KHOLICHI YA VULULAMI
MATEKANELO YA NDZHAVUKO NA NAWU WA VUDYANDZHAKA LEBYI NGA HAVA XILERISO XA MUFI
Ri pfuxetiwile hi: Mhawuri 2005
VUNDZENI
A. MATEKANELO YA NDZHAVUKO HI KU LANDZA NAWU WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998 1
B. NDZHAKA YO PFUMALA WILI YA VANTIMA ??? 21
C. KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU HI KU LANDZA NAWUMBISI WA MATEKANELO YA XIISILAMU 31
XIVIKO
Tsalwa leri a tsariwangi hi xikongomelo xo va ri hetisekile no va tsalwa ra xiyelaniso ra matimba, kambe ku tirha tanihi xiletelo xa vatirhi va matekanelo na vudyandzhaka.
Hikwalaho ka nawu wa xihlawuhlawu matekanelo man?wana ya vanhu va Afrika Dzonga a ya nga amukeriwi kumbe ku herisiwa xikan?we-kan?we ehansi ka swiyimo swin?wana. Milawu leyintshwa leyi kaneriweke eka tsalwa leri yi tise ku cinca lokukulu eka mintolovelo, tanihi laha swi nga ta voniwa hi kona lahawani.
Hi ndlela yo fana laha ndzhaka ya vanhu Vantima lava loveke va nga endlangi xileriso a yi fambisiwa hi kona, a yi nga landzeleli vumbiwa no languta ndlela leyi milandzu yi bohiweke hi yona enkarhini lowu hundzeke ku hlohletela Ndzawulo ya Vululami ku cinca milawu ya yona leswaku yi fambelana na Vumbiwa.
Ku nga vuriwa leswaku nawu lowuntshwa lowu kaneriweke eka tsalwa leri na wona a wu fambisani na mintolovelo ya vanhu va ntumbuluko va Afrika Dzonga, kambe leswi a hi xikongomelo xa nkanelo lowu. U ta ti vonela hi wexe!
MUOFISIRI NKULU: VULETERI BYA MINTWANANO YA MATSALWA
KHOLICHI YA VULULAMI
RHEFERENSE
MATEKANELO YA NDZHAVUKO
MILANDZU
Holobye wa Timhaka ta Vantima; eka tatana Yako v Beyi
1 sa 383 T
1 Sa 377 A
Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Nawu wa 120 wa 1988
Xitiviso xa Mutsarisinkulu xa 15 xa 2000
Xiletelo xa Mutirhi eka Ndzhuriso wa Ndzhaka na ntolovelo wa Mutiyisisi wa Minsayino wa Ndzhundzhuluxo wa Vukombo ? Vupeladyambu Kavanyisa ka 40
MATEKANELO YA MAMUZILIMI
Milandzu
Muhangalasi wa Ndzhaka wa Seedats v Mufambisi
 SA 690 (C)
Switsalwana
Cachalia ? Vuakatiko, Nawu wa Mindyangu ya Mamuzilimi na Vumbiwa bya vumundzuku bya Afrika Dzonga ? Ndzavisiso wo rhanga
VUDYANDZHAKA
Milandzu
 SA 936 T
 SA 675 T
 SA 149
MILAWU
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima
Nawu wa 38 wa 1927 (xiyenge xa 23)
Nawu wa Ndzhaka wa Mafambiselo
Nawu wa 66 wa 1965
Nawu wa Vudyandzhaka byo pfumala Xileriso xa mufi
Nawu wa 81 wa 1987
Xitiviso xa R 200 xa 1987
NAWU WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
MANGHENELO
Loko hi nga si sungula nkanerisano wo enta wa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko (lowu tivisiweke laha tanihi ?Nawu?) i swa nkoka ku nyika nkomiso wa xiyimo xa nawu hi mayelana na matekanelo ya ximfumo na ?Matekanelo ya Ndzhavuko? lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000, (h.l. siku leri Nawu wu sunguleke ku tirha hi rona).
MATEKANELO YA XIMFUMO HI KU LANDZA NAWU WA MAFAMBISELO YA VANTIMA WA 38 WA 1927
Xiyimo ku sukela 1929 ku fikela ti 1 N?wendzamhala 1988
Hi ku landza xiyenge lexi herisiweke xa 22 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, matekanelo ya ximfumo ya vanhu vantima a ya ri lama nga katseki ndzhaka ya vatekani ehandle ka mpindzulo na ku lahlekeriwa na ku hlayisiwa ka matimba hi wanuna (Holobye wa Timhaka ta Vantima: Eka re Molefe v Molefe 1946 AD 315 na Bopape v Moloto 2000 1 SA 383 T). Ku kota ku nghenisa Ndzhaka ya vatekani na mpindzulo na ku lahlekeriwa laha ku nga hava kontiraka ya vukati loko mi nga si tekana no tsarisiwa, vanhu vantima a va boheka ku hlambanya emhakeni leyi emahlweni ka mutirhi wa matekanelo, ka ha sele n?hweti loko va nga si tekana.
Kambe hambi swi ri tano, ndzhaka leyi ya vatekani, sw. n. sw. a yi amukeriwa ntsena laha wanuna a nga ri na ?vukati bya ndzhavuko? na nsati un?wana ehandle ka nsati loyi a tsakelaka ku n?wi teka.
Hi ti 1 Hukuri 1984, Nawu wa Ndzhaka ya Vukati wa 1984 wu amukeriwile laha exikarhi ka swin?wana wu heriseke matimba ya vukati lama wanuna a ri na wona eka wansati eka matekanelo ya ximfumo, kumbe hi ku landza nawu wa ntolovelo. Ntshikilelo lowu a wu ri kona ku sukela hi ti 1 Hukuri 1984, a ku ri leswaku wanuna hi ku ya hi matekanelo lama endliweke hi ku landza ku herisiwa ka xiyenge xa 22 ya herisiwile hi ku ya hi ntshikilelo lowu a wu ri kona.
Ntshikilelo wa matekanelo ya ximfumo eka matekanelo ya ndzhavuko lama nga kona
Hikwalaho ko va vatekani lava a va tekane hi ?matekanelo? ya ndzhavuko a va nga tekiwi va tekanile ximfumo, mutekani nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ko tekana loku a swi kota ku tekana hi ximfumo na munhu un?wana. Ntshikilelo wa matekanelo lama ya ximfumo eka ?matekanelo ya ndzhavuko?, a ku ri mhaka yo va matekanelo lama a ya herisiwa xikan?we-kan?we vona Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 A na Malaza v Mndaweni 1975 BAC C 45. Wansati loyi a tekiweke hi matekanelo lama a tala ku vuriwa leswaku i ?wansati loyi a lahliweke?. Wansati loyi na yena a nga tekana hi matekanelo ya ximfumo na munhu un?wana laha hi ndlela yo fana matekanelo lama nga kona ya herisiwaka xikan?we-kan?we. Xivutiso i ku xana ?matekanelo? lama ya pfuxetiwa hi Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko, lexi i xivutiso lexi tikhoto ti nga ta fanela ku endla xiboho.
Xiyenge xa 22 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 38 wa 1927, hambi swi ri tano, wu tumbuluxa nsirhelelo wa ndyangu lowu tshikiweke loko wanuna a lovile. Hikwalaho ka swikongomelo swa vudyandzhaka, xiyimo xa noni na vana va matekanelo ya ximfumo a xi tekiwa xi ringana ni xa vatekani va nawu wa ndzhavuko. Hi marito man?wana, xiyimo lexi tsakeriwaka xa nsati wa matekanelo ya ximfumo na vana a xi tshikiwile naswona a va tekiwa va ringana na nsati loyi a tshikiweke (kumbe vavasati) na vana va vona.
Xiyimo ku sukela hi ti 2 N?wendzamhala 1988
Hi ku landza Nawu lowu Hundzuluxiweke wa Ndzhaka yaVatekani, Nawu wa 3 wa 1988, lowu sunguleke ku tirha hi ti 2 N?wendzamhala 1988, Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 1927 wu hundzuluxiwile.
Nawu lowu Hundzuluxiweke wu tise ku cinca loku landzelaka:
Ku herisiwa ka xiyenge xa 22 
Ntshikilelo a wu ri wa leswaku matekanelo hinkwawo ya ringanisiwa naswona Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo wa 88 wa 1984 wu endliwile leswaku wu tirhisiwa eka matekanelo ya vantima lama humeleleke endzhaku ka ti 2 N?wendzamhala 1988. Matekanelo lama endliweke endzhaku ka ti 2 N?wendzamhala 1988 ya hundzukile xikan?we-kan?we ku va lama katsaka ndzhaka ya vatekani ehandle ka loko ku sayiniwile kontiraka ya vukati no va yi tsarisiwa tin?hweti tinharhu eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa.
Swipimelo eka matekanelo
Swilo swin?wana swintshwa swa nkoka a ku ri leswaku ?Matekanelo ya Ndzhavuko? a ya nga herisiwi xikan?we-kan?we hi matekanelo ya ximfumo. Xiyenge xa 221 xi siverile wanuna loyi a tekeke ku ya hi ndzhavuko ku tekana na nsati un?wana ku ya hi matekanelo ya ximfumo enkarhini lowu a tekeke ku ya hi matekanelo ya ndzhavuko vona Thembisile v Thembisile 2002 2 SA 209 T na Kwitshane v Magalela 1999 4 SA 610 TK.
Khombo i mhaka ya leswaku a ku na swikhiri leswi vekiweke laha matekanelo lama ya ximfumo ya humeleleke endzhaku ka matekanelo ya ndzhavuko. Kambe hambi swi ri tano ku tiyisisiwa leswaku matekanelo lama ya nga amukeriwi.
Xiyimo ku sukela hi ti 15 Hukuri 2000
Xiyenge xa 3 xa Nawu wa Matekanelo ya Ndzhavuko wa 120 wa 1998, xi sivela muteki/mutekiwa loyi a nga na vukati bya ndzhavuko ku nghena eka matekanelo ya ximfumo hi ku landza Nawu wa Matekanelo wa 25 wa 1961. Xilaveko xo fana ni lexi kaneriweke eka pharagirafu 2.3.2 laha henhla (supra), kambe a ku na xikhiri laha swilaveko swa Nawu swi kanetiwaka.
Nawu wa Matekanelo wa Transkei wa 1978, wa 21 wa 1978 a wu pfumelela wanuna ku va ni vukati byin?wana bya matekanelo ya ximfumo, kambe ntsena loko matekanelo xa ximfumo ya nga katsi ndzhaka ya vatekani. Hi ndlela yo fana, wanuna eka matekanelo ya ndzhavuko, a pfumeleriwa leswaku loko a ri na matekanelo ya ndzhavuko yo tano, a nga tlhela a sayina kontiraka ya vukati ya ximfumo na munhu wa vunharhu, ntsena loko matekanelo ya ximfumo ya nga katsi ndzhaka ya vatekani.
NAWU WA AMUKERIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
Nawu wu sungule ku tirha hi ti 15 Hukuri 2000 naswona wu vile goza ra matimba ro amukela matekanelo ya ndzhavuko hinkwawo lama amukeriwaka. Nawu wu kombisa ku tirhiseka naswona ku ta vulavuriwa hi wona hi xiyenge na xiyenge.
Ku tirhiseka ka Nawu
Nawu wu tirhisiwa eka matekanelo ya ndzhavuko hinkwawo lama endliweke hi ku landza nawu wa ndzhavuko, h.l. mintolovelo na matirhiselo ya ndzhavuko lama landzeleriwaka hi vanhu va ndzhavuko va Vantima va Afrika Dzonga naswona lama vumbaka xiphemu xa mfuwo wa vanhu lava.
Swi le rivaleni leswaku Nawu i Nawu lowu khumbaka muhlovo wokarhi ntsena, lowu tirhisiwaka ntsena eka vanhu va ndzhavuko va Afrika Dzonga, ntsena loko matekanelo ya endliwile hi ku landza mintolovelo na matirhiselo ya vanhu va ndzhavuko va Vantima.
Ku Amukeriwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Xiyenge xa 2 xa Nawu xi hambanisa exikarhi ka tinxaka timbirhi ta matekanelo ya ndzhavuko lama nga amukeriwaka, viz.
Matekanelo ya Nsati un?we na Matekanelo ya Tshengwe lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000
Matekanelo lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000 ya amukeriwa ntsena loko ya endliwile hi ku landzelela nawu wa ndzhavuko naswona lowu nga kona enkarhini wo sungula ku tirha ka Nawu. Swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa hi matekanelo lama hi leswi andlariweke hi nawu lowu nga lulamisiwangiki wa matekanelo ya ndzhavuko lowu tirhaka ehandle ka KwaZulu-Natal na nawu lowu lulamisiweke lowu tirhaka eKwaZulu-Natal.
Matekanelo ya Nsati un?we na Matekanelo ya Tshengwe lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Matekanelo lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000 ya fanele ku fambisana na swilaveko swa Nawu. Swilaveko leswi nga kona eka Nawu swi na matimba naswona loko swi nga landzeleriwi swi ta va ni ntshikilelo lowu nga ta endla matekanelo ya nga amukeriwi.
Swilaveko swa matekanelo lama amukeriwaka lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Xiyenge xa 3 xa nawu xi vula leswaku swilaveko leswi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa hi mayelana na matekanelo ya ndzhavuko ya nsati un?we.
Vatekani hi vambirhi va fanele ku va ni malembe lama hundzaka 18 kumbe va tekiwa va ri vakulukumba.
Vatekani hi vambirhi va fanele ku pfumelelana ku tekana hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
A ku na mutekani loyi a faneleke ku va a ri na matekanelo ya ndzhavuko man?wana.
Matekanelo ya fanele ku kaneriwa no endliwa kumbe ku tlangeriwa hi ku landzela nawu wa ndzhavuko.
Ku va matekanelo ya tshengwe ya ndzhavuko ya amukeriwa, ku fanele ku va ni kontiraka ku engetela eka swilaveko leswi boxiweke laha henhla, leyi sayiniwaka tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 7 (nkanelo wo hetiseka wa leswi wa kumeka eka pharagirafu ya 5.2.2).
Ku tsarisiwa ka Matekanelo ya Ndzhavuko
Xiyenge xa 4 xa Nawu xi veka vutihlamuleri emavokweni ya vatekani ku tsarisa matekanelo ya vona, kambe ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi vuli leswaku matekanelo ya vona a ya amukeriwi.
Ku tsarisiwa swi endliwa hi mutirhi wa ntsariso (Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya), ntsena loko mahungu lama lavekaka ya nyikiwile no hakela hakelo. Munhu un?wana na un?wana hambi ku nga ri vatekani a nga endla xikombelo xo tsarisiwa ka matekanelo ya vona, ntsena loko a nga kombisa ntsakelo lowu ringaneke emhakeni leyi.
Swilaveko swa ntsariso wa matekanelo na matsalwa lama faneleke ku tatiwa na vumbhoni leswi nga ta nyiketiwa eka mutirhi wa ntsariso swi kona eka swinawana swa Nawu naswona a swi nge kaneriwi hi vuxokoxoko eka tsalwa leri.
Xikombelo xa le Khoto
Xiyenge xa 4 xa Nawu xi lava leswaku ku komberiwa khoto endzhaku ko endliwa ka xikombelo leswaku yi tsarisa Matekanelo ya Ndzhavuko. Xiyenge-ntsongo lexi xi nga tirhisiwa ntsena laha ku nga na nkwetlembetano wa ku amukeriwa ka matekanelo kambe ku nga ri eka swiyimo leswi mutirhi wa ntsariso a nga riki na ntiyiso wa mintolovelo na matirhiselo leswi faneleke ku tirhisiwa.
XIYIMO XO RINGANA NA MATIMBA YA VATEKANI
Loko ku nga si simekiwa Nawu lowu, wansati loyi a tekiweke hi matekanelo ya ndzhavuko a tekiwa tanihi muhlayisiwa naswona wanuna a tekiwa tanihi mufambisi wa ndzhaka. Xiyenge xa 6 sweswi xi nyika matimba yo ringana eka vatekani, hi ku landza nawu lowu lawulaka ndzhaka ya muti.
MIMBUYELO YA VUN?WINI BYA NDZHAKA YA MATEKANELO YA NDZHAVUKO
Matekanelo ya Ndzhavuko lama Amukeriwaka lama endliweke ku nga si fika ti 15 Hukuri 2000
Mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo lama yi ta tshama yi lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko hi ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 6, lexi hlamuseriweke laha ehenhlha (supra). Mimbuyelo yo tani yi tala ku amukeriwa yi ri leyi nga katseki ndzhaka ya vatekani loko ku nga ri na endlelo ra nhlengeleto.
Xiyenge xa 7 xa Nawu xi lava leswaku vatekani eka matekanelo lama endliweke loko Nawu wu nga si sungula ku tirha, hi vambirhi va nga endla xikombelo ekhoto leswaku va cinca xiyimo xa ndzhaka ya matekanelo ya vona, ntsena loko ku ri na swivangelo leswi twalaka swo lava ku cinca loku, ku endliwile xitiviso ka ha ri na nkarhi eka vanhu lava va vakolotaka naswona a ku na munhu loyi a nga dyeletiwaka hi ku cinca loku. Khoto yi ta nyika mintlawa matimba yo sayina kontiraka naswona matekanelo ya ta alwuriwa hi kontiraka leyi.
Matekanelo lama Amukeriwaka lama endliweke endzhaku ka ti 15 Hukuri 2000
Loko vatekani hi vambirhi va nga ri na vukati bya ndzhavuko byin?wana, matekanelo ya ta va lama katsaka Ndzhaka ya vatekani ehandle ka loko vatekani va sayinile Kontiraka ya Vukati no va va tsarisile kontiraka leyi na mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa. Eka xiyimo xohetelela, mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo swi ta lawuriwa hi kontiraka.
