KHODI YA MATIKHOMELO YA KAHLE EKA TIMHAKA TA NKOKA EKA HIV/AIDS NA MINTIRHO
MANGHENELO
Swi tekeriwa enhlokweni leswaku ntungu wa HIV/AIDS wu ta tshikilela eka ndhawu yin?wana na yin?wana ya ntirho, hi ku leha ka vuvabyi bya vatirhi, ku xwa, no tshikilela eka ntshovelo, swikhenso swa vatirhi, rihanyo na nhlayiseko wa vatirhi, madurhelo ya vumaki na vunene bya le ntirhweni1[1].
HIV a yi tivi mindzelekano ya ximunhu, rimbewu, malembe na rixaka, kambe swa pfumeleleka leswaku siyimo swa ikhonomi ya ximunhu swi ri na ku hlohlotela eka swiyenge swin?wana swa mavabyi. HIV yi tshikilela eka ndhawu leyi nga na vusiwana, ku kula ka madoroba, madzolonga na ntshamiseko. Ku tlulela swi nyanyisiwa hi ku pfumaleka ka switirhisiwa na maendlelo yo rhurha ku suka eka matiko-xikaya ku ya madorobeni. Vavasati, ngopfu-ngopfu va le nghozini yo tluleriwa hi ku ya hi swivangelo swa mfuwo na ikhonomi laha va nga na vulawuri byi ntsongo evuton?wini bya vona.
Ku ya mahlweni HIV/AIDS ka ha ri vuvabyi lebyi rhangeriweke hi ku honisa, mavonelo, xihlawuhlawu na ntshikilelo. Emintirhweni ku na xihlawuhlawu xo ka xi nga pfumeleriwi ehenhla ka vanhu lava hanyaka na HIV na AIDS swi nyanyisiwe hi ku kambela vanhu HIV va nga si thoriwa, ku hlongolo lava nga na HIV no tsoniwa ka swikhenso swa vatirhi.
Ndlela yin?wana yo hunguta no lawula ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni ku tirhisa nsimeko wa pholisi na nongonoko wa HIV/AIDS. Ku hlamusela timhaka ta HIV/AIDS emintirhweni swi ta pfumelela vatirhi, minhlangano ya vatirhi na mfumo ku nghenisa xandla eku ringeteni ku sivela no lawula HIV/AIDS. Hi ku langutisa leswi ku tumbuluxiwile Khodi tanihi xiletelo xa vathori, minhlangano ya vatirhi na vatirhi.
Ku ya mahlweni Khodi yi lava ku pfuna eku fikeleleni ka swikongomelo hi ku angarhela:
ku herisa xihlawuhlawu emintirhweni lexi vangaka hi xiyimo xa HIV;
ku tlakusa ndhawu yo tirha leyi nga ri ki na xihlawuhlawu laha vanhu va tshamaka na HIV kumbe AIDS va swi kota ku humela erivaleni hi xiyimo xa vona xa HIV va nga chavi ku tshikileriwa kumbe ku lahliwa;
ku tlakusa tindlela to tirhana na HIV emintirhweni;
ku tumbuluxa ku ringana exikarhi ka timfanelo na vutihlamuleri bya vanhu hinkwavo; no nyika masungulo ya swiboho swa swifundzha swa Riphabliki tanihi xirho xa
Muganga wa Nhluvukiso wa le Dzongeni wa Afrika.
Vundzeni
SWIKONGOMELO
Xikongomelo xo sungula xa khodi i ku andlala swiletelo swa vathori na minhlangano ya vatirhi ku simeka leswaku vanhu lava hanyaka na HIV a va hlangani na xihlawuhlawu emintirhweni. Leswi swi katsa leswi landzelaka mayelana no:
i tumbuluxa ndhawu ya le ntirhweni laha ku pfumalaka xihlawuhlawu;
ii tirhana no kambela HIV hi ndlela ya xihundla no ka swi nga paluxiwi;
iii nyika timfanelo to ringana eka vatirhi;
iv tirhana no hlongoriwa; no v fambisa maendlelo ya swivilelo.
Xikongomaelo xa vumbirhi xa Khodi i ku veka swiletelo swa vatirhi na minhlangano ya vatirhi hi laha va nga tilulamiselaka eka HIV/AIDS emintirhweni. Tanihi loko ntungu wa HIV/AIDS wu tshikilela emintirhweni na vanhu vo tala eka swiyenge swo hambana, swi lava nhlamulo yo twala leyi tekelaka swivangelo hinkwaswo enhlokweni. Khodi yi ta tlhela yi katsa milawu, leyi tirhaka hi vuenti ehansi ka swiyimo leswi boxiweke eka xiyenge xa 5.1. eka leswi landzelaka:
i ku tumbuluxa mbango wo tirheka eka vathori na vathoriwa hinkwavo;
ii ku kurisa maendlelo yo fambisa timhangu ta le mintirhweni na swikoxo swo rihisiwa;
iii ku nghenisa swipimelo swo sivela ku tlulela ka HIV;
iv ku tumbuluxa maendlelo ku kambisisa no hunguta ntshikilelo wa ntungu emintirhweni; no v seketela vanhu lava nga khomiwa hi HIV/AIDS ku endlela leswaku va ya mahlweni va tirha kahle nkarhi wo leha.
