XITIFIKHEYITI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila ro Sungula)
SWITSUNDZUXO NI SWILETELO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A,B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tsala hi Xitsonga lexi ringanisiweke.
Tsala ntirho lowu vonakaka wu tlhela wu hlayeka.
Hlaya swivutiso hi vukheta u nga si swi hlamula.
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1 XIKAMBELA -NTWISISO
Hlamula ndzimana leyi nga laha hansi hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
Nkata Joe a nga ri munhu wo landzelela nuna wa yena lomu a a famba a ganga kona.Leswo Joe se a a ri ni miti mimbirhi a a swi twile hi mahungundlela.A va hamba va ta n'wi kucetela vavasati lava a va swi navela leswaku Joe a gangisa vona leswaku na vonava ta dyela-vu. A va n'wi nyikaswitsundzuxo swo hambana leswi a swi n'wi hlohletela leswaku a ya lwa na Dudu.
Nkata Joe na yena a a ri wansati tani hi van'wana vavasati. A a ri na xinyanyu, ngopfu -ngopfu eka timhaka to fana na leti Joe a a ri ku khideni eka tona. Marito ya vavasati lava a va hamba va tan'wi kucetela a a man'wi tova ripfalo lero nkarhi wun'wana mbilu a yi n'wi rhwala, a kapeka n'wana emakatleni a kongoma eka Dudu. Ku nghena a a nga ngheni. A a hundza a swondzolota yindlu ya ka Makwedina wonge ango yi kwamula lwangu himahlo. Leswi u swi endle ko talakambe a nga vanga na nkateko wo kotlana na Joe kumbe Dudu egedeni ya ka Makwedina; na yena endzeni ka xihundla xambiluya yena, a a nga naveli ku tshuka a kotlane ni wun'we wa vona.
Na siku na rin'we a nga se tshama a ringeta ku ya kamba le ka Makwedina na madyambu, leswi swi tikombisaka xiswona hambi aa lo tshika siku rin'wanaavone movhawaJoe ejarateni ra ka Makwedinaa a ngata nghena.A byi ngari vutoya, a a ri n'wana loyi a humakaemutini wavanhu, loyi a nga tshameriwa ehansi hi vakhegula.
Vavasati lavaavakucetela nkata Joe va nga heli mbilu ku hamba va ya n'wi dlokodlahi ta vugangu bya Joe. A va ngaendleliku n'wipfuna,xilo xikulu lexi ava lava xona i mali leyi a va yi vona leswaku a yi halaka eka Joe; vukwele na makwanga a swo va ntlwi, minkolo. Siku rin'wana nkata Joe u lo ka a tikanya mbilu a vutisa Joe hi timhaka ta Dudu leti a to tshama emilon'weni ya vanhu.
Dlayani: Kasi ku pfuxela ka kona swo boha leswaku mi etlela kona?
Joe: Ndzi tshama ndzi pfuka rini na wena kwale xana?
Dlayani: Mi ri kasi vanhu a va mi voni.
Joe: Loko ndzi endla yini? Xana vona va va va lava yini ku ka swi va vava.
Dlayani: Swi pfuna yini ku phika? Kasi ti-'country' ta kona hi loko mi ya eka
Joe: U vula leswaku ndzi tshika ntirho wa mina hikokwalaho ka vanhu?
Dlayani: Mi nga tshiki ntirho, mo tshika Dudu.
Joe: Xana u lo ndzi vona ndzi n'wi endla yini leswi mina ndzi ngo pfuna munghana wa mina hi mhaka yo chava leswaku vanhu va ta ku yini?
Dlayani: Kasi Mack u te sala ti dya muhwana leswi a nga ya eKnights?
Dlayani: Kasi mi kaneta mi ri karhi mi tibombisa hi swona?
Joe: Se ndzi fanele ndzi ku yini mina hikuva u ndzi sindzisa thyaka ro ka ndzi nga ri tivi?
Dlayani: Hi swo swi mi endlaka, no tindzava a mi tindzavi laha kaya, mo tela ko ku etlela ntsena la kaya loko va rhurhele van'wana le ka
Joe a ku bulumuku, a ku baka, leswa minkumba swi ya ku mfu, emilengeni ya mubedwa. A wu koka mpama; mpama wa xinuna. Dlayani a ya gemba rivanti ra kamara hi xikosi ivi a ku nswi , ehansi, a ku whii, wonge i swikwembu loko swi losa. Joe a nga ha n'wi engetanga wun'wana, a a ri eku vutiseni ka xivutiso xin'we ntsena, ko tala-tala:
Dlayani a a nga ha swi twi leswi a swi vutisa hi Joe; a bya ha phahile; a a etlele xithongwana.
