MAVANDLA
Rito ra ?vandla? ri huma eka rito ?tirhisana? leri vulaka ku tirhisana swin?we hi hi ku fikelela xikongomelo xin?we!. Xikongomelo xo fana xo ku tisa vanhu eka vun?we ku nga va nchumu wihi na wihi ku suka eka ku hlangana ku ya eka ku hlayisa mali, ku aka tindlu, kumbe ku vumba bindzu ra vandla leri nyikaka ntirho eka swirho swa vandla.
Nhlamuselo ya Vandla
Nawu wa Vandla wa 14 wa 2005 wu hlamusela vandla hi ndlela leyi:
Vandla swi vula nhlangano wo tiyimela wa vanhu lowu hlanganeke hi ku tinyikela ku fikelela swilaveko swo fana swa ikhonomi, ximunhu na swa mfuwo na ku tsakela hi ku tirhisa vun?winyi byo hlanganela na mabindzu yo lawuleka ya xidemokrasi no fambisiwa ku ya hi milawu ya vandla.?
Hi kwihi ku hambana exikarhi ka Vandla na Khamphani?
Vandla wu lulamisiwa ku nyika vukorhokeri eka swirho. Leswi swi vula leswaku swiyimo swa mintirho, miholo na swiboho swin?wana hinkwaswo leswi tekiwaka hi vatirhi. Nawu wa vandla wu vula leswaku xirho xin?we xi kuma vhoti yin?we loko ku tekiwa xiboho.
Hambi swi ri tano, eka khamphani yo tiyimela, n?winyi wa yona u na vulawuri eka leswi vatirhi va khomisiwaka xiswona na swiboho swin?wana swa bindzu. Eka khamphani ya vanhu, lava nga na minkavelo va lawula swiboho swa bindzu ku ya hi nawu lowu nge loko u ri na minkavelo yo tala, u kuma tivhoti to tala.
Mimbuyelo yo Vumba Bindzu ra Vandla
Mavandla yi Tumbuluxa Miganga leyi Hanyeke kahle:
Eka khamphani, vinyi va bindzu va tihlayisisela mintswalo. Va tala ku tshama eka miganga yin?wana. Leswi swi vula leswaku mali leyi endliwaka emugangeni ya suka eka muganga na le tikweni hi roxe. Mavandla yi sivela mali leyi ku hangalaka na muganga hikuva vatirhi vatirhi va tiavela mintswalo exikarhi ka vona hi ku ringana. Hikuva vatirhi va tshama emigangeni no tirhisa mali ya vona eka muganga wolowo, swi vumba muganga wo tiya.
Mavandla yi Antswisa Nkoka wa Ntirho:
Hikuva vatirhi va lawula bindzu hi ndlela ya xidemokrasi no thola vamininjhere hi voxe, vamininjhere va na vutihlamuleri eka vatirhi naswona a va nge xanisi vatirhi ku fana na loko swi humelela eka khamphani. Vatirhi va nyikiwa matimba eka endlelo leri hikuva va lawula swiboho swa le ntirhweni.
Mintirho ya Vandla ya Tiyiseleka:
Khamphani i bindzu leri tirhaka hi xikongomelo xo bindzula eka vanhu vatsongo. Hakanyingi, leswi swi vula leswaku vanhu va helela hi mintirho kutani tindhawu ta mintirho ti pfariwa loko mbhindzulo wu nga talangi eka vinyi kumbe loko vinyi va nga endlaka mbhindzulo kun?wana. Vandla, hi le tlhelo wu vumbiwa ku nyika ntirho eka muganga. Vinyi i vatirhi lava tshamaka emugangeni naswona a yi nge pfali bindzu ku endla mbhindzulo kun?wana.
Milawu ya Nkombo ya Vandla
Mavandla emisaveni hinkwayo yi landzelela nkombo wa milawu ya ntolovelo:
Ku tinyiketela na vuxirho byo pduleka
Mavandla i minhlangano yo tinyiketa ? a ku na loyi a nga ta sindzisiwa ku joyina. Mavandla ya ngheneleriwa hi mani na mani loyi a kotaka ku tirhisa vukorhokeri bya wona no tsakela ku amukela vutihlamuleri bya vuxirho. A ku fanelangi ku va na xihlawuhlawu xa rimbewu, ximunhu, rixaka, xipolotiki kumbe vukhongeri.
