SISITEME YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
RITO RO RHANGA
Mfumo wa muganga wu endla ntirho lowukulu eka ku tlakusa ku antswisiwa ka Afrika Dzonga. Ndlela ya ku hundzuxa yo tumbuluxa vaMasipala vo hava xihlawuhlawu ku ya hi mihlovo ya vanhu naswona lava tirhisekaka i goza ra maendlelo ra nkoka ku ya eka pfula tindlela to va mfumo wa muganga wu hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso.
Magoza ya nkoka ya ndlela leyi yo hundzuluxa a ya katsa leswi landzelaka:
ku nyika xivumbeko xa tsalwa ra swinawana lexi xi twisisekaka no khutaza hi ku tirhisa Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
ndlela yo ava nakambe leyi nga byala vaMasipala lava tirhekaka; na ku nyikana xivumbeko xintshwa xa xinawu xa mfumo wa muganga hi ku endla ntirho wa ku sungula Nawu wa Swivumbeko swa ka Masipala na Nawu wa Tisisteme ta ka Masipala.
Tani hi leswi mfumo wa muganga wu nga va na nhlawulo hi ra 5 wa N?wendzamhala hi 2000 xiphemu xa ku hundzuluxa xi fikile emakumu na sisiteme ya mfumo wa muganga yi nga sungula ku tirha hi xiyimo lexi nga tiya.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i yin?wana ya switirhisiwa swa nkoka eka mfumo wa muganga ku kota ku fikelela ntirho wuntshwa wa wona lowo hluvukisa. Ku hambana hi tlhelo ra leswi vupulani byi swi endleke eka minkarhi leyi yi nga hundza, sweswi Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi voniwa tani hi ntirho wa vufambisi bya Masipala, tani hi xiphemu xa sisiteme ya vumbano bya vupulani na vuhangalasi. Ndlela ya IDP yi endleriwe ku fikelela swiboho swa timhaka to fana na bajete ya Masipala, vufambisi bya misava ya tiko, ku tlakusa nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku hundzuluxa tindhawu hi ndlela ya ku vulavurisana, ya nandzerisano na endlelo ro twisiseka. Hambiswiritano, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, a byi nga ta tivisa ntsena vufambisi bya Masipala,kambe byi fanele ku letela timhaka ta xihatla ta le ka swiphemu swin?wana swa hulumende, mabindzu lama pfunetaka hi swa mitirho, ti-NGO na vatirheriwa va phurayivhete lava nga endzeni ka xifundza xa Masipala.
Eka nkarhi lowu nga hundza wa hofisi, tihofisi to tala ta ku hundzuka ka mfumo wa muganga a ti vekile xandla eka ku lulamisela ti-IDP (vunyingi bya tona byi kale byi ya fikela eka ku lulamisela ti-LDO). Leswi swi endliwile ehansi ka swiyimo swo tika. Xivumbeko xa xinawu lexi hetisekeke a xi nga si va kona. Vulawuri byo tala bya swa miganga (ngopfu-ngopfu Huvo ya Vuyimeri bya Vuhundzuluxi) a byi ri hava matimba yo fambisa ndlela leyi ya ku pulana. A ku ri hava ndlela leyi ringetiweke ku tirhisiwa ku pulana, naswona a ku ri hava sisteme ya ku pulana leyi nga twisisekaka ku ya hi programu. Hambi swi yimile hi ndlela yo tano, hinkwavo lava a va ri eka IDP ya khale va dyondzile hi ndlela ya nkoka ya xiyimo xa le henhla. Kutani ku ni nhlayo leyintsongo ya vulawuri bya swa miganga leyi endleke swo vonakala ku va va sungula matirhelo yo pulana lama pfunetaka ku antswisa tiprojeke na tiprogramu.
Sweswi, ku nga nkarhi wa huvo yintshwa leya ha ku hlawuriwaka, sisiteme leyi nga helela ya nseketelo yi le ku tirhisiweni eka ndlela ya IDP leyi ya ha taka:
Nhundzu leyintshwa ya swiletelo swa IDP, leyi nga lulamisiwa hi vatirhi va xipanu xo hlawuleka eka DPLG hi ku seketeriwa hi GTZ, yi nyika endlelo ra vufambisi bya vupulani ni vutirhisi lebyi ringetiweke hi matirhiselo yo khutaza. Swi katsa na tidyondzo leti nga dyondziwa eka endlelo leri nga hundza ra IDP.
Ku na programu ya vuleteri bya tiko hinkwaro bya timinijere ta ka masipala, va-ofisiri va swa xitekiniki, tikhanselara na vativi va swa vupulana lebyi katsaka na lava tirhaka eka vaMasipala hinkwavo.
Sisteme ya tiko hinkwaro ya vuseketeri bya Masipala wa le kusuhi (PIMSS) yi sunguriwile hi xiyimo xa vuseketeri bya xifundzankulu etisentareni tani hi mhaka ya ntiyiso.
VaMasipala vo tala, SALGA, tindzawulo swifundzankulu swa mfumo wa muganga na nongonoko wa tindzawulo ta tiko ti vile kona eka ndlela leyi nga tswala nhundzu leyintshwa ya swiletelo ya IDP. Hikokwalaho ndzi na ku tshemba leswaku, eku heteleleni nkandziyiso lowu wu ta va xiletelo lexi nga ta pfuna na swona wu ta nyika matimba eka n?wina hinkwenu lava nga katsiwa eka ndlela ya IDP leyi nga ta endla leswaku IDP yi va xitirhisiwa lexi nga ta langutana na swilaveko swa rihanyo na ikhonomi ya vaaki hi ntlhontlho.
SWILETELO EKA MATSALWA LAWA SWI KATSA LESWI LANDZELAKA:
VUXOKOXOKO BYA HINKWASWO
Swi komba manghenelo eka IDP na nkomiso wo koma wa Nhundzu ya vuleteri bya IDP.
XILETELO XA I: MAGOZA YO KOMBA NDLELA
Xi nyika vuleteri bya masungulo lebyi katsaka xikongomelo, vundzeni; tindlela leti faneleke ku landzeleriwa na swiphemu swa tindhawu leti faneleke ta Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Ehandle ka ku humelerisa nhlamuselo ya Nawu wa Sisiteme ya ka Masipala wa 2000, magoza yo komba ndlela, ya famba ya hundza swipimelo swa le hansi swa swilaveko hilaha swi kombetiweke eka Nawu.
XILETELO XA II: KU TILUNGHISELA
Xi pfuneta hi tlhelo leri munhu a nga kunguhataka hakona endlelo ro pulana. Xi tshikelela ngopfu eka ku olovisa ku twisiseka ka mitirho na vutihlamuleri bya malunghiselelo ya huvo na ku ringanisa ndlela yo pulana eka swiyimo swo hambana-hambana.
Xi nyika nhlamuselo leyi enteke ya swiphemu swa endlelo ra IDP na vupulani bya migingiriko eka xiphemu xin'wana na xin'wana leswi katsaka vuxokoxoko bya mahungu eka:
xikongomelo (?Hikokwalaho ka yini??)
leswi faneleke ku kumeka emakumu (?I ncini??) na ndlela leyi nga hlawuriwa leswaku yi ta landzeleriwa (?Njhani??) na timhaka ta tindhawu (?I mani??).
Xi nyika tindlela to hambana-hambana leti ku nga hlawuriwaka eka tona swo pulana hi swona/tithekiniki ta migingiriko ya nkoka ya vupulani leti khumbaka matirhiselo ya switirhisiwa.
XILETELO XA V: SWIYENGE/SWIPHEMU NA MIPIMO
Xi nyika vuleteri hi tlhelo leri ku nga va ka ni ntirhisano na swin?wana (leswi nga riki swa IDP) na swiletelo swin?wana na swin?wana swa tsalwa ra swinawana kumbe tsalwa ra swinawana swa swiyenge/ swiphemu eka endlelo ra IDP
XILETELO XA VI: VUFAMBISI BYA KU SWI SUNGULA
Xi nyika vuleteri eka leswi landzelaka:
Nhlangano wa vupulani na ku sungula ku tirhisa.
Ku tiyimisela ka ndhawu leyo eka ku sungula ku tirhisa IDP.
Ku sungula ku tirhisa switirho swa vufambisi.
Switirho swa vukamberi na vufambisi bya ntirho.
NONGONOKO
HIKOKWALAHO KA YINI SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO?
Vundzeni bya tsalwa ra swinawana
Ntokoto wa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Xikongomelo xa swikombekiso leswi swa vuleteri
Muxaka wa swikombekiso swa vuleteri
XIKONGOMELO XA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Vundzeni bya matimu
Mintolovelo ya misava hi tlhelo ra vupulani bya ka masipala
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Swivilelo na ku va ku ri hava ku twisisana
Xikongomelo
KU TSUNDZUKIWA KA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TIKO NA MILAWU EKA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Leswi phepha ro basa ri vulaka swona
Leswi Nawu wo letela wa Nhluvukiso wu vulaka swona
Vutivi bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku fika eka nkarhi wa sweswi.
Ku nghenisa tsalwa ra swinawana swa swikombekiso swa vuleteri swa rixaka na swinawana na milawu
LESWI KOMBAKA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO WA MASIPALA EKA SISITEME LEYI NGA NDZENI KA MFUMO YO HLUVUKISA PULANI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu wu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya le ndzeni ka sisiteme yo pulana ya mfumo
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa mitirho na vutihlamuleri
Swikombekiso swa vuleteri swo hlanganisa exikarhi ka swiphemu swin?wana swa mfumo na le xikarhi ka masipala na sekitara yo pulana
KU RINGANISA PULANI YA SEKITARA NA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Vonelo ro vumba swikombekiso swa vuleteri swo ringanisa
Swikombekiso swa vuleteri swa pulani ya sekitara ya masipala na vupulani bya
Vumbano wa Nhluvukiso
MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA VAMASIPALA VA XIFUNDZA NA VA LE MUGANGENI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu yo hangalasa mitirho na vutihlamuleri
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa Mitirho na vutihlamuleri ku ya hi xiyimo xo pulana
MALUNGHISELELO YA HUVO YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na xa tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swikombekiso swa vuleteri swo hangalasa Mitirho na vutihlamuleri
NDLELA YA VUPULANI NI MAENDLELO
Swilaveko swa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya ndlela yo pulana
Swikombekiso swa vuleteri swo hlamula xivutiso xa leswaku hikokwalaho ka yini
KU VA KONA KA RIXAKA EKA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swinawana leswi lawulaka vuhoxa-xandla bya vanhu
Mitirho na ku va kona ka rixaka eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Switirho, tindlela na tindlela to endla hi tona ta ndzhawu na endlelo ra xivumbeko xa ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo vumba tshamelo ra ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo khutaza ku va kona ka rixaka
Swikombekiso swa vuleteri swo humesa ku va kona ka rixaka
TISISITEME TO SEKETELA VUPULANI BYA KA MASIPALA
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Milawu ya sisiteme yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
Swikombekiso swa vuleteri swa mitirho na vutihlamuleri eka sisiteme yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso
KU KAMBELA VUSWIKOTI KUMBE VUTIVI NA KU PFUMELELA TI-IDP
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
Swikombekiso swa vuleteri swa ku kamba /endlelo ra mpfumelelo
XIYIMO XA XINAWU XA TI-IDP
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Ntokoto lowu nga kona ku fika sweswi
TINOMBORO TA NKOKA TA VANHU LAVA NGA PFUNAKA
HIKOKWALAHO KA YINI SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO?
VUNDZENI BYA TSALWA RA SWINAWANA
Endzhaku ka loko Tipulani ta Vumbano wa nhluvukiso(ti-IDP) ti endliwile xilaveko xa nawu xa vamasipala eka Nawu wo Hundzuluxa wa Mfumo wa Muganga (LGTA)/Mahundzulelo ya vumbirhi , ku kunguhata xiyimo xa tsalwa ra swinawana a xi pimiwile. Ku hundza kwalaho, swilaveko swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi tlula swilaveko swo pulana swa Swikongomelo swa Nhluvukiso wa Tiko (ti-LDO) tani hi leswi swi nga sunguriwa hi Nawu wa Vuleteri wa Nhluvukiso (DFA) wa 1995. Milawu ya DFA yi nyikile xivumbeko lexi nga tirhisiwaka xa tsalwa ku ya hi mpimo wa ndhawu yo pulana Nhluvukiso, kambe ku nga ri ku tlula kwalaho.
Ti-elemente ta nkoka ta tsalwa, xivumbeko xa nawu na maendlelo ya ti-IDP ti sunguriwile endzhaku ka endlelo ra IDP (hi ku fambisana na malunghiselelo ya ti-LDO) ti sunguriwile. Leswi swi kumeka eka Phepha Ro Basa ra mfumo wa muganga (WPLG, Nyenyankulu 1998) tani hi xivumbeko xa tsalwa ra swinawana, Nawu-mbisi wa Tisisiteme ta ka Masipala, lowu wu nga hundzuka nawu hi 2000, na buku ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso (Ndzhati 1998).
Phepha Ro Basa ri na:
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byo twala tani hi xitirho xa ?Nhluvukiso wa mfumo wa muganga?, ngopfu-ngopfu eka ku hangalasiwa ka switirho loku nga ni swikomgomelo ku hundzuka endzeni ka masipala (vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi vufambisi bya matshalatshala bya sekitara), nkatsakanyo na swiphemu swin?wana swa mfumo nkatsakanyo wo vonakala wa le xikarhi ka vamasipala na vaaki, hi ku fambisana na nawu wa vutihlamuleri.
Nongonoko wa tsalwa ra milawu leri vumbaneke ra pulani ya Nhluvukiso ri fanele ku landzela, tani swilaveko swa nkoka, ku hunguta ndlala na mbangu wo twala.
Nongonoko wa swikombekiso swa vuleteri swa maendlelo, vonelo ra matshalatshala, vonelo ra nhluvukiso, ku pulana ka nkarhi wa le xikarhi na vonelo ra tisekitara to hambana-hambana.
Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala(MSA), lowu hlamuselaka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi ntirho lowukulu wa masipala hi Nhluvukiso lowu kombaka, wu kongomile eka nhlamuselo wa swilaveko switsongo:
ku ya hi vundzeni bya IDP, na ku ya hi endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Wu vula ntirho wa pulani ya masipala hi vundzeni hinkwabyo bya mfumo lowu tirhaka. Eka xiyenge xa ?Ku va kona ka rixaka?MSA yi hlamusela milawu, Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala, maendlelo na tindlela ta ku va kona ka rixaka loku tirhisiwaka, eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Matsalwa man?wana mambirhi lama humaka eka WPLG wona ya na ku tirhisana loku nga kongomangiki ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Nawu wa Masipala wo Tsema Swiphemu swa Miganga wu sungurile endlelo lerintshwa ro tsema miganga leri nga hunguta nhlayo wa vamasipala lava nga vakulu va tlhela va ri eka xiyimo xo antswa swiphemu swa mfumo wa muganga. Nawu wa Swivumbeko swa Masipala wu nyika vamasipala va xifundza ntirho wo seketela vamasipala va le mugangeni eku pfampfarhutiweni ka ti-IDP.
Buku ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso yi ringeta ku nyika maendlelo ya vuleteri eka hinkwavo lava tirhanaka na Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku va pfuna ku endla mitirho leyintshwa. Yi nyikana hi vonelo ro landzelelana ku ya hi switepe swa switirho swo pulana. Hi ku alelana na matsalwa ya xivumbeko xa tsalwa ra swinawana na tsalwa ra xinawu, yi hava hanyelo leri nga hlawuriwa ro pfuna. Yi pfuna hi tidyondzo ta vuleteri na mitirho ya switsundzuxo. Ya boheke nakambe ku yisa emahlweni ku lulamisa loku lawuriwaka hi ntokoto na vutivi bya maendlelo lebyintshwa.
Tani hileswi ti-LDO to tala/maendlelo ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ya sunguriwile loko xivumbeko lexi xintshwa xi nga si sungula, kutani nkoka wa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na mbuyelo a wu ri lowu nga pimiwa swinene wu ri karhi wu khutaza hi xivumbeko.
VUTIVI BYA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Eka vamasipala va ku tala, endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na mbuyelo wa vona, matsalwa yo pulana, ya kayiverile swilaveko leswi nga katsakanyiwa, vupulani bya vumbano na matshalatshala. Endlelo leri ri vangile ku hlanga-hlangana eka lava swi va khumbhaka.
Ku tlula ku va na ku tirhisiwa tani hi xitirho lexi nga ta tirha hi timhaka ta vaaki ta ntiyiso na hi ndlela ya matshalatshala, ndlela ya nhluvukiso na ya vuhangalasi, vamasipala vo tala a va swi kotangi ku hetisisa swilaveko swa nawu hi ndlela ya tirhelo lerinene. Hikokwalaho mbuyelo a wu nga fani na nsusumeto wa nongonoko wa swo xava na xiwumbeko xa tipulani tin?wana.
Ku kayivela loku ku nga vandzakanyiwa na mpimo eka mfumo wa muganga, endlelo ro hlanga-hlangana leri nga khuthazaka vonelo ro pulana na ku pfumaleka ka sisiteme yo seketela leyi yi nga sindzisa vamasipala vo tala leswaku va tshembela eka vatirhi va swo pulana. Ku tlula kwalaho, endlelo na malunghiselelo ya ndzhawu ya mfumo wa muganga hi swimbirhi a ku ri timhaka tintshwa eka hinkwavo vanhu lava a va khumbeka. Hambiswiritano, ku kayivela ku ni vuxaka na ku pfumaleka ka xivumbeko xa tsalwa ra swinawana. Ku vumbiwa ka nawu wo hundzuluxa na vuxaka bya mpfilumpfilu lowu wu nga kona mayelana ni ti-LDO na ti-IDP wu ve xiphemu xa xiphiqo. Kambe, swin?wana swa swikayivelo leswi nga na vuxaka ni tsalwa ra swinawana, hilaha swi hlamuseriweke ha kona laha hansi, swa ha fanerile leswaku swi lulamisiwa.
Xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a xi nga hlamuseriwangi
Kahle. Eka tihuvo tin?wana ta le migangeni a swi vangiwa hi ku tirhisana ka byona na ti-LDO, kutani byi voniwa tani hi swilaveko swo hlawuleka swo pulana, eka van?wana a byi voniwa ku ri ndlela yo fika eka nongonoko wa tiprojeke ta ku hlayisa timali leswaku ku ta hakeleriwa swa le handle. A ku ri hava laha a byi voniwa tani hi endlelo ra masipala ro nyikana hi swipfuno leswi nga kona swi tlhela swi fikeleka eka matshalatshala man?wana ya nhluvukiso.
Endzhaku ka sweleswo, mbuyelo wa ti-IDP a wu kalangi hi xitalo wu va wu hundzile nongonoko wa tinhlokomhaka ta tiprojeke handle ko hlawuriwa na ku sungula matshalatshala. A ku ri hava vumbhoni byo huma eka matsalwa yo pulana lama nga na swikombekiso swa vuleteri swa tsalwa ra swinawana swa nhluvukiso tani hi ku hunguta vusiwana, ku kula ka ikhonomi kumbe ku va kona ka mbangu swi tsundzukiweke.
A ku ri hava tindlela leti ku nga pfumelaniwa hi tona to hlanganisa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku pulana ka swiphemu swin?wana swa mfumo ni ku pulana ka sekitara. Hi marito man?wana, ku pulana ka masipala ku fanele ku va xiphemu xa sisiteme yo pulana ya mfumo leyi nga riki kona Hambi ku ri nhlamuselo yo pfuna masipala ku hundza eka ku hlanga-hlangana ka swilaveko swa pulani ya nawu.
A ku ri hava xiviko xa kahle xa leswaku ti-IDP ta masipala wa xifundza na wa le mugangeni ta fambelana (handle ka leswaku tiendliwa hi nkarhi wun?we na ku tivisa van?wana). Masipala wa xifundza na masipala wa le kusuhi va endlile tipulani handle ko tivisana, kumbe masipala wa le kusuhi a yimerile wa xifundza.