U te loko a ku bebebe, a titwa a a humamarhimila. Loko a kutikelu, endzhaku ka xandla endzhaku ka loko a tisule marhimila ya kona, o kuma ku lo juuu, wonge a a lo tolatsumani. Ivi a ku rivanti gwavu,a kumphyaa, a ya phyeleka, egedeni ivi atlhava mukhosi wo tsuvula na misisi. A cema tani hi nguluve loko va lava ku yi komba dyambu.
Vanhu va ta ku ntshi, emutini wa Joe. Leswi Dlayani a a rilisa xiswona, vanhu a va ehleketa Joe u lo baleseriwa endlwini. Vavasati va fika va yima laha a ku ri na
Dlayani va ringeta ku n'wi khongotela leswaku a miyela va ta kota ku twa leswi swi n'wi toveke. Vavasati a va ha vanga na mhaka na yena, va tsutsumele ku ya vona lexi nga pfinyela Joe endlwini. Loko va ku ponomono, endlwini, vo kuma Joe a ri karhi a miyeta vana lava na vona se a wonge i swicecerekungwe endzeni ka xihokwana.
Ti huma eka 'Mangava ya Joni' hi D.R. Maluleka
Nyika ndzimana leyinhloko-mhaka leyi fanelaka. 
Vula vuxakalebyi Joe a nga na dyona na vanhu lava landzelaka:
Dlayani. 
Hi ku vona ka wena i vuxaka bya manina mani lebyi byi nga tshukaka byi vangile vuvabyi bya Aids eka manguva lama? 
Tsavula rito RIN'WE endzimaneni leri hlamuselaka leswaku Dlayani u vuye a huma ngati hi tinhompfu. 
Hlamula HI SWONA kumbe A HI SWONA ivi endzhaku u seketela nhlamulo ya wena.
Joe na Dlayani va lwile nyimpi leyi ngalamula hi vanhu. 
Vanhu va vitanile maphorisa endzhaku ka loko Joe a bile Dlayani. 
Nyika tinhlamuselo ta swivulwa leswi landzelaka mayelana ni matirhiseleya swona endzimaneni:
Timhaka ta Dudu leti a to tshama emilon'wini ya vanhu. 
A a etlele xithongwana. 
Tsavula marito endzimaneni lama vulaka swo fana ni tinhlamuselo leti landzelaka:
Ku miyela. 
Ku kaneta. 
Ku huma u nga lelanga naswona u nyumile. 
Golonyi 
Xana mahungu-ndlela i mahungu ya njhani? 
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [35]
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u tsala NKOMISO lowu ringanaka kwalomu ka 70 wa marito:
Kokwana Xingangi a a ri xikhumukani hikuva a a ri ni silaha ya ndhuma swinene. Ebucharini yakwe nyama yihi na yihi leyi dyiwaka hi munhu a yi tshama yi lo ntlwi! Kambe leyi a yi tshama yi ri kona a yi ri ya homu hikuva vanhu va switandi swa buloko a a va yi tsakela ku tlula mpimo. Hikokwalaho ko rhandza ku hlayisa tikhasimendhe ta yena, kokwana Xingangi a a lwa hi matimba leswaku nyama yi tshama yi ri matutu.
Tihomu leti a a ti tlhava a ku tele leti a ti xava eka vanhu hikuva tona a ti xaveka. Leswi kokwana a a ri munhu wa ririmi ro tsokombela a swi nga n'wi nonoheli ku bukuta hambi dyo va dyihavi kumbe dyithokazi hi swimalana swo ka swi nga tivikani. Nkarhi wun'wana a swi endleka leswaku vanhu va cela nkele va nghena. Kwalaho ke a swi boha leswaku mukhalabye a khoma swi tiya a ku gingiri matshanga ya vanhu ku va khongotela leswaku va n'wixavisela. Loko swi bihile a a pambula kwale tshangeni rakwe hikuva na yena a a pfalerile.
