NDZAWULO YA NHLUVUKISO WA VAAKI
HIV/AIDS yi hangalaka hi xihatla laha tikweni. Hikwalaho swi lava leswaku hi tirha swin?we ku sivela leswaku yi hangalaka hi xihatla. Hi fanele ku tlhela hi hlayisa no seketela lava nga khomiwa hi vuvabyi lebyi. Xibukwana lexi xi kongomane no pfuna wena ku kuma vutivi hi mintirho leyi nga kona na hi laha u nga ta pfunaka no pfuna van?wana eku lweni na HIV/AIDS
Hi laha u nga nghenisaka xandla eka nsivelo, nhlayiso na nseketelo
U nga vi na xihlawu-hlawu.
Vulavula na vanghana va wena, ndyangu, vatirhi-kulobye, vakereki, vana va wena na swirho swa muganga hi HIV/AIDS.
Tiva hi xiyimo xa wena xa HIV/AIDS, kuma ku khanseriwa ka mahala no kamberiwa eka muako wa swa rihanyu wa le kusuhi.
Tshembheka, papalata timhaka ta masangu kumbe u tirhisa khondomu.
Nghenelela eka mapfhumba ya HIV/AIDS laya sunguleke hi muganga, xikombiso, minongonoko ya nhlayiso ya le kaya na ya muganga, naswona u nyiketa nkarhi wa wena eka mapfhumba lawa.
Nhlayiso na nseketelo eka vanhu ngopfu-ngopfu vana lava khomiweke no khumbheka hi HIV/AIDS no va pfuna ku fikelela mintirho.
Vika swisiwana na vana lava nga va ka khombyeni lava u va tivaka eka minhlangano ya muganga (CBOs), minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo (NGOs), minhlangano ya ripfumelo (FBOs), tihofisi ta miganga na ta swifundzha-nkulu ta nhluvukiso wa vaaki, na tin?wana.
Hoxa xandla eku endleni swa kahle hi ku angarhela na nhluvukiso wa vaaki eka muganga wa wena.
Ti hlanganisi na minongonoko yo dyondzisa vantshwa ku lawula ku hangalaka ka vuvabyi bya HIV/AIDS eka muganga wa wena.
Ku tidyondzisi no tlhela u dyondzisa ndyangu wa wena yana eka kliniki ya le kusuhi, CBO, FBO, NPO leswi nyikaka mintirho yo hluvukisa vaaki.
Hi laha u nga hanyaka ha kona na HIV na AIDS hi ku titshembha
Tshembha eka swa vutomi u tlhela u titshembha.
Hlayisa rihanyu ra wena-vona leswaku u dya swakudya swo aka miri, endla switoloveto, wisa u tlhela u nwa mirhi ya wena nkarhi hinkwawo.
Kuma switsundzuxo swa mpfuneto wa swa vutshunguri eka ndhawu ya rihanyu ya le kusuhi.
Vulavula na munhu un?wana loyi u n?wi tshembhaka. Kuma mpfuneto wa xiphurofexinali ? yana u ya khanseriwa.
U nga twi onge u fanele u hatlisa u tolovela ku hanya na byona u hlamusela vanhu.
Murhandziwa wa wena u fanele ku tiva hi xiyimo xa wena xa HIV.
Tihlanganisa na ntlawa wo seketela eka muganga wa wena, entirhweni kumbe u sungula ntlawa wa nseketelo.
Loko u twa u hlundzukile, va nga ri na mhaka na wena, u chava ? vulavula hi ku ti twa ka wena, kombela ku pfuniwa eka munhu wa xiphurofexinali na xirho xa ndyangu ku ku seketela.
Endla timhaka ta masangu hi vuhlayiseki lebyinene.
Mali ya mpfuneto eka vatsoniwa ya kumeka loko u nga swi koti ku tirha hikwalaho ka vuvabyi lebyi nga ha horiki.
Hi laha u nga lulamiselaka vana va wena loko u ri na HI
Sungula hi ku vulavula
Hlamusela vana va wena hi xiyimo/vuvabyi bya wena
Tsala buku ya switsundzuxo (katsa swifaniso, switlhokovetselo, swihungwana, na switsundzuxo na swin?wana.) ku engetela, hlamusela swihungwana hi vutomi na ndyangu wa wena hlohlotela vana va wena ku vutisa swivutiso
Vulavula na un?wana loyi u n?wi tshembhaka loko u vilela hi mhaka ya leswaku n?wana/vana va wena a va swi koti ku hanya kahle ngopfu-ngopfu eka ntshikilelo wo monyiwa
Lulamisa nhlayiso wun?wana wa vana va wena ? hi leswaku ? loyi a nga ta hlayisa vana va wena loko u ta va u vabya swinene kumbe u lovile.
