“U vhe u hundzela na le tihofisini to tsarisa ku lava ntirho,” ku hlamula Zwane. “Ndzi hetile hi wena.” “Hambana na moya wa mina,” ku hlamula Mabasa. “Mina ndzi ya emahlweni ni vutomi bya mina. Loko ku ri na leswi u kongomeke ku swi endla, ndzi ku tivise khale leswaku u nga swi endla. Mina na wena hi helela kwala.” Mabasa a nga yimelangi nhlamulo. U lo vhe a tima thelefoni. Ivi a yi tlherisela ebandini ra buruku. U sungule ku famba nakambe a kongoma emovheni wakwe. Loko a ha ku nghena, yi tlhele yi cema nakambe. U yi hlomule nakambe,a languta exifasiteranini xa yona. A vona vito ra Zwane. Machovhani u lo ntlokola, a tova kunupu yo tima thelefoni yakwe nakambe. Ivi a tlhela a xi tova xinkadyananyana. A yi pfarisa xisweswo. A a nga ha lavi ku hlamulana na munhu hi yona.
“A ndzi ku vengi,” ku hlamula James. “Loko a ndzi ku venga a ndzi ta va ndzi ye eka tinyuziphepha khale. Rirhandzu leri ndzi ku kombaka rona i rirhandzu lerikulu swinene.”
“A ku na lexi ndzi nga xi vulaka eka n’wina,” ku hlamula Shivambu endzhaku ka nkarhinyana, a tiva no vuyisa mavoko ehansi. A swi nga ri ku pfuneni nchumu ku timiyelela.
“U nga ndzi endlela yini?”
Mihloti yi sungule ku khuluka emarhameni ya lavo tala, hambi ya Mabasa hi byakwe. A swi tika ku hambana. Yin’wana mihloti a yi ri ya tingwenya.
“Ringeta Shivambu i muyimeri wa mina wa xinawu. A wu nga swi tivi sweswo xana?” ku vutisa Holobye Mabasa.
“Ndzi ya ekaya,” ku hlamula Zwane a ri karhi a tlakuka exitulwini. “U tibyela timbyana ta wena leswaku ti nga tshineli swinene ekusuhi na mina. Ti nga tshuka ti vavisekile.”
“Rini?” ku vutisa Sambo.
“U nga vulavuli wonge a wu se u ndzi byerile xanchumu,” ku tlherisela Zwane. “U lava yini?”
“Suka kwalaho!” ku lerisa Mabasa.
Machovhani a nga ha hlamulangi nchumu. A a nga ta pfuka a tshembe ngwenya-nkelenge xivutla-ni-mindzheko.
“Kasi u ndzi vengele yini xana?”
“Ringeta, mina ndzi ta vona hi wena,” ku hlamula Zwane a ri karhi a hlekelela. “U rivala mhaka yin’we ntsena. Phela a hi vanhu hinkwavo lava va tsakisiwaka hi leswi wena u nga ta va Presidente wa tiko leri. Volavo na vona va na vanghana va matimba. Va ta ndzi pfuna. U ta wa Mabasa, u ta wa.”
“Rhumani mina,” ku hlamula Irene. “Ndzi rhumeni ku lunghisa timhaka ta n’wina na Zwane. Ndzi ta ti lunghisa hi ku hatlisa.” U lo vhe a ba nhloko ya mhaka.
“Comrades,” ku huwelela Presidente Lamela endzhaku ka nkarhinyana, “a hi se hlawula loyi a nga ta va Presidente wa Vandla leri! A hi se hlawula loyi a nga ta va Presidente wa tiko leri!”
“Wena u muyimeri wa nawu wa Machovhani Mabasa,” ku yisa Zwane emahlweni. “A swi nge mi pfuni nchumu ku secha laha ndlwini ya mina. Mi ndzi langutela ehansi swinene, ndza vona. Mi ehleketa leswaku ndzi nga siya vumbhoni laha mavoko ya n’wina ya kotaka ku fikelela kona xana?”
“Ndzi tiva timfanelo ta mina ta ximfumo,” ku hlamula Zwane. “Ndzi nge pfaleriwi mahala mina. Ndzi na mfanelo yo yimisiwa emahlweni ka huvo.”
“Ndza tshemba leswaku mi ta kuma vavanuna ni vavasati vo fana na leswi mi swi vulaka,” ku dlambadlamba Netshiozwi.
“Mhaka leyi hi lavaka ku yi tiva,” ku tshikelela Lamela, “hi leyi: Xana i ntiyiso leswi swi vuriwaka eka papila leri xana? Papila leri ri hangalasiwe hinkwako-nkwako laha namuntlha. Ku hava loyi a nga swi tiviki leswi wena wa ha ku swi hlayaka sweswi. I ntiyiso xana?”
‘Tshama ehansi hi vulavula ke,” ku vula Mabasa nakambe.
“Ndzi ta hetisa hungu leri hi ndzexe,” ku hlamula Mabasa.
“Vona laha,” ku ringeta Machovhani nakambe, “swilo leswi hinkwaswo u swi vulaka, swi ta endlekisa ku yini hi xinkadyana lexintsongo hi ndlela leyi?” A fambisa rintiho ehansi ka tinhompfu takwe, ivi a ri languta. A a ehlekete leswaku se a a huma na ntongolo hikokwalaho ko phumunha, no chukucha, no rhidimba no rhikinyela tinhompfu takwe. Rintiho a ri basile.
“Swi nga ku hlamarisa sweswo,” ku tsundzuxa Presidente Lamela. “Murhangeri un’wana na un’wana wa swi tiva leswaku u fanele ku tsundzuka valandzeri vakwe. Wa swi tiva leswaku u fanele ku va tirhela. Wa swi tiva ku ri loko o tshinela ekule na vona, u ta hela hi ku wela ehansi. Hambiswiritano, varhangeri va wela egojini rero rin’we minkarhi hinkwayo, lembe na lembe, siku na siku. Eka varhangeri va malembe lawa ya ha ku hundzaka, hi vonile ku wa ka varhangeri vo talanyana etikweni-nkulu ra hina, hambi emisaveni hinkwayo.”
“Swi ta ndzi tikela ku endla sweswo,” ku hlamula Netshiozwi. A a nga rhandzi ku miyela ku hundza kwalaho. “Ku pfaleriwa ka Ringeta swi endliwe hi ku landzelela nawu.”
A a ri karhi a hangunuxela mapapila yakwe loko Irene a n’wi tivisa leswaku Ringeta Shivambu a a fikile. U lerisile leswaku a n’wi kombela ku nghena ehofisini yakwe.
Shivambu u hoxe mahlo ehansi. Mapapila ya Machovhani a ya pavalele emilengeni yakwe. A ya languta. A a nga swi tivi leswaku a ya fikise ku yini ehansi. Ivi a tlakusa mahlo a langutana na Mabasa. Va kihlanyeka hi mafenya.
“Hi swona Sambo,” ku hlamula Mabasa, “hi ta tlhela hi vonana.” A hatla a vutla mvhilopho emavokweni ya Sambo, a yi hoxa exikhwameni xa le ndzeni xa baji rakwe. Hambiloko a endla tano a a tivutisa loko a ri eku hoxeni vumbhoni lebyi a byi ta n’wi xungeta siku rero.
“Byi ta onheka hambi ku ri namuntlha loko ndzo tsandzeka ku ya eka nhlengeletano leyi ndzi vulavulaka hi yona,” ku tlherisela Mabasa. “Swa tifanela Zwane, hambi ndza tirhisana na wena, hambi a ndzi tirhisani na wena, ndzi hava ntiyiso wa leswi u chaviselaka ku endla swona hi vito ra mina. Loko ku ri na lexi u nga xi endlaka xi endli sweswi, namuntlha, hi nomu lowu!”
“O, o,” ku khohlola Mabasa, vukari a byi n’wi pfale na tindleve leti, “o, se timhaka leti hinkwato ti onhiwe hi mina? Hi mina ndzi nga endla ku ri wena na Shivambu mi tlharihisa Zwane xana?”
Ivi ku nghena Jackson Sambo emiehleketweni yakwe!
“Wena na mani?” ku nghenelela Jerminah.
“Ndzi ta ku hlamusela hi ku komisa,” ku nyiketa James. “Tiko leri loko ro tiva leswi swi tiviwaka hi mina, ndhuma ya wena, vurhangeri bya wena, matimba ya wena, hambi byi ri vutomi bya wena, hinkwaswo leswi swi ta xaxa. Leswi a wu tibyele ku tiakela swona swi ta hundzuka milorho ya thyaka.”
“Ndzi nge fi,” ku hlamula Mabasa, kambe a a nga khorwisi.
“A wu lavi ku vulavula na James Zwane,” ku lerisa Mabasa. “A swi lunghelangi moya na mbilu ya wena sweswo.”
“Sweswo swi lava wena, buti, a swi lavi mina,” ku konyolola Zwane. “Mi sala kahle.” A hima rivanti. A famba.
“Ndzi ku navelela minkateko eku wiseni ka wena,” ku korisela Lamela. “Leswi na mina ndzi yaka eku wiseni ku nga ri khale, ndzi tshemba leswaku hi ta pfa hi hlangana emudendeni. I nkomu.” A hleka.
“Ndzi ta vitana Sambo,” ku hlamula Lamela, loyi a a hatla ku twisisa laha timhaka ti kongomeke kona. U vule sweswo hi ku pfula rivanti, a lerisa phorisa ku vitana Sambo.
Xiyimo xa vuPresidente a xi fambelani na vaxisi vo fana na Mabasa. VuPresidente a hi bya vaxisi.
“Hi vavanuna hina hi ri vambirhi, swi nga antswa swinene loko ho twanana ku hlangana kun’wana, hi vulavula hi mhaka leyi,” ku sungula Machovhani endzhakunyana.
“Ndzi ta ku thola eka xiyimo xin’wana ni xin’wana lexi u xi lavaka,” ku tshembisa Machovhani.
“Sweswo hi swona leswi ndzi ringetaka ku hlamusela swona,” ku nghena Sambo nakambe.
U teke xibokisana lexiya a kongoma efasitereni. A a lava ku xi kambela kahle. Kumbe a xi ri na tshaku ra xihundla. Leswi swi endle leswaku Brigadier a hatla a tlula, a tumbela hi khumbi. A a nga lavi ku thumbiwa hi Shivambu. Shivambu u yimise tindleve, a yingisela. A a tivutisa loko a nga twangi huwanyana le handle. Loko ku te whii-nyana xinkadyana, u tibyele leswaku kumbe leswi a a swi twile a ku ri swigingi swa mbilu yakwe. U fike efasitereni, a kambela xibokisana lexiya kambe a nga vonangi nchumu. A ko va xibokisana ntsena. U tlhele a ya hlometela ehansi ka mubedwa kambe a nga vonangi nchumu. U tlherisele xibokisana laha a a xi kume kona.
“Loko va suka kona, lava va SADTU va ta machela haleno,” ku hlamula Irene. A a swi vona leswaku Mabasa a a nga tivi mhaka leyi hi ku hetiseka.
“U te ri yini?”
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
“Leswi ndzi swi vulaka hi leswi u swi tivaka swinene, wena a wu mukhongeri, a wu tisangi xikhongelo laha,” ku hlamula Jerminah. Mina ndzi tiva timhaka timbirhi. Yo sungula, wena hi wena Zwane. Ya vumbirhi, Machovhani Mabasa i nuna wa mina. Wena u famba endzhaku kakwe masiku lawa.”
Loko ku nga ri na lexi munhu a kotaka ku xi endla ku tisirhelela, u tala ku tlhelela emasungulweni.
Machovhani Mabasa u rhendzelekile na yindlu a ri karhi a xewetana ni vanhu van’wana. Ntsena mahlo a ya nga tshiki ku ya hala ni hala. A ya ri eku hloteni. Nhloto wa kona a wu pfumala nyama.
Ku tivutisa swivutiso a swi nga pfuni nchumu. A swi ngo va swi pfuna ku dya nkarhi wa nkoka ntsena. Swi tifanela ni ku gungula no n’unun’uta hikokwalaho ka leswi swi humelelaka eka munhu. A swi pfuni nchumu. Leswi a a fanele ku swi endla a ku ri ku lava ndlela yo tiponisa hi ku ba mhunti ya ha ri na mahika. A swi nga ta endleka leswaku a nga hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu. Sweswo swona a a hlambanya leswaku a swi nga ta siveriwa hi swiendlo swihi kumbe swihi swa tilo kumbe swa misava. U sungule ku hangunuxa emiehleketweni yakwe, a lava ndlela leyi a a ta chupula hi yona. Ndlela yo hatlisa no kongoma a yi chavisa. Yona yeleyo a yi ri yo herisa vutomi bya James Zwane. Loko James Zwane o suriwa exikandzeni xa misava, ku rhula a ku ta tlhela ku vuya evuton’wini bya Machovhani Mabasa. A swi nga endleka leswaku ku humelela nghozi ya movha, kumbe a hlaseriwa hi swigevenga leswi swi lavaka ku phanga nhundzu yakwe. Machovhani a a swi tiva ku ri yena a a nga ta swi kota ku dlaya munhu un’wana hi mavoko yakwe. Ku rhumela van’wana ku ya halata ngati a swi ri na swiphiqo swa swona. A swi nga endleka leswaku mudlayi loyi na yena a sungula ku koxa swin’wana, a n’wi chavisela hi ku boxa swihundla bya ku dlaya ko sungula. Ku lunghisa sweswo a a ta fanela ku kunguhata ku dlaya nakambe ku sula vuthala byo sungula. Ivi a tlhela a fanela ku kunguhata nakambe ku dlaya vuthala bya vumbirhi, bya vunharhu, ku ya emahlweni. Vuthala a byi ta suriwa hi ku vanga byin’wana. Ku dlaya a swi ta veleka ku dlaya, swi tlhela swi va ni ku dlaya tani hi vatukulu. Laha a ku tsariwe tidyondzo takwe endzhaku ka vito rakwe, a ku ta va na duba ra masirha. Mimoya yo tala a yi hlayiwa ehenhla ka nhloko yakwe. Loko a ehleketa leswaku a a ri ni swiphiqo sweswi, a swi ta tlhandlekelana ka khume loko ko halatiwa ngati yo sungula.
Loko a ri nsati wakwe yena, a a nga tivi na lexi a a fanele ku xi ehleketa hi yena. Wansati loyi a a xanisiwile hi maphorisa na masocha hi malembe yo tala. A a xaniseriwa ku va a ri nsati wa Machovhani. Leswi Machovhani a a lwa ni Mfumo wa xihlawu-hlawu lowu a wu engeteriwe timintsu hi va Verwoerd na va-Vorster, maphorisa a va n’wi hlota hi mahlo yo tshwuka juu! Loko va nga n’wi kumi a va photela mavila eka nsati wakwe. Swimoronjisi swi tshanile ehenhla ka nhloko yakwe. Matshaku ya swibamu ya cerile ethavathaveni rakwe. U chavisiwile hambi ku ri hi madyimbyana lamakulu, lawa a ya tshamela ku phoma rihlakahla wonge yo vona nyama emahlweni ka wona. Eswitokisini u etlerile, a pfa a sikisiwa, a pfa a pfaleriwa yexe. Leswi hinkwaswo ku ri ku ringeta ku n’wi tshova leswaku a ta kondza a boxa swihundla swa nuna wakwe. Leswi maphorisa a va nga swi tivi, kumbe leswi a va nga lavi ku swi kholwa, hi leswaku swin’wana swa swihundla swa kona hambi a ri yena Jerminah a a nga swi tivi. Swin’wana hambi a ri ye’ Machovhani wa kona a a nga swi tivi swinene.
Le kulenyana, Zwane a a ri eku khayimiweni hi Brigadier Netshiozwi loyi a a tiva no kandziyela ehenhla.
U kale a ya nghena exibedlhele a ha lwa ni miehleketo yakwe.
“Wena u nge swi koti ku ndzi nyika mali leyi ndzi yi lavaka,” ku hlamusela James. “Sweswo i khale ndzi ri karhi ndzi swi tiva. I khale ndzi ri karhi ndzi ringeta ku ku byela leswaku a ndzi lavi mali ya wena. U xisiwana wena.”
“Ringeta, u ndzi tirhele nkarhi wo leha swinene,” ku vula Mabasa endzhakunyana. “U nga lavi ku dlaya vuxaka bya hina hi vusopfa bya nomu wa wena lowo leha. Ndza ku rivalela, kambe u nga ha tlheli u ndzi dyohela.”
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
“Sejeni Msibi na Brigadier Netshiozwi,” ku hlamula Zwane.
U ehlekete na hi ta malembe ya ku lumba-lumba ka yena. U tsandzekile ku tshama emutini wakwe tani hi vavanuna van’wana. Minkarhi hinkwayo a a ri eka machangwa-changweni yo ringeta ku siya lava a va n’wi hlota vusiku ni nhlekanhi. U byale miehleketo ya ku ala ku lawuriwa exikarhi ka lavantshwa, a tlhela a byela lavakulu ku tsan’wa tihakelo ta gezi na mati. A a va vutisa leswaku a va seketelela yini Mfumo wo biha hi timali ta vona xana? Tinhlengeletano takwe a ti khomiwa ni swikhovha, ku biwa tinhloko ta timhaka ku hangalakiwa. A ku nga ri na nkarhi wo kokelana hi mahungu. Minkarhi yin’wana u khomiwile, a sengisiwa, a pfaleriwa. U tshama a nghenisiwa endzeni ka saka na ximanga, ivi a petiwa edan’wini. Loko xi twa mati na ku pfumaleka ka moya, ximanga xi n’wi n’wayetele lero a kala a ehleketa leswaku a ku ta tsariwa lexi eka xitifikheti xakwe xa rifu: ‘Wanuna loyi u fe tani hi kondlo, emin’waleni ya ximanga.’ eRobben Island u huma kona. U yirisiwile exikarhi ka vanhu hi ximfumo. Vurhongo a a nga tali ku byi etlela hi ku hetiseka enkarhini wa kona. Loko ku sungula ku vulavurisiwana eLusaka, a a ri kona. Codesa na yona a yi n’wi tiva.
“U nge hlambanyisiwi mundzuku,” ku tsundzuxa Zwane.
“Ndzi ta yi kuma mali xana?”
“Ndzi mi xewetile,” ku engeta Netshiozwi, loyi a a nga titolovetangi swinene maxewetele ya Xitsonga.
“A xi tisiwe hi wanuna,” ku tsemakanya Jerminah.
“Ndzi ta ku nyika timinete ta ntlhanu ntsena,” ku lerisa Zwane. “Endzhaku ka sweswo ndzi ta onha hinkwaswo.”
“Leti u ti pase kahle,” ku lulamisa James a nga heli mbilu.
“A ndzi tiseriwe xikhongelo namuntlha,” ku sungula Jerminah loko nuna wakwe a hete ku n’wi chumbutela ta dokodela.
“Ndzi ku navelela minkateko,” ku hetelela Lamela. “Loko u lava ku ndzi vutisa swin’wana, nyangwa ya mina yi ta tshama yi pfulekile. Ndzi ta ku amukela hi mandla mambirhi.”
Ku ku whi!
“Hi swona,” ku hlamula Netshiozwi hi xichavo lexikulu. A va sukela.
“Endzhaku ka sweswo, swi ta va eka mina leswaku u ntshunxiwa kumbe u boheriwa makumu,” ku hlamusela Mabasa. “Matimba ya sungula ku vuyela eswandleni swa mina.”
“Loko se u swi siverile xana va ta hlambanyisa wena na? U ta vuyeriwa hi yini?” ku konyolola Mabasa. “Hikokwalaho ka yini u lavaka ku endla swilo leswi nga ku vuyerisiki eku lahlekeriweni ka mina xana?”
“Sweswo i swa hina hi ri vambirhi,” ku hlamula Ringeta.
“Kambe…”
“E, Sambo, u ta ndzi rivalelanyana,” ku nghenelela Lamela loyi a va nga n’wi vonangi havambirhi loko a fika ekusuhi na vona, “ndzi lava ku hleva na ndoda leyi. Mabasa, a hi yi ehofisini. Mina na muavanyisi-nkulu hi lava ku tlhuvutsa xikhumba xin’wana na wena.” Lexi a xi ri xileriso. Lamela a ha ri Presidente.
Machovhani u lo vhe a kongoma emovheni wakwe, a fika a lerisa muchayeri ku n’wi yisa exibedhlele. Loko a fika kona u kume leswaku nsati wakwe a a ha ri eka vurhongo lebyikulu lebyi byi vangiweke hi leswi a a timiwenyana loko a ha endliwa vuhandzuri. U fike a tshama nkarhi wo lehanyana, a tilangutele nsati wakwe. Lowu wu ve nkarhi lowu a nga kota ku ehleketa kahle a nga kavanyetiwi hi nchumu. Timhaka hinkwato leti a ti n’wi karhata ti vuye hi ku tlhandlamana, a ti peperha ha yin’we-yin’we. A a twa wonge a a ri karhi a tsundzuxiwa hi Jerminah. Endzhaku ka sweswo u tlakukile, a ntsontswa nghamu yakwe erhameni ivi a tifambela.
“Hi swona,” ku tlakuka Irene exitulwini, “ndzi ta endla tano.” A a swi tiva leswaku Machovhani a a nga ha lavi ku yisa bulu ra vona emahlweni.
“U ehleketa leswaku ndzi nga yi kuma kwihi mali yo tano xana?” ku vutisa Machovhani.
“Ndzi le ku fambeni,” ku vula Shivambu hi ku hatlisa. “Tatana Mabasa va hume va ndzi siya kwala.” A sungulela xihleko nakambe.
“Swa twala,” ku hlamula Shivambu.
“U ta vona hi ngati, yimela sweswo wena,” Zwane a tlhela a tlakuka nakambe. “U ndzi dyele nkarhi wo leha swinene. Ngopfu-ngopfu u tiendle mona lowukulu swinene. Hi mavoko ya wena, hi marito ya wena, hi vutlharinyana lebyi bya wena, se u tihayekile. Se, u ta fa.”
Zwane u rhange hi ku miyelanyana, a honolele Mabasa mahlo. Endzhaku ka sweswo, Zwane u kongome xitulu lexi a a xi rahile, a vuya na xona ekusuhi na tafula. A tshama.
“Ndzi yi kumile,” ku hlamula Mabasa hi ku komisa. A a nga ha tolovelangi ku lerisiwa.
“Ku na mhaka ya xihatla leyi a ndzi rhandza leswaku mina na wena hi vonisana hi yona,” ku hlamusela Machovhani.
“Ndzi na norho, Presidente,” Mabasa a yisa ndzima yakwe emahlweni. “Ndzi lorha siku leri vusweti lebyi byi funengeteke vanhu va ka hina byi nga ta tlakuka byi haha ku fana na mberha. Vanhu va pfumala. Va xaniseka. Va hundzuke swipuku leswi hanyaka. Ndzi lorha siku leri va nga ta huma emaxangwini lawa.”
