumbu ku kula a hi nchumu, lexikulu i matimba. 
A va twanana/ a va rhandzana/ a va nga vengani. 
Ku n'wayitela. 
Ku qhavula Pakanisa. 
Ku vukarha Pakanisa. 
Ku khomana hi mavoko na Pakanisa va ya etlilasini. 
Tinhlamulo tinharhu ntsena.
Hi swona. v A a hlula swikolo hinkwaswo hi mitlangu hinkwayo leyi a a yi nghenela. 
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kutani a ri seketela. A nga kumi maraka ya ku va a tsala "ina" kumbe "e-e". Xikombiso: Ina, hikuva xibakele xi nga ha va ntirhovutomi bya vadyondzi. 
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena kutani a ri seketela. A nga kumi maraka ya ku va a tsala "ina" kumbe "e-e." Xikombiso: Ina bya khorwisa hikuva mhaka yo tano ya humelela evuton'wini laha vanhu va sungulaka hi ku lwa kutani va hetelela va va vanghana. 
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ku thumbiwa ka ticece ta mahahlwa ekerekeni. 
Ticece ti dyiwa hi vusokoti. 
Ku fika sejeni Mabachayela a kokiwa mahlo hi huwa. 
U kombela ku ngheniseriwa vana evheneni. 
Mana wa vana u yisiwa exibedhlele. 
Vaongori va vitana maphorisa. 
Tshikiwana u hlamusela hi ta vusiwana byo tshikiwa hi nuna ekhoto ya Mhala.
Nkombo wa timhakankulu ntsena.
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI. 
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga leha ku tlula mpimo a ku hlayiwe ku hundza ntlhanu wa marito ntsena.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleleki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato a yi fanelangi ku xupuriwa.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11- 15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi hi ku landza timaraka leti avereriweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu na le ka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA:
Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu fanele wu hlayeriwa tanihi marito lama wu yimelaka wona.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Makhombo ya xisiwana a ya heli. Xisiwana vutomi a byi tali ku xi fambela kahle. 
Mukamberiwa u ta endla xivulwa hi rito ra "kholwa" kambe xi nyika nhlamuselo yo hambana na ya "kholwa" leyi vulaka ku tshama nkarhi wo leha exilungwini munhu a nga vuyi ekaya. 
Ya rivalelana. 
Hlovani u byele Hlupheka leswaku na yena i khale a lava ku n'wi tivisa leswaku wa n'wi rhandza. 
Mana wa Hlupheka u lo na heta ku n'wi tswala o lova. 
a Lamambirhi yi vula lama tivekeka. 
b Mambirhi yi vula man'wana na man'wana/ lama nga tivekiki. 
Nyiko yo huma eka Hlovani yi tsakisile Hlupheka. 
Anakanya/tsundzuka 
a Ku tikhoma: ku hluleka ku miyela/ Ku hluleka ku ka u nga endli swin'wana./ ku endla leswi a wu fanele u nga swi endli. 
b Ku ti khoma: Ku hluleka ku twisisa timhaka. 
Nkul. 
A nge boheki ku titekela yena a n'wi endla n'wana wa yena. 
Tinsimbi ta ntiyiso ta Land Rover. 
I ku tirhisa tinsimbi to ka ti nga ri ta ntiyiso ta Land Rover. vv Ku vuriwa leswaku munhu la nga xaveriki Land Rover ya yena tinsimbi ta ntiyiso u ta fana na lava va weleke ematini. 
U chuhwile./ U chava ngwenya./ U chava ku dyiwa hi mati./U ehleketa rhengu ro baleka ekhombyeni. 
Ti chipile swinene.v/ A ti hatli ku hlakala.v/ Ku kuma vukorhokeri lebyinene. 
Tinhlamulo timbirhi ntsena
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