Matekanelo ya Tshengwe
Wanuna loyi a tsakelaka ku va ni matekanelo ya ndzhavuko u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku a kota ku:-
ku lawula mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya vumundzuku ya matekanelo ya yena eka wansati loyi a tsakelaka ku n?wi teka;
ku herisa endlelo ra ndzhaka ya matekanelo ya matekanelo lama nga kona; na xigwevo ndzhaka ya yena no tiyisisa leswaku ndzhaka yi aviwa hi ku ringana.
Khoto yi nga alela xikombelo lexi loko hi ku vona ka yona xikombelo lexi xi endla ntlawa wun?wana lowu khumbekaka wu nga ri na nsirhelelo hi ku ya kontiraka leyi.
Hi ku landza mavonele ya Vatsundzuxi va Nawu lama ha ku va ka kona lama kumekaka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, ku endliwa ka kontiraka ku na matimba naswona ku kala ku nga tekeriwi nhlokweni ka leswi swi nga endla leswaku matekanelo ya nga amukeriwi.
KU HERISIWA KA MATEKANELO YA NDZHAVUKO
Xiyenge xa 8 xi tise ku cinca eka xiyimo lexi a xi ri kona khale, laha Matekanelo ya ndzhavuko a ya ta va ya herisiwile ehandle ka xileriso xa khoto.
Matekanelo hinkwawo, swi nga ri na mhakla leswaku ya tsarisiwile kumbe ya nga tsarisiwangi ya fanele ku herisiwa hi khoto, (Khotonkulu, Khoto ya Mindyangu kumbe Khoto yo Thala vukati hi ku landza Nawu wa 9 wa 1929). Swilaveko swa Nawu wo Thala vukati wa 24 wa 1987 wu tirha eka Matekanelo ya ndzhavuko naswona matekanelo lama ya nga herisiwa ntsena loko ku ri na swivangelo leswi endlaka vukati byi nga ha ta ya emahlweni.
Ku tlherisiwa ka hakelo ya ?xuma? (lobolo) i mhaka leyi karhataka enkarhini wa sweswi naswona munhu loyi a nga na byona u fanele ku va kona eka maendlelo, loko ?xuma? (lobolo) swi ta lava xi tlherisiwa.
KU CINCA KA ENDLELO RA VUKATI
Xiyenge xa 10 xi pfumeleli mintlawa ya matekanelo bya nsati un?we ku endla kontiraka ya vukati hi ku landza Nawu wa Matekanelo wa 25 wa 1961.
Nawu hambi swi ri tano, a wu pfumelele ntlawa lowu nga kona eka matekanelo ya ximfumo ku nghena eka matekanelo ya ndzhavuko ni vatekani lava vona xiyenge xa 104.
Nawu wu tshahiwa no hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
KU AMUKERIWA KA NAWU WA MATEKANELO YA NDZHAVUKO WA 120 WA 1998
XIKONGOMELO
Ku endla leswaku ku amukeriwa matekanelo ya ndzhavuko; ku boxa swilaveko swa matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka; ku lawula ku tsarisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko; ku endla leswaku ku va ni xiyimo xo ringana na matimba eka vatekani eka matekanelo ya ndzhavuko; ku lawula Ndzhaka yamimbuyelo ya matekanelo ya ndzhavuko na matimba ya vatekani va matekanelo lama; ku lawula ku dlayiwa ka vukati bya matekanelo ya ndzhavuko; ku endla swinawana; ku herisa swinawana swin?wana swa nawu lowu; na ku lawula timhaka leti fambelanaka.
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu ehandle ka loko swi hlamuseriwile hi ndlela yin?wana ?
khoto? swi vula Khotonkulu ya Afrika Dzonga, khoto ya mindyangu leyi tumbuluxiweke hi nawu wun?wana na wun?wana kumbe Khoto yo Thala vukati leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 10 xa Nawu lowu Hundzuluxiweke wa Mafambiselo, wa 1929 (Nawu wa 9 wa 1929);
nawu wa ndzhavuko? swi vula mintolovelo na matirhiselo ya ndzhavuko lama landzeleriwaka exikarhi ka vanhu va ndzhavuko va Vantima va Afrika Dzonga naswona swu vumba xuiphemu xa mfuwo wa vanhu lava;
Matekanelo ya ndzhavuko? swi vula matekanelo lama endliweke hi ku landza nawu wa ndzhavuko;
lobolo? swi vula Ndzhaka leyi nga va ka mali kumbe swin?wana, swi nga ri na mhaka leswaku ri vitaniwa lobolo, bogadi, bohali, xuma, lumalo, thaka, ikhazi, magadi, emabeheka kumbe ku vitaniwa hi vito rin?wana, laha muteki loyi a tsakelaka ku teka kumbe nhloko ya ndyangu a tibohaka ku nyika nhloko ya ndyangu wa makoti/hlomisa hi ku landzela matekanelo ya ndzhavuko;
Holobye? swi vula Holobye wa Timhaka ta Xikaya;
Ku lerisiwa? swi vula ku lerisiwa hi xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge xa 11;
mutirhi wa ntsariso? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke tanihi mutirhi wa ntsariso hi swikongomelo swa Nawu hi Holobye kumbe mutirhi loyi a endlaka leswi hi ku nyikiwa matimba hi Holobye;
Nawu lowu? wu katsa swinawana; na murhangeri wa ndzhavuko? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi hi ku landza nawu wa ndzhavuko kumbe nawu wun?wana na wun?wana a nga na xiyimo eka vurhangeri bya ndzhavuko.
Ku amukeriwa ka matekanelo ya ndzhavuko
Matekanelo lama amukeriwaka eka nawu wa ndzhavuko na lama nga kona ekusunguleni ku tirha ka Nawu lowu ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu lowu, lama fambelanaka na swilaveko swa nawu, ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Loko munhu a ri mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko yo tlula man?we, hinkwawo matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke ku nga sungula ku tirha nawu lowu ya ta amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Loko munhu a ri mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko yo tlula man?we, hinkwawo matekanelo lama endliwaka Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha ya amukeriwa tanihi matekanelo eka swikongomelo hinkwaswo.
Swilaveko swa ku amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Ku va matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu leswaku ya amukeriwa-
a vanhu lava tsakelaka ku tekana -
i va fanele hi vambirhi va ri na malembe lama tlulaka 18; no ii pfumelelana ku tekana ehansi ka nawu wa ndzhavuko; no b matekanelo ya fanele ku kanerisaniwa no endliwa kumbe ku tlangeriwa hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
Tanihi laha swi vuriweke hi kona eka xiyenge xa 10 1, a ku na mutekani eka Matekanelo ya ndzhavuko loyi a nga ta va ni vuswikoti byo nghenela matekanelo ehansi ka Nawu wa Majisitarata, 1961 Nawu wa 25 wa 1961, enkarhini lowu matekanelo ya ndzhavuko yo lama nga kona a Loko un?wana wa vanhu lava tsakelaka ku tekana a ri ntsongo, vatswari va yena hi vambirhi, kumbe loko a nga ri na vatswari, muhlayisi wa yena wa nawu u fanele ku pfumela leswaku ku va ni vukati/a tekiwa (a teka).
b Loko ku nga ri na mpfumelelo wa mutsawri kumbe muhlayisi wa nawu, ku ta tirhisiwa xiyenge xa 25 xa Nawu wa Matekanelo wa 1961.
a Ehandle ko va xiyengentsongo xa 1 a i,
Holobye kumbe mutirhi un?wana loyi a nga mutirhela-mfumo loyi a nyikiweke matimba leswi tsariweke hi Holobye, a nga nyika mpfumelelo lowu tsariweke eka munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18 leswaku a nghena eka Matekanelo ya ndzhavuko loko Holobye kumbe mutirhi loyi a vuriweke a vona matekanelo byebyo byi fanerile naswona hi ku ya hi mintsakelo ya mintlawa leyi khumebakaka.
b Mpfumelelo wo tano a wu nge tshunxi mintlawa eka matekanelo lama kunguhatiweke eka vutihlamuleri bya yona ku landzelela swilaveko hinkwaswo leswi lerisiweke hi nawu.
c Loko munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka 18 a nghenile eka matekanelo bya ndzhavuko ehandle ka mpfumelelo lowu tsariweke hi Holobye kumbe mutirhi loyi a faneleke, Holobye kumbe mutirhi, loko va vona matekanelo byi fanerile no va byi ta pfuna mintlawa leyi khumbekaka, na loko matekanelo ya landzelela Nawu, va nga tivisa/hlambanya leswaku vukati bya amukeriwa ku va Matekanelo ya ndzhavuko hi ku tsala.
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 4, xiyenge xa 24A xa Nawu wa Matekanelo, 1961 xa tirhisiwa eka Matekanelo ya ndzhavuko ya muhlayisiwa lama endliweke ehandle ka mpfumelelo wa mutswari, muhlayisi, muhlambanyisi wa nhlayiso wa vana kumbe muavanyisi, hi laha swi nga lavekaka hi kona.
Ku siveriwa ka matekanelo ya ndzhavuko exikarhi ka vanhu hikwalaho ko va va ri maxaka hi ku tswariwa kumbe vukati swi bohiwa hi nawu wa ndzhavuko.
Ku tsarisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Vatekani eka matekanelo bya ndzhavuko va ni vutihlamuleri ku tiyisisa leswaku vukati bya vona byi tsarisiwile.
Mutekani un?wana na un?wana a nga endla xikombelo eka mutirhi wa ntsariso eka fomo leyi lerisiweke ya ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko ya yena naswona u fanele ku nyika mutirhi wa ntsariso mahungu lama lavekaka na mahungu man?wana lama mutirhi wa ntsariso a nga ya lavaka ku enerisa leswaku vukati bya vona i bya ntiyiso.
Matekanelo ya ndzhavuko -
a lama endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, naswona lama nga tsarisiwangiki hi ku landza milawu yin?wana, ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 endzhaku ko sungula ku tirha ka nawu kumbe enkarhini wo leha tanihi laha Holobye a nga lerisaka hi kona hi ku endla xitiviso eka Gazete; kumbe b lama endliweke endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu lowu, ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela nkarhi wo ringana tin?hweti tinharhu endzhaku ko endliwa ka matekanelo lama kumbe ku nga si hela nkarhi tanihi laha Holobye a nga lerisaka hi kona minkarhi hinkwayo hi ku endla xitiviso eka Gazete.
a Mutirhi wa ntsariso u fanele loko a enerisiwa leswaku vatekani va tekanile hi matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka, a nga tsarisa matekanelo hi ku rhekhoda vutitivisi bya vatekani, ti matekanelo, xuma (lobolo) lexi ku twananiweke hi xona na vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi lavekaka.
b Mutirhi wa ntsariso u fanele ku nyika vatekani tisetifikheti ta ntsariso, leti nga na vuxokoxoko lebyi lavekaka/lerisiweke.
a Loko hikwalaho ka xivangelo xin?wana matekanelo ya ndzhavuko ya nga tsarisiwanga, munhu un?wana na un?wana loyi a eneteke mutirhi wa ntsariso leswaku u na ntsakelo wo ringana emhakeni a nga endla xikombelo eka mutirhi wa ntsariso hi ndlela leyi lerisiweke leswaku a lavisisa hi vukona/ntiyiso bya/wa matekanelo.
b Loko mutirhi wa ntsariso a enerisiwa leswaku matekanelo ya ndzhavuko i ya ntiyiso kumbe a ya ri kona exikarhi ka vatekani, u fanele ku tsarisa matekanelo kutani a humesa setifikheti ya ntsariso tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 4.
Loko mutirhi wa ntsariso a nga enerisiwi leswaku matekanelo ya ndzhavuko ya amukeriwa eka vatekani, u fanele ku ala ku tsarisa matekanelo.
Khoto endzhaku ko amukela xikombelo lexi endliweke ekhoto yaleyo ni le ndzhaku koendala ndzavisiso yi nga lerisa leswaku-
a Ku tsarsiwa ka matekanelo ya ndzhavuko wun?wana na wun?wana; kumbe b ku khanseriwa/suriwa kumbe ku lulamisiwa ka ntsariso wun?wana na wun?wana wa matekanelo ya ndzhavuko ku endliwa hi mutirhi wa ntsariso.
Setifikheti ya ntsariso wa Matekanelo ya ndzhavuko leyi humesiweke ehansi ka xiyenge kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu lavaka leswaku ku tsarisiwa matekanelo ya ndzhavuko swi vumba vumbhoni bya prima facie bya vukona bya Matekanelo ya ndzhavuko na vuxokoxoko lebyi nga kona eka setifikheti.
Ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo ya ndzhavuko a swi khumbi ku amukeriwa ka matekanelo lama.
Ku tiyisisiwa ka vukhale bya muhlayisiwa
Mutirhi wa ntsariso, eka munhu loyi a ha riki ntsongo a nga amukela setifikheti yo velekiwa ya munhu loyi a ha riki ntsongo, pasi xibukwana xa vutitivisi, xitatimendhe xo hlambanya xa mutswari kumbe xaka ra muhlayisiwa kumbe vumbhoni byin?wana tanihi laha mutirhi wa ntsariso a vonaka swi fanele hi kona ku tiyisisa va vumbhoni bya vukhale bya munhu loyi.
Loko vukhale bya munhu loyi a ehleketeriwaka ku va ntsongo a nga ri na ntiyiso kumbe a kanetana naswona vukhale bya munhu loyi byi fanerile hi swikongomelo swa Nawu lowu, mutirhi wa ntsariso hi ndlela leyi lerisiweke a nga nyiketa mhaka eka Khoto ya Majisitarata leyi tumbuluxiweke hi ku landza Nawu wa Khoto, 1944 Nawu wa 32 wa 1944, leyi faneleke ku tiyisisa vukhale bya munhu na mhaka leyi lerisiweke eka setifikheti hi mayelana na leswi leyi vumbaka vumbhoni bya vukhale bya munhu.
Xiyimo xo ringana na matimba ya vatekani
Nsati loyi a tekiweke hi matekanelo ya ndzhavuko, u ringana na nuna wa yena naswona hi ku landza endlelo ra ndzhaka ya matekanelo leswi lawulaka matekanelo, xiyimo xo hetiseka na matimba (vuswikoti), ku katsa na vuswikoti byo kuma ndzhaka na ku ri hangalasa, ku endla/nghenela tikontiraka no mangala/teka magoza ya nawu, ku engetela eka timfanelo tin?wana na tin?wana na matimba lama a nga na wona eka nawu wa ndzhavuko.
Mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka ya matekanelo ya ndzhavuko na vuswikoti/matimba ya vatekani
Mimbuyelo ya Ndzhaka bya Matekanelo ya ndzhavuko leyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha wu ya emahlweni wu lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko.
Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu laha mutekani a nga riki mutekani eka matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka, ya ta va matekanelo lama katsaka ndzhaka ya vatekani na mpindzulo na ku lahlekeriwa exikarhi ka vatekani, ehandle ko va mimbuyelo yoleyo yi siyiwile ehandle hi vatekani eka kontiraka ya matekanelo leswi lawulaka endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo ya matekanelo ya vona.
Kavanyisa ka III na swiyenge swa 18, 19, 20 na 24 swa Kavanyisa ka IV swa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, 1984 nawu wa 88 wa 1984, swi tirha eka matekanelo ya ndzhavuko lama nga katseki ndzhaka ya vatekani tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 2.
a Vatekani eka Matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke Nawu lowu nga si sungula ku tirha va nga endla xikombelo swin?we ku cinca endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo leswi tirhaka eka matekanelo kumbe matekanelo naswona khoto loko yi enerisiwa leswaku-
i ku na swivangelo swo twala swa ku cinca loku kunguhatiweke;
ii ku na xitiviso lexi endliweke ka ha ri na nkarhi xa makungu yo cinca lexi nyikiweke vanhu hinkwavo lava kolotiwaka hi vatekani eka mintsengo leyi hundzaka R500 kumbe ntsengo wo tano hi laha swi nga tiyisisiwaka hi kona hi Holobye wa Vululami eka Gazete; naswona iii a ku na munhu loyi a nga dyeletiwaka hi ku cinca loku, lerisa leswaku endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo eka matekanelo yi nga olawa kumbe vukati a swi nge he tirhisiwi no lerisa vatekani va vukati kumbe matekanelo lama ku sayina kontiraka leyi tsariweke leyi nga ta lawula vumundzuku bya endlelo ra ndzhaka ya matekanelo hi ku landza swipimelo leswi vekiweke hi khoto.
b Eka xiyimo lexi wanuna a nga na matekanelo yo hundza vukati byin?we eka Matekanelo ya ndzhavuko, vanhu hinkwavo lava nga na ntsakelo lowu nga pfunaka emhakeni leyi, ngopfu-ngopfu xikombelo xa mutekani kumbe vatekani, swi fanele ku hlanganisiwa eka maendlelo
Xiyenge xa 21 xa Nawu wa Ndzhaka ya Matekanelo, wa 1984
Nawu 88 wa 1984 xi tirha eka matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu laha wanuna a nga riki vasati vo tlula un?we.
Wanuna loyi a nga eka matekanelo ya ndzhavuko loyi a tsakelaka ku nghena eka matekanelo ya ndzhavuko man?wana swin?we na nsati un?wana endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku yi amukela kontiraka leyi tsariweke leyi lawulaka vumundzuku bya endlelo ra vukati bya matekanelo ya yena.