“Mina ndzi tivisiwe hi Brigadier Netshiozwi leswaku wena u kwala,” ku tisirhelela Sejeni Msibi. A a nga twanani no yimisana hi marito ni vayimeri va nawu. A a tiva leswi Ringeta Shivambu a a nga swi endlaka loko ko yiwa ehubyeni.
“U nga ndzi hembeli mina,” ku hlekula Mabasa. “U vula sweswo hileswi u nga nghena ehofisini ya mina. Loko mi ri ehandle mi ndzi vitana hi mavito lawa ya nga fanelangiki hambi ku ri timbyana.”
“Mina ndzi ku tshamerile,” ku konyolola Zwane. “A ndzi tshembi wa twisisa leswaku vumundzuku bya wena byi le mavokweni ya mina. Namuntlha ndzi lava ku ku byela ro hetisela. Loko u nga lavi ku endla leswi u nga ta lerisiwa hi mina, u fanele ku rivala swilo hinkwaswo.”
“Ndzi nkhensile,” ku hlamula Ringeta a ri karhi a yima hi milenge nakambe. Ivi a n’wayitela. “A ndzi nga swi vonangi sweswo. Leswo a ndzi ri eku ringetiweni a swi kalangi swi nghena emihleketweni ya mina.”
“Ndzi langutele leswaku u ndzi tshemba,” ku hlamula Machovhani. “Leswi ndzi swi vulaka ndzi ta swi endla.”
“I mhaka yihi leyi?” ku vutisa Sambo. Sambo loyi a a tiveka a ri wanuna wo nonohwa swinene. A a rhandza ntiyiso. A a hanya hi wona. Timhaka ta vukungundzwani a a nga twanani na tona. Nhlevo a a wu venga ku tlula na mpimo. Vumbabva a a lwa na byona masiku hinkwawo. Leswi hi swona leswi swi nga endla leswaku a kala a tiveka hi ra ‘The Rock’. A a nga tshukunyuki laha a a tibyale kona.
“A mi ndzi vutisi na leswaku xikhongelo xa kona a xi tisiwe hi mani?” ku hlamala Jerminah.
Ivi misisi ya Mabasa yi yima hi swikunwana ehenhla ka nhloko yakwe.
Mabasa na Mboxani va tlakuke xikan’we, wonge a vo rhithiwa hi muchini. Va tshinelela mali liya wonge a va tshinelela xilo lexi a xi nga tshuka xi bulukile, xi herisa vutomi bya vona.
“Ndzi tshembi,” ku tiyisa James hi ndlela yo olova swinene, “mina ndzi wanuna wo tshembeka.”
Nkulukumba Zwane.”
Voko ra ntima, ro endla wonge ri khwanyanile, ri tshambulutiwile, ri rhendzelekisa kunupu yo tima rhadiyo. Ivi voko leri, na mavizweni wa rona, ya khubumeta mvhilopho yo basa ya A1. A wonge mvhilopho yi khubumetiwe hi mahaka-timba ya ngwenya.
“Ndzi ta yisa emahlweni ntirho wo timela mindzilo ya timbholovo ni tinyimpi ta xin’wana-manana ematikweni hi ku hambana-hambana ka wona,” ku yisa Mboxani emahlweni. “Varhangeri va fanele ku vulavurisana na lava va lwaka na vona hi ku lava Mfumo lowu wu hlawuriweke hi vunyingi. Varhangeri va mavandla yo hambana va fanele ku vona hi tihlo rin’we. A swi fanelangi leswaku tiko rin’wana ni rin’wana ra Afrika ri fikelela ntwanano endzhaku ka loko ri rhange hi ku dlayetelana ka vanhu va rixaka rin’we. Hi karhele hi vanhu lava va tifumisaka hi timali ta tiko, loko vanhu va tiko va ri karhi va hanya hi rikoko ra xilondza. Hi karhele hi swifaniso swa vana vo kula makhwiri, va lala milenge. Hi karhele hi swifaniso swa vavasati ni vavanuna lava timbambu ta vona ti hlayekaka hambi va ri ekule. Ndzi hlawuleni. Ndzi ta swi lulamisa.”
“U ta va byela leswaku ku ve ni xihoxonyana,” ku tlherisela Mabasa.
“Ina, ku nga se hundza tiawara ta makume-mune-nhungu,” ku tshikelela Mabasa.
“Wa tikarihela ke,” ku hleka Machovhani.
Ringeta Shivambu u vone Zwane loko a huma, kambe a a nga ri na ntiyiso loko yena Zwane a ta va a n’wi vonile.
“Ku ta sungula mina,” ku boxa Mboxani hi rito ra le hansi loko swihleko ni ku phokotela swi dzikile.
“Ndza famba,” ku tivisa Ringeta hi ku kongoma rivanti. “Ri va siku lerinene.”
Loko a ri karhi a famba Mabasa u tikhorwisile leswaku marito yo hetelela ya nsati wakwe a ya ri ya ku navela ntsena. Siku rero a ku nga tirhi ku navela, a ku tirha ntiyiso ntsena. A ku ta hlula wa vurhena. Loko a lava ku fika emovheni wakwe, thelefoni yakwe ya selula yi sungule ku cema. U hatle a yi hlomula ebandini ra buruku, a hatla a yi hlamula.
“Ndzi nga tiyisa leswaku u thoriwa ku va mutirhela-mfumo lonkulu swinene,” ku tiboha Machovhani. “U ta kuma muholo lowu u nga to gema hi wexe. U ta kuma hinkwaswo leswi u swi lavaka. Mali, mimovha, tifanichara. U to vula, ivi swi wela emavokweni ya wena.”
“Miehleketo ya vanhu yi tirha hi tindlela to hambana,” ku hlamula Shivambu. “Eka ntirho wa mina, ndzi hangunuxa hinkwako. Emutini wakwe ku to va masungulo ntsena, ndzi ta hundzela eka tindzhawu leto tala. Ku katsa ni le ndzeni ka miehleketo yakwe.”
“Lokoswiritano, wena Sejeni ndzi ku lerisa ku boha wanuna loyi hi nomu lowu, u ya n’wi pfalela,” ku lerisa Netshiozwi. “Ku na mhaka leyi a yi tumbetaka. Ku na vubihi lebyi a nga le henhla ka byona. Hina, tani hi vasirheleri va nawu, hi nge tipfumeti ku tsimba mahlo loko swi te tano.”
“A hi swi tivi leswaku valala va hina va hi longele yini,” ku ringeta Machovhani ku tsundzuxa nsati wakwe. “Leswi hi swona leswi swi ndzi tsoneke vurhongo matolo. Va nga swi kota ku mpfumpfunyula manyala lawa a ya tumbetiwe hi malembe lawa ya hundzeke. Va nga swi kota ku onha mavito ya hina.”
“U ta va byela leswaku ku na swin’wana leswi swi ku tsandzisaka ku tshama enhlengeletanweni,” ku hlamusela Zwane.
“Lokoswiritano, u lava yini laha xana?” ku vutisa James. “A wu ta ta laha loko u nga lavi ku tirhisana na mina xana? Minyuku leyi yi khulukaka enghoheni ya wena i ya yini? U nga ringeti ku ndzi mamisa rintiho mina.”
Matimba ya swi kota ku va ni vunene endzeni ka wona. Matimba ya swi kota ku tirhela van’wana. Matimba ya endleriwe ku tisa ntsako. Matimba lawa ya endlaka leswaku ku va ni ku rhula, na ntwanano, i matimba lamanene. Lawa hi wona matimba lawa hi ya pfumalaka minkarhi yo tala.
“A ndzi chavisi munhu mina, ndzi vulavula ntiyiso ntsena,” ku tisirhelela Zwane.
Muongori a tifambela.
“Kasi u nga kali u chava, swi ta hundza leswi hinkwaswo,” ku vula Lamela a yime ekusuhi swinene na Mabasa. Machovhani a a nga swi twangi leswaku a a fikise ku yini etlhelo kakwe.
“A ndzi twisisi leswi u lavaka ku swi vula,” ku ta nhlamulo ya Mabasa.
“A hi rhangi hi ku lunghisa swona sweswo,” ku ta nhlamulo. “Wena u nga ndzi vutisi swivutiso. Hlamula leswi u vutisiwaka swona. A ndzi na nkarhi wo huhwa na wena.”
“Ndzi nga ku endlela xin’wana na xin’wana lexi u xi lavaka,” ku xavelela Machovhani, “kambe tshika leswi u swi kombelaka sweswi. Kombela swin’wana.”
“Yi tshineleleni mi ya yi languta hi mahlo ya n’wina, mi ta hi byela vuyelo,” ku tlhontlha Lamela loko a vona leswaku a va nga tshukunyuki. “Mina a ndzi lavi ku lumbetiwa.”
“Hi swona, ndzi nkhensile mhani,” ku hlekelela Shivambu a ri karhi a ganyula a nghena endleleni yakwe. “Ri va siku lerinene.”
Machovhani u korhamisile nhamu a languta ehansi. Leswi swi nyanyise ku chavisa Shivambu. “Mina na wena hi tirhisananile hi ndlela leyinene eka malembe lawa ya hundzeke,” ku hlamula Mabasa endzhakunyana. A miyelanyana. “Swi nga ndzi tikela ku lava muyimeri un’wana. Ndzi ta ya emahlweni ndzi tirhisana na wena, loko wa ha swi lava.”
“Mfanelo leyikulu yi na mina,” ku hlamula Machovhani. A miyelanyana. “Ndzi langutela leswaku u va u ri laha ku nga se ba hafu endzhaku ka awara ya vumbirhi.” A veka riqingho ehansi.
“Tani hilaha u tivaka hakona, timhaka ta nhlawulo ta karhi ku yisiwa emahlweni. Eka mavito ya nkaye yo huma eka swifundzha leswo hambana-hambana swa tiko leri, ku sele mavito mambirhi ntsena: Ra mina na ra Khetani Mboxani luya wa le Mpumalanga.”
“Irene!” Ku huwelela Machovhani.
“U lava yini laha sweswi?” ku vutisa Mabasa.
“Timaraka ta makume-mune-nhungu ni makume-mune-kaye ti hundzuriwa hi ximfumo ti va makume-ntlhanu,” ku hlamusela Sambo hi ku hatlisa. “Lexi i xiboho xa yunivhesithi xa lembe ra ngoma ya timbyana.”
“Loko se a fanela ku khongela, u sungule ku ringeta ku ndzi chavisa. Hi ku vona ka mina a a lava ku endla leswaku ndzi chava leswi swi nga tshukaka swi humelerile mundzuku,” ku yisa Manana Mabasa emahlweni.
“A hi na nkarhi wo leha,” ku nghenelela muavanyisi-nkulu, “hatlisa u nghena eka nhloko-mhaka.”
“A ku na ndlela leyi mali leyi u yi lavaka yi nga humaka hi yona ehandle ka wona maphepha yalawo u alanaka na wona,” ku hlamusela Mabasa. “Ticheke ta Mfumo ti tsariwa loko se maphepha hinkwawo ya tshamisekile.”
“Tshika ku vutisa swivutiso,” ku hlevetela Mabasa a ri karhi a yisa emahlweni mahungu lawa a ya twisisiwa hi yena a ri yexe. “Ndzi ri hatlisa u ya kona sweswi.”
“U ri vonile papila leriya xana?” ku vutisa muavanyisi-nkulu a ri karhi a kombetela papila leri a ra ha ganame ehansi.
“U ta ndzi rivalela loko ndzi ku koke hi ndlela liya,” ku hlamusela Lamela loko se va ri exihundleni ehofisini, va ri na muavanyisi-nkulu “Ku nuhwa kondlo leri feke laha.”
“Loko a ku lo nghena Lamela laha ke?” ku kariha Mabasa.
“Ndzi fanele ku tisirhelela minkarhi hinkwayo,” ku vula James hi ku ntshunxeka lokukulu.
“Swi lo yini Irene?” ku vutisa Mabasa.
“Sweswo swa ndzi tsakisa,” ku hlamula nghamu yakwe. “Swi vula leswaku hambi mo tsandzeka ku hlawuriwa ku va Presidente lontshwa wa Vandla loyi a nga ta va Presidente wa tiko hi tlhelo, mi ta hlawuriwa ku va museketeri wa Presidente.”
“A ndza ha chavi nchumu, a wu na matimba ehenhla ka mina,” ku hlamula Mabasa. “Loko a wu ri na wona a wu ta va se u ya tirhisile.”
Siku rero u rivele no lela nsati wakwe. U lo hundzuluka a ganyula a famba, a ri karhi a vulavula hi mbilu.
“U nga tsandzeki,” ku lerisa Mabasa hi ndlela yo kombela. 
“Ndzi lava leswaku nandzu lowu wu nga sunguriwa ehenhla ka Ringeta Shivambu wu suriwa, wu herisiwa xikan’we,” ku lerisa Mabasa. “U fanele ku vona leswaku mhangu leyi a ya ha yisiwi emahlweni.”
Zwane u hundze laha a ku tshame Irene, a kongoma ehofisini ya Mabasa. A fika a pfula rivanti, a hlometela endzeni. A ku nga ri na munhu. A hundzuluka a tshwukiselana mahlo na Irene.
“Ndza swi twisisa, futhi ndza swi amukela,” ku tinyiketa Mabasa, a koka xitulu a tshama ehansi. Milenge a yi nga ha ri na matimba yo n’wi rhwala. “Loko a ndzi ri eka xiyimo xa n’wina, ndza swi tiva leswaku a ndzi ta swi endlisa xisweswi na mina.”
“U ta fa,” ku nghenelela Zwane. Marito ya kona a ya titimela ku tlula na miri wa Shivambu. “U ta fa nya! Huma l’a ndlwini ya mina. U ya u ya byela Mabasa leswaku nkarhi wa matshopetani wu herile.” Ivi a n’wi hlambanya hi nhlamba yo leha ku tlula Kilimanjaro.
“Wa n’wi tiva James Zwane xana?” ku vutisa Machovhani.
Zwane u nghene ehofisini ya Holobye Machovhani Mabasa, a ntlokola lero ku dzindza Pitori hinkwayo.
“Yi khomeriwa kwihi nhlengeletano ya kona?” ku vutisa Zwane.
“U tiva yini hi timhaka ta mina na Zwane xana?” ku vutisa Mabasa a ri karhi a tlhelela exitulwini xakwe, a a tshama nakambe. A kombisa Irene leswaku na yena a a fanele ku tshama ehansi. Machovhani a a lava ku kuma rimintsu ra mihahamu ya Irene.
“Hambi ko va namuntlha swi nga endleka sweswo,” ku tiboha Shivambu. “Lowu i ntirho wa mina wa xirhangana. Mintirho leyin’wana hinkwayo yi ta yima, ku rhanga lowu. Lowu i ntirho wa Presidente Mabasa, etikweni leri ku hava ntirho wo tlula wona hi nkoka.” Xihleko. Timbambu ti himeteriwa nakambe. Mapapila ya tlhela ya mbumburhukela ehansi.
“U burisana na mina?” ku hlamala Zwane. “U lava ku burisana yini na mina?”
“Hatlisa,” ku hahlula Machovhani Mabasa, “ndzi fanele ku nghena endleleni sweswi. Muavanyisi-nkulu u ndzi yimerile. U lava ku tiva yini?”
“Sweswo a swi lawuriwi hi wena,” ku kariha Jerminah. “Nuna wa mina u ta va Presidente wa tiko leri, hambi wa swi lava wena, hambi a wu swi lavi.”
“Ndza gimeta, Presidente,” ku sungulela Machovhani nakambe. Ndzi na norho wa vavasati lava va khandziyelaka ehenhla, va tlhela va kandziyela ehenhla. Ndzi va vona va khome swiyimo swa le henhla eka Mfumo, eka vulawuri bya ximfumo ni le ka vumaki bya tiko leri. Ndzi vona vavasati va rhange emahlweni, va ololoxa, va byala, va simeka, va cheleta. Va rhangela. Emakun’wini ya norho wa mina ndzi vona ku tlakusiwa ka xiyimo xa dyondzo etikweni leri. Matimu ya tiko leri ya hi kombisile leswaku dyondzo ya hina na vana va hina i ya xiyimo xa le hansi swinene. I dyondzo yo hi endla vapfuneti hilaha ku nga heriki. Ndzi lorha siku leri dyondzo yi nga ta va nchumu lowu wu nyikaka matimba ni vutivi lebyi hetisekeke. Ndzi lorha siku leri swidyondzeki swa ka hina swi nga ta yimisana na swin’wana swa matiko. Ndzi lorha siku leri na hina hi nga ta tsariwa etibukwini ta vatumbuluxi, ku nga ri tani hi vaseketeri ntsena. Ndzi lorha siku leri vana va hina va nga ta tshika ku kokelana na vafambisi va tikholichi na tiyunivhesithi hi swa hava, ngopfu hi Nyenyankulu wa lembe rin’wana ni rin’wana, va sungula ku lwela leswaku vutivi byi andza. Loko swi fanerile leswaku ku kokelaniwa, ku fanele ku kokelaniwa hi xikongomelo xo antswisiwa ka xiyimo xa swilo, ni ku ya emahlweni. Ndzi lorha siku leri dyondzo yi nga ta hetisisa xitshembiso xa 1991: Vutomi lebyinene eka hinkwerhu.
“Na le ka n’wina.” Irene u yime nkarhinyana a hlalela wanuna loyi a a vulavula a ri eku fambeni. A a nga twisisi leswaku a a n’wi vula mhani hi leri nge yini. Yena a a nga ri na n’wana, naswona a a nga tsakeli swinene ku vuriwa mhani hi vavanuna lavakulu.
“Ho putana vusiwana,” ku hleka Machovhani Mabasa. “Mfumo hi nge wu vutli emavokweni ya nhenha yo fana na n’wina. Ho tiputa ntsena.”
Yindlu yi tlhela yi kihlanyeka hi mafenya, kambe na wona a ya ri lawaya yo vambeka swinene, ku langutela ni ku chuhwa a swi tinyike matimba.
“Sweswo hi swona leswi swi nga riki erivaleni. Van’wana va vula leswaku u xavisa swidzidzirisi loko dyambu se ri tumbele hi tintshava. Van’wana va n’wi lumbeta va ku u funengela nkumba wun’we ni swigevenga leswi swi khuthuzaka etibankini ninhlekanhi. Va ri hi yena a nga mabyongo endzhaku ka swiendlo leswi swo vutla timali emagondzweni ya tiko leri hinkwaro. Ntiyiso wo hetiseka a wu tiveki swinene. Ku ringetiwile hinkwaswo ku n’wi rhiya, swirimbana hinkwaswo a swi tirhangi nchumu,” ku hlamula Netshiozwi.
“Wo tshama hi nkanu xana?” ku hlamala Mabasa.
“Ku sele timinete ta ntlhanu leswaku u ya hlambanyisiwa,” ku nghena muavanyisi-nkulu nakambe. “Nkulukumba Lamela, ndzi ta landzelela swileriso hinkwaswo leswi u nga ta swi nyika eka mhaka leyi.”
“I mani l’a vulavulaka xana?” ku vutisa Shivambu hi ku hlamala. Loko riqingho ri fika a a nga langutangi leswaku a ri huma kwihi. Naswona a swi nga ti emiehleketweni yakwe ku endla tano eka nkarhi wolowo.
Loko a ri Zwane yena a a ri eku n’wayiteleni, a ri karhi a chukucha na mavoko hi ntsako. Naloko a a lo swi tiva, a swi nga ta va swi n’wi karhatile ku tiva leswaku risema rakwe a ri tidamarhetile eka Machovhani.
“A ndzi na nkarhi wo hlaya mapapila sweswi,” ku hlamula Machovhani. A nga hatlangi a amukela mvhilopho ya kona. “Ndzi byeli leswaku timhaka ti yime njhani. A ndza ha tikoti leswi ndzi nga te tani.”
“Ndzi na ntirho wo tala swinene, naswona wa nkoka ku tlula le…,” ku kariha Machovhani, kambe a nga kumangi nkarhi wo heta.
Loko va lelanile na Presidente Lamela, Mabasa u lerise muchayeri wa movha wakwe ku n’wi yisa eyunivhesithi ya Vista. A a tsundzuke ku ya hlanganisa mahlo na Sambo. Timhaka tin’wana a ti fanele ku bohiwa ti tiyisiwa eka nkarhi wolowo. Sambo a a fanele ku tshoviwa longo leri. A swi nga ta endleka leswaku yena Machovhani Mabasa a tipfumeta ku dyisiwa mbitsi hi Sambo eka voko leri, kasi Zwane na yena a ri karhi a n’wi xanisa eka lerin’wana. A a ta rhanga hi ku tshova ntshiva wa Sambo. Loko a kote sweswo, a a ta pfotlosela xilongwana xa Zwane. Sweswo a a ta swi endla. Vumundzuku byakwe a byi yime ehenhla ka swilo leswi.
Swihleko. Mavoko.
“Mi nga ndzi hleki hi ndlela yoleyo,” ku hleka Netshiozwi, “ntirho lowu wu le henhla swinene ka mina.”
Loko a ha langutise xisweswo, Brigadier u sukile evutumbelweni bya yena, a tshinelela yindlu. U fike a hlometela hi fasitere ra le kamareni, ivi a vona Ringeta. U yime kwalahaya, a tumbelenyana, a tibyela leswaku a a lava ku vona leswi a swi endliwa hi Ringeta Shivambu endlwini ya Zwane.
“Ndza nkhensa ndzi vuyelela loko mi kote ku fika,” ku yisa James emahlweni, a vulavula wonge a va ri vanghana lavakulu.
A ndzi ku susumetelangi eka ntirho lowu. U lo pfumela hi wexe. Loko swilo swi nga fambangi kahle a wu fanelangi ku vuya laha u ta endla pongo. Wa swi twa xana?”
Loko a ri Sambo yena u fikile hi hafu ku bile awara ya mbirhi.
“A ti tiviwi hi munhu un’wana timhaka leti,” ku kaneta Mabasa hi ku hatlisa. “Ndzi lo tiehleketa mina n’winyi, ivi ndzi sungula ku lava ndlela yo tilulamisa. I timhaka leti ti nga le xifuveni xa mina ntsena.”
“U tshamela ku ta kwala,” ku hlamula Jerminah hi ku olova.
“Ndzi n’wi kume endlwini ya mina a ri karhi a secha,” ku yisa Zwane emahlweni, wonge a a hlaya mahungu lamanene. “A ndzi tivi ku ri mi ndzi tekisa ku yini loko mi ndzi langutile. Mi ehleketa leswaku ndzi ximphunta hi? Mi ehleketa leswaku ndzi nga tumbeta mapapila ya nkoka endlwini ya mina xana?”
“Leswi namuntlha ku nga Ravumune, swi le rivaleni leswaku a xi tisiwe hi vamanana va xikhongelo,” ku hlamula Machovhani hi ku komisa.
“Ndza nkhensa,” ku hlamula Machovhani Mabasa.