???????Ku engetela, Khodi yi tlakusa ku tumbuluxiwa ka maendlelo ya ntirhisano eka swiyenge leswi landzelaka:
i??? exikarhi ka vathori, vatirhi na minhlangono ya mintirho; na le ii?? xikarhi ka ndhawu ya le ntirhweni na vahoxi van?wana va xandla eka swiyenge swa muganga, xifundzhankulu na mfumo wa le xikarhi.
Vundzeni
MILAWU YA PHOLISI?
Ku tlakusa ka ndzingano no pfumala xihlawu-hlawu exikarhi ka vanhu lava khomiweke hi HIV/AIDS na lava nga ri ki na yona na swiyimo swin?wana swa rihanyo.
Ku tumbuluxa mbango wo seketela leswaku vatirhi lava khomiweke hi HIV va kota ku ya mahlweni va tirhaa eka swiyimo leswi toloveleke eka mintirho ya vona ku ringana nkarhi lowu va ha ringaneleke ku tirha.
Nsirhelelo wa timfanelo ta vanhu na nhlonipho wa vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS i swa nkoka ku sivela no lawula HIV/AIDS.?
HIV/AIDS yi tshikilela ngopfu eka vavasati naswona leswi swi fanele ku tekeriwa enhlokweni eku tumbuluxeni tipholisi na minongonoko emintirhweni.
Vutihlanganisi, nkatsakanyo no hlohlotela ku nghenisa xandla loku heleleke ka hinkwavo i ka nkoka loku faneleke ku susumeta pholisi na nongonoko wa HIV/AIDS.?
Vundzeni
MATIRHISELO NA XIKOPU?
Vathori na vatirhi hinkwavo na minhlangano ya vona va hlohloteriwa ku tirhisa Khodi leyi ku tumbuluxa, simeka no lulamisa tipholisi na minongonoko ya HIV/AIDS ku fikelela swilaveko swa le mintirhweni.
Hi xikongomelo xa Khodi leyi, rito ra ?ndhawu ya le ntirhweni? ri fanele ku hlamuseriwa hi vuenti ku tlula nhlamuselo leyi nyikiweke eka Nawu wa Vuxaka bya Mintirho, Nawu wa 66 wa 1995, Xiyenge xa 213, ku katsa mbango wa matirhelo ya vanhu lava nga ri ki eka vuxaka bya muthori na mutirhi, lava tirhaka eka minhlangano yo ka yi nga ri ya ximfumo na lava ti tirhaka.
Hambi swi ri tano Khodi a yi vekiwi swipimelo swa xinawu ku engetela eka leswi nga kona eka Nawu wa Ndzingano wa le Mintirhweni na Nawu wa Vuxaka bya Mintirho, kumbe eka milawu yin?wana leyi boxiweke eka Khodi. Ku hluleka ku endla leswi a swi vuli leswaku muthori u hluleka ku landzelela swileriso, handle ka laha Khodi yi hlamuselaka ku ya hi swiboho leswi nga le nawini.
Khodi yi fanele ku hlayiwa xikan?we na tikhodi tin?wana ta mikhuva ya kahle leyi nga humesiwaka hi Holobye wa Mintirho.
Vundzeni
RIMBA RA SWA NAWU
Khodi yi fanele ku hlayiwa xikan?we na Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996 wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga, na Milawu hinkwayo leyi katsaka leyi landzelaka:
i Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho wa nomboro ya 55 wa 1998;
ii Nawu wa Vuxaka bya Mintirho wa nomboro ya 66 wa 1995;
iii Nawu wa Rihanyo ra le Mintirhweni na Vuhlayiseki wa nomboro ya 85 wa 1993;
iv Nawu wa Rihanyo ra le migodini na Vuhlayiseki wa nomboro ya 29 wa 1996;
v Nawu wo Riha eka ku Vaviseka entirhweni na Mavabyi, nomboro ya 130 wa 1993;
vi Nawu wa Swiyimo swa le Mintirhweni wa nomboro ya 75 wa 1997; na vii Nawu wa Swikimi swa Rihanyo wa nomboro ya 131 wa 1998.
viii Nawu wo Tlakusa Ndzingano no Sivela Xihlawuhlawu wa nomboro ya 4 wa 2000.
Vundzeni bya Khodi leyi byi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku tumbuluxiwa, simekiwa kumbe ku langutisisiwa hi vuntshwa tipholisi kumbe minongonoko ya le mintirhweni hi ku landza milawu leyi longoloxiweke laha henhla.
Leswi landzelaka i swiyenge leswi faneleke, leswi hlawuriweke, leswi kumekaka eka milawu leyi nga laha henhla. Leswi swi fanele ku hlayiwa xikan?we na swilaveko swa milawu.
Khodi yi nyikiwa hi ku landza Xiyenge xa 54 (a) xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho wa nomboro ya 55 wa 1998 naswona wu landzelela nawu wa leswaku a ku na munhu loyi ku nga endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka yena hikwalaho ka xiyimo xa yena xa HIV. Ku endlela ku pfuna vathori na vatirhi ku tirhisa nawu lowu emintirhweni, Khodi yi tlhela yi fananisa swiphemu swin?wana swa nawu.
Xiyenge xa 6 xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho xu hlamusela leswaku a ku na munhu loyi ku nga endliwaka xihlawuhlawu ehenhla ka yena, kumbe xikombelo xa ntirho, eka pholisi ya mina ya ntirho ehenhla ko xiyimo xa yena xa HIV. Eka mafambiselo ya swa nawu laha ku vuriwaka leswaku muthori u vile na xihlawuhlawu hi ndlela yo ka yi nga ri kahle, muthori u fanele u fanelel ku tiyisisa leswaku ku hambana loku veke kona hi loku faneleke.
A ku na mutirhi kumbe muendli wa xikombelo xa ntirho, a nga komberiwaka hi muthrori ku endla xikambelo xa HIV ku endlela ku tiyisisa xiyimo xa vona xa HIV. Xikambelo xa HIV hi muthori kumbe loyi a n?wi yimeleke xi nga endliwa laha Khoto ya Vatirhi yi boxeke leswaku xikambelo xexo xi fanele ku landzelela Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho.
Hi ku landza Xiyenge xa 187 (f) xa Nawu wa Vuxaka bya Mintirho xa nomboro ya 66 ya 1995, mutirhi loyi a nga na HIV/AIDS a nge hlongoriwi hikwalaho kova a ri na HIV kumbe AIDS. Hambi swi ri tano laha ku nga na swivangelo swo twala mayelana na vuswikoti byo ya mahlweni no tirha naswona maendlelo laya faneleke ya landzeleriwile, ntirho wa vona wu ta herisiwa hi ku landza Xiyenge xa 188 (a)(i).
Hi ku landza Xiyenge xa 8 xa Nawu wa Rihanyo ra le Mintirhweni na Vuhlayiseki wa nomboro ya 85 wa 1993 muthori wa boheke ku nyika ndhawu yo tirhela kona leyi hlayisekeke. Leswi swi nga katsa ku vona leswaku nghozi yo va munhu a khomiwa hi HIV ya hungutiwa.
Xiyenge xa 2 na Xiyenge xa 5 swa Nawu wa Rihanyo ra le Migodini na Vuhlayiseki wa nomboro ya 29 wa 1996 wu hlamusela leswaku muthori u fanele ku vona leswaku laha ku tirheriwaka kona ku hlayisekile. Leswi swi nga katsa ku vona leswaku nghozi yo va munhu a khomiwa hi HIV ya hungutiwa.
Mutirhi loyi a khomiweke hi HIV hi xivangelo xo khumbhana na ngati leyi nga na xitsongwatsongwana kumbe swihalaki swa miri, a nga endla xikombelo xo ririsiwa hi ku landza Xiyenge xa 22 xa Nawu wo Riha eka ku Vaviseka entirhweni na Mavabyi, nomboro ya 130 wa 1993.
Hi ku landza Nawu wa Swipimelo swa Mintirho wa nomboro ya 75 wa 1997, muthori un?wana na un?wana wa boheka ku vona leswaku vatirhi hibkwavo va kuma swipimelo leswi bohaka swa mintirho, ku katsa na masiku yo karhi ya livhi yo vabya Xiyenge xa 222.
Hi ku landza Xiyenge xa 24 (e) xa Nawu wa Swikimi swa Rihanyo wa nomboro ya 131 wa 1998, ximimi xa swa rihanyo lexi tsarisiweke a xi nge vi na xihlawuhlawu hi ndlela yo ka yi nga twisiseki ku nga va hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma eka swirho swa xona hi mhaka ya ?xiyimo xa rihanyo?. Ku ya mahlweni xiyenge xa 67 milawu yi nga mpfapfarhutiwa ku hlamusela leswaku swikimi hinkwaswo swi fanele ku nyika mbuyelo wa minimamu eka swirho swa swona. ?
Hi ku landza nawu wa ntolovelo na Xiyenge xa 14 xa Nawu wa Vumbiwa bya Afrika Dzonga, nomboro ya 108 ya 1996, vanhu hinkwavo lava nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo wa xihundla, ku katsa xihundla mayelana na xiyimo xa vona xa HIV kumbe AIDS. Kahle-kahle a ku na xiboho xa xinawu eka mutirhi wihi kumbe wihi ku paluxa xiyimo xa yena xa HIV eka muthori kumbe vatirhi kulobye.
