GIREDI YA 12
SWITSUNDZUXO
Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swa mune:
XIYENGE XA B: Nkomiso/nkatsakanyo wa ndzima 
XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi 
XIYENGE XA D: Matsalwa 
Hlaya swileriso HINKWASWO hi vukheta.
Hlamula swivutiso HINKWASWO.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 40 eka XIYENGE XA D xa matsalwa.
XIVUTISO XA 1
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.
Vamanana i vanhu va nkoka. Vanhu vo sungula lava kombiseke ku lemuka no xixima nkoka wa vamanana i Magiriki. Ku kombisa ku xixima vamanana, Magiriki ya tiendlele xikwembu xa xifaniso xa xisati lexi va xi thyeke vito ra Cybele. Lembe na lembe Magiriki hinkwawo a ya boheka ku ya gandzela xikwembu lexi ku sukela hi masiku ya 15 - 18 Nyenyankulu.
Eka tiko ra USA, vamanana va sungule ku komba nkoka wa vona eka timhaka ta tiko hi lembe ra 1870. Munhu loyi a nga sungula pfhumba ro pfuxa vamanana i Julia Ward Howe. Nhwana loyi u kondleterile leswaku vamanana va yima hi milenge va herisa nyimpi ya xin'wanamanana leyi a yi herisa vaakatiko va Amerika.
Mitlhontlho leyi vamanana a va hlangana na yona yi endlile leswaku va twanana ku sungula nhlangano wa vamanana. Nhlangano lowu wu simekiwe hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908, ekerekeni ya Methodist Episcopal. Namuntlha muako lowu wu tiveka hi vito ra International Mother's Day Shrine. Xikongomelo xa nhlangano lowu a ku ri ku tisa ku rhula na ku herisa tinyimpi etikweni ra vona. Hikwalaho ka migingiriko leyi, Phresidente Woodrow Wilson u bohile leswaku siku leri ri va siku ro wisa ra ximfumo. Hi siku leri vamanana va khensiwa hi tindlela to hambanahambana. Ku tlangela migingiriko ya vamanana ku hangalakile na matiko ya misava. Eka tiko ra Malawi, ku tlangeriwa hi Musumbunuku wa vumbirhi wa Nhlangula. EKenya ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Khotavuxika. Etikweni ra Argentina kona ku tlangeriwa hi Sonto yo hetelela ya Nhlangula.
Laha Afrika-Dzonga a a hi hanya ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu, laha Vantima a va xanisiwa hi tindlela to hambanahambana. Wantima a a nga fanelangi ku tshama emadorobeni handle ko va na pasi leri nga na xigandlu. Pasi leri a ri fanele ku tlhela ri va na xigandlu lexi kombisaka vito ra muthori na ku kombisa ndhawu leyi munhu a tirhaka eka yona. Hinkwaswo leswi a swi vula leswaku Wantima a a fanele ku tshama a khomelele pasi lomu a nga kona. Loko munhu o kumeka a ri hava pasi, a a khomiwa kumbe a tlheriseriwa eka rikwavo.
Mhaka leyi ya ku famba va khome mapasi ku fike laha yi nga karhata vamanana va Afrika-Dzonga. Leswi swi endlile leswaku va teka xiboho xo lwa na mhaka leyi. Hi siku ra 9 Mhawuri hi lembe ra 1956, Lillian Ngoye na van'wana vamanana va tekile goza ro hlengeleta vamanana va Vantima va xifundzankulu xa Gauteng. Va tekile xiboho xo ya komba ku vilela eka mhaka yo tshama va khome mapasi. Vamanana lava va bohile leswaku manana un'wana na un'wana u fanele ku teka pasi ra yena ku kongoma na rona eka muako wa mfumo wa Union Building. Laha mapasi ya hisiwile emahlweni ka vufambisi bya tiko. Kutani eka nkarhi lowu wa xidemokhirasi migingiriko leyi ya vamanana a yi rivariwangi. Siku leri va nga hisa mapasi hi rona ri endliwe holideyi. N'hweti ya kona yi tekiwa yi ri n'hweti ya vamanana.
SWIVUTISO:
Hi rihi rixaka ro sungula ku kombisa nkoka lowu vamanana va nga na wona?
Xana rixaka leri ri kombe ku xixima vamanana hi ndlela yihi?
Hi yihi n'hweti leyi nga ya vamanana va le Afrika-Dzonga?
I ncini lexi a xi vilerisa vamanana va Afrika-Dzonga ku kala va hisa mapasi?