Loko ku langutiwa xikombelo hi ku landza xiyengentsongo xa 6-
a khoto yi fanele-
i eka xiyimo lexi matekanelo ya katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe lexi lawuriwaka hi endlelo ra nhlengeleto-
aa yi fanele ku herisa endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo leyi tirhisiwaka eka matekanelo; no bb cinca ku avanyisiwa ka Ndzhaka ya matekanelo;
ii tiyisisa ku avanyisiwa ko ringana ka Ndzhaka; no iii tekela enhlokweni swiyimo hinkwaswo leswi yelanaka swa mintlawa ya mindyangu leyi nga ta khumbeka loko xikombelo xi amukeriwa;
b khoto yi nga-
i pfumelela leswaku ku va ni ku hundzuluxiwa kun?wana hi ku landza kontiraka;
ii pfumela leswaku xileriso hi ku landza swipimelo swin?wana xi kahle; kumbe iii yi alela xikombelo loko hi ku vona ka yona mintsakelo ya mintlawa leyi khumbekaka yi nga ta sirheleriwa ku ringana hikwalaho ka kontiraka leyi kunguhatiweke.
Vanhu hinkwavo lava nga na mintsakelo leyi pfunaka emhakeni, ngopfu-ngopfu nsati wa muendli wa xikombelo kumbe vasati va yena na nsati loyi a lavaka ku n?wi teka, va fanele ku katsiwa eka maendlelo lama sunguriweke hi ku landza xiyengentsongo xa 6.
Loko khoto yi pfumelela xikombelo lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 4 kumbe 6, mutsarisi kumbe mabalana wa khoto hi laha swi nga lavekaka hi kona, u fanele ku nyika mutekani un?wana na un?wana xileriso xa khoto ku katsa na khopi ya setifikheti ya kontiraka yoleyo leswaku swi rhumeriwa eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa wa ndhawu leyi khoto yi kumekaka eka yona.
ku herisiwa ka Matekanelo ya ndzhavuko
Matekanelo ya ndzhavuko ya nga herisiwa ntsena hi khoto kumbe xileriso xo thala vukati hikwalaho ka swivangelo swo va matekanelo ya nga ha ta ya emahlweni.
Khoto yi nga amukela leswaku xileriso xo thala vukati hikwalaho ka swivangelo swo va vukati byi nga ha ta ya emahlweni loko yi enerisiwa leswaku vuxaka bya matekanelo exikarhi ka vatekani byi fike eka xiyimo lexi byi nga ta kala byi nga ha pfuxeteki ku va vuxaka bya matekanelo bya ntolovelo exikarhi ka vona.
Nawu wa Vulamuri eTimhakeni Tin?wana ta ku Thala vukati, wa 1987 Nawu wa 24 wa 1987 na xiyenge xa 6 xa Nawu wo Thala vukati, wa 1979 Nawu wa 70 wa 1979, xi tirha eka ku dlayiwa ka vukati bya ndzhavuko.
Khoto leyi nga amukelaka xileriso xo herisiwa ka matekanelo ya ndzhavuko-
a) yi na matimba lama hlamuseriweke eka swiyenge swa 7, 8, 9 na 10 swa Nawu wo Thala vukati, 1979, na xiyenge xa 24 (10 xa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo (Nawu wa 88 wa 1984);
b) yi fanele eka xiyimo lexi wanuna a nga na vsati vo tlula un?we eka matekanelo ya ndzhavuko, yi tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti faneleke ku katsa na tikontiraka, ntwanano kumbe xileriso lexi endliweke hi ku landza xiyenge xa 7 , (50, kumbe naswona yi fanele ku endla xileriso xo ringana lexi yi vonaka xi ri kahle;
c yi nga lerisa munhu un?wana na un?wana loyi ku vona ka khoto a nga na ntsakelo wo ringana emhakeni leswaku a va kona eka maendlelo/nkanelo;
d yi nga endla xileriso hi mayelana na vuundlo kumbe vuhlayisi bya n?wana lontsongo loyi a nga kona eka matekanelo; naswona e loko yi endla xileriso xo hakeriwa ka mali ya nhlayiso, yi nga tekela enhlokweni xilaveko xin?wana na xin?wana kumbe ku endla lulamiselo leri endliwaka hi ku landza nawu wa ndzhavuko.
A ku na mhaka eka xiyenge lexi leyi faneleke ku tekiwa yi pima ntirho lowu amukeriwaka eka nawu wa ndzhavuko wa munhu un?wana na un?wana, ku katsa na murhangeri wa ndzhavuko un?wana na un?wana loyi a nga kona eka vulamuri, hi ku fambisana na nawu wa ndzhavuko eka nkwetlembetano wun?wana na wun?wana kumbe mhaka leyi humelelaka loko matekanelo ya ndzhavuko ya nga si herisiwa hi khoto.
Vukati bya Tshengwe
Hambileswi ku nga na nawu wa ndzhavuko, vukati bya Tshengwe bya munhu un?wana na un?wana byi tiyisisiwa hi ku landza Nawu wa Vukati bya Tshengwe, wa 1972 (Nawu wa 57 wa 1972).
Ku cinca ka endlelo ra matekanelo
Wansati kumbe wanuna loyi a nga na matekanelo ya ndzhavuko va na mfanelo yo endla kontiraka ya vukati swin?we ehansi ka Nawu wa Matekanelo, 1961 Nawu wa 25 wa 1961, loko hinkwavo ka vona va nga ri na matekanelo ya ndzhavuko ni vanhu van?wana.
Loko ku endliwa matekanelo tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 1 matekanelo ya ta va lama katsaka ndzhaka ya vatekani naswona mpindzulo na ku lahlekeriwa ehandle ka laha mimbuyelo yo tano yi siyiweke ehandle eka kontiraka ya vukati leyi lawulaka endlelo ra ndzhaka ya matekanelo bya vukati bya vona.
Kavanyisa ka III na swiyenge swa 18, 19, 20 na 24 swa Kavanyisa ka IV ka Nawu wa ndzhaka ya matekanelo, wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984 eka matekanelo man?wana na man?wana lama katsaka Ndzhaka ya vatekani tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 2.
Ehandle ka xiyengentsongo xa 1, a ku na mutekani loyi a nga kona eka matekanaelo lama endliweke ehansi ka Nawu wa Matekanelo, wa 1961, loyi enkarhini wa matekanelo lama, loyi a nga nghenaka eka matekanelo man?wana ya vukati.
Swinawana
Holobye wa Vululami hi ku tsundzuxana na Holobye, a nga endla swinawana-
a leswi yelanaka na-
i swilaveko leswi faneleke ku tsariwa swin?we na mahungu lama faneleke ku nyikiwa eka mutirhi wa ntsariso hi mayelana na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko;
ii ndlela leyi mutirhi wa ntsariso a faneleke ku enerisiwa hi vukona bya ku amukeriwa ka matekanelo ya ndzhavuko;
iii ndlela leyi munhu un?wana na un?wana ku katsa na murhangeri wa ndzhavuko a nga nghenelelaka hi yona eka ku nyika vumbhoni bya vukona kumbe ku tsarisiwa ka matekanelo ya ndzhavuko man?wana na man?wana;
iv xivumbeko na vundzeni bya tisetifikheti, switiviso, tiafidavhiti na ku hlambanya loku lavekaka hi swikongomelo swa Nawu lowu;
v vuundlo, ku tiyisisiwa, ku tirhisiwa, ku lulamisiwa, ku humesiwa na ku hangalasiwa ka tsalwa rin?wana na rin?wana leri fambelanaka na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko kumbe tsalwa rin?wana na rin?wana leri hlamuseriweke hi ku landza swinawana;
vi mhaka yin?wana ni yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi pfumeleriwaka leswaku yi lerisiwa/landzeleriwa hi ku landza Nawu lowu; na vii mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi nga kotekaka ku endla ntsariso kahle wa matekanelo ya ndzhavuko kumbe mafambiselo ya kahle ya Nawu lowu; na b ku lerisa tihakelo leti faneleke ku hakeriwa hi mayelana na ntsariso wa matekanelo ya ndzhavuko na ku humesa setifikheti yin?wana na yin?wana hi mayelana na leswi.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi fanele loko xi nga si hangalasiwa eka Gazete, xi nyiketiwa ePalamende.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi nga endla xikweleti/tirhiselo ra mali eka Mfumo kumbe swinawana leswi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 b xi fanele ku endliwa hi ku tsundzuxana na Holobye wa Timali.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 xi nga nyika munhu un?wana na un?wana loyi a tlulaka xilaveko kumbe loyi a tsandzekaka ku landzelela leswaku a voniwa nandzu naswona loko a hehliwa a nga rihisiwa kumbe a khotsiwa nkarhi lowu nga hundzeki lembe.
Ku hundzuluxiwa ka milawu
Xiyenge xa 17 xa Nawu wa Mintsariso ya Mintwanano ya Matsalwa, 1937 Nawu wa 47 wa 1937, xi hundzuluxiwile hi ku siviwa hi pharagirafu ya b ya xiyengentsongo xa 2 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b laha matekanelo lama khumbekaka ya lawuriwaka hi nawu lowu nga ku tirheni eRiphabliki kumbe xiphemu xin?wana, vula leswaku xana vukati a byi endliwe hi ndlela leyi byi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe leyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani kumbe leswaku xana endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo yi lawuriwa hi nawu wa ndzhavuko hi ku landza Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, 1998;
Xiyenge xa 45bis xa Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano ya Matsalwa, wa 1937 xi hundzuluxiwile laha-
a pharagirafu ya b yi siviweke hi xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b swivumbeko kumbe ku vumbiwa ka ndzhaka ya muti, na khoto swi endle xileriso, kumbe swi endle xileriso no nyika matimba ehansi ka xiyenge xa 20 kumbe 21 xa Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe ehansi ka xiyenge xa 7 xa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko wa 1998 tanihi laha swi nga lavekaka hi kona, hi ku landza xiyimo lexi Ndzhaka, ku lombisa kumbe bondo leyi nyikiweke un?wana wa vatekani; na b ku siviwa ka pharagirafu ya b hi xiyengentsongo xa 1A xa pharagirafu leyi landzelaka:
b swivumbeko kumbe ku vumbiwa ka ndzhaka ya muti, na khoto swi endle xileriso, kumbe swi endle xileriso no nyika matimba ehansi ka xiyenge xa 20 kumbe 21 xa Nawu wa Ndzhaka ta Matekanelo, 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe ehansi ka xiyenge xa 7 xa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko wa 1998 tanihi laha swi nga lavekaka hi kona, hi ku landza xiyimo lexi Ndzhaka, ku lombisa kumbe bondo leyi nyikiweke vatekani hi vambirhi hi tixere leti nga avanyisiweki.
Ku herisiwa ka milawu
Milawu leyi boxiweke eka Xedulu leyi yi herisiwile ku ya hi mpimo leri boxiweke eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu.
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirha
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, wa 1998, naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete, h.l. 15 Hukuri 2000.
Xedulu
KU HERISIWA KA MILAWU
Xiyenge xa 12
No. na lembe ra Nawu
Nhlokomhaka yo koma
Xiyimo xo hundzuluxiwa
Nawu wa 38 wa 1927
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, 1978
Swiyenge swa 11 (b), 22 ku fika na 22 bis
Nawu wa 21 wa 1978
Swiyenge swa 3, 29, 37, 38 na 39
Nawu wa 16 wa 1985
Nawu wa KwaZulu eka khodi ya Nawu wa Mazulu, 1985
Swiyenge swa 22 na 27 
Xitiviso xa R151 wa 1987
Xiyenge xa 27 
B. VUDYANDZHAKA BYA VANHU VANTIMA BYO PFUMALA XILERISO XA MUFI
MANGHENELO
Enkarhini lowu nga hundza Afrika Dzonga ri amukele tisisiteme timbirhi to hambana ta vudyandzhaka: nawu wa ntolovelo (swin?we na swinawana leswi wu hundzuluxeke) na milawu ya ndzhavuko. Milawu yotala ya ndzhavuko leyi a yi tirhisiwa khale a yi nga kanetani na Nawu wo khomiwa hi ku ringana kambe a yi nga fambisani na vumbiwa.
Njhekanjhekisano hi nkwetlembetano exikarhi ka mfuwo na ku ringanana (vona xiyenge xa 9 na 30 xa Vumbiwa) a swi tala ku va kona, ngopfu-ngopfu emalembeni lama ha ku helaka.
Xikombiso xa xiviri xa nkwetlembetano xi humelele eka nandzu wosungula wa Mthembu Mthembu v Letsela 1997 92 SA 9 36 T xikan?we na nandzu wavumbirhi wa Mthembu Mthembu v Letsela 1998 2 SA 675 lowu nga hetelela hi ku endliwa ka xivilelo. Hikwalaho ko va leswi swi ri matimu, laha ka xiyimo lexi hi ta vulavula ntsena hi xiyimo lexi nga kona namuntlha.
XIYIMO KU NGA SI FIKA TI 5 N?WENDZAMHALA 2002
Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 xi lava/vula leswaku laha muntima a loveke endzhaku ko endla xileriso xa vun?wini bya ndzhaka, Ndzhaka leyi ri fanele ku fambisiwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu xiyenge xa 239.
Kambe hambi swi ri tano loko muntima a lovile ehandle ko siya xileriso xa mufi lexi nga enawini, Ndzhaka leyi nga hava xileriso ri fanele ku fambisiwa hi Majisitarata loyi a nga na matimba ya nawu eka muntima yoleyo xiyenge xa 237. Xinawana xa R200 lexi sikuhatiweke ti 6 Nyenyankulu 1987, lexi tivisiweke ehansi ka xiyenge xa 2310 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, xi tirhisiweke ku pfuneta eka mafambiselo ya ndzhaka ya muntima loyi a loveke handle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka.
Mbuyelo wa xiboho xa Moseneke a ku ri leswaku Ndzhaka ya muntima loyi a loveke handle ko endla xileriso xa vun?wini bya ndzhaka xi nga mangariwa eka Mufambisinkulu leswaku ri fambisiwa hi ku landza nawu wa ntolovelo kumbe eHofisini ya Majisitarata leswaku ri fambisiwa hi majisitarata hi ku landza nawu wa ndzhavuko. Lexi a ku ri mfanelo ya munhu loyi a vikaka Ndzhaka. Loko Ndzhaka yi lawuriwile hi majisitarata, endlelo ro kala ri nga ri ra ximfumo ra R200 ra 1987 tanihi laha ri hlamuseriweke hi kona laha henhla. Loko Ndzhaka yi vikiwile eka Mufambisinkulu, nawu wa ntolovelo wu tirhisiwile ku fambisa ndzhaka.
Endlelo leri nga laha henhla ri pfumeleriwile ntsena ku ringana malaembe mambirhi hikwalaho ka xiboho lexi tekiweke rosungula eka nandzu wa Moseneke. Ndzawulu ya Vululami a yi fanele ku simeka nawu lowu lawulaka ku fambisiwa ka Ndzhaka hinkwaro eRiphabliki ra Afrika Dzonga. Xiphiqo a ku vangi nawu lowu vekiweke. Nawu wa ?xihlawuhlawu? lowu nga kona wu lo hundzuluxiwa kunene.
XIYIMO KU SUKELA TI 6 N?WENDZAMHALA 2002 KU FIKELA 15 NHLANGULA 2004
VUDYANDZHAKA LEBYI NGA NA XILERISO XA VUN?WINI BYA NDZHAKA
Tanihi laha swi khumbiweke hi kona eka xiboho xa Moseneke, swilaveko swa xiynege xa 23 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima a swi fanele ku landzeleriwa ntsena ku ringana malembe mambirhi. Nkarhi lowu wa malembe mambirhi wu fike makumu hi ti 5 N?wendzamhala 2002. Ku sukela hi ti 6 N?wendzamhala, Mufambisinkulu wa Khotonkulu a nyikiwile matimba yo tirhana na Ndzhaka hinkwaro leri fambisiwaka hi nawu wa ntolovelo. Loko munhu a lovile naswona nkoka wa Ndzhaka yayena wu ri ehansi ka R125 000, 00, Ndzhaka leyi a ku tirhaniwa na rona etindhawini ta ntirho eTihofisini ta Vamajisitarata hi ku yimela na hi ku landzela swileriso swa Mufambisinkulu (Ndzhaka leyi a hi ya vanhu vantima ntsena).
Ndzhaka hinkwaro leri ku endliweke swileriso leri hundzaka R125 000, 00 a ra ha fanela ku vikiwa eka Mufambisinkulu wa Khotonkulu leswaku a yi fambisa.
Vudyandzhaka lebyi nga hava xileriso xa vun?wini bya ndzhaka
Vutihlamuleri bya Mufambisinkulu
Ku sukela hi ti 6 N?wendzamhala 2002 ku fikela 15 Hukuri 2004 vutihlamuleri bya ku langutela ku fambisiwa ka Ndzhaka leyi landzelaka a swi susiwile eka Majisitarata naswona a swi endliwa ntsena hi Mufambisinkulu hi ku landza nawu wa ntolovelo, h.l. Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965, viz:-
Ndzhaka ya muntima, loyi evuton?wini bya yena a endleke xikombelo xo kala ku nga tirhisiwi khodi ya nawu wa Mazulu.
Ndzhaka ya muntima loyi a nga riki muaki wa Afrika Dzonga (muhlapfa).
Ndzhaka ya muntima loyi siku leri a loveke hi rona a ri mutekani eka matekanelo ya ximfumo.
