TIMARAKA: 70
Memorandamu leyi yi na 6 wa tipheji.
XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)
PAPILA RA 1 (P1)
MEMORANDAMU
GIREDI YA 12
XIVUTISO XA 1
Mukamberiwa u ta nyika ntlangu lowu a tsakelaka wona a tlhela a seketela. Xik. Ntlangu wa khirikete. Mutlangi wa swi kota ku tlanga malembe yo tala a nga vaviseki. 
Kumbe
Kumbe
Loko ti hlangana ti tlanga hi matimba lamakulu. 
Ku tlhava hi mukwana emakatleni. 
Ku sungula ku rila hi matimba. 
Ku tumbuluka ka mitirho. 
Ku kula ka ikhonomi ya tiko. 
Ku xavisa swixavisiwa swo karhi. 
Ku hungasa vaakatiko. 
Tinhlamulo tinharhu ntsena.
A hi swona. v U gweviwile a ya bolela ekhotsweni. 
Hi swona. v Nkateko wa kona hileswi mufi a nga suka a tsarile xivangelo xa rifu. 
A hiswona. Va twanana handle ka loko ka hatlangiwa erivaleni
Nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi seketeriweke kahle yi ta amukeleka. Xik. A swi fanelangi hikuva mitlangu i swihungaso. 
I ku karhata/xanisa munhu.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Ku ya dya khisimusi eDurban. 
Mpfhuka wo leha. 
Vavanuna vo tekana hi rimbewu rin'we eribuweni. 
Muhlovo wa swiambalo swa vona. 
Ku tiphoxonga ka "nsati" wa kona. 
Xilebvu na kholokholo ra "nsati" wa kona. 
Ku famba hi ku ndzuluta xisuti. 
Ku tlakulana na ku tswontswana ka vatekani. 
Nkombo wa timhakankulu ntsena.
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI. 
NXUPULO
Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga leha ku tlula mpimo a ku hlayiwe ku hundza ntlhanu wa marito ntsena.
Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato yi fanele yi averiwa timaraka hinkwato.
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11- 15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi hi ku landza timaraka leti averiweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
A ku susiwe maraka yin'we eka timaraka ta timhakankulu na le ka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu tekiwa wu ri rito leri wu yimelaka rona.
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO
TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI
TIMA-RAKA
Nkomiso/Nkatsakanyo wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano.
Xa risuna no hlawuleka
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkomiso/nkatsakanyo a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla.
Xa nkoka
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile.
Xo saseka swinene
Nkomiso/Nkatsakanyo wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkomiso/nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekeki lama onhaka vunene bya nkomiso/nkatsakanyo.
Xo saseka
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekeki; a wu ndlariwangi kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi.
Xa le xikarhi
Nkomiso/Nkatsakanyo wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku komisa/katsakanya
Xo ka xi nga nyawuli
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkomiso/nkatsakanyo; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekeki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we.
Xo phyama
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkomiso/nkatsakanyo; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkomiso/nkatsakanyo, hileswaku wa phewa.
Xo phewa
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkomiso/nkatsakanyo naswona nkomiso/nkatsakanyo wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene.
Xo huhula
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIVUTISO XA 3
Mukamberiwa u ta endla xivulwa lexi nga ta paluxa ku pfimba loku vaka kona laha nenge wu hlanganaka na miri, ngopfungopfu loko a ri na xilondza enengeni/ ekheheleni loko a vaviseke evokweni.
Endzhaku ko vaviseka xikunwana, Nghezimani u hume nyenya.
Ku va u karhele hi swiendlo swa munhu. 
ba nhloko: murhangeri/n'wini wa xikolo, h.l. /Xikhambheleni i n'wini wa xikolo. 
ku ba nhloko: ku kanganyisa. 
Mihandzu yo karhi leyi tivekaka. 
Tsundzuka. 
Nhlengeletano/ huvo. 
Siku leri emudendeni a ku nga tsakisi nakatsongo/na switsanana. 
Nhenha yi vonaka enyimpini. 
Va le ku hlamaleni/va chuhile v hikuva va fayile fasitere hi bolo leyi a va tlanga hi yona. 
Wa le xikarhi. v Vanhu lava va vonaka va helerile/va vonaka miri hinkwawo. 
Mayimelo ya yena ya tikomba a nga tsakangi/U tikhome tinyonga a tlhela a languta vana lava nga exifanisweni. 
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, kambe u languteriwa ku lemuka mhaka ya leswaku ku faya fasitere hi xihoxo swa chuhisa. 
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
NTSENGO WA TIMARAKA:
