2.6 Ku vuriwa yini hi leswi landzelaka:
Rhulani wa vanhu u ke a ku ndzi huma hi byebyi, a tlhelela eka rikwavo.Ku famba ka yena swi tsakise vasesi wa Magazini, na yena Magazini hi yexe a a tsakile. A va tsakile va vula leswaku moya se wu ba kahle sweswi ku nga famba mhika. Hi nkarhinyana se swihlangi a swi vuya ku ya vitana Solani leswaku a ta ta dzumba na vona. Solani a a tsake a helela ku va a nyizeriwile hi Rhulani. Loko Solani a nga si gotsa nhundzu a hlomela Magazini, u sungurile hi ku vuyela eka xingomatanda lexi a nga xi dyondzisiwa hi muhariva wakwe.Xingomatanda xi lo n’wi byela leswaku a nga kali a vilela hikuva vukati i bya yena. Loko Solani a ha ku hloma, na yena tanihi Rhulani, vuxaka bya yena na vahariva va yena a byi ri kahle. Lexi Solani a hambane na Rhulani hi xona, hi leswi yena a a ri hava tinkokola.Solani a a nga yi ngheni leyo u ta peta swihlangi hi xin’wexin’we ematini onge o khuvula vandla ra Ebeneza. Swa yena na nuna a swo bebebe! A vo tshamela ku vulana vumamamama na vudalidali.
“Ina, hi n’wi gumisile misava. U landzile swikwembu swa ka vona kwale
Siku rin’wana Rhulani u te loko a ri karhi a famba, o hlangana na jaha rin’wana leri a ri vitaniwa Magazini. Jaha leri ri ve ri kokiwa rinoko hi Rhulani,hiloko ri n’wi yimisa. Ri hetelele hi ku gangisa Rhulani, kambe Rhulani a nga pfumelangi hikwalaho ka leswi jaha leri a a nga ri tivi. Magazini u ve a titivisa eka Rhulani, kambe Rhulani mahungu ya Magazini a nga kalangi a ma amukela. Masiku hinkwawo lawa ya Hosi Magazini o kho, ku sala Rhulani endzhaku, a n’wi byela hi ndlela leyi a a titwa hayona loko a n’wi ehleketa. A n’wi byela na leswaku u sungula ku vona munhu wa mahanyelo ya kahle hi Rhulani. Magazini a a tikomba a ri munhu wa mahanyelo ya kahle. Leswi na yena Rhulani a a ri na mahanyelo lamenene, a swi to fika swi ku kotlee! Ku herile nkarhi wo leha a ri karhi a n’wi landzelela, na ku karhala, a a nga karhali hikuva a tilavela nsati. Risimu ra Magazini a ri ri hungu rin’we ra leswaku wa fa hi Rhulani.
Xivutiso xa 3
Loko ndzi huma eka hahani a ku ri loko misava yi ndzi hlanukerile, yi xungeta ku ndzi ba. A ndzi nga tivi lomu a ndzi ta ya kona. Ndzi nghena emunyameni wa misava, laha ku nga na swirilo na ku getsela ka meno. Ku sukela hi nkarhi wolowo a ndzi hundzukile mandzendze wa xihobo xa xiviri.
“Vulavula Rintiho, ndzi te yini?”
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
“O, hi Sonto!” Ka ha ri Lucas.
Loko hi fika ekaya tatana a a ha ri ku hefemuleni hi mahika. Ndzi fika enyangweni ndzi yima etlhelo. A humesa xilotlela exikhwameni xa buruku, a lotlulula rivanti. A ndzi komba hi xandla leswaku ndzi nghena. Ndzo nghena,misisi ya mina yi tlakuka. Ndzi twa onge va le xibedhlele va tisile ntsumbu wa manana kutani tatana a a lava ndzi wu vona. Ndzi vona onge kwala ndzeni ka yindlu manana a a ri kona, kambe a a miyelerile makumu. Ndzi rhurhumela.tatana o ndzi sala endzhaku. Ndzi twa a pfala rivanti hi matimba kwala ndzhaku. Ndzo fambanyana. Ndzo yima.
Siku rin’wana sesi wa Magazini u teke Solani a famba na yena eka xingomatanda leswaku xi ya n’wi nyika murhi wo rhandziwa hi nuna, na leswaku loko Magazini a vona Rhulani, a phirhweka timbilu ngi wo vona mfenhe. Solani a a tiba xifuva a vula leswaku nuna u ri yena. Se a a lava na n’wana hi ku copeta ka tihlo. Leswi a swi ta endla leswaku a vonaka leswaku hi yena nsati wa xiviri. A a tiyimiserile ku kuma n’wana wa jaha loyi a a ta va mudyandzhaka wa Magazini.
Magazini a nga ha khomakhomeki hikuva se a tikumele mulungu lowo dyondzeka.
“Kambe xi nga ndzi bambisa? Hayi, musi munhu wo fana na mina a nga sorisi. Ndzi basile. Ndzi ta xi byela ku ndza tirha, ndzi vuyela hi ku xi byela swa le mandleni ya mina. Loko xo ala, xi ta va xo lava nhloko ya Johana enkambaneni.” Loko se va ri karhi va tshinelelana, Gezani u tintswinye ku miyela kambe mati ya rirhandzu lama a ya khafula egalazeni ra mbilu yakwe ya n’wi sivele vutoya.
“Ndzi hlamule ka Ritiho,” i hahani.
Leswi i swivutiso leswi lavaka nxopaxopo, nghayelo kumbe mavuyetelelo ya mahungu.
1.6 Hikwalaho ka yini ntirho wa kona wu fanele ku tirhiwa?
(1) XINGHEZI
“Ina, ko va ku rhandza na ku tsakela ka Holobyenkulu wa tilo na misava,”i N’wa-Mbhedhle.
Swa tikomba leswaku Mikateko a nga kanakani leswaku tata wa yena hi yena tata wa yena wa ngati, kambe a a kanakana loko nsati wa tata wa yena a ri yena mana wa yena wa xiviri.
2.14 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa mhaka ya leswaku swi na nkoka ku va mutswari a yingisa switsundzuxo swa vana va yena. Mathebula u arile ku yingisa switsundzuxo swa n’wana wa yena Matimba swa leswaku a nga yi entirhweni hikuva a ku tirhiwi eka siku rolero ra Musumbhunuku. Matimba u kale a teka rotor emovheni wa tata wa yena ku endlela leswaku movha wu ala ku pfuma. Leswi a a swi endlela leswaku tata wakwe a ta tshama a nga yi entirhweni hi ku chava leswaku vafana vo lwela ntshuxeko va nga n’wi hlasela. Mathebula u honisile xitsundzo xa Matimba, kutani a ya hlangana na Matimba a ri na ntlawa wa vafana vo lwela ntshuxeko. Matimba u n’wi kombile rotor leyi yi nga endla leswaku movha wu ala ku pfuma. Mathebula u swi vonile leswaku loko a ku nga ri Matimba a n’wi pfuneke eka siku leri, a ta va a dlayiwile. Hambiswiritano, loko a tlhelela ekaya u kumile nsati wa yena N’wa-Mzamani a tlhaviwile hi mukwana a file.
Xivutiso xa 4
Tsala xitsalwana u kombisa ku yelana ka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona.
“E!”
“Milorho ya vufana,” Ku hlamula Mathebula. A hundzuluka a langutana na nsati wakwe, va ninginisa tinhloko. “Teka tibuku leti, u hamba u nghena xikolo hi ku hetiseka, u endla na mitirho hinkwayo ya xikolo.”
Ekhorhweni – enyangweni wa muti. Ti nga ri tingani – titsongo swinene. Tsheve – etlhelo ka khwiri.
5.4 Xirungulwana xa “Ndzi fikile”a) Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena.
Hiloko a tlakusa mahlo a halahala eholweni ya xikambelo. Vakamberiwa hinkwavo a va korhamise tinhamu, mahlo ya voninge maphepha ya vona.Tipeni a ti ri karhi ti totatota inki.Tinhlanga a ti vulavula.Leswi swi hlamarise Rogers. A va tsala yini? I ncini lexi a va kota ku vona vuthala bya xona xana? Xana a va nga swi voni leswaku swivutiso leswi a va vutisiwa swona a swi nga ri na nhloko na ncila xana? Xana a va tibohela yini ku hlawula nhlamulo leyinene loko va nyikiwe leto hoxeka ntsena? Leswi a swi n’wi tsundzuxe marito ya ntsumi leyi vaMariya va nga yi kuma esirheni ra Hosi Yesu: ‘Xana mi lavela yini la hanyaka exikarhi ka lava feke xana?’ U tibyele leswaku a va tsarisiwa hi ku chava. A va nga tsarisiwi hi ku tiva. A vo tsala-vu njhe hikuva a va tiva leswaku va ta nyikiwa timakisi hi Ndzawulo ya Dyondzo na Vuleteri.Yena a a nga ta tiyisa ehansi hi ku khinsamela Ndzawulo leyi. Loko va lava ku n’wi feyirisa a swi ta antswa va n’wi feyirisa xikan’we. A languta mufambisi wa xikambelo, va hlangana hi mahlo, Rogers a hatla a languta ehansi. Mufambisi loyi na yena a wonge va lo n’wi loyela eka yena. Wonge a a tiyimisele ku rindza yena ntsena. Rogers u swi vone xikan’we leswaku siku rero a a ta fanela ku khoma swi tiya. Loko a ko fambisa Malulami kumbe Ndhacikota a swi ta va swi antswile. Lavaya a va tirha ntirho kahle, hayi leswo endla wonge haykhona!
“Loko ho ka hi nga vonani mundzuku u rungula vatswari va wena.”
1.4 Xana xivulwa lexi xi hlamusela yini? “Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva va yena a va nga ha khomi nchumu?”
Xirungulwana lexi xi vulavula hi jaha leri a va ku i Dokodela Rintiho Mboweni, jaha leri hikwalaho ka mavito ya rona a ri tiveka ngopfu hi ra DR. Jaha leri a ri ri na ku hisekela ku dyondzela vugqweta, kasi tata wa rona a lava leswaku ri dyondzela vudokodela. Loko DR a pasile Giredi ya kaye, u bohekile ku tata fomo yo hlawula tidyondzo to fambelana na ntirho lowu a a lava ku dyondzela wona. U tatile fomo handle ko rhanga hi ku burisana na tata wa yena. Siku rin’wana tata wa DR u landzile DR exikolweni kutani va rhangisana va kongoma ekaya. Leswi tata wa yena a a ri karhi a rila, DR u lo ehleketa leswaku mana wa yena u lovile hikuva a a vabya a ri exibedhlele. Loko va fika ekaya, tata wa DR u humesile fomo a konanisa DR hi ta leswi a a tsale leswaku u lava ku dyondzela vugqweta. U n’wi sindzisile ku cinca a dyondzela vudokodela. Loko DR a ala, hiloko tata wa yena a n’wi hlongola. DR u vikerile hahani wa yena loyi a nga ringeta ku vulavula na tata wa yena kambe swi tsandza. U bohekile ku suka ekaya. U ringetile ku kuma ndhawu yo tshama eka mudyondzisi wa yena Marholeni, a nga humeleli. U kumile ku pfuneka ekaya ka mufundhisi na jofurowu.
Xivutiso xa 2
“Xana mi tshembisane vukati na jaha ra kona ke?”“Ina.”“U ri yini?”“Ndzi ri tano.”“Xana mina u ndzi veka kwihi?”“A ku cincangi nchumu, kambe ya to va machachangweni.”“Machachangweni njhani hikuva u ndzi tshikise xikolo u ku ndzi ya emapurasini leswaku ndzi ta ku teka?” ku vutisa Khazamula.
2.7 Hi wihi ntlimbo lowu nga kona eka xirungulwana lexi, naswona xintshunxo xi vile xihi?
“I miehleketo ya kahle, yo tenga yoleyo master,” ku hlamula Themba.
2.8 Kun’wana eka xirungulwana lexi Matimba u vula leswaku a nga yi lavi dyondzo ya vufocholo na leswaku a swi nge n’wi pfuni nchumu ku va xidyondzeki xa hlonga. Xana u vona a endla kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, Dokodela Rintiho Mboweni a a navela ku va a dyondzela ntirho wa vugqweta loko a pasile matriki. A a fanele ku tata fomo loko a ri eka Giredi 10, a kombisa ntirho lowu a a ta dyondzela wona leswaku a ta hlawula tidyondzo leti fambelanaka na ntirho wolowo. Ntlimbo wa yena a ku ri leswi tata wa yena a a nga swi lavi leswaku a dyondzela ntirho lowu, hikwalaho a a n’wi sindzisa ku dyondzela ntirho wa vudokodela. Loko a ala ku endla ntirho wa vudokodela, tata wa yena u n’wi hlongorile ekaya a tlhela a n’wi tsona mali yo hakelela tidyondzo. Xintshuxo xi tile loko Rintiho a ya kuma ndhawu yo tshama eka Mufundhisi, laha a nga seketeriwa na ku nyikiwa mali yo hakelela tidyondzo a kala a heta ntirho lowu a wu rhandziwa hi yena.
Eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, hi kuma leswaku timhaka ti humelela ematikoxikaya, eBulwini laha N’wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi a va tshama kona na le dorobeni ra Giyani, laha N’wa-Mbhedlhe a a tirha kona.
“A ndzi mi vungunyi,” ku hlamula Rhumbuka, a tshikelela marito yakwe.“Ndzi na xona xivungu xa HIV. A ndzi rhandzi leswaku mi nga tivi.”
“Tana u ta vona,”ku rhamba Mathebula.N’wa-Mzamani a hatla a tshinela etsheveni ra nuna. A fika a hlamala ku vona Matimba a ha yime ekhorhweni a ri eku chumayeleni.Mathebula a bakanya kheteni,a huwelela hi ku hlundzuka:“Matimba!” Leswi a a hlundzukise xiswona u rhurhumele lero tiya yi chela hembe yakwe exifuveni, a tiva no hlambanya hi Xinghezi.
Eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, loko swi ta eka xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, ku tirhisiwile munhu wa vunharhu hikuva mutsari hi yena a rungulaka timhaka leti humelelaka. Hambiswiritano, mutsari u pfa a nyika swimunhuhatwa nkarhi wo va swi tivulavulela hi swoxe. Kwalaho ku va ku tirhisiwile munhu wo sungula naswona swa pfuna ku kuma vumunhu bya ximunhuhatwa ku tlula loko ximunhuhatwa xa kona xi hlamuseriwa kunene.
“U nga swi vuli Tatana. Ndzi wile mapa hakunene. Ku na timhaka ta Civic Association leti ndzi lavaka ku vulavula tona na yena.Ti ndzi hisa xifuva,”i Lucas yeloye. Kwalaho muchayeri a hlekanyana. “U ndzi vona ndzi te tani,ndzi ya kona na mina. A ndzi ta famba na wena kambe leswi u yaka u ya vulavula hi swona a swi fambelani na nkosi. U nge vulavuli timhaka ta Civic Association enkosini,” ku hlamula muchayeri.
“A nga ka a nga swi twisisi. Ndzi lo n’wi byela leswaku Mfuwo wa hina Vatsonga wa ala. Mbuti liya Deutshe a yi ri mbyana yo vukula hu-hu-hu!”A ntlokola nakambe.
“Kunene ku yingisa swi tlula magandzelo hahani. Mbilu ya n’wina i mhakwa ya swilenge. Mi ndzi phule ta le nhlokweni. Milorho ya mina a yi ri mijamujamu vusiku hinkwabyo. Vuntshwa bya mina lebyi a byi vunile byi tlhele byi hluka. Mbilu ya mina yi phidunuriwile. Hahani Hletelo i vukosi embilwini ya mina. U ndzi pfuxe laha a ndzi lo ncucululu, bya mpfundla,” ku pfala Xikhegu nguvu ya bulu ra vona.
Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nxakahato – swivutiso leswi lavaka leswaku u yelanisa hungu ra xitshuriwa na ntokoto na mavonelo ya wena.
Ku tlhela ximandlamandla – ku tlhela handle ko kuma nchumu lowu u teleke wona.
“Kasi ro va hungu muni lero chavisa ku boxa ri nga ta za ri hi petisela dyambu ke?” Ku vutisa Miyelani. Gezani u miyerilenyana, timbilu ti ri karhi ti holova; yimbe yi ku xi tshike xi famba xa delela kasi yimbe yi n’wi chavelela yi n’wi byela leswaku tanihi ndlopfu, o fanela ku lwa a basisa hinkwaswo a ta kota ku hundza.
a) Vito na vumunhu bya ximunhuhatwankulu.b) Ntlimbo lowu ximunhuhatwankulu xi hlanganeke na wona.c) Ndlela leyi ximunhutwankulu xi ahluleke ha yona ntlimbo/ xirhalanganyi. d) Ku khorwisa ka ximunhuhatwa hi ku landza leswi humelelaka evuton’wini.
1.2 Hi rihi jaha leri a ri tekanile na Rhulani?
A ndzi chava, kambe marito ya ku ndzi fanela ku va wanuna ma ndzi tiserile ntshikilelo. Ndzi tibyela leswaku ku va ndzi vonaka ndzi ri wanuna ndzi fanela ku ya hambiloko ku dya hi mukwana na foroko swi ta ndzi tikela.
e) Luyaa
“Swo yini ka buti mi nga ta hi chavisa? I ncini lexi mi nyanyulaka na swikunwana? Mi tsakisiwe hi vito kumbe hi leswi ndzi kombeleke ku famba ke?” Miyelani a vutisa.
1.9 Hi swihi swikombiso leswi munhu loyi a nga na AIDS a nga vaka na swona? Tsala mune leswi nyikiweke eka xirungulwana.
“Na wena a wu ta kuma ku tshunxeka.”
“Ndzi...ndzi lava Rintiho!” Tatana a nghanghamela, a nghenisile nhloko ntsena etlilasini, miri wu sarile ehandle. U lo fika a hlometela, a vula sweswo ntsena, mudyondzisi a nga n’wi xewetangi.
1.11 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Yindlu ya ka Deutshe a yi nga ri ya laha misaveni. Khapete ya kona munhu o bodhlomela kunene. Endzeni a ko tititi, onge ko va xigwitsirisini.Tiaircon a ti ri ku tirheni. Kambe ku nga si va khale a ndzi ri kaya. Onge a ko va khale vatswari va Lynette va ndzi tiva. A va nga hlamali nchumu hi mina.A va nga ndzi vutisi swivutiso swin’wana swo ndzi lavisisa swa ku fana na ku “Vatswari va wena i vamani? U nghena kwihi kereke? Wena na Lynette mi tiyimiserile yini? Hikwalaho ka yini u dyondza lahaya u dyondzaka kona?”E-e! A va ndzi khoma onge ndzi n’wana wa vona. Onge ndzi lo velekiwa kona kwalahaya. A va tsakile hi ku hetiseka ku ndzi vona kambe a va nga ndzi khomi tanihi muendzi. A hi bulusa mafenya, yi va yi sukile ya maphepha.Loko hi ya etafuleni ndzi twa mbilu ya mina yi ku gidhli! Hi kona xikambelo xa ntiyiso a xi ta sungula.
Ku tshama u damarhele buku – ku tshama u ri ku hlayeni ka tibuku.Ku tshetsha rinatlu – ku herisa swirhalanganyi.Ku tshova nenge – ku tikisa nhwana/ ku nyika khwiri/nyimba.
“Swi tikomba onge hinkwerhu ha twanana leswaku ntirho wu ta endliwa namuntlhla. Sweswi, a hi pulaneni leswaku hi ta endlisa ku yini!” I Zukrov a vulaka.
Hi masiku loko ndzi va vona va kompfa egondzweni a swi ndzi ehleketisa siku ra mucato wa vona. Heyi, siku rero ndzi ta ri rungulela na va-Gwambe na Dzavana siku ndzi nga ta pfuleriwa na ku amukeriwa etikweni ra swikwembu.Van’waswihenahenani loko va vula va ri mucato wa Mkhekhelezi na N’wa-Mbhedlhe wu vile wo sungula na wo hetelela la Afrika wa ntima. Siku rero emahlweni a ku kompfa mufundhisi na xinyeletana xa mbilu yakwe Jafuro va ambale bya mawukuwuku ya tilo. Mufundhisi a a tamele Buku ya rito kasi Jafuro a a tamele Buku ya tinsimu ta tilo, un’wana na un’wana wa vona a ri karhi a koka nyimpfana hi ndhilima, ku landzela vana vambirhi lava a va hlove swi xonga, wa matlhari na wa xirhundzu, un’wana na un’wana a tamele tuva exandleni. Ku landzela xileyi xa tihavi lexi a xi endleriwe switulu swimbirhi,ku tshama vatekani lava hlovelo ra vona swange a vo lava ku amukeriwa ephalamende ya le tilweni, vun’wetsin’wetsi lebyi a byi n’wan’waseriwe vanhu,tihomu, makuwa, tinyimpfu, tindhilima, xileyi na hinkwaswo, a byi vuyisa na n’wana evukatini. Endzhaku a ku landza kalichi ya timbhongolo leyi a yi xinge tinxangwana hinkwato ta vatekani – ku hlamarisa ka swona, vanhwana a va swi be hi swihatimana, swibelana leswo fuwa na madeha kasi majaha a ya ambale xilungu. Nkulungwana na xivuvuna a swi tshukisa na huvo yo endla milawu ephalamende ya le tilweni. Swakudya a swi ri matutu vana va Ntavasi.A ku tlhaviwe makumembirhi wa tihomu ta xibunu, nhungu wa swiphongo swa xintu leswo ka swi nga biwangi hi michini na ntlhanu wa masekwa yo nona.
hi Basani Ngobeni
Ku khoma swi tiya – ku tikarhata/ku tirha hi matimba/ ku chava/ ku tshuka.Ku khomiwa hi gwitsi – ku chuhwa/ ku rhurhumela.
Ntiyiso ntsena
Xivutiso xa 4
Loko siku ra ku velekiwa ka mina ri fika, a ndzi tsakile ngopfu hikuva a ndzi vonile leswi Manana va nga swi xava loko ku tlangeriwa ku velekiwa ka Ntsakisi. Na mina a ndzi languterile leswaku va ta vuya va ndzi xaverile swa kahle. Kute loko Manana va nghena ndzi kuma leswaku a va khomangi nchumu. A ndzi vilelangi ngopfu hi ku ehleketa leswaku kumbe va xavile khale. Kute loko ndzi vona ku ba nkarhi wa nkombo namadyambu va nga vuli nchumu, hiloko ndzi sungula ku swi vona leswaku onge a va xavangi nchumu.
– Hi ku vona ka wena leswi endliweke hi Miyelani swa khorwisa ke?
Ku va vanhu va hlayiwa exandleni xa nhongana – ku ka vanhu va nga talangi.Ku va vutomi byi pesuka – ku va vutomi byo saseka byi cinca byi va byo biha/ ku va vutomi byi hundzuka.
“Ndzi ri ‘I ntswini leswi man’?”Ndzi twa rito ra yena ri ri ku rhurhumeleni, ri taleriwe hi mahlehleleti.
Vanhu va xivindzi – vanhu lavo pfumala ripfalo/ vanhu vo tiyisela/ vanhu vo ka va nga chavi. Vanhu vambirhivanharhu – vanhu vo ka va nga talangi.
“Mi ta va mi lemukile leswaku mali leyi yi tele,” ku vula Zukrov. “Laha misaveni va nga ka va nga ku nyiki mali yo tarisa leswi u nga tirhangi ntirho wo nyawula. Hi marito lawa ndzi lava ku vula leswaku i ntirho wo tika swinene. Hi swona leswi endleke leswaku hi hlawula n’wina. Hi mi hlawurile hi vutivi bya leswaku a mi vavanuna-hafu, kambe mi vavanunanuna. A hi kanakani leswaku mi ta hi endlela wona hi vutshembeki lebyi xurhisaka.”
Loko a hundzela eka xiyenge xa vumbirhi xa swivutiso swa xitsalwana, u kumile leswaku ku na swivutiso swa nhungu kambe a a fanele ku hlamula mune ntsena. Swivutiso swinharhu a swi fambelana na tinhlamulo leti a a ti lulamisile eka xijumbana xa yena. Hiloko a lwa nyimpi yo humesa xijumbana na yo xi phutsunula. A swi nga olovi hikuva mufambisi wa xikambelo a a tshama a n’wi langutile onge wo rindza yena ntsena, naswona a a tshamela ku n’wi tshinya loko a kanganyisa van’wana na ku va bela huwa hi ku khomakhoma maphepha. Hambiswiritano u kale a humelela. Lexi nga n’wi heta matimba i ku kuma leswaku xijumbana lexi a teke na xona a xi nga ri xa dyondzo ya Biology, kambe a xi ri xa dyondzo ya Matimu History lexi a xi ri na timhaka ta “Peace Treaty signed in 1919” na “Germany, Allies”, na “League of Nations”. Rogers u sungule ku konya, a himetela tafula hi swibakele ku kala holo hinkwayo yi n’wi honolela mahlo na mufambisi wa xikambelo a n’wi tshinelela.
b) N’wana u fanele ku yingisa mutswari wa yena. c) Munhu u endla leswi rhandziwaka hi mbilu ya yena.
Xivutiso xa 2
“Kun’wana na kun’wana!” Ndzi hlamula hi ndlela yo tumbela.
1.6 Hi ku vona ka wena, xana Rhumbuka a a endlile kahle ku va a vutiserile vanghana va yena leswi a a fanele ku swi endla mayelana na ku tsana ka miri wakwe ke? Seketela nhlamulo ya wena?
1.4 Matimba u hlamule yini loko tata wa yena a n’wi byela ku tshika swa tipolitiki hikuva a swi fambisani na tibuku?
“Ndza ha famba,” ku vula Mathebula endzhakunyana, a huma a ya egarajini leyi a yi vambelanile na kamara ya vuwiselo. N’wa-Mzamani u lo sala a lo khekhexwaa, wonge a a boleriwe hi mbewu. Embilwini yakwe a ku thona ngati leyo tititi, mahlo ya byongo byakwe a ya n’wi komba mitsumbu mimbirhi: wa n’wana na wa nuna. U tshamise xisweswo nkarhi wo leha. A nga wu twangi movha loko wu ala ku pfuma. A wo ncincincii, kambe a wu nga pfumeli. A nga twangi huwa ya ku fununguriwa ka nhompfu ya wona, wu kamberiwa. A nga twangi ku funengetiwa ka yona nakambe. U lo twa ntsena swigingi swa ku vuya ka Mathebula. “Movha wu ala ku pfuma.”
Lucas a ri ri jaha ra le Xipilongo. Laha Allesburg a a lo ta hi ku ta lava ntirho. Se a swi endla tin’hweti ta tsevu a nga kumi ntirho. Mbilu ya yena a yi nga vaveli yena ntsena kambe a yi vavela na tata wa yena le kaya. Tata wa yena a a n’wi kurisile hi ku hlupheka swinene, hikwalaho Lucas a a lava ku n’wi endlela swo karhi ku n’wi khensa a nga si landza swikwembu. Lucas u loveriwile hi Manana a ha ri ricece. Hi ku vona leswi wansati a xanisisaka xiswona n’wana wo ka a nga ri wa yena kambe wo va wa nuna wa yena na nsati un’wana, tata wa Lucas, yena nkulukumba Manganyi u hlawurile ku ka a nga ha teki. Hikwalaho Lucas u kurisiwile hi tata wa yena ntsena. Hambiswiritano a a nga yangi kule na xikolo. A a humile hi fasitere eka ntangha nkombo.
Tsala xitsalwana u kombisa xikhovolelo lexi nga eka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka eka xona.
1.6 Vula swilo swimbirhi leswi nhwanyana loyi a pfuneke jaha leri hi swona.
1.8 Xana a swi vangiwa hi yini ku va vahariva va Rhulani va n’wi xanisa?
Namuntlha loko mudyondzisi a nga si huma u hi nyikile ntlhanu wa va matlhontlhabyongo. Vona a ku ri lava landzelaka:
Ku honolela mahlo – ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku hundzisa emisaveni – ku dlaya.Ku kanya mbilu – ku tiyisela.Ku kayelela – ku dlayetela/ ku hlasela vanhu vo tala. Ku kumeta tinhloko – ku yisa nhloko ehenhla na le hansi ku kombeta ku pfumela kumbe ku yima na mhaka.Ku landza swikwembu – ku fa/ ku lova.
Sizoyinyova, sizoyinyova,
U hundzele eka xiyenge xa vumbirhi. U hlaye swivutiso hinkwaswo swa nhungu. Eka swona a a fanele ku hlawula no hlamula swa mune. Ina-ka, laha swivutiso a swi fambelana na leswi a nga tshama a swi vona ebukwini ya ...,ya..., ya..., hay man! A ku ri na swivutiso swinharhu leswi a a swi pakanise kahle.A a tilulamiserile swona.Futhi a swi vutisisiwe xileswi ana a a swi lorhise xiswona. Swikwembu swa ka vona a swi n’wi lombe tindleve, swi tlhe swi n’wi khoma hi voko. Tinhlamulo a a ti tiva, a ti ri evuhlayisekweni bya xikhwama xakwe. A ti laveka ephepheni.
“Mhaka ya mina na yena ya olova n’wina sesi!”
Hikokwalaho ka yini mi nga tilaveli munhu loyi a nga ta mi kurisela xivongo, mi tshika ku tidyela nkarhi hi munhu wo ka a nga bebuli? Ma swi tiva leswaku loko mo fa mi ri hava n’wana, hi loko xivongo xi file ke?” A vula sweswo hi ku tswontswa Magazini. Jaha ra Xikwembu a ra ha kalangi ri swi kota ku tikhoma. Ri lo vhela ri tibyela leswaku ku nonela hi mpfundla swa singita. Ro olova, ri rivala na leswaku ri se ri na yona nghamu, ro khomelela Solani va tswontswana.Solani a a tsake ngopfu embilwini ya yena.A a tibyerile leswaku u winile. A a tibyerile na leswaku swa boha a wisa Rhulani exitulwini hikuva yena u dyondzeke ku tlula Rhulani, naswona wa bebula. Hambi leswo wa bebula a a byeriwe hi mani, ahanti! Swi tikomba Solani a vona vutomi hi tihlo rin’wana.A a vona ngi loko munhu a nga dyondzekangi a nga faneriwangi hi vukati, byi fanele yena a havaxeleke magaweni, yena a nga ta pfa a vulavula xilungu a ku ‘my honey, my chocolate, my chicken licken’.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
“Mina a ndzi yi helo. Ndzi n’wana wa kwala ka mufundhisi.” Ndzo vona manana a ku xi biku! A veka voko exikandzeni. A rila hi rito leri onge a ri khomiwile hi mukhuhlwana. A ri twala ri pfa ri nga humi swona. “Hambi mo rila manana, a swi nga mi pfuni nchumu. Mina a ndza ha vuyi ekaya,” ndzi titwa ndzi vula.
Swi tekile nkarhi wo leha ku khorwisa kokwana ku hundzula vonele ra yena. A ri akerile. KAMBE hi rin’wana siku, endzhaku ka malembe, mina na Lynette, rivoni ra mina, a hi khinsamile emahlweni ka yena, a ri karhi a hi nyika mikateko ya yena ya leswaku hi tekana tanihi nuna na nsati.
– Xana u vona Mathebula a endlile kahle ku va a sindzisa ku ya entirhweni hi Musumbhunuku hambileswi a a tsundzuxiwile hi n’wana wa yena leswaku xiyimo xi ta va xi bihile tanihileswi nhlangano wa vona wu yiriseke vanhu ku ya entirhweni ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Nuna wa Rhulani u sungurile mahanyelo yo ka ya nga amukeleki. U sungurile rigombo. Siku na siku a a himetela no gembetela Rhulani, ku ri hava xivangelo xo nyawula. Ntiyiso wa kona hileswaku Rhulani a dlayisiwa hi nceka wuntshwa. Mhaka yo vava hi leswi loko Rhulani a ri karhi a cema hikwalaho ka swibakela swa Magazini, vahariva va yena a vo jika hi khona,va ba xikhiyana xo ka xi nga heli. A a va tinyika na nkarhi wo tima timboni,va pfula mafasitere leswaku va ta kota ku cingela mhangu ya kona. Ku suka kwalaho mhaka ya kona a va ti teka va ya haxa Solani hi yona. Munhu a a ta kuma Solani na vahariva va yena va ri karhi va phakatana, va tifayafaya no wela ehansi hikwalaho ko ba xikhiyana le ka vaSolani. Leswi a va kumanisa swona na Solani, munhu a ta ehleketa leswaku ntsako wa kona wu ta va hilaha ku nga heriki na loko Solani a ta va a hlomile. A a va n’wi byela na leswaku vona a va na muhariva wa mhika, muhariva va tiva yena ntsena.
Eka Xirungulwana xa “Rivoni”, hi kuma leswaku timhaka ti humelela exikolweni lexi ku nghenaka vantima na valungu, laha Hasani na Lynette va nghenaka kona. Ti tlhela ti humelela edorobeni eka vaLynette na le matikoxikaya eka vaHasani.
Mina a ndzi ehleketa leswaku ku famba na nhwanyana loyi eka nkarhi wo wisa a swi ta va swa siku rin’we ntsena, leri a nga ndzi teka edesikini. Yena a a tshamela hi le ndzhaku, mina a ndzi tshamela hi le mahlweni. Kasi a ku ri loko xinghana xi sungurile. Ndzi dyondza loko a vitaniwa hi van’wana leswaku hi yena Lynette Deutshe. Na mina ndzo n’wi vitana Lynette. Ndzo twa a pfumela. Na yena o ndzi vitana Hasani, ndzo pfumela.
•1988 u pasile vuthicara eHoxani College of Education.
“Ku vula ntiyiso hahani, vugqweta byi le mbilwini yanga. Ndzi nga ka ndzi nga byi cincanisi na nchumu.”
(4) NDZETELO WA SWA VUTOMI (LIFE ORIENTATION)
“Elokhixini rihi?” ku vutisa Cawuke, a yiva Manganyi katsongo hi tihlo, a tlhela a ri vuyisa endleleni hi ku copeta ka rona.
“U ta huma a ya kwihi n’wana ntsongo buti?”
VahlotiGqwetaU nga riliByi le tintihweniTlhariha mufana!I VutomiI miehleketo Xijahatana N’wina!Mangwa
“N’wana wa ntshiva mina a ndzi twanani na yena sesi,” Rito ra tatana ri tlakuka, a vuyela ka xiyimo xa tolo hi sekondi. “A ndzi twanani na yena nakatsongo.”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Vasesi wa Magazini a va rhandza ku kumela buti wa vona ekhon’weni va n’wi vutisa leswaku yena o ka a nga lavi n’wana ke. “Hikokwalaho ka yini mi nga tilaveli xo fa tihlo xi ta mi kumela n’wana? Mali ya n’wina yi ngo helela eka munhu wo ka a nga kumi na n’wana, mi ta swi kota ku cheleta mbvuva lowu nga ta ka wu nga pfuki wu tswarile mihandzu mi ta kha siku rin’wana ke?” Marito lawa ya tlhavile Magazini mbilu, a sungula ku ehleketa hi wona ku ri leswaku khale a a nga ri na mhaka na swona. O tibyela leswaku nkarhi a wu si fika naswona nsati wa yena u ta kuma n’wana hi nkarhi lowu laviwaka hi Xikwembu. Leswi hinkwaswo vasesi wakwe a va swi endla hikwalaho ka leswi munghana wa vona Solani, a a fa hi Magazini. A va phendlela Solani mindzhuva leswaku a ta byi kandza eka Magazini.
Migingiriko
Hi siku leri tlhandlamaka – ra Mugqivela – Lucas u yile evhengeleni ra tibuku ku ya xava phepha ra Mugqivela. A nga lavangi ku ri hlaya a nga si fika ekaya. U fikile ekaya a ku gaa, ehenhla ka mubedo, a sungula ku hlaya.
1.7 Hlamusela leswi Xikhegu a swi endleke endzhaku ko amukela xitsundzuxo xa Hletelo.
Ku wa mukapa – ku cina u tlhela u tlhava ehansi hi nhloko u yimisa milenge. Mahlo yakwe a ya vulavula – a n’wi languta hi ndlela yo kombisa leswo ku na ntwanano. Laha ri tirhile ku kombisa ku kotlana ka swilo kumbe swikongomelo swimbirhi hinkarhi wun’we kumbe swin’wana swi nga ri ki kahle.
Lexi a xi tsakisa hi leswi Rhulani a nga cincangi vutomi bya yena loko a fika eJoni. Vutomi lebyi a a byi hanya ekaya, hi byona lebyi a a byi hanya na kwale Joni. Hambileswi vutomi bya le Joni byi ngo va mphensamphensa, yena a a ha tikhome kahle. Vutomi bya yena kwale Joni a a byi naveriwa hi vanhu vo tala hikuva a a ri hava vutlukwa-chola. Lava a a va ri na vasati vo karhata, a va navela ngi Rhulani a ngo va nsati wa vona. Rhulani u fike a tinyiketa eka kereke ya Ebeneza kwale Joni, a tlhela a va musumi wa tinsimu. Leswi na yena a a ri munhu wo rhandza Xikwembu, u joyinile kereke hi mbilu yo basa paa!
“Vona a va tivi nchumu n’wina buti. Hi yo yini leyi ndzi yi kombaka hi Nsovo. Loko a a lo ndzi yingisa a a nga ta va a kumile n’wana a ha ri ricece. Ndzi ku: “Nsovo, u nga fambi vusiku. Nsovo, xin’wana na xin’wana xi na hakelo.” A ndzi twiwa hi mani? Namuntlha ndzi mana wa ricece.
Vusiku sala ndlwini – ku hubuta/vindzuka.
Ku hlaya buku yi pfariwile – ku vona ntiyiso wa mhaka hambi u nga byeriwangi. Ku humesa mavala ya ntiyiso – ku komba hanyelo/kumbe endlelo ra xiviri.
1. Pimanyisa mpaluxo lowu nga eka xirungulawana xa “Rivoni” na mpaluxo lowu nga eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, u ri karhi u nyika swikombiso leswi humaka eka xirungulwana. Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Xivutiso xa 3
1.4 I yini lexi a xi endla leswaku jaha ri nga tshunxeki loko ri vona nhwanyana loyi wa mulungu a yimile emahlweni ka rona?
Rhulani u hetile malembe mambirhi hinkwawo a nga si kuma n’wana.U lo na heta lembe ro sungula, hiloko vahariva va yena va n’wi pfuka tshuri.Leswi se a va endla swona a swi chavisa. A va n’wi vula hikwaswo leswi va swi lavaka. Mikarhi yin’wana a va vula leswaku makwavo wa vona u lo teka wanunakulobye hikuva i mhika. Un’wana na un’wana o vula leswi a a swi tsakelaka. Leswi a va tele, a ku huma to tala hi nkarhinyana. A va sungula ni ku n’wi tongela hi lava va ka vona vana. Loko Rhulani a vitana n’wana un’wana leswaku a ta n’wi rhuma, a a byeriwa leswaku hikokwalaho ka yini a nga tswali wa yena n’wana leswaku a ta n’wi rhuma, a tshika ku rhuma vana va vasatikulobye hambiloko dyambu ri hisa. Mikarhi yin’wana a va byeletela vana va vona leswaku loko a va vitana a lava ku va rhuma, va nga pfumeli loko a nga si va nyika mali hikuva u na mali yo tala tanihileswi a nga riki na n’wana.
– Loko ngi a ku ri wena Rhumbuka, xana ingi u tivisile vanhu hi ta xiyimo xa wena xa HIV/AIDS ke? Seketela nhlamulo ya wena.
1.3 I yini lexi hlundzukiseke tata wa Matimba?
Matimba a nga hlamulangi xivutiso xa tata wakwe. U lo n’wi languta, ivi a nghenisa voko exikhwameni. “Tatana, ndzi mi hlwerisile ku ya entirhweni wa n’wina.” A humesa xilo exikhwameni. “Lexi,” a vula hi ku komba tata wakwe, “hi xona xi tsandziseke movha wa n’wina ku pfuma. I rotor, tekani mi ya pfumisa movha wa n’wina.” Mathebula a xi amukela. Matimba a hundzuluka a tlhelela enghomeni.
2.6 Hikwalaho ka yini Solani a tsandzekile ku tswalela Magazini swihlangi?
Ku ya hi Mimpimo ya Makambelelo ya mbuyelo wa matsalwa, hi languteriwa ku va hi kota ku:
Malwa-a-te-whii – munhu loyi a ngo tirha kunene ku hlula nala handle ko vulavula. Laha ku vuriwa ndlala leswaku yi karhata vanhu yi karhi yi nga vulavuli.
XIKOLO XA LE HENHLA XA VUTIVI
a) A va hlahlavuveli
“Lexi nga kona, nghena ehansi u dya buku. Giredi 12 wa yi minya lembe leri. Ndzi ta thola mutirhi a sala na Springbok. Nghotsa ya dyondzo hi yona yi nga ta ku pfhurheta swilavi.Vutomi bya kecela loko u nga dyondzangi.Humesa Manyunyu embilwini ya wena u nghenisa xisana xa dyondzo u nyawuka eka xona. Hambi hina hi huma ekule. Hi lo luma meno n’wana wa makwerhu. Mavala ya mangwa i mavala man’we.Vavanuna i ntirho wa vona wo tihundzula ndlopfu va dya makamba hinkwawo. Futhi wena u katekile u nga eka ntila wa Science hikuva yi fumbarhele vulombe byo nona. Byongo bya Manyunyu byi na tinhwala. Va n’wi hungurile ku kholela vana va vanhu. Misava leyi yi na mona wa xiloyi, yi ta n’wi lata esangwini a hundzuka xifofoloti. Hina hi korwile hi swa misava, wa swi vona na wena leswaku ti dya ti kongome kwale va Thayela na N’wa-Mixeke va vundzeke kona. U nga tivangeli vuvabyi bya mbilu wa ha ri matabyana. Hi langutele xibasa xa dyondzo eka tshuri ra wena. Ndzi gimeta kwala. Loko u lo teka mhula u lema tindleve, khari wena u nga ta hlohlonyiwa hi vuleda,” ku gimeta Hletelo a yimise na nhompfu leya rhonge.
5.1 Xirungulwana xa “Rivoni”
“Yini!” A tlakusa buku a yi veka etlhelo, a hlalela mahlori: ‘Germany’ na va-‘Allies’ na va-‘League of Nations’. “Yerrrr,” ku konya Rogers, a hima tafula hi swibakele swakwe hinkwaswo. A nga lo hima kan’we kumbe kambirhi, u lo himetela ko tala. Holo hinkwayo yi hundzuluka yi n’wi honolela mahlo. Mufambisi wa xikambelo yena a a ri karhi a tshinelela Rogers na maphepha yakwe yo tala”.
1.3 Hikwalaho ka yini ku vuriwa leswaku swivutiso leswi a swi ri swo hlangana nhloko?
Eka xirungulwana xa “Luyaa”, ntlimbo lowu ximunhuhatwa Miyelani a hlanganeke na wona a wu ri wa le ndzeni hikuva a a fanele ku hlawula leswaku eka Gezani na Khazamula, u fanele ku tekana na mani. A a rhandza Khazamula naswona a va tshembisanile leswaku va ta tekana hi ku famba ka nkarhi. Loko Gezani a n’wi gangisa, Miyelani u vurile leswaku u rhandzana na Khazamula kambe endzhaku u hetelele a pfumela a tlhela a byela Khazamula leswaku u ta tekiwa hi loyi a nga ta rhanga ku lovola exikarhi ka Gezani na Khazamula.
6. Pimanyisa xitayili xa matsalelo xa mutsari xa xirungulwana xa “Swi tsandze koti” na xa mutsari wa xirungulwana xa “Ndzi fikile”.Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Ndzi languta tatana hi ku rindzela leswi a a ta swi vula. Mahlo ya hina ma kotlana. Ndzi hatla ndzi susa ya mina. Ndzi twa onge ndzi ngo rila. Mahlo ya tatana a ma lo juu! Swi ndzi khorwisa leswaku a a rilile ngopfu loko a nga si ndzi landza exikolweni. A rilela nsati wa yena – mana wa mina! A ndzi hundza hi ku hatlisa. A kongoma eka yinhla yin’we ya tafula. A teka phepha,a ri lahlela emahlweni ka mina onge u cukumeta nyoka yo hanya leyi a yi n’wi khandziyile miri a nga yi voni.
Siku leri tlhandlameke a ku ri Sonto. Rhumbuka u tilunghisele ku ya ekerekeni. Loko a famba epatwini u xiye leswaku a ku humelela swilo leswi a a nga si tshama a swi vona. Vanhu a va pfala minyangwa ya tindlu ta vona loko va ku n’wi kelu! Van’wana a va hambukela emitini hi ku chava ku hlangana na yena. Lavo tsandzeka ku tikhoma a va n’wi hlometela hi mafasitere. Vana a va huweleriwa, va khahliwa ku hatla va suka epatwini. Van’wana, kumbe hi lava va xivindzi, a va honolela Rhumbuka mahlo, va nga n’wi hlamuli hambi a va ndzawuta. Hambi timbyana a ti pfale milomu ya tona. Ekerekeni, Rhumbuka u tikume a tshame a ri yexe exitulwini xo leha. Mahlo hinkwawo a ya ri ehenhla kakwe. Loko a va languta, hinkwavo a va hatla va languta etlhelo.Loko a languta ehansi, mahlo hinkwawo a ya vuya ehenhla kakwe naswona hi ku copeta ka tihlo. Mahlo lawa ya sungule no n’wi badlhisa nyuku. Vambirhi-vanharhu va kanye timbilu va n’wi xeweta loko kereke yi huma. Valavo a va ringeta ku endla Xikreste. Hambiswiritano, na vona lava a va nga ri na mabulu na yena. Hinkwavo a va nga qhavulani na yena. U tlhelele ekaya a pfimbe nhloko, a twa a sungula no chava vanhu hinkwavo. Sonto liya hinkwayo, loko vanhu va hundza emahlweni ka yindlu yakwe,a va ntsetela marha,va tshwutela na swikhohlola. Loko a ku ri na xikontiri ndza tshemba siku rero a ku ta va ku boxeke nambu wuntshwa wa marha na swikhohlola.
“A ndzi ali leswaku u lovile kambe loko a mi lan’wela n’wana a nga si fa, se yena a a tsandza hi yini ku tihlayisela n’wana wa yena?” I Manana a vutiselaka Tatana swivutiso swo huma endleleni.
Mimbuyelo yo dyondza ya matsalwa, ku katsa na swirungulwana, i ku va mudyondzi a kota ku hlaya na ku langutisa, leswaku a ta twisisa na ku hlela hi vuxoperi na ku angula eka tinxakaxaka to tala ta switshuriwa.
Nkomiso
Kunene rhumbu ra Thayele na n’wa-Mixeke ri dzimile timitsu eka dyondzo ya Mine Engineering hi ntamu. Ku tinyiketela ka yena ku endlile leswaku timbilu ta va ka Sasol lava nga n’wi phemela basari ti tshamela lero ba mikulungwana. N’wana wa xihlangi a a bohe nkhamu swi tiya. Hambileswi a a ri exikarhi ka ntlhambi wa lava ntlhohe, a a nga tsemekangi rhumbu. O monya ntsena futa leri nga humelela eyunivhesiti ya Free State loko rimenyo ri thyakisile swakudya leswi dyeke hi va ka ntimeni. Xikhegu u chayeriwe malembe manharhu a thwasa. Xikan’wekan’we a kuma ntirho wu lo n’wi yimela.
2.5 Hi ku vona ka wena i yini lexi a xi endla leswaku Rintiho a chuhwa?
Ndzi n’wayitela.
2.2  I yini lexi endleke leswaku Lucas a weriwa hi nyuziphepha leyi ngi a yi khomile?
Eka xirungulwana xa “Xa dyisa”, ximunhuhatwankulu i Rodgers hikuva hungu hinkwaro ri rhendzeleka eka yena. Hi ku landza leswi humelelaka eka xirungulwana lexi, Rodgers a a ri munhu wo loloha,
1.15 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
“Marito ya wena ya tiyisa nhlana Miyelani, ndza tlangela,” i khazamula yeloye.
2.5  Loko ngi a wu ri wena Lucas la endleke mhaka leyi nga eka 2, 4, a wu ta titwa njhani?
Ku khinsamela van’wana – ku tirhela van’wana/ ku va hlonga/ mutirhi.Ku kholeriwa – ku ka va nga ri na mhaka na wena/ ku tongeriwa/ ku bomberiwa.
“Ndzi hlamule ndzi lava ku famba.”
“Tatana, a mi ndzi twisisi,” ku phikelela Matimba.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
“Mi ndzi landzile leswaku ndzi ya endla vudokodela?” Mina ndzi vutisa.
 tatana a nga swi koti ku hlayisa vana ku fana na
“A ndzi yimi na wena leswaku loko vana va Perlman va helerile i makume-mbirhi,” a vula, xikandza xi lo nchaa, ndzi twa a tele nyanyuko eka rito ra yena.
1.7 I yini lexi Matimba na Vandla ra Reformist a va lwela xona?
Ku tsimba mahlo – ku tsipa/ ku pfala mahlo.Ku tsona vurhongo – ku endla leswaku munhu a nga vi na ku rhula.
Xirungulwana xa “A ku te ku fuma ka wena” hi WR Chauke
“He wena xinsohelana ndziwena a wu hlamuli swona mani, ndzi ri u mani nandzuwe?”
Rogers u sungule ku hlaya swivutiso swa xiyenge lexo sungula. Xikan’we-kan’we u hlamarisiwile hi mavutisele ya kona. A ya nga lungiwangi na switsanana.A ya tumberile swinene.Loko munhu a hlaya swivutiso swa kona a a twa wonge a a ri eka mujombo wa tinhlanyi.Nsululwani a wu vuya hinkwawo.Mahlo wona a ya hundzuke swipelupelu, ya endla leswaku mapeletwana ya wa mukapa ehenhla ka phepha. Marito a ya dansa ‘vastrap’ liya ya nkarhi wa va-Paul Kruger. Loko a langutisisa swinene u vonile leswaku leswi a ku nga ri swivutiso, a ku ri swirimbana. A swi ri swivutiso swo phasa, ku nga ri ku ‘pasa’ ku ya emahlweni na tidyondzo, kambe ku ‘phasa’ ko lovisa, ku feyirisa. A a swi tiva leswi a ku fanele ku vutisiwe swona. Leswi a a swi vona a ku ri ku kholeriwa na ku hlekuriwa. Valulamisi va swivutiso leswi a va tibohe ku endla swihlekiso hi vadyondzi. Rogers u bvungiwe hi ku nyangatseka lokukulu, a twa a hlamba na timbilu leti, a hima tafula hi xibakele.
Eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, na kona mutsari u vumbile swimunhuhatwa leswi hanyaka hikuva timhaka leti swi ti endlaka na ku ti vula hi leti ti humelelaka eka vutomi bya vanhu bya siku na siku. Swiendlo swa swimunhuhatwa swa khorwisa naswona swi endleka hikwalaho ka nsusumeto wo karhi, xikombiso, tata wa Rintiho u vuyile hi le xilungwini ku ta pfuxela nsati loyi ngi a a vabya, kutani a hatlana na xihundla xa leswaku Rintiho u lava ku dyondzela vugqweta, kasi yena a a lava leswaku a dyondzela vudokodela. Leswi swi n’wi hlundzukisile kutani a lerisa Rintiho ku endla vudokodela, ivi loko Rintiho a ala, a n’wi hlongola ekaya na ku tshika ku n’wi hakelela mali ya tidyondzo. Rintiho yena u yile mahlweni na ku dyondzela vugqweta a ri karhi a tshama ekaya ka mufundhisi a kondza a heta tidyondzo ta yena.
1.4 Xana swivutiso swa kona a ku ri swa dyondzo yihi naswona swa Xiyenge xihi?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
b) Wansati i ku tswala vana.c) Vukati va kandza hi mbilu.
2.3 Xana a a ta ta lava yini eka va Hasani?
Tatana a a twala a karihile ngopfu. “Hikwalaho ka yini vana lava u nga va khomi ku fana?”Tatana a vutisa manana.
Leswi i swivutiso leswi swi tirhisaka ku hlahluva nkoka ni ntikelo wa mhaka/ nchumu. Swi katsa nhlahluvo mayelana na ntiyiso, nkoka, mavonelo ya munhu ya timhaka, vutshembeki bya nchumu, maehleketele yo hluteka na timhaka tin’wana leti faneleke na ku amukeleka mayelana na swiboho ni swiendlo swo karhi.
Siku ri fikile, Mkhekhelezi a tikhomela ndlela yakwe a ya ePitori. Loko a fambile N’wa-Mbhedlhe a sala a rhamba nhlengeletano ya n’wayexe a ku:“Leswi a dyi fambangi leswi! Loko a dyo ya lan’wisiwa vudyangwana hi tintayitayi ta doroba munhu a xi ta sala xi tidlondla edzundzini ra vutomi.Kambe hambiswiritano hi …”A vula hi ku pfala nhlengeletano hi xikhongelo xo koma.