Munhu loyi a loveke loyi siku leri a loveke hi rona, a ri noni, muferiwa wa xinuna kumbe munhu loyi a dlayeke vukati bya matekanelo ya ximfumo naswona a nga siyeki mutekani loyi va tekaneke hi matekanelo ya ndzhavuko lama endliweke ku nga si herisiwa matekanelo.
Loko Holobye wa Vululami a lawula leswaku ndzhaka yi fanele ku fambisiwa hi ku landza nawu wa ntolovelo.
Loko Mufambisinkulu a nga si fambisa Ndzhaka leyi hlamuseriweke laha henhla, ku fanele ku nyiketiwa matsalwa lama nga na vumbhoni bya leswaku ndzhaka hi yin?wana ya leyi hlamuseriweke.
Vutihlamuleri bya Majisitarata
Laha muntima a loveke ehandle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka Majisitarata loyi a nga na matimba ya nawu endhawini laha mufi a tshameke kona rohetelela wa ha ri na matimba yo fambisa Ndzhaka ra:
munhu un?wana na un?wana loyi a nga mutekani wa matekanelo ya ndzhavuko munhu un?wana na un?wana loyi a nga tekiwangiki
Ndzhaka leyi nga laha henhla a ra ha hangalasiwa hi ku landza nawu wa ndzhavuko tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona ehansi ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na swinawana leswi tivisiweke eka wona.
XIYIMO KU SUKELA TI 15 NHLANGULA 2004
Hinkwaswo leswi kaneriweke eka tipharagirafu ta 1 ku fika 3 laha henhla se swi cinciwile hi nandzu wa Bhe na Van?wana v Majisitarata, Khayelitsha na Van?wana 2005 SA 580 CC.
Nandzu lowu i ku tirhisiwa ka xitiyisiso xa xileriso xo va Khotonkulu ya Kapa yi nga landzelelanga vumbiwa. Khoto yi kume leswaku xiyenge xa 23 (a), (c) na (e) xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na xinawana xa 29e0 xa Swinawana swa Mafambiselo na ku Aviwa ka Ndzhaka ya vantima lava loveke ku kala swi nga landzeleri vumbiwa no kala swi nga amukeleki. Xiyenge xa 1 (b) xa Nawu wa Vudyandzhaka byo Pfumala xileriso xa vun?wini bya ndzhaka na xona ku tivisiwile leswaku a xi nga fambisana na vumbiwa hikuva xi nga katsi ku tirhisiwa ka xiyenge xa 1 xa Nawu lowu eka ndzhaka yin?wana na yin?wana kumbe xiphemu xa ndzhaka yin?wana na yin?wana hi mayelana na xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima lexi tirhisiwaka.
Langa DCJ loko a tsalela Tshengwe va Khoto u vula leswaku loko swi tekiwa hi ku ya hi matimu na vundzeni, xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima i xiphemu xa nawu lexi nga hlamuseriwangiki kahle lexi endleke nawu wa ndzhavuko ku va lowu nga wa ?ximfumo? lowu nga hundzukeki naswona xi vange ku tluriwa lokukulu ka timfanelo ta vantima. Xiyenge xi tumbuluxe sisiteme yo yelana ya vudyandzhaka bya vantima, ehandle ko twisisa ku navela ka vona na swiyimo. Xiyenge xa 23 na swinawana swa xona swi na xihlawuhlawu naswona swi tlula timfanelo to ringanana ta xiyenge xa 9 na ndzhuti wa ximunhu eka xiyenge xa 1o xa Vumbiwa bya hina, naswona xi fanele ku herisiwa. Ntshikilelo wa xileriso lexi i wa leswaku milawu a yi lawuri ntsena vudyandzhaka lebyi hlamuseriweke eka xiyenge lexi voniweke xi nga fambisani na Vumbiwa, kambe na maendlelo lama Ndzhaka yavanhu vantima ri khomiwaka hi ku hambana hi kona loko ri pmanisiwa ni ra valungu hikuva ri khomiwa hi ndlela leyi nga fambisaneki na Vumbiwa.
Langa DCJ nakambe u langute nawu wa ndzhavuko wa Vantima wa vudyandzhaka bya munhu wa xinuna, hi ndlela leyi a wu tirhisiwa hi yona hi mayelana na vudyandzhaka bya Ndzhaka. U vule leswaku wu na xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle eka vaxisati na le ka vana lava nga riki va nawu. U tivisile leswaku a wu fambisani na vumbiwa naswona a wu amukeleki.
U vule leswaku swi ta laveka leswaku tikhoto ti hluvukisa milawu yintshwa ya nawu wa ndzhavuko wa Vantima ku kombisa nawu wa ndzhavuko lowu nga kona no endla leswaku nawu wa ndzhavuko wu fambisana na vumbiwa, ku lulamisiwa a ku vonaki eka mhaka leyi, hi mhaka yo va nawu wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna byi ri na nkoka eka nawu wa ndzhavuko no kala wu nga siveki hi ku ya hi xiyimo xa milandzu. Kambe hambi swi ri tano, u vule leswaku ku laveka mafambiselo ya nkarhinyana lama nga ta lawula vudyandzhaka bya vantima ku fikela loko huvo yo endla milawu yi kota ku nyika xintshunxo xa nkarhi wo leha. Hikwalaho ka leswi Khoto yi lerisa leswaku ndzhaka leyi khale a ri ta va ri nyikiwe hi ku ya hi milawu leyi nga eka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna ri fanele ku nyikiwa hi ku landza milawu leyi hlamuseriweke eka Nawu wa Vudyandzaka lebyi nga hava Xilerisro xa vun?wini bya ndzhaka. Swilaveko swo hlawuleka swi ta endliwa eka matekanelo ya tshengwe.
Xileriso xa Khoto leyi hi mayelana na milawu ya vudyandzhaka xi endliwa leswaku xi kombisa ti 27 Dzivamisoko 1994, kambe a xi nge tirhisiwi eka mindzhuriso ya vun?winyi leyi heleke ehandle kaloko mudyandzhaka a ri na xitiviso xo kaneta ku amukeriwa hi nawu ka swilaveko swa nawu na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna.
Eka mafambiselo ya Ndzhaka, Khoto yi lerisa leswaku enkarhini lowu taka Ndzhaka yavanhu lava loveke leri khale a ri tava ri aviwile hi vamajisitarata hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, ri fanele ku aviwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965. Kambe hambi swi ri tano khoto eka mafambiselo ya Ndzhaka a xi endliwi hi ndlela leyi kombisaka, hikwalaho Ndzhaka leyi enkarhini wa sweswi ri fambisiwaka hi vamajisitarata hi ku landza xiyenge xa 23 xa Nawu wa mafambiselo ya Vantima ri ta ya emahlweni ri fambisiwa hi vamajisitarata vo lava. Ku sukela hi ti xigwevo, Ndzhaka leyintshwa ri ta fambisiwa hi Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka.
Hi ku komisa ku nga bohiwa leswaku:
Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wa 38 wa 1927 xi herisiwile hi ndlela leyi kombisaka ntshikilelo wa ti 27 Dzivamisoko 1994.
Vamajisitarata a va nge he vi na matimba yo lawula ndzhaka ya vantima lava loveke handle ko siya xileriso xa vun?wini bya ndzhaka.
Ndzhaka hinkwaro swi nga ri na mhaka leswaku i ra rixaka rihi, muvala kumbe ripfumelo ri ta fambisiwa Mufambisinkulu wa Khotonkulu hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Ndzhaka wa 66 wa 1965.
Xileriso xa khoto eka mafambiselo ya Ndzhaka a xi endliwi hi ndlela leyi xi nga ta kombisa, hikwalaho Ndzhaka leyi enkarhini wa sweswi ri fambisiwaka hi majisitarata hi ku landza xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, ri ta ya emahlweni ri fambisiwa hi vamajisitarata volava. Kambe hambi swi ri tano, milawu ya ndzhavuko ya vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava xileriso xa vun?wini bya ndzhaka a byi nge landzeleriwi naswona majisitarata u ta fanele ku tirhisa swilaveko swa Nawu wa Vudyandzhaka wa 81 wa 1987.
Hambileswi swilaveko swa xiyenge xa 23 swi herisiweke hi ndlela leyi kombisaka ntshikilelo, a swi nge tirhisiwi eka mindzhuriso ya vun?winyi bya Ndzhaka leyi heleke ehandle ka loko mudyandzhaka a ri na xitiviso xo kaneta ku amukeriwa hi nawu ka swilaveko swa nawu na nawu wa ndzhavuko wa vudyandzhaka bya munhu waxinuna. Leswaku ku kaneta loku ku ta tirhisiwa njhani swi ta va emavokweni ya tikhoto ku boha naswona swi ta tikomba loko nkarhi wu ya emahlweni.
Eka matekanelo lama ku nga na tshengwe, mutekani un?wana na un?wana u ta va ni mfanelo ya R125 000 kumbe nkavelo wa n?wana.
NTSHIKILELO WA NANDZU WA BHE EKA MAENDLELO YA HOFISI YA MINTSARISO YA MINTWANANO YA MATSALWA
Hi ku komisa nandzu wa Bhe wu ta va ni ntshikilelo lowu landzelaka eka mindzhuriso ya Ndzhaka:
Ndzhaka hinkwayo leyi fambisiweke no aviwa ku nga si fika ti 15 Nhlangula 2004, ri nga yelanisiwa eka xinawana xa 492- matimba ya Majisitarata ehandle ka loko ku amukeriwa ka nawu ku kanetiwa. Leswi swi nga endliwa ntsena loko Ndzhaka yi fambisiwile hi Majisitarata hi ku landza Xitiviso xa R200 xa 1987.
Ndzhaka hinkwaro laha mufi a loveke endzhaku ka ti 15 Nhlangula 2004, kumbe loko Ndzhaka yaha ta fambisiwa kambe swi nga si hela hi siku relero ri ta fanele ku fambisiwa hi ku landza Nawu wa Vudyandzhaka byo pfumala Xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka wa 81 wa 1987. Nandzu (Causa) wa ndzhuriso wa Ndzhaka wu fanele ku yelanisiwa eka xiyenge xa 1 (a) ku fika 1(e) xa Nawu lowu vuriweke.
Xivutiso i ku a swi tiveki ku vatsarisi va mintsariso ya mintwanano ya matsalwa va ta swi tiva njhani leswaku Ndzhaka se a ri hangalasiwile kumbe a ra ha ri ku hangalasiweni. Kambe hambi swi ri tano Vatsarisi va ta fanela ku languta nhlamuselo ya majisitarata emhakeni leyi no landzelela xinawna xa 4 - xa matimba.
NAWU WUNTSHWA LOWU LANGUTERIWEKE
Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga yi le ku lavisiseni no tsala nawu wuntshwa lowu nga ta lawula Ndzhaka ya vanhu lava loveke ehandle ko yi hambanisa ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe ntolovelo.
Tsundzuka leswaku nawu lowu kunguhatiweke laha henhla ko va nkunguhato ntsena naswona a wu amukeriwangi hi Palamende.
Nawu lowu kunguhatiweke wu hlayeke hi ndlela leyi landzelaka:
MPFAMPFARHUTO WA NAWUMBISI WA KU HUNDZULUXIWA KA NAWU WA NDZHAVUKO WA VUDYANDZHAKA
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu ehandle ka loko swi tivisiwile hi ndlela yin?wana.
nawu wa ndzhavuko? swi vula milawu na mintolovelo ya ndzhavuko leyi landzeleriwaka hi vanhu va ndzhavuko va Vantima eAfrika Dzonga lowu vumbaka xiphemu xa mfuwo wa vanhu volava, swi nga ri na mhaka leswaku milawu yoleyo na mintolovelo swi lulamisiwile.
nhundzu ya munhu? swi vula nhundzu ya munhu loyi a loveke leyi ku nga va ka swiambalo kumbe swikhaviso, vhanichara na swilo swin?wana swa swingolongondzwani swa le ndyangu, switirho swo olova swa vurimi na switirhisiwa swo hlota, tibuku, timovha/tigolongyi kumbe swilo swofamba hi swona; theme a ri katsi mali kumbe vuhlayiseki bya mali kumbe nhundzu leyi tirhisiwaka hi mufi hikwalaho ka swikongomelo swa bindzu;
murhangeri wa ndzhavuko? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi hi ku landza nawu wa ndzhavuko kumbe nawu wun?wana na wun?wana a nga na xiyimo xa vurhangeri.
Vudyandzhaka
 Ehandle ka nawu wun?wana na wun?wana lowu kanetanaka na wona,
Ndzhaka yamunhu ri fanele ku nyiketiwa endzhaku ka rifu ra yena hi ku landza xileriso xa mufi xa vun?wini bya ndzhaka ya munhu yoloye, kumbe hi ku landza testamente leyi amukeriwaka yo ri hangalasa, ku nga va xiphemu xa rona kumbe hi ku hetiseka hi ku landza nawu wa vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava xileriso leswi lerisiweke hi Nawu wa Vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava Xileriso, wa 1987 (Nawu No 81 wa 1987).
Nawu wa Vudyandzhaka lebyi nga hava Xileriso, wa 1987 Nawu No 81 wa 1987, wu tirha swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo xa Ndzhaka leyi nga hava xileriso ra munhu loyi a endleke matekanelo ya ndzhavuko lama amukeriwaka lama endliweke munhu loyi a nga si lova loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha.
a Ehandle ka nawu wun?wana na wun?wana lowu kanetanaka na wona, na hi ku landza pharagirafu ya b laha ehansi, mutekani u dya ndzhaka ya yindlu ya mufi na nhundzu ya yena.
Nawu lowu a wu tirhisiwi eka timhaka leti khumbaka vudyandzhaka bya hofisi ya murhangeri wa ndzhavuko
Nawu wo hundzuluxiwa ka Vudyandzhaka lebyi ku nga hava Xileriso xa vun?wini bya ndzhaka (81 wa 1987)
Xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vudyandzhaka lebyi ku nga hava Xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka (81 wa 1987) wu hundzuluxiwile hi-
a ku siviwa ka pharagirafu ya a hi xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafu leyi landzelaka:
a u siye hi (a) mutekani un?we, kambe ku nga ri mudyandzhaka, mutekani loyi u ta dya ndzhaka ya Ndzhaka leyi nga hava xileriso xa vun?wini bya Ndzhaka;
ii hi vatekani vo tlula un?we, kambe ku nga ri mudyandzhaka, vatekani lava va ta dya ndzhaka Ndzhaka leyi nga hava xileriso hi ku avelana rona hi ku ringana;?
b hi ku siviwa ka pharagirafu ya c ya xiyengentsongo xa 1 eka marito lama rhangelaka pharagirafuntsongo ya i ya marito lama landzelaka:
u siyile [hi mutekani xikan?we na mudyandzhaka]-
c hi ku siviwa ka pharagirafuntsongo ya i ya pharagirafu ya c ya xiyengentsongo xa 1 xa pharagirafuntsongo leyi landzelaka:
hi mudyandzhaka na-
aa mutekani un?we, mutekani loyi u ta dya ndzhaka ya nkavelo wa n?wana eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso kumbe swotala swa Ndzhaka leyi nga hava xileriso ntsena loko swi nga tluli nkoka wa ntsengo lowu vekiweke hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazete, hi laha swi nga bohiwaka hi kona; kumbe bb vatekani vo tlula un?we, vatekani lava va nga u ta dya ndzhaka ya nkavelo wa n?wana eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso kumbe swotala swa ndzhaka leyi nga hava xileriso ntsena loko swi nga tluli nkoka wa ntsengo lowu vekiweke hi ku landza pharagirafuntsongo ya aa, hi laha swi nga bohiwaka hi kona; na? na cc hi ku siviwa ka pharagirafu ya b ya xiyengentsongo xa 4 xa pharagirafu leyi landzelaka:
b ?Ndzhaka leyi nga hava xileriso? ri katsa xiphemu xin?wana na xin?wana xa Ndzhaka lexi nga niykiweki hi ku ya hi xileriso xa mufi kumbe hi mayelana na xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 1927 Nawu No 38 wa 1927, a xi tirhisiwi;? na dd hi ku siviwa ka xiyengentsongo xa 6 xa xiyengentsongo lexi landzelaka:
Loko mudyandzhaka wa mufi, ehandle ka muhlayisiwa kumbe mudyandzhaka loyi a vabyaka hi miehleketo, lava swin?we na mutekani loyi a hanyaka wa mufi va nga na mfanelo yo pfuneka eka Ndzhaka leyi nga hava xileriso va tshikaka mfanelo ya vona yo amukela xipfuno xolexo, xipfuno xolexo xi ta vekiwa emavokweni ya mutekani loyi a hanyaka loyi a nga mutswari wa mudyandzhaka loyi a khumbekaka.?
Ku hundzuluxiwa ka Nawu wa Nhlayiso wa Vatekani lava Hanyaka (27 wa 1990)
Xiyenge xa 1 xa ku Hundzuluxiwa ka Nawu wa Nhlayiso wa Vatekani lava Hanyaka (27 wa 1990), xi hundzuluxiwile hi ku engeteriwa ka marito lama landzelaka eka nhlamuselo ya ?munhu loyi a hanyaka? ? swin?we na n?wana un?wana na un?wana kumbe munhu un?wana loyi a nga xaka ra mufi loyi a ri muhlayisiwa wa mufi loko mufi a nga si lova?.
Ku herisiwa ka milawu
(a) Tikhodi ta Nawu wa Mazulu eKwaZulu/Natal, Nawu wa 16 wa 1985
na Xitiviso xa R151 xa 1987 swi herisiwile ku fika eka xiyimo lexi nga fambisaneki na Nawu lowu na Nawu wa Vudyandzhaka bya Ndzhaka leyi nga hava Xileriso xa vun?wini, wa 1987 (Nawu No 81 wa 1987).
b Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, wa 1927 Nawu No 38 wa 1927 xi herisiwile.
c Nawu wa ndzhavuko wun?wana na wun?wana lowu bohaka mudyandzhaka ku hlayisa vahlayisiwa va mufi na ku hakela swikweleti swa mufi yi herisiwile.