A ku ri hava mhaka ya ntiyiso leyi hlamuselaka mitirho na vutihlamuleri bya endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Swiviko leswi vulaka leswaku mfumo wa masipala wu fanele ku va vinyi na ku va ?vamakomba-ndlela? va endlelo a swi nga fanelangi eka vufambisi bya swa miganga ku ri hava vuswikoti bya xiprofexini. Hikwalaho ko pfumaleka ka vuleteri ehenhla ka leswi kongomisiweke na vuhangalasi bya ntiyiso wa swa mitirho ni vutihlamuleri, vafambisi va ka masipala va hetelele va nyika vanhu va le handle ku yimela vutihlamuleri hinkwabyo bya ndlela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Hikokwalaho xivutiso lexi nga fanela xa sisiteme ya masipala yo seketela vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a xi si hlamuriwa. Handle ka tihuvo tin?wana ta vuleteri byo huma eka swifundza-nkulu swin?wana, vatirhi va swo pulana a va ri vona vaseketeri lava nga fikeriwaka.
Swivutiso swa maendlelo ku ya hi vonelo ro pulana swo fana na leswi landzelaka:
maendlelo lama hlawuriweke, lama fambaka hi ndlela ma tlhela ma hlamuseriwa hi ku kongomana na leyi nga pfumelelana, timhaka leti nga kongomana na endlelo ro endla swiboho.
Ntshaho wo hlanganisa pulani ya bajete, na
Swi siyeriwe vatirhi va xiyimo xa xithekiniki. A swi si hetisiwa eka xiyimo xa tsalwa.
Vamasipala vo tala na vatirhi va vona a va tsandzeka ku lulamisela endlelo ra ku va kona ka rixaka hi ndlela yo twisiseka, tani hi leswi swikombekiso swa vuleteri a swi lahlekile,
Endzhaku ka loko mpfumelelo wa ti-LDO wu hetisiwile hi DFA, a swi nga tiviwi leswaku ti-IDP ti fanele ku pfumeleriwa hi mani.
Xiyimo xa nawu xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso xi fanele ku hlamuseriwa kahle.
Handle ka loko timhaka ta tsalwa ti hlamuseriwile, swiphemu hinkwaswo swo aka,
XIKONGOMELO XA SWIKOMBEKISO LESWI SWA VULETERI
Xikongomelo xa swikombekiso leswi swa vuleteri i ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo lava khumbhaka hi endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (ku katsa na vadyondzisi na tiprofexinali leti nga katsiwa eka Nhluvukiso wa switirhisiwa na ku endla milawu) ku va ku twisisiwa xikongomelo xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso, ku hangalasiwa ka mitirho na vutihlamuleri, na tindlela to pulana. Leswi swi ta va pfumeleka ku fika eka swiboho swa matshalatshala swa ntiyiso leswi fambelanaka na timhaka ta vanhu ta nandzerisano hi ndlela ya mbulavurisano, na ku sungula tindlela ta ntshunxa swiphiqo hi xihatla hi laha swi nga fanela.
Swikombekiso leswi swa vuleteri i yin?we ya swilaveko swa nkoka swo endla vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku va xitirho xa kahle xo kurisa mfumo wa muganga. Ku na: maendlelo ya nhluvukiso, ku lulamisela nongonoko wa dyondzo, ku sungula sisiteme yo seketela.
Swifundza leswi eka swona ku lavekaka vuleteri swi fambelana na mikayivelo leyi nga vuriwa laha henhla. Yi vumba xivumbeko xa swikombekiso swa vuleteri:
Xiyenge xa 2: Xikongomelo xa Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ya vamasipala.
Xiyenge xa 3: Ku tsundzukiwa ka swikombekiso swa vuleteri swa tiko na milawu ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Xiyenge xa 4: Leswi Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso wa vamasipala wu vulaka swona eka sisiteme ya mfumo ya ku pulana nhluvukiso.
Xiyenge xa 5: Ku ringanisa swilaveko swo pulana na Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso
Xiyenge xa 6: Ku hlanganisa endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso exikarhi ka masipala wa xifundza na wa le kusuhi.
Xiyenge xa 7: Ku lulamisela huvo ya Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso eka masipala.
Xiyenge xa 8: Tisisiteme to seketela Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso wa masipala.
Xiyenge xa 9: Vonelo ro pulana na maendlelo.
Xiyenge xa 10: Ku va kona ka rixaka eka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Xiyenge xa 11: Ku kambela na ku pfumelela ti-IDP
Xiyenge xa 12: Xiyimo xa ti-IDP.
Swifundza leswi swi fanele ku lavisisiwa hi nkarhi wa endlelo ro kambela Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso. Swin?wana swi hangalasiwile hi vundzeni ku ya hi tsalwa ra tidyondzo ta vulavisisi.
MUXAKA WA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI
Swikombekiso swa vuleteri swi endleriwe ku nyikana hi vuleteri na ndlela laha swi lavekaka. Yi tlula swilaveko swa xinawu. Xikongomelo i ku pfuna vatlangi lava swi endlaka ku tirha Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso kahle tani hi xitirho xa Nhluvukiso xa mfumo wa muganga. swikombekiso swa vuleteri swi tshahiwile ku ya hi mukhuva lowu landzelaka:
Vu-olovi: Swikombekiso swa vuleteri swi ta pfumelela endlelo ro dyondza ku endlela ku hlanganisa vonelo ro pulana na vufambisi. Xivumbeko xi nga khutaza ku kula ka switayili swo pulana, hi ku nyikiwa ku hangalaka ka ntiyiso wa vamasipala va Afrika Dzonga.
Xiyimo xo fana: Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku kuma ku ringana exikarhi ka ku nyika ndhawu ya vuolovi endzeni ka xivumbeko xa vona na ku pima ndzhawu ku tiyisisa ku fana ka tiko, milawu, ririmi. Xiyimo xa ku fana eka ku pulana ka masipala ku tiyisisiwa hi ku ringana ka malunghelo ya vanhu, na hi swilaveko swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku endla sisiteme yo pulana ya tiko, leyi lavaka ku hlangana ka swiyimo swinharhu swa mfumo.
Swilaveko swo pulana leswi nga kumekaka: Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku endla nxavo wa swo pulana wu tshama wu ri ehansi na ku khutaza ku va na swona ka le kusuhi hi ku endla swilaveko swo pulana swi olova, ku teka switirhisiwa swo pimiwa na ku tsundzuka ntikelo wa vatirhi vamasipala vo tala. Hambi swi ri tano swi ta tsundzukiwa leswaku nkoka wo pulana wa laveka ku sivela ku onha mali eka vuhlayisi bya mali lebyi nga fanelangiki. Hikokwalaho maendlelo yo pulana ma nga hambana exikarhi ka nkhetekanyo wa A (methiropholithene) na wa C (xifundza) vatirhi va nawu va le mugangeni etlhelweni rin?wana, na nkhetekanyo wa B (masipala wa le mugangeni) eka tlhelo rin?wana.
Vukombisi bya Nhluvukiso: Mfumo wa muganga wa nhluvukiso swi vula, ku ya hi WPLG, mfumo wa muganga lowu nga tinyikela ku va wu tirha swin?we ni vaaka-tiko na mitlawa exikarhi ka vaaki ku kuma ndlela yo fikelela swilaveko swa vutomi, ikhonomi na swilo, kutani ku antswisiwa nkoka wa vutomi bya vona. Leswi swi na leswi kombiwaka endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso (leri faneleke ku katsa rixaka) na mbuyelo (lowu faneleke ku fambelana na swikongomolo swa nhluvukiso). Swikombekiso leswi swa vuleteri swi fanele ku pfuna ku hundzuluxa swilaveko swo kurisa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi ya eka swikombekiso swa vuleteri na ndlela.
Vukombisi byo hangalasa: Swikombekiso swa vuleteri swo pulana swi fanele ku tsundzuxa leswaku ku pulana a hi makumu kambe i xitirho xo fikelela eka vuhangalasi bya xihatla eka vanhu. Hi ku tsundzuka ku hlanganisa ko vonakala exikarhi ka pulani, vufambisi lebyi nga antswisiwa bya rixaka na vuhangalasi i nawu wa vuleteri wa nkoka eka swikombekiso swa vuleteri.
Swikombekiso leswi swa vuleteri swi ta pfuna vanhu lava va khumbekaka eka endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku languta eka endlelo ku nga ri eka swilaveko leswi onhaka swa nawu, kambe tani hi xitirhisiwa xa vufambisi byo antswa na vuleteri byo endla swiboho no sungula, leswi fambelanaka na vutirheli bya rixaka na swikongomelo swa nhluvukiso eka xifundza xa vona xa vutihlamuleri.
XIKONGOMELO XA VUPULANI BYA MASIPALA BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO.
TIMHAKA TA MATIMU
Ku hundza malembe ya makume-ntlhanu endzhaku ka ku va masipala a sungula ku pulana eAfrika Dzonga hi malembe ya va 1930, ku pulana eka xiyimo xa le kusuhi a ku ri kona hi mikarhi yo tala:
A ku ri ka xitekiniki laha ku nga riki na ku va kona ku huma eka vanhu lava va khumbekaka vo tani hi vaaki;
Nkongomiso wu ri eka matirhiselo ya misava ku ya hi nongonoko wo hlanga-hlangana wa matirhelo lama nga yima ya ndlela yo karhi.
Va ti nyikile ntirho wo humelerisa swikongomelo swa xihlawuhlawu hi ku tlakusa ku hambana ku ya hi muhlovo, nhluvukiso wa swa rihanyo na wa swa ikhonomi.
Hi langutile swilaveko leswi nga voniwa hi mitlawa leyi a yi nga xanisiwi.
Va ti vekile eka tisekitara hi swo famba, matirhiselo ya misava na tipulani ta swa mapatu leti nga lulamisiwa hi tindzawulo ta masipala hi ku hlawulana.
Leswi nga oloviki swi tlhela swi va swa nkandziyiso wa wasi.
Ku hambana hi timhaka ta mbangu na ku fambeka ka ikhonomi.
Ku vilela hi ta nhluvukiso wa ntiyiso na minongonoko yo hangalasa loku nga vumbiwa ku ya hi tisekitara ta rixaka.
Ku ka ku nga vileriwi hi timhaka ta mpimo wa nhluvukiso wa swa rihanyo na swa ikhonomi tani hi ku hunguta ndlala, rihanyo na mahlayisele ya vaaki, na
Ku pfumala matimba yo letela vuhlayisi bya sekitara ya le tlhelo.
Hi lembe ra 1990, tiforamu to hambana-hambana ta ntwanano (to fana na Foramu ya tiko ya ntwanano na Foramu ya tiko ya tindlu) ti amukerile Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso ku ri na ndlela yo pulana ya xikhale. Hi nkarhi wolowo, miehleketo ya Vupulani bya Vumbano a yi rhandziwa ni le matikweni ya le handle, tani hikuva a ku ri projeke ya xihatla ya vonelo ro pulana eka malembe ya va 1980, ndlela ya vumbano ku ya eka thekinoloji, na mutirhi wa mbangu loyi swi n?wi khumbhaka hi vonelo hinkwaro ra nhluvukiso.
Swikombekiso swa vuleteri swa tsalwa ra ANC ra Afrika Dzonga wa vanhu hinkwavo, hi 1992 swi susumete leswaku sisiteme yo pulana ya masipala yi fanele ku:
tiyisisa ku va kona ka vaaki kongomisa eka lava swi lavaka ngopfu;
lwela ku herisa xihlawu-hlawu, matimu na swivumbeko swa ndhawu;
kongome eka ku tiyisisa vumbano na nhluvukiso lowu nga heriki; na ku kongomisa eka ku hangalasa.
Hi lembe ra 1995 ?Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso? byi humelerile tani hi vonelo ra xifundza ku pulana naswona byi tlakusiwile hi hofisi ya RDP na Foramu ya mfumo yo pulana loku nga hetiseka na nhluvukiso (FEPD). FEPD yi hlamuserile vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi: ?endlelo ro pulana ra ku va kona leri nga kongoma eka matshalatshala ya vumbano wa tisekitara, leswaku ri ta seketela ku va kona ka switirhisiwa leswi pfumalekaka exikarhi ka tisekitara na swifundza swa matimu na ku tsemakanya rixaka hi ndlela leyi tlakusaka ku twala ka nkulo, ku ringana na ku tlakusa lava pfumalaka na lava ehleketaka.?
Miehleketo leyo a yi ntlhantlhiwile eka nongonoko wo vumba nhluvukiso, leyi nga katsiwa endzeni ka vumbelo na ku vulavuriwa nakambe eka nongonoko wa matsalwa lama katsaka Phepha ra Rihlaza ra ku pulana nhluvukiso. Va nyikiwile na xiyimo xa xinawu enawini wo fana na Nawu wo letela Nhluvukiso wa 1995, Nawu wo hundzuka wa mfumo wa muganga wo cinciwa ravumbirhi wa 1996, Nawu wa swivumbeko swa masipala wa 1999 na Nawu wa tisisiteme ta masipala wa 2000.
MINTOLOVELO YA MATIKO EKA VUPULANI BYA KA MASIPALA.
Ku hambanyisa vupulani ku suka eka ndhawu yin?we byi va eka tindhawu to tala
Vutivi bya misava byi susumeta leswaku mfumo wa muganga wa vanhu hinkwavo na nhluvukiso swi fanele ku endla ntirho wa le henhla eku pulaneni, ku fambiseni na ku sungula nhluvukiso eka xiyenge xa muganga.
Ntolovelo wa misava wo ?ehleketa hi tlhelo ra misava-jikelele na ku endla emugangeni? wu hundzukile ntolovelo lowu kulaka wo susa mfumo exikarhi na ku pulana.
E-India ku cinciwa ka vumbelo hi lembe ra 1992 ku nyikanile eka ku tsemakanya mitirho, ku katsa na ku pulana ka xidoropa eka tihuvo ta le kusuhi ta xidoroba.
Tihuvo hinkwato ta le kusuhi ta le Germany ti fanele ku lulamisela tipulani ta vona hambi ti lava ku va ti tirha ku fana ni tipulani ta swiphemu swin?wana.
E-Malaysia tihuvo ta le kusuhi ti lulamisile tipulani na tiprojeke leti vulavulaka hi swilaveko swa muganga na ku khutaza misusumeto ya tiko.
Indonesia yi na pulani ya lembe ya ku suka ehansi ku ya ehenhla, leyi sungulaka eka xiyenge xa muganga.
Vumbelo ra Afrika Dzonga ri hlamurile eka ntolovelo lowu hi ku vumba mfumo wa muganga lowu hlamuselekaka, na xivumbeko lexi nga na nawu wa xona na mpfumelelo wa nhluvukiso wa swa nkoka. Yin?we ya switirho swa nkoka swa xivumbeko swa nhluvukiso wa mfumo wa muganga i endlelo ra Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso.
Ku endla vupulani leby byi nga ta pfuna vanhu hinkwavo.
Ntolovelo wa matiko-jikekele wu tshikelela xilaveko xo endla leswi faneleke na vuhangalasi byo ringanana bya swipfuneti ni mitirho eka vanhu hinkwavo va tiko. Ntolovelo lowu wu hundzuluxela eka vukona byo hoxa xandla hi vaaki eka leswaku va ta va na rito eka timhaka ta ntiyiso leti ti khumbaka vutomi bya vona. Vupulani lebyi ku hoxiwaka xandla eka byona byi vula leswaku munhu un?wana na un?wana, mitlawa ya vanhu na minhlangano swi fanele ku kota ku fikelela mahungu lama ya nga ya nkoka eka nhluvukiso naswona va kota ku hoax xandla eka ku teka swiboho eka tindhawu leti va hanyaka eka tona na ku tirha eka tona. Xikongomelo xa vupulani lebyi pfumelelaka ku va vanhu va hoxa swandla i bya nkoka ku tiyisisa xidemokrhasi naswona byi yimela xiyimo xo suka eka miehleketo ya ?vuhulumende? ku ya eka miehleketo yo ?vufambisi?. Vahlonhleteri va vupulani byo hoxa xandla va tshemba leswaku ku hlangana lokukulu ka mfumo wa muganga/tindhawu to tshama swi ta vanga ku antswisa nsungulo wo tirhisa vupulani na nhluvukiso ngopfu-ngopfu eka xiyenge xa muganga.
Hi lembe ra 1992, varhangeri va matiko ya 179 va sayinile pulani ya migingiriko hinkwayo ya nhluvukiso wa mikarhi hinkwayo leyi vuriwaka Ajenda 21 leyi lawuriwaka hi ku tshemba leswaku timhaka ta nhluvukiso ti nga lulamisiwa ntsena swa ntiyiso lowu hetisekaka hi vahoxi va xandla na ntirhisano wa vulawuri bya muganga hi ku tirhisa endlelo ra vupulani leri ri pfumelelaka vanhu ku hoxa swandla kumbe ku veka mbono ya vona. Ajenda 21 ya muganga yi susumeta leswaku vaMasipala va endla ntsundzuxo wa endlelo ra vupulani ni vanhu hinkwavo va tiko kutani ku fikeleriwa ntwanano eka nhluvukiso wa tiajenda ta tindhawu ta vona to tshama ta muganga. Yi amukela vuveka-xandla kumbe vuveka-mbono wa vanhu hinkwavo eka ku tisa swiboho tani hi xin?we xa masungulo ya swilaveko swo sungula swa nhluvukiso wa nkarhi hinkwawo.
EAfrika Dzonga, nhluvukiso hinkwawo lowu fambelanaka ni ku vumba nawu lowu hundzisiweke ku suka 1994 wu lava maendlelo yo veka-xandla kumbe yo veka-mbono eka ku vumba pulani. Nawu wa Tisisiteme ta ka Masipala wa 2000 wu hlamusela nongoti wa masipala ku katsa vaaki. Leswi tshikelaka swilaveko swo hlanganisa milandzeriso ya nhluvukiso wa le kusuhi.
iii Ku cinca nongoti wa mfumo
Sweswi mfumo wu voniwa ku ri ?mupfuni? eka ku endlela vaaki mitirho.
Vamasipala va voniwa tani hi ndlela yo kurisa ikhonomi ya le mugangeni, leswi vulaka leswaku va fanele ku vumba ndlela na tshamelo ro hlayisa na ku kula ka ikhonomi. Vamasipala va fanele ku lava xinghana na vanhu lava swi va khumbhaka eku nyikaneni ka mitirho hi ku tiyisisa ku hlanganisa na ku vulavurisana na ku vumba ntirhisano eka nhluvukiso wa le mugangeni.
Eka tshamelo ra Afrika Dzonga, nhluvukiso wa ikhonomi ya le migangeni wu voniwa tani hi mbuyelo wa nkoka wo hlanganisa endlelo ra vumbano wa Nhluvukiso. Endlelo ra pulana ra masipala ri fanele ku vumba tshamelo ro veka timhaka ta nhluvukiso eku kurisiweni ka ajenda ya masipala na ku vumba minkarhi yo sungula ku tirhisana na ku tirhisana eku seketeleni ka nhluvukiso wa le mugangeni.
iv Ku hlongorisa loku nga kokekaka
Ntolovelo un?wana wa misava, ku hlongorisa nhluvukiso lowu nga kokekaka, wu tlakusa nkoka wa vumbano wa mbangu wu khumbha nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi yo endla swiboho. Ku ya hi Ajenda 21 ya le kusuhi na Ajenda ya misava ya ndhawu, ?Nhluvukiso wu fanele ku seketela vutomi bya vaaki na matimba na ku hangalasa mbuyelo wa nhluvukiso wo ringanela, ku ri va ta koka?. Nkulo lowu humelaka emahlweni wu nga kumiwa wu kokiwa handle ka loko yi seketeriwa na ku engetela endlelo ra mbangu na nhluvukiso wa vaaki.
