









NTWANANO WO ANTSWISA MATIRHELO





NGHENELERIWEKE HI NA LE XIKARHI KA:



NDZAWULO YA TIMHAKA TA XIKAYA

(DHA)



NA 



PUBLIC SERVANTS ASSOCIATION

[PSA]

NA

NHLANGANO WA VATIRHI WA

[NEHAWU]



TANIHI MINHLANGANO EKA FORAMU YA VUTIHLANGANISI YO ANTSWISA MATIRHELO







VUNDZENI



MANGHENELO

TINHLAMUSELO 

MBALANGO NA XIKONGOMELO XA NTWANANO

XIKOPU XA MATIRHELO

KHODI YA MATIKHOMELO

MILAWU YO RHURHA NA SWIKONGOMELO

MAHLELELO YA VUSWIKOTI

KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA A

KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA B 

MALULAMISELO YA VATIRHI LAVA FANELEKE KU TIRHA

PHANELE YA MATHOLELO

SWIKONGOMELO SWA MATHOLELO

KU GANGISA VATIRHI

VULETERI NA NHLUVUKISO

MAFAMBISELO YA MATIRHELO

VUHLANGANISI

SIKU RA MASUNGULO NA NKARHI WA NTWANANO LOWU

XIBOHO XA NKWETLEMBETANO







MANGHENELO

Minhlangano yi nghena eka Ntwanano lowu wo Antswisa matirhelo hi nkarhi eka matimu ya tiko ra hina loko ntlhontlho wa mafambiselo ya ndlela ya macincelo eka Ndzawulo ya Xikaya wu fikile. I nkarhi lowu minhlangano yi langutanaka na yo aka na ku cinca DHA ya sweswi yi va Ndzawulo ya Xikaya leyintshwa ku antswisa ku fikeleleka, vuenti, switirhisiwa, ndlela yo pfuna, vuswikoti na nkoka wa mphakelo wa mintirho ku ya hi mintirho leyi tirhiwaka hi DHA, loko hi nkarhi lowu fanaka ku ndlandlamuxa mintirho na ku antswisa matirhelo, vuleteri na nhluvukiso wa vatirhi, nkoka na nhlayiseko wa mintirho ya vatirhi va DHA leswi swi nga na nkoka eka ka ku cinca DHA hi ndlela yo humelela. 

Minhlangano yi amukela leswaku yi avelana ku tinyiketela ko fana eka ku tsakela loku nga anama ka ku tirhela swilaveko swa nhluvuko swa tiko na Rixaka ra Afrika Dzonga. Yi ya emahlweni yi pfumela leswaku Vumbiwa byi hlayisa timfanelo ta vanhu hinkwavo eka Riphabliki na ku tiyisisa mikhuva ya xidemokrasi ya xindzhuti xa ximunhu, ndzingano na ntshuxeko. Vumbiwa byi veka vatirhi ntirho eka Mfumo ku xixima, tlakusa na ku fikelela timfanelo hinkwato tanihi leswi ti kumekaka eka Nawumbisi wa Timfanelo.

Minhlangano hi ku kongomisa yi tsala ku tinyiketela ka yona eka mphakelo lowu pfunaka wa mintirho ya mfumo eka DHA, na ku vona leswaku vukorhokeri lebyi bohaka byi phakeriwa vaakatiko na vatirhisi ku ya hi mintirho leyi tirhiwaka hi DHA, na mafambiselo ya kahle ya mfumo na ku tirhisiwa ka switirhisiwa hi ndlela ya kahle. Engetela mphakelo wa mintirho ku ya hi milawu ya mafambiselo ya mfumo leyi nga hlayisiwa eka Vumbiwa na Pholisi ya Batho Pele. Hi ku engetela, minhlangano yi tsala ku tinyiketela ka yona ku tumbuluxa ndzhavuko wa mfumo lowu sirheleriweke eka DHA leyi nga tinyiketela eka mafambiselo ya mfumo lamanene, na ku landzelela nawu wa milawu na khodi ya matikhomelo na ku tlakusa mintolovelo leyi pfunaka ku hlayisa na ku sivela vumbabva na mafambiselo yo ka ya nga ri kahle. 

Minhlangano eka ntwanano wo antswisa matirhelo ya hlambanya na ku tinyiketela ku xixima hi marito na ku tirhelana, na ku hanya hi moya na papila ra ntwanano lowu wu nga ta fuma swikongomelo, milawu na maendlelo eka mafambiselo ya endlelo ro cinca ku aka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya leyintshwa.