Nhlokomhaka yo koma na ku sungula ku tirhisiwa
Nawu lowu wu vitaniwa Ku Hundzuluxiwa ka Nawu wa Ndzhavuko wa Vudyandzhaka, wa 2000, naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete.?
C. KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU HI KU LANDZA NAWUMBISI WO AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIISILAMU
MANGHENELO
Ku sukela eminkarhini ya khale nawu wa ntolovelo a wu nge amukeri matekanelo lama endliweke hi ku landza nawu wa xiisilamu. Vatekani va matekanelo lama a va tekiwa emahlweni ka nawu va nga tekanangi (vona Ismail v Ismail 1983 SA 1006 AD).
Hi ku languta Vumbiwa bya Afrika Dzonga lebyi amukelaka mintolovelo na matirhiselo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo, huvo yo endla milawu yi fanele ku tumbuluxa nawu lowu faneleke ku amukela matekanelo lama nga amukeriwaka ya Ximuzilimi, na ku tumbuluxiwa ka mimbuyelo ya matekanelo lama.
Ku pasisiwile Nawumbisi hi swikongomelo swo amukela Matekanelo ya Xiisilamu.
Eka tsalwa leri a hi na xikongomelo xo kanela hi Nawumbisi hi ku hetiseka, kambe ku languta ntsena swiyenge swa Nawumbisi leswi fambelanaka eka muyimeri wa nawu na ntirho wa nawu.
TINHLAMUSELO
Ku ta langutiwa ntsena tinhlamuselo leti fambelanaka na tsalwa leri.
Khoto
Khoto ya Mindyangu
Khoto yo Thala vukati leyi tumbuluxiweke ehansi ka xiyenge xa 10 xa Nawu wa 9 wa 1929.
Nhlamuselo leyi i ya nkoka eka swikongomelo swa ku dlayiwa ka vukati, ku cinciwa ka nawu wa Ndzhaka ya matekanelo na xilaveko xa xileriso xa khoto eka matekanelo ya tshengwe.
Matekanelo ya Ximfumo lama nga Kona
Lama i matekanelo ya Ximuzilimi/Xisurumani lama tsarisiweke no tlangeriwa no tsarisiwa hi ku landza Nawu wa Majisitarata wa 1961, loko Nawu wu nga si sungula ku tirha. Hi marito man?wana, matekanelo lama endliweke hi ku landza Nawu wa Xiisilamu na Nawu wa Ntolovelo.
Vona Xitandzhaku eka chati ya nongonoko wa matirhele.
Mutirhi wa matekanelo
Munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke hi Holobye ku tirha ntirho lowu.
KU TIRHISIWA KA NAWU
Matekanelo lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu
Vatekani lava tekaneke hi matekanelo ya Ximuzilimi endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu; va fanele ku hlawula leswaku va bohiwa hi swilaveko swa Nawu xiyenge xa 21.
Hi ku landza xiyenge xa 6 (b) xa Nawu, laha mintlawa yi hlawuleke ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu, matekanelo lama ya Ximuzilimi ya ta tsarisiwa loko va tekana kumbe endzhaku hilaha swi tivisiweke hi kona.
Kambe hambi swi ri tano ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi khumbi ku amukeriwa ka matekanelo vona xiyenge xa 610 laha ehansi infra.
Matekanelo lama endliweke Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekanelo hinkwawo lama endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha ya ta lawuriwa hi swilaveko swa Nawu lowu ehandle ka loko vatekani loko ku nga si hela tin?hweti ta khumembirhi kumbe ku tlula va hlawula leswaku matekanelo bya vona a ya fanelangi ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu xiyenge xa 22.
Mimbuyelo ya matekanelo lama nga lawuriweki hi Nawu lowu
Laha mintlawa yi hlawulaka leswaku a yi bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, nawu tanihi leswi a wu ri xiswona loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha wu ta tirhisiwa xiyenge xa 23. Leswi swi ta va ni ntshikilelo hikuva matekanelo lama a ya nge amukeriwi naswona xiyimo xa nawu wa ntolovelo tanihi laha xi khumbiweke hi kona eka manghenelo xi ta tirhisiwa.
Mimbuyelo ya Matekanelo ya Ximfumo lama nga Kona
Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka matekanelo ya Ximuzilimi man?wana na man?wana lama endliweke hi ku landza nawu wa Xiisilamu no tlangeriwa no tsarisiwa hi ku landza Nawu wa Majisitarata wa 1961 xiyenge xa 24, ntsena loko vatekani va hlawula leswaku swilaveko swa Nawu swi tirhisiwa eka matekanelo lama. Hambi swi ri tano Nawu a wu nge khumbi mimbuyelo ya vutatana ya matekanelo lama nga kona, na kona hikwalaho ka swivangelo leswi twalaka xiyenge xa 5, 6, 7, na 10 swa Nawu a swi nge tirhisiwi eka matekanelo.
Nawu a wu nge tirhisiwi eka matekanelo ya ximfumo kumbe matekanelo ya ndzhavuko lama lawuriwaka hi Nawu wo Amukeriwa ka Matekanelo ya ndzhavuko, wa 120 wa 1998.
Vona Xitandzhaku xa Chati ya nongonoko wa Matirhele.
KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
I matekanelo ya Ximuzilimi ntsena lama nawu wu tirhisiwaka eka wona naswona lama landzelelaka swilaveko hinkwaswo swa nawu lama nga ta tsarisiwa tanihi matekanelo lama amukeriwaka xiyenge xa 25.
KU RINGANANA
Vatekani va matekanelo ya Ximuzilimi va ni matimba yo hetiseka yo endla kontiraka, teka magoza ya nawu/mangala, sw. n. sw.
SWILAVEKO SWA KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Vatekani hi vambirhi va fanele ku pfumelelana
Mutirhi wa matekanelo u fanele ku tiyisisa leswaku ku na ku pfumelelana
Ku fanele ku va ni timbhoni loko ku endliwa matekanelo lama
Mintlawa hi mimbirhi yi fanele ku va ni malembe ya 18 hi vukhale
Swiyenge swa 6 na 7 swa Nawu swi fanele ku landzeleriwa xiyenge xa 51.
KU SIVERIWA KA MATEKANELO MAN?WANA
A ku na mutekani wa matekanelo ya Ximuzilimi loyi a nga va ka na matekanelo man?wana ehansi ka Nawu wa Matekanelo kumbe nawu wun?wana, enkarhini lowu a nga na matekanelo lama xiyenge xa 52. Matekanelo man?wana na man?wana lama endliwaka hi ndlela leyi a ma nge amukeriwi xiyenge xa 53. Swo fana swi ta endliwa ni le ka tlhelo lerin?wana. Vatekani va Matekanelo ya Ximuzilimi lama eka wona ku tirhisiwaka swilaveko swa Nawu lowu na vona a va nge pfumeleriwi ku va ni timfanelo ta matekanelo ya ximfumo.
KU TSARISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMIXISURUMANI
Matekanelo lama endliweke Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekanelo lama ya fanele ku tsarisiwa ku nga si hela malembe mambirhi endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu kumbe nkarhi wo leha hi laha swi nga pfumeleriwaka hi kona xiyenge xa 61a. Hambileswi xiyenge xi nga na matimba, ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo a swi nge khumbi ku amukeriwa ka matekanelo.
Matekanelo lama endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu
Laha mintlawa yi hlawuleke ku bohiwa hi Nawu lowu, matekanelo ya fanele ku tsarisiwa loko va tekana kumbe endzhaku hi laha swi pfumeleriwaka hi kona xiyenge xa 61b. Vona nkanelo lowu nga laha henhla hi mayelana no tsandzeka ku tsarisa matekanelo.
VUMBHONI BYA MATEKANELO
Hi ku landza xiyenge xa 6 (d), mutirhi wa matekanelo u fanele ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, leyi nga ta va vumbhoni bya prima facie bya ku amukeriwa ka matekanelo ya Ximuzilimi.
Mutirhi wa matekanelo a nga ala ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, laha khoto yi nga tsarisaka matekanelo lama endzhaku ko amukela xikombelo xiyenge xa 65 na 66.
Ku tsandzeka ku tsarisa matekanelo ya Ximuzilimi a swi nge khumbi ku amukeriwa ka matekanelo lama xiyenge xa 610.
MIMBUYELO YA NDZHAKA YA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Matekanelo lama endliwaka Nawu wu nga si sungula ku tirha
Matekenelo lama ya tava lama nga katseki Ndzhaka ya vatekani, lama nga katseki endlelo ra nhlengelo, ehandle ka loko vatekani va tsarisa ntwanano wa matekanelo eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 ku sukela siku ro sungula ku tirha ka Nawu xiyenge xa 81 a.
Matekanelo lama endliwaka endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu
Matekanelo lama ya tava lama nga katseki Ndzhaka ya vatekani, lama nga katseki endlelo ra nhlengelo, ehandle ka loko mintlawa yi tsarisa ntwanano wa matekanelo eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa ku nga si hela tin?hweti ta 12 ku sukela siku ro sungula ku tirha ka Nawu xiyenge xa 81 b.
KU CINCA KA ENDLELO RA NDZHAKA YA MATEKANELO
Vatekani va matekanelo ya Ximuzilimi, laha Nawu lowu wu tirhaka kona va nga endla xikombelo hi vambirhi eka khoto ku cinca endlelo ra Ndzhaka ya matekanelo ya vona xiyenge xa 83. A ku na nkarhi lowu pimiweke eka ku cinca loku.
Wanuna loyi a tekekeke hi matekanelo ya Ximuzilimi lama Nawu lowu wu tirhaka eka wona loyi a tsakelaka ku va ni vukati byin?wana, u fanele ku endla xikombelo eKhoto ku:
Kuma mpfumelelo wa matekanelo; no
Kuma mpfumelelo wa kontiraka leyi lawulaka endlelo ra ndzhaka ya matekanelo swa nkarhi lowu taka swa matekanelo xiyenge xa 86.
Laha khoto yi pfumelelaka xikombelo, ku fanele ku rhekhodiwa khopi leyi tiyisisiweke ya kontiraka eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa xiyenge xa 89.
KU TSARISIWA KA MATEKANELO YA TSHENGWE
A ku na mutirhi wa matekanelo loyi a nga tsarisaka matekanelo ya tshengwe ehandle ka loko a nyikiwile khopi ya xileriso xa khoto xiyenge xa 810.
KU HERISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
Xiyenge xa 9 xi vula leswaku matekanelo ya Ximuzilimi ya fanele ku herisiwa hi khoto ya nawu loko ku ri na swivangelo leswi pfumeleriwaka hi nawu wa xiisilamu (vona Xitandzhaku xa C ku kuma endlelo leri faneleke ku landzeleriwa eku herisiweni).
KU AMUKERIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI YA MATIKO-MAMBE
I khoto ya nawu ntsena leyi nga amukelaka matekanelo lama loko ku ri na nkwetlembetano exikarhi ka vatekani kumbe mutirhi wa matekanelo.
KU HERISIWA KA NKWETLEMBETANO
Xiyenge xa 13, 14 na 15 xa nawu xi vula leswaku ku va endlelo ri landzeleriwa eka nandzu wa nkwetlembetano hi mayelana na ku herisiwa ka matekanelo (vona Xitandzhaku xa D ku kuma xifaniso xa maendlelo lama faneleke ku landzeleriwa).
Nawumbisi lowu kunguhatiweke wu hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
NAWU WA MATEKANELO YA XIMUZILIMI.. WA 20..
Ku endla leswaku ku amukeriwa matekanelo ya Ximuzilimi; ku veka erivaleni swilaveko swa matekanelo ya Ximuzilimi lama amukeriwaka; ku lawula ku tsarisiwa ka matekanelo ya Ximuzilimi; ku amukela xiyimo na vuswikoti bya vatekani eka matekanelo ya Ximuzilimi; ku lawula mimbuyelo ya Ndzhaka bya matekanelo ya Ximuzilimi; ku lawula ku herisiwa ka matekanelo ya Ximuzilimi na mimbuyelo leyi nga kona; ku endla leswaku ku endliwa swinawana; na ku endliwa ka timhaka leti fambelanaka na tona.
Tinhlamuselo na Nhlamuselo ya Nawu
Eka Nawu lowu, ehandle ka loko swi kombisiwile hi tindlela tin?wana-
i ?khoto? swi vula Khotonkulu ya Afrika Dzonga, kumbe khoto ya mindyangu leyi tumbuluxiweke ehansi ka nawu no katsa na khoto ya ku thala vukati leyi tumbuluxiweke ehansi ka xiyenge xa 10 xa Nawu wa mafambiselo ya Vantima, wa 1929 Nawu wa 9 wa 1929, no vumbiwa hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 15;
ii ?dower leyi hlwerisiweke? swi vula ndzhaka kumbe xiphemu xa yona leswi wansati a taka naswona leswi hakeriwaka hi siku leri ku twananiweke rona kambe leyi faneleke ku tlherisiwa no hakeriwa loko ku herisiwa vukati hi ku thala vukati kumbe rifu;
iii ?nkwetlembetano? swi vula nkwetlembetano kumbe nkwetlembetano lowu ehleketeriwaka ku va kona lowu fambelanaka na ku hlamuseriwa kumbe ku tirhisiwa ka xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke;
iv ?Nawu wo Thala vukati? swi vula Nawu wo Thala vukati, 1979 Nawu wa 70 wa 1979;
v ?dower?mahr swi vula mali, ndzhaka kumbe swilo swin?wana swa nkoka ku katsa na swipfuno leswi faneleke ku hakeriwa hi wanuna eka nsati wa yena tanihi mbuyelo wa ex lege eka vukati ku kota ku tumbuluxa ndyangu no vumba masungulo ya ntsakelo na vunghana;
vi ?vukati bya ximfumo lebyi nga kona? swi vula vukati lebyi nga kona lebyi endliweke hi ku landza nawu wa Xiisilamu lebyi tlheleke byi tsarisiwa no tlangeriwa hi ku landza Nawu wa Vukati loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha;
viii ?Gqwetankulu ra Mindyangu? swi vula Gqwetankulu leri thoriweke ehansi ka xiyenge xa 21 xa Nawu wa Timhaka ta Vulamuri na ku Thala vukati Tin?wana, wa 1987 nawu wa 24 wa 1987;
ix ?Faskh? swi vula xileriso xa ku thala vukati lexi endliwaka hi khoto, endzhaku ko endliwa ka xikombelo hi wanuna kumbe wansati hikwalaho ka swivangelo swin?wana kumbe xiyimo lexi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu, ku katsa eka xiyimo xa wansati xin?we kumbe ku tlula swin?wana swa swivangelo leswi landzelaka, xikombiso laha-
b wanuna a tsandzekaka ku hlayisa nsati wa yena ?Adam al-Infaq?;
c wanuna a avanyisiwile ku tshama ekhotsweni nkarhi wo ringana malembe manharhu kumbe ku tlula, ntsena loko wansati a endle xikombelo xa xileriso xa ku herisiwa ka vukati enkarhini lowu nga riki ehansi ka lembe rin?we ku sukela siku leri a avanyisiweke hi rona;
d wanuna a vabyaka hi vuvabyi bya miehleketo kumbe a ri eka xiyimo lexi a lahlekeriweke hi miehleketo tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 5 xa Nawu wo Thala vukati leswaku i swilaveko swihi leswi nga ta tirhisiwa na ku cinca loku lavekaka eka xiyimo Junun;
e wanuna a vabya hi vuvabyi byo va a nga ri na matimba kumbe vuvabyi byo tika lebyi n?wi endlaka swi nga olovi ku tshama na yena ?Ayb?;
f wanuna a xanisa wansati hi tindlela tin?wana leswi endlaka swi nga olovi ku tshama na yena Dharar;
g wanuna a tsandzekeke handle ka xivangelo lexi twalaka ku endla mintirho ya yena ya vukati enkarhini wo leha Dharar;
i wanuna a vavisaka nsati wa yena hi laha swi amukeriwaka hi kona hi nawu wa Xiisilamu Dharar; kumbe j ku pfumaleka ko twanana exikarhi ka vatekani swi tekelaka ehansi swikongomelo swa vukati ku katsa na minkoka ya masungulo ya rirhandzu, ku tsakelana, vunghana na ku twisisa, laha ku herisiwa ka vukati ku nga ku hlawula eka swiyimo Shiqaq;
x ?Iddah? swi vula nkarhi wo tihlawulela ku yima lowu va ka kona hikwalaho ko herisiwa ka vukati hi Talaq, Faskh kumbe rifu enkarhini lowu a nga ta kala a nga tlheli a tekiwa. Iddah ya wansati loyi a tshikiweke loyi-
a a nga emasikwini, i ku vona masiku kunharhu koloko;
c a tikeke, ku fikela loko a veleka n?wana.