Vulawuri bya xirho xa xidemokrasi
Mavandla na minhlangano ya ya xidemokrasi swi lawuriwa hi swirho swa wona. Swirho swi nghenisa xandla eku boheni tipholisi no teka swiboho. Vandla ri nga hlawula swirho swo karhi ku tirha eka tikomiti to tin?wana kumbe ku endla mintirho yin?wana. Hambiswiritano, swirho leswi swi fanele ku va na tinhlamulo eka swirho. Swi fanele ku va na vutihlamuleri kuya hi ku tsakela ka vandla no tshama va tivisa swirho leswi va swi endlaka.
Mani na mani eka vandla u na rito ro ringana ? xirho xin?we, vhoti yin?we. A swi na mhaka leswaku u na minkavelo yingani, i ku fika kwihi laha xirho xi tirhelaka vandla, kumbe i ntirho wo tanihi kwihi xirho xi wu endlaka eka vandla. Xirho xin?wana na xinw?wana xi na rito ro ringana eka swiboho leswikulu.
Ku nghenelela ka xirho eka ikhonomi
Xikongomelo xa nkoka eka vandla i ku nyika vukorhokeri eka swirho swa rona. Xikongomelo xin?wana i ku phakla vukorhokeri eka swirho hi minxavo leyi kotekaka, kumbe ku pfula swivandla swa mintirho eka swirho swa rona. Swilaveko swa swirho swi ta eku sunguleni. Swirho swa vandla ra vukorhokeri swi nga lava ku xavisa nhundzu ya swona hi nxavo wa kahle; swi nga lava ku xava nhundzu hi mintshovo; kumbe swi nga lava ku kuma mali yo lomba hi mintswalo ya kahle.
Vukorhokeri byihi na byihi lebyi nyikiwaka hi vandla byi fanele ku nyikiwa swirho swa rona. Xikombiso, vandla ra van?wamapurasi ri fanele ku maketa mavele kumbe swifuwo leswi humelerisiwaka hi swirho swa rona, naswona ku nga ri ha vanhu lava nga le handle ka vandla. Michini yo rhunga leyi nga ya vandla ro rhunga yi fanele ku tirhisiwa ntsena hi swirho, ku nga ri vanhu lava nga le handle ka vandla.
Swirho swi nghenisa xandla eka ?rifuwo? ra vandla no lawula timhaka ta ikhonomi ya vandla hi ndlela ya xidemokrasi. ?Ntsengo? i mali na switirhisiwa leswi tirhisiwaka hi vandla ku humelerisa swikongomelo swa rona. Mavandla ya nga kuma ntsengo eka mali leyi hakeriwaka ya minkavelo leyi humesiwaka hi swirho, tihakelo ta vuxirho, mimpfuneto, minyikelo, mali yo lomba na mali leyi saleke eka mintirho ya lembe leri hundzeke.
Wun?wana (loko swi endleka hinkwawo) rifuwo leri vandla ri wu tirhisaka i wa swirho, hakanyingi hi xivumbeko xa minkavelo na minkavelo ya tibonasi. Xirho xin?wana na xin?wana xi vekisa mali yo karhi kutani xi amkumela minkavelo tanihi mbuyelo. Minkavelo yi kombisa leswaku xirho xi na vun?winyi ehenhla ka nhundzu yo karhi (mali na miako) ya vandla. Ntsengo wihi na wihi lowu tirhisiwaka hi vandla i wa vandla hinkwaro.
N?winyi wa nkavelo eka khamohani u xava minkavelo hi ku navela ku endla ntswalo. Xirho xa vandla xi joyina vandla no nghenisa xandla eka rifuwo hikuva vandla ri ta nyika mimbuyelo eka swirho.
Loko vandla ri ri na mali leyi saleke endzhaku ko hakela swikweleti hinkwaswo na xibalo no nyika pulani ya mimbuyelo eka swirho swa rona, leswi swi vuriwa ?nsalo?. Hi xitalo nsalo wu tirhisiwa ngopfu ku hluvukida vandla. Xikombiso, vandla ri tala ku pulana ku va na nsalo lowu nga ta tirhisiwa ku ndlandlamuxa bindzu ra vandla kumbe vukorhokeri lebyi nyikiwaka swirho.