Vundzeni
KU TLAKUSA MBANGO WA NTIRHO WO PFUMALA XIHLAWUHLAWU
A ku na munhu loyi a nga na HIV kumbe AIDS ku nga ta endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka yena entirhweni kumbe ehansi ka tipholisi kumbe mintolovelo, ku katsa:
i maendlelo a matholelo, vunavetisi na endlelo ro hlawula;
ii matholelo, na endlelo ra matholelo, ku katsa no lavela ntirho;
iii maavelo ya ntirho kumbe mahlawulelo;
iv xikhenso, swikhenso swa ntirho na swipimelo swa ntirho;
v minongonoko yo pfuneta entirhweni;
vi switoloveto swa ntirho;
x maendlelo yo kambisisa matirhelo;
xi tlakusa, ku hundzisela no yisiwa hansi hi ntirho;
Ku tlakusa mbangu wa ntirho wo pfumala xihlawuhlawu eka nawu wa ndzingano, vathori na minhlangano ya vatirhi swi fanele ku teka swipimelo leswi faneleke ku vona leswaku vatirhi lava nga na HIV na AIDS a ku endliwa xihlawuhlawu ehenhla ka vona naswona va sirheleriwa eka ku vavisiwa hi ku tirhisa swipimelo swo fana no :
i sivela xihlawuhlawu na ntshikilelo eka vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS hi ku tirhisa nhluvukiso wa tipholisi ta HIV/AIDS na minongonoko ya le mintirhweni;
ii lemukisa, dyondzisa no letela hi timfanelo ta vanhu hinkwavo mayelana na HIV na AIDS;
iv nyika nseketelo eka vatirhi hinkwavo lava khomiweke hi HIV na AIDS; na v maendlelo ya swivilelo na swipimelo swa matshinyelo swo tirhana na swivilelo swo yelana na HIV emintirhweni.
Vundzeni
KU KAMBELA HIV, XIHUNDLA NO PALUXA
Ku kambela HI
A ku na muthori loyi a nga kombelaka mutirhi kumbe muendli wa xikombelo ku endla xikambelo xa HIV ku endlela ku tiva xiyimo xa HIV xa mutirhi. Tanihi leswi boxiweke eka Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho, vathori va nga tihlanganisa na Khoto ya Mintirho ku kuma mpfumelelo wo endla xikambelo.
Hambi loko xiyenge xa 7 xa Nawu wa Ndzinganiso wa Mintirho xi sivela muthori ku nyika ntirho wo phakela rihanyo xikambelo eka mutirhi loyi a kombelaka xikambelo, si ya hi loko Tikhoto ta Mintirho ti ta pfumela leswaku mutirhi a nga pfumela ku bakanya nsirhelelo eka xiyenge lexi. Mhaka leyi a yi si tekeriwa xiboho hi tikhoto. 2[2]
Eku simekeni swiyenge leswi laha hansi, ku ringanyetiwa leswaku minhlangano yi fanele ku tekela ntlawa wa xiyimo leswi vekiweke
?? Ku pfumelela ku kamberiwa
Vathori va fanele ku tihlanganisa na Khoto ya Vatirhi ku kuma mpfumelelo, eka swin?wana swo fana na leswi:
i hi nkarhi wo endla xikombelo xa ntirho;
ii tanihi xiyimo xa ntirho;
iii hi nkarhi wa mafambiselo mayelana no herisiwa ka ntirho;
iv tanihi mfanelo wa xilaveko xo letela no hluvukisa minongonoko ya vatirhi; no v va xilaveko xo fikelela ku kuma swikhenso swa le ntirhweni.
Ku pfumelela ku kambela a Muthori a nga pfumelela ku kamberiwa eka mutirhi loyi a kombeleke ku kamberiwa eka swiyimo lewi landzelaka:
i???????????????Tanihi xiphemu xa ntirho wa nhlayiseko wa swa rihanyo entirhweni;
ii Hi nkarhi wa nghozi ya le ntirhweni yo va u nga khumbhana na ngati kumbe swihalaki swa miri;
iii Hi xikongomelo xo endla xikombelo xo rihiwa hi ku landza nghozi ya le ntirhweni leyi katsaka ku khumbhana na ngati kumbe swihalaki swa miri.
b Ku ya mahlweni, xikambelo xexo xi nga endliwa ehansi ka swiyimo leswi landzelaka:
i ???????????????Hi ku susumeta hi mutirhi;
ii??????????????? Eka nhlayiseko wa rihanyo ra mutirhi na vuxaka bya mutirhi-muvabyi;
iii Ku va na vutihlamuleri bya vutivi no khanseriwa, tanihi leswi hlamuseriwaka hi Pholisi ya Rixaka eka ku Kambela HIV eka
Ndzawulo ya Rihanyo; na iv ??????????? Maendlelo yo tika mayelana na xihundla xa xiyimo xa HIV xa mutirhi tanihi leswi hlamuseriwaka eka xinawana xa 7.2 xa Khodi leyi.?
Swikambelo hinkwaswo, ku katsa mpfumelelo a xikambelo lexi pfumeriwaka, swi fanele ku endliwa hi ku landza Pholisi ya Rixaka eka ku Kambela HIV eka Ndzawulo ya Rihanyo leyi humesiweke ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Pholisi ya Rixaka ya Rihanyo wa nomboro ya 116 ya 1990.
Ku va na vutivi swi vula leswaku munhu u nyikiwile mahungu, wa ya twisisa naswona hi ku langutisa leswi u pfumerile ku endla xikambelo xa HIV. Swi vula leswaku munhu yoloye u twisisa leswi xikambelo xi vulaka swona, hikwalaho ka yini swi ri swa nkoka, swikhenso, tinghozi, macincelo na switandzhaku swa swiringanyeto swa vumunhu.