a Talaq yosungula kumbe yavumbirhi leyi bohaka leyi tivisiwaka hi wanuna leyi bohaka ku fikela loko ku hela ?Iddah?;
b Talaq leyi tivisiweke kahle leswaku ya boha enkarhini wo tivisiwa ka yona; na c Ku tivisiwa ka Talaq yavunharhu;
xii ?khula? swi vula ku herisiwa ka vukati leswi endliwaka hi wansati hi ku landza ntwanano wo rhurhisiwa ka Ndzhaka kumbe swilaveko swin?wana leswi pfumeleriwaka hi vatekani hi ku landza nawu wa Xiisilamu;
xiii ?Nawu wa Vukati? swi vula Nawu wa Vukati wa 1961(Nawu wa 25 wa 1961);
xiv ?mutirhi wa vukati? swi vula munhu wa Mumuzilimi un?wana na un?wana loyi a nga na vutivi bya nawu wa Xiisilamu loyi a thoriweke tanihi mutirhi wa vukati hi swikongomelo swa Nawu lowu hi Holobye kumbe mutirhi loyi a lerisiweke hi Holobye hi ku nyikiwaka mpfumelelo lowu tsariweke;
xv ?Holobye? swi vula Holobye wa Xikaya;
xvi ?Mumuzilimi? swi vula munhu loyi a tshembelaka eka vun?we bya Allah naswona loyi a pfumelaka eka Murhumiwa wo Kwetsima Muhammad tanihi muprofeta wo hetelela naswona loyi a nga na ripfumelo eka swilo swa nkoka hinkwaswo swa Xiisilamu Islam xvii ?Vukati bya Ximuzilimi? swi vula vukati exikarhi ka wanuna na wansati lebyi endliweke hi ku landzela nawu wa Xiisilamu ntsena;
xviii ?lerisiweke? swi vula leswi lerisiweke hi xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge xa 18;
xix ?prompt dower? swi vula dower kumbe xiphemu xa yona lexi faneleke ku hakeriwa enkarhini wa vukati kumbe hi xihatla endzhaku ka loko wansati a lava swi va tano;
xx ?Talaq leyi nga boheki? swi vula Talaq Raj?l leyi nga heriseki vukati loko ku nga si hela ?Iddah?, naswona leyi nyikaka vatekani mpfumelelo wo tlhela va rivalelana ku nga si hela ?Iddah? ntsena;
xxi ?Tafwid al-Talaq? swi vula vurhumiwa bya wanuna bya mfanelo ya yena ya Talaq eka wansati kumbe munhu un?wana, enkarhini wo tekana kumbe enkarhini wa vukati lebyi nga kona leswaku wansati kumbe munhu loyi a thoriweke a herisa vukati hi ku endla xitiviso xa Talaq lexi tikaka hi ku landza swiboho swa vurhumiwa byebyo;
xxii ?Talaq? swi vula ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi xikan?wekan?we kumbe endzhaku hi wanuna kumbe wansati kumbe muyimeri loyi a rhumiweke hi vona leswaku a endla tano hi ku tirhisa rito ra Talaq kumbe mavizweni wa rona kumbe leri humaka eka rona hi ririmi rin?wana na rin?wana no katsa ku tivisiwa ka ntwanano wa Talaq eka Tafwid al- Talaq; na xxiii ?Nawu lowu? wu katsa na swinawana.
Ku tirhisiwa ka Nawu lowu
 Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu laha vatekani va hlawulaka hi ku ya hi xileriso ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu.
xix Swilaveko swa Nawu lowu swi ta tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha: Ntsena loko vatekani va ta va na mfanelo yo va loko ku nga si hela tin?hweti ta 12 kumbe nkarhi wo leha lowu lerisiweke ku sukela hi siku leri wu sunguleke ku tirha hi rona, va hlawula hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke ku kala va nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, laha eka xiyimo lexi swilaveko swa Nawu lowu a swi nge tirhisiwi eka vukati lebyi.
xx Nawu lowu tirhisiwaka eka vukati bya Ximuzilimi hi mayelana no va vatekani va hlawule ku kala va nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu, wu ta va hi laha Nawu lowu a wu ri hi kona loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha.
xxi Swilaveko swa Nawu lowu ?
a swi ta tirha eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona tanihi laha vatekani va hlawuleke hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke leswaku swivangelo swa Nawu lowu swi tirhisiwa ehandle ka xiyenge xa 5, 6,7 na 10: Ntsena loko timfanelo ta vun?wini bya Ndzhaka leti nga kona eka vukati lebyi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe mhaka ya vukat eka endlelo ra nhlengeleto, kumbe hi ku landza kontiraka ya vukati, a swi nge hundzuki;
b a swi nge tirhi eka vukati bya ximfumo lebyi tlangeriweke ehansi ka Nawu wa Vukati endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu; no c va swi nga tirhi eka vukati bya ndzhavuko lebyi tsarisiweke ehansi ka Nawu wo Amukeriwa ka Vukati bya Ndzhavuko, 1998 Nawu wa 120 wa 1998.
xxii Vukati bya Ximuzilimi lebyi eka byona Nawu lowu wu tirhisiwaka na hi ku landza swilaveko hinkwaswo swa Nawu lowu swi landzeleriwile, laha swi nga ta amukeriwa eka swikongomelo hinkwaswo swa vukati lebyi amukeriwaka.
Xiyimo xo ringana na vuswikoti/matimba ya vatekani wansati na wanuna eka vukati bya Ximuzilimi va ringana hi ndzhuti wa ximunhu naswona hi vambirhi hi ku ya hi ku ringana, xiyimo xo hetiseka, matimba na ntshunxeko wa swa timali ku katsa na matimba yo va vinyi no kuma Ndzhaka na ku ri hangalasa, ku endla tikontiraka na ku mangala/ku teka magoza ya nawu.
Minkwetlembetano
 Nkwetlembetano wun?wana na wun?wana lowu va ka kona eka vukati bya
Ximuzilimi lebyi endliweke kambe byi herisiwile Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, wu ta langutiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu: Ntsena loko vatekani lava va nga twanana hi ku ya hi ndlela leyi lerisiweke ku hlawula leswaku nkwetlembetano wu herisiwa ehandle ko tirhisa swilaveko swa Nawu lowu.
a Laha nkwetlembetano wu humelelaka exikarhi ka wanuna eka vukati bya tshengwe, naswona mutekani un?we kumbe ku tlula va kanetanaka ekhoto leyi nga na matimba ya nawu swi nga ri na mhaka leswaku nkwetlembetano wu hi mayelana na ku fambisiwa/lawuriwa ka swilaveko swa Nawu lowu kumbe swi nga ri tano, vatekani hinkwavo lava wanuna a tekaneke na vona va fanele ku nyikiwa xitiviso xa nkwetlembetano wolowo.
b Loko ku endliwa xileriso hi ku ya hi swilaveko swa pharagirafu ya (a), khoto yi fanele ku tekela enhlokweni timfanelo ta vatekani hinkwavo lava khumbekaka.
Swilaveko swa ku amukeriwa ka vukati bya Ximuzilimi
 Ku va vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu byi amukeriwa ?
a vatekani lava tsakelaka ku tekana va fanele ku pfumelelana leswaku va tekana;
b mutirhi wa vukati u fanele ku tiyisisa eka vuyimeri, loko un?wana wa vatekani lava tsakelaka ku tekana a pfumerile ku endla tano;
c timbhoni ti fanele ku va kona tanihi laha swi laviwaka hi kona hi nawu wa Xiisilamu enkarhini lowu va tekanaka hi wona;
d mutekiwa loyi a lavaka ku tekiwa na muteki va fanele ku va ni malembe ya 18 hi vukhale; naswona e ku fanele ku va ni ku landzeleriwa ka swilaveko swa xiyenge lexi na swiyenge swa 6 na 7.
A ku na mutekani eka vukati bya Ximuzilimi lebyi Nawu lowu wu tirhaka eka byona va nga endla vukati ehansi ka Nawu wa Vukati kumbe nawu wun?wana na wun?wana endzhaku ka ka vukati bya Ximuzilimi lebyi.
Loko swi endleka vukati byi endliwile hi ndlela leyi kanetanaka na swilaveko swa xiyengentsongo xa 2, vukati byebyo byi fanele ku tekiwa byi nga amukeleki.
Loko un?wana wa vanhu lava lavaka ku tekana a ri ntsongo, vatswar va yena hi vambirhi, kumbe loko a nga ri na vatswari, muhlayisi wa yena u fanele ku pfumela leswaku a tekiwa.
Loko ku nga ri na mpfumelelo wa mutswari kumbe muhlayisi hi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyengentsongo xa 4, ku ta tirhisiwa swilaveko swa xiyenge xa 25 xa Nawu wa Vukati.
Ehandle ka swilaveko swa xiyengentsongo xa 1d, Holobye kumbe munhu un?wana na un?wana wa Mumuzilimi kumbe nhlangano wa Mamuzilimi lowu nyikiweke matimba hi yena, wu nga pfumela leswaku munhu loyi a nga na malembe lama nga ehansi ka lama lavekaka a tekiwa hi matekanelo ya Ximuzilimi loko Holobye kumbe munhu loyi a vuriweke kumbe nhlangano va vona vukati matekanelo lama ya fanerile no va ya ta pfuna vatekani lava khumbekaka.
Mpfumelelo lowu nyikiweke hi ku landza xiyengentsongo xa 6 a wu nge tshunxi vatekani eka vukati lebyi kunguhatiweke ku va va landzelela swilaveko swin?wana leswi lerisiweke hi nawu.
Loko munhu loyi a nga na malembe ya le hansi ka lama lavekaka a tekiwile hi matekanelo ya Ximuzilimi ehandle ko kuma mpfumelelo lowu tsariweke wo huma eka Holobye kumbe munhu kumbe nhlangano lowu a wu nyikeke matimba, Holobye kumbe munhu kumbe nhlangano, loko va vona vukati byi fanerile no va byi ta pfuna vatekani lava khumbekaka, na loko matekanelo ya landzelerile Nawu lowu hi tindlela hinkwato, va tivisa hi ku tsala leswaku vukati lebyi bya amukeriwa hi swikongomelo hinkwaswo swa matekanelo ya Ximuzilimi.
Hi ku landza swilaveko swa swiyengentsongo swa 6 na 7, xiyenge xa 24A xa Nawu wa Vukati xa tirhisiwa eka vukati bya Ximuzilimi lebyi muhlayisiwa a byi ngheneleke ehandle ka mpfumelelo wa mutswari, muhlayisi, khomixinara wa nhlayiso wa vana kumbe muavanyisi hi laha swi nga lavekaka hi kona.
Ku siveriwa ka vukati bya Ximuzilimi exikarhi ka vanhu hikwalaho ka swivangelo swo va va ri maxaka hi ngati kumbe vukati kumbe nhlayiso, kumbe xivangelo xin?wana swi tiyisisiwa hi nawu wa Xiisilamu.
Ku tsarisiwa ka Vukati bya Ximuzilimi
a lebyi endliweke Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, ehandle ka loko vatekani va hlawurile leswaku byi nga bohiwi hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 22, byi fanele ku tsarisiwa ku nga si hela malembe mambirhi endzhaku ko tekana kumbe nkarhi wo leha lowu hi laha swi nga lerisiwaka hi kona hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazette; kumbe b lebyi endliweke endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu, laha vatekani va hlawuleke ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 21, byi fanele ku tsarisiwa loko va tekana kumbe nkarhi wo leha lowu hi laha swi nga lerisiwaka hi kona hi Holobye hi ku endla xitiviso eka Gazette.
A ku na mutirhi wa matekanelo loyi a nga ta tsarisa vukati ehandle ka loko ?
a un?wana na un?wana wa vatekani va nyikile mutirhi wa vukati mapasi ya vona lama humesiweke hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Mapasi Vutitivisi, wa 1986 Nawu No. 71 wa 1986; kumbe b va nga ri na mapasi, mutekani a nyika mutirhi wa vukati xihlambanyo lexi nga vumbhoni lexi lerisiweke kumbe c un?wana wa vatekani lava a humesa pasi ra yena leri hlamuseriweke eka pharagirafu ya a eka mutirhi wa vukati naswona loyi un?wana a nyika mutirhi wa vukati xihlambanyo lexi nga na vumbhoni lexi lerisiweke eka pharagirafu ya b.
Mutirhi a vukati u fanele -
a ku tivisa vatekani leswaku va ni mfanelo yo tekana hi ku sayina kontiraka leyi va yi tsakelaka leyi lawulaka vukati bya vona, kumbe leswaku va nga sayina kontiraka ya ntolovelo naswona u fanele ku va nyika swikombiso swa kontiraka leyi tanihi laha swi lerisiweke hi kona leswaku vatekani va endla xiboho lexi nga na vutivi.
b ku tiyisisa leswaku vatekani va twisisa endlelo ro tsarisa;
c loko a enerisiwile leswaku va nga tekana hi matekanelo ya Ximuzilimi, a rhekhoda vutitivisi/mapasi ya vatekani, ti matekanelo, dower leyi ku twananiweke hi yona swi nga ri na mhaka leswaku yi fanele ku hakeriwa hi xihatla kumbe endzhaku hi ku hetiseka kumbe xiphemu na vuxokoxoko byin?wana lebyi lerisiweke, naswona u fanele ku tsarisa vukati lebyi hi ku landza Nawu lowu na swinawana hi laha swi lerisiweke hi kona;
d ku nyika vatekani setifikheti ya ntsariso, leyi nga na vuxokoxoko lebyi lerisiweke; na e ku yisa tirhekhodi leti faneleke eka muyimeri wa xifundzankulu kumbe xifundza loyi a nga ni matimba yo ntirho lowu ehansi ka xiyenge xa 211 xa Nawu wa Vutitivisi, wa 1986.
Vukati bya Ximuzilimi byi ta endliwa hi ku landza swiletelo leswi lerisiweke eka nawu wa Xiisilamu, ku katsa na zawwajtuka na ankahtuka ?Ndzi ku teka leswaku??.
Loko mutirhi wa vukati a nga enerisiwi leswaku vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi vatekani bya amukeleka, u fanele ku ala ku tsarisa matekanelo.
Khoto loko ku ri na xikombelo lexi endliweke hi vatekani hi vambirhi, yi nga lerisa leswaku ?
a ku tsarisiwa vukati bya Ximoziulemu byin?wana na byin?wana; kumbe b ku suriwa kumbe ku lulamisiwa ntsariso wun?wana na wun?wana wa vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi mutirhi wa vukati.
Setifikheti ya ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi leyi humesiweke ehansi ka xiyenge lexi kumbe nawu wun?wana lowu lavaka leswaku ku tsarisiwa vukati bya Ximuzilimi yi vumba vumbhoni bya prima facie bya vukona bya vukati bya Ximuzilimi na vuxokoxoko lebyi nga kona eka setifikheti.
Mutirhi wa vukati un?wana na un?wana loyi a tsarisaka vukati lebyi a byi vonaka byi kanetana na swilaveko swa nawu u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho lowu nga tluleki R5 000.
a Munhu un?wana na un?wana loyi a kondletelaka vukati bya Ximuzilimi, swi nga ri na mhaka leswaku munhu yoloye i mutirhi wa vukati kumbe a nga ri yena, u fanele ku tivisa vanhu lava tsakelaka ku tekana leswaku va nga hlawula leswaku va tsakela/lava ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu kumbe a va swi lavi/tsakeli.
b Loko vatekani lava kunguhataka ku tekana va hlawula ku bohiwa hi swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 21, munhu loyi a kondletelaka vukati lebyi hlamuseriweke eka pharagirafu ya a u fanele ku rhumela vatekani lava eka mutirhi wa vukati hi swikongomelo swo tsarisa vukati bya Ximuzilimi lebyi endliweke hi ndlela leyi.
c Munhu loyi a kondletelaka vukati lebyi hlamuseriweke eka pharagirafu ya a loyi a tsandzekaka ku landzelela swilaveko swa pharagirafu ya b, u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u rihisiwa ndziho lowu nga tluleki R5 000.
Vumbhoni bya vukhale bya vatekani lava tsakelaka ku tekana
Loko vatekani va ya eka mutirhi wa vukati hi xikongomelo xo tekana hi vukati bya Ximuzilimi swin?we kutani mutirhi wa vukati a kanakana hi vambirhi ka vona a va na malembe lama nga n?wi sivelaka leswaku va tekana hi vukati bya Ximuzilimi lebyi amukeriwaka, mutirhi wa vukati a nga ala ku tsarisa vukati lebyi ehandle ka loko va n?wi nyika mpfumelelo lowu tsariweke, kumbe vumbhoni lebyi n?wi enerisaka lebyi kombisaka leswaku mutekani loyi a khumbekaka u na mfanelo yo nghena eka vukati lebyi ehandle ko kuma mpfumelelo.
Mimbuyelo ya vun?wini bya Ndzhaka bya vukati bya Ximuzilimi na matimba yo endla ntwanano ya vatekani
 Vukati bya Ximuzilimi lebyi endliwaka loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha byi ta tekiwa tanihi vukati lebyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani leyi siyaka ehandle endlelo ra nhlengeleto, ehandle ka loko mimbuyelo ya vun?wini bya Ndzhaka leyi lawulaka vukati yi landzelele nawu, hi ku twanana ka vatekani hi vambirhi eka kontiraka ya vukati leyi nga ta tsarisiwa eka Mutsarisi wa Mintwanano ya matsalwa ?
a Eka xiyimo lexi vukati byi endliwaka Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, na loko enkarhini lowu byi endliwaka hi wona ku ri na ntwanano lowu tsariweke lowu lawulaka mimbuyelo ya vun?wini bya ndzhaka exikarhi ka vatekani lowu endliweke ku nga si hela tin?hweti ta khumembirhi ku sukela siku leri Nawu lowu wu sunguleke ku tirha hi rona; na b Xiyimo lexi vukati byi endliweke endzhaku ka siku ro sungula ku tirha ka Nawu lowu ku nga si hela tin?hweti tinharhu ku sukela siku leri kontiraka yi sayiniweke hi rona kumbe ku nga si hela nkarhi lowu engeteriweke hi ku pfumeleriwa hi khoto.