TINHLAMUSELO

“Xiyenge xa swivandla swa A i swivandla leswi nga eka tilevhele ta 9 ku fika eka 12 eka xivumbeko lexintshwa.

“Xiyenge xa swivandla swa B i swivandla leswi nga eka tilevhele ta 8 ku ya ehansi eka xivumbeko lexintshwa, kambe a ti katsi swivandla leswi welaka eka xiyenge xa A.

“Vuswikoti” swi vula nkatsakanyo wa vutivi, vutshila, mahanyelo na vuswikoti lebyi munhu a nga byi tirhisaka entirhweni, leswi kombisaka vuswikoti bya munhu ku fikelela swilaveko swa xivandla xo karhi.

“Vumbiwa” swi vula Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga Nawu wa 108 wa 1996, tanihi leswi wu nga hundzuluxiwa.

“DG” swi vula Mulawuri-Jenerali wa DHA kumbe murhumiwa wa yena.[1]

“DHA” swi vula Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.

“Muthori ” swi vula DHA.

“Mutirhi” swi vula munhu un’wana na un’wana ku nga ri munyiki wa tikontiraka loyi a tilawulaka loyi :

a tirhaka eka mfumo na loyi a kumaka kumbe loyi a nga na mfanelo yo kuma hakelo yin’wana na yin’wana na;

hi ndlela yin’wana na yin’wana a pfunaka eka ku yisa emahlweni kumbe ku fambisa bindzu ra DHA;

“GPSSBC” swi vula General Public Service Sector Bargaining Council. 

“HR” swi vula hofisi ya mulawuri-nkulu ya DHA ya Xiyenge xo Thola. 

“LRA” swi vula Nawu wa Vuxaka bya le Ntirhweni wa 66 wa 1995, tanihi leswi wu nga cinciwa. 

“Ku rhurha ” swi vula maendlelo yo veka vatirhi vatirhi ku suka eka xivandla xa ntirho leyi va nga eka yona eka xivumbeko xa vandla lexa khale ku ya eka yin’wana eka xivumbeko xa vandla lexintshwa.

“NEHAWU” swi vula National Education Health and Allied Workers’ Union, nhlangano wa vatirhi lowu rhijisitariweke.

“Ku nyika ntirho ” swi vula ku nyika ntirho mutirhi loyi a nga kona eka xivandla eka xivumbeko lexintshwa.

“PSA” swi vula Public Service Association, nhlangano wa vatirhi lowu rhijisitariweke.

“Ntwanano wo Antswisa Matirhelo” kumbe “Ntwanano ” swi vula ntwanano lowu wa nhlengelo.

“TCF” swi vula Foramu yo Antswisa Vutihlanganisi.

“Mutirhi loyi a nga vekiwangiki” kumbe “mutirhi loyi a faneleke ku tirha” swi vula mutirhi loyi a nga si vekiwaka eka xivumbeko lexintshwa xa vandla. 



3.	MBALANGO NA XIKONGOMELO XA NTWANANO 

3.1	Mfumo wa Afrika Dzonga wu tinyiketele eka ku nyika matimba eka vanhu va wona ku sukela emasunguleni ku fika emakumu ya masiku ya vona hi matsalwa lawa ya nga lulama, na hi ku seketela ku kula na nhluvuko hi ku endla leswaku vanhu lava nga na vutshila, vapfhumba na vavekisi va nghenisa xiave eka ikhonomi ya hina. 

3.2	DHA yi nyika mintirho yo tala yo hambana etikweni hinkwaro. Xikombiso, hikwalaho ka vukona bya mintsariso ya ku velekiwa na tipasi, ndzawulo, yi endla leswaku vanhu va kota ku fikelela eka vukorhokeri bya nkoka bya mfumo. Yi tlhela yi nyika matsalwa lawa ya faneleke eka vaendzi lava lavaka ku endla bindzu etikweni leri na swona yi tlhela yi kondletela vuhlapfa bya vanhu lava kalaka/pfumalaka vutshila etikweni. Ku pfumaleka ka vutshila lebyi swi kombisiwa tanihi xirhalanganyi ra nkoka ro tlakusa ntshovelo na ku kula ka ikhonomi. Eka hinkwaswo, DHA yi teka xiyimo xa nkoka eka ku nyika ku fikelela eka mintirho ya mfumo na ku seketela ku kula ka ikhonomi etikweni leri. Leswi swi vula leswaku yi fanele yi va na xiyimo xo phakela mintirho leyi hi ndlela ya vuswikoti na hi ndlela leyi pfunaka, hi ku seketela Pfhumba ra Afrika Dzonga ro Hatlisisa no Avelana Rifuwo (ASGI-SA) na Pfhumba ro Hlanganela eka ku Kuma Vuswikoti bya Nkoka(JIPSA).

3.3	Kuva na swikongomelo leswi hinkwaswo emiehleketweni, mfumo wu vekile switirhisiwa leswi nga na nkoka eka ku hetisisa ku cinca wa DHA ku Aka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya leyintshwa ku kota ku vona leswaku Ndzawulo yi phakela vanhu hi ndlela ya xinghana, yo pfumala vumbabva na mintirho ya vuswikoti eka vatirhisi va yona hinkwavo hi ndlela ya mikhuva leyinene na milawu leyi nga andlariwa eka xiyenge xa 195 (1) xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga.

3.4	 Endlelo ro Antswisa Matirhelo ri ta ringeta ku fikelela leswi hi, exikarhi ka swin’wana swilo: 

	3.4.1	antswisa maendlelo ya matirhelo ya ndzawulo;

	3.4.2	ku antswisa ku longoloxa swivumbeko swa yona eka mintirho ya yona; 

	3.4.3	antswisa switirhisiwa swa ndzawulo;

3.4.4	ku engetela hi kutsongo ku tatisa vatirhi va yona ku nyika mintirho ya mfumo leyi nga na vuswikoti na leyi pfunaka; na 

3.4.3	antswisa na ku hluvukisa vuswikoti bya vatirhi va yona hinkwavo ku katsa na ngopfu ngopfu vatirhi lava nga eka xiyimo xa vufambisi.

3.5	Ku pfuna na vuswikoti bya vatirhi va DHA swi ta antswisiwa hikwalaho ka , exikarhi ka swin’wana:

	3.5.1	vuleteri, nhluvukiso na ku tiyisa vatirhi matimba; na

3.5.2	vona leswaku vanhu lava nga na vuswikoti lebyi nga lulama va kuma vutshila lebyi nga lulama na vuswikoti va hangalasiwa eka swiyimo leswi nga lulama. 

3.5.3 	vona leswaku vanhu lava nga na vuswikoti lebyi lulameke va kuma vutshila lebyi nga lulama na vuswikoti ku va swi hluvukisiwa laha swi pfumalekaka hi nkarhi lowu nga ta kumisisiwa hi DHA hi ku tihlanganisa na mutirhi na/kumbe nhlangano wa yena.

3.6	Swikongomelo swa Ntwanano lowu wo antswisa matirhelo i ku fikelela exikarhi ka swin’wana, 

3.6.1	maendlelo ya ku rhurhisa vatirhi lava nga thoriwa eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi eka tixivandla xa ntirho eka xivumbeko xa vandla lexintshwa leswaku ku ta fikeleriwa swikongomelo swa Endlelo ro Antswisa Matirhelo tanihi leswi swi kumekaka eka ntwanano lowu. 

3.6.2	mintolovelo, maendlelo, na mafambiselo lama fambisaka ku endliwa ka Endlelo ro Antswisa Matirhelo ehenhla ka vatirhi, ku katsa minongonoko ya vuleteri na nhluvukiso na nsirhelelo wa ntirho na ntiyisiso wo sirhelela miholo. 

3.6.3	ku vona leswaku ku hava munhu loyi a nga thoriwa hi DHA loyi a nga ta hungutiwa hikwalaho ka Endlelo ro Antswisa Matirhelo.



4.	XIKOPU XA MATIRHELO.

4.1	Ntwanano lowu wu tirha eka vatirhi lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 kuya ehansi.

	4.2	Ntwanano lowu wu bohelela :

		4.2.1	muthori;

4.2.2	minhlangano ya vatirhi leyi nga sayina eka  Ntwanano lowu na vatirhi hinkwavo lava welaka ehansi ka xikopu lexi nga tsarisiwa xa GPSSBC lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi.

4.2.3	Hi ku landza xiyenge xa 23 (1) (d) xa LRA, vatirhi hinkwavo lavan’wana va muthori lava nga riki swirho swa nhlangano wa vatirhi lowu nga tsarisiwa lowu nga nhlangano eka Ntwanano lowu na swona lava nga thoriwa hi DHA eka tilevhele ta 12 ku ya ehansi.[1]



5.	KHODI YA MATIKHOMELO

5.1	Minhlangano yi fanele yi landzelela mimpimo leyi landzelaka ya matikhomelo eka maendlelo hinkwawo yo antswisa na ku nyika ntirho.