?? Ku ka u nga tipaluxi, handle ka loko u endliwa xikambelo exihundleni kumbe ku tirhisiwa tikhamera swi nga endliwa ntsena loko ku landzeleriwa milawu mayelana na ndzavisiso wolowo.3[3] Laha ndzavisiso wolowo wu endliweke, mahungu laya kumiweke a ya nge tirhisiwi ku endla xihlawuhlawu ehenhla ka yena kumbe ntlawa wa vanhu. Xikambelo a xi nge tekiwi tanihi xihundla loko ku ri na mhaka yo twala ya leswaku xiyimo xa munhu xa HIV xi nga kumiwa eka mbuyelo.
Xihundla no Paluxa
Vanhu hinkwavo lava nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo wa xinawu wa xihundla. Kutani mutirhi a nga boheki ku ya hi nawu ku paluxa xiyimo xa yena xa Hiv eka muthori kumbe vatirhi kulobye.
Laha mutirhi a hlawulaka ku paluxa xiyimo xa yena xa HIV eka muthori kumbe vatirhi kulobye, mahungu lawa a ya nge boxiwi eka van?wana handle ko va munhu yoloye a nyike mpfumelelo. Laha mpfumelelo lowu tsariweke wu nga kotekiki, magoza ya fanele ku tekiwa ku tiyisisa leswaku mutirhi u tsakela leswaku xiyimo xa yena xi boxiwa.?
Maendlelo ya faneke ku tumbuluxiwa ku hlohlotela ku va rivaleni, ku amukela na nseketelo wa vathori na vatirhi lava paluxaka swiyimo swa vona swa HIV emintirhweni, ku katsa:
i ku hlohlotela vanhu lava hanyaka na HIV kumbe AIDS ku nghenelela eka minongonoko ya dyondzo ku sivela na yo lemukisa;
ii ku hlohlotela nhluvukiso wa mintlawa ya nseketelo eka vatirhi lava hanyaka na HIV kumbe AIDS; na iii ku vona leswaku vanhu lava tipaluxaka hi mhaka ya swiyimo swa vona swa HIV kumbe AIDS a ku na xihlawuhlawu lexi endliwaka ehenhla ka vona.
Vundzeni
KU TLAKUSA VUHLAYISEKI EMINTIRHWENI
?????????????Muthori wa boheka ku phakela no nyika ndhawu yo tirhela kon aleyi hlayisekeke no va yi nga ri na nghozi ya rihanyo eka vatirhi va yena.
?????????????Nghozi yo tluletiwa HIV emintirhweni yi le hansi. Hambi swi ri tano tinghozi ta le mintirhweni leti katsaka swihalaki swa miri ti nga humelela, ngopfu-ngopfu eka phurofexini ya nhlayiso wa rihanyo. Ntirho wun?wana na wun?wana wu fanele ku vona leswaku ku landzeleriwa swipimelo swa Nawu wa Rihanyo ra le Ntirhweni na Vuhlayiseki, ku katsa Milawu ya Tinghozi ta Mbangu, na Nawu wa Rihanyo ra le Migodini na Vuhlayiseki, na leswaku tipholisi ta vona ti tirhana, exikarhi ka swin?wana na:
i???????????????nghozi loko yi ri kona yo tlulela emintirhweni eka ndhawu yo karhi ya ntirho ii??????????????vuleteri bya kahle, ku lemukisa, ku dyondzisa ku tirhisa swipimelo swa matiko swo lawula leswaku ku ta tiviwa, no tirhana na no hunguta nghozi yo tluleriwa hi HIV entirhweni;
iii????????????na ku nyika switirhisiwa leswi faneleke ku sirhelela vatirhi eka nghozi yo khomiwa hi HIV;
iv????????????magoza laya faneleke ku tekiwa hi ku landza nghozi ya le mintirhweni ku katsa mafambiselo ya kahle ya tinghozi to kuma HIV na mavabyi yan?wana, ku katsa ku fikelela nsivelo wa mavabyi;
v maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa eka ku rihisiwa loko u kume nghozi entirhweni;
vi mavikelo ya tinghozi ta le mintirhweni; na vii malangutiselo laya ringaneke ku sivela HIV ku endlela leswaku swilaveko swa ku rihisa ko karhi swa fikeleriwa.
Vundzeni
KU RIHA EHENHLA KA MUTIRHI LOYI A KHOMIWEKE HI HIV?
Mutirhi a nga rihiwa loko a khomiwe hi HIV hikwalaho ka xivangelo xa nghozi ya le ntirhweni, hi ku landza Nawu wa Ndziriso eka Tinghozi ta le Mintirhweni na Vuvabyi.
Vathori va fanele ku teka magoza yo twala ku pfuna vatirhi hi ku endla xikombelo xa swikhenso lexi katsaka:
i ku nyika mahungu eka vatirhi lava khomiweke hi vuvabyi eka maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa ku endlela ku ringanela ku kuma xikoxo xa ndziriso ii mpfuneto wo hlengeleta mahungu laya nga ta pfuna ku antswisa hi laha vatirhi a va langutane na nghozi yo tlulela hi ngati yo va na HIV.
