BILI YA VUGEMBULI YA RIXAKA
Tani hi loko swi tivisiwile eka Nlhengeletano wa Rixaka tani hi xiphemu xa Bili xa 76, nhlamuselo ya nkomiso wa Bili leyi nga hangalasiwa eka Kuranta ra Mfumo nomboro ya 25287 ya ti 31 Mawuwana 2003
Timhaka ta Xinghezi I timhaka ta ximfumo ta Bili
HOLOBYE WA SWA MABINDZU NA SWA VUMAKI
Nomboro ya maphepha lawa nga kandziyisiwa ????????. 1 800
BILI
Ku nyika eka ntirhisano wa xikan?we xa rixaka na mphikizano wa huvo ya nawu eka timhaka leti fanaka na ta tikhasino, mphikizano, vugembuli na muholo, na ku nyika eka xinawana lexi xi ya ka emahlweni eka timhaka to leto; eka xikongomelo xo lexo ku sungula muhlovo wa yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka rixaka na huvo ya nawu na ku nyikiwa mpfumelelo wa switirhiso swa vugembuli byo karhi; ku nyika eka vuendli bya engetelo wa muhlovo ya yunifomo na mpimo lowu ringaneke eka Riphabliki hinkwayo; ku ya emahlweni eka Komiti ya swa Vugembuli bya Rixaka; ku kombisa Nawu wa Huvo ya swa Vugembuli bya Rixaka; ku endla ximfumo Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, hi 1996; na ku nyika eka timhaka ta mhangu leti nga ha endlekaku.
NGHENELO
HI KU ANAKANYA leswaku Nongonoko wa Milawu ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, hi 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996), wu sungala leswaku tikhasino, rheyisisi, vugembuli na mahakelelo I timhaka ta xikan?we xa rixaka na mhpikizano wa huvo ya xinawana;
Swa naveleriwa eka switirho swo tirhisana leswi yelanaka na ntoloveto wa mphikiza wa xikan?we eka rixaka na switlhangu swa huvo swa mfumo;
Swa naveleriwa ku sungula muhlovo wa yunifomo wo karhi na mpimo wa maendlelo lama tivekaku eka Riphabliki hinkwayo hi ku languta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na mahakelelo, leswaku-
Switirho swa vugembuli swi pimiwile ndlela leyi pfunaka, pfumeleriwile, mfambiselo switlhela swi nawini;
Vatirhi va vanhu lava nga va kona eka mighingiriko hinkwayo ya swa vugembuli va sirheleriwile;
Vaaki na hlayiselo lerinene ra swilo swi sirheleriwile eka nyanyulo lowukulu wa vulaveki wa ntumbeko eka kutlanga; na
Ku nyikiwa ka mpfumelelo eka switirho swa vugembuli swa vonikela, kahle switlhela swi ringanela.
Swi na nkoka ku kombisa mavandla man?wana ya rixaka, na ku tsundzuka masungulo ya huvo ya mavandla, leswi loko swi hlanganile swi nga ta tiyisisa na ku amukela xinawana xa swa Vugembuli bya Rixaka hi ndlela ya ntirhisano, leyi twisisekaku yi tlhela yi va kahle.
A NI KONA/HLAWURIWA hi Palamente ya Riphabliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
TAFULA RA VUNDZENI
NGHENELO
Swiyenge 5
KAVANYISA KA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo
Xikombelo xa Nawu
KAVANYISA KA 2
XINAWANA XA SWA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
Vugembuli bya ku tlanga hi mali vuhakelo byo humela na nkarhi wo tlanga ku ya emahlweni
Xihluvi xa B
Vugembuli leyi pimiweke, migingiriko leyi pimiweke na 10
Ku tlanga hi vuxaka na migingiriko leyi nga riki nawini
Switirhiso swa vugembuli leswinga riki nawini leswi havaka mpfumelelo
Michini leyi nga riki ni mpfumelelo na swihluvi leswi nga riki nawini
Matirhiselo ya ndhawu leyinga riki ni mpfumelelo a swi le nawini
Matirhelo yo tlanga lama nga kandziyisiwangiki a swi le nawini 11
Nsirhelelo eka lavantsongo
Mpimo eka ku nyika xuma lexi ngheneke kumbe ntshovo eka vatlangi 15
Vanhu lava hlawuriweke
Mpimo eka ku navetisa switirho swa vugembuli
Vakoloti lava tlanga ku hi nkanu na mawinelo lama ngariki nawini 20
Xihluvi xa C
Tindhawu ta Vugembuli
Mpimo wa tindhawu ta vugembuli
Xihluvi xa D 25
Ntsariso na vumbhoni bya michini na swihluvi
Michini yo Tlanga hi yona kumbe swihluvi swa vugembuli
Vutiveko bya michini na swihluvi swa vugembuli
Ntsariso wa rixaka wa michini na swihluvi swa vugembuli
Michini na swihluvi swa vugembuli leswi faneleke ku tsarisiwa 30
Macincelo ya vulawuri lebyi tsarisiweke kumbe xiyimo
Mpimo wo nyika vukamberi eka mpfumelelo wa xihatla
Makulelo ya Michini yo gembula hi yona na swihluvi swo gembula hiswona
Mahekelelo lama pimiweke ya michini
Ndlela leyi langutanaka na exikarhi ka ghezi ra rixaka 35
Xihluvi xa E
Mpfumelelo eka vanhu lava nga thoriwa eka ku ndhawu yo gembulela eka yona
Vatirhi va ndhawu yo gembulela eka yona va nyikiwa mpfumelelo
Mapimelo ya vuthori bya mpfumelelo
KAVANYISA KA 3 40
VUQAMULI NA MPFUMELELO
Xihluvi xa A
Vuqamuli bya huvo ya mfumo yo nyika mpfumelelo
Tifanelo ta huvo ya mfumo yo nyika mpfumelelo
Tifanelo ta bodo
Ku tsandzeka ka ntirho hi bodo
Avelano wa mahungu 5
Xihluvi xa B
Mpfumelelo wa rixaka
Mfumo wa rixaka wo nyika mpfumelelo
Vakomberi va rixaka ro nyika mpfumelelo
Mutivi eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka 10
Mafambiselo ya rixaka ro nyika mpfumelelo
Vonisiso wo ala ku nyika mpfumelelo wa rixaka
Vonisiso wa mbulavurisano eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka
Ku yimisiwa na ku khanseriwa ka mpfumelelo wa rixaka
Xihluvi xa C
Huvo yo nyika Mpfumelelo
Ku nyika npfumelelo hi tihuvo ku yingisela muhlovo wa rixaka na mapimelo
Nhlayo ya Maksimamu yo nyika mpfumelelo wa tikhasino
Mpimo wa tifanelo leti lavekaku eka mpfumelelo 20
Michini na vugembuli lebyi tsakisaka
Xihluvi xa D
Mihlovo ya mpfumelelo na mapimelo
Mpimo wa mpfumelelo, nkhetekanyo na xiyimo
Ku ka kungahumeleri eka ku nyika mpfumelelo wa vuthori 25
Ku ka kungahumeleri endzhaku ka loko mpfumelelo wu nyikiwile
Ku kuma ntswalo hi munhu loyi anga humelelangiki
Xihluvi xa E
Engetelo wa mihlovo na mapimelo kuya hi mpfumelelo wo ka vuthori 30
Timhaka ta nhluvukiso wa vuhlayisi na hanyelo leswaku tianakanyiwa
Timhaka ta mphikizano leswaku tianakanyiwa
Ku tsakela ka mfumo
Xihluvi xa F 35
Ndzavisiso wa mpfumelelo, swiboho, nrhurhiso no tinyiketela
Xiviko lexi tshembekeke xa lendzeni
Swiboho
Kutinyiketa ka mpfumelelo 40
KAVANYISA KA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka
Ku Sungula eka Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka 45
Ntirho wa Huvo ya Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka
Nhlangano wa huvo
Xihluvi xa B
Bodo ya Swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlwe eka Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka 5
Swiendliwa na ntirho wa bodo
Vuxaka eka mfumo wa huvo yo nyika mpfumelelo
Xitsalwana xa bodo
Vutsakeri bya mpfilumpfilu
Vulan?wi, kususiwa ehofisi, na swivandla 10
Nhlangano wa bodo
Tikomiti ta bodo
Hakelo na mpfumelelo wa vatirhi va bodo na tikomiti
Xitafu xa bodo na hakelo
Swa timali 15
Tiakhawunti, vakamberi na swiviko
KAVANYISA KA 5
KU SUSUMETIWA NA MILANDZU
Vukamberi bya rixaka
Matimba na mfanelo ya mukamberi
Ku tsandzeka loku ntshembekeke 20
Rhalanganyano wa vuamukeri bya Nawu
Ku tivona nandzu
Ku tsandzeka ku landzelela Nawu
Milandzu na ku tsandzeka eka xiyimo xa mpfumelelo 25
Mpanicho
Huvo ya Majistarata ku humesa mapanichelo
Ku phakela matsalwa
Vumbhoni bya Vutiyisisi
KAVANYISA KA 6 30
NTSENGO LOWU TIVEKAKU
Swinawana
Malunghiselelo ya milawu na vuncincelo
Nhloko na masungulo lamatsongo
NONGONOKO 35
Nhlamuselo
Nhlayiso lowu tivekaku wa swinawana, timfanelo, switiviso na swin?wana switirho
Vutsakeri bya mfumo 40
Bodo ya Vugembuli ya Rixaka
Rixaka ro nyika Mpfumelelo
Nhluvukiso wa xinawana xa vugembuli bya vutirhelo na nawu
Ku cinca ka tinomboro leti pimiweke eka mipfumelelo ya tikhasino
Vanhu lava hlawuriweke 45
KAVANYISA KA 1
NHLAMUSELO NA XIKOMBELO
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko kuri na kuvuyelana ka marito ku kombisa nkarhiwun?wana-
ntlangu wo tsakisa? swi vula ntlangu lowu nga na ntsengo lowu 5
pimiweke, lowu nga hatlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke/kombisiweke eka xiphemu xa 47;
michini yo tsakisa? swi vula michini kumbe swihluvi/switirho eka swona ntlangu lowu tsakisaka wu nga tlangiwa lowu nga ha tlhelaka wu tivisiwa no nyikiwa mpfumelelo ku ya hi huvo ya nawu lowu langutiweke/kombisiweke eka xiphemu xa 47; 10
bingo? swi vula ntlangu, ku katsa ntlangu lowu tlangiwaka exiheri kumbe hi xihluvi hi ghezi leswi vulaka-
a leswaku wu tlangiwa ku tekeriwa emiehleketweni, hi ku tirhisamakariti na swin?wana swihluvi-
i leswi nga avanyisiwa eka xivandla xin?wana na xin?wana lexi vekaka muhlovo wo hambana wa tonomboro, xifaniso kumbe mfungho; 15
ii hi tinomboro, swifaniso kumbe mimfungho leswi nga lulamisiwa hi kutshikelela hindlela leyi karata rin?wana na rin?wana kumbe swihluvi leswi katsaka ntlawa wa tinomboro leti nga faneki tin?wana, swifaniso kumbe mifungho;
b eka swona laha mulawuli kumbe mutirhi kumbe mutivisi a vitanaka kona kumbe ku kombisa ntlhandlamano wa tinomboro, swifaniso kumbe mifungho hi hindlela yin?we leswaku vatlangi va yelanisa tinomboro tin?wana na tin?wana, xifaniso kumbe mfungho eka karata kumbe 20 swihluvi tanihi loko swivitaniwile kumbe ku kombisiwa; na c eka swona mutlangi loyi a nga ta sungula a yelanisa hinkwaxo xivandla eka karata kumbe xihluvi, kumbe ku yelanisa ntlawa wokarhi wa tionomboro, swifaniso kumbe mifungho eka karata kumbe xihluvi, u humelrile, kumbe ntlangu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na bingo ku ya hi xiphemu xa 6 ; 25
bodo? swi vula Bodo ya Swa Vugembuli bya Rixaka leyi yaka emhlweni no tlhela yi endliwa ximfumo hi Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 4
xifungho? swi vula munhu loyi a letelaka kumbe kugega loyi avekaka tibets leti nga endlekeki kumbe tibets leti pfulekeke hi tinomboro ta vanhu 30
khabinete? swi vula miri wa Vafambisi va Rixaka lowu kongomisiweke eka xiphemu xa 91 xa Nongonoko wa Milawu;
muchini lowu humesaka mali? swi vula muchini lowu tiendlaka hi woxe kumbe xihluvi xin?wana lexi yelanaka na lexi humesaka mali ku pfumelela vini va akhawunti kumbe khadi ra mali;
khasino? ku vuriwa tindhawu leti eka tona mitlangu yo gembula yi tlangiwaka kona, kumbe laha yi nga kona leswaku yi ta tlangiwa, kambe a ku katsiwi tindhawu leti eka tona ?
a ntsena ntlangu wa xibingo ntlangu wo gembula laha vatlangi va tumbetaka tinomboro eka khadi ro karhi na vugembuli yin?wana yo gembula yi tlangiwaka kona kumbe yi nga kona leswaku yi tlangiwa;
b ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa;
c ku nga ni michini leyi pimiweke yo hakela ku va yi nga tlangiwa ni ntlangu wa xibingo, kambe ku ri hava muxaka wun?wana wa ntlangu wo gembula lowu tlangiwaka kumbe kumbe lowu nga kona ku va wu tlangiwa; kumbe d ku gembula ka ta swa vutomi bya vanhu ku endliwaka ku ya hi layisense ya xinkarhana;
Muofisiri-nkulu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke hi bodo ku ya hi xiphemu xa 73 (a);
vuanakanyo? ku vuriwa-
a xuma, nxaviso, nhundzu, cheke, krediti ya xi-elekitroniki, krediti, xikoloto, kumbe xiphemu xa elekitroniki, kumbe xilo xo tani hi xalexo; kumbe b xilo xin?wana na xin?wana, xo endliwa, xitshembiso, ntwanano kumbe xihlambanyiso, handle ka nkoka wa xona wo vonakala kumbe wa ntiyiso, kumbe loko wu hundziseriwa hi ku kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma;
Xihatla? ku vuriwa xiendleko kumbe lexi humelelaka lexi mbuyelo wa xona wu nga tshembiseki kumbe wu nga tiviwiki eka munhu un?wana na un?wana ku kala wu ya humelela;
Huvo? ku vuriwa Huvo ya Tsalwa ra swinawana swa Vugembuli bya Rixaka leyi sunguriweke hi xiphemu xa 61;
a loko ri tirhisiwa mayelana ni sayiti, ri vula ndhawu eka sayiti yaleyo leyi eka yona michini yo hakela yin?wana na yin?wana leyi pimiweke ya pfumeleriwa leswaku yi vekeriwa; naswona b loko ri tirhisiwa eka swin?wana, ku vuriwa ndhawu leyi yi nga eka ndhawu leyi yi nga nyikiwa layisense laha ntlangu wun?wana na wun?wana wo gembula wu nga ta va kona leswaku wu tlangiwa;
ntsengo lowu nga hungutiwa? ku vuriwa ntsengo lowu nga lavekaka eka mpfumelelo wa nhundzu kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga vulaka hansi ka ku ntsengo wa nxaviso wakahle nkarhi hinkwawo wa tinhundzu to yelana kumbe ntirho lowu nyikiweke eka khoso ntiyiso ya bindzu eka vanhu lava ngariki ni mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe nawu wa huvo;
muyimeri wa xi-elekitroniki? swina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Xinawana xa Mbulavurisano na Vucincelo xa Xi-elekitroniki, 2002(Xinawana xa Nomboro ya 25 ya 2002)
mpfumelelo wa vuthori? ku vuriwa vunyiki bya mpfumelelo eka munhu ku tirha eka ndhawu ya vugembuli endzeni ka Riphabliki;
vanhu vo hlawuriwa? ku vuriwa munhu loyi anga tsarisiwa hindlela leyi nga ka xiphemu xa 14 ku endlela ku sivela eka kuhlangana switirhiso swin?wana na swin?wana swa vugembuli;
xirho xa ndyangu? ku vuriwa-
i xigangu xa munhu ii mutirhisani eka nhlangano wa vaxavi ku ya hi nawu wa tiko rero; kumbe iii mutirhisani eka vuxaka hindlela leyi mintlawa yi tshamaka swin?we hi ndlela yo sungula ntirhisano wa nkarhi woleha kumbe nhlangano wa vaxavi; kumbe b n?wana wa munhu, vatswari, buti na sesi, kumbe mbuyelo wa vuxaka kuhuma eka bemburiwa, vutekani kumbe adopuxini;
kutsakela ka swa timali? ku vuriwa-
a xona kumbe ku nyika vito ku avelana eka pindzula kumbe mali ya tiko;
b xona xa ntiyiso eka nhlonimpo wa tindhundzu ta komponi, ntirhisano kumbe bindzu;
c xona xa ntiyiso kumbe xa munhu eka nhundzu leyi tirhisiwaka hi komponi, ntirhisano na bindzu; kumbe d kutsakela ko kongoma kumbe ku ri hava ku kongoma eka avelano wa nhlawulo, kumbe xona yo hlawula lowu hlangnisiweke eka avelano, ka komponi kumbe kutsakela eka ntirhisano wa hlangana;
Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali ? ku vuriwa Nawu wa Ndhawu ya Vutlhari ya swa Timali, 2001(Nawu wa Nomboro ya 38 ya 2001), na matirhelo lama nga endliwa ku ya hi Nawu wolowo;
swilo swo gembula hiswona? ku vuriwa swilo sin?wana na swin?wana leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa 3;
xihluvi xo gembula hixona? ku vuriwa switirho kumbe swilo swin?wana leswi tirhisiwaka, kumbe eka nkarhi wa vumaki bya swona wu nga endleriwa ku tirhisiwa, ku kombisa mbuyelo wa switirho swa vugembuli;
ntlangu wa vugembuli? ku vuriwa switirho leswi hlamuseriweke eka xiphemu xa5;
ndhawu ya vugemburi? ku katsa mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga na xinawana ku ya hi Nawu lowu, kambe a ku katsiwi matsalo ya xinawana;
michini yo gembela hi yona? ku vuriwa-
a muchini wa vutilawuri; kumbe b michini yin?wana, xi-elekitriki, vidiyo, xi-elekitriki, michini ya xi-elekitriki kumbe swin?wana swithiso, michini yo tlhariha, michini kumbe swilo swo olova, , handle ka ndhawu ya michini, leswaku-
i swi kona ku tlangiwa kumbe ku tirhisiwa ehandla kaku hakela ku tekeriwa emiehleketweni; na ii swi nga, tani hi mbuyelo wo swi tlang kumbe ku swi tirhisa, ku cha vito ra mutlangi kumbe mutirhisi eka vuhakelelo, kumbe ku yisa vuhakelelo eka mutlangi kumbe mutirhisi;
mutivi wa swa mudyaho wa tihanci? ku vuriwa miri kumbe nhlanga handle ka mfumo wa xinawana, lowu tivisaka ximfumo eka ntlangu wo dyahisa tihanci lowu fambisiwaka eka tindhawu leti nga na mpfumelelo hi huvo yo nyika mpfumelelo;
beti ya xikaya? ku vuriwa beti, muholi, leyi tekelaka, tshembisaka kumbe ku mpfumelelo lowu kombesiwweke eka xiphemu xa 4, xikarhi kumbe handle ka munhu un?we kumbe lavanyingi, loko-
a handle ka mintlawa leyi katsanyeke eka mfungho kumbe switirhiso hi ndlela leyi nga na nhlamuselo eka vutomi bya vona kusukela ehansi ku sukela eka ku gembula; na b ku hava munhu loyi anga ta hakeriwa kumbe switirhiso swin?wana ku vuyeriwa, handle ko humelela hi ku kuma beti hi yona n?wini, ku sukela eka switirhiso;
ntlangu lowu nga intharekitivi? ku vuriwa ntlangu wa vugembuli lowu tlangiwaka kumbe lowu nga kona ku tlangiwaka hi tirhelo ra xichini xa xihatla xa xi-elekitrhoniki lexi nga endliwa eka Inthanete eka khompuyuta;
munyiki wa intharekitivi? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku endla ntlangu wa inthrekitivi leswaku wu va kona ku tlangiwa;
Inthanete? yina nhlamuselo leyi nga humesiwa eka xiphemu xa 1 xa Nawu Mbulavurisano na Nrhurhiso wa Xi-elikitrhoniki, 2002 (Nawu wa Nomboro ya 25 wa 2002);
mukamberi? ku vuriwa munhu loyi anga hlawuri ku ya hi xiphemu xa 76;
mpfumelelo? ku katsiwa ku tsarisa, mpfumelelo kumbe vufakazi, ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana wa huvo lowu tirhisiwaka;
mpfumelelo? loko wu tirhisiwa eka mayela na-
a munhu, loyi afenelaka kuva eka xiyimeko xa nawu wa mfpumelelo lowu nga wa ntiyiso, karata ra ntsariso kumbe vumbhoni lebyi nga nyikiwa munhu yoloye ku ya hi Nawu wo lowo kumbe nawu wa huvo; kumbe b switirhiso swa vugembuli, ku vuriwa leswaku mpfumelelo lowu nga wa ntiyiso wu nyikiwile, ku ya hi Nawu lowu kumbe xinawana xa huvo, eka kunyikiwa ka mpfumelelo a mpfumelelo lowu nga katsakana endzeni kumbe ku fambisa switirhiso swoleswo, kumbe ku endla switirhiso swoleswo kuva kona leswaku vanhu van?wana va ti ksakanya eka swona;
tindhawu to ni mpfumelelo? ku vuriwa tindhawu to karhi leti nga nyikiwachiwa mavito kumbe ku hlamuseriwa eka vinyiki bya mpfumelelo ku ya hi Nawu kumbe huvo ya nawu lowu tirhisiwaka;
michini leyi pimiweke ya vuhakelelo?ku vuriwa michini ya vugembuli leyi nga na ntsengo lowu pimiweke, ta hi loko wu hlamuseriwile eka xiphemu xa 26;
vamaki, muphakeli kumbe muhlayisi wa nawu? ku vuriwa munhu loyi ntirho wa yena I ku xavisela matiko mambe, ku endla vumaki, xavisa, ku nyika nkarhi wo karhi, ku endla kuva kona, phakela, ku hlayisa kumbe lunghisa switirhiso swa vugembuli;
Holobye? ku vuriwa mutirhisano wa Khabinete leyi tirhanaka na swa vuamukeri bya nawu;
lavatsongo? munhu loyi anga na malembe ya le hansi ka 18;
mpfumelelo wa rixaka? ku vuriwa mpfumelelo lowu nga nyikiwa kuya hi Nawu;
beti yo pfuleka? ku vuriwa beti, handle ka beti yo tilawula, leyi nga tekiwa hi mfungho ntirho wun?we ku leyi nyingi, eka yona aku na tifix odds leti nga pfumela eka nkarhi lowu beti yi nga vekiwa;
xirho xa mfumo? ku na nhlamuselo leyi nga vekiwa erivaleni eka xiphemu xa 239 xa nongonoko wa milawu;
munhu? ku katsakanya na vutirhisani, nhlangano, thirasiti, kumbe munhu wa nawu loyi a sunguleke kumbe kuya hi nawu;
bera ya hofisi ya tipolitiki? ku vuriwa-
a xirho xa Nhlangano wa Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Xifundzankulu kumbe Khabinete;
b xirho xa nawu wa xifundza;
c xirho xa huvo ya masipala kumbe mfumo wa xikaya;
d ntsumi ya tiko yo yimela Riphabliki loyi angariki xirho eka ntirho wa vanhu;
e xirho xa yindlu, kumbe huvo ya swa minkhuva-ntolovelo/xikhale/xintu; kumbe f rixaka kumbe bera ya hofisi ya huvo ya ntlawa wa tipolitiki;
tindhawu? ku katsa tiko na miako yin?wana na yin?wana, xivumbeko, mimovha, swikepe, byatso, xikepe, xihaha-mpfhuka kumbe xivekelo/khotheyina;
hlawuriwile? ku vuriwa ku hlawuriwa hi kuya hi xinawana ku ya hi nawu;
ntolovetiso lowu nga siveliwa/pimiwa? swina hlamuselo leyi nga vekiwa eka yona eka Nawu wa Mphikizano, wa 1998 (Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998)
nawu wa xifundza? ku vuriwa Nawu wa nawu wa xifundza hikwalaho ka xinawana xa xa tikhasino, vugembuli, rheyisisi kumbe vuwejari no tlhela ku katsiwa nawu wa nandza lowu nga endliwa hi kuya hi Nawu wo lowo;
mpfumelelo wa xifundza? ku vuriwa mpfumelelo lowu ng nyikiwa hi mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo hi kuya hi milawu lowu tirhaka;
mfumo wa xifundza xo nyika mpfumelelo? ku vuriwa miri wo sungula hi milawu ya xifundza ku nyika nawu eka tikhasino, rheyisisi, vugembuli kumbe vuwejarini;
mutirhela vanhu? ku vuriwa munhu loyi a thoriweke eka xirho xa tiko kumbe eka huvo, kumbe ndhuna ya vuavanyisi;
ntsariso wa vanhu vo ka vanga katsiwangiki? ku vuriwa kutsarisa loku lavekaka ku hlayisiwa hi bodo ku ya hi xiphemu xa 14;
mfumo wa sinawana? ku vuriwa bodo kumbe mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza;
migimgiriko yo pimiwa ya vugembuli? ku vuriwa migingiriko ya vugembuli handle ka vugembuli bya soxiyali beti ya vanhu;
mulawuri wa ndlela? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo hi ndleala leyi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka leyi nga kombisiwa eka xiphemu xa 18;
byako? ku vuriwa tindhawu leti nga ni mpfumelelo hi ku ya hi nawu ya xifundza leyi tirhisiwaka eka mavekelo ya mpimo wa michini wun?we kumbe leyi nyingi leyi hakelaka ya vugembuli lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
mulawuri wa byako? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku fambisa byako ku ya hi hi ku ya hi milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka lowu kombisiweke eka xiphemu xa 18;
vugembuli bya vanhu? swina nhlamuselo, loko ndlela yin?wana na yin?wana ya huma ya milawu ya xifundza leyi tirhisiwaka;
South African Bureau of standards? ku vuriwa vito leri nga rona ntsena leri nga sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Nawu lowu Pimiweke, xa 1993 (Nawu wa Nomboro ya 29 ya 1993);
muyimeri wa swa vukambeli? ku vuriwa munhu loyi anga na mpfumelelo ku ya hi Nawu ku kambela na ku lunghisa michini ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; na kambe
Nawu lowu? wu katsa minongonoko na swinawana
Xikombelo xa Nawu
Nawu lowu wa wu tirhi eka switirhiso leswi na xinawana ku ya hi Nawu wa tilothari, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 57 ya 1997)
KAVANYISA KA 2
NAWU WA VUGEMBULI BYA RIXAKA
Xihluvi xa A
Migingiriko ya vugembuli leyi yi tivekaka
Migingiriko I migingiriko ya vugembuli loko yi katsa-
a ku veka kumbe ku pfumelela a beti kumbe wejara ku ya hi xiphemu xa 41;
b ku veka kumbe ku pfumelela beti yo tilawula, ku ya hi xipheme 42; kumbe c ku endla kuva kano eka ku tlanga, kumbe ku tlanga-
i bingo kumbe ntlangu wun?wana wa vugembuli ku ya hi xiphemu xa 5; kumbe ii ntlangu wo tsakisa, eka engetelo lowu milawu ya huvo leyi tirhisiwaka yi lava mintlangu yo tani hi yoleyo ku yi nyika mpfumelelo.
 munhu loyi avekeke kumbe ku pfumelela a beti kumbe wejari loko munhu yoleyo a-
i u amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe beti leyi nga pfuleka, ku sukela eka mutlangi eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe ii ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka fixed-odds beta, kumbe beti leyi nga pfuleka, na mfungho wun?wana eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe c ntsengo kumbe ku amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wanana xa lexi nga na nkoka hi munhu un?we kumbe lavanying eka khothejensi yin?wana na yin?wana; kumbe d hi ku hlamusela kumbe hi katsa leyi tekiwaka, switshembiso kumbe mpfumelo eka ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka ndzimana ya a, ya b kumbe ya c.