Nhluvukiso lowu nga kokekaka a wu hambanisiwi na wa matiko yo fana na Canada, Australia na New Zealand. UNDP i rin?wana ra matiko lama nga amukelaka vanhu lava tlakusaka nhluvukiso wa vanhu ku seketela nhluvukiso wa matiko.
Doropa ra Curitiba eDzongeni ra Brazil ri tekiwile tani hi xikombiso xa vupulani lebyi nga heriki naswona ku fana na ?doropa ra le misaveni ya vunharhu leri tirhaka?.
Calcutta etikweni ra India yi kokile mahlo ya misava hinkwayo hi swintshunxo leswi kotekaka swa matirhiselo ya nkululo wa thyaka.
Njhekanjhekisano wo kokeka wu yisiwile eka matsalwa yo hambana-hambana ya nawu eAfrika Dzonga:
Milawu ya tiko ya nhluvukiso leyi nga eka Nawu wa Nhluvukiso wa vuleteri;
Nhlamuselo ya Nhluvukiso wa mfumo wa muganga eka Phepha ro Basa ra mfumo wa muganga;
Vutshamo na Ajenda 21 ya le kusuhi na ku sungula vufambisi bya Ndzawulo ya tiko ya tindlu na Ndzawulo ya timhaka ta mbangu;
Phepha ra Rihlaza ra Nhluvukiso no pulaniwa; na
Nawu wa tiko wa vufambisi bya mbangu.
v Ku lavisisa ka vumbaniso
Vulavisisi bya vumbaniso byi kongomise ku antswisa ku hlanganisiwa loku nga ta engetela ngopfu eka switirhisiwa leswi pfumalekaka. Swikombiso swa misava swa vupulani bya vumbano swi katsa na:
Ku vumba vupulani bya vumbano wa nhluvukiso wa vaaki va Tibetan Refugee;
Nongonoko wo vumbano wa nhluvukiso wa madoropa ya xifundza eThailand;
Endlelo ro vumbano pulani ya nhluvukiso eGhana;
Nkatsakanyo wa nhluvukiso ya madoropa lamatsongo na wo tiringanela e-India; na
Nongonoko wa vumbano wa nhluvukiso wa Belvedere avuxeni bya Caribbea.
Vulavisisi bya vumbano e-Afrika Dzonga hi ndzhaka ya nhluvukiso, na ntiyiso wa swilaveko swo tala na switirhisiwa leswi nga pimiwa, ri hlanga-hlangana ku tlula emisaveni hinkwayo. Afrika Dzonga a yi nga yimeli swiboxo swo durha swa nhluvukiso. Kambe, yi lava ku kuma nkatsakanyo hi ndlela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku vona hi ku pfumaleka ka switirhisiwa leswi pfumalekaka hi ndlela yo kongoma.
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA.
Ku ya hi vumbelo (swiphemu swa 152 na 153), mfumo wa muganga wu tirha ndlela yo kurisa vamasipala, na pulani ya vamasipala. Ku nyika mpfumelelo wa vumbelo eka vufambisi lebyi fambelanaka na Mitirho yo pulana na swikongomelo leswi kombaka xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ya vamasipala:
ku tiyisisa ku kokela nyikelo wo nyikana hi switirhisiwa;
ku tlakusa nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi;
ku kurisa mbangu lowu nga sirhelelaka wu tlhela wu va ni rihanyo lerinene;
ku languta eka swilaveko swa vaaki; na ku khutaza ku katsiwa ka vaaki
WPLG yi fambisana na Vumbelo hi ku yi tsundzuka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ngopfu tani hi xitirho xo kurisa mfumo wa muganga. Handle ko fambisana ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka leswi nga ta kumiwa eka nhluvukiso leswi fambelanaka ngopfu na swikongomelo leswi nga vuriwa eka vumbelo, WPLG yi vula leswaku hikokwalaho ka yini Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi voniwa ku ri xitirho lexi nga fanela eka xikongomelo lexi. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ta :
pfuna ku ringanisa switirhisiwa leswi nga kona etlhelo ka swikongomelo swa tsalwa na nongonoko;
ku tiyisisa leswaku migingiriko yi endliwa hi xihatla;
ku tiyisisa nkatsakanyo lowu nga fanela na swiphemu swin?wana swa mfumo, swi ta endliwa xitirho xa mbulavulo na ku vumbano na vona; na swi tirhisiwa tani hi ku hlangana exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki/vatshami.
MSA yi tiyisisa muxaka wa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xilaveko xa nawu. Ku ya hi xikongomelo lexi nga eka Vumbelo.
Ku ya hi xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana, handle ka xiyimo xa xinawu, swa vonakala leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a hi xa makumu, kambe i xitirho lexi nga pfunaka mfumo wa muganga ku kuma swikongomelo swa nhluvukiso.
Swivangelo swo ava mitirho ya nhluvukiso na vutihlamuleri bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka xiphemu xa mfumo wa muganga,.ku nga langutiwanga ntikelo lowu pimiweke, hi leswi landzelaka:
ku tirhisana ka swona na vaaki, tindhawu ta le kusuhi na tshamelo; na leswaku i ndhawu leyi nga fanela ku fambisa vuhlayisi bya timali na migingiriko ya tisekitara to hambana-hambana na vanhu lava khumbekaka ku ya hi ndhawu na nkarhi.
LESWI NGA TSHEMBISEKI NA KU PFUMALEKA KA KU TWISISA
Ehandle ka leswaku Vumbelo na WPLG yi nyikana hi mahungu yo hlantsweka ya xikongomelo xa masipala xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, ku na swivilelo na ku nga twisisani exikarhi ka vayimeri va mfumo wa muganga na vapulani vaxiprofexinali:
Vanhu van?wana va tivutisa leswaku swa fanela ku tirhisa mali yo tala na nkarhi eku pulaneni kasi vanhu va yimerile ku hangalasa.
Vanhu va?wana va vona swi nga ri swa nkoka ku pulana loko ku nga ri na timali leti nga vekiwa ta nhluvukiso, eka vamasipala vo tala.
Van?wana va vilela leswaku ku pulana i xitirho xo fikelela nhluvukiso wa leswi nga ta kumiwa.
Vatirhi vo tala eka xiyimo xa xifundza na xa tiko va tibyela leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fambelana na bajete ya mfumo wa muganga na migingiriko.
Hikokwalaho ko tirhisana kahle na ti-LDO, vanhu vo tala (ngopfu-ngopfu va mfumo wa muganga ) va ehleketa leswaku vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na ku pulana ka xindhawu swa fambelana ku ya hi xivandla xa vona xa vutihlamuleri. Hikokwalaho , vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ri na swiphemu.
Eka vamasipala vo tala, xikongomelo xikulu xo lulamisela ti-IDP (handle ko vula leswaku i xilaveko xa nawu) nongonoko wa tiprojeke ta vuhlayisi bya timali to huma ematikweni ya le handle, ngopfu-ngopfu timali to lunghisa mapatu hi DPLG.
Tinhlamuselo leti nga twisisekiki swi kombeta leswaku nhlamuselo leyi nga enta ya xikongomelo na vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi fanele ku kucetela vanhu lava va khumbekaka van?wana hi mfanelo na leswi vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xitirho xa rihanyo na ikhonomi.
XIKONGOMELO
Xikongomelo xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xa xihatla na ku nyikana ka mitirho loku nga fanela na xivumbeko xa nhluvukiso wa ikhonomi na rihanyo eka masipala. Nongonoko wa nhlanganiso wu kona exikarhi ka Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso na leswi nga ta kumiwa endzhaku swa nhluvukiso, leswi fambelanaka ni timhaka ta timali ta masipala, xihatla xo nyikana hi ntirho na ku thola vatirhi. Vupulani bya Vumbano wa Nhluvukiso byi nga engetela eku susa mukhuva ya xikhale ya nhluvukiso, ku endla nhluvukiso wa ntirho wa mfumo wa muganga.
KU SUSA NHLUVUKISO WA NTIRHO WA XIKHALE
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndlela yo vumbisisa madoropa ya hina, na matiko muganga.
Ku pulana ka xihlawu-hlawu ku tshikelerile miehleketo yo hambanisa Nhluvukiso eka swivumbeko swo kurisa ndhawu. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi ta vulavula hi ku nga ringani ka ndhawu na ku tlakusa ku tshamiseka ka vanhu hi ku endla leswi landzelaka:
ku tiyisisa ku twisiseka ka nkarhi wa Nhluvukiso wa ndhawu, tiphetheni na mintolovelo;
ku veka swilo swa ku ya hi milawu leyi tlakusaka nkatsakanyo na Nhluvukiso wo kokeka;
ku vumbiwa ka matshalatshala yo karhi lama nga kongomiwa na xivumbeko xa madoropa; na ku vumbiwa ka xivumbeko xo kurisa lexi nyikaka vonelo ro pulanela rixaka na vuhlayisi bya timali ta phurayivhete.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndlela yo tlakusa ku ringanana ka rihanyo.
Endlelo ro pulana i ra ku va kona naswona ri pfumelela endlelo ra demokhrasi ya vanhu, ku nyika matimba na ku hundzuka ka rihanyo. Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri vumbiwilie hi ndlela leyi vatlangi na lava swi va khumbhaka va nga na humesa rito eka timhaka leti khumbhaka vutomi bya vona.
vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i thlari ro lwa na ndlala.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fanele ku vulavula hi ku nga ringani ka rihanyo na ikhonomi ku fana na ku avanyisiwa ka tiko muganga/xidoropana tshamelo leri khumbhaka mintlawa yo karhi ku ya hi muhlovo, vununa kumbe vusati, malembe kumbe ku limala emirini.
Vumbelo ri lava leswaku ?masipala u fanele ku vumba na ku fambisa endlelo ra bajete na ro pulana ku veka swilaveko swa vaaki ehenhla na ku tlakusa Nhluvukiso wa rihanyo na Nhluvukiso wa ikonomi ya vaaki?. Matshalatshala, tiprojeke na minongonoko leswi nga endliwa hi nkarhi wa endlelo ro pulana nkatsakanyo wa Nhluvukiso swi fanele ku langutiwa ku ya hi leswi va pfunaka ku nyika matimba eka ku kurisa tshamelo ro hanya.
Ku va kona hinkwako, ku vumbano ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi pfumelela ku hunguta ndlala ku ri yi vulavuriwa tindlela to hambana-hambana. IDP yi nga endla leswi hi ku :
languta eka tindhawu leti lavaka ku pfuniwa;
languta eka tindhawu leti lavaka ku pfuniwa;
ku landzelerisa tiprojeke leti nga kongoma eka lava pfumalaka ku vulavula na lava pfumalaka hi ku sungula ku vumba misava loku nga fanela;
ku tlakusa Nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi;na ku lunghiselela xivumbeko xa ndhawu leyi nga kongoma ikhonomi ya lava pfumalaka.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a byi pfuni eku vumbeni rifuwo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi nga pfuna hi ku tlakusa Nhluvukiso wa ikhonomi ya rihanyo hi ku endla leswi landzelaka:
ku ringanisa timali to huma eka swiphemu swin?wana swa mfumo, tihuvo to nyikela na vahlayisi va timali hi ku hlamusela tiprojeke na minongonoko leyi kokaka mahlo;
ku letela xivumbeko xa mbangu lexi nga fanela ku hlayisa mali ka sekitara ya phurayivhete na nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi nsusumeto wa ku nghenelela loku nga kongoma ikhonomi hi ku, xik:ku nyikana hi hakelo, ku vumba Nhluvukiso wa ikhonomi, na ku xava, Nhluvukiso na ku lombisana kumbe ku xavisa misava.
ii Ku endla leswaku Nhluvukiso wa mfumo wa muganga wu tirha
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xitirho xo tlakusa nkoka wa vutomi bya vanhu hi ku vumba nkatsakanyo na tiprojeke na minongonoko leyi kotekaka.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo leri tsemakanyaka na ku fambisa mikuriso hinkwayo na tisekitara. Endlelo ro pulana ri:
letela vumbelo ra matshalatshala ya vumbano wa nhluvukiso;
tsundzuka ku kokeka ka rihanyo, ikhonomi na mbangu wa Nhluvukiso wa matshalatshala;
letela endlelo ro endla nxaviso exikarhi ka tisekitara hi nhluvukiso wa maendlelo yo vumbano ku landzelelana; na ku tiyisisa leswaku swiphemu hinkwaswo swi ringanele eka endlelo ro vumba nkatsakanyo na ku kokeka ka tiprojeke na minongonoko.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi endla masungulo ya vaaki.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ndhawu yo endla vinyi va vaaki eka xifundza xa masipala hi ku endla lewi landzelaka:
ku vumba xivono xa Nhluvukiso wa vumundzuku bya xifundza xa masipala;
ku nyikana hi holo yo burisana na ku cincisana;
ku cheleta mpfumelelano hi mhaka ya matshalatshala na ntshikelelo wa Nhluvukiso eka xifundza xa masipala;
ku tlula minjhekanjhekisano ya tiphathi ta tipolotiki leswaku va ta kota ku koka nseketelo wo huma wa timhaka ta Nhluvukiso;va endla ntirhisano wa timhaka ta Nhluvukiso; na ku hlayisa ntwisiso wa mhaka yo tsemakanya Nhluvukiso tani hi ku hunguta ndlala, Nhluvukiso wa ikhonomi ya muganga na ku kokeka ka mbangu.
Vupulani byo katsakanya Nhluvukiso i xivumbeko xa matshalatshala leswaku va letela mfumo wa masipala lowu nga tlakusiwa.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi nyikana hi xivumbeko xa matshalatshala leri letelaka mfumo wa masipala lowu nga tlakusiwa hi ku ku hlanganisa nkatsakanyo na ku fambisa tipulana na misusumeto ya Nhluvukiso na tipulani tin?wana na xivumbeko xa vamasipala;
ku teka wonge xivumbeko xa nawu na muxaka lowu bajete ya lembe ya masipala yi faneleke ku endliwa; ku endla wonge xivumbeko xa matshalatshala ya endlelo ro endla swiboho swa huvo ku nyikana hi matshalatshala ya xivumbeko xa Nhluvukiso wa tisisiteme to tirha ku fana na vufambisi bya swa timali, na vufambisi bya matirhiselo ya misava, ku ringanisa switirhisiwa swa vamasipala na ku sungula matshalatshala, tiprojeke na minongonoko leyi nga ta vulavula hi swilaveko leswi vanhu a va aleriwa ku swi endla, na ku nyikana hi mapatu lama nga kona na migingiriko ya ikhonomi ya masipala;
ku pfuna vamasipala ku kongoma eka ku kokeka ka mbangu wa ku hangalasa na Nhluvukiso wa matshalatshala;
ku nyika vonelo ro hlantsweka eku fambiseni hi ku pfumelela mufambisi wa masipala na huvo ku nyikana hi vuleteri na ku lawula ku ya hi swikongomelo leswi ku nga pfumelelaniwa hi swona;
ku vumba xivumbeko lexi nga tirhisekaka ro sungula vufambisi, ngopfu-ngopfu eka vamasipala lava nga pimeriwa ntsengo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i muyimeri wa ku hundzuka ka mfumo wa muganga.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso na ku hundzuluxa mfumo wa muganga ku fana ni le ka xiyimo xa ?huku na tandza?. Ku hundzuka ka tindhawu tin?wana ka laveka ku tiyisisa ku humelela ka malunghiselelo na ku sungula vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Endlelo ro pulana, yi tiboha hi ku kumisisa matshalatshala na Mitirho leyi lavaka ku cinciwa ka xivumbeko xa masipala.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri fanele ku va matshalatshala yo yo tirha lama nga ta tiyisisa leswaku masipala wa swi kota ku kurisa milandzeleriso, swikongomelo, tiprojeke na minongonoko leyi nga kombisiwa eka endlelo ra pulani ya vamasipala. Endlelo ro pulana ri ta tlakusa ku hundzuka ka huvo hi ku tirhisana na milandzeleriso na swikongomelo ku nyika mpfumelelo eka mfumo lowuntshwa wa Nhluvukiso wa masipala.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i chanele yo koka vahlayisi va timali.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi ta vumba xiyimo xo hlayisa mali hi nkhinkhi hi ku hlamusela tipulani ta swa timali.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi endleriwile ku tivisa masipala, xifundzankulu, tibajete ta tiko na minongonoko na vayimeri va swa timali, vatshami va masipala na munhu un?wana na un?wana loyi a vonaka swi fanela leswaku a nga tshama kumbe a hlayisa mali ya yena eka xifundza xexo xa masipala. A yi na mfumo wa muganga, kumbe timhaka ta le handle.
Endlelo ro pulana ri fanele ku humesa nsusumeto wa tiprojeke lowu nga fanela lowu nga ta pfuna hi ku ava hi xihatla na ku tirhisa mali hi swirho swo hambana-hambana. Leswi swi ta pfuna pulani yo vumbano wa nhluvukiso ku vumba xivumbeko xo hlayisa mali hi ku veka swikongomelo na nkarhi wo sungula hi ku sungula hi ku sungula tiprojeke na minongonoko.
Afrika Dzonga yi na mali yo tala yo pfuna eka tiprojeke leti eka xiyimo xa muganga. Leswi swi endliwa hi misusumeto leyinene ya tiprojeke na tipulani ta mabindzu. Vayimeri va muganga na va misava hinkwayo lava nyikanaka hi mali va lava misusumeto ya tiprojeke. Misusumeto leyi (leyi faneleke ku va minongonoko leyi nga na tinhlokomhaka ta tiprojeke) lavaka ku pulana. Ku hangalasa ka timali hi ku pulana lokunene.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i xitirho xo tiyisisa ku aviwa ka kahle ka switirhisiwa na matirhiselo ya kona.
Ti-IDP ti pfuna masipala ku ringanisa ku tiboha ka vona na nongonoko na ku ava switirhisiwa. Hi ku ringanana, Ti-IDP ti tirha tani hi xivumbeko xa masipala ku ringanisa migingiriko ya vona ya ku kuma swilaveko swa xihatla, va ri karhi va hlayisa ikhonomi, masipala na ndlela ya rihanyo leyi tirhisiwaka.
Laha switirhisiwa (swa timali) swi nga kona ku na ku pulana lokuntsongo. Loko switirhisiwa swi kala hi laha ku nga ta va na ku pulana loku nga fanela, tani hi leswi ku pulana swi vula ku ehleketa kahle eku tirhiseni switirhisiwa leswi pfumalekaka hi ndlela ya mbuyelo lowu nga ehenhla. Swiyimo swo swintshunxo swi durhela ngopfu vamasipala, lava pfumalaka mali. Ku pulana ku tisa swintshunxo leswi nga fanela, hi ku ntshunxa swiboho hi ndlela yo va kona. Vaaki lava pfumalaka va nge swi koti ku tirha handle ko pulana. IDP yi pfuna masipala hi ku avelana hi switirhisiwa leswi kalaka hi ndlela leyi kokaka mahlo.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i movha wo hatlisisa ku hangalasa.
Endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri sungula ndhawu yo landzelelana yo tsundzuka leswaku:
Tiyisisa endlelo ra xihatla leri kokaka mahlo eka ku endla swiboho;
Ku hunguta ku dya nkarhi hikokwalaho ka mpfilungano na ku nga amukeli hi nkarhi wa endlelo ro sungula;
Tiyisisa vufambisi lebyinene na matirhiselo ya timali na switirhisiwa swa vanhu ku seketela masungulo; na
Ku hunguta tshamelo laha timali ti nga aviwa ku nyika ntirho a swi nge tirhisiwi hi nkarhi ku ya hi ku kala ka misusumeto yo twala ya tiprojeke,
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i barometa ya vutihlamuleri bya xipolotiki na ku va kona ka masipala.