5.2	Ku fika laha, DHA, minhlangano ya vatirhi eka ntwanano lowu, swirho swa yona na vatirhi va DHA va fanele va, hi ku engetela eka swiboho swa vona swa nawu swa ntolovelo:

5.2.1	Landzelela milawu, swiletelo na maendlelo lawa ya nga kona eka ntwanano lowu. 

5.2.2	Hangalasa mahungu hinkwawo lama nga na timhaka ku nga ri ku bvumba. 

5.2.3	Phikelela ku fikelela mintwanano hi ku angarhela laha swiboho swi laveka vatirhika. 

5.2.4	Tirha hi ku tsakela ka DHA, vatirhi va yona na swiboho swa yona swa mphakelo wa mintirho. 

5.2.5	Tirha hi ndlela yo xixima na xichavo ehenhla ka un’wana na un’wana. 

5.2.6	Ku ya hi xiyenge xa 16 xa LRA, u nga paluxi mahungu ya xihundla.  

5.2.7	Kombisa ku tsakela/navela ka vona,  ku tinyiketela eka na nhlohletelo wo aka DHA leyintshwa. 

5.2.8	Nyika xitiviso lexi nga ringanela xa ku tsandzeka ka vona ku nghenela nhlengeletano kumbe ku fikelela minkarhi yo hetelela, na swona va ta papalata ku endla sweswo laha swi kotekaka ku papalateka. 

5.2.9	Paluxa emahlweni ku hambana ka miehleketo hinkwako na ku tihumesa laha ku nga na kumbe laha ku nga vaka na ku kwetlembetana eka ku tsakela. 



6.	MILAWU NA SWIKONGOMELO SWO RHURHA

Maendlelo yo antswisa na yo rhurha ya ta leteriwa hi, exikarhi ka swin’wana, hi swikongomelo leswi landzelaka na milawu. 

6.1	Ku tiyisisa mphakelo wa vukorhokeri a wu kavanyetiwi na ku va wu lulamile hi nkarhi wo antswisa na ku rhurhisa na ku kombisa vatirhi xivumbeko xa vandla lexintshwa. 

6.2	Ku kondletela ku tirha ku antswa ka vatirhi na ku engetela nhluvuko wa swiyimo swa vona. 

6.3	Ku tirha kahle, hi ndlela ya ntiyelo na ku ringanela.

6.4	Ku nyika maendlelo ya kahle na ku kala vuciva lawa ya hungutiwa swikoxo na minkanetano na ku nyika ku kholwa eka vatirhi hi laha swi kotekaka ha kona hi xihatla. 

6.5	Ku endla vuhlanganisi na vatirhi nkarhi na nkarhi ku hunguta ku chava na ku ka va nga ti tshembhi na ku hlohletela ku nghenisa xandla hi ku angarhela eka maendlelo. 

6.6	Ku sungula ku tirha eka nhluvukiso wa vutshila wa DHA na swikongomelo swa ndzingano wa matholele na tipulani, na ku swi xaxameta laha swi nga fanela.

6.7	Ku nyika ntirho eka xiyimo xo sungula na ku fambisa ku rhurha ka vatirhi lava nga kona hi ndlela ya kahle na hi laha swi kotekaka ha kona.

6.8	Ku nyika maendlelo laha DHA yi nga ta va na ntshuxeko wo veka vatirhi munhu kun’wana na kun’wana eka Ndzawulo hi ku tihlanganisa na munhu yoloye kumbe nhlangano wa yena wa vatirhi ku ya hi swilaveko swa matirhelo swa DHA.

6.9	Mutirhi a nge vekiwi eka xiyenge lexi nga ehansi ka lexi a nga eka xona sweswi.

6.10	Ntshamiseko wa vumbirhi wu ta endliwa ku ya hi tipholisi leti nga kona ta ntshamiseko wa vumbirhi na maendlelo eka Mfumo. 

6.11	Ku rhurha swi ta endliwa ku ya hi phurofayili ya mutirhi ya vutshila na ku tekela enhlokweni milawu ya le kusuhi leyi fambelanaka. 

6.12	Nyika nhlamuselo eka nawu wo tlakusa ntirhisano eka DHA na ku avelana vutivi hi, exikarhi ka swilo swin’wana, ku olova loko ku katsiwa vatirhi eka tindhawu tin’wana laha va nga ta khoma vutshila kumbe ku byi kuma hi nkarhi lowu nga ringanela. 