Munhu loyi avekaka kumbe a amukelaka beti yo tilawula loko munhu yoloye a-
a kuva mutlangi, ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu hikwalaho ka-
i sisitimi leyi ntsengo hinkwawo wu nga endliwa, endzhaku ka hunguto lowu nga endleriwa swona hi nawu kumbe hi mpfumelelo, wu aviwile ehenhla eka vanhu lava nga endla tibeti leti nga humelela eka mpima-mpima eka ntsengo lowunga vekiwa hi un?wana na un?wana wa vona hi ndlela yo beti yi humelela; kumbe ii makungu man?wana na man?wana, xivumbeko xa vubeti, kumbe hikuva tirhisiwe muchini kumbe kunga tirhisiwanga wona, leswaku wu tirhisiwa matirhelo lama yelanaka, kumbe b ku va mufunghi-
i amukela ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ndlela ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya a; kumbe ii ntsengo wa mali kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga na nkoka na mfungho wun?wana eka mbuyelo wa ntlangu kumbe nhlangano wa mintlangu, hi ku ya sisitimi kumbe makungu lawa ya nga hlamuseriwa eka ndzimana ya a.
Mitlangu wa Vugembuli
 Migingiriko I ntlangu wa vugembuli loko-
a wu tlangiwa ehenhla ka vuhakeleri byi n?wanan na byi n?wanan lebyi tekeriwaka emiehleketweni, hi nkarhi wa leswaku munhu loyi atlangaka anga va achiwa vito na yena, kumbe ku amukela ku hakeriwa; nakambe b mbuyelo wu nga kombisiwa hi vutshila wa mutlangi kumbe mutirhisi, hi elemente ya nkarhi, ku hi vumbirhi
Handle ka ndzimanyana ya 1, eka xikongomelo xa Nawu lowu ehandle ka migingiriko leyi landzelaka I ntlangu wa vugembuli:
a Abeti kumbe wejari hi ku ya hiku ya hi xiphemu xa 41, handle ka loko yivekiwile ekakhasino hi mayelana na ku tlanga vugembuli;
c beti ya vutilawuri kuya hi xiphemu xa 42; kumbe d ntlangu wo tsakisa
Vuhakelelo na nkarhi wo tlanga mintlangu kuyisa emahlweni
 nhlokomhaka eka xiphen?wana xa , vuhakelelo mali yin?wana, machonisa, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke, xuma lexi ngheneke xa xi-elekitrhoniki, xuma lexi humeke, thikithi kumbe xin?wanan na xin?wanan lexi nga na nkoka lexi nga wina hi mutlangi-
a kumbe hi mbuyelo wa vutshila eka mutlangi kumbe mutirhisis, maendlelo ya elemente ya nkarhi, kumbe hi vumbirhi; nakambe b hi tlhelo ra leri nga lehansi ra leswi mahakelelo maendliwaka.
handle ka ka leswi landzelaka swi ngariki swa vuhakelo:
a Nkarhi wo tlanga ntlangu kuyisa emahlweni; kumbe b ntsengo lowu nga nyikiwa mutlangi kumbe ntlawa wa vatlangi eka ntlangu wa swa mintlangu hi ku landzelela ka vatlangi kumbe matirhelo ya ntlawa eka ntlangu wolowo.
Mbuyelo wa ntlangu wa vugembuli-
a I nkarhi wo tlanga ntlangu ku yisa emahlweni loko mutlangi a swikotile ku kuma nkarhi wo yisa emahlweni handle ka ku kangavinyiseka eka ku tlanga ka yena ka muhlovo wolowo wa ntlangu-
i hi ku landzelela loku nkarhi wolowo ku nga humelelriwa; nakambe ii eka michini eka yona nkarhi wo humelela; kambe b a hi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni loko nkarhi wu va hindlela yin?wana, ku ngava hi ku kongoma kumbe ku hava ku kongoma, ku va-
i ku endliwa kumbe ku rhurhiseriwa eka munhu loyi anga humelela eka nkarhi wolowo kumbe eka munhu un?wan na un?wana, kumbe ii swicinciwele eka mali, nhundzu, cheke, xuma lexi ngheneke kumbe xilo xin?wana na xin?wana lexi ngana nkoka; kumbe iii ku ncinciwa ku ya hi nongonoko wun?wana na wun?wana, malunghiselelo, sistimi, pulani kumbe switirhiso swin?wana leswi nga hlawuriwa kuya hi xiphen?wana xa 4.
Holobye anga hi xinawana a endla hi ku ya hi xiphemu xa 87 xi boxiwile-
a leswaku nongonoko wun?wana wun?wana, malunghiselelo, sisitimi kumbe pulani ahi nkarhi wo tlanga ntlangu hi ku yisa emahlweni; kumbe b leswaku ntlangu wun?wana na wun?wana lowu wu yelanaka ngopfu na bingo, tani hi loko swi hlamuseriwile eka xiphemu xa 1, I bingo.
Xihluvi xa B
Vugembuli hi mayelana na mighingiriko leyi nga riki nawini hindlela tlula nawu
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a ku katsakanya ka, ku hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli kuva kona loko mbuyelo wa mighingiriko wolowo wu tshemele ka ku kongoma, ku hava ku kongoma, xinkarhana kumbe nkarhi honkwawo eka khothejesi leyi yelanaka na ntlangu kumbe mighingiriko leyi hi vuyona yingariki yale nawini ku ya hi nawu;
b ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe switirhiso ehansi ka vulawuri bya munhu ku tirhisa eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a;
c hlayisa kumbe tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a; kumbe d ku pfumelela muchini wun?wana na wun?wana hansi ka vu;awuri bya munhu, kumbe kumbe tindhawu toleto ti ni mpfumelelo, eka ndlela ya mighiniriko ya vugembuli leyi kombisiweke eka ndzimana ya a.
Mighingiriko ya vugembuli lebyi ngari ni mpfumelelo byi nga riki nawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga kuti katsa eka wona, ku ti hlanganisa kumbe ku endla mighiniriko ya vugembuli ku va kona handle ka-
a mighingiriko ya vugembuli lebyi nga ni mpfumelelo;
b vugembuli bya vanhu lebyi nga na mpfumelelo kumbe handle ka swona wunga nyikiwa mpfumelelo ku ya hi nawu wun?wana na wun?wana lowu tirhisiwaka wa huvo; kumbe d beti ya xikaya, handle ka loko, hi nkarhi wun?wana, kuna hansi ka ntiyiso eka ku hetisisa leswaku ntlawa wun?wana na wun?wana eka beti wu ni kungu eka ku sungula nsunsumeto wa ntirhisani wa ntwanano loko va kumile ntsengo, kumbe ku amukela ntsengo wa, mali eka khothijensi yoleyo.
Michini leyi havaku mpfumelelo leyi tirhaka na switirhiso leswi ngariki enawini
Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a imphota, ku endla vumaki, ku nyika,, ku xavisa, ku bindzula, ku endla kuva kona, rifuwo, ku hlayisa kumbe ku hundzuluxa switirhiso swa vugembuli; kumbe b ku endla muchini wa vugembuli kuva kona kumbe switirhiso swa vugembuli eka ku switirhisa ka mighingiriko ya vugembuli, handle ka loko munhu yoloye a pfumeleriwa ku endla tano ku ya hi Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza.
Vutirhisi bya tindhawu leti ngariki ni mpfumelelo hi tlula nawu
 Handle ka nawu wun?wana na wun?wana, munhu anga fanekelanga ku-
a ku hlayis kumbe ku tirhisa tindhawu tin?wana na tin?wana hi ndlela mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke handle ka loko mighiniriko yoleyo ya vugembuli yi, eka kumbe eka tindhawu to leto ti pfumeleriwile ku ya hi nawu wa mpfumelelo wa le hansi ka Nawu lowu kumbe milawu leyi tirhisiwaka ya xifundza;
b pfumelela ndhawu hansi ka vulawuri bya munhu yoloye ku tirhisa hi ndlela leyi pimiweke ya mighingiriko ya vugembuli handle ka loko mighingiriko yoleyo yi, kumbe kusukela eka tindhawu toleto tipfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo hansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza; kumbe c pfumelela munhu ari un?we eka kumbe eka tindhawu tin?wana na tin?wana hansi ka vulwauri bya munhu yoloye ku tikatsa eka mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke, handle ka loko mighingiriko yoleyo yi , eka kumbe eka tindhawu tolote ti pfumeleriwile ku ya hi mpfumelelo ehansi ka Nawu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza.
Munhu u fanekele ku xiya-xiya mfumo wo nyika mpfumelelo wa xifundza ku mbe bodo, loko munhu yoloye-
a a fumile, hlayisile, tirhisa kumbe a lawula eka tindhawu tin?wana na tin?wana, kumbe michini yin?wana na yin?wana ya vugembuli kumbe switirhiso; nakambe b atshemba, kumbe ari na xikongomelo xo tshemba, leswku tindhawu toleto, kumbe michini yoleyo ya vugembuli kumbe switirhiso, swi, kumbe swi, tirhisiwile handle ka mpfumelelo wa munhu eka ndlela leyi ngariki nawini ku ya hi xiphemu lexi kumbe xiphemu xa 7,8, kumbe 9.
Munhu anga fanekelang ku tikatsa eka kumbe ku endla vutirhiso bya vugembuli kuva kona handle ka loko swi pfumeleriwile ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana wo tiko.
Nsirhelelo wa lavatsongo
a nghena ndhawu leyi lunghisiweke eka tindhawu tin?wana na tin?wana leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c hlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi pimiweke ku va kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko;
d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli handle ka ntlangu wo tsakisa; kumbe e loyi anga na malembe ya 18 kumbe ku tlula, leswaku a ta-
i kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
ii kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe iii ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Munhu anga fanekelang leswaku aku una malembe yo ringana 18 kumbe ku tlula leswa lavtsongo va ta kota ku-
a kuma mpfumelelo eka ndhawu leyi nga khavisiwa eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b kuma mpfumelelo eka muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli; kumbe c ku tikatsa, ku tihlanganisa kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke yiva kona kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo tani hi vugembuli bya tiko.
Mpfumelelo, mpfumelelo wa mutirhi, kumbe munhu loyi a lawulaka tindhawu ta mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli u fanekele leswku a nyika mpfumelelo eka lavatsongo hikwalaho ko n?witiva ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu ta vukhaviso eka tindhawu leti nga ni mpfumelelo;
b ku tirhisa muchini wa vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku hlanaga kumbe ku endla mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke, kumbe mighingiriko leyi ngani mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu leti ngani mpfumelelo; kumbe d ku katsakany na vugembulu bya tiko kumbe mighingiriko leyi pimiweke ya vugembuli , handla ka ntlangu wo tsakisa, eka tindhawu toleto tingana mpfumelelo.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphen?wana xa 3 ufanekele ku teka mpimo wa nkoka lowu twisekaka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu anga ri lomutsongo, endzhaku ko nyika mpfumelelo eka munhu yoloye ku endla swin?wana na swin?wana leswi kombisiweke eka xiphen?wana xa 3 a kufikela eka d.
Mpimo wo nyika xuma lexi nghenaka kumbe ntsengo wa le hansi
(I) Munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wo endla vugembuli lebyi kumekaka eka vanhu va nga ?
a engeteri ntsengo, hi vito ra mfumelelo kumbe thedi pathi, ka munhu un?wana hi xivangelo xo gembula;
b pfumelela munhu ku humesa xuma ka dibositi hi mpumelelo, kumbe ku hakelela ntirho wa vugembuli, hi ku kongoma kumbe hi ku hava ku kongoma, hi khadi ra khirediti kumbe hi khadi ra chaji;
c nika byetlelo, swakudya, swakun?wa, swin?wana swo nyanyula, kumbe swin?wana swo yelana na swona mahala kumbe hi ntsengo wa le hansi; kumbe d ku va na, ku hira, kumbe ku va mutirhisi loyi a pfumeleleke wa muchini wo humesa mali.
A ku hambana na xiphemu lexi I ku tshova xiyimo xa mpfumelelo, tsena ku ya hi mpfumelelo lowu nikiweke ximfumo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwa wa xifundza
Vanhu hlawuriweke
 munhu loyi a navelaka ku siveriwa eka ku katsana eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli anga-
a tsarisa tani hi munh wo hlawuriwa, hi ku longoloxa hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi, nakambe b surisa ntsariso ku ya hi xiphen?wana eka nkarhi wun?wana na wun?wana lowu longoloxiweke hi ndlela leyi nga kombisiwa yitlhela yi endliwa na bodi.
munhu anga endla xikombelo eka Huvo ya le Henhla hindlela yo kombela nkarhi wo tsarisa tani hi munhu loyi a hlawuriweke wa-
a xirho xa lekaya xa mukomberi;
b munhu loyi eka yena mukomberi anga tshembela eka yena eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
c munhu loyi eka yena mukomberi anga ni vutihlamuleri eka swa timali hinkwako kumbe kun?wana;
d munhu loyi anga mhaka eka odara ya vukhomeli bya huvo ya swa mphikizano munhu yoloye kuva kavanyeteka emiehleketweni; kumbe e munhu un?wana na un?wana-
i eka yena mukomberi angana ntirho wa ku hlayisa, kumbe ii loyi mahanyelo ya yena manifesito nkombeto wa vugembuli bya .adikithivi kumbe nsindziso.
Loko, eka nkarhi wun?wana wa mukomberi kuya hi xiphen?wana xa 2, huvo yiswitekela emiehleketweni leswaku yi sirhelela kuvilela ka munhu eka tikatsa eka mighiniriko ya vugembuli byi n?wanan na byi n?wana, huvo yi nga nyika mpfumelelo eka bodo ku tsarisa munhu yoloye tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Munhu loyi ang hlawuriwa a khumbeka eka nawu wa Huvo ya le Henhla ku ya hi xiphemu nyana xa 3 anga endla xikombelo eka huvo nkarhi wun?wana na wun?wana ku vekela etlhelo xikombelo, huvo yinga endlisa xisweswo loko, endzhaku ko tekela emiehleketweni masungulo yo endla xikombelo xa ntiyiso na vumbhoni lebyi ntshwa endzhaku ko, huvo yi tsakisiwa leswaku aswaha ri swa nkoka no tlhela ku sivela munhu yoloye eka ku tikatsa na mighingiriko yin?wana na yin?wana.
a sungula kumbe ku hlayisa vutsari bya rixaka bya vanhu lava ng hlawuriwa eka ndlala leyi hlamuseriweke no endliwa; nakambe b ku endla mahungu eka ntsariso lowu ya ka emahlweni lowu nga kon ku-
Bodo ayifanekelanga ku hehla mali leswaku va tsarisa munhu tani hi munhu loyi ang hlawuriwa.
Holobye ufanekele ku, kuya hi xinawana lexi nga endliwa hi mayelana na xiphemu xa 87 xa mali leyi nga hlamuseriwa eka ntirho lowu nga ni nkatsano eka nhlayiso na mpfumelelo eka ntsariso wa vanhu lava nga hlawuriwa, handle ka ntsariso wa vanhu lava nga hlawuriwa.
Mpfumelelo, mutirhi loyi anga ni mpfumelelo, kumbe munhu loyi anga ni vulawuri eka tindhawu leti ngani mpfumelelo kumbe muchini wa vugembuli kumbe swtirhiso swa vugembuli, anga fanekelang ku hi n?wi tiva a nyika nawu munhu loyi anga hlawuriwa ku-
a nghena kumbe ku salela eka tindhawu leti nga khavisiwa eka tindhawu toleto;
b ku tirhisa michini yoloye ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli;
c ku tihlanganisa kumbe kuendla mighingiriko ya vugembuli kuva kona, kumbe mighingiriko leyi nga ni mpfumelelo eka vugembuli bya tiko, eka tindhawu toleto; kumbe d ku tikatsa eka vugembuli bya tiko kumbe mighingiriko ya vugembuli leyi pimiweke eka tindhawu toleto.
Munhu loyi ku vuriwaka yena eka xiphemu nyana xa 8 u fanekele ku teka mpimo wo leha nyana eka ku kombisa kahle-kahle loko kumbe munhu anga ri kumbe ari munhu loyi ahlawurieke, angasi nyika munhu yoloye mpfumelelo ku endla xin?wanan na xin?wanan lexi kombisiweke eka xiphemu nyana xa 8 ku ya fikela eka xad.
Mpfumelelo wun?wana na wun?wana lowu nga tivisiwa ximfumo ku endla mighingiriko ya vugembuli ku va kona eka vanhu wu fanekele ku-
a wu endla ku va kona eka tindhawu ta pmfumelelo hinkwato ta wona-
i xivumbeko lexi nga hlamuseriwa leswku xi tirhisiwa hi munhu loyi atsakelaka ku tsarisa tani hi munhu loyi ahlawuriweke ku ya hi xiphemu nyana xa 1; nakambe ii mufambisi wa huvo yo tekela emiehleketweni ya lakaya, matshungulelo kumbe ntirho wa dyondzo leyi tivisaka xiphiqo xa vugembuli lexi tiveka/bohekaka na adithikithivi; nakambe b timhaka ta poso ya xitiviso leyi navetisa eka swilo leswi nga kona, hindlela leyi hlamuseriweke na xivumbeko, eka maghenelo eka tindhawu toleto.
Mpimo eka ku navetisa mighingiriko ya vugembuli
 Munhu anga fanekelanga ku navetisa-
i ku hava kumbe ndlela yo huma endleleni; kumbe ii leswaku aswi le nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xifundza;
b mighingiriko ya vugembuli, handle ka ya ntlangu wo tsakisa, hi ndlela leyi yisaka eka thagete kumbe ku kukoka rinoka eka lavatsongo;
c ku yisa emhlweni kumbe ku hlohlotela vurhurhisi bya munhu kusuka eka ntsariso wa munhu loyi ahlawuriweke.
Ku navetisa kun?wana na kun?wana ka tindhawu ta vugembuli, mighingiriko ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli swi fanekele ku katsa xitetimende, hi ndlela leyi hlamuseriweke kumbe xivumbeko, xitsundzuxo henhla ka nghozi ya vugembuli lebyi tivekaku kumbe adikithivi.
Nsusumeto wa vugembuli bya xikweleti na fofeyicha ya mawinelo lama nga riki nawini
 Handle ka mali ya nawu lowu tivekaka, kumbe nawu wun?wana na wun?wana lowu handlea ka Nawu lowu-
a xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi ahlwuriweke, xirho eka nzimana ya d ii, kumbe lavatsongo, hi mhaka ya mighingiriko ya vugembulilowu nga ni mpfumeleloku ya hi nawu lowu kumbe nawu wa xifundza, I nsunsumeto wa nawu;
b xikweleti lexi endleke hi munhu, handle ka munhu loyi anga hlawuriwa, xirho eka ndzimana ya dii, kumbe lavatsongo, eka mhaka ya mighingiriko ya vugembuli leyi nga le nawu=ini kambe yi nga lavekiki ku nyikiwa mpfumelelo, ku ya hi Nawu kumbe nawu wa xifundza, insusumeto eka nawu ntsena eka mpimo lowu nga nsusumeto ku ya hi nawu lowu tivekaka kumbe nawu wun?wana;
c xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula exi kalaku xi nga ri nawini ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi lowu nga boheki ku ya hi nawu.;
d xikweleti lexi endliweke hi munhu hi nkarhi wa nghingiriko wa ku gembula i hi muondliwa a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; kumbe ii hi munhu loyi a nga ngheniki a swi koteki ku lawuriwa hi nawu; handle ka loko munhu yaloyi a nga nghenisiwiki a kota ku nghena eka nghingi riko wo gembula hi vuxisi bya leswaku yena I munhu un?wana; naswona e ku beja loku ku nga ri ki ka nawu a ku sindzisiwi hi nawu.
Munhu a nga kumeki a hakerile xin?wana na xin?wana lexi a nga ta xi wina eka nghingiriko wo gembula leswi swi nga ta kala swi nga pfumeleriwi hi nawu eka Nawu lowu-
a muondliwa;
Munhu un?wana na un?wana loyi a aleriweke eka ku hakeriwa miwino leyi kombetiweke eka xiyenge xa 2 u ta fanela ku tlherisela miwino yaleyo eka bodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, ku va yi na bodo eka thirasiti, loko ka ha yimeriwile vuahluri ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4.
Ennkarhini wo amulela miwio yin?wana na yin?wana ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 3, bodo yi fanele ku lavisisa swiyimo swa nghingiriko lowu faneleke wa vugembuli, kutani xin?we xa leswi swi landzelaka-
a ku nyika miwino eka munu loyi a yi wineke, loko bodo yi amukela leswaku nghingiriko wa ku gembula a wu ri nawini, naswona muwini a nga ri muondliwa, kumbe munhu loyi a nga pfumeleriwiki hi nkarhi wa nghingiriko; kumbe b ku rhumela xikombelo eka Khoto-Nkulu leswaku ku lerisiwa mpaluxo wa swiwiniwa ku nyikiwa Mfumo.
