TSALWA RO FIKELELA MAHUNGU LAYA NGA LE MAVOKWENI YA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO LERI KONDLETERIWEKE KU YA HI XIYENGE XA 14 XA NAWU WO TLAKUSIWA WO FIKELELA MAHUNGU WA, 2000 (NAWU WA NOMBORO YA 2 WA 2000)
RI KONDLETERIWILE HI: MULAWURI-JENERALI
Riq: 30900413
LESWI NGA NDZENI
Manghenelo ??????????????????.. 1
Tihuvo ta xinawu ???????????.. 7
Vaofisiri na Swandla swa Vaofisiri va Mahungu
Tihofisi ta xifundza??????????????.. 12-13
Mahungu laya nga le mavokweni ya Ndzawulo????. 18-22
Ku fikelela Mintirho leyi nyikiwaka?. ?. 23-24
Ku fikelela Mahungu?????????????? 25-26
A. MANGHENELO
Ku endlela leswaku vaaki va kota ku endla swiboho leswi kombisaka leswaku va na vutivii, leswi hi le tlhelo swi nga ta endla leswaku mfumo wu va na vutihlamuleri na mafumelo ya kahle, ku fikelela mahungu laya nga le mavokweni ya mfumo i swa nkoka swinene. Ndzawulo ya swa Mintirho, hi ku landza Xiyenge xa 14 xa Nawu wo Tlakusa ku Fikelela Mahungu, 2000 (NAWU wa Nomboro ya 2 wa 2000) (?Nawu?) wu kondleterile tsalwa leri ku pfuna swirho swa vaaki ku fikelela mahungu laya twalaka laya nga le mavokweni ya Ndzawulo lawa munhu loyi a khumbhekaka a nga ya kombelaka.
XIVUMBO XA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO
HOLOBYE
Ndzawulo ya swa Mintirho yi rhangeriwile hi Holobye wa swa Mintirho loyi a thoriweke hi Presidente hi ku landza Xiyenge xa 912 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, 1996 Nawu wa nomboro ya 108 wa 1996 ?Vumbiwa?.
VUFAMBISI
Eka xiyimo xa matirhelo, Ndzawulo yi fambisiwa hi Mulawuri-Jenerali, loyi a thoriweke hi Presidente hi ku landza Xiyenge xa 12 xa Nawu wa Mintirho ya Vaaki, 1994 na Vumbiwa.
Mulawuri-Jenerali u pfuniwa hi mune wa Swandla swa Valawuri-Jenerali lava rhangelaka Pholisi ya swa Mintirho na Minongonoko ya Makete ya swa Mintirho, Mphakelo wa Mintirho, Ntirhisano wa Mintirho na Matholelo na ku Ndlandlamuxa Vuswikoti bya Mintirho hi ku landzelelana. Mulawuri-Jenerali hi yena Muofisiri wa Mahungu. Vuxokoxoko bya Swandla swa Vaofisiri va Mahungu byi kumeka eka Xiyenge xa C laha hansi.
XIYENGE: NTIRHISANO WA MINTIRHO BRANCH
XIYENGE: PHOLISI YA SWA MINTIRHO NA MINONGONOKO YA MAKETE YA MINTIRHO
TIHUVO TA XINAWU
Tihuvo ta milawu leti landzelaka ti tumbuluxiwile hi ku landza milawu leyi fambisiwaka hi Ndzawulo.
Huvo yo Tsundzuxa ya Rihanyu na Vuhlayiseki bya le Mintirhweni;
Huvo yo Riha;
Mali ya ndziho na leyi Hlayisiweke;
Huvo yo Ndlandlamuxa Mintirho ya Rixaka na ya swa Mintirho;
Khomixini yo langutisana na timhaka ta Swiphiqo eMintirhweni (CCMA);
Khomixini ya matikhomelo ya le Ntirhweni;
khomixini ya Matholelo yo Ringana;
Huvo ya Vuswikoti bya Tiko;
Yuniti yo Kunguhata ku Tlakusiwa ka Vuswikoti; na
Masungulo ya Vuswikoti byo Tumbuluxa.
C. VAOFISIRI VA MAHUNGU
Mulawuri-Jenerali i Muofisiri loyi a tirhanaka na Mahungu, tanihi laha swi boxiweke eka Xiyenge xa 1(a)(ii) xa Nawu.
Vuxokoxoko byo tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu:
KHEREFU YA POSO
Mulawuri-Jenerali (Muofisiri wa Mahungu)
KHEREFU YA XITARATA
Mulawuri-Jenerali
Nomboro ya Riqingho: 309 4000
Swandla swa Mulawuri-Jenerali swi tirha tanihi Swandla swa Vaofisiri va Mahungu, tanihi laha swi boxiweke eka Xiyenge xa 17 xa Nawu . Vuxokoxoko bya Swandla swa Vaofisiri va Mahungu:
KHEREFU YA POSO
Swandla swa Vulawuri- Jenerali (Xandla xa Vaofisiri va Mahungu)
KHEREFU YA XITARATA
Nomboro ya Riqingho: 309-4000
Vafambisi nkulu wa Hofisi nkulu va tirha tanihi swandla swa Vaofisiri va Mahungu tanihi laha swi boxiweke ha kona eka Xiyenge xa 17 xa Nawu. Vuxokoxoko bya Xandla xa mufambisi wa Mahungu hi lebyi landzelaka:-
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Xiyenge xo Thola
Riqingho : 309-4027
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Vuxaka bya swa Mintirho
Riqingho : 309-4122
Muofisiri nkulu wa Mahungu
Riqingho : 309-4550
Khomixinara wa ndziriso:
Riqingho : 319-9276
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Vuhlanganisi
Riqingho : 309-4662
Riqingho : 337-1880
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Pholisi ya swa Vatirhi ya Makete
Riqingho: 309-4146
Muofisiri nkulu wa swa Timali: Timali
Riqingho: 309-4286
Riqingho: 309-4167
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Nkwama wa Timali ta Vuswikoti bya Rixaka
Riqingho: 309-4470
Mufambisi nkulu wa Hofisi nkulu: Xiyenge xo Hlanganisa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri
Riqingho: 309-4782
TIHOFISI TA NDZAWULO ESWIFUNDZENI NKULU
Valawuri nkulu va Ndzawulo eSwifundzeni, na vona va ha tirha tanihi Swandla swa Vaofisiri va Mahungu ku ya hi Xiyenge xa 17 xa Nawu naswona tikherefu ta vona na laha va nga kumekaka kona hi leswi landzelaka:-
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 497-3118
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 309-5066
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 290-1607
N?WALUNGU VUPELADYAMBU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 387-8100/9
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 505-6200
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 655-8700/9
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 336-1545
KAPA N?WALUNGU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
Riq: 838-1500
KAPA VUPELADYAMBU
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
KAPA VUXA
Mulawuri nkulu wa Xifundzankulu
D. MINTIRHO YA NDZAWULO YA SWA MINTIRHO
Ndzawulo ya swa Mintirho yi fambisa, langutisa, simeka no vona leswaku milawu hinkwayo leyi landzelaka ya matholelo ya landzeleriwa,
Nawu wa Vuxaka bya le Mintirhweni, 1995 (Nawu wa nomboro ya 66 wa 1995);
Nawu wa Matikhomelo ya le Ntirhweni, 1997 (Nawu wa nomboro ya 75 wa 1997);
Nawu wa Ndziho ko Vaviseka entirhweni na Vuvabyi, 1993 (Nawu wa nomboro ya 130 wa 1993);
Nawu wa Nhlayiseko na Rihanyu entirhweni, 1993 (Nawu wa nomboro ya 85 wa 1993);
Nawu wo Ndlandlamuxa vutshila, 1998 (Nawu wa nomboro ya 97 wa 1998);
Nawu wa Matirhelo yo Ringana, 1998 (Nawu wa nomboro ya 55 wa 1998);
Nawu wa Ndziho eka Nhluvukiso wa Vuswikoti, 1999 (Nawu wa nomboro ya 9 wa 1999);
Nawu wa Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki, 2001 (Nawu wa nomboro ya 63 wa 2001) na
Nawu wo Ndlandlamuxa Ikhonomi ya Rixaka na wa Huvo ya swa Mintirho, 1994 (Nawu wa nomboro ya 35 wa 1994).
NDZAWULO YA SWA MINTIRHO YI: -
nyika ku hetiseka ka mfanelo wa vumbiwa ku fambisa vunene bya matirhelo laya kumekaka eka Xiyenge xa 23 xa Vumbiwa, hi ku landza milawu leyi lawulaka swiyimo swa le hansi swa mintirho, ku sivela madzolonga na xintshunxo.