“O, njhe va kona laha mutini?” Ku vutisa Lucas a yimile ehekeni.“Ko va na Manana Ntuli ntsena, Bra Moss a nga kona,” ku hlamula muchayeri.“Hi yena ndzi lavaka yena. Ndzi lava ku bula na yena hi timhaka ta Civic Association.” “A nga kona, va ri u yile exikhongelweni xa nkosi eLalani,” ku vula muchayeri loyi a a tikomba a nga ehleketeleli Lucas swo biha.“Hawu, i mani loyi a nga lova eLalani?” Ku vutisa Lucas.“Va ri u yile exikhongelweni xa nkosi wa nkulukumba un’wana va nge i Mulamula,” muchayeri a vula hi ku pfula rivanti, a pfumisa movha. “U languteka u herile matimba swinene.” I muchayeri a vulaka eka Lucas.
Ku langutela ehansi – ku nyadza/ ku vona munhu a ri wa xiyimo xa le hansi.
“ Ina, hahani!” Ku hlamula mina.
Xivutiso xa 4
“Ndzi ku vutise xivutiso,” ku kariha Tatana Mathebula loko a vona nhlamulo yi nga mili.”
2.4 Xana i machachanghweni ya yini lama Miyelani a ya vulaka?
Xirungulwana lexi xi sungula laha Mikateko a lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a n’wi langutile a ri karhi a n’wayitela. Loko a ha lorhisa xisweswo hiloko mana wa yena a n’wi pfuxa hi mpama wa xihahati. Nandzu wa yena a ku ri ku etlela hambiloko dyambu ri xile, a nga pfuki a tirha mintirho ya ndyangu. Leswi a swi vilerisa Mikateko hileswi Ntsakisi, ndzisana ya yena, a a khomiwa kahle loko yena a ri karhi a xanisiwa. Mhaka leyi yi endlile leswaku a kala a ehleketa leswaku a ku nga ri mana wa yena wa ngati. Ku xanisiwa ka Mikateko swi endle leswaku matirhelo ya yena exikolweni ya nga tsakisi, loko Ntsakisi xona xi tirha kahle. Siku ra ku tswariwa ka Mikateko loko ri fika, Mikateko a a langutele tinyiko eka mana wa yena, kambe mbilu ya yena yi vava loko a kuma leswaku mana wa yena u rivele leswaku i siku ra yena ra ku velekiwa, ku ri hileswaku hi siku ra ku velekiwa ka Ntsakisi mana wa yena a xavile tinyiko to hlaya. Loko tata wa yena a twa mhaka leyi, u nyikile Mikateko mali yo xava leswi a a swi lava. Leswi swi endle leswaku tata wa yena na mana wa yena va holova hikuva tata wa yena a a vilela loko nsati wa yena a nga khomi vana va yena ku fana. Mikateko a a ri karhi a swi twa loko vatswari va yena va holova, hiloko a rila swi nga heli. Ku fike laha a nga twa xihundla eku holoveni ka vona. A kuma mhaka ya leswaku mana wa yena wa ngati u lovile, mana wa Ntsakisi a hi mana wa yena. Tata wa yena u bohekile ku n’wi hlamusela leswi humeleleke ku kala Mikateko a ta ta tshama na mana wa Ntsakisi leswaku a n’wi kurisa. Ntsakisi u vilerile swinene a vula leswaku loko a lo byeriwa xihundla lexi a kula a ri karhi a tiva ntiyiso.
Dyondzo i vukosi
2.8 Xana hi ku vona ka wena Rintiho u endlile kahle loko a ala ku tlhelela ekaya na vatswari va yena ke? Seketela nhlamulo ya wena.
1.1 Vuxaka bya Xikhegu na Hletelo hi byihi?
A ku hundzangi nkarhi wo leha xikongomelo xa majaha lawa xi nga si hetiseka. Moses a swi nga kanakanisi leswaku u hundzile emisaveni. U hundzile na vanhu vo tala lava a va tile enkosini. Loko ya ri majaha lawa ya tlhavile khiya, movha wu handza ehansi, wu suka hi rivilo ra rihati wu ticopela emahlweni, ku va kona loko wu fambile.
“Vinyi va yona va kwihi?” Ku vutisa Mathebula, a heleriwe hi matimba.
Swi tsandze koti hi SS Maluleke  50
2.10 Xana nxupulo lowu Mkhekhelezi a wu nyikeke N’wa-Mbhedlhe, N’wa-Mbhedlhe wu n’wi fikise kwihi?
Eka swivutiso leswi vutisiwaka hi nga kuma swivutiso swo koma/swa ntshaho kumbe swa xikambelantwisiso hi leswi:
Hi ku nonoka a ku: “Swa olova mufana...swa olova. Loko wa ha lava ku hanya ehansi ka lwangu ra mina, na le hansi ka nawu wa mina tanihi mutswari wa wena, yana exikolweni sweswi, u ya va byela leswaku u lava ku cinca tidyondzo, u dyondza tidyondzo leti ti nga ta ku nghenisa eka gondzo ra ntirho wa vudokodela, va ku nyika na fomo yintshwa ya vutitsarisi. U vuya na yona u ta ndzi komba.
“A a vula yini?”Ndzi twa hahani Meslinah a vutisa.Ndzi swi vona xikan’we leswaku kokwana a a vulavula na Tatanantsongo na mutirhi wa laha kaya.
2.1 Solani a a ri mani?
Ndzi ku tindleve pari! A ndzi nga vulangi nchumu hi ku teka. Mina na Lynette a ha ha ri vatsongo. Kambe ntiyiso hi leswaku a hi rhandzana naswona a swi ta kala swi fika kwalaho. Xana a ndzi ta n’wi hlamula yini kokwana sweswi ke? Ndzi tivutisa. A ndzi nga swi langutelangi leswi a nga swi vula.Swa antswa ndzi miyela, ndzi tibyela. Hi ntiyiso, swi kahle ku miyela loko ku vuriwa mhaka leyi u nga yi langutelangiki.
Ntshiva – mona/nkanu.Pongo – huwa. Xijumbana – phepha leri nga na tinhlamulo ta swivutiso swa xikambelo leri mukamberiwa a nghenaka na rona exikambelweni swi nga ri enawini.
vi) Matirhiselo ya mutsari ya ririmi : Xihlawulekisi xin’wana xa matsalwa i ndlela leyi mutsari a tirhisaka ha yona ririmi. Matirhiselo ya ririmi ra mafenya kumbe misavu, swikhavisaririmi swo tanihi swivulavulelo, swigego, swihlambanyiso na swivuriso, hi swin’wana leswi swi nandzihisaka xitori. Dlilosari leyi katsiweke laha yi nyika tinhlamuselo ta swikhavisaririmi leswi kumekaka eka xirungulwana xin’wana na xin’wana.
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
– Hi ku vona ka wena hikwalaho ka yini Manyunyu a kanetile leswaku hi yena a nga tikisa Xikhegu?
“Kasi Allesburg a hi lokhixi?”
Nkuku a wu hleteli swikukwana swa wona –
5.2 Xirungulwana xa “A ku te ku fuma ka wena”
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
“Loko mhani wa wena va ku vitana a wu swi twangi xana?” ku ta xivutiso xo hlundzuka xa Mathebula, a veka na khapu ehenhla ka xitafulana.
1.8 Hikwalaho ka yini Rogers swi nga n’wi olovelangi ku humesa xijumbana xa yena?
Xirungulwana lexi xi vulavula hi nhwana loyi va nge i Xikhegu loyi a tikisiweke hi jaha leri va nge i Manyunyu. Manyunyu u landzurile leswaku hi yena a tikiseke Xikhegu kutani Xikhegu a twa a herile matimba. A a twa swi antswa loko o fa na ku navela leswaku ndzhwalo wa yena wu onhaka. Hahani wa yena Hletelo u n’wi khongoterile a tlhela a n’wi hlohlotela ku dyondza xikolo lexi xi nga ta n’wi pfuna ku hanya vutomi lebyinene. Xikhegu u ve a kuma n’wana wa mufana kutani a n’wi thya vito ra Springbok. Xikhegu u yingisile xitsundzuxo xa hahani wa yena kutani a sungula ku hlaya tibuku swi nyawula. U kotile ku pasa Giredi ya 12 hi exemption, a va un’wana wa lava rhambiweke ePolokwane hi Xirho xa Huvonkulu (MEC) xa Ndzawulo ya Dyondzo ya Xifundzankulu xa Limpopo a ya khensiwa hi khapu. Ko va loko ndlela yo dyondza yi pfulekile. Xiphiqo xa yena a ku ri ku kuma mali yo yisa tidyondzo emahlweni. U vuye a nyikiwa basari yo ya endla Mine Engeneering hi khampani ya Sasol eyunivhesiti ya Free State.
“Hi yena buti a vulaka sweswo?”Hahani a vutisa,a ri ku dyiseni ka Nkateko mukapu. Nkateko a ku ri n’wana wa Nsovo. Nsovo a a ri n’wana wa hahani wa nhwanyana. Nkateko a xo va na lembe rin’we ntsena. Nsovo yena a a tlhelerile exikolweni. Tanihi mina, na yena a a ri ka Giredi ya khume.
Ku hlangana hi tihlo – ku langutana hi mahlo xikan’we. Ku lava nhloko ya Johana enkambaneni – ku koxa leswi karhataka ku swi endla/ leswi nga kotekiki.
“Heyi! tatana a vula, a languta ehansi.
Ku pfimba nhloko – ku tikeriwa/ ku karhateka.Ku qhavulana – ku xewetana hi swandla.Ku tihlayisa – ku hanya vutomi lebyinene/ byo tenga.
Lexi a xi hlamarisa hi leswi loko ku fika khisimusi a va lava Rhulani a xavela vana va vona swiambalo. Hambiswiritano, Rhulani a a nga ali, a a swi kota ku va xavela, kambe a va nga eneli hikwalaho ka leswi a va nga n’wi rhandzi. A a va nga ha n’wi khomi ku fana na le kusunguleni. Swilo leswi hinkwaswo a va swi endla loko Magazini a nga ri kona, kambe Rhulani a a nga swi koti ku byela nuna wakwe leswi a endliwa swona. Vahariva va Rhulani va sungule ku gingirika va gingirikela Magazini ku endlela leswaku Magazini a ta ku nsati wa yena a nga tirhi, wa loloha. Loko n’hweti yi hela, Magazini a a nyika nsati mali hinkwayo.
“Ndzi vula leswaku mi ndzi pfumelela ku boxa tshumba leri vupfeke embilwini ya mina, kumbe a ndzi ta pfukela eVuxeni tanihi nhloko ya xinhombedyana.”
Swivutiso swo koma (swa ntshaho) – swivutiso swa tinhlamulo to koma no kongoma mayelana na ntshaho wo karhi.
Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a a nga tiphini kahle emirini. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshama a karhele hambi a nga tirhangi nchumu. Mahlangano ya miri wakwe a ya tshama ya hambanile, a venga hambi ku ri ku famba kunene loku.Lexi a xi n’wi hlamarisa ku hundzisisa hi leswi a a twa a karhele hambi a lo titshamela dyambu hinkwaro. U vutisele vanghana vakwe. Van’wana va n’wi byele ku dya maphilisi ya tivhitamini.Van’wana va ku a a fanele ku nghenela nongonoko wa vutiolori. Rhumbuka u ringetile leswi hinkwaswo kambe a swi pfunangi nchumu. A a tlhela a sungula no vona leswaku a a ondza, hambileswi a a ringeta ku dya swinene. U cince na swakudya a ringeta swin’wana kambe do! Hiloko a tsundzuka xirha lexikulu xa vanhu masiku lawa: AIDS. A nga ha langutangi endzhaku, u lo vhe a kongoma exibedhlele. U fike a kombela ku kamberiwa. Leswi ana a a ri munhu wo rhandza ku kongoma ntiyiso, u boxe xikan’we leswaku a a navela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya AIDS.
“I vanghana va mina,” ku hlamula Matimba, a nga hlamuli xivutiso hi ku hetiseka.
Xirungulwana xa “A ku te ku fuma ka wena” hi WR Chauke
“Papa, a ku lo humelela yini?” Ku vutisa mina ndzi langutile Tatana exikandzeni. Yena u lo tshunela a ndzi vukarha nkarhi wo leha ndzi ri karhi ndzi rila. Vusiku bya siku rero a ndzi byi nuhangi vurhongo. Vutomi bya mina hinkwabyo a byi ri mavunwa. Ndzi hetile vhiki ndzi ri karhi ndzi endla onge ndzo vabya. Ntsakisi na yena a yi n’wi olovelangi mhaka leyi. Manana yena a a nga koti no ndzi languta kambe u tile a ta ndzi byela leswaku wa tisola eka leswi a nga swi vula. Ku hava lexi hinkwavo a va ta xi vula a xi ta susa ku vaviseka loku a ndzi ri na kona. Hi siku rin’we ndzi tive leswaku Manana loyi a ndzi ehleketa leswaku i mhani wa mina a nga ri yena, mana wa mina u ndzi lan’wile naswona u lovile.
hi Willie Richard Chauke
Nkomiso
Yini!A tlakusa buku a yi veka etlhelo, a hlalela mahlori: Germany na vaAllies na vaLeague of Nations. “Yerrrr!” ku konya Rogers, a hima tafula hi swibakele swakwe hinkwaswo.
“Swa hlamarisa ku twa leswaku Machangana ya dyile munhu. Hi xitalo ku dyiwa vona,” havumbirhi va hleka, muchayeri a susa movha wu handzula lokhixi ri sala ri hlangana.
“Mhani mi lo rivala leswaku i birthday ya mina namuntlha?” Ku vutisa mina ndzi ri karhi ndzi tshwukisile na mahlo ya lo juu, hikwalaho ka leswi a ndzi lwa na ku tlherisa mihloti. Lexi nga ndzi vavisa ngopfu hi loko ndzi vona Manana a ku thukwa, ku komba leswaku a a rivele.
“Loko a nghena ekamareni yo khudzehela eka yona u vone N’wa-Mzamani a lo lakahla, emubedweni. Xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe ra ximatsi leri a ri lo juu, hi ngati leyintshwa.”
“U mani fungulwana ndziwena u ndzi hahlulelaka muti?” I Mkhekhelezi a vula hi ku lunghisa nenge-wa-huku. Xikan’wekan’we Xihahluli a tsemeka nhlana, tibiriki hinkwato ti nyanya ku tshunxeka.
1.2 Xana loko va ku “a yo na yi xa” va vula yini?
“Tanihi dokodela la endlaka vuhandzuri bya mbilu, Rogers u sungule ku tsavula nhlamulo exikhwameni. A a tive no luma meno. A koka, a hlomula timitsu ta xona. Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe. Nhlamulo a yi n’wi endlangi mona, yi pfumerile ku tsuvuka yi kondza yi huma”.
2.5 Xana mhaka leyi Mkhekhelezi a yi endleke eka nsati wa yena eka Xivutiso xa 2.4 ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
A ndzi nga ri na xiphiqo ku tshama na Lynette. A a ri nhwanyana wo tlhariha ngopfu eka tidyondzo. Hi tlhelo a a swi kota ku hlaya miehleketo ya mina. Loko ndzi twa ndlala a a hatlisa a swi vona ndzi nga si vula. Loko ndzi nga pfukangi enyameni kumbe emoyeni a a hatlisa a swi vona ndzi nga si vula.Loko ndzi tsakile ngopfu na kona a a hatlisa a swi vona. Hinkwaswo a a swi vona hi ku hatlisa. Kambe a a nga swi voni ntsena, a a va a endla swin’wana ku lulamisa xiyimo xa mina. Loko ndzi twa ndlala a a ndzi xavela swakudya.Loko ndzi tsanile emoyeni a a ndzi chavelela na ku vula marito lama faneleke,lama a ma endla leswaku moya wa mina wu tlakuka hi xihatla. Lynette a a ri nhwanyana wo hlamarisa.
Nxopanxopo wa swirungulwana
Xiya xivuriso lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka xona:“Ritiho a ri tikombi”.Seketela xivuriso lexi hi ku tsala xitsalwana u hlamusela hilaha mhaka leyi yi humeleleke hakona eka Magazini.
“Loko Rhulani a ha ku hloma, a swi tikomba vahariva va yena va n’wi tsakela ngopfu, ngopfungopfu hi mhaka ya leswi na yena a nga fika a va khoma kahle. A a nga ri na n’wana, hikwalaho a nga fikangi a venga vana va vahariva va yena. Loko dyambu ri pela, a a swi kota ku hlambisa vana lavatsongo a a tlhela a va lulamisela na swakudya swo lalela. Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva vakwe a va nga ha khomi nchumu.”
Nkomiso
Dyambu a ri khomile tintshava.Vusiku a byi fikile.Malokhixi na madoroba a ya lo nghee, hi timboni. VaLucas va landzile movha wa Zukrov edorobeni.Va wu tekile, va vuya hi wona. Loko va nghena elokhixini ra Phaphamani se a ku ri kwalomu ka awara ya nhungu namadyambu.
Luyaa!
“Va lava yini?” Ku cela N’wa-Mzamani. “I khale va yime kwalahaya na wena. Wena u le ku bebeseleni, u phyaphyara vhangeli yihi na?”
Vhilwa ra nkarhi ri ndziwilikile ri hundza swilo swi ri karhi swi nga ndlhali le ka Mawelewele. Hanyelo ro tani a ri naveta vanhu vo tala ku tlula na xigon’wana xa lembe ra ngoma ya timbyana lero lavo ka va nga si teka na ku tekiwa va swi navela hi mbilu. Van’waswihenahenani va ringetile ku lava ku va holovisa kambe ko fana na kwala! Hi masiku Mkhekhelezi a a tirha navusiku kwale vuphoriseni eGiyani. Mutshiveri wakwe a swi nga n’wi khomi kahle hikuva a sungula ku n’wi ehleketelela leswi na leswiya swa vutomi.
1.7 Hi yihi nhlengeletano leyi ku vuriwaka leswaku Mkhekhelezi u yi pfarile?
iii) Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nxakahato(inference)
TIDYONDZO LETI A TITSARISELEKE TONA:
5.2 Xirungulwana xa “A ku te ku fuma ka wena”a) Munhu u fanele ku yimela timhaka ta yena.
Dyondzo i vukosi hi Basani Ngobeni  117
Xivutiso xa 1
“Ndzi n’wi vukarha, mihloti yi ri karhi yi tshona. “U rivoni ra mina Lyn. Handle ka wena ndzi nga ka ndzi nga voni ndlela ya vutomi.” Hi vukarhana nkarhi wa ku leha. Hi boha fundzu leri nga ta ka ri nga bohunuriwi.”
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha marito lawa ya dokodela ya yelanaka hakona na leswi swi humeleleke Rhumbuka.
Xivutiso xa 1
Ku miyeta nyoka – ku dya switsanana/ ku dya u miyeta ndlala.Ku phofula – ku vula mhaka leyi karhataka mbilu/ ku humesa xihundla.
“Ina!”
Gezani a a famba a pfa a yima a hlakahla nhloko ngi i Bantomu loko a twa joko – xikeyi; a n’wayitelanyana, miehleketo yimbe yi vuya yi tsuvula n’wayitelo, a ntlokola a bukutela swigingi hi ku tsuva.
Ndzi miyela.
“Xiii! Pfala lexa nomu wa wena xo nun’hwa!”Ku khahla Mkhekhelezi loyi xikandza xakwe a wu nga ta xi languta – ku xi languta a wu ta khomiwa hi nyoka yo senga.
Miyelani na Gezani va byelanile ko hlangana kona hi xamundzuku.Vanghana va Miyelani va n’wi tiyise nhlana hi ku n’wi byela leswaku exikarhi ka vumbirhi lebyi se a a byi rhandza, a a fanele ku tekiwa hi loyi a a ta rhanga ku basisa mandla.
“Vula swikombelo swa wena,loko swi koteka ndzi ta ku pfuna!”Ndzi vula ndzi hlamarile na ku chavanyana.
A ku te ku fuma ka wena hi Willie Richard Chauke  37
Nkongomelo lowu wu tikombisa ngopfu eka swimunhuhatwa swinharhu eka xirungulwana lexi. Rhulani loko a tekana na Magazini, a a ehleketa leswaku u ta hlayiseka evukatini hikuva yena na Magazini a a va rhandzana. Loko Rhulani a ha ku tekiwa, a swi tikomba onge u byi kandzile kambe hi ku famba ka nkarhi loko vahariva va yena va vona leswaku a nga kumi swihlangi, va sungurile ku n’wi xanisa. Va kuceterile na Magazini ku n’wi tshika. Magazini u tekanile na Solani loyi ngi a ri mudyondzisi. Na yena Solani a a ehleketa leswaku u ta byi kandza, kambe u fane na Rhulani. A a nga kumi swihlangi. Eku heteleleni swi kumeke leswaku kahlekahle Magazini hi yena a nga tswaliki. Loko ngi Magazini a a swi tivile leswaku a nga tswali, ingi a nga hlomisangi ra vumbirhi naswona vamakwavo ingi va nga xanisangi Rhulani na Solani.
“Mi ta va mi lemukile leswaku mali leyi yi tele,” Ku vula Zukrov. “Laha misaveni va nga ka va nga ku nyiki mali yo tarisa leswi u nga tirhangi ntirho wo nyawula. Hi marito lawa, ndzi lava ku vula leswaku i ntirho wo tika swinene.Hi swona swi endlaka leswaku hi hlawula n’wina. Hi mi hlawurile hi vutivi bya leswaku a mi vavanunahafu, kambe mi vavanunanuna. A hi kanakani leswaku mi ta hi tirhela wona hi vutshembeki lebyi xurhisaka.” I Zukrov a yisaka emahlweni.
2.8  Hi ku vona ka wena ku ta va ku humelele yini endzhaku ka loko Zoro a byerile Lucas marito lama: “A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlayiwa tata wa mani?”
Hi nkarhi wolowo Matimba u nghenile ekhixini, a lelana na vatswari vakwe. Loko a hetile u kongome nyangwa, a wu pfula, a hundzuluka a languta tata wakwe. “Mi nga rivali leswaku vhiki leri a ku tirhiwi.” A xi nga ri xivutiso,futhi a xi nga twali xi ri xileriso. A huma a famba.
“Leswaku mina na wena hi vanghana ngopfu.”
“Mmhh…mhh…ndzi miyerile papoo! Ndzi khomeleni nkatangooo…ooo…ooo!” A tinsansanhela esemendeni hi xikosi a vona tinyeleti ta ntsandzavahlayi kambe swi nga titivaleki.
Leswi swi khwaye mbilu,mianakanyo,moya na nyama ya N’wa-Mbhedlhe lero a kondza a ondza a ringana ni nkuzi ya nhwala ya xixika.Loko a vona nuna nhloti wakwe na rhimila ra vusiwana bya mbilu a swi khafula hi swoxe hikuva a swi boha swi nga chuchi ku a kombiwa xikhindhi – xikhindhi lexi a xi n’wi anakanyisa siku leri a nga jumiwa a pfalele xihoyi lexiya xa le Bambeni lexi sweswi moya wakwe a wu nga ha lavi no twa hambi risema ra xona. Navusiku vurhongo o nuheta kunene hikuva xikhindhi lexi a xi lo ntuu, efasitereni a xi n’wi tsona vurhongo. Hi mikarhi nuna a pfa a teka xikhindhi a n’wi khigerisa ku n’wi pfuxela mahlomulo ya vuphuphula byakwe.
Xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena” hi WR Chauke
Hambi va ha hlamusela, Rhumbuka a a swi twa emirini wakwe leswaku a a ri na vuvabyi lebyi byo chela munhu esirheni. Va teke ngati yakwe va yi kambela, va kuma leswaku a a ri na byona hakunene.
Loko a ri Mathebula yena a a tibohe ku ya entirhweni hambi ko biwa lexi dumaka. Hi ku vula ka ye n’winyi, a a nga ta tipfumeta ku lawuriwa hi vanhu lava a nga riki na ku tshemba eka vona. A a nga ta lerisiwa hi marito ya vanhu lava a nga tiviki tinghohe ta vona.
“Loko swi ri tano ,ndza tlangela my boerewors.Phela mina ndzi tiyimisele ku hi tekana, hambileswi mapeni eka ZZ2 ya tsotsombaka,” ku vula Khazamula.
“Swa boha leswaku vuvabyi lebyi u nga va u byi kume kun’wana, na wena u tlhele u byi hundzisela eka van’wana,” ku pimanyeta dokodela. “U ri yini hi valavo xana? Phela na vona va ha ri makhombo eka van’wana.”
“Yooo…mhanee…mina…va…lo…ndzi…vitanooo…yooo!” i Xihahluli.
Ndzi tsaka ku twa leswaku hahani u le ka tlhelo ra mina.
A ndzi ri mativula na rikotse emutini wa ka Mboweni. N’wana wa tuva a ku vuriwa mina. Ndzi na mavito mambirhi: Dokodela na Rintiho. Hikwalaho, exikolweni a va toloverile ku ndzi vitana ‘DR’ – Dokodela Rintiho. A swi ndzi khoma kahle loko va ndzi vitana tano. Vito leri ra ‘Rintiho’ a ri nga yelani helo na ku yiva. Loko Vatsonga va vula leswi, munhu loyi a tekaka swilo swa van’wana handle ka mpfumelelo, vinyi va swona va nga n’wi voni, va ri ‘u na ritiho’. Kambe e-e, mina a ndzi nga thyiwangi vito leri hi mhaka ya swona. Hi ntiyiso, mina a ndzi ri Mutsonga wa ku chava ku tsongola xa munhu. Mina a ndzi thyiwile vito leri hikwalaho ka leswi a ndzi ri n’wana un’we - loyi a nga tswariwa a ri swakwe – ekaya.Vito leri ndzi thyiwile hi kokwana.Kokwana a a tala ku vula leswaku ndzi rintiho rin’we leri nga ta ka ri nga nusi hove. A ndzi tivi swinene leswaku a a ringeta ku vula yini kambe hi leswi a a vula swona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:“Xana mina u ndzi veka kwihi?”“A ku cincangi nchumu.”“Xana tinkuzi timbirhi ta tshamisana etshangeni ke?”
“Rhumbuka a a tiva ntsena leswaku a a nga tiphini kahle emirini wa yena. Leswo a swi vangiwa hi yini, a yo na yi xa. A a tiva a tshame a karhele hambi a nga tirhangi nchumu.”
Loko mufambisi a n’wi komba nhlana,u hatle a nghenisa voko exikhwameni.Phepha ri endle vukhwaxakhwaxa, wonge hiloko ku phutsunuriwa maphepha lawaya yo ba huwa yo phutsela tihembe letintshwa. Khwaxa! Khwaxaa! Mufambisi a hatla a hundzuluka a honolela Rogers. Mahlo yakwe a ya vulavula: “Wena futhi?” Voko ra ximatsi ra Rogers a ri khomiwe hi gwitsi. La katleni a ri pandza wonge a ku lo himiwa hi nyundzu. A ro we, we, we! La xikokoleni a ri omile, ngati yi hundzuke swiribyana swa ayisi emisiheni yakwe.Wonge a ri nga ta ololoka. Tintiho tona, Khudzu na lera Sasankambani, a ti lo ma, ehenhla ka nhlamulo leyi Rogers a a yi lava hi mbilu na moya. Ku khumbanyana kolokuya ku vuyise ku tshemba exifuveni xa Rogers. A swi nga si biha ngopfu. A a fanele ku tirha hi vukheta. A a nga ha lavi ku tivitanela mahlo ya mufambisi wa xikambelo. Futhi, mahlo yalawo a ya nga ha laveki ekusuhi na yena. Mpela!
“Ndza swi tiva mina. Mi nga vileli!”
“Un’wana na un’wana wa n’wina u ta kuma R100 000 loko mo hi tirhela ntirho lowu. Movha na swibalesa swi kona mi nga kali mi vilela,” i Zukrov yeloye a lavaka ku herisa ku kanakana loku a ku tsariwile exikandzeni xa un’wana na un’wana wa vona.
“Hanyelo ra n’wina a ra ha ndzi tsakisi. Hi masiku mi famba mi chava miti ya vanhu mi vuya mi ndzi mamisa tintiho mi ku mi tirha vusiku kasi hoo”, i N’wa-Mbhedlhe.
Ku ntshunxa xiphiqo – ku ahlula xirhalanganyi.Ku tsona vurhongo – ku endla leswaku vurhongo byi nga khomi/ ku endla leswaku vanhu va ehleketa hi wena swi nga heli.
1.13 Hi yihi mintirho leyi Rhumbuka a vulaka leswaku wa yi tirha etikweni?
“Yini?” Ku hlamala N’wa-Mzamani. A tshinelela sofa, a hlawula tibuku ti nga ri tingani. “Leyi i mihlolo hakunene!” A hundzuluka, a phabela erivantini.
“Hi ndlela yihi Zoro?” I Zukrov a vutisaka.
“Ma tiva loko Mabunu ma lava ku hlawula murhangeri, Deutshe a a yima ehenhla ka tafula. A vutisa Mabunu a ku, ‘Xana ndzi yimile kwihi?’
“Hi sweswo gents. Va ri u le nkosini wa Mulamula le Lalani. Se hi endla njhani?” Lucas a byela no vutisa Themba na Zoro.“Swi le rivaleni. Ha n’wi landza,” ku hlamula Zoro. Handle ko jikajika majaha lamanharhu ya chayerile movha ya kongoma eLalani. A va nga wu tivi muti wa ka Mulamula kambe a swi va tikelangi ku wu kuma. A wu tihlawula hi ku va ku tele vanhu hala handle. A va ri ku khongeleni na le ku yimbeleleni.
b) Mbangu laha timhaka ti humelelaka eka wona.
“Hayi,u hlamurile nkatanga,kambe mihizo ya nhlamulo yaku a yi endlangi.Ku enetisa mihizo yoyoleyo ndzi nga vula leswaku ximilana xa rirhandzu xi kurisiwa hi ku hanya hi ku tshembana. Hi wolowo murhi wa kona”.
Xikombo  139
Hi Musumbunuku exikolweni Lynette a a tsakile ku tlula mpimo. A a tinyungubyisa hi leswi a swi humelerile. Ku fika kunene exikolweni a sungula ku ndzi vutisa hi mukhalabye loko a pfukile na hahani Meslinah. A vula leswaku ndzi n’wi longela timongo a ta ya vandza ekaya ka vona. A a tsakile ngopfu.
“Hambi mo rila manana, swi nga ka swi nga mi pfuni nchumu.”
Ku tshova nenge – ku tikisa nhwanyana/ ntombhi. Ku va na timbilu – ku navela swilo.Loko a ha copeta – loko a ha hanya. Vinyi va nhloko – vatswari va munhu/ntombhi/ nsati.Wa fa hi yena – wa n’wi rhandza swinene. Xo fa tihlo – wanhwana wo tekana na yena.
“Yoooo…mhanee…mina..ndzi…lo…vitaniwa…a ku…mi…ye edorobeni bavoo! Yooo…hi…ko…ndzi…file…mhanee!” Ku tirilela Xihahluli loyi a a jamisane na nyimpi yo hlahliwa nhloko hi nenge-wa-huku.
1.4 Xana mali ya kona a yi ri mali muni?
“Hi landzile n’wana wa hina.” Ku vula manana hi rito ro terisa vusiwana. Tatana yena a a tikhomile xikandza, a lo whi!
2.1 Xana ku vungunya i ku endla yini?
“Mi ri swi nga endleka mbilu ya yena yi va kahle mundzuku hahani?”Ndzi vutisa, ndzi swi vona leswaku vutomi bya mina a byi ri emahandzeni ya tindlela.
“Rirhandzu ra hina i ra tinyenyana murhandziwa, vanhu va misava va nge pfuki va ri thumbile – hayi va laha Bulwini, va misava hinkwayo,” ku vuyeta N’wa-Mbhedlhe a file chakala hi ntsako.
“Yoooo-ooo-ooo…Yoooo…ooo…ooo hi file mhanee! Yoooo-ooo…u… lo…ndzi…nghenela….oo…ooo!” I N’wa-Mbhedlhe miri wakwe wu ri karhi wu suluka ngati ya rifu hikuva a vone ku pela ka rona ku xa a nga ta ri vona.A engeta: “Xana u mani hosi yanga?”
“U swi vona yini Ritiho, u munhu wa ku tsendzeleka wena u ri na kaya?”
1.6 Xana Rhulani u hete malembe mangani evukatini a nga si va na xihlangi?
“Mkhekhelezi hambi o ndzi cinisa chambati ndzi nge pfuki ndzi n’wi tshikile Xihahluli wa mina.Mina na yena hi ta aviwa hi ku tlhibuka ka ndhilima ya vutomi. Loko Mkhekhelezi a famba a hlota leswaku mina ndzi hungasa na mani loko a nga ri kona ye n’wini, u ta tshwa chuku hi ku badama. Leswi yena a pfaka a famba a ku u tirha vusiku switiviwa hi mani ku hakunenenene u le ntirhweni? Swona i mani wansati loyi a nga hungasiki masiku lawa? Wansati i wa vavanuna na wanuna i wa vavasati – I chelenicheleni,” i N’wa-Mbhedlhe ehubyeni ya n’wayexe.
Leswi ndzi nga swi dya siku rero a swi nga ri swa laha misaveni.Nhwanyana a ndzi xavela juzi ya lamula ya 100%, bega leyikulu, timanga na maapula.
Vanhu va tala ku vula leswaku wansati un’wana a nga tali ku swi kota ku hlayisa n’wana wa un’wana wansati. A ndzi nga ta tala ku xaniseka ngopfu loko tatana o teka un’wana wansati. Kambe a ndzi ta hlantsweriwa hi mani? A ndzi ta ayineriwa hi mani? A ndzi ta swekeriwa hi mani loko ndzi yile exikolweni? Aredzi!
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi xirungulwana lexi xi vulavulaka hi dyondzo leyi nga pfuna na ku hluvukisa Xikhegu, wanhwana loyi a a tikeriwa evuton’wini hikwalaho ka leswi a nga kuma n’wana a nga si heta xikolo, naswona jaha leri ri n’wi nyikeke n’wana ri landzurile. Xikhegu u vhele a tinyiketela ku dyondza xikolo ku kala a ya heta tidyondzo ta yena ta vuinjhiniyara eyunivhesiti. Hahani wa yena Hletelo a a ri karhi a n’wi tiyisa hi ku n’wi byela leswaku vukati bya masiku lawa i dyondzo. Loko se Xikhegu a hetile tidyondzo ta yena, u sungurile ku tirha a tihluvukisa a kurisa na n’wana wa yena. U tlhela a sungula ku tiphina hi vutomi a rivala maxangu ya yena yo tsan’wiwa hi jaha. Leswi swi vula leswaku loko munhu a dyondzekile, u kume vukosi. Wa tiphina hi vutomi.
1.1 Xana Zukrov u vulavula na vamani?
1.11 Xana ku hele masiku mangani ntirho wa kona wu nga si tirhiwa?
Ndzi huma ndzi famba, a nga si ndzi hlamula nchumu.
N’wa-Mbhedlhe a hlantswa xikhindhi a tamele mbilu hi mavoko lama chuchutiweke riyada hikuva dyambu a ri hume hi le vupeladyambu ri ya pela evuhumadyambu. Endzhaku u vuyile ni xikhindhi lexiya a fika a lerisiwa ku xi aneka efesitereni leri a a kombiwa hi nenge-wa-huku swange a ko la ku tlhotlhoriwa khatsanga ra munhu. Manuku Xihahluli a nyikiwa byalwa byo tiviwa hi n’anga ku nwa a titimeta mbilu – tanihileswi a a tsemeke nhlana, byalwa a byi nghenangi hikuva nchavo a wu n’wi khame nkolo hi nkhamo wa meno ya xivandza xa vukari.
Swivutiso swa tinhlamulo to kongoma – swivutiso leswi nhlamulo ya swona yi nga erivaleni hikwalaho ka ku va yi kumeka eka xitshuriwa.
“Ku tshunxeka mi nga vuli swona sesi,” tatana a vula, hi rito ra le henhla,ro basa, kambe ndza ha ta fanela ku n’wi ongola laha a nga handzuriwa kona ku ko ku hlangana.”
1.10 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
1.16 Hi xihi xivangelo lexi endleke leswaku tata wa munhu loyi a vuya ekaya ku suka eJoni?
Xa dyisa
Masungulo yakwe ya vutsari ya ve swiphato swi nga ri swingani leswi swi nga nghenisiwa eka nhlengelo wa vatsari vo hambanahambana. Hambiswiritano, leswi swi yiveke mbilu yakwe swinene i tinovhele na swirungulwana. Tinovhele ta mune, tibuku tinharhu ta swirungulwana, na yin’we yo katsa switori na swirungulwana swi hlantiwile hi pene yakwe. Novhele yakwe ya Vito ra Mina, yi kandziyisiwile hi va Maskew Miller Longman hi 2007.
Loko ndzi heta ku hlaya ndzi ku whi, nkarhi wo leha, ndzi tikhomile rihlaya. Kokwana a a twile ku vava hakunene. A a nga tiendlisi. Hakunene Deutshe u xanisile ngopfu vakokwana. Swi fanele swi tele leswi nga humelela kokwana emikarhini ya kona. Swo vavisa ngopfu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku va nhongana na xilondza – ku rhandzana ngopfu/ ku tshama mi ri swin’we. Ku boha nkhamu swi tiya – ku tirha hi matimba/ ku tikarhata.
hi Conny Masocha Lubisi
a) Xitayili xa mapaluxelo
Miyelani na Khazamula i khale va tshembisane ku tekana, kasi hi tlhelo Gezani a xi tikhonete ekheheleni ra Miyelani. Leswi swi endlile Miyelani a hamba a tlela a nga tleli hi ku pimanyisapimanyisa Gezani na Khazamula kun’we ni swa vona.
N’wa-Willy a a dyondzisa vana va yena leswaku va fanele va tshika swilo hinkwaswo emandleni ya Xikwembu.Masocha u kale a lova a nga tivi ku vitana maxaka ya yena a ku ve ri ka phahliwa. Hikwalaho vandyangu wa Masocha a va boheka ku landza nkondzo wa yena, va endla leswi yena n’winyi a a endla swona loko a ha copeta. Na vona a va swi vona leswaku swa tirha leswi mufi a nga suka a va dyondzise swona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Miehleketo yakwe yi sungule ku taleriwa hi swivutiso na ku kanakana.Xana yena a ri yexe a a nga kota ku hundzula nambu lowu khulukelaka evuxeni a wu komba en’walungwini xana? Xana vukona byakwe a byi vula yini etikweni xana? Xana ntiyiso wakwe a ri yexe a wu nga ta kota ku hlula ntiyiso wa ntshungu lowukulu xana? Swona, ntiyiso a wu vula yini emikarhini yo tano xana? A a nga ha twisisi loko a fanele ku tshika ku tiehleketelela, a landzelela miehleketo ya van’wana, kumbe ya vunyingi. A a nga ha twisisi loko ku honisa kakwe ku ta va na mbuyelo.
Na kona eka xirungulwana xa “A ku humelele yini”, ntlimbo lowu kumekaka i wa le handle hambileswi ximunhuhatwankulu hi xoxe a xi lava ku hanya xi ri na ntiyiso wa leswaku mana wa xona wa xiviri i mani. Leswi swi vangiwa hi leswi a xi nga hanyisiwi kahle emutini. Nsusumete wu tile ntsena endzhaku ka loko vutomi byi nga nandzihi. Loko ngi a xi lo khomiwa kahle, ntlimbo lowu ingi wu nga vangi kona.
Hi tlhelo, eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, mutsari u tirhisa xitayali laha mpaluxo wa swimunhuhatwa swa yena wu nga eka munhu wa vunharhu. Hileswaku mutsari yena hi yexe hi yena a hlamuselaka xitori ku sukela ekusunguleni ka xona ku ya fika emakumu. Hambiswiritano, na kona eka xirungulwana lexi mutsari u pfa a nyika swimunhuhatwa nkarhi wo tivulavulela hi swoxe eka n’wangulano wo karhi.
1.9 Xana jaha leri ri xi tivise ku yini xivangelo xa ntiyiso lexi endleke leswaku kokwa wa rona a nga pfumeli leswaku ri tekana na nhwanyana loyi?
Miyelani a a hamba a tata mapatu siku na siku hi ku bombela switiko swimbirhi – Khazamula na Gezani. Vusiku byimbe loko mana wa Miyelani,N’wa-Makhosana a ya n’wi kamba le nhangeni yakwe, u kumile maxuka ya lo nswii, ehenhla ka vuhiri byakwe bya manguvalawa, yena a ye kwalomo.
“Wa ndzi dyohela ndzo va Xikwembu mina?” Ku hlamula Miyelani hi ku konyolola.
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku ku rivalelana i swa nkoka hikuva rirhandzu ra Hasani na Lynette na vukati bya vona swi lavile ku onhiwa hi kokwa wa Hasini hikwalaho ko tsandzeka ku rivalela vandyangu wa ka Deutshe. Mhaka ya tihanyi leyi Nkulukumba Deutse a yi endleke vantima loko ka ha fuma valungu hi yona yi ngheniseke rivengo eka kokwa wa Hasani. Swa tikomba leswaku rivengo ra kona a ri ri rikulu hikuva mukhalabye se a venga na vatukulu lava ngi a va nga ri na nandzu. Hi tlhelo loko kokwa wa Hasani a nga lo n’wi rivalela
Hikwalaho ko tsandzeka ku yisa tidyondzo ta yena emahlweni, Percynah u kumile ntirho eSalema, ekaya ka Tatana Thomas Hasani Chauke, yin’wana ya tinqambi ta ndhuma swinene ta vuyimbeleri bya Xitsonga. Hi lembe ra 2002, u thoriwile egaraji ya Shell eJabulani tanihi mubasisi, loko hi tlhelo a tirha exitichini xa maphorisa (SAPS) xa Protea Glen tanihi phorisa ro tatisela (Police Reservist). Hi lembe ra 2008 Percynah u tirhile egaraji ya Shell eJabulani tanihi mucheli wa petiroli (petrol attendant) na mubi wa muchini (cashier).
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
“I wa ka Deutshe!” Ndzi hlamula. A ndzi tsakile ku vona leswaku Lynette a a hi amukerile na hina hambiloko muti wa ka hina wu ri wa swisiwana.
Hi ku famba ka nkarhi Xikhegu u vuyile a titshunxa hi xijahatana lexi a nga xi thya vito ra Springbok. Ri thyiwe hi nkarhi lowu a nga tswariwa loko xipano xa Afrika Dzonga xa Rugby xi rhwala xidlodlo xa misava le France hi 2007. Vumpohlo bya xona a byi tlunya na dyambu. A xo va nsuku wa xiviri.Kambe sweswo a swa ha hoxe mbilu ya Xikhegu ephiriveni. A yi ri na tingana ku ba xivuvutana. Kambe siku rin’wana Hletelo, hahani wa Xikhegu, a a dzumbe na yena ekamareni ro dzumbela kona.
“Ndzi lo ku vutisa ndlela xana?” Ku vuyeta Miyelani.
1.2 Eka ntshaho lowu, hi swi tivisa ku yini leswaku Rogers a swi nga n’wi oloveli?
Hi ku nyenga ka nkarhi dovana ra vutomi ri sungule ku pesuka eka Mawelele. Loko Mkhekhelezi a ri ekaya u vone ku hundzuka ka vutomi.Loko a hlamula N’wa-Mbhedlhe, N’wa-Mbhedlhe a kokela le! Leswi swi hokonyole mbilu yakwe ku kondza a vutisa a ku: “N’wa-Mbhedlhe nkatanga,xana u tselengurisiwa hi yini emoyeni ke?”
• 1994 u kumile digiri ya BED (honors) eUNISA.
A hi dyondza na Valungu. Xikolo xa hina a xi ri xa rixaka ra Nkwangulatilo.Kambe a hi nga tolovelanangi na vafana va Valungu. Hi nkarhi wo wisa vona a va endla mitlawa ya vona, va bula hi ntlangu wa rugby. Hina na hina a hi vumba ya hina mitlawa, hi bula hi ntlangu wa bolo ya milenge. Hi bula hi vaKaizer Chiefs, vaOrlando Pirates na vaPhunya Selesele. Vafana va Valungu a hi nga va tolovelangi. Vafana va Valungu a swi antswa hikuva a hi va xeweta na vona va hi xeweta. Lava va xisati vona e-e.
i) Swivutiso swa tinhlamulo to kongoma(literal questions)
a) Demokhirasi yi endla leswaku Valungu na Vantima va tekana.b) Ku rivalelana swi na nkoka.c ) Mali a yi xavi rirhandzu.
Ku va dyambu ri vondzoka – ku va nkarhi wu ri ku heleni/ dyambu ri ya eku peleni.
“Loko ndzo ri tlula ke?” I Mathebula a vutisaka.
Xivutiso xa 3
Swivutiso swo engetela
1.8 Xana vuthala byo tirha ntirho lowu a byi ta lahlekisiwa ku yini?
Van’waswihenahenani – vanhu vo hleva ngopfu. Wa matlhari – waxinuna.
Lynette, Hasani ingi a nga n’wi tekangi. Lynette u kombisile leswaku loko Nelson Mandela a swi kotile ku rivalela va ka Deutse, kokwa wa Hasani na yena a nga swi kota. Leswi swi endle kokwa wa Hasani a vona nkoka wa ku rivalelana kutani a pfumelela Hasani na Lynette leswaku va tekana.
c) Rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa.
1. Nkulukumba Perlman u na vana va majaha va khume. Un’wana na un’wana wa vona u na sesi un’we. Xana vana va Perlman hinkwavo loko va helerile i vangani?
“Mfuwo wa hina ntukulu a wu pfumeli leswaku u teka Mulungu. Ha twanana?”
2.9 Hi ku vona ka wena leswi humeleleke muvulavuri endzhaku ko paluxa xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS swa khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Loko ri xa u pfukile a ya exikolweni. U fambile hi ku nonoka wonge a a ri eku hlayeleni magoza yakwe. Mahlo yakwe a ya halahala hikuva a a sungule ku biwa hi ripfalo. A a sungula ku swi vona leswaku a a nga ha rhandziwi hi munhu. Hi masiku mambirhi ntsena, tiko hinkwaro a ri pomeriwile hi valala vakwe. A a twisisa leswaku a va nga ta n’wi hlasela va n’wi dlaya hi mavoko ya vona, a va chava ku tluleriwa hi xivungu lexi a xi n’wi nghenerile. A ku ri hava na n’wana na un’we wa mhamba epatwini. U fambise xisweswo a mbekuka tanihi risiva exidzedzeni lexikulu. Loko a fika exikolweni u kume leswaku gede a yi lotleriwile hi dyiganji dyintshwa dyo tani! Darata a yi funengetiwe hi maphepha lamakulu. A ku tsariwe mahungu yo tala eka wona: ‘Famba na AIDS ya wena!’‘U lava ku ta tluleta vana va mani?’‘HIV-carrier go to hell!’‘Your death or ours?’ ‘Famba u ya fela le kule le!’
Loko ku hlahluviwa/ ku xopaxopiwa/ku hleriwa buku ya swirungulwana, ku langutiwa swihlawulekisi/swiphemu/swikhedzakhedze leswi landzelaka:
a) “Swi ta ku khela wena matluka?” b) “Loko wo rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini.”
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi xi kombisaka leswaku ku navela ka wansati un’wana na un’wana i ku kuma vukati lebyinene naswona u tibyela leswaku laha a tekiwaka kona swilo swi ta famba kahle. Leswi a swi ri tano na le ka vutomi bya Rhulani loyi a nga tekana na Magazini. Rhulani a langutele ku kuma vana na ku va na vukati lebyinene, kambe tanihileswi va nge vukati a va hlahluveli, a a ta va a nga tekiwangi eka ndyangu lowu loko a lo swi tiva leswaku swilo a swi nge n’wi fambeli kahle. Solani na yena u tekerile Rhulani vukati a ehleketa leswaku vukati byi ta va lebyinene, kasi o tixisa hikuva na yena a a nga kumi swihlangi naswona vaharivo va yena a va n’wi tikisela vutomi.
4.
“Ma vurisa, ndzi ta n’wi vona mundzuku.”“Kambe ndzi ta ku u mani?” Ku vutisa muchayeri.“Hina a hi vulavula Xichangana. Hi lo dyiwa,” ku vula Lucas. Muchayeri a hleka.
“A ndzi voni kahle le ndzhaku.Ndzi na xiphiqo xa mahlo,”ku vula Lynette,a ri karhi a n’wayitela.
“Ina! Wa vona. Lalani i lokhixi. A ri le kule ngopfu na Phaphamani.Doroba ra rona i Osfontein.” Ku hlamusela Cawuke.
“He sesi, mi ya kwihi?” Gezani a vutisa.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku va mbilu yi vava – ku karhateka/ ku vilela.Ku va na nomo wa ganunu – ku vulavula ngopfu.Ku wa mapa – ku karhala ku endla nchumu wo karhi.
(2) XITSONGA
“Kutani ke ndzi xiphukuphuku?” A vutisa hi ku ndzi tlhava mombo hi ritiho ra yena ro bumbula, ri tata ximombyana xa mina.
1.5 Hikwalaho ka yini Mikateko a kala a ehleketa leswaku Manana loyi a a n’wi hlayisa a a nga ri mana wa yena wa ngati?
1.3 Xana Mkhekhelezi u vula yini loko a ku: “Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi”?
Ku gungula – ku vulavula u vilela kambe swi nga twali/ ku n’unun’uta.Ku khahliwa – ku holoveriwa/ ku byeriwa mhaka hi ku kariha.
“Hahani!”
A ri yexe Conny u tsarile matsalwa lama landzelaka:
Hi rin’wana siku, loko ndza ha titshamerile na tatana na manana Mufundhisi, ko humelela mhaka yo ka yi nga tolovelekangi. Ko nghena manana na tatana.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
1.17 Hi ku vona ka wena, ndlela leyi Rhumbuka a heriseke ntlimbo wa yena hayona ya khorwisa, naswona yi fanerile ke?
2.1 Xana Xikhegu loko a layiwa hi Hletelo a a ya kwihi?
d) Tlhari ri tlhavile ekaya
Endzhaku ka tsalwa leri, ku hundzile nhungu wa malembe Conny a nga ha tsali nchumu. Kutani a tsala ntlangu wa swiphemu wa “Ndzi ta swi byela mani?” kun’we na Tatana M.B. Mpenyana. Ku humelela ka ntlangu lowu swi endlile leswaku Conny na Tatana Mpenyana va tsala ntlangu wa swiphemu wa “Mi ndzi dlele!” na tibuku ta vuvulavuri ta Hi Timula Torha Giredi ya 8, 9, 10, 11 na 12. Hi tlhelo ku na tsalwa ra nhlengelo wa swirungulwana laha vatsari vo hambana-hambana va nga hoxa xandla. Tsalwa leri ri vuriwa “Ngula ya swirungulwana.” Muhleri wa tsalwa leri i M.B. Mpenyana. Conny hi un’wana wa lava va nga tsala swirungulwana, va swi tsalela na ku hlengela tsalwa leri. Matsalwa ya ntlangu wa “Ndzi ta swi byela mani?” na “Mi ndzi dlele!” ya hundzuriwile tibuku.
Xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena” hi WR Chauke
– Hlawula nhlamulo yin’we leyi nga yona eka leti landzelaka. (Lucas/Zoro/ Themba) u dlayile tata wakwe hi xibalesa enkosini elokhixini ra Lalani.
“Loko mo ya entirhweni mi ta va mi ri eku lweni na xiboho xa Reformist. Vandla leri ri tiveka ri ri rona leri yimelaka Vantima hinkwavo.‘A ndzi rhandzi leswaku mi ku a hi mi lumangi ndleve. Endlani swa mahonisi n’wina, muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena.” Matimba a huma a famba.
2.3 Xana nhlamulo ya N’wa-Mbhedlhe eka xivutiso lexi xa Mkhekhelezi yi vile yihi?
Ntirhovutomi – ntirho wa vutomi hinkwabyo/ nkarhi hinkwawo/ntirho lowu dyondzeriweke.Ricece – xihlangi/n’wana ntsanana.Vunsulavoya – vugevenga/ vukhamba.Xiphiqo – xirhalanganyi.
A yima endzhaku ka xitulu onge u lava ku ndzi tsuvula exitulwini.
Xivutiso xa 1
“Ndzi ta kombela endzhaku ka loko u ta va u ndzi endzerile le kaya.”
“Ndzi khomele, mhaka ndzo lava ku tekiwa hikuva tintangha tanga hinkwato ti tekiwile, futhi no tlhandlameta se ti tlhandlametile; kambe a swi vuli leswaku ndza ku tshika. U ta va wa mina na le ndzhaku ka rifu. Hambi nala xo ndzi kiringakiringa, xi ndzi kowetakoweta hi vukhavakhavana bya swiluva swa misava leyi, ndzi ta yima ndzi ku rhandza,” ku andlala Miyelani.
Kute kwala ndza ha lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a ndzi langutile a ri karhi a n’wayitela, hiloko ndzi phaphamisiwa hi ku cheriwa hi mati yo titimela enhlokweni. Loko ndza ha lava ku pfula nomo, se a ndzi miyetiwile khale hi xihahati. “A wu swi voni leswaku i khale dyambu ri xile? U tshama u vona nhwanyana wa ka mani a pfuka hi nkarhi lowu?” Ku vula Manana loyi a a ndzi honolerile na mahlo onge o vona nyoka.