Hambiswiritano, loko ku ri na nsalo lowu a wu nga languteriwangi, swi vula leswaku (eka mutirhi wa vandla) miholo yi nga va ya le henhla kumbe (eka vandla ra vukorhokeri) minxavo kumbe tihakelo kumbe mali ya vukorhokeri a yi ri ehenhla. Eka mhaka leyi, nsalo wu ta tlheriseriwa eka swirho, kumbe ku tirhisiwa ku seketela migingiriko leyi pasisiweke hi swirho.
Nsalo wihi na wihi lowu tlheriseriwaka eka swirho wu fanele ku averiwa hi ku ringana ku ya hi xandla lexi nghenisiweke hi xirho xin?wana na xin?wana eka nsalo. Vandla ra giroza, xikombiso, ri nga tlherisela xiphemu eka swirho swa rona hi ku ringana ka nkoka wa swixaviwa leswi endliweke hi un?wana na un?wana elembeni.
Ntshuxeko wa swiendlo na vutshunxeko
Mavandla i minhlangano leyi tshunxekeke yo tipfuna leyi lawulaka hi swirho swa yona. Ya nga endla mintwanano na mfumo na minhlangano yin?wana, kambe yi fanele ku vona leswaku yi tshama yi ri ehansi ka vulawuri bya swirho swa yona. A yi fanelengi ku lawuriwa hi mavandla man?wana ehandle.
Dyondzo, vuleteri na mahungu
Vandla ro maketa no phakela swi vula vandla leri phakelaka swikumiwa eka swirho na timakete kumbe ku humelerisa swikumiwa swa rona. Xikombiso i vandla ro rhunga leri tirhaka hi malapi na michini yo rhunga eka swirho swa rona kutani va maketa swilo leswi va swi rhungaka. Xiyenge lexi xi tlhela xi katsa vumaketi bya swa vurimi na mavandla ya mphakelo.
Ntirhisano exikarhi ka mavandla
Xivilelo xa muganga
Mavandla ya tirhela ku ku tiyisisa nhluvuko eka miganga ya wona. Swiboho swi endliwa hi swirho, kambe swirho swi languteriwa ku kombisa ku khumbheka eka nhluvuko wa mugnaga loku nga pfunaka mani na mani.
Tinxaka ta Mavandla
Nawu a wu veki swipimelo eka tinxaka ta mavandla leti nga tsarisiwaka. Lawa hi man?wana lawa ya nga vaka kona:
Mavandla ya swa Vurimi
Vandla ra swa vurimi i vandla leri kumaka no hangalasa humesaka, humelerisaka kumbe ku maketa mintshovelo ya swa vurimi no nyika swiringanyeto swa vurimi na vukorhokeri eka swirho swa rona.
Vandla ra Vatirhisi
Vandla ra vatirhisi i vandla leri kumaka no hangalasa nhundzu eka swirho swa rona la vava ku nga ri ki swirho, no tlhela ri nyika vukorhokeri eka swirho swa rona. Vandla leri xavaka giroza yo tala kutani ri xavisela swirho swa rona na vaaki kutani ri hungutela swirho swa rona minxavo kumbe ku vuyisela swirho ntsengo wo karhi ku ya hi mali leyi tirhisiweke i xikombiso xa vandla ra vatirhisi.
Vandla ro Maketa no Phakela
Vandla ro maketa no phakela ri vula vandla leri nyikaka swiringanyeto swa swikumiwa eka swirho na timakete kumbe ku humelerisa swikumiwa swa rona. Xikombiso i vandla ro rhunga leri humesaka malapi na michini yo rhunga eka swirho swa rona kutani ri maketa swilo leswi ri swi rhungaka. Xiyenge lexi xi tlhela xi katsa vumaketi bya swa vurimi na mavandla ya mphakelo.
Mavandla ya Tindlu
Vandla ra tindlu i vandla ra masungulo leri nyikaka tindlu eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri bya masungulo eka mavandla ya masungulo ya tindlu.
Mavandla ya Vukorhokeri bya Timali
Vandla ra vukorhokeri bya timali i vandla ra masungulo ra xikongomelo nkulu xo nyika vukorhokeri bya timali eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri bya timali eka vandla ro sungula. Xikombiso i vandla ro hlayisa na ro lomba timali laha swirho swi tekaka minhlayiso ya swona no lombana timali.