Matimba ya nkarhi lowu wu fikeke ya hlamarisa hakunene. Loko nkarhi wu fikile miehleketo ni mbilu swa lerisiwa ku yima hi milenge, swi humelerisa swilo leswi a swi ri ekulenyana no humelela. Loko ka ha ri na ku kanakana, kumbe ku chava, kumbe ku kaneta, munhu wa tilan’wa. Wa tibyela a ku: ‘A xi ti lexi taka.’
“Hundzuluka kahle, u yimisele mavoko ehenhla,” ku lerisa Sejeni Msibi. “U nga ringeti ku ndzi kanganyisa. Ndzi khome xibamu hi voko ra mina. Ndzi na matimba yo xi tirhisa. Loko wo endla swo huma endleleni ndzi ta xi tirhisa.”
Xivutiso xa kona xi te xi nga languteriwangi. Xi fike xi hima Ringeta Shivambu exikarhi ka mahlo. Ivi byongo byi ku nthi! Timboni ti timeka hinkwato. Ku ku whi! Ivi ngulumelo wa xivutiso wu vuya nakambe, wu rhita byongo nakambe. “A swi fanelangi leswaku mina ndzi mi tsundzuxa etimhakeni to fana na leti. Xiboho xa kona xi fanele ku va xa n’wina. Leswi ndzi nga swi vulaka hi leswaku a swi ta ndzi tsakisa swinene loko munhu wa kona ko va mina.”
Mhaka ya vunharhu hi yaleyi a a lava ku burisana na nghamu yakwe hi yona. Mhaka ya ku hlawuriwa ka yena ku va muyimela-ku-langhwa eka xiyimo xa vu-Presidente eka vandla rakwe, a tlhela a va muyimela-ku-langhwa ku va Presidente wa tiko.
Leswi a swi sungule ku hundzuka ntolovelo a ku ri vuendzi bya Zwane ehofisini ya Mabasa. Siku rero u tive no himana hi swifuva na Irene enyangweni wa Holobye.
“Swi ta tikomba loko se ndzi yime emahlweni ka Vandla,” ku hlamula Machovhani. “Ndza swi tiva leswi ndzi nga ta swi vula. Leswi ndzi nga swi tiviki hi loko leswi swi nga ta vuriwa hi nomu wa mina swi ta veka mihandzu leyi ndzi yi navelaka hi mbilu na moya.”
“Swi lo yini na?” ku vutisa Mabasa hi ku hlamala.
*************
“Xana swi nge endleki leswaku hi vonana mindzuku xana?” ku vutisa Sambo. A a nga lavi ku khunguvanyisa Holobye wa Dyondzo hi ku n’wi byela leswaku a a nga twanani no vitaniwa hi xinkadyana xintsanana.
“Se khabinete ke?” ku vutisa Modise. “Ku nghena mani, ku huma mani?”
“Ndzi te ri yana emahlweni,” ku hlamula Machovhani Mabasa loko miehleketo se yi sungule ku vuyelelana nakambe, “leswi wonge swi lava ku ku tsandza ke? A ndzi ku u tibyele leswaku timhaka leti ti tiviwa hi wena ntsena xana?”
“Se mi lunghengikile xana?” Ku vutisa Jerminah.
“Wolowo i ntiyiso.”
Mahlo hinkwawo ya langute mali liya loko yi wela ehenhla ka tafula lerikulu. Mpfumawulo wa yona a wu ri na matimba ya ku baleka ka tilo. Ivi yi yima hi tlhelo yi sungula ku tsutsuma ehenhla ka rona. Timbilu ta Mabasa na Mboxani a ti ri karhi ti yi susumeta leswaku yi wa. Hi rimbambu ra nhloko ya mhunti. Hi rimbambu ra mfungho wa ximfumo. Yi tsutsuma. Yi nga hatli yi yimile. Yi kongoma emakumu ka tafula. Loko yo wela ehansi ivi yi tsutsuma yi huma hi rivanti ke? Loko…
“U tiva yini hi yena xana? Loko u n’wi hlamula a swi endla wonge wa n’wi tiva swinene,” ku ringetela Machovhani a ri karhi a yima hi milenge.
“Loko swi ri tano, a mi fanele ku n’wi byela ku rivala hi xiyimo xa vu-Presidente,” ku hlamula Zwane. “Ku hava ntiyiso wo tlula lowu ndza ha ku wu vulaka.”
“Kasi u n’wi sivela yini?” ku kariha Lamela. “A wu swi voni ku ri a nga se heta ku hlamusela xana?”
Machovhani u miyerile nkarhi wo lehanyana, a langute endzeni ka mahlo ya nsati wakwe. A a nga lavi ku yisa mavunwa emahlweni, lawa a a ya vurile a ya ringanile.
“A swi olovi ku endlela munhu xo karhi loko u nga swi tivi leswaku swi ta n’wi humesa eka khombo rihi,” ku hlamusela Sambo. “Ndzi nga va ndzi tibyele ku pfuna, ivi ndzi kuma ndzi onhe ku yisa emahlweni. U ndzi kombela ku cinca matimu ni tibuku ta yunivhesithi. A wu vulavuli hi ku kongoma. Leswi hinkwaswo ndzo swi twa hi ku yingisela swinene. Leyi i mhaka leyikulu. I mhaka leyi yi nga vangaka makhombo ni swivulavulo leswo tala. Hi marito man’wana u kombela leswaku ndzi nghenisa vutomi bya mina ni vumundzuku bya mina ekhombyeni. Sweswo u swi endla hambileswi u nga le ku ndzi tumbeleleni. Swilo a swi tirhi hi ndlela leyi.”
“Ku humelela yini?”
“A ri xisiwi hi wena, kumbe mana wa wena,” ku kariha Mabasa a ri karhi a pfala rivanti hi matimba nakambe.
“Ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle,” ku sungula Mabasa loko na yena n’winyi se a tshame ehansi nakambe. “Loko ndzi ku rhumile a ndzi ku rhume hikuva ndzi ku tshembile.
“Hambiswiritano, ndzi na xitsundzuxo xin’we ntsena,” ku vula Jerminah loko se ku hundze nkarhinyana va miyerile.
“Ndzo kombela,” ku tlakuka Shivambu exitulwini, a nkhinsama hi matsolo emahlweni ka Mabasa. “Ndzo kombela. Ndzi rivaleleni. Ndzi ta tirha hi ku tshembeka ku sukela sweswi.”
“A ndzi tivi leswaku u ehlekete njhani hi maendlele lawa ya wena,” ku vula Machovhani a lume ni meno. Se a a tiva lomu risema leriya a ri tumbuluka kona. U nambe a swi tsundzuka na leswaku fendlele yo chipa a yi pfa yi nuhwela etlhelo. “Xana a ku na ndzhawu yin’wana yo antswa leyi a hi nga hlangana eka yona edorobeni leri hinkwaro xana?” A a ha lume meno. A tiphumunha tinhompfu nakambe. Tinhompfu takwe a ti nga twanani na moya lowu pfindlusiweke hi tifendlele to xaviwa emahlanganweni ya tindlela.
“Ndzi lo ta hikuva a ndzi lava ku twa leswi u lavaka ku ndzi byela swona,” ku tlherisela Mabasa. A kulula nyuku hi xibakela nakambe a nga titwi.
Nhlekanhi wolowo a nga ku twangi na ku nuhwa ka fedlele ya Zwane.
Leswi Irene a swi voneke hi leswaku Machovhani a nga hlanganisangi mahlo na yena. A swi nga se tshama swi humelela leswi. Hambiswiritano, Irene a a tiva leswaku a ku nga ri ntirho wa yena ku vutisa swivutiso.
“Se, mhaka ya mina na wena hi yihi?” ku vutisa Machovhani. “A hi nge leswi u swi vulaka i ntiyiso, hikokwalaho ka yini u ndzi byela swona xana?”
“U ta swi ehleketa leswi ndzi ku kombelaka swona xana?” ku vutisa Machovhani, xivutiso xa xikhongelo.
“Mina ndzi nhloko ya mhunti, kasi Mboxani i mpfungho wa ximfumo,” ku tivisa Machovhani hi ku komisa.
“Mina a ndzi swi koti ku tirha hi ndlela leyi u yi kombelaka, kasi leswi se ndzi ve ndzi swi boxile na le kusunguleni,” ku hlamula Sambo. “Loko ndzo lavisisa, ndzi ta va ndzi lavisisa ntiyiso. Ndzi nge hundzuli nchumu. Hi fanele ku twanana eka sweswo.”
“A wu vulangi u boxa, kambe endzhaku ka marito ya wena a ku twala ngulumelo lowu a wu ndzi byela leswaku loko ndzi nga endli hilaha u leriseke, a ndzi ta va ndzi tiokele nhloko ethavathaveni,” ku tlherisela Sambo. “Sweswi a hi nkarhi wa mahungu yo ka ya nga ri na ntikelo. Ndza ha ri na nhlengeletano tani hilaha ndzi vuleke hakona.”
“Aa, kasi wena na Brigadier mi bula tihi xana?” ku nghenelela Presidente Lamela loyi a a fike eka vona va nga n’wi voni. “I khale mi yimise xisweswi. Mi kunguhata ku ndzi vutlela Mfumo hambileswi se ndzi nga lela xana?” A hleka.
“A ku na xihoxo laha,” ku kaneta Zwane. A pfala rivanti. “Tshamani ehansi mhani, ndzi ta mi chumbutela leto chavisa. Ndzi ta mi hlayela leti ti nga tiviwiki hi munhu.”
Eka nkarhi wolowo Netshiozwi u tibyele leswaku Shivambu a a ta n’wi dyela nkarhi mahala njhe. Hiloko a tlhelela endzhaku ka xinsinyana xa vutumbelo byakwe, a humesa thelefoni yakwe ya selula, a fonela maphorisa. U va lerise ku fika emutini wa Zwane hi xihatla.
“Loko ku ri ku ta eka n’wina, ndzi ta ta. Ana Machangana va vurile va ku rihlampfu lerintshwa ri tiya hi le’ra khale,” ku tshikelela Mabasa. “Ndzi ta ta ndzi ta nwa exihlobyeni lexikulu xa vutivi.”
Ndzhenga wolowo a ku endliwa ntirho wo lelana na Jenerala Kramer. A wu endleriwa eWaterkloof, erivaleni ra swihahampfhuka swa vusirheleri. Mabasa a swi boha leswaku a rhambiwa eka nkhuvo lowu. A swi nga ta endla loko Presidente-ku-langhwa a nga vi kona eka xinkhubyana xo fana na xexo. Loko Machovhani Mabasa a fika eka xinkhubyana u kume leswaku se a ku pfumaleka na vuphelo bya marha. U amukeriwile, kutani a kombiwa ndzhawu leyi a yi lunghiseriwe vachaviseki vo fana na yena. A ku vambiwe dyitende ledyikulu dyo basa leswaku va kota ku tshamiseka endzhutini. Lava a va ri ehansi ka tende leri a swi tikomba leswaku va dya maqatha ya marhole. Mabandi ya maburuku ya vona a ya tumbetiwe hi swidyelo swa vona. Tisudi leti a ti ambariwile a swi tikomba leswaku a ti dye macheleni yo nyawula swinene. A ku nga ri na vavasati vo tala. Leswi swi hlamarisile Mabasa. U tibyele leswaku ntirho wo lulamisa tiko rakwe a wa ha lehile swinene. Vavasati na vona va fanele ku averiwa ndzhawu evuthwini ra vuhlayiseki bya tiko. Vumbiwa bya tiko a byi nga pfumeleli ku hlawulana hikokwalaho ka rimbewu.
“U tiveka hi leri nge yini xana?” ku ta xivutiso xa Machovhani, xi tele ku nyanyuka.
“Mali muni?” Tinhompfu ti rhidimbiwa. Se a swi katsa no hlundzuka, ku hela mbilu, na ku nyangatseka loku nga hlamuselekiki.
“Se hlamusela hi ku komisa phela,” ku nghena Zwane, “timhaka se ti yime njhani na ?” A a lava ku ba tinhloko ta timhaka ntsena.
Vanhu lava va talaka ku humelela emisaveni hi lava loko va ya eku khudzeheleni va va va swi tiva leswaku loko ri xa nakambe va fanele ku kongoma kwihi va ya endla yini. Valavo va kunguhata masiku ya vona ya ha ta. A va sunguli hi ku yimela ku ringa ka minkuku, na ku xa ka dyambu, ku va kona va sungulaka ku n’waya tinhloko ta vona. Loko van’wana va ha tivutisa leswaku siku leri nga ta tlhandlama ri ta va ri va khomele yini, lavo tlhariha va swi tiva leswi vona va nga ri khomela swona.
Daniel Machovhani Mabasa a a fikile!
”Se mati ya halake kwihi xana?” ku vutisa nsati wakwe.
“A ndzi tshembi leswaku mi lava leswaku hi tirhisana hi ndlela leyi masiku hinkwawo,” ku sungula Sambo loko se a tshame eka xitulu lexi a a kombiwe xona. “Mina a ndzi twanani na ku chavisiwa. Loko lexi xi ri xikombiso xa ndlela leyi ndzi nga ta tirha na wena hi yona, swi nga antswa ndzi nkhensa ntirho.”
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
Shivambu u rhange hi ku miyela nkarhinyana. A a swi tiva leswaku a a nga ri na nhlamulo eka leswi a a komberiwa ku swi endla. Loko a a ri na yona a a ta va a yi vurile. Hambiswiritano u tibohile ku lava ndlela a kondza a yi kuma.
“Ndzi fanele ku tirha hi ku hatlisa,” ku hlevetela Shivambu, a tibyela ye’ n’winyi. U lo vhe a sungula hi le kamarini leyi a yi tikomba yi ri ya byetlelo bya Zwane.
“A hi tlhuvutse xikhumba lexi kahle hi tshika ku kombana min’wala,” ku hlamula Mabasa.
“A ndzi nge ku xisi, ndzi nge he tlheli ndzi swi tsundzukile leswi hi burisaneke laha hi swona,” ku hlamula Sambo. “A swi pfuni nchumu ku swi ehleketa. Ndzi nge pfuki ndzi fambisane na miehleketo ya wena etimhakeni leti. Ndzi ta ti rivala loko ndzi huma hi rivanti ra hofisi ya wena.”
“Mi hlawuriwe ku va eka xiyimo lexi hi leswi vanhu va tivaka tihlo ra n’wina leri vonaka hinkwaswo, ehandle na le phakathi,” ku hlamula Brigadier Netshiozwi. “Mi ta swi kota. Mi nge swi koti ku dyisa vanhu vo tala hi ndlela ya leswiya mi nge ri i…. i….” . A tin’waya nhloko. Rito do!
“Inkomu. Mi nge vileli loko ndzo vhe ndzi kongoma kona sweswi?”
Madzana-dzana ya mahlo ya wele ehenhla ka Mboxani na Mabasa. A va tshame emahlweni ka nhlengeletano hinkwayo. Vona a va nga tshukunyuki no tshukunyuka. A va nga langutanangi no langutana. A swi ri erivaleni leswaku a ku nga ri na loyi a a lava ku rhanga a yima. Un’wana na un’wana a a tibyele leswaku a ku ta rhanga loyi un’wana, leswaku yena a ta kota ku vuya a n’wi fula hi swivuri leswo hisa swinene.
“U tiyisile xana?” ku vutisa Zwane.
“Swo tala swi le papileni leri,” ku hlamula Sambo, a ri karhi a hundzisela mvhilopho yo basa eka Mabasa.
“Va ringeta ku ku pfuna,” ku khongotela Machovhani.
“Ri xile,” ku hlamula Shivambu endzhakunyana.
“A ndzi voni leswaku ndzi fanele ku n’wi tsundzukela yini,” ku tlherisela Machovhani.
“Ka ha ri na yin’wana?” ku vutisa Machovhani. A entshemula. Xifuva a xi sungula ku hisa na xona. A a nga kholwi leswaku tindleve takwe a ti twa kahle siku rero. Loko lowu a wu ri norho, hikokwalaho ka yini a wu nga fiki emakumu xana? Leswi a a tivutisa swona a vuyelela.
Siku: Ravuntlhanu, 5 Nhlangula 1997
“Tiko ri nge swi koti ku hlayisa xifaniso xa Presidente loyi a tikombaka wonge i xihotha,” ku hlamusela Jerminah. “Hambi yi ri minxavo ya mali ya tiko yi nga tshuka yi wile loko wo va Presidente na xikandza xa wena lexo taleriwa hi ku vilela.”
“Ndzi rhandza ku ku tsundzuxa mhaka yin’we ntsena,” ku boxa Presidente. “Matimba lawa ya ku dzenengeleke namuntlha ya ya ku veka enhlohlorhini, i matimba lawa ya nga tlhelaka ya ku rhetisela ehansi. Ku tlakusiwa ni ku chikisiwa i matlhelo mambirhi ya xigwexe xin’we eka tipolitiki. Swo hambana ntsena hileswi loko wa ha tlakusiwa, u khomiwa tani hi tandza. Loko u wisiwa u tshikiwa tani hi dyitambha ledyikulu. Laha u welaka kona a wa ha sisimuki, futhi a ka ha mili nchumu exivandleni xa kona. Vurhangeri bya ntiyiso hi lebyi byi helaka hi ku ntshunxiwa ka murhangeri, a ya eku wiseni. Ku hlongoriwa, ku huduriwa u hlomuriwa exitulwini xa wena hi nkanu, i xikombiso xa ku tsandzeka. Loko ko humelela sweswo eka wena, hambi swi ri switukulu-ndhuwa swa wena swi ta rhuketela sirha ra wena. Loko a ri mina, ndzi tiva leswaku namuntlha ku hlawuriwe murhangeri wa matimba, wa ntiyiso. Ndzi ku navelela minkateko.”
“Ndzi ta sivela vuhaxi byebyo,” ku chavisela Mabasa. “Ndzi na matimba yo anama, na vanghana eka swiyimo swa le henhla kwale Auckland Park.”
“Timbyana ta mina ti venga vanhu lava va tshamelaka ku titshuva,” ku ta nhlamulo ya Mabasa.
“Wa n’wi tiva James Zwane xana?” ku vutisa Machovhani Mabasa. Xivutiso xa kona a xi nga rhangangi hi ku andleriwa.
“E-e,” ku kaneta Mabasa. “Ndza chava, swilo leswi swa chavisa.”
Embilwini yakwe a a twisisa ku anama ka matimba lawa a a ta haverisiwa wona. Hambiswiritano a a twisisa leswaku a a ri murhumiwa wa tiko. A a nga ri n’winyi wa tiko. A a tiva ndzhawu ya yena.
Mhaka ya vumbirhi leyi a yi ri emiehleketweni yakwe a ku ri ya ku tsandzeka ku tikhoma ka vateki va mahungu na swifaniso swa tinyuziphepha na thelevhixini. Hambileswi a a ri eku beni riqingho ra le xihundleni a va tshamela ku n’wi sala endzhaku tani hi madongani exivandleni lexi ku kameriweke nswanyi kona. A va ri karhi va n’wi landzelela, va n’wi foda hilaha ku nga heriki. Vateki lava va swifaniso a va tiveke misava hinkwayo hi siku rin’we tani hi va-‘paparazzi’. Leswi swi n’wi tsundzuxe leswi a swa ha ku humelela matolo. Matolo ya kona a ku ri Sonto ra 31 Mhawuri 1997. Hi mata-ku-xa ya siku leri nkosazana Diana wa Wales, loyi a a tiveka swinene hi ra Lady Di, a a kamiwe vutomi eka nghozi ya movha. Khombo ra kona a ri tsuvule misisi etinhlokweni ta ntsandza-vahlayi emisaveni hinkwayo. Movha lowu a a ri eka wona wu ringete ku tsutsuma vateki va swifaniso swa tinyuziphepha lava a va wu hlongorisela ku teka xifaniso xin’wana kambe xa Lady Di na xigangu xakwe Dodi. Hi ku vula ka vona van’wamahungu valavo, muchayeri wa movha u lahlekeriwe hi vulawuri bya wona ivi wu ya tihima no tifaya hi makhumbi ya thanele leyi a wu ri endzeni ka yona. Ina, hi Lady Di vateki va swifaniso a va ta fumbarherisiwa macheleni yo hisiwa hi swifaniso swa vona swa rifu. Yena Machovhani ke? I mani loyi a a lava ku xava swifaniso swa Daniel Machovhani Mabasa xana?
“Ndzi tsandzeke ku pasa,” ku hetisela Mabasa. U tlakuke eka xitulu lexi a a tshame eka xona. A yima a langutana na Lamela. “Leswin’wana a ndza ha swi tivi swinene, leti i timhaka ta khale. Ndzi lumbetiwa hi ku xava nkulukumba un’wana loyi a a tirhela yunivhesithi leswaku a cinca timakisi ta mina. Ndzi vula ndzi nga tipfinyingi leswaku leswi a ndzi swi tsundzuki. A ndzo tumbela. A ndzi kholwi leswaku leswi ndzi swi endlile. Hi le ka tlhelo lerin’wana a ndzi tsundzuki ndzi tsale xikambelo xin’wana endzhaku ka lexo sungula.”
“Nsati wa mina!” ku chuhwa Mabasa. A a nga swi lavi leswaku Jerminah a nghenisiwa ethyakeni ro tani. “Nsati wa mina ti n’wi khumba hi ndlela yihi?”
“Ndza swi tiva leswaku ndzi khalabyile, na leswaku minkarhi yin’wana ndzi pfa ndzi vulavula ndzi nga heti,” ku vula Lamela. “Ntsena ndza tshemba u na vuswikoti byo endla wonge u ndzi yingisile.”
“Ndzi fanele ku cinca hambi va ri vatirhi lava va nga le kusuhi na mina,” ku yisa Mabasa emahlweni. “Ndzi fanele ku kuma vatsundzuxi vantshwa, lava va nga na mavonele mantshwa, ni mintokotoko yintshwa. Ndzi fanele ku rhendzeriwa hi vasirheleri lavantshwa. Ku to pyi, hi swikandza swintshwa. Exikarhi ka leswi ndzi fanele ku langutisisa swinene loko swa ha fanerile leswaku wena u ya emahlweni wa ha ri muyimeri wa mina.”