IDP yi bohiwa hi nkarhi wa xipolotiki wa hofisi, hikokwalaho ke:
Huvo ya masipala na tikhanselara va nga fanela hi ku va ni vutihlamuleri eku sunguleni;
Tikhanselara ti nga tirhisa ku tirha ka vufambisi na ku nyika matimba eka va n?watipolotiki.
Mfumo wa muganga wa le kusuhi wu ta nthlonthliwa ku khutaza Nhluvukiso wo endla swiboho hi switirho leswi pfumalekaka. Endlelo ra vupulani bya kastakanya Nhluvukiso yi fanele ku nyika nawu wa le kusuhi, swikongomelo na xivumbeko lexi kotekaka ro letela Nhluvukiso wa swiboho na ku vumba tshamelo leri eka rona ku pimiwaka ku va kona ka masipala.
Ku letela mfumo wo tirhisana
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo ra muchini ro ringanisa na ku fambisa exikarhi ka swiyimo swa mfumo.
Ti-IDP i switirho swa nkoka swo tiyisisa vumbano wa migingiriko ya mfumo wa mugangawa le kusuhi na swiphemu swin?wana swa mfumo swa pulani ya Nhluvukiso eka xifundzankulu, tiko na misava hinkwayo, hi ku tirha tani hi ndlela yo vulavula na nkatsano.
Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i endlelo ra muchini ro ringanisa na ku fambisa eka swiyimo swa mfumo.
Endzeni ka masipala IDP yi tlanga ntlangu exikarhi ka vatirhi, tikhanselara, vaaki na van?wana lava swi va khumbaka. Endzhaku ko vumbano loku nga kongomisiwa eka ku tsundzuka ko fana na ku ava bajete, yi fanele ku endla swo antswa ku ri na ku vulavula ngopfu. Hi ku famba ka nkarhi leswi swi fanele ku tlakusa va muganga ngopfu, na ku endla ntirhisano lowu nga ta endla nhlamuselo ya masipala eka nawu wa sisiteme wa masipala yi va ntiyiso.
TI-IDP ti tirha tani hi nkatsakanyo exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki eka xiyimo xa muganga, na lava swi va khumbhaka na mintlawa leyi swi tsakelaka. Mfumo wa ku va kona na wa vutihlamuleri wu na nhlamuselo loko yi fambelana na timhaka ta ntiyiso, tipulani na ku ava switirhisiwa.
KU TSUNDZUKA TSALWA LERI NGA KONA RA VULETERI NA MILAWU YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
LESWI PHEPHA RO BASA RI VULAKA SWONA
WPLG, eka xiyenge xa B xa ?Nhluvukiso wa mfumo wa muganga?, yi vula leswaku swiletelo swa tsalwa ra Nhluvukiso ra tiko leri nga fanela mfumo wa muganga. Ri kongomise ngopfu eka vumbelo na xivumbeko xa tsalwa ra tiko ro fana na nongonoko wa ku aka na Nhluvukiso wa RDP na nkulo, ku tirha na matshalatshala yo hangalasa nakambe (GEAR). Ri vumba xivumbeko xa kahle xa vundzeni bya ti-IDP. Mikuriso leyi ya tsalwa ra vuleteri na milawu yi nga komisiwa hi ndlela leyi:
Ku tiva hi swilaveko swa vanhu.
Ku hunguta ndlala hi ku tsundzuka mintlawa leyi pfumalaka na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati.
Nhluvukiso wo kokeka wa mbangu lowu nga sirheleteka wa rihanyo rinene.
Nkulo wa Ikonomi ku endla mali na Mitirho.
Ku vumbano ka vaaki, vatshami na lava swi va khumbhaka.
Nkoko wa Mitirho, vamasipala na ku tshamiseka.
LESWI NAWU WO LETELA NHLUVUKISO WU VULAKA SWONA
DFA, leyi ku vulavuriwaka hi yona eka WPLG, yi katsa milawu yin?wana yo kurisa ndhawu ku fana na:
Ku tshamiseka loku nga katsakanyiwa loku hanyekaka
Madoropa lamatsongo (Ku ri na ku hangalaka ka matiko xidoropa)
Matirhiselo lama nga helela ya mapatu na switirhisiwa (ku ri na ku vuyeleta), na
Ku tsundzuka ko ringanela ka tindhawu ta ximfumo na to ka ti nga ri ta ximfumo.
Tani hi leswi vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi engetelaka eka Nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi, milawu yi fanele ku tsundzukiwa.
VUTIVI BYA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO KU FIKA SWESWI
Ti-IDP to tala leti nga ednliwa hi 1998/1999 a ti nga kombi swikombekiso leswi swa vuleteri na milawu, kumbe eka tindlela tin?wana leti nga langutiwaka. Tiaspekte to fana na ku hambana ka rihanyo (xik. mintlawa leyi pfumalaka kumbe ku hambana ku ya hi vununa kumbe vusati) vuswikoti na ku kokeka a ku nga vulavuriwanga. A ku ri na ku pfumala ka vutivi bya ku tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na milawu eka endlelo ro pulana.
KU HLANGANISA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TIKO NA MILAWU
Handle ko landzelela ndlela na maendlelo,s wikombekiso leswi swa vuleteri swi nga nyikana na vuleteri na ku komba ndlela yo tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa nawu wa tiko eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Nawu wa swilaveko wu fanele ku tsundzuka vonelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hi ku:
ku tivisiwa ka swivandla swa Mitirho tani hi xiphemu xa vulavisisi;
ku hambanisa swilaveko swo landzelerisa swilaveko hi nkarhi wa ku va kona ka rixaka eka xiyimo xa rihanyo, vununa kumbe vusati, na ku ava swilaveko;
ku tiyisisa leswaku swilaveko swi komba swikongomelo; na ku tiyisisa leswaku matshalatshala ku ya hi tindlela to susumeta ku tisa swilaveko leswaku va ta kola.
SWIKOMBEKISO swa vuleteri swo hunguta ndlala na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati swi fanele ku tsundzukiwa ku ya hi ku katsa swiphiqo swa rihanyo ra ikhonomi na ku hambana ku ya hi vununa kumbe vusati ku tivisa mintlawa ya ndlala na swiphiqo swo karhi swa vulavisisi;
ku khutaza ku va kona ka mintlawa ya ndlala, mintlawa yo hlawuleka ya swiphiqo, vavasati lavantshwa na van?wana na van?wana, eka endlelo ro va kona ka rixaka ku ya hi vayimeri, magqwetankulu kumbe vatirhi lava swi tivaka;
Ku veka swikongomelo swa mintlawa hi ku tiyisisa leswaku swikongomelo leswi swi vulavula hi timhaka tikulu ta ndlala, timhaka ta nkoka na ku nga ringani ka timhaka ta vununa kumbe visati;
Ku kambisisa matshalatshala hi ku tsundzuka ntikelo wa vona eka ku hunguta ndlala na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati;
Ku tsundzuka ndlala na timhaka ta vununa na vusati loko ku vumbiwa misusumeto ya tiprojeke (ntsengo, ndhawu, mfikelelo na swin?wana na swin?wana);na
Ku tshaha sisiteme ya mintsengo na tihakelo hi ndlela ya vununa kumbe vusati na ndlala.
Ti-IDP ti fanele ku nyika tinhlamulo eka ku engetela loku nga yimeriwa, ku hunguta ndlala timhaka ta vununa kumbe vusati na switsundzuxo swa swiphiqo swa mintlawa yo karhi, na ku ri masipala u tsakela ku vulavula hi timhaka teto.
Milawu ya ntwalo wa mbangu na nkoka swi fanele ku katsiwa hi ku:
ku tivisa ku hunguteka ka mbangu na khombo hi nkarhi wa vulavisisi;
ku va kona ka lava swi va khumbhaka na /vatirhi lava tirhaka hi swa mbangu eka endlelo ro va kona ka vaaki;
ku tiyisisa leswaku swiphiqo swikulu swa mbangu na leswi chavisaka eka swikongomelo ku kambisisa matshalatshala man?wana hi ku tsundzuka ntikelo wa mbangu; na ku tsundzuka tiaspekte ta mbangu hi ku tsundzuka nsusumeto wo vumba tiprojeke.
Hi ku komisa ti-IDP ti fanele ku nyika nhlamulo wa leswaku masipala u ta tirha njhani hi swiphiqo na ku sivela ntikelo wo ka wu nga pfumeleleki eka mbangu.
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa nawu wo tlakusa nkulo wa ikhonomi, hakelo na ntirho swi fanele ku tsundzukiwa hi:
ku lavisisa xivumbeko xa ikhonomi, mintolovelo na vuswikoti hi nkarhi wa vulavisisi, eka masipala wa nkhetekanyo A na C (eka masipala wa nkhetekanyo B ntirho lowu wu nga tika);
ku katsa vaaki eka bindzu (ku kasta na vayimeri va tisekitara to ka ti nga ri ta ximfumo) eka endlelo ra ku va kona ka rixaka;
ku tiyisisa leswaku masipala u sungula ntirho/matshalatshala ya LED tani hi xiphemu xa ti-IDP ta vona (vamasipala va nkhetekanyo wa B va nga nyikiwa vuleteri hi tichapu ta xiyimo xa xifundza ku endla ntirho ku ya hi swilaveko);
ku endla swiboho swa tindlela ta ku tlakusa xivumbeko xa vundzhawu ku hlayisa mali na migingiriko ya sekitara leyi ku nga riki ya ximfumo; na ku endla xiboho hi ntirhisano wa xifundza xa vamasipala na tindlela to tlakusa ntirhisano lowu
Hi marito man?wana: ti-IDP ti fanele ku katsa matshalatshala ya nhluvukiso wa ti-IDP.
Nawu wa ku va kona ka vaaki, rixaka na lava swi va khumbhaka eka maendlelo hinkwawo ya vamasipala hi xitalo swi ta vulavuriwa hi xitalo eka xiyenge xa 9 xa xivumbeko xa nawu lowu.
Nawu wa nkokeko wa Mitirho, ku tshamiseka na vamasipala swi fanele ku vulavuriwa hi :
ku lavisisa nxavo lowu angarhetaka switirhisiwa swo hambana-hambana na swiphiqo na vuswikoti lebyi fambelanaka na vufambisi lebyinene bya ku hangalasiwa ka Mitirho hi nkarhi wa vulavisisi ku vulavula hi timhaka leti fambelanaka na nkokeko wa timali na ntsengo lowunene na ku hakela switirhisiwa hi nkarhi wa ku va kona ka vaaki;
ntshaho wa swikongomelo leswi tsundzukaka nkokeko;
ku tsundzuka matshalatshala man?wana lama fambelanaka na endlelo; na ku tsundzuka nkokeko wa swa timali loko va tshaha nsusumeto wa tiprojeke (swiyimo swo nyika ntirho, na swin?wana na swin?wana).
Hi ku komisa: Ti-IDP ti fanele ku sivela ku hlanganisiwa ka nongonoko wo navela, naswona va fanele ku tiva leswaku masipala u lava ku endla njhani Mitirho a nga tirhisi mali yo tala, naswona va swi fikelela ku tlhela ku va na nkokeko.
Milawu ya Dfa yo vumbano, ya madoropa lama nga tala rihanyo na ku tshamiseka ka vanhu va lava nga eka tindzhawu to ka ti nga ri ta ximfumo leti faneleke vulavuriwa hi ti-IDP hi ku:
tivisa swiphiqo eka sisteme ya ndzhawu na tiphetheni to tshamiseka hi nkarhi wa vulavisisi;
hlamuseriwa ka swikongomelo swa Nhluvukiso wa ndhawu na leswi fambelanaka na Nhluvukiso wa matshalatshala ya Nhluvukiso ya masipala; na ku endla swiboho tindlela ku tsundzuka milawu ya DFA; na ku hlamusela switirho swa vufambisi bya matirhiselo ya misava leswi faneleke ku kucetela phetheni ya ndhawu ku fambisana na milawu ya DFA.
Hi marito man?wana: ti-IDP ti fanele ku katsa ku tsundzuka ndhawu naswona swi va swi tiviwa leswaku Nhluvukiso wu ta tlakusiwa njhani hi ku fambisana na Nhluvukiso wa milawu ya Nhluvukiso tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka DFA.
Hi ku tsundzuka ntsena milawu ya tsalwa ra tiko ra Nhluvukiso na swiletelo, xana ti-IDP ti nga va xitirhisiwa xo koka Nhluvukiso wa masipala leyi vulavulaka hi swilaveko swa xihatla (hi ku tsundzuka lokunene swilaveko swa lava pfumalaka) hi ku tirhisa vuswikoti bya ikhonomi na ku engetela nxavo wa le hansi.
LESWI MASIPALA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO YI VULAKA SWONA SWA SISITEME YO YA MFUMO WA LE NDZENI YA PULANI YA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Vumbelo ri lava ?swiphemu leswi nga kongoma?swa mfumo. Leswi swi vula leswaku xiphemu xin?wana na xin?wana xi tirha hi ku pulanela migingiriko leyi nga vutihlamuleri bya swona, kambe eka migingiriko leyi na tipulani leti fambelanaka na tona swi fanele ku ringanisiwa.
WPLG yi tiva ngopfu hi ku hangalasa Mitirho na vutihlamuleri, na le ka tindlela leti fambelanaka. Yi lava ku ringanana lokunene, ku i na ndlela yin?we yo suka ehansi yi ya ehenhla kumbe yo suka ehenhla yi ya ehansi. Eka endlelo leri ro ringanisa pulani ya xiyimo xa le kusuhi xi fanele ku tivisiwa hi tsalwa ra tiko/ra xifundza, milawu na matshalatshala na swiyimo kambe minongonoko ya swiphemu swin?wana swa mfumo swi fanele ku katsakanyiwa swi thlela swi leteriwa eka xiyimo xa le kusuhi hi ku tsundzuka swilaveko swa le kusuhi, ku landzelerisa na switirhisiwa. Leswi swi tirha eka minongonoko ya tisekitara na matshalashala ya tisekitara to tala. Loko ti-WPLG ti nyika xivumbeko xa ku tirhisana ka mifumo, a swi kongomanga ngopfu, ku vula leswi vulaka hi eka sisiteme yo pulana Nhluvukiso.
MSA(ntshaho 13-4-2000) a yi yi ngopfu, ku vula leswaku a yi vuli leswaku ?pulani leyi nga endliwa hi masipala yi fanele ku ringanisiwa na pulani ya nhluvukiso na matshalatshala ya vamasipala lava swi va khumbhaka, swirho swa swifundzankulu leswi xifundzankulu xi nga cekiwa eka swona, na swirho swa tiko??A swi kombi leswi ku ringanisa loku ku faneleke ku kumiwa (leswi nga voniwaka kuri endlelo ro twisiseka, hi ku nyikiwa endlelo ro pulana ku va kona loku laviwaka hi MSA). Yi tala ku veka vutihlamuleri byo ringanisa vamasipala, hi ku va kombela ku cinca pulani loko yi nga ringanisiwanga na pulani ya Nhluvukiso na matshalatshala ya swirho swin?wana swa mfumo.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Hi ku tsundzuka ku hangalasa ka mfumo exikarhi ka swiphemu swin?wana swa mfumo, ti-IDP ti nga va switirhisiwa swa nkoka swa nhluvukiso wa mfumo wa muganga na nkatsakanyo lowu lavekaka na vufambisi bya minongonoko hinkwayo leyi nga eka vululamisi, loko ku ri na:
xiyimo lexi nga tlakusiwa xo hlanganisa lexi nga nyikaka ti-IDP matimba yo tala yo kucetela ku hangalasa, na/kumbe sisiteme leyi nga vumbiwa kahle ya pulani ya mfumo lowu nga ta nyika ti-IDP nkucetelo wa tindlela leti swiphemu swin?wana swa mfumo swi nga tirhisaka timali eka masipala.
Loko swilaveko ha vumbirhi swo lahleka, ti-IDP ti ta va switirho swo pfumala ntirho na tirhelo ro ka ri nga ri ra nkoka hi nkongomiso wo karhi wa wo hangalasa na ku amukela.
Ku na swiphiqo swin?wana leswi fambelanaka na ku pfumaleka ka sisiteme yo pulana ku hlangana ka mifumo. Loko ku sungula ti-IDP ku yimerile tindlela leti nga hlamuseriwangiki to nyikana hi mali yo sungula tiprojeke leti nga susumetiwa, sisteme ya leswi nga ta kumiwa hi masipala wa le kusuhi yi kotlana na milawu yo pulanela matshalatshala. Ku ri na ku langutisa swintshunxo swa nxavo wa le hansi na ku endla nhlawulo lowunene na switirhisiwa leswi nga pimiwa, tihuvo ti tala ku nyikana hi nongonoko wo leha wa leswi va swi navelaka hikuva sisiteme yi lava leswaku u vutisa nakambe leswi u swi lavaka leswaku u ta kuma xa n?wanchumu. Sisiteme ya leswi nga ta kumeka yi sivela ndlela yo sungula matirhiselo ya switirhisiwa leswi pfumalekaka.
MILAWU YA SISITEME YO PULANA YA MFUMO
Swiletelo swa Nhluvukiso wa tiko na milawu dwi fanele ku tivisa vupulani byo kurisa swiphemu hinkwaswo.
Xiphemu xin?wana na xin?wana xi na ntirho wa xona lowu nga xi kongoma na Mitirho yo fambelana na ku pulana ku le ka xifundza xa vululamisi.
Swilaveko, milandzeleriso na switirhisiwa swa vaaki va masipala na xiyimo xa le kusuhi swi fanele ku tivisa migingiriko ya Nhluvukiso eka xiyimo xa le kusuhi. Hikokwalaho va fanele ku tivisa endlelo ro pulana eka swiyimo swa masipala na tisekitara ku ya hi laha leswi nga langutiwa ha kona eku sunguleni kumbe ku nyika Mli eka xiyimo xa tiprojeke eka xiyimo xa le kusuhi.
Vupulani bya katsakakanya Nhluvukiso ya masipala tani hi xitirho xo vumbano na ku fambisa masungulo ku ya hi ndhawu ya swa misava na nkarhi wu fanele ku swi vula, hi ku tivisiwa hi, ku pulana ka swiphemu swin?wana swa vamasipala, ku katsa na tisekitara/pulani ya ndzawulo wa vayimeri.
Ku ringanisa loku nga fanela exikarhi ka milawu ya tiko/SWIKOMBEKISO SWA vuleteri, swilaveko swo pulana swilaveko (swiyimo, matshalatshala ya swifundzankulu) na swilaveko swa le kusuhi, tshamelo na switirho, swi fanele ku heleketiwa hi ?nawu wa milawu wa sweswi?. Ku ya hi nawu, swiboho eka swiyimo swo hambana-hambana/swiphemu swo hambana-hambana swa mfumo swi fanele ku tivisana, swi thlela swi boha. Xikombiso, mfumo wa muganga wu fanele ku va kona eka endlelo ro endla swiboho swa tiko na swiyimo swa xifundzankulu loko swiboho swa vona swi lava ku khumbha xiphemu xa le kusuhi. Swiboho leswi bohaka eka swifundza swa le kusuhi leswaku swiboho leswi swi fanele ku katsiwa eka swiboho swa le kusuhi. Swiboho swa le kusuhi swi ta hlahluviwa hi swiboho swa tiko/swa xifundzankulu, hi swirho swa xiphemu xa xifundzankulu /tiko leswi eka swona xiphemu xa le kusuhi xi faneleke ku yimeriwa.
Milawu leyi yi komba nkatsakanyo exikarhi ka vonelo ro pulana ro suka ehenhla ku ya ehansi na ku suka ehansi ku ya ehenhla.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
I. Xiphemu xa tiko xi fanele ku nyikana hi;
Xivumbeko xa pulani ya tisekitara, xifundzankulu na masipala ku tiyisisa ku kombeta ku ya eka:
xivumbeko lexi nga endliwa hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na nawu
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri ku ya hi matshalatshala ya sekitara (tisekitara leti nga kongoma) na matshalatshala lamakulu ya ndhawu (tindhawu leti nga kongomiwa)
Vufambisi na nandzerisano wa minongonoko na tibajete exikarhi ka tisekitara na swiphemu leswi fambelanaka ni xivumbeko.