Hi ku vona ka wena, xana endlelo ro ololoxa xiphiqo xa vona hi ku hisa mapasi ra amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
Eka fumelo ra xihlawuhlawu na ra xidemokhirasi hi rihi leri amukelekaka xana? Boxa vonelo ra wena.
Boxa matiko man'wana mambirhi na tin'hweti leti ya tlangelaka ha tona nkoka lowu vamanana va nga na wona.
Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Vamanana va le Amerika va hlanganile hi siku ra 9 Nhlangula 1908.
Muako lowu vamanana va le USA va hlanganeke eka wona se wu tiviwa hi vito ra Methodist Episcopal.
Hlamusela hungunkulu leri kumekaka eka xitshuriwa lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo wa xona hi marito ya wena n'wini ya kwalomu ka 50 - 60. U nga onhi mongo wa xona.
Xitsongwatsongwana Nkayivetansawuto (XNN/HIV) xa ha vangela vanhu vo tala nkelunkelu eka mikarhi leyi hi hanyaka eka yona. Mhaka leyi a yi fanele yi nga vi tano, hikuva se i nkarhi xi ri kona laha tikweni. Hina vanhu a hi fanele hi titoloveta ku hanya na mhaka leyi handle ko biwa hi ripfalo na ku hlekula lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Vanhu lava tihumelerisaka ehandle va tlhela va amukela ku teka switsundzuxo na ku landzelela swileriso swo teka maphilisi, va hanya vutomi lebyinene.
Mzimba hi un'wana wa xikombiso lexinene xa vanhu lava nga na xitsongwatsongwana lexi. Nkarhi lowu a nga tiva xiyimo xa yena hi wona, u vula leswaku a a twa a lahlekeriwile hi ku tshemba na vutomi. A a ehleketa leswaku va ta n'wi nyenya a tlhela a pfumala maxaka na vanghana.
Nseketelo lowu a wu kumeke eka maxaka na vanghana va yena wu n'wi endlile munhu wa kahle swinene. Yena na nsati wakwe Humelela va katekisiwile hi vana vambirhi lava nga hava xitsongwatsongwana lexi. I munhu loyi a nga na swa yena.
Sweswi u sungurile phurojeke leyi vuriwaka Hlayisanani. Xikongomelo xa phurojeke leyi i ku pfuna vana lava siyiweke hi vatswari hikwalaho ka xitsongwatsongwana lexi. Handle ka leswi, vanhu va kuma vuleteri bya mahala byo kota ku hanya na xitsongwatsongwana lexi.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense, leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas. Hambileswi exikolweni ku nga na laborotari na switirhisiwa swo tala, vadyondzi a va nga si tshama va endla xipirimente xa Dyondzo ya Sayense. A va tala ku vula leswi: ''Hina van'wana hi ta feyila, tintangha ta hina ti humelela. Eswikolweni swin'wana va endla swipirimente kasi hina na xin'we a hi si tshama hi xi endla.''
Tsalas a nga tsakangi loko va ri karhi va n'wi byela mhaka leyi. ''Vadyondzi va mina, mi endla hi ku vula experiment mi ku i xipirimente. Vanhu va ta ku ndzi mi dyondzisa yini? Expeeriment'' a vula hi ku ri koka swinene rito leri. ''Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina. Ndzi ri laha Dumakule mi ta huma hi 'ti-A' ndza mi byela.''
Siku leri vadyondzi a va vona onge ra hlwela. Vadyondzi va tigiredi ta le hansi a va swi tiva leswaku va Giredi ya 12 va ya endla xipirimente hi Ravuntlhanu. Ku xipirimente i yini eka vadyondzi va Dumakule a yo na yi xa. A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense. Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule a yi ta humelela.
Xiburekana xi lo na tlhelela, Tsalas a va kombela ku nghena elaborotari. Hi nkarhinyana o huma a ambale xijazana xo basa. A ku ri na swilo swo hlayanyana mayelana na xijazana lexi. A swi nga twisiseki leswaku xi lo khanyana kumbe i lapi leri ra manguva lawa. Kambe a xi languteka onge xi lo mitiwa hi homu yi tlhela yi xi kampfunya. Xijazana lexi Tsalas a xi n'wi manya swinene. Mavoko ya xijazana a yo hundzanyana swikokola naswona a ya nga fiki emasungulweni ya xandla. Tikunupu a ti vonaka onge ti nga tsemeka nkarhi wun'wana na wun'wana.