Mavandla ya Vaaki
Vandla ra vaaki i vandla leri nga ri ki ra mbhindzulo leri nyikaka vukorhokeri bya vaaki eka swirho swa rona, ku fana na nhlayiso wa vadyuharhi, vana na vavabyi.
Mavandla ya Minhlangano yo Lahla
Vandla ra nhlangano wo lahla i vandla leri nyikaka mimbuyelo wa swa mafu, ku katsa ndzindzakhombo ya mafu na vukorhokeri lebyi fanaka, eka swirho swa rona na lava swi va hlayisaka.
Vandla ra Vukorhokeri
Vandla ra vukorhokeri i vandla ra masungulo leri nyikaka ntirho eka swirho swa rona, kumbe vandla ra vumbirhi leri nyikaka vukorhokeri eka mavandla ya ntirho wa masangulo
Swa koteka ku hlanganisa tinxaka to hambana ta mavandla eka vandla ra swikongomelo swo tala.
Ku va vandla ri nga si endla xikombelo xo rhijisitara, ku fanele ku va na kwalomu ka nhlengeletano wun?we wa vanhu lava tsakelaka, ku nga si sungula ntirho. Vanhu lava nga kona eka nhlengeletano leyi va fanele ku amukela vumbiwa bya vandla no hlawula valawuri vo sungula va vandla.
Endzhaku ka nhlengeletano leyi, ntlawa wu fanele ku yisa xikombelo xo tsarisa eka Murhijisitara wa Mavandla. Xikombelo lexi xi fanele ku endliwa eka fomo ya ximfumo leyi kumekaka ehofisini ya Murhijisitara. Nhlayo ya le hansi ya swirho leswi faneleke ku seketela xikombelo ya hambana ku ya hi swiyimo swa mavandla.
Vandla ra masungulo ? kwalomu ka ntlhanu wa vanhu
Vandla ra vumbirhi ? kwalomu ka mavandla mambirhi ya masungulo
Vandla ra le henhla ? kwalomu ka mavandla mambirhi ya vumbirhi
Swirho swa vandla ra vumbirhi ku nga va ?vanhu va nawu? ku fana na minhlangano ku nga ri vanhu. ?munhu wa nawu? i ntlawa lowu nga na matimba laya fanaka na ya munhu, ku fana na mfanelo wo sayina tikontiraka no tisa milandzu ekhoto.
Ntlawa wu fanele ku yisa matsalwa laya landzelaka eka Murhijisitara na xikombelo:
Vumbiwa bya vandla, leri sayiniweke hi swirho leswi endlaka xikombelo xo tsarisa vandla (?swirho leswi sunguleke vandla?),
Nxaxamelo wa mavito ya swirho leswi sunguleke vandla,
Nxaxamelo wa mavito ya valawuri, na
Mali ya ntsariso, kumbe vumbhoni bya leswaku mali ya ntsariso yi hakeriwile.
Ntsengo wa mali ya ntsariso wu bohiwa hi swinawana swa swiyenge swa 1 na 6 swa Nawu wa Mavandla.
Ntsariso
Murhijisitara wa Mavandla u fanele ku tsarisa vandla loko xikombelo xi fikelela swiyimo leswi landzelaka:
Xikombelo xi enereisa swilaveko hinkwaswo eka Nawu wa Mavandla.
Vumbiwa bya vandla byi fikelela swilaveko hinkwaswo swa Nawu wa mavandla.
Vumbiwa bya vandla byi landzelela milawu ya vandla.
Vito leri nga ringanyetiwa ri landzelela milawu leyi nga le ka Nawu wa Mavandla eka mavito ya vandla.
Loko Murhijisitara a enerisekile leswaku xikombelo xi fikelela hinkwaswo swilaveko leswi, u ta nyika vandla xitifikheti xa ntsariso lexi nga na nomboro yo tsarisa. Loko vandla ri tsarisiwile, ri hundzuka ?munhu wa nawu?. Leswi swi vula leswaku ri na matimba ya nawu ku fana na tikhamphani na mintlawa yin?wana eka xiyimo lexi fanaka.
Xikombiso, ri nga ya emahlweni ri va kona hambi loko swirho swi cinca. Ri nga pfula akhawunti ya le bangi no va na ri ri na vun?winyi eka misava na nhundzu yin?wana. Ri nga sayina tikontiraka no va ri tiyimela eka milandzu ya khoto. Tanihi ?munhu wa nawu? vandla ri ta va na timfanelo to tala leti fanaka na matimba tanihi vanhu.