Ku suka eka vonelo ra pulani leyi nga katsakanyiwa ya masipala, a swi bohi pulanela Nhluvukiso wa tiko wo hambana-hambana. Kambe ku nga va na matshalatshala ya tiko ya ku hlayisa timali, hi swikongomelo na switirhisiwa swa rixaka vuhlayisi na tindzawulo ta tiko na ta xifundzankulu.
xiphemu xa xifundzankulu xi fanele ku nyikana hi:
xivumbeko lexi nga kongoma, hi leswaku leswi nga ta langutiwa eka tisekitara hinkwato na vamasipala hinkwavo leyi katsaka:
 ... Matshalatshala yo kurisa xifundzankulu na swikongomelo swa le xikarhi na vuhlayisi bya timali hi rixaka na switirhisiwa endzeni ka xifundzankulu (ku katsa na xivumbeko xa swa timali xo hlayisa timali na swiyimo swa swifundza leswi nga hunguta tshamelo na ntolovelo) na tiprojeke ta xikeyili xa xifundzankulu na minongonoko; na
 ... xivumbeko xi kulu ra ndzhawu ya tisekitara hinkwato na vamasipala.
Xivumbeko xa xifundzankulu xi nga katsa swikongomelo swa xivumbeko xa xivumbeko lexi fambelanaka na swilaveko leswi nga hlamuseriwa kahle leswi kombaka tshamelo ra xifundza.
Vufambisi bya minongonoko ya tisekitara na ya swifundza na ku ringanisa exikarhi ka pulani ya masipala na tisekitara.
Xiphemu xa mfumo wa muganga xi hlamuserile IDP ya malembe ya nthlanu ku va xiphemu xa sisiteme leyi nga katsakanyiwa na ku hangalasiwa, leswi tirhaka tani hi mixaka hinkwayo ya migingiriko ya Nhluvukiso eka xifundza xa masipala lexi vulaka leswaku:
bajete ya lembe ya masipala minongonoko ya tibajete na vuhlayisi bya timali tindzawulo hinkwato ta sekitara (tiko na xifundzankulu) lexi sungulaka tiprojeke kumbe ti nyikana hi Mitirho endzeni ka masipala;
pulani ya bindzu ra masipala;
swiboho swa vufambisi bya matirhiselo ya misava;
tindlela to tlakusa ikhonomi;
sisiteme ya vufambisi bya le kusuhi bya nawu;na sisiteme ya ku hlahluva na ku va kona ka vufambisi.
Hikokwalaho xiphemu xa mfumo wa muganga i holo yikulu ya pulani ya Nhluvukiso. Eka swilaveko swa vanhu swa swilaveko swi fanele ku hlanganisiwa, ni SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na switsundzuxo swa sekitara, eka tiprojeke na minongonoko.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HLANGANISA SWIPHEMU SWA MFUMO EXIKARHI KA MASIPALA NA KU PULANA KA SEKITARA
Ku hlanganisa ku fanele ku landzela nkhuluko na ku hlahluva na ku nga ringanani exikarhi ka swiphemu, ku ri na ndlela yin?we ya mahungu. Sisiteme yo hlanganisa yi fanele ku endliwa hi leswi landzelaka:
Xivumbeko xa tiko na xa xifundzankulu hi ku tirhisana na vayimeri vo huma eka swiphemu swin?wana swa mfumo. Xivumbeko lexi xi katsa swilaveko swa pulani ya xinawu swa tisekitara to hambana-hambana. ri tivisa pulani ya masipala.
Vativi va timhaka to huma eka tindzawulo ta tisekitara (xifundzankulu na tiko) ku nyikana hi vuleteri bya xitekiniki na /kumbe ku sungula tidyondzo leti nga fanela ta endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Xitsundzuxo lexi nga fanela exikarhi ka masipala wa muganga na vuyimeri byo huma eka xifundzankulu na tiko swi ta lulamisiwa eka xiyimo xa xifundza.
Ti-IDP (na namarheto wa pulani yo karhi ku ya hi swilaveko) ti ta yisiwa eka MEC wa xifundzankulu ku endlela mfumo wa muganga kuri swi ta hlahluviwa. Endlelo ro hlahluva i ku hetisisa Mitirho minharhu yo hambana-hambana:
ku hlahluva ku fambisana na swilaveko swa nawu na swiletelo swa nkoka swa tsalwa;
ku nyikana hi mbuyelo lowu fambelanaka na endlelo ra swiyimo swa nkoka swa endlelo ro pulana na tsalwa ra IDP (tani hi endlelo ro dyondza) na;
ku hlahluva ka tiprojeke leti nga susumetiwa na minongonoko ya komiti ya vuringanisi hi ku sungula vayimeri va tindzawulo ta xifundzankulu na tiko (swi kongomisiwile eka swivulavulo leswi nga tsariwa ehansi).
MEC wa xifundzankulu a nga hlawula Mitirho yo hlahluva na ku ringanisa tikomiti titsongo ta xifundza.
iv MEC wa xifundzankulu wa mfumo wa muganga u fanele ku tivisa masipala hi ti-IDP hi leswi landzelaka:
ku landzelela swilaveko swa xinawu na tsalwa ra swinawana;
tiaspekte ta endlelo ra pulani ya tsalwa;
ku va kona ka tiprojeke na minongonoko leyi nga susumetiwa;na swiboho leswi nga endliwa mayelana na misusumeto yo vumbano bajete ya xifundza/tiko
Mbuyelo wa endlelo ro ringanisa wu fanele ku tivisa tipulani/tibajete ta sekitara ya xifundzankulu na tiko leti nga katsakanyiwa
V Tindzawulo ta tisekitara (xifundzankulu/tiko) ti ta pfuna hi swa timali na/kumbe ku sungula tiprojeke/minongonoko leyi nga endzeni kumbe ni va masipala, ku fambelana na ku tiboha na ku ya hi ku hangalasiwa ka Mitirho na vutihlamuleri lebyi ku nga pfumelelaniwa hi byona
Swi huma eka nawu wa xifundzankulu ku tiyisisa leswaku i mikatsakanyo yihi yi endliwaka hi ku vulavurisana loku tsariweke ehansi naswona yi lava tinhlengeletano leti nga ta hinkwavo. Leswi swi nga endliwa hi ndlela ya ntirhisano eka xiyimo lexi tirhekaka.
Sisiteme leyi yo pulana yi ta tiyisisa pulani ya masipalna pulani ya tisekitarahi leyi landzelaka:
ku tivisiwa hi xivumbeko xa xinawu na tsalwa ra swinawana na matshalatshala lamakulu ku tivisana ku tivisa tipulani ta tibajete na mabindzu ta vamasipala na tindzawulo ta xifundzankulu na tiko.
KU RINGANISA PULANI YA SEKITARA NA YO VUMBANO WA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
MSA yi vula leswaku matshalatshala ya Nhluvukiso ya fanele ku ringanisiwa na swilaveko swa tipulani ta tiko kumbe swa sekitara. Yi sungula leswaku pulani yin?we,nkatsano na matshalatshala ma fanele ku amukeriwa leswi hlanganisaka vumbano swi tlhela swi fambisa tipulani.
Nawu wa tisekitara ta tiko wu katsa swilaveko hinkwaswo swa masipala swo pulana. Swilaveko swa sekitara swi hambana ku ya hi ntumbuluko hi ndlela leyi landzelaka:
a Swilaveko swa nawu ku vumba pulani ya sekitara leyi nga fanela yo fana na pulani ya matirhiselo ya mati.
b Swilaveko swa nawu swo fana na milawu ya NEMA na DFA
c Swilaveko swa leswaku pulani yi twisiseka tani hi xiphemu xa IDP matshalatshala ya tindlu na swikongomelo d Leswi nga pfumeleriwaka ku ri na swilaveko, leswi faneleke ku katsiwa eka ntwalo eka endlelo ro pulana ra masipala na leswi nga ta kumiwa ku fana na Agenda ya le kusuhi ya 21.
Tafula leri landzelaka i nkomiso wa swilaveko hi ku tirhisa nkhetekanyo:
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala a va hlangani nhloko hi ku hlayisa swilaveko swo tala swa nawu eka nkarhi lowu nga landzeleriwa. Vamasipala vo hlayanyana va ringetile ku ringanisa exikarhi ka vupulani byo kurisa switirhisiwa swa mati na vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, xikombiso. Van?wana lava nga swi ringeta va kumile swi tika. Xa vumbirhi ku katsa eka ntikelo lowu humaka eka swilaveko swa nawu swo pulana sekitara, nkatsakanyo wa sekitara a wu kumiwanga. Eka tindzawu tin?wana ku ringetiwile kambe matirhelo ya khale ma hlanga-hlangainile ntirho. Ku katsa kalaho nhlamuselo yo ka yi nga ringanelanga ya projeke yi vula leswaku vamasipala vo tala ku nga si hetisiwa TI-IDPswi vula vamasipala vo tala a va fikanga eka xiyimo xo tirha hi ndlela ya sekitara.
VONELO RO VUMBA KU RINGANISA SWIKOMBEKISO SWA VULETERI
KU TIYIMISELA KA KU RINGANISA SEKITARA
Vonelo ro ringanisa sekitara ri kongomisiwile ku va xiletelo xa masipala xo hetisisa nongonoko wa swilaveko swo pulana leswi nga susumetiwa hi tindzawulo ta tisekitara ta mfumo wa tiko. Vonelo a ri vulavuli hi swilaveko swa nawu hi vuswona-ku ri xiletelo xa endlelo, hi ku alana na miehleketo ya ku ringanisa, a swi koteki. Yi tirha ku ya hi tindlela ta nawu leti nga kona na tindlela leti nga susumetiwana tindlela leti masipala a nga vevukisaka endlelo ro pulana, loko a ri karhi a tiyisisa swilaveko swa nawu. Vonelo ro ringanisa ri kongomisiwile eku vumbeni ntirhisano na n?wangulano exikarhi ka IDP na endlelo ro pulana.
SWILAVEKO XIYIMO LEXI NGA NAVA XO HLAMULA
Swilaveko swa sekitara eka nawu wa tiko swi hambana ku ya hi xiyimo. Xikombiso hi nkarhi wo tsala:
Ndzawulo ya timhaka ta misava a yi si hetisisa Phepha ro Basa ra ku pulana na Nhluvukiso kumbe nawu wa ndhawu wo pulana. Xikombiso xin?wana i xa leswaku loko ndzawulo yi ri kahle leyi akaka swilaveko swo pulana ku ri swi katsakanyiwa eka endlelo ra IDP, a ku nga ri na tsalwa rin?wana ro hlamusela ku aka misava.
Ndzawulo ya timhaka ta mati na swihlahala yi na swiletelo leswi nga hetiseka swa nawu, switirho swo seketela mfumo wa muganga swo fana na matsalwa na vutivi byo sungula. Hikokwalaho, vonelo ro ringanisa tipulani to kurisa switirhisiwa swa mati na ti-IDP ti kurisiwile kahle.
Swilaveko swa ndzawulo ya timhaka ta mbangu na vuendzi swo tirhisa ti-IEP na ti-EMP a swi si vuyeriwa hi vutivi byo sungula. Ntikelo wa mfumo wa muganga a wu si twisiseka. Xikombiso xin?wana hi leswaku swilaveko swin?wana swo pulana a swi nga si langutiwa ku ya hi nawu, ku fana ni tipulani to halaka ka oli.
iii SWILAVEKO NA SWIKOMBELO SWA KONA
Swilaveko swa sekitara leswi nga katsakanyiwa eka vonelo swi vonakala kahle. Swilaveko swa xifundzankulu a swi si vulavuriwa. Swilaveko swa tindzawulo ta tiko ta tsevu ti hlahluviwile ku nga ringanisiwa hi leswi landzelaka:
Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla.
Ndzawulo ya Timhaka ta Mbangu na Vuendzi
Ndzawulo ya Timhaka ta Misava
Ndzawulo ya Mfumo wa Xifundzankulu na wa le Kusuhi
Hambi swi ri tano, Swikombekiso swa vuleteri swi katsiwile eka tindzawulo leti nga na swilaveko leswi nga fanela ku ri swi ringanela. Vamasipala va nga tirhisa vonelo leri nga susumetiwa eka tisekitara ku sungula tani hi timhaka ta le kusuhi, na swilaveko swa tisekitara to humesa pulani. Ku pfuna eka tirhelo leri , vamasipala va nga lava ku tsundzuka sekitara yo nava ya ku hambana ka mbirhi:
a Xo sungula tisekitara leti ku nga to hangalasa, leswi nga ta kumeka endzhaku swo fana na mati, tindlu kumbe mapatu b Xa vumbirhi, leswi nga kongoma ngopfu eka endlelo na milawu swo fana na mbangu na pulani ya ndhawu.
iv Nkongomiso eka ku ringanisa
SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa ku ringanisa swi landzelela vonelo ra vona ro ringanisa endlelo ra pulani eka xiyimo xa mfumo xa masipala hi leswaku ku ringanisa exikarhi ka sekitara ya xiyimo xa mfumo wa muganga (hambi leswi swilaveko swi nga sungula eka tsalwa ra tiko na nawu). Leswi swi vula leswaku vonelo a ri vulavuli hi ku ringanisa endzeni ka swiyimo swa mfumo, ku ringanisa mati, ku pulana ka swo famba na tindlu hi endlelo ra IDP leri welaka eka vonelo leri, kasi ku ringanisa ka tindlu ka mfumo wa muganga na wa xifundzankulu a wu weli eka swona. Hambi leswi ku va kona ka mahungu ya timali leti kumiwaka ta tindlu swi laveka eka endlelo ra IDP, leswi kombaka swilaveko swo ringanisa tipulani ta malembe ta xifundzankulu hi leswi nga yimeriwa swa tindlu leswi nga nghenisiwaka eka IDP. Ku burisana ku sunguriwile ku va vutihlamuleri bya tsekitara hi vutona, ku ri na endlelo ra IDP, hambi leswi endlelo ra IDP ri ta pfuna ngopfu eka mhaka leyi.
V Xilaveko xa ku va kona ka ti-IDP ku endlela matshalatshala no sungula
IDP yi fanele ku katsa xiyimo xo twisiseka xa xitekiniki na huvo hi vundzeni ku tiyisisa leswi landzelaka:
vonelo ra ntiyiso ra ku va kona leri vulaka ku va kona ka vaaki/vatirhisi lava nga swi katsaka na ku endla swiboho swa ndhawu, vutihlamuleri na nxavo, ku ri na ku tshika swiboho eka vayimeri va xitekiniki;
pulani ya matshalatshala, leyi yi endlaka nhlawulo wa thekinoloji na ndhawu leyi fambelanaka na tiaspekte to fana ni nxavo wo twisiseka, ku kolwa ka swilaveko, ku hunguta ndlala, ntikelo wa mbangu na milawu yin?wana ya Nhluvukiso;
leswaku pulani yi nga tivisa bajete hi ku pfuna ku hatlisisa na ku antswisa masungulelo, leswi vulaka leswaku ku kongomisa vunyingi, nkoka, nkarhi, nxavo na vutihlamuleri;
nkatsakanyo wa tisekitara to hambana hambana na vufambisi leswi lavaka leswaku nsusumeto wa projeke na nongonoko wu vulavuriwa hi xipanu xa xitekiniki wu fanele ku tivisiwa eka komiti hinkwayo ya IDP leswaku va ta vulavula na ku hundzula ku tiyisisa vufambisi na ku tirhisana na swikongomelo na, matshalatshala; na leswaku pulani yi nga vumba tshaku leri nga fanela ra vufambisi bya ku va kona-IDP yi fanele ku va xivumbeko lexi hlanganaka kanyingi ku endla pulani leyi nga hlamuseriwa kahle ya sekitara na xitekiniki.
Ethlelweni rin?wana, ku na swilo swin?wana leswi faneleke ku tsundzukiwa:
Nkarhi lowu nga vekiwa
A hi tiprojeke hinkwato ti nga tshahiwaka hi xiyimo xin?we xa nhlamuselo eka nkarhi lowu nga vekiwa.
Vholumu yo pulana matsalwa
Matsalwa ya Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a ma fanelanga ku leha ngopfu. Tipulani ti fanele ku va leti nga ta tirhisiwa hi vanhu ku endlela vufambisi na ku kambela. Swi fanela ku tirha tani hi matsalwa ya xipolotiki lama nga ta tirhisiwa hi vafambisi va masipala, tikhanselara, na vanhu va rixaka lava swi tsakelaka, ku ri na vativi va sekitara.
Hikokwalaho IDP yi fanele ku katsa xivono xa tiprojeke na minongonoko hinkwayo:
Leswi nga kongomiwa na leswi kombaka;
migingiriko leyikulu;
nkarhi;
nxavo na bajete.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO RINGANISA PULANI YA SEKITARA YA MASIPALA NA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Mfanelo na milandzerisano ya masipala
Ku ringeta ku ringanisa swilaveko swa sekitara na endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ma fanele ku tirha exikarhi ka ku hetisisa swilaveko swa nawu na ku kurisa milandzeriso ya le kusuhi. Kambe ntlumbano lowu wu nga hetisiwa na ku ntwanano lowu va nga wu fikelela hi ku tirhisa miehleketo leyi nga fanela, ?leyi nga ringanisiwa? na ?leyi nga ringanisiwa yi thlela yi fambisana?.
Ndlela leyi ku ringanisa ku nga vulavuriwa hi yona eka masipala swi ya hi mfanelo ya sekitara eka xiyimo xa masipala. Mfanelo yi ya hi laha sekitara yo karhi yi humaka tani hi elemente, kumbe tani hi tielemente ta milandzeleriso yo hambana-hambana ya IDP na tiprojeke ta kona. Loko sekitara, kumbe tiaspekte ta sekitara, ti fambelana na tiprojeke, sekitara yi ta fanela ku hlanganisa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Hikokwalaho loko ku ri na swilaveko swa nawu swa pulani ya masipala leyi tirhisanaka na sekitara, swilaveko leswi swi fanele ku tekiwa tani hi endlelo ra IDP. Kambe loko sekitara, kumbe tiaspekte ta sekitara leti eka tona ku nga na swilaveko swa pulani ya masipala swi nga fambelani hi ku tirhisana na milandzerisano na tiprojeke, endlelo ro longoloka ra pulani ya sekitara yi ta boheka ku fambisiwa eka tiaspekte teto ta sekitara leyi va welaka ehandle ka endlelo ra IDP. Timhaka leti ti longoloxiwile eka ntshaho lowu nga laha hansi.
Ku ringanisa ku ya hi swiyimo swo hambana-hambana
Tafula leri landzelaka ri komba leswaku ku ringanisa sekitara ku nga humelela eka xiyimo xin?wana na xin?wana xa endlelo ra IDP. (Leswi swi hlamuseriwile kahle eka xiletelo xa 3)
Ku fambisana na ku hundzuka
Vamasipala va fanele ku tiva hi swiyimo swo hambana-hambana swa swilaveko, ku fambisana leswi nga hetisisiwa na ku katsa leswi humaka eka endlelo ra pulani ya le kusuhi. Swi ta fanela ku fambisana na maendlelo ya xinawu na tsalwa ra swinawana lama hetisisaka swilaveko swin?wana leswi nga kurisiwa hi nkarhi wo tshaha Nhundzu leyi ya vuleteri.
MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA MASIPALA WA XIFUNDZA NA WA LE KUSUHI
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
Nawu wa sweswi wu lava leswaku Tihuvo ta Xifundza na Tihuvo ta masipala wa le kusuhi wu endla vupulani bya vumbano wa nhluvukiso. Ku ya hi Nawu wa Swivumbeko wa Masipala lowu nga hundzuluxiwa, Masipala wa xifundza hi yena a nga na vutihlamuleri bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso eka xifundza hinkwaxo xa masipala, ku katsa na xivumbeko xa tipulani ta nkatsakanyo hinkwato ta swifundza hinkwaswo swa vamasipala eka xifundza xexo xa Masipala. Nawu wa Swivumbeko wa Masipala wu ya emahlweni wu ri xivumbeko xi boha masipala wa xifundza na wa le kusuhi eka xifundza xexo xa masipala wa xifundza.
Xivumbeko xa xifundza xa IDP xi fanele ku :
tivisa tipulani na swilaveko swo pulana leswi bohaka ku ya hi nawu wa tiko na wa xifundzankulu eka masipala wa xifundza na masipala wa le kusuhi;
tivisa timhaka hinkwato leti faneleke ku katsiwa eka IDP ya xifundza na ya le kusuhi leyi lavaka ku ringanisiwa;
kongomisa milawu leyi faneleke ku trhisiwa na endlelo leri faneleke ku landzeleriwa ku ya hi timhaka teto;na ku tiyisisa tindlela leti faneleke ku landzeleriwa ku tirhisana exikarhi ka Masipala wa xifundza na wa le kusuhi eku tshaheni ti-IDP ta vona na tindlela leti nga ta khumba ku hundzuka ka xivumbeko.
Swilaveko leswi swa nawu swi fanele ku voniwa vundzeni bya mbuyelo ya ntsemakanyo lowu vulaka ku hundzuka ka ntwanano exikarhi ka tihuvo ta swifundza na ta muganga. Kasi khale yin?wana na yin?wana ya tona a wu fanele ku lawula swifundza swa vona (masipala wa le kusuhi a tirha swa madoropa, masipala wa xifundza a lawula matiko muganga), eka nkarhi lowu taka va ta avanyisa Mitirho ya vona eka swifundza swo fana hikokwalaho ko endla masipala wo vandzekana. Pulani ya le kusuhi na ya xifundza yi ta hambana ku ya hi xikeyili ku ri na ndhawu. I ntlumbano exikarhi ka tihuvo ta xifundza na ta masipala wa le kusuhi ti ta hundzuka. Ku tirhisana ku ta fanela ku tiyisiwa.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Tani hi leswi swi vonakalaka kuri pulani ya xifundza na masipala wa le kusuhi ti fanele ku tivisana, nawu wu le kule na kuri va nga ringanisiwa njhani. Hikokwalaho, ku na swilaveko swo hlamuselana loko lu hlanga-hlangana ku fanele ku vekeriwa ethlelo loko huvo leyintshwa yi katsiwa eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Tani hi leswi ku tirhisana exikarhi ka ntikelo wa masipala wa muganga na wa xifundza ku hambana ngopfu ku ya hi tindhawu to hambana-hambana, Swikombekiso swa vuleteri swi fanele ku olovisiwa, kambe hi nkarhi wolowo va fanele ku tiyisisa leswaku muxaka lowuntshwa wa vuxaka exikarhi ka tihuvo ta xifundza na ta le kusuhi byi ta sunguriwa lebyi nga ni ku hangalasa lokuntshwa ka Mitirho endzhaku ka ntsemakanyo.
MILAWU YO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
Ku na tindlela ta mune leti faneleke ku tsundzukiwa ku ri Mitirho yi ta hangalasiwa kahle exikarhi ka swiphemu swimbirhi swa mfumo wa muganga. Ntlumbano lowu nga kona exikarhi ka swikeyili leswi tshinelela ngopfu eka vanhu na ku tirhisiwa kahle na switirhisiwa eka mbangu lowu nga pimiwa wu thlela wu komisiwa eka swiphemu swa mune leswi nga longoloxiwa laha hansi:
Ku va kusuhi ka vanhu na tindhawu
Pulani leyi nga fanela yi fanele ku va kona na swilaveko swa vanhu na ku tsundzuka swiyimo swa tindhawu to hambana-hambana. Xikeyili lexi eka xona pulani ya xifundza yi faneleke ku va kona eka xifundza (swifundza leswi nga na vanhu vo ringana miliyoni xona xi ri 10 000 km hi vukulu) i xikulu ngopfu ku va eka xiyimo xa le kusuhi xo pulana.
Ntikelo na nxavo
Vamasipala vo tala va le mugangeni va yimeriwile hi ku tlumbana ka ntikelo. Hikokwalaho swi nga pfuna ku ava Mitirho ya nthlonthlo, leyi lavaka switirhisiwa swo pfumaleka, eka xiyimo xa le henhla ku ri na ku ringeta ku nyikana hi switirhisiwa leswi pfumalekaka swo durha eka ndhawu leyitsongo.
Ku hlanganisa vufambisi byo hangalasa na ku cinca ndhawu
Ku pulana swiboho swi fanele ku cinciwa ku va eka tibajete na tipulani ta bindzu hi lava nga nyikiwa ntirho wo swi sungula. Endlelo ro pulana ri fanele ku kucetela vufambisi bya swo sungula. Loko ku hlangana loku ku kurisile ku hangalasa, vamasipala va le mugangeni va fanele ku katsiwa eku pulaneni tiprojeke na minongonoko.
Xiyimo xa xifundza xi ta va foramu laha vufambisi bya le ndzeni na le xikarhi ka vamasipala va le mugangeni na va xifundzankulu/tiko byi faneleke ku va kona.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI KU YA HI SWIYIMO SWO PULANA
Ku landzelerisa pulani ya migingiriko exikarhi ka masipala wa xifundza na wa le kusuhi swa laveka ku tiyisisa leswaku ku pulana migingiriko ku nga humelela naswona leswi nga ta kumeka endzhaku swi kona hi ku landzelelana leswaku vutihlamuleri bya vamasipala byi ta landzeleriwa eka vutihlamuleri xikan?we Vonelo leri ri nga sivela ku vuyeleta endlelo ro hlanganisiwa na ku kurisa matirhiselo yo pimiwa ya switirhisiwa. Yi ta tiyisisa ku vonana exikarhi ka masipala wa le kusuhi na wa xifundza na swiboho leswi khumbhaka naswona swi boha eka vamasipala lava.
Ku hangalasiwa ka Mitirho yikulu na vutihlamuleri bya masipala wa xifundza na wa le kusuhi eka xiyimo xo pulana lexi nga longoloxiwa laha hansi.
MALUNGHISELELO YA HUVO YA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Xivumbeko lexi nga kona xa xinawu na tsalwa ra swinawana
WPLG yi tshikelela swilaveko swo cinca ka sisiteme ya mafambiselo ya masipala handle ko susumeta malunghiselelo ya huvo. Hi ku tsundzuka ku kula ka swiyimo, swi sukeriwile eka masipala ku kurisa pulani ya ndhawu leyi susumetaka malunghiselelo lama nga fanela. Ngopfu-ngopfu hi ku kurisa IDP, WPLG yi tshikelela leswaku endlelo leri a ri fanelanga ku humesiwa eka vatirhi, kambe yi fanele ku fambisiwa endzeni ka masipala ku nyika ndlela yo tiyisisa pulani ya matshalatshala ya vufambisi, ku aka xinghana exikarhi ka vufambisi na ntirho, ku tlakusa matimba na matirhelo (WPLG,P28)
Kasi WPLG yi lava vupulani bya vumbano wa nhluvukiso kuri yi fambisiwa hi masipala handle ko vula leswaku hi mani, MSA yi kongomisiwile. Yi vula leswaku Komitinkulu ya masipala (kumbe meyara, kumbe loko va nga ri kona havumbirhi-komiti leyi nga hlawuriwa kumbe tikhanselara) ti fanele ku fambisa ntshaho wa IDP na ku nyikana hi vutihlamuleri eka mufambisi wa masipala.
Moya wa xivumbeko xa xipolotiki na nawu ra vonakala: ti-IDP ti fanele ku va xiphemu xa nkoka xa vufambisi bya masipala na sisiteme ya pulani na ku hangalasa. Vutihlamuleri hinkwabyo byi le ka masipala na vatirhi va kona.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala vo tala va humesile ti-IDP ta vona va ti tirhisa tani hi ntirho wa le thlelo eka vamasipala vo huma eka endlelo ra vufambisi bya masipala. Vufambisi bya masipala, kumbe tikhanselara, kumbe hinkwavo, va nga katsiwanga eka endlelo leri.
Ndlela leyi yo pulana ntirho wu huma eka ku hlangana nhloko ku ya hi ntumbuluko wa Mitirho na vutihlamuleri bya vamasipala. Ku hundza kwalaho vamasipala vo tala a va langutile nthlonthlo wo tshaha IDP hi voxe, leyi a yi ta va yi hundzile ntikelo wa vona hi nkarhi na maphepha ya ntirho. Ku hlangana nhloko a ku fambelana na ku pfumala nhlamuselo na ku hambanisa Mitirho yo:
fambisa endlelo ro pulana, na nyikana hi pulani ya profexinali na Mitirho yo letela.
Loko va susa miehleketo leyi va nga yi yimela leswaku va ta va vapulani va Nhluvukiso, vamasipala vo tala va alanile ni ku tirhisana na nthlonthlo wa vafambisi va pulani, na ku fambisa endlelo ro pulana.
MILAWU YO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI
Ku hangalasa Mitirho na vutihlamuleri eka endlelo ra pulani ra masipala ri fanele ku leteriwa hi milawu ya demokhrasi eka thlelo rin?wana, na hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swo kongomisa eka sisiteme yo vumbano pulani na ku hangalasa eka thlelo rin?wana.
Demokhrasi leyintshwa ya laha Afika Dzonga yi yimela sisiteme ya le exikarhi ka vuyimeri bya demokhrasi, laha swirho leswi nga hlawuriwa swo fana na huvo swi faneleke ku ehleketa kumbe ku amukela swiboho eku heteleleni, na mutirhi wa khophoreyiti, ku pfumelelana hi demokhrasi, laha swiboho swi nga fikeleriwa hi mbulavulo wa rixaka na endlelo ro burisana. Eka endlelo ra pulani ya vumbano wa nhluvukiso, ku twisisa loku ka demokhrasi ku vula leswaku:
endlelo leri a hi ro pulana ntsena eka mfumo wa masipala, kambe i foramu yo burisana na ku pfumelelana hi lava swi va khumbhaka eka masipala, na xiboho xa makumu na vutihlamuleri byi le ka huvo ya masipala tani hi huvo leyi faneleke ku va ni vutihlamuleri eka rixaka eku tirhiseni switirho swa rixaka.
Ku sungula sisiteme ya vumbano wa pulani na ku hangalasa (kumbe ku pulana na ku sungula vufambisi) swi lava ku va kona loku nga helela ka lava tirhaka swona swo fambisa masipala eka endlelo ro pulana.
Ku endlela sisiteme yo vumbano wa pulani, swi vula leswaku;
endlelo ri fanele ku fambisiwa hi munhu wo huma eka mfumo wa masipala, la nga yimela Mufambisi wa Masipala (CEO), loyi a nga hlawuriwa wa matimba ku kuma vatlangi vo huma eka mfumo wa masipala, na ku fanele ku va ni komiti yo hlawuleka ya IDP kumbe xipanu xa ntirho lexi faneleke ku katsa tinhloko hinkwato ta ndzawulo ya vamasipala hinkwavo na tikhanselara lava nga kona eka komitinkulu tani hi ndlela yo cinca vufambisi bya masipala.
Handle ka loko swilaveko leswi swi nga hetisiwanga, vupulani bya vumbano wa nhluvukiso yi na nkarhi lowutsongo wa ku va xitirho xa nkoka xa mfumo wa muganga wa le kusuhi wa demokhrasi na Nhluvukiso.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HANGALASA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI KU YA HI SWIYIMO SWO PULANA
Ku hangalasa ka ntiyiso ka Mitirho na vutihlamuleri byi nga hambana ku ya hi minkhetekanyo na tinxaka ta vamasipala, ku ya hi switirhisiwa leswi nga kona swa vanhu kumbe swa ndhawu. Loko ntsena va fambelana na milawu, ku aviwa ka Mitirho na vutihlamuleri eka vatirhi vo hambana-hambana swi nga hambana kantsongo. Hambi swi ri tano, nsusumeto wo hangalasa Mitirho wu ta tirha tani hi xiletelo xa vunyingi bya vamasipala va nkhetekanyo B.
MAENDLELO NA VONELO RO PULANA
SWILAVEKO SWA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Ku ya hi WPLG, vonelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ku pfuna vamasipala ku hetisisa Nhluvukiso wa vona hi:
ku va pfuna ku twisisa matirhelo ya matimba eka xifundza xa vona;
ku va kombela ku pfumela xivono xo hlangana lexi nga xa nkoka eka xifundza xa vona;
ku va pfuna ku kurisa matshalatshala yo tiva leswaku xivono xa vona hi ku tirhisana na van?wana lava swi va khumbhaka;
ku va pfuna ku ringanisa switirhisiwa swa vona swa mali ku ya hi swikongomelo na minongonoko leyi nga fanela;
ku tiyisisa nkatsakanyo wa migingiriko ya mfumo wa muganga ni swiphemu swin?wana swo pulana Nhluvukiso, hi ku va nyika ntirho wa vumbano na ku hlanganisa;
tirha tani hi tshaku ra ku va kona exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki;na ku pfuna vamasipala ku landzelerisa minongonoko na ku ava switirhisiwa.
Hi ku komisa: vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi fanele va ya hinkwavo, yo lavisisa, matshalatshala naswona yi ri ya vonelo leri nga na swikongomelo swa ku endla swiboho swa timhaka leti fambelanaka na timhaka to kurisa masipala. WPLG yi susumetaa switepe swo pulana swa nkoka eka endlelo leri:
Vukamberi bya rihanyo, ikhonomi na mbangu wa sweswi wa ntiyiso eka xifundza xa masipala -ntiyiso wa sweswi.
Ku kumisisa swilaveko swa vaaki hi ku tirhisana ka le kusuhi.
Ku kurisa xivono xa Nhluvukiso wa xifundza xa Nhluvukiso.
Ku kambela switirhisiwa leswi nga kona, vutivi na ntikelo.
Ku landzelerisana ka swilaveko leswi hi xihatla na nkoka.
Nhluvukiso wa xivumbeko xa nkatsakanyo na swikongomelo leswi nga ta hetisisa swilaveko leswi.
Ku vumba matshalatshala yo fikelela swikongomelo hi nkarhi lowu nga vekiwa.
Ku sungula tiprojeke na minongonoko ku kuma swikongomelo swa nkoka.
Matirhiselo ya switirho ku pima ntikelo na ku va kona.
WPLG a yi hlamuselekangi kahle hi prodakti ya endlelo, na le ka muxaka wa matsalwa ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso:
Loko miehleketo leyi nga kongoma ti-IDP i ku aka pulani leyi nga hlamuseriwa ya nkasakanyo, vamasipala a va nga swi koti ku pulana swilo hinkwaswo eka lembe rin?we. Kambe ti-IDP ti fanele ku tiyisa vamasipala ku landzelerisa swivono kahle na matshalatshala kahle hi ku kongomisa eka migingiriko ya vona na switirhisiwa. Makungu yo pulana hi ntwisiso ma nga fikela eka tipulani leti pfumalaka switirhisiwa swa vumunhu na timali kuri va sungula.?
Xivutiso xa leswaku ntwisiso na nhlamuselo swi ta va njhani swa endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, xi fanele ku hlamuriwa.
MSA yi hlamusela swilaveko swa nawu leswi nga kona mayelana ni vundzeni kumbe ?switirhisiwa swa ntiyiso? swa IDP leswi katsaka (hi vukulu switepe leswi nga susumetiwa hi WPLG):
xivono (xa le ndzeni na xa le handle);
vukamberi bya swiyimo leswi nga kona swa Nhluvukiso;
milandzeriso ya Nhluvukiso;
swikongomelo swa Nhluvukiso;
matshalatshala ya Nhluvukiso;
xivumbeko xa Nhluvukiso wa ndhawu;
matshalatshala lama tirhisiwaka;
tipulani to fambisa mhangu;
pulani ya swa timali(ku katsa na bajete ya malembe manharhu);na ti-KPI na leswi nga languteriwa ku va kona.
Nongonoko lowu wu nyikana hi leswi kombaka kahle ntshaho lowu nga wa pulani leyi nga vumbano wa nhluvukiso.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Vamasipala vo tala na vatirhi va vona va kume swi va tikela ku tirhisana ni maendlelo ya nthlonthlo lowu fambelanaka na swilaveko swa WPLG na MSA:
Vo tala va kuma swi va tikela ku rherha endlelo ra ku va kona ka rixaka hi ndlela leyi nga fanela.
Vamasipala vo tala va endla pulani ya vona ya swa timali hi ku twisisa, vonelo leri nga kongomisiwangiki eka vulavisisi bya tshamelo (hakanyingi va lahlekile hi nawunyana wa xifundzankulu lowu nga hlawula vundzeni bya vulavisisi hinkwabyo) leri a ri nga pfuni hi ku twisisa swa matimba leswi nga eka xifundza xexo.
Vapulani vo tala va kuma swi tika ku tirhisa mbuyelo wa vulavisisi lebyi nga ndzeni na vulavisisi bya swilaveko leswi nga ndzeni.
Ku hava masipala loyi a nga kota ku tirhisa matshalatshala yo tshaha Nhluvukiso, ku endla nhlawulo wa matshalatshala, ku landzelerisa swilo kahle,na ku hlamula swivutiso swa leswaku hikokwalaho ka yini.
Ti-IDP a ti na matimba ngopfu yo letela ku sungula naswona ma le kule na ku va xitirho xa vufambisi.
Minthlonthlo yo tala hi lemintshwa. Vuleteri na sisiteme yo seketela a swi nga si va kona. Buku ya IDP, leyi nga pfuna ku vamasipala ku tirhisana na minthlonthlo leyintshwa hi switepe leswi nga hlamuseriwa, hi vonelo ra switirho, leswi nga hetelela swi hlanga-hlanganile. Yi kale yi nthlonthla vonelo ra muchini leri alanaka na endlelo ra ku burisana ra matshalatshala ra timhaka ta ntiyiso na tindlela leti nga fanela na tindlela to tirha hi swona.
Hi ku komisa: Vamasipala vo tala na vatirhi va vona vo pulana a va si kuma tindlela to tirha hi minthlonthlo leyintshwa yo hlanganisa mavonelo yo va kona, ku pulana projeke ya matshalatshala na ku yi sungula. SWIKOMBEKISO SWA vuleteri lebyi nga kona a swi nyikanga nhlamulo leyi nga fanela eka xivutiso lexi xo tika.
MILAWU YA VONELO RO PULANA
Hi ku tirhisana na WPLG na MSA, vonelo ra IDP ri fanele ku landzelela maendlelo ya milawu lama landzelaka;
IDP yi fanele ku kombeta swilaveko swa nandzeriso/swiphiqo swa masipala na vaaki va vona.
Switirhisiwa leswi nga kona swi fanele ku tirhisiwa hi ndlela ya nkongomelo.
Pulani yi fanele ku va ya matshalatshala, hi leswaku yi fanele ku landzelela endlelo ra nhlawulo lowu nga tivisiwa na ku lava swintshunxo swa nxavo wa le henhla leswi nga ni matimba ya le henhla.
iv. IDP yi fanele ku va ni masungulo, hi leswaku yi fanele ku kongomisa ngopfu eka tibajete, tipulani ta bindzu, swiboho swa matirhiselo ya misava, na swin?wana na swin?wana.