Phiriyodo yi lo na ku heliyani, va Giredi ya 12 vo tsutsumela elaborotari. Loko va ya fika, xipirimente se a xi sungurile. U va byele leswaku loko xi hela, va n'wi byela leswi va nga ta va va swi vonile swi humelela. Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene. Tsalas u ve wo sungula ku baleka. Loko a ri ehandle u va vutisile leswaku ku humelele yini.
SWIVUTISO:
Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
EDumakule vadyondzi van'wana va Giredi ya 12 a va endla Sayense leyi a yi dyondzisiwa hi Nkulukumba Khalanga, Tsalas.
Tsala xisati xa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi:
Hi swona ke, ndzi ta mi endlisa mundlwana vafana va mina.
Tsala ritofularha ra rito leri nga tikisiwa:
Hina van'wana hi ta feyila.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka:
Xana rihlawuri leri tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi ri vula yini?
Hi siku leri mhaka leyikulu na kwala Dumakule yi ta humelela.
Endla xivulwa xin'we hi rito rin'wana na rin'wana ra lama tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi, kambe ri humelerisa nhlamuselo yo hambana na leyi nga exivulweni.
A vo tiva leswaku xipirimente i mhaka yikulu leyi a yi tala ku endliwa hi swidyondzeki swa Sayense
Tsala vunyingi bya rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi landzelaka:
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nandzulo:
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsavula rito rin'we endzimaneni leri vulaka leswi landzelaka:
Nkarhinyana lowu nyikiwaka vadyondzi ku wisa eka siku ro karhi exikolweni.
Yisa xivulwa lexi nga laha hansi eka nkarhi lowu nga hundza:
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri tirhe yini?
Rito leri nga tikisiwa eka xivulwa lexi nga laha hansi ri siva riviti rihi?
Hina van'wana hi ta feyila.
Tsala xivulwa lexi kambe u sungula hi marito lama nga eswiangini.
Loko a hoxa xiribyana eka beaker, mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene.
Mpfumawulo lowu nga twala ...
Tirhisa rihlanganisi leri nga eswiangini ku hlanganisa swivulwa leswimbirhi:
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa. Va endla xipirimente. (hikuva)
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka hi vukheta. Tlhela u xi tsala hi vuntshwa u ri karhi u lulamisa swihoxo leswi swi nga kona swa matsalelo na swa ririmi. Nkhwatihata swihoxo hinkwaswo leswi u swi lulamiseke.
Hi karhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Vanwana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano va yiveriwa swa vona hi swigevenga Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku
Xiyaxiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
Wo fana na yena a nga kona!
Loko hi vulavula hi tinghwazi eka bolo ya milenge eka xipanu xa Bafana Bafana hi vulavula hi vanhu vo fana na Lucas Radebe. Lucas a a nga ri na ntangha hi tlhelo ro pfala bolo. Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga kambe a nge n'wi kumi wo fana na Lucas.
I mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso lowu nga tirhisiwa eka xifaniso lexi nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena.
Ku hambana ka fonto ya marito ya nhlokomhaka na lama nga ehansi ka xifaniso ku nga va ku vangiwa hi yini?
Tsavula marito lama kombisaka mboyamelothlelorin'we eka marito lama nga eka xifaniso lexi.
Munhu loyi a nga eka xifaniso lexi a nga va a titwa njhani? Seketela.
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO
U kamberiwa ehenhla ka tibuku timbirhi ntsena.
Mitsheketo: Xa mina i Tinyeleti - F Rikhotso.
Tirhisa timinete ta 40 ku hlamula swivutiso swa xiyenge lexi.
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: MI TA NDZI ENDLA YINI?
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
Mufundhisi, siku ro sungula ra Dzivamisoko ri tiviwa tanihi April Fool's Day. Ma swi tiva leswi xana?'' ''Ina, ndza swi tiva,'' ku hlamula Mufundhisi. ''Hi siku leri vanhu va phuntisana no hembelana, xikongomelo ku ri ku tisa mafenya na ntsako. Mubohiwa loyi a a ringeta ku tsaka na n'wina, se n'wina mo n'wi himetela no n'wi lumetela,'' ku hlamusela gqwetha. ''Hi yena a nga sungula swa vuntswaka,'' ku hlamula Mufundhisi. ''Hi wena u nga rhanga u n'wi ba,'' ku tsundzuxa gqwetha. ''Nyimpi yi te na wena. Mubohiwa yena a a te hi ku tsaka.''