Loko ntlawa wu nga si tsarisiwa tanihi vandla, a ri na matimba lawa. Loko munhu la yimelaka vandla a sayina kontiraka hi vito ra vandla ku nga si tsarisiwa vandla, munhu yoloye u ta va na vutihlamuleri eka switandzhaku. Hambiswiritano, vandla ri nga amukela kontiraka ku nga si hela n?hweti ri tsarisiwile hi xiboho lexi endliwaka eka nhlengeletano wa mani na mani. Loko vandla ri amukela kontiraka hi ndlela leyi, vandla ri bohiwa hi leswi naswona munhu la sayinaka a nga ha bohiwi hi leswi.
Loko vandla ri tsarisiwile, Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki yi ta swi kota ku nyika nseketelo wo hlawuleka loko ri:
Landzelela milawu ya vandla,
Vumbiwa hi vantima, vavasati, vantshwa, vanhu lava tshamaka eka matiko xikaya, vavasati kumbe NA
Tlakusa ndzingano na ku nghenisa xandla ka swirho.
Vito ra Vandla
Vandla rin?wana na rin?wana leri tsarisiweke ri fanele ku va na vito leri hambanaka na mavito ya mavandla man?wana. Murhijisitara wa Mavandla a nge pasisi vito leri fanaka swinene na vito ra vandla rin?wana hikuva ku ta va na nkwetlembetano.
Murhijisitara u ta tlhela a alela ku pasisa vito leri phazamisaka, leri nga navetisiki kumbe ra swipimelo hindlela yin?wana. Xikombiso, vandla a ri nge tiviti ?khamphani. Riro ra ?cooperative? kumbe ?co-op? ri fanele ku va xiphemu xa vito. Rito ra ?Limited: kumbe nkomiso wa ?Ltd? swi fanele ku va kona emakumu ka vito ku kombisa leswaku vandla ri na mfanelo lowu pimiwaka.
Vandla ra vumbirhi ri fanele ku va na marito ya ?secondary cooperative? tanihi xiphemu xa vito ra rona naswona vandla ra le henhla ri fanele ku va na marito ya ?tertiary cooperative:.
Vandla ri fanele ku katsa vito na vutihlanganisi hinkwabyo, tiinvoices, ticheke, mapapila ya bindzu, tiodara na matsalwa man?wana ya ximfumo. Vito ra vandla ri fanele ku vekiwa endhawini ya bindzu. Mavandla ya vumbirhi na ya le henhla ya fanele ku kombisa leswaku ya le ka xiyimo xihi eka matsalwa hinkwawo ya ximfumo.
Vito ra vandla ra vumbirhi kumbe ra le henhla ku fanele ku va leri kombisaka bindzu leri hlamuseriwaka eka vumbiwa bya vandla. Xikombiso, vandla ra vumbirhi leri tirhanaka na timhaka ta tindlu a ri nge tivitani vandla ro hlayisa ra vumbirhi kumbe vandla ra xikweleti.
Murhijisitara wa Mavandla a nga lerisa vandla ku cinca vito loko vito ra rona ri nga landzeleri milawu ya Nawu wa Mavandla.
Loko vandla ri nga landzeleri xileriso xexo ku nga si hela 60 wa masiku, Murhijisitara a nga nyika xitifikheti xo cinca lexi nyikaka vito rintshwa eka vandla no cinca vumbiwa ku kombisa ku cinca. Loko leswi swi humelela, Murhijisitara a nga tlhela a kondletela xitiviso xa vaaku xa ku cinca ka vito.
Ku hava munhu kumbe ntl;awa handle ka vandla ri nga kombisaka hi ndlela yin?wana leswaku va fambisa bindzu ra vandla leri tsarisiweke. I nandzu ku tlula milawu leyi.
Mahungu hi xitalo ya nga kumeka eka leswi landzelaka:
MUNHU WA VUTIHLANGANISI
Riqingho: 441 1318
Fekisi: 441 2318
HOFISI NKULU
Riqingho: 441 1000
Fekisi: 441 2230
Senthara ya tiqingho: 0860 103 703
XIFUNDZHA RIQINGHO FEKISI IMEYILI