Hi ku komisa: endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ri fanele ku nyikana hi foramu yo kuma, ku burisana na ku ntshunxa timhaka ta ntiyiso eka masipala (leti nga vaka to twisa ku vava eka masipala hinkwavo, na timhaka to karhi ta vaaki na lava swi va khumbhaka) eka xiyimo xa nhlamuselo lexi lavaka nxavo wa ntiyiso lowu pfunaka ku fambisa endlelo ro sungula handle ko onha nkarhi.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO HLAMULA XIVUTISO XA HIKOKWALAHO KA YINI
A hi ntirho wa SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ku nyikana hi SWIKOMBEKISO SWA vuleteri swa maendlelo ku pfuna hi ku hlamula xivutiso xa hikokwalaho ka yini hi vundzeni. Leswi swi ta endliwa eka xiletelo xa 3. Hambi swi ri tano ku na swivutiso swin?wana leswi fambelanaka na maendlelo lama faneleke ku tsundzukiwa tani hi timhaka ta tsalwa, naswona swi fanele ku endliwa eka xiphemu lexi.
Vonelo ra ku va kona
Ku ka masipala eka vamasipala lavakulu (lava nga ni 100 000 wa vanhu) a wu swi koti ku va kona eka tinhlengeletano ta rixaka, kambe va lava ku va kona loku nga vumbiwa ni tindlela to va kona (vona xiyenge xa 8).
Vulavisisi
Leswi a swi fanelanga ku vula lewaku ku hlengeleta mahungu ka tinxaka hinkwato. Swi fanele ku kongoma eka timhaka ta nandzeriso na ku pfuna u hlamusela swivangelo na matimba ya timhaka leti. Leswi swi lava ku cinciwa ka milawunyana yo tala ya xifundzankulu.
Vulavisisi lebyi nga vekiwa na ku tivisa swiphiqo swa ku va kona/swilaveko/timhaka
Maendlelo lama ma fanele ku tivisana. N?wangulano wa ku va kona ni vaaki kumbe lava swi va khumbaka swi fanele ku tirhisana na tinomboro na ntiyiso, kasi timhaka ta nandzeriso leti humaka eka endlelo ro va kona ti fanele ku va tinhlokomhaka ta vulavisisi byo enta.
Endlelo ro fikelela swikongomelo na matshalatshala ya timhaka ta nandzeriso ti fanele ku pfumelela endlelo ra mbulavulo wo hambana-hambana hi matshalatshala hi tindlela to tirha hi timhaka leti. Yi endliwile ku va endlelo ro burisana hi matshalatshala man?wana, hi ku tsundzuka SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na xivumbeko xa tshamelo.
v. Ku sungula ku dyondzisa
Loko ku ve maendlelo ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso i ku pfuna ku hatlisisa na ku antswisa ku hangalasa, loko va fanele ku tivisa tibajete, tipulani ta bindzu, vufambisi bya matirhiselo ya misava na vayimeri va minongonoko, va fanele ku kongomisa ku pfumelela nhlayelo wa nxavo, tatisa leswi faneleke ku kumiwa na swiboho swa tindhawu. Leswi swi lava swiboho eka swa, xikombiso, swiyimo swa thekiniloji na mintshaho. Pulani ya xitekiniki ya projeke yi fanele ku va eka xiyimo lexi nga hetiseka, xiphemu xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, kuri yi va xiphemu xa sisiteme ya vufambisi bya masipala. Leswi swi vula leswaku IDP yi fanele ku:
ku katsa xivumbeko lexi bohaka lexi nga vumbaka swiboho swa vufambisi bya misava ku va ka xihatla na ku letela swiboho swo hlayisa mali eka vahlayisi va phurayivhete na va vanhu hinkwavo;
katsa misusumeto ya projeke leyi nga ringanela nhlamuselo ku pfumelela vulavisisi lebyi tirhekaka na lebyi amukelaka mali yo huma eka tindhawu ta swa timali;
ku katsa minongonoko yo antswisa ikhonomi na ku nghenisa mali hi ku kongoma ku sungula tindlela leti kokaka mahlo ta ndhawu/mbangu wa mapatu ku endlela ikhonomi;
ku katsa leswi nga kongomiwa na leswi kombaka ku vonakala na vutihlamuleri bya huvo ya le kusuhi na ku va kona ka sisiteme ya vufambisi bya masipala; na ku lunghisela xinghana xa masipala, ku katsa xinghana xa vaaki, hi ku katsa vaaki na lava swi va khumbhaka eku tshaheni na ku endla endlelo ro endla swiboho swa tiprojeke ta nkoka ta muganga.
KU VA KONA KA RIXAKA EKA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA NAWU
Vumbiwa ri vula leswaku xikongomelo xin?we xa vamasipala i ku ?khutaza ku va kona ka vaaki eka timhaka ta mfumo wa muganga wa le kusuhi.?
WPLG yi tshikelela mhaka ya ku va kona ka rixaka (ku nga ri ntsena ku pulana ka masipala). Ku ya hi nhlamuselo ya ku ri va nga fikelela njhani ku va kona ka rixaka na ntirho lowu faneleke ku endliwa hi mfumo ku tiyisisa ku va kona ka vaaki eku vumbeni tsalwa na ku tshaha minongonoko ya masipala, na ku sungula na ku kambela minongonoko leyi. Ku va kona ka rixaka ku endleriwile ku antswisa demokhrasi ya le kusuhi. Loko WPLG yi tshikelela leswaku vamasipala hi bya vona va fanele ku kurisa matshalatshala lama nga fanela na endlelo ra muchini ku tiyisisa ku va kona, tindlela tin?wana ta ku ri swi nga nyikiwa njhani, swo fana na:
tiforamu ta vumbelo leri nga rherhiwa (ngopfu-ngopfu eka swiyimo swa swivono na timhaka to karhi ta matsalwa, kuri na matsalwa yo tala);
ku va kona ka lava swi va khumbhaka lava nga vumbiwa eka komiti ya huvo (ngopfu-ngopfu eka timhaka ta komiti yo pfa yi khomile);
ku va kona ka vulavisisi bya migingiriko, hi ku kongomisa eka ntlawa wo karhi (ku endlela ku eneta ka timhaka to karhi); na ku vumbiwa ka mintlawa (ngopfu-ngopfu exikarhi ka vanhu eka swifundza leswi nga vekiwa).
Ku na SWIKOMBEKISO SWA vuleteri leyi kombaka switsundzuxo leswi. Xo sungula, ku va kona ku fanele ku va endlelo leri nga vumbiwa kuri na endlelo ra tinhlengeletano ta rixaka hinkwaro. Xa vumbirhi, ku va kona ka rixaka ku fanele ku languta eka endlelo ro karhi, kutani a swi ringani hi matirhiselo eka swivandla hinkwaswo swa vufambisi bya masipala.
Mfumo wa muganga wa le kusuhi a wu yimeriwanga ku kuma tindlela to vumba ku va kona, kambe ku va ni matimba eku khutazeni na ku antswisa ku va kona, ngopfu-ngopfu loko swi fika eka ku va kona ka mintlawa na vavasati lava nga endleleni.
Loko MSA yi hlamusela masipala tani hi ?vundzeni bya vatirhi?leyi nga endliwa hi ?swivumbeko, Mitirho na vufambisi?, kambe na loko ?vaaki, vatshami na vahakeri va tirheyiti?, yi hambanisa kahle exikarhi ka Mitirho na vutihlamuleri bya ?swivumbeko leswi fumaka?(leswi endlaka vumunhu bya le tlhelo bya nawu), na vaaki, vatshami na vahakeri va tirheyiti.
Xiyenge xa ku va kona ka rixaka xa MSA xi leteriwa hi nawu lowu yimelaka mfumo kuri va khuthaziwa hi sisiteme ya mfumo wa ku va kona. Ku va kona ka endlelo ro endla swiboho ra masipala ku tiyisisa vaaki va kahle, vatshami na vahakeri va tirheyiti. Vupulani bya vumbano wa nhluvukiso byi tshikeleriwa tani hi xivandla xa ku va kona ka rixaka.
Swiboho leswi nga fanela swa endlelo ra muchini, maendlelo na tindlela ta ku va kona ka rixaka ku sukeriwe masipala. Maendlelo ya ku va kona loku nga hlawuriwa i ku amukeriwa, ku endla na ku tsundzuka xikombelo na swivilelo na tinhlengeletano ta huvo ya rixaka. Ku hava tindlela leti nga hlawuriwa ta ku va kona eka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Vamasipala va komberiwa ku aka matshamelo ya ku va kona ka rixaka na, ku va khutaza. Xitirho lexi nga hlawuriwa xo tlakusa ku va kona ka rixaka, i ku hangalasa mahungu ya endlelo ra muchini na timhaka ta ku va kona ka rixaka, hi timhaka ta timfanelo na Mitirho ya vatshami na timhaka ta mfumo wa masipala.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Ku tshika swiboho eka tindlela ta ku va kona ka masipala un?wana na un?wana hi mbuyelo wa:
switayili swo hambana-hambana swa demokhrasi hi mikatsano yo hangalaka ya vuyimeri bya ximfumo na ku va kona ka mfumo etikweni;
ku pfumala ku pfuniwa na ku hlangana nhloko ethlelweni ra vamasipala vo tala, lava kumaka swi va tikela ku kumisisa tindlela leti nga fanela hi voxe; na ku alela vaaki timfanelo to va kona, hi ku sivela ku seta swiyimo swa swilaveko leswi hlamuselaka mfanelo leyo.
Maendlelo yo tala ya ku va kona eka xiphemu xa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ti vumbiwile hi ndlela leyi nga fambelaniki na milawu leyi nga vuriwa eka WPLG na MSA.
MILAWU YA KU VA KONA KA RIXAKA
Huvo leyi nga hlawuriwa i xiboho lexi nga hetiseka xa foramu yo endla swiboho hi ti-IDP. Ntirho wa ku va kona wa demokhrasi i ku tivisa, ku pfumelelana na ku vulavula hi swiboho sweswo, hi nkarhi wo pulana/endlelo ro endla swiboho.
Ku va kona ka rixaka ku fanele ku va ka xindzhawu leswaku va ta tiyisisa leswaku vatshami va tiko va na timfanelo to ringana ku va kona. Ku va kona ka ndhawu swi vula:
ku seta swilaveko leswi nga hlamuseleka swa maendlelo ya ku va kona loku tirhaka eka vamasipala hinkwavo hi ku ndlela ya milawunyana, na ku nyikana hi xivumbeko xa nawu lowu tiviwaka.
Ku va kona loku nga vumbiwa: Vamasipala vo tala lavantshwa i vakulu ku ya hi sayizi ya rixaka na xifundza ku pfumelela ku va kona loku kongomeke vunyingi bya vanhu eka pulani leyikulu. Ku va kona eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, swi lava milawu leyi nga hlantsweka na tindlela leti nga kongomiwa leti vulaka leswaku i mani a faneleke ku tivisiwa, a yimerile mani, hi mhaka yihi, hi huvo yihi, hi ntikelo wihi.
iv. Ku hangalaka: Ndlela leyi ku va kona ka rixaka ku nga vekiwa eka ndhawu naswona yi vumbiwile yi fanele ku nyikana hi ndhawu leyi nga ringanela ku hangalasa, hi leswaku ku endlela switayili swo hambana-hambana swa ku va kona na ndhavuko. Kasi ku fanele ku va na xivumbeko xo fana no endla ku va kona ka ndhawu etikweni, xivumbeko lexi xi fanele ku nava ngopfu ku cinca ndhawu leyi faneleke ku endliwa hi swifundzankulu na vamasipala.
v. Ku tlakusiwa ka ku va kona ka rixaka hi mfumo wa masipala ku fanele ku vuriwa exikarhi ka:
ku vumba matshamelo ya ku va kona ka rixaka, leswi ku nga xiboho eka vamasipala hinkwavo (hi ku tirhisana na MSA), na
Ku khutaza ku va kona ka rixaka, loku faneleke ku endliwa hi mintlawa leyi pfumalaka na ku ringanana ku ya hi vununa kumbe vusati ku ya hi matshamelo na ntikelo eka masipala.
MITIRHO NA VUNDZENI BYA KU VA KONA KA ENDLELO RA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Ku va kona ka endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukisoi win?we wa tiarena to tala ta ku va kona ka nkatsakanyo exikarhi ka mfumo wa muganga na vaaki. Tindlela tin?wana to tiyisisa ku va kona ka mfumo wa muganga i:
ku nyika vanhu nhlawulo exikarhi ka switirho;
tindlela ta vaaki na vatirhi to hangalasa ntirho na vufambisi bya rixaka;
xinghana exikarhi ka vaaki/huvo ya lava swi va khumbhaka na milawu yo sungula tiprojeke; na ku nyika vaaki mfanelo ya kungu na ku vilela na ku sindzisa mfumo wa masipala ku hlamula.
Ku va kona ka Nhluvukiso wa ti-IDP ta masipala ti fanele ku voniwa eka thlelo ro anama. Yi pfuna ku endla Mitirho ya mune leyikulu:
Va lava ku kombiwa: ku tiyisisa swilaveko swa vanhu na swiphiqo swi fanele ku tsundzukiwa.
Mfanelo wa swintshunxo: ku tirhisa vutivi leswaku vaaki va le mugangeni vatshami leswaku va ta kota ku fikelela swintshunxo leswi nga fanela.
Ku va vinyi va vaaki: ku kucetela vaaki na vatshami na switirhisiwa, na ku khutaza ntirhisano na xinghana exikarhi ka mfumo wa masipala na vaaki ku sungula na vuhlayisi.
iv. Ku nyika matimba: ku endla vupulani bya katsakanya Nhluvukiso yi va mhaka ya rixaka yo pfumelelana hi leswi tsakisaka, ku kuma ndlela yo khomelana na ndhawu yo fana na, ku vumba ku vonakala na vutihlamuleri bya mfumo wa muganga wa le kusuhi ku ya eka vaaki muganga va le mugangeni.
Mitirho leyi yi fanele ku kucetela nhlawulo wa tindlela leti nga fanela na endlelo ra muchini ra ku va kona ka rixaka.
SWITIRHO, TINDLELA NA ENDLELO RA MUCHINI RA NDZHAWU NA ENDLELO NA VUMBELO RA KU VA KONA KA RIXAKA
Ku va kona ka vumbelo ri vekiwe kule ku ya hi laha timfanelo tin?wana eka endlelo ro pulana. Loko malunghiselelo ya huvo ma nga hambana ku ya hi swifundza, swilaveko leswi landzelaka swi nga langutiwa.
Tikomiti ta tiwadi i xivumbeko xa huvo lexi eka xona vaaki eka xifundza xa misava ku va kona eka endlelo ro pulana.
Tihuvo ta lava swi va khumbhaka leti yimelaka rihanyo, ikhonomi, vununa na vusati kumbe leswi tsakisaka swa mbangu va fanele ku tsarisa tani hi ?huvo ya lava swi va khumbhaka? (eka xiyimo xa masipala) leyi eka swona va nga vaka kona eka endlelo ro pulana.
Huvo na mutshami wa xitulu xa komiti ya IDP va fanele ku tiyisisa leswaku mintlawa yin?wana leyi nga fanela tindlela tin?wana ta hinkwavo ti nyikiwa nkarhi wo yimeriwa. Mintlawa leyi nga rherhiwanga kahle yi fanele ku yimeriwa hi ?Magqwetankulu?(xikombiso vatirhi va rixaka, ti-NGO, vanhu lava tirhaka lava nga endla tidyondzo ta mintlawa yo tano, na swin?wana na swin?wana).
iv. Tikomiti ta tiwadi na huvo ya lava swi va khumbhaka va fanele ku ?yimeriwa hi foramu ya IDP?leyi nga ta endla ntwanano exikarhi ka mfumo wa masipala na rixaka. Vuyimeri bya foramu ya IDP byi fanele ku va hi laha ku nga heriki leyi fambisaka vukamberi bya ku va kona hi nkarhi wo sungula IDP. Tinhlengeletano ta foramu ya IDP ti fanele ku ngheneriwa hiswirho swa komiti ya IDP na tikhanselara.
v. Tikomiti ta IDP na tiprojeke /minongonoko ya vona ya xitekiniki kumbe mintlawa leyi tirhaka va nga katsa vayimeri vo huma eka komiti ya wadi na lava swi va khumbhaka kumbe vatirhi vo huma eka rixaka loko masipala a tsundzuka leswaku swa fanela. Vuyimeri byo tano byi nga va bya ku nga herikilaha swirho swa komiti va nga ta rhambiwa eka timhaka to pfa u khomile.
Eka vamasipala va nkhetekanyo wa A na C wa vamasipala, malunghiselelo yo hambana-hambana ya ndhawu ma ta tirhisiwa. Kasi swifundza leswi nga eka endlelo ro va kona ka huvo ya le kusuhi eka xifundza xexo xa nawu eka xiyimo xa methiropholithehe.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA TSHAMELO RA KU VA KONA KA RIXAKA
MSA yi lava masipala a hangalasa mahungu ya maendlelo na tindlela ta makungu lama nga ya nkoka. Ku hundzula swilaveko leswi eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso swi vula leswaku masipala un?wana na un?wana u fanele ku landzelela endlelo leri.
Vaaki va fanele ku tivisiwa hi endlelo ra vupulani bya vumbano wa nhluvukiso hinkwaro, na timhaka ta rixaka leti fambelanaka na endlelo hi ku:
tivisa rixakamidiya lowu nga fanela ku kunguhata ?vupulani byo tirha?; na tikomiti ta tiwadi na tihuvo ta lava swi va khumbhaka.
Tikhanselara ti ta tivisa vaaki lava nga eka tiwadi ta vona hi ku vitana nhlengeletano ya wadi.
Foramu ya vuyimeri ya IDP yi fanele ku va eka xiteji xin?we xa endlelo.
iv. Vayimeri va vaaki na lava swi va khumbhaka va fanele ku nyikana nkarhi wo ringanela (2-4 ya mavhiki) ku fambisa nhlengeletano kumbe chapu ni mintlawa, vaaki kumbe huvo leyi va yi yimelaka, mhaka yi nga si vulavuriwa hi foramu ya vuyimeri ya IDP. Leswi i ku nyika nkarhi eka vayimeri lava nga siyiwa endzhaku ku va kona, kambe a yi katsi mfumo wa masipala eka vaaki kumbe xiyimo xa lava swi va khumbhaka eka chapu.
v. Matsalwa lama nga tshahiwa ma fanele ku fikeleriwa hi muaki un?wana na un?wana, munhu u?wana na un?wana u na mfanelo yo yisa swivulavulo leswi tsariweke. Ku fanele ku va na nkarhi wo ringana mavhiki ya mune kuri tikomiti ta tiwadi, lava swi va khumbhaka na lava swi tsakelaka na vaaki kuri va vulavula hi ntshaho wa tsalwa eka rixaka, na ku vulavula hi swona vuyimeri bya foramu ya IDP byi nga si vulavula hi tsalwa rero.
vi. Komiti ya IDP yi fanele ku tivisa tikomiti ta tiwadi na tihuvo ta lava swi va khumbhaka hi ndlela yo endla swivulavulo, kumbe eka swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini va nga tsundzukiwanga hi Foramu ya Vuyimeri ya IDP, ntshaho wu nga si yisiwa eka huvo vii. Tinhlengeletano ta huvo endzhaku ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso ti fanele ku va ta rixaka.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA KU KHUTAZA KU VA KONA KA RIXAKA
Mfumo wa masipala, hi ku landzelela ti-IDP ta vona na tikhanselara, ti fanele ku tirhisa tindlela hinkwato hi tindlela leti nga fanela, ku tlula ku vumba matshamelo lama nga fanela, ku khutaza ku va kona ka rixaka. Hikuva yi ta va ku lwa ka vamasipala vo tala ku nyikana hi tshamelo leri nga kotekaka, na ku tiyisisa ku va kona ka vatlangi vakulu vo huma eka masipala, kutani leswi ku va kona ku nga mfanelo ku nga ri ntirho wa vaaki, vuswikoti byo khutaza rixaka ku va kona eka xiyimo xa vaaki swi ta pimiwa hakanyingi.