6.13	Ku bohelela nawu lowu wu nga fanela eka ku tirha na swona swiyimo swo hundzisela swa nkarhi nyana a swi na mfanelo yo yisa eka ku thoriwa ka nkarhi hinkwawo eka swivandla leswi nga eka xivumbeko lexintshwa. 

6.14	Ku vona leswaku switirhisiwa leswi nga ringanela swa nyikiwa leswaku ntwanano lowu wu ta tirhisiwa hi ndlela ya vuswikoti. 

6.15	Ku tiyisisa mphakelo wa mintirho lowu nga antswisiwa.



7.	MAHLELELO YA VUSWIKOTI

7.1	 Vatirhi hinkwavo lava eka swivandla leswi nga eka tilevhele ta 12 na 9 eka xivumbeko lexa khale va fanele va endleriwa mahlelelo ya vuswikoti hi huvo leyi nga nyikiwa mpfumelelo na swona va ta laveka vatirhi ku nghenela eka ku vutisiwa swivutiso swa vuswikoti.

7.2	Mbuyelo wa mahlelelo ya vuswikoti wu ta tirhisiwa tanihi xitirhisiwa xo tumbuluxa vuleteri na swilaveko swa nhluvuko swa mutirhi.

7.3	Ku ya hi vaendli va swikombelo swa xivandla xin’wana na xin’wana kumbe swivandla swa mintirho swintshwa ku ya hi swivandla swa mintirho swa xiyenge xa A, i xilaveko eka muendli wa xikombelo ku va a endleriwa mahlelelo ya vuswikoti hi huvo leyi nga voniwa kumbe leyi nga nyikiwa mpfumelelo na swona muendli wa xikombelo u ta laveka vatirhi ku nghenela eka ku vutisiwa swivutiso swa vuswikoti.







8.	KU RHURHA HI KU LANDZA SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA A 

8.1	Eka xiyimo laha vundzeni ka ntirho wa xivandla xa ntirho swi cincile, ku ri hikwolomu ka 50% kumbe ku tlula, xivandla xa ntirho yi ta tekiwa yi ri xivandla xa ntirho leyintshwa na swona milawu leyi laveka vatirhika eka swivandla leswintshwa yi ta tirhisiwa. 

8.2	Eka xiyimo laha ntolovetiso wa mahlelelo ya ntirho wu hlamuselaka xiyenge xa xivandla xa ntirho hi ndlela yo hambana, tipholisi leti nga kona na maendlelo eka Mfumo swi ta tirhisiwa. 

8.3	Mutirhi wa xivandla xa ntirho leyi nga cinca na swona loyi a nga ringanelangiki eka xivandla leyintshwa u ta vekiwa eka xivandla leyi nga eka xiyenge xo fana eka Ndzawulo. 

8.4	Ku rhurhisa vatirhi hinkwavo ku suka eka xivumbeko lexa khale ku ya eka xivumbeko lexintshwa swi ta tiyisisiwa hi ku tsala hi DHA. 

8.5	Eka xiyimo laha swivandla swa mintirho swintsongo swi nga kona eka xivumbeko lexintshwa tanihi loko swi fananisiwa xivumbeko xa khale, mahlelelo ya vuswikoti xikan’we na mpimo lowu faneleke lowu wu nga ta bohiwa hi DHA hi ku tihlanganisa na minhlangano ya vatirhi swi ta tirhisiwa tanihi nawu wo hlawula ku kumisisa ku nyika ntirho. DHA yi ta nghena eka minkanerisano na minhlangano ya vatirhi eka TFC laha mpimo lowu nga vuriwa wu cincaka swipimelo swa mintirho ya vatirhi.

8.6	 DHA yi ta va na ntshuxeko wo veka vatirhi mutirhi kun’wana na kun’wana eka Ndzawulo ku ya hi swilaveko swa yona swa matirhelo endzhaku ka ku tihlanganisa na mutirhi hi yexe kumbe na nhlangano wa yena wa vatirhi. Loko ku ala ka munhu yoloye ku nga ringanelanga, DHA yi ta lava mindzulamiso leyi nga fanela eka ku navela ka yona ku pfuna. 



9.	KU RHURHA KU YA HI SWIVANDLA SWA MINTIRHO SWA XIYENGE XA B

Ku ya hi swivandla swa mintirho swa xiyenge xa B, vukona bya xivulwana xa 6 laha henhla byi ta tirhisiwa byi hlayisekile eka mahlelelo ya vuswikoti, leswi swi nga ta va swi nga fanelanga. 