Vona leswaku vana va wena va toloverile vatswari lava nga ta va hlayisa naswona va tshama va ri karhi va ti hlanganisa na vona.
Hlawula hi vukheta u ri karhi u tekela enhlokweni swilaveko swa vona na leswi va swi languteleke.
Eka swiyimo leswi vana va nga ta ka va nga tshami na maxaka kumbe vatswari lava nga va hlayisaka, va fanele ku vekiwa endhawini ya vuhlayiseki.
Eka swiyimo swi?wana va boheka ku sala emakaya ku ri hava nhlayiso wa mutswari. Makaya lawa ya vuriwa ?child-headed households? (mindyangu leyi rhangeriweke hi vana)
Mindyangu leyi rhangeriweke hi vana
Loko u tshama endyangwini lowu rhangeriweke hi vana kumbe loko u tiva ndyangu lowu rhangeriweke hi n?wana u fanele ku tihlanganisa na mintirho ya nhluvukiso wa vaaki ya le kusuhi ku kuma mahungu hi laha u nga fikelelaka mintirho ya swa vaaki, xik. mpfuneto wa timali wa vana, mpfuneto wa timali wa vana lava loveriweke hi vatswari na mpfuneto wa swakudya hi xihatla.
Timali
Thola muhlayisi
Tsala tsalwa ra xileriso xa mufi (Will)-tsalwa leri vekaka erivaleni leswi munhu a tsakelaka leswaku swi humelela loko a lovile.
Tsalwa ra xileriso xa mufi ri vona leswaku rifuwo, ndhawu, mali swi hundziseriwa eka vanhu lava faneleke.
Swi veke erivaleni leswaku i mani a nga na mfanelo wo hlayisa vana, naswona loko ku nga ri na loyi u rhandzanaka na yena, thola vahlayisi.
Ku va ri ta tirha kahle, Tsalwa ra xileriso xa mufi ri fanele ku tsariwa hi inki leyi nga sukiki kumbe ri kandziyisiwa, ri funghiwa hi nsayino wa wena no tsala siku leri ri tsariweke hi rona naswona ri tsariwe loko munhu a hanye kahle naswona a nga sindzisiwanga hi munhu.
Mintirho ya Nhlayiso na Nseketelo
Mintirho leyi landzelaka yi nyikiwa hi nhluvukiso wa vaaki na minhlangano emigangeni:
Ku kumisisa mindyangu na vana lava faneleke hi ku pfuniwa
Ku phakela swakudya, mpahla, vutumbelo, mpfuneto eka vaaki no va pfuneta hi swa rihanyu
Mintirho yo hlayisa vana na nhlikanhi
Mahungu laya nga ta engetela ku fikelela ka mpfuneto wa timali na mintirho yin?wana ya nseketelo wa timali
Swikombelo swa mali ya vudyuhari tanihi mali ya vana lava nga le vuhlayiselweni, timali ta vatsoniwa eka lava tshikileleke hi vuvabyi lebyi nga ha horiki, nseketelo wa vana na mpfuneto wa timali eka lava pfumalaka
Ku hlengeleta muganga
Ku letela valeteri emigangeni ya ka vona
Ku dyondzisa muganga hi ntshikilelo wa HIV/AIDS ku katsa hi laha ku monyiwa na xihlawu-hlawu swi nga hungutiwaka ha kona
Tiphurojeke to lwisana na vusweti
Mintirho ya Nhlayiso na nseketelo eka vana lava loveriweke hi vatswari na lava langutaneke na khombo
Vuhlayisi bya n?wana un?wana
Vuhlayisi lebyi i byo hlayisa n?wana wa mutswari un?wana. N?wana a nga va xaka kumbe loyi a nga riki xaka. N?wana u vekiwa ehansi ka vuhlayisi bya wena hi Khoto ya Vana. Mukondleteri (social worker) u fanele ku tsala xiviko eka Khomixinara wa Nhlayiso wa vana. Mpfuneto wa timali ta vuhlayiseki bya vana wu hakeriwa ku endlela leswaku u ta hlayisa n?wana.
Ku wundla n?wana
Ku wundla n?wana i ku teka vutihlamuleri lebyi heleleke bya n?wana loyi a nga ri ki wa wena hi ntumbuluko. N?wana un?wana na un?wana loyi a nga le hansi ka 18 wa malembe a nga wundliwa. N?wana u wundliwa ku ya hi Nawu wa Nhlayiso wa Vana kutani mukondleteri (social worker) u fanele ku tsalela Khomixinara wa Nhlayiso wa vana xiviko.