Xihluvi xa C
Tindhawu to Gembula eka tona
Mpimo wa xiyimo xa tindhawu to gembula eka tona
 Ku hava munhu loyi a nga ta tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi nga ni layisense eka mpfhuka lowu wu lawuleriweke ku suka exikolweni.
Ku hava munhu loyi a faneleke ku vekela kumbe ku tirhisa muchini wo hakela mali endzeni ka ndhawu leyi yi nga ni layisense
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku pfala tindhawu teleto ku ringana nkarhi wo leha ku ringana tsevu wa tiawara eka nkarhi wo leha ku ringana 24 wa tiawara..
Un?wana na un?wana loyi a nyikiweke layisense a tirhisaka tindhawu leti nga ni layisense laha nghingiriko wo gembula wu endliwaka u ta fanela ku ku rhumela xitiviso, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, ku tsundzuxa hi tlhelo ra tinghozi ta vugembuli byo sindzisa no dzidziharisa.
Munhu loyi a nyikiweke layisense ku va a nghenelela eka, a endla, kumbe a endla lesaku ku ni migingiriko ya layisense eka kumbe tindhawu to karhi leti nyikiweke layisense u ta fanela ku fambisana ni swipimelo leswi lawuleriweke swo vumba, ku tirhisa ni ku hlayisa ndhawu yaleyo yi nyikiweke layisense.
Masayiti
 Vulawuri bya malayisense bya provhinsi byi nga ?
a nyika munhu layisense tani hi mutirhisi wa ndhawu ku tirhisa michini yintsongo yo hakela mali eka kumbe tindhawu to karhi leti ti vuriweke; na b pima tiawara to tirha hi tona eka ndhawu yaleyo leti ti nga ta fanana na kumbe ku hambana na na kumbe ehandle ka tiawara leti ti faneleke to tirhra hi tona ka bindzunkulu leri ri endliwaka eka sayiti rero.
Ku tirhisiwa ka michini yo pimiwa leyi hakelaka mali a swi fanelanga ku va bindzu-nkulu leri ri endliwaka eka ndhawu yaleyo, loko sayiti yaleyo yi tirhisiwa ehenhla ka xiyimo xa xihoxo lexi voniwaka hi Holobye ku ya hi xiphemu xa 261b.
A sayiti ra mutirhisi loyi a katsiweke eka mutirhisi wa le ndleleni kumbe loyi a tiendlelaka, loko swi nyikiwile ku ya hi milawu leyi tirhaka ya provhinsi.
Mutirhisi wa sayiti loyi a hlanganisiweke ni mutirhisi wa ndlela a nga -
a hlayisa michini yo hakela leyi yi nga ya mutirhisi wa ndlela eka sayiti; naswona b a nga endla leswaku michini yaleyo yi va kona leswaku yi tlangiwa hi swirho swa vaaki-tiko
Mutirhisi wa sayiti loyi a tiyimeleke u ni timfanelo to fana, matimba ni mintirho tani hi -
a mutirhisi wa ndlela ku ya hi xiphemu xa 26; na b mutirhisi wa sayiti ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4b.
I munhu wo lulama ntsena loyi a na nyikiwaka layisense yo va a va na kumbe a tirhisa ku tlula ntlhanu wa michini yo pimiwa leyi hakelaka mali tani hi mutirhisi wo tshunxeka wa michini yo hakela mali.
Mutirhisi wa sayiti loyi a nga ni layisense kumbe mutirhisi loyi a tshuxekeke u ta fanela ku -
a kombeta swinene hi mfanele ehekeni ro nghena eka ndhawu leyi lawuleriweke.
i layisense leyi nyikiweke mutirhisi yaloye ii kopi ya layisense leyi nyikiweke mutirhisi wa ndlela loyi a faneleke, loko yi ri kona na, b ku hlayisa vulawuri ni vukombandlela lebyi faneleke bya michini hinkwayo leyi yi hakelaka mali eka sayiti hi nkarhi wa tiawara leti ti pimiweke eka ntirho lowu.
Muchini wun'wana na wun'wana wo gembula kumbe divhayisi yin'wana na yin'wana yo gembula yi fanele ku tsarisiwa na ku vakaziwa ku ya hi Nawu.
Xihluvi xa D
Ntsariso ni ku nyika xitifikheti xa tidivhayisi
Michini ya ku gembula kumbe tidivhayisi to gembula
 Mumaki u fanele ku hlayisa rekhodo hi ndlela ni xivumbeko lexi xi laviwaka hi kumbe ku ya hi nawu wa provhinsi wa muchini wun?wana na wun?wana kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana ya vugembuli leswi mumaki a yi kumeke, endlaka, xavisaka kumbe hi ndlela yin?wana a hangalasaka.
Mumaki wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula leyi endliweke , kumbe yi xaviweke eka matiko ya le handle, Riphabiliki yi fanele ku katsa eka ku vumbiwa ka xivumbeko xa divhayisi yaleyo leyi endliweke kumbe xaviweke ematikweni mambe loku ku kombetaka hi laha ku nga heriki-
a vito ra mumaki;
b nomboro yoxe yo tihlawula ya divhayisi; na c siku ro endla divhayisi.
Munhu a nga susi, cinci, onhi, sivi kumbe ku dlaya xikombeto makhenizimi lebyi laviwaka ku ya hi xiyenge.
Rijistara ra rixaka ra michini yo gembulana tidivhayisi
 Bodo yi fanele ?
a ku tumbuluxa ni ku hlayisa, hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko, rijistara ra rixaka ra muchini wun?wana na wun?wana wo gembula kumbe divhayisis yin?wana na yin?wana yo gembula leyi yi endliweke laha tikweni kumbe yi xaviweke eka matiko-mambe ku ta laha Riphabiliki;
b nyika nomboro ya ntsariso ya nkarhi hinkwawo kumbe leyi hlawulekeke eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, nomboro leyi yi yelanaka ni;
i vito ra mumaki kumbe loyi a xaveke divhayisi yaleyo eka tiko ra le handle ;
ii siku ro endla divhayisi yaleyo; na iii nomboro yoxe yo tihlawula leyi yi nyikiweke divhayisi yaleyo hi mumaki;
c eka divhayisi yin?wana na yin?wana yo tano, rekhoda vito, nomboro ya layisense ni vuxokoxoko byin?wana lebyi lawuleriweke bya ?
i n?wini loyi ku tsarisiweke hi yena; na ii munhu un?wana na un?wana loyi a lizeke divhayisi yaleyo, kumbe loyi vun?wini bya ntsariso wa divhayisi byi nyikiweke yena; na d ku nyika vuxokoxoko eka ntsariso ehansi ka xiphemu eka vulawuri bya vanyiki va tilayisense hinkwavo va provhinsi hi endlelo ni xivumbeko lexi ku lawuleriweke hi xona.
Loko muchini wo gembula wu netiwekiwa ni michini yin?wana kumbe tisisteme ta michini, muchini wun?wana na wun?wana eka netiweke yaleyo wu fanerile ku va muchini wo gembula wa le tlhelo ku endlela Nawu wolowo.
Michini yo gembula ni tidivhayisi leti faneleke ku tsarisiwa
 Munhu loyi a xavaka muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula eka tiko ra le handle ku ta eRiphabiliki , u fanele ku tsarisa divhayisi yo tano hi ku va a nyika vuxokoxoko lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 20 hi ndlela leyi yi lawuleriweke kumbe xivumbeko lexi lawuleriweke ku ya eka bodo.
Bodo a yi fanelangi ku tsarisa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula handle ka muxaka wa muchini kumbe divhayisi leyi yi vakaziweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu tani hi loko wu fambisana ni swipimelo leswi faneleke sw divhayisi yo tano, hi laha ku pimiweke ha kona ku ya hi Mimpimo ya Nawu wa 1993 Nawu wa 29 wa 1993.
Munhu loyi a tsarisaka divhayisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 u boheka ku va mutsrisi n?wini wa divhayisi yaleyo, ku ya hi ku hundzisela kun?wana na kun?wana ka vun?wini byo ntsariso ku ya hi Xihluvi lexi.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula u fanele ku tiyisisa leswaku vun?wini, matirhiselo, nhlayiso ni vufakazi bya divhayisi yaleyo swi fambelana ni Nawu lowu, ku ya hi ku landza vuhundziseli byin?wana na byin?wana lebyi tsarisiweke bya vun?wini ku ya hi Xihluvi lexi.
Ku hundziseriwa ka ntsariso wa vun?wini kumbe ku va na byona
 Munhu loyi a gangisaka ku va a hundzisela vun?wini lebyi tsarisiweke bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka un?wana munhu, kambe a tama a ha sala a ri na vun?wini bya xinawu u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo.
Ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 na 4, munhu loyi a nga na lizi, kumbe vun?wini byo hundziseriwa bya muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya eka munhu un?wana, loko a tama a ha ri nivun?wini bya xinawa bya muchini kumbe divhayisi yaleyo u fanele ku rhumela xikombelo eka endlelo leri ri faneleke naswona ri lawuleriweke na xivumbeko eka vulawuri byo nyika malayisense bya provhinsi leswaku va ta pfumelela ku hundziseriwa ka vun?wini bya ntsariso wa divhayisi yaleyo.
Mutsarisi n?wini wa muchini wo gembula kumbe divhayisi loyi a vutlaka divhayisi eka mulizi kumbe un?wana na un?wana munhu loyi vun?wini byi nga hundziseriwa eka yena ku ya hi xiphemu lexi a nga koxiwi ku va a rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemu lexi , kambe u fanele ku tivisa vulawuri lebyi pfumeleleke lizi kumbe ku hundziseriwa ka vun?wini leswaku divhayisi yi vutliwile.
Munhu a nga koxiwi ku rhumela xikombelo xo pfumeleriwa ku ya hi xiphemulexi a nga si hundzisela ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi eka un?wana munhu hi xikongomelo ntsena xa-
a ku fambisa ku suka eka ndhawu yo karhi ku ya eka yi n?wana ;
b ku endla ntirho wo lunghisa, kumbe ku hlayisa divhayisi yaleyo yo gembula.
Ku rhumela xikombelo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 kumbe 2 -
a ku hundzisela kumbe ku lizela munhu loyi a nga ni layisense ya provhinsi, swi fanele ku endlewa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi yi nyikeke layisense yaleyo, kumbe b ku hundzesela eka munhu loyi a nga na layisense ya rixaka, ku fanele ku endliwa eka vulawuri bya vunyiki wa tilayisense ta provhinsi leyi eka yona muhundzuseleriwa a lavaka ku ya kona kumbe ku tirhisa divhayisi yaleyo yo gembula.
Vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya malayisense byi nga pfumelela ku hundzisela vun?wini, lizi kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi ntsena-ntsena loko-
a Mukombeli wa ku hundzisela a ri mutsarisi n?wini wa divhayisi yaleyo;
b Divhayisi yi fakaziwile ku ya hi Nawu lowu naswona xitifiketi xa kona xi nga si heleriwa hi nkarhi; na c Muhundziseriwa loyi a gangisiweke -
i a ri ni layisense leyi hanyaka ya mumaki, muhangalasi kumbe mulunghisi leri pfumelelaka munhu yaloye ku va na muxaka wo tano wa muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula, kumbe a va eka nkarhi wa sweswi a rhumerile xikombelo xa layisense yaleyo;
ii ku va na layisense leyi yi hanyaka, leyi nyikiweke hi vulawuri bya vunyika malayisense lebyi faneleke ku ya hi nawu wa provhinsi ku va va nghenelela eka kumbe fambisa vugembuli kumbe ku vanga vukona bya migingiriko ya vugembuli leyi yi nghenisaka ni ntlawa wa michini yo gembula kumbe divhayisi yo gembula , kumbe ku komberiwile layisense yo tani xikan?we; kumbe;
iii hi ndlela yin?wana u pfumeleriwile ku va na ntlawa lowu wu lawuleriweke wa divhayisi ya vugembuli ku ya hi layisense ya provhinsi, kumbe nawu lowu pfumeleriwaka wa provhinsi.
Vulawuri bya ku nyika tilayisense bya provhinsi-
a byi nga pfumelela lizi, ku hundziseriwa ka vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula hi nkarhi wun?we ni ku nyikiwa ka layisense ku ya eka muhundziseriwa;
b a byi fanekelanga ku ala lizi kumbe vuhundziseriwa bya vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembulahi matlhelo hinkwawo handle ka lawa ya vekeriweke hi xiphemu-ntsongo xa 6; na c byi fanele ku pfuneta bodo hi mavonelo hi ndlela leyi yi lawuleriweke ni xivumbeko loko byi-
i pfumelela lizi kumbe ku hundzisela vun?wini kumbe ku va na muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula; kumbe ii tivisiwile ku vana divhayisi yo gembula leyi yi lawuleriweke hi n?wini wo tsarisa.
Endlelo ro nyika layisense ya vu-ejente byo kambela
Munhu a nga nyikiwa layisense ya vu-ejente byo kambela ntsena loko vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi byo amukela xikombelo byi pimanyetile leswaku murhumeri wa xikombelo u fikelel swilaveko swa Nawu lowu, kutani -
a u enerisa mpimo-ntsongo wa milawu ni swipimelo bya ti-ejente to leswi swi lawuleriweke ku ya hi Nawu;
c u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini ku tiyisisa leswaku ku fambisana ni swipimelo loku ku sunguriweke hi va South African Bureau of Standards ku ya hi Nawu wa Mimpimo wa 1993 Nawu wa 19 wa 1993;
d u kota ku endla swikambelo ni ku fambisa khalibirexini hi ndlela ya vutlharhi ni vunene; na e u tshuxekule eka -
i ku nyikiwa layisense yin?wana eka mintirho ya swa vugembuli;
Ku khalibireta ni ku nyika xitifikheti xa muchini wo gembula kumbe tidivhayisi to gembula
 loko u vitaniwa leswaku u ta kambela muchini wo gembula kumbe divhayisi yo gembula ku ya hi Xihluvi lexi, mukamberi loyi a nyikiweke layisense yo endla tano u fanele ku -
a kambela divhayisi yaleyo yo gembula leswaku ya fikelela xipimelo lexi xi faneleke ke;
b rekhoda mimbuyelo hinkwayo yo kambela; kutani c a nyika ripoto ya ku mimbuyelo yo kambela ka -
i munhu loyi a kombelaka xitifiketi;
Hi nkarhi wo amukela ripoto yo kambela ku ya hi xiphemu lexi, South African Bureau of Standards yi fanele ku xopelela mimbuyelo ya xikambelo mayelana na swipimelo swa divhayisi leyi yi khumbekaka, kutani loko divhayisi yi fambisana ni swipimelo leswi swi faneleke, yi fanele ku nyika papila mayelana ni divhayisi eka i munhu loyi a kombelaka xitifiketi;
Ku onha nawu wa xiphemu-ntsongo xa 1 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambesi bya xisankixini ku ya hi Nawu lowu, kumbe nawu lowu amukelekaka wa provhinsi.
Michini yo hakela swintsongo
Michini yo hakela swintsongo
 Holobye a nga tirhisa vulawuri lebyi endliweke ni xiphemu xa 87-
a vekela mpimo eka ntsengo wa tilayisense ta michini leyi yi hakelelaka leyi yi nga tirhisiwa-
b pima swiyimo leswi eka swona sayiti ri nga layisensiwa tani hi ku va ri tirhisiwa swi nga kongomangi kumbe ku ri ku tirhisa ka masungulo ka sayiti;
c ku vekela mpimo eka mpimo-nkulku-
i mpimo wa le henhla wa xiteki lexi xi pfumeleriweke naswona xi hetisa mpimo wa ku hakela eka ntlangu wo gembula;
ii ku hakela kan?we ka pfumeleriwa ku suka eka muchini wo pimiwa wo halela; naswona, iii ku hakelela ka le henhla ku ya hi ntlangu wun?wana na wun?wana lowu tlangiweke; na d ku lawuleriwa-
i swipimelo swa mpimo wa le hansi mayelana ni xikombelo xa ku nyikiwa layisense with hi ku ya hi michini yo hakela yo pimiwa, ku katsa-
aa vuxokoxoko bya mpimo lebyi lavekaka ku suka eka varhumeri va xikombelo;
bb mpimo-ntsongo wa endlelo ro kambela leri ri faneleke ku tirhisiwa hi vavulawuri bya ku nyika tilayisense;
na ii swipimelo swa yelano swa michini yo hakela leyi pimiweke, ku katsa ni mpimo-nkulu wa ntsengo wa sekele yin?we ya ntlangu hi nkarhi wo karhi lowu hi wona mpimo wo hakela ku ringana nkarhi wo karhi;
iv xiphemu xin?wana na xin?wana xa nkoka kumbe lexi xi nyikaka nhlamuselo ya ntlangu wa gembula;
v maendlelo lama ya khomeke masungulo ni mahetelelo ya ntlangu wun?we eka ntlangu wun?we eka muchini wo hakelela swintsongo.
vi swipimelo swa tiakhawunti leswi swi faneleke ku fikeleriwa ni tirekhodo ta akhawunting leti ti faneleke ku hlayisiwa, hi vadnlela yo tirha hi yona, matirhelo ya sayiti ni vamatirhelo ya sayiti lava tshuxekeke; na vii vuxokoxoko bya mpimoxihansi lebyi nyikiweke hi vuamukeri wa layisense mayelana ni vuhangalasi bya xihlovo xo hangalasa, mafambafambiselo, tikhovhexini na ku hoxiwa ka muchini wo hakela swintsongo.
Munhu u fanele ku-
a hangalasa muchini wo hakela swintsongo eka mutirhisi wa sayiti kumbe mutirhisi wa sayitiloyi a tsuxekeke, kumbe ku endliwa leswaku muchini wo tano wu kumeka wu ri kona leswaku wu tlangiwa handle ka loko muchini wo tano wu tsarisiwile ku ya hi Xihluvi lexi; kumbe b ku fambisiwa muchini wo hakela swintsongo ku suka eka sayiti yin?we ku ya eka yin?wana handle ka ku va ku ri ni ku amukeriwa hi, ni ku ya hi ku monitariwa ni ku lawula hi va vulawuri byo nyika tilayisense va provhinsi lava va tsariseke muchini walowo.
Mutirhisi wa ndlela-
a ku nga endliwi leswaku swi ri kona leswaku ku ta tlangiwa-
i ku tale michini yo hakela swintsongo ku tlula mpimo-nkulu wa ntsengo lowu mutirhisi a nyikiweke layisense ya kona;
ii eka masayiti hinkwawo, ntsengo wo tala wa mpimo wa michini yo hakela swintsongo ku tlula sayiti leri yi nyikiwile layisense yo tshama kona;
b u fanele ku hlayisa michini yo hakela swintsongo leyi lawuriwaka ni ku tirhisiwa hi ndlela leya ya matirhelo; na c u fanele ku teka mali eka michini yaleyo kutani ku hakeriwa swibalo kumbe tilevhi tin?wana na tin?wana leti va lavaka ti endliwa hi tlhelo ra michini yaleyo.
eka provhinsi yin?wana na yin?wana, nawu wa provhinsi wu nga nyika ntsengo wuntsongo wa michini yo hakela swintsongo leyi yi pimiweke leswaku yi nyikiwa tilayisense-
a eka provhinsi yaleyo handle ka ntsengo lowu wu lawuleriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aii, kumbe b eka sayiti yin?we yin?wana na yin?wana eka provhinsi yaleyo, ku tlula ntsengo lowu wu lawuriweke hi Holobye ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1aiii.
Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi
 Bodo yi fanele ku sungula ni ku hlayisa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi leyi yi nga ta kota ku -
a ku thumba ni ku xiyaxiya swiendlo swo vonakala leswi swi fambelanaka na ni tihakelo tin?wana na tin?wana ta muchini wo hakela swintsongo lowu endliweke ku va kona ku va ku tlangiwa laha Riphabiliki; na b ku xiyaxiya ni ku vika leswaku data ku ya hi swilaveko leswi swi lawuleriweke.
Bodo yi nga endla kontiraka ni munhu un?wana na un?wana leswaku a pfuneta hi ku nyika wun?we wa kumbe mintshovelo hinkwayo kumbe mitirho yo pfuneta leyi yi lavekaku ku hetisisa vutihlamuleri bya yona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, kambe un?wana na un?wana n?wankontiraka a nga fanelangi ku va munhu loyi, kumbe feme leyi yi nga yirisiwa tani hi munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiphemu xa 50.
Holobye a nga, hi ku tirhisana na Khansele naswona hi ku tirhisa vulawuri lebyi endliweke ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 7, a nga lawulela-
a swipimelo swa-
i tirha ntirho wa Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi; na ii ku hlengeleta ni ku xopelela data ya sisteme yaleyo;
b ku hatlisisiwa ni xivumbeko xa tiripoto leti faneleke ku humesiwa hi bodo hi tlhelo ra matirhiselo ya sisteme; na c timhaka tin?wana leti ti yelanaka ni ku tirha ka Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi.
Muchini wun?wana ni wun?wana wo hakela swintsongo lowu ku endliwaka leswaku wu va kona ku va wu tlangiwa wu fanele ku katsanisiwa na Sisteme ya Rixaka yo xiyaxiya ya elekitroniki ya le xikarhi, naswona munyikiwa wa layisense ya muchini walowo u ta fanela ku hakelela tihakelo to xiyaxiya leti ti lawuleriweke ku yelana ni muchini wolowo.
a vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi eka provhinsi yin?wana na yin?wana ku fikelela data hinkwayo eka sisteme leyi sunguleke eka provhinsi yaleyo, handle ko hakerisiwa hi bodo; na b munyikiwi wa layisense ya muchini wo hakela swintsongo wun?wana na wun?wana u ta fanela ku hlanganisiwa ni sisteme ku fikelela data leyi yi lawuleriweke eka sisteme leyi yi tumbulukeke eka muchini walowo.
Ku tluriwa ka xiphemu-ntsongo xa 4 i ku tlula nawu wa layisense, ku ya hi vufambisi byi sankixina ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa provhinsi lowu wu tirhaka.
Xihluvi xa E
Ku nyika layisense eka munhu loyi a thoriweke eka mintirho yo gembula
Vatirhi va le ka mintirho yo gembula va fanele ku nyikiwa layisense
 Munhu a nga fanelangi ku nghenelela eka ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula ku ya hi Nawu kumbe nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku handle ka loko munhu yaloyi a ri ni layisense ya ntiyiso-
a layisense ya rixaka leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo; kumbe b layisense ya provhinsi leyi yi pfumelelaka ntirho wolowo lowu, kumbe mintirho.
Munyikiwa wa a nga fanelangi ku thola munhu, kumbe ku pfumelela muthoriwa loyi a nga kona ku endla ntirho wun?wana na wun?wana eka mintirho yo gembula handle ka loko muthoriwa yaloye a fikelela swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 1.
Muthori wa munhu loyi a nyikiweke layisense ku ya hi xiyenge lexi u fanele ku va hi hi nkarhi lowu lawuleriweke a boxa eka vulawuri byo nyika tilayisense vuxokoxoko byin?wana na byin?wana lebyi byi lawuleriweke lebyi khumbhaka muthoriwa loyi a nyikiweke layisense kumbe egente ya muthori.
Holobye a nga, ku ya hi vulawuri lebyi by endliweke mayelana na xiyenge xa 87, pima pima ntlawa wun?wana na wun?wana wa ntirho ku va wu lawuriwa hi swilaveko swa xiphemu lexi.
Swipimelo swo nyika tilayisense ta vuthori
Layisense yi va yi nyikiwile, naswona xitifiketi xa layisense xi va xi nyikiwa, eka munhu ku ya hi xiyenge lexi a yi hundziseriwi eka un?wana munhu. Hlengeleta hinkwaswo swiviko eka probiti ya rixaka yo tsarisa leyi nga hlamuseriwa ndlela ya kahle na xivumbeko.