2.8 Xana loko wena ngi u ri Mkhekhelezi a wu ta va u tshunxile Xihahluli a famba handle ko n’wi xupula ke? Seketela nhlamulo ya wena.
iv) Swivutiso leswi lavaka u hlela hungu/xiyimo xo karhi(evaluation)
• 1992 u kumile digiri ya BA eyunivhesiti ya Afrika Dzonga (UNISA).
“E-e i doroba. Lokhixi ra rona i Phaphamani. Loko ndzi ku vutisa vito ra lokhixi a ndzi lava ku twa loko u tiva vito leri ra Phaphamani.”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona.
“Hi swona, ndzi ta lulamisa, kambe ku na mhaka yin’we leyi yi ndzi nkwepfaka embilwini. Xana ndzi nga yi phofula ke?”
SIKU RA KU VELEKIWA:    26 NYENYANKULU 1994
Ku pfula nomu – ku vulavula.Ku phendla matluka ya tibuku – ku pfulapfula maphepha ya tibuku.
Do – rihlamari leri kombisaka ku kaneta/ku ala.
iv) Xitshunxo:  Leyi i ndlela leyi ntlimbo wu ahluriwaka ha yona. Hileswaku leswi ximunhuhatwankulu xi swi endlaka ku lwisana na swirhalanganyi leswi xi sivelaka ku fikelela swikongomelo swa xona kumbe ku kala ntlimbo wu herisiwa. Eka swirungulwana swin’wana hi kuma leswaku ku hava xitshunxo. Mutsari u siya vahlayi va nga swi tivi leswaku ntlimbo wa kona wu hele njhani. Vahlayi va siyiwa empfhukeni kutani va boheka ku bvumba leswi swi nga humelela hi ku leteriwa hi ndlela leyi xirungulwana xi helaka ha yona. Vuswikoti byo hlawuleka bya mutsari i bya ku tirhisa xikhovolelo ku vumba xitshunxo xa xirungulwana xa yena.
3. Ku pimanyisa xintshuxo lexi nga eka xirungulawana xa “A va hlahlauveli”na xintshuxo lexi nga eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, u ri karhi u tirhisa swikombiso leswi humaka eka swirungulwana.
2.6 Swi vula yini ku: “Nhlamulo a yi n’wi endlangi mona?”
Xivutiso xa 1
Eka xirungulwana xa “A ku humelele yini?”, ntlimbo lowu kumekaka i ku va Mikateko a lava ku tiva ntiyiso wa loko nsati wa tata wa yena loyi a n’wi hlayisaka, a ri mana wa yena wa ngati kumbe wa xiviri. Mhaka leyi yi va kona eka Mikateko hikwalaho ka leswi nsati wa tata wa yena a a n’wi khoma hi ndlela ya tihanyi, loko Ntsakisi makwavo yena a khomiwa kahle swinene. Mikateko a a lava ku tiva leswaku kahlekahle mana wa yena wa ngati hi wihi.
“Ku fa kumbe ku hanya,” ku engeta N’wa-Mzamani, a ri karhi a tshama ehansi, wonge a a nga twangi leswi vuriweke. A a vulavula hi mbilu.
2.4 Lynette na Hasani va hlanganile kwihi?
Ina, kokwana a a twala onge u lo tlangela enkumeni. Loko Lynette a ya hala a a n’wi landzelela hi mahlo onge u ehleketa leswaku loko o languta etlhelo Lynette u ta n’wi onga a n’wi tlimba nkolo. Lynette yena u tikhomile kahle. U dyondzile na ku vandza timongo eka mutirhi Meslinah. Loko swi ri swakudya u dyile sweswi a hi dya swona a nga vileli. Hi Mugqivela wa kona a hi xeva hi miroho ya tin’hwembe, yi cheriwile na timanga. Swi tikomba Lynette a tiphinile swinene.
“Ee!” Hahani a pfumela, a tswontswa Nkateko, a xi langutile exikandzeni, xona xi hlekelela. “Ritiho a a endle leswi hi n’wi lerisaka swona kumbe a ya aka xa yena ximutana.”
“Loko ho tirhisa movha wa mina ivi un’wana o tshuka a hlometerile, u ta wu lemuka loko se wu dya hansi. Va wu tiva ngopfu le Phaphamani,” Ku vula Zoro.
2.7 I yini lexi poniseke vutomi bya Xihahluli eka siku leri?
1.1 I mani loyi a cheleke Mikateko hi mati naswona xivangelo xa kona a xi ri xihi?
Hakunene Rhumbuka u ye enhlengeletanweni leyi a a yi vurile.Vaakamuti a va tile hi xitalo. A ku lo sala valava va tivekaka, lava rhandzaka ku sola swiboho swa van’wana kambe va nga rhandziki ku ya burisana na van’wana.A ku sele na lava vo nyefula no sandza no langutela ehansi. Nhlengeletano yi fambe kahle. Loko nongonoko wu fikile emakumu, Rhumbuka u kombele ku vulavula na ntshungu. U hlamuserile hi ta vuvabyi bya AIDS na leswi byi haxekisaka xiswona. Marito man’wana yakwe ya ve lawa: “Vamakwerhu, ndzi pfumeleleni ndzi boxa mhaka yin’wana, ngopfungopfu ya xihundla xa hina Vatsonga/Machangana. Xihundla hi xi tiva swinene. Hi xi rhandza ngopfu.Ririmi ra hina ri taleriwe hi masivi lawa kun’wana se ya hundzukeke maviti.Swa fanela leswaku hi tirhisa masivi, kambe loko hi nga xiyaxiyi, masivi lawa ya ta hi tirhisa na hina. Vana va hina, tiko ra mundzuku, ri ta lova loko xihundla xo ala xi ya emahlweni hambi swi nga fanelangi. AIDS i ntiyiso, yi kona, ya dlaya. Ina, ha vulavula hi yona. Ha hlambanyisa hi yona. Ntsena, loko hi byela vana va hina, hi tirhisa masivi. Hi ri yi vangiwa na ku haxiwa hi ku va na vanghana vo tala. Vanghana? Vana va hina va hlamala. A hi boxi leswaku hi vula yini loko hi ku ‘vanghana’. AIDS a yi vangiwi hi vanghana. A yi haxiwi hi vunghana. AIDS yi vangiwa no haxiwa hi ku ya emasangwini na lava nga na xitsongwatsongwana xa HIV, ku ri karhi ku nga tirhisiwi vutisirheleri bya tikhondomu.Ngopfungopfu,yi vangiwa no hangalasiwa hi ku ya emasangwini na vavasati kumbe vavanuna vo tala. Yi vangiwa na ku hangalasiwa na hi loko hi nga tivi xiyimo xa hina loko swi fika eka xitsongwatsongwana xa HIV.Lawa hi wona maendlelo lamakulu yo haxa xitsongwatsongwana lexi. A hi tshikeni ku chava ku languta vana va hina emahlweni, hi va byela ntiyiso hi mavito ya wona. Loko hi chava, hi va celela masirha hi masivi lama yo sasekisa ririmi ra hina.”
Ndzi ku thukwa!
Hi lembe ra 2008, Percynah u tlhele a nghenela mphikizano wolowu. U tsarile buku ya ntlangu leyi thyiweke “Ti laveli bokisi” leyi kumeke xiyimo xo sungula.
2.10 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ndzi miyela. Xivutiso lexikulu xi ndzi fikela. A xi nga ha papalateki.Ndzi twa na loko xi huma. “Xana u va byerile leswaku...” marito ma hakeka enon’weni.
Nxopanxopo wa swirungulwana  iv
– Xana hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
Elokhixini ra Tlharihani vutomi a byi sungule ku bavela Xikhegu loyi a nga biha emirini a ha ri mphyandlana. A a ri na khumenhungu wa malembe loko Manyunyu a n’wi tshova nenge a tlhela a lakatsa tilo. Leswi Xikhegu a a ri xisiwana hileswi vatswari va yena havambirhi a va yile eswikwembyini hikwalaho ka khombo ra xipandzamananga, swi nyanyise xivhezana xa mbilu ya yena. Xikhegu a a kurisiwa hi hahani wa yena Hletelo loyi a a ri muongori exibedhlele. Ntombi leyi a yi twa yi koka exilogweni hikuva a swi fana na loko yi rhwale ntshava ya Everest hi makatla. Mi ta tsundzuka leswaku xivuriso xa Xitsonga xi ri: Mhisi ya mikoka mimbirhi yin’we yi tshwa nkanga.Xikhegu a a twa wonge vumundzuku bya yena byi taleriwe hi mahlwehlwe na mindzhenga.
“Kutani hi swona swi hi tisaka laha na Nkateko.” Hahani a vula, a tlanga-tlangisa Nkateko, a xi tshamisile ehenhla ka tafula.
“A ku na nchumu bavooo-ooo…ooo!”
Ndzi pfala buku ya mina ndzi va ndzi yi khigela hi xilebvu leswaku ku nga ha vi na un’we loyi a nga ta yi teka.
5.1 Xirungulwana xa “Rivoni”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
c) Vumunhu/mahanyelo ya swimunhuhatwa
Risimu ro hlomula mbilu. U hete ku rholela tibuku ivi a sungula ku kongoma nyangwa. Hiloko a yima, a kanakana, a languta tata wakwe.
5. Masingita u nghena ekamarini leri ri nga na munyama. Eka xikhwakhwa xa yena xa mencisi u lo saleriwa hi tlhongwe rin’we ntsena ra mencisi.Laha ndlwini ku na rivoni ra pharafini, khandlhela na xihisi. Xana u fanele a rhanga hi ku lumeka yini?
“A ndzi ri karhi ndzi ta,”ku hlamula Matimba a ri karhi a hlamba mavoko hi moya.
“Sweswo swi nga karhatanyana eka wena,” ku hlamula dokodela. “Matwisiselo ya vanhu a ya fani ngopfu na leswi hina hi tshamaka hi ri karhi hi swi langutela eka vona. Mikarhi yin’wana vanhu va twa leswi swi nga vuriwangiki. Matikhomele ya vona endzhaku ka leswi va swi tweke ya nga va hi ndlela leyi yi nga languteriwangiki. Swa fanela leswaku u twisisa leswaku ntiyiso lowu wu nga endzeni ka xifuva xa wena a va nge koti ku wu vona.”
“DR!” Ku vula mudyondzisi Marholeni, a rhurile.
1.5 I mani loyi a tikiseke Xikhegu?
1.4 Hlamusela leswi nga humelela loko munhu loyi na tata wa yena va fika ekaya va huma hi le xikolweni.
Loko awara ya kaye yi ba, mufambisi wa xikambelo u nyikile vakamberiwa mpfumelelo wo sungula ku tsala. A ku tsariwa dyondzo ya Biology ya matiriki eka xikambelo xa ku hela ka lembe ra 1991. Papila ra kona ra swivutiso a ri ri na swiyenge swimbirhi: xo sungula a xi ri xa tinhlamulo leto koma. Laha a ku nyikiwile tinhlamulo ta mune,ti thyiwe a,b,c na d.Vakamberiwa a va fanele ku hlawula yin’we leyi nga yona. Xiyenge xa vumbirhi hi lexi xa switsalwana, laha vakamberiwa a va fanele ku hlamula hi ku lehisanyana. Leswi, vakamberiwa hinkwavo a va te va ri karhi va swi tiva. A va swi vone eka maphepha ya khale ya swikambelo, na ku tsundzuxiwa hi vadyondzisi va vona. Hinkwavo a va tivisiwile leswaku a va ta ku khodzakhodza tiawara tinharhu leti. A va tivisiwile khale hi ta swinawana leswi lawulaka matsalelo ya xikambelo. Loko a va tive na swivutiso leswi hlawuriweke, ndza tshemba leswaku vadyondzisi a va ta va va tivise vadyondzi.
“Loko Mikateko o ku twa u ri karhi u vulavula mijamujamu yoleyo a nge he ku hloniphi na siku na rin’we. U swi tiva kahle leswaku mana wa yena u lovile kambe wena u le ku jamukeni”, ku vula tatana.
a) Xitayili xa mapaluxelo. b) Mbangu kumbe ndhawu laha timhaka ti humelelaka kona.c) Vumunhu/mahanyelo ya swimunhuhatwa.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala Lynette a vula marito lawa.
Ku tsona vurhongo – ku nga nyiki ku rhula/ku endla leswaku vurhongo byi nga khomi. Ku va etsheveni ra munhu – ku va ekusuhi na munhu.Ku va timbilu ti holova – ku kanakana.Mandla ya munhu a ya mili byanyi – Loko munhu a ha hanya, u ta swi kota ku tirha a siva leswi n’wi lahlekeleke.
1.8 Xikhegu u endlile yini ku khensa Hletelo endzhaku ka loko a ta va a humelerile evuton’wini?
2.2 Hi wihi n’wana loyi ku vuriwaka leswaku a nga tlhandlametiwi?
“Tsundzuka leswaku vafana lava i vana va munhu un’we. Loko un’we wa vona a ri na sesi un’we swi vula leswaku hinkwavo va vula sesi yoluya un’we ‘sesi’.
Mandzendze – mukanganyisi/muxisi munhu wo rhandza ku voniwa a endla leswinene. Evuchavelawhawha – laha munhu a balekelaka kona endzhaku ko hlongoriwa/kumbe ko chava ku xupuriwa hi mfumo etikweni ra ka vona.
“Ndzi kombela ku endzela ka n’wina!”
“Tatana,” ku hlamula Matimba, a hatla a vula swin’wana eka vayingiseri vakwe a tlhela a kowetela hi mavoko leswaku va nga nyamalali. Yena a hatla a tsutsumela enyangweni wa le khixini. Hi ku copeta ka tihlo a a nghenile ekamareni leyi vatswari va yena a va ri eka yona. “Tatana.”
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi xirungulwana lexi xi vulavulaka hi gondzo ro leha ra vutomi, ra swiganga na mikova, leri Rintiho a ri fambeke. Leswi swi vangiwa hileswi Rintiho a a tiyimiserile ku dyondzela ntirho wa vugqweta hambiloko tata wa yena a n’wi hlongola ekaya na ku tshika ku n’wi hakelela mali ya tidyondzo hikuva yena a a lava leswaku Rintiho a dyondzela vudokodela. Leswi Rintiho a a lava ntirho wa vugqweta hi mbilu na moya, u kanyile mbilu a wu dyondzela hambiloko swa vutomi swi ri karhi swi n’wi tikela. Ku fikile laha a nga kala a heta tidyondzo ta yena ta vugqweta kutani a ya ambala phuraphura eyunivhesiti. Leswi a swi vula leswaku Rintiho se a fikile emakumu ka gondzo ra yena ro dyondzela ntirho lowu a a tinyiketele ku dyondzela wona evuton’wini.
2.9 Xana hi ku vona ka wena leswi Rogers a swi endleke eka xirungulwana lexi swi lulamile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xivutiso xa 2
“Vatswari va wena va pfukile?” Ku vutisa mana wa Mufana.
2.9. Xana vito ra Xihahluli ri yelana njhani na leswi swi humelelaka eka xirungulwana lexi?
2.9 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
v) Swivutiso swa mbhumambhumelo(appreciation)
Ku xopaxopela – ku xiyisisa hi vukheta.
Vadyondzi va susumeta switulunyana leswi va tshamaka ka swona, swi tlhentlhela endzhaku, va ku vhuthu-vhuthu, ku twala huwa ya vanhu na ya switulu. A ku ri nkarhi wa ku wisa. A swi tikomba va tsakela nkarhi lowu. A ku ri khale va tshamile. Va huma hi ku hatlisa onge vo va na torha ra byalwa.
Siku rin’wana Solani u vone mihlolo. A ku nga ri mihlolo yin’wana loko ku nga ri ku vona vahariva va yena va n’wi jikela bya xikuta.A va hundzuke mavala ku fana na rimpfani. Va n’wi nghenerile va mukisana na yena hi timholovo lero na yena n’winyi a nga ha swi twisisi ku ri vo cinca kumbe murhi wa n’anga se wu lo xaxa. A sungula ku khoma la, a tshika la. Xingomatanda na xona hi lexi xi n’wi hemberile xi ku swa yena i swinene kasi i mavunwa ya rihlaza. A xo tilavela yo mali ndlala yi nga boka laha tikweni. Leswi se a va n’wi endla swona a va swi nyanyisa. A a va boxa na swihundla swa leswaku u fambela eka swingomatanda, ku ri hileswaku a va hamba va famba na yena. Lexi se a xi hlamarisa vanhu va muganga hi leswi Solani na yena malembe ya nga lo tlhandlamana ya tlhandlamanile, ku ri hava nhlanga leyi balekaka. A a nga si kuma n’wana kumbe ku twa leswaku u bihe emirini. Leswi hi swona swi nga paluxa xihundla. Se a swi tiveka leswaku Rhulani wa vanhu a a nga ri na nandzu. Phela Magazini hi mpfhuka a ri yena, a a nga si tshama a tshova nhwana na un’we nenge. Solani yena na tidyondzo ta yena, a a dya mbitsi a xeva hi nhlomulo. A a ehleketa leswaku loko a ri na tidigiri u to fika u ku phu,nakanaka,swihlangi khoma kwala,kasi do! N’wana u huma eka Yehovha.Loko vukati a va hlahluvela a ku ta va ku ri hava na un’we wo hlupheka evukatini.Kunene vukati a va hlahluveli.
1.1 Xana Rhulani a a ri wa ka mani?
E-e! Deutshe u hi hlakatile.”
5. Eka swirungulwana leswi landzelaka, hlawula nkongomelo lowu faneleke u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini u vona wu fanerile. Nhlamulo ya wena a yi tate hafu ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
“Hayi, Lyn, ku nga ri Sonto lowu.”
1.4 Hi yihi ndzisana ya Mikateko leyi a yi khomiwa kahle ku tlula yena hi mana wa vona?
2.15 Hi ku vona ka wena AIDS yi kona ke? Seketela nhlamulo ya wena.
“Tshama hansi,” ku lerisa tata wakwe.
Loko a nga ri eku tirheni no tsala, Richard u titsakisa na vandyangu wakwe, no hlaya, na ku languta mavonakule. Loko a ku u tiolorile, hi loko a gwirimile nimixo kumbe nindzhenga loko dyambu ri nantswa tintshava.
“Pfala nomu wa wena!” Mkhekhelezi a hundzuluka a languta Xihahluli loyi a a lo rhibya, a tshamile ehenhla ka mubedo a sale hi xikhindhi xo boxeka hala ndzhaku swange a xi lo dyiwa hi makondlo – ina, u lo sala a lo tshama.
Rhumbuka u swi twisisile leswaku xikolo xa Phatluka a xi nga ta nghena loko yena na xivungu xakwe va nga si famba. U tlakuse mahlo a languta muako wa xikolo. A tsundzuka malembe ya khumen’we lawa a ya tirheke eka xona. A tsundzuka masiku lawa khwayere yakwe a yi hlula etikweni hinkwaro.A tsundzuka mbuyelo lowo saseka wa swikambelo. Nhloti wu thona. A hundzuluka, a koka-koka milenge, a kongoma endlwini yakwe. A khuluka a titivarile endzeni ka vutomi lebyi a byi n’wi hundzukerile. A a khuluka hi ku lawuriwa hi magandlati ya vutomi bya vanhu van’wana. Yena a a nga ha ri na rito ehenhla ka makhulukelo lawa.
“Mina ndzi lava ku va gqweta hahani.”
Goza leri a a ri tekeke ri tsakisile hahani wa yena Hletelo. Hala tlhelo Hletelo na yena a a ri na ntokoto wa vutomi hileswi na yena a nga hundza hi kona laha Xikhegu a a ri kona. Nuna wa yena Hanyani u n’wi hundzukele mavala a ri na mavondlo manharhu. U lo nghena ehansi a va hletela ku kondza va mila timpapa va ya tihandzela hi voxe. Hikwalaho, ku tshivela xitiko xa dyondzo a hlanganyeta a swi tswale switshongo eka vana va yena hi vanharhu ka vona.
“Sweswo a swi endli leswaku na mina ndzi navela ku va noni,”ku tshikelela N’wa-Mzamani.
Ku sula mihloti – ku hakela/ku nyika munhu mali endzhaku ko tirha ntirho wo karhi. Ku tala vanhu ehenhla – ku hlasela vanhu.Ku tiboha – ku tinyikela/ku hlambanya. Ku tinantswetela milomo – ku navela.
Percynah u tsakela ngopfu ku hlaya tibuku ta Xitsonga. U katekisiwile hi vana vambirhi, wa nhwana, ku nga Tsakani Persevearance, na wa jaha ku nga Masingita Will.
“Yimani ndzi tsutsuma hahani. Ndzi ta mi vona.”
Migingiriko
“Yima kwala, ndzi ya vonisana na Manana Marholeni.”
“Hi nga ka hi nga ha kumi nkarhi wun’wana wo hlasela wo tlula lowu,”ku vula Zoro. “A hi va taleni ehenhla Moses a ha yimile!”
Ndzi ko ndzi twa hilaha hi siku ra 16 Dzivamisoko 1960 David Pratt a baleseleke V Deutshe kambirhi emombyeni hakona loko a ri ku pfuleni ka nkombiso wa Rand Easter eMilner Park eJoni kambe Deutshe a nga fi.
Xirungulwana lexi xi vulavula hi wanuna loyi a a ri mudyondzisi exikolweni xa Phatluka. Vito ra yena a a ri Rhumbuka. Wanuna loyi a a tiyimiserile ku yimela ntiyiso evuton’wini. Xirungulwana xi sungula laha wanuna loyi a twaka miri wa yena wu tsanile, kambe a nga tivi xivangelo xa kona. Loko a ta va a byerile vanghana vakwe hi mhaka leyi, van’wana va n’wi tsundzuxile ku nwa maphilisi ya tivhitamini, loko van’wana va n’wi tsundzuxile ku endla vutiolori. Lexi karhateke hi leswi vuvabyi a byi nyanya hambiloko a ringetile ku endla hilaha a tsundzuxiweke hakona. U hetelele hi ku ya exibedhlele a ya kombela ku hlahluviwa loko a ri hava vuvabyi bya AIDS. Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele va rhange hi ku n’wi nyika switsundzuxo loko a nga si kamberiwa. Va n’wi byerile leswaku AIDS i yini, yi vangiwa hi yini naswona yi tlulela njhani eka van’wana. Dokodela u n’wi tekile ngati a ya yi kambela kutani mbuyelo wu komba leswaku Rhumbuka u na yona AIDS.
Leswi Rhulani a a ri munhu wo landzelela nawu wa kereke,a nga pfumelangi ku ya tshama eka vaMagazini ti nga si dya mavele. Vatswari va Magazini va swi twisisile ku ya tivonakarisa eka Masocha, va ya titivisa leswaku hi vona vamani eka vinyi va nhloko. Va tamerisile tintsumi swimalana swo huma eka Magazini, va va rhuma eka Masocha. Va lo na heta ku titivisa, vo vhela va kombela mati leswaku Rhulani a ta vhela a tshama swin’we na Magazini.Xivangelo hi leswi Magazini a a ri munhu wa malembe yo hlayanyana kasi a ku ri khale a nga si tlhela a teka nsati. Rhulani a a nga ri nsati wo sungula. Va ka Masocha swi vuye swi va khoma kahle ku tiva laha nhwana wa vona a yaka a ya kandza kona.
a) Rivoni
Xivutiso xa 1
Hi ku copeta ka tihlo – hi ku hatlisa swinene.Ku ba mandla – ku khensa/ ku chava. Ku ba/biwa hi ripfalo – ku tshuka/chuhwa.Ku chululela rirhandzu – ku rhandza ngopfu.Ku dyiwa – ku sukela muti wa wena u ya tshama na wun’wana u tirhela wona. Ku gayela mhaka – ku ehleketa hi mhaka.Ku gumisa misava – ku dlaya.Ku hayekiwa emoyeni – ku tumbeteriwa mhaka/ ku nga byeriwi swo karhi. Ku hela matimba – ku karhateka.Ku hela mbilu – ku hluleka ku tiyisela/ ku hatla ku vilela.Ku hlanta vunwa – ku hemba ngopfu.Ku hlomula – ku humesa swilo swo karhi exikarhi ka swin’wana.
1.13 Hikwalaho ka yini Rogers a konyile ku kondza holo hinkwayo yi languta yena?
Richard Chauke u kholwela swinene eku tsaleni hi mikarhi leyi a hanyaka eka yona, hikokwalaho u langutisa swinene eka leswi humelelaka masiku lawa. U kholwa leswaku u ta pfuneta ku antswisa matsalwa ya Xitsonga hi ndlela leyi.
1.11 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Ku phikelela – ku tshamela ku endla mhaka yo karhi.Ku phyaphyarha – ku vila ka bilila. Laha ri tirhiseriwe ku vula leswaku munhu u vulavula ngopfu.
Hi rin’wana ra masiku, n’hweti ya ha ku raha bakiti, N’wa-Mbhedhle o na Xihahluli Mboweni le Bambeni kwale Giyani nqwaa, erhenkeni ya mathekisi,enyongeni ya rin’wana ra mathekisi leri a ri tsariwile marito lama: Blue Train. Nyimpi ya Gog na Magog yo gangisana yi suka yi yima hi milenge yi ku mpoo! Va tshwimbirisanile hi marito ku kondza N’wa-Mbhedlhe a sungula ku dirowa munhu wa xinuna hi xikunwana hambileswi a a ambale ntangu, hi tlhelo a ri karhi a dya min’wala. Loko munhu luyani a hela ku dirowiwa, na min’wala yi herile ku dyiwa, N’wa-Mbhedlhe o angula a ku: “Swi tiviwa hi n’wina,” a file nya, hi ku nyuma.
“Dyondzo ya vufocholo a ndzi yi lavi,” ku hlamula Matimba. “A swi nge ndzi pfuni nchumu ku va xidyondzeki xa hlonga.”
Rogers u tikhongotele hi ku tibyela leswaku swivutiso leswi swo hlangana nhloko a swi ta olovisiwa hi tinhlamulo leti a ti nyikiwile ehansi ka xivutiso xin’wana na xin’wana. Xihlamariso xin’wana a xi n’wi yimerile. Xo sungula,Rogers u thumbe leswaku tinhlamulo leti a a fanele ku hlawula eka tona a ti fana. A ti nga hambaniseki. A ti nga hambanangi. A a fanele ku yi hlawurisa ku yini nhlamulo ya kona loko swi te tano? Tinhlamulo ta kona a ku ri yin’we leyi ku nga lo longoloxiwa marito hi tindlela to hambana. Xa vumbirhi,mikarhi yin’wana a swi endleka leswaku tinhlamulo hinkwato ti va ti hoxekile.Hi matwisiselo yakwe a ku ri hava na yin’we leyi nga yona. Se, nhlamulo ya kona a a ta yi kuma kwihi? Phela a a fanele ku hlawula leyi nga yona. Se a a ta swi endlisa ku yini eka leti nga riki tona xana? Tin’wana a ti nga ri tona hinkwato. Xa vunharhu, tin’wana tinhlamulo a ti nga zi ti yelana na swivutiso leswi vutisiweke. A ti vhe ti chochovela na nhova, hi letiyaa! A ti fana no pana mbhongolo na nguluve. Xa vumune, kun’wana a a kota ku vona nhlamulo leyi nga yona. Eka Xivutiso xa vunkombo nhlamulo ya ‘c’ hi yona leyi a yi lulamile.Hambiswiritano, a a fanele ku hlawula eka nkatsakanyo wa ‘a + c’ kumbe ‘b + c’ kumbe ‘c + d’. A ku nga ri na ‘c’ yi ri yoxe. Se, leswi hi swona leswi Rogers a swi vhe swi n’wi virisela makumu. Lexi a xi nga ha ri xikambelo, a wo va ndzingo. Rogers u twisise leswaku a a nga ta kota ku hlamula swivutiso leswi.Futhi swo tala swa swona a swi nga ri kona eka buku leyi a va yi tirhisa ya Van Jaarsveld. Van Jaarsveld? E-e, Van Jaarsveld a a tsale buku ya History. Ya Biology yi tsariwe hi... hi... hi..., ha, swa fana man. Swona i mani a a n’wi vutise sweswo? Hambiloko a a swi tiva a swi ta pfuna yini? Mhaka leyikulu hi leswi a ku nga vutisiwangi leswi a swi ri ebukwini.
“Ku nga ri hi ndlela yoleyo ya ku kangatela mudyondzisi.”
1.14 I yini lexi endleke leswaku Rogers a tsandzeka ku jumbela?
2.6 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
4. Ku pimanyisa ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulawana xa “Xa dyisa” na ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa “Luyaa”. Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
“Yooo-bavooo…mi-nga…ndzi…dla…yeee…” Xihahluli a hokomula swange i xifanyana lexi lumaka hi ngoma.
A va hlahluveli
v) Nkongomelo:  Nkongomelo i hungunkulu leri xitori xi ri tisaka eka muhlayi. Hileswaku xitori hinkwaxo xa xirungulwana xi rhendzeleka eka hungu rolero. Nkongomelo wu fanele ku va lowu akaka hi mikarhi hinkwayo. Eka swirungulwana leswi ku na mikongomelo yo tanihi HIV/AIDS eka xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena”; ku kopisa exikambelweni swa dlayisa/vukanganyisi bya dlayisa eka xirungulwana xa “Xa dyisa”; nkoka wo rivalelana eka xirungulwana xa “Rivoni”; na yin’wana mikongomelo.
1.7 Hlamusela tindlela leti vahariva va Rhulani va n’wi xaniseke ha tona.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
“Rero i rhambu na mongo wa rona nkatanga. Vatekani lava rhandzanaka hi moya na ntiyiso va hlayiwa exandleni xa nhongana. Heyi, hina hi lo phameriwa hi thomo ku suka ephalamende ya le tilweni. Xana u nga vhumba leswaku hikwalaho ka yini ximilana xa rirhandzu rerhu xi ndlandlamuka bya ximuwu, xi kula bya ndlopfu ya mavone, xi nava bya matshimbu ya min’wema,xi nuhela bya swiluva siku na siku ke?” Ku andlala Mkhekhelezi.
Ndzo famba hi ku nonoka, ndzi kongoma nyangwa. Goza rin’wana na rin’wana ri ndzi teka ri ndzi yisa lomu ndzi nga ku tiviki. Ndzi twa goza rin’wana na rin’wana loko ndzi tlakusa nenge na loko ndzi wu veka ehansi.Ndzi fika enyangweni. Ndzi khoma rivanti. Ndzi ku kumbexana ndzi ta twa tatana a ndzi vitana, a ku o huhwa. Ndzo twa ku lo whi! Ndzi hundzuluxa nhloko ndzi n’wi languta. A a lo yima. A a ha bohanisile sweswiya a a ri xiswona. A a ri ku tiololeni ka tintiho. Ndzo pfula rivanti. Ndzo humela ehandle.
hi SS Maluleke
1.5 Vula swilo swinharhu leswi ku vuriwaka leswaku swi nga va swi hoxile xandla eka ku va Matimba a feyila ntangha khume.
Ndzo yima kwala ndzhaku ka rivanti, ndzi yingisela, ndzi nga voniwi.
Kwalaho ndzi kuma vuxokoxoko bya Deutshe hi vuenti: Ndzi dyondza leswaku Hendrik Frensch Deutshe u velekiwile eAmsterdam eNetherlands hi siku ra 8 Ndzati 1901. Vatswari va yena va tile eAfrika Dzonga a ri na malembe mambirhi ntsena. Ndzi dyondza leswaku a a tlharihile swinene.U sungurile ku fuma hi 1958. Ndzi twa leswaku hi yena a nga aka swinene xihlawuhlawu etikweni leri. U tirhile ngopfu eka ku hambanyisa Vantima ku ya hi tindzimi. A va endlela matikoxikaya. A ku Vatsonga yanani hala, Vapedi hala, sweswo-sweswo. A endla onge i tihomu loko ti yisiwa tikampeni. U akile na tiyunivhesiti leti a ku ta dyondza Vantima ntsena. Ndzi hlaya swo tala swo yimisa misisi hi yena. Ndzi twa leswaku hikokwalaho ka milawu ya yena ya ntshikelelo,vanhu va sungurile ku pfukela Mfumo matimba.Ndzi twa leswaku hi siku ra 21 Nyenyankulu 1960 maphorisa ma baleserile vanhu lava a va ri ku kombiseni ka ku vilela hi ndlela yo rhula, ma dlaya 83 ma vavisa 235. Ndzi twa leswaku a a lemuka nkoka wa ku va Vantima va tirhela Valungu kambe a a lava va ya emadorobeni ku ya tirha ntsena ku nga ri ku ku endla kaya. Ndzi twa leswaku hi yena a nga yirisa mihlangano yo lwela ntshunxeko yo tanihi ANC na PAC laha tikweni. Ndzi twa leswaku Deutshe na vanhu vo fana na kulukumba Mandela na va Walter Sisulu va karhatanile ngopfu. Ndzi hlaya swo tala swinene.
KAMBE loko u nga lavi ku yingisa ya mina marito, u lava ku dyondza masense yo tiva hi nhloko ya wena, ndzi lombe muti namuntlha hi nomo lowu. Yana u ya endla wa wena muti, laha u nga ta ba xa wena xintangu.”
“Ku na swan’wanchumu swi nga ku humeleleni exikarhi ka n’wina vambirhi.” Ka ha ri Kepler. Lynette o n’wayitela a ku whi! Mina ndzo languta ndzi ku whi!
“Ndzi ta tiboha ku endla ku rhandza ka wena.”
“Wa karhi wa ta,” Ku vula N’wa-Mzamani a ri karhi a nghena ekamareni ya vuwiselo.
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Matimba u lo na vona Mathebula, o hatla a miyela, a hundzuluka a hoxa mahlo hala ndlwini, a vula swin’wana, a tlhela a hundzuluka a langutana na khwayere yakwe, a ya emahlweni na risimu rakwe. Lexi a xi hlamarisa hi leswi a ku yimbelela mufambisi wa khwayere ematshan’weni ya khwayere hi yoxe.
Mhaka ya ku dlayiwa ka vanhu va makumembirhinharhu enkosini wa Mulamula na ku vavisiwa ka van’wana va makumembirhinkombo yi vile yin’wana ya timhakankulu eka nyuziphepha leyi. Mavito ya vanhu lava a va hundzile emisaveni a ya tsariwile. A ku tsariwile na lomu a va huma kona.Lucas u tikumile a hlaya mavito lawa. Vito leri ri nga n’wi hlamarisa ku vile ra “Samson Cawuke (Spelonken),” kwalaho a sungula ku biwa hi ripfalo.Samson Cawuke wa le Xipilongo? Xana a ku nga ri yena loyi a a tiva yena – wa munghana wa tata wa yena? Lucas a tivutisa. Lucas u yile emahlweni no hlaya mavito ya vafi. O fika ka ra tata wa yena! Xikan’wekan’we nyuziphepha leyi a a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu.
“I yini lexi N’wa-Mbhedlhe, naswona endlwini ya mani? Heyi, namuntlha mi fambilee!” ku kariha Mkhekhelezi bya xibejana.
Matimu ya vatsari  vi
Hi ku hatlisa Lucas u avanyisile mali leyi a va tshembisiwa yona hi Zukrov hi nhlayo ya vona. A va ri vanharhu kutani un’wana na un’wana wa vona a a ta kuma dzana ra magidi wa tirhandi. A yi ri mali yo tala ku tlula mpimo. Eka hinkwaswo Lucas a a rhangisa tata wa yena, hikwalaho u ringetile ku ehleketa leswi a a ta swi endlela tata wa yena hi dzana ra magidi wa tirhandi.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala N’wa-Mbhedlhe a fikela hi kungu leri.
“Ndzi lava ntirho, ndzi ta tirha loko xikolo xi huma leswaku na mina ndzi ta dya swa nyuku wa mina. Ndzi nga etlela lahaya zozweni!” A ku ri na xiyindlwana xa mapulanga lexi a va veka ka xona switirho. Hi kona laha a ndzi ehleketa ku tirha ndzi etlela kona. Mudyondzisi a ndzi languta nkarhi wo leha a lo whii!
“Ndzi hlamala swona na mina hahani,” Ndzi vula. Ndzi miyelanyana.Ndzi languta n’wana a ri karhi a dya.
Mkhekhelezi u kale a ya swi kuma leswaku nsati wa yena u twanana na Xihahluli Mboweni. U lukile rhengu a vula leswaku vhiki leri landzelaka u ya ePitori ku ya dyondza swin’wana swa ntirho, ku ri ndlela yo lava ku phasa nsati wa yena. N’wa-Mbhedlhe u swi amukerile. Loko nuna a ta va a fambile, u landzile Xihahluli eBambeni, a n’wi rhamba ku ta dzumba na yena ekaya ka yena. Mkhekhelezi u vuyile navusiku hi nkarhi wa n’we a kuma leswaku nsati wa yena u na Xihahluli endlwini. U humesile xibalesa a balesela a ri karhi a sindzisa leswaku N’wa-Mbhedlhe a pfula rivanti. Loko va pfurile rivanti Mkhekhelezi u komberile Xihahluli ku hluvula xikhindhi lexi a a sale hi xona a n’wi nyika loko a lava ku pona. U tekile xikhindhi a xi nyika N’wa-Mbhedlhe ku xi hlantswa. Namixo Mkhekhelezi u nyikile Xihahluli mali yo khandziya bazi a famba, kutani yena na N’wa-Mbhedlhe va n’wi heleketa a ya khandziya bazi. Minkarhi hinkwayo loko Mkhekhelezi a tshamile na N’wa-Mbhedlhe, Mkhekhelezi a a teka xikhindhi a xi badamisa hi hala ndzhaku xi nga boxeka, a xi hayeka efasitereni. Loko nsati a n’wi tisela mati na swakudya, a a teka xikhindhi efasitereni a xi badamisa a tiputa vusiwana. Leswi swi karhatile N’wa-Mbhedlhe a kala a ondza ku tlurisa. U hetelele hi ku ya eka N’wamarhanga, a fika a tshama ekusuhi na xikolo xa Zava a rila, kutani a tihoxa exidziveni xa timpfuvu na tingwenya.
2.7  I mani ximumnhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Conny u tshemba leswaku munhu un’wana na un’wana u nyikiwile talenta ya yena hi Xikwembu. A nga kona munhu loyi a nga nyikiwangiki nyiko yo karhi hi Xikwembu. Hambiswiritano, Xikwembu xi va xi yi tumbetile talenta kumbe nyiko leyi munhu xi nga n’wi nyika yona. Swi va swi ri ka yena munhu wa kona ku kuma laha yi tumbetiweke kona, a yi tirhisa. Van’wana va kota ku hatlisa va swi kuma leswaku va nyikiwile ka swihi swilo kasi van’wana vo kala va vitaniwa ekaya tilweni va nga si thumba laha nyiko ya vona yi tumbetiweke kona.
“Kutani va ku yini?”
Hambileswi ku xi phutsaphutsa a a swi endle hi ku olova, ku phutsunula a ya ha vangi mhaka ya matlangwana. Xijumbana lexi a xi ri na nkanu ya Marahani. Ndzi ri a xi ri na ntshiva xi tlhe xi dzidzivala ku tlula na mondzo. A xi ala ku ololoka. Loko a ku se u xi kotile, se xi phutsunukile, a xo tlhela xi hatla xi khondla xitseve lexi a xi dyondzisiwe xona. Nsele wa kona! Loko a ku u ringeta ku xi manya hi le xikarhi ka milenge a xi tshembisa ku tlhelela ehansi.Loko a ku u xi ringeta hi tintiho hinkwato, a xi hlekahleka xi ri karhi xi komba ku navela ku kalakala. U ze a tinyiketela ku xi olola hi ku nonoka, naswona hi vukheta byo tlula na bya ximanga, a olola mpetso wun’we hi nkarhi. Loko a endle leswi a a wu ayina hi rintiho wu kondza wu fa. Ivi a sungula mpetso wa vumbirhi. Nkarhi wona wu ri njhani? Wo phikelela ro: ‘Wa sala, wa sala...’
“E-e, Rintiho n’wananga. Hi ku landzile tanihileswi u nga n’wana wa hina.Leswiya swa ku dyondza u nga dyondza swin’wana na swin’wana leswi wena u swi tsakelaka.” I manana a vulaka. Ndzi fambisa mahlo ma ya ka tatana. Hi kotlana hi mahlo. Ndzi vona a nyumanyuma. A kumeta nhloko ku komba ku pfumela.
Eka xirungulwana xa “Xa dyisa”, ximunhuhatwankulu, Rodgers u hlanganile na ntlimbo wa le ndzeni hikuva a a lava ku pasa xikambelo hi ku tirhisa vukanganyisi bya xijumbana ku ri hileswaku a a swi tiva leswaku ku tirhisa xijumbana a swi le nawini. U ringetile tindlela hinkwato a kala a kota ku humesa xijumbana kambe u kume leswaku tinosti ta xijumbana a ti nga ri ta yona dyondzo leyi a yi tsariwa siku rero ya Biology, kambe a ti ri ta dyondzo ya History.
“Mi fambe njhani?” Ku vutisa Zukrov.
“Ndza ha n’wi vitana, ku hlamula N’wa-Mzamani.”
Ku lava mali hi mahlongati – ku lava mali hi ku hatlisa swinene. Ku phofula leswi swi nga exifuveni – ku vula mhaka leyi ku karhataka.
1.11 Xana u vona ndlela leyi Matimba na Vandla rakwe ra tipolitiki va yi tirhiseke ku lwa na xihlawuhlawu yi lulamile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
“Wolowo a hi ntiyiso,” ku kaneta Rhumbuka. “Xivungu xa HIV a xi koti ku tlulela eka van’wana loko ku nga ri hi tindlela leti ndzi mi boxeleke tona ekusunguleni. AIDS a yi tluleteki hi tindlela leti: ku tswontswana hi milomu,marha kumbe mihloti, swiambalo, ku longoloka na munhu la nga na AIDS, swihambukelo, tinsuna, ku xewetana hi mavoko kumbe ku tshinelela vanhu van’wana. Khombo ra kona i ku etlelana, kumbe ku tirhisa tinereta tin’we ta swidzidziharisi.”
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
2.5 Mutsari u vula yini loko a ku: “Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe?”
Handle ko vula nchumu,a ndzi khayima hi voko.Ndzi rhanga emahlweni,a ri kwala ndzhaku. Hi famba, ku lo whi, handle ka ku hefemula ka matimba loku a ku huma kwala ndzhaku.
Hi huma ehekeni ya xikolo hi nga si hlamulana. Murindzi wa le hekeni ya xikolo o hi languta a ku whi, na yena-vu. Tatana a nga n’wi leli na ku n’wi lela. Loko hi ri karhi hi famba ndzo sungula ku ehleketa hi vutomi ehandle ka Manana - Vutomi bya ku hanya na tatana ntsena. Tatana a a tirha eJoni. Ku va sweswi a kumeka a ri ekaya a a lo kombela masikunyana eka nkarhi lowu manana a a ya endliwa vuhandzuri. Hi ku ehleketa ka mina, loko manana a ta va a lahliwile, nkosi wu herile, tatana a a ta tlhelela eXilungwini. Mina a ndzi ta sala ndzexe ekaya. A ndzi tivi makungu ya tatana. Vatsonga va vula leswaku nkuku a wu hleteli swikukwana swa wona.
Ku rila hi xiviti – ku rila hi xihluku/ xikhami/ ku rila ku tlula mpimo.Ku seletela vuthala – ku endla ndlela ya leswaku swi nga tiveki leswaku munhu wo karhi u endlile mhaka/ vubihi byo karhi.
Vito ra xirungulwana lexi i “Xa dyisa”.
“He sesi, ndzi khomeleni, ndzi kombela ku mi hlupha,” ku vula Gezani.
“Heyi, ndzi kona Gezani, wa tiva u ndzi chuhwisile hikuva a ndzi nga tiyimiselangi ku ku vona. Ndzi kona, wena u njhani?” Ku vuyeta Miyelani.
“Ndzi tiyimiserile hahani. Khamphani ya Sasol yi rhume hi Xikwembu leswaku yi ta ndzi phalala. Ndzi lava ku ya hlongola mataya evuton’wini bya mina. Endzhaku a ndza ha cingeli ndzi nga hundzuka tshuka ra munyu. A ka ha ri na nkwahle lowu ndzi nga ta wu andlalela sangu wu ta ndzi borisa” ku tiyimisela Xikhegu.
“Ndzi twa leswaku vanhu vo tala va file hi mhaka ya yena!” Ku pfurhetela
“Kambe vito mi mani sesi?” Ku vutisa Gezani.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ku va vanhu vambirhi va hundzuka munhu un’we – ku va vanhu vambirhi va va varhandzani/vatekani.
“Wona wu ta endliwa namuntlha wu hela. Hi Xitsonga va ri xinamu xi dlele nkwahle,” ku hlamula Themba.
“Kambe mufana wa wena u tshama kwihi?” Ku vutisa Cawuke.
Mikarhi hinkwayo loko N’wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi va dzumbile,Mkhekhelezi a a hamba a teka xikhindhi lexiyani a xi dzudza, a xi languta hala ndzhaku hala xi nga dyeka kona, manuku a xi badamisa emahlweni kakwe a xi xondzolota hi tihlo leri a ri tshona ngati. Loko a hetile a tlhela a xi tlherisela efasitereni. Loko N’wa-Mbhedlhe a nyika nuna swakudya ku miyeta nyoka, a n’wi ha mati ku tima torha kumbe mati yo tikhuvula, Mkhekhelezi o milenge mimbirhi a ya teka xikhindhi le fasitereni a fika a xi dzudza, a xi badamisa emahlweni kakwe a xi xondzolota hi tihlo leri a ri pfurha ndzilo wa tihele, a ku ntsee, a tiputa vusiwana.
Xivutiso xa 2
2.4 Hikwalaho ka yini mutsari a yelanisa ku tsavuriwa ka nhlamulo na vuhandzuri lebyi endliwaka hi dokodela?
Mkhekhelezi Mawelewele na mutshiveri wakwe N’wa-Mbhedlhe a va tshama eBulwini. Hi masiku a va tikhenya hi ku tihulela endzeni ka tibokati leta manguva lawa, va kompfa, nuna a hoxe voko rakwe ra ximatsi endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa nsati N’wa-Mbhedlhe, kasi nsati yena a a hoxe voko ra xinene endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nuna. Loko va ri karhi va kompfa, a va pfa va langutana, ivi va nyumanyana swa rirhandzu.Mkhekhelezi a a pfa a hoxa tihlo eka xivumbeko xa nsati lexa bodlhela ra khodiringi ya Coca-cola a mitela marhi.Kambe eka hinkwaswo a a nyanyuriwa ngopfu hi xisutinyana xa nsati lexa ntshwamakhura ya mavone. Loko a ku xi cinge, nhloko yakwe a yi ba timbila kasi timbilu ti ba mancomana, ivi xiviri xakwe xi kufumela kufumelani leya xikhale. Ina, N’wa-Mbhedlhe a a yimeke tanihi phalamende ya le matilweni lero na tinyenyana ta tilo a ti n’wi navela.Malangavi ya ndzilo wa rirhandzu ra vona a ya ri ntsandzavatimi.
Ko va loko swi ndzi tsandzile ku tshama ekaya. Ndzi huma na hahani.Hi nghena exitarateni.
Xivutiso xa 1
Vantima vatsongo swinene.Ku vona hi mahlo ya miehleketo – ku tiva leswi munhu un’wana a ehleketaka swona kumbe ku endla swona.
2.6 Xana Khazamula u endle kahle loko a tshikile xikolo a ya tirhela ku teka nsati ke? Seketela nhlamulo ya wena.
“Mkhekhelezi i vito ra mina!”A vula hi ku wachuta nenge-wa-huku lowu tlhelo a wu nkekela bya matsemanhlana, ritshuri ri ku tangarii! Ina, ri endle papa ri kondza ri ya ncikinya emugiveni wa phalamennde ya le tilweni.
d)Ku khorwisa ka ximunhuhatwa hi ku landza leswi humelelaka evuton’wini.
“Kun’wana na kun’wana u vula yini?”
Ndzi ku tlaku, ndzi kongoma enyangweni.
Kute siku rin’wana ndzi etlele, wansati luya wo ambala swiambalo swo basa o vuya. Hi siku leri u lo fika a ndzi languta kambe a nga n’wayiteli. Loko ndzi n’wi languta hiloko a tshambuluta voko a ndzi khoma a ndzi vukarha. A ndzi twa ku kufumela ka leswi a ndzi ehleketa leswaku rirhandzu ra Manana a a ri fanele ri va xiswona. Nkarhi lowu ndza ha tiphinaka hi ku vukarhiwa,ndzi lo hlamala ndzi tikuma ndzi phaphamile na munhu luya a nyamalarile.Swi sungurile ku ndzi karhata leswaku kasi wansati loyi a ngo tshamela ro ndzi endzela emilorhweni a nga va a ri mani. A ndzi ta vula leswaku kumbe hi un’wana wa vakokwa wa mina kambe hinkwavo a va ha hanya, naswona vona a va dyuharile ku hundza wansati loyi ndzi vulavulaka hi yena.
2.2 Rintiho u vula yini loko a ku mbilu ya yena yi bile hi matimba naswona leswi a swi vangiwa hi yini?
‘Bhasobha Bunu
“Matimba, ndzi ku byerile hambi n’wexemu leswaku dyondzo na tipolitiki a swi dzahisani fole,” ku tlherisela Mathebula. “Tipolitiki a hi ta vana na swichudeni, a mi tivi nchumu hi tona.”
“Nhlamulo ya xivutiso xa vumbirhi na yona yi hoxekile.”A vula hi ku koka xitulu a tshama kusuhi na mina. Ku twala na ngulumelo loko a xi koka. A hi lo sala hi ri vambirhi ntsena laha tlilasini.
1.4 Loko Mkhekhelezi a vulavula marito lawa, vukati bya yena na N’wa-Mbhedlhe se a a byi sungula ku tsekatseka. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi kutani u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
“Swa fanela, phela wena na yena mi khomanile kahle ngopfu. Rirhandzu leri a a ta ri nyika mana wa yena loko a ha hanya u ri chululerile eka wena hinkwaro.”
“Mavoko na tiforoko ku rhange ku endliwa mavoko Hasi, jaha ra mina.Hambi munhu u dya hi foroko, hambi u dya hi mavoko hinkwaswo swi ya khwirini.” “Dyana hi foroko wena loko u swi lava kambe hina hi tidyela hi mavoko.”Ku vula Manana Deutshe.Na mina ndzo dya hi mavoko! Ekerekeni na kona a ku ri kahle. A ku ri na Vantima laha na lahaya. A ndzi swi twanga leswi a va chumayela hi swona. Miehleketo ya mina a yi ri ka Lynette. Loko hi xika emovheni Tatana na Manana Deutshe va khomanile hi mavoko, va nghena etempeleni. Lynette u tile a ta nghenisa voko ra yena eka ra mina, na hina hi nghena ekerekeni tanihi nuna na nsati.Leswi swi khumbile miehleketo ya mina ngopfu. Vunghana bya mina na Lynette a byi nga ha ri vunghana ntsena.A byi hundzukile vuxaka.Tolweni wa haseni a hi nga tivani; tolweni a hi nga tolovelanangi; tolo a hi ri vanghana; namuntlha hi maxaka.
Xirungulwana xa “Ndzi Fikile” hi CM Lubisi
Ndzo yimanyana kwala ka kokwana.Mukhalabye o miyela a ku whi! A swi tikomba leswaku a ku ri na ntlimbo. A ndzi nga swi twisisi leswaku kokwana a a vulavula hi yini. Mhaka ya mina na yena a yi nga helangi.
“He Miyelani murhandziwa, se u ri yini hi rirhandzu ra hina ke?” I Khazamula.
“Wa hemba, ku sala swimbirhi.” Ndzi kaneta hi mbitsi. Xinhwanyetana lexi a xi ri ku ndzi kombiseni ka leswaku a ndzi tlharihangi. A ndzi nga ta swi yimela xi tlanga hi mina.
Hi xamundzuku ka kona a hi gongondza ekaya. Tatana a hi pfulela, hi tshama etafuleni.
1.9 I yini lexi xi nga endla leswaku Rhulani a suka evukatini a tlhelela eka rikwavo?
Swin’wana leswi hi nga swi langutaka loko ku hlahluviwa/ ku xopaxopiwa kumbe ku hleriwa swirungulwana i muxaka wa swivutiso leswi nga languteriwaka eka matsalwa hi ku angarhela ku nga leswi landzelaka:
Mayibuye, mayibuy’ I-Afrika.’