vona leswaku ku na ku pfumelelana hi Afrika Dzonga eka hinkwaswo leswi bohaka tanihi xirho xa Nhlangano wa Matiko wa swa Mintirho (?ILO?);
vona leswaku milawu leyi fambelanaka na swa mintirho ya landzeleriwa;
tlakusa mfanelo wa vumbiwa wo ringana na xikongomelo xo herisa ku ka vanhu va nga khomiwi hi ku ringana emintirhweni hi ku endla leswaku ku simekiwa matirhelo yo ringana ku lulamisa leswi vangiwaka hi ku khomiwa hi ndlela yo ka yi nga ringani;
tlakusa ku ndlandlamuka ka ikhonomi na hi ku lulama ka vatirhi hi ku ya mahlweni ku langutisisiwa tipholisi ta mintirho, swiendlo, maendlelo na ndhawu leyi vatirhi va tirhaka kona;
hlayisa xiyenge xa rimba (framework) xa nsimeko wa xiyenge xa rixaka na maendlelo ya le ntirhweni hi vonelo ro ndlandlamuxa no antswisa vuswikoti bya vatirhi va Afrika Dzonga.
lawula mahakelelo ya ndziho wa lava lamaleke hikwalaho ka tinghozi kumbe mavabyi yo vangiwa hi ntirho, kumbe rifu leri vangiweke hi tinghozi na mavabyi hi ku tirhisa timali leti hlayisiweke na ta tinghozi;
fambisa Nkwama wa timali ta Ndzindzakhombo wa lava heleleke hi ntirho lowu lawulaka mali leyi hakeriwaka hi vathori na lava hoxaka xandla eka Nkwama wa timali ta Ndzindzakhombo na wa lava vuyeriwaka, lava nga na mpfuneto, mali leyi hakeriwaka yi suka eka nkwama lowu boxiweke laha henhla;
nyika swiyimo swa rihanyu na vuhlayiseki swa le hansi etindhawini laha ku tirhiwaka kona; na hi ku landza ku Hluvukisa ikhonomi ya Rixaka na Huvo ya swa Mintirho lwela ku hluvukisa swikongomelo swo kurisa ikhonomi, ku hoxa xandla eku tekeni swiboho na ku ringana ka ximunhu;
lava ku fikelela ku twanana no hetisa ntwanano eka mhaka leyi fambelanaka na pholisi ya ximunhu na ikhonomi;
langutisa swiringanyeto swa nawu wa swa mintirho yi nga si yisiwa epalamente;
langutisa hinkwako ku cinca ka nkoka wa pholisi ya ximunhu na ikhonomi yi nga si simekiwa kumbe ku yisiwa epalamente; na hlohlotela na ku tlakusa ku endliwa ka pholisi leyi kondleteriweke ya timhaka ta ximunhu na ikhonomi.
E. TSALWA LERI KUMEKAKA EKA ? SAHRC?
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku kondletela xiletelo hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika Dzonga ku pfuna vanhu hinkwavo lava tsakelaka ku fikelela mahungu, lawa vanhu valavo va nga ya lavaka ku fikelela timfanelo ta vona. Xiletelo xa kumeka eka muofisiri wa mahungu wa ?SAHRC?eka tikherefu leti landzelaka:
Muofisiri wa Mahungu
Kherefu ya poso
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga
kherefu ya xitarata nyangwa wa 1
Nomboro ya riqingho: 484-8300
F. MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku fikelela mahungu laya nga mavokweni ya Ndzawulo a nga tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu kumbe Xandla xa Muofisiri wa Mahungu.
G. MUXAKA WA MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU YA VUFAMBISI BYO THOLA
Mahungu ya vatirhi hinkwavo ya.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: VUXAKA BYA LE MINTIRHWENI
vumbiwa bya minhlangano ya vatirhi leyi tsarisiweke;
vumbiwa bya minhlangano ya vathori leyi tsarisiweke;
vumbiwa bya nhlengelo wa vatirhi lowu tsarisiweke;
vumbiwa bya nhlengelo wa vathori lowu tsarisiweke vumbiwa bya ku bindzula loku tsarisiweke na tihuvo ta xinawu;
tikhopi ta switatimende swa timali hi minhlangano leyi nga laha henhla;
vuxokoxoko bya vathori lava nyikiweke mintirho yo karhi ku ya hi Nawu wa Matholelo yo Ringana;
makungu ya matholelo yo ringana ya vathori lava nyikiweke mintirho yo karhi swiviko swa matholelo yo ringana;
swiringanyeto swa muholo;
swiringanyeto swa swiyenge;
swiringanyeto swa mintirho ya vaholobye;
ku hambana ka mintirho ya vaholobye mintwanano leyi hlanganeriweke hi Tihuvo to Bindzula na ta Xinawu;
swiviko hi Khomixini ya Matholelo yo Ringana;
swiviko hi Khomixini ya Swiyimo swa Mintirho na
Switatimende swa timali na swiyimo swa swiviko swa CCMA.