“Vanakulorhi va mina,” ku sungula Presidente Lamela loko se ku rhula ku vuyile endzeni ka yindlu nakambe, “swi wisa mbilu ya mina ku vona hilaha mi tsakelaka leswi swi humeleleke laha namuntlha. Minkarhi yo tala ku hlawuriwa ka murhangeri lontshwa swi fambisana ni ku monya, ni ku tshwukiselana mahlo. Mikwana yo leha, mabanga ni swigwagwa swi pfa swi lotiwa hi tinhlonge ta vanhu van’wana. Swa kala swinene ku vona ku amukeriwa ko fana na loku ndzi ku vonaka laha namuntlha. Ndzi na ntshembo wa leswaku mi ta n’wi seketela hi ndlela leyi Mabasa masiku hinkwawo. N’wi seketeleni tani hilaha a mi seketela mina hakona. Tsundzukani leswaku sweswo mi ta va mi nga swi endleli yena. Mi ta va mi swi endlela vandla leri ra hina. Mi ta va mi swi endlela tiko ra hina. Vandla leri ri kurisiwile hi vavasati ni vavanuna lava a va hlawula vakhomi va matewu lava vupfeke, va tlhela va va seketela. Ku hava munhu na un’we loyi a nga tshama a ringana na vandla leri hi vukulu. Ku hava loyi a nga tshama a ri tlula. Ku hava loyi a nga ta ringana na rona kumbe ku ri tlula hambi eka malembe lawa ya ha taka.”
“Wolowo i ntirho lowu ndzi nga ta tsaka swinene loko wo ndzi endlela wona,” ku hlamula Machovhani.
“Ndzi lo ku rhuma ntsena. Wena u pfumela hi ku rhandza ka wena.”
Vona va angulangi nchumu.
“Ti ta suriwa hi mani?” ku vutisa Machovhani. “U ehleketa leswaku ndzi ta yima ndzi languta loko vito ra mina ri ri karhi ri huduriwa endzhopeni wa tinguluve hi xikangalafula xo fana na wena xana?”
“Mi nge twi nchumu xo huma endleleni,” ku hlamula Shivambu. Nakambe xihleko a xi omile.
“Mhaka?” ku vutisa Jerminah a chuhwile. “U ri swi lo yini?”
“Ndzi nga ka ndzi nga pfumeleli leswaku vanhu vo fana na wena va ndzi tota thyaka,” ku hlamula Machovhani. “Sweswi ndzi ta fonela magqwetha ya mina leswaku ku yimisiwa ku hangalasiwa ka mavunwa lawa u ya vulaka. Ku hava loyi a nga ta ya hlaya.”
“Ndzi lava leswaku u lavisisa leswaku Zwane u fumbarhele yini emavokweni yakwe,” ku hlamula Mabasa. “Ndzi na ntiyiso leswaku loko ko sechiwa endlwini yakwe ku ta kumeka swin’wana. Mina ndzi twe leswaku u pfa a kuma mali hi ku chavisa vanhu. U pfa a va chavisa hi ku boxa swihundla swa vona erivaleni.”
“Loko ndzi onhe yini?” ku hlamala Ringeta Shivambu. “Xana a ndzi na mfanelo yo vutisa loko ndzi nga twisisi xana?”
“Lamela i munhu na yena,” ku hlamula Zwane hi ku olova. “Mina a ndzi na mhaka na yena.”
Mabasa a chuhwa, a endla no yima hi milenge. “Loko a vonaka kwihi?”
“Ndzi nge he ku landzeleli loko wo endla leswi ndzi swi lavaka,” ku tiyisa James.
“Hi swona, ndzi ta swi endla sweswi,” ku vula Zwane a ri karhi a yima hi milenge. A kongoma nyangwa, a wu pfula. “Mhani, ma nga ta haleno.” Loku a ku ri ku lerisa Irene leswaku a nghena ehofisini ya Holobye.
“Ndza mi tshembisa, a ndzi ta va ndzi swi kotile loko a ku nga ri Ringeta Shivambu loyi...,” ku ringeta Netshiozwi, kambe a nga kumangi nkarhi wo heta. Phela loko timhaka ti biha ti tala ku cheriwa ehenhla ka tinhloko ta van’wana.
“A nga nghenisiwi hi mina, u nghenisiwa hi wena,” ku lulamisa Zwane a ri karhi a n’wayitela.
“Hina hi le ka mintirho leyi ku tlakusiwa ka hina ku taka hikokwalaho ka tintswalo ta van’wana,” ku hlamula Brigadier. “A hi na vuswikoti byo titlakusa hi hexe. Naswona, mintirho leyi hi tlakukelaka eka yona a yi talangi.”
Ku rhange ku ku whii! A ku nga ri na nomu lowu a wu lava ku hlamula ku sungula. Loko mi khomiwile na milomu yo hatimela hi mafurha ya nyama yo yiva, mi hlamurisa ku yini n’winyi wa yona xana?
“Se u ndzi xanisela yini?” ku xavelela Machovhani. A rhikinyela tinhompfu hi swandla hinkwaswo.
“Muchaviseki Holobye,” ku hlamula Sambo loko Machovhani a andlarile mhaka yakwe, a tlhela a yi hetelela, “mina a ndzi se tshama ndzi tirha hi ndlela leyi yi chavaka masana ya dyambu. A ndzi se tshama ndzi nghenisa nhompfu ya mina etimhakeni to biha hi ndlela leyi. Ndzi nge sunguli namuntlha.”
“Hi swona,” ku hlamula Mabasa, a chava no tlakusa mahlo.
Rero a ri ve siku lero leha swinene.
Shivambu u hundzuluke khwatsi, a yimisele mavoko ehenhla. Ivi mahlo yakwe ya hlangana na ya Sejeni.
Loko ho tshama hi endla vamahonisi, vana ni vatukulu va ta rhukana masirha ya hina.
“Ntirho lowu ndzi nghenaka eka wona a wu humeleli hikokwalaho ka mina,” ku hlamusela Mabasa. “Ndzi ta humelela ntsena loko ndzi rhendzeriwe hi vavanuna ni vavasati lava va khomaka va tiyisa. Swilo swi nge humeleli hikokwalaho ka munhu un’we, hambi a ri Presidente wa matimba. Minkarhi hinkwayo ku seketeriwa hi van’wana swi humelerisa swilo hi ku olova.”
“Ndza tshemba na leswaku a wu swi lavi leswaku va ku handzula, ivi endzhaku ka sweswo va thumba leswaku ku na ndlela yin’wana yo antswanyana leyi a yi nga va yi tirhisiwile,” ku khongotela Machovhani nakambe. “Mina ndzi kholwa leswaku hinkwerhu hi fanele hi ku rhanga hi twisisa swinene leswi humelelaka, hi nga se tiboha ku endla nchumu.”
“Lava va onhaka, lava va yivaka, lava va huhwisaka swibalo swa vahakeri va mithelo,” ku hlamula Mabasa, “va ta dya ntirho. Kwalaho kona a ndzi tipfinyingi. Mali yi nge pfumeleriwi ku lahleka”.
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
“Ndzi nyiki,” ku xavelela Machovhani, “phela ku lulamisa timhaka to fana na leti swi lava nkarhi wo leha. A ndzi fanelangi ku endla swihoxo, kumbe ku siya minkondzo erivaleni.”
“A ndzi vulangi leswaku u ta thoriwa,” ku tsundzuxa Mabasa a ri karhi a hlekelela, “ndzi lo vula ntsena leswaku ndzi na ku tshemba leswaku u nga swi kota. Wena wo fanele ku kambiwa, ku tiyisisiwa leswaku u nga swi kota.”
“Ndzi nge tidyeli nkarhi hi ku konanisana na wena,” ku hlamula Zwane a hlundzukile swinene. “Lexi ndzi nga xi vulaka eka wena hileswaku u fanele ku tihlayisa. Vutomi bya wena byi fana ni bya nhongani emahlweni ka mina. A ndzi lavi ku thyakisa mavoko ya mina hi ku halata ngati ya xilo xo fana na wena. Loko wo tlhela u ringeta ku hoxa xinhompfana xa wena etimhakeni ta mina na Mabasa, ndzi ta ku pyanya exikarhi ka tintirho ta mina. Wa swi twa na?”
“Zwane loyi,” ku sungula Brigadier, “xana u mi karhata hi leri nge yini na? A swi antswi mi boxa xikan’we leswaku mi lava yini eka yena xana? Mi nga ndzi tumbeteli loko mi lava leswaku ndzi mi pfuna hi ku hetiseka.”
“Kambe xana a va nga nyikani hikokwalaho ka vuswikoti xana? A swi nga hundzi hi le ka tikomiti na?” ku vutisa Machovhani.
“Mina ndza ha tsakela ku tirhisana na n’wina,” ku xavelela Ringeta.
“Laha hi le ntirhweni wa mina,” ku hlamusela Mabasa wonge Zwane a a ehleketa leswaku hi le kaya kakwe. “A ndzi swi lavi leswaku u ta u ta swekela matshopetani ya wena laha.”
“Loko Chris Barnard a a lo ehleketa hi ndlela yoleyo a ndzi tshembi leswaku a a ta va a tiveka misava hinkwayo namuntlha,” ku tlherisela Mabasa. “Wanuna u fanele ku va ni ntshembo wo kota no heta ntirho. Lexi xi lavekaka i ku tinyiketa ni ku titshemba.”
“A nga ndzi xanisi Zwane,” ku kaneta Mabasa. “Mina na yena hi na ntirho lowu hi wu endlaka swin’we. Hi le ku twananeni.” Marito lawa a ya ringeta ku tisa ku rhula hambi leswi a ya huma etshakwini ra mbita leyi nga lo mpyi, hi thyaka.
Ndlela yin’wana a ku ta va ku rhanga yena a boxa leswi a a chavisiwa hi swona hi Zwane. A a ta vula leswaku ku na vanhu lava va kunguhateke ku onha vito rakwe hi ku hangalasa mavunwa yo chavisa. A a ta va vula valoyi lava va nga chaviki hambi ku vonakala loku tisiwaka hi dyambu. A a nga veka mhaka yakwe hi ndlela leyi tiko a ri ta yi twisisa. A a ta vula leswaku tidyondzo takwe a ti nga xaviwangi, futhi sweswo swi nga kambiwa nkarhi wun’wana ni wun’wana eyunivhesithi. A a ta vula leswaku a a thumbe leswaku valala vakwe a va langhane ku sivela ku hlambanyisiwa ka yena. Loko yena o rhangela James Zwane, a swi nga endleka leswaku ku yingisiwa yena. E-e, leswi na swona a swi nga ta tirha. A a fanela ku kuma ndlela yin’wana. A a nga ta swi kota ku hlula nala loyi hi ku landzelela matirhele ya nala. Vanhu hinkwavo a va ta hlamala leswaku a a boxela yini timhaka leti. Vanhu va swi kota ku tiehleketela. A va ta yi hlaya yi pfariwile buku yakwe. E-e.
Va hleka.
“Eku heteleleni,” ku nyanyuka n’winyi wa mavoko lawa. “Eku heteleleni, Machovhani u yime eka xivandla lexi a ndzi n’wi lava eka xona malembe lawa hinkwawo.” A hleka hi ku nonoka, xihleko xo titimela. “Loko a ri Presidente, u ta endla leswaku milorho ya mina hinkwayo yi humelela. Ndzi n’wi kumile.” Ha kantsongo-ntsongo mavoko ya phutsanile ya hundzuka swivuri swa magwaru, swivuri swo tiya leswi a swi endla leswaku na minsiha yi kukumuka wonge yi ta baleka.
“I khale ndzi ku yimerile laha, ndzi kale ndzi tinyika ntirho leswaku ndzi nga voni ku ri nkarhi wu le ku boleni,” ku hlamula James Zwane a nga karhateki. “U khunguvanyisiwa hi yini xana?”
Masiku ya mune a ya ringane na lembe hinkwaro.
“Wena,” ku vula Zwane loko se a tiyisile leswaku lavan’wana a va fambile hakunene, a endla no dlhiva tinhompfu ta Ringeta Shivambu, “ wena, a ndzo ku vutisa ntsena. Ndza swi tiva leswaku u lava yini laha.”
Zwane na yena u humile nakambe, a nghena emovheni wakwe, a tlhelela ehofisini ya Mabasa. A a karihe lero ka ri nga ri na mpimo.
“Ndza swi tiva,” ku hlamula Brigadier.
“Ndzi ta wu endla,” ku hatlisela Netshiozwi a nga ha tinyikangi na nkarhi wo ehleketanyana.
“Ndza ha ya exibedlhele,” ku hemba Machovhani loko Irene a tile. A ta vurisa ku yini leswaku a a lerisiwe hi rito ku ya edorobeni xana? “Ndzi ta famba ndzi ri ndzexe. Ndzi ta vuya sweswi.”
“Loko ku ri timhaka ta wena ta le mutini wa Zwane, ndzi ta tilulamisa hi ndzexe,” ku hlamusela Mabasa. “U nga chavi. U nge hi twi nchumu hi tona. Loko Zwane o tshuka a ku vutisile, n’wi rhumeli eka mina.”
“Hi swona nkatanga,” ku tlherisela nghamu yakwe. “Ndzi kombela leswaku u tiya, a ku na nchumu lexi xi nga onhaka leswi swi lulamisiweke hi Hosi.”
Entiyisweni, hi kona ndzi nga kombela fayili ya n’wina namuntlha, sweswi. Mi ta swi twisisa ku ri leyi i fayili ya khale. Swi nga ha teka nkarhinyana yi nga se kumeka.”
“U nga ndzi bisi xindziwandziwana mina,” ku hlamula Zwane, a koka xitulu a tshama ehansi. “A ndzi na nkarhi wa magava mina.”
“Matirhele ya Presidente Lamela ya ve masungulo lamanene, ndzi ta aka ehenhla ka wona,” ku yisa Mboxani emahlweni. “Tiko ra mina ri tiveka matlhelo hinkwawo ya timheho hinkwato hikokwalaho ka wanuna loyi. Ndzi ta tiyisa leswaku ndhuma ya tiko leri yi ya emahlweni. E-Afrika hi fanele ku tiveka tani hi tiko leri ri rhangeke emahlweni. Hi hina hi faneleke ku yimela tiko-nkulu ra Afrika eka Khansele ya Vuhlayiseki eka Huvo ya Nhlangano wa Misava. E-Afrika a ri yimeriwangi sweswi. Mina ndzi ta endla leswaku hi yimeriwa hi tiko ra hina eka khansele leyi.” A miyelanyana.
“A ndzi se va Presidente,” ku hleka Mabasa. “Nkarhi wa mina wa ha ta.” A miyelanyana. “Ndzi nge koti ku hlangana na vona, ndzi ta kombela Manana Mokoena leswaku a ya vulavula na vona,” ku hlamula Machovhani. “Ndzi taleriwe hi ntirho.”
“Nsati wa wena u njhani xana?” ku vutisa Lamela loko va ri karhi va famba.
“Yi le ka nsati wa mina xana?” ku vutisa Mabasa a ha karihile swinene. “Loko yi ri na yena hikokwalaho ka yini u nga yi tekangi xana?”
“Eka n’wina vachaviseki hinkwenu, eka n’wina vanghana va mina, eka Presidente Lamela, mina ndzi nge endli ncindzu wo kukula ekule,” ku sungula Machovhani. “ Ku na mhaka leyi yi faneleke ku vuriwa. Swi nge endleki leswaku loko Presidente Lamela a tshike tintambhu hi tlhela hi kuma Lamela un’wana nakambe. A hi fanelangi ku lava kumbe ku langutela Lamela un’wana. Ku laveka murhangeri un’wana lontshwa wa matimba swinene. Mina ndzi tiyimiserile ku nyika vurhangeri bya xiyimo xa le henhla. A ndzi kaneti leswaku Presidente Lamela u tirhile swinene. Ndzi tiyimiserile ku yisa tiko leri emahlweni, kambe ndzi nge vi Lamela un’wana.”
Loko ho pfumelela Machovhani ku va Presidente, hi ta va hi yisa emahlweni miehleketo ya leswaku vuxisi na vugevenga swa hakela.
“Zwane u koxa leswaku ndzi n’wi sayinela tikontraka ta ku aka swikolo,” ku sungula Machovhani, mhaka ya kona a yi sungula exikarhi hi vomu. “Loko ndzi ta endla leswi swi nga ta n’wi tsakisa, ndzi fanele ku sayina tikontraka letikulu hinkwato ti ya eka yena. Wonge leswi a swi ringanangi, u langutele leswaku ndzi n’wi sayinela ticheke ta mamiliyoni ntirho wa kona a nga se wu sungula.”
“Phela swilo leswi swi fanele ku endliwa hi wena,” ku hlamusela James, “u nga tlheli u vutisa mina. Ku ri swi ta endlekisa ku yini swi fanele ku pandzisa nhloko ya wena, hayi ya mina.”
“Kopi yeleyo yi nga vokweni ra wena sweswi yi nga hlanta swo tala,” ku hlamusela James. “Ndzi nga vanga leswaku ku kambisisiwa timhaka hinkwato. A ndzi na ntshembo leswaku u ta swi kota ku tiponisa eka manyala ya kona.”
“Ndzi pfumelelana na n’wina kwalaho,” ku hlamula Shivambu endzhakunyana. “Ku laveka nhenha.” Embilwini a a tibyela leswaku Mabasa a a vulavula hi vanhu van’wana. A swi ri erivaleni ku ri ntirho lowu a wu nga lulamiseriwangi yena.
“Wena ke?” ku nghenelela muavanyisi-nkulu loko a vona leswaku nhlamulo yo kongoma a yi nga humi enon’weni wa Mabasa. “Nkarhi wa hi siya. Wena u ri yini?”
Loko ho pfumelela manyala ya Mabasa, hi ta yisa ku soriwa ka tiko-nkulu ra Afrika tani hi tiko ra varhangeri va mavunwa, lava va tilavelaka swa vona va ri voxe. Hi ta yisa emahlweni ku hlekuriwa ka tiko-nkulu leri. Hi ta thyakisa vito lero saseka leri tiko ra hina ri nga na rona.
“Yi tisiwe hi mina,” ku hlamula rito.
Machovhani Mabasa u tikume a yime exikarhi ka mindzilo mimbirhi. A a fanele ku hatla a hlawula lowu a wu ta n’wi antswisela vutomi.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
“Hi ku komisa, Tatana Mabasa va tsandzekile ku pasa tidyondzo ta History ta lembe ra vunharhu ...” nakambe Sambo a kavanyetiwa.
Eka xikomba-nkarhi lexi a xi ri ekhumbini, nkarhi a ku ri makume-mbirhi-ntlhanu wa timinete ku bile awara ya vukhume-n’we.
“Yi kwala muakweni wolowu,” ku ta nhlamulo ya Machovhani, “u ndzi vutisela yini sweswo?”
“Eka mbulavulo wa n’wina le Gallagher Estate,” ku nghena Modise loko Mabasa a miyerile, “a mi tshikelelangi ntirhisano na matiko ya le handle. Hi mi twe kahle xana?”
Machovhani Mabasa u lave no wela ehansi hi ku chuwa. A a nga tshembi leswi tindleve takwe a ti swi twe swi huma enon’weni wa nsati wakwe. A languta nsati wakwe hi mahlo lamakulu: “Mani?”
“Loko wo endla xihoxo xin’we ntsena,” ku tsundzuxa Zwane, a ri karhi a kombetela Mabasa hi rintiho, “ndzi to vhe ndzi kongoma eka thelevhixini na le ka tinyuziphepha. Ndzi nge he ku tsundzuxi nakambe.”
“Machovhani Mabasa,” ku hlevetela Mabasa nakambe.
“Yes, mbitsi. Mi ta yi kuma kwihi yo dyisa tiko hinkwaro?”
“ Tiko-nkulu ra Afrika ri na swiceriwa swo tala swa nkoka, ku fana na nsuku, pulatinamu na tidayimani,” ku yisa Mboxani ku hlamusela ka yena. “Leswi swi nyangatsaka i ku vona leswaku hambi hi ri na rifumo leri, tiko-nkulu ra hina hi rona xisiwana xo hetelela. Rifumu ra hina ra ceriwa, ivi ri rhumeriwa ematikweni ya le hase ka malwandle. Ku fuma vona. Leswi swi fanele ku hela. Hi fanele ku pfalela swicelwa swa hina kwala kaya, hi swi lulamisa, hi tiendlela swilo hi swona, ivi hi xavisela matiko ya le handle hi nxavo lowu wu bohiwaka hi hina.” A hefemulanyana. “A ndzi voni leswaku Afrika Dzonga ri nga swi kota ku hanya ehandle ka Afrika. Xi ta va xihoxo lexikulu ku tilangutisa hina hi ri hexe. Hi va Afrika. Loko Afrika yi fuma, swi ta hi lunghela hinkwerhu. Swi lava ku endliwa leswi. Mina ndzi ta swi endla. Ndzi hlawuleni.”
A miyelanyana wonge o nyika vayingiseri vakwe nkarhi wo phokotela mavoko va heta.
“Ndzi nhenha eka wena hi leswi u ndzi rhandzaka,” ku hlamula Machovhani. “Hambiswiritano mbilu ya mina yi tala hi ku tikukumuxa loko ndzi twa marito yo fana na lawa wa ha ku ya vulaka sweswi. Endzhaku ka malembe ya makumembirhi-n’we hi tekanile, swa ndzi tiyisa ku tiva leswaku wa ha ri na rirhandzu ra mina embilwini ya wena.”
“Avuxeni,” ku ta rito leri a a ri tiva swinene.
“Ndza mi twa madoda,” ku hlamula Lamela endzhakunyana. “Loko u nga vileli wena Brigadier, ku na xikhumba lexi ndzi rhandzaka ku xi tlhuvutsa na Tatana Mabasa laha. A yi tswaleli entlhambini.”
“Ndza nkhensa loko mi ndzi xiximile hi ndlela leyi,” ku hlamula Shivambu a ri karhi a amukela mapapila ya kona. A nga hlekelelangi eka nkarhi wolowo. “Ndza mi tshembisa leswaku ndzi ta ya xopa-xopela ya kala ya ku Xikovela i hosi.”
“U lava yini laha?” ku vutisa Mabasa, a lume na meno lawa. “A ndzi ku hi twananile leswaku u nge he wu veki laha xana?”
Siku: Ravuntlhanu, 5 Nhlangula 1997
“Kambe a ndzi swi twisisi…,” ku ta nhlamulo ya Ringeta. A nga kumangi nkarhi wo vula leswi a swi ri ehenhla ka ririmi rakwe.
“Nhlamulo ndzi yi lava ku nga se fika Ravumune nimixo,” ku lerisa Mabasa.
“Swi nge endleki sweswo,” ku kaneta muavanyisi-nkulu, “u vule hi wexe leswaku exikarhi ka wena na Zwane ku hava loyi a nga hi nyikaka ntiyiso lowu hetisekeke. Tshika Sambo a hetisa timhaka leti hi yexe. Hlamusela Sambo.”
“Swi ringanile sweswo,” ku tinyiketa Mabasa. U twe hambi ku ri huwa ya ku mbindzimuka ka tiphuphu leti a ti seketele vutomi byakwe. “Hambi wo ka u nga ha yisi emahlweni, swi twarile.” A a nga ha lavi ku twa swin’wana. Loko ku ri hofisi ya Presidente a yi tlule nomu wakwe.