2. Xana hikwalaho ka yini vanhu lava va hanyaka eLimpopo va nga lahliwi eFree State ke?
131
• hlela hilaha xindzhaku/nsimeko na mbangu eka xitshuriwa swi nga na vuxaka na ximunhuhatwa hakona;
Eka xirungulwana xa “Xa dyisa”, Rodgers u kanyile mbilu a humesa xijumbana, a tlhela a xi phurumula kambe u kume leswaku i xa dyondzo ya History, ku nga ri ya Biology. Mutsari u vula ntsena leswaku Rogers u sungule ku konya a tlhela himetela tafula hi swibakele, holo hinkwayo yi kala yi n’wi honolela mahlo. Xintshunxo a xi vangi kona, hikuva a a nga ha ta tlhelela ekaya alandza xijumabana lexiyani xa Biology.
“Kasi swi lo yini he jaha?”Ku vutisa mufambisi wa xikambelo,a vulavulela ehenhla.
“Tolo ndzi hlwerile ku etlela hikwalaho ka ku hlaya, hi Musumbunuku hi sungula ku tsala xikambelo xa hafu ya lembe. Leyi a ku ri nhlamulo leyi ndzi nga yi nyika Manana ndzi ri karhi ndzi rhurhumela hikuva a ndzi swi tiva leswaku loko ndzo ka ndzi nga hlamuli kahle, mpama wun’wana a wu ta landzela. Lexi a xi ndzi karhata hi leswi mina na Ntsakisi a hi hundzana hi lembe ntsena kambe mina a ndzi khomiwa onge ndzo va ntswatsi. Loko swi ta eka ku teka swiboho swa ndyangu, Ntsakisi hi yena a a rhanga emahlweni,kambe loko swi ta eka mitirho, mina a ndzi tshama ndzi lo yima. Hambi ku ri nkarhi wa xikambelo a ndzi boheka ku endla mitirho hinkwayo tanihi ntolovelo hi kona ndzi nga ta hlaya tibuku. Mhaka yin’wana leyi a yi ndzi karhata hi leswaku loko Tatana a ri kona mina na Ntsakisi a hi khomiwa ku fana, kambe loko a tlhelerile entirhweni na loko a jikajikile, a ndzi tikiseriwa hi marito.
“Loko tatana a nga swi lavi leswaku ndzi endla vugqweta ndzi ri laha kaya ka vona ndzi to tsendzeleka hahani. A ku na xiphiqo.”
“Loko u lava ku ponisa vutomi bya wena ndzi nyike lexi nga ta rheleta vukari bya mbilu yanga!”
Mathebula u ye a ya yima efasitereni ra le kamareni ya vuwiselo, a fika a ku duu! Loko a ri kona a a kota ku vona erhenkeni ya mathekisi na mabazi. A ku lo nkwee, ku nga vonaki hambi ku ri nhongana yinene. Leswi a swi nga fani na swa masiku laman’wana. Eka mpundzu wolowo masirha a ya vuye exikarhi ka muti. Mathebula a a nga ri na ntiyiso wo hetiseka leswaku vanhu a va nga tangi hikokwalaho ko chava kumbe hikokwalaho ko seketela swikongomelo swa siku. Leswi a a swi tiva hi leswaku yena a a nga yimi na swona leswi. Futhi loko a tlhe a swi ehleketa a swi n’wi virisa hi vuntshwa.
1.15 Hlamusela leswaku vuxaka bya jaha leri na ntombhi leyi byi helele kwihi.
“Hm! Kasi u vula Sonto loyi hi yaka ka yena?”
Loko va ri karhi va huma, hi le kulenyana na kereke ehansi ka murhi Miyelani u yiviwile hi xikandzagome xa xirhandzwa xa yena Khazamula loyi a a lo dzoo, ngi a a lo boleriwa hi mbewu ya ndlala. Xikan’wekan’we wanhwana a nghena hi xivungu xa nhlampfurha, a thamukela ehenhla wonge i mhala loko yi fohla darata, a hluvula leswi a a swi haverile, a tsutsumela emahlweni na le ndzhaku. Va te va n’wi khoma, a hokomula: “Luyaa, luya hi loyi ndzi n’wi rhandzaka!” A fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n’wi tswontswa.
“A, u ri hi le Allesburg,” Ku hlamula Manganyi.
1.12 Hi wahi masiku lawa Rogers a lulamiseke swijumbana ha wona, naswona a ku ri swijumbana swa tidyondzo tihi timbirhi?
Ku miyelanyana.
“Xana mi lava ku dlayiwa Moses ntsena kumbe mi lava ku dlayiwa xirho xin’wana na xin’wana xa Nhlangano wo yimela lokhixi ra Phaphamani ke?” I Zoro a vutisaka.
Ku va munhu a hi siyile – ku va munhu a lovile/ a file. Ku va na rintiho – ku yiva ngopfu. Ku va nchumu wo karhi wu vitanisa – ku va nchumu wo karhi wu sasekile swinene.
2.5 Hi ku vona ka wena, ku humelele yini endzhaku ka loko munhu loyi a tivile mhaka leyi?
– Xana xikongomelo/xivangelo/nsusumeto wo va Rhumbuka a paluxile xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS a wu ri wihi?
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Endzhaku ka nkarhi lo nge i malembe manharhu na hafu u hele hi ku xi olola. Se nhlamulo a yi tshame emilengeni yakwe. A ko sala ku yi hundzisela ebukwini.A a kunguhatile leswaku a a ta hoxa xijumbana ehansi ka buku yakwe yo hlamulela. Loko a endle tano, a a tibyele leswaku a swi ta n’wi olovela ku hundzisela tinhlamulo ebukwini. Maendlelo hinkwawo a a ya pfuxete ko tala enhlokweni yakwe. A a nga ta tsandzeka na kan’we. Mbuyangwana Rogers a a nga tsundzukangi ku pfuxeta na hi mavoko. Phela byongo byi nga ku susumetisa tintshava hi mavoko loko ti nga dibangi ti heta. U tlakuse mahlo hi vukheta a languta ehandle hi fasitere kambe tihlo lerin’wana ri ri ehenhla ka mufambisi wa xikambelo. Mufambisi a a langute ehandle na yena. Hiloko Rogers a ku xijumbana a ku xi bvu, a hatla a ku ehansi ka buku a ku xi swee! U swi twile hambi a ri yena n’winyi leswaku a a be huwanyana. U lo vhe a tinyika ntirho wo phendlaphendla maphepha ya swivutiso wonge a a lo lahlekeriwa hi layisense yo nghena etilweni. Lawa a ya ri manu yo humba mufambisi. Ya tirhilenyana hikuva mufambisi a nga tshinelelangi laha a ku ri na Rogers.Se ndzi swi kotile, ku tindhundhuzela Rogers embilwini yakwe. Swiyenge leswo chavisa swa kungu rakwe a swi ri matimu. Ivi a hefemulela ehenhla hi matimba, ku kanakana hinkwako a ku lovile. A ku sele ku tshemba.
Ku bohana – ku visingarisa xikandza u komba ku hlundzuka.Ku fa ka huku mandza ma borile – ku lova ka mutswari ku endla leswaku vana va yena va sala va xaniseka.Ku gayela mhaka – ku ehleketisisa hi mhaka.Ku halata ngati – ku dlaya.
“Tanihilaha mi vulaka hakona,”N’wa-Mbhedlhe a pfala ntirho,manuku va qhavulana, mahlo ya timekile hi ntsako, tindleve ti file nya, miri wu kufumela swange a wu dlaya na risokoti.
Xivutiso xa 2
Phepha leri a ri ri ra mina. Loko munhu a suka ka Giredi ya kaye a ya ka ya khume a a titsarisa nakambe. A ku vuriwa leswaku ku suka ka Giredi ya khume munhu a a sungula ku dyondza hi ku landza ntirho lowu a a ta tirha wona evuton’wini. Loko u titsarisa a va ku nyika kopi ya fomo leyi u titsariseke hi yona, u tshama na yona. Leswi a swi vula leswaku tatana a a thumbile khopi ya fomo ya mina ya vutitsarisi bya mina ndza ha yile exikolweni. A ndzi nga si tshama ndzi n’wi komba yona.
“Mina ndza ha yime kwalahaya ka leswaku ndzi ta ku rhandza na le ndzhaku ka rifu,” ku vuyeta Miyelani.
“A wu ndzi twi ndzi nge u onhile ngopfu!” Ku vula kokwana hi huwa nakambe. A ntlokola nakambe. “Wa hemba Hasani! A nga ka a nga n’wi teki nhwanyana luya. E-E! Hambiloko o ringeta ku n’wi teka ndzi file mina ndzi ta pfuka esirheni.”
Nkomiso
Ndzo vona manana a ku xi biku! A veka swandla exikandzeni. A rila hi rito leri onge a ri khomiwile hi mukhuhlwana. A ri twala ri pfa ri nga humi swona.
2.6 Hi swihi leswi swi kombaka leswaku N’wa-Mzamani a a nga tshunxekangi loko nuna wa yena a ya entirhweni eka siku leri?
Xirungulwana xa “Dyondzo i vukosi” hi B Ngobeni
Ndzi twisisa ntshava leyi tatana a a yi beburile. Ndzi twa ku tika ka yona mina ndzi nga yi bebulangi. Ndzi getserisa meno ndzi ri kwala ndzhaku ka yena. Loko a ndzi ri nkulu a ndzi ta ku ka yena, ‘mi nga rili tatana, swi ta hela.Hosi yi tiva hinkwaswo’. Lawa a ma ri marito lawa a ndzi tala ku twa lavakulu va chavelelana hi wona. Mikarhi yin’wana a ndzi twa lavakulu va chavelelana hi ku ri:“Xikwembu a hi n’wana,Xa swi tiva leswi Xi swi endlaka.Tindlela ta Xikwembu a ti tiviwi hi munhu.”
“N’wa-Mbhedlhe nkatanga, xana rirhandzu ra hina u ri ringanisa na ra vamani laha Bulwini ke?” I Mkhekhelezi hi ku hlekelela ka rirhandzu.
“Va vula loko va fa,” hi mina ndzi nonohisaka nhloko.
“Kutani a wu lava ndzi ku pfuna njhani?”Hi miyelanyana hi vumbirhi bya hina.
“Va n’wi endlile vuhandzuri. U horile.”
2.7 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ndzi n’wi rhandza hambi a nga ri kona etsheveni.”
A a hanya a file – a a hanya kambe a nga titwi leswi a swi endlaka.Hambi ko ba lexi dumaka – hambi ko humelala yini kumbe yini.
“Vanhu lava va hanyaka eLimpopo a va lahliwi eFree State hikuva va hanya. Hi lahla ntsena munhu loyi a nga fa,” ku vula loyi wanhwanyana, a ri ku n’wayiteleni.
1.9 I yini lexi susumeteke vanhu lava ku tirha ntirho wa kona?
a) Ntlimbo lowu kumekakab) Muvangi wa ntlimbo c) Muxaka wa ntlimbo
hi Peggy Ndleve
“Ndzi te ndza ha govile hi vurhena, ndzo twa munhu a yima kwala mahlweni ka xitafulana xa mina, a languta leswi ndzi swi tsalaka. Ndzo tlakusa nhloko: MUDYONDZI WA NHWANYANA WA MULUNGU! A yima kwala mahlweni ka mina a nga fambi”.
“Sula mihloti ntombi ya buti. I misava yi nga hundzuka rimpfana.Evuton’wini ha khudlunyeka.Tindzimi ta vafana i vulombe,kasi hoo! Va chava ku hundzuka madulu yo kurisa vana. Xa nkoka wena Xikhegu wa Thayele,dyondzo hi yona rivoni ra vutomi. Nkuku a wu hleteli, ku hletela mbhaha.Tshika Manyunyu a lekuka na tiko a hundzuka xiphongo xa mahlanga. Miti yinyingi laha ka lokhixi ra Tlharihani yo rila yi oma hi mhaka ya ndhavitavi leyi Manyunyu. Dyondzo hi yona yi nga ta tshunxa mafundzu ya vutomi.Mina Hletelo a ndzi ku loti leswaku u tlhela u ya biha emirini nakambe.Kambe dyondzo i rifuwo n’wana buti,”ku ya emahlweni Hletelo a tshunxekile exikandzeni.
U tsundzukile hilaha eka Mugqivela na Sonto leyi a ya ha ku hundza, a a tikarhatile hakona ku lulamisa swijumbana swimbirhi: xa Biology na xa History. A a swi tsale hi vukheta,a longoloxela tinhlokomhaka na vuxokoxoko byin’wana lebyihikuvonakayenaabyiribyankoka.Swijumbanaswakweaswirimikomiso ya tibuku. A swi hetisekile. A swi ri swijumbana swa xiyimo xa le henhla lero,hambiloko a a lo lava ku sungula bindzu hi swona, a a ta va a humelerile. A swi ta xaviwa swa ha hisa. Hi vukheta lebyikulu a a hlayisile swijumbana leswi ndhawu yin’we. Hi mpundzu wa siku rero a a nga ha karhatekangi. U lo teka xijumbana xin’we, a wela endleleni. Loko a tshamise xisweswo eholweni a a ri karhi a tibyela leswaku a a nga tikarhatelangi mahala. Hambileswi va nge xivindzi xa dlaya nkarhi wun’wana, yena a xi n’wi hanyisile.
6. Ku pimanyisa xitayili xa matsalelo xa mutsari wa xirungulwana xa “Swi tsandze koti” na xa mutsari wa xirungulwana xa “Ndzi fikile”.
Loko a nga si ya eyunivhesiti, hahani wa yena u n’wi layile no n’wi navelela ku dyondza lokunene. Xikhegu u tikarhatile etidyondzweni ta yena eyunivhesiti. Leswi swi tsakisile vanyiki va yena va basari. U kale a heta tidyondzo ta yena endzhaku ka malembe manharhu. U sungurile ku titirhela kutani a kunguhata ku endlela hahani wa yena xinkhubyana xo n’wi khensa. U sungurile ku hanya vutomi byo tsakisa, a swi vona leswaku kunene dyondzo i vukosi.
hi Conny Masocha Lubisi
Miyelani.
Magazini u te ku vuya hi le ntirhweni o kuma ku ri na mupfhumba. U fike a xeweta vanhu hinkwavo a tlhela a hundza a tiyela ekamareni yakwe. Leswi a a ku ri na le xa mavonelakule, vasesi wakwe va komberile ku nghena kwale kamareni rakwe va hlalela na munghana wa vona Solani. Magazini a nga alangi kumbe ku va vutisa leswaku hikwalaho ka yini va nga voni leyi a nga va xavela yona. Va tshame nkarhi wo leha va ri karhi va huma hi un’weun’we.Un’wana a a ta ku ndza vuya ndza ha ya hlamba, un’wana a ku ndza ha ya andlalela vana, kambe va nga ha vuyi. Va endlise sweswo va kondza va helela ku sala Solani ntsena. Endzhaku hiloko Solani a ku kakatsuku, exitulwini lexi a tshame eka xona, o ehenhla ka mubedwa wa Magazini mpfapfa! “Kambe mi na vana vangani ka buti Magazini?” ku vutisa Solani hi ku yisa voko ra yena ra xinene ehenhla ka nhamu ya Magazini. “Mina a ndzi na n’wana, vana lava u va vonaka laha mutini i vatukulu va mina, kambe nsati yena ndzi na yena,” ku hlamula Magazini.” “Se hikokwalaho ka yini a nga ri na vana ke? Mo ka mi nga va lavi xana?” I Solani yoloye a yisaka hungu emahlweni. Hi nkarhinyana Solani u susile voko enhan’wini ya Magazini a ri yisa exifuveni xa yena, a n’wi languta, kutani a ku: “Shem, ma tiva ndza mi twela buti Magazini.
Ndzi tikuma ndzi huma ekaya, ndzi nghena exitarateni, ndzi famba ndzi nga tivi lomu a ndzi ya kona. Munhu la nga tiviki lomu a yaka kona ndlela yin’wana na yin’wana yi ta n’wi fikisa kona.
“Kutani mi n’wi byerile yena Hasani?” Ku vutisa Tatanantsongo.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Lynette o hleka, xikandza xa yena xi tele rirhandzu.
Eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, mutsari u vumbile swimunhuhatwa leswi hanyaka hikuva timhaka leti swi ti endlaka na ku ti vula hi leti ti humelelaka eka vutomi bya vanhu bya siku na siku. Swiendlo swa swimunhuhatwa swa khorwisa naswona swi endleka hikwalaho ka nsusumeto wo karhi, xikombiso, ekusunguleni ka xirungulwana loko mutsari a kombisa hi ta rirhandzu ra Mkhekhelezi na N’wa-Mbhedlhe leri a ra ha vuvumela hikwalaho ka leswi a va ha ku cata, u hlamusela leswaku nuna a hoxe voko rakwe ra ximatsi endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nsati, loko nsati na yena ti yena a a hoxe voko ra xinene endzeni ka xikhwama xa le ndzhaku xa bokati ya nuna. Emakumu ka xirungulwana mutsari u kombisa leswi Mkhekhelezi a khomisaka xiswona nsati endzhaku ko n’wi kumta na xigangu xa yena Xihahluli endlwini ku fikela laha N’wa-Mbhedlhe a vonaka swi antswa ku ya tihoxa exidziveni xa timpfuvu a hambana na mangava ya misava.
“Rirhandzu ra hina i ra tinyenyana murhandziwa, vanhu va misava va nge pfuki va ri thumbile – hayi va la Bulwini ntsena, va misava hinkwayo,” ku vuyeta N’wa-Mbhedlhe a file chakala hi ntsako.
“Kokwana, loyi i munghana wa mina Lynette!” Ndzi tivisa Lynette eka kokwana.
“Entiyisweni,”ku hlamusela dokodela loko se va hetile ku n’wi byela vuyelo bya ku kamberiwa ka yena, “wena u nga va khombo eka vanhu van’wana.Khombo lerikulu hi leswaku u nga fafazela vuvabyi lebyi eka van’wana.”
Ndzi sugurile ku twisisa ku enta ka rivengo ra kokwana eka va ka Deutshe.A ku humelerile swin’wana khale koloko. Mina na Lynette a hi nga swi tivi.Hi xamundzuku wa kona exikolweni ndzi nyenga ndzi ya ekamareni ra tikhomphyuta kwala xikolweni. Ndzi fika ndzi pfula ka inthanete. A ndzi lava ku tiva to tala hi Deutshe. Ndzi thayipa www.google.co.za. Ndzi nghenisa vito ra Deutshe.
Ku boxa tshumba – ku ahlula xiphiqo/ ku ahlula xirhalanganyi.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xona.
“Shhh!” ku miyeta mufambisi wa xikambelo, ivi a ya eka Rogers.“Tshamiseka nandzuwe, u le ku vangeni pongo. U ta kanganyisa van’wana.”Rogers u pfumele hi nhloko.
“U lava ndzi ku nyika mali ya ku nghena xikolo?”
Tata wa DR u nghenisile xikombelo ehubyeni ya nawu xa leswaku DR a n’wi tlherisela mali leyi a nga n’wi hakelela tidyondzo ku sukela eka Giredi ya 1 ku fikela eka Giredi ya khume, kambe xikombelo xi ve landzuriwa hi mufundhisi, kutani huvo yi yima na mufundhisi. Siku rin’wana vatswari va DR va nghenile ekaya ka mufundhisi ku ta kombela DR leswaku a tlhela a vuya ekaya. DR u arile ku vuyela ekaya hambileswi a a byeriwile leswaku a nge he sindzisiwi ku dyondzela vudokodela, hambiloko mana wa yena a rila hi xihluku. Hi ku famba ka nkarhi DR u ve a hetisa dyondzo ya yena ya nawu eyunivhesiti yin’wana kutani a havaxela gaweni. Ku va loko a fikile emakumu ka gondzo ra yena ro dyondzela vugqweta.
– Boxa vito ra n’wana wa Xikhegu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.8 Hi ku landza xirungulwana lexi, hlamusela leswaku AIDS i yini, yi vangiwa hi yini naswona yi tlulela njhani vanhu van’wana.
Machachanghweni – ku phikizana ku vona leswaku i mani a rhangaka ku endla swo karhi. Phyembye – nhwana wo saseka ngopfu.
Mavonelakule – thelevhixini. Mupfhumba – muendzi/muvhakachi.
Ku kombetela swilo swo karhi hi rintiho – ku ka u nga kumi swilo swo karhi. Ku n’wayitela – ku hleka handle ko humesa rito.
“Mina ndzi hlawurile ku va gqweta hahani.”
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha mhaka leyi tshahiweke laha henhla yi nga hundzuka xikhovolelo hakona eka xirungulwana lexi.
Migingiriko
Ku hundza emisaveni – ku lova/ku fa. Ku jika munhu hi bolo – ku xanda/ku tlangisa bolo hi milenge ivi munhu un’wana a hluleka ku yi teka/Ku tlangisa bolo hi milenge u yisa munhu hala na hala.
Mudyondzisi a ya endlwini, mina ndzi sala ndzi yimile kwalaho makhavichini.
A nga hi nyiki ku rhula – wa hi xanisa/ u endla leswaku hi vilela kumbe hi nga kumi ku rhula. Bolo yi le ka khoto ya n’wina – hi n’wina mi faneleke ku teka xiboho.
Ku tsemeka nhlana – ku chuhwa/ tshuka/ chava.Ku tsendzeleka – ku jikajika na tindhawu u nga tivi laha u yaka kona.
“U ehleketa ku ya tshama kwihi?” Hahani a vutisa, a hlamarile.
2. Ku pimanyisa ntlimbo lowu nga eka xirungulawana xa “Ntiyiso ntsena” na ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa “A ku humelele yini?”
Xihahati – mpama wa matimba swinene.Mahahlwa – vana lava tswariweke hi Manana un’we hi siku rin’we.Mijamujamu – mavulavulelo yo ka ya nga twisiseki/ku fana na ya munhu loyi a jamukaka. Xihundla – mhaka leyi yi nga fanelangiki ku byeriwa van’wana.
2.6 Hi ku vona ka wena i yini lexi endleke leswaku Hasani a nga hlamuli nchumu eka xivutiso xa kokwa wa yena?
“Tshika swicele, loko ndzi ku khomisa pala ndzo lava ku vona ku wa ndzi rhandza ke. Se swin’wana swa karhi swa tikomba.”
“Yooo-ooo…nkata minoo…ooo…mina a ndzi tivi nchumu u lo ndzi nghenelooo…mmmhhfffmhf…”I N’wa-Mbhedlhe loyi manuku a a pyopyiwa hi rifu.
Ndzi tshamile eka mufundhisi ndzi tirha eka mudyondzisi ku hundza lembe. Hi rin’wana siku mufundhisi o ndzi vitana endlwini. O ndzi komba papila ro huma ehubyeni ya ka majisitarata. A a ri vula leswaku tatana a a komberile huvo leswaku yi ndzi lerisa ku tlherisela mali hinkwayo leyi a nga ndzi dyondzisa hi yona ku sukela ka Giredi ya R ku fika ka Giredi ya khume,laha ndzi tshikeke kona. Kwalaho ndzo na to ntlevenene! Xana ndzi ta yi kuma kwihi mali mina? Hi!
Ku n’wayitela – ku hleka handle ko humesa mpfumawulo. Ku tivitanela mahlo – ku endla leswaku vanhu va languta wena.
“Ritiho,” A huwelela ngopfu, a ri kwala xikandzeni xa mina. Ndzi swi vona leswaku ku miyela kan’we a a nga ha ta ndzi vitana nakambe. A a ta tlanga mpama.
 wona:“Yindlu yakwe a yi ri eku pfurheni. Edarateni a ku hayekiwile phepha rin’we ntsena: ‘ku ta landza wena.’”
“U ta? U ta? U mpfula ya dyandza wena u ngo ta u nga fiki na?” Ku vutisa Mathebula a ri karhi a tshama ehansi. “Swona, i huvo ya yini leyi u yi hlengeleteke le khorhweni xana?”
Eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, mutsari u tirhisile ririmi ro olova na ku twisiseka. U tirhisile na swikhavisaririmi swo fana na swigaririmi. Loko hi twa marito ya N’wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi ekusunguleni ka xirungulwana ya leswaku rirhandzu ra vona i ra malangivi, hi tlhela hi vona loko N’wa-Mbhedlhe a rhandzana na Xihahluli, hi kota ku vona xikhovolelo lexi kumekaka eka xirungulwana lexi.
Ina! Hahani hi yena makombandlela a ri yexe eka xiyimo xa muxaka lowu.
“Mfuwo wa hina ntukulu a wu pfumeli leswaku u teka Mulungu. Ha twanana?”
 ka wona.“Xikhegu n’wana makwerhu, u ndzi twisa ku vava loko u xipile na mihloti,” ku vula Hletelo. “Xirha lexi ku weleke i gwembe leri welaka vantshwa hinkwavo. Loko wo hlaya tintangha ta wena kwala lokhixini ra Tlharihani i vuwalawala bya tincece,” ku khongotela Hletelo.
Xirungulwana lexi xi vulavula hi mhaka ya leswaku loko munhu a teka kumbe ku tekiwa, a nga swi koti ku tiva loko vukati bya yena byi ta va lebyinene kumbe byo biha. Xi sungula hi ku hlamusela vutomi bya Rhulani, n’wana wa N’wa-Willy na Masocha, loyi a nga tiyisela ku dyondza xikolo a kala a pasa ntangha khume (Giredi ya 12), hambileswi tata wa yena se a a lovile. Ku vuriwa leswaku Rhulani a a ri na mahanyelo lamanene na leswaku vanhu vo tala a va navela vutomi bya yena. Rhulani u lo na pasa matiriki, a vhakela malume wa yena eZuurbekom ku ya lava ntirho hikuva a a ri hava mali yo yisa tidyondzo ta yena emahlweni. Hi kona laha Rhulani a nga rhandzana na Magazini, kutani va tekana.
“Se i mihlolo ya yini leyi xana?”Ku vutisa N’wa-Mzamani a ri karhi a veka tikhapu timbirhi ta tiya ehenhla ka xitafulana.
“Hm, hi yeleyo Rintiho,” Hahani a vula. “Kutani u ri yini?”
1.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
FOMO YA KU TITSARISELA GONDZO RA DYONDZO  NA VULETERI BYO YISA EMAHLWENI (DVYE)  (TIGIREDI TA 10 – 12)
Ku va tlhelo ra munhu – ku pfumelelana na vonelo ra munhu.Ku yimela mhaka – ku vulavula u sirhelela/vhikela tlhelo ra mhaka leri u yimaka na rona.Ku yisa esirheni – ku dlaya/ ku vangela rifu.Ku yiva mbilu – ku koka rinoko/ ku endla leswaku u rhandziwa.Kwembe ro hiwa a ri na murhu – nchumu wo nyikiwa a wu tinyungubyisi ha wona/nchumu wo nyikiwa wu tlula hi lowu u nga lo tixavela.Makombandlela – munhu loyi a nyikaka switsundzuxo leswinene. Mpandzwa a wu tswali n’wana – n’wana a nga ka a nga hundzuki wa wena wa nyama hikuva u n’wi hlayisa.
Mbilu ya mina yi ku thukwa! Ekaya ka hina a hi ri swisiwana. Tatana na Manana a va hundzile emisaveni malembe mambirhi hi ku landzelelana. A ndzi lo sala na kokwana wa xinuna ntsena. Ndzisana ya Tatana a yi ri na kaya ra yona. Hina a hi hanya hi mudende lowu kokwana a a wu hola, na matshuri na mikombe leswi a a vatla a xavisa. Hambiswiritano, ekaya ka hina a ku ri na mutirhi. Vito ra yena a ku ri Meslinah. Hi yena a a hi swekela swakudya. A a ta namixo a famba hi ndzhenga. Kokwana a a swi kota ku ndzi hakelela exikolweni na ku xava swakudya kambe a swo helela kwalaho. A hi nga fumangi, a hi ri swisiwana.
Tatana Mathebula a a tshamile ekamareni ya vuwiselo. Ehenhla ka xitafulana emahlweni kakwe a ku ri na nkwama wa tibuku. Etlhelo kakwe, kwala henhla ka sofa, a ku ri na tibuku to hlayanyana. Mathebula u hlomule buku yin’wana, a phendla matluka ya yona hi ku copeta ka tihlo, ivi a yi hoxa ehenhla ka leti a ti ri ehenhla ka sofa. A teka nkwama lowuya a wu yimisa hi nhloko, wu hlantela tibuku emilengeni yakwe. Loko ti tshanile hinkwato u teke nkwama a ku wu cukucuku, ekulenyana na yena. A handzahandza exikarhi ka tibuku wonge u twe leswaku a ku ri na dayimani emarhumbyini ya tona. A rholela tibuku hi yin’weyin’we, a ti kambela, a ti hoxa ehenhla ka sofa.Loko a ha kayakayisa xisweswo ku nghena N’wa-Mzamani, nsati wakwe.
N’wa-Mbhedlhe a ku hwii, ku komba ku twa ku vaviseka kasi hoo, a a anakanya siku leri a nga hetelela ku hlangana na Xihahluli hi rona, a ku:“Sweswi ndzi tshikeni ndzi tirhunga nomo, a ndzi lavi ku vulavula, moya wanga wu tshoveke nyonga pfitla!” ku chaputa N’wa-Mbhedlhe loyi nghohe yakwe a yi rhungane ku rhungana.
2.9 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
“Hasi,” ku vula Lyn loko a vona ndzi lo miyela, “U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela hikuva ndzi ta ya laha u yaka kona. Ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona. Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona ndzi ta fa ndzi lahliwa kona.”
“Ina, mundzuku ku ta va ku ri kahle.”
“Kambe xana hi…” I Lucas kambe a miyela loko a twa un’wana le ntshungwini a ku: “Sweswi hi ta nyiketa nkarhi eka nkulukumba Moses Ntuli a phofula leswi swi nga exifuveni xa yena hi mayelana na mufi”. Kwalaho Moses a yima, a vulavula.
Loko ndzi hlamusela kokwana hi mhaka ya tikhokho, xikipa na masokisi,a nga ndzi karhatangi mukhalabye wa vanhu. U lo ndzi byela leswaku mali ya madzananharhu leyi a nga na yona ko va ya ku va ndzi dya exikolweni tin’hweti timbirhi hinkwato. A ku ndzi hlawula ku xava swiambalo swa bolo ndzi nga dyi nchumu tin’hweti timbirhi kumbe ndzi kombetela swiambalo swa bolo hi ritiho ndzi ri karhi ndzi xurha exikolweni.Vakhalabye va tlharihile hambiloko va nga yangi exikolweni. A ndzi swi twisisa tanihileswi a ndzi ri mudyondzi wa dyondzo ya Economics. Kokwana a a vulavula hi leswi swi vuriwaka Opportunity cost. Mali yin’we yi nga ka yi nga ndzi endleli ha swimbirhi. A ndzo boheka ku hlawula xin’we: swiambalo swa bolo kumbe swakudya swa le xikolweni.
• xopaxopa malukelo ya kungu, kunguntsongo, ntlimbo, ximunhuhatwa na xiave xa murunguri laha swi faneleke;
Xivutiso xa 3
Ku ba swinyanyana swimbirhi hi ribye rin’we – ku endla mintirho mimbirhi/ku fikelela swilo/ swikongomelo swimbirhi hi nkarhi wun’we
Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin’we na hafu eka buku ya ku hlamulela eka yona.
“Ku phuntisiwa hi jaha swa vava hahani, ndzi twa ndzi tole ndzhope miri wa mina hinkwawo. Hambi tshanga ra tinguluve ra antswa ku tlula vutomi bya mina. Xana Springbok ndzi ta n’wi hletela njhani na mina ndza ha titshege hi n’wina? Xana mirhwalo mimbirhi mi ta yi tiyela N’wa-Mabukula? Vakhale va te mupfuxi wa mpfundla wo hlongorisa,” ku tlherisela Xikhegu.
1.7 Hlamusela leswaku mbulavurisano wa ntombhi leyi na jaha leri a ri byeriwa marito lama, wu va fikise kwihi lavambirhi?
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Ntwanano wu endliwile hi ndlela yoleyo.Un’wana na un’wana u tibohile ku tirha ntirho lowu, a wu amukerile hi miri, mbilu na moya. Majaha lamanharhu a ma tiva Moses Ntuli a ri murhangeri wa xiviri, wa ku va a tinyiketerile ku hlulela tiko swiphiqo swa rona. A a ri phuphu eka nhlangano wa tiko. VaZoro a va nga ri na xidyoho na Moses kambe a a ta fanela ku fa hikuva a va lava mali hi mahlo-ngati.
Conny Masocha Lubisi i n’wana wa vumbirhi wa Tatana Paul Lubisi. Conny u velekiwile exitikwanini xa Dingleydale eBushbuckridge. Tidyondzo ta yena ta phurayimari u ti sungurile exikolweni xa le hansi lexi a xi vuriwa N’wa-Mbilu. Tindlu ta ku dyondzela ta xikolo xa kona a ku ri mukhukhu. Ku nga si hela lembe Conny a sungurile ku dyondza, xikolo lexi xi herisiwile, tindlu ta xona ti rhurhiseriwa e Songeni.
 handle ko kavanyetiwa.Ku noneriwa hi mpfundla swa hlola – ku kuma swilo leswinene u nga ehleketangi swi sasekile.
A koka moya hi matimba, onge i lori leyikulu loko yi rhelela, yi ri karhi yi boha tibiriki. Ku ku whi, nakambe!
Gezani a nga ha yingisangi xivulwa xa makumu, u lo hundza na swa mavito a nyanyuka miri hinkwawo, a sungula ku pulutela. A halahala timheho ta mune ta misava, a titwa a ri karhi a hlekelela.
Migingiriko
2.13 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
“A ka ha sali nchumu.” Xi vula. “Leswi swimbirhi swo haha swi baleka loko ku dlayiwa xin’we.”
1.10 Nhlokomhaka ya xirungulwana lexi i “Xa dyisa”. Xana swi vula yini naswona i yini lexi ku vuriwaka leswaku xa dyisa?
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku leswi munhu a lavaka leswaku vanhu van’wana va n’wi endla swona, na yena hi swona leswi a faneleke ku swi endla eka vona. Mhaka leyi yi vonaka loko Lucas na vanghana va yena va ta va va rhumiwile ku ya dlaya Tatana Moses Ntuli na hinkwavo lava a nga ta kumeka a ri na vona. Va n’wi kumile eLalani enkosini wa Nkulukumba Mulamula a ri karhi a vulavula. Va n’wi baleserile va tlhela va balesela vanhu lava ngi a va ri nkosini. Vo tala va vona va lovile, loko van’wana va lo vaviseka kunene. Siku leri landzelaka Lucas u xavile phephahungu kutani a fika ekaya a ganama a ri hlaya. Loko a ri karhi a hlaya, u hlanganile na mavito ya vanhu lava dlayiweke enkosini. Exikarhi ka mavito wolawo, a ku ri na vito ra Cawuke, munghana wa tata wa yena na vito ra tata wa yena. U sungurile ku rila hi xiviti. Loko munghana wa yena Zoro a nghena endlwini u vutisile Lucas leswaku u rilela yini. Lucas u n’wi hlamule leswaku exikarhi ka vanhu lava dlayiweke enkosini, ku na tata wa yena. A a vilerisiwa hi leswi a nga dlaya tata wa yena. Nhlamulo ya Zoro a yi komba swona leswaku leswi munhu a lavaka leswaku vanhu van’wana va n’wi endla swona, na yena a a swi endle eka vona. Zoro u byela Lucas leswaku u endlile a nga dlaya tata wa yena na ku n’wi vutisa leswaku kasi a a lava ku dlaya tata wa mani.
2.1 Xana i mani loyi a vulaka marito lama?
“Ndza ku twa DR! A a ndzi nga lemuki leswaku u endliwile hi tinsimbi ta Majarimani.”
Ku dya buku – ku hlaya ngopfu tibuku.Ku gimeta – ku heta/ ku fika emakumu.Ku hundzukela mavala – ku cinca u nga ha endli leswinene.Ku khela matluka – ku tikeriwa evuton’wini.Ku khojeta – ku mita hi ku hatlisa.Ku khudlunyeka evuton’wini – ku kanganyiseka/ ku endla xihoxo.
Eka xirungulwana xa “Luyaa”, Miyelani u hetelele hi ku teka xiboho xa leswaku loyi a nga ta rhanga a n’wi lovola exikarhi ka Gezani na Khazamula, hi yena loyi a nga ta va nuna wa yena. Gezani u rhangile kutani va tekana. Hambiswiritano, hi siku ra nkhuvo wa vukati, Miyelani loko a vona Khazamula a ri karhi a va hlalela a ri etlhelo ka ndlela, u sukela Gezani a tsutsumela Khazamula, a fika a n’wi tswontswa. Swa tikomba leswaku Miyelani u swi vonile leswaku ku va a tekana na Gezani a ku nga ri xintshuxo.
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala ku humelela mhaka leyi tshahiweke laha henhla.
Xivutiso xa 3
“Kutani u lava ku ya tshama kwihi?”
Vusiwana byi na xilandzo – vana va swisiwana va tala ku va swisiwana na vona/xisiwana xi tala ku nga humeleli evuton’wini.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Miyelani a a rhandzana na Khazamula swinene. Ku fike laha Khazamula a nga tshikisiwa xikolo a ya tirha epurasini leswaku a ta kuma mali yo lovola Miyelani. Miyelani u tlhele a gangisiwa hi Gezani kutani a pfumela hikwalaho ka leswi a nga n’wi kucetela hileswi a a ri mutirhelamfumo naswona a a ri na movha. U hetelela hi ku byela Khazamula leswaku loyi a nga ta hatla a humesa xuma a n’wi lovola exikarhi ka Khazamula na Gezani hi yena a nga ta va nsati wa yena. Gezani u vuye a hatlisa kutani yena na Miyelani va nghena eka nkhuvo wa vukati. Hi siku ra nkhuvo Miyelani u lo na vona Khazamula a va hlalerile, o sukela Gezani endzeni ka tinguvu ta nkhuvo, a fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n’wi vukarha, a n’wi tswontswa. Loko a ri karhi a sukela Gezani a ri karhi a huwelela a ku: “Luyaa, luyaa, hi loyi ndzi n’wi rhandzaka.
5. Ku hlawula mikongomelo
“Exikarhi ka vanhu lava hi nga va dlaya, a ku ri na Tatana. Leswi vulaka leswaku ndzi dlaye tata wa mina” ku angula Lucas.“A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlayiwa tata wa mani?”
1.5 Hi wihi ntirho lowu munhu loyi a a tsakela ku dyondzela wona?
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi loko mhaka leyi yi kala yi humelela.
“Deutshe a a bihile mbilu. Namuntlha vusiwana ho nuha hi mhaka ya yena. U hi onherile ngopfu hina Vantima.” Kokwana a ya emahlweni.
Handle ko dya nkarhi nenge-wa-huku wu sungule ku nkekela kambirhi-kanharhu, ku haha ritshuri endyangwini lowu ngi wu biwe xiphaswana hi semende. Xikan’we-kan’we vumbirhi lebyiyani le ndlwini byi tsemeka nhlana.
“Hm!” Ku vula hahani. Ku miyelanyana. “Mo n’wi twela vusiwana buti.Mbilu ya yena yi le ka vugqweta.”
Tanihi dokodela la endlaka vuhandzuri bya mbilu, Rogers u sungule ku tsavula nhlamulo exikhwameni. A a tive no luma meno. A koka, a hlomula timitsu ta yona. Enkarhini wolowo vutomi byakwe hinkwabyo a byi simekiwe endzeni ka xikhwama xakwe. Nhlamulo a yi n’wi endlangi mona, yi pfumerile ku tsuvuka yi kondza yi huma. Loko a tlakusa mahlo, Rogers u kume mufambisi a lo n’wi nhwii! Ripfalo ri bokoxela ri ku: ‘Basopa!’ Nhlamulo pyakatsa, emilengeni yakwe! Loko a ku mahlo a ya vuyisa ehansi, o kuma ya lo jamelana na vumbhoni. Mbilu yi thamuka, yi lava ku huma hi nomu wolowu wo dya vuswa. Loko a ku ya hahlu, nakambe o kuma leswaku Sathana luya wa mufambisi wa xikambelo a a ri eku teni. Nenge wo vhe wu tlakula ntanghu, yi fika yi tikirhetiwa ehenhla ka khombo leri a ri n’wi onga. Hi ku chava leswaku kumbe mufambisi a a ta vona mihlolo leyi, Rogers u tshikelele nenge swinene.A tshikelela wu ka wu rhurhumela.
“Rivala hi ku teka nhwanyana luya ntukulu wa mina. Mfuwo wa hina wa ala.”
“Wa tiva, u nge kholwi,” ku hlamula Mathebula a ri karhi a raha tibuku leti a ta ha sele ehansi. “Mufana loyi a nga si tshama a tsala hambi peletwana rin’we ra mhamba endzeni ka tibuku leti hinkwato.”Rito rakwe a ri pfanganise ku hlundzuka no hela matimba.
Swi fikile laha mina na Lynette hi nga hundzuka munhu un’we. Loko Lynette a nga ri na mina a ndzi titwa ndzi nga hetisekangi kasi Lynette na yena a a vula tano. A hi nga ha voni vanghana van’wana handle ka hina vambirhi.A ndzi sungula ku tivutisa leswi a ndzi hanyisa xiswona khale, ku nga ri na Lynette etlhelo ka mina.
“Ntirho wa ku hlayisa xirhapa ndza ku nyika DR,”a miyelanyana,“kambe hi na xiphiqo hi hala ko etlela. Tata wa wena a nga hi khomisa nxivixivi loko o twa leswaku hi ku rhurherile laha.” “Kambe a nga ha ndzi lavi.”“Hi swona leswi nga endlaka a hi khomisa nghavitla DR! Wena tirha laha ka hina kambe kuma kun’wana ko etlela kona.”
1.2 Hi ku landza xitori hinkwaxo, u nga vula leswaku wansati wo ambala mpahla yo basa loyi a lorhiweke hi Mikateko a nga va a ri mani?
– Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
“Ku hisa,”ku hlamula Rogers hi ku komisa,a ri karhi a kulula nyuku lowu hakunene a wo dzwurrr, emombyeni wakwe! “Ku hisa.” Ivi xitsalo xakwe xi wela ehansi, kumbe na xona a xi vuvumela evokweni rakwe.
Matimba u sungule ku rholela tibuku takwe. Loko a ri karhi a endla tano a a ri karhi a yimbelelela ehansi risimu:
“Rogers u tikhongotele hi ku tibyela leswaku swivutiso leswi swo hlangana nhloko a swi ta olovisiwa hi tinhlamulo leti a ti nyikiwile ehansi ka xivutiso xin’wana na xin’wana.”
2.11 Hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana lexi na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
“Sweswo a hi swona na kantsongo,” ku kaneta Mathebula. “Loko mi hi komba ndzilo a hi ko ku hi chavisa xana? Loko hi lerisiwa hi marito lama humaka hi milomu ya mabaku ya ntima a hi ko ku chavisiwa xana? Ina,kumbe a hi koti ku vona nyama na ntsumbu wa loyi a hi chavisaka, kambe ye u kona. Futhi sweswo hi swo swi nyanyisaka ku ngundla-ngundla ka matsolo.”A miyelanyana. “Ehenhla ka leswi, hi chavisiwa na hi swidajana swin’wana:ku tsemeriwa miholo, ku lahlekeriwa hi mitirho ya hina, ku lahlekeriwa hi tiphenxeni ta hina,ku xupukeriwa hi tindlu na swingolongondzwana swin’wana swa hina. Eka leswi, na swin’wana leswi ndzi nga swi hlayangiki, ku hava loyi a hi tiyisaka, loyi a hi tshembisaka leswaku hi nge lahlekeriwi. Ho tshembisiwa ntsena ku huma evukhumbini byo fumiwa hi nhlayo ya lavatsongo.”
2.6  A swi sukela kwihi ku kala vaLucas va dlaya tata wa Lucas? Hlamusela hi ku komisa.
“E-e, kambe ya to va machachanghweni.”“Machachanghweni njhani hikuva u ndzi tshikise xikolo u ku ndzi ya emapurasini leswaku ndzi ta ku teka?” Ku vutisa Khazamula.
1.10 Tsala tindhawu timbirhi laha munhu loyi a nga kombela ku pfuniwa kona endzhaku ka nxupulo lowu kambe a tsandzeka ku kuma ku pfuneka.
“Nkatanga,u nga chavi,a ku nge humeleli nchumu,”ku hlamula Mathebula.A a tiva felangati embilwini ya nghamu yakwe.
1.7 Hi byihi vuxaka lebyi sunguleke eka vanhu lavambirhi?
Xivutiso xa 4
Vusiku byo sungula ndzi byi minyile ka va Mufana. Mufana a a ri munghana wa mina. A a tsakile ngopfu ku vona ndzi n’wi endzerile. Muendzi a nga heti swakudya. Hikwalaho vatswari va Mufana va ndzi nyikile swakudya swo xawula.
Ndzo miyela.
2.12 Hi kwihi ku yelana ka vito ra xirungulwana lexi na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona?
“Hm. Swi ta tika Lynette,” ndzi vula ndzi nga tsakangi.
“Ha swi twa Mr Zukrov, kambe hi na torha ro tiva ntirho wa kona. Hi hayekekile emoyeni,” I Zoro yeloye. “Ma swi tiva leswaku vanhu va khirile mavhengele ya hina laha dorobeni. Ma swi tiva leswaku laha dorobeni a ku xaviwi. Leswi a swi hi khomi kahle hina varhangeri na van’wamabindzu.Lembe rin’wana na rin’wana hi lahlekeriwa hi timiliyoni na timiliyoni ta tirhandi hikwalaho ka swikhiri swa vanhu lava. Hi endlile vulavisisi ku ringeta ku kuma xivangelo xo va vanhu va tshamela ku khira doroba leri. Endzhaku ka ndzavisiso wo enta swinene hi kumile leswaku Nhlangano wo yimela vaaki va lokhixi ra Phaphamani hi wona wu nga na vutihlamuleri. Wu byeletela vanhu vunwa. Wa hi hembela hina vafambisi va doroba leri. Loyi a nga na vutihlamuleri lebyikulu ku tlula hinkwavo i mutshamaxitulu wa vona loyi va nge i Moses Ntuli. A ndzi kanakani leswaku ma n’wi tiva hikuva u na nomo wa ganuni lowu wu tshamelaka ku hlanta vunwa ntsena. Ma n’wi tiva a hi swona? Ku hlamula Zukrov. “Hi n’wi tiva swinene,” ku hlamula Lucas loyi a a lava ku tiva ntirho wa kona ku tlula ku twa hi vunwa bya loyi vanhu va le Phaphamani a va ku i The people’s leader.
A ku famba swo tala emiehleketweni ya mina. Ku cinca tidyondzo a swi nga ta endleka. A ndzi lava ku va gqweta hi mbilu ya mina hinkwayo.Phuraphura leri a ndzi tshamile ndzi vona ri ambariwile hi gqweta a ri ndzi yivile mbilu. Na wona madokodela a ndzi ma vona exibedhlele ma ambarile ya wona magaweni yo basa kambe a ndzi vona onge a ma hanya eka misava yo ka yi nga ri ya mina. Ku handzula munhu a ri karhi a hanya, ku n’wi tlhava hi jekiseni a ri karhi a kalakala, ku n’wi vona a ku fela kwala mahlweni ka wena; e-e, a swi nga ri swa mina. Vudokodela a byi ri ntirho wa kahle kambe ku nga ri ka mina. Mina a ndzi tsakela ku ya tirhisa vutlhari ehubyeni, ndzi humesa munhu loyi vanhu a va ku a nga ka a nga humi enandzwini. Ndzi lwa na tintlhari. Hi lwa hi ku tirhisa mabyongo, ku nga ri tinereta. Ndzi hlula hi byongo. Ku nga halatiwi ngati. Ndzi tirhisa marito yo fana na My learned friend! na va Your worship kumbe Your honour. Hi leswi a ndzi lava swona.
Vanhu lavambirhi a va ri na riendzo ro leha swinene ro ya eLalani laha a ku ri na nkosi wa nkulukumba Mulamula, malume wa Cawuke. Nkulukumba Manganyi – tata wa Lucas – a a nga si tshama a ya e-Allesburg kumbe e-Osfontein hambi ku ri emalokhixini ya kona ya Phaphamani na Lalani.Yena na mufi Mulamula a va nga tivani. Mulamula u lo kala a lova a nga si hlangana na munghana wa le xifuveni wa Cawuke. Hambileswi Manganyi na Mulamula a va nga tivani, a swi fanela leswaku Manganyi a famba na munghana wa yena Cawuke ku ya lahla malume wa yena.
“Tolo ndzi te ndza ha tshamile ko ta fika loyi Rintiho,” hahani a sungula.
“Loko mo wu tirha namuntlha, swi nga va swi sasekile ku tlula mpimo.Swi ta pfuna hinkwerhu. Hina timbilu ta hina ti ta hatla ti wa kasi n’wina mi ta hatla mi kuma mali ya n’wina,” i Zukrov yeloye.
“U lava ku ya tshama kwihi?”
Leswi swi vula leswaku hinkwavo va na sesi un’we. Loko a va nga ri vamakwavo a va ta va na vasesi vo hlaya kambe leswi va nga vamakwavo un’wana na un’wana wa vona loko a ku u na sesi un’we u vula sesi loyi na lavaya van’wana va vulaka yena.”
1.8 Nyika swivangelo swimbirhi leswi Mathebula a nga vula leswaku hi swona swi endlaka a sindzisa ku ya entirhweni hi Musumbunuku hambileswi a swi yirisiwile?
Leswi swi endlile leswaku Conny a ya sungula hi vuntshwa tidyondzo ta phurayimari exikolweni xa Songeni. Hambi wu ri muti wa ka Lubisi na wona wu rhurhile eDingleydale wu ya eSongeni. Vanhu vo tala emikarhini ya kona a va famba mipfhuka yo leha ku ya eswikolweni kambe xikolo xa Songeni a xo va kwala nyongeni ya muti wa ka va Conny. Hambi ku ri mahelo ya vhiki kumbe loko xikolo xi humile o tikuma a ri ku titlangeleni kwalahaya ndzeni ka xikolo. Tidyondzo ta sekondari u ti dyondzile eswikolweni swa Mafemani na Orhovelani. Swikolo leswi swona a swi ri kulenyana na le kaya ka va Conny.
Ku pfala munhu nomo – ku endla leswaku munhu a nga vuli nchumu.Ku tivutisa hi mbilu – ku vutisa swivutiso emiehleketweni handle ko swi vula swi twiwa.
Xirungulwana xa “A va hlahluveli” hi P Ndlovu
Ku hlamba hi timbilu – ku nyangatseka/ siringeka.Ku hloma – ku ya evukatini/ku tekiwa.Ku hlometela – ku languta hi ndhawu leyitsongo.Ku honolela mahlo – ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku humba mano – ku kanganyisa/ku xisa.Ku jamelana – ku langutana kunene mi nga ha vulavurisani/ ku hluleka ku fikelela ntwanano
1.1 Nyika vito ra jaha leri ri vulaka marito lama.
“Ndzi mi navelela basikiti leri nga tala hi vana, vatukulu va mina.” A vula hi ku nyanyuka. Rhambu ra khale ri va ri suka ri yima, ri giya, vatatanantsongo na vona va nghena va cina, vahahani Meslinah na vona va chanchula na ku nkenkela.
A ku humelele yini?
ii) Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nhluto wa mhaka kumbe ku veka mhaka hi mfanelo(reorganization)
Hi rin’wana siku Lynette o ka mina,“Hasi,ndzi na swikombelo swimbirhi eka wena.” Ndzi hlamala leswi a a lava ku kombela swona. A ri ta va ro sungula Lynette a ndzi kombela xan’wanchumu. A ndzi dya swakudya swa yena masiku hinkwawo naswona a a tikomba a nga ri na xiphiqo hi swona. A a ri na selulafoni yo saseka swinene. Vatswari va yena a va n’wi tisa hi movha exikolweni nimixo. Tata wa yena a a ri muavanyisi kasi mana wa yena a a ri dokodela wa vutshunguri. Xana a a pfumala yini xo va a nga kombela ka mina? Kambe a ndzi tiyimiserile ku n’wi endlela leswi a ndzi ta swi kota. A ndzi nga si tshama ndzi n’wi pfuna hi nchumu. Etidyondzweni na kona a ndzi pfuniwa hi yena. Tibutsu ta bolo a ndzi xaveriwa hi yena. A a ndzi endlela hinkwaswo.
Ku boha fundzu – ku hlambanya.Ku dlayiwa hi mbitsi – ku vilela/karhateka swinene.
“ I mahungu yo tsakisa Mbungele! Ha khensa!”
1.5 “Ku tikhongotela ka Rogers a ku n’wi pfunangi nchumu.” Seketela mhaka leyi hi ku nyika timhaka tinharhu leti hlamariseke Rogers mayelana na swivutiso swa kona.
Vumunhuhati – Mavumbelo ya mutsari ya swimunhuhatwa.Vuxokoxoko bya mutsari: Matimu ya mutsari, lama katsaka mavito na ndhawu laha a tswariweke kona.
Ku tsemeka rhumbu – ku chuhwa/tshuka/ chava.
“Mifuwo ya hina a yi fambelani.”
2.3 Xana “ku luma meno” swi vula yini naswona hikwalaho ka yini Rogers a endle tano?
“Leswaku a wu Mulungu?” Lynette a ndzi rhula ndzhwalo.