MAHUNGU LAYA NGA NA KHOMIXINARA YA NDZINDZAKHOMBO WA LAVA NGA TIRHEKI
tirhekhodo ta vathori na vatirhi lava hoxeke xandla;
tirhekhodo ta minkoxo hi vatirhi lava hoxeke xandla; na switatimende swa timali ta nkwama.
MAHUNGU LAYA NGA NA KHOMIXINARA WA NDZIRISO
tirhekhodo ta vathori na vatirhi lava hoxeke xandla;
tirhekhodo to londza hi vatirhi lava hoxeke xandla; na switatimende swa timali ta nkwama.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU WA RIHANYU NA NHLAYISEKO ENTIRHWENI
tirhekhodo ta tinghozi na ku vaviseka emintirhweni;
swiviko swo lavisisa tinghozi ta le mintirhweni.
tinhlayo;
ku kambela swiviko; na nxaxamelo wa van?watikontiraka na vativi va gezi.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: XIYENGE XO HANGANISA VULAWURI BYA DYONDZO NA VULETERI
vuxokoxoko bya swiyenge hinkwaswo swa makume-mbirhi ntlhanu swa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri;
swiviko swa lembe swa Xiyenge xa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri; na
Ntsariso wa vadyondzi.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU WA NKWAMA WA VUSWIKOTI BYA RIXAKA
Vuxokoxoko bya tiphurojeke leti pfuniweke hi timali hi Nkwama wa Vuswikoti bya Rixaka; na
Endlelo ro langutisisa timali to suka eka Nkwama wa Vuswikoti bya Rixaka.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU YA VULAWURI BYA VUSWIKOTI BYA RIXAKA
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA VUXAKA BYA MATIKO
Tinhlengeletano ta Nhlangano wa swa Mintirho ta Matiko; na
Mintwanano ya Matiko leyi hetisisiweke hi Riphabuliki ra Afrika Dzonga na matiko kumbe minhlangano.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WA HOFISI NKULU: VUHLANGANISI
vuhangalasi bya mahungu mimbulavulo hi Holobye ya swa Mintirho
Swiviko swa Lembe swa Ndzawulo; na maphepha, mapapila ya mahungu, swibukwana leswi humesiwaka hi Ndzawulo.
MAHUNGU LAYA NGA NA MUOFISIRI NKULU WA TIMALI
swiviko swa mimpimanyeto, matirhiselo ya timali na switirhisiwa swa Ndzawulo.
MAHUNGU LAYA NGA NA MULAWURI NKULU WO KAMBELA TIMALI TA NDZAWULO
tirhekhodo ta makungu ya tinghozi tirhekhodo ta makungu yo sivela; na swikumiwa swa nkambelo wa timali na swiviko.
MAHUNGU LAYA NGA NA MUOFISIRI NKULU WA MAHUNGU
tirhekhodo ta Xinghana xa Xihundla xa Vaaki.
MAHUNGU LAYA TIVEKAKA
maphepha ya rihlaza na yo basa laya fambelanaka na mintirho ya Ndzawulo;
tipholisi na maendlelo mayelana na:
i mintolovelo ya le ntirhweni;
ii makumelo, swivangelo, na maxavelo; na iii mintolovelo ya mintirho ya swa mintirho
Swiviko swa Mintirho ya Makete
I. KU FIKELELA MINTIRHO LEYI NYIKIWAKA HI NDZAWULO
Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki ku amukela na ku humelerisa swikombelo swa tihakelo ta ndzindzakhombo ya lava nga tirheki; na hakelo ya Timali ta Ndzindzakhombo wa lava nga Tirheki.
Mintirho leyi ya kumeka eka Tihofisi ta Xifundza xin?wana na xin?wana xa Ndzawulo, leyi kumekaka eka wa Swifundza.
NDZIHO WA VUVABYI NA TINGHOZI TA LE NTIRHWENI
Ku amukela na ku humelerisa swikombelo swa ndziho lowu vangiweke hi mavabyi kumbe ku vaviseka ka le ntirhweni; na
Hakelo yo riha.
VUXAKA BYA SWA MINTIRHO
Ntsariso wa minhlangano ya vatirhi, minhlengelo ya minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vathori, tihuvo to bindzula na ta xinawu;
Ku endla swiyenge leswi ringanyetiweke;
Ku endla ku hambana ka mintirho ya vaholobye; na
Ku vona leswaku ku landzeleriwa swiyimo leswi vekiweke, nawu wa rihanyu no hlayiseka.
Mintirho leyi yi phakeriwa ku suka eka Hofisi Nkulu ya Ndzawulo ePitori na Tihofisi ta Xifundza.