Ku langutana na nghozi ya le ntirhweni swi fanele ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Ndziriso eka Tinghozi ta le Mintirhweni na Vuvabyi. Vathori va fanele ku vona leswaku va landzelela swipimelo swa Nawu lowu na endlelo kumbe xiletelo lexi nyikiwaka kwalaho.
Vundzeni
SWIKHENSO SWA MUTIRHI
Vatirhi lava nga na HIV kumbe AIDS a ku nge vi na xihlawuhlawu lexi endliwaka ehenhla ka vona loko ku nyikiwa swikhenso eka vatirhi.
Vatirhi lava vabyaka hi HIV kumbe AIDS va fanele ku khomiwa ku fana na vatirhi van?wana lava nga na vuvabyi byin?wana loko swi ta eka ku fikelela swikhenso swa vatirhi.
Mahungu yo suka eka swikimi swoa swikhenso hi xiyimo xa swa rihanyo ra mutirhi ya fanele ku khomiwa tanihi xihundla naswona a swi fanelangi ku tirhisa ku endla xihlawuhlawu ehenhla ka munhu.
Laha muthori a nyikaka xikimi xa swa rihanyo tanihi xiphemu xa swikhenso eka mutirhi swi fanele ku tiyisisa leswaku xikimi lexi a xi endli xihlawuhlawu, hi ku kongoma kumbe xi nga kongomi, eka munhu wihi kumbe wihi ehenhla ka xiyimo xa yena xa HIV.
Vundzeni
KU HLONGORIWA
Laha mutirhi a vabyaka swinene a tsandzeka ku tirha, muthori wa boheka ku landzelela swiletelo leswi pfumeleriwaka mayelana no hlongola hi ku hluleka ku tirha a nga si herisa ntirho wa mutirhi, tanihi leswi vekiweke hi ntolovelo wa Khodi ya Matikhomelo yo Hlongola leswi kumekaka eka Xedulu xa 8 xa Nawu wa Vuxaka bya Ntirho.
Muthori u fanele ku vona hilaha swi kotekaka leswaku mfanelo ya mutirhi ya xihundla mayelana na xiyimo xa HIV ya hloniphiwa loko ku ri karhi ku endliwa xin?wana na xin?wana. Mutirhi a nge sindzisiwi ku endla xikambelwana xa HIV kumbe a boxa xiyimo xa yena xa HIV tanihi xiphemu xa endlelo relero handle ka loko Khoto ya Vatirhi yi pfumelela xikambelwana xexo.
Vundzeni
MAENDLELO YA SWIVILELO
Vathori va fanele ku vona leswaku timfanelo ta vatirhi mayelana na HIV/AIDS, na mpfuneto lowu nga kona eka loko ku tshika ku tluriwile timfanelo teto, swi fanele ku hlanganisiwa eka maendlelo ya swivilelo.
Vathori va fanele ku tumbuluxa maendlelo yo lemukisa no twisisa swivilelo na hilaha vatirhi va nga swi tirhisaka xiswona.
Vathori va fanele ku sungula swipimelo swo hlawuleka ku endlela leswaku ku va na xihundla xa xivilelo hi nkarhi lowu ku tengiwaka mhaka, ku katsa ku vona leswaku mafambiselo walawo ya khomeriwa endhawini ya xihundla.
Vundzeni
Vuswikoti bya mafambiselo ya HIV/AIDS emintirhweni swi lava endlelo ra nhlengelo leri katsaka, swin?wana swa kona, leswi landzelaka:
Ku twisisa no kambela ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni; na
?Swipimelo swo koma na swo leha ku tirhana no hunguta ntshikilelo ku katsa:
a?????? Nsivelo wo koteka lowu yaka mahlweni wa HIV eka vatirhi na miganga ya vona;
b???????Mafambiselo ya vatirhi lava nga na HIV leswaku va kota ku tirha hilaha swi nga kotekaka;
c???????Maendlelo yo tirhana na madurhelo yo kongoma kumbe yo ka ya nga kongomi ya HIV emintirhweni.
Vundzeni
Vathori na minhlangano ya vatirhi va fanele ku tumbuluxa maendlelo laya faneleke yo twisiseka, ku kambisisa no hlamula eka ntshikilelo wa HIV/AIDS emintirhweni ya vona na swiyenge. Leswi swi fanele ku endliwa hi ku tirhisana na leswi sunguriwaka hi xiyenge, mfumo wa muganga, xifundzha na wa rixaka, miganga na minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo.
Hi ku angarhela, ku kambela swi fanele ku katsa:
i Leswi nga vangaka nghozi; na ii Ku kambela madurhelo yo kongoma na laya nga kongomiki ya
Leswi nga vangaka nghozi swi nga katsa ku kambela ka leswi landzelaka:
i????????Vatirhi lava langutaneke na nghozi kumbe swiyenge swa vatirhi eka ku tluleriwa hi HIV;
ii????????Xivumbelo na mafambiselo ya nhlangano na hi laha leswi swi engetelaka ku khomiwa hi HIV xik ku rhurha no tshama etihositele;
iii Nhlamuselo ya miganga kusuka laha nhlangano wu kumaka vatirhi;
iv Nhlamuselo ya miganga leyi rhendzeriweke hi ndhawu ya nhlangano ya ntirho; na v????????Ku kambela ntshikilelo wa HIV/AIDS eka timakete ta vona na laha ku kumekaka tikhasimende.