Nkomiso
2.9  I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Ndzi miyelanyana. A ndzi ri na swa ku swi vula emiehleketweni kambe a ndzi nga tivi leswaku ndzi ta vutisisa ku yini.
b) Ku tshembeka swa dlayisa.c) Rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa.
Nhlamulo ya wena a yi tate pheji yin’we na hafu eka buku yo hlamulela eka yona.
Siku leri tlhandlamaka – siku leri landzelaka.
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
“Loko ndzi ku a a endle vudokodela hi kona ku n’wi twela vusiwana ka kona sesi. Ndzi le ku n’wi kombeni ndlela. Ndzi n’wi vumbela vumundzuku. Wa ha ri ricece n’wana loyi. A nga tivi nchumu hi vutomi. Ma tiva vana va hina a va swi tivi ku tsundzuxiwa. Va na xikulela.”
Ku va mbilu yi ba hi matimba – ku chuhwa swinene.Ku va mbilu yi thamuka – ku chuhwa swinene.Ku vulavulela ehenhla – ku vulavula u twala swinene/ hi ntlakuso wa le henhla wa rito.
“Hi swona!”
1.3 Xana a ku ri siku rihi ra vhiki loko timhaka leti ti vulavuriwa? Seketela nhlamulo ya wena.
2.16 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
– Vito ra jaha leri ri tikiseke Xikhegu i ______________
2.6 Xana muvulavuri a a tirha ntirho wihi naswona a a tirha kwihi?
2.5 Kombisa leswaku kokwa wa Hasani a a ringeta hi matimba ku hlayisa Hasani.
“Miyela mijamujamu yoleyo u yi vulavulaka. A ndzi lavi leswaku n’wana wa mina a twa swilo sweswo u swi vulavulaka na siku na rin’we”, ku vula Tatana hi ku pfula rivanti.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
“A hi phule byi hola, hi nga holovi hikuva a ku na xo holovisa naswona wena ndza ku rhandza. Ahehee, malume hi valava, wo ndzi chavuka,” ku vula
“Kutani xikombelo xa wena xa vumbirhi hi xihi?” Ndzi vutisa, ndzi nga ri na ku rhula emoyeni.
– Hlamusela leswaku swi sukela kwihi ku kala N’wa-Mbhedlhe a ya tihoxa exidziveni xa tingwenya na timpfuvu.
“Ritiho,” tatana a vula hi ku ndzi tshinelela, mahlo ya yena ma pfurha ndzilo.
Lynette Deutshe u nghenile etlilasini a pfuna Hasani hi tinhlamulo ta swivutiso na hi swakudya. Ku va loko lavambirhi va sungurile vunghana lebyi heleke byi endla vuxaka. A va hamba va endzelana emakaya. Vatswari va Lynette a va amukela Hasani kambe kokwa wa Hasani a a sola loko a vona vuxaka bya vona. A a vula leswaku a swi nge endleki Hasani a teka Lynette hikuva kokwa wa yena Deutshe u xanisile ngopfu Vantima, kambe loko a byela Hasani a a vula leswaku mfumo a wu pfumeli Wantima na Mulungu va tekana. Siku rin’wana Hasani u kumile xivangelo lexi a xi endla leswaku kokwa wa yena a n’wi sivela ku tekana na murhandziwa wa yena Lynette. Leswi swi endle leswaku a hisekela ku twa to tala hi Deutshe. Hiloko a ya lava vuxokoxoko eka inthanete hi ta vutomi bya Deutshe. U twisisile xivangelo xa kokwa wakwe loko a ta va a kumile leswaku hakunene byi tele vubihi lebyi Deutshe a byi endleke Vantima.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u kombisa gondzo leri Rintiho a ri fambeke.
Hi ku copeta ka tihlo Xihahluli u hluvurile xikhindi lexiyani a khoma,a nga tivi ku hambi a ngo tlakusa n’wini wa dzundze kumbe a nga endla njhani.
Swivutiso leswi lavaka u hlela hungu/xiyimo xo karhi – swivutiso leswi swi lavaka u hlahluva nkoka na ntikelo wa mhaka/nchumu.
Rogers u tlakuse mahlo a languta mufambisi wa xikambelo. A a ha langute etlhelo. U ringetile ku hoxa voko exikhwameni kambe leswi a a tshamise xiswona swi n’wi siverile.A a fanele ku nava nenge wa ximatsi.Mm! U wu olole hi ku hatlisa, ivi a raha hlakala ra loyi a a tshame emahlweni kakwe. Khombo ra kona! Luya un’wana a gungulela ehansi kambe swi twala hinkwako.
Hi rin’wana ra masiku, hikwalaho ka mbilu yo pfempfa ngati N’wa-Mbhedlhe u khome bazi ra Gazankulu ri ya n’wi cukumeta le ka N’wamarhanga hi ndzhenga. U fike a tshamanyana ekusuhi na xikolo xa Zava a ri karhi a rila.A suka hi rivilo ro tsema nhlana a fika a ku tlukwa, a wela endzeni ka xidziva xa timpfuvu na tingwenya. Ku vava ka mbilu ku tsemeka.
Xirungulwana xa “Dyondzo i vukosi” hi B. Ngobeni
“Exikarhi ka vanhu lava hi nga va dlaya a ku ri na Tatana. Leswi vulaka leswaku ndzi dlaye tata wa mina.” Ku angula Lucas.
“Se u ya kwihi?” Ku vutisa Mathebula.
Moses a a ha vulavula loko vatsotsi lavanharhu va sungula ku hlasela.Qulu ri pfurha, ri n’wi ba xifuva a ya ku ehansi mhe! Kwalaho ku sungula ku na xihangu xa maqulu. Ku twala vuyoyoyo hinkwako, mpfumawulo wa mukhosi na mpfumawulo wa maqulu yi hlangana emoyeni yi hahela etinhleni ta mune ta misava.
2.8 Hlamusela leswi humeleleke muvulavuri endzhaku ko paluxa xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS.
Loko a huma ekamareni u lo dliti, hi mina ndzi yimile ephasejini ndzi ri karhi ndzi xiririka mihloti.
1.3 Handle ka ntirho lowu jaha leri a ri ri ku wu endleni, nyika xivangelo xin’wana lexi endleke leswaku jaha ri nga yi eku wiseni hi nkarhi wo wisa.
Swikombiso:
Xana Xihahluli a a ta rileriwa hi mani hikuva a a lo famba a swi lava?
“A a vula leswaku u ta hi tshama etinhan’wini.” Ndzi twa kokwana a gimeta hi ku ntlokola.
Xivutiso xa 4
“Swa twala DR, kutani ndzi ku pfuna hi ndlela yihi?”
Ku tirhisa masivi – ku sasa/ ku gega/ ku nga kongomi mhaka.Ku veka vutomi ekhombyeni – ku xungeta vutomi/ ku va eka xiyimo lexi nga ku vangelaka rifu.
“Yena ha kumana swinene.”
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ku lo humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
b) Ntiyiso ntsena
2.7 Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini kokwa wa Hasani a nga byeli Hasani ntiyiso wa xivangelo lexi xi endlaka leswaku a n’wi arisa ku teka Mulungu loyi?
‘Xu, kasi munhu wa langheriwa ku a dyondzela yini?” Hahani a ya emahlweni.
“Emurhini ku na swinyenyana swinharhu. U ba xin’we, a ka ha sali nchumu.”
“Ndzi ta swi vona hahani.”
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ko humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
“Ndzi ya ka hahani?” Ndzi tivutisa.
2.4  Hi swi tivisa ku yini leswaku u dlayile tata wa yena a nga tiyimiselangi?
1.11 Kombisa xikhovolelo lexi nga eka vito ra xirungulwana na timhaka leti humelelaka eka xona.
Khazamula swi kale swi n’wi fikela leswaku Miyelani u rhandzana na Gezani, hiloko a konanisa Miyelani hi mhaka leyi. Miyelani a nga kanetangi, kambe u kombisile leswaku wa ha rhandza Khazamula loyi a nga ta n’wi rhandza hambi endzhaku ka rifu. U kombise leswaku ku kala a rhandzana na Gezani hi leswi a lavaka vukati hi ku hatlisa hikuva tintangha ta yena ti n’wi siyile. U hetelele hi ku byela Khazamula leswaku yena na Gezani va fanele ku tlanga machachanghweni, loyi a nga ta rhanga a lovola, hi yena a nga ta n’wi teka. Gezani u vuye a lovola kutani va endla nkhuvo wa vukati wa xiyimo xa le henhla, va tlhela va ambexana tirhingi. Va te loko va ri karhi va huma ekerekeni endzhaku ka ntirho va kongoma eka Mathebula, Miyelani u kokiwile rinoko hi Khazamula, a tlula, a hluvula swiambalo swa nkhuvo, a tsutsuma. Va te va n’wi khoma a huwelela a ku: “Luyaa, luya, hi loyi ndzi n’wi rhandzaka!” Hiloko a wela ehenhla ka Khazamula a n’wi vukarha a tlhela a n’wi tswontswa.
GIREDI:       10
1.12 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
“Xi…Xiha…ha…hluli…”
2.13 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
“Shhhh,”ku miyeta mufambisi wa xikambelo.Phela exikambelweni huwa yi yila ku fana na xikalo xa mbhambha hi nkarhi wa xilalelo.
“Matimba,” ku hlamula N’wa-Mzamani.
Mindzhenga – mitwa yo tlhuma leyi tlhavaka no haka. Phiriva – swikampfu swa byalwa bya xintu loko byi nga si hlutiwa.
1.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
“Hikwalaho ka yini mi nga dyi hi foroko kumbe lepula?” Ndzi titwa ndzi vutisa.
• kuma nhlamuselo ya moya, nkarhi lowu timhaka ti humelelaka hi wona hi ku landzelana, ku hundzuka ka xikhovolelo na ndlela leyi mahungu ma helaka ha yona.
Asisabi thina, asisabi lutho.
“Hi swona swi nga kahle. Mina ndzi lava ku dyondza Mfuwo wa wena.Ndza ku rhandza Hasi. Hikwalaho ndzi fanela ku rhandza na Mfuwo wa wena.”
Hlakala – ehenhla ka xirhendze.Mbhambha – byalwa byo endliwa hi xinkwa.Mpetso – ndhawu laha phepha ri petsiweke ha kona. Nhwii! – ku languta handle ko cingela etlhelo.
Ku tiyisa nhlana – ku khutaza/ ku hlohletela/ ku endla leswaku munhu a nga ha chavisiwi/ku khongotela/ku chavelela.
“Hlukana na mbyelambyela ya van’waswihenahenani N’wa-Mbhedlhe nkatanga, yi nga ta ku fayela muti”.
Xivutiso xa 2
“Hina va Khomanani, loko hi vulavula hi ntshunxeko, hi vulavula hi ntshunxeko wo hetiseka,”ku yisa Mathebula emahlweni.“Eka hina ntshunxeko a hi ku teka Mfumo wu vuya evulawurini bya hina. Ntshunxeko i ku kota ku vulavula u nga chavi, ku famba u nga chavi, ku hanya laha u lavaka kona u nga chavi. A hi na mhaka no phikizanela hari ya ku fuma, hi lava ku rhula. Loko ku tisiwa hi hina, swi lulamile. Loko ku tisiwa hi vaReformist, swi lunghile.”
2.8 Hi ku vona ka wena ku nga va ku humelele yini endzhaku ka loko mufambisi wa xikambelo a tshinelerile Rogers na maphepha ya yena yo tala loko a twa Rogers a konya?
2.5 Xana u twisisa yini hi xiyimo xa ku vaviseka ka N’wa-Mzamani loko u twa leswaku xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe?
“Munhu loyi i khombo na le ka vana va n’wina,”ku hlamula un’wana.“Vana va n’wina,lava a va dyondzisaka,va ta tluleriwa hi xivungu lexi.”Xivulavuri lexi a xi ri na vana vanharhu exikolweni xa Phatluka kambe a xi vulavula hi ku tisiya ehandle.
Leswi i swivutiso leswi lavaka leswaku u yelanisa hungu ra xitshuriwa ni ntokoto na mavonelo ya wena.
“Giredi 12 ndzi yi hlurile, nyimpi ya mina a yi hisa. Leswi swi komba leswaku ndzi tshetshile rinatlu. Ndlela ya ha lehile. Kambe hahani wa mina wa ha ta swi kota ku tlhela a ndzi bebula a ndzi yisa ehenhla ke? Ku hlamula xivutiso lexi swi nga ndzi khwankhwisa. Ndzi chachile eka giredi 12. A ndzi nga tshembi,”ku tsake Xikhegu a tshamile na jaha ra yena Springbok.Nkateko wa kona xikhegu u nyikiwile mpandzwa wa basari ku suka eka khamphani ya Sasol a ya endla dyondzo ya Mine Engineering. Leswi swi nyanye ku tsakisa mbilu ya Xikhegu xikan’we na Hletelo. Hi hala tlhelo siku a nga famba hi rona hahani wa yena Hletelo u n’wi tshwete murhi wa tindleve.
Nkomiso
Vuyada – futa/vufendze.Xipandzamananga – movha.Xisiwana – munhu wo hava vatswari/ loyi a loveriweke hi vatswari. Xitsutsu – xigwili/xifumi.
“Tatana,mi nge twisisi leswi swi endleke leswaku ndzi nga tsali exikolweni,”ku hlamula Matimba.” A a vulavula a lo nchaa!
Ndzo miyela, ndzi languta hansi.
1.4 Xana ricece ra Xikhegu vito ra rona a ku ri mani naswona hikwalaho ka yini a thyiwile tano?
1. Ku pimanyisa mpaluxo lowu nga eka xirungulawana xa “Rivoni” na mpaluxo lowu nga eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”.
Evukatini, Rhulani a a tsakeriwa hi vavukati, ku katsa na vahariva va yena. Leswi a a ri hava xihlangi, a a hlayisa swihlangi swa vahariva va yena. A a chivirika evukatini. Eku heleni ka lembe ra vumbirhi Rhulani a a nga si va na xihlangi, hiloko vahariva va yena va sungula ku n’wi hlekula na ku n’wi xanisa. A va navela leswaku buti wa vona Magazini a tekana na munghana wa vona Solani. Loko Rhulani a ha vhakacherile hahani wa yena eka nkarhi wo ringana vhiki, vahariva va yena va sale va tisa Solani, va kucetela buti wa vona leswaku a tekana na yena leswaku a ta n’wi velekela swihlangi. Rhulani loko a vuya u kume leswaku nuna a nga ha n’wi tsakeli na ku va a sungula ku n’wi bukutela. U kale a famba ivi Magazini a tekana na Solani. Solani na yena u tsandzekile ku kuma swihlangi. Swi kale swi tikomba leswaku Magazini hi yena la nga tswaliki hikuva a a nga si tshama a tikisa ntombhi.
Kutani xana loyi a a lava yini laha mahlweni ka mina?
– Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Leswi Rhumbuka a a nga swi langutelangi. A a ehlekete leswaku a a ta themendheriwa hikokwalaho ka ntiyiso wakwe. Vanhu lava a va n’wi hundzukerile. A va n’wi kombe muhlovo lowu a a nga wu tivi. A va ala ku yingisa marito ya wanuna loyi a lavaka ku hanyisa tiko ra vona. Nhlengeletano ya siku rero a yi helangi hi nawu. Vanhu va sungule ku huma va tifambela, va ri karhi va gungula no rhuketela. Rhumbuka u sele a yimise xisweswo a ri yexe, a honolele switulu leswi a swi nga ri na ngati. Loko na swona a swi ri na ngati a swi ta va swi balekile kumbexana. Hi nkarhi wolowo Rhumbuka u vone tlhelo lerin’wana ro biha, ra ntiyiso.
“Hahani! Hahani!” A ndzi lavi ku twa nchumu hi lexi nga na Deutshe endzeni.
Humba yi olerile nkuma – u lovile/ u file. Ku ba xintangu – ku lawula/ ku endla ku rhandza. Ku bebula ntshava emakatleni – ku tikeriwa hi xiyimo/ ku va na ntirho wo nonoha.
“A ndzi ndzexe, hi mavandla,” ku lulamisa Matimba. “Lexi hi xi lwelaka swinene sweswi i ku khinsamisa Mfumo wa Vandla ra National. Hi ta wu wisa hi ku nwisa ikhonomi ya wona matimagodya.”
Ku tshama u lo yima – ku tshama u ri karhi u gingiriteka/ u tirha mitirho. Ku khonyanisa xikandza – ku visinganisa xikandza/ku hlundzukela munhu. Ku hlundzuka – ku kwata.
“Ku twisisa yini?” Ku vutisa Mathebula.
Swivutiso swa mbhumambhumelo – swivutiso leswi lavaka u nyika mavonelo ya wena mayelana na swendlo/maahlulelo ya mhaka yo karhi/loko ku ri leswaku ndlela leyi ximunhuhatwa xi ahluleke hayona xiphiqo/ xi endleke hayona mhaka yo karhi u vona yi lulamile/bihile.
Ku ba tsolo emahlweni ka Mulungu – ku xavelela Mulungu.Ku boleriwa hi mbewu – ku va xiphukuphuku.Ku boxa milomu – ku tswala swihlangi.Ku fundza nhlamba – ku ehleketa nhlamba kambe u nga yi vuli.Ku funyisa buwa – ku dlaya/ ku vangela rifu.Ku hela matimba – ku vilela/ ku karhateka. Ku hlanta tibuku – ku halata/ chulula tibuku.Ku hlomula – ku humesa xilo kumbe swilo swo karhi exikarhi ka swin’wana. Ku hlomula mbilu – ku vilerisa/ku karhateka.Ku hlundzuka – ku kwata/ ku khunguvanyeka. Ku honolela mahlo – ku languta hi ndlela yo hlamala.Ku hoxa mahlo –ku languta.Ku jamelana – ku langutana kunene mi nga ha vulavurisani.
“Ndza swi tiva leswaku hikwalaho ka yini u chava. U nga chavi n’weti, wu nga ka wu nga ku weli. Hi vona vatswari va mina va nge va tsakela ku ku vona.Ndzi va byerile hi wena.”
1.7 I yini lexi xi nga endla leswaku Rogers a twa swi antswa loko se a vona swivutiso swa xiyenge xa vumbirhi?
(3) LITHERESI YA METSE (MATHEMATICAL LITERACY)
“I fomo ya vutitsarisi,” Ndzi vula ndzi ri ku rhurhumeleni, ndzi langutile miri wa yena. Mpama a wu ta rila nkarhi wun’wana na wun’wana.
“Tibuku leti a ti tsariwangi nchumu endzeni ka tona,” ku sungula tata wakwe, muchuchisi wa siku rero. “Mi dyondzisa ku yini masiku lawa?”
5.3 Xirungulwana xa “A va hlahluveli”a) Nhopfu a xi nuheti.
Nhlamulo ya wena a yi tate pheji yin’we na hafu eka buku yo hlamulela eka yona.
Ndzi hlamala ku tlurisa ku vona Tatana Deutshe a dya hi mavoko.
2.10 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Ku bambisa – ku va nhwana a nga pfumeli loko a gangisiwa. Ku boleriwa hi mbewu ya ndlala – ku va xiphukuphuku.
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u kombisa leswaku rirhandzu ra Hasani na Lynette a ri ri rirhandzu ra ntiyiso no tiya.
Vo tlhela ximandlamandla.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
“Ndzi lava ku va gqweta,” ndzi vula hi ku n’unun’uta.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
VUKHALE:    16 WA MALEMBE
Hi nkarhinyana Solani u susile voko enhan’wini ya Magazini a ri yisa exifuveni xa yena, a n’wi languta kutani a ku: “Shem, ma tiva ndza mi twela buti Magazini. Hikwalaho ka yini mi nga tilaveli munhu loyi a nga ta mi kurisela xivongo, mi tshika ku tidyela nkarhi hi munhu wo ka a nga bebuli. Ma swi tiva leswaku loko mo fa mi ri hava n’wana hi loko xivongo xi file,” a vula sweswo hi ku tswontswa Magazini.”
Themendheriwa – ndhundhuzeriwa/dzunisiwa/ bumabumeriwa.Vufendze – futa/vuyada/ku ka munhu a nga tirhandzi/ku tshama na thyaka. Laha ri tirhisiwe ku vula mhaka yo hanya vutomi byo ka byi nga tengangi.
c) Matirhiselo ya ririmi. Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin’we na hafu ya buku yo hlamulela eka yona.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Ku ntshuxa fundzu – ku ahlula xiphiqo kumbe xirhalanganyi.Ku tshweta murhi wa tindleve – ku laya.Ku va matabyana – ku va xihlangi.Ku va misava yi hundzuka rimpfani – ku va swilo swi cinca evuton’wini/ a swi ri swinene se swi bihile. Ku va vutomi byi bava – ku nga tiphini hi vutomi. Ku va vutomi byi kecela – ku tikeriwa hi vutomi. Ku yingisa swi tlula magandzelo – ku yingisa swa pfuna.
2.4 Hi ku vona ka wena loko a ku nga ri Matimba, vutomi bya Mathebula a byi ta va byi hlayisekile eka siku leri ke? Seketela nhlamulo ya wena.
A nga lo hima kan’we kumbe kambirhi, u lo himetela ko tala.Holo hinkwayo hi hundzuluka yi n’wi honolela mahlo. Mufambisi wa xikambelo yena a a ri karhi a tshinelela Rogers na maphepha yakwe yo tala.
Emakumu ka xirungulwana xin’wana na xin’wana ku andlariwile nkomiso wa xirungulwana lowu endlaka leswaku muhlayi a kuma xifaniso xo hetiseka xa leswi a nga swi hlaya. Nkomiso a wu fanelangi ku hlayiwa wu ri woxe hikuva wo va nkatsakanyo wa hungu. Emakumu ka xirungulwana xin’wana na xin’wana kona ku na migingiriko leyi pfunaka mudyondzi ku tikambela hi ku hlamula swivutiso mayelana na xirungulwana xolexo. Hi tlhelo ku nyikiwile dlilosari ya minongoti ya matsalwa na tinhlamuselo ta marito yo nonoha na ya swivulavulelo na swivuriso leswi tirhisiweke.
5.4 Xirungulwana xa “Ndzi fikile”
Tatanantsongo.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
“U nga vileli Khazamula wa mina, mandla ya munhu a ya mili byanyi, swi ta lulama hi ku famba ka nkarhi,” ku hlamula Miyelani.
“Hayi, a nga na ko ya kona buti.”
Tinhlamulo
“Kokwana a nga ka a nga pfumeli ndzi teka ntukulu wa Deutshe. U ri va xanisiwile ngopfu hi Deutshe.”
1.14 Hi ku vona ka wena ku yimela ntiyiso i mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena.
“Ku sele mhaka yin’wana,” ku vula dokodela, a tlakuka a yima na hi milenge.
“Ina, u horile!”
Hi nkarhi wa awara ya n’we navusiku, xuka ri ri karhi ri nandziha ro vuyisa na n’wana evukatini, endzeni ka ntsuvi wa swifetsefetse swa kahle, lava lateke rivambu hinkwavo va ri karhi va tikhenya etikweni ra milorho, ko twala:“Gogoo! Pfuka!” I rito leri a ri karihe ku tlula na guwela leyi tlhotlhiweke.Loko rito ri twa ku nga twali nchumu ro vuya ri vandlamula bya ndlati ya ndlala ya machona ri ku:“Pfulani!”Xikan’wekan’we Xihahluli a swi twelanyana evurhongweni,manuku a hlamula a ri karhi a ncakunya mahlanhla ya vurhongo lama a ya khwekele emenweni a ri karhi a konyelanyana a ku: “Iii…iii…mani…vusiku..lebyi? Heyi…mani…hlonipha…vurhongo..byerhu…mani!” Hi rito rakwe lero ‘ngi i ra Mthondolovhani. Rito ri vuya hi ku tikisa xihloka:“Mkhekhelezi Mawelele hi mina! Pfulaa!”
Leswi i swivutiso leswi lavaka u nyika mavonelo ya wena mayelana na swiendlo/maahlulelo ya mhaka yo karhi/loko ku ri leswaku ndlela leyi ximunhuhatwa xi ahluleke ha yona xiphiqo/xi endleke ha yona mhaka yo karhi u vona yi lulamile/bihile.
1.8 Hi swihi leswi endleke leswaku kokwa wa jaha a nga byi tsakeli vuxaka bya vanhu lavambirhi?
“Vito na xivongo xa wena swi va kombile leswaku a wu Mulungu Hasi. U nga chavi. Vatswari va mina a va voni munhu ku ya hi nhlonge ya yena. Na le ka mina swi tano Hasi. Ndzi ku vona u ri munhu ntsena.”
“Ndzi ri u lava ku va gqweta na?”
2.4 Hi ku vona ka wena, hikwalaho ka yini tata wa Rintiho a miyerile no tikhoma xikandza?
“N’wa-Hatlani mbuya!” Ku tshandza mana wa Mufana, “Ndza swi tiva leswaku a a nga pfuki. Nhlana lowuya wa yena wa n’wi karhata.”
Ku nga dzahisani fole – ku nga twanani/ rhandzani.
Peggy Ndleve u velekiwile eka Mhinga (Maphophe) hi lembe ra 1967. U sungurile tidyondzo ta yena ta phurayimari eMaphophe School hi lembe ra 1975. Hi lembe ra 1981 u yisile tidyondzo ta yena ta sekondari emahlweni eRipambeta High School laha a nga pasa ntangha khume hi 1985. U kumile tidyondzo leti landzelaka hi malembe lawa:
2.1 Hi yihi mhaka leyi Rintiho a nge a yi nga tolovelekangi naswona hikwalaho ka yini a vula leswaku a yi nga tolovelekangi?
“Rhumbuka,hinkwaswo leswi u swi vulaka ha swi twa,”ku hlamula wansati un’wana wa xidyondzeki. “Ndzi lava ku ku tsundzuxa timhaka timbirhi. Yo sungula hi leswaku munhu wa xiyimo xo fana na xa wena, u languteriwa ku va a tihlayisa hi masiku hinkwawo. Vana va hina va tekelela eka vanhu va swiyimo swo fana na xa wena. Xa vumbirhi, tsundzuka leswaku vana va hina i nsuku emahlweni ya hina. Hi va rhandza ku tlurisa swilo hinkwaswo. Ha swi tiva leswaku wena u nga va u tiyisile loko u ku u nge haxi xivungu lexi hanyaka emirini wa wena sweswi. Sweswo ha kholwa. Mhaka hi leswaku vana va hina ha va rhandza. A hi lavi leswaku va tshinelela murhwali wa xivungu xa HIV. A hi rhandzi leswaku va dyondzisiwa hi thicara loyi a faka, a dlawaka masiku hinkwawo, a dlawa hi vufendze.”
“U va byerile yini?”
“Heyi, buti, marito ya n’wina ya na vulombe, ya nghenile emakorweni ya mbilu yanga ya pfukula swivuri swa vumunhuxidzi byanga, byona byi humesa nhlamuloxidzi yo nandzihela un’wana. Kasi na hambi a mi lo vhela mi yi boxa le masungulweni yi nga si hi dyela nkarhi a yi nga chavisi hikuva i ntirho wa vavanuna ku khedza swikhago swo tani. Tanihi nhwana wo tshembeka ndzi ta boxa leswi, ndzi na jaha ra mina ro ndzi ringana leri ndzi ri hlambanyeleke ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Yena hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo na xidzedze, ndzi nge pfuki ndzi n’wi fularherile. Ndzi n’wi rhandza hambi a nga ri kona etsheveni ranga,” ku vula Miyelani.
1.1 Marito lawa a ya vuriwa hi mani naswona a swi sukela kwihi ku kala a ma vula?
Ku themendhela – ku ndhundhuzela/ku bumabumela/ku dzunisa.
Ndzi miyela. Kunene Lynette a a vurisile. Leswi swi nga humelela khale swi fanela ku seleteriwa etaleni.
a) Xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, hileswaku, xana ku tirhisiwa munhu wo sungula/wa vunharhu ke? Seketela hi timhaka leti humelelaka eka xirungulwana.
“Tatana ndzi mi hlwerisile ku ya entirhweni wa n’wina,” a humesa xilo exikhwameni. “Lexi,” a vula hi ku komba tata wakwe, “hi xona xi tsandziseke movha wa n’wina ku pfuma. I rotor. Tekani mi ya pfumisa movha wa n’wina.” Mathebula a xi amukela. Matimba a hundzuluka a tlhelela enghomeni.
“Hasani a nga ka a nga teki ntukulu wa Deutshe ndzi hanya kumbe ndzi file mina!” Ndzi twa kokwana a vula hi ku huwelela. “Kokwa wa nhwanyana luya u hi cinisile hangayivona hi va 1960!”
–Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xirungulwana lexi.
“Ku hava leswi nga ta tika. Vatswari va mina va ta ta ndzi siya ehekeni ya ka n’wina hi Mugqivela,” Lynette a vula hi matimba, ndzi swi twisisa leswaku a a nga lavi ku aleriwa. Onge a a ri kusuhi na ku vula leswaku u ta ta hi nkanu.Ndzi hefemulela ehenhla. A ndzi nga ri na kona ko tumbela kona.
Gezani katsongo a wile a titivala loko a twa nhlamulo leyo lotlunula na ku lotlela ntsako; u miyerilenyana a ku ntsee, kambe a nga kholwi – a twa ngi i norho’, a titova, a titwa a ri yena wa tolo na tolweni.
“Lucas u yile emahlweni no hlaya mavito ya vafi. Mbilu ya yena yi lavile ku yima loko a fika eka vito ra tata wa yena. Xikan’wekan’we nyuziphepha leyi a a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu.”
Hi lembe ra 2006, Percynnah u nghenerile mphikizano wa vutsari bya tibuku ta matsalwa ya Tindzimi ta Xintima ntsena, lowu a wu tiveka hi vito ra “Motswedi Literacy Writing.” Mphikizano a wu kondleteriwile hi SAPS, UNISA, Juta Publishing Company & Book Sellers na Shoprite & Checkers, kasi a wu ngheneriwa ntsena hi maphorisa ya Afrika-Dzonga. Eka mphikizano wa swirungulwana buku ya yena ya “Va fa na byo”, yi kumile xiyimo xa vunharhu.
“Kambe hina hi ya eLalani?” Ku vutisa Manganyi.
Ku khwikhwisela – ku hleka swinene nkarhi wo leha.Ku koka exilogweni – ku tikeriwa hi vutomi.Ku luma meno – ku tiyisela/ ku tilulamisela ku endla ntirho wo nonon’hwa.Ku nghena ehansi – ku tirha swinene.Ku nyika i ku hayeka – loko u nyika van’wana, na wena u ta nyikiwa siku u pfumalaka.Ku phalala – ku pfuna hi nkarhi wa khombo.Ku phewa – ku vevuka/ ku twa u nga ri na matimba.Ku phula ta le nhlokweni – ku pfuna eka ku nonon’heriwa kumbe xiphiqo/ ku pfuniwa hi miehleketoKu rhwala ntshava hi makatla – ku tikeriwa/ nonohweriwa hi vutomi/ ku endla ntirho wo tika swinene.
Hi rin’wana ra masiku, loko ndzi lo tshama na tatana na manana mufundhisi ko humelela mhaka yo ka yi nga tolovelekangi. Ko nghena manana na tatana. Vo fika va rhurheriwa. Mbilu ya mina yi ba hi matimba. Xana a va lava yini?
Manghenelo
Willie Richard
1.9 Xana hi ku vona ka wena nxupulo wa kona a wu fanerile ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Xirungulwana xa “Tlhari ri tlhavile ekaya” hi CM Lubisi
Swivutiso swa tinhlamulo leti lavaka nhluto wa mhaka – swivutiso leswi lavaka nxopaxopo, nghayelo kumbe mavuyetelelo ya mahungu.
“Mina ndzi fela yini? Hambi mana wa yena a nga ku lan’wela yena a ha ri na mavhiki mambirhi u n’wi endle yini? Loko mana wa yena a n’wi lan’wile mina ndzi n’wi kurisa se ndzi lo dyoha? Kasi mi lava yini?” Ku vutisa Manana.
b) Mavumbelo ya swimunhuhatwa (Characterization).
1.3 I yini lexi endleke leswaku a kala a ehleketa leswaku mana wa yena u lovile?
Hahani a ku pfhotopfhoto! Ndzi va ndzi n’wi pfarile nomo.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Rhumbuka a a ti byerile ku yimela na ku vulavula ntiyiso ntsena. Rhumbuka u lo na kamberiwa hi dokodela a kuma leswaku u na HIV/AIDS, o vhela a tiyimisela ku vulavula ntiyiso leswaku a ta pfuna rixaka. U byerile ntshungu wa vaakatiko leswaku loko va vulavula hi HIV/AIDS a va fanelangi va tirhisa swisasi va ku yi vangiwa hi ku va na vanghana vo tala, kambe va fanele ku vula leswaku yi vangiwa hi ku va munhu a endla swa masangu na vanhu vo tala. U hetelele hi ku yimela ntiyiso a tivisa ntshungu hi ta xiyimo xa yena xa HIV/AIDS. U va byerile leswaku yena u na xona xivungu xa AIDS, hambileswi ku endla tano ku nga endla leswaku a tsan’wiwa.
“Ku fa kumbe ku hanya,” ku hlevetela N’wa-Mzamani loko a ri karhi a lulamisa tafula ro fihluta nuna hi Musumbhunuku namixo.
2.4 Xana Xikhegu a a ya dyondzela ntirho wihi eyunivhesiti?
“U nga vileli n’wananga,” ku vula mufundhisi, “tata wa wena a nga ka a nga yi kumi na sente yo tshwuka leyi. Kasi hi wena u nga te a ku dyondzisa? Kona loko a ku dyondzisa a a byele mani leswaku u le ku ku lombeni ka mali? A mi sayinile? U nga vileli, ndzi ta yi yimela mhaka leyi.”
Ku yila – ku ka swi nga pfumeleriwi.
1.3 I mani vito ra jaha leri ntombhi leyi yi vulaka leswaku ri yi ringanile?
“Salani hahani lonene, phyembye ra Mabukula na N’wa-Magoveni. Mi basa nhloko valoyi va mi ceceleta.Mi ntsumi ya Xikwembu leyi nga rhumeriwa ku ta ndzi vukarha. Handle ka n’wina ingi sweswi timbyana ti mukisane na matandza ya mina ku sala swiphambati,” ku khensa Xikhegu a a karhi a longa nhundzu.
Vatirhi vo tsundzuxa exibedhlele a va lo tekelela ku n’wi kambela.Va rhange hi ku n’wi hlamusela leswi AIDS yi nga swona. Va n’wi byele leswaku AIDS i vuvabyi lebyi switsongwatsongwana swa byona swi lwaka na masocha ya miri.Masocha ya miri ya tirha ku sirhelela miri eka mavabyi yo hambanahambana.Se, switsongwatsongwana swa AIDS swi lwa na masocha lawa, swi ya tswonga matimba, swi ma dlaya. Loko swi hetisekile, miri wu sala wu nga ha ri na vutisirheleri. Mavabyi ya kota ku nghena hi ku rhandza, ya hlakata miri wa munhu hi ku rhandza, ya n’wi chela esirheni. Hikokwalaho ku pfaka ku vuriwa leswaku AIDS hi yoxe a yi dlayi, yo pfulela mavabyi man’wana ndlela yo dlaya.Va n’wi byele leswaku vuvabyi lebyi byi vangiwa hi xitsongwa tsongwana lexi tivekaka hi ra HIV. Xitsongwatsongwana lexi xi hanya endzeni ka ngati na le ka swihalaki leswi kumekaka eka swirho swa xihundla swa vavanuna na vavasati. Byi nga hlasela wanuna, wansati kumbe n’wana. Vavanuna na vavasati va nga hundziselana byona loko va ya emasangwini, va nga tirhisi vusirheleri lebyi faneleke, kumbe loko va nga tivi xiyimo xa lava va yaka na vona emasangwini.Wansati loyi a nga na xitsongwatsongwana lexi a nga tshuka a xi hundziserile eka n’wana loyi a nga ta n’wi bebula. Van’wana va khombo va byi kuma loko va cheriwa ngati exibedhlele loko va vabya. Swi nga endleka leswaku ngati yoleyo, loko yi nga kambisisiwangi kahle, yi va yi ri na xitsongwatsongwana lexi. Nkateko hi leswi leswi swi nga humeleriki swinene eswibedhlele swo tala.Hinkwaswo leswi Rhumbuka u swi yingiserile hi tindleve timbirhi.
“Yini?” Ndzi vutisa ndzi hlamarile.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na timhaka leti humelelaka endzeni ka xona.
Matimba u tshame esofeni leri a ri langutane na tata wakwe.Tibuku leti a a ti vona ti lo vhe ti n’wi hlevela vuloyi lebyi a a ta pumbiwa hi byona.
“Tindlela ti ku basela, mbewu ya wena yi wela emisaveni yo nona yi tswala mihandzu leyinene. Mfava ndza wu venga. Ku humelela ka wena i ku kula ka mina. Sirha tata wa wena na mana wa wena ndzi ta va vikela leswaku va hanyanya, wena u nga xungeti hi makhema ya nhova. Vito ra wena a ri kule,loko u dyondzile u ta londzoriwa. Ku nyika i ku hayeka, ku vula vatolo,” i Hletelo yaloye.
“Mina a ndzi na xiphiqo loko mi lava ku wu tirha namuntllha,” ku vula Zukrov, a bunyisa papa lerikulu ra musi wa fole.
Xivutiso xa 5
Xivutiso xa 4
Ku khayima hi voko – ku khameta/ ku kombisa hi voko leswaku u vitana munhu.Ku khomisa nxivixivi /nghavitla – ku karhata swinene. Ku lomba muti – ku famba hi ku va u hlongoriwile.Ku lwa hi mabyongo – ku phikizana hi ku ehleketa swintshunxo.Ku nghanghamela – ku vulavula u pfa u tsema marito kumbe ku teka nkarhi wo leha rito ri nga humi hi mfanelo.
Xivutiso xa 2
Swikombiso:
Luyaa! hi SS Maluleke  90
2.3 N’wa-Mzamani i mani?
A nga tipfinyingi – a nga kanakani.Ku n’wayitela – ku hleka handle ko humesa mpfumawulo.
Migingiriko
“N’wa-Mbhedlhe nkatanga, xana rirhandzu ra hina u ri ringanisa na ra vamani laha Bulwini ke?” I Mkhekhelezi hi ku hlekelela ka rirhandzu.
7.  Ndlela leyi vito ra ximunhuhatwa xo karhi ri yelanaka hakona na swiendlo swa xona.
c) Matirhiselo ya ririmi
2.7 Hi wihi nkongomelo wa xirungulwana lexi?
Masocha ya miri – swisirheleli swa miri leswi endlaka nsawutiso.
Mahlangano – ndhawu laha swirho swi petsekaka kona, xik. Ematsolweni. Mbangu – ndhawu na nkarhi lowu timhaka ti humelelaka ha wona. Mpaluxo – ndlela leyi mutsari a hlamuselaka timhaka to karhi hi swimunhuhatwa ku paluxa swiendlo, vumunhu na ndhawu laha swi humaka kona/ ku paluxa swiendlo, vumunhu na ndhawu laha swi humaka kona. Mpfilungano – ku songanasongana ka timhaka loku vangiwaka hi swimunhuhatwa leswi mutsari a nga swi vumba kumbe ntumbuluko eka xitori. Ntlimbo – nsohano wa timhaka.
Ku te ku ya fika Sonto rito a se ri enete miti hinkwayo. ‘A ku nga ta yiwa emitirhweni. Vanyiki va mitirho na vona a va humesile ra vona: A ku nge horiwi loko ku nga tirhiwangi.’ Van’wana a va bohe ku hlongola vatirhi lava nga ta tsandzeka ku vonaka emitirhweni. Van’wana a va lunghisele vatirhi va vona ndhawu yo etlela kwale ntirhweni. Van’wana a va twanane na vatirhi va vona ku tirha hambi ku ri hi Mugqivela na Sonto ku pfala nkarhi lowu lahlekeke. Van’wana a va lo timiyelela ntsena, va yimele ku vona leswi a swi ta humelela. Van’wana vatirhi va tikume va yime exikarhi ka ndzilo na yingwe.Ku lahlekeriwa hi ntirho a hi matlangwana loko munhu a boxe milomu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
2.3 Hi wihi munhu loyi ku vuriwaka leswaku a nga bebuli?
Nkomiso
Xivutiso xa 1
“Ka n’wina a ndzi ku tivi.”
1.9 Hi ku vona ka wena, Mathebula a a endla kahle loko a tekile xiboho xo ya entirhweni hambiloko vhiki rolero swi yirisiwile hi vandla ra Reformist ke?
1.12 Hlamusela vumunhu bya mana wa Ntsakisi.
Tlhari ri tlhavile ekaya hi Conny Masocha Lubisi  71
Ngoma yi tshama yi vambiwile – munhu u tshama a ti lulamisile.Nkuku a wu hleteli ku hletela mbhaha – wanuna a nga swi koti ku hlayisa/ku kurisa vana ku fana na wansati endyangwini.
1.1 Vuxaka bya Mkhekhelezi na N’wa-Mbhedlhe hi byihi?
(7) DYONDZO YA VUKHONGERI (RELIGION STUDIES) XIVANGELO XA KU HLAWULA TIDYONDZO LETI: Ndzi lava ku va gqweta NSAYINO WA MUDYONDZI: DR Mboweni
b)Muvangi wa ntlimbo Eka xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena”, ntlimbo lowu kumekaka wu vangiwa hi vaaki va muganga lowu Rhumbuka a tshama eka wona, vatswari va vana lava a va dyondzisiwa hi Rhumbuka, vana va xikolo xa Phatluka, vanhu lava Rhumbuka a a nghena na vona kereke na vadyondzisikulobye va Rhumbuka. Hinkwavo vanhu lava, a va tsan’wa Rhumbuka. A ka ha ri hava munhu na un’we loyi a a lava ku dzumba na yena.  Ku fike laha va nga lotlela tinyangwa exikolweni leswaku Rhumbuka a nga koti ku nghena.
Hi rin’wana siku, endzhaku ka malembe yo hlaya tatana a ndzi hlongorile ekaya, a ndzi yimile exiluvelweni, endzeni ka holo leyi a yi lo mpha, hi vanhu vo ambala maphuraphura. Khanselara wa yin’wana ya tiyunivhesiti ta ndhuma ta laha tikweni a a ri karhi a ndzi hungelahungela hi xihuku, a hlambanyisa leswaku ndzi pasile tidyondzo ta mina ta nawu. Loko a ri karhi a endla tano, mbilu ya mina a yi ku “Rintiho, u fambile gondzo ro leha, ra swiganga na swiehlo, namuntlha u fikile emakumu ka rona.”
Ku biha mbilu – ku va na mona/tihanyi/ku endla van’wana vubihi.
2.2 Mkhekhelezi a a lo ya kwihi loko mhaka leyi yi sala yi humelela?
8 Swirungulwana leswi mavito ya swona ya yelanaka na timhaka leti humelelaka eka swona na ndlela leyi swi yelanaka hakona.
Xivutiso xa 3
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
Lynette o kombela muakelani wa mina hi ku tshama etlilasini leswaku va cincana tindzhawu. A kombela leswaku muakelani wa mina a ya tshamela le ndzhaku yena a ta tshama emahlweni.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona: “Heyi, buti, marito ya n’wina ya na vulombe, ya nghenile emakorhweni ya mbilu yanga ya pfukula swivuri swa vumunhuxidzi byanga, byona byi humesa nhlamuloxidzi yo nandzihela un’wana. Kasi na hambi a mi lo vhela mi yi boxa le masungulweni yi nga si hi dyela nkarhi, a yi nga chavisi hikuva i ntirho wa vavanuna ku khedza swikhago swo tani. Tanihi nhwana wo tshembeka ndzi ta boxa leswi, ndzi na jaha ra mina ro ndzi ringana leri ndzi ri hlambanyeleke ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Yena hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo na xidzedze, ndzi nge pfuki ndzi n’wi fularherile.
Ku vungunya – ku endla mhaka ya misavu/ ku bula/ ku xisa hi ndlela yo tlanga.Ku yingisa hi tindleve timbirhi – ku yingisa u tlhela u swi twisisa swinene.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
E-e, a swi nga ta pfuna nchumu. Manana a a ri ku vabyeni kutani a ndzi ta va ndzo n’wi engetelela mavabyi.
“I yini lexi N’wa-Mbhedlhe, naswona endlwini ya mani? Heyi, namuntlha mi fambilee!” Ku kariha Mkhekhelezi bya xibejana.
a) Xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana.
Eka xirungulwana xa “Luyaa”, ximunhuhatwa Miyelani, na xona xa khorwisa. Hambiloko swi nga talangi na ku ka swi nga tolovelekangi ku va wanhwana a ganga vavanuna vambirhi, swa humelela. Hi tlhelo, ndlela leyi Gezani a nga kanganyisa Miyelani ha yona, a n’wi yenga hi xiyimo xa ntirho, mali na movha yi nga endla leswaku nhwana wo ka a nga tiyangi wo fana na Miyelani a welawela. Yin’wana mhaka leyi yi nga tolovelekangiki, kambe yi khorwisaka i ya ku va Miyelani a sukela Gezani a ha ambarile tinguvu ta nkhuvo wa vukati, a tsutsumela Khazamula. Swa tikomba leswaku mbilu ya yena a yi ri eka Khazamula, eka Gezani u lo yisiwa hi rifuwo.
Xisiwana – munhu wo hava/ pfumala vatswari kumbe wo loveriwa hi vatswari.
Eka xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena”, ntlimbo lowu kumekaka i wa le handle hikuva ximunhuhatwankulu a xi lava ku fikelela xikongomelo xo hanya handle ko tumbeta ntiyiso, kambe loko xi endla tano, hiloko vanhu hinkwavo va xi tsan’wa. Ku fikile laha ximunhuhatwankulu a xi vona onge a xa ha hanyeli nchumu loko xi tsan’wiwa hi vanhu hinkwavo Leswi hi swi vona hi loko xi tihoxa endziweni lowu a wu ri karhi wu hisa yindlu ya xona leswaku xi vhela xi fa xikan’we.
a) Nhopfu a xi nuheti.
Dyambu a xi hisa ku nyuma loko ku hlangana Gezani Marhaba na phyembye Miyelani Mathebula. Va hlanganile xikule, va hlangana hi tihlo ntsena. Timbilu ta Gezani ti sungule ku chaya mancomana hi kambirhi hi kanharhu. “Hee, i mati hinkwaswo leswi? Manuku ndzi ya pela hi kwihi? Ndzi ya perisa ku yini? Hee, khulukelo ya wona ya ndzi vangela ndlala na torha. Heyi, a ya ndzi fanelangi man!” Ndza ha tshinela, ndzi ta twa hi xona. Phela ku chingha a swi dlayi, hambi xo chingha. Musi ku chingha i swa vona vanhu lava va rixaka ro hlula hi nyoka. Heyi, phela xi vumbekile swinene, loko xi famba ingi xo hlometela epalamende ya le tilweni, swivokwana ngi a xi dyi vuswa. Lexi a xi fanelanga hi ku tshama kona la ka Mdavula, xi fanele hi matiko ya va North-umberland-Ducharm-Ara le Japan. Xa hemba loko …”i Gezani yeloye.
Matimba u lo khotsa nhamu, mahlo ya languta ehansi. A nga ha pfulangi nomu. Leswi a swi vilelana enhlokweni yakwe a swi tiviwa hi yona yi ri yoxe.Loko munhu a miyerise xileswiya a nga va a ri eku pfumaleni nhlamulo kumbe a lo tibyela leswaku a nge boxi. A nga va a miyele hikuva a chava kumbe a nga lavi ku nkampfunya xikonyololo. A nga va a fundze nhlambha emarhameni, a chava ku yi phyandlasa ku kota mpfumawulo wa ganunu ya Hitler. Hinkwaswo leswi, na swin’wana swo tala, a swi tiviwa hi Matimba ntsena loko a te whi! Vatswari a vo vona n’wana loyi a a yime a nga va hlamuli.U sungule ku komba vutominyana loko mahlo yakwe ya wele ehenhla ka tibuku leti a ti lo n’walalalaa, hinkwakonkwako.
Vusiku byebyo a nga byi nun’hwangi vurhongo. A a ri karhi a ehleketa leswaku kumbe a a fanele a nga vulangi leswaku a a vabya. U tibyele leswaku kumbe a swi ta va swi antswile loko a a lo timiyelela, ntsena loko a tiyisile leswaku a a nge hundziseli xivungu xa HIV eka vanhu van’wana. Ku sirhelela loku a a ku ringetile a ku hundzuke dyibodo ledyi vanhu a va kota ku n’wi vona no n’wi yenga hi dyona. Ku fike laha a nga teriwa na hi miehleketo yo pfuka a sula marito lawa a a ya vurile. A swi ta olova ku hlamusela vanhu leswaku a a lo tivulavulela ntsena tolo ka siku. A va ta n’wi kholwa. Hambiloko a ha ehleketa hi ndlela leyi, a a swi tiva leswaku a a nga ta kota ku hemba hi ndlela leyi.Vusiku byebyo u twile matimbanyana lawa a ya sele ya sungula ku dzudzeka na wona. Loko a ringeta ku ehleketa swin’wana, a ko va xinyami ntsena.
Tlhari ri tlhavile ekaya
Pomeriwa – phatsamiwa hi xitalo (tanihi tinyoxi loko ti phatsama murhi).
1.7 I vamani lava hlamuseleke Rhumbuka leswi AIDS yi nga swona loko a nga si hlahluviwa hi dokodela ku vona loko a ri hava AIDS naswona hikwalaho ka yini va fanele ku nyika switsundzuxo?
Ku vumbuluke masiku ya hundza ya ya tichela lomo Mkhekhelezi a ri karhi a tisecha swidyoho swakwe kambe ko fana na kwala! Hi rin’wana ra masiku Mkhekhelezi a a ri karhi a a tifambela ku olola milenge eGiyani, o twa nsuna yi ri karhi yi endla man’inin’ini endleveni yakwe ku n’wi byela vuphuphula hinkwabyo bya mutshiveri wakwe. Mhaka leyi yi n’wi tseme nhlana a ku hukuhuku, tsari, hi ku hlamala a tlhela a nga kholwi.
“Kasi mina ndzi onhe yini? Hi mina ndzi nga endla yini? Phela Mikateko i n’wana wa n’wina, hayi mina. Loko ndzi mi hlayisela n’wana a mi khensi mi tlhela mi ndzi tengisa,” ku vula Manana hi rito ro hlundzuka.
Xirungulwana xa “Luyaa!” hi SS Maluleke
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Rogers, mudyondzi loyi a a nga tilulamiselangi kahle ku tsala xikambelo xa ka ntangha 10 (Giredi ya 12) leyi tivekaka hi ra matiriki xa ku hela ka lembe ra 1991. Ematshan’weni yo hlaya, u lulamisile xijumbana xa dyondzo ya History na xa dyondzo ya Biology. Eka siku leri a ku tsariwa dyondzo ya Biology hi awara ya kaye, Rogers u tile na xijumbana. U sungurile hi ku languta phepha ra swivutiso, a sungula hi swivutiso swa xiyenge xo sungula, ku nga xa swivutiso swa tinhlamulo to koma. A a ehleketa leswaku swi ta olova ku hlamula xivutiso xa xiyenge xolexo hikuva a va fanele ku hlawula nhlamulo yin’we leyi yi nga yona eka leti a va nyikiwile tona ta mune. U kume leswaku xivutiso lexi a xi nga olovi hikuva kun’wana a a twa onge tinhlamulo hinkwato ta fana, kasi kun’wana a a twa onge ku hava nhlamulo na yin’we leyi yi nga yona. Leswi swi n’wi hlamariseke i ku vona machudeni laman’wana ya ri karhi ya tsala handle ko kombisa ku tikeriwa.
Ndzi fikile!
Xivutiso xa 4
“Lyn, ndzi vona onge hi fanela ku hambana,” ndzi vula hi nkarhi wo wisa.“Wena teka ndlela ya n’walungu, mina ndzi ta teka ya dzonga.”
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Hasani, loyi a a nga xisiwana hikwalaho ka leswi a loveriweke hi vatswari a a ha ri ntsongo. Hasani a hlayisiwa hi kokwa wa yena wa xinuna loyi a a hola mudende. A a nghena xikolo lexi a xi ri na machudeni ya tinxaka to hambana ku katsa na valungu. Xirungulwana xi sungula laha Hasani a salaka yexe ekamareni ro dyondzela loko vadyondzi lavan’wana va ya eku wiseni. Xivangelo hi leswi a a ri hava mali yo xava swakudya. Leswi a swi vangiwa hi leswi a hlawurile ku xava tintangu na swiambalo swa bolo ya milenge hi R300-00 leyi kokwa wa yena a n’wi nyikile yona. Xivangelo xin’wana hi leswi a a ri karhi a lwisana na ku kuma tinhlamulo ta swivutiso swo tlhontlha byongo leswi a va nyikiwile hi mudyondzisi loyi a va ku i Viljoen.
Hi ku landza marito lawa, tsala xitsalwana u kombisa mhaka ya leswaku masasana u fela enhoveni, u kongomisa eka leswi humeleleke Rhumbuka.
Swikombiso: (Hi ku angarhela)
Ku ka u nga pfukangi emoyeni/ Ku ka u nga ri na ku rhula emoyeni – ku ka u nga ri na ku rhula/ ku ka u nga tiphini/tsakangi/ku khunguvanyeka.
Eka xirungulwana xa “Xa dyisa”, ximunhuhatwankulu Rodgers, xa khorwisa hikuva va kona vanhu lava lolohaka ku hlaya tibuku, ivi va lulamisa xijumbana leswaku xi va pfuna ku pasa xikambelo. Va endla tano hambiloko va swi tiva leswaku loko vo kumeka, va ta xupuriwa swinene. Leswi humeleleke Rogers, swo dzuka nyuku hikwalaho ko chuhwa, swi nga humelela munhu wihi na wihi. Ku kanganyiseka munhu a teka tinotsi to hoxeka na swona swa endleka, hambi ku himetela tafula loko se u hlangahlanganile swa endleka.
Nxopaxopo – ku languta mhaka hi vuxiyaxiya. Nyenya – bundzu leri humaka emirini hikwalaho ka xilondza.
Mathebula u tlhelele ekaya, a teka rotor liya a yi hoxa emvhilopheni leyikulu, yona a yi hoxa enkwameni wa tibuku ta Matimba.
Hi vusiku byebyo ndzo tibyela leswaku a ndzi nga ta etlela nakambe kwalaho.
Riendzo ra mina na tatana ra ku ya ekaya a ri lehile ku tlula leswi ndlela leyi a ndzi yi fambisa xiswona hi masiku loko ndzi ya kumbe ku vuya exikolweni.Moya wo oma, wo xeka, a wu hunga hi rivilo na ku pfumala ntsetselelo. Wu tlakusa ritshuri na swiribyana. Swi hi ba swikandza. Hi tlunyiwa mahlo. Hi ahlamisa milomo hi nga swi lavi. Moya wa ritshuri wu pfala mpfhuka exikarhi ka hina na dyambu. Ku vonakala ka dyambu a ku nga ha basangi. Empfhukeni a ku omile onge kun’wana ematikweni ya le kule a ko tshwa nhova. Hi nkarhi wa kona a ku nga fambi munhu exitarateni. A ko va hina vambirhi ntsena. Na hina a hi famba hi nga ri ku hlamulaneni. Mbilu ya mina yi vavela tatana na ku tlurisa. Emahlomulweni ya yena ya ku siyiwa hi nsati, ntumbuluko a wa ha ya mahlweni wu n’wi ba hi swiribyana na ritshuri.
1.6 Hi ku vona ka wena, phepha leri vakamberiwa a va ri tsala eka siku leri a ri va nonon’hwela ke? Seketela nhlamulo ya wena?
Xinhwanyetana xo hleka. “A hi fambe eku dyeni yi nga kala yi ba sayirini.”
“U lava ku hlamusela yini hi sweswo? Loko buku yi nga tsariwangi nchumu,a yi tsariwangi nchumu. U lava ku tlhela u feyila na?” ku vutisa Mathebula,marha ya ri karhi ya ntlurhuka enon’weni wakwe.
Rivoni hi Conny Masocha Lubisi  1
2.3 Rito ro terisa vusiwana hi lera njhani?
“Huma laha,” ku huwelela tatana, “huma!” a tshinela laha a ndzi tshamile kona.
Ku wa mbilu – ku ntshunxeka/ ku kuma ku rhula/ku katsa.Movha wu dya ehansi – movha wu tsutsuma hi rivilo lerikulu.Ngalava ya ntirho – ntirho lowukulu/ wo nonohwa. Rivilo ra rihati – rivilo lerikulu swinene.Timhaka ti ndzi hisa xifuva – timhaka ta ndzi karhata/ a ndzi swi koti ku tshama na tona.Xo veketela xa bola – ku teka nkarhi ku endla swo karhi swi endla leswaku u nga humeleli.
“Ndzi vurile khale leswaku movha wu kona mi nga vileli. Mi ta tirhisa lowu wa ka mina,”ku hlamula Zukrov.Mi ta wu landza namadyambu leswaku va ta ka va nga wu toloveli le lokhixini. Mi ta hi lowu mi teke ha wona, mi fika mi wu siya mi teka lowu wa ka mina. Kutaku loko mi hetile ku tirha mi wu vuyisa mi ta teka wenu.”
• 1998 u kumile diploma ya vutsari byo tumbuluxa (creative writing) na The writing school leyi nga ehansi ka The Leisure Study Group.
1.10 Xana vito ra xirungulwana lexi ri fambelana njhani na timhaka leti humelelaka eka xona?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
2.3 Xana marito lama muvulavuri a a ma vula a ri kwihi?
Matimba u lo ya emahlweni no honokela xitafulana. A nga hlamulangi nchumu.A a ri eka Ntangha khume ra vumbirhi.Hi ku vula ka yena na vanghana vakwe a va endla ‘course 2’ ya Ntangha khume. Lembe leri nga hundza a a lo pasa tindzimi letinharhu na Biblical Studies. Tidyondzo letin’wana ta History na Geography a a ti tsandzeke ku ringana, a kume “G”. Ku sukela eka Ntangha A ku fikela eka ya vukaye Matimba a a nga si tshama a tsandzeka ku pasa.A a tshama a ri eka nongonoko wa lava khume vo sungula. Ku feyila kakwe Ntangha khume ku ve xihlamariso eka vatswari vakwe na tintangha takwe. Va sungule ku xopaxopela hi xikongomelo xo kuma ndzhombo wa ku tsandzeka loku ka mihlolo. Van’wana va vule leswaku a a ta pasisa ku yini mbilu yi ri eka tipolitiki. Lembe rero a a hlawuriwe ku va matsalani wa vandla ra lavantshwa eka ntlawa wa tipolitiki wa Reformist. Yin’wana ya migingiriko yakwe yi ve ku pfuneta lava a va lave ku hlongola thicara un’wana wa Xibunu exikolweni xa le henhla xa Phungula. Thicara loyi a a pumbiwa ku feyirisa swichudeni, no dyondzisa ririmi ra vatshikeleri va Vantima. A ku vuriwa leswaku thicara loyi a a pfuneta Mabunu ku hlayisa Vantima evuhlongeni. Emahlweni ya vona na yena loyi a a ri mutshikeleri. Ku dlidlimbetaniwile hi miehleketo na nhloko ya xikolo, ku khiriwa na tidyondzo, ku endliwa ‘toyi-toyi’ ya mangava. Ndzilo wa kona wu vuye wu timiwa hi mpfula ya ximbhembhe leyi nga canganyeka masiku manharhu. Endzhaku ka yona ku tlheleriwe exikolweni. Thicara luya u ye emahlweni no dyondzisa Xibunu. Van’wana va te ri Matimba u feyirisiwe hi rivengo leri a a vengiwa hi rona hi mathicara, vakamberi na Ndzawulo ya Dyondzo. Van’wana va tote tata wakwe, va ku u kariha swa xivatlankombe.Van’wana va tote Joyce, luya wa ka Macevele, loyi a va ku u yive mbilu yakwe.Van’wana va hlaya leti, van’wana letiya. Hinkwaswo leswi a swi cincangi ku feyila ka Matimba.
“Lucas u ta tsaka ngopfu ku hi vona,” ku vula Manganyi.
“Hikwalaho ka yini u lava ku suka endzhaku?” Ku vutisa muakelani wa mina Kepler de Beer.
Mpimavayeni a a ri kusuhi na ku fika. Varisi a va ri ku khayimeni ka swifuwo swi vuya ekaya. A ku lo mpoti, hi ritshuri hinkwako. Van’wana vona a va vuya emasin’wini kasi van’wana vona a va vuya etihunyini.
2.6 Mkhekhelezi u vula yini loko a ku: “Namuntlha mi fambilee?”
1.16 Xana nsati wa Rhumbuka a ri mani?
Swikombiso: (Hi ku angarhela)
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Mupfuxi wa mpfundla wa hlongorisa – Munhu la sungulaka mhaka yo tika u fanele ku yi yimela/ hetisa.
“Leswi ndzi nga n’wi vonisa xiswona a swi chavisa hahani. O nge a a ta ndzi luma hi meno, a ndzi phorha ndzi nga swekiwangi,” hi mina la vulaka sweswo.
Matimu ya vatsari
“Hi ba mandla loko mi tshikile mitirho ya n’wina mi tile vakulukumba,”ku vula Zukrov, a honolerile Themba, Lucas na Zoro mahlo. Vona vo kumeta tinhloko ku komba ku amukela leswi a swi vulavuriwa. “Handle ko jikajika,ndzi rhandza ku mi tivisa leswaku ku na xiphiqo lexi hi karhataka vusiku na nhlikanhi. Endzhaku ko kanela swinene, hina varhangeri va doroba ra Allesburg hi fikerile ntwanano wa leswaku vanhu lava nga hi pfunaka ku ntshunxa xiphiqo lexi hi nga va sula mihloti hi mali yo ringana R300 000.”I Zukrov yeloye, a languta vakulukumba lava eswikandzeni ku vona leswi xiringanyeto lexi xa mali leyi ya magidi madzananharhu a xi endla swona eka vona. Kunene a va tinantswela milomo.
‘U yimile ehenhla ka tafula,’ ku vula Mabunu. Yena a ku ‘E-e, ndzi yimile ehenhla ka nhamu ya Wantima.’”
A ndzi tekeriwi enhlokweni – a va na mhaka na mina.Ku honolela mahlo – ku swondzolota/ ku languta u nga copeti.
“Hi ro hungu ra kona leri ndzi petiselaka dyambu rero? Yhi,mi ndzi tsema na nhlana ka! Hikwalaho ka yini mi nga ndzi vutisangi vito le masungulweni ya timhaka?” Ku vutisa Miyelani.
Kumbexana a a ta teka nsati un’wana ku ndzi hlayisa. Kambe mudyondzisi a a tala ku hi byela leswaku ‘mpandzwa a wu tswali n’wana’ na leswaku ‘ku fa ka huku matandza ma borile’.
“Hi Xitsonga va ri ambani ku nona hikuva ku fa ka yona hi yi twile,” ku vula Themba. Hinkwavo va hleka.
2.1  Xana swi sukela kwihi ku kala ku vuriwa marito lama: “O fika eka ra tata wa yena?”
“Nkatanga, hi Ravumune vhiki leri taka ndzi ta tsutsumelanyana le Pitori ku ya dyondzanyana swin’wana swa ntirho. Kona swi ta ya ndzi koxa mavhiki mambirhimanharhu. U ta sala swa hombe!” ku thya Mkhekhelezi.“Swikwembu a swi mi vundlate hi dzovo ra mhala n’wina holobyenkulu wa ndyangu wa mina. Tindlela a ti pfumale mitwa na mahlwehlwe! Kambe mina hi vumina a ndzi nga swi lavi leswaku mi famba mi ndzi siya hikuva loko mi nga ri kona xivundza a xi ndzi bi a xi ndzi bi! Tanihileswi mi bohiwaka hi ntirho, tifambeleni, kambe mi titiva leswo mi nuna wa mina kwalomu mi yaka kona, hayi ku ya dyiwa hi makhatlwa ya doroba,” i N’wa-Mbhedlhe hi xikhiyana lexi a xi siya maguvaxala ya lo tlangandla erivaleni.
“Swi bohiwe hi Huvonkulu ya Vandla ra Reformist”, ku hlamusela Matimba.
1.3 I yini lexi a xi endla leswaku miri wa Rhumbuka wu tshama wu tsanile?
2.1 Xana nhlamulo leyi ku vulavuriwaka hi yona i yini?
1.8 I yini lexi xi nga endla leswaku vukati bya N’wa-Mbhedlhe na Mkhekhelezi byi sungula ku tsekatseka?
Xirungulwana xa “Tlhari ri tlhavile ekaya” hi CM Lubisi
2.5 I yini lexi endleke leswaku Solani a va na ku tshemba leswaku u ta tswalela Magazini swihlangi?
“Mina ndzi kombela hi rhanga hi hundzisana laha ka timhaka ta macheleni.Xana hi ta ma kuma rini loko ho tirha ntirho lowu namunthla ke?” I Lucas a lavaka ku tiva.
“Sweswo swi nga karhatanyana eka wena,” ku hlamula dokodela. “Matwisiselo ya vanhu a ya fani ngopfu na leswi hina hi tshamaka hi ri karhi hi swi langutela eka vona. Mikarhi yin’wana vanhu va twa leswi swi nga vuriwangiki. Matikhomelo ya vona endzhaku ka leswi va swi tweke ya nga va hi ndlela leyi nga languteriwangiki. Swa fanela leswaku u twisisa leswaku ntiyiso lowu nga le ndzeni ka xifuva xa wena a va nge koti ku wu vona. Hi ndlela leyi va boheka ku pfumela, va pfumelela exinyamini. A hi vanhu vo tala lava va nga lavaka ku veka vutomi bya vona ekhombyeni hi ndlela leyi.”
“Ndza swi vona sweswo,” ku tlherisela Rhumbuka, “ntsena loko swi nga peti tinhloko tin’wana to tala, ndzi ta tsaka. Ndzi boheka ku tivisa vanhu lava,ndzi va dyondzisa hi ta khombo leri. Ndza va tiva vanhu lava, ndzi hanye na vona malembe yo tala. Va ta ndzi yingisa.”
Xikanwekan’we Xihahluli a sungula ku titova a titwa leswaku a a nga khudzehelangi elawini rakwe, hiloko yi pfuxana na N’wa-Mbhedlhe hi ku hlevetela. Tanihileswi N’wa-Mbhedlhe a a ha phimpheriwe hi mahlampfu ya vurhongo u lo pfuka swange o hahama a humesa rito a ku: “Xihahluli murhandziwa u ndzi pfuxela yini, ndzi tshike ndzi humulanyana hi ta…”
Ku nyizeriwa – ku kendlukeriwa/ ku kuma ndhawu yo nghena laha ku sukeke un’wana.Ku tekela enhlokweni – ku yingisa un’wana/ ku vona nkoka lowu un’wana a nga na wona.
1.5 I vamani vo sungula lava Rhumbuka a nga va byela hi ta ku tsana ka miri wa yena naswona va n’wi pfunise ku yini?
1.15 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
2.4 Xana Solani a a khomiwe njhani hi vasesi wa Magazini?
Laha hi laha nhlamulo ya kona yi nga erivaleni hikwalaho ka ku va yi kumeka eka xitshuriwa. Nhlamulo ya kona yi tsavuriwa kunene eka xitshuriwa.
1.11 Hi swihi switsundzuxo leswi dokodela a swi nyikeke Rhumbuka loko Rhumbuka a ta va a n’wi byerile leswaku u ta tivisa vaakatiko leswaku u na vuvabyi bya AIDS.
1.2 A swi sukela kwihi ku kala a vula marito lama?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
A ku ri hava nhlanga yo baleka ngati – a ku ri hava mihandzu/ntshovelo/ swilo a swi endlekangi. Ku byeriwa xo mitiwa hi huku – ku holoveriwa/ ku byeriwa mhaka yo karhata.
“Famba hi nomo lowu,” ku lerisa tatana “loko wo ka u nga vuyi na vumbhoni bya leswaku u hlawurile tidyondzo leti ti nga ta endla leswaku eku heteleleni u va dokodela, u nga ngheni laha mutini wa mina mufana. Handle ka swona, u ta xi vona xa ncila wa bulubulu ja! Ndzi hetile! Famba!”
– Nyika swivangelo swimbirhi leswi endleke leswaku Hasani a nga yi eku wiseni loko vadyondzi lavan’wana hinkwavo va ya eku wiseni hi nkarhi wo wisa.
Ndzi fika eka tatana, ndzi yima ndzi n’wi languta. Ndzi vona nhloti wu khuluka, wu rhelela hi rihlaya ra yena. A ndzi nga si tshama ndzi vona tatana a thonisa nhloti. Ndzi languta etlhelo loko a sula mihloti erihlayeni ra yena hi xandla.
Hi rin’wana ra masiku Miyelani u hlanganile na Khazamula.
a)Kungu: I ndlela leyi mahungu ya andlarisiweke xiswona eka xitori naswona ri katsa swiyenge swa mpaluxo, mpfilungano na xitshunxo.
hi Willie Richard Chauke
Masiku yo tala Khazamula na Gezani a va hamba va ba hansi loko va lava phyembye ro vatlwa, Miyelani. Loko Gezani a fika, a a kuma leswaku i khale Khazamula xi rhwe hi poto, swi va tano na le ka Khazamula. Endlelo ro tani ri sungula ku kanakanisa Gezani, hi tlhelo na Khazamula a kanakana kambe kutilumula do!
“Hi tiyimiserile ku hambana na R300 000,” ku vuyelela Zukrov. “Hina hi tiyimiserile ku tirha ntirho wa kona loko wu ri lowu nga kotekaka,”ku hlamula Lucas, a languta Zoro a vuya a languta Themba. “Kunene hi tiyimiserile. Ho kombela ku tivisiwa ntirho wa kona,” I Themba yeloye.
1.15 Emakumu ka xirungulwana lexi ku na marito lama: “A hlawula ndzilo ematshan’weni ya xivungu.” Hlamusela leswi ya vulaka swona.
1.11 Nyika timhaka ta mune leti jaha leri ri ti kumeke leti endleke leswaku ri tshemba leswaku kokwa wa rona a ri tiyisile eka xivangelo xa yena.
Ntirho a wu lo n’wi yimela – a nga hlwelangi ku kuma ntirho.Tindlela ti mi basela – vutomi byi va lebyinene endleleni/ mi kateka endleleni.
Va lo n’wi loyela eka yena –karhata yena ntsena. Xikambelo a xo va ndzingo – xikambelo a xi tika swinene.
“Loko swi ri tano a a endle leswi hi n’wi byelaka swona. Laha mutini lowu ku rila xa mina xintangu.”
Ku va tintanghu ku ri tinyoka – ku va tintanghu ti herile mindzhati swinene ehansi ka tona.
“N’wa-Mbhedlhe ndzi n’wi tshembe ku tlula na swo miyeta nyoka. Ina u tshembeke ku tlula na tiserafimi ta matilo. Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi, u ta mitiwa hi ndzilo na xivavula kun’we na maheche wa kona. Hayi, ku dyiwa swirhendze swona, e-e, suka!” A vula hi ku pfala nhlengeletano.”
Ku ka u nga pfukangi enyameni – ku vabya. Ku ka xivutiso xi nga papalateki – ku ka swi nga koteki ku tshika xivutiso xi nga hlamuriwi/ku boheka ku hlamula xivutiso.Ku kandzeka mapfalo – ku khongoteleka/ku humesiwa ekhombyeni.Ku kanya mbilu – ku tiyisela/ku teka xiboho xo tika.
1.11 Munhu loyi u hetelele a ku kuma kwihi ku pfuneka naswona u pfuneke njhani?
Manghenelo  iv
Ku phaphamisiwa – ku pfuxiwa.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ku kalakala – ku rila hi xihluku na hi ku huwelela.Ku hoxana hi marito – ku holova.
c) Munhu u endle leswi rhandziwaka hi mbilu ya yena.
Kokwana onge a a lo biwa hi tilo. A a wachukile. Lynette a tshambuluta voko, a n’wi xeweta. Kokwana a a kota ngopfu Xibunu na Xinghezi – ngopfungopfu Xibunu. A ku nga ri ririmi leri a ri n’wi sivela ku bula na Lynette. A ndzi nga tivi leswaku a a karhatiwa hi yini. Kambe a a languteka a nga tshunxekanga onge o va xihlangi loko xi ngheneriwe hi ximanga endlwini kumbe munhu lonkulu loko a etlele eka kamara leri a tivaka hi ku hetiseka leswaku a ku ri na nyoka leyi loko va ringetile ku yi dlaya yi nga nghena kun’wana eka makhalibodo kwala ndlwini kutani va yi tshika, va ku yi ta dlayiwa mundzuku.
“U njhani mana wa Rintiho?” Hahani a vutisa tatana. Ndzi tsaka ku twa xivutiso lexi na mina a ndzi ri karhi ndzi tivutisa xona hi mbilu.
“Mikateko, swi lo yini? Vona Ntsakisi leswaku u pase njhani? Kasi wena a wu na mhaka na xikolo u lo yini? Mina ndzi tikarhata hi ku tirha ndzi ku ndzi tirhela leswaku n’wina mi nghena kahle xikolo kasi wena u le ku tlangeni?”Ku vula tatana loyi a hlundzukile swinene.Hi ntiyiso wa kona mina a ndzi nga kumi nkarhi wo ringanela wa ku hlaya, kambe leswi Manana a a karihisa xiswona swi endle leswaku ndzi chava no pfula nomo ndzi hlamusela. Tatana u lo ya emahlweni a themendhela leswi Manana a hi kurisisaka xiswona na leswaku i mhani wa kahle. Leswi swi endlile leswaku ndzi nga kali ndzi ringeta ku hlamusela leswi a ndzi hlangana na swona. Ndzi ringetile ku tikamba leswaku hikwalaho ka yini mina ndzi vona swilo swo hambana na leswi van’wana a va vona swona kambe a ndzi yi kumangi nhlamulo. Loko ndzi ringeta ku vulavula na Ntsakisi hi mhaka leyi, u lo buluka a hleka a hlamala leswaku ndzi vulavula yini.
Hikwalaho ka leswi Rhumbuka a a ri wanuna wa ntiyiso, u byele dokodela leswaku yena u ta byela tiko hinkwaro ntiyiso mayelana na AIDS eka nhlengeletano ya vaakandhawu siku leri landzelaka. Kunene u vuye a endla tano. A va tsundzuxa ku ka va nga tirhisi masivi kumbe ku gega loko va vulavula hi ta AIDS. U va tivise hi ta swivangelo, khombo na ndlela leyi AIDS yi tlulelaka ha yona. U hetelele hi ku va tivisa leswaku yena u na yona AIDS. Ku suka kwalaho vanhu hinkwavo va sungurile ku n’wi venga, vaakandhawu, vadyondzisi, machudeni, vakereki na vanghana. Va hetelele hi ku n’wi pfalela gede leswaku a nga ngheni exikolweni va tlhela va hisa yindlu ya yena, va vula leswaku ku ta landzela yena. Rhumbuka u tsandzekile ku tiyisela mhaka leyi, hiloko a tihoxa endzilweni lowu a wu ri karhi wu hisa yindlu ya yena.
“Ku nga humelela leswo tala,” ku hlamula Matimba. “Mi nga pela na ro,mi kapekiwe thayere. Yindlu yoleyi yi nga pfurha loro! Mina na Manana hi nga khomisiwa nxivixivi hikokwalaho ka n’wina.”
Ndzo miyela.
Hi Khisimusi munhu a xi makanyeka bya njiya, vo pfa etindhawini hi ku hambanahambana ka tona: va ka Malamulele hi ta va rivalanyana, va Giyani na vona-vu a hi va rivaleninyana, hi endla tano na va Mhala, Ritavi na Hlanganani, ho khoma Seshego le Xitlhelavasati, hi khoma Maphiphirosi,hi khoma va muti wa Pitori lomu tindhivilichi ti tumbuluxiwaka kona, a hi khomeni va muti wa nsuku kaya ka xigalana xa milenge mimbirhi; hee, ku hlaya hi tindhawu hi mpela i ku twa khwiri. Siku ra kona a ri khavisiwe hi Holobye wa Vurimi, swiphandze na tiphuphu takwe, nhlayo ya vamatsalana a yi nga hlayeki hi nhloko, vadyondzisi – pho vamani varhandzi va swilo, na khakhuleta a yi ta lutla, vafundhisi – lava makhwiri yo xinga ngi i vayimani a va tshama hi ku tshama ka vona kambe hee, wena, vakamberi lava swilebvu a swi tlhela emakhwirini ngi i swiphongo a va teke switulu swa le mahlweni,vampheheleni lava nga tshameliki ku twa nsimbi loko ku ri ntlangu a va tima na dyambu. Lavo tolovela mati a va hlambe va tlhela va fefa, va hojomela eka tisudu ta manyunyu. Varisi a va nuha vulongo, kasi swindzendzele a swi nuha majomela. Siku rero n’wana wa movha a xi ri n’wana wa movha, xi ri karhi xi tlhukuta-tlhukuta lava marito, kambe we wo tanihi nkata swikwembu a a, lomu matsheveni ya n’wana wa movha a ku ganyulaganyula munhu hi ntsako, ngati yakwe yi ri karhi yi byisiwa swichayachayana – n’wana wa haripa,n’wana pisaleteri, n’wana na wa thamborini, n’wana wa xigubu, n’wana wa mbilamanguva, heyi, swimbe swi vuriwa hi Xinghezi, we wo tanihi n’wana sirha u ngo rhukana ku vula swona.
“Xikhegu n’wana makwerhu,u ndzi twisa ku vava loko u xipile na mihloti,”ku vula Hletelo.“Xirha lexi ku weleke i gwembe leri welaka vantshwa hinkwavo.Loko wo hlaya tintangha ta wena kwala lokhixini ra Tlharihani i vuwalawala bya tincece.” Ku khongotela Hletelo.
U hlamuseriwile na leswaku munhu la nga na AIDS a nga va na swikombiso (symptoms) leswi landzelaka:tinhlarimbya ti sungula ku pfimba,ngopfu ngopfu etinyenyeni na lomu makheheleni; a nga tshamela ku titwa a nga tsakangi emirini; a nga tshamela ku chuluka wonge endzeni ku lo boxeka; a nga ondza swi nyawula; kumbe a nga badlha nyuku navusiku hambi ku nga hisi. Mikarhi yin’wana a nga tikuma a sungula ku rivala ngopfu, kumbe a nga ha twisisi hi ku hetiseka.Van’wana va huma na swibundzwani emilon’weni.Va hatle va n’wi byela na leswaku mavabyi man’wana na wona ya nga va na swikombiso leswi,kutani a swo boha leswaku vanhu va tsutsumela eku ehleketeleleni AIDS.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
Ku titshunxa – ku kuma/veleka/tswala xihlangi.Ku tlhavula xisiwana xifulana– ku pfuna eka ku nonoheriwa kumbe xiphiqo.
a) A va hlahlavuveli.b) Swi tsandze koti.c) Dyondzo i vukosi.
Mudyondzisi a pfala phayiphi ya mati.
Xivutiso xa 2
Xirungulwana lexi xi vulavula hi Miyelani Mathebula, loyi a a tshembisane vukati na Khazamula. U tshikisile Khazamula xikolo leswaku a ya tirha eka ZZ2 a ta kuma mali yo n’wi lovola. Xirungulwana xi sungula laha Gezani a gangisaka Miyelani, kutani Miyelani a n’wi byela leswaku yena u na jaha leri a twanaka na rona leri a nga ri hlambayela ku ri rhandza na le ndzhaku ka rifu. Gezani u kuceterile Miyelani hi ku n’wi byela leswaku yena hi yena matsalanankulu eka Ndzawulo ya Vurimi na leswaku u famba hi movha wa mfumo, naswona u na mali yo n’wi lovola. Miyelani u kale a pfumela ku rhandzana na Gezani, kambe a vula leswaku Gezani u ta va wa yena wa le kheheleni.
“Wena, wena mbya’ ndziwena N’wa-Mbhedlhe wa kona, teka xikhindhi xexa nuna wa wena u xi hlantswa u xi vuyisa laha hi ku copeta ka tihlo. Endla tano ndzi nga si ku hlanhla xinhlokwana lexa mhandzela hi nenge-wa-huku sweswi!” I Mkhekhelezi tihlo ra mbilu yakwe ri chuchutiwe meleda.
– Rungula leswi humeleleke ku kala Rintiho a ya hlayisiwa ekaya ka mufundhisi na jofurowu.
Mufambisi u lo n’wayitela, kumbe a a tiva leswi a swi vangela mufana loyi ku hisa. A tifambela. Rogers o vhe a ku: A ndzi nga lavi teti? O korhama a rholela xitsalo xakwe na xijumbana xakwe xikan’we. Xijumbana u hatle a xi tlhandleka ehenhla ka milenge yakwe. Phela a xi phutsa-phutsiwile, ma swi twa! Se xiyenge lexo sungula xa ntirho wakwe a xi hundzile. A a fanele ku sungula lexa vumbirhi: ku phutsunula xijumbana.
“Kutani u ta ya tshama kwihi?”
Mhisi ya mikoka mimbirhi yin’we yi tshwa nkanga – loko munhu a tirha mitirho mimbirhi ku tala ku humelela wun’we kutani lowun’wana wu hluleka.
“I ntswini leswi?” A vutisa hi rito ra le henhla, ra matimba. Ndzi ninginikanyana. Ndzi teka phepha, ndzi ri languta kan’we.
129 hikuva ematshwan’weni yo hlaya tibuku loko ku tsariwa xikambelo, u lo endla tinotsi leti a a ta ti tirhisa ku jumbela hi tona eka dyondzo ya Biology na ya History. Hi tlhelo Rodgers a a ri munhu wa xivindzi hikuva hambiloko ku ri na mufambisi wa xikambelo, u lwile nyimpi yo humesa xijumbana laha a a xi fihlile kona xi kala xi huma. Ku vuriwa leswaku maphepha a a ya ba huwa, naswona xijumbana xi werile ehansi kutani a xi kandziya hi nenge. Swa tikomba leswaku Rogers a a swi tiva leswaku loko o kumeka na xijumbana a a ta xupuriwa swinene kambe hambiswiritano, a nga tshikangi ku humesa xijumbana, hambileswi mufambisi wa xikambelo o tshamela ku hundza hi le ka yena na ku n’wi languta swi nga heli.
Ko fana na kwala – swi tsandza.Ku amukeriwa etikweni ra swikwembu – ku fa. Ku cinisa chambati – ku karhata/ xanisa.Ku dyiwa swirhendze – ku kanganyisiwa/ku tekeriwa nsati u nga swi tivi.
Mbilu ya mina yi ku thukwa! Xana nhwanyana loyi a a swi vonisa ku yini leswaku ndzo pfumala swa le mandleni ke?
2.4 Hlamusela leswaku swi tise ku yini ku kala munhu loyi a tiva mhaka leyi a a fihleriwile yona.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
“Hi mina loyi ndzi nga hundzuka xitsutsu hi mhaka ya dyondzo.Manyunyu u nyume na nkava. Loko a ri Springbok a nge ndzi tsandzi. Hahani wa mina Hletelo a nga na vuciva, ndzi n’wi bela rikofu. Ndzi ta n’wi endlela xinkhubyana hi tsaka swin’we. Hakunene dyondzo i tlhari ro lwa na vusweti,dyondzo i vukosi,” ku gimeta Xikhegu a ri karhi a khwinkhwinsela.
Nkomiso
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Xivutiso xa 1
Siyeza, sikhathele ngawe.
Muya-a-nga-ha-vuyi.”
Xivutiso xa 1
Ndzi ku thukwa!
Xivutiso xa 4
A a nga ta jumiwa, naswona, a a ta kota ku hlometela ivi ntirho wu kota ku ya emahlweni. U sungule ku koka xijumbana, xi sungula ku hlometela. Akoka nakambe. Nakambe. Hawu, leswi wonge a ku tsariwangi nchumu ke? He! Mbilu yi sungula ku ba hi matimba, na xitulu xi sungula ku n’wi hisa. Swi ta va swi endlise ku yini sweswo? A koka nakambe. O, e, a, se ku vonakanyana ku tsala. A kokanyana. Ahaa! Se swi ya kona. A koka nakambe, ivi a vona leswi: ...in 1919’. Njhani na? A kokanyana nakambe ivi a vona: “Peace Treaty signed in 1919”.
“Ka hina ku hava nchumu xo xi vona Lynette. Ko va mina na mukhalabye ntsena.” Ndzi vula ndzi nyumile – ngopfungopfu loko ndzi ehleketa leswi ndzi swi voneke le ka vona. A a ta dya yini n’wana wa vanhu! Swakudya swa tinguluve! E-e!
“Va tshembisa ku n’wi humesa mundzuku.”
2.4 A ri ri siku rihi ra vhiki? Seketela nhlamulo ya wena?
Ku ya emahlweni hi xindzhakundzhaku – ku ehleketa hi swo biha leswi humeleleke khale ematshan’weni yo swi rivala ku langutiwa swa namuntlha na leswi swa ha taka.
b)Mavumbelo ya swimunhuhatwa (Characterization).
Ku kanya mbilu – ku tiyisela.
Rirhandzu ra ntsandzavatimi – rirhandzu leri ri nga ta ka ri nga herisiwi hi munhu. Tinxangwana – vanhu lava salaka endzhaku ka vacati enkhubyeni.
Ku tivitanela makhombo – ku tivangela makhombo/ swo biha.Ku va mbilu yi ri eka tipolitiki – ku rhandza ngopfu tipolitiki.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
A ku te ku fuma ka wena
2.11 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
1.12 Hi ku vona ka wena, N’wa-Mzamani a nga va a humeleriwile hi yini ku kala a tala na ngati emirini?
“Xihahluli, ndzi khense ku va hi tivanile wanuna wa rikwerhu. Dyana u nwa u tsaka. Loko mundzuku u tifambela, u nga chavi ku tlhela u vuya ku ta hi pfuxela – ngopfungopfu N’wa-Mbhedlhe. Kambe eka hinkwaswo ndzi khensa xikhindhi. Loko ingi a wu nga vangi na xona, inge ndzi ku khehle xifoko hi nenge-wa-huku hikuva loko ndzi ku vona mahlo yanga ya pfempfa ngati yo bola kambe…” I Mkhekhelezi a vula hi ku hundzuluxa tihlo ra nsuna a tlhava N’wa-Mbedlhe hi rona a ku: “Wena phuphula ndziwena, tinconge ta wena ti ku pyisile. Tiva leswi: swi tsandze koti ri hahaka ehenhla kambe ri dyiwa hi tinsumba.”
Nkomiso
Le kaya eXipolongo hi kuma tata wa Lucas a yimile ehekeni ya muti wa yena. Mahlo a ma langutile eVuxeni laha a a langutela ku fika ka Cawuke xa humba.
Migingiriko
Eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, loko swi ta eka xiyimo xa munhu ku ya hi marungulelo ya xirungulwana, ku tirhisiwile munhu wo sungula, hikuva mutsari u nyika ximunhuhatwankulu nkarhi wo rungula timhaka leti humelelaka eka xirungulwana. Na kona kwala ximunhuhatwa lexi rungulaka xi pfa xi tshaha swimunhuhatwa leswin’wana loko swi ri eka n’wangulano na swimunhuhatwa swin’wana.
2.2 Munhu loyi a a lo ya kwihi ku kala N’wa-Mzamani a humeleriwa hi mhaka leyi?
* * *
RIMBEWU:    WAXINUNA
Ku hele nkarhinyana Mkhekhelezi a lo hwii, a tswinye na mahlo yakwe lamo enta swange ya lo celeriwa hi noyi wa Mswaname, a phendlaphendla mapapila ya mianakanyo a ku lwii, a gimeta nhonga na musi hi ku vula leswi: “N’wa-Mbhedlhe ndzi n’wi tshembe ku tlula na swo miyetanyoka. Ina u tshembeke ku tlula na tiserafimi ta matilo. Loko o tshuka a ngheniwa hi xivungu xa mihupana u ta wu twa munyu wa ka Madonsi, u ta mitiwa hi ndzilo na xivavula kun’we na maheche wa kona. Hyii, ku dyiwa swirhendze swona, ntli, suka!” A vula hi ku pfala nhlengeletano.
A swi ri rivaleni, humba a yi olerile nkuma ekaya. Manana a a hi siyile. A a nga vabyi leswiya swa ku yisa esirheni. A a lo huma lundza enhlaneni. A a vula leswaku a ri nga vavi mikarhi hinkwayo kambe madokodela a ma vurile leswaku a a fanerile ku endliwa vuhandzuri leswaku ku ta susiwa furha leri a ri ri enhlaneni.Himpfhuka a ya exibedhlele tolweni a a nga si vuya.Tatana a a yile ku ya n’wi kamba tolo na namuntlha. Tolo a a vuyile a fika a vika leswaku vuhandzuri a byi fambile khwatsi na leswaku manana a a sisimukile. Hi ku languta tatana sweswi, onge swilo a swi hundzukile evusikwini. Ku vuriwa leswaku vuvabyi byi tshikelela munhu navusiku.
Mhaka yo yimisa misisi – mhaka yo chavisa swinene. Ndlala yi tumbela endzeni ka munhu – munhu loko a twa ndlala a swi tikombi/vonaki. Rixaka ra Nkwangulatilo – laha ku kumekaka vanhu va mivala yo hambana.
Xivhezana xa mbilu – ku vilela. Yindlu ya un’wana a yi na vurhongo – munhu u tiphina ngopfu loko a tshama ekaya ka yena. Loko munhu a tshama ekaya ka un’wana, a nga tiphini ku fana na loko a tshama ekaya ka yena.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
A koka moya hi matimba ngopfu. A ya efasitereni. A fika a yima, a languta le kule le, etintshaveni ta Muhuluhulu. Ku ku whi! Ndza ha yimile kwala ka khale ndzi tlakusa mahlo ndzi languta efasitereni. Miri wa tatana a wu tatile fasitere hinkwaro. A a lehile, a ri na ntimanyana. Xihontlovila a va vula yena.
1.6 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Siku rin’wana Rhulani u kale a hlavelela risimu ra Magazini. Ku phikelela ka jaha swi kale swi copa mbilu ya yena. Swi endle leswaku a vona onge jaha ra vanhu ri tiyimiserile naswona ri le ntiyisweni. Hiloko a vona swi fanerile ku pfumela leswaku Magazini a va tata wa vana vakwe va mundzuku. Magazini u lo na twa mhaka leyi,mbilu yi wa.Hi ri a a tsake a tsaka na swinkunwana.Leswi a a tirha ntirho wa kahle, u lo vhela a sungula ku n’wi komba leswaku u n’wi tekela enhlokweni hi ku n’wi xavela tifendlele na hinkwaswo leswi wanhwana a nga swi tirhisaka leswaku a tikuma a sasekile. Xin’wana na xin’wana lexi a xi laviwa hi Rhulani, Magazini a a vona leswaku wa xi fikelela. Leswi swi endle leswaku Rhulani a tsundzuka leswaku Xikwembu a xi nyiki hi voko.
Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena – munhu loyi a sungulaka nyimpi u tala ku hluriwa.Sindza ra honyololo – munhu wo ka a nga twisisi/ wo sindzisa ku endla swo karhi.Xipandzanhloko – munhu wo ka a nga yingisi/ wo karhata.
Ndzhenga wolowo ndzi ya ekaya. A ndzi titwa ndzi karhele. Ndzo tibyela ku nghena hi le xihekanini xa le mahosi.Ndzi kongoma nyangwa wa le khixini.Ndzi fika ndzi pfula rivanti. Le ndlwini yo tshamela a ku lo mpoti! Kokwana a a ri ku vulavuleni hi rito ro tlakuka, ra matimba swinene. A swi twala onge a a ri ku holoveni na munhu. A ndzi nga si tshama ndzi twa kokwana a huwelela hi ndlela ya kona. Xana a ku lo humelela yini? Ndzi tivutisa. Vanhu va ta dlaya mukhalabye hi mbitsi, ndzi tibyela! Xana loyi ka ha ri mukhalabye wa ku holova na yena ke?
Eka madyambu wolawo ya Ravuntlhanu, majaha lawa ya tekile movha ekaya ka Zukrov kutani ya ya ekaya ka Moses Ntuli ePhaphamani. Va kumile Moses a yile enkosini wa Tatana Mulamula elokhixini ra Lalani ekusuhi na doroba ra Osfontein, hiloko va kongoma kona. Le Xipilongo Tatana Manganyi, tata wa Lucas, u heleketile munghana wa yena Cawuke enkosini wa malume wa yena Mulamula, kona kwale Lalani a ku ri na Ntuli.
Ematshan’weni ya ku va vanhu va amukela mhaka ya Rhumbuka, va sungurile ku n’wi tsan’wa. U tsan’wiwile na hi vanhu lava a a nghena na vona kereke, vatswari, machudeni na vadyondzisikulobye. Ku kale ku fika laha va n’wi pfalelaka nyangwa ya xikolo leswaku a nga ha ngheni hikuva u na HIV/AIDS. Va heletele hi ku n’wi hisela yindlu ekaya ka yena va tlhela va n’wi tsalela khadi leyi a yi ri na hungu ra leswaku na yena u ta landzela.
Kunene Xikhegu u vuye a nghena ehansi a jekula ndzima ya yena ya xikolo hi mahika.A a tshama a damarhele buku nanhlikanhi.Hahani wa yena Hletelo u n’wi lavele wo sala na n’wana, yena a ya orhovela dyondzo. Xikhegu a a swi vona leswaku ri n’wi xele kambirhi. A a rhwale mihupana ya mathumbana a ya yi lahla etaleni. A a nga ha ri na mhaka ya mikuku ya lokhixi ra Tlharihani. A swi tikomba a lumukile eka miharihari. A a sungule ku tirisa hi yexe.
2.2 Khazamula yena u vula yini loko a ku: “Xana tinkuzi timbirhi ta tshamisana etshangeni ke?”
Xivutiso xa 3
2.7 Hlamusela leswaku Rintiho a a ri munhu wa njhani.
Rivoni
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
“O fika eka ra tata wa yena! Xikan’wekan’we nyuziphepha leyi a yi khomile yi wela ehansi, a sungula ku rila, a rila, a rila hi xiviti lexikulu.” Zoro u gongondze no gongondza kambe a nga hlamuriwi. Kwalaho a ringeta rivanti a kuma leswaku a ri nga lotleriwanga. A nghena. Lucas a ha ri eku rileni loko Zoro a fika.
“Xi, xana hi swihi sweswo buti?”
“Hi wo ntshunxeko wa kona wolowo?”Ku vutisa Mathebula.“Ntshunxeko wo chavisiwa hi lava va vurhena.Ntshunxeko wo hlaseriwa no funyisiwa buwa.Ntshunxeko wo khungiwa hi vamakwenu. I ntshunxeko muni wolowo na?”
1.5 “Kunene ntombhi leyi a yi tshembekile.” Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi u tlhela u seketela nhlamulo ya wena.
“Xin’wana lexi ndzi lavaka ku mi kombela xona i ku dlaya un’wana na un’wana loyi a nga ta kumeka a ri na Moses loko mi n’wi dlaya kumbe loyi mi nga ta n’wi ehleketelela ku va a mi vonile. Leswi swi ta pfuna. Mi ta va mi seleterile vuthala hinkwabyo na mahungu hinkwawo lawa ya nga tshukaka ya paluxile swihundla swa n’wina,” ka ha ri Zukrov.
Xirungulwana xa “Dyondzo i vukosi” hi Basani Ngobeni
Buku leyi i nhlengelo wa swirungulwana leswi tsariweke hi vatsari vo hambana. Mavito hinkwawo ya swirungulwana leswi ya sasekile no koka rinoko ra muhlayi. Ya tlhela ya fambelana na timhaka leti xirungulwana xi ti rungulaka hi ndlela yo kongoma kumbe yo gega. Mahungu ya xirungulwana xin’wana na xin’wana ya na dyondzo yo karhi naswona ya nyanyula muhlayi, laha a pfaka a fa hi mafenya. Lexi hi xin’wana xa swihlawulekisinkulu swa matsalwa, ku hungasa.
1.2 Hi byihi vuloyi lebyi ku vuriwaka leswaku Matimba a a ta pumbiwa hi byona naswona a a pumbiwa hi mani?
Ndzo miyela.
1.5 Hi xihi xivungu xa mihupana lexi ngheneke N’wa-Mbhedlhe?
1.5 I mani nhwanyana loyi jaha leri ri vulavulaka hi yena naswona vuxaka bya vona a byi ri byihi eka nkarhi lowu?
“Kunene wona wu nga tirhiwa,” ku hlamula Lucas a tikanyile mbilu.“Futhi hi nga wu tirha namuntlha.” A a tibyerile leswaku xo veketela xa bola.Lucas a a lava ku endla ntirho lowu wu hela namuntlha, a kuma mali a tlhelela ekaya eXipilongo ku ya pfuna tata wa yena. A a tibyerile hi ku hatlisa leswaku mhaka ya vunsulavoya a yi ta hela na ku hela ka ntirho lowu wo dlaya Ntuli.A a nga lavi wu hundzuka ntirhovutomi eka yena.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka
“Loko mo ka mi nga yingisi xileriso lexi, mi ta tivitanela makhombo,” ku hlamusela Matimba. Rito ra Reformist a ri tluriwi. Ximintantsengele ...”, a nga hetisi, wonge a a nyika tata wakwe nkarhi wo hetisa.
“He Sesi, kasi ndzo mi dyohela?” I Gezani a vutisaka.
Mintsumbu leyi vaLucas va yi siyeke le ka Mulamula a yi chavisa hi nhlayo ya yona. A va kayelerile vafana a va nga tlangangi. Va yile edorobeni eka Zukrov.
Ku khanisa timhunti – ku rila.
– Hlamusela leswaku tata wa Rintiho a a ri munhu wa njhani.
b) Ntlimbo lowu ximunhuhatwankulu xi hlanganeke na wona.
Ku hlangana nhloko – ku penga/ ku nyanya ku nga twisisi.Ku lwa na ku tlherisa mihloti – ku lwisa leswaku swi nga vonaki leswaku u lava ku rila.
“Swi sukela kwihi sweswo ke?” Ku vutisa Lynette.
“Ndza famba,” a vula hi ku hundzuluka a kongoma nyangwa.
“U khombo exikarhi ka hina,”ku hlamula wanuna un’wana.A a vulavulela lavo tala.
Tsalwa ro sungula leri Conny a nga ri tsala ku vile ntlangu wo koma lowu a a wu tsalela xiya-ni-moya. Ntlangu wa kona a wu ri wa makumenharhu wa timinete. Conny a a nyuma ku twa vito ra yena ri haxiwa emoyeni, hikwalaho u tirhisile vito ra n’wana wa ka vona loyi a a ri ntsongo swinene.
2.2 Lynette loyi ku vulavuriwaka hi yena laha i mani?
1.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
1.1 Hi xihi xikambelo lexi Rodgers a a tsala xona?
“Mina ndzi xurhile.”
“He mufana, u ri nhwanyana luya i wa ka mani?” Ku vutisa kokwana, a tlharamukile, loko vatswari va Lynette va n’wi landzile, va fambile na yena.
“Ku njhani my darling?” I Gezani.
Mimoya ya vaaki vo tala a yi rhurile. Ra namuntlha siku a va ri vonile.Vunyingi loko byi hlangana a byi ku: “Vaxumi!” Loyi a xumisiwaka a ku:“A hi va voni!”
1.3 Hikwalaho ka yini Xikhegu a ri ku rileni?
1.13 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
“Gqweta!”
Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a swi sukela kwihi ku kala Xikhegu a vula marito lawa.
Vaaki a va ya emakaya, tinyenyana ti ya eswisakeni kambe mina a ndzi ri hava ko ya kona. U nga voni loko vanhu va ku hlekela, loko xiyimo xi bihile a va ha ri na mhaka na wena. Ndzi swi dyondza hi nkarhi wolowo, hi ndlela yo vava. Vatsonga a va vurisile loko va ku: “ Hlanta byalwa, u ta vona vanghana,hlanta ngati, u ta vona maxaka”. Mina a ndzi ri hava xaka.
(5) MATIMU (HISTORY)
“Hi ta ku landza laha xikolweni. Wena pfuka hi Sonto u ta laha. Hi ta ta hi ta ku teka.”
Xirungulwana lexi xi vulavula hi vanhu vambirhi lava va tekaneke, ku nga Mkhekhelezi Mawelele na N’wa-Mbhedlhe, lava loko va tekana mucato wa vona a wu ri wa xiyimo xa le henhla swinene. Rirhandzu ra vanhu lava a ra ha ya emahlweni ri pfurha endzhaku ka mucato. Eku sunguleni ka xirungulwana lexi, hi hlangana na nuna na nsati va ri karhi va kombisana rirhandzu na ku bula hi rona. Timhaka ti tile ti ta biha loko N’wa-Mbhedlhe a gangana na Xihahluli Mboweni wa le Bambeni, loyi a a tirha ku risa na ku dibisa tihomu. N’wa-Mbhedlhe u sungule ku ka a nga ha hlamuli kahle na nuna wa yena, na ku pfa a n’wi ehleketelela na ku n’wi lumbeta ku va a sungurile vugangu tanihileswi a a tirha navusiku evuphoriseni eGiyani. Leyi a yi ri ndlela yo tumbeta vubihi lebyi yena N’wa-Mbhedlhe a a byi sungurile.
Endzhakunyana N’wa-Mbhedlhe na Xihahluli va humesile tibuku hinkwato ta swifuva na swihundla swa vona va kombana. Xihahluli Mboweni a a tirha ku risa na ku dibisa tihomu, kasi hi mikarhi a a tirha ku tsema tihunyi na ku hlota. A swi tsemi nhlana ku vula leswaku Xihahluli a a nun’hwa vulongo na dibi kun’we na khwati. Hi masiku N’wa-Mbhedlhe a a hamba a teka bazi a suka eBulwini a ya le Bambeni ku ya vona xinyeletana xa mbilu yakwe. Kasi hi mikarhi a a hamba a chucha nkhamu a ba Xihahluli hi tindhivilichi ta bazi ro ya le Bulwini, ta xikalu xa mbvarula kun’we na “BB”, fole ra vavanuna va xiyimo xa le henhlahenhla.
1.18 Xana matikhomelo na maendlelo ya vaakatiko, vanghana, va kereke na va xikolo eka Rhumbuka endzhaku ka loko a ta va a paluxile mhaka ya leswaku u na AIDS ya khorwisa, naswona ya fanerile ke?
“I vhiki ro rila ntshunxeko,” ku hlamula Matimba.
1.10 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
– Katsakanya hungu ra xitori xa xirungulwana lexi, sweswosweswo.
1.12 Xana ntirho wa kona wu tirhiwe njhani? Hlamusela.
U tirhe swinene eka tihofisi leti fambisaka dyondzo, etikholichini na le tiyunivhesiti ta mfumo na ta phurayivhete.
“Ritiho!”
“Dokodela, xexo i xivutiso xo tika hakunene,” ku hlamula Rhumbuka. “Etikweni leri ndzi na xiyimo xo karhi. Ndzi mudyondzisi exikolweni xa le henhla. Ndzi le ka tihuvo to hlayanyana ta mafambiselo ya tiko na vanhu.Ndzi rhandza ku tiveka tanihi munhu wa ntiyiso. Malembe lamo tala ndzi lwele ku sirhelela vanhu va ka hina eka mafambiselo yo biha na makhombo.Namuntlha khombo hi mina.” A miyelanyana. A mita na marha. “Loko ndzi suka laha ndzi ya byela tiko hinkwaro ta vuvabyi lebyi. Ndzi nge he byi hundziseli eka munhu un’wana. Mundzuku ku na nhlengeletano ya lembe ya vaakatiko, ndzi ta va byela ntiyiso.”
Yindlu ya ka hina a yi ri yintsongo. Kamara ro dyela na ro tshama a ri ri rin’we. A ku ri hava masofa. A ko va na tafula na switulu swa tsevu ntsena. Sayibodo a ku ri hava. A ku ri hava na thelevhixini. Swo tanihi switori a hi yingisela eka xiya-ni-moya. Xiya-ni-moya xa kona a xi chaya hi tibateri.Manana a va xi pfulela ntsena hi nkarhi wa mahungu, xitori na tamafu.
2.5 Hi rihi purasi leri Khazamula a a tirha eka rona?
Migingiriko
“Kambe nhwanyana luya u tikomba a lulamile na ku va a ri na rirhandzu eka hinkwerhu.”
“Hi yeloyi, a a tihlamulele!” Mufundhisi a angula, a languta etlhelo.
Xirungulwana lexi xi sungula laha Zukrov a khensaka Themba, Lucas na Zoro ku va va tile eka yena. U va tivisile leswaku u ta va nyika R300 000 loko vo dlaya Moses Ntuli, phuphu ya nhlangano wo yimela vaaki va lokhixi ra Phaphamani. A a fanele ku dlayiwa tanihileswi a ku ri yena a a endla leswaku vaaki va khira mavhengele ya vaZukrov edorobeni ra Allesburg. Majaha lamanharhu va amukerile ku endla ntirho lowu, kambe a va fanele na ku dlaya mani na mani loyi a a ta va a kumeka a ri na Moses Ntuli leswaku va lahlisa vuthala. Lucas, jaha ra ka Manganyi ro huma eXipilongo, a lava mali yo khensa tata wa yena leswi a n’wi kuriseke a ri yexe hikwalaho ka leswi mana wa yena a nga lova a ha ri ntsongo. Hi tlhelo, se a a karhele ku tirha ntirho wa vunsulavoya, a ehleketa leswaku R100 000 leyi a ta yi kuma yi ta n’wi pfuna.
“Hi ta boheka ku va balesela hinkwavo loko hi swi kota,” ku hlamula Zoro.