Ku khutaza ko gingirika ku fanele ku kongoma eka mintlawa leyi nga ti twisisiki leyi nga riki na matimba yo hangalasa leswi va tsakisaka eka rixaka hinkwaro. Leswi swi vula mintlawa ya lava pfumalaka swo dya, kumbe vavasati, kumbe mintlawa ya malembe yo karhi (lavantshwa, swisiwana, vadyuhari). Masipala u fanele ku tivisa mintlawa na ku tivisa tindlela leti nga fanela to tiyisisa vuyimeri bya vona eka Foramu ya vuyimeri ya IDP.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO KONGOMANA NA KU VA KONA KA RIXAKA
Ku va kona ka rixaka a swi ringani na ku va swi fambelana na xiteji xin?wana na xin?wana xo pulana, na kungu ra tindlela hinkwato ta ku va kona ta ringana eka xitepe xin?wana na xin?wana. Ku hunguta nxavo wa ku va kona, ku sivela ku karhala, na ku ku vona ntshikelelo wa ku va kona, tindlela ta ku va kona ti ta hambana ku ya hi switeji. Mintila leyi landzelaka ya vuleteri yi nga pfuna masipala ku ehleketa hi switirho leswi nga fanela swa switepe swa ntiyiso:
Ntikiso wa le henhla: ku katsiwa ka vaaki, lava swi va khumbhaka, vaaki, vatirhisi na vatirhi-kuloni
Ntikelo wa le xikarhi: ku va kona ka vayimeri va foramu ya masipala ya IDP
Ntikelo wa le hansi: Tikomiti ta xitekiniki na vayimeri lava nga hlawuriwa va rixaka.
TISISITEME TO SEKETELA PULANI YA MASIPALA
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA XINAWU NA TSALWA RA SWINAWANA
Ku na ku hambanisa ko hlantsweka exikarhi ka Mitirho na vutihlamuleri ku ya hi xiphemu xin?wana na xin?wana xa mfumo, hi vuxona, ku va xiphemu xa sisiteme ya mfumo leyi nga na vutihlamuleri lebyi nga avanyisiwa, na Mitirho yo seketela ya mfumo wa tiko na wa xifundzankuluku ya eka mfumo wa muganga, lowu ku nga ku pfuna mfumo wa muganga wa le kusuhi ku hetisisa Mitirho ya vona kahle. Loko vutihlamuleri byi aviwa eka sisiteme ya mfumo wo tirhisana ma lehile ku ya hi ntumbuluko, vutihlamuleri byo seketela byi nga va bya nkarhinyana.
Ku ya hi vumbiwa, mfumo wa tiko na wa xifundzankulu yi fanele ku seketela na ku tiyisa ntikelo wa vamasipala ku fambisa timhaka ta vona, ku humesa matimba ya vona na ku endla Mitirho ya vona.
WPLG yi vula leswaku matimba ya vumbiwa na ku tivisa Mitirho ya mfumo wa tiko na wa xifundzankulu. Loko mfumo wa tiko wu fanele ku sungula xivumbeko xa hinkwavo ra ntikelo wa masipala wo aka na ku seketela, mfumo wa xifundzankulu wu fanele ku nyikana hi xivumbeko xa ntikelo wo aka eka xifundzankulu, lowu tsundzukaka swilaveko swo hambana-hambana swa vamasipala, na ku tiyisisa leswaku ku akana ku va kona. Vuleteri bya xifundzankulu byi fanele ku sunguriwa. Ku pfuna hi ti-IDP ta vamasipala i ntirho wun?wana wa ku endla xikongomelo lowu nga vuriwa eka WPLG. Mifumo ya xifundzankulu yi yimeriwile ku hetisisa ntirho wa ku nyikana hi ku pfuniwa na ku aka vamasipala va le mugangeni. Leswi swi vula leswaku vuseketeri bya xitekiniki eka xifundza xo pulana.
MSA yi vula leswaku yi vulavula ntsena hi ndlela yo seketela xifundzankulu eka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso, handle ko nyikana hi timhaka to tala.
Swiphemu hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku va ni vutihlamuleri byo aka vuseketeri eka masipala wa le kusuhi. Kasi ntirho wa mfumo wa tiko i ku nyikana hi xivumbeko xo seketela, swifundzankulu na swifundza swi yimeriwile ku va katsakanyiwile eku akeni ntikelo. Ku hangalasa Mitirho exikarhi ka swifundzamkulu na swifundza a swi tivisiwanga.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Sisiteme ya ku seketela ya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso a yi tirhisani na swilaveko swo seketela vamasipala hinkwavo va nkhetekanyo lava va nga fikeleli pulani ya xiprofexinali. Kumbe vuseketeri bya tiko (byo fana na ku nyika SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na tibuku), kumbe vuseketeri bya xifundzankulu (tani hi ku nyikana hi nawu, ku kunguhata vuleteri na ku cinca tichapu, na ku nyikana hi vuleteri bya huvo) byi sivile xivandla eku pulaneni na vuswikoti byo letela eka xiyimo xa le kusuhi. A ku ri xihoxo xa leswaku vafambisi va masipala va nga pfumeleriwa ku endla ntirho wa vapulani na valeteri hi ku nyikana hi buku na khoso ya manghenelo. Vafambisi va masipala, a va nga ri na nkarhi wo teka ntirho lowu wo pulana eka tinwheti to karhi. Xivandla xo seketela a ku ri lexi nga siviwa hi vatirhi. Xintshunxo lexi xi vile xo ka xi nga ringanelangiki hakanyingi, hi swivangelo swimbirhi leswi landzelaka:
Vatirhi lava a va tala ku tirha vonelo ro prodakti ku ri na ra vuseketeri na ku akana. Ku katsa kwalaho vamasipala vo tala lava nga nyika ntirho lowu eka vatirhi lava va lavile tsalwa leri a ri ta va nyika mpfumelelo wo huma eka MEC, hikokwalaho va tata swilaveko swa nawu.
Vatirhi vo tala va muxaka lowu a va ri na vutivi bya doropa ra muxaka wunwana. A va nga tivi tivi pulani ya ku va kona, kumbe ka pulani ya projeke na matshalatshala. Vuseketeri hakanyingi a byi nga ringanelangaeka swilaveko leswintshwa swa vupulani bya vumbano wa nhluvukiso.
Ku hava ni wun?we wa tisisiteme to seketela a nga endla ntirho wa maendlelo ya vuleteri bya profexinali eka mufambisi wa masipala hi nkarhi wa endlelo ro pulana na ntshaho.
MILAWU YA SISITEME YO SEKETELA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Tikhomphonente timbirhi ta sisiteme to pulana na ku seketela vufambisi ti fanele ku tiviwa:
Xikongomelo xa huvo ya ku seketela rixaka ku fana na mali, vuleteri bya tsalwa, mahungu yo fambelana na tsalwa, vukamberi na vufambisi. Muxaka lowu wa vuseketeri wu fanele ku nyikiwa ndlela yo hangalasa hi vayimeri lava swi va khumbhaka.
Mitirho ya xiprofexinali yo fana na vuleteri bya maendlelo, vuleteri, matsalwa, tisavheyi, tidyondzo ta vulavisisi, na swin?wana na swin?wana. Mitirho leyi yi nga endliwa hi vatirhi va rixaka kumbe va phurayivhete, ku ya hi ntikelo wo nyikana hi ntirho lowu nga fanela. Va fanele ku nyikiwa ntsena ku ya hi loko vanhu va swi lava.
Hi ku tirhisana na mpimo wa nkarhi i swa nkoka ku hambanisa exikarhi ka swilaveko swo seketela swa nkarhinyana na swa nkarhi hinkwawo:
Vuseketeri bya nkarhinyana i byo pfuna. Byi fanele ku nyikiwa ku tatisa vatlangi eku hetisiseni Mitirho ya vona na vutihlamuleri hi ku tirhisana na swilaveko leswintshwa.
Vuseketeri byo ka byi nga heli hakanyingi i ku nyikana hi ntirho wa mfumo i ku va ni vutihlamuleri bya xipolotiki handle ka ku kota ku endla hi voxe hikokwalaho ka ku pfumala xikeyili xa ikhonomi.
iv. Vuseketeri bya profexinali byi fanele ku fambisiwa hi vamasipala. A va fanelanga ku teka ntirho wa mufambisi wa masipala. Tani hi leswi mufambisi wa masipala a nga ta ka a nga endli ntirho wa vapulani (kambe va nga fambisa vapulani), vapulani a va fanelanga ku endla ntirho wa mufambisi wa IDP.
v. Nawu wa ku hunguta: tisisiteme ta vuseketeri ti fanele ku va kusuhi na xiphemu xa muganga. Leswi nga ta endliwa a swi fanelanga ku endliwa eka xiyimo xa le henhla. Leswi nga ta endliwa kahle hi vatirhi lava nga kona a swi fanelanga ku endliwa hi vanyiki va ntirho lavantshwa. Vuswikoti bya sisiteme ya vuseketeri bya masipala va fanele ku, va va eka xiyimo xa le kusuhi xa mfumo. Tisisiteme letintshwa ti fanele ku siviwa hi vaseketeri va swivanda, kambe va nga aleli vuseketeri lebyi nga kona bya ntirho.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWA MITIRHO NA VUTIHLAMULERI BYA SISITEME YO SEKETELA VUPULANI BYA VUMBANO WA NHLUVUKISO
Ntirho wa mfumo wa tiko eku seketeleni pulani ya masipala (handle ka ku seta xivumbeko na SWIKOMBEKISO SWA vuleteri na milawu) i:
ku nyika sete ya switirho swo pulana kumbe maendlelo;
ku endlela ku andlala xivumbeko xa nawu wo letela vuleteri bya minongonoko na Nhluvukiso wa dyondzo;
ku katsa eka pulani ya nxavo ku pfuna ku kuma sisiteme ya tiko hinkwaro leyi nga sunguriwa;
ku kambela ku pulana na ku sungula endlelo; na ku nyikana hi nkarhi wo cinca miehleketo eka ku pulana na vutivi.
Ntirho wo seketela (handle ka Mitirho ya vona eka sisiteme yo pulana) ya mfumo wa xifundzankulu i:
ku nyikana hi vuleteri byo enta bya endlelo ro pulana;
ku nyikana hi mbuyelo wa maendlelo na tiaspekte ta IDP;
ku katsa eka nxavo wo pulana;
ku rherha tindlela to dyondza exikarhi ka masipala;
ku tiyisisa mfikelelo lowu nga fanela nongonoko wa ku letela; na ku kambela endlelo ro pulana na ku sungula.
iii Tihuvo ta xifundza ti fanele ku seketela masipala wa le kusuhi hi tindlela to ringanela to pulana hi:
ku nyikana hi mfikelelo wo pulana na vufambisi lebyi fambelanaka na mahungu;
ku nyikana hi maendlelo ya vuleteri bya masipala wa le kusuhi hi nkarhi wa dyondzoya endlelo ro pulana (xikombiso hi tichapu leti nga hlanganisiwa ni vamasipala va le mugangeni ku endlela vundzeni bya vupulani bya vumbano wa nhluvukiso);
ku letela vamasipala na tikhanselara hi ku fambisa endlelo hi ku ?dyondza hi ku endla?, ku hlanganisa vamasipala ku endla Mitirho leyi nga fanela, mahungu na vuleteri; na ku nyikana hi nkarhi wo avelana hi miehleketo na vutivi na ku endla switepe swin?wana hi tichapu to hlanganeriwa.
iv. Sekitara ya phurayivhete (vatirhi va le handle, ti-NGO) ti nga tirhisiwa hi ku pulana loku fambelanaka na Mitirho leyi nga khumbhiki vutihlamuleri bya vufambisi bya muganga na leswi lavaka vutivi byo karhi naswona byi nga humesiwa hi ku olova:
ti-NGO ti nga tirhisiwa ku pfuna vaaki na lava pfumalaka, mintlawa leyi nga ti tiviki ku va kona eka endlelo hi ku sungula vuyimeri na matshalatshala.
Vatirhi va phurayivhete va nga tirhisiwa, ngopfu-ngopfu, eka timhaka leti fambelanaka na ku katsa (xikombiso tidyondzo ta xitekiniki, tisavheyi, vulavisisi bya ntikelo bya mbangu, mepe na GIS)
Vuleteri byo pulana tichapu na tinhlengeletano byi lava vutivi byo hlawuleka. Valeteri lava tivaka va kala naswona va nga thoriwa va huma eka ti-NGO, sekitara ya phurayivhete kumbe eka mfumo
Ndzawulo ya mfumo ya xifundzankulu na mfumo wa le kusuhi yi le ka endlelo ro sungula ?sisiteme ya vuseketeri yo sungula vufambisi na ku pulana?(PIMSS) leyi fambelanaka na swikombekiso leswi swa vuleteri.
Ku hangalasa Mitirho eka sisiteme ya vuseketeri swi nga pfuna vatlangi hinkwavo lava nga katsiwa ku tivisa matimba ya vona na vutihlamileri. Ku na ku tala, ku fanele ku va ni ku olova mayelana na xiyimo xa le kusuhi, ku nga va na mphikizano exikarhi ka tinxaka to hambana-hambana ta vanyiki va ntirho.
VUKAMBERI NA KU AMUKERIWA KA TI-IDP
II.I XIVUMBEKO LEXI NGA KONA RA NAWU
WPLG yi tshikelela nkoka wa ku tsongahata vamasipala hi mhaka ya tindlela to kurisa endlelo na mpfumelelo, hi ku vutisa endlelo ro pfumelela leri laviwaka hi DFA.
MSA yi lava ntsena ku nyikana hi khopi ya IDP, leyi faneleke ku amukeriwa hi huvo ya masipala, eka MEC wa mfumo wa muganga wa le kusuhi. Loko IDP yi nga fambisani na swilaveko swa nawu kumbe Nhluvukiso wa tipulani kumbe matshalatshala ya vamasipala van?wana kumbe swiphemu swin?wana swa mfumo. MEC a nga lava leswaku masipala a cinca pulani. Loko masipala a ala, MEC a nga thola komiti ya xihatla ku endla ntirho lowu. Loko komiti leyi yi sindzisa ku cinca, masipala u ta fanela hi ku cinca IDP.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Sisiteme ya xinghana xa mfumo na ntirho wa vayimeri va ntirho wa xifundzankulu na wa tiko eku sunguleni ti-IDP swi lava mfumo wa xifundzankulu na vayimeri lava nga fanela va mfumo wa tiko ku ri va va kona eka vukamberi na/kumbe ku amukela ti-IDP ku endlela ku ringanisa. Hikokwalaho, swi le kule na kuri i mani a faneleke ku va kona eka endlelo a alana na ndlela yihi ya IDP leyi faneleke ku endla mhaka yo twisiseka.
SWIKOMBEKISO SWA VULETERI SWO KAMBELA /KU AMUKELA ENDLELO
I. Ti-IDP ti fanele ku amukeriwa hi huvo ya masipala ntsena.
II. Tihuvo ta swifundza ti fanele ku tiyisisa ku tirhisana ka tipulani ta muganga naswona ti fanele ku va munhu wa le xikarhi ka endlelo ro kuma ntirhisano na ku ringanisa exikarhi ka tipulani ta le kusuhi.
III. Ku tiyisisa ku tirha ka mfumo (tani hi leswi swi nga longoloxiwa eka xiyenge xa 4), na ku kasta eka ku nava na ku anama ka vukamberi hi endlelo ra muchini, ti-IDP ti fanele ku yisiwa eka MEC wa xifundzankulu wa mfumo wa muganga eku kambeleni na ku nyika mbuyelo ku ya hi MSA.
IV. Ku kambela ku ya hi xiyimo xa xifundzankulu na mbuyelo swi fanele ku endliwa hi tindlela ta mune ta nkoka:
ku tirhisana na swilaveko swa nawu;
pulani ya xiprofexinali ya nkoka ya endlelo ro pulana na ku pfuna ka vupulani bya vumbano wa nhluvukiso tani hi xitirho;
mbuyelo lowu kotekaka wa nsusumeto wa tiprojeke; na ku endla ku rhula ka tipulani eka xifundza hi kunavana ku ringanisa komiti leyi nga endliwa hi vayimeri va xifundzankulu, tikona mfumo wa muganga wa le kusuhi ku vulavula hi timhaka to fana na endlelo leri kotekaka ra tiprojeke na ku rhula na ku ringanisa.
V. MEC wa mfumo wa muganga wa le kusuhi u fanele ku sungula komiti ya ku ringanisa ya IDP leyi nga endliwa hi vayimeri va xifundzankulu, tiko na mfumo wa muganga wa le kusuhi ku vulavula hi timhaka to fambelana na muxaka wo tirheka wa tiprojeke na ku rhula na ku ringanisa.
XIYIMO XA NAWU XA TI-IDP
XIVUMBEKO LEXI NGA KONA XA NAWU NA TSALWA
yi tivisa ku pulana na Nhluvukiso hinkwawo, na swiboho hinkwaswo ku ya hi pulani na Nhluvukiso, eka masipala;
boha vanhu hinkwavo (handle ka ku nga fambisani na nawu wa tiko kumbe wa xifundzankulu); na yi lava leswaku huvo ya masipala yi tirha hi ku fambisa timhaka ta yona hi ndlela yo fambelana na IDP.
Ngopfu-ngopfu, xivumbeko xa ndhawu leyi nga endzeni ka IDP xi huma eka tipulani leti nga endliwa hi Physical Planning Act,1991.
Swi le rivaleni leswaku MSB yi lava ku endla ti-IDP xitirho xa matimba xo letela migingiriko hinkwayo ya huvo ya masipala.
NTOKOTO LOWU NGA KONA KU FIKA SWESWI
Xikongomelo xa MSA i ku nyikana hi mano yo tiya eka ti-IDP i ntirho wo tika ku wu endla. Tikhomphonente to tala to pulana a ti ringanelanga kahle ku ya nga bohiwa; van?wana va nga tirhisa ncinco wa tshamelo (xikombiso xivumbeko xa bajete, nkarhi lowuntshwa) wu nga boha hi thlelo ra nawu. Swilo swin?wana na mavonele ma pfumelela ti-IDP ku va na ntikelo ngopfu.
Ti-IDP ti rhangeriwile hi milawu, xivumbeko lexi kombaka endlelo ro endla swiboho eka masipala, ku katsa na ti-elemente to fana na:
bajete ya masipala na pulani ya bindzu;
bajete yo hlayisa mali ya sekitara/ndzawulo;
swiboho swa vufambisi bya misava; na tindlela to tlakusa ikhonomi.
Huvo ya masipala yi fanele ku va ni vutihlamuleri ku ya hi xipolotoki byo endla swiboho swa, na ku fambisa timhaka ta vona hi ku tirhisana na, IDP. Ntirho wa kona wu ta pimiwa ethlelo ka swikongomelo na leswi kombaka leswi nga longoloxiwa eka IDP.
Xivumbeko xa Nhluvukiso wa ndhawu, na IDP, swi ta boha ximfumo eku fambiseni matirhiselo ya misava hi ku fambelana na nawu lowuntshwa wo pulana lowu lunghisiwaka.
VANHU LAVA NGA PFUNAKA
VANHU VA NKOKA EKA TINDZAWULO
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Dayirekitara:
Vupulani bya Nhluvukiso na LED
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
KOMITI YA DDP YO KONDLETELA
Tani hi loko swi kombetiwile laha henhla, ku katsa ni swirho leswi landzelaka swo engetela:
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
NTLAWA WA RIXAKA LOWU ENDLAKA NTIRHO WA PIMSS
VITO
XIYIMO ENTIRHWENI
RIQINGHO
FEKISI
Mufambisi
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
Xirho xa Ntlawa wa Vaendli va ntirho
VITO
PROGRAMU
RIQINGHO
FEKISI
Pulani ya ta rihanyu