Xikambelo xi fanele ku tlhela xi langutisisa ntshikilelo lowu ntungu wa
i Madurhelo yo kongoma yo fana na swikhenso swa mutirhi, madurhelo ya mirhi no engeteleka ka tihakelo mayelana na ku letela vatirhi no madurhelo yo thola na madurhelo yo simeka nongonoko wa HIV/AIDS;
ii Madurhelo yo ka ya nga kongomi laya humelelaka hi xivangelo xo ya mahlweni no xwa emintirhweni, ku lamala ka mutirhi, ku lahlekeriwa ka ntshovelo, ku ya hansi ka moya wa vatirhi na minkitsikitsi ya le mintirhweni;
Madurhelo yo fikelela ku nghenelelela eka HIV/AIDS swi fanele ku pimiwa tanihi xiphemu xa ntshikilelo eka xikambelo
Vundzeni
Entirhweni wun?wana na wun?wana ku fanele ku tumbuluxiwa pholisi HIV/AIDS 4[4], ku endlela leswaku vatirhi lava khomiweke hi HIV/AIDS a ku endliwi xihlawuhlawu ehenhla ka vona eka tipholisi na mintolovelo ya le ntirhweni. Pholisi leyi yi katsa:?
iii vuxokoxoko bya tipholisi ta ntirho xik. xiyimo mayelana na xikambelo xa HIV, swikhenso swa mutirhi, mafambiselo ya matirhelo na maendlelo laya faneleke ku landzeleriwa ku kumisisa ku va munhu a nga ringanelangi ku tirha no hlongoriwa;
iv hlamusela swiyimo swa mahanyelo leswi languteriwekek eka vathori na vatirhi na swipimelo leswi faneleke ku tirhana no kokela tlhelo eka swipimelo leswi;
v maendlelo yo vika swivilelo hi ku landdza xiyenge xa 12 xa Khodi leyi;
Tipholisi hinkwato ti fanele ku tumbuluxiwa hiku tirhisana na vahoxi va xandla emintirhweni ku katsa minhlangano ya vatirhi, vayimeri va vatirhi, vatirhi va rihanyo ra le mintirhweni na ndzawulo ya xiyenge xa vathori.
Pholisi yi fanele ku kombisa xivumbeko na swilaveko swa ndhawu yo karhi ya ntirho.
Nhluvukiso wa pholisi na nsimeko i endlelo ra matimba, kutani pholisi ya le ntirhweni yi fanele ku:
i kaneriwa na vanhu hinkwavo lava khumbhekaka;
ii langutisisiwa hi ku cinca-cinca mirhi na mahungu ya xisayense; no iii langutisisa ku humelela ka nsimeko no kambisisa matirhelo ya kona.
Swi ringanyetiwa leswaku entirhweni wun?wana na wun?wana eku tumbuluxeni no simeka nongonoko wa HIV/AIDS emintirhweni leyi kongomaneke no sivela ku tluleriwa ku ntshwa, ku nyika nhlayiso na nseketelo wa vatirhi lava khomiweke hi vuvabyi no fambisa ntshikilelo wa ntungu eka nhlangano.
Xivumbeko na nongonoko wa le ntirhweni swi fanele ku leteriwa hi swilaveko na vuswikoti bya munhu entirhweni. Hambi swi ri tano, ku ringanyetiwa leswaku nongonoko wun?wana na wun?wana wa le mintirhweni wu fanele ku hlamusela leswi landzelaka eka masungulo laya endliwaka hi mfumo wa le rixaka, wa xifundzha na wa muganga:
i ku khoma minongonoko yo lemukisa ya HIV/AIDS nkarhi na nkarhi;
ii ku hlohlotela ku kamberiwa ku nga ri na nsindziso;
iv ku tlakusa mphakelo wa tikhondomu na ku ti tirhisa v hlohlotela mahanyelo ya kahle eka mavabyi ya tingana;
vi ku tiyisisa matirhiselo ya swipimelo swo lawula ntungu wa misava hinkwayo;
viii ku hisekela ku tumbuluxa nongonoko wa kahle wa vatirhi lava khomiweke hi HIV/AIDS;
ix ku nyika mpfumelelo eka ku khanseriwa na tindlela tin?wana ta nseketelo wa ximunhu eka vanhu lava nga na HIV/AIDS;
x engetela matirhelo ya lava tshikileriweke hi vuvabyi hi ku va angarhela eka vutshamo bya kahle, ku fana no va nyika livhi ya vuvabyi yo hlawuleka;
xi ku tumbuluxa maendlelo yo hlamusela madurhelo yo kongoma na laya nga kongomangiki mayelana na HIV/AIDS emintirhweni, tanihi leswi nga le hansi ka xiyenge xa 14.4
xii ndzavisiso wa nkarhi hinkwawo, kambisisa no langutisisa hi vuntshwa minongonoko.
Vathori va fanele ku teka magoza laya faneleke ku pfuna vatirhi hi ku va rhumela eka swa rihanyo swa kahle, switirhisiwa swa mpfuneto na swa miehleketo emugangeni, loko mintirho yeleyo yi nga ri kona entirhweni.