“ Ndzi na norho. Ndzi vona switlati leswi tlhengukaka. Ndzi lorha siku leri tiko ra hina ri nga ta va na ikhonomi yin’we ntsena. Ku nga ri ikhonomi ya vantlhohe etlhelo, ni ya Vantima hi le ka tlhelo lerin’wana. Hambi ikhonomi ya switundulume etlhelo, ni ikhonomi ya swisiwana hi le ka voko lerin’wana. Leri i tiko rin’we. Rifumo ra tiko leri i ra hina hinkwerhu. Hi ku ringana.” Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutwani!
“Swi hlayilenyana leswi ndzi nga swi boxangiki. Mina ndzi kholwa leswaku ntirho lowukulu wu kwala kaya,” ku hlamula Mabasa. “Tindlu ta hina kwala kaya ti wile. Hi fanele ku yimisa makhumbi nakambe kwala kaya. Hi fanele ku aka mabuloho hi vuntshwa kwala kaya. Hi fanele hi ku rhanga hi aka tiko leri. Loko se hi sungule ku boxa ndzima leyi, hi kona hi ta tshinelela swinene eka matiko ya le handle. Hi lava ku ya hi tiyile, hi khome xanchumu evokweni. Mina a ndzi rhandzi leswaku hi yisa emahlweni miehleketo ya leswaku Afrika tiko ra vukomberi. Hina a hi swisiwana. Ndzi lava ku tiyisa leswaku ku tsundzuxa no kombisa misava hinkwayo leswaku hi vanhu lava va kotaka ku tiyimela.”
“U endla hi leswi u nga pfuliki tindleve loko ndzi vulavula na wena,” ku kariha James. “Mina a ndzi lavi mali ya wena. U xisiwana, ndzi ku byele khale sweswo. Ndzi lava leswaku u lerisa Ndzawulo ya wena ku ndzi hakela mali ya kona. Ntirho wa wena wo sungula i ku sayina leswaku ndzi kuma tikontraka leti ndzi ti lavaka.”
“Mina a ndzi se tshama ndzi ehleketa ku dlaya munhu,” ku hlamula Machovhani. Lowu a wu ri ntiyiso. “Ndzi nge sunguli hi wena. Mina ndzi kholwa leswaku eka xiphiqo xin’wana na xin’wana ku na xintshunxo. Mina na wena ho fanela ku vulavula.”
“Swi lulamile,” ku hlamula Jerminah. Wansati wo tlhariha u hatla a tsundzuka loko swi fika laha ku pfumela ka nuna wakwe ku helelaka kona. Jerminah a a swi tiva leswaku loko Machovhani a sungula ku yimelela Vandla rakwe na dimokrasi, a ku nga ri na xin’wana lexi a a ta xi endla ku n’wi susa eka miehleketo yoleyo.
“A yi lunghangi, naswona yi nge heli yi lunghile,” ku tsemakanya Mabasa.
Ku tirhiwe hi xihatla ku sukela kwalaho.
“Mina ndza swi tiva ku ri u ta swi kota,” ku hlamula Lamela. A khoma voko ra Manana Lamela, va hundzela emahlweni.
Ringeta u twe wonge mbilu yakwe a yi lava ku huma hi nomu yi ya ku pyakatsa le kule le. A yi bela enkolweni, yi endla no lava ku n’wi vindza. A swi tifanela ni loko se a file. Miri wakwe hinkwawo wu hlaseriwe hi gwitsi lerikulu. U tibyele leswaku Zwane a a n’wi kumile. U vone hambi ku ri vutomi byakwe hinkwabyo byi hundza hi machangwa changweni kwala mahlweni kakwe. A a swi tiva leswaku a ku nga ri na nchumu lexi a a ta xi endla leswaku a tiponisa.
Mahaka-timba ya tlhela ya khubumeta mvhilopho liya.
Brigadier Netshiozwi a a ri wanuna wo tiva ku tumbeta minkondzo yakwe. Entirhweni wakwe a ku tirhiwa hi vukheta swinene. Socha ri fanele ku tshama ri ri karhi ri cingela endzhaku leswaku ri nga tshuki ri jumiwile. Minkarhi yin’wana ku pfa ku fambiwa hi xindzhakwa-ndzhakwana ku endlela ku hlanganisa van’wana tinhloko. Entirhweni wa vona vutomi byi tshama byi khomiwe hi mavoko. Swirimbana swi tele, va fanele ku tiyisa leswaku ku kandziya kun’wana na kun’wana ka vona a ku va tshineteli rifu. Hambileswi a a vonile ku famba ka Zwane, Netshiozwi u rhange hi ku tshamanyana emovheni, a hundzisanyana nkarhi. Loko se a tikhorwisile leswaku Zwane a a fambile, u chikile emovheni. Lexi hlamarisaka hileswi a nga kongomangiki endlwini ya James, u yi fularherile. U fike eka njhiko yo sungula, a jikela exineneni, ivi a sungula ku tlakusa milenge. Eka tinjhiko timbirhi leti ti nga landzela u jikele exineneni nakambe, a kondza a vuya hi xitarata xexiya xa ka Zwane. A nga kanakanangi, u lo vhe a ya enyangweni wa le khixini. Loko a fike kona u humese chokotso ra makhiya, a sungula ku ya ringetela erivantini. U ringete nkarhi wo leha swinene. Phela loko u ringetela makhiya erivantini, leri ri nga rona ku tala ku va lero hetelela. A swi vangi hi ndlela yin’wana eka Netshiozwi. Loko a ku lero hetelela ringetiyani, ri hundzuluke hi ku hetiseka endzeni ka rivanti. Ivi a ri pfula.
“Ndzi ta endla hinkwaswo leswi u swi vulaka,” ku tinyiketa Machovhani. A a swi vona leswaku ku ya emahlweni a phikizana na Zwane a swo pfuneta ku nyanyisa mhaka ntsena. “Ndzi ku tshembisile nimixo leswaku ndzi ta endla hinkwaswo leswi u swi vulaka. Ndzi nyiki nkarhi wo swi endla.”
“Ndzi ya kwihi? Ndzi ya endla yini? Swona, hi wena mani loyi a ndzi lerisaka swilo leswi hinkwaswo?” ku vutisa Shivambu nakambe.
“Hina hi kume Ringeta Shivambu a ri karhi a secha-secha laha ndlwini ya wena,” ku hlamula Sejeni “U lava yini wena?” ku vutisa Zwane a ri karhi a tshinelela Shivambu.
“Ndzi lava ku hundzula swilo sweswi,” ku hlamusela Mabasa hi ku nonoka swinene. “Loko u huma la’ hofisini ya mina u nga khomiwa nkarhi wun’wana ni wun’wana. Ndzi ta nghenisa nandzu wa leswaku u le ku ndzi chaviseni. Ndzi ta vula leswaku u kunguhate ku ndzi dlaya. U ta pfaleriwa.”
Zwane a nga ha hlamulangi nchumu. U hume a tifambela. Loko a ri Mabasa yena u tibyele leswaku a a kote ku tixavela tiawara tin’wana leti a a ta lawula khombo leri a ri n’wi tshinelerile. U sungule ku tirha hi moya lowu rhuleke. A nga swi kotangi ku tirha nkarhi wo leha hikuva Irene u n’wi tivise leswaku Ringeta Shivambu a a lava ku n’wi vona. U lerise leswaku a nghena.
“Netshiozwi,” ku chuhwa Mabasa. “U ri Netshiozwi i mbhoni ya wena?”
“Loko u fike kwale u fanele ku n’wi byela leswaku mina na nghamu ya mina hi n’wi navelela leswaku a hatla a hola,” ku hlamula Lamela. “A swi tsakisi loko wanuna loyi a nga na nsati a tikuma a ri xisiwana hikokwalaho ka mona wa mavabyi.”
“Ha mi losa Holobye,” ku ta rito leri Machovhani a nga vhe a ri twa leswaku a ri ri rona leri a ri n’wi chavisile hi thelefoni. A a ri venga rito leri.
“Matwananelo ya n’wina ya hlamarisa ke,” ku angula Irene. “I matwananelo ya muxaka muni lawa mi faneleke ku tshamela ku vulavulela ehenhla xana? I maendlele muni lawa ya n’wina yo chavisana, no landzelelana na le mintirhweni? Ku ta ka Zwane laha swa mi cinca. Vito ra n’wina ri ta wela endzhopeni wa tinguluve.” Se a swo endla wonge Irene a a ngheniwe hi moya wo chumayela... kumbe a a chumayela hakunene.
Machovhani a nga pfulangi nomu.
“Sweswo ndzi ta swi endla hi ndlela leyinene,” ku tiyisa Brigadier. A a swi tiva na yena leswaku a nge swi koti ku dyisa Mabasa mbitsi kambirhi hi vhiki rin’we.
“Ndzi ta fika,” ku tinyiketa Machovhani. “Hi fanele ku lulamisa mhaka leyi hi ku hatlisa. Hi vukheta. Hi ntiyiso.” A ringeta ku tiendla ntiya-nhlana.
“Hi swona leswi swi endleke leswaku ndzi tirha na wena hi wexe, naswona hi ndlela leyi,” ku hlamula James nakambe. “Hi wena Holobye wa Dyondzo. Eku heleni ka vhiki u ta va u ri Presidente wa tiko. Ku hava loyi a nga na matimba yo ringana na ya wena etikweni leri sweswi. Ku hava lexi wena u nga tsandzekaka ku xi endla sweswi. Masingita hinkwawo ya le swandleni swa wena.”
“A ndzi endlela ku ku tivisa ni ku ku tsundzuxa ntsena leswaku hi nga tshuka hi weriwe hi miringo namuntlha, na le ka mindzuku leyi yi landzelaka,” ku hetelela Mabasa. A languta xikomba-nkarhi xakwe. “Ndza ha famba. A ndzi ta tsakela ku vuya ndzi ta ku teka, kambe nongonoko wa siku a wu ndzi pfumeleli ku endla tano. Ndzi ta ku vona loko se va ku tisile.”
Mabasa u lo tshama a ku whii!
Swihleko. Mavoko.
Presidente u tlakuse nghilazi ya mati, a nwanyana. Loko a yi veka ehansi, u yise emahlweni ku vulavula. “Ndzi ta hoxela mali leyi ehenhla, loko yi wela ehansi yi ta hi byela leswaku ku ta sungula mani. N’wina vambirhi, twananani leswaku tlhelo rihi ra mali leyi i ra mani. Hina a hi ngheni eka teto. Loko a ri mina, a ndzi lavi ku lumbiwa hi ntsengele, ndzi nga wu phatangi. Tiboheni hi n’wexe.”
“Namuntlha ndzi dyondze mhaka leyikulu,” ku vula Presidente a ri karhi a amukela mali liya. “A ndzi tshama ndzi tibyela leswaku ma ndzi tshemba hinkwenu. A ndzi ehleketa leswaku mi ta ala ku kambela mali leyi. A ndzi ku mi ta ndzi byela leswaku ma ndzi tshemba, na leswaku ma swi tiva leswaku ndzi nge endli vumbabva. Wonge a ndzi hoxile.”
“Mi ta ndzi rivalela,” ku vula Shivambu, a hatla a ya rholela nakambe. “Ndzi ta ya hlayisa swinene.”
*************
“Swona n’wina mi swi tivisa ku yini leswaku ndzi nghene emutini lowu, na leswaku ndzi nghene ehandle ka mpfumelelo xana?” ku vutisa Shivambu. A honolela Sejeni mahlo. A a sungula ku twa ku nuhwa ka kondlo ro bola etimhakeni leti.
“Irene,” ku hlamula Mabasa endzhakunyana, “wena u fana na n’wana eka mina. A ndzi swi lavi leswaku u nghenelela etimhakeni ta mina. Ndzi ku kombela ku fambela ekule na timhaka leti. Ku na khombo lerikulu eka tona.” Mabasa a a boxe hi yexe kambe a nga titwi leswaku timhaka takwe na Zwane a ti nga basangi.
Machovhani a nga ha vulangi nchumu. U lo hundzuluka a famba, a kongoma emovheni wakwe. Misava a yi ndziwuluka emahlweni kakwe. A a sungula ku twa na leswaku a ku hisa swinene, swi endla wonge dyambu ra kona a ri lo kongomisiwa eka yena a ri yexe emisaveni hinkwayo. Hinkwaswo leswi a swi nyanyisiwa hi risema leri a ri ri karhi ri n’wi landzela, ri tihambanisile ni n’winyi wa rona.
Mabasa u te phapha loko movha wakwe wu khokhomela ehansi ka tiyindlu ta vuhaxi eAuckland Park, eJoni. Loko a xikile, u hlanganisiwile hi nkulukumba Sisulu loyi a a ri yena mulawuri-nkulu wa vuhaxi. Hi rito rakwe lerikulu wonge ro dzindza u n’wi tivise leswaku a a amukeriwile, naswona a a fanele ku titwa a ri ekaya. U hatle a endleriwa tiye a nga se ya nghena eka xitudiyo xo haxa. Kona u kume leswaku a ku hlengeletane vanhu vo hlayanyana. Endzhaku ka loko ku xewetaniwile, nongonoko na wona wu sungule ku haxiwa emoyeni.
“Mina a ndzi xi voni lexi xi ku tikelaka,” ku kaneta Jerminah. “Loko u lava switsundzuxo swa mina, endla leswi: Mindzuku leri xaka, byela James Zwane leswaku a nge ti kumi tikontraka leti a phyaphyarhaka hi tona. N’wi lerisi ku hambana na moya wa wena.”
“Ndzi nkhensa switsundzuxo swa n’wina,” ku vula Machovhani. A swi ri erivaleni ku ri marito hinkwawo lawa a ya vuriwile a ya fanele ku n’wi rhangela emahlweni.
Irene u lo vhe a n’wi tiva xikan’we. Loyi hi yena wanuna luya wo tshamela ku n’wi vula mhani. U titshembisile leswaku siku rin’wana, loko Tatana Mabasa a nga ri kona, a a ta n’wi byela swo mintiwa hi huku wanuna loyi.
Yindlu hinkwayo yi wele hi gwitsi lerikulu.
“Mabasa, nkarhi i wa wena sweswi,” ku vula Presidente Lamela hi ku komisa.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
Loko wu ri ntshungu wona wu sungule ku famba-famba ku ri karhi ku xewetaniwa.
“Vandla i rikulu eka mina,” ku hlamula Mabasa. “Vandla leri ri ndzi rhwarile eka malembe lawa yo tala swinene. Hi rona leri ri ndzi endleke lexi ndzi nga xona namuntlha.”
“Ndza vona a wu ehleketi kahle,” ku hlamula Mabasa, a tshama exitulwini xakwe. “Hi hambane nimadyambu tolo, u ehleketa leswaku cheke ya kona yi ta va yi lulamisiwe hi nkarhi muni na?”
“Ndza mi tshembisa sweswo,” ku tiboha Shivambu a nga kanakani.
“Ndzi ta hlangana na wena kona,” ku tiyisisa James, a twala ku veka riqingho ehansi.
“Hi ringetile nkatanga,” ku hlamusela Machovhani, “kambe hi byeriwe leswaku socha ri tshama ri hlomile. Hi byeriwe leswaku tani hi varhangeri va le maninginingini hi fanele ku tshama hi vupfile emilon’weni ya hina. Hi marito ya Presidente Lamela, hi fanele ku ehleketa hi yime hi milenge. Ku hava nkarhi wo tshama ehansi, wo rhanga hi ya xokolela eka vutlhari bya switsundzuxo swa van’wana, kumbe eka vuenti bya matimu. Presidente wa tiko u pfa a languteriwa ku teka swiboho hi ku copeta ka tihlo.”
“Mina na Zwane hi nge mi byeli ntiyiso,” ku hlamula Mabasa endzhaku ko ehleketanyana. “Yena u ta vulavula a ri karhi a ndzi lumbeta. U ta hangalasa vuxokoxoko lebyi byi tiyisaka tlhelo rakwe.”
“A ndzi na nchumu lexi ndzi lavaka ku xi bula na wena,” ku hlamula Zwane. A raha xitulu xi ya ku ngalava le kule le! “Ndzi ku xiximile se ndzi fike hi la’!” A vula hi tikhoma minkolo leyi. “Loko ndzi kala ndzi huma hi nyangwa lowuya, tiva leswaku ku ta va ku rhendzeleka vhilwa ro ku tekela matimba.”
“U lava mali muni?” ku vutisa Machovhani nakambe. “Ndzi ta ku hakela. Ntsena u fanele ku ndzi tshembisa leswaku u nge ndzi landzeleli.”
“Swi lo yini?” ku vutisa Lamela, a honolela Mabasa mahlo.
“Ndzi yingisile,” ku hlamula Shivambu hi ku honolela Mabasa mahlo. A a nga lavi ku hundziwa hambi hi rito ri ri rin’we ntsena eka leswi a swi ta landzela.
“Swi nga ku helela hinkwaswo leswi u ehleketaka leswaku u na swona. Swi nga ha endleka leswaku u thumba leswaku a wu nchumu.” James a a vulavula wonge a a nga twi leswi a swi vuriwa hi Machovhani.
“Khabinete a hi ndzhawu leyi ku endliwaka huma mhiri ku nghena mamba eka yona,” ku hleka Mabasa. “Loko swo tshuka swi endlekile leswaku ku nghenisiwa vaholobye vantshwa, ku ta va ku ri ku endlela leswaku va kota ku nyiketana na lava va khale. Vuholobye a hi ntirho wa mani na mani. A wu velekeriwi. I ntirho wa lava va hlawulekeke hikokwalaho ka vuswikoti ni vurhangeri. A ndzi nge hlongoli munhu ekhabineteni leyi nga kona sweswi. A hi khabinete ya mina. Leswi swi nga erivaleni hileswaku ndzi na swikongomelo leswi ndzi navelaka ku swi fikelela.
Mabasa u lo yimisa voko kan’we ntsena, ivi a ya emahlweni ni ntirho wakwe. A a ri eku hlongoriseni ka nkarhi.
“Mi ta ndzi rivalela loko ndzi mi nyumisile hi matikhomele ya mina namuntlha,” ku hlamula Irene endzhakunyana. “Ndzi lo tirivala hikokwalaho ka leswi swi endliwaka hi wanuna loyi.”
“Kasi matsalani wa wena u njhani na? Xana a nga swi koti ku amukela vayeni xana?” ku vutisa Zwane.
“Ku na timbhoni timbirhi leti,” ku yisa Zwane emahlweni. “U nga va fonela hambi ku ri sweswi, va ta ku byela.”
“Ndzi ta ku khomisa,” ku chavisela Machovhani.
“Ndza swi tiva,” ku hlamula Sambo. “Ndzi ta endla hinkwaswo ematimbeni ya mina ku kuma ntiyiso hinkwawo lowu wu faneleke. Loko ku fika nkarhi wa ku hlambanyisiwa ka n’wina mindzuku, ntiyiso hinkwawo wu ta tiveka kahle.”
“Ku landzelela eminkondzweni ya nhenha-nkulu yo fana na Presidente Lamela a hi mhaka leyi yi nga ta pfuka yi olovile. Ku hava loyi a nga na milenge yo kula ku ringana ku kota ku rhwala tintanghu leti ti ambariweke hi nkulukumba loyi.” A miyelanyana. “Loko mo ndzi hlawula leswaku ndzi va Presidente wa tiko leri, ndzi mi tshembisa Mfumo lowu wu nga taka wu nga tirhi hi xihlawu-hlawu. Xin’wana-manana xi ta fa. Lava va nga ta haverisiwa mintirho yo karhi va ta yi ambexiwa hikokwalaho ka vuswikoti ni tidyondzo ta vona. Lava va nga ta tlakuseriwa eka swiyimo swa le henhla va ta tlakusiwa hikokwalaho ka ntokoto ni vurhangeri bya vona. Lava va rintiho va ta xupuriwa, va tlhela va kombiwa khorho. Manyala ya nge vi na ndzhawu eka vufambisi bya mina. Leswi ndzi ta swi endla.”
Ku ve ni ku phokotela nakambe. Presidente u sukile laha a a yime kona, a kongoma eka Jenerala Kramer. U fike a n’wi qhavula. Endzhaku ka sweswo, Jenerala Kramer u lose Presidente hi saludi leyikulu ku tlula hinkwato leti a nga tshama a ti ba. A vona leyi yi ri yona saludi yo hetelela leyi a a ta yi ba emahlweni ka wanuna un’wana. Hiloko Lamela a tlhelela exitulwini xakwe. U fike a ndondomela eka xona. Ku ku whii! Ivi a tlakuka nakambe, a sungula ku xewetana na lava a va tshame ekusuhi na yena.
Jerminah a a ri xikombiso xa leswi vunyingi bya vavasati va nga hundza eka swona etikweni leri. Longo ra leswi a swi tiviwa tani hi ‘mzabalazo’.
Loko a ha yimele leswaku nsati wakwe a hlamula eka thelefoni ya selula leyi a a yi catanise na ndleve, milenge ya Machovhani a yi ri karhi yi n’wi lawula, yi n’wi yisa hala ni hala. A a famba magoza manharhu, a hundzulukela eximatsini. A famba man’wana manharhu, a hundzulukela eximatsini. Vatirhisi va tithelefoni ta selula a va tali ku tshamiseka kahle. Wonge mahungu ya vona ya velekiwa hi minkondzo leyi kufumelaka.
Mboxani na Mabasa va hundzulukile va langutana, va hlanganisa tinhloko. Leswi va nga byelana swona swi tiviwa hi vo vinyi. A swi tekangi nkarhi wo leha va nga se hlamula.
“U katekile hakunene,” ku hlamula Mabasa a ri karhi a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe. A ku hundze timinete tinharhu endzhaku ka awara ya vumune.
“A wu nga fanelangi ku swi vona,” ku hlamusela Mabasa. “A swi fanele ku tiviwa hi mina ndzi ri ndzexe. Loko u nga ha ri na swin’wana sweswi, u ta ndzi rivalela, ndzi tiyisile loko ndzi ku ndzi na ntirho wo tala swinene. Dyambu ra mina i manghimani namuntlha.”
“Kambe a hi na ntiyiso wa leswaku ku na swo biha leswi a swi endlaka,” ku tlherisela Netshiozwi. “Hinkwaswo leswi hi swi vulaka ho n’wi ehleketelela ntsena.”
“Hi kavanyeta nongonoko lowu hi ku mi tisela mahungu ya xitshuketa, ya nkoka eka tiko hinkwaro. Holobye wa Ndzawulo ya Dyondzo, Machovhani Daniel Mabasa, wa ha ku hlawuriwa ku va Presidente wa vandla leri fumaka. Hi ta mi tisela mahungu lawa hi xitalo hi awara ya mbirhi.”
A va bulangi nkarhi wo leha, kambe a swi ri erivaleni leswaku lava a va ri vavanuna lava a va nga chavi ku boxa miehleketo ya vona. Futhi a va swi kota ku tiyimela.