Ndhawu ya vuhlayiselo
Ndhawu ya vuhlayiselo i ndhawu leyi nga le kaya ra vana. Kaya ra vana i ndhawu leyi nga amukelaka ku tlula ntsevu wa vana naswona va fanele ku tsarisiwa na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Tinxaka ta mpfuneto wa timali lowu nga kona wo hlayisa vana
Mpfuneto wa Timali to Seketela N?wana
Mpfuneto wa timali to seketela n?wana wu nyikiwa eka muhlayisi wo sungula, loyi a nga va ka xaka kumbe a nga ri xaka, loyi a nga na vutihlamuleri/swilaveko swa siku na siku swa n?wana. Vahlayisi a va fanelanga ku kuma xinkhenso ku va va hlayisa n?wana. Mali yi hakeriwa eka nhlayo yo ringana ntsevu wa vana ku suka eka 0 ku fika eka 14 wa malembe. Mpfuneto lowu wu engeteriwa hi ku ya mahlweni hi nkarhi wa malembe manharhu ku hlayisa vana va le hansi ka malembe ya 14 hi ndlela leyi: ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2003, vana va le hansi ka 9 wa malembe va fikelela, ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2004, vana va le hansi ka 11 wa malembe va ta fikelela, naswona ku suka hi ti 1 Dzivamisoko 2005, vana va le hansi ka 14 va ta fikelela.
Mpfuneto wa timali wa Vuhlayiseki
Mpfuneto wa timali wa vuhlayiseki wu nga hakeriwa eka n?wana wa malembe ya le xikarhi ka 1 na 18 loyi a lavaka no kuma vuhlayiseki bya le kaya hikokwalaho ko va munhu a nga helelangi emiehleketweni no lamala. Muholo wa lembe loko wu hlanganile wa muendli wa xikombelo na murhandziwa wa yena endzhaku ka loko xibalo xi tekiwile a wu fanelangi ku tlula R48 000 naswona muholo wa muhlayisi wa n?wana a wu fanelangi ku hundza ntsengo wa lembe hi ka mbirhi wa mpfuneto wa mali wa n?wana. N?wana na vatswari va yena va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga.
Mpfuneto wa timali wa ku lamala
Mukomberi u fanele:
ku va mu-Afrika Dzonga;
ku va mutshami wa Afrika Dzonga hi nkarhi wo endla xikombelo;
ku va exikarhi ka 18 ku fika eka 59 wa malembe loko u ri wa xisati na 18 ku fika eka 64 loko u ri wa xinuna;
yisa xiviko xo tiyisisa vulamari, na loyi u tshamaka na yena naswona u fanele ku fikelela swilaveko;
a nga fanelangi ku hlayisiwa eka muako wa mfumo;
a nga fanelangi ku va a kuma mpfuneto wa timali wun?wana.
Ku yisa xibukwana xa vutitivisi xo va na tinomboro ta 13.
Mpfuneto wo hlayisa n?wana wa un?wana
Mali yo hlayisa n?wana un?wana yi hakeriwa eka n?wana loyi swi kumekeke leswaku u lava vuhlayiseki hi Khomixinara wa Khoto ya Vuhlayiseki bya N?wana naswona a vekiwe evuhlayiselweni bya munhu un?wana handle ka mutswari wa yena wa xiviri. Muhlayisi wo sungula na n?wana va fanele ku va vatshami va Afrika Dzonga naswona va fanele ku va ma-Afrika Dzonga.
Matsalwa laya lavekaka loko ku endliwa xikombelo
Xibukwana xa vutitivisi xa 13 wa tinomboro xa mutswari/muhlayisi/muhlayisi wa n?wana un?wana
ID ya n?wana kumbe xitifikheti xo velekiwa xa n?wana lexi nga na nomboro ya vutitivisi
Vumbhoni bya muholo
Xileriso xa huvo lexi kombisaka xiyimo xo hlayisa n?wana un?wana
Vumbhoni bya dokodela byo tiyisisa ku lamala
Vumbhoni bya leswaku n?wana u nghena xikolo loko malembe a yena ya fikelela
N?wana loyi a hlayisiwaka u fanele ku pasa xikambelwana
Kapa-Vuxa
Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
Riq: 040 609 5317
Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
Riq: 409 0651
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 355 7926/ 355 7969
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq :( 035)874 3823
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 013 766 3177
N?walungu-Vupeladyambu
Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki, Mfuwo, Ndzhavuko na Mintlangu
MMABATHO
Riq: 387 5123
Kapa-N?walungu
Ndzawulo ya Mintirho ya vaaki na Nhluvukiso wa vaaki
Riq: 871 1021