Tirhekhodo ta Swiyenge hinkwaswo swa Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri, ku katsa na vumbiwa; no
Langutisisa matirhelo ya Vulawuri bya Xiyenge xa Dyondzo na Vuleteri.
KU SIVELA NA XINTSHUNXO XA DZOLONGA
Khomixini yo langutisisa timhaka ta swiphiqo emintirhweni (?CCMA?) yi tirha ku sivela dzolonga na mintirho ya swintshunxo; na
Tikhoto ta swa Ntirho ti endla ntirho wo lamula.
Vuxokoxoko bya tihofisi ta ?CCMA? na Tikhoto ta swa Ntirho bya kumeka eka Tihofisi ta Xifundza tin?wana na tin?wana ta Ndzawulo kumbe eHofisini Nkulu
J. KU FIKELELA MAHUNGU LAYA NGA MAVOKWENI YA NDZAWULO
Mahungu laya nga mavokweni ya Ndzawulo ya nga kumiwa hi ku endla xikombelo hi ndlela leyi vekiweke, leyi kumekaka ku suka eka Tihofisi ta Xifundza hinkwato ta Ndzawulo naswona xikombelo xi kongomisiwa eka Muofisiri wa Mahungu kumbe Swandla swa Vaofisiri va Mahungu eka kherefu leyi boxiweke eka ndzimana ya C laha henhla.
Mukomberi wa mahungu u fanele ku tata vuxokoxoko hinkwabyo eka fomo ku endlela leswaku Muofisiri Nkulu a kota ku tiva mahungu laya komberiweke. Mukomberi u fanele ku kombisa swi va erivaleni:
rhekhodo ya tirhekhodo leti komberiweke;
loko mahungu laya komberiwaka ya ri ya xiyexe, malembe ya mukomberi;
loko ku ri ku mukomberi u pfuniwile eku kumeni ka mahungu; na loko ku ri ku tirhekhodo ti fambelana na rihanyu ra swa miri ra muendli wa xikombelo na loko mukomberi a pfuniwa kumbe xikombelo xi endliwa ematshan?wini ya mukomberi.
K. KU HOXA XANDLA EKU VUMBENI KA PHOLISI
Xirho xin?wana na xin?wana xa vaaki xa pfumeleriwa ku hoxa xandla no hlohlotela ku vumba pholisi, naswona hi ku angarhela va va na rito eka ku tirhisa matimba no endla mintirho eka Ndzawulo:
ku tihlanganisa hi ku kongoma na Holobye eka kherefu leyi nyikiweke;
ku endla vuyimeri eka Komiti ya swa Ntirho ya Hofisi ya Holobye;
ku yisa swiringanyeto swi hundza hi le ka Huvo yo Tlakusa lkhonomi ya rixaka na ya Mintirho; no kanela hi nawu lowu ringanyetiweke, ku yisa minkaneto eka ntsariso wa minhlangano ya vatirhi na minhlangano ya vathori.
L. SWINTSHUXO MAYELANA NA NAWU KUMBE KU HLULEKA KU ENDLA HI NDZAWULO
Eka loko mukomberi wa mahungu a nga enerisiwi hi laha Ndzawulo yi hlulekaka ku n?wi nyika mahungu lawa a ya kombeleke, mukomberi a nga;
Endla xikombelo eka ndzawulo ku ya hi Swiyenge swa 74 na 75 swa Nawu ehenhla ka xiboho xa Muofisiri wa Mahungu ku nga si hela 60 (makume tsevu) wa masiku ku ariwile xikombelo. Xivilelo xi fanele ku:
yisiwa eka Muofisiri wa Mahungu;
Ku kumisisa nhlokomhaka ya xivilelo na ku longoloxa swivangelo swa xivilelo na mahungu yan?wana laya faneleke;
Xi heleketiwa na mali leyi vekiweke ya xivilelo xexo; no
Katsa vuxokoxoko byo tihlanganisa bya mukomberi.
endla xikombelo eKhoto ku ya hi Xiyenge xa 82 xa Nawu;
endla xivilelo na Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu.
Endla xivilelo na Musirheleri wa Vaaki.
M. LESWI TIVEKAKA
Munhu un?wana na un?wana loyi a nga ri ki na vuxokoxoko lebyi tiyeke lebyi kumekaka eka tsalwa leri a nga tihlanganisa na Muofisiri wa Mahungu kumbe swandla swa yena kumbe yin?wana ya Tihofisi ta Xifundza ta Ndzawulo ku kuma ku pfuniwa.
Makumu