Vundzeni
Ndzawulo ya Mintirho yi fanele ku vona leswaku tikhopi ta khodi leyi ta kumeka no fikeleleka.?
Minhlangano ya vatirhi na vathori yi fanele ku katsa Khodi eka tinhlamuselo ta vona, dyondzo na minongonoko yo letela ya vatirhi.
Minhlangano ya vatirhi yi fanele ku katsa Khodi eka dyondzo ya vona na minongonoko yo letela ya vayimeri va vatirhi na vatirhi hi voxe.
Vundzeni
Vundzeni
NONGONOKO
Mutirhi la khumbhekeke
Mutirhi loyi a khumbhekeke hi ndlela yin?wana hi HIV/AIDS xik. loko la rhandzanaka na yena kumbe wa ndyangu a ri na HI
AIDS i nkomiso wa ?acquired immune deficiency syndrome?. AIDS i nhlamuselo leyi nyikiweke loko ntungu lowu wo herisa vutomi wu sungula eka munhu loyi masocha ya yena ya miri ya yimeke ku tirha hikwalaho ka xivangelo xo khomiwa hi HIV.
Dyondzo ya tinxaka ta mavabyi, swivangelo, mahangalaselo na maendlelo yo lawula vaaki.
HI
Ku kambela HI
Ku endla xikambelo ku kumisisa leswaku xiyimo xa munhu xa HIV. Leswi swi nga katsa swivutiso leswi tsariweke kumbe swa nomu ku vutisisa hi xikambelo xa khale xa HIV; swivutiso leswi fambelanaka na makambisiselo ya ?mahanyelo ya ngho (xikombiso, swivutiso mayelana na timhaka ta masangu, nhlayo ya varhandzani) na maendlelo man?wana laya endliweke ku tiyisisa xiyimo xa mutirhi kumbe xa HIV.
Ku va na HI
Ku va u kumeke u ri na HIV.
Mutirhi la khomiweke hi vuvabyi
Endlelo ro kuma mpfumelelo kusuka eka muvabyi leswi vonaka leswaku munhu u twisisa xivumbeko na switandzhaku swa xikambelo a nga si nyika mpfumelelo.
Pholisi
Tsalwa leri hlamuselaka xiyimo xa nhlangano kumbe mhaka yo karhi.
Ku khanseriwa u nga si endla xikambelo na loko u xiendlile
Endlelo ro khansela leri fambisaka ku twisisa xivumbeko na xikongomelo xa xikambelo xa HIV. Ri kambela leswi vuyerisaka na switandzhaku leswi xikambelo xi nga na swona eka munhu no hlohlotela mbuyelo, wa kahle na loko wu nga ri kahle wu nga ta va kona.
Vutshamo byo Twisiseka
Swi vula ku antswisa eka ntirho kumbe entirhweni leswi twisisekaka naswona swi ta pfumelela munhu la hanyaka na HIV kumbe AIDS ku fikelela kumbe ku nghenelela eminintirhweni.
Nkomiso wa mavabyi ya tingana. Lawa i mavabyi laya tlulelaka munhu hi nkarhi wo endla timhaka ta masangu, ku katsa ?syphilis, gonorrhea na HIV?.??
Ku kambela exihundleni
Leswi swi le xihundleni, handle ka xikambelo lexi endliwaka ku kumisisa xivangelo xa vuvabyi eka mugango wo karhi kumbe ntlawa ku nyika mahungu yo lawula, ku sivela no fambisa vuvabyi.
Vundzeni
[01] Khodi yi ta famba na Swiletelo swa Mpfuneto swa Xithekiniki eka mafambiselo ya HIV/AIDS emintirhweni. Swi languteriwa leswaku leswi swi ta tumbuluxiwa eka xiphemu xa vumbirhi xa 2000 no kandziyisiwa hi 2001. Swiletelo swi ta nyika vuxokoxoko byo hlaya eka ku simekiwa ka tipholisi ta vuswikoti na minongonoko yo hlamuselo mintshikilelo leyi, ku katsa maendlelo yo rhurhela swilaveko swa mabindzu lamatsongo na swiyenge swo ka swi nga ri nawini.
[2] Nawu wa Ndzingano wa Mintirho a wu swi endli ku ri nandzu ku va muthori a fambisa ku komberiwa eka x 7 . Hambi swi ri tano mutirhi loyi a vulaka leswaku mfanelo wa yena leswaku a nga kamberiwi wu xanisiwile a nga yisa mhaka leyi eka CCMA ku kuma xitshunxo, naswona loko leswi swi nga ololoxi dzholonga, yi fanele ku yisiwa eka Khoto ya Mintirho ku kuma xitshunxo.
[3] Langutisa eka swin?wana Pholisi ya Rixaka ya Rihanyo ya Ndzawulo ku kambela HIV na Milawu ya Vayimewri va Tinghozi ta swa Ntumbuluko.
[4] Pholisi leyi yi nga va pholisi yo karhi hi HIV/AIDS, kumbe yi nga hlanganisiwa na pholisi ya vuvabyi byo chavisa.