10.	MALULAMISELO YA VATIRHI LAVA FANELEKE KU TIRHA

	10.1	Ku pfuna vatirhi lava faneleke ku tirha

10.1.1	Ku pfuna na minhlangano yo rherha swi fanele swi endliwa ku ya hi vatirhi lava faneleke ku tirha hi xikongomelo xo:

(a)	vona leswaku swiboho leswi nga tivisiwa swi nga tekiwa mayelana na ku koteka ka tindlela to veka vatirhi na ku nyika ra vumbirhi vutshila; na 

(b)	ku nyika ntirho erivaleni na ku pfuna eka vatirhi lava va faneleke ku tirha, 

10.1.2	DHA yi ta vona leswaku ku na vuhlanganisi lebyi yaka emahlweni eka vatirhi lava va faneleke ku tirha mayelana na leswi nga tumbuluka eka maendlelo yo rhurha. 

10.1.3	Leswi nga languteriwa, swivilelo kumbe timhaka tin’wana na tin’wana leti khumbhaka vatirhi lava va faneleke ku tirha swi fanele swi fambisiwa hikwalaho ka vuhlanganisi bya kahle, bya ntolovelo na ku pfuleka. 



11.	PHANELE YO VEKA VATIRHI

11.1	Phanele yo veka vatirhi yi ta tumbuluxiwa ku kota ku langutisa hi xitalo ku simekiwa ka maendlelo yo rhurha. 

11.2	Xivumbeko xa Phanele

11.2.1	 DG u thola ntlhanu wa vatirhi va DHA, un’we wa vona u ta va mutshami wa xitulu wa Phanele yo Veka vatirhi. Hi ku engetela TFC yi ta hlawula xandla xa mutshami wa xitulu. 

11.3	Valanguteri

11.3.1	Yin’wana na yin’wana ya minhlangano ya vatirhi eka Ntwanano lowu yi ta thola valanguteri vambirhi eka Phanele.

	11.4	Matimba na mintirho ya Phanele

		Matimba na mintirho ya Phanele hi leswi landzelaka:

11.4.1	Ku tekela enhlokweni na ku teka xiboho eka timhaka hinkwato mayelana na ku rhurha ka vatirhi ku suka eka xivumbeko lexa khale ku ya eka xivumbeko lexintshwa. 

11.4.2	Ku rhamba munhu un’wana na un’wana ku nghenela tinhlengeletano ta Phanele kumbe ku pfuna Phanele eka ku tirha mintirho ya yona, minxavo leyi loko, loko swi fanerile, yi nga ta endliwa hi DHA. 

11.4.3	Ku endla vuhlanganisi eka swiboho hinkwaswo swo rhurha leswi nga tekiwa hi Phanele kumbe DG kumbe murhumiwa loyi a nga nyikiwa pfumelelo eka vatirhi lava khumbhekaka. 

11.4.4	Ku lavisisa, na ku vika eka DG kumbe murhumiwa loyi a nga nyikiwa mpfumelelo eka mhaka yin’wana na yin’wana mayelana na maendlelo yo rhurha.

11.4.5	Ku langutisa hi xitalo na ku vona leswaku ku tirhisiwa kahle na hi ndlela leyi nga na ntiyelo maendlelo yo rhurha tanihi leswi swi nga vuriwa hi Ntwanano lowu. 

11.4.6	Ku vona leswaku maendlelo yo rhurha ya hetisisiwa na ku sayiniwa. 



	11.5	Tinhlengeletano na Mafambiselo ya Phanele 

11.5.1	Phanele yi ta hlangana loko yi twananile, na nkarhi wolowo loko mutshami wa xitulu a vona swi fanerile. 

11.5.2	Swilaveko swa nhlayo leyi nga pimiwa ya Phanele i 50% ku katsa na un’we wa swirho swa Phanele. 

	11.6	Xitiviso xa tinhlengeletano ta Phanele

11.6.1	Mutshami wa xitulu wa Phanele u ta va na vutihlamuleri byo rhamba tinhlengeletano ta Phanele.

11.6.2	Handle ka loko ku twananiwile, switiviso swa nhlengeletano yin’wana na yin’wana, leswi nga ta katsa vuxokoxoko bya ndhawu, nkarhi, siku, ajenda, na mahungu yan’wana na yan’wana yo seketela lama nga fanela kumbe matsalwa, swi fanele swi hundziseriwa eka xirho xin’wana na xin’wana xa Phanele kumbe vanhu van’wana na van’wana lava lavekaka kumbe lava nga na mfanelo yo nghenela nhlengeletano, ku nga si hela masiku mambirhi ya ntirho ku nga si fika siku leri nga kunguhatiwa ra nhlengeletano. 

	11.7	Makanelwa/timinetse ta tinhlengeletano ta Phanele

11.7.1	Mutshami wa xitulu wa Phanele u fanele a vona leswaku timinetse/makanelwa, tikhopi ta swiviko hinkwato na switiviwa swin’wana leswi nga fanela leswi Phanele a yi tirhisa swona eka ku fikelela swiboho swa yona na vuhlanganisi bya swiboho swa yona swi fanele swi hlayisiwa hi ndlela ya kahle. 

11.7.2	Mutshami wa xitulu wa Phanele u fanele a vona leswaku:



11.7.2.1	mafambiselo na swiboho swa Phanele, ku katsa mavito ya vanhu hinkwavo lava nga nghenela, swi fanele swi tsariwa ehansi; na

11.7.2.2	makanelwa ya tinhlengeletano ta Phanele ya hangalasiwa eka swirho hinkwaswo ku nga si hela masiku ya ntlhanu yo tirha endzhaku ka nhlengeletano yin’wana na yin’wana ya Phanele, handle ka loko Phanele yi twanana hi tindlela tin’wana. 

11.7.3	Mutshami wa xitulu a nga thola matsalani wa timinetse/makanelwa. 

	11.8	Matikhomelo ya swirho swa Phanele na valanguteri

		11.8.1	Swirho swa Phanele swi fanele swi:

11.8.1.1	Tirha mintirho ya xirho xa Phanele hi ku tshembheka ka kahle, hi ku lulama na hi ndlela ya vukheta.

11.8.1.2	Tirha hi ku tsakela ko antswa ka DHA na vatirhi va yona.

11.8.1.3	Va ti khoma hi ku landzelela swilaveko swa milawu yo hambana- hambana, milawu ya ntolovelo na swilaveko swin’wana leswi lawulaka mikhuva ya mahanyelo ya vatirhi va mfumo. 

11.8.1.4	Sirhelela mahungu ya xihundla lawa a nga na wona ya xihundla tanihi xirho xa Phanele.

11.9.1.5	Nghenela nhlengeletano yin’wana na yin’wana ya Phanele, handle ka loko xirho xi laveka ku tshika kumbe ku khomeriwa ku suka eka nhlengeletano, kumbe xi khomekile hikwalaho ka mavabyi, vaviseka kumbe swin’wana na swin’wana swiyimo leswi nga tiya.  

		11.8.2	Valanguteri va Phanele:

11.8.2.1	Va fanele va sirhelela mahungu ya xihundla lawa va nga na wona tanihi valanguteri kumbe Phanele na tinhlengeletano ta yona. 

11.8.2.2	A nge nghenisi xandla eka nhlengeletano kumbe ku wu kavanyeta na maendlelo ya Phanele. 

		11.8.3	Swirho swa Phanele na valanguteri va fanele va:

11.8.3.1	Paluxa ku tsakela ka vumunhu kumbe ka xihundla kun’wana na kun’wana ko kongomisa kumbe ko ka ku nga kongomisi loku xirho kumbe mulanguteri kumbe nuna kumbe nsati wa yena, munghana, xirho xa ndyangu xa le kusuhi, munghana kumbe munghana hikwalaho ka swa mabindzu va nga va na swona eka mhaka yin’wana na yin’wana leyi hlanganaka na ku va mutirhi a langutisisiwa hi Phanele kumbe mutirhi loyi a nga endla xiringanyeto xo rhurha. 

11.8.3.2	Tshika eka mafambiselo ya Phanele laha mhaka yi nga eku tekeriweni enhlokweni laha xirho kumbe mulanguteri a nga voniwaka a ri na ku tsakela, handle ka loko Phanele yi teka xiboho xa leswaku ku tsakela ka xirho kumbe mulanguteri ku ri ku ntsongo kumbe ku nga yelani.  

11.8.4	Ku hava xirho xa Phanele lexi nga ta tirhisa xiyimo, timfanelo to hlawuleka kumbe mahungu ya xihundla lawa a nga ya kuma tanihi xirho, ku kuma ku vuyeriwa ka le xihundleni kumbe ku pfuna munhu un’wana hi ndlela yo ka yi nga ri kahle. 