XIYENGE XA 3
JURISDIKIXINI NI KU NYIKA TILAYISENSE
 vulawuri byin?wana na byin?wana bya provhinsi bya ku nyikiwa ka tilayinsense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona-
a lavisisa ni ku tekela enhlokweni, ku katsa ni ku nyika -
i layisense ya provhinsi hi tlhelo ra swa khasino, rayisisi, ku gembula kumbe beja, handle ka nghingiriko kumbe xikongomelo lexi eka xona layisense ya rixaka yi lavelaka ku ya hi Nawu; na ii Ku ya hi Xihluvi xa B xa Xiyenge lexi hi xona tilayisense ta rixaka ta nghingiriko wun?wana na wun?wana kumbe xikongomelo lexi hi xona layisense ya rixaka yi lwelaku kumbe ku ya hi ku tsakela ku ya hi Nawu lowu;
b Ku endla vukamberi ku tiyisisa mfambelano na ?
i Nawu lowu ii Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi iii Swipimelo swa-
aa tilayisense ta rixaka, ku ya hi swiphemu-ntsongo swa 33 na 34; kumbe bb tilayisense ta provhinsi leti nyikiweke hi byona c nghenisa eka lava va amukelaka tilayisense vufambisi bya vukhiri ku ya hi Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na d nyika xi tiviso xa nandzu ku ya hi milandzu mayelana ni Nawu lowu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi
Vulawuri byin?wana ni byin?wana bya le ka provhinsi lebyi bya vunyiki bya tilayisense byi ni jurisdikixini eka provhinsi ya byona ku va ?
aa byi langutela matirhelo ya muchini wun?wana na wun?wana lowu ku gemburiwaka hi wona lowu ku lavekaka leswaku wu katsiwa eka sisteme ya rixaka yo langutela ya xielekitroniki xa le xikarhi ku ya hi xiphemu xa 27; na bb ku tiyisisa ku fambelana ni, ku endla vulavisisi ni ku nyika switiviso swa nandzu ehansi ka Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa Timali ku fikelela eka xilaveko xa vulawuri byebyo, ku fika kwalaho hilaha swi endlekaku hakona eka mintirho ya vugembuli.
Vutihlamuleri bya vulawuri bya ku nyika tilayisense eka provhinsi a Ku tiyisisa-
i migingiriko yo ka yi nga ri enawini leyi yi nga ni vuxaka ni swa khasino, ku rheyisisa, ku gembula na ku beja ni migingiriko yo gembula leyi yi nga hava layisense ya siveleriwa kumbe ku thumbiwa na ku khotsiwa;
ii leswaku ntwanano lowu wu endliweke hi munyikiwa wa tilayisense loyi a nga ni layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi byona rhwariwa iii Leswaku ntwanano lowu endliweke ku ya fika laha vanyikiwa va tilayisense valavo va tirha eka provhinsi yaleyo.
iv Leswaku vathoriwa va le ka mintirho ya vugembuli va nyikiwa layisense ku fikelela eka xiyimo lexi xi laviwaka hi Nawu kumbe Nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi v Leswaku muchini wun?wana na wun?wana wa vugembuli kumbe dhivhayisi yin?wana na yin?wana ya vugembuli leyi yi tirhisiwaka, kumbe yi endliwaka leswaku yi va yi ri kona leswaku yi ta tirhisiwa, hi munhu loyi a nyikiweke layisense yi tsarisiwa ni ku fakaziwa ku ya hi Nawu lowu; na vi Ku hetisa ni ku hlengeleta ni ku hakela swibalo, tilevhi na tihakelo tin?wana;
b ku kombela tindhawu eka provhinsi leyi nga yona-
i leti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense byolebyo;
ii leti ku tirhiwaka eka tona ku ya hi layisense ya rixaka; kambe iii laha kumbe eka lowu nghingiriko wu endlekaku laha swi pfumeleriwaka ku ya hi ?
aa layisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri byolebyo bya ku nyika tilayisense bb nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; handle ka ku va ku nyikiwa layisense, kumbe cc layisense ya rixaka;
c ku kambela michini ya ku gembula hi yona kumbe tidivhayisi leti ti tirhisiwaka eka nghingiriko wun?wana na wun?wana lowu wu pfumeleriwaka ku ya hi ?
i layisense ya provhinsi leyi yi nyikiweke hi vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense, kumbe ii layisense ya rixaka ku fikela eka xiyimo lexi hi xona munhu loyi a nyikiweke layisense a tirhaka eka provhinsi yaleyo ;
d Ku endla leswaku Nawu lowu wu tirhisiwa naswona nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaku hi tlhelo ra-
i tindhawu, migingiriko kumbe tidivhayisi leti ti lawuleriwake-
aa leswi nyikiweke layisense hi vulawuri byebyo byo nyika tilayisense; kumbe bb endzeni ka jurisdikixini ya vulawuri byelebyo bya ku nyika tilayisense; na ii milandzu ku ya hi Nawu kumbe nawu lowu tirhisekaku wa provhinsi e Ku komba ndlela no ku tshimbisa ku fambelana ka tilayisense ni vutihlamuleri bya mavandla lama ya kotaka ku tihlamulela ku ya hi Nawu wa Vandla ra Vutlharhi bya swa timali, ku fikelela eka xilaveko hi nawu, ku fika laha, hilaha ku tirhisiwaka ha kona eka mintirho ya vugembuli.
f ku xiya xiya na kambe tilayisense ku ya hi Nawu lowu ni nawu lowu wu tirhisekaku wa provhinsi; na g ku yisanyana kambe ku vanga xin?wana na xin?wana xa leswi landzelaku:
aa ku endlela xivangelo lexi xi tumbulukeke eka provhinsi yaleyo, kumbe bb hi ndlela yin?wana, hilaha swi vekeriweke eka xiphemu xa 431a na b.
Ku ya hi swilaveko swin?wana na swin?wana leswi swi vekeriweke eka nawu wa provhinsi lowu tirhisekaku, vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense byi nga hlawula eka huvo hi ku va ku twananiwa kumbe ni vulawuri byin?wana bya le ka provhinsi byo nyika tilayisense matimba ma?wana na man?wana kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa kumbe ku tirhiwa hi vavulwuri bya ku nyika tilayisense ta provhinsi ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu wu tirhisekaku eka provhinsi hi ndlela leyi swi kombetiweke eka xiphemu xa 238 xa vumbiwa.
Ku ya hi Nawu lowu ni ku ya hi xikomba-ndlela xa khansele lexi nyikiweke ku ya hi Xiyenge xa 4, huvo yi nga tirhisa matimba ya yona kutani yi tirha mintirho leyi yi nyikiweke yona ku ya hi Nawu
Vutihlamuleri bya huvo
Huvo yi ni ntirho wo-
a ku kambela-
i ku nyikiwa ka tilayisense ta rixaka hi vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense, na ii ku fambisana ni vuxiyaxiyi bya vanhu lava va nyikiweke tilayisense hi valawuri va ku nyika tilayisense ta provhinsi;
b Ku endla vukamberi byo ents bys vuswikoti byo tirha bya vulawuri bya vanyiki va tilayisense va le ka tiprovhinsi ku ya hi ndlela leyi swi kombetiweke hi yona eka xiphemu xa 34, leswaku ni swipimelo swa rixaka leswi sunguriweke hi Nawu swa tirhisiwa hi ndlela leyinene ni nandzelelano eRiphabliki hinkwaro na c ku pfuneta vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku tiyisisa leswaku migingiriko yo gembula leyi kalaka yi nga nyikiwangi tilayisense ya thumbiwa hi ndlela leyi voniweke eka xiphemu xa 662 na 3, hilaha swi nyikiweke eka Xihluvi xa B eka Xiyenge lexi.
Ntirho wa huvo wo languta vusopfa
 Huvo yi fanele ku tiyisisa mintirho ya yona ni mintirho ya muofisiri-nkulu leyi yi vekeriweke eka xiphemu lexi yi endliwa hi ndlela leyi yi fambelanaka ni swilaveko swa xiphemu xa 41 (e), (g) na (h) xa vumbiwa.
Huvo yi nga lerisa mu-ofisiri-nkulu ku va a endla vukambisisi ehenhla ka timhaka ta vusopfaeka ntirho lowu endliwaka hi valawuri va vunyiki bya tilayisense eka provhinsi vutihlamuleri bya vona ni mintirho ku ya hi Nawu.
Ku nga si endliwa vukambisisi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, muofisiri-nkulu u fanele ku tivisa vulawuri bya vunyiki bya swa tilayisense bya provhinsi leyi yi faneleke, hi ku tsala, mayelana ni -
a xileriso lexi xi nyikiweke hi huvo, na b swin?wana na swin?wana, xikopu na endlelo ra vukambisisi lebyi byi gangisiweke;
Muofisiri-nkulu u fanele ku -
a nyika kopi ya vukambisisi bya ripoto eka vulawuri lebyi byi faneleke bya vunyiki bya tilayisense ta provhinsi; na b rhamba vulawuri bya provhinsi ku rhumela nhlamulo yo tsariwa hi tlhelo ra vukambisisi hi nkarhi lowu wu lawuriweke.
Loko ku ya hi mbuyelo vukambisisi byi endliwa ku ya hi xiphemu ntsongo xa 2 muofisiri-nkulu u ni xivangelo xo va a tshemba leswaku vulawuri bya munyiki bya tilayisense bya provhinsi byi tsandzekile ku fambisana na provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, Muofisiri-nkulu -
a a nga nyika ripoto yo komba ku tsandzeka eka vulawuri byo nyika tilayisense bya provhinsi a vekela mhaka yin?wana na yin?wana leyi vulawuri byi tsandzekeke eka yona ku fambisana ni provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu, na b u fanele hi nkarhi wun?we a rhamba vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense ku gangisa masungulo ya ntwanano lama ya nga ta tiyisisa mfambisano wa tiprovhixini hinkwato leti ti tirhisekaka ta Nawu.
Loko ntwanano wlowu wu kombetiweke eka xiphemu-ntsongo xa 5 b wu fikeleriwa exikarhi ka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi na huvo, muofisiri-nkulu u ta fanela ku kambela kumbe ku xiyaxiya ntirho lowu wu fikeleriweke ku ya hi ntwanano lowu, naswona-
i a ripoto eka huvo swiphemu leswi pimiweke hi yona; naswona ii a nyika ripoto ya ku tsandzeka kun?wana na xirhambo lexi ringanisiweke eka xiphemu-ntsongo xa , loko vulawuri byo nyika tilayisense eka provhinsi byi tsandzeka swinene ku ya hi ntwanano wolowo.
Vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga kombela huvo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe
Huvo yi nga hundzisela mhaka eka Khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 622c, loko-
a vulawuri bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi nga hlamuli eka ripoto yo komba ku tsandzeka leyi yi nyikiweke hi Muofisiri-nkulu ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6;
b Vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona huvo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kombetiweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe c Vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano
Eka khansele leswaku yi amukeriwa ku ya hi xiphemu xa 62 (c), loko a vulawuri bya provhinsi bya vanyiki bya tilayisense byi nga hlamula eka ripoto yo tsundzweka leyi nyikiweke hi Muofisirinkulu ku ya hi xiphemuntsongo xa 5 kumbe 6
b vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense naswona bodo yi tsandzekile ku fikelela ntwanano lowu wu kombetiweke eka yin?we ya xiphemu-ntsongo; kumbe c vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense sweswi byi le eka xihoxo ku ya hi ntwanano.
 Vulawuri bya provhinsi bya vunyikeri bya tilayisense byi fanele ku hlayisa rijisitara ra un?wana na un?wana munhu loyi eka yena byi nyika layisense ya rixaka, ku katsa-
a migingiriko leyi yi pfumeleriweke ehansi ka rin?we ra tilayisense to tano;
 khansele yi nga, hilaha swi kombisiweke eka xiphemu xa 41 xa Vumbiwa, yi ta fanela ku hlanganyeta ku lulamisa nkwetlembetano wun?wana na wun?wana exikarhi ka bodo na valawuri ni vanyiki va tilayisense va provhinsi yin?we kumbe k utlula hi tlhelo ra matimba ni mintirho leyi faneleke ku endliwa ni ku tirhiwa hi vona ku yelana na rheyisi, ku gembula na ku
Loko Nawu lowu wu lava valawuri vo tala va vunyiki bya tilayisense ku tirha ntirho wo karhi eka tiprovhinsi ta vona, na-
a eka provhinsi yo karhi ku ri hava layisense ya provhinsi leyi yi sunguriweke; kumbe b khansele yi hetisisa hi leswaku vulawuri bya tiprovhinsi bya vunyiki bya tilayisense eka provhinsi yo karhi by itsandzeka ku tirha ntirho wolowo hi ndlela leyinene, khansele y inga bumabumela eka Holobye yi kondletela leswaku layisense yi nga nghensiwa kona, endliwa kumbe ku endliwa leswaku yi va kona ehansi ka vunyiki bya tilayisense hi byona, na c rito ni vuxokoxoko byo kota k utiva un?wana na un?wana wa munhu loyi a tivekaka a r ina 5% kumbe ku tlula ya ntsakelo hinkwawo wa swa timali eka muamukeri wa layinsense vulawuri byn?wana na byin?wana bya provhinsi bya vunyiki bya tilayisense byi fanele ku vika eka bodo, eka swiyenge leswi lawuleriweke eka vuxokoxoko leby ihlayisiweke eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense ku ya hi xiphemuntsongo xa 1
Bodo yi fanele ku rhumela vuxokoxoko byin?wana na byin?wana loko yi komberiwa eka vulawuri bya vukamberi bya tilayisense bya provhinsi lebyi byi vikiweke eka yona k uya hi xiphemu-ntsongo xa 2
Valawuri va xinawana va fanele hikwalaho ko komberiwa ku suka eka valawuri van?wana va xinawana van?wana ku nyika khopi ya vuxokoxoko lebyi lawuleriweke emavokweni ya vona ku ya hi layisense, mutsarisi kumbe murhumeri wa xikombelo xa layisense.
Magoza yo tano ya fanele ku tekiwa ku yisiwa emahlweni xiphemu xa 100 xa vumbiwa ku tiyisisa hetisiso wa vutihlamuleri bya xinawu.
Xihluvi xa B
Tilayisense ta rixaka
 layisense ya rixaka leyi lawuriwaka ku ya hi Nawu lowu yi tirha eRhabuliki hinkwaro, naswona a yi pfumelela munyikiwa wa layisense ku endla, ku nghenelela, kumbe ku vanga vukona bya migingiriko leyi nyikiweke layisense eka ndhawu yin?wana na yin?wana eRiphabuliki
I xiyimo xa layisense yin?wana na yin?wana ya rixaka xa leswaku munyikiwa wa layisense u fanele ku fambisana ni provhinsi yin?wana na yin?wana leyi yi tivekaka ya a Nawu lowu b Nawu wa National Intelligence Centre c Nawu wa provhinsi lowu wu tirhisekaka eka provhinsi yin?wana na yin?wana leyi eka yona munyikiwa wa layisense u endla, nghena eka, kumbe u endle vukona bya migingiriko ya layisense.
Xikombelo xa layisense ya rixaka
 Mukomberi u fanele ku rhumela xikombelo xa yena eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi xa layisense ya rixaka loko murhumeri wa xikombelo a lava layisense-
a tani hi yo kombela, ku kambela ni ku munhu yo gembula kumbe tivhidiyo to gembula, kumbe b ku tirha tani hi vulawuri byo , kumbe
Murhumeri wa xikombelo a nga rhumela xikombelo eka vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense kumbe ku kuma layisense ya provhinsi ku ya hi nawu lowu tirhisekaka wa provhinsi kumbe layisense ya rixaka, loko mukomberi a lava-
a layisense tani hi muamukeri, mulawuri, mupfuneti wo hlayisa, kumbe b ku tirha eka mintirho ya vugembuli ku fikelela vuanami lebyi lavekaka ku ya hi xiphemu xa 28
Mukomberi wa layisense ya rixaka u fanele ku rhumela xikombelo xa yena hi ndlela ni xivumbeko lexi xi lawuleriweke, na ku hakelela hakelelo leyi lawuleriweke yo kambela hi yona ku ya eka vulawuri bya tilayisense eka provhinsi leyi eka yona a murhumeri wa xikombelo a tsahamaka eka yona, kumbe leyi eka yona murhumeri wa xikombelo a lavaka ku vumba ntireho ehansi ka layisense, loko mukomberi a r imunhu ntsena, kumbe b ndhawu-nkulu ya bindzu ya murhumeri wa xikombelo yi ta kumbe yi ta yisiwa kun?wana hi ndlela yin?wana
Vulawuri bya ku nyika layisense ra rixaka vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense by inga nyika layisense eka mukomberi loyi a fikelelaka swilaveko swa nawu lowu
Maendlelo eka layisense ya rixaka
 Hi nkarhi wo amukela xikombelo xa layisense ya rixaka, vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi ta-
a tirhisana ni vulawuri byin?wana bya xinawana hi mhaka ya murhumeri wa xikombelo;
b endla vulavisisi lebyi lawuleriweke hi Nawu lowu hi tlhelo ra provhinsi, vuswikoti bya xithekiniki, vuphikizani bya mintirho yaleyo, kumbe timhaka tin?wana na tin?wana leti ti lawuleriweke; na c endla vuyingiseri byin?wana na byin?wana lebyi lawuleriweke, kumbe mintengo yin?wana na yin?wana hi tlhelo ra xikombelo lexi rhumeriweke.
Endzhaku ko heta vulavisisi lebyo lawuleriwa, vuyingiseri kumbe lebyi lavekaka eka xiphemu-ntsongo xa 1 vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi ta-
a tivisa mukomberi hi ku tsala papila leswaku byi ala ku nyika layisense leri ri komberiweke; kumbe b tivisa murhumeri wa xikombelo hi vulawuri byo lawiula hi ndlela leyi yi hlamuleriweke leswaku byi gangisa ku nyika layisense hilaka swi komberiweke , naswona ku kombetiwa swipimelo swin?wana na swin?wana swa layisense ley iyi komberiweke vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi amukeleke xitiviso ku ya hi xiphemu-ntsongo xa a b byi nga kombela Muofisiri-nkulu ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo lowu kombetiweke eka xiphemu xa 42
Vukambisisi byo ala ku nyika layisense ya rixaka
Murhumeri wa xikombelo loyi a tsoniweke layisense ku ya hi xiphemu xa 40 (a) a nga kombela ku kambisisa anakanyo wolowo hi khoto-nkulu vukambisisi bya xikombelo xo nyikiwa layisense ya rixaka
 Endzhaku ko va ku amukeriwile xitiviso xo huma eka vulawuri bya vunyiki bya tilayisense lexi xi gangisaka leswaku ku nyikiwa layisense ya rixaka, Muofisirinkulu-
a u fanele ku lerisa swipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo ya xikombelo lexi rhumeriweke, ripoto ya ndzavisiso ni swibumabumelo swa vulawuri bya vunyiki bya tilayisense bya provhinsi, loko ku ri ni vulawuri bya provhinsi byo nyika tilayisense leby ibyi nga byimbirhi kumbe ku tlula lebyi byi kombeleke ku ya hi xiphemu xa 403; kumbe b eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi yi nga va ka kona, a nga lerisa xipikitere ku fambisa nkambelo wa matlhelo hinkwawo, loko ku ri ni vuseketeri byo antswa ku tshemba leswaku swilaveko swa Nawu lowu a swi fikeleriwangi.
Loko xileriso xi nyikiwile xa leswaku ku ya kamberiwa / ku va ni nkambelo wa le matlhelo hinkwawo ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, Muofisiri-nkulu u fanele ku humesa xitiviso xo navela ku kambela layisense leyi kunguhatiweke hi ku tirhisa fomo leyi hlawuleriweke eka-
i murhumeri wa xikombelo ii vunyiki bya tilayisense bya provhinsi; na iii vunyiki bya tilayisense byin?wana lebyi endleke xikombelo xa nkambelo lowu nga rivariwa, hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 a.
Endzhaku ko endla nkambelo wo rivala hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1, Muofisiri-nkulu a nga ?
a handle ka ku rhumela xikambelo eka bodo, a nga kombeta vulawuri bya vunyiki bya ilayisense bya provhinsi hi ndlela leyi yi hlawuleriweke leswaku ku hava minkaneto yo nyika layisense ya rixaka hi laha swi kunguhatiweke hakona;
b kombela vunyiki bya tilayisense bya provhinsi ku langutisa ?
a. ku veka swipimelo swo engetela kumbe swin?wana ku nga si humesiwa layisense kumbe b. ku cinca swipimelo swin?wana leswi a swi kunguhatiwile ku nga si humesiwa layisense; kumbe c humesa ripoto yo kayivela ku ya eka vunyiki bya tilayisense bya provhinsi-
a. a kombela leswaku vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi languta xikombelo hi vuntshwa; no b. hlamusela timhaka leti vulawuri byi tsandzekeke ku landzelela milawu ni mimpimo ya rixaka eku kamberiweni ka xikombelo.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga nyika layisense leyi kunguhatiweke loko Muofisiri-nkulu-
a a nga nyikanga xitiviso xa xikongomelo xo yi kambela hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 2, kumbe xitiviso hi ku ya xiphemu-ntsongo xa 3, ku nga si hela 20 wa masiku endzhaku ko amukela nkunguhato wa layisense; kumbe b ku nyika xitiviso hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3a.
Loko Muofisiri-nkulu a nyika xikombelo hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3b, vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga-
a nyika layisense leyi nga na swipimelo leswi cinciweke tanihi laha swi komberiweke hakona hi Muofisiri-nkulu; kumbe b kombela bodo ku veka etlhelo xikombelo xa Muofisiri-nkulu, kutani byi pfumelela ku nyikiwa ka layisense tanihi laha a swi kunguhatiwe hakona ekusunguleni.
Muofisirinkulu u nyika ripoto yo kayivela hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3 c, kasi vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nga-
a kambisisia xikombelo hi vuntshwa; kumbe b kombela bodo ku veka etlhelo xiviko xo kayivela kutani byi pfumelela ku nyikiwa ka layisense hilaha a swi kunguhatiwe hakona ekusunguleni.
Loko mhaka yi yisiwile eka bodo hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 5 kumbe 6, huvo yi nga-
a tiyisisa xikombelo kumbe xiviko xo kayivela xa Muofisiri-nkulu b veka etlhelo xiphemu xa xikombelo kumbe xiviko xo kayivela; kumbe c yi pfumelela ku nyikiwa ka layisense loku nga na swipimelo kumbe swi nga ri kona.
Ku yimisiwa ni ku khanseriwa ka layisense ya rixaka
 Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi hi ku pfumelelama na bodo, byi nga yimisa ku tirha kumbe khansela layisense ya rixaka tanihi loko layisense yi ri layisense ya provhinsi leyi nyikiweke hi vulawuri bya tilayisense, loko-
a layisense yi kumiwile hi vuyimeri bya vuxisi kumbe lebyi hambukeke;
b loko n?wini wa layisense a yimisiwile hi ku ya hi xiphemu xa 49 kumbe 50; kumbe c loko eprovhisini yaleyo-
i n?wini wa layisense a tlule Nawu lowu, kumbe nawu wa provhinsi lowu faneleke;
ii n?wini wa layisense a tsandzekile ku landzelela xiboho xa vutihlamuleri xa mavandla hi ku ya hi Nawu wa Financial Intelligence Centre tani hilaha wu tirhisiwaka hakona eka vumaki byo gembula;
iii n?wini wa layisense kumbe munhu loyi a yi fambisaka no yi lawula a tsandzekile ku landzelela xilaveko xa Kavanyisa ka 2 kumbe 3 ka Nawu wo Sivela Vugevenga, wa 1998 Nawu Nomboro 121 wa 1998;
iv n?wini wa layisense a tlule xipimelo xa layisense; kumbe v n?wini wa layisense a tsandzekile ku endla vutihlamuleri bya yena bya timali lebyi nga kona eka layisense.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi fanele ku tsundzuxana hi xihatla na vunyiki bya tilayisense bya provhinsi yin?wana hi ku yimisiwa kumbe ku khanseriwa ka layisense ya rixaka.
Xiphemu xa C
Tilayisense ta Tiprovhinsi
Vunyiki bya tilayisense bya tiprovhinsi byi fanele ku fambisana ni milawu ni mimpimo ya rixaka
 Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense ya provhinsi kumbe rixaka, vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi fanele ku landzelela mimpimo ya tilayisense leyi hlamuseriweke eka Nawu lowu.
Layisense yin?wana na yin?wana ya provhinsi yi na xipimelo xa leswaku n?wini wa layisense u fanele ku landzelela xilaveko xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu.
Nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino
 Loko ku nga si bohiwa xinawana tani hilaha swi anakanyiweke hakona eka xiphemu xa 87, Holobye a nga kombela ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mphikizano, naswona u fanele ku langutisa exikarhi ka swin?wana mimpimo leyi landzelaka:
a nhlayo ni ku hangalaka ka-
i tilayisense ta tikhasino leti nyikiweke ni lava ti tirhisaka kahle endzeni ka Riphabuliki, ni nkarhi lowu tilayisense ti tirhaka eka wona; na ii tilayisense ta tikhasino tin?wana leti nga kona hi ku ya hi nhlayo ya le henhla leyi nga ku tirheni; na b loko swi laveka ku hundzuluxiwa nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino eRiphabuliki hinkwaro ka rona kumbe endzeni ka provhinsi kumbe tiprovhinsi ku kota ku-
i lulamisa swiendlo na swivangelo swa rihanyu swa ku gembula loku onhaka;
ii ku tlakusa ku nyikiwa matimba ka ikhonomi ya vantima; kumbe iii ku tlakusa-
aa vanhu vantshwa leswaku va va kona eka vumaki byo gembula;
bb ku tumbuluxa mintirho endzeni ka vumaki byo gembula;
cc ku hambana ka vun?winyi endzeni ka vumaki byo gembula; kumbe dd vuswikoti byo tirha eka vumaki byo gembula; kumbe ee mphikizano endzeni ka vumaki byo gembula.