Presidente Lamela na yena u fikile endzhakunyana ka Mabasa. A nga onhangi nkarhi, u lo vhe a famba-famba exikarhi ka masocha lawa a ya lo thwi, emun’wini wa ndzhenga. U va kamberile tani hilaha swi languteriweke eka Presidente wa tiko, loyi hi tlhelo a a ri mulerisi-nkulu wa mavuthu. Loko a hetile sweswo u yile a ya khandziya eka xiteji lexi a a akeriwe xona, a fika a yima a ku whii! Bendhe yi sungurile ku yimbelela risimu ra rixaka, Nkosi Sikelel’ iAfrika. Risimu leri a ku ri lerintshwa leri a ri katsa tindzimi ta mune: XiXhosa, XiSuthu, Xibunu na Xinghezi. Risimu ro huwelela vun’we. U yimise xisweswo a vekele voko ra xinene embilwini yakwe ku kondza risimu ri gimetiwa. Loko ri gimetiwile ku hundze swihaha-mpfhuka swinharhu swa nyimpi empfhukeni swi ri karhi swi bulusa musi wa mihlovo ya mujeko wa tiko. Endzhaku ku landzela swihaha-mpfhuka phatsa leswi a swi tlhomiwe mijeko ya tiko. Hinkwaswo a swi humelela hi ku landza nkarhi lowu vekiweke. Presidente Lamela u langute hinkwaswo leswi hi tihlo ro nkhensa.
I mani a lavaka Presidente wa tiko wo tano xana? Xana wanuna wo tani a nge tshameli ku hi xisetela xana? Hi nga yi tshembisa ku yini mbabva xana?
“Ndzi nga se tshama, ndzi rhandza ku mi vuyisa eka leswi mi hlawuriweke ku va Presidente lontshwa wa tiko leri,” ku vula Shivambu. “Futhi a ndzi se kholwa leswaku ndzi vulavula na Presidente Mabasa sweswi.” A oma hi mafenya. Phela Shivambu loyi a a tiveka swinene hi swihleko leswa swa yena. Xin’wana na xin’wana lexi a xi vulaka a xi fanele ku landzeleriwa hi ku hleka. Vo tala a va tiva no vula leswaku a ku nga ha ri xihleko, a ko va ntolovelo.
“Leyi i milorho ya mina,” ku sungula Mabasa ku boha fundzu emakun’wini ya mbulavulo wakwe. “Yi ta hanya milorho leyi. Yi ta hanya hikuva ndzi ta tirhisana ni vavasati ni vavanuna lava va tivaka ntiyiso. Yi ta hanya hikuva ndzi ta rhangisa tiko ra mina ni vaaki-tiko va rona emahlweni. Yi ta hanya hikuva ndzi xixima vumbiwa bya tiko leri, ni mujeko wa rona. Yi ta hanya hikuva loko mo ndzi hlawula ku va Presidente, mi ta va mi ndzi endlile murhumiwa-nkulu etikweni. Ndzi veka milorho ya mina emavokweni ya n’wina. Sweswi.”
“Kambe u fanele ku tsundzuka leswaku timhaka leti i ta xihundla lexikulu swinene,” ku tsundzuxa Machovhani. “Ti fanele ku tiviwa hi hina hi ri vambirhi ntsena.”
“Loko ndzo ka ndzi nga swi endli ke?” ku vutisa Machovhani. Swin’wana swivutiso swakwe a se swo tilawula, swi nga ha yimeli mabyongo yakwe.
Muavanyisi-nkulu a a ta fanela ku vonana na yena leswaku va ta burisana hi mendlele loko a ta va a ri eku hlambanyisiweni siku leri landzelaka. Hinkwaswo a swi fanele ku lulamisiwa hi ndlela leyinene. Misava hinkwayo a yi ta va yi langutile, a ku nga ri na ndlela leyi swihoxo a swi fanele ku pfumeleriwa ku humelela.
I mani a a nga ehleketa leswaku wanuna loyi a a ta va Presidente wa tiko hi siku rero, a a nga va ni ku pfumala ntsako embilwini yakwe xana?
“Wena Zwane, ndzi lava leswaku u ndzi yingisa swinene,” ku vula Jerminah hi ku kariha. “Loko ku ri na lexi u lavaka ku xi endla, xi endli sweswi. Loko u nga xi endli sweswi, suka laha mahlweni ka mina, Sathana ndziwena.”
“Tshika n’wana yoloye,” ku hlamula Mabasa. ‘A ndzi swi lavi leswaku u n’wi tlhambukisela thyaka leri.”
Loko a ri Mabasa yena u byele muchayeri wakwe ku chela mafurha, va tlhelela ehofisini. Leswi Zwane a a fambile ke, se a a vuyisiwe hi yini?
Loko a suka kwalaho, Mabasa u kongome vumundzuku byakwe.
“Ndza vona wonge u lava ku vula leswaku na tona leti tin’wana ndzi lo xava,” ku tlhandlekela Mabasa.
“Kasi se wo ndzi hlongola na?”
Machovhani Mabasa u tiyimisele ku endla xilo xin’we siku rero. A a ta yima a ku tserhe! A a nga ta hungiwa hi mimoya ya valala vakwe. A a ta yimisela nhloko yakwe ehenhla, a tiyisa nhamu. A a ta ya emahlweni ni vutomi byakwe. A a nga ta tikarhata hi ku tshamela ku cingela hi ku chava lava va tibyeleke ku n’wi khomisa nxivinxivi. A a ta languta emahlweni ntsena. Loko ku ri ku wisiwa, a a ta ku sivela hi matimba hinkwawo yakwe.
Machovhani u korhamile a ntsontswa nghamu yakwe erhameni ra xinene. “Ndza ku rhandza swinene. Ndza tsaka swinene loko wa ha ri kona etsheveni ra mina.” A miyelanyana. “Ndza ha famba.”
Mabasa na Mboxani va vonile ku tlakuka ka xinhulwana xin’we xa maphepha, loko lexin’wana xi ri karhi xi ala ku suka ehansi. Un’wana ni un’wana a a chava leswaku lexi a xi ri karhi xi kula a ku ri xa loyi un’wana.
Sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku havambirhi va nga voni Zwane loyi a a yimile erivaleni ehandle ka muako wa Magister.
“Solidarity Party yi xavise tiko leri, a hi hlamali loko ririmi ra vona ri taleriwe hi ku ndhundhuzela vandla leri fumaka.
“Ndza swi twa leswi u swi vulaka,” ku hlamula Sambo a ri karhi a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe ra ximatsi, “kambe ndza tsandzeka ku endla swilo leswi swi lwaka na mbilu ya mina. U ta ndzi rivalela, ndzi na nhlengeletano leyi nga ndzi yimela. Ndzi fanele ku famba sweswi.”
Mihloti ya ntsako yi tate mahlo ya Jerminah laha a a tshame kona, a hlalele ku hlambanyisiwa ka nuna wakwe. A ya tlakusa, a ya kongomisa etilweni, a ya pfala.
“Mina a ndzi lavi ku hlulana na wena hi miehleketo,” ku tlherisela Zwane. “Ndzi ku tivise khale leswi ndzi swi lavaka. A ndzi tlheli kwalaho.”
“Hikuva u kume Ringeta Shivambu endlwini ya wena?”
“U nga ndzi byeli hi Ringeta Shivambu,” ku kariha Mabasa a ri karhi a nghena enon’weni wa Brigadier. “Mina ndzi ku rhume ku ya endla xo karhi. A ndzi ku rhumangi ku ya lavana na Shivambu. A ndzi ku rhumangi ku langhana na Shivambu wa wena ku nghenisa vito ra mina ethyakeni.”
“U rhandza swivutiso swo tala,” ku hleka Zwane.
“Wo tilan’wa xana?” ku vutisa Zwane a ri karhi a hleka.
Va fambe hi ku nonoka, hi goza rin’we. Goza rin’wana na rin’wana ra n’okelano a ri endla ngulumelo wa mavandla lamakulu ya tinyimpi. Wonge a va lo rhanga hi ku twanana leswaku a va nga fanelangi ku hatlisela ku fika etafuleni. Tafula ri swi vonile leswi. Hi kantsongo-ntsongo ri sungule ku va tshinelela. Ri tshinelela. Endzhaku ka nkarhi lowu wu nga ringanaka tin’hweti leti endlaka nguva yin’we yo hetiseka, va hele hi ku fika emakumu ka rendzo ra vona ra mangava. Mahlo ya vona ya wele ehenhla ka mali. ‘Xi-De Klerk-ana’ a xi vulavurile.
“Swi le rivaleni leswaku Zwane u na mapapila lawa a nga ya tumbeta hi xikongomelo xo ndzi tota thyaka hi wona,” ku hlamula Mabasa. “Ndzi lava leswaku wena u kuma mapapila ya kona hinkwawo, u ya tisa laha eka mina.”
Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutani!
“Ndzi lava ku ku tsundzuxa nakambe,” ku hlamusela James. “Mahlo ya mina na tindleve ta mina swi hinkwako-nkwako. Ku hava lexi u nga ta xi endla ivi ndzi nga xi voni. Ku hava lexi u nga ta xi vula ivi ndzi nga xi twi. Laha u nga kona ndzi kona na mina. Se, u nga ringeti ku endla swa vutlhari bya mata-xihaha. Ndzi ta swi tiva u nga se heta ku swi endla kumbe ku swi vula.”
Jackson Sambo a a ri yena nhloko ya Yunivhesithi ya Vista. Hi yena ntsena loyi a a ri na matimba yo kota ku n’wi pfuna emhakeni leyi. A a fanele ku hatla a tihlanganisa na yena. U pfule buku ya nongonoko wa tinomboro ta tithelefoni, a hlota hi mahlo ni tintiho. Ivi a kuma ya le yunivhesithi. A ba riqingho. U kombele ku hlanganisiwa na Sambo. Loko va pfuxelanile, Machovhani u lo vhe a nghena eka nhloko-mhaka.
A swi endlekisangi xisweswo. Loko va-SADTU va fikile, va kombise leswaku a va ta tsaka swinene loko Machovhani a a ta va ta n’wi vona hi mahlo ya nyama. Va vule leswaku a va nga soli Manana Mokoena, loyi a a ri voko ra xinene ra Machovhani. Ntsena a va lava ku kombisa ku seketela ka vona eka Machovhani hi yexe. A va nga ta n’wi dyela nkarhi. A vo kombela timinete timbirhi ntsena. Machovhani u kondze a pfumela ku ya eka vona. U kombele vatirhi-nkulu eka Ndzawulo ku n’wi heleketa. Hi ku vula ka yena, hinkwavo a va faneriwa hi ku ndhundhuzeriwa eka leswi a swi humelele eka yena. Tiko a ri fanele ku swi tiva leswaku a a nga ri yexe eku humeleleni ka yena. Hambi a ri Irene u koka-kokiwile a ri karhi a raha-raha, a ya kwale patwini.
“Ndzi nge va rivali,” ku hlamula Mabasa, a qhavulana na Mbhazima. Va tlhela va vukarhana. “Tiko leri ri tiye hi nhlana wa vatirhi.”
Wansati loyi a a kurisile vana minkarhi yo leha a ri yexe, tani hi wansati wa noni. A a ri tatana a tlhela a va manana hi nkarhi wun’we. U we a pfuka na vona, minkarhi yin’wana va ri emakatleni, minkarhi yin’wana va ri karhi va goba-goba etlhelo kakwe. Loko va vabya a va rhwala ni ku gomela ka vona, a va tshungurisa. U va dyondzisile hinkwaswo swa vutomi a ri yexe. U va yise eswikolweni. Ngopfu-ngopfu u va dyondzisile ku yima ni ntiyiso, ni ku pfuneta lava va endlaka tano. U va byele leswaku lexikulu evuton’wini i rirhandzu ni vutirheli bya ntiyiso. Leswin’wana hinkwaswo i mahala.
“Hi vona lava va kumeke Ringeta a ri eku secheni endlwini ya mina,” ku tivisa Zwane nakambe.
“Ndzi ku byele khale leswaku ndzi nge vungunyani na wena, ngopfu-ngopfu loko swi ta emalini,” ku tlherisela James.
“Ndzi nge ku siveli ku famba. Ndiz nkhensa loko u ndzi xiximile hi ndlela leyi, ivi u hatla u fika haleno,” ku nkhensa Machovhani. A tlakuka, a qhavula voko ra Sambo. “U nga ndzi dyisi mbitsi.” A n’wi pfulela rivanti, a n’wi ntshunxa a tifambela.
Loko a ha ya eku tshameni ehansi, a ku ri karhi ku phokoteriwa mavoko swinene. Van’wana a va ri karhi va ba makhwela.
“N’wina mi karhatiwa hi yini hi James Zwane xana?”
Daniel Machovhani Mabasa u swi tive xikan’we leswaku a a ri ekhombyeni. A a nga ha swi tsundzuki hi ku hetiseka leswaku a ku tshama ku humelela yini eyunivhesithi. Malembe yo tlula makume-mbirhi i nkarhi wo leha swinene. Munhu wa rivala. Kambe a a nga lavi ku swi kaneta. A ku nga ri na nkarhi wo swi kaneta. A a swi tiva na leswaku loko tiko ro tshuka ri twile mhaka leyi a ri nga ha ta tlhela ri lava no n’wi vona. Vito rakwe a ri ta tsemiwa nhloko hi wona nkarhi wolowo. Ri fela makumu. Vumundzuku bya vana vakwe a byi ta bola byi tlhela byi ku mvee, hi ku copeta ka tihlo! Ku tsaka loku a ku ri etimbilwini ta vona, na ku tinyungubyisa ka vona hi tata wa vona, a swi ta nyamalala tani hi ritshuri endzeni ka xihangu. Loko a ri Jerminah yena, a a nga tivi na leswaku a a fanele ku ehleketa yini hi yena. Hi yena munhu loyi a a endla leswaku nhloko yakwe wonge se yo hlangana. Leswi a swi n’wi heta matimba nakambe hi leswi James a yimeleke nkarhi lowu ku humesa timhaka leti. A swi ri erivaleni leswaku makungu lawa a ya khalabyile, ya tokotile. A ya vone malembe ni malembe. A swi ri erivaleni leswaku a a yimerile siku leri Machovhani a a ta tshinelela swinene-nene enhlohlorhini. Ivi a n’wi tlhava hi tlhari ro kariha swinene. Vu-Presidente byakwe a byi sungula ku xungetiwa. A a fanele ku tirha hi xihatla lexikulu ku lulamisa mhaka leyi.
“Mina ndzi nge lahlekeriwi hi nchumu,” ku hlamula Irene. A swi twala leswaku mhaka ya kona a a yi sungule exikarhi.
“Zwane,” ku engeta Manana Mabasa. “Na mina swi ndzi hlamarisile swinene sweswo.”
“Muyimeri wa Presidente u fanele ku va wanuna kumbe wansati wo tiya, loyi a tshamaka a pfule tindleve ni mahlo, a nga hundziwi hi nchumu,” ku yisa Machovhani Mabasa emahlweni. “Ku laveka wansati kumbe wanuna wo tshembeka swinene, loyi a nga taka a nga xaviwi hi mali kumbe hi swin’wana swo koka mahlo ni mbilu emisaveni leyi. Ku laveka wansati kumbe wanuna wa xivindzi loyi a nga taka a nga chavisiwi hi nchumu. Ku laveka munhu loyi loko a vule xexo a nga taka a nga tlheleli endzhaku. Wanuna kumbe wansati wa vukheta, loyi a nga rheteriwiki hi nchumu.” A miyela.
“Wena Brigadier ke, u lava yini laha?” ku vutisa Zwane.
Xiyenge xin’wana xa ntshungu xi phokotela mavoko kanharhu.
“U tsandzeke no endla xintirhwana lexi xi nga vuliki nchumu emisaveni hinkwayo,” ku sungula Machovhani Mabasa hi ku kariha lokukulu. A nga hlamulangi ku xeweta ka Netshiozwi. “Ematshan’weni yo kuma nhlamulo yo olova, u pfumpfunyule thyaka leri ri nga wela emavokweni ya mina. U ndzi tote thyaka, Brigadier.”
“Ndzi nkhensa marito ya n’wina yo navelela minkateko,” ku hlamula Mabasa.
“Ndzi ta ringeta,” ku tinyiketa Netshiozwi.
“Sejeni,” ku vula Brigadier Netshiozwi a ri karhi a nghena ekamareni, “Shivambu u kumeke a ri eku hangunuxeleni endlwini ya Zwane. Leswi mina ndzi lavaka ku swi tiva hi leswaku xana u na mpfumelelo wa Zwane xana?” A a lava ku ri mhaka leyi yi hatla yi hundzisiwa.
Machovhani yena u tinyike nkarhi wo vulavulanyana, ngopfu-ngopfu leswi landzelaka, a byela ntshungu: “Ndza nkhensa loko mi ndzi xiximile hi ndlela leyi. Ndzi nkhensa na leswi mi ndzi navelelaka minkateko. Lexi ndzi lavaka ku xi tshikelela hi leswaku mi fanela ku tivonela leswaku matimba a ya ngheni etinhlokweni ta hina, hi pyopyiwa hi wona. Matimba ya hina a ya fanelangi ku endla leswaku van’wana va tsandzeka ku ya emahlweni ni mintirho ya vona. Hikokwalaho ndzi rhandzaka ku mi kombisa leswaku ku hlengeletana ka hina laha a ku le nawini, a ku na mpfumelelo. Hi pfale patu hinkwaro sweswi. Mimovha ya karhi ya hambukisiwa yi kombiwa mapatu man’wana. Ndza wu twisisa ntsako wa n’wina, kambe hi fanele ku va na vukheta etimhakeni to fana na leti. Hi nga khunguvanyisi van’wana hi ku tsaka ka hina. Hambiswiritano, ndza mi nkhensa hinkwenu. Mi famba kahle.”
“Ndzi nge vuyeriwi hi nchumu loko ko endleka sweswo,” ku hlamula James. “Mina ndzi nge tshuki ndzi ve Presidente. Wena hi wena u nga ta lahlekeriwa swinene loko wo ka u nga hlambanyisiwi. A ndzi vulavuli hi mali. Mali a hi nchumu eka wena. Mali u nga tlhela u yi kuma siku rin’wana. Ndzi vulavula hi vito. Vito lerinene. Vito ra ndhuma. Vito ro tshembeka. U teke malembe yo tala ku ri aka. Ndza tshemba leswaku u nge lavi ku ri vona ri file hi ku copeta ka tihlo. Leswi hi swona ndzi nga ta ringeta ku ku kombisa swona. Vumundzuku bya wena byi le mavokweni ya mina.” A hefemulanyana, hi ndlela ya munhu loyi a helaka mbilu ku hlamusela xilo xin’we hilaha ku nga heriki. “Ndzi ta ringeta ku endla leswaku xihundla lexi xi tshama xi ri xa mina. Kambe u fanele ku endla swin’wana, u endlela mina.”
“U langutele leswaku ndzi ku yingisa xana?” ku vutisa James.
“Ndzi pasile,” ku vula Mabasa hi ku hlamala, mahlo ya huma hinkwawo wonge ya ngo do, ehansi!
“Ndzo navela ntsena loko a ndzi ri na matimba yo horisa,” ku tshikelela Lamela. “Sweswo hi swona a swi ta eneta mbilu na moya wa mina.”
“Ndzi mi vutise xivutiso xo olova,” ku yisa Zwane emahlweni loko a vona ku ri nhlamulo a yi nga ri eku teni.
“A wu swi lavi ku endla leswi ndzi ku rhumaka ku swi endla xana?” ku vutisa Zwane.
Mavoko ya phokoteriwa hi vunyingi.
Ndzi nge vuli leswaku Mabasa u pfukile mpundzu wolowo. A a ta pfukisa ku yini loko a nga helangi hi ku etlela xana? U lo tlakuka emubedweni wakwe. U fambe hi ku nonoka a ya yima efasitereni. U ri pfurile. A pfumelela moya lowuntshwa wo hlantsweka ku nghena wu hlongola lowu a wu n’wi yivele vurhongo. U yime a languta siku lerintshwa leri a ri ri karhi ri tsuvuka evuxeni. A ri xa hi ku nonoka ka ntolovelo, ri sasekise matilo hi muhlovo wo tshwuka. A a nga ta ri sivela. A ri tikomba ri ta va siku lerinene eka lavo tala. Yena n’winyi a a nga tivoni a ta va na siku lerinene. Siku rakwe a ri nga tshuka ri helela eka maboboma ya mihloti leyi a yi ta halatiwa hi tinhlarimbya ta mahlo yakwe, loko vanhu vo fana na Zwane vo tshuka va kote ku hetisisa leswi a va swi kunguhatile. A ri nga tshuka ri helele eku getseleni ka meno loko valala vakwe vo tiyisa leswaku vumundzuku byakwe byi thunyiwa erivaleni, exikarhi ka mintshungu leyikulu, na vamatiko va swiyimo swa le henhla. A ri nga tshuka ri helela eku nyumisiweni loku a ku ta hundzuka matimu ya xihlekiso emisaveni hinkwayo. A ku ta hlekisiwa hi yena hambi lomu swidakwa swi oxaka tinyama kona. A a nga tshuka a hundzuke xikombiso xa vumphunta lebyi nga riki ni mpimo. Leswi a swi fundziwe hi marhama ya siku leri a a ri mbhoni ya ku xa ka rona, a swi tiviwa hi rona ntsena. Kumbexana na valala vakwe a va swi tiva. A a ta vona hi swona.
“Ndzi ta endla makungu yo kota ku ya nghena endlwini ya yena, ndzi secha,” ku vula Shivambu loko se a hetile ku ehleketa.
“Xana u ta helela kwihi eka ntirho lowu wa wena xana?” ku vutisa Mabasa.
Ivi ku va na Zwane. A a fanele ku hetisisa timhaka na yena..
“U nga karhateki Irene, ku lo va na xihoxonyana laha,” ku hlamula Mabasa, mahlo yakwe ya nga hlangani kahle na ya Irene.
“Swi onhakile, swi onhakile,” ku nyiketa Mabasa. “A ka ha ri na lexi hi nga xi endlaka ku swi lunghisa. Sweswi ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle.” A miyelanyana. “Ringeta Shivambu a a rhumiwe hi mina. Tani hi wena, na yena a a ri eku ringetiweni. A ndzi lava ku vona vuenti bya ku tshembeka ka yena etimhakeni leti ndzi n’wi rhumaka tona. Ndzi swi vonile. Loko a a nga kanganyisiwangi hi wena kumbe a a ta va a endle leswi a ndzi n’wi lerise swona hi ku hetiseka.”
“Loko u nga swi lavi ku endla leswi ndzi ku byelaka swona, tshika,” ku lan’wa Zwane. A tlakuka exitulwini. A kombetela Mabasa hi xibakela lexikulu. “U ndzi languta kahle m’fana. Ndzi ku byele ko tala ndzi ku vutomi bya wena byi le mavokweni ya mina. Ndzi nge he ku byeli nakambe. U ndzi tlhokonyetile swi ringene. Ndza ha famba. Mindzuku u nga tshuki u rile hi mina.”