Eka xirungulwana xa “Rivoni”, mutsari u tirhisa xitayili laha mpaluxo wa swimunhuhatwa swa yena wu nga eka munhu wo sungula. Hileswaku Hasani, ximunhutwankulu, hi yena a hlamuselaka xitori ku sukela ekusunguleni ka xona ku ya fika emakumu. Hi tlhelo, swimunhuhatwa swi pfa swi tivulavulela hi swoxe eka n’wangulano wo karhi.
Hahani a vutisa hi rito ro tiya.
Xirungulwana xa “Swi tsandze koti” hi SS Maluleke
Ku hahlula muti – ku rhandzana na nsati wa un’wana.Ku hlova swi xonga – ku bomba swi saseka.Ku hoxa tihlo – ku nga tiphini hi vutomi. Ku khwaya mbilu – ku vilerisa/ku endla leswaku munhu a nga vi na ku rhula.Ku lan’wa vudyangwana – ku fa.Ku mita marhi – ku navela.Ku miyeta nyoka – ku dya switsanana.Ku phameriwa hi thomo – ku kuma nkateko.Ku swi twela evurhongweni – ku twa mhaka u etlele u ehleketa onge wo lorha.Ku tamela mbilu hi mavoko – ku chuha/ ku chava.Ku tsema nhlana – ku chavisa/chuhwisa.Ku tsemeka nhlana – ku chava/ ku tshuka/ ku chuhwa.
a)Ntlimbo lowu kumekaka Eka xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena”, ntlimbo lowu kumekaka i ku tsan’wiwa ka ximunhuhwatwankulu, ku nga Rhumbuka endzhaku ka loko a tivisile tiko leswaku u na HIV/AIDS. Leswi Rhumbuka a a swi endla hi ku va a yimela ntiyiso na ku endlela leswaku vanhu va dyondza ku paluxa xiyimo xa vona mayelana na HIV/AIDS.
1.14 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
“Mina swilo swo nyikiwa ndzi nga swi tirhelangi a ndzi swi lavi. Mina ndzi dyondzisiwile leswaku kwembe ro hiwa a ri na murhu.”
“Dokodela, valavo va tika,” ku amukela Rhumbuka. “A ndzi ta ku ndzi ta boxa mavito ya vona hinkwavo kambe sweswo swa chavisa. Van’wana va tsakela xihundla. Ko va na ndlela yin’we ntsena. Ndzo tshemba leswaku loko va twe leswi ndzi nga ta swi paluxa mundzuku, va ta hatla va lunghisa timhaka ta vona.”
Ku vona ku pela ka rona, ku xa ka rona u nga ku voni – ku fa.
Manganyi a a sungula ku hela mbilu loko Cawuke a ta ku hi movha wa yena ndzi fikile. Ko va kona loko riendzo lero leha ri sungurile handle ko tlhelela endzhaku. Hambileswi ndlela a yi lehile, vanghana lava va ku wa na ku pfuka a va nga heleriwi hi mabulu. Laha ku hlanganeke vanghana lava, a ku ri hava minete leyi ku nga lo whi! Kumbexana a va ta suka eKapa va ya fika eEgipta hi milenge va nga si heleriwa hi mabulu. A ku to karhala yona milenge ntsena.
“Xi, hakunene a wu na tindleve kasi!” I hahani a vulaka.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
1.2 A swi sukela kwihi ku kala Mkhekhelezi a vula leswaku N’wa-Mbhedlhe u n’wi tshembe ku tlula na swo miyeta nyoka?
c) Muxaka wa ntlimbo
Ku ku whi! Ndzi twa moya wu hunga hala handle.
“Swi lo yini?” Ku vutisa Mathebula.
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xirungulwana.
A va hlahluveli hi Percynah Ndlovu  28
“Ina! U ta va a ri kahle mundzuku,” ku hlamula hahani.
“Ina,” tatana a pfumela. Ndzi ringeta ku pima loko a hlundzukile hi ku yingisela rito ra yena. A ri twala ri basile na ku tenga.
 ka wona:“He mufana, u ri nhwanyana luya i wa ka mani?” Ku vutisa kokwana, a tlharamukile, loko vatswari va Lynette va n’wi landzile, va fambile na yena.
1.12 A ku ri siku rihi ra vhiki loko Rhumbuka a ya hlahluviwa hi dokodela? Seketela nhlamulo ya wena.
“Hi tlhelo ra movha onge swi ta tikanyana,” i Zoro yeloye.
“Hikwalaho ka yini birthday ya Ntsakisi u yi tsundzukile? Phela na mina u ndzi fonerile u ndzi tsundzuxa ndzi ri ePolokwane entirhweni. Mina a ndzi ehleketa leswaku u endlela vana hinkwavo”, ku vula Tatana hi rito ro tikisa.
“Tanihileswi swi tiviwaka hi mina, ndzi vula tano ndzi ri rirhandzu ra sungula, ha kumana?” ku vuyeta Xihahluli.
Kunene xikombelo xa tatana xi tsandzekile ehubyeni ya milawu.
Migingiriko
 manana. Rintiho rin’we a ri nusi hove – munhu la nga yexe a nga tirhi ntirho wo nyawula.
“Tanihileswi u sindzisaka, ndzi ngo vula leswaku wena u ta va wa mina wa le kheheleni. Yima ndzi famba hi ta vonana mundzuku,” ku lela Miyelani.
2.2 Xana a swi sukela kwihi ku kala Solani a tikuma a ri na Magazini? Hlamusela.
Ku komba nhlana – ku fularhela.
Tsala xitsalwana u kombisa leswaku mhaka ya leswaku rihlampfu ra khale ri tiya hi lerintshwa yi tikombisa ku yini eka xihungwana lexi.
Mhaka leyi yi ndzi vavisile ngopfu, a ndzi hlamarisiwa hi leswi a ndzi nga tekeriwi enhlokweni eka swilo hinkwaswo hambileswi a ndzi ri n’wana wa mativula. Kute kwalaho ndza ha mpfikulaka, hiloko ku nghena tata wa mina na yena a nga khomangi nchumu. Loko a fika, xikan’wekan’we u vhele a swi vona leswaku a ndzi ri eku rileni. Loko a vutisa ndzi tsandzekile ku n’wi hlamusela ku kondza Ntsakisi a hlamusela leswi a swi ndzi khunguvanyisile.Tatana u humesile mali a ndzi nyika leswaku ndzi ya xava leswi ndzi swi lavaka. Hambiswiritano, a swi nga ndzi tsakisangi ngopfu hikuva mina a ndzi nyikiwile endzhaku ka loko ndzi kalakalarile kasi Ntsakisi yena va n’wi endlerile a nga kombelangi. Ntsakisi u tshunerile ekusuhi na mina a ndzi khongotela.Kute xamundzuku wa kona nanhlikanhi ndzi tshamile ekamareni ra mina ndzi ri karhi ndzi tihlayela buku ya xikolo, ndzo twa Manana na Tatana va ri karhi va hoxana hi marito. Hinkwavo a va nga swi vonangi leswaku ndzi vuyile exikolweni. Hi siku leri a ndzi vuyile nkarhi wu nga si fika hikwalaho ka leswi exikolweni xa hina va hi tshunxeke hi ku hatlisa hikuva vadyondzisi va hina a va ya eka nhlengeletano ya yuniyoni.
Movha wa vaLucas wu fikile wu yima kun’wana, ekulenyana na muti wa Ntuli, va langutalanguta leswi a swi humelela kwale mutini. A ku lo whi! A ku nga humi munhu naswona a ku nga ngheni munhu. Va yimile kwalaho nkarhi wo leha swinene. Phela loko u tirha ntirho wo tika u fanele u dyondza ku tiyisela kumbe ku lehisa mbilu swinene.
“Mhaka?”
Hi Sonto wa kona a ndzi ri le ka Deutshe. Ndzi tekiwile hi movha wa manyunyu onge ndzo va Phuresidente ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga loko yi pfula palamente. Ndzi tlutiwa kunene mina n’wana wa xisiwana.
“Vonani leswaku Mikateko u tlanga njhani exikolweni, u lo kota ku pasa tidyondzo tinharhu ntsena, letin’wana u ti feyirile”, ku vula Manana loyi a ri karhi a teka papila ra vumbhoni bya mapaselo ya mina a ri nyika Tatana.Tatana u langutile rhipoto ya mina nkarhi wo leha a khwanyanisile na xikandza kutani a hundzuluka a ndzi languta. Nkarhi wolowo a ndzi rhurhumela hi ku chava.
1.12 Kun’wana eka xirungulwana lexi, murunguri u vula leswaku a a ri n’wana wa tuva. Xana u vula yini?
a) Vito na vumunhu bya ximunhuhatwankulu.
1.10 Kombisa leswaku munhu loyi a vulavulaka laha wa swi kota ku kucetela vanhu ku endla leswi a va kombelaka ku endla swona.
2.4 Xana Mkhekhelezi u endle yini eka nsati wa yena loko a kuma mhaka leyi?
Xitayili xa mutsari xa mapaluxelo ya swimunhuhatwa eka xirungulwana xa “Swi tsandze koti”, xi endla leswaku hi kota ku vona leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, lava humaka kwihi naswona lava hanyaka vutomi bya njhani, ngopfungopfu laha swimunhuhatwa swi nyikiwaka nkarhi wo tivulavulela eka n’wangulano. Hi tiva leswaku Mkhekhelezi na “N’wa-Mbhedlhe a va ri nuna na nsati lava a va ha ku endla nkhuvo wa vukati naswona rirhandzu ra vona a ri vuvuma ekusunguleni. Hi vona na hilaha rirhandzu ra vona ri nga vuna hakona ku fikela laha “N’wa-Mbhedlhe se a rhandzanaka na Xihahluli. Hi vona hilaha N’wa-Mbhedlhe a fihlaka vukanganyisi bya yena byo rhandzana na Xihahluli hi ku lumbeta Mkhekhelezi leswaku se u rhandzana na vasati van’wana.
2.11  Va vula yini loko va ku: “tlhari ri tlhavile ekaya”
Hambileswi matsalwa ya Conny ma nga humelela swinene, Conny u hlawula matsalwa ya I Vutomi na Xijahatana tanihi matsalwa lawa ya nga humelela ngopfu. Handle ka ku humelela eka mphikizano wa Maskew Miller Longman eka xiyenge xa Xitsonga, matsalwa lawa ya humelerile na le ka mphikizano wa M-net, eka xiyenge xa Xitsonga.
“Ndza swi vona leswaku u lava ku va gqweta hi mbilu ya wena hinkwayo Ritiho, kambe loko mutswari a ku tsundzuxa u fanele ku amukela leswi a ku tsundzuxaka swona. Ku yingisa swi tlula magandzelo n’wana buti. Rito ra mutswari a ri tluriwi. Vatswari va wena i swikwembu swa wena. Endla leswi va ku byelaka swona.”
1.6 Xana tata wa yena a a lava leswaku munhu loyi a dyondzela ntirho wihi naswona hikwalaho ka yini?
“Mina ndzi lava ku va gqweta hahani.”
Ku va mpama wu rila – ku biwa hi mpama.
Xa dyisa hi Willie Richard Chauke  62
“Se leswi mi feyilaka ke?” ku vutisa Mathebula, a tiva no n’wayitela. “A hi ko ku sala ndzhaku eka swin’wana xana? A hi ko ku tsandzeka ku hanya hinkwaswo xikan’we ke?”
Swivutiso a swi nga ri na nhloko na ncila – swivutiso a swi nga twisiseki.
“He ka!”
Siku rin’wana Rhulani o ehleketa ku vhakachela hahani wa yena. U ve a famba ku ringana vhiki hinkwaro. Leswi kungahatiweke hi vahariva va yena a a nga swi tivi mbuyangwana. Exikarhi ka vhiki loko Magazini a nga si vuya entirhweni, vahariva va Rhulani va vitane Solani leswaku a va endzela, ku ri rhengu ra leswaku a ta ta vonana na Magazini, Rhulani xa ha ye kwalomo. Solani a a tsake ngopfu hi hungu leri. Riendzo ra kona a a ri lomberile na buruku leri va nge i xitireche. Phela a a byeriwe leswaku u fanele ku titshunetatshuneta eka Magazini leswaku a ta kala a n’wi phasa. Buruku leri a a ri lombile, hambileswi va nge ra tsanyuka loko u ri ambala, tsanyukele ra kona a a ri nyumisa. A swi lo tlangandla, erivaleni leswaku a ku nga ri sayizi ya yena. Leswo tsanyuka ri helela ri kala ri sala hi tinjara leti ri nga rhungiwa hi tona. Leswi a ri n’wi manyise xiswona, loko a lo kumana na mpfula ku hluvula rona a wu ta va ntirho lowukulu. A a nga ta swi kota ku tihluvula hi yexe, a a ta ka a vitana mana wakwe a ta n’wi hluvula.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
2.3 Xana marito lama nge dyondzo hi yona vukati namuntlha u yima na wona ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Hi rin’wana ra masiku, hikwalaho ka mbilu yo pfempfa ngati N’wa-Mbhedlhe u khome bazi ra Gazankulu ri ya n’wi cukumeta le ka N’wamarhanga hi ndzhenga. U fike a tshamanyana ekusuhi na xikolo xa Zava a ri karhi a rila. A suka hi rivilo ro tsema nhlana a fika a ku tlukwa, a wela endzeni ka xidziva xa timpfuvu na tingwenya. Ku vava ka mbilu ku tsemeka.
5.3 Xirungulwana xa “A va hlahluveli”
Xivutiso xa 2
“Ina!” Ndzi hlamula ndzi ri ku nwayanwayeni ka tintiho.
Xivutiso xa 1
2.10  Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
“Ndzi ri a mi nga ndzi hanyeli hahani. Mi kala ku fana na timhondzo ta mpfundla. Hungu ra n’wina ra mbita ya dyondzo ra ndzi nyanyula. Ndzi ri moya wa dyondzo a wu dukile emirini wa mina wu pepetseka wu ya evurilamhisi. Rifu hi rona a ndzi twa wonge ri nga ndzi khubumeta ndzi etlela bya n’wantenyana ndzi rivala hi vuyada bya mhisi liya ya vusiku Manyunyu.”Ku tshunxeka Xikhegu.
Siku leri Rhulani a a fanele ku vuya hi rona loko ri fika, Rhulani u tile a ta ku ga, hi bazi ra madyambu. Loko a fika ekhorhweni ya muti, mbilu ya yena yi sungurile ku ba hi matimba. U te loko a ndzawuta, ku va hava na un’we wo n’wi susa nurhu. U ve a hundzela ekamareni ya yena. U fike a kuma nuna wa yena a lo gaa, ehenhla ka mubedwa, hiloko a n’wi xeweta. Pfumelele ra nuna ri vhele ri n’wi komba leswaku ku na mhaka yo karhi leyi yena a nga yi tiviki.Timbuva hinkwato leti a nga vuya na tona ku pfumale na un’we wo ti dya,handle ka swihlangi swe swa timbilu, leswi na swona swi nga lo ti yiva kunene swi ya dyela exihundleni. Phela vatswari va swona a va swi byerile leswaku loko swo dya, swi ta landza swikwembu swa ka vona. Hambiswiritano, vhiki ri kale ri hela ku ri hava xihlangi na xin’we lexi nga tivika ku karhatiwa hi swakudya swa Rhulani.
“Ina, loyi a a nga pfuki a ku ri manana. Kambe wa antswa swinene.”
“Se hi endla njhani?” ku vutisa Themba, a langutile ntshungu lowu a wu ri ku yimbeleleni.
2.7 I yini lexi a xi endla leswaku vayingiseri va ehleketa leswaku muvulavuri wa va vungunya?
“Xikhongelo xa mina xi hlamuriwile,” ku hlevetela N’wa-Mzamani.
“A mi twisisi,” ku hefemula Matimba, a hele matimba.
U byerile Lynette leswaku va fanele ku hambana hikwalaho ka leswi mifuwo ya vona yi hambaneke. Lynette u kombisile leswaku swoleswo swi ta endla leswaku a dyondza mfuwo wa ka va Hasani. Hasani u kale a boxa leswaku kokwa wakwe hi yena a nga swi laviki leswaku a tekana na Lynette tanihileswi a nga ntukulu wa Deutshe la nga xanisa Vantima swinene. Lynette u kombisile nkoka wo rivalela van’wana, a vula leswaku loko swi za swi kotiwa hi Nelson Mandela ku rivalela Deutshe, kokwa wa Hasani a nga swi kota na yena. Kunene kokwa wa Hasani u swi kotile, hiloko a tshunxa ntukulu ku tekana ni murhandziwa wa yena, loyi yena n’wini loko a n’wi ndhundhuzela, a a n’wi vula ‘rivoni’.
2.6 I yini lexi xi nga endla leswaku Rintiho a tikuma a ri eka muti lowu a landziweke eka wona?
“Mina a ndza ha yi helo. Ndzi n’wana wa kwala ka mufundhisi:”
Ku ninginisa nhloko – ku hlakahla nhloko/ ku alana na mhaka yo karhi. Ku nyamalala – ku ka xilo xi nga ha vonaki.Ku pela na ro – ku fa.
Swikombiso:
3.
“Xikhegu n’wana makwerhu. Famba u ya dyondzeka u vuya na gaweni,a ndzi ri u ya tlhandlameta n’wana. Dyondzo hi yona vukati bya namutlha.Loko wo ya rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini swi ta khela wena matluka. Loko a ri Springbok wa ha ta sala emavokweni ya mutirhi. U nga tivangeli mabibi ya mbilu, Xikwembu xi ta ku hlamula,” ku tshinya Hletelo hi marito ya vutswatsi.
“Ha, u hanyile,” ku hlamula tatana.
“Deutshe! E-e!” Ka ha ri kokwana a vulaka hi huwa.
1.10 Hi kwihi laha jaha ri kumeke kona vuxokoxoko loko ri lava ntiyiso wa xivangelo xo va kokwa wa rona a nga pfumeli leswaku ri tekana na nhwanyana loyi?
“Yima ndzi tsutsumela etibazini, Risaba a nga ta ndzi siya.”
“Mi n’wi dlele?”
“Hi mina loyi a hundzukaka hi mhaka ya dyondzo. Manyunyu u nyume na nkava. Loko a ri Springbok a nge ndzi tsandzi. Hahani wa mina Hletelo a nga na vuciva, ndzi n’wi bela rikofu. Ndzi ta n’wi endlela xinkhubyana hi tsaka swin’we.”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.9 Ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi i mani? Seketela nhlamulo ya wena.
• 2008 u yimerile mbuyelo wa digiri ya MED (masters) eUNISA. U sungurile ku tirha tanihi mudyondzisi eMaphophe Primary School hi lembe ra 1989. Hi Mawuwani 1990 a ya tirha eMhlanganisweni Primary School ku ta fika sweswi. I mutsari na mutlangi wa switori swa le ka Munghana Lonene.
1.1 Xana i mani a vulaka marito lama, naswona u ya kongomise eka mani?
GONDZO RA NTIRHO (CAREER PATH):  VUGQWETA
Ndzi te ndza ha govile hi vurhena,ndzo twa munhu a yima kwala mahlweni ka xitafulana xa mina, a languta leswi ndzi swi tsalaka. Ndzo tlakusa nhloko:Mudyondzi wa nhwanyana wa mulungu! A yima kwala mahlweni ka mina, a nga fambi.
“A ndzi tivi.”
Ani ndza karhi ndza vula leswaku a ndzi lo rivala ku ri i birthdayya Mikateko, phela ku rivala a hi ku tiendlisa,” ku vula Manana na yena a karihile.
“Tatana,na n’wina Manana,”ku hlamula Matimba,“hi hanya etikweni leri ku pasa no feyila swi ringanaka hi matimba. Hambi wa pasa, hambi wa feyila,loko u nga bi tsolo emahlweni ka Mulungu, u nge humeleli. Ku pasa kumbe ku feyila Ntangha Khume swi vula xilo xin’we ntsena: ku hundzuka xitirho emavokweni ya Mulungu. Ku hambana hi leswi lava paseke va vaka switirho leswi paseke, lavo feyila va va switirho leswi feyileke. Kambe hinkwerhu hi switirho ensin’wini yin’we.”
Endzhaku ko rungurisana, Manana Ntuli u nghenile endlwini, kasi muchayeri yena u kongomile movha wa yena. Enkarhini wolowo, Lucas u sukile etlhelo ka movha a endla onge a a ta hi kwalomo. Lucas u endlile onge a a nghena emutini wa Ntuli. U hlanganile na muchayeri ehekeni ya muti wa Ntuli. Lawa a ku ri makungu ya yena.
“Kasi u kona na?” Mathebula a ya emahlweni na ku vutisa.
2.2 Xana i mani la vuleke marito lama naswona a a byela vamani?
Ku chingha – ku kariha/ ku dzerha.Ku dya swirhendze – ku kanganyisa /ku teka/ twana na nsati un’wana.
Ku va Vantima va ri laha na lahaya – ku kumeka
8 Eka swirungulwana leswi swa khumen’we, xana hi swihi leswi mavito ya swona ya yelanaka na timhaka leti humelelaka eka swona? Tsala swirungulwana swa kona u tlhela u hlamusela ku yelana ka kona. Nhlamulo ya wena eka xirungulwana xin’wana na xin’wana yi fanele ku tata kotara ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
“Mi te ndzi endla vudokodela.”
Hi xamundzuku xa kona exikolweni hiloko Lynette a ta na xikombelo xa yena xa vumbirhi.
Mina ndzo sala ndzi lo ntu,kwala xitulwini,ndzi langutile ehansi.Ndzi nga ninginiki,ndzi tiendla lava kokwana a nga ndzi hlamusela hi vona.Vamasiya yi govile hi vurhena. A ku ri na swivangelo swimbirhi leswi a swi endla leswaku ndzi nga ninginiki. Xo sungula naswona lexikulu, a ku ri leswaku a ndzi ri hava mali. Wa vona loko u ri hava mali, u nga yi ntalweni wa vanhu. U nga navela swilo swa vona.
Ntlakula-va-xurhe wa masagwadi – masagwadi ya xiyimo xa le henhla ngopfu.Xisiwana – munhu loyi a nga hava vatswari/loyi a loveriweke hi vatswari.
A ku humelele yini? hi Peggy Ndleve  83
Ku vula kokwana hi ku nonoka, onge miehleketo ya yena a yi nga ri kona eka leswi a a swi vula.
f) Ndzi fikile
1.12 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
2.7 Hambileswi ku vuriwaka leswaku nhlamulo a yi n’wi endlangi mona, hi nga vula leswaku hi tlhelo rin’wana yi n’wi endle mona. Hlamusela.
Migingiriko
“Mbilu i hosi wena Ritiho. U fanele ku endla leswi yi vulaka swona. Loko a ri buti u nga vileli hi yena. Swi nga endleka a lo thuka. Ndza tshemba a a nga swi langutelangi leswaku u nga teka goza ro hambana na leri yena a nga ku kunguhatela rona.” A miyelanyana, a yisa mukapu enon’weni wa ricece ra Nsovo. Nkateko xi pfumelela mukapu ku va wu huma enon’weni. Xi nga swi lavi ku wu mita. “Ha, dyana wena!” Hahani a xi huwelela.
“Loko mo n’wi dlaya namuntlha, mundzuku swi ta twala, kutanihi Sonto mi nga kuma nchumu wo xava,” ku hlamula Zukrov.
Tsala xitsalwana u hlamusela leswaku a ko humelela yini eka xirungulwana lexi ku kala timhaka ti fika laha.
Wansati un’wana na un’wana wa swi lava ku va na ndyangu wa kahle.Vavasati vo tala va tshamela ku rila hi vavanuna va vona. A ndzi si tshama ndzi twa wansati loyi a nge lo’ wa ka yena i mbulwa. Hinkwavo vavasati vo rila hi xirilo xin’we.
“E-e,a ndzi yi tivi munghana,”ku hlamula Manganyi.“Loko swi ri tano hi nga ka hi nga yi namuntlha hikuva hi ta fika namadyambu hi karhele naswona hi ta fanela ku nghena xikhongelo. Lokhixi i ndhawu leyikulu ngopfu lero a swi olovi ngopfu ku kuma munhu loyi u n’wi lavaka.”
Kunene tintsumi ti vuye na nhlomi leswaku yi ta titshamela na xirhandzwa xa yona, yena Magazini. Loko Rhulani a fika eka vaMagazini, u kume ku ri na vahariva va mune lava a va nga tekiwangi, naswona un’wana na un’wana wa vona a a ri na vana vambirhi. Loko Rhulani a ha ku hloma, a swi tikomba onge vahariva va yena va n’wi tsakela ngopfu, ngopfungopfu hi mhaka ya leswi na yena a nga fika a va khoma kahle. A a nga ri na n’wana, hikwalaho a nga fikangi a venga vana va vahariva va yena. Loko dyambu ri ku swelee, a a swi kota ku hlambisa vana lavatsongo a tlhela a va lulamisela na swakudya swo lalela. Ku sukela loko Rhulani a fikile, vahariva vakwe a a va nga ha khomi nchumu.Xa vona a ku ri ku pfuka hi nkarhi lowu va wu rhandzaka, kutani va yimela Rhulani a va lulamisela swakudya, vona na vana va vona. Hambiswiritano leswi anakeni na vito ri nga Rhulani, n’wana wa vanhu a endla ntirho a lo whii!
2.3 Swi sukela kwihi ku kala Khazamula a vutisa Miyelani xivutiso lexi xi nga laha henhla eka 2.2?
1.2 Xana u vula yini loko a ku humba a yi olele nkuma?
Hi nkarhi wolowo ndzo tela hi miehleketo yo ya eka mufundhisi.Ndzi fika kona ndzi n’wi byela ntiyiso hinkwawo.Na yena a ku ndzi yima a ya vulavula na jofurowu. Ndzi sungula ku dyondza mhaka ya leswaku endyangwini nuna na nsati va hanya hi ku vonisana. Mufundhisi a vuya ka mina. Ndzi twa a ku: “U amukeriwile ekaya ka hina n’wananga!”
2.2 Hi yihi mhaka leyi a vulaka leswaku va n’wi fihlerile yona?
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Rhulani. Ku vuriwa leswaku nhwana loyi a a ri n’wana wo yingisa swinene naswona vutomi bya yena a a byi naveriwa hi mutswari un’wana na un’wana loyi a nga na n’wana wa nhwanyana. Hi tlhelo ku vuriwa leswaku loko Rhulani a fika eJoni, vutomi bya yena a byi cincangi, a nga ri na vutlukwachola. Loko Rhulani a ta va a tekiwile hi Magazini, u hanyisanile na vaharivo va yena kahle, a hamba a va swekela swakudya na ku hlambisa vana va vona. Hambiloko vaharivo va yena na nuna wa yena va n’wi jikerile, Rhulani a nga kalangi a lwa na vona. Leswi Rhulani a ri munhu wo rhula, loko a vona swa vukati swi nga ha nyawuli, u lo khoma ndlela a kongoma eka rikwavo handle ko lwisana na munhu.
1.5 Hi wihi ntirho wo tika lowu a wu fanele ku tirhiwa?
Leswi swi katsa mavumbelo ya mutsari ya swimunhuhatwa. Eka xirungulwana xitayili xin’wana i xa ku rungula mhaka, kasi hi tlhelo swimunhuhatwa hi swoxe swi pfa swi tivulavulela. Eka mpaluxo hi kona laha hi vonaka loko mutsari a swi kota ku vumba swimunhuhatwa leswi hanyaka, hileswaku, leswi khorwisaka leswaku swi kona evuton’wini.
Eka xirungulwana xa “Luyaa”, ximunhuhatwa i Miyelani hikuva hungu ra xirungulwana lexi ri rhendzeleka eka yena. Hi ku landza leswi humelelaka eka xirungulwana lexi, Miyelani a a ri nhwana wo ka a nga tshembekangi hikuva u pfumerile ku ganga Gezani hambileswi a tshembisile Khazamula leswaku va ta tekana. Hi tlhelo Miyelani u hetelele a sukela Gezani loko va ri karhi va cata,a a tsutsumela eka Khazamula. Miyelani a a rhandza ngopfu rifuwo hikuva ku kala a rhandzana na Gezani hi leswi Gezani ava ri mutirhelamfumo, naswona a a ri na movha. Miyelani a a nga swi koti ku lehisa mbilu hikuva u twa Khazamula a hlwela ku hlengeleta xuma xo n’wi lovola, a vona swi anstwa ku tekanana na Gezani loyi a nga ta hatlisa a lovola.
“Hlamulelo raku ra ndzi eneta a ri ndzi eneti we sesi, ri ndzi siyela swilondza emoyeni. Ku ndza ku rhandza i ntiyiso lowu pfaka le mpfungwe ka mbilu yanga, hambileswi u nge ku na lowo antswa u tshembisaneke na yena tilo na misava, ndzi rhandza ku ku boxela leswi: Mina a ndzi lavi ku ku mamisa tintiho kambe ndzo lava ku ku lovola. Mina ndzi matsalanankulu eka Ndzawulo ya Vurimi. Ndzi famba hi movha wa mfumo handle ka xibalo. U nga kuma ku munhu la ku tshembiseke u pfumala na fadeni exikhwameni;se u vula leswaku u ta tshama u ko u dzindzeriwa? Vumbhurhi bya wena byi ndzi bohelela ku ndzi ku twela vusiwana hikuva a ndzi lavi ku ku vona u mile rilambyana ra timbyatsu ta ndlala ya vusiwana. Loko u ala, ala kambe ku ta ba nkarhi lowu u nga ta va na ndlala na torha ro va wa mina kambe swi nga ha endleki. Miyelani, tshika ku sula vulombe enon’weni waku hikuva u lo phameriwa hi thomo. Xana u rhandza mabvana ku tlula vulombe ke? Miyelani, songa rigogo ra ha tsakama i Gezani yoloye.”
“Moses u hi tsona vurhongo. A nga hi nyiki ku rhula. Ndzavisiso wu hi kombile leswaku handle ka yena, Nhlangano wo yimela vaaki va Phaphamani wu nga hundzuka, wu va Nhlangano lowunene, wo yimela vaaki hi ntiyiso lowu wu nga ta tirhasana na hina. Hikwalaho hi tiyimiserile ku mi nyika R300 000 loko mi nga hi hundzisela yena emisaveni,” ku vula Zukrov, a va languta eswikandzeni.
U fike a jika ekhoneni, ivi a vona lomu ku yimbelela a ku sukela kona.Lahaya kulenyana a ku ri na ntlawa lowukulu wa vanhu lava a va ri karhi va yimbelela no khankhakhankha. A va ri karhi va khankhisa xisweswo va cinela mimovha mimbirhi leyi a yi pfurha ku fana na maphepha. Hiloko milenge ya Mathebula yi hlamala, yi tsandzeka ku ya emahlweni. A yima, a honokela mihlolo. A fambisa mahlo, a valanga hinkwaswo. A vona ku hiteka. A vona minyuku. A vona matimba etinghoheni leti a ti ri maboboma ya nyuku. A twa ku fundziwa ka ntamu emaritweni lama yimbelelaka. A vona vanhu lava mitiweke hi xikongomelo xin’we. Vanhu lava tiyimiseleke. Ivi mahlo yakwe ya hlangana na ya Matimba. Nkarhi wu yima. Whi! Endzhakunyana, Matimba a hlomuka entshungwini lowuya, a kongoma tata wakwe. A fika a n’wi languta.Tatana na n’wana va jamelana epuweni ra misava leyi anameke. Vuxaka bya nyama na ngati a byi hikiwile. A va lo hundzuka vanhu ntsena. Havambirhi a va twa nyuku wu rhelela eswikandzeni swa vona: wa Matimba wu ri wa ku tirhisiwa ka miri;wa Mathebula wu ri wa ku tirhisiwa ka miehleketo.Matimba a hundzuluka a kombetela mimovha leyi pfurhaka.
“A ndzi mi vungunyi,” ku hlamula Rhumbuka, a tshikelela marito yakwe. “Ndzi na xona xivungu xa HIV. A ndzi rhandzi leswaku mi nga tivi.”
Xitayili xa mutsari xa mapaluxelo ya swimunhutwa eka xirungulwana xa “Rivoni”, xi endla leswaku hi kota ku vona leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, lava humaka kwihi naswona lava hanyaka vutomi bya njhani, ngopfungopfu laha swimunhuhatwa swi nyikiwaka nkarhi wo tivulavulela eka n’wangulano. Xikombiso, hi tiva leswaku Hasani u huma ematikoxikaya, endyangwini wa vusweti naswona wa vantima, loko murhandziwa wa yena Lynette, a huma edorobeni, eka ndyangu wa swigwili naswona wa valungu. Hi tlhela hi twa leswaku kokwa wa Hasani a a nga lavi ku twa nchumu hi mulungu loyi Hasani a a rhandzana na yena hikwalaho ka leswi mulungu wa kona a a ri ntukulu wa Deutshe, murhangeri wa mulungu loyi a nga tshama a xanisa vantima, kasi vatswari va Lynette vona a a va tsakela Hasani, hambileswi a a ri munhu wa ntima.
“A hi fambe!”A vula hi ku ndzi khoma hi voko,a ndzi koka khwatsi.Ndzi titwa na loko ndzi ku tlaku, ndzi huma edesikini, ndzi famba na yena a ha ndzi khomile hi voko.
“U tiyisile. Ndza swi vona leswaku u wanuna wa ntiyiso,” ku hlamula dokodela. “Lexi ndzi nga xi tiviki hi lexi: u ta endla yini ku sukela laha namuntlha?”
Dyondzo i vumundzuku!
Zoro u gongondze no gongodza kambe a nga hlamuriwi. Kwalaho a ringeta rivanti a kuma leswaku a ri nga lotleriwangi. A nghena. Lucas a a ha ri ku rileni loko Zoro a fika.
Endzhakunyana ka loko majaha lawa ya fikile enkosini, Moses Ntuli u nyikiwile nkarhi wo vulavula, hiloko majaha ya sungula ku n’wi hlasela hi xibalesa a lovela kwalaho. Va yile emahlweni va yayarhela ntshungu, ku lova vanhu va makumembirhi nharhu, ivi ku vaviseka vanhu va makumembirhi nkombo. Siku leri landzelaka Lucas u xavile phephahungu a ri hlaya a ganamile emubedweni ekaya. U hlayile eka phephahungu a kuma leswaku Cawuke na tata wa yena hi van’wana lava va dlayiweke le nkosini eka Mulamula. Hiloko a rila hi xihluku. Loko Zoro a fika u kumile Lucas a ha ri ku rileni. Loko a vutisa xivangelo hiloko Lucas a vula leswaku u dlayile tata wa yena loyi a ri xikarhi ka ntshungu le nkosini eka Mulamula. Lucas u nyanye ku rila loko Zoro a vula leswaku Lucas u endle kahle loko a dlayile tata wa yena, handle ka swona a a lava ku dlayiwa tata wa mani.
Ku va tibiriki hinkwato ti nyanya ku tshunxeka – ku titsakamisela na ku tihumela.
Hi nomo lowu – hi nkarhi lowu/ sweswi/ hi xihatla.Hlanta byalwa, u ta vona vanghana; hlanta ngati u ta vona maxaka – vanghana va ku rhandza ntsena loko u tsakile, kasi maxaka va ku pfuna loko u ri ekhombyeni.
N’wa-Mbhedlhe a tikoka a famba hi ntsumba tanihi xivimbiri xa phongwe na mbuti a ya pfula rivanti a ri karhi a rila. Loko Mkhekhelezi a ku endlwini ngoloo, nyankhuwana wa Xihahluli wu sungula ku yimelela, tibiriki letikulu ti chucheka, yindlu hinkwayo yi ku mbveeee!
1.2 Hi xihi xirha lexi weleke Xikhegu?
2.9 Hi wihi ntlimbo lowu kumekaka eka xirungulwana lexi naswona wu ahluriwe njhani?
Ku nyuma – ku twa u ri xihlekiso/ ku va na tingana.Ku pambulela – ku teka swilo swo karhi u nyika un’wana kutani u sala na swin’wana.
1.4 Hlamusela leswaku Rhumbuka a a ri munhu wa njhani?
“Tshika swicele Miyeli mani, vito ra wena ra ku tshama, swange wena na rona mi mahahlwa. Nakambe a ri faneli hi ku mbyindliwa xikhudza xa swicele. Heyi, ndza ku rhandza Miyeli. U ri yini ke?”
Tsala xitsalwana u kombisa hilaha vito ra xirungulwana lexi ri yelanaka hakona na leswi humelelaka endzeni ka xirungulwana.
Sayirini ya ku vika ku ya eku wiseni ka xikolo yi huwelela. A swange ku lo humelela mhangu emigodini. Kokwana a a ndzi rungulerile leswaku khale loko a ha tirha emigodini, loko ku vile na khombo a ku rila sayirini.
“Yihi?” Ku vutisa Rhumbuka.
“Xana swi nga ka swi nga koteki ku va hi n’wi endzela kwale Phaphamani?”Ku vutisa Manganyi.
Hi ku tlhekuta ka xitlhekutana xa dovana ra tihlo, N’wa-Mbhedlhe o khoma bazi ku ya rhwala xirhandzwa xakwe xa le kheheleni, yena Xihahluli,kwale Bambeni.Loko dyambu ri sungula ku va vondzoka manuku a va nghena eka Mawelele le Bulwini – a ku nghena N’wa-Mbhendlhe na Xihahluli.Siku rero ntsako a wu phamula na maganga ya lwandle. Endzhakunyana va rhangisana va ya khoma mabazi ya va heleketa ku ya va cukumeta etikweni ra vurhongo, va fika va byi tundza hi masaka va vuya na byona va fika va byi tirhisa. Loko Xihahluli a ri karhi a tikhenya hi swingoro swa ximanga o tikuma a ri karhi a lorha leswi: “Loko u nga voni nchumu u nge tivi nchumu lowu nga riki na nchumu wu nge vuli nchumu hi nchumu lowu u nga riki nchumu. Loko nhloko ya wena yi tele mafi u ta vulavula mafi, loko yi tele ridaka u ta vulavula ridaka kasi loko yi tele musi u ta vulavula musi lowo wu nga ta tlunya mianakanyo ya vanhu.” A tlhandlameta hi ku lorha a ri karhi a chukana na berhe ku kondza a yi xupukela a ku pfoyoo, a nga ha cingeli na le ndzhaku swange o huma engomeni leyi tshwaka.
Ku hefemulela ehenhla – ku koka moya wu ya endzeni wu tlhela wu humesiwa hi nomu; swi kombisa ku chuhwa/tshuka/ku chava/ ku twa se u humile ekhombyeni.
Nkomiso
Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
1.2 Hi wihi ntirho lowu jaha leri a ri ri ku wu endleni naswona a va wu nyikiwile hi mani?
A nga byi nun’hwangi vurhongo – a a nga khudzehelangi/a nga vangi na vurhongo.Hi ku copeta ka tihlo – hi ku hatlisa swinene.Ku boxeka endzeni – ku chuluka ngopfu.Ku celela sirha – ku dlaya/ ku vangela rifu.
“A ku tatana u ndzi hlongorile”. Mina ndzo: “va ku hlongorile?” Yena o “Ee!” Ndzo: “hayi, buti a nga pengi a nga ku hlongolaka u nga dyohangi nchumu, u lo dyoha yini?” O: “Va lava ndzi va dokodela kasi mina ndzi lava ku va gqweta hi mbilu ya mina hinkwayo.” Mina ndzo: “heyi, swa tika wena wajaha. Hi to ya twa hi yena buti mundzuku.”
2.3 Hi ku vona ka wena, vutomi bya munhu loyi ingi byi ri njhani loko a va lo n’wi tivisa mhaka leyi a ha ri ntsongo?
1.6 Munyu wa ka Madonsi lowu N’wa-Mbhedlhe a tweke wona hi wihi?
EkuheteleleniGezanixichanghwile,xibatihomu xi ya lovola phyembye ro vatlwa – yena Miyelani.Siku ra nkhuvo ri vekiwile hi timbilu leti dyadyamelaka malangavi ya ndzilo wa rirhandzu.A wu ri hi siku ra Khisimusi eka vaMiyelani kasi hi siku ro kukulela Khisimusi a wu ya tshwa le ka vaGezani.
2.1 Xana Miyelani u vula yini loko a byela Khazamula leswaku a ku cincangi nchumu?
N’wa-Mzamani u lo vhe a swi vona leswaku Sathana a xo n’wi hlekula nkarhi lowuya a a ehlekete leswaku xikhongelo xakwe a xi hlamuriwile.Matimba ya n’wi lan’wile hinkwawo,a tsandzeka hambi ku pfula nomu wunene lowu. A a twa wonge marhambu yakwe hinkwawo emirini wakwe a ya hlakele,ya hlakatiwa hi maxangu yo vangiwa hi nuna wa sindza ra honyololo na n’wana wa xipandzanhloko. A a nga ha hefemuli, moya a wo nghena wu huma hi ku rhandza. Yena a a nga ha ri na vulawuri ehenhla ka wona. A a hanya a file.Hi ndlela yoleyo N’wa-Mzamani a nga hlamulangi nchumu hi nomu wakwe kambe mbilu a yi pfimbelanile hi marito na tinhlamulo.
Tata wa mina a a ehleketa leswaku ntirho wa nkoka emisaveni hinkwayo naswona nkarhi hinkwawo – lowu nga hundza, wa sweswi na lowu taka - a ku ri vudokodela. Miehleketo ya yena a a nga yi veki embilwini. A a ehleketa swi twiwa hi un’wana na un’wana. Loko a kala a vulavula hi vudokodela na marha a a nga miti naswona a mi ta fanela ku kuma ndlela yo n’wi balekela kahle hikuva a a nga ta miyela. A a fananisa vudokodela na movha wa Mercedes Benz. A a vula leswaku mimovha yi nga ta yi va yi hundza, yi nghena efexinini yi va yi huma kambe Mercedes Benz yi ta tshama yi ri movha wa xiyimo xa le henhla, wo xiximeka, wa ndzhuti. Ku ya hi tatana, a swi ri tano na le ka vudokodela. Dokodela a a ri hinkwaswo eka tatana. Hi yena a a vutla vanhu emenweni ya rifu ri ri kusuhi na ku va cakunya. Eka tatana, munhu loyi a nga riki dokodela a a nga ri nchumu. N’wana wa tatana a a nga fanelangi ku dyondzela swin’wana, handle ka vudokodela. Ku ndzi lulamisela ku tirha ntirho lowu, tatana a a ndzi thyile vito ra Dokodela.
“Ku te kwala ndza ha lorhaka wansati wo ambala mpahla yo basa a ndzi langutile a ri karhi a n’wayitela, hiloko ndzi phaphamisiwa hi ku cheriwa hi mati yo titimela enhlokweni. Loko ndza ha lava ku pfula nomo se a ndzi miyetiwile hi xihahati.”
“Xana hi nga ya mundzuku endzhaku ka nkosi?” Ku vutisa Manganyi.
Ku nga pfuli nomu – ku miyela.Ku nghena emhakeni – ku vulavula mhaka leyi faneleke.
2.2 Hikwalaho ka yini yi fanele ku tekiwa exikhwameni?
“Ndzi ta tsandzisiwa hi yini?” Ku vutisa Mathebula.
“Ina, hi Sonto.”
2.7 Mali yo ya dyondza eyunivhesiti Xikhegu a a yi kuma kwihi?
Endzhaku ka nkarhi wo leha, va vonile movha wu fika wu yima kwalahaya mahlweni ka muti. Ku ehlile munhu a nghena, kwalaho Lucas, loyi a a nga tiviwi ngopfu hi vaakatiko va Phaphamani a ya emahlweni, a fika a yima ekusuhi na movha wa munhu loyi a a nghenile emutini wa Ntuli. Ku nga si hela ntlhanu wa timinete, muchayeri wa movha u vonakile a huma endlwini ya Ntuli. Enyangweni wa yindlu a ku yimile Manana Ntuli. A a rungurisana na muchayeri.
1.6 Hi ku vona ka wena, Matimba a a vulavula yini na vafana lava ngi a ri na vona ekhorhweni ya muti wa ka vona?
Ku lomba tindleve – ku yingisa/ ku endla hilaha u komberiweke hakona. Ku luma meno – ku endla mhaka yo tika/ ku tiyisela/ ku tirhisa matimba hinkwawo.
“Ndza ku twa DR,” ku vula mudyondzisi Marholeni, a ri karhi a cheleta xirhapa xa yena hi phayiphi, hi ndzhenga wa siku leri landzelaka. Hambileswi a xi ri kwala jarateni ra muti wa yena, xirhapa xa yena a a xi vitanisa. A ku lo hlazaa, hinkwako. Makhavichi, tinyala na matamatisi a swi kumeka exirhapeni xa yena. Mihandzu na yona a yi lo vuya hi xitalo. Laha ku taka n’wana wa avhokhado, laha ku taka n’wana wa mango, laha ku taka n’wana wa miyombva,ha, ku hlaya i ku xurha.
“Hluvula xikhindi xolexo u ndzi nyika, u ambala buruku u tshamiseka!”Ku pfala Mkhekhelezi.
Xikhegu a a swi vona leswaku yindlu ya un’wana a yi na vurhongo. A handza xihlovo xa dyondzo xi pfelela. A nga ha ri na munghana. Loko nguva ya xikambelo xo hela ka lembe yi ta ku ga,yi n’wi kume a hlome a helela hikuva ngoma va tshama va vambile. Ku tiyimisela ka yena swi endle leswaku a raha xikambelo xi ya ku pfindzi, a huma hi exemption. Loko mbuyelo wu huma u rhambiwile hi MEC wa Ndzawulo ya Dyondzo ePolokwane a ta khensiwa hi khapu.
“Ina!”
Nkarhi wolowo mahlo ya mina a ya tele hi mihloti. A ndzi twa onge ndzo lorha. Munhu loyi ndzi nga hanya vutomi bya mina hinkwabyo ndzi tiva leswaku i mana wa mina a ku nga ri mana wa mina. Mhaka leyi yi ndzi hlamarisile ndzi tlhela ndzi sungula ku twisisa leswi a swi endla leswaku Manana a ndzi khoma hi ndlela yo hambana na leyi a a khoma Ntsakisi hi yona. Ndzi humile ndzi fika ndzi yima ephasejini ndzi nga tivi leswaku ndzi nga endla yini.
Ndzi ku whi!
Ndzo miyela.
Xivutiso xa 4
Ku dya mbitsi – ku hlupheka/ ku xaniseka.Ku hloma – ku tekiwa/ ku ya tshama evukatini.Ku kokiwa rinoko – ku tsakisiwa.Ku kuma munhu ekhoneni – ku kuma nkarhi wo byela munhu timhaka to karhi a ri yexe kumbe
1.3 Hi ku vona ka wena, i yini lexi a xi endla leswaku Mikateko a nga tirhi kahle exikolweni?
“Ka Mikateko, swi lo yini u ngo vulavula hi mhani ku biha hi ndlela leyi? Mhani i munhu wa kahle a wu swi voni? Wena hi wena u nga na swicele, phela wena loko mhani va ku hlamula u tshama u ri karhi u kwatakwata”, ku vula Ntsakisi a nga tipfinyingi. Leswi swi endlile leswaku ndzi ya ndzi hlangana nhloko. A ndzi kala mikarhi yin’wana ndzi tela hi miehleketo ya leswaku mhani loyi a hi mhani wa mina, kambe loko ndzi tilanguta a a ndzi fana na Ntsakisi hi swilo hinkwaswo. Vanhu vo tala a a va vula leswaku hi mahahlwa hikuva mina a ndzo n’wi siya hi lembe rin’we ntsena.
Mathebula a tlakuka, a teka khapu ya tiya, a famba khwatsi a ya yima efasitereni,a nwa.Ina,Matimba a a yimile ekhorhweni na xintlawana xa vafana.A a ri eku vulavuleni. A a vulavula a ri karhi a hangalasa no bakanya mavoko wonge o yimbelerisa khwayere. Vafana lavan’wana a va n’wi honolele mahlo yo ringana na tindhulwani, a va nga voni kumbe ku twa swin’wana ehandle ka Matimba. “Hambi o va byela tihi?” Ku tivutisa Mathebula embilwini yakwe.
Dlilosari ya swivulwahava/swivulavulelo/swivuriso
Mugqivela a fika, Lynette a fika.
2.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xirungulwana lexi?
2.14 I mani ximunhuhatwankulu eka xirungulwana lexi? Seketela nhlamulo ya wena.
Loko va ri karhi va huma, hi le kulenyana na kereke ehansi ka murhi Miyelani u yiviwile hi xikandzagome xa xirhandzwa xa yena Khazamula loyi a a lo dzooo, ngi a a lo boleriwa hi mbewu ya ndlala. Xikan’wekan’we wanhwana a ngheneriwa hi xivungu xa nhlampfurha, a thamukela ehenhla wonge i mhala loko yi fohla darata, a hluvula leswi a a haverile, a tsutsumela emahlweni na le ndzhaku. Va te va n’wi khoma, a hokomula ku: “Luyaa, luya hi loyi ndzi n’wi rhandzaka!” A fika a wela ehenhla ka Khazamula, a n’wi vukarha, a n’wi tswontswa.
“O, ndza yi vona mhaka ya kona. Xana loko Nelson Mandela a kota ku rivalela, kokwana va nga tsandziwa hi yini ke? Xana hi vanhu va njhani vo ka hi nga rivalelani ke? Xana hi vanhu va njhani vo ya emahlweni hi xindzhakundzhaku ke? Munhu loyi a rivalelaka a nga lahlekeriwi hi nchumu hambi wu ri ndzhuti wa yena.”
“Vhiki leri taka a ku tirhiwi,” ku boxa Matimba.
“Ntiyiso wa wena wu ta ku katekisa,” ku vula dokodela.
A ndzi lo tivangela ku pfumala mali. Ndzi komberile madzananharhu ya tirhandi ka kokwana. Ndzi n’wi byerile leswaku ndzi lava ku xava tikhokho na xikipa xa bolo ku katsa na masokisi. A swi boha leswaku ndzi n’wi byela ntiyiso. Vakokwana va masiku lawa a va ha ri vona lavaya va ku u ta va xisa u ku u lava mali ya ku xava Theorem kumbe Photosynthesis. Byi xile ngopfu lebyi bya masiku lawa. Byi to ku byela ku ya exikolweni, byi ku byi ta sala byi lava mali. Loko u nga ehleketangi nchumu wa ha lo mba, exitulwini, u to vona byi fika, byi gongondza byi nyika mudyondzisi mali, byi ku byi twile wena u ku ku laveka buku ya Remarema. Mudyondzisi u ta ku yimisa kwala mahlweni ka tlilasi u hlamusela kahle. Tingana ta kona!
Swi tsandze koti
1.7 Hi ku vona ka wena munhu loyi u endlile kahle ku ala ku teka xileriso xa tata wa yena xo dyondzela ntirho lowu a wu rhandziwa hi tata wa yena ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku va rirhandzu ri ndlandlamuka bya ximuwu – ku va rirhandzu ri kula ngopfu.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona.
“Yini?” A huwelela, rito ra yena ri lava ku kwamula lwangu.
“Ndzi kona. Kambe eka hinkwaswo ndzi khensa ku ku vona. Se u ri yini hi ku tekana ka hina ke?”
Loko a vone leswaku ku chavisa hinkwako a ku sukile, Rogers u tilunghiserile ku sungula ntirho wakwe. U hundzulukilenyana, a tshama hi tlhelo. Lawa i matshamelo ya munhu loyi a nga chaviki nchumu, loyi a nga tumbetiki nchumu, futhi loyi a tivaka lexi a xi endlaka. I matshamelo ya muhluri. Ivi a rhendzelexa na buku yakwe yi hingakanya tafula. Loko a endlise xisweswo a a ta ba swinyenyana swimbirhi hi ribye rin’we. A a ta tshama a ri karhi a kota ku vona Javulosi loyi wa mufambisi wa xikambelo, loyi a wonge va lo n’wi loyela eka yena.
“Hasi,” ku vula Lyn loko a vona ndzi lo miyela. “U nga tshuki u ndzi sindzisa leswaku ndzi ku siya, ndzi ku fularhela; hikuva ndzi ta ya laha u yaka kona. Ndzi ta tshama laha u nga ta tshama kona. Xikwembu xa wena xi ta va Xikwembu xa mina. Laha u nga ta fa kona ndzi ta fa ndzi lahliwa kona.”
Vayingiseri va Munghana Lonene FM va tiva vutsari byakwe hi mitlangu leyi yi haxiweke kona.
“U vula mina leswaku ndza ku tengisa? Mina loko ndzi ku teka ndzi ku byerile kahle leswaku ndzi na n’wana loyi na leswaku a ndzi lavi ku twa nchumu, wena u te yini? A ni u te wena u ta n’wi hlayisa ku fana na loko a ri wa wena?” Ku vutisa Tatana na yena a hlundzukile ngopfu.
A hundzuluka, a halahala emisaveni hinkwayo, a ku nga ri na munhu na un’we. A hlawula ndzilo ematshan’weni ya xivungu.