Loko Holobye a vona leswaku nhlayo ya le henhla ya tilayisense ta tikhasino eRiphabuliki hinkwaro kumbe endzeni ka provhinsi yokarhi, byi le hansi loko byi pimanisiwa ni nhlayo ya tikhasino leti tirhaka eRiphabuliki kumbe provhinsi yoloye, tikhasino leti nga na tilayisense ti nga ya emahlweni ti tirha ntsena loko ti landzela swipimelo leswi nga kona eka tilayisense ta tona ku fikela loko nhlayo ya tikhasino leti tirhaka yi va ehansi ka nhlayo ya le henhla ya tikhasino leti nga na tilayisense.
Ku pimiwa ka timfanelo leti faneleke ta layisense
 Hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa , i munhu wa nawu loyi a nga nyikiwaka layisense-
a yo tirhisa khasino;
b tanihi mutirhisi wa nkarhinyana;
c tanihi mumaki d muyimeri wo kambela;
e mutirhisi wo hetiseka; kumbe f ehansi ka khategori yin?wana ni yin?wana ya layisense ku fikela eka xiyimo lexi faneleke lexi laviwaka hi nawu wa provhinsi.
Nawu wa provhinsi lowu nga kona wu nga lava leswaku n?wini wa layisense loyi a hlamuseriweke/ eka xiphemu-ntsongo xa 1 ku va khamphani leyi tsarisiweke hi ku ya hi Nawu wa Tikhamphani, wa 1973 Nawu Nomboro 61 wa 1973.
Mintlangu yo hungasa ni michini
 Nawu wa provhinsi wu nga pfumelela leswaku vunyiki bya tilayisense bya provhinsi byi nyika layisense no lawula-
a michini yo hungasa, hi ku ya hi swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 2; na b mintlangu yo hungasa, hi ku ya hi swilaveko swa xiphemu-ntsongo xa 3 na swinawana swin?wana leswi pasisiweke hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 4.
Muchini wo hungasa a wu fanelangi ku cinciwa ku suka eka muchini wo gembula lowu kumekaka eka tikhasino ta ntolovelo.
Ntlangu wo hungasa a wu fanelangi-
a ku yelana kumbe ku huma eka ntlangu wo gembula lowu nga riki bingo;
b ku nyika hakelo ya mali kumbe nkatsano wa mali ni sagwad rin?wana; kumbe c ku nyika sagwadi leri hundzaka nkoka wa le henhla lowu lerisiweke eka mintlangu yoloye.
Holobye a nga lerisa nkoka wa le henhla wa sagwadi ni muxaka wa masagwadi lama nga kumekaka eka ntlangu wo hungasa hi ku ya hi xiphemu xa 87.
Xiphemu xa D
Mimpimo ya tilayisense, tikhategori na swipimelo
 Layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi yi fanele ku veka erivaleni-
a mavito ya n?wini wa layisense b migingiriko leyi pfumeleriwaka hi layisense, matikhomelo kumbe ku yi nyika vaaki; na c layisense ya ntirho, ndhawu ya kona ni laha layisense yi pfumeleriwaka ku tirha kona.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi byi ta yi nyika ntsena tanihi a layisense ya nkarhi hinkwawo b layisense ya nkarhinyana, hi ku ya hi ku fikeleriwa ka swipimelo swin?wana leswi kumekaka enkarhini wokarhi hi xikongomelo xo va ku fikeleriwile, laha ku nga ta nyikiwa layisense ya nkarhi hinkwawo leyi nga ta siva layisense ya nkarhinyana;
c layisense ya xinkarhana kumbe layisense yin?wana ya nkarhinyana leyi nyikiwaka hi ku ya hi nawu lowu faneleke wa provhinsi; kumbe d hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 3, layisense ya siku ro karhi leyi pfumelelaka xiendleko lexi nyikiweke layisense emasikwini yokarhi endhawini yokarhi leyi boxiweke hi layisense.
Layisense ya siku ro hlawuleka a yi nge humesiwi eka ntirho wa tikhasino kumbe muchini wo gembula.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka byi fanele ku nyika setifikheti ya layisense hi ku tirhisa xivumbeko lexi lerisiweke xa n?wini wa layisense.
Vunyiki bya tilayisense bya provhinsi lebyi nyikaka layisense ya rixaka kumbe layisense ya provhinsi-
a byi nga nyika layisense leyi nga na swipimelo kumbe yi nga riki na swona; no b veka erivaleni eka setifikheti ya layisense-
i nkarhi lowu layisense yi nga ta tirha hi wona;
ii migingiriko yokarhi leyi pfumeleriwaka hi ku ya hi layisense kumbe xiyelaniso xa nawu lowu faneleke lowu hlamuselaka migingiriko yoloye; na iii vito kumbe nhlamuselo ya tindhawu tokarhi laha migingiriko ya layisense yi nga ta endleriwa kona handle ka loko yi ri layisense ya ntirho.
Ku siveriwa ka tilayisense ta ntirho
 Munhu a nga fanelangi ku va ni layisense ya ntirho leyi nyikiwaka hi ku ya hi Nawu lowu kumbe leyi fambisanaka ni nawu wa provhinsi, loko a ri ni-
a malembe ya le hansi ka 18;
b a ri mutirhela-mfumo kumbe n?watipolitiki;
c a tsarisiwile eka rijisitara ra vanhu lava nga katsiwangiki;
d hi ku ya hi xileriso xa khoto leyi nga ni vuswikoti leyi n?wi tekaka a nga hanyanga kahle emiehleketweni kumbe a penga;
e a tshame a susiwa ehofisini ya vuthirasiti hikwalaho ka vuhomboloki lebyi fambelanaka ni vuxisi kumbe matirhiselo lama nga riki kahle ya timali; kumbe f emalembeni ya khume lama hundzeke a hehliwe hi vukhamba, vuxisi, no humesa matsalwa ya vuxisi, ku hlambanya ka vunwa, xidyoho ehansi ka Nawu wa Vukanganyisi, wa 1992 Nawu Nomboro 94 wa 1992, kumbe xidyoho hi ku landza Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu faneleke, naswona a voniwe nandzu wo va a pfaleriwa ekhotsweni handle ko rihisiwa, kumbe ndziho lowu nga hundzeki ntsengo lowu lerisiweke, ehandle kaloko munhu a amukele nyiko ya ndzivalelo kumbe ku khomeriwa handle ko rihisiwa eka vudyoho bya yena.
Vulawuri bya tilayisense a byi nge nyiki layisense ya ntirho eka munhu loko munhu loyi a wela ehansi ka ku siveriwa kun?wana loku hlamuseriweke eka xiphemu-ntsongo xa 1.
Layisense ya ntirho leyi nyikiwaka hi ku ya hi Nawu lowu yi ta tekiwa yi khanseriwile loko layisense yi siveriwa hi ku ya hi xiphemu-ntsongo xa 1 nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka loko yi nyiketiwile.
Ku siveriwa na swiyiriso swa tilayisense tin?wana
 Xiphemu lexi a xi tirhi eka tilayisense ta ntirho.
Munhu a nga fanelanga ku va na layisense leyi nyikiweke ku ya hi nawu lowu, kumbe ku fananisiwa na nawu wa xifundzankulu, kumbe 5% kumbe ku tlula minkavelo ya timali hinkwayo ya layisense leyo, loko munhu loyi-
a a nga hansi ka 18 wa malembe;
b i mutirhelamfumo kumbe loyi a nga na hofisi;
c a longoloxiwile eka rhihisitara ya vanhu lava nga katsiwangiki;
d i xirho xa ndyangu xa munhu loyi a nga xirho kumbe mutirhi wa xiyenge xa vulawuri lebyi endliweke eka layisense;
e a nga ka a nga ha pfuneki;
f a nga lulamelangi no va munhu loyi a faneleke ku fambisa bindzu;
g u le hansi ka vulawuri bya khoto lebyi kombisaka leswaku u na vuvabyi bya nhloko;
h a nga susiwa ehofisini laha a tshembhiwa hi xivangelo xa matikhomelo yo ka ya nga ri kahle yo fambelana na vukungundzwana na swa timali;
i a nga tshama a khomiwa eka khume wa malembe laya hundzeke, laha tikweni kumbe kun?wana, ku yiva, vukungundzwana, vuxisi hi ku tsala, vukanganyisi, nandzu ehansi ka Nawu wa Vukanganyisi, 1992 Nawu wa nomboro ya 94 wa 1992, kumbe nandzu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisekaka, naswona u ke a nga pfaleriwa exitokisini a nga pfumeleriwi no hakela mali, kumbe hakelo leyi tlulaka mali leyi vekiweke, ehandle ka loko munhu yoloye a tshunxiwe nkarhi wa xigwevo wu nga si fika kumbe a rivaleriwile.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu byi fanele ku ala ku nyikalayisense eka munhu loyi a yirisiweke ku va na ku tsakela eka layisense, loyi a nga na layisense, ndhawu leyi nga na layisense, kumbe bindzu leri nga na layisense leyi fanaka ku ya hi xiyengentsongo xa 1, kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisekaka.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu byi fanekle ku ala ku nyika layisense eka muendli wa xikombelo loko, endzhaku ko hetisisa vulavisisi, vulawuri bya tilayisense byi na xivangelo xo tshembha leswaku muendli wa xikombelo, kumbe munhu un?wana na u?wana loyi a nga lawulaka ku tsakela ka muendli wa xikombelo, munhu un?wana na un?wana loyi a nga na 5% kumbe ku tlula ka ntsengo wa ku tsakela hi swa ximali eka loyi a nyikiweke layisense, kumbe mininjhere un?wana na un?wana wa bindzu leri khumbhekaka-
a i xirho xa ndyangu wa munhu loyi a nga xirho xa vulawuri bya tilayisense; kumbe b u ke a nga yirisiwa ku va na layisense, kumbe bindzu leri layisense yeleyo yi fambelanaka na rona, ku ya hi xiyengentsongo xa 1.
Ku yirisiwa endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile
 Xiyenge lexi a xi tirhi eka layisense ya ntirho.
Loko munhu loyi a nga na layisense, kumbe a nga na ku tsakela eka layisense a yirisiwa ku ya hi xiyenge xa 502 endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile, munhu yoloye u fanele ku vekela etlhelo ku tsakela koloko ku nga si hela nkarhi wo ringana 3 w malembe, lowu vekiweke hi vulawuri bya tilayisense endzhaku ko langutisa swivangelo, na muxaka wo yirisa.
Loko munhu loyi a boxiweke eka xiyengentsongo xa 2 a yirisiwa ku ya hi xiyenge xa 502, nawu wa nkarhinyana lowu faneleke, endzhaku ka loko layisense yi nyikiwile-
a munhu yoloye u fanele ku tsundzuxaloyi a nyikiwaka layisense na vulawuri bya tilayisense hi ndlela leyi faneleke; na b loko munhu yoloye-
j a ri na ku tsakela eka layisense, loko munhu yoloye a fanele ku boxa ku tsakela ka yena ku nga si hela nkarhi wo ringana 3 wa malembe, lawa ya vekiweke hi vulawuri bya tilayisense endzhaku ko langutisisa swivangelo na xivangelo xo yirisiwa; kumbe ii i mufambisi wa bindzu leri khumbhekaka, vulawuri bya tilayisense byi nga vekela swivangelo swo twala ku ya emahlweni ka layisense hi xikongomelo xo vona leswaku ku na ku landzeleriwa ka ka Nawu lowu.
Ku kuma ku tsakela ka munhu loyi a yirisiweke
 Xiyenge lexi a xi tirhi eka layisense ya ntirho.
Loko-
a munhu loyi a yirisiweke ku ya hi xiyenge xa 502 a kuma layisense, kumbe 5% kumbe ku tlula ka ntsengo wa ku tsakela wa timali eka loyi a nyikiweke layisense, kumbe b ku tsakela hi tlhelo ra timali loku nga na munhu loyi a yirisiweke ku ya hi xiyenge xa 502 a yimela 5% kumbe ku tlula ntsengo wa ku tsakela wa timali eka loyi a nyikiweke layisense, munhu yoloye u fanele ku boxa ku tsakela ka yena hinkwako ka timali loku tlulaka 4.999% ya ntsengo hinkwawo wa ku tsakelo hi tlhelo ra timali, ku nga si hela 3 wa malembe laya vekiweke hi vulawuri bya endzhaku ko langutisa swivangelo na muxaka wo yirisiwa.
Xiyenge xa E
Mintolovelo na Swipimelo swo engetela mayelana na tilayisense leti nyikiwaka lava nga tirheki
Timhaka to hluvukisa swa ikhonomi na swa ximunhu leti faneleke ku tekeriwa enhlokweni
 Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya ntirho, kumbe loko ku langutisisiwa xikombelo xo hundzisela xikombelo , vulawuri bya nkarhinyana bya layisense-
a byi fanele ku langutisa ku tinyiketa, loko ku endliweke hi mukomberi kumbe xiringanyeto xi hundzisela emahlweni hi ku landza-
i matimba yo nyikiwa vantima; kumbe ii ku sivela timhangu, swivangelo swa ximunhu na swa ikhonomi swa vuhlonga na ku bohiwa hi ku gembula? na b byi nga vekela ku ya emahlweni kumbe ku hambana ka swyimo leswi twalaka eka layisense ku fika eka xiyimo lexi fanalaka ku lulamisa timhaka leti boxiweke eka xiyengentsongo xa 1a .
Timhaka ta mphikizano ti fanele ku langutisisiwa
 Loko ku langutisiwa xikombelo xa layisense, handle ka layisense ya ntirho, kumbe loko ku langutisiwa xikombelo xo hundzisela layisense emahlweni, vulawuri bya layisense bya xifundzankulu byi fanele ku langutisa loko ku ri ku ku pasisa xikombeloswi ta tshikilela mphikizano wa tifeme to gembula hi ku angarhela, kumbe hi landza gingiriko lowu pimanyetiweke-
a eka xifundzankulu xexo, eka mhaka ya layisense ya xifundzankulu; kumbe b eka Riphabuliki, eka mhaka ya layisense ya rixaka.
Loko ku langutisiwile timhaka leti boxiweke eka xiyengentsongo xa 1, vulawuri bya layisense bya xifundzhankulu byi fanele ku alela xikombelo handle ka loko ku ri na ku swivangelo leswi twalaka ku suka eka vaaki leswi lavaka leswaku ku va ku pasisiwa, loko swi tikomba o nge ku pasisa xikombelo swi ta endla leswaku muendli wa xikombelo, a ri yexe kumbe hi ku tirhisana na un?wana a fikelela matimba ya makete.
Hi xikongomelo xa xiyengentsongo xa 2 ?
mtimba ya makete? yi na nhlamuselo leyi vekiweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Mphikizano, 1998 (Nawu wa nomboro ya 89 wa 1998);
swivangelo swo tsakela swa vaaki? swi katsa swivangelo leswi vekiweke eka xiyenge xa 12A xa Nawu wa Mphikizano, 1998; na munhu loyi a nga na vuxaka? swi vula munhu loyi-
i a nga na vulawuri byo kongoma kumbe lebyi nga kongomangiki eka muendli wa xikombelo;
ii muendli wa xikombelo a nga na vulawuri byo kongoma kumbe lebyi nga kongomangiki a; kumbe iii a nga na vulawuri byo kongoma kumbe byo ka byi nga kongomi ehenhla ka munhu loyi a boxiweke eka ndzimana ya i kumbe ii.
Ku tsakela ka mfumo
 Eka xiyenge lexi-
ku tsakela hi tlhelo ra timali? a swi katsi mpfumelelo wa nhundzu kumbe ku koxa xibalo, mali na huvo ya vaaki? swi vula mfumo, xirho xa mfumo, kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana laha mfumo wu nga na ku tsakela hi swa timali.
Hi ku landza xirho xa 3 xa Xiyenge na xiyengentsongo xa 3, huvo ya vaaki a yi fanelanga ku va na ku tsakela ka swa timali eka-
a layisense yo gembula, migingiriko yo gembula kumbe ndhawu leyi tirhiseriwaka swwo gembula; kumbe b munhu loyia nga na layisense yo gembula hi ku kongoma kumbe a nga kongomangi a a fambisaka migingiriko yo gembula kumbe a va nw?ini kumbe a tirhisa ndhawu ku endla migingiriko yo gembelu.
Huvo ya vaaki yi nga-
a va na ku tsakela ko kongoma kumbe loku nga kongomangiki eka ndhawu leyi tirhiseriwaka migingiriko yo gembula loko ku ri kona ku ya hi malulamiselo laya pfumelekaka laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 4;
b va xirho xa malulamiselo laya pfumelekakatanihi leswi boxiweke eka xiyengentsongo xa 5 exikarhi ka huvo ya vaaki na munhu un?wana na un?wana ku ya hi leswi huvo ya vaaki yi tiyimiseleke ku hluvukisa no hlayisa switirho kumbe ku phakela swin?wana eka munhu un?wana-
i ekusuhi ka ndhawu leyi tirhiseriwaka migingiriko yo gembula; kumbe ii leyi lulamiseriweke ku nyika swilo swa ikhonomi, miako, kumbe swipfuno swin?wana leswi faneleke eka miako yeleyo kumbe migingiriko yo gembula; kumbe ku va na ku tsakela ko kongoma kumbe loku nga kongomangiki loku vangiweke hi nkarhi lowu a ku pfumeleriwa ku tirha ka maendlelo laya amukeriweke laya boxiweke eka ndzimana ya (b).
Malulamiselo laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 3 a ya amukeleka loko-
a maphephe ya swa mabindzu laya leheke ku tlula voko; na b mahakelelo yan?wana na ya?nwana ku ya hi leswi lulamisiweke xiswona eka huvo ya vaaki naswona a swi lawuriwi hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma ka mbuyelo wo suka eka migingiriko yo gembula.
Malulamiselo laya boxiweke eka xiyengentsongo xa 3b kumbe c ya amukeleka loko tihakelo tihi na tihi ku ya malulamiselo eka huvo ya vaaki a ya lawuriwi hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma eka mbuyelo wo suka eka migingiriko yo gembula.
Swilaveko swa layisense, makumelo na ku hundzisela
Vulawuri bya layisense-
a byi fanele ku ala ku nyika layisense loko byi ringanyeta leswaku-
i ntirho lowu ringanyetiweke wu nge fambelani na Nawu kumbe nawu lowu tiehisiwaka wa xifundzha; kumbe ii ku tirhisiwa ka ndhawu leyi ringanyetiweke eka ntirho lowu ringanyetiweke swi ta kwetlembetana na nawu lowu nga kona kumbe timfanelo; na b byi nga ala ku nyika layisense loko vulawuri bya tilayisense bya xifundzhankulu byi vona leswaku ndhawu leyi ringanyetiweke-
i a yi lulamelanga eka ntirho lowu ringanyetiweke, hi ku landza Nawu lowu na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; kumbe ii a xi enerisi swilaveko ku ya hi xiyenge xa 17.
Xiyenge xa F
Mindzavisiso, swiboho, ku hundzisela, no vuyisela layisense endzhaku
Swiviko swa le handle swo lavisisa
 Loko ku langutisisiwa xikombelo xa layisense, xikombelo xa layisense yo tirhisa kumbe xikombelo xo hundzisela layisense, vulawuri bya layisense ya xifundzha byi nga kombela-
a mahungu yo engetela ku suka eka muendli wa xikombelo;
b mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka mukomberi ku pfumelela vulawuri bya tilayisense ku kuma mahungu ku suka eka vanhu van?wana no pfumelela vanhu valavo ku nyika mahungu; kumbe c xiviko ku suka-
ii Ndhawu ya Vutlharhi hi tlhelo ra swa Timali;
iii Vufambisi byo Chuchisa bya Vaaki bya Rixaka; kumbe iv Mintirho y Maphorisa ya Afrika Dzonga.
Xiviko lexi komberiweke ku ya hi xiyengentsongo xa 1 xi nga katsa mahungu yo va munhu a tshameke a khomiwa, ku fika eka mhako yo va mahungu ya ri laya faneleke eka xikongomelo xo langutisisa loko munhu yoloye a yirisiwile ku va ku tsakela ko va na layisense, layisense ya ndhawu kumbe ya bindzu leri fanaka, ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirisiwaka.
Vulawuri bya tilayisense bya xifundzankulu xin?wana na xin?wana byi fanele ku yisa eka huvo khopi ya xiviko xo lavisisa lexi lulamisiweke ku ya Nawu lowu kumbe nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka, naswona huvo yi fanele ku hlengeleta hinkwaswo swiviko sweswoeka rhijisitara ra ndzavisiso ra rixaka hi ndlela leyi vekiweke.
Swiboho
Endzhaku ko tekela emiehleketweni ka xikombelo xa mpfumelelo, xikombelo ku hundziseriwa eka mulawuri kumbe mufumi wa michin ya vugembuli kumbe switirhiso swa vugembuli, kumbe xikombelo eka nrhurhiso wa ntsengo eka mpfumelelo, mpfumelelo, tindhawu ta mpfumelelo, kumbe bindzu leri mfpumelelo wu yelanaka nawona, mfumo wo nyika nawu wa xifundzankulu wu fanekele ku-
a nyika mpfumelelo, ku tiyisisa nrhurhiso, tani hi mhaka ya ku hiku ha matirhelo; kumbe b nyika alo lowu nga tsariwa eka mukombeli, hi xivangelo xa xiboho.
 Xiphemu lexi axi tirhi eka mpfumelelo wa vuthori.
Munhu loyi akombelaka bindzu eka leri mpfumelelo wu yelenaka na wona, kumbe ku kombela ku tsakela vulawuri eka mpfumelelo, u fanekele ku kombela eka huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu leyi yelanaka eka nrhurhiso wa mpfumelelo wolowo.
Huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu ayi fanekelang ku nyika nrhurhiso wa mpfumelelo loko, endzhaku ko tihlanganisa valavisis valava hlamuseriweke, huvo yo nyika nawu yi na xivengelo eka kutshemba swoleswo, tani hi mbuyelo wa nrhurhiso wo lowo, munhu loyi anga ymisiwa ku ya hi xiphemu xa 502 kumbe nawu loyelanaka na wa xifundzankulu wu ta kongoma kumbe ku hava nkongoma ku khoma 5% kume ku tlula ya ntsengo hinkwawo wa mpfumelelo kumbe bindzu eka mpfumelelo lowu ri yelananaka na wona.
Kutinyiketa eka mpfumelelo
 Mpfumelelo wung tinyiketela eka pmfumelelo xitiviso xa ntsariwa lexi nga nyikiwa hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu lexi nyikaku mpfumelelo.
a tinhweti tinharhu endzhaku ka loko ku nyikiwe xitiviso ; kumbe b eka siku leri nga vekiwa eka xitiviso.
KAVANYISA KA 4
SWIVUMBEKO SWA RIXAKA
Xihluvi xa A
Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
Nsungulo wa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
 Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu yi sungula hi Nawu lowu.
Huvo yi na leswi-
i Holobye; na ii Kusukela eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, Xirho xa vafambisi va Huvo lava nga ni vutihlamuleri eka tikhasino, vurheyisisi, vugembuli na vuwejarini eka xifundzankulu xolexo; nakambe b navanhu lava landzelaka vokala vu hlawuri-
i mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka; nakambe ii kusukela eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana mutshami wa xitulu wa huvo yo nyika mpfumelelo ya rixaka.
Holobye I mutshami waxitulu wa Huvo.
Swivengelo swa Huvo ya Vugembuli bya Rixaka ya Nawu
 huvo I miri lowu eka wona mfumo wa rixaka na mfumo wa xifundzankulu wo vutisaka eka-
a swikombiso na nsungulo eka nawu wa vugembuli bya rixaka;
b milawu ya vugembuli, ku katsa kuyisa emhlweni ka yunifomo ya rixaka na milawu ya xifundzankulu hi landzelela muhlovo wa vugembuli na mpimo;
d mhaka yin?wanan na yin?wana ya mayelana na vafambisi kumbe vakamberi va vugembuli eka Riphabliki kumbe xifundzankulu xin?wana na xin?wan lexi kombisiweke kumbe swifundza;
e xiboho xa nkanetano wunwana na wun?wana lowu naga ya ka ehelnhla eka tihuvo to nyika mpfumelelo ta xifundzankulu, kumbe exikarhi ka huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu na bodo, kuya hi xianawana na vulawuri eka mighingiriko ya vugembuli; nakmbe f timhaka tin?wana leti ku vuriwaka tona hi xirho xa Huvo.