Ehandle ka loko ku ri na siwlaveko swin?wana leswi kanetanaka na nawu wun?wana, kontiraka ya vukati leyi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 1 a yi fanelangi ku tiyisisiwa hi mutiyisisi wa minsayino.
Vatekani eka vukati bya Ximuzilimi lava tekaneke loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha kumbe endzhaku va nga endla xikombelo swin?we ekhoto leswaku va cinca endlelo ra Ndzhaka ya vukati bya vona leyi tirhisiwaka eka vukati bya vona kumbe matekanelo naswona khoto loko yi enerisiwa leswaku -
a ku na swivangelo leswi twalaka swa nkunguhato wo cinca;
b ku na xitiviso lexi endliweke ka ha rina nkarhi xa nkunguhato wa ku cinca loku lexi nyikiweke vakolotiwa va vatekani lava va va kolotaka mali leyi nga riki ehenhla ka R500 kumbe ntsengo wo tano hi laha swi nga bohiwaka hi kona hi Holobye wa Vululami hi ku endla xitiviso eka Gazete; naswona c a ku na munhu un?wana loyi a nga dyeletiwaka hi nkunguhato wa ku cinca loku, lerisa leswaku endlelo ra Ndzhaka ya vukati leyi tirhisiwaka eka vukati lebyi kumbe matekanelo a yi nge he yi emahlweni yi tirha no nyika vatekani lava nga na vukati lebyi matimba ku endla vukati lebyi nga na kontiraka leyi tsariweke hi ku landza endlelo ra ndzhaka ya vukati leyintshwa ya vukati kumbe matekanelo ya vona swi ta lawuriwa hi ku tirhisa swipimelo leswi bohiwaka hi khoto.
Eka xiyimo lexi wanuna loyi a nga muteki eka vukati bya Ximuzilimi byo tlula byin?we, vanhu hinkwavo lava nga ni ntsakelo emhakeni leyi ngopfu-ngopfu nsati wa muteki loyi a nga kona u fanele ku katsiwa eka maendlelo.
Laha wanuna a nga muteki eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona, ni le ka vukati bya Ximuzilimi, vasati va yena hinkwavo lava nga kona va fanele ku katsiwa eka maendlelo lama.
Wanuna eka vukati bya Ximuzilimi, lebyi Nawu lowu wu tirhaka eka byona, loyi a tsakelaka ku endla vukati bya Ximuzilimi byin?wana na nsati un?wana endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu u fanele ku endla xikombelo ekhoto leswaku a kuma mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 7, no pfumelela kontiraka leyi tsariweke leyi nga ta lawula endlelo ra Ndzhaka ya vukati bya nkarhi lowu taka bya matekanelo bya yena.
Loko ku langutiwa xikombelo hi kulandza xiyengentsongo xa 6, khoto yi fanele ?
a nyika mpfumelelo loko yi enerisiwa leswaku wanuna u ta kota ku hlayisa ndzingano exikarhi ka vasati va yena tanihi laha swi lerisiweke eka Qura?an yo Kwetsima;
b eka xiyimo xa vukati lebyi nga kona lebyi katsaka Ndzhaka ya vatekani kumbe lebyi tirhisaka/landzelaka endlelo ra nhlengeleto kumbe lulamiselo ra ntwanano rin?wana ?
i ku herisa endlelo ra Ndzhaka ya vukati leyi tirhisiwaka eka vukati; no ii lerisa leswaku ku va ni ku avanyisiwa ka xihatla ka Ndzhaka yanhlanganelo hi ku avelana hi ku ringana, kumbe maendlelo man?wana hi laha swi nga laviwaka hi kona hi khoto;
iii lerisa leswaku ku va ni ku avanyisiwa ka xihatla ka nhlengeleto lowu khumbekaka eka swilaveko swa kavanyisa ka 1 ka Nawu wa Ndzhaka ya matekanelo, wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984, kumbe eka maendlelo man?wana hi laha swi nga laviwaka hi kona hi khoto;
c ku endla xileriso lexi hi mayelana na Ndzhaka leyi laviwaka prospective ra vatekani lava khumbekaka hi laha ku nga twananiwaka hi kona, kumbe ku tsandzeka ka ntwanano wun?wana, vukati byi ta tekiwa byi ri lebyi nga katseki Ndzhaka ya vatekani, ehandle ka loko ku ri na swivangelo leswi twalaka leswi kanetanaka na leswi.
Vanhu hinkwavo lava nga ni ntsakelo wo ringana emhakeni leyi, ngopfu-ngopfu vasati va muendli wa xikombelo na nsati loyi a tsakelaka ku n?wi teka, va fanele ku katsiwa eka maendlel lama sunguriweke hi ku landza xiyenge xa 6.
Loko khoto yi pfumelela xikombelo lexi hlamuseriweke eka swiyengentsongo swa 3 kumbe 6, mutsarisi kumbe mabalani wa khoto hi laha swi nga lavekaka hi kona u fanele ku nyika nsati un?wana na un?wana xileriso xa khoto ku katsa na khopi leyi tiyisisiweke ya kontiraka yoleyo no rhumela xileriso lexi na khopi leyi tiyisisiweke eka mutsarisi wa mintwanano ya matsalwa wa ndhawu leyi khoto yi kumekaka eka yona hi swikongomelo swo va swi tsarisiwa.
A ku na mutirhi wa swa vukati loyi a nga ta tsarisa vukati bya Ximuzilimi bya vumbirhi kumbe lebyi landzelaka ehandle ka loko wanuna a nyike mutirhi wa swa vukati xileriso xa khoto lexi pfumelelaka leswaku xikombelo xi amukeriwa hi ku landza xiyengentsongo xa 7.
Wanuna loyi a endlaka vukati bya Ximuzilimi byin?wana loko a tekile ehandle ka mpfumelelo wa khoto hi ku kanetana na xiyengentsongo xa 6 u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwile u ta rihisiwa ndziho lowu nga riki ehenhla ka R20 000.
Munhu un?wana na un?wana loyi a sivelaka un?wana ku tirhisa mfanelo ya yena leyi a nyikiweke hi Nawu lowu, u ta voniwa nandzu laha loko a avanyisiwa a nga ta rihisiwa kumbe ku khotsiwa ku ringana nkarhi lowu nga hundzeki lembe.
Ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi
 Swilaveko swa xiyenge xa 2 xa Nawu wo Thala vukati swi ta tirhisiwa laha ku nga ta nghenisiwa ku cinca loko laviwaka hi xiyimo hi mayelana na matimba ya nawu wa khoto hi ku landza swikongomelo swa Nawu.
Ehandle ka swilaveko swa xiyenge xa 3a swa Nawu wo Thala vukati kumbe swin?wana leswi kanetanaka leswi kumekaka eka nawu wun?wana kumbe nawu wa ntolovelo, vukati bya Ximuzilimi byi nga herisiwa hi khoto hikwalaho ka swivangelo swin?wana na swin?wana leswi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu. Swilaveko swa xiyenge lexi swi ta tlhela swi tirhisiwa na hi ku nghenisa ku cinca loku laviwaka hi xiyimo eka vukati bya ximfumo lebyi vatekani lava va nga na byona hi ku tirhisa ndlela leyi lavaka leswaku ku tirhisiwa swilaveko swa Nawu lowu eka mimbuyelo ya vukati bya vona.
Eka xiyimo xa Talaq leswi landzelaka swi ta tirhisiwa:
d Wanuna u ta boheka ku tsarisa Talaq leyi nga bohaka/hundzukeki hi xihatla, kambe minkarhi yin?wana ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ka loko yi tivisiwile swin?we na mutirhi wa swa vukati eka xifundza xa majisitarata xa le kusuhi na laha nsati wa yena a tshamaka kona, nsati wa yena a ri kona kumbe a ri na munhu loyi a n?wi yimelaka na timbhoni leti nga na vuswikoti timbirhi.
e Loko wansati a ri kona kumbe munhu loyi a n?wi yimelaka swi nga koteki hikwalaho ka xivangelo xin?wana, mutirhi wa vukati u ta tsarisa Talaq leyi bohaka ntsena loko wanuna a fikelela swilaveko swa mutirhi wa vukati leswaku endliwile xitiviso eka fomo leyi lerisiweke ya ntsariso lowu kunguhatiweke eka yena hi mutirhi wa nawu kumbe ntirho lowu n?wi yimelaka.
f Swilaveko swa tipharagirafu ta a na b swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo laha wanuna a nyikiweke matimba eka wansati mfanelo yo tivisa Talaq naswona wansati loyi a tiviseke Talaq leyi bohaka Tafwid al-Talaq.
g Wanuna un?wana na un?wana loyi a tsandzekaka ku tsarisa Talaq leyi bohaka hi ku landza xiyengentsongo u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho lowu nga hundzeki R5 000.
h Loko mutekani a kaneta ku amukeriwa ka Talaq leyi bohaka hi ku landza nawu wa Xiisilamu, mutirhi wa vukati u ta fanela ku wu tsarisa ku fikela loko nkwetlembetano wu herisiwile hi endlelo ra vulamuri hi ku landza xiyenge xa 14 kumbe khoto kumbe hi ku landzelela ntwanano lowu tsariweke lowu endliwaka hi vatekani.
i Muteakani loko ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka ntsariso wa Talaq leyi bohaka, u ta sungula maendlelo ya nawu ekhoto leyi ngana vuswikoti leswaku yi humesa xileriso lexi tiyisisaka ku herisiwa ka vukati hi ndlela ya Talaq. Xiendlo lexi endliwaka hi ndlela leyi xi ta va hi ku landzelela maendlelo lama lerisiweke minkarhi hinkwayo hi ku tirhisa milawu leyi faneleke ya khoto. Khopi ya setifikheti ya ntsariso wa Talaq leyi bohaka yi ta katsiwa leswaku ku endliwa masamanisi lama sungulaka xiendlo lexi. Leswi a swi siveli mutekani wansati ku lava swintshunxo swa nkarhinyana leswi landzelaka ?
i xikombelo xa pendente xa xiyiriso kumbe xa vuundlo bya nkarhinyana, kumbe ku fikelela, n?wana lontsongo loyi a nga eka vukati lebyi khumbekaka kumbe ku hakela nhlayiso/sapoti;
ii xikombelo xa xipfuno xa tihakelo ta xiendlo lexi kumbe ku sungula xiendlo lexi kumbe ku endla xikombelo lexi, hi xivumbeko xa forma pauperis kumbe ntirho wo siviwa ka ntirho wa endlelo kumbe nhlamuselo ya xileriso edictal citation xa vatekani, xiendlo xo tano kumbe xikombelo xo tano; kumbe iii xikombelo xa nhlayiso/sapoti enkarhini wa ?Iddah?.
j Talaq leyi bohaka leyi sungulaka ku tirha Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha a swi nge laveki leswaku swi tsarisiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu.
Khoto yi fanele ku nyika xileriso xa Faskh eka swivangelo swin?wana na swin?wana leswi voniwaka swi fanerile swa ku herisiwa ka vukati ehansi ka nawu wa Xiislamu, ku katsa na swivangelo leswi boxiweke eka nhlamuselo ya Faskh eka xiyenge xa 1. Wansati u fanele ku teka goza ro endla xileriso xa ku thala vukati hi xivumbeko xa Faskh ekhoto leyi nga na vuswikoti, naswona endlelo leri tirhisiwaka laha ri ta va endlelo leri lerisiweke minkarhi hinkwayo hi milawu ya khoto, ku katsa na xitshunxo xa pendente lite lexi faneleke lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 31. Ku amukeriwa ka Faskh hi khoto, ku katsa na Faskh leyi pfumeleriwaka loko wanuna a endle xikombelo swi ta va ni matimba eka ku herisiwa ka vukati.
Vatekani lava tirhiseke Khula va ta fanela hi vambirhi va va kona eka mutirhi wa vukati no vona leswaku vukati bya vona bya tsarisiwa laha ku nga na timbhoni timbirhi leti nga na vuswikoti. Mutirhi wa vukati u ta fanela ku tsarisa Khula tanihi Talaq leyi bohaka irrevocable, laha eka xiyimo lexi swilaveko swa xiyengentsongo xa 3f swi nga ta tirhisiwa ni ku cinca hi laha swi nga laviwaka hi kona hi xiyimo.
Nawu wa Vulamuri bya Timhaka Tin?wana to Thala vukati wa 1987, Nawu 24 wa 1987 na swiyenge swa 61 na 2 swa Nawu wo Thala vukati leswi fambelanaka na ku sirheleriwa ka nhlayiso wa n?wana lontsongo kumbe muhlayisiwa wa vukati lebyi khumbekaka swa tirhisiwa eka ku dlayiwa ka vukati bya Ximuzilimi ehansi ka Nawu lowu.
Khoto leyi pfumelelaka kumbe ku tiyisisa xileriso xo herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi ?
a yi na matimba lama hlamuseriweke eka swiyenge swa 71, 77 na 78 swa Nawu wo Thala vukati na xiyenge xa 241 xa Nawu wa Ndzhaka ya vukati wa 1984 Nawu wa 88 wa 1984;
b yi fanele loko yi vona swi fanerile no ringanela loko ku nga ri na ntwanano wun?wana exikarhi ka vatekani lava tekaneke hi mayelana no avanyisa Ndzhaka yavona, yi lerisa leswaku Ndzhaka yi avanyisiwa hi ku ringana exikarhi ka vatekani laha -
i mutekani a pfuniwaka no va a endle mintirho yo fambisa bindzu ra ndyangu kumbe mabindzu enkarhini lowu a va tekanile; kumbe ii vatekani va pfuneteke enkarhini wa vukati eku hlayiseni kumbe ku kurisa Ndzhaka yavona kumbe ra un?wana wa vona ku fika eka xiyimo lexi swi nga ha kotekeki ku pima ku pfuneta ka munhu un?wana na un?wana.
c yi fanele eka xiyimo lexi wanuna a nga na nsati wo tlula un?we eka vukati bya Ximuzilimi ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ku katsa na ndzandzelano wa vukati, kontiraka yin?wana na yin?wana, ntwanano kumbe xileriso lexi endliweke hi ku landza xiyenge xa 83 na 7.
d yi nga lerisa leswaku munhu un?wana na un?wana loyi hi ku vona ka khoto a nga na ntsakelo wo ringana emhakeni a katsiwa eka maendlelo;
e yi nga endla xileriso hi mayelana na vuundlo kumbe vuhlayisi kumbe ku fikeleleka eka n?wana lontsongo un?wana na un?wana loyi a nga kona eka vukati, hi ku tirhisa swilaveko swa xiyenge xa 11;
f yi fanele loko ku endliwa xileriso xo hakela mali ya nhlayiso ku katsa na nhlayiso wa nkarhi lowu hundzeke yi tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti faneleke; no g endla xileriso xa nyiko ya ku herisa dzolonga mut?ah al-Talaq eka swiyimo leswi pfumeleriwaka hi nawu wa Xiisilamu.
Loko vukati byi herisiwe hikwalaho ka rifu, wansati/mutekani loyi a hanyaka u ta va ni mfanelo yo endla xikoxo xa ndzhaka ya noni leyi nga si hakeriwaka kumbe hi mayelana na xipfuno xin?wana lexi khomekaka lexi amukeriwaka hi nawu wa Xiisilamu.
Vukhale bya Tshengwe
Hikwalaho ka swikongomelo swa Nawu lowu, vukhale bya Tshengwe bya munhu un?wana na un?wana byi bohiwa hi ku landza Nawu wa Vukhale bya Tshengwe, wa 1972 (nawu wa 57 wa 1972).
Vuundlo na ku fikeleleka ka vana lavatsongo
 Loko ku endliwa xileriso xa vuundlo kumbe ku fikeleleka ka n?wana lontsongo kumbe ku endla xiboho xa vuhlayisi, khoto yi fanele hi mayelana na nawu wa Xiisilamu na xiviko na swibumabumelo swa Gqwetankulu ra Mindyangu yi languta nhlayiso na mintsakelo ya kahle ya n?wana.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 1, mutswari loyi a nga riki muwundli u ta fanela ku tiphina hi ku fikelela n?wana.
Loko vatswari hi vambirhi va nga ri kona kumbe va tsandzeka kumbe ku ri na xivangelo xin?wana na xin?wana hi ku landza xiyengentsongo xa 1, khoto yi ta fanela hi ku landza nawu wa Xiisilamu loko yi nyika vuundlo al-hadanah kumbe vuhlayisi al-walayah bya vana lavatsongo, yi nyika vuundlo kumbe vuhlayisi eka munhu loyi khoto yi vonaka a fanerile eka swiyimo hinkwaswo.
Xileriso hi mayelana na vuundlo, vuhlayisi kumbe ku vona n?wana leswi endliweke hi ku landza Nawu lowu, swi nga herisiwa nkarhi wun?wana na wun?wana kumbe ku hundzuluxiwa kumbe eka xiyimo xa ku fikelela n?wana swi yimisiwa hi khoto loko khoto yi kuma leswaku ku na swivangelo leswi twalaka: Ntsena loko ku endliwile hi Gqwetankulu ra Mindyangu hi mayelana na nhlayiso wa vana lavatsongo loko ku nga si endliwa hundzuluxo, ku herisiwa kumbe ku yimisiwa hilaha swi nga lavekaka hi kona.
 Swilaveko swa Nawu wa Nhlayiso, 1988 (Nawu wa 99 wa 1988) swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo hi mayelana na vutihlamuleri bya/ntirho wa munhu un?wana na un?wana ku hlayisa munh un?wana.