Ti huma eka "Xihluke xa Xitsonga" Hi S.S. Mayevu na N.L. Nkatini
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela:
Endzhaku 1 ka loko va tsarile tidyondzo hinkwato 2, ku sele Xitsonga ntsena, lexi hi nawu loko munhu a feyirile xona a feyilaka xikambelo hinkwaxo. Nyama ya Ntshikeni yi be mandla kutani yi sungula ku tsana hi ndlala, vurhongo ni ku karhala. Neti ku fika a tshama xitulwini a tsala -tsala swo tiva hi yena 3 hi loko a tibela 4 hi vurhongo bya rifu. Loko mulanguteri wa vona 5 a ya n'wi thumba nkarhi a wu ri kusuhi no hela. U ringetile ku n'wi ninginisanyana leswaku a pfuka 6 kambe loko a endla leswi a wo n'wi mbuwetela. U tile a ta ku bebebe, hi ku twa huwa ya vanghana loko se va huma. A languta buku yakwe, a kuma yi lo pyi hi rihlakahlaka. A languta wachi yakwe, a kuma leswaku xikambelo 7 xi herile kambe yena a nga hetanga.
Ti huma eka: "Xihluke xa Xitsonga" hi N.L. Nkatini na G.S.Mayevu
Xihluvi xa mbulavulo xa nomboro ya 2 i risivi-ntalo. Vula leswaku marito ya tinomboro ta 1, na 3 i swihluvi muni swa mbulavulo. 
Timhaka leti hi byeriwaka hi tona endzimaneni ti runguriwa ti ri ekankarhi wa sweswi, lowu taka KUMBE lowu nga hundza? Tlhela u seketela nhlamulo ya wena hi ku tsavula rito rin'we endzimaneni. 
Rito ra nomboro ya 7i riviti -mpfelelo. Vula leswaku marito lamanga laha hansi ma pfelela eka marito wahi.
Mulanguteri. 
Vumba vundhawu hi rito leri nga laha hansi ivi endzhaku u vumba xivulwa hi vundhawu bya rito leri.
Mulanguteri. 
Huwa. 
Tsala xivulwa lexi nga nkhwatihatiwa endzimaneni xi va eka nandzulo. 
Rito leri "pyi," endzimaneni i riencisi. Vumba xivulwa hi riencisi rin'wana leri u ri tivaka u humelerisa nhlamuselo ya rona erivaleni. 
Rito ra nomboro ya 4 ri komba rhavi ra riendli ra xitlhelelo. Hundzuluxa rito leri nga laha hansi ri komba rhavi ra xitlhelelo, u tlhela u vumba xivulwa hi rona.
Pfuka. 
Vumba swivulwa hi marito ya tinomboro ta 5 na 6 u komba tinhlamuselo to hambana na leti kumekaka endzimaneni. 
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi nga laha hansi ivi endzhaku u hlamula swivutiso leswi nga ta landzela:
MAXANGU: (A n'wayitela) Kunene u tiyisile nandzuwe. Tatana u ndzi hlamuserile leswaku nhwanyana luya u file hikwalaho ka leswi xinkangana na xisakana xa nyongwa a swi phyandlakile. Vumbhoni lebyi kumekile endzhaku ka loko dokodela a kamberile ntsumbu.
CHOKOCHA: Se wena u te yini? A wu nga khomiwangi hi ku chava xana?
MAXANGU: Yee ..., a ndzi navela onge misava yi nga ndzi mita. (A miyelanyana) Hi fanele ku xiyaxiya loko hi karhi hi famba hikuva mahlo hinkwawo ya langutile hina.
XIWINISI: Xana ku na vanhu lava va hi voneke loko hi ba no dlaya nhwanyana luya, ku tshova vhengele ra ka Masungwini na movha wa Falazake?
CHOKOCHA: Nhwanyana luya u lo tivangela rifu hikwalaho ka ntshiva, a xi nga ri xikongomelo xa hinaku n'wi dlaya.
Ti huma eka "Xivandza-nyongeni" hi M.T. Ngobeni
Laha Maxanguange:"a ndzi navela onge misavayi nga ndzi mita" u vulavurile hi ku tirhisa xiga -ririmi xa xithathelo,kutani vumba xivulwa xin'wana xa wena laha u ngata va u tirhisile xiga-ririmi lexi. 
Hlamusela leswi ntila lowu nga nkhwatihatiwa wu vulaka swona. Tlhela u boxa xiga-ririmi lexi kumekaka eka ntila lowu 
Sasekisa rito leri nga nkhwatihatiwa endzimaneni yo sungula. 
Ndzi ta famba na vona ... va fika mundzuku. 
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [35] NTSENGO: 80
MAKUMU