Huvo-
a yinga nyika ndawu kumbe xikongomo eka bodo eka ku vutiolori bya matimba ya wona na matirhelo ya ntirho wa yona;
b ang languta mhaka yin?wana na yin?wana eka huvo ya bodo kumbe huvo yin?wana na yin?wana ya mpfumelelo ya xifundzankulu, hi xikombelo xa xiviko kumbe kutekeriwa emiehleketweni; nakambe c anga endla kukuma leswaku huvo yoloye ya mpfumelelo ya xifundzankulu yi tsandzekile ku tirha hi Nawu lowu nakambe, loko wunga wu nga endla tano, ka ku kongoma eka huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundzankulu yi nghena eka mpfumelelo na bodo hi kulandzelela swi tepe leswi tekiwaka hi huvo yo nyika mpfumlelelo ya xifundzankulu ku tiyisisa tirhisano na Nawu lowu.
 Holobye u fanekele endla nhlangano wa Huvo eka nkarh wun?wana na wun?wana, kambe u fanekele ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano yimbirhi e ka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali.
Holobye anga endla nhlangano wun?wana na wun?wana wa Huvo ku va nhlanga wa swirho hinkwaswo, kumbe ntsena swirho swa nntolovelo, kambe u fanekekle ku ringeta nkarhi wun?wana minhlangano wun?we eka lembe rin?wana na rin?wana ra swa timali. Ku va nhlangano wa swirho hinkwaswo.
Eka nhlangano wa huvo eka wono swirho swo hetisisa swi vitiwile eka kuhetisa ka swirho yi nga yimeriwa hi ku cinca-ncinca, leku ku nga hlawuriwa hi swirho swa vuhetisisi sweswo eka swirho swa bodo yin?wana ya huvo ya xinawana lexi tirhisiwaka.
Tani hi ku hundza ka miri lowu rixaka na switlhangu swa xifundzankulu swa mfumo swi lavaka ntirhisano eka wona laha nhlangano wa vafi na moya wa kahle, Huvo ya fanekele ku teka swiboho eka ku fikelela swibobho swa wona hi swilemiwa.
Loko Huvo yi nga swikoti ku fikelela swiboho eka timhaka tin?wana na tin?wana yi ngasi , Huvo yinga twisisa eka mhaka hi ku endla nhlawulo wa xikaya eka fambelo.
Fambelo ku ya hi xiphemu nyana xa 5 lexi pasak loko ntsena xi seketwriwa hi-
a holobye; nakambe b ku riengete nkarhi wun?wana 5 wa swirho swin?wana wa ntolovelo eka Huvo.
Xirho eka xiphemu nyana xa 2 eka 6, Huvo yi fanekele ku sungula Milawu ya Matirhelo ya kuyisa emahlweni ka yona.
Xihluvi xa B
Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka
Ku yisa emahlweni ka Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka
 Bodo ya swa Vugembuli bya Rixaka, tani hi loko yi sunguriwile eka Nawu wa swa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996(Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996), wu kumile ehansi ka Nawu lowu, xirho eka Xilo xa 4 xa Nongonoko.
Swilo na matirhelo ya bodo
 Bodo yi na matimba lamlandzelaka na matirhelo eka vutiolori na matirhelo hi endla na Nawu lowu, a vukamberi na ndzavisiso, loko swilaveka, eka ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka mfumo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu eka ku nhlangana na Anawu lowu eka ku kotisa xiphemu xa 40 ku ya eka xa 43.
b vukamberi na ndzavisiso na ntirhisano lowu enteke na Nawu lowu hi huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu, ku nghena eka mpfumelelo na huvo yoleyo hi ku landzelela switepe leswi trkiweke hi ku lunghisa mavabyi man?wanan na man?wanan, na endla swikombelo eka Huvo eka mayelana na timhaka to tani toleto, hi ku kotisa xiphemu xa 33a na 34;
c sungula no hlayisa-
i ntsariso wa rixaka wa vanhu la hlawuriweke, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 14;
ii sisitimi yo kambela ya xi-elikitrhonoki lexikarhi ya rixaka, ku kotisa nawu wa xiphemu xa 27;
iii ntsariso wa rixaka wa michini ya vugembuli na switirhiso, ku kotisa nawu wa xiphemuxa 21;
iv ntsariso wa lexikarhi eka mahaka leyi kombisiweke eka xiphemu xa 35; nakambe v ntsari lowu pimiweke wa rixaka ku ya hi xiphemu xa 57;
d ku endla mhaka kusuka eka ntsariso lowu nga endliwa eka ndzimana ya c kuva kona eka-
e ku va na vutihlamuleri lowu nga humesiwa eka xiphemu xa 33; nakambe a ku olola matimba man?wana na matirhelo eka mintirho yin?wana na yin?wana lama nga vekiwa eka wona ku ya hi Nawu lowu.
Bodo yi fanekele-
a ku tsundzuxa Huvo eka nhlayo leyi pimiweke ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo lowu yelanaka na wa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini leswaku yi fanekele ku nyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana;
b ku tsundzuxa huvo eka timhaka ta nawu wa rixaka lowu yelanaka na wa tikahasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini na le ka nkombiso wa muhlovo wa rixaka na mpimo lowu nag eka mhaka yin?wana na yin?wana ku ya hi Nawu lowu leswku wu tirhisa kutiveka eka Riphabliki hinkwayo;
c ku tivisa eka ku cinca huvo ku tisa hi mayelana na yunifomo eka milawu ya swifundza swo hambana eka mayelana natikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
a ku kambela eka muhlovo wa vuhlayis bya vanhu eka mighingiriko ya vugembuli eka Riphabliki na hi ndlela leyi fanekelaka ku lavisisano kambisisa swilo leswi fanaka na, na muhlovo, swivangelo, na khosikhwensinsi swa, habicuali kumbe vugembuli byo karhata;
b tsundzuxa Huvo, ku ya eka Holobye, hi ku landzelela mhaka yin?wana na yin?wana leyi kombisiweke hi Huvo; nakambe c kambela avelano wa nxaviso na nhlangano wa nxaviso eka tindhawu ta vugembuli no langutisa eka timhaka tin?wana leti yelanaka na avelano wa nxaviso kumbe maendlelo lama pimiweke lama nga kona eka Mbuyelo wa Mphikizano ku ya hi Nawu wa Mphikizano, wa 1998Nawu wa Nomboro ya 89 wa 1998
bodo yi fanekele ku languta huvo yin?wana na yin?wana ya le handle kumbe ntsungeni leti nga na swilo leswi fanaka na swilo swa bodo.
hi ntolovetiso wa matimba ya wona na matirhelo eka mintirho ya wona leyi nga endliwa ku ya hi Nawu lowu, bodo yi-
a fanekele ku languta eka mairhelo leyi nyikiweke eka yona hi Huvo leyi fanaka na ya tikhasion, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
b yi nga languta eka nhluvukiso wa le handle eka tindhawu ta tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini; nakambe a yi nga tihlanaganisa na munhu un?wana un?wana, nhlangano kumbe vandla hi mayelana na mhaka yin?wan na yin?wana leyi lavekaka hi bodo.
Mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu
 Eka xikombelo xa Xirho lexi yelanaka xa Huvo ya Vafambisi ya xifundzankulu, kumbe huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu, bodo yi-
a nga tikatsa eka huvo hi ndlela ya mighingiriko ya ntirhisano ya vulavisis, vanhu, dyondzo nhluvuko wa xitafu na ku dyondzisa; nakambe b hi ku tihlanganisa na Holobye, yi nga-
i ti katsa eka huvo ya vucinco bya xitafu kumbe vumbirhinyana; kumbe i ku nyika vupfuneti bya lendzeni kumbe nlangutelo eka huvo.
Eka xikombelo xa xinawana lexi tirhisiwaka xa xifundzankulu, Xirho xa Vufambisi bya Huvo kumbe huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, bodo yi nga katsa eka huvo yoloye eka mighingiriko ya nthirhisano ku yitiva no yi tirhisa mighingirioko leyi nge le nawini loko ku ri na ndhawu ya kahle ku tshemba leswaku mighingiriko yoleyo yi nga endleka eka mindzelekano ya swifundza.
Eka ndlela ya Huvo, bodo yi fanekele ku tikatsa hi mayelana na huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu eka mighingiriko ya ntirhisano ku tiva na kutirhisa mighingiriko ya vugembuli yo ka yingari nawini leyi endlekaku-
a mindzelakanini hinkwayo ya swifundza; kumbe b hinkwako eka swifundza swokarhi, loko, eka vonelo ra Huvo, huvo yo nyika nawu ya xifundzankulu yi nga swi koti ku tirhisa mighingiriko hi vu yona.
Bodo yinga languta hi tihuvo yo nyika nawu ya xifundzankulu eka mhaka leyi tivekaku.
Bodo yinga kombela huvo yo nyika nawu ya xifundzankuluyin?wana na yin?wana ku yisa xiviko xin?wana na xin?wana kumbe mhaka yoyelana na mighingiriko ya huvo yo nyika nawu eka bodo.
Xitsalwana xa bodo
a vanhu lavalandzelaka lava nga hlawuriwa hi Holobye eka nkarhi wa le ku ngari ku tlula malembe ya ntlhanau, tani hi loko swikombisiwile hi Holobye nkarhiwi wa nhlawulo:
b i Holobye;
c ii Holobye wa swa Timali;
d iii Holobye wa Vuhlayiseki na Nsirhelelo; nakambe e iv Holobye wa Nhluvukiso wa Vanhu, hi ku landzelela, ku tirha ku ya fikela loko vahumesiwa hi Holobye loyi anga hlawula xirho xolexo.
Ku va elegibulu eka nkarhi kumbe nhlawula tani hi xirho eka bodo, nakambe ku yisa emahlweni ku khmela eka hofisi, munhu u fanekele ku-
a va loyi anga tilunghisela no tlhela ava munhu wa kahle;
b a va loyi anga longoloxiwa eka rijistara ya vanhu lava nga hlawuriwa;
i anga na kumbe lavaka hi ku kongoma kumbe kuhava vukongomi eka kutsake ka swa timalieka mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi Nawu lowu, kumbe tindhawu leti tirhisiwaka eka mighingiriko leswku ti fanekele ku nyikiwa mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe ii anga na kumbe lavaka hi kutsakela eka bindzu kumbe vubindzuli leswaku a kota ku nghenelela eka matirhelo ya kahle eka mintirho ya xirho xa bodo;
d xiphiqo lexi havaka pfuxelelo, kumbe kuva ku langutisa na na hetisisa eka mbuyelo eka mayelana ndhawu ya yena;
e loyoi anga tshama a, kumbe a, susiwa eka hofisi ya nhlangano ya akhawunti yo ndlelo yo kayinga ri yona;
f I xirho eka xikombelo xa mphikizano ya huvo leyi nga khomela munhu yoloye kuva a kanganyavateke miehleketo;
a ehenhla ka khume ra malembe lamahundzeke anga, kumba a, katsiwa eka Riphabliki kumbe kun?wana ka vuyivi, ko tshova, fojara kumbe maendlelo ya vufojari bya tsalwa, phejuri, na kutlula nawu hi ku endla Ntshovo wa Nawu, wa 1992Nawu wa Nomboro ya 94 kumbe 1992, ku tshova nawu ehansi ka Kuavanyisa ka 2 kumbe ka 3 ka Nsirhelelo wa Nawu wa le Xikarhi wa Nhlangano, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 121 ya 1998, ku tshova ka nawu hansi ka Naw wa swa Timala ta Nhlangano wo Tlhariha, kumbe ku tlula nawu ku katsa ku kala vutshembeki; kumbe b a khumbeka eka ku tlula na kun?wana na kun?wana loko ku nga endliwa endzhaku ka loko Nongonoko wa nawu wa Riphabliki ya Afrika-Dzonga, wa 1993 Nawu wa Nomboro ya 200 ya 1993, wu teke ndhawu, ku yisiwa ekhotsweni hindlela yo pfumala ku gweviwa.
Mulawurinkulu wa Vufambisi a ku ri xirho xa bodo, kambe naga fanekelanga ku hlawula eka minhlangano ya bodo.
ku endlela xiphemu nyana xa 3 c, ku tsakela ka swa timali a swi katsiwi eka ntsakelo lowu nga kongomeki lowu ngava kona eka nhlengo wun?wana na wun?wana kumbe vuhlayisi loko munhu loyi anga kombisiwa eka xiphemu nyana anga ri na vulawuri eka swiboho swa nhlayiso wa nhlengo wolowo kumbe nhlayiso.
Ntswalo wo ka ntwisisano
 Xirho xa bodo xi fanekele ku kutivisa Holobye eka kutsala endzhaku ka ku kombela ntswalo lowu nga, kumbe lowu lavaka kuva, ntswalo lowu kombisiweke eka xiphemu xa 67 (c)(ii).
Xirho xa bodo a xifanekelangi ku-
a ku tikatsa eka mighingiriko yin?wanan na yin?wana leyi nga endliwa ehansi ka bodo;
b ku ya, ku nghenela mphikizano eka kumbe ncinca mafambiselo nkarhini wa nhlanago wa bodo loko, mayelana na mhaka endzhaku ka bodo, xirho xolexo axina vutsakeri eka-
i leswi kombisiweke eka xiphemu xa 673cii; kumbe ii leswaku swi katsa xirho eka ku tirha mintirho ya xirho xa bodo hindlela ya kahle, hindlela ya kahle;
b ku hlawu eka nhlangano wun?wana na wun?wanawa bodo hi ndleala ya mhaka leyi kombisiweke eka ndzimana ya b;
c kuendla vutirhisi bya xihundla, kumbe ku vuyeriwa ka, eka mhaka yin?wa na yin?wana ya vumunhu leyi nga kumiwa tani hi mbuyelo wa matirhelo lama mintirho ya munhu tani hi xirho xa bodo; kumbe d kutivisa mahungu man?wa na man?wana lama nga ndzimana ya d eka ntlangu wa vunharhu, handle ka loko swikomberiwile tani hi xihluvixa swivangelo swa munhu tani hi xirho xa bodo.
Loko, nkarhi wun?wana na wun?wana, swi humelela eka xirho xa bodo leswaku mhaka endzhaku ka bodo yi vilele eka hi ku tsakela ka xirho xolexo lexi kuya hi xiphemu nyana xa 2b, xirho xifanekel ku-
a hi nkarhi wolowo na ku pfala ko hetiseka eka xivumbeko xa vutsakeri eka nhlanagano; nakambe.
b ku humesa eka nhlangano ku pfumelela swirho leswi nga sala ku burisana hi mhaka na makombiselo loko xirho xi fanekele ku pimeriwa eka ku nghenela mphikizano eka eka kuyisa emhlweni ka mhaka yoleyo.
Ku pfala hi xirho ku ya hi xiphemunyana xa 3 a na xiboho hi bodo ku ya hi xiphemunyana xa 3b u fanele ku tsala hansi nkarhi wa nhlanagano laha makume ma nga endliwa.
Ku yisa Emhlweni ka bodo, na swiboho swin?wana na swin?wana leswi tekiweke hi swirho swo tala kuva kona na ku cha hi vuntshwa eka ku phikizana eka swiobho swoleswo, swi le nawini handle ka leswaku-
a xirho xi tsandzeka ku pfala vutsaekri tani hi leswi lavekaka eka xiphemunyana xa 3; kumbe b xirho lexi ngana na vutsakeri lebyi nga hlanganeriwa eka ku yisa emhlweni ko loko, leswi nga phikzaneriwa eka swona hindlela yin?wana, kumbe hi ku kongoma kumbe kuhava ku kongoma eka nsunsumeto wa kuyisa emahlweni.
Ku tshika, ku susiwa e hofisini, na mavandla ya mintirho
 Xirho xinga tshika eka bodo hi ku nyika Holobye-
Holobye anga, endzhaku ko teka switepe leswi lavekaka hi xiphemunyana xa 3, a susa xirho eka bodo, loko xirho xolexo xi-
a tshikisiwa hi ku ya hi xiphemu 67 2 kumbe 3;
b ntwanano wa xiphemu xa 682;
c atsandzeka ku pfala ntsakelo kumbe ku humesa eka nhlangano tani hi leswi lavekaka eka xiphemu xa 683 ; kumbe d honisa eka matirhelo ya kahle eka swivangelo swa hofisi ya yena.
Endzhaku ko susiwa ka munhu eka hofisi ku ya hi xiphemunyana xa 2, Holobye ufanekele ku kota nkarhi wa munhu ku n?wi yingisela.
Ehenhla ka kuhela ka ku xirho lexi nga hlawuriwa nkarhi wosungula ehifisini, xirho xi nga hlawuriwa nakambe eka nkarhi lowu ya ka emahlwenimhaka ya xiphemu xa 67.
Munhu anga fanekelanga ku hlawuriwa ku tirhela eka kutlula swiphemu swimbirhi tani hi xirho xa bodo.
Nhlangano wa bodo
 Mutshami wa xitulu anga kombisa siku, nkarhi na ndhawu ya nhlangano wo sungula wa bodo, nakambe mutshami wa xitulu eka ku vutisa eka bodo anga kombisa siku, nkarhi na ndhawu nhlangano wun?wana na wun?wana.
Mutshami wa xitulu hi kuvutisa eka bodo anga kombisa ndlela eka minhlanagno ya bodo, endzhaku ka kutekela emiehleketweni eka matirhelo ya vupfuli na nrhurhiso.
Vutalo bya swirho swa bodo swi lwelwa nhlangano wa bodo.
Bodo yi fanekele ku fikelela swiboho swa yona hi khonsesusi.
Loko bodo yi tsandzeka ku fiekelela swiboho swa yona eka nhaka yin?wana na yin?wana endzhaku ka yona, bodo yi fanekel ku lunghisa mhaka hi nhlawulo wa vanhu lang ta hlawula vatele eka mafambiselo.
Xirho eka xiphemunyana xa 4 na 5, bodo yi nga sungula milawu ya kuyisa emhlweni ka yona.
Xiboho lexi tekiweke eka nhlangano wa bodo, kumbe nawu lowu endliweke ehansi ka huvo ya xiboho xotano, yi lenawini handle ka-
a xivandla xa ntirho eka bodo eka nkarhi lowu xiboho axi tekiwile hiwona; kumbe b leswaku munhu loyi ang riki xirho eka nkarhi wolowo se I xirho eka nkarh loko ku tekiwa xiboho.
Minhlangano ya bodo
 Bodo yinga hlawula hi kuya ka nkarhi nhlangano wun?we kumbe yinyingi ku tirha eka ntirho wun?wana na wun?wana na vutiolori bya matimba lama yisiwa ehansi eka wona hi bodo.
Nhlangano wunga kombisa ntsena vanhu lava nga swirho swa bodo, handle ka kuyisa emhlweni loku lavekaka ku fambelana na Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali ya Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 ya 1999
Bodo-
a yi nga endla nomboro ya swirho swa yona ku tshama eka nhlanagano;
b yi nga endla leswku imani xirho lexi nga tshamelaka nhlangano; nakambe c yi nga nyika vafambisi eka nhlangano kambe vafambisi valavo va fenekele ku landzelela Nawu.
Nhlangano wu faneke ku endla ntirho wa yona na vutiolori bya xirho xa matimba ya yona eka mali ya Nawu lowu na vafambisi van?wana na van?wana lavanga nyikiwa hi bodoku ya hi xiphemunyana xa 3c.
Xiboho lexi nga teka hi nhlangano eka matirhelo ya ntirho wa vona na vutiolori bya matimba lama nga endleriwa eka xiboho xa wona xa bodo, xirho eka kulunghisa ka bodo.
Hakelo na mpfumelelo wa swirho swa bodo na nhlangano
 Holobye anga, hi xikan?we eka Holobye wa swa Timali, ku kombisa hakelo na mpfumelelo eka xirho xin?wana na xin?wana xa bodo, kumbe xa nhlangano, lexi nga ri ki entirweni nkarhi hinkwawo wa tiko.
Hakelo na mpfumelelo eka vanhu lava kombisiweke eka xiphemunyana xa 1 va nga hambana ku ya hi kuhambana ka tihofisi leti nga endliwa hi vona kumbe mintirho yo hambana leyi nga endliwa hi vona.
Xitafu xa bodo na hakelo
 Bodo-
a eka vuvutisi eka Holobye, ku fanekele ku hlawula munhu loyi ang na vutivi na ku tiva tani hi Mufambisilonkulu loyi anga-
i xirho eka vufambisi na vulawuri eka bodo, u ni vutihlamuleri eka vutihlamuleri bya swa timali leswi yelanak na swivangelo swa bodo; nakambe ii swa amukeleka eka bodo; nakambe b hlawula xitafu xin?wana tani hi loko swifenelrile ku kota leswaku bodo yi endla mintirho ya yona.
Xiphemu xa 67 2 na xa 3 na xiphemu xa 68, hlaya na ku cinca loku lavekakja hi xiyimo, ku tirhisa hi Mufambisilonkulu na xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu eka ku hlawula hi kuya hi Nawu lowu.
Bodo, hi ku vutisisa eka Holobye, anga kombisa hakelo, mpfumelelo, ku vuyeriwa ka kuthoriwa na swin?wana swilo na matirhelo ya mahlawulelo ya munhu loyi a hlawulaka ku ya hi xiphemunyana xa 1.
Xirho eka mali ya Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999, bodo yi nga yisa ehansi eka xirho xin?wana na xin?wana xa xitafu matimba man?wana na man?wana kumbe ntirho lowu bodo yi nga wutirhisak kumbe ku wutirha ku ya hi Nawu lowu.
Swa Timali
 Bodo yi nyikiwa swa timali kusukela eka-
a mali leyi humaka eka Palamente ya bodo;
c xuma lexi nghenaka lexi fambisaka hi bodo ku sukela eka nhlayiso wa yona na vuhakeri eka mali kuya hi xiphemunyana xa 6; nakambe d mali yin?wana leyi ghenaka eka bodo kusukela eka ndhawu yin?wana.
Lembe ra swatimali ra bodo I nkarhi wa ti 1 ta Dzivamusoko eka lembe rin?wana na rin?wana ku fikela hi ti 31 ta Nyenyankulu wa lembe leri landzelaka.
Lembe rin?wana na rin?wana , eka nkarhi wo kombisa hi Holobye, bodo yi fanekele ku yisa eka Holobye tsalwa ra xuma lexi faekeleke xinghena xa bodo na madurhelu, na kukombela kahle kahle kusuka ePalamante, hi ku landzelela ka lembe leri landzelaka ra swa timali.
Bodo yi fanekele ku pfula no hlayisa akhawunti hi vito ra bodo hi bangi leyi nga ni mpfumelelo kumbe xivandla xin?wana lexinga na mpfumelelo xa swa timali eka Riphabliki na-
a mali yin?wana na yin?wana ley kumiwekehi bodo yi fanekele ku hoxiwa eka akhawunti yoleyo; na b muholo wun?wana na wun?wana eka bodo yi fanekele ku endliwa eka akhawunti yoleyo.
Ticheke leti nga humesiwa ka akhawunti bodo yi fanekele ku sayiniwa hi yona hi vanu vambirhi lava nga nyikiwa mpfumelelo eka ntirho wo fa na wolowo hi ndzhendzelekano wa bodo.
Bodo yi nga hlayisa kumbe ku hoax mali ya bodo leyi nga laviwiki hi xihatla eka ku hlangana na matirhiselo ra mali -
a eka nkarhi lowu tsongo wa vuhoxa mali na bangi yin?wan na yin?wana leyi ngana pfumelelo kumbe xivandla xa swa timalieka Riphabliki; kumbe b eka nhlayiso wa akhawunti na Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko ku sungula ku ya hi xiphemu xa 2 xa Ntirhisano wa Nawu wa Vuhoxelo bya Tiko xa 1984 Nawu wa Nomboro ya 46 ya 1984
Akhawunti, vukamaba tinkota na swiviko
 bodo yi ni vutihlamuleri eka-
a akhawunti ya Tiko na mali yin?wana leyi nga amukeriwa hi, kumbe hakeriwa eka kumbe eka akhawunti ya, bodo; nakambe b vangaka kulaveka ka akhawunti na tirhikhodo leti yelanaka ku hlayisiwa, hi ku kotisa eka Nawu wa Mafambiselo ya swa Timal wa Vanhu, wa 1999 (Nawu wa Nomboro ya 1 wa 1999)
Tirhikhodo leti kumekaka eka xiphemunyana xa 1b xifanekele ku kamberiwa hi Vakameri Vantolovelo.