Vuchavelo bya Mabasa a ku ri Jerminah. Daniel Machovhani Mabasa u humile ehofisini yakwe a karhele swinene. A ku nga ha ri na munhu lomo. A ku lo sala ntsena muchayeri wa movha wakwe. U n’wi lerisile ku teka movha wun’wana a ya ekaya. Yena a a ta tifambela hi yexe exibedlhele. Exibedlhele? Leswi swi rheti miehleketo ya Mabasa. A a tshembisa ku yini wansati loyi a latiweke exibedlhele? Xana a ku nga ri yena loyi a a fanele ku seketela muvabyi xana?
“Ndza tshemba wa swi twisisa leswaku a ho ku xanisa loko hi endla leswi,” ku hlamusela muavanyisi-nkulu loko va ha yimele Sambo. “Sweswi hi rhwexiwe matimba yo tiyisa leswaku hinkwaswo leswi endliwaka i swa ntiyiso ntsena. A ndzi lavi leswaku mundzuku hi kombeteriwa hi tintiho.”
“Loko u nga lavi ku endla xintirhwana lexi xintsanana, ndzi ta kuma un’wana loyi a nga ta vona nkoka wo xi endla,” ku tsema Machovhani timhaka.
“A ndzi nga se heta,” ku vula James, a ri karhi a tshinelela swinene eka Machovhani. Gandlati ra risema ri kukumukela ehenhla swinene. “Mhaka leyikulu hi leyi ya ha taka.”
“A mi fanele mi arile, mi kombisa leswaku a mi fanele ku ya tilulamisa kahle,” ku hlamula mana wa vana vakwe. “Kasi xidimokrasi lexi xa n’wina xi pfa xi mi juma xana?”
“Ndzi kombela leswaku u ta haleno sweswi,” ku hlamula Machovhani. “Ndzi rhandza ku hetisisa timhaka leti sweswi.”
“A ndzi tivi leswaku yi ta va yi te na mani,” ku yisa Irene emahlweni.
Va hleka nakambe.
“Ku va kuma ndzi ta va kuma,” ku amukela Machovhani. “Ndzo khongela ntsena leswaku ndzi va ni mahlo yo kota ku vona na vundzeni bya vona. Minkarhi yo tala hi vona vuhandle ntsena. Leswi swi nga le mbilwini swi titiva swi ri swoxe.”
“Swileriso swo huma enon’weni wa n’wina a ndza ha swi landzeleri,” ku hlamula Shivambu, a ala a ha yime hi milenge mimbirhi.
“Ahee,” ku hlamula Mabasa nakambe. A tlharhamula voko hi xikongomelo xo qhavulana na Netshiozwi.
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
“Mundzuku,” a hlevetela, wonge a a chava leswaku hambi xi ri xinyami a xi nga tshuka xi n’wi twile, “mundzuku. Mundzuku hi mina na Machovhani Mabasa. Swi boha swi nga ntshunxi sweswo!”
Wanuna wa mavoko ya mahaka-timba u nyokoverile exikarhi ka ntshungu lowu, a tlhela a kota ku manyukuta a nghena etihofisini. Ku hava loyi a nga n’wi languta kambirhi. A a ambele yunifomo ya vatirhi lava va basisaka tihofisi ta Ndzawulo. A a ri un’we na vona.
“A ndzi ta swi endlela yini sweswo?” ku vutisa Ringeta a ha karihile. “I ncini lexi mina ndzi nga xi lavaka endlwini ya Zwane?”
Yindlu hinkwayo yi rivala tinsimu ni ku hlekelela ni mabulu ni mincino yi hlamula hi nomu wun’we: “Viva!”“Viva moya wa ntshunxeko, viva!”“Viva!”“Viva wena xitshindzi xa ntshunxeko, viva!”“Viva!”“Viva wena longo leri nga korhameki, viva!”“Viva!”“Viva wena ribye ra yinhla, wena masungulo ya mampela-mpela, viva!”“Viva!”“Viva wena nhenha leyi nga gadlha loko letin’wana ta ha rivele, viva!”“Viva!”
“Leswi se u ngo ondza ke, u ta va wa ha hanyela yini na?” ku ta xivutiso xintshwa xa Jerminah. “Swona vandla leri u ri rhangisaka na le mahlweni ka vutomi bya wena sweswi, ri na mhaka na wena xana? Loko humba yo tshuka yi ole nkuma kwala, xana swi nge heleli eka marito yo ku themendhela enkosini wa wena xana? Ri ta fa na wena? Rona ri nga ku fela na? Ndzi byeli nkatanga, hikokwalaho ka yini u tiyimisele ku hanana hi vutomi bya wena eka swilo leswi xana?”
“Wena u fanele u tiva ntsena ku ri ndzi le khombyeni, kasi wena a wu le khombyeni, naswona ndzi nge ku nghenisi ekhombyeni,” ku hlamula Machovhani.
“Loko a hi tshika ku holova a swi ta pfuna ku hlayisa nkarhi,” Zwane a hundzuluxa muhlovo wa mabulele ya vona. “Eka mina, nkarhi i mali.”
“Ndzi ta mi tivisa,” ku hlamula Sambo hi ku komisa. A a nga tshembisi swin’wana swo tlula sweswo.
“A ndzi hlantswi mavito ya vanhu,” ku hlamula Sambo hi ku kongoma. “Ndzi endla swa ntiyiso ntsena”.
Shivambu u hundzuluke a langutana na Netshiozwi.
“Vanhu hinkwavo va na mfanelo yo hanya va ntshunxekile, va tsakile, va nga chavisiwi hi makhema yo fana na va-Zwane,” ku hlamusela Mabasa. “A swi fanelangi leswaku munhu un’we a chavisa lavo tala. Loko munhu wo fana na Zwane o tshikiwa a ya emahlweni no endla hi ku rhandza, mundzuku ku ta va ku ri na va-Zwane van’wana vo tala. Loko vugevenga ni vumbabva byi ta herisiwa etikweni leri, hi fanele ku susa timhisi to fana na Zwane exikarhi ka tinyimpfu to fana na mina na wena.”
Miehleketo ya Machovhani a yi ombiwe hi timhaka tinharhu. Leyo sungula a yi n’wi karhata ku tlulanyana letin’wana timbirhi, kambe hinkwato a ti ri ta nkoka eka yena. Leyo sungula a yi ri mhaka ya ku vabya ka nsati wakwe, Jerminah. Hi mpfhuka va tekana Jerminah a a nga se tshama a vabya lero a kondza a ya latiwa exibedlhele. Exibedhlele a lo ya ntsena loko a ya bebula xisiva-rhumbu xa vona, Matimba eka malembe ya khumetsevu lawa ya hundzeke. Sweswi a a ri exibedhlele hileswi a ku kumeke leswaku a a mile bundzu lerikulu endzeni ka khwiri. A ka ha kambisisiwa loko ri nga pyaxiwa, na loko ku pyaxa loku ku nga ta ka ku nga tisi mavabyi man’wana yo tika.
“Wena Mabasa, u ndzi yingisa kahle wa swi twa?” ku kariha Zwane. “Ndza tshemba se hi huhwile swi ringene. Ndza famba sweswi, loko ndzi tlhela ndzi vuya laha, mali ndzi yi lava laha,” a tiphakata xandla. A hundzuluka a kongoma erivantini.
“Whe munhu, mina a ndzi mhani wa wena, wa swi twa?” ku kariha Irene. A tikhomelela na xisuti, a pinyulusa na milomu leyi. Mahlo yakwe ya ri karhi ya rhelela ya gonya na Zwane. “I khale ndzi ri karhi ndzi kondzelela ku vuriwa mhani hi munhu wo ka ndzi nga n’wi tivi. Nakona ndzi hava nkarhi wo lerisiwa hi wena mina. A ndzi ku tivi na ku ku tiva. Mi tolovele ku famba mi ri karhi mi xanisa vanhu etindlwini na le mintirhweni ya vona. Mina swi nge tirhi l’a ka mina. A ndza ha lavi ku hlamuriwa hi wena na siku rin’we. Loko a wu ri munhu wo antswa a wu nga ta rhanga hi ku tiva tifendlele ta kahle, u tshika ku tichela hi swinuhwetisi swa tinhongana? U ndzi languta kahle mina, wa swi twa? U delela ngopfu, hi! Ndza ha vitana maphorisa ya ta koka thyaka leri ri suka laha.” A vula hi ku pfula rivanti, a huma, a ri himanisa na khumbi, a hambana na vona.
“Sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku u onha timhaka ta mina na le ku sunguleni,” ku kariha Mabasa nakambe. “Wena na ku ringeta loku ka wena. I mani a ku kombelaka ku ringeta xana? A ku ringetiwi nchumu laha. Swo endliwa. Dyambu ri nga se pela.”
“Xiyimo xa mina xi chichiwile emahlweni ka vanhu va tiko leri,” ku gungula Ringeta nakambe. “Hinkwaswo leswi hikokwalaho ka n’wina.”
“Loko swi ri tano ndzi to vhe ndzi pandza mananga, mbilu ya mina se yi ndzi rhangerile yi ya fika eka Jerminah,” ku hlamula Mabasa.
“A ndzi ku lerisi, ndzo ku tsundzuxa,” ku vula Lamela. “Loko u kala u hlambanyisiwa, matimba ya ta fumbana emavokweni ya wena. Mina ndzi ta va ndzi nga ha ri nchumu. Ndzi to va mukhalabye loyi a nga tshama a tivula Presidente.”
Loko ku ri Mabasa na Mboxani a va swi kotangi ku landzelela hi ku hetiseka leswi a swi vuriwa hi Presidente. A va hundzele etikweni ro peperha miehleketo. Vahlaleri a va va languterile.
Presidente u qhavule Machovhani Mabasa, a tlhela a n’wi vukarha. U n’wi langute endzeni ka tindololo ta mahlo, ivi a hlevetela: “U nga ndzi dyisi mbitsi!”
“Yini?” ku vutisa Mabasa.
Machovhani Mabasa u hume ehofisini yakwe a ri karhi a ganyula, magoza yakwe ya ri karhi ya ringeta ku hlongorisa nkarhi. Goza rin’we a ri ringana na mitara hi ku leha. Netshiozwi na yena u lo hundzuluka a tifambela, a rivala no lela eka Irene. Miehleketo yakwe a yi n’wi rhangerile yi n’wi siya.
Sambo u ri rhwalerile, a ri languta kan’we ntsena. A nga ri hlayangi no ri hlaya. “Ndzi ri vonile. Ya tate rivala le handle le.”
Sejeni. A a nga ri na ntiyiso wa leswi a a ta swi vula loko va fika exitichini.
“Ndzi nge pfuki ndzi cincile leswi swi nga le ka tibuku ta yunivhesithi ya mina,” ku tshikelela Sambo.
“Mina a ndzi lavi nchumu laha,” ku ringeta Shivambu nakambe.
Hambiswiritano, Kramer u tirhile hi vutshembeki ku kondza yena n’winyi a kombela ku ntshunxiwa entirhweni hi ku hela ka lembe ra 1997. Vo tala va te ri a a sungula ku balekela milandzu yakwe. Swidyoho swakwe a se swi sungula ku boxeka hi xin’we xin’we. Lava vo hatla ku hefemulela ehenhla va sungule no koxa leswaku ku boxiwa masirha ya Vantima lawa a ya ceriwe hikowalaho ka swileriso swakwe. Van’wana va n’wi lumbetile va ku a a tshika ntirho hikuva se a a gimetile ntirho wo tumbeta matlhari etintshaveni ni le mabakwini. Matlhari lawa a ya ta tirhisiwa siku vantlhohe va nga ta sungula ku lwisa Mfumo wa Vantima. Lava vo bvumba leswi swi nga le xinyamini va te ri Kramer na Lamela a va nga ha voni hi tihlo rin’we.
Machovhani u miyerile. A a swi tiva leswaku leswi a swi vuriwa hi James a ku ri ntiyiso lowu wu nga hundzukiki. A a nga ta kota ku n’wi pfalerisa exitokisini. A a nga ta kota ku n’wi sivela ku hangalasa mahungu yakwe yo biha. A a nga ha tsundzuki swinene-nene leswi a swi humelerile khale. A a nga kholwi leswaku a a xave ku pasisiwa hi Kota. Leswi a a swi endlile evuntshweni byakwe a a nga ha swi tivi hinkwaswo. Embilwini yakwe a a kanakana leswaku a a nga endla swo fana na leswi a swi ta na Zwane siku rero. Ku kaneta no pfumela leswi a swi vuriwa hi Zwane a swi ta helela endhawini yin’we ntsena: vito rakwe a ri ta vaviseka swinene. A ri nga ha ta lunghiseka nakambe. Mahungu ya Zwane, hambi ya ri ntiyiso hambi ya ri mavunwa, a ya ta byala ku pfumaleka ka ntshembo ehenhla ka yena. Matlhelo hinkwawo ya mhaka leyi a ya none ku ringana. A swi nga ta pfuna nchumu ku kaneta. Zwane a a ta n’wi onha vito. Loko timhaka leti a ti ta na Zwane to tiveka, a a lovile. Hambi a ri Jerminah a a ta lwa swinene na yena. Leswi a a fanele ku swi endla i ku sivela leswaku manyala lawa ya nga voni ku xa ka dyambu mundzuku, na hilaha ku nga heriki, Amen.
“Se, ndzi ku kumisa ku yini xana? Loko ndzi lava ku vulavula na wena, ndzi swi endlisa ku yini?” ku vutisa Machovhani.
“I ntirho wa mina,” ku amukela Machovhani. “Hi wona lowu wu endlaka leswaku mina na wena hi tshama ha ha ri na ntsembo wa leswaku mindzuku hi ta dya nakambe.”
Loko awara ya vukaye yi ba, a a ri karhi a nghena emuakweni wa tihofisi takwe. U hundzele ehofisini yakwe, a tibyele leswaku a a fanele ku sungula ku tirha hi ku hiteka. Tinhompfu takwe ti khome nuhwo lowuya wa fendlele ro ka ri nga dyi mali yo tala. A ti honisa. U tibyele leswaku tinhompfu takwe a ti sungula ku nuheta swilo swo ka swi nga ri kona. Loko a pfula rivanti, u kume leswaku Zwane a a n’wi rhangele khale. Futhi a a tshame exitulwini xakwe, Mabasa. Machovhani u hatle a pfala rivanti.
“Namuntlha u pfuke u dye ndzilo hakunene,” ku hlamula Zwane a ri karhi a tlakuka exitulwini. “Ndzi sukile ke. Tana u ta tshama phela.”
“A ndzi swi tivi leswaku u vula vumbhoni byihi?” ku ringetela Shivambu nakambe. A a ri eku kaya-kayeni.
“Loko se ndzi n’wi byerile, ti ta n’wi khumba,” ku hlamula James Zwane. “Futhi loko ko kala ku humelela sweswo kumbe hi kona u nga ta phaphama evurhongweni.”
“Xona a xi khomeki hi voko ra nyama,” ku hlamula Machovhani endzhakunyana. “Leswi swi boxetelaka mabodo emoyeni ni le mbilwini ya mina a swi na xivumbeko lexi mahlo ya kotaka ku xi vona. Ndzi chavisiwa hi masiku lawa ya taka. Ndzi twa wonge ntirho lowu wu ndzi kongomeke wu kule ku ndzi tlula. Loko a swi endleka, a ndzi ta kombela leswaku xinwelo lexi xi hundza ekule na mina.”
“Ana a ndzi nga swi langutelangi leswaku u ta swi twisisa hi ku hetiseka leswi ndzi nga ta ku hlayela swona,” ku hlamula Mabasa, ku leha ka mbilu yakwe ku sungula ku fika emakumu. A tlakuka a ya yima efasitereni, a languta exinyamini lexi a xi sungule ku hlengeletana ehenhla ka doroba ra Pitori. “Leyi i mhaka yo tika swinene.”
“A swi nga ta fika kwalaho,” ku kaneta Jerminah. “Leswi ndzi swi voneke hi leswaku wena u fanele ku tivonela swinene eka Zwane loyi. I khombo eka makungu hinkwawo ya wena.”
Loko a nghenile ehofisini yakwe, yena na matsalani wakwe Irene va langute leswi siku rakwe a ri ri xiswona. Machovhani u lerisile leswaku ku yimisiwa tinhlengeletano hinkwato leti a a fanele ku va na tona siku rero. U vule leswaku a a lava ku sungula ku lulamisa swingolongondzwana swakwe leswaku a ta lulamela ku rhurhela eUnion Buildings. “Ndza kholwa ma swi tiva leswaku ku na machi lowukulu namuntlha,” ku tsundzuxa Irene.
“Mina a ndzi ku tivi u ri toya,” ku hlamula Jerminah, ivi a gomelanyana. “Ndzi ku tiva u ri wanuna wa xivindzi lexikulu. Wo lava ku sungula ku va na vutoya loko se u fike eka xiyimo lexi xana?”
“Sweswi, famba ekaya,” ku hlamula nsati wakwe, a honisa nhlamulo ya nuna wakwe, “u fika u nghena ebhavhini ra mati yo kufumela, u chela oyili na mimunyu yo tithova, u wisa endzeni ka wona. Loko u hete ku hlamba, u fanele ku lalela, ivi u ya eku wiseni. U nga ha ehleketi nchumu wun’wana. U fanele ku wisa ntsena.”
Machovhani Mabasa u twe mbilu yakwe yi taleriwa hi xinkadyana lexintsongo. U lo vhe a swi tiva leswaku timhaka a ti sungula ku xupuka emavokweni yakwe nakambe. Futhi a wonge se ti xupukela makumu.
Machovhani u tlhele a hakuta marhumbu ya mvhilopho. A ku ri kopi yin’we ya buku ya xikambelo. Ehenhla ka yona a ku namarhetiwe xiphephana xa xitshopana lexi a xi tsariwe leswi: ‘Langutela foni ya mina hi awara ya khume-mbirhi ehenhla ka nhloko’. A nga kalangi a kohliwa hi kopi leyi. Leswi a swi n’wi hlamarisa hi leswaku a yi huma kwihi. A a nga twisisi na leswaku a yi lava yini ehenhla ka tafula rakwe. Naswona, a a chavisiwa na hi leswi a a nga swi tivi leswaku a yi te na mani ehofisini yakwe, naswona rini.
“Kambe mina swi ndzi vitanela mahlo,” ku kombisa Machovhani.
Loko a ri Ringeta yena u lo hlamala ku kuma rivanti ri pfuriwenyana. Nkateko wo tani! Ekusunguleni u tibyele leswaku kumbexani a ku ri na munhu lomo. Hiloko a sungula ku gongondza. A tlhela a ringeta nakambe. A ku vangi na nhlanga yo baleka ngati. Ringeta u hatle a nghena endlwini, a hatla a kamba emakamarini hinkwawo. Leswi a yi ri yindlu leyintsongo ya makamara ya mune ntsena, a swi n’wi tekelangi nkarhi ku tiyisa leswaku a ku rila nhlalala kwalaho. U hlamalenyana vusopfa lebyi bya Zwane byo tshika rivanti ri anhlamile.
“Kambe…”
“Mina a ndzi na ku chava,” ku hlamula Jerminah. “Vito ra mina ri basile. Ndzi tiva na leswaku vito ra wena ri lo cacaa!”
“Ndzi ku byerile leswaku ku fanele ku lunghisiwa maphepha ya tikontraka leswaku…” kambe Mabasa a nga swi kotangi ku heta xivulwa lexi.
“Mi ta ndzi rivalela loko ndzi kanganyise miehleketo ya n’wina,” ku tisola Netshiozwi loko a vona leswaku a a kavanyete Machovhani.
“Zwane i xigevenga, mi nge lunghi loko mi lava ku tirhisana na yena,” ku tlherisela Irene.
Ndzi nge hlambanyisiwi loko wena u nga ri kona etlhelo ka mina,” ku hlamula Mabasa. “Loko swi fanerile, swa antswa ndzi nga ta ndzi ta hlambanyerisiwa kwala xibedlhele, kwala tlhelo ka mubedwa lowu.”
Loko a langutisisa swinene u swi vonile leswaku xiphephana lexiya xa xitshopana a xi handzuriwe ehenhla ka leswi a swi tshama kwala etafuleni rakwe. Leswi a swi vula leswaku munhu loyi a nga tisa mvhilopho a a kume na nkarhi wo tsala a ri kwala hofisini yakwe. Kumbe a a tive no tshama exitulwini xakwe. Mabasa a tlula a hlomuka exitulwini xakwe, hi ku twa wonge a a lo tshama ehenhla ka munhu.
Endleleni yo ya ekaya a a swi tiva leswaku a ku lo sala siku rin’we ntsena. Loko ku kala ku hundza ra mindzuku, kumbe a a ta va a hlurile. Kumbe a a ta va a hluriwile.
“Ndzi nkhensa loko mi ndzi tsundzuxe leswi hinkwaswo,” ku amukela Netshiozwi endzhakunyana. A a nga rhandzi swinene ku kanetana ni vakulukumba.
“Vachaviseki...” ku sungula Sambo, kambe Mabasa a n’wi kavanyeta.
Loko awara ya vukhume-n’we yi ba Netshiozwi a a ri karhi a nghena ehofisini ya Machovhani Mabasa.
Nkarhi a wu kayivela siku rero.
“N’wi byeli leswaku a nga suki kwalaho,” ku hlamula Mabasa endzhaku ko ehleketanyana, “ndzi le ndleleni.” A tima thelefoni. A languta Sambo, ivi a yima hi milenge. “Ndzi fanele ku tsutsuma. Ndzi rhandza ku ku tsundzuxa leswaku ku lo sala mindzuku ntsena ku ri u hetisisa xikombelo xa mina. Ndzo ku kombela Sambo, u nga ndzi endli mona.”
“Ku hava nkarhi,” ku hlamula Mabasa, a ringeta ku tumbeta ku khunguvanyeka ka yena. “Xana wa swi tsundzuka leswaku mindzuku i sikunene xana?”
Eka voko lerin’wana, a ku ri na timhaka ta rihanyu ra nsati wakwe.
Nakona, loko a ri karhi a ringeta tshere-tshere-tshere wo ringeta ku huma lomo, misava a yi nyanya ku bodlhomela ehansi ka minkondzo yakwe. A a n’wi tshemba Sambo. A a n’wi tiva a ri wanuna loyi loko a vule xanchumu a a ta xi endla. Hambiswiritano, a a nga tivi loko a a ta swi kota ku hlayisa xihundla lexi a a ha ku n’wi byela xona exifuveni xakwe.
Xikomba-nkarhi ekhumbini a xi tivisa leswaku awara ya n’we a yi hundze hi timinete ta nkombo.
“U na mfanelo yo famba loko nkarhi wu fikile,” ku hlamula Lamela.
“Kasi hi wena Shivambu?” ku hlamala Sejeni. “U endla yini laha xana?”