12.	SWIVILELO SWO VEKA VATIRHI

	12.1	Ku endla xivilelo xo kanetana na ku vekiwa eka ntirho

12.1.1	Mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi, hi ku yimela swirho swa wona, eka Ntwanano lowu loyi a nga na xivilelo eka xiboho xin’wana na xin’wana mayelana na ku vekiwa ka mutirhi, kumbe xiphemu xin’wana na xin’wana xa maendlelo yo rhurha hi ku angarhela, a nga hundzisela xivilelo eka Phanele hi ku landza maendlelo lawa ya nga vekiwa laha hansi.  

12.1.2	Xivilelo xi fanele xi va hi ndlela yo tsariwa na ku va xi ri na vuxokoxoko byo ringanela ku endlela leswaku Phanele yi endla xiboho xo tivisiwa. 

12.1.3	Xivilelo xi fanele xi nyikiwa ku nga si hela masiku ya ntlhanu ya ntirho xa mutirhi loyi a nga kwata a kuma xitiviso xo tsariwa ku suka eka DHA hi xiboho xo vekiwa mayelana na mutirhi yoloye. 



13.	KU THOLA

13.1	Ku hava swivandla leswi nga ta navetisiwa ku kondza maendlelo yo fananisa no veka vatirhi ya hetisisiwa. 

13.2	Eka xiyimo xo veka vatirhi hi xihatla, swinavetiso swa le ndzeni na le handle swi ta vekiwa hi ku ntshuxeka ka DHA laha swilaveko swa vutshila swa xivandla xa ntirho swi nga fambelanaka na vutshila bya vatirhi lava nga si vekiwaka. 



14.	VULETERI NA NHLUVUKISO 

14.1	Minhlangano yi ta endla vutihlanganisi hi vonelo ro tumbuluxa nongonoko wa vuleteri na nhluvukiso hi xitalo ku hluvukisa vuswikoti, vutshila na vutivi bya vatirhi va DHA. 

14.2	Nongonoko wa vuleteri na nhluvukiso wu ta katsa, exikarhi ka swin’wana:

14.2.1	Mafambiselo ya nhluvukiso wa vuleteri eka vafambisi lava nga eka tilevhele ta 9 ku fika eka 12, leswi nga ta lulamisiwa hi DHA. 

14.2.2	Vuleteri bya nhlayiso wa tikhasimende eka vatirhi hinkwavo lava nga eka xiyenge xa 8 ku ya ehansi na vuleteri byo hluvukisa valanguteri bya valanguteri lava nga eka swiyenge leswi.



15.	MAFAMBISELO YA MATIRHELO 

Minhlangano yi ta endla vutihlanganisi hi mavonelo yo tumbuluxa pholisi ya mafambiselo ya matirhelo hi xitalo na maendlelo ku fambisa matirhelo ya vatirhi va DHA lava nga thoriwa eka xivumbeko lexintshwa. Pholisi yi ta landzelela Rimba ra mafambiselo ya matirhelo ya Mfumo. 



16.	VUHLANGANISI 

 TCF yi ta tirhana na timhaka hinkwato ta vuhlanganisi mayelana na ntwanano lowu. 



17. 	SIKU RA KU SUNGULA NA NKARHI WA NTWANANO LOWU 

Ntwanano lowu wu ta sungula hi siku leri wu nga ta sayiniwa na swona wu ta hela hi siku leri nga ta kumiwa hi minhlangano. 



18.	XIBOHO XA MINKANETANO 

18.1	Loko ku kaneta ku khumbha mhaka yo rhurha, mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi eka ntwanano lowu wu fanele ku sungula wu hundzisela nkanetano hi ku landza maendlelo lawa ya nga eka ndzimana ya 10. 

18.2	Loko ku kaneta ku nga ololoxiwi hi ku ndlela leyi enerisaka, mutirhi kumbe nhlangano wa vatirhi eka ntwanano lowu wu nga hundzisela nkanetano hi nhlamuselo kumbe matirhiselo ya Ntwanano lowu eka GPSSBC.

Loko ku kaneta ku yelana na ku vekiwa ka mutirhi, na swona nkanetano wolowo a wu weli ehansi ka nawu wa maendlelo ya mintirho yo ka yi nga ri kahle, minhlangano yi twanana ku hundzisela minkanetano yaleyo leswaku yi lamuriwa exihundleni. 

Hi xikongomelo lexi, minhlangano yi ta boha Phanele ya valamuri. 



Sayiniwile na ku nyikiwa siku e ___________________________ hi ____ siku ra ________________.



_________________________

Pfumeleriwile Hi DHA



_________________________

Pfumeleriwile hi PSA



_________________________

Pfumeleriwile hi NEHAWU