Bodo yi fanekele ku tivisa eka Holobye nkarhi wun?wa kan?we elembeni eka mighingiriko yo yona.
Hi xihatla hatla loko endzhaku ko amukela xiviko lexi kombisiweke eka xiphemunyana xa 3, Holobye u fanekele ku-
a cincelaa e ka vukopeli bya xiviko eka Holobyenkulu wa xifundzankulu xin?wana na xin?wana; nakambe b ku endla tafula eka Palamente.
KAVANYISA KA 5
NSUSUMETO NA KU TLULA NAWU
Mukamberi wa rixaka
 Bodo-
a yinga hlawula munhu loyi a lavekaka anga na vutivi tan hi hi mukamberi no veka mukamberi ku kambela, ku lavisisa kumbe ku pima nkoka eka mhak yin?wana na yin?wana eka bodo, xirho ku lawula no fambisa eka bodo, nakambe b fanekele ku nyika mukamberi un?wana na un?wana hi vumbhoni lebyi sayiniweke eka bodo na masungulo-
i leswaku mukamberi u hlawuriwile hansi ka Nawu lowu; nakambe ii mpimo wun?wana na wun?wana eka huvo ya vukamberi.
Mukamberi u tirha swivangelo hansi ka Nawu ufanekele ku kombisa vumbhoni bya yena bya ku hlawuriwa eka munhu loyi swin?wikongomeke loyi alavaka ku laveka ku vona.
eka ndlela ya Nawu lowu kumbe rixaka rin?wana kumbe nawu wa xifundzankulu eka ku landzelela ka vugembuli na mighingiriko ya nhlangano, mukamberi u lava vulaveki ku va a hlawuriwa ku va mufambisi wa ntshuxeko eka ndlela yo yelana na swiphemu swa Nawu wo Sirhelela eka Vughevenga, wa 1977 Nawu wa Nomboro ya 51 wa 1977.
Matimba na mintirho ya vukamberi
 Mukamberi anga vakona eka tihofisi ta huvo yo nyika nawu wa xifundzankulu yin?wana na yin?wana hi ndlela yo humesela mighingiriko leyi kombisiweke eka xiphemu xa 33 kumbe 34.
Handle ka xitiviso, mukamberi eka komponi ya mukamberi loyi anga hlawuriwa ku ya hi nawu wa xifundzankulu, anga-
a ku ghena tindhawu tin?wana na tin?wana leti ngani mpfumelelo, kumbe tindhawu tin?wana eka tona mighingiriko leyi ngani mpfumelelo yi katsiwile, hlanganisiwile kumbe ku dnliwa kuri yiva kona, kumbe eka tirhikhodo ta mighingiriko yin?wana na yin?wana yoleyo ti lulamisiwile kumbe ku hlayisiwa;
b ku nghena tindhawu leti havaku mpfumelelo, eka kumbe eka tona ti ehlekeleteriwaka-
i leswaku mighiniriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli yi katiwile, nhlanganisiwile kumbe ku endli ku vakona; kumbe ii leswaku muchini wun?wana na wun?wa kumbe swilo swa vugembuli, switirhiso, xilo, buku, rikhodo, xitiviso, vurikhodo kumbe matsalwa man?wana lamatirhisiwaka kumbe lamanga tirhisiwa eka ku hlanganisa eka hlangana na tikhasino kumbe mighingiriko yin?wana ya vugembuli yinga kumeka;
c eka tindhwau tin?wana leti kombisiweke eka ndzimana ya a kumbe b-
i ku hlanganisa xikombelo xin?wana na xin?wana lexi mukamberi atshembaka ku xa kahle, endzhaku ko va w byerile munhu loyi avonaka eka kuva yena eka tindhawu ta ndlela ya vuvhachi bya mukamberi;
ii kombela munhu loyi anga na vulawuri eka tindhawu to tani hileto to yendla mpfumelelo wun?wana kumbe mpfumelelo kumbe ximfumo loku lavekaka hansi ka Nawu lowu kumbe eka nawu wa xifundzankulu, iii xivutiso eka munhu loyi anga kumbe eka tindhawu toleto;
iv ku kambela eka swilo leswi hlamuseriweke swa vugembuli, switirhiso, swilo, buku, rhikhodo, xitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa rin?wana, hi mayelana, henlha ka kumbe ka tindhawu leti komisiweke eka ndzimana ya a kumbe b; nakambe v pima utlhela u susa eka tindhawu toleto, nakambe ku imphawunda-
a swilo swin?wana swa ndlela ya xikambelo kumbe vukamberi b kumbe buku, rhikhodo, ljara, switirhiso swa vugembuli, bokisi ra mali na swilo swa rona, kamaro hlayela ka rona kumbe swilo swa rona kumbe matirhiselo ya vugembuli;
d kombela eka munhu un?wana loyi a vonakaka eka kuva yena loyi anga ka eka tindhawu leti hlamuseriwak eka ndzimana ya a kumbe b i ku komba xitirhiso xin?wana, switirhiso kumbe swilo leswi vuriwaka eka tindzimana toleto leti munhu anga na xitulu kumbe vuhlayis bya, kumbe vulawuri eka;
ii ku nyika ndlela eka xikmabelo kumbe ku endla vukopeli kumbe vuengetelo, buku, rhikhodo, sitiviso, rhikhodo kumbe tsalwa leri kumekeka eka ndzimana ya a kumbe b leyi munhu ang ka yona kumbe vuhlayisi eka, kumbe vulawuri lebyi kulu; kumbe ii ku nyika mahungu man?wa na man?wana eka nhlangano wa swin?wana na swin?wana leswi nga hlawuriwa kumbe ku endliwa ku ya hi xiphemunyana xa i kumbe ii.
Handle ka xitiviso, mukamberi anga endla xin?wana na xin?wana lexi nga kombisiwa eka xiphemunyana xa 2 hi ndlela yo va na vutihlamuleri eka bodo kuya hi xiphemu xa 65 1a kumbe b.
Loko atirha ntirho ku ya hi xiphemunyana xa 2 kumbe 3, mukamberi anga fambisana kumbe kupfuniwa hi mupfuneti, muhlamuseri kumbe mufambisi wa swa vuphorisa.
Mukamberi ang kombela no tlhela kuma mahungu, switirho na mahungu man?wana ku suka eka mpfumelelo kumbe xikombelo xa mpfumelelo kumbe ntsariso hansi ka Nawu lowu, xirho eka mali ya Ntlakuso wa Mpfumelelo eka Nawu wa Mahungu, wa 2000 Nawu wa Nomboro ya 2 ya 2000
Ku tsandzeka ka xitshembo
 hi ku tlula nawu ku pfala mahungu man?wana na man?wana ya xitshembo kuya hi timhaka ta munhu un?wana na un?wana atikumaka-
a eka ku kuma xivangelo ku ya hi Nawu lowu; kumbe b tani hi mbuyelo ku endla xikombelo kumbe ku nghela mphikizano eka kuyisa emhlweni kun?wana na kun?wana ku ya hi Nawu lowu.
Xiphemunyana xa 1 axi tirhisi mahungu lama nga hetisieka-
a hi ndlela ya vuamukeri bya kahle kumbe nsusumeto eka Nawu lowu;
b hi ndlela ya vuamukeri bya vululami; kumbe c eka xikombelo xa mukamberi kumbe munhu un?wana loyi anga chiwa vito rin?wana ku amukela mahungu.
Nkavanyeto eka vuamekelo bya Nawu
I ku tlula nawu ku humesa, ku kavanyeta kumbe ku kondletela munhu un?wana na un?wana loyi a alulamisaka matimba kumbe endlaka ntirho lowu yisiweke ehansi eka, ehenhla ka kumbe ku humesela ehandle eka munhu yoloye hi Nawu lowu.
 Munhu loyi a vutisaka hi mukamberi ku ya hi Nawu lowu a nga siveriwi ku hlamula xivutiso xin?wana na xin?wanaloko nhlamuo yi leyi kriminata wena n?wini.
ku kala Ku ti-inkrimineyita nhlamulo leyi nyikiweke kumbe tsalwa leri endliweke eka vutiolori bya matimba bya munhu ku ya hi Nawu lowu I vudyohi tani hi vumbhoni eka munhu loyi anga nyika nhlamulo kumbe ang endla tsalwa eka kuyisa emahlweni ka vughevenga byi n?wana na byin?wana, handle ka loko eka kuyisa emhlweni ka vughevenga ekaperijuri kumbe eka yona munhu a ringetaka ka vukhamba leby kombisiweke eka xiphemu, ntsena eka engetelo leswku nhlamulo kumbe tsalwa leri fanaka ku vani vumbhoni eka vudyohi lebyi nga chadyiwa.
Ku tsandzeka ku landzelala nawu
Hi ku engtela eka xuma xin?wana na xin?wana ku ya hi Nawu lowu, munhu loyi a endlaka vudyohi loyi a-
a endlaka xin?wana na xin?wana anga ehleketi eka nxaxameto lowu ngari wa kahle wa bodo ku ya hi mhaka yinwana leyi hlanganeka na ndzavisiso;
b endlaka xin?wana na xin?wana hindlela leyi hlanganeka na ndzavisiso leswku swi tava swi endleiwi eka huvo loko kuyisa emhlweni ku ve kona eka huvo ya nawu;
c ku yisa mahung ya mavunwa eka bodo;
d kutsakela ku kavanyeta kuyisa emhlweni kumbe ku huma endlelni eka tindhawu leti vuyingiseri byinga endliwa;
e mavunwa yo lova ku-
f i mukamberi i huvo ya xinawana; kumbe ii munhu loyi ang na mpfumeleloeka nawu eka huvo ya xinawana; kumbe g ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela eka rihanyo ra yena eka xikombelo xin?wana xin?wana xa mukamberi hansi ka xiphemu xa 77.
Vughevenga na nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo
 I ku tlula nawu kukhontraveni xuma xin?wana na xin?wana xa Nawu lowu.
Loko munhu ku kumeka leswaku tlule nawu wa Nawu lowu hi nkarhi wun?wana lowu nakambe wu yelanaka na kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, munhu yoloye anga voniwa nandzu eka ku tlula nawu wa Nawu lowu, kumbe kutlula nawu ka le hansi ka nawu wa xifundzankulu, kambe hayi hi vumbirhi.
Vuendli bya vughevenga hansi ka Nawu lowu hi mpfumelelo I nkavenyeto eka matirhelo ya mpfumelelo.
 handle ka swin?wana na swin?wana eka ntwanano lowu katsaka eka nawu wun?wana, ku hih Nawu lowu swi liyabulu eka ndziho wunga ri lowu hundzaka ku ringana R10 000 000, kumbe kuva ekhotsweni nkarhi lowu nga hundzeki malembe ya 10, kumbe hi vumbirhi ndziho na le khotsweni.
mpfumele lowu nga kimiwa eka nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo swi tlula eka vuamukeri bya vutirafi leby nga hundzeki 10% wa anyuwali yo tlula mpfumelelo.
Huvo ya majisitarata ku humesa nawu handle ka swinwana leswi nga ka ntwanano lowu katsaka milawu yin?wana, huvo ya majistarata yina pfumelelo wo humesa vutirafi eka vughevenga kumbe nkavanyeto wa matirhelo ya mpfumelelo hi kuya hi Nawu lowu.
Mphakelo wa matsalwa handle ka loko kumbexani swi nyikiwile eka Nawu lowu, xitivso, xikombelo kumbe tsalwa rin?wana leri, ku ya hi Nawu lowu, fanekelaka ku phakela eka kumbe ku nyikiweke eka munhu, wu phakeriwa kahle kumbe nyika loko ku ri kumbe-
a fikisiwile ka munhu yoloye;
b yisiwile ka munhu yoloye;
c yisiwile hi poso leyi nga na mpfumelelo eka adirese ya munhu yoloye; kumbe d ku navetisiwile eka Gazzete
Vumbhoni byi nga ni nkoka
 eka vughevenga byi n?wana na byi n?wana le byiy ka emahlweni kuya hi Nawu lowu, loko ku ri navumbhoni leswaku I tsalwa ra mavunwa, ku nghena kumbe rikhodo kumbe mahung ya mavunwa humaaka eka kumbe eka buku, tsalwa, pulani, xifaniso kumbe vu halyisa bya khomphuyuta, eka nkalo wa vumbhoni eka ntwanano, munhu loyi a anga hlayisa xilo xolexo wu ehleketeriwa ku endla tsalwa, vunghenelo kumbe rikhodo kumbe ku hlayisa mahungu.
tsalwa, vughenelo kumbe rikhodo, kumbe mahungu, endzeni kumbe buku yin?wana na yin?wana, tsalwa, pulani xifaniso kumbe vuhlayisi bya khomphuyuta eka vumbhoni tain hivuamukelo bya marito ya nkoka eka kumbe eka yona hi munhu loyi a humelelaka ku va aendlile, nghenile, rikhodile kumbe ku hlayisa yona handle ka loko kuri na vumbhoni eka ntwanano lowu munhu akali anga wu endlangiki, nghenelangiki, rikhodangiki kumbe ku wu hlayisa.
KUNYIKA LOKU TIVEKAKA
Swinawana
 Holobye anga endla swinawana kuya hi-
a swivumbeko swin?wana na swinwana leswi lavekaka ku tirhisiwa eka ndlela ya Nawu lowu;
b mpimo wa nomboro ya muhlovo wun?wana na wun?wana wa mpfumelelo, mayelana vugembuli lebyi nga tanyikiwa eka Riphabliki kumbe eka xifundzankulu xin?wana na xin?wana, xirho eka xiphemu xa 45;
c ku kombisiwaka ka muhlovo na mpimo lowu nga tirhaka eka ntolovelo eka Riphabliki mayelana na mhaka yin?wana ku ya hi Nawu lowu;
d ntoloveto hi bodo ya vukamberi bya yona, ndzavisiso na ku pima nkoka wa swivangelo kuya hi swiphemu swa 33 na 34;
e nkarhi, ndlela na xivumbeko, na mhaka ya mahungu eka ku nyikiwa hi kuya hi xiphemu xa 35;
f mpimo wa lehansi eka malunghiselelo, ntirhiso na nhlayiso wa tindhawu leti nga, kumbe lavaka kuva, tindhwa ta mpfumelelo, leti ka tona mpimo wa lehansi wufaneleke ku-
g i kunyika eka vurindzi eka vughembuli, na ii ku nyika eka nsirhelelo wa lavatsongo eka ku humesela eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe h ntolovelo, mhaka yin?wana na yin?wana ya mhangu leyi nga tekeriwaka emiehleketweni kahle kahle kumbe mfhumba lowu hlamuseriwaka hi ndlela yo vuyeriwa eka swilo swa Nawu lowu.
endzhaku ko ti hlanaganisa na Huvo, Holobye anga endla swanawana mayelana-
a muhlovo na mpimo eka ndlela na mayimelo ya swinawana na vulawuri eka-
c muhlovo wa mintlangu leti nga tlangiwiki eka khasino;
d vulawuri na mpimo eka bingo kumbe ntlangu lowu yelanaka; nakambe e mpimo wa lehansi hi kulandzelela mafambiselo ya mpfumelelo hi tihuvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu, ku katsa-
i ku nyika , ku yimisiwa, ku humesa, ku vonisisa na hundzulo wa mpfumelelo wa vugembuli;
ii mafambiselo eka maendlelo ya swikombelo, ku katsa ndzavisiso leswaku wu hlanganiswa eka nkarhi wun?wana wa hansi lowu twaka hi ku landzelela swikombelo swa mpfumelelo ku swi hlanganisa;
iii ndlela yo hlanganisa na endzhaku ka ku nyikiwa ka mpfumelelo ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu lowu tirhisiwaka wa xihundza;
iv mayimela na ndlela ya vukamberi eka bindzu ra mpfumelelo na tsalwa na rikhodo leti fanekelaka ku hlayisa no yisa eka huvo leyi yelanaka ya pfumelelo; nakambe v muhlovo, mpimo wa lehansi na nkoka wa switirho swa vugembuli leswi nga tirhisiwaka eka mpfumelelo.
Holobye anga endla swanawana leswi kombisaka, hi kulandzelela swikombelo eka mpfumelelo wa rixaka hansi ka Nawu lowu-
a ndlela na xivumbeko eka swikombelo swa mpfumelelo swi fanekele ku heketiwa;
b hakelo wa mali, na ndlela leyi mahakelelo, hi ku landzelela eka muhlovo wo hambana eka mpfumelelo, ku katsa mali hi kulandzelela swa-
c i swikombelo;
d mafambiselo eka ku tekela miehleketweni ka swikombelo, ku ktsa ndzavisiso leswaku ku hlanaganisa na nkarhi wun?wana hansi ka ku yingisela hi kulndzelela eka swikombelo swa mipmfumelelo swi fanekele ku hlanganisiwa;
e nkarhi wa mpfumelelo na mafambiselo na mali ya ku endla hintshwa mpfumelelo;
f matirhelo lamang hlangnisiwa na mpfumelelo, kuya hi xiphemu xa 485; nakambe g matirhelo na swilaveko eka nrhurhiso wa mpfumelelo, kumbe kutsakela eka mpfumelelo.
endzhaku ko endla swinawana ku ya hi Nawu lowu, handle ka swinawana leswi kombisiweke eka xiphemunyana xa 1a na d, holobye a fanekele-
b i ku vutisa eka Huvo; and i nxaviso wa swinawan leswi nga huseriwa erivaleni eka xiphiqo xa mpimo wa lehansi wa masiku ya 90; nakembe c ku tihlanagnisa na bodo na huvo ya xifundzankulu yo nyika mpfumelelo.
Nkambisiso wa milawu na nrhurhiso wa malunghiselo
Nawu lowu wu kambisisa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996).
Vito leri tsongo na masungulo
Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 2003, no tlhela wu ta eka matirhelo eka siku ku lunghisiwaka hi Nkulunkumba hi ku xitiviso eka Gazzete.
NONGONOKO
Nhlamuselo
 eka Nongonoko lowu-
siku leri pfunaka? ku vuriwa siku leri eka rona Nawu lowu, kumbe nhlayiso lowu yelanaka wa wona, swite eka matirhelo ku ya hi xiphemu xa 89;
Nawu lowu nga hundza? ku vuriwa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nomboro ya 33 ya 1996)
Vumbhoni eka Nongonoko lowu-
a eka xiphemu hi tinomboro, I vumbhoni eka ku twanana ka xiphemu xa-
i Nawu lowu nga hundza, loko tinomboro ti landzeriwa hi marito ?ya Nawu lowu nga hundza?; kumbe ii Nawu lowu, eka ndlela yin?wana.
b eka xilo kumbe xilonyana hi nomboro I vumbhoni eka ku twanana ka xilo kumbe xilonyana xa Nongonoko lowu.
 Handle ka Nawu lowu nga hundza, Xinawana xa Nomboro ya R 1425 kutivisa hi vukulu hansi ka xiphemu xa 17 xa Nawu lowu nga hundza hi ti 21 ta N?wedzamhala 2000 yisa emahlweni hi ndlela ya matimba tani hi loko wu tivisiwi hi vukulu ku ya hi nawu wa xiphemu xa 87, hi mpfumelelo lowu lndzelaka:
a Nhlamuselo ya ?byako? hi Xinawana xa 1 lexi nga tsemiwa; nakambe b Swinawana swa 4, 8, 10, 11, 12, 16, 28, 29, 39, 40, 411, 42, 62, 63 na xa 64 swi tsemiwile.
Mpfumelelo lowu nga nyikiwa ku ya hi nawu lowu tirhisiwaka wa xifundzankulu hi huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzalexikulu, na ndlela ya matimba hi xihatla kungasi fika siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni eka ndlela ya matimba, nhloko mhaka eka nhlayiso wa Nawu lowu, na nawu wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka.
Hi ku landzelela mpfumelelo lowu kombisiweke eka xilonyana xa 2-
a xiphemu xa 171 axi tirhi kufikela siku ro tlange ra nharhu ra siku leri pfunaka, kumbe siku lero ra khale tani hi bodo, endzhaku ko languta nawu wun?wana na wun?wana wa mayelana na huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu, yi nga tiyisisa eka tindhawu tokari to va nimpfumelelo;
b swinawana lewi nga endliwa ku ya hi xiphemu xa 871f aswi tirhi kufikela eka siku ro tlangela ro sungula eka rona laha swinawana swo tani hi sweswo swi nga hi ndlela ya matimba;
c xiphemu xa 46 a xitirhi kufikela eka siku leri pfunaka ro tlangela ra vunharhu.
Timfanelo tinwana kumbe vucha vito hivuntshwa lebyi tsekeriwaka hi, kumbe mfanelo leyi endliweke, munhu un?wana na un?wana ku ya hi nhlayiso wun?wana wa Nawu lowu nga hundza, lowu nga tirhisiwangiki kumbe ku fikeleriwa nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka ri fanekele ku langutiwa eka ku va timfanelo ta le nawini kumbe vu cha hivuntshwa eka, kumbe mfanelo leyi humesiweke, leyi munhu ku ya hi mayelana Nawu lowu wa nhlayiso, ku sukela siku leri timfanelo, vu cha hi vuntshwa kumbe timfanelo eka arose yo sungula, nhloko mhaka eka nhlayiso wa nawu lowu.
Xitiviso lexi nyikiweke hi munhu eka munhu un?wana ku ya hi nhlayiso wa Nawu lowu nga hundza lowu fanekelaka ku langutiwa tani hi xitiviso lexi nganyikiwa ku ya hi nhlayiso lowu yelanaka wa Nawu lowu, ku sukela eka siku leri ku nga nyikiwa xitiviso hansi ka nawu lowu hundzeke.
Tsalwa leri, endzhaku ka siku leri pfunaka, ri phakeriwile eka kukotisa ka Nawu lowu hundzeke ku fanekele ku langutiwa tani hi kutsakisiwa ku phakela eka ndlela ya Nawu lowu.
Xikombelo lexi nga nyikiwa hi mukamberi, ku ya hi nhlayiso wun?wana na wun?wana wa nawu lowu nga hundza, na ku khumbeka ko htlisa endzhaku ka siku leri pfunaka, ku yisa emahlweni vukhumbeki, nhlokomhaka eka nhlayiso wa nawu lowu hundzeke.
Ntswalo wa tiko
 Xiphemu xa 55 xi tirhisa-
a ku ya hi xitlhangu xa rixaka eka mfumo kumbe nhlangano wun?wana na wun?wana lowu khomelaka kumbe vaamukeri eka rifuwo rin?wana na rin?wana kumbe vukahle eka landzelelo wa mighingiriko ya vugembuli eka kumbe eka xtlhangu xa mfumo, ntsena endzhaku ka siku leri langutiwaka hi Holobye hi ku xitiviso eka Gazette;
b ku ya hi enthiti leyi kombisiweke eka xilonyana xa 2 a, ntsena endzhaku ka siiku leri langutiweke hi Holobye hi xitiviso eka Gazette; kumbe a henhla ka vuto eka ndlela ya matimba eka Nawu lowu, hi ndlela yin?wana.
handle ka xiphemu xa 55, loko ku langutiwa xikombelo xa mpfumelelo wa khasino eka nkarhi wun?wana na wun?wana endzhaku ka siku leri yelanaka leri langutiwaka ku ya hi xilonyana xa 1, huvo yo nyika mpfumelelo yi fanekele ku languta-
a ntswalo wa swa timali eka mighingiriko yin?wana na yin?wana ya vugembuli lowu endliweke hi Tiki, xirho xa Tiko kumbe nhlangano wun?wana wun?wana eka wona laha Tiko ri nga na xiphiqo, ku katsa-
iii Bangi ya Nhluvuko lowu nga Pimiwa wa Vanhu va Ciskei;
iv Komponi yin?wana na yinwana na ntirhisano eka wona laha yin?wana na yinwana eka enthithisi leti longloxiweke eka ndzimana ya i ku ya eka ya ii ti nga va ticincerwe eka; kumbe v Xirho xa tiko kumbe nhlanganoeka wo laha tiko ri nga ni xiphiqo eka xona laha enthithi swi vulaka swona eka ndzimana ya i na iv ti nga rhurhiseriwa eka ntswalo eka mighingiriko ya vugembuli; nakambe c ku nghonoka ka le nawini ko fana vafambisi vajuridixiyali ya nhlayiso, vafambisi va judixiyali kumbe xivumbeko tani hi loko swi nyikiwile eka Nawu wa Tikomponi, wa 1973 Nawu wa Nomboro ya 61 wa 1973, kumbe nawu wun?wana enthithi lowu langutiweke eka ndzimana ya a.