Eka mina xivutiso xa vumune onge a xi nga yimangi kahle. Vambirhi va tlanga ntlhanu wa mitlangu kutani va hlula ku ringana! E-e, a swi endleki.Ndzi tibyela, ndzi ehleketa swinene. Ndzi dya xitsalo hi le ndzhaku ka xona ndzi nga si tsala leswaku a swi endleki.
 ka wona:“Matimba u tshame esofeni leri a ri langutane na tata wakwe. Tibuku leti a a ti vona ti lo vhe ti n’wi hlevela vuloyi lebyi a a ta pumbiwa hi byona.”
1.14 Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.
Rhulani u ve a pasa ntangha khume. Hambileswi a a nga pasangiki hi nyeleti, ku pasa kona a a pasile kahle n’wana wa vanhu. Yo biha hi leswi a a nga ri na mali yo hundzela emahlweni. Siku rin’wana u ve a tibyela ku vhakela malume wa yena exilungwini eZuurbekom, laha vanhu va ka hina va nge hi le Zimbankomo. Xikongomelo xa yena a ku ri ku ya lava ntirho. Endzhaku ka n’hweti u ve a kuma ntirho wo xavisa exitolo xa tibeke. Leswi a wu nga ri ntirho wo leha, wu ve wu hela.
Miyelani u miyerile a ku ntsee, marito ya Gezani ya ri karhi ya n’wi pandzelela mbilu. A ehleketa jaha rakwe Khazamula, a languta Gezani a ku ntsee! A ehleketa vumundzuku byakwe a ku ntsee! A ehleketa leswaku vanghana vakwe va ta ku yini, a ku ntsee!
“A va hi byelangi helo. Va ri vanhu lava va hanyaka.”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
“Ina, xexo i xidludla xa mhaka,handle ko hanya hi ku tikhoma,u tshembeka a ku na vutomi. Mo ndzi nyenganyana ndzi ya vona swa magalaza, a nyenga a kongoma exitangeni ku ya khomakhoma swa timbita hi ku pulutela ncila wa mbilu ya ntsako.
g) Dyondzo i vukosi
“Ku hava loyi a mi chavisaka. Loko ku ri ku chava mi ta va mo tichavela ntsena,” ku hlamula Matimba. “Swi nga endleka mi ri eku chavisiweni hi ntiyiso lowu baka eswifuveni swa n’wina. Ntiyiso wo lava ku lwela ntshunxeko.Ntiyiso lowu wu gembetelana na makhumbi ya timbilu ta n’wina mi ko mi chuhwa, mi chava.”
Xana a ndzi ya kwihi ke? Ndzi tivutisa ndzi ri exitarateni. Ndzi tlakusa mahlo ndzi languta evupeladyambu. Dyambu a ri ri ehenhla ka ntshava.
“Etlela laha ka mina namuntlha.Mundzuku hi ta pfuka hi ya n’wi hlamula.Mbilu yi ta va yi tlhelerile ematshan’weni ya yona,” ku vula hahani.
“Ah, kasi u kona Mikateko? Why u hatlise ku vuya namuntlha?” ku vutisa Tatana a chuhwile a humesile na mahlo.
Ku hanya ehansi ka lwangu – ku tshama endlwini.Ku heleketa mbilu – ku navela ku endla swo karhi kambe u ri hava matimba/kumbe vuswikoti byo swi endla.
Vutomi bya mina a bya ha fanangi nakambe. Ntsakisi u ringetile ku ndzi khongotela kambe a ndzi tsandzeka ku swi amukela. Lexi nga ndzi khunguvanyisa ngopfu hi leswi va nga ndzi fihlela mhaka ya nkoka yo fana na leyi. Loko ndzi vona swin’wana mina a ndzo tshamela ku hlamala leswaku hikwalaho ka yini swi ri hi ndlela yoleyo. Loko a va lo ndzi byela a ndzi ta va ndzi kurile ndzi ri karhi ndzi swi tiva ndzi tlhela ndzi swi amukela. Ku sukela kwalaho hiloko ndzi sungula ku twisisa leswaku a ku humelele yini.
“Laha ka mina u nga ka u nga tshami Ritiho. A ndzi lavi leswaku buti a ehleketa leswaku hi mina ndzi ku khutazaka ku endla leswi a nga swi laviki. A ndzi swi lavi ku lwa na makwerhu. Wa ndzi xixima na mina ndza n’wi xixima. Tata wa Nsovo na yena a nga ka a nga swi twisisi ku va u tshama laha u ri na kaya. Mina laha a hi le ka hina. Hi le ka Nkhwaxu. Ndzi lo ta hi vukati. A ndzi wa ka Nkhwaxu mina. Ndzi wa ka Mboweni. Kutani …” Ndzi swi vona leswaku hahani a nga ka a nga heti ku tlhokovetsela, ndzo n’wi kavanyeta. “A ndzi ehleketangi ku tshama laha ka n’wina hahani.”
“Xikhegu n’wana makwerhu. Famba u ya dyondza u vuya na gaweni, a ndzi ri u ya tlhandlameta n’wana. Dyondzo hi yona vukati bya namuntlha. Loko wo rhomba ivi vafana va ku ringela u dyela bya bavuri ematini swi ta ku khela wena matluka.”
1.1 Xana Rhumbuka a a ri mani?
Ku tshova muti – ku rhandzana na nsati/ nuna wa un’wana.
“Tatana,” ndzi pfumela.
* * *
“Hi nga wu tirha master. Hi nga wu tirha,” ku pfumela Zoro, a languta lavan’wana eswikandzeni.
Pimanyisa ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa “Xa dyisa”na ximunhuhatwankulu lexi nga eka xirungulwana xa “Luyaa”. Tirhisa tinhlokomhakantsongo leti landzelaka:
1.5 Hlamusela vumunhu bya Rhulani.
Ambalelo ra Gezani na Miyelani a ri nga hlayeki, n’wetsimelo ra vona a ri tlunya na nyeleti ya dyambu. Mfafazelo lowu a wu nuhela eka vona onge a wu lo endleriwa vona ntsena. Ndzi kale ndzi tshinela ndzi suka ndzi yima lahaya ndzi ku: “Hexx, loko o va mina.” Loko ndza ha yime kwalaho ndzi vuye ndzi titwa ndzi ri muteki wa kona, ndzi n’wayitela ndzi tsaka. Movha lowu a wu xinge vatekani a wu hlovisiwile bya yindlu ya Van der Merwe, titimelelo wa rona wonge a wo kasela ku nghena epalamende ya le Jerusalem wa mavandla.Ku ngheniwile ekerekeni ya Bethesda laha mfundhisi M.M. Maphalakatsa a pfuleke ntirho hi xikhongelo hi tindzimi ta matilo leti khomiseke ntshungu xilebvu lero wu tsandzeka hambi ku ri ku goga nomu. Maxaka na vanghana va vatekani va nyikiwile nkarhi wo tikhorisa hi ku chumbuta switsongo hi vatekani.Ivi mufundhisi a hlaya Rito emahlweni ka vatekani lava a va khinsame xintsumi emahlweni kakwe. A hetelela hi ku va khongelela hi tindzimi ta vaGabriel, Mikael, Rafael – tintsumi ta tilo, a va katekisa, a va hlanganisa ku va nyama yin’we. Va layiwa na ku layiwa, kutani va yimisiwa ha un’weun’we,va hlambanya hi voxe leswaku va ta fa swin’we, va gimeta hi ku tswontswana emahlweni ka ntshungu. Nkarhi lowu a va tswontswana, makhwela, tinanga,timpepe, maboma, swivuvutana na swimbe a swi hahlula lwangu ra kereke.Swi va tano na loko va tlhomana tirhingi. Van’watikhamera va titlonyile hi swifaniso swa siku. Lavo n’wayan’waya mahungu va rhwale va ya thathela.Mufundhisi u komberile un’wana ku tlherisela makhiya ya ntirho eka vinyi va wona, kutani munghana wa Miyelani, yena Ramasa Lungu u ma tlheriserile hi ntsako. Va humeterile va kongoma le ka Mathebula ku ya miyeta nyoka,hi nkarhi wolowo xivuvutana, n’wana wa nkulungwana na hinkwaswo a swi handzula matilo.
Hi ku copeta ka tihlo – hi ku hatlisa swinene.
1.3 Hikwalaho ka yini Rhulani a nga yisangi tidyondzo ta yena emahlweni loko a pasile ntangha khume?
Ku va swilo swi ri matutu vana va Ntavasi – ku va swilo swi tale ngopfu.
Tatana u bohekile ku ndzi nyika vuxokoxoko bya leswi nga humelerisa xiswona. Tata wa mina u hlanganile na mana wa mina loko a ha tirhela eJoni.Endzhaku ka loko ndzi velekiwile tata wa mina na mana wa mina va holovile kutani manana a ndzi lan’wela tata wa mina ndza ha ri na mavhiki mambirhi. Ku nga si hela vhiki manana u hlanganile na nghozi ya movha kutani a vhela a lova. Leswi swi endlile leswaku tatana a ndzi teka ndzi ya tshama emaxakeni ya yena kwale Joni. Loko a ya hlangana na manana mina a ndzi ri na tin’hweti ta tsevu ntsena lero va twananile leswaku mhaka leyi yi fanele yi va xihundla,mina ndzi nga yi tivi.
Ndzi korhamisa nhloko ndzi tsala. Eka xivutiso xo sungula ndzi tsala makume-mbirhi, ka xa vumbirhi ndzi tsala leswaku a va velekiwanga kona eFree State. Munhu u lahliwa laha a nga velekiwa kona leswaku va ka vona va ta hlayisa sirha ra yena. Eka xivutiso xa vunharhu ndzi hlekelela kunene ndzi ri karhi ndzi tsala mbirhi. Xana i mani loyi a nga tiviki leswaku loko u susa n’we eka nharhu ku sala mbirhi ke?
Hambi hileswi a a famba a langute ehansi, hambi hileswi ana nhloko a yi dungekile, Rhumbuka u vone musi na ndzilo ro sungula loko a khoma gede ekaya kakwe, yindlu yakwe a yi ri eku pfurheni. Edarateni a ku hayekiwe phepha rin’we ntsena: ‘Ku ta landza wena.’
Kwalaho majaha lamanharhu ya miyelanyana, ya langutana.
A swi ri erivaleni, humba a yi olerile nkuma ekaya. Manana a a hi siyile. A a nga vabyi leswiya swa ku yisa esirheni. A a lo huma lundza enhlaneni. A a vula leswaku a ri nga vavi mikarhi yo tala kambe madokodela a ma vula leswaku a a fanela ku endliwa vuhandzuri leswaku ku ta susiwa furha enhlaneni.
1.6 Hi swihi leswi Hletelo a nga tsundzuxa Xikhegu loko a ri eka xiphiqo lexi ku vulavuriwaka hi xona eka ntshaho lowu?
Tibuku leti tirhisiweke  141
Gezani a miyelanyana, nhloko yi ri karhi yi ba timbila, a tlakule mahlo a languta ximuwu hi tlhelo ra Vupela-dyambu, mbilu yakwe yi ri karhi yi ku:“Swi ta ka swi suka swi ya dya rihlaza entshaveni phela!”Miyelani xi hundza xi famba, xi nga ha cingeli na le ndzhaku kambe n’we-xa-nharhu xa mbilu yakwe a yi sele ejaheni. Ku sala a yimile Gezani swi n’wi tsone vurhongo, hiloko a ku milenge mimbirhi a ya fika ekusuhi na nhwana.
VaLucas a va yimisile movha kwala kusuhi. Va tipfarile swikandza hi swigqoko swa tiwulu swa ntima.
2.5 Hikwalaho ka yini muvulavuri a byela vayingiseri marito lama?
“Yaa! Afrika Dzonga u ndzi hlanukerile. Manyunyu u ndzi vangele munyama egondzweni ra mina ra vutomi. Ndzo phewa elokhixini ra Tlharihani loko ndzi famba. Hakunene vusiwana byi na xilandzu, byi ndzi engetela mbanga ya ku lova ka vatswari va mina Thayele na N’wa-Mixeke.A ndzi swi tivangi leswaku Manyunyu o ndzi ringa, a nga ndzi rhandzi swi huma etshakweni ra mbilu ya yena. Tolo mina na yena a hi ri nhongana na xilondza. Namutlha u ndzi fularherile. Ndzi titwa wonge ndzo va eBaghdad laha ku halakaka ngati vusiku nanhlikanhi. Xana yena hahani Hletela u ta pona ku dzenengela galaza ra mina xikan’we na xitsori lexi ndzi n’wi vangelaka xona? Ha yini misava yi nga pfuleki yi ndzi mita? Loko gandlati ra Tsunami a ri lo khojeta mina le Indonesia hi siku ra 26 N’wendzamhala 2004. Ndzi ri vutomi bya mina byi dyiwe hi tinsumba. Ndzhwalo wa mina loko a wo onhaka xikan’we. A swi pfuni nchumu!” Ku vilela Xikhegu mahlo ya yena ya ri karhi ya tengatenga mihloti bya muferiwa.
b) Leswi u lavaka vanhu va ku endla swona, na wena swi endle eka vona.
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Solani u tshame vhiki hinkwaro eka Magazini vasesi wa Magazini va ri karhi va n’wi lomba swiambalo. Leswi rirhandzu ra yena na vona a ri ente ku tlula xidziva xa lwandle, a swi va nonohelangi ku n’wi lomba swiambalo.Xilungu lexi Solani a a xi bulusela a xi ri xa Munghezi wa xiviri. A a twala onge u lo sungula hi ku tisiva nhompfu loko a nga si pfula nomu.
Xivutiso xa 3
2.1 Xana i mani la vulaka marito lama naswona swi sukela kwihi ku kala a ma vula?
2.1 Xana a ko humelela yini endlwini ya Mkhekhelezi? Hlamusela.
1.10 Xana hi swihi leswi Rhumbuka a a tiyimiserile ku swi endla endzhaku ko kuma leswaku u na xivungu xa HIV?
hi Percynah Ndlovu
“Mina ndzi wa Vandla ra Khomanani, swiboho swa Reformist a swi ndzi khumbi helo,” ku tikirheta Mathebula. “Swiboho swa Reformist swi khumba swirho swa Vandla rero ntsena.”
Xivutiso xa 2
3. Emurhini ku na swinyenyana swinharhu, ndzi ba xin’we ndzi dlaya. Xana ku sele swinyenyana swingani emurhini ke?
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Hletelo. Hletelo a a ri hahani wa Xikhegu. Ku vuriwa leswaku Hletelo u tshikiwile hi nuna wa yena Hanyani a ri na vana vanharhu, hiloko a sala a va kurisa a ri swake. Hi nga vula leswaku u swikotile ku va hletela va kala va kula. U tlhele a khutaza no khongotela Xikhegu loyi a a twa vutomi byi bava hikwalaho ko tsan’wiwa hi jaha leri ri n’wi kumiseke n’wana. U hleterile Xikhegu hi ku n’wi yisa exikolweni a kala a heta tidyondzo ta yena. U tlhele a kurisa na n’wana wa Xikhegu, yena Springbok.
hi SS Maluleke
– Xana u ehleketa leswaku ku va ku humelele yini eka nsati wa Mathebula leswi a kumekeke a lo lakahla, emubedweni ekamareni ro khudzehela eka rona?
“A ndzi ti ku ta vona nchumu Hasi! Ndzi endzela wena na mukhalabye!”
VITO RA MUDYONDZI:    DOKODELA RINTIHO MBOWENI
“Ina.”
“E, ndzi n’wi vone a yime le khorhweni na ntlawanyana wa vafana,” ku hlamula N’wa-Mzamani. U hlamurisa xisweswo a nga yimangi, hi luyaa!
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Endzhaku ka kereke hi yile ka va Lynette hi ya dya swakudya swa nhlikani.Ku suka kona va ndzi heleketile ekaya. A va nghenangi. Va lo fika va yimisa movha, ndzi xika, ndzi nghena ekaya. Vona va va va tlherile.
Eka xirungulwana lexi, ximunhuhatwa lexi vito ra xona ri yelanaka na swiendlo swa xona i Xihahluli Mboweni. Xihahluli u gangile N’wa-Mbhedlhe, nsati wa Mkhekhelezi a ri karhi a swi tiva leswaku u na nuna. A a hamba a hlangana na N’wa-Mbhedlhe eGiyani. Siku rin’wana loko Mkhekhelezi a ha fambile hi ta ntirho N’wa-Mbhedlhe u rhambile Xihahluli va ta dzumba swin’we ekaya. Va hetelele hi ku etlela vurhongo kasi exikarhi ka vusiku Mkhekhelezi u ta ta va kuma. Vukati bya Mkhekhelezi na N’wa-Mbhedlhe a bya ha nyawulangi endzhaku ka loko Xihahluli a ganganile na N’wa-Mbhedlhe. Ku fike laha Mkhekhelezi a nga tikisela nsati wa yena vutomi hi ku n’wi komba xikhindhi xa Xihahluli nkarhi na nkarhi. Ku xaniseka koloko ku endle leswaku N’wa-Mbhedlhe a ya tihoxa exidziveni xa timpfuvu a hambana na mangava. Xihahluli kunene a a ri xihaluli hikuva u hahlurile muti wa vanhu. U nghenile eka vanhu lava a va rhandzana swinene a fika a va hahlula.
Gezani a khunguvanyeka wonge a ngo phamuka hi ku twa tiganunu leti a ti hoxeteriwa hi phyembye Miyelani, kutani a nyuma ku tlhela hi ku chava ku rhwala saka ra tingana, a miyela a ku ntsee!
Chauke u velekiwe eAlexandra Township, a nghena xikolo xa phurayimari xa Bovet a nga si hundzela eswikolweni swa le henhla swa Alexandra na Tembisa. Exikarhi ka swin’wana, u pase tidyondzo ta Digiri ya BA na Diploma ya Dyondzo eUNISA, Digiri ya BEd eYunivhesithi ya Wits, na Digiri ya Masters ya Dyondzo eYunivhesiti ya Johannesburg.
Ku khinsamisa mfumo – ku endla leswaku mfumo wu nga ha tirhi/ ku hlula mfumo.Ku kowetela – ku tirhisa mavoko u kombisa mhaka yo karhi.Ku lomba ndleve – ku yingisa.Ku n’wayitela – ku hleka handle ko humesa mpfumawulo.
Ku phula byi hola – ku tshika ku endla swo karhi/ ku lan’wa/ ku karhala ku endla swo karhi. Ku songa rigogo ra ha tsakama – ku endla swilo ka ha ri na nkarhi/ xiyimo xi nga si biha.
4. Vafana vambirhi va tlanga ntlangu wa chese. Va tlanga ntlhanu wa mitlangu. Kutani va hlula mitlangu yo ringana. Xana swi tisa ku yini?
Eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, na kona mutsari u tirhisile ririmi ro olova na ku twisiseka. U tlhele a tirhisa swikhavisaririmi swo tanihi swigaririmi na swivuriso. Hi twa Rintiho endzhaku ka ku vona tata wa yena a ri karhi a rila, a vula leswaku a swi ri erivaleni leswaku humba a yi olele nkuma ekaya. A a vula leswaku tata wa yena a a rila hikwalaho ka leswi mana wa yena a nga lova.
“Ku tlhela hi nga n’wi vonangi ku ta va ku ri xihoxo lexikulu, xo ka xi nga rivaleleki. Xana wa yi tiva nomboro ya yena ya yindlu ke?” Ku vula Cawuke a hetelela hi xivutiso.
Hambi o ba lexi dumaka – hambi o endla yini kumbe yini.
“A va ya entirhweni,”a vula hi ku nonoka,a ri karhi a tshikelela peletwana rin’wana na rin’wana.
“Tanihileswi tshumba ri nga ra n’wina, a ndzi tshembi leswaku a nga va kona la nga mi arisaka entirhweni wa n’wina hikuva i wa n’wina,” i Miyelani yoloye. “Tinhlamulo ta n’wina i tibomo leti celacelaka mpandla ebyongweni bya mina, hambiswiritano ndza boxa, ndzi na hungu…” Ku hlamula Gezani.
Hambileswi a hi dyondza swin’we, vito na xivongo xa yena a ndzi nga swi tivi naswona a ndzi nga ri na mhaka na swona.
“Ndzi vilerisa hikuva masiku yo tala u ndzi khomisa pala.”
1.8 Xana tata wa munhu loyi u n’wi xupule njhani hikwalaho ko ala ku teka xileriso xa yena ke?
“Kutani ke?”
“Hi swona.”
Xivutiso xa 2
“Hala ka mina swi nga ka swi nga endleki sesi! Loyi a nga laviki ku kombiwa ndlela a a ndzi lombe,” tatana a vula hi ku yima hi milenge, a fambafamba. “A a ndzi lombe!”
Ku chela munhu esirheni – ku dlaya.Ku fafazela – ku chela swihalaki swi haha no hangalaka emoyeni.
“Va ku ndzi ku rhamba u hi endzela. Hi ta ya na le kerekeni.”
1.9 Hi ku vona ka wena ku humelele yini hi nhwanyana loyi ku sukela laha xirungulwana xi helelaka kona?
Xa vumbirhi lexi a xi endla leswaku ndzi nga yi eku wiseni a ku ri mudyondzisi Viljoen. Ma tiva mudyondzisi Viljoen a a tlanga hi miehleketo ya hina ngopfu onge ho va tincece. A a ri na swin’wana leswi a a tala ku hi vutisa swona. A a swi vula “Matlhontlhabyongo.” Swivutiso leswi a a hi vutisa swona a swi nga ri swa yin’wana ya tidyondzo ta xikolo. A swo va swivutiso swo tlhontlha miehleketo ntsena. Mina a swi ndzi vava ngopfu loko a hi vutisa tanihileswi a ndzi nga kumi tona tinhlamulo leti ti lavekaka. Leswi a swi ndzi komba leswaku a ndzi nga tlharihangi. Van’wana etlilasini ya hina a va pfa va swi kuma. Na mina a ndzi navela ku va ntlhari, ndzi kuma tinhlamulo tanihi van’wana.
Wa xirhundzu – waxisati.Xidludla xa mhaka – mhaka ya nkoka/leyikulu.Xisuti xa nthwamakhura – xisuti xo vumbeka tanihi hi xa nthwamakhura/ xo endla onge i xa xirhendzevutana kasi enyongeni ku larile.
“Wa hemba Lyn! U vula leswaku a ndzi voni hi mahlo ya miehleketo leswaku u lava ku va kusuhi na wanuna loyi?”Ku vula Kepler hi ku longalonga tibuku ta yena.
“Swi lo yini u ngo rila?” ku vutisa Zoro.
2.12 Hi ku vona ka wena, i yini lexi a xi endla leswaku mufambisi wa xikambelo a tshamela ku xiyaxiya Rogers loko a ri karhi a tsala xikambelo?
Rhulani a a ri n’wana wa vumbirhi eka N’wa-Willy na Masocha. Nhwana loyi a a ri n’wana wo yingisa swinene. Leswi a a hanyisa xiswona a swi naveriwa hi mutswari un’wana na un’wana loyi a nga na n’wana wa nhwanyana.Masocha u ve a lova endzhaku ka ku vabya nkarhi wo leha. Rifu ra Masocha ri ve mahlomulambilu hikuva ndyangu wa yena a wu tshembele eka yena tanihileswi N’wa-Willy a a nga tirhi. Hambiswiritano, Rhulani na Basambilu va sele va tiyisela ku ya exikolweni, a va kalangi va tshika hikwalaho ka ku lova ka tata wa vona.
Hi rin’wana siku, endzhaku ka malembe yo hlaya tatana a ndzi hlongorile ekaya, a ndzi yimile exiluvelweni, endzeni ka holo leyi a yi lo mpha, hi vanhu vo ambala tiphuraphura. Khanselara wa yin’wana ya tiyunivhesiti ta ndhuma ta laha tikweni a a ri karhi a ndzi hungelahungela hi xihuku, a hlambanyisa leswaku ndzi pasile tidyondzo ta mina ta nawu. Loko a ri karhi a endla tano,mbilu ya mina a yi ku, “Rintiho, u fambile gondzo ro leha, ra swiganga na swiehlo, namuntlha u fikile emakumu ka rona.”
Eka xirungulwana lexi mutsari u kombisa leswaku munhu loko o kala a heta na mbilu ya yena leswaku u lava ku endla mhaka yo karhi, u ta yi endla, hambiloko ko va na swirhalanganyi. Rintiho a a tibyerile ku dyondzela ntirho wa vugqweta loko a hetile ntangha khume. Hambiloko tata wa yena a sindzisile leswaku a endla ntirho wa vudokodela, Rintiho a nga pfumelangi. Tata wa yena u kale a n’wi hlongola ekaya na ku tshika ku n’wi hakelela mali ya tidyondzo, kambe swoleswo a swi endlangi leswaku Rintiho a cinca miehleketo. U hlayisiwile no dyondzisiwa xikolo hi Mufundhisi na Jofurowu a kala a heta tidyondzo ta ntirho lowu a wu rhandza hi mbilu na moya.
• 1998 u kumile diploma ya Educational Management eyunivhesithi ya Rand Afrikaans (RAU).
Endzhaku ka nkarhi u tivisile tata wa yena leswaku vandla ra vona ra tipolitiki ra Reformist ri bohe leswaku ku nga yiwi entirhweni vhiki leri landzelaka hikuva i vhiki ro rila ntshunxeko. Tata wa yena u vule leswaku yena u fambisiwa hi swiboho swa Vandla ra vona ra Khomanani, hikwalaho u ta ya entirhweni. Loko Musumbunuku wu fika, Mathebula u ringetile ku ba khiya movha wu ala ku pfuma, a kala a famba hi milenge. Loko a ri endleleni u twile huwa ya vanhu vo yimbelela tinsimu ta ntshunxeko. U fambe a kala a ya humelela laha a va ri kona. U vone mimovha mimbirhi yi ri ku tshweni. Xikan’wekan’we ku humile Matimba entshungwini a nyika tata wa yena rotor. Tata wa yena u swi vonile leswaku xiyimo xi bihile. Hiloko a teka rotor ya yena a tlhelela ekaya. U fikile a yi nghenisa eka nkwama wa tibuku wa Matimba. Loko a nghena ekamareni ro khudzehela u kumile nsati wa yena a tale hi ngati eveleni ra yena ra ximatsi, mukwana wu dzimiwile eka rona ku vonaka xikhomo xa wona ntsena.
“N’wina vatswari va hina ma ala kumbe ku tsandzeka ku vona leswi hi swi vonaka, kumbe ku twa leswi hina hi swi twaka,” ku angula Matimba. A a nghene emhakeni.
Ndzi hlaya ndzi ko ndzi ya gimeta loko ndzi twa hilaha Dimitri Tsafendas,matsalana wa le Palamente a n’wi dlayeke hakona hi mukwana eHouse of Assembly hi siku ra 6 Ndzati lembe ra 1966.
“U tiyimisele yini sweswi?” Ku vutisa mana wakwe.
“I wa ka Deutshe!” Ndzi hlamula. A ndzi tsakile ku vona leswaku Lynette a a hi amukerile na hina hambiloko muti wa ka hina wu ri wa swisiwana.”
1.2 Timhaka leti ti vulavuriwa vanhu lava va ri kwihi?
Ndzi n’wi vukarha, mihloti yi ri karhi yi tshona. “U rivoni ra mina Lyn.Handle ka wena ndzi nga ka ndzi nga voni ndlela ya vutomi.” Hi vukarhana nkarhi wa ku leha. Hi boha fundzu leri nga ta ka ri nga ha bohunuriwi.
2.8 Hi swi tivisa ku yini leswaku Xikhegu a nga hlwelangi ku kuma ntirho endzhaku ko heta tidyondzo ta yena eyunivhesiti?
c) A va hlahluveli
Ndzo languta hansi.
Loko a ha miyerise xisweswo, u vuyisiwile hi marito lama a ma tweke xinorho. “Vito ndzi Miyelani, hambileswi xivongo mi nga vutisangiki ndzi wa ka Mathebula. Ndza tshemba se mi tsakile, hikwalaho mi ta ndzi tshunxa ndzi tifambela,” ku vula Miyelani.
“Loko swi ri tano ndza tlangela.”
2.5 Xana ntirho wa kona u wu dyondzele malembe mangani?
Mbilu ya mina yi ba hi matimba. “Xana a va lava yini?” Ndzi tivutisa.
c) Ndlela leyi ximunhutwankulu xi ahluleke ha yona ntlimbo/ xirhalanganyi.
2.9 Kun’wana eka xirungulwana lexi Hasani u vula leswaku Lynette a a ri nhwanyana wo hlamarisa. Vula swilo swimbirhi leswi Hasani a hlamarisiweke hi swona hi Lynette.
Xitshunxo – Ndlela leyi ntlimbo wu ahluriwaka hayona.
i) Mpaluxo:  I ndlela leyi mutsari a hlamuselaka timhaka to karhi hi swimunhuhatwa leswi a swi vumbeke leswaku vaamukeri va mahungu va tiva leswaku swimunhuhatwa swa kona i vamani, va ka mani naswona lava humaka kwihi kun’we na vumunhu bya vona.
• kuma mongo na ku hlela mahungu na mikongomelo ku kombisa vuxaka bya swona na swiyenge swo karhi eka xitshuriwa hinkwaxo;
Mahlwehlwe – madinda/ mitwa yo languta ehenhla.
Ku bvunga – ku teka hi xihatla hi ndlela yo yiva. Ku chochovela na nhova – ku famba endhawini leyi tlhumeke.
Mhaka ya ku twanana ka Gezani na Miyelani yi phendlile magungu na swigungwana yi tsuvula swikundzu na swikundzwana, yi peletela mawa na marindzi yi ya ku endleveni ya Khazamula hojomu! Leswi swi endle leswaku Khazamula a nga ha tiphini; ku va Khazamula a nga ha tiphini swi endlile leswaku vatirhi va nga ha tiphini – va biwa hi matamatisi na tinhlamba. Mikarhi yo tala Khazamula a a vonaka a ri karhi a ntlokola na ku wachuta mavoko, swi engeteleriwa hi ku vulavula yexe ngi a a lo nghena hi xivungu xa nhlampfurha. Ku hlomuka ka mbilu ya Khazamula ku endle leswaku hi rimbe ra masiku Khazamula a famba a hlotana na Miyelani. Ku hlangana kakwe na Miyelani u vutisile a ku: “Xana hi swona leswaku ku na jaha rimbe leri ndzi dyaka swirhendze ke?”
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
ii) Mpfilungano: I ku songasongana ka timhaka loku vangiwaka hi swimunhuhatwa leswi mutsari a nga swi vumba eka xitori loko swi tikuma swi ri eka tindhawu to hambanahambana, swi ri karhi swi endla migingiriko yo karhi. Ximunhuhatwankulu xi va xi ri karhi xi lava ku fikelela mhaka yo karhi kambe xi tsandzeka. Xi nga tsandzekisiwa hi vanhu vo karhi, kumbe hikokwalaho ka xiyimo lexi xi tikumaka xi ri eka xona. Mpfilungano wu vanga ntlimbo, lowu nga ku bohana ka swilo loku sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela xikongomelo xa xona. Ku na ntlimbo wa le ndzeni, laha ximunhuhatwankulu hi xoxe xi lwisanaka na mavonelo kumbe ripfumelo ra xona, kasi ku tlhela ku va ni ntlimbo wa le handle, laha ximunhuhatwankulu xi siveriwaka ku fikelela leswi xi swi lavaka hi ntumbuluko kumbe swimunhuhatwa swin’wana leswi vuriwaka swisihalali. Ntimbo wa kula wu fika eka makholo, ku nga xiyimo laha timhaka se ti nga bohana lero ku laveka xitshunxo.
Rhumbuka u vulavule hi ku lehisa, a tlhantlha mhaka yakwe yi ku tlangandla, erivaleni. Van’wana va tiva no chava ku twa marito na mavito lama a a ma tirhisa. Timhaka ti fike ti jika loko a boxa leswaku na yena u na AIDS. U hlamuserile leswaku a a kamberiwile hi madokodela. A a ri na xitsongwa-tsongwana xa HIV. Ntshungu hinkwawo wu sungule ku tlhuvatlhuveka, huwa yi ku mpoti! A ku nga ri na loyi a a langutele timhaka to tano eka Rhumbuka.Hambileswi a a nga si teka nsati, a va rhandza mahanyelo yakwe lawa yo tenga. A va nga n’wi tivi a ri munhu wo rhandza vugangugangu. Se, a a furiwe hi mani hi AIDS ya kona? Van’wana va tive no vula leswaku a a va vungunya.Leswi swi boxiwe hi un’wana a ku: “Hee Rhumbuka, ha khensa loko u hi tsundzuxile hi ta AIDS. A hi swi twile no swi twisisa loko wa ha hlamusela, a swi nga fanelangi leswaku u nghenisa na vito ra wena leswaku hi ta ku kholwa.U nga hi vungunyi,a hi vatukulu va wena.”Vanhu van’wana va hlekile,van’wana va phokotela mavoko, ku ri ku komba ku yima na xivulavuri.
Kokwana a ndzi languta. Ndzo whi!
Ndzi fikile! hi Conny Masocha Lubisi  100
c) Dyondzo i vukosi
1.7 Hi kwihi laha ntirho lowu wu tirhiweke kona?
1.9 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
“Hi landzile n’wana wa hina,” ku vula Manana, hi rito ro terisa vusiwana. Tatana yena a a tikhomile xikandza, a lo whii!
“Ndzi khomeleni, ku hluphiwa a ndzi tolovelangi,” ku vuyeta Miyelani.
“Leswi yena a nge a nga tsakeli ku va dokodela xana mi to n’wi sindzisa ke?”
Pimanyisa xintshuxo lexi nga eka xirungulwana xa “A va hlahluveli” na xitshunxo lexi nga eka xirungulwana xa “Ndzi fikile”, u ri karhi u tirhisa swikombiso leswi humaka eka swirungulwana. Nhlamulo ya wena yi fanele ku tata pheji yin’we ntsena ya buku yo hlamulela eka yona.
Siku rin’wana Miyelani a a titsakerile a ri karhi a tiphina hi ku famba a vona swiambalo swo hambanahambana emafasitereni ya mavhengele eGiyani,hiloko a ku thukwa, hi Gezani.
A swi ndzi tikelangi ku hlawula mina mufana.Bolo a yi famba emahlweni.Un’wana na un’wana loyi a twisisaka bolo ku fana na mina a a ta va a hlawurile leswi ndzi swi hlawuleke. Ma tiva tintanghu ta mina ta bolo leti a ndzi sele na tona loko ndzi nga si teka xiboho lexi, se a ko va tinyoka ntsena. Loko ndzi ku ndzi luma ehansi hi tona a ndzo rheta. Valala va mina a swi va olovela ngopfu ku ndzi jika. Loko va ndzi komba hala va nga kona, loko ndzi ku ndzi yima ndzi ku tserhe, a ndzo rheta, ndzi ku tshwirr, ivi vahlaleri va ba huwa.Vaseketeri va xipano xa mina va ku ndzi ‘mbuti’. Ku nga ri ku swi vula khwatsi hi ndlela leyi.A va huwelela hi xiviri va ku,“Humesani mbuti leyi ya hi dyisa!”.A ndzo tikuma ndzi ri nala wa va ka hina na lava hi tlangaka na vona. A swi tika. Hikwalaho ndzi lo kanya mbilu ndzi xava tikhokho na leswin’wana. Loko yi ri ndlala a yi nga ta vona hi munhu. A yi ta ndzi kenya swi nga voniwi. A ndzi ta ya dya ekaya namadyambu. Vusweti bya swiambalo bya vonaka kambe ndlala yi tumbela endzeni ka munhu. Hi swona leswi endlaka Vatsonga va ku ndlala i ‘malwa-a-te-whi!”
Ku juma – ku kumeleta munhu a endla swo karhi kumbe a nga ehleketangi.Ku ka ti nga dibangi ti heta – ku penga/ ku va xiphukuphuku.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana Hasani a a hisekela ku tekana na xirhandzwa xa yena Lynette, loyi yena a n’wi vitana Rivoni. A a vula leswaku Lynette i rivoni leri ri n’wi voningelaka ndlela ya vutomi. Hi nga vula leswaku ku sukela siku leri Lynette a voneke Hasani ha rona etlilasini, a tshama a ri karhi a n’wi voningela ndlela ya vutomi. U n’wi pfunile eka ku hlamula vamatlhontlhabyongo lava a va ya nyikiwile hi mudyondzisi Viljoen. U n’wi yisile ekaya ka vona leswaku a ya vona vatswari va yena, a tlhela a n’wi endzela ekaya ka vona. Mhaka leyi tsakisaka i ku vona lavambirhi se va nyikiwile mpfumelelo wo tekana hi kokwa wa Hasani loyi a nga lavi ku twa nchumu hi Lynette. Lynette u kotile ku pfuna Hasani ku kucetela kokwa wa yena leswaku a n’wi rivalela, kutani va kota ku va va tekana.
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
Ntiyiso ntsena hi Willie Richard Chauke  18
Xivutiso xa 1
Ku yimisa hi nhloko – ku hundzuluxa xilo nomu wu va ehenhla. Ku yiva mbilu – ku koka rinoko/ ku endla leswaku munhu a ku rhandza.
7. Eka swirungulwana leswi landzelaka, kuma vito ra ximunhuhatwa lexi swiendlo swa xona swi yelanaka na vito ra xona. Kombisa ku yelana koloko. Nhlamulo ya wena a yi tate kotara ya pheji ya buku yo hlamulela eka yona.
1.16 Nyika ntlimbo na xitshunxo leswi kumekaka eka xirungulwana lexi.
a) “Marito ya n’wina ya na vulombe.” b) “Ku khedza swikhago”.c) “Hambi ku vuya ximbhembhe-makundzumulo”.d) “Ndzi nge pfuki ndzi n’wi fularherile”.
1.13 Hlamusela leswi humeleleke endzhaku ka loko ntirho lowu wu tirhiwile.
“Swi lo yini u ngo rila?” Ku vutisa Zoro.
Xivutiso xa 3
Ku mamisa tintiho – ku xisa/ ku kanganyisa.
Ku ku whii, hi ndlela ya ku hambi hele leri ri nga ku fambeni munhu a a ta ri twa.
5.5 Xirungulwana xa “Tlhari ri tlhavile ekaya”a) Rintiho a ri tikombi. b) Leswi u lavaka vanhu va ku endla swona, na wena swi endle eka vona.c) Xandla famba, xandla vuya.
2.10 Xana hi ku vona ka wena muvulavuri u endle kahle ku va a paluxile xiyimo xa yena mayelana na HIV/AIDS ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku pfumala swa le mandleni – ku pfumala mali.Ku rhuriwa ndzhwalo – ku wisisiwa/ku pfuniwa eka xiphiqo xo karhi.
“U lava ku va gqweta wena?” A vula hi ku hatlisa, hi huwa, a hoxile mahlo eka mina.
“A ndzi ri xikolokolo a a endle vudokodela sesi. Kambe loko a lava ku endla swa ku tiva hi nhloko ya yena a nga swi endli a ri laha hansi ka lwangu ra mina. A a hume xa yena xitandi.”
Swivutiso swo engetela  125
(6) NTIVOMBANGU (GEOGRAPHY)
Migingiriko
“Leswi u swi twaka ku ri tata wa wena u ri yini ke? Kutani u lava ku swi endlisa ku yini?”
“Vatswari va mina va ri va naverile ngopfu ku ku vona. Va nga ka va nga ha tiyiseli ku yimela Sonto wun’wana. U nga chavi, vana wanuna.”
1.1 Xana a swi sukela kwihi ku kala Matimba a tikuma a ri eka ndhawu leyi?
Doroba ra Allesburg a ri ri ekusuhi swinene na lokhixi ra Phaphamani.Vaxavi vo tala a va huma elokhixini leri. Etlhelo lerin’wana ra Phaphamani a ku ri na lokhixi ra Lalani. Doroba leri a ri ri kusuhi na lokhixi ra Lalani a ku ri ra Osfontein. Vaakatiko va Lalani a va xava e-Osfontein. E-Allesburg a ku ri kulenyana.
b) Swi tsandze koti
hi Willie Richard Chauke
“Kasi ndzi te yini ka wena?” Ku yisa tatana emahlweni.
Xirungulwana lexi xi sungula laha Mathebula a pfulapfulaka tibuku ta jaha ra yena Matimba, loyi a a ri eka Ntangha Khume (Giredi ya 12), leyi a ya yi endla ra vumbirhi tanihileswi a feyileke naswona hi mpfhuka a sungula ku nghena a ri ri ro sungula ku va a feyila. Swivangelo swo feyila ka yena a swi nga tiveki kambe a va kumbetela swo tala. Mathebula a a tshamile ekamarini ra vuwiselo kutani loko nsati wa yena N’wa-Mzamani a n’wi tisela tiya, hiloko a n’wi byela leswaku a nga voni ntirho wa xikolo na wun’we lowu Matimba a nga wu tsala. N’wa-Mzamani u lo vhela a vitana Matimba, loyi a nga hlwela ku ta hikwalaho ka leswi a a ri karhi a tibulela na vanghana va yena egedeni ya muti. Loko Matimba a vutisiwa leswaku hikwalaho ka yini a nga tsali ntirho wa xikolo, u hlamule leswaku dyondzo ya vuchofolo a nga yi lavi, na leswaku a swi nge n’wi pfuni ku va xidyondzeki xa hlonga. Loko tata wa yena a n’wi byela ku tshika ku tinghenisa eka tipolitiki, yena u vule leswaku u lava ku hanya vutomi hi ku hetiseka.
“He wena ndzumulo ndziwena, u tlhontlha mimpfi hi rhavarhava, namuntlha u landza swikwembu!” ku vula Mkhekhelezi.
SIKU RA KU TITSARISA:    09 SUNGUTI 2010
Nkomiso
1.6 Hlamusela xikhovolelo lexi nga kona eka xirungulwana lexi loko u xiya marito lama landzelaka ya ntombhi leyi lama nge: “Ndzi nge pfuki ndzi n’wi fularherile.”
– Xana mhaka leyi runguriwaka eka xirungulwana lexi ya leswaku vafana lavanharhu, Lucas, Themba na Zoro va baleserile vanhu hinkwavo lava ngi va ri enkosini wa Nkulukumba Mulamula eLalani ya khomeka/khorwisa/koteka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
“Sweswo a hi swona leswi swi nga swa nkoka,” ku hlamusela Mathebula.“Mhaka ya nkoka i ntshunxeko,ntshunxeko wo hlawula leswi tsakisaka timbilu ta hina. A swi hi pfuni nchumu ku tshunxeka ku va tinconge emavokweni ya vanhu van’wana eka ncuva wa rifu. Tiko leri ri vone mitsumbu yo tala leyi yi ngo va tinhlayo to phikizana hi tona. Varhangeri ematlhelo hinkwawo ya ndzilikano wa vumunhu va tirhisa mitsumbu ya valandzeri na vakaneti va vona ku antswisa ku vulavula ka vona ka xipolitiki. Mitsumbu yi hundzuke tihunyi, ku tshiveriwa mindzilo hi yona.”
“Vutomi bya mina a bya ha fanangi nakambe. Ntsakisi u ringetile ku ndzi khongotela kambe a ndzi tsandzeka ku swi amukela. Lexi nga ndzi khunguvanyisa ngopfu hi leswi va nga ndzi fihlela mhaka ya nkoka yo fana na leyi.”
Mphyaa!
“Hi fambile kahle master, wa hina ntirho hi wu hetile. Sweswi bolo yi le ka khoto ya n’wina,” I Zoro a hlamulaka.
Mathebula u humile emutini wakwe a nghena epatweni. A ku nga vonaki hambi yi ri mbyana. Ekulenyana a ku twala mpfumawulo wa ku yimbelela loko hlomula mbilu. Loko a ri karhi a famba Mathebula u sungule ku twa gwitsi ri endzela marhumbu yakwe. U twe milenge yi sungula ku tika wonge a a lo yi nghenisa endzeni ka mabutsu ya nsimbhi. Loko mpfumawulo wa ku yimbelela wu ya wu ri karhi wu kula, milenge a yo ya yi nyanya ku tika.
“Mani?” ku vutisa Mathebula a ha yime kwale fasitereni.
1.9 I mani loyi a a hahlula muti wa Mkhekhelezi?
Leswi nga endzeni
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi xi nga ehansi ka wona:
Eka xirungulwana xa “A va hlahluveli”, Magazini a a navela ku va na nsati loyi a nga ta n’wi kumela vana. Ku navela ka yena a ku humelelangi hikwalaho ka leswi a a tekile nsati wo ka a nga veleki. U ringetile ku tiyisela a tshama na yena malembenyana a ehleketa leswaku lembe rin’wana u ta kuma n’wana kambe swi tsandza. Ku ahlula xirhalanganyi lexi, u rhandzanile na nsati un’wana, loyi a nga hetelela a tekanile na yena endzhaku ka loko nsati wo sungula a tlhelerile eka rikwavo. Lexi hi xintshuxo eka ntlimbo wa xirungulana lexi, hambileswi xi nga pfunangiki hikwalaho ka leswi nsati wa vumbirhi na yena a nga tswali swihlangi.
Migingiriko
2.3  Vuxaka bya Lucas na Zoro a byi ri byihi?
Xirungulwana xa “Rivoni” hi CM Lubisi
hi Conny Masocha Lubisi
Loko a nghena ekamareni yo khudzehela eka yona u vone N’wa-Mzamani a lo lakahla, emubedweni. Xikhomo xa mukwana a xi hlometele ehenhla ka vele rakwe ra ximatsi leri a ri lo juu, hi ngati leyintshwa.
1.4 Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka:
Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka wona:
Ku tsema nhlana – ku chavisa/chuhwisa.
1.14 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?
Vumbirhi lebyiyani byi ku xibyaa, swange i valoyi lava xweleke engomeni.Dyambu ri xile va lo ri nhwii, vumbirhi lebyiyani byi funengele tlosi ra nchavo.Namixo Mkhekhelezi u nyikile Xihahluli mali ya bazi, a tlhela a teka N’wa-Mbhedlhe va heleketa Xihahluli a ya khoma bazi a nyenga. Loko bazi ri suka Mkhekhelezi u yimisile voko ku n’wi navelela rendzo ro saseka ro tlhelela eka rikwavo le Bambeni. Leswi swi tsundzuxe Xihahluli mahetelelo ya norho wakwe.
Vito ra xirungulwana lexi ri yelana na leswi humelelaka eka hikwalaho ka leswi eka xirungulwana lexi Lucas na vanghana va yena va nga pfumela ku xaviwa hi Zukrov leswaku va ya dlaya Moses Ntuli na lava a nga ta va a ri na vona ku lahlisa vuthala. Loko vaLucas va hetile ku dlaya Moses na vanhu vo tala enkosini wa Nkulukumba Mulamula eLalani, swi kumeke leswaku na yena tata wa Lucas u dlayiwile. Loko va endla ntirho lowu, Lucas a nga kalangi a ehleketa leswaku tata wa yena u kona exikarhi ka vanhu lava a va va dlayetela. U lemukile mhaka leyi loko a ri karhi a hlaya mavito ya vanhu lava dlayiweke eka phephahungu, kutani a rila hi xiviti ku kuma leswaku tlhari ri tlhavile ekaya. Hileswaku xibamu lexi a lava ku dlaya nala hi xona, xi dlayile na tata wa yena.
“I vangani?” Ndzi vutisa ndzi ri karhi ndzi tibyela leswaku ku hava nhlamulo yin’wana handle ka makumembirhi.“I khumen’we,” a vula hi rito ro huma kahle, ro xonga.“Khumen’we!” Ndzi vutisa hi ku hlamala. “Ina!” “Njhani?”
Tinotsi na migingiriko Dlilosari ya marito yo nonoha
2. Pimanyisa ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa “Ntiyiso ntsena” na ntlimbo lowu nga eka xirungulwana xa “A ku humelele yini?” u ri karhi u nyika swikombiso na ku seketela hi timhaka leti humelelaka eka swirungulwana.
“Ndza swi twisisa leswi u swi vulaka,” ku amukela Rhumbuka. “Vanhu lava va fanaka na mina va nga herisa makume na madzana ya vanhu hi ku va pambulela xitsongwatsongwana lexi xa HIV.”
Xivutiso xa 3
Ku hlaya miehleketo ya munhu – ku tiva leswi munhu un’wana a ehleketaka swona kumbe ku endla swona.
Loko ku ri ku yimbelela a ku twala ku ri karhi ku tshinela. A ku nga ti eka yena, hi yena a a ya kona. Hi yena a a ri karhi a tshinelela emahandzeni. A a nga ha fambi,a a khuluka kunene.A a swi lava ku yima a tlhela kambe milenge yakwe a yi bohe, tanihi va Reformist, ku ya emahlweni ntsena. Milenge yakwe a yo tilawula hi ntiyiso wa yona-vu.
Namuntlha tatana a a lo vusiku sala endlwini,a ya pfuxela Manana.A ndzi nga kanakani leswaku leswi a a swi kumile exibedhlele a swi bihile. A ndzi n’wi vona ro sungula himpfhuka a vuya exibedhlele. A a nga si vula nchumu eka mina kambe leyi buku munhu a a ta yi hlaya yi pfariwile.
“Tatana,hi xichavo lexikulu,ndzi kombela leswaku mi ndzi lomba ndleve,” ku vuya Matimba.“Dyondzo na tipolitiki,ha vumbirhi ka swona,swi lovekiwe endzeni ka mina. A ku na ndlela leyi ndzi nga kotaka ku huma eka tipolitiki hi yona. Na n’wina swi tano, a ku na ndlela leyi mi nga tidamurhutaka hi yona etimhakeni ta dyondzo, hambileswi mi nga riki swichudeni. Munhu u hanya hi ku hetiseka etikweni, a nga hanyi xikolo, ivi a ta hanya ntirho, ivi a ta hanya tipolitiki. U hanya hinkwaswo xikan’we.”
“Yena va ri u karhatile ngopfu!”Ndzi twa ndzisana ya Tatana a vula hi rito ra le hansi.
“A hi ta tsaka ngopfu ku va ku hundzisiwa xirho xin’wana na xin’wana xa Nhlangano wo yimela muti wa Phaphamani kambe Moses a nga sali. Swa antswa mi dlaya yena ntsena ku sala lavan’wana ku ri na ku dlaya lavan’wana ku sala yena. Moses i mpfangano wa nyoka ya tinhloko timbirhi na nghala.Wa luma swinene,” i Zukrov yeloye, a gungudzela fole eka xichelankuma loko majaha lawa ya ha gayela ngalava leyi ya ntirho.
“A swi na mhaka, kasi a wu lava ku dlaya tata wa mani?”
“Swi huma kwihi sweswo?” Ku vutisa Mathebula.
1.10 I yini lexi xi nga endla leswaku movha wa Mathebula wu ala ku pfuma?
A ndzi nga ta cinca hambi tatana o ba lexi dumaka. Kambe sweswi a ndzi fanela ku endla yini?
b) Ku rivalelana swi na nkoka.
5.5 Xirungulwana xa “Tlhari ri tlhavile ekaya”
1.8 Xana leswi endliweke hi ntombhi leyi eka xirungulwana lexi swa tshembisa ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Percynah Ndlovu u velekiwe etikweni ra ka Makuleke eka Hosi Mhinga hi siku ra 26 Khotavuxika 1971. I n’wana wa Risimati Thomas Ndlovu na N’wa-Nhlengani Mhlaba Zondheka, ntombi ya ka Mashele. U kulerile etikweni ra ka Magomani eka vamalume wa yena lava se va hundzeke emisaveni, ku nga Daniel Hasani Mashele. U sungurile xikolo eMagomani Primary School hi lembe ra 1980 ku kondza a fika eka ntangha ntlhanu (Giredi ya 7). Hi lembe ra 1987 u hundzerile exikolweni xa le henhla xa N’wanati laha a dyondzeke kona ku fikela lembe ra 1989. Hi lembe ra 1992 u yile a ya dyondza ntangha kaye (Giredi ya 11), exikolweni xa le henhla xa Majeje eLulekani. Hi lembe ra 1995 u yile ku ya antswisa ntangha khume (Giredi ya 12) exikolweni xa le henhla xa Jim Chavane. Hi kona laha a nga hetisa kona ku tsala buku leyi.
Endzhaku ka nkarhi lowu tikombaka ku va wu vile ntlhanu wa timinete, tatana a hundzuluka hi ku nonoka. A ndzi tshinelela. A fika a yima kwala mahlweni ka mina. Mina ndzi languta ehansi.
Ku ku whi!
2.1 Xana i mani loyi ku vuriwaka leswaku u nghene endlwini?
Xivutiso xa 4
2.8 I yini xi endleke leswaku eku heteleleni Hasani na Lynette va tekana?
Ndzi ya exibedhlele ka manana?
“Sweswo a hi nchumu buti, ntsena loko yena a hanyile.”
Ndzi swi twisisa. Ndzi swi vona leswaku nhwanyana loyi a a tlharihile.
“Xa ku sungula, ndzi kombela leswaku u hi endzela eka hina hi Sonto.”
“A ndzi teki ‘e-e’ tanihi nhlamulo.” Nhwanyana a vula. “U nga vileli, a hi fambe ndzi ta ya xava.”