Xana i mani a nga vula marito lawa ya nga tshahiwa laha henhla ya mitila ya 1 na 2?
Mubohiwa loyi ku vulavuriwaka hi yena i mani?
Mubohiwa a a lava yini endlwini ya Mufundhisi?
Xana loko va ku munhu i xigevenga, u va a endla yini etikweni?
Vula milandzu yin'wana mimbirhi leyi mubohiwa a nga hlula eka yona ehubyeni ya nawu.
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eku heteleleni loko mubohiwa a hlaseriwa hi ntshungu?
Xana vito ra xirungulwana xa 'mi ta ndzi endla yini?' ra yelana na leswi swi humelelaka eka xirungulwana ke? Hlamula u ku ina kumbe u ku e-e, kutani u seketela nhlamulo ya wena.
NA
XIRUNGULWANA XA 2: TIMITSU TA MINA
Hlaya xitshuriwa lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi xi landzelaka:
Tiko ra hina ra mundzuku ri fanele ku dyondzisiwa ku amukela leswi ri nga swona,'' ku yisa Profesa Nhlamulo emahlweni. ''Tiko ri akiwa hi vanhu, a ri akiwi hi swinghunghumani leswi ringetaka ku tiendla vanhu. Munhu un'wana na un'wana u fanele ku tiva timitsu takwe, u fanele ku dya hi tona. Loko munhu a ri ni timitsu leti tiyeke u na miehleketo leyi tiyeke.'' Light u khumbekile loko a twa leswi. Xivulavuri lexi wonge a xo vula yena. A a tivona a ri xipene lexi a xi tlulatlula no thamukathamuka exikarhi ka tinyimpfu. U tivutisile leswaku a a lava yini exikarhi ka vanhu lava a va kota ku tiyimela xana? Laha a a nga laveki, a a laveka eka Ximunhwana.
Marito lama vuriweke hi Profesa Nhlamulo, ya cincise Light mavonelo ya vutomi. Xana u cince a endla yini? Vula swilo swinharhu.
Hikokwalaho ka yini vatswari va Light va yile va ya tshama eKapa?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka eka xirungulwana lexi xa 'Timitsu ta mina'?
Kholani u ri n'wana wa yena u ta ya nghena eYunivhesithi ya Kentucky. Xana eYunivhesithi u amukeriwa loko u pasile ntangha yihi?
Holobye wa dyondzo uqhavule Light loko a kombela ku rivaleriwa. Xana ku qhavulana koloko a ku kombisa yini?
Vito ra xirungulwana ra 'Timitsu ta mina', ri kongomisiwe eka mani?
KUMBE
XIVUTISO XA 5
MITSHEKETO: XA MINA I TINYELETI - F RIKHOTSO
NTSHEKETO WA 1: VARINDZI VA TINXAKWARI
Hlaya ntsheketo lowu wu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi landzelaka:
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Swo na swi pfuketana,
Nsati lonkulu a lova,
N'wana wa jaha na nhwanyana.
Ntsheketo wu ri ''nsati lonkulu a lova''. Xana ku lova swi vula yini?
Hikokwalaho ka yini tata wa nhwanyana loyi a n'wi hoxile endzeni ka saka?
Nhwanyana loyi a a fanele ku endla yini loko tata wa yena a ku: ''Bubu xa nkwama tsheketa''?
Hikokwalaho ka yini mutsari a vula leswaku vana lavaya i swisiwana?
Hi ku vona ka wena ntirho lowu wa ku rindza, vana va nga wu kota xana? Seketela nhlamulo ya wena.
I ncini lexi nga rivata varindzi lava?
Hi yihi dyondzo leyi hi yi kumaka loko hi languta mukhegula loyi a nga ponisa n'wana loyi?
NA
Hlaya ntsheketo lowu wu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi landzelaka:
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Garingani wa garingani!
Garingani!
Swo na swi pfuketana,
We kokwana, ku na qhivi leri nga wela makhutla,
A hi fambe hi ya tsavulela hi dya.''
N'wamfenhe a puluta ncila hi ku nyanyuka:
Hi swona, hi swona ntukulu,
Anakeni xivambalani a xi buba.''
Hi wahi marito lawa loko hi heta ku tsheketa hi ma vulaka.
I mani a nga tlhariha eka N'wampfundla na N'wamfenhe. Seketela nhlamulo ya wena.
Hakanyingi hi tsheketa hi nkarhi muni?
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