Bodo ya Vugembuli bya Rixaka
 Munhu loyi ari xirho xa bodo nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka-
a eka kuva xirho xa bodo henla ka kuta ka matirhelo ya Nawu lowu, loko munhu yoloye ang chiwangi hi vuntshwa kuva xirho xa bodo ku ya hi xiphemu xa 67; nakambe b handle ka swona, ku yisa emhlweniku va xirho xa bodo, vukhomeri eka xiyimeko xona xexiyani munhu loyi axi khomile nkarhi wolow endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ya fikela eka loko swiherile eka munhu loyi a hlawuriwile ku ya hi Nawu lowu nga hundza.
Munhu loyi a endleke nkarhi tani hi mukamberi hansi ka Nawu lowu nga hundza nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka I mukamberi ku ya Nawu lowu tani hi siku leri pfunaka, nhlokomhaka eka ndlela yoyisa emahlweni ka bodo.
Vumbhoni bya mukamberi leby nyikiweke kuya hi Nawu lowu nga hundza na nkarhi wolowo wa ntiyiso endzhaku ka siku leri pfunaka ku yisa emhlweni eka ntiyiso tani hi vumbhoni bya nkarhitani himukamberi, tani hi loko swi nyikiwileku ya hi Nawu lowu, ku ya fikela swi hela hinkarhi kumbe swisuriwa hi bodo.
Mpfumelelo wa rixaka munhu loyi, nkarhi wolowo Nawu lowu nga hundza, ku va na mpfumelelo wa muhlovo lowu, kuya hi Nawu lowu, ku laveka ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, ang endla xikombelo eka huvo yo nyika mpfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo eka kucincela eka mpfumelelo wolowo, na huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu wu fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto eka mpfumelelo wa khale, eka ndlela yo yelana hiku ya na matirhelo.
Munhu loyim nkarhi wolowo endzhaku ka siku leri pfunaka, ku ve na mpfumelelo eka muhlovo wolowo leswaku, ku ya hi Nawu lowu, aswi laveki ku nyikiwa mpfumelelo wa rixaka, kambe wu nga nyikiwa, anga endla xikombelo eka 6 wa tinhweti endzhaku ka siku leri pfunaka ku huvo yo nyika pfumelelo ya xifundzankulu leyi nyikaka mpfumelelo ku cincela eka mpfumelelo fanekele ku nyika mpfumelelo wa rixaka eka hunguto wa mpfuemeleo wa khale, na huvo yo nyika mpfumelelo, eka kuyelana ka na mawtirhelo.
Nhluvukiso wa kutirhelana ka nawu wa vugembuli na nawu
 bodo yi fanekele ku sungula nhlangano ku languta na kuvika eka nawu wa rixaka ku endla kutirhela ka vugembuli eka Riphabliki, ku tlhela ku katsiwa xiviko xa wona eka nongonoko wun?wana na wun?wana wa nawu wa rixaka lowu nga ka hlangano wu langutiwa hi ku tsundzuxana.
Handle ka xiphemu xa 712, nhlangano lo nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi wu nga katsa-
a vayimeri va huvo yo nyika mpfumelelo wa xifundzankulu; na b vanhu van?wana, loko kumbe vanhu vo lavo vari swirho swa bodo.
Xiphemu xa 713 na 4 ku tirhisa eka nhlangano lowu nga ka xivandla ku ya hi xilo lexi.
Nhlangano lowu nga ka xivandlaku ya hi xilo lexi yi fanekele ku tivisa hi hlanganisa eka bodo na Huvo eka lembe rin?we endzhaku ka siku leri pfunaka.
Eka malembe mambirhi endzhaku ka siku leri pfunaka, Holobye, endzhaku ko languta xitiviso eka nhlangano na matirhelo man?wana ya bodo na Huvo, fanekele ku tivisa nawu wa Palamente eka xinawana lexi xa vugembuli eka Riphabliki.
Ku rhurhisa ka tinomboro leti pimeke ta mpfumelo wa khasino
Handle ka ku ta ka matirhelo ya Nawu lowu nga hundza-
Xiphemu xa 13 (j) xa nawu lowu, handle ka marito lama landzelaka eka xindzimana nyana xa 13 (j)(ix), swi tshamisa xisweswo eka ndlela ya matimba ku fikela eka swinawana leswi endlaka hi Holobye ku kombisatinomboro leti pimiweke ta ndlela ya matimba eka mpfumelelo wa tikhasino, tani hi xiphemu xa 45 na nawu lowu.
Vanhu lava hlawuriweke
Handle ka kuta ka tirhelo ra xiphemu xa 14-
a xiphemunyana xa 1 ku ya eka xa 4 xa xiphemu lexi tshama ka xi na tirhi kufikela siku leri vekiweke hi Holobye eka xitiviso xa Gazette endzhaku ka bodo yi sungurile ntsariso wa rixaka eka vanhu lava nga hlawuriwa tani hi xiphemu xa 14 5; na b xiphemu nyana xa 8 na 11 xa xiphemu lexi saleke xingatirheki-
i hi ku landzelela mighingiriko yin?wana ya vugembuli hanle ka ya vutirisi bya ku pimiwa bya michini ya vuhakelelo, ku ya fikela siku leri nga vekiwa ku ya hi ndzimana ya a; kumbe ii hi ku landzelela vutirhi lebyi pimiweke bya muvhi yo hakela, ku fikela siku leri nga vekiwa hi Holobye hi xitvisoeka Gazette endzhaku ka bodo yi tsundzuxile Holobye leswaku xivangelo na ku pfuna swi vula kuhumelela ka ku yisa enhlweni matirhiselo ya michi hi vanhu lava nga hlawuriwa.
MEMORANDAMU EKA SWILO SWA BILI YA VUGEMBULI YA RIXAKA, YA 2003
Vuyimelo na swilo swa Bili
Bili leyi yi vulavula hi languta Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 (Nawu wa Nombor ya 33 wa 1996), na ku hlanganisa nhlayiso lowu nyingi eka xivumbeko lexintshwa, loko ku engetriwa nhlayiso wun?wana lowu tisaka milawu leyintshwa ya xikan?we ya rixaka na swinawana swa xifundzankulu swa tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini.
a nsungulo eka nongonoko lowu tivekakau eka ku nhlanagno lowu pimiweke lowu yelanaka na tikhasino, rheyisisi, vugembuli na wejarini;
b ku tivi mapimelo, silaveko na mpimo lowu hungutiweke wo vavisa vanhu eka leswi bohekaka na engetel wa vugembuli;
c ku tivisa sisitimi ya ntsariso wa michini ya vugembuli na maendlelo eka sisitimi leyi vonakaka eka mpfumelelo wa xifundzankulu;
d ku nyika sisitimi leyi fanaka ya rixaka ya vukamberi bya xi-elkitroniki lebyi pimiweke bya michini leyi hakelaka;
e k usungu la nongonoko lowuntshwa wa mpfumelelo wa rixaka ku sivela vulaveki eka mimpfumelelo yin?wana ku lava vumbhoni hi vutalo eka kundlu xifundzankulu xin?we;
f ku nyika eka ntirhisano exikarhi ka nhlanag wa xinawana xa xifundzankulu na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka leyi ngakona;
g ku tivisa muhlovo wa mpfumelelo wa yunifomo na mpimo eka mpfumelelo wa xifundzankulu lowu tirhisiwaka; na h ku sungula nhlangano lowuntshwa wa mfumo, Huvo ya Nawu wa Vugembuli bya Rixaka.
Kavanyisa ka 1 ku vekela ehandle nhlamuselo na nhlayiso lowu tirhisiwaka, lowu sungulaka leswi mighingiriko ya vugembuli yinga mighingiriko na kambe leswi yi wela eka hansi ka Bili, leswi mighingiriko yi swi endlaku tibeti na tiwejari, na mighingiriko yi endlaku mintlangu ya vugembuli, hambileswi maendlelo ya Xihluvi xa A manga lamntshwa, nhlayiso wu ya emhlweni eka nawu wa Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996 lowu nga katsa nkatsano wa tinhlamuselo to kuma ku pfuna lokufanaka.
Xihluvi xa B eka Kavanyisa ka 2 ku tivisiwa nhlayiso lowuntshwa, lowu nyikaka ku pfuna ka nawu lowuntshwa wa ku endla mighingiriko ya vugembuli lebyi ngariki nawini eka yuvifomo ya rixaka. Xiphemu xa 7 xi famba endzhaku, ku tivisa eku sunguleni milawu ya vugembuli eka swilo leswi fanaka na mayelana na nawu kumbe mintlangu. Xiphemu xa 11 xi kombisa ntlangu wo tsakisa.xikombiso; ku tlanga eka inthanete, handle ka nawu ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun?wana. A ku na xinawana lexi humelelaka eka Riphabliki, kambe nrhurhiso wa nhlayiso wa Bili wu humesa nongonoko wa lowu lunghiselaka nawu wo tani eka vutihlanganisi na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na nhlangano wa swi nawana swa xifundzankulu, hi xikan?we loko swinawana hinkwaswo swiri na nkarhi lowu ringaneke ku kota ku hlaya mhaka ya milawu na mafambiselo eka swinawana. Xiphemu xa 14 xi tivisa nongonoko wa vutsakeri na milawu ya huvo leyi nga hlawuriwa eka vugembuli bya vanhu lava nga tekaka nkarhi wo ringeta eka vugembuli. Xiphemu xa 16 xitsundzuxa milawu ya Nawu wa Vugembuli bya rixaka, bya 1996, eka mhaka ya nsusumeto wa swikweleti swa vugembuli. Hansi ka nawu lowu naga kona, vakweleti vo tano va susumetiwa hi nawu loko loko swi endla hi mayelana mighingiriko ya vugembuli leyi nga na xinawana hi, nakambe kumbe swi nga fambelani na, nawu wun?wana na wu?nwana. Xipemu xa 16 xi ta cinca. Akuna mukoloti loyi anga tanghena wa lavtsongo kumbe vanhu lava nga hlawuriwa va nga ta susumetiwa. Hi ndlela yin?wana, vakweleti lava nga ta nghena ku ya hi nawu wa vugembuli va tava va sumetiwile hi nawu, vakoloti lavanghenaka hi ndlela ya vugembuli bya le nawini leyi nga laveki ku nyikiwa mpfumelelo, swi ta susumetiwa kuya hinawu eka ndlela yoleha ya ntolovelo kumbe xinawana xin?wana lexi nyikaku, nakambe mukoloti loyi anga nghenaki hi ndlela yo ka nawu wa vugembuli ange vi loyi asusmetiwaka na ka tsongo. Ku wina ka vugembuli bya kala nawu swi ta va mhaka ya tiko.
Xihluvi xa C Kavanyisa ka 2 milawu hi ndlela yo landzelela eka xinawana xa tindhawu ta vugembuli na kutivisiwa ko ya emhlweni nhlayiso lowuntshwa lowu nga endliwa hi ku vula swiphiqo swa vugembuli hi vutal. Nhlayiso lowu nga sala eka ntlawa swinawana leswi nga kona hansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996.
Xihluvi xa D Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. xiphemu xa 27 xi humesa vutihlamuleri bya Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-eliktroniki eka rhikhodo ya mahungu lama yelanaka na michini leyi pimiweke
Xihluvi xa E Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki
Xihluvi xa C Kavanyisa ka 3 ku sungula kumbe ku endla mpfumelelo wa rixaka eka vanhu va lavaku ku kuma mpfumelelo.
Xihluvi xa E na F Kavanyisa ka 2 xiphiqo xa ntsariso na vumbhoni bya michini ya vugembuli. Xiphemu xa 20 xisungla eka swilaveko swa rixaka eka vumaki hinkwabyo na vaxavis eka michini ya vugembuli na switirhiso ku veka tirhikhodo ta ntsariso eka switirhiso leswi nga komberiwa, makiwa, xavisiwa kumbe endliwa, eka ntsariso wa vona hi ntsariso wa rixaka. Sisitimi yi ta pfumelela nkari wo kambela michini ya vugembuli na switirhiso, vususumeti na Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na swiana wana swa xifundzankuluwa hlangano eka ku kuma vugembuli byo ha mpfumelelo.
Hi ku engetela xiphemu xa 3 Xihluvi xo sungula muhlovo wa rixaka na mpimo eka calibiraxini na vumbhoni wa switirhiso swa vugembuli. Xiphemu xa 26 xi kombisa swinawana leswi nga kona ehansi ka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996. Kavanyisa ka 36 ku humesa vutihlamuleri bya eka xivangelo xa swilo exikarhi ka Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula sisitimi y kambela rixaka ya xi-elkitronniki.
Xiphemuxa 57 xi lava Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ku sungula ntsari wa rixak ku pfuneta eka vulavisisi byo hlangana na huvoya mpfumleleo ya xifundzankulu. Kavanyisa ka 4 ku sungula Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka, na kuyisa emahlweni ka lei nga kona, hambi leswi yi nga cinca tsalwa.
Huvo ya Nawu bya Vugembuli bya Rixaka yi hlanagnisa Holobya wa Vuxavisi na Vumaki, na ti MEC ta swifundza eka vutihla muleri eka tikhasino, rhyisisi, vugembuli na vuwejarini, Mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka na Mutshami w xitulu wa minhlangano yo hambana ya swifundza yo nyika mpfumelelo.
Mutshami wa xitulu wa Bodo ya Vugembuli bya Rixaka ange katsakanyi Vutshami bya xitulu eka minhlangano yo hambana ya swifundza, hikuva bodo ayaha ri na nawu eka swivangelo na hikuva bodo yi na vutihlamuleri hu landzelela eka nhlangano wa nyika mpfumelelo. Eka tindlela tin?wana ta vulandzeleri, tsalwa ra bodo na ntirhisano wa silaveko aswi cinciwanga eka Nawu wa Vugembuli bya Rixaka, wa 1996, hambileswi nhlayiso wu nga cinca eka vutivsi bya xinawana xa rixaka xofana Nawu wa Mafambiselo ya swa Timali swa Vanhu, wa 1999(nawu wa Nomboro wa 1 wa 199).
MAENDLELO YO TSUNDZUXANA
Eku sunguleni, a swi kaneriwile leswaku Holobye u ta ringanyeta nawu wo olova ku hundzuluxa Nawu wa Rixaka wo Gembula, 1996. Hi xikongomelo xexo mimpfapfarhuto yi lulamisiwile ku endlela ku kanela hi mpfapfarhuto lowu veke kona hi siku ra 16 Sunguti 2001. Wu hangalasiwile hi DTI ku kaneriwa hi MINMEC na le ka Huvo ya Rixaka yo Gembula, exikarhi ka swin?wana. Tanihi mbuyelo wa MINMEC, ku cinca ko hlayanyana ku ringanyetiwile no katsiwa eka tsalwa leri tirhisiwaka, hi ndlela yo va ri ri nawu lowu mpfapfarhutiweke.
DTI yi kondletele nhlengeletano yo tsundzuxanahi swikongomelo swa xithekiniki hi ku kuma switsundzuxo swa xinawu ku suka eka vufambisi bya swifundzankulu swo hambana eku heleni ka Mudyaxihi 2001, ku langutisa no nyika mavonelo eka tsalwa leri tirhisiwaka. Hi ku landza leswi hleriweke, naswona endzhaku ko kuma tindlela eka Holobye, DTI yi kongomisile eka nhluvuko wa mimpfapfarhuto yo hlaya leyi humeleleke, ivi yi hetelela yi katsiwa eka Nawumbisi wa mpfapfarhuto wo Hundzuluxa eku heleni ka 2001.
Holobye u komberile?
ku nghenisa swipimelo leswi kongamaka eka mpfapfarhuto mayelana na ntirhisano eka mafumelo ya ndhawu leyi nga na timhaka leti nghenelelanaka, tanihi laha swi kombisiweke ha kona eka Kavanyisa ka 3 ka Vumbiwa;
xitatimende lexi nga rivaleni xa vutihlamuleri byo nyika tilayisense eka migingiriko yo hambana tanihi le xikarhi ka swivandla swa mfumo wa xifundzankulu na wa rixaka;
rimba ra mafumelo laya fambisanaka, manghenelo yo twisiseka eku lulamiseni ka endlelo ra xiilekitironiki ro langutisisa michini yo gembula;
xiringanyeto xo lulamisa xivilelo xa xihatla xa ku gembula loku bohaka na ku va hlonga ro gembula;
ku fananisa na ku gembula hi ?internet? na masungulo laha ku nga ta tumbuluxiwa nawu wa malawulelo wa rixaka wa ndhawu yo gembula;
leswaku swi katsiwa eka Nawu wa swilaveko swa xinawu leswi kumekaka eka swinawana, na huvo yo antswa ya masungulo ya swinawana leswi saleke; na mpfapfarhuto lowu hleriweke, hi ririmi leri hlantswekeke.
Hi ku landza pfhumba leri humeleleke ro endla mpfapfarhuto hi vuntshwa, swi ve rivaleni leswaku ku cinca loku a ku laveka ku hundzile mpimo lowu a wu vekiwile wa macincelo ya nawumbisi, na leswaku swi ta tika ku fikelela xikombelo xa Holobye xa nawu lowu nga le rivaleni, wa mpimo lowu lulamisiweke ehandle ko sungula hi vuntshwa. Hi ku landza minkanelo yo cinca nawu lowu nga kona, (no va hi yingiserile swikombelo ku suka eka swirho swa komiti leyi faneleke ya palamende yi kombela ku cinciwa ka nawu wa vaxavi), vaofisiri va DTI va nyike swileriso swa malulamiselo ya Nawumbisi wuntshwa lowu heleleke, wu katsa swilaveko leswi saleke swa nawu lowu tirhisiwaka xikan?we na timhaka hinkwato letintshwa laha swileriso leswi hundzeke a swi nyikiwile.
Exikarhi ka N?wendzamhala 2001 na Mawuwana 2002, tsevu wa mimpfapfarhuto ya Nawumbisi lowu yi lulamisiwile no hangalasiwa eka Nawumbisi wa Rixaka wo Gembula na vulawuri bya xifundzankulu byo nyika tilayisense. Ku tsundzuxana ku vile kona na vatsundzuxi va nawu ku suka eka tihuvo leti fanaka hi Mudyaxihi 2001, Mawuwana 2002 na Mhawuri 2002.
Mpfapfarhuto wa vunkombo wa Nawumbisi wa ti 10 Mhawuri 2002, wu kombisa minkanelo na vatsundzuxi va swa nawu va huvo yo gembula ya xifundzankulu leyi a yi khomeriwe eBoksburg hi ti 22 Mawuwana 2002, no khoma minkanelo na vaofisiri va NDB, na swileriso ku suka eka swirho swa DTI ku fika hi ti 26 Mawuwana 2002, ku katsa na swiringanyeto leswi tsariweke swi kumiweke eka vatsundzuxi va swa nawu va huvo yo gembula ya xifundzankulu na minkanelo leyi a yi khomeriwe edorobeni ra Kapa hi ti 07 ta Mawuwana 2002.
Hi ku landza leswi vuriweke ku hlamula mpfapfarhuto wa vu 7, mpfapfarhuto wa vunhungu wu hangalasiwile eku sunguleni ka N?wendzamhala 2002, nakambe ku rhambiwile leswaku ku yisiwa swiringnyeto swa PLA na NGB.
Mpfapfarhuto wa vukaye wu kombisa mpfapfarhuto lowu antswisiweke, wu kongomisiwe eka nhlamulo ya mpfapfarhuto wa vu 8, kasi mpfapfarhuto wa vu 10 wu katsa swileriso swo hetelela leswi nyikiweke hi DTI eku hlamuleni ka leswi vuriweke endzhaku ko humesiwa ka Mpfapfarhuto wa vu 9.
Mpfapfarhuto wa vu 10 wu hangalasiwile leswaku vaaki va hlamula, naswona swileriso swintshwa swi nyikiwile hi DTI swi landza leswi yisiweke hi swiyenge leswi a swi ri na ku tsakela. Nawumbisi wu kombisa ku cinca loku endliweke hi ku landza leswi yisiweke. Ngopfu-ngopfu:
Swilaveko swi engeteriwile ku lulamisa swivilelo swo gembula hi matimba, no va hlonga ro gembula, hi ku a tumbuluxa endlelo ro tinyiketa ku ka munhu a nga katsiwi na xileriso xa khoto xo ka ku nga katsiwi vanhu lava nga kotiki ku ti sirhelela eka timhaka to gembula, leswi ngata lawuriwa hi swilaveko leswi nga cincaka leswi yisaka emahlweni ku tirhisa ka endlelo ku fika laha rhijisitara ri nga ta tumbuluxiwa:
b endla swilaveko swo namarheta switiviso swo lemukisa eka tindhawu letu nga na tilayisense, na le ka swinavetisi swo gembula, na swiimelo eka ku navetisa;
c tumbuluxa swipimelo eka ndhawu laha ku gemburiwaka kona kusuhi na le swikolweni;
d yirisa ku tirhisa karata ra xikweleti ku hakela hi rona eka ku gembula no simeka michini ya tiATM etindhawini leti nga na tilayisense;
f sungula tiawara to pfala masiku hinkwawo;
g nyika tindhawu tin?wana ku va ti nga sindzisiwi loko ti ri na swikweleti swo gembula;
h nyika matimba yo heriseriwa nhundzu leyi kumekeke hi ku gembula;
i lava valawuri va tilayisense ku langutisa ku tinyiketa ka muendli wa xikombelo hi ku landza ku lulamisa switandzhaku leswi vangiwaka hi ku gembula, no endla leswaku tilayisense ti va na swipimelo, no sungula malangutiselo ya lembe ya leswi fikeleriweke hi mukomberi wa layisense un?wana na un?wana;
j engetela switandzhaku swa ximunhu swo gembula eka xilaveko lexi faneleke ku tekeriwa enhlokweni hi Holobye eku pimeni ka nomboro ya tilayisense ta tikhasino leti faneleke ku nyikiwa.
Swilaveko mayelana na ku tsarisa michini yo gembula na switirhisiwa swi longoloxiwile ku tumbuluxa rhijisitara ya rixaka yin?we, na ku kombela vaendli va michini ku tsarisa swiendliwa hi nkarhi lowu va swi endleka kumbe ku swi rhumela ematikweni ya le handle. Swiringanyeto swa nkarhi lowu hundzeke swi lava ku funghiwa ka switirhisiwa swi vuyiseriwe endzhaku.
Xilaveko xa mphikizano eka makete xi hlamuseriwile hi ku siva swipimelo swo tika eka tikhasino to karhi hi endlelo ra xinawana. Swiringanyeto swo sungula swo vekela swipimelo swi tlheriseriwe endzhaku.
Xilaveko xo lulamisa xivilelo xo nyika matimba ya ikhonomi eka vantima xi vonaka eka swilaveko swintshwa-
a. vulawuri byo nyika tilayisense byi langutisisa vutiyimiseri bya vaendli va swikombelo hi ku landza ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima na ku endla tilayisense ti pfumelelana na swilaveko hi ndlela yeleyo na ku nghenisa malangutiselo ya lembe ya leswi fikeleriweke hi munhu un?wana na un?wana wa layisense; na b. ku engetela ku nika matimba ya ikhonomi eka vantima eka endlelo leri faneleke ku langutisiwa hi Holobye eku pimeni nomboro ya tilayisense ta tikhasino leti faneleke ku nyikiwa.
Ku engetela, swin?wana swa swiyenge leswi faneleke ku lulamisiwa hi vuntshwa, ku hlela tinhlamuselo, mindzulamiso ya leswi endliweke, na ku cinca kun?wana ka xithekiniki swi endliwile eka Nawumbisi.
SWIRINGANYETO SWA TIMALI EKA MFUMO
A kun a timali to engetela leti lavekaka ku endlela leswaku swilaveko swa Nawumbisi swi kota ku tirha.
SWIRINGANYETO SWA VUMBIWA
Swi yisiwile hi ku titsongahata leswaku swiringanyeto swa Nawumbisi swi fambisana na swilaveko swa vumbiwa leswi faneleke.
ENDLELO RA PALAMENDE
Vatsundzuxi va swa Nawu va Mfumo na Ndzawulo ya Vutleketli na Mabindzu va mavonelo ya leswaku Nawumbisi lowu wu fanele ku langutisiwa hi ku landza endlelo leri andlariweke hi xiyenge xa 76 kumbe xa vumbiwa tanihi leswi xa welaka eka ndhawu ya ntirho ya Xiyenge xa 4 eka Vumbiwa, ?Khasino, mphikizano wa mimovha, ku gembula na ku beja, ku nga katsiwi lotto na ntlangu wa pool?.