Ehandle ka swilaveko swa xiyenge xa 15 swa Nawu wa Nhlayiso, 1988
kumbe nawu wa ntolovelo, khoto ya nhlayiso loko yi humesa xileriso xa nhlayiso kumbe loko yi boha ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa yi ta fanele ku tekela enhlokweni leswaku ?
a wanuna wa boheka ku hlayisa nsati wa yena enkarhini lowu va tekaneke hi vukati bya Ximuzilimi ku ya hi swilaveko swa yena na swa nsati leswi twisisekaka;
b tatana wa boheka ku hlayisa vana va yena ku fikela loko va kota ku titirhela;
c eka xiyimo lexi vukati bya Ximuzilimi byi heriswaka hi ku thala vukati ?
i wanuna wa boheka ku hlayisa nsati enkarhini lowu bohiweke wa ?Iddah;
ii laha wansati a nga na vuundlo hi ku landza xiyenge xa 11, wanuna u boheka ku hakela wansati ku katsa no n?wi akela yindlu loko wansati a nga ri na yona enkarhini wa vuundlo ntsena;
iii wansati u ta va ni mfanelo yo hakeriwa ujrah al-hadanah hi mayelana na ku mamisiwa ka n?wana ku fikela malembe mambirhi lama hlayeriwaka ku sukela siku n?wana a velekiweke hi rona;
iv ntirho wa wanuna wo hlayisa n?wana loyi a velekiweke evukatini wu katsa swilaveko swa swakudya, swiambalo, ndhawu yin?wana yo tshama, nhlayiso wa rihanyu na dyondzo.
Nhlayiso wun?wana na wun?wana lowu bohiwaka wu ta va wa ntsengo lowu bohiwaka hi khoto ya nhlayiso lowu yi vonaka wu ri kahle eka swiyimo hinkwaswo swa nandzu.
Xileriso xa nhlayiso lexi endliwaka hi ku landza Nawu lowu xi nga herisiwa kumbe xi hundzuluxiwa, kumbe ku yimisiwa hi khoto loko khoto yi vona ku ri na swivangelo leswi twalaka swo endla tano.
xxiii Nhlayiso lowu nga hakeriwangiki lowu faneleke ku hakeriwa no hakeriwa wansati a wu nge herisiwi hi xileriso, ehandle ka swilaveko swa Nawu wa Xileriso, 1969 Nawu wa 68 wa 1969 kumbe nawu wun?wana.
VULAMURI LEBYI LAVEKAKA KU YA HI NAWU
 Loko swi endleka ku va na nkwetlembetano enkarhini wa vukati bya
Ximuzilimi kumbe lowu humelelaka eka vukati lebyi, nsati/mutekani un?wana na un?wana u fanele ku vika nkwetlembetano minkarhi hinkwayo hambi loko se a tekile magoza ya nawu kumbe a nga si ya teka leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 9 (f) kambe ku nga si va na vuavanyisi bya khoto, Huvo ya Vulamuri leyi nyikiweke matimba/mpfumelelo hi laha swi lerisiweke hi kona.
Huvo ya Vulamuri yi ta ringeta ku herisa nkwetlembetano hi ku tirhisa vulamuri ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ti xiyelaniso lexi.
Huvo ya Vulamuri endzhaku ko herisiwa ka nkwetlembetano yi ta nyiketa ntwanano wa vulamuri ekhoto ku nga si hela masiku ya nkombo ku sukela siku leri xiboho xi endliweke hi rona naswona khoto leyi loko yi enerisiwile leswaku mintsakelo ya vana lavatsongo hinkwavo yi sirheleriwile yi nga tiyisisa ntwanano wa vulamuri.
Loko Huvo ya Vulamuri yi tiyisisile leswaku nkwetlembetano wu nga herisiwi kumbe nkwetlembetano wu nga herisiwi endzhaku ka masiku ya 30 ku sukela siku leri xiyelaniso xi endliweke hi rona, nkwetlembetano lowu wu nga avanyisiwa hi khoto hi ku landza xiyenge xa 15.
 Ehandle ka loko ku ri na swin?wana leswi kanetanaka na Nawu wa
Vulamuri, wa 1965 (Nawu wa 42 wa 1965), kumbe nawu wun?wana, vatekani va vukati bya Ximuzilimi va nga pfumelelana ku yisa nkwetlembetano wa vona lowu humelelaka eka vukati lebyi nga kona kumbe lowu humelelaka eka vukati lebyi eka mulamuri leswaku wu herisiwa hi ku tirhisa vulamuri.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 4, swilaveko swa Nawu wa Vulamuri, wa 1965 swi ta tirhisiwa eka vulamuri lebyi endliweke hi ku landza xiyenge lexi.
a vatekani eka vukati bya Ximuzilimi va pfumelelana leswaku nkwetlembetano wa vona wu herisiwa hi ku tirhisa vulamuri; na b leswaku mutekani un?wana na un?wana loyi a nga va ka na ntsakelo eka mbuyelo wa vulamuri a tivisiwa hi vulamuri lebyi.
A ku na nyiko ya vulamuri leyi khumbaka nhlayiso wa vana lavatsongo kumbe xiyimo xa munhu un?wana leyi nga ta tirhisiwa ehandle ka loko yi tiyisisiwile hi Khotonkulu endzhaku ko endla xikombelo eka khoto leyi no va ku endliwa xitiviso eka vatekani hinkwavo lava nga ni ntsakelo wa mbuyelo wa vulamuri lebyi.
Eku languteni xikombelo xa ku tiyisisa nyiko ya vulamuri, khoto yi fanele ku enerisiwa leswaku nyiko yi ta pfuna vana lavatsongo hinkwavo naswona loko khoto yi enerisiwa leswaku nyiko yi ta pfuna vana lavatsongo hinkwavo yi fanele -
b tivisa nyiko hinkwayo kumbe xiphemu leswaku a yi nge tirhi;
c siva nyiko hi ku va nyika yin?wana leyi khoto yi vonaka yi fanerile;
d cinca nyiko hi ndlela leyi faneleke; kumbe e rhumela mhaka eka Mulamuri hi ku nyika swiletelo leswi faneleke.
A ku na nchumu eka xiyengentsongo xa 5 leswi faneleke ku tekiwa tanihi loko swi pima matimba ya nawu ya khoto eka nawu wun?wana na wun?wana leswaku ku kamberiwa nyiko ya vulamuri hi laha yi fambelanaka hi kona na nkwetlembetano wa Ndzhaka leswi nga khumbeki timfanelo kumbe mintsakelo ya vana lavatsongo.
Tikhoto na vapimanisi
 Loko nkwetlembetano wun?wana na wun?wana wu rhumeriwa ekhoto leswaku wu avanyisiwa, ku ta tirhisiwa swilaveko leswi landzelaka ?
a Muavanyisinkulu kumbe munhu un?wana loyi a nga nhloko hi xiyimo loyi a nga na matimba ya nawu, u ta thola muavanyisi wa Mumuzilimi eka khoto leyi leswaku a tenga nkwetlembetano lowu, naswona loko ku nga ri na muavanyisi wa Mumuzilimi Musurumani, Holobye wa vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa u ta thola gqwetankulu ra Mumuzilimi kumbe gqwetankulu loyi a nga na 10 ra malembe ku tirha tanihi mufambisi loyi a khomeleke;
b khoto yi ta pfunetiwa hi vapimanisi vambirhi va Mamuzilimi lava nga ta va ni vutivi byo hlawuleka bya nawu wa Xiisilamu;
c vapimanisi va ta thoriwa hi Holobye hi ku endla xitiviso eka gazette naswona va ta tirha nkarhi wo ringana malembe ya ntlhanu ku sukela ti xitiviso lexi faneleke; Ntsena loko ku thoriwa ka vapimanisi lava ku nga herisiwa minkarhi hinkwayo hi Holobye hikwalaho ka swivangelo leswi twisisekaka;
d munhu un?wana na un?wana loyi a thoriweke u ta va ni mfanelo yo tlhela a thoriwa ku ringana nkarhi kumbe minkarhi leyi nga bohiwaka hi Holobye.
Vapimanisi lava thoriwaka hi ku landza xiyenge lexi va ta tirha tanihi vatsundzuxi. Loko muavanyisi loyi a fambisaka a nga landzeleli xitsundzuxo xa mupimanisi, mupimanisi yoloye u ta boxa mavonele ya yena hi ku tsala loko ku ri na xivilelo leswi nga ta yisiwa eka Mutsarisi wa Khotonkulu ya Swivilelo tanihi xiphemu xa rhekhodi leyi faneleke ku langutiwa hi khoto yoleyo.
Xiboho xin?wana na xin?wana xa khoto xi nga kanetiwa eka Khotonkulu ya Swivilelo hi ku landza Milawu ya Khoto leyi faneleke ntsena loko murili a ta kala a nga bohiwi ku nyika vuhlayiseki bya hakelo ya xivilelo.
Loko ku ri na xivilelo lexi yisiweke eKhotonkulu ya Swivilelo, xiboho lexi xi ta yisiwa eka minhlangano yimbirhi ya Mamuzilimi leyi nyikiweke matimba ku ya hi laha swi lerisiweke leswaku yi nyika switsundzuxo leswi tsariweke hi mayelana na swivutiso swa nawu ntsena loko swi ta yisiwa eka Mutsarisi wa Khotonkulu yo Rila ku nga si hela makume tsevu wa masiku ku sukela siku leri xitiviso xo rila xi yisiweke hi rona.
Khotonkulu yo Rila loko yi languta xivilelo lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 4 yi ta va languta xitsundzuxo lexi tsariweke lexi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xolexo.
xxiv Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tsundzuxana na Huvo ya Swipfuno swa nawu leyi tumbuluxiweke hi ku landza xiyenge xa 2 xa Nawu wa Swipfuno swa Nawu, wa 1969 Nawu wa 22 wa 1969, u ta endla xikombelo lexi faneleke xo nyika xipfuno xa nawu eka vanhu lava pfumalaka.
Ku herisiwa ka matekanelo ya ximfumo
 Loko swi endleka mutekani wa vukati bya ximfumo lebyi nga kona a lava ku thala vukati hi ku landza Nawu wo Thala vukati endzhaku ko sungula ku tirha ka Nawu lowu, khoto a yi nge herisi vukati bya ximfumo hi ku tirhisa xileriso xo thala vukati ku fikela loko khoto yi enerisiwa leswaku vukati bya Ximuzilimi lebyi byi herisiwile.
Loko swi endleka wanuna a ala hikwalaho ka xivangelo xin?wana ku tivisa Talaq leyi bohaka, wansati wa vukati bya Ximuzilimi u ta va ni mfanelo yo endla xikombelo xa xileriso xa Faskh hi ku landza Nawu lowu hi xikongomelo lexi ntsena laha xiendleko xa swilaveko swa Nawu lowu swi tirhisiwaka, swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo lexi.
Mhaka eka swiyimo leswi hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa 2, leswi yelanisiwaka ekhoto ku boha vun?wini bya ndzhaka kumbe mimbuyelo yin?wana ya vukati hi ku landza Nawu wo Thala vukati na nawu lowu yelanaka wa vukati.
Laha eka ku engetela eka vukati bya ximfumo lebyi nga kona, wanuna a nga na vukati bya Ximuzilimi kumbe matekanelo lama faneleke ku tsarisiwa ehansi ka Nawu lowu, nsati wa yena loyi a nga kona kumbe vavasati va yena va fanele ku katsiwa eka magoza lama hlamuseriweke eka xiyengentsongo xa .
Swilaveko swa xiyengentsongo xa 1 swi ta tirhisiwa swin?we na ku cinca loku laviwaka hi xiyimo, vasati vatekani lava nga kona eka vukati bya ximfumo lava hlawulaka ku amukela swilaveko swa Nawu lowu tanihi laha swi hlamuseriweke hi kona eka xiyenge xa 2.
Magoza lama nga kanetiweki
 Loko swi endleka maendlelo lama nga kona ehansi ka Nawu lowu ya ku tiyisisiwa kumbe ku pfumeleriwa ka xileriso xo herisa vukati bya Ximuzilimi kumbe xintshunxo na maendlelo lama nga kanetiwi kumbe loko swi endleka vatekani lava tekaneke va fikelele ntwanano, mhaka yi ta tengiwa hi muavanyisi wa Mumuzilimi loyi a tirhaka a nga ri na vapimanisi.
Xileriso xo herisa vukati bya Ximuzilimi a xi nge pfumeleriwi kumbe ku tiyisisiwa ehansi ka Nawu lowu ehandle ka loko mufambisi wa muavanyisi a nga enerisiwi leswaku mintsakelo ya kahle ya vana lavatsongo lava velekiweke evukatini lebyi yi tekeriwe enhlokweni.
Swinawana
 Holobye wa Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa endzhaku ko tsundzuxana na Holobye a nga endla swinawana ?
a hi mayelana na ?
i swilaveko leswi faneleke ku landzeleriwa na mahungu lama faneleke ku nyiketiwa eka mutirhi wa vukati hi mayelana na ntsariso na ku herisiwa ka vukati bya Ximuzilimi;
ii ndlela leyi mutirhi wa vukati a faneleke ku enerisiwa hi vukona kumbe ku amukeriwa ka vukati bya Ximuzilimi;
iii ndlela leyi munhu un?wana na un?wana a nga nghenelaka hi yona eka ku nyika vumbhoni bya vukona kumbe eka ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi byin?wana na byn?wana;
iv xivumbeko na vundzeni bya setifikheti, switiviso, tiafidavhiti na ku hlambanya leswi laviwaka hi swikongomelo swa Nawu lowu;
v vuundlo, setifikheti, ku tirhisiwa, ku lulamisiwa, ku tlhela ku endliwa na ku hangalasiwa ka tsalwa rin?wana na rin?wana leri fambelanaka na matekanelo bya Ximuzilimi kumbe tsalwa rin?wana na rin?wana leri lerisiweke hi ku landza swinawana;
vi mhaka yin?wana na yin?wana leyi laviwaka kumbe leyi pfumeleriwaka leswaku yi lerisiwa hi ku landza Nawu lowu;
vii ku thoriwa, ku lulamisiwa, khodi ya matikhomelo na rifu no pfumala matimba ka vapimanisi ku katsa na ku hakeriwa ka swiengetelo swa vapimanisi;
viii mhaka yin?wana na yin?wana leyi lavekaka kumbe leyi faneleke ku endla leswaku ku tsarisiwa kahle vukati bya Ximuzilimi kumbe mafambiselo ya kahle ya Nawu lowu; na b ku lerisiwa ka tihakelo leti faneleke ku hakeriwa hi mayelana na ntsariso wa vukati bya Ximuzilimi na ku humesiwa ka setifikheti yin?wana na yin?wana leyi faneleke.
Xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyengentsongo xa 1 leswi nga vangaka mfumo wu tirhisa timali swi fanele ku endliwa hi ku tsundzuxana swin?we na Holobye wa Timali.
Xinawana xin?wana na xin?wana xa xiyengentsongo xa 1 xi nga nyika munhu un?wana na un?wana loyi a tlulaka xilaveko lexi kumbe ku tsandzeka ku xi landzelela u ta voniwa nandzu naswona loko a avanyisiwa u ta rihisiwa ndziho kumbe ku khotsiwa ku ringana nkarhi lowu nga hundzeki lembe rin?we.
Tihakelo ta goza/xiendlo xo thala vukati
Khoto a yi nge boheki ku endla xileriso xa tihakelo leti nga ta vuyerisa mutekani loyi a humeleleke eka goza ro thala vukati, kambe khoto yi nga endla tano hi ku languta vuswikoti swa vatekani na matikhomelo ya vona ku endla xileriso xo tano hi laha yi vonaka swi fanele hi kona naswona khoto yi nga lerisa leswaku tihakelo ta maendlelo ti avanyisiwa exikarhi ka vatekani.
Loko swi endleka ku va ni nkwetlembetano lowu yelanaka leswaku xana vukati bya Ximuzilimi lebyi tlangeriweke etikweni rimbe byi amukeriwa tanihi vukati bya Ximuzilimi ehansi ka Nawu lowu, nkwetlembetano lowu wu ta bohiwa hi khoto hi ku languta timhaka leti faneleke hinkwato ku katsa na milawu ya nkwetlembetano wa milawu.
Ku hundzuluxiwa ka milawu
Milawu leyi hlamuseriweke eka Xedulu leyi yi hundzuluxiwile ku fika eka xiyimo lexi boxiweke eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu.
Nawu lowu wu vitaniwa Nawu wa vukati bya Ximuzilimi, 20.., naswona wu ta sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku endla xitiviso eka Gazete.?
XITANDZHAKU XA A
TINHLAMUSELO XIYENGE XA 1
KHOTO
Khotonkulu Khoto yo Thala vukati Khoto ya Mindyangu
KU TIRHISIWA KA NAWU
XIYENGE XA 2
LESWI TSAKERIWAKA
LESWI TSAKERIWAKA
XIYENGE XA 2 
MATEKANELO HINKWAWO LAMA AMUKERIWAKA LOKO YA KATSA KUMBE YA NGA KATSI
MATEKANELO YA XIMFUMO LAMA NGA KONA
LAMA LAWURIWAKA HI NAWU WA MATEKANELO WA 1961
KU NGA TIRHISIWA SWILAVEKO SWIN?WANA
MAENDLELO YO HERISIWA KA MATEKANELO YA XIMUZILIMI
KU HERISIWA KA NKWETLEMBETANO HI KU LANDZA NAWU WA MATEKANELO YA XUMUZILIMI
XIYENGE XA 13
XIYENGE XA 14
XIYENGE XA 15