“Ndza mi losa hinkwenu,” ku sungula Machovhani, “ndzi tlhela ndzi losa ni tiko hinkwaro. Ndzi nge lehisi. Loko ndzi heta a ndzi lavi leswaku mi ku: ‘U siye nenge ehandle.’ Nakona, a ndzi lavi ku andlala xikhumba ematshan’weni ka nkumba. Ndza swi tiva leswaku se mi karhele hi ku yingisela. Mi lava ku vona swilo swi ri karhi swi endliwa. Swilo swi ta endliwa. Mintirho yi ta velekiwa nakambe. Tiyindlu ti ta akiwa hi xitalo. Dyondzo yi ta yisiwa emahlweni, ni ku antswisiwa. Vugevenga ku ta lwiwa na byona. Minxavo yi ta chika. Leswi swi nge humeleli mindzuku kumbe mindlwana. Loko swo ka swi nga se sungula ku humelela swinene loko ku hela tinhweti ta khume-mbirhi, ndzi ta tshika xiyimo lexi ndzi nga vekiwa eka xona. Ku ta nghena un’wana.”
“Hi swona nkatanga, nkarhi wu tshinerile,” ku vula Mabasa. A languta xikomba-nkarhi xakwe. A ku sele timinete ta ntlhanu ku nga se ba awara ya khume nimixo. Siku a ri ri ro sungula ra n'hweti ya Khotavuxika. “Ndza ha handza ndlela eka va-‘paparazzi’ lava, ndzi tlhelela enyimpini. Vahlaleri va hina se va hlengeletanile. Van’wana se va hlavelela tinsimu ta nyimpi. U wisa kahle nkatanga. Tiva leswaku ndzi na ntshembo na ntiyiso wa leswaku u ta hanya, u tlhela u tiya swinene.”
Voko ro khubumetiwa hi mahaka-timba ri tshambulukile, ri tima rivoni etlhelo ka mubedwa. Xinyami xi khubumeta ku vonakala hi nkarhi wun’we. Mahaka-timba ya tumbela. A ku nga twali nchumu ehandle ka ku hefemula ka n’winyi wa voko leriya. Endzhakunyana, u sungule ku hundzuluka-hundzuluka emubedweni, wonge a a nga koti ku boha leswaku a a fanele ku etlela hi rimbambu rihi. Endzhakunyana u bohe ku pavalala kunene, a endla wonge a a rhwele xinyami hi nhlana.
“Zwane u tiva timhaka leto chavisa hi vandla ra mina,” ku hemba Machovhani Mabasa. “U tiva timhaka leti ti nga endlaka leswaku vandla ra mina ri humesiwa eka matimba ya Mfumo hi ku copeta ka tihlo. U tirhisa vutivi ku ndzi xanisa hikuva u tiva vundzeni bya mbilu ya mina loko swi fika eka vandla. Ndzi nge ri tshiki ri himeteriwa hi vanhu vo fana na yena.”
*************
“Ndzi ta swi lulamisa hinkwaswo sweswo,” ku kombela Shivambu. “Phela a ndza ha ri na vanhu lava ndzi tirhaka na vona. Ndzi va tivise leswaku ndze nge he swi koti ku tirha na vona hi leswi ndzi amukeleke ntirho wo tirhela Presidente wa tiko.”
Endzeni ka mbilu yakwe a a karhateka swinene na hileswi a a nga ha tsundzuki leswi swi humeleleke eka minkarhi ya kona. A a nga tsundzuki a xave ku pasa. A a nga tsundzuki a humese mali. Swona, a a ta tsandzisiwa hi yini ku ya nghenela swikambelo swa ngetelelo? Leswi a a swi tiva hileswaku a a titshemba loko swi fika etibukwini. A a nga tsundzuki a tshame a chavisiwa hi ku feyila. Timhaka leti a ti nga hlangani. Machovhani a a swi tiva leswaku ku tsundzuka na ku nga tsundzuki a swi nga ta n’wi pfuna nchumu. A a tiva leswaku eka tipolitiki valala vakwe a va ta herisa vumundzuku byakwe hi mhaka yin’wana na yin’wana yo biha leyi a va nga kota ku yi sungula kumbe ku yi kuma. Leswi a swi laveka ntsena hileswaku va tisa ku sola ehenhla ka vito na matikhomele yakwe. Ntiyiso eka tipolitiki a wu na matimba yo ringana na ntiyiso eka vutomi bya ntolovelo. Eka tipolitiki ka qambiwa tinsimu to tlhontlha no herisa ku ri karhi ku tirhisiwa mavunwa. Eka tipolitiki ka vuriwa no tsariwa mahungu, kambe ku tumbetiwa vavuri va wona. Ka khembetelaniwa exinyamini, cheleni yi hundzuka rhandi hi ku olova. Vumundzuku bya Machovhani a byi kongome ehansi ka papa ra ntima. Hi rivilo lerikulu.
“Mina ndzi ku navelela ku hlula, nkatanga. Ndza swi tiva leswaku u nge tshuki u ndzi dyise mbitsi. Ndza swi tiva na leswaku wa swi tiva leswi u nga ta swi vula, na leswaku u ta twiwa.”
“Ndza nkhensa,” ku hlamula Mabasa, “kambe a ndzi se va Presidente wa tiko leri. Sweswo swi nga ha endleka hi Ravuntlhanu. Ku nga tshuka ku humelele swin’wana exikarhi ka sweswi na Ravuntlhanu wona wolowu ndzi vulavulaka hi wona. Swi nga ha endleka leswaku ndzi nga vi Presidente. Swi tiviwa hi Yehova leswi swi nga ta humelela hi sikunkulu.”
Mavoko! Makhwela! Minkulungwano! Swiphato! Swivuvutwani!
“Ku na swin’wana leswi mi nga swi twisisisiki...” ku ringeta Sambo ku yisa hungu rakwe emahlweni.
“Mina xidimokrasi lexi xa n’wina ndzi vona wonge se ma xi hundzeleta-ka,” ku hlamula Jerminah. “Ku landzelela maendlele lawa ya n’wina swi dya nkarhi swi tlhela swi durha.”
“Xana papila leri ri rhwele ntiyiso xana?” ku vutisa Lamela. “Ri dzenengele mavunwa xana?”
“Ndzi lava ku ya enhlengeletanweni,” ku tsundzuxa Mabasa.
“Hi mina,” ku hlamula Irene. “Mi fanele ku hatla mi vuya ehofisini.” Timhaka ta kona a ti nga rhangi hi ku andlaleriwa.
“N’wina ke?” Irene a a nga se kolwa.
“Ndza tshemba leswaku wa swi tiva no swi twisisa ku ri leswi ha ha ku swi bulaka laha i xihundla xa le henhla swinene,” ku tsundzuxa Mabasa. “Loko swo humela erivaleni ndzi ta kaneta leswaku ndzi tshama ndzi swi ehleketa, na leswaku ndzi tshama ndzi burisana na wena hi swona. U fanele ku tsundzuka na leswaku ntirho wa vulavisisi i wa maphorisa, ku nga ri masocha. U ta fanela ku tirha hi ndlela yo pfumala ku nyanyuka.”
Shivambu a nga hlamulangi nchumu. Marha a ya omile endzeni ka nomu wakwe. A a sungula ku chava leswaku kumbexana xinkwa a xi sungula ku rhetela ekule na yena. U tisorile embilwini yakwe na hileswi a nga wisa mapapila ya Presidente kwala emahlweni ka Presidente hi yexe. Hayi kan’we, kambirhi loku! A a swi vona leswaku leswi a ku ta va ku ve xihoxo lexo chavisa hakunene.
“Swa antswa,” ku hlamula James. “Ku nga ri khale u ta ndzi tsundzuka swinene. Futhi swi ta saseka loko wo tshama u ri karhi u tsundzuka leswaku a ndzi ri xitsutsumi xa ndhuma. U nge ndzi khomi hambi namuntlha.” James a hleka hi ku nonoka.
Machovani u ringetile ku fonela nsati wakwe. Va n’wi tivise leswaku Jerminah a a etlele hi leswi a a nyikiwe maphilisi ya matimba swinene. Va kombele leswaku a ringeta ku tlhela a fowuna endzhakunyana. Leswi a swi nyanya ku n’wi tsema nhlana. A a ta endla yini loko humba yo tshuka yi olele nkuma eka Jerminah xana? A a ta swi byela mani swa misava leyi?
Tiawara tin’wana timbirhi a ti ri to endzela nghamu yakwe le xibedlhele. Entiyisweni a a ri na tiawara ta khume-mbirhi ntsena. Hi tiawara teto a a fanele ku kuma ndlela yo tiponisela makumu eka Zwane. A a fanele ku kuma na nkarhi wo tivana ni vasirheleri vakwe lavantshwa. Tani hi Presidente lontshwa a a ta kuma vasirheleri lavantshwa.
Ringeta u tlakuse matrasi a hlometela exikarhi ka wona na mubedwa. A nghenisa voko, a mbambela. A ku nga ri na nchumu. U hlometele ehansi ka mubedwa. A ku ri na xibokisana xo endliwa hi mapulangi. Mbilu yakwe yi sungule ku ba hi swigingi swa nyanyuko. U koke xibokisana lexiya, mbilu yakwe yi ri karhi yi hima hi swigingi swa mangava endzeni ka xifuva xakwe. A a tibyela leswaku kumbe ntirho lowu a wu ta olova ku tlula leswi a a swi ehleketekise xiswona ekusunguleni. Xibokisana xa kona a xi lo hliki, hi ritshuri ni thyaka ra malembe ni malembe. Shivambu u tive no tibyela leswaku ritshuri ra khale a ri ri na muhlovo wo saseka hakunene! U pfule xibokisana lexiya khwatsi, ivi a hoxa mahlo yakwe endzeni ka xona. A ku nga vonaki nchumu. U hoxe na voko rakwe, a hangunuxela moya. Nikisi! Leswi swi n’wi hlamarisile swinene.
“Kasi se u ya kwihi xana?” ku vutisa Machovhani Mabasa, na yena a ri karhi a tlakuka, a yima hi milenge. “Kasi mhaka ya kona a hi fanelangi ku yi vulavula swin’we na?”
“Futhi ndzi lava u namba u rivala na ku ri a wu ya lava yini emutini wakwe ekusunguleni,” ku yisa Mabasa emahlweni. “Yoleyo a ko va ndlela ya mina yo kamba xiyimo xa ku tshembeka ka wena. Sweswo se ndzi swi vonile eka wena. Ntirho wa wena wa vuyimeri wa ha ri wa wena.”
“Ndza vona u toloverile leswaku swi humelela hi ndlela yoleyo,” ku hlamula Irene.
“Ndzi lava leswaku u swi tiva sweswi ku ri a hi ku chavi, wena a wu na matimba ehenhla ka hina,” ku yisa Jerminah emahlweni.
E-e, ku vula na swona a swi ta ta na makhombo ya swona. Phela a swi nga tshuka swi endlekile ku ri timhaka leti ti nga humeli erivaleni. A ti nga vhela ti hela ti ri xihundla embilwini yakwe. Loko swo endlekisa xisweswo, a a ta va a tisuse ndzhuti eka nsati wakwe. A a ta va a endle vumphunta byo hetelela. Leswi a swi ri eka tlhelo rin’we. Eka tlhelo lerin’wana timhaka leti a ti nga tshuka ti phyandlekele erivaleni, ti voniwa hi tihlo rihi kumbe rihi. Loko swi ri tano, a swi ta boha Jerminah a a ta yima etlhelo kakwe, a vulavula hi nomu wun’we na yena. Nsati wakwe a a ta va ri na vuxokoxoko hinkwabyo. Machovhani a a nga tivi lexi a a fanele ku xi endla eka leswimbirhi. A a nga tivi lexi a xi ta hela xi n’wi tisele matimba mantshwa.
Yindlu yi oma hi mafenya.
Siku rero Machovhani u tive no gonyela ehofisini yakwe hi ku khandziya switepisi hi swoxe. Nkarhi wo nghena endzeni ka lifithi a wu nga ri kona. Swin’wana switepisi a a pfa a khandziya swimbirhi hi nkarhi wun’we.
“Nhwanyana loyi i munghana wa wena, u endla ku rhandza ka wena,” ku hlamula Zwane endzhaku ko hefemulela ehenhla. “Vanhu van’wana va ta ndzi lomba tindleve. Futhi loyi a nga tivi nchumu hi timhaka leti ti nga le xifuveni xa mina.”
“Mintsembyani na marhanga lawa u vulavulaka hi wona ya kona endzeni ka mirhi leyi hi yi kumaka hambi kwala eswibedlhele,” ku tlherisela Jerminah. A hundzuluka, a languta muongori. “Swi lunghile, ndzi ta sala ndzi burisana na tatana loyi.”
“Ndzi rhandza ku mi vuyisa eka nhlawulo lowu wa ha ku hundzaka,” ku hlamula Netshiozwi, a tshika letiya to xewetana no qhavulana. “Ndzi na ntiyiso wa leswaku mi ta wu rhandza swinene ntirho lowu mi nyikiweke wona.”
“Swilo leswi swi hlanganyetiwa hi tihofisi to tala, swi tlhela swi fambisiwa hi swihubyana swo hambana-hambana,” ku hlamusela Machovhani nakambe. “Swi kambisisiwa hi tikomiti letikulu na letintsongo. Loko swi hela hi ku fika eka mina, a ndza ha lavisisi nchumu, a ndza ha engeteli nchumu, a ndza ha hunguti nchumu, ndzo sayina kunene. Swiboho swa kona a swi endliwi hi mina. Mina ndzo sayina ntsena leswaku ntirho wu ya emahlweni.” A entshemula lero a twa wonge hahu rin’wana ri tsuvule timintsu exifuveni xakwe.
“Ndza swi tiva leswaku u ta ringeta ku swi onha,” ku hlamula Mabasa. “Leswi u nga swi tiviki hi leswaku u nge swi onhi mundzuku. U fanele ku yingisa leswi ndzi ku byelaka swona sweswi.”
“Se swa antswa ku fa n’wina, vandla rona ri sala ra ha hanya?” ku vutisa Jerminah a khunguvanyekile swinene. “Loko se u file ra ha ta tshama ri ri vandla ra wena xana?”
“A va ta vurisa ku yini va nga swi tivi leswaku a mi ta pfuka mi ri Presidente lontshwa xana?” ku vutisa Irene. “Loko ndzi twa, va ri va lava ku ta mi hoyozela.”
“A ndzi ta kala ndzi n’wi vutisa sweswo ndzi ku ndzi tikarhatela yini?” ku vutisa Zwane. “Mina a ndzi mufana leswi ndzi nga te tani. Ndzi vupfile la’.” A vula hi ku tigongondza nhloko hi rintiho.
U fike a vula leswaku a a navela ku vona Manana Mabasa hikuva a a lava ku n’wi endlela xikhongelo. Vaongori va rhange hi ku n’wi alela, va tsundzuka swileriso leswi a va nyikiwe swona swo sivela vayeni lava va lavaka ku vonana na yena. Zwane u va byerile leswaku xikhongelo a xi se tshama xi leha, kutani a a nga ta dya nkarhi wo leha. Vaongori va ringetile ku n’wi byela ku vuya hi awara ya vunharhu, loko nkarhi wo endzela wu ta va wu fikile. Leswi a ka ha ri awara ya vukhume-mbirhi a ka ha sele tiawara tinharhu ku nga se pfuriwa minyangwa ya vaendzi. Nkarhi lowu a va ri eka wona a wu ri wa madokodela ni mirhi. Zwane u nkhensile hinkwaswo leswi a a byeriwa swona, a tiva no boxa leswaku yena a a nga rhandzi ku tshova milawu ni mintolovelo ya maendlele. Ntsena, hi ku vula ka yena, xikhongelo xo endlela nsati wa Presidente lontshwa wa tiko a xi nga fanelangi ku endleriwa entshungwini. Ntshungu a wu ta kavanyeta, wu tirhisa xikhongelo lexi ku vona ku ri nsati wa Presidente i munhu wa muxaka muni. Vaongori va kondze va pfumela, kambe va tshikelela leswaku a va ta famba na yena.
Ku phokoteriwa mavoko.
Makumu ya tafula ya hatlisela eka mali. Rivilo ri hungutekanyana. Yi pinyuluka. Kambirhi. Kanharhu. Yi cina xincayincayi kanharhu yi khubumete tlhelo rin’we. Yi tshama. Yi rhula.
“Naswona ndzi yi lava sweswi,” ku tshikelela Zwane a ri karhi a tinyika vutshamo eka xitulu xin’wana kwalaho ehofisini. “A ndzi humi laha ndzi nga yi khomangi hi mavoko lawa.” A andlala mavoko ehenhla ka tafula.
Loko a hundzuluka u kume leswaku Brigadier Netshiozwi a a yime ekusuhi na yena. “Ahee,” ku hlamula Mabasa.
Marito yo hetelela ya Presidente ya mintiwile hi huwa leyikulu ya ku phokotela na ku phata na makhwela. A wonge lwangu ri ta simuka ri haha empfhukeni.
“Ndza swi twa,” ku hlamula Netshiozwi. “Ndzi ta swi endla.”
Brigadier u swi vonile leswaku a a nga fanelangi ku hlamula nchumu. A swi nga ta vula nchumu eka Holobye Machovhani Mabasa ku n’wi tivisa leswaku a a nga pfumelelani na yena. Ku kota timhaka leti a a fanele ku tipfalela nomu.
“A ndzi tivi loko u swi tiva leswaku swi vula yini leswi u ndzi hlamulaka swona,” ku tlherisela Machovhani. “Ndzi ku lerisile ku endla swo karhi. Wo ala xana?”
“Nkatanga, ndza ha ri eka swivavi leswikulu, swi nga endleka ndzi tsandzeka ku fika eka xivandla xexo,” ku vula Jerminah. A a nga rhandzi ku tshembisa nuna wakwe swilo leswi a a nga tshuka a tsandzekile ku swi fikelela. “Loko yi ri mbilu ya mina yona, yi ta va yi ri na wena hambi loko miri wo alela emubedweni lowu.”
“Ndza nkhensa,” ku hlamula Shivambu hi mbilu yakwe hinkwayo. A tlakuka hi ku hatlisa, a tlharhamula voko a qhavulana na Mabasa. “Ndzi ta tirha hi ku tshembeka.
Loko ku ri Mabasa na Mboxani va tlakuke hi milenge, va qhavulana, va vukarhana hi ndlela ya xikhomuredi. A va ha ri vanakulobye.
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
“Ndza nkhensa,” ku tlherisela Mabasa. “Loko yi ri minkateko yona ndza yi lava hakunene.”
“Ana wena mhaka leyi yi nge ku tsoni vurhongo,” ku hahlula Machovhani Mabasa. A ku nga ri na nkarhi wo rhendzelekana. “Mavonele ya wena eka mhaka leyi ya ndzi hlamarisa. Hinkwerhu emisaveni leyi hi pfa hi tikuma hi ri endzeni ka byatso lebyi fambaka swinene, hi ku rhula. Lowu i nkarhi lowu wena u nga eka wona sweswi ndzi vulavulaka. Vanhu hinwerhu hi pfa hi tikeriwa. Byatso bya hina bya biwa hi timheho, byi xungeta no hi chela elwandle hi yimberiwa kona. Minkarhi yoleyo hi navela ku pfuniwa hi van’wana. Ku hava munhu na un’we loyi a kotaka ku tiendlela hinkwaswo leswi nga n’wi pfunaka no n’wi ponisa. Munhu u pfa a seketeriwa hi van’wana. Namuntlha…” ivi a kanganyisiwa hi ku cema ka thelefoni yakwe ya selula. A yi humesa exikhwameni xa baji. “U ta ndzi rivalela,” a kongomisa marito yaolawo eka Sambo. “I nhlekanhi, i Mabasa loyi,” ku vulavulela Machovhani eka thelefoni yakwe.
“Hi wena mani?” ku vutisa Machovhani, a endla no karihanyana.
“A nga kumangi nkarhi wo tala wo vulavula,” ku yisa Jerminah emahlweni. “Ndzi arile ku tidyela nkarhi hi ku n’wi yingisela. Tlhandla-kambirhi, ndzi vitane na maphorisa ya xibedlhele. U lo pona kantsanana ku khomiwa namuntlha.”
“U tshama u wu vona kwihi nhlengeletano wa timinete ta ntlhanu ntsena xana?” ku hlamala Mabasa.
“Hi ta va byela yini?” ku vutisa Lamela, a honisa marito ya Sambo. “Tiko leri ra xiximiwa hikokwalaho ka matimu ya hina valweri va ntshunxeko. Ra xiximiwa hikokwalaho ka dimokrasi na ndzivalelano. A ndzi nga kholwi leswaku loko ndza ha copeta tiko leri ri nga tlhela ri tiviwa hi vuxisi byo tani. Manyala lawa ya ta sula hinkwaswo leswi tinhenha ti swi lweleke. Leswi tinhenha ti swi feleke.”
“Endla swa sindza ra honyololo, hi ta vona leswaku ku ta hlula mani,” ku vula Zwane a ri karhi a kongome enyangweni.
“Tshika nsati wa mina ehandle etimhakeni leti,” ku lerisa Machovhani Mabasa.
“Hi xihi xitsundzuxo xa kona,” ku vutisa Mabasa.
“A ndzi ehleketa leswaku u swi twile leswaku u nge vekiwi ku va Presidente wa tiko,” ku tsundzuxa James hi ku komisa, no kongoma. A a tiva leswi a a swi lava. A a tiva na leswi a a ta swi kumisa xiswona.
Ringeta Shivambu a nga lo tshama, u lo wela kunene exitulwini lexi a xi ri ekusuhi swinene na yena. A a nga se tshama a vona Mabasa a karihile hi ndlela liya.
Loko a fika ehandle u kume leswaku hambi patu ra Schoeman a ri khubumetiwile hi ntshungu wa vanhu lava a va yimbelela no phata. A ku ri mphensa-mphensa, ku pfumaleka na vuphelo bya marha.
“Tatana lava va kombele ku nghena va ta mi endlela xikhongelo,” ku vula muongori loko se va fike eka Jerminah. “Swi lulamile sweswo xana?”
“Tatana Mabasa,” ku yisa Modise emahlweni, “hi anekeleni leswi hi nga swi langutelaka eka n’wina.”
“Loko a mo ndzi tshika ndzi hetisa hungu ra mina kumbe a swi ta ololoxa swin’wana,” ku kombisa Sambo nakambe.
“Ha mi losa,” ku dzindza rito lerikulu leri nga pfuxa Mabasa evurhongweni.
“Leswi nkwama wa macheleni wu nga boxeka ke,” ku nghenelela Zwane, “u ta swi endlisa ku yini ku yimisa vumbabva xana?”
“A ri huduriwi hi xikangalafula,” ku lulamisa James a rhulile. “Ri huduriwa hi ntiyiso.”
Endzhaku ko vula marito lawa, Machovhani u tlhelele ehofisini yakwe. Loko a nghena hi tlhelo ra ximatsi ra nyangwa, wanuna wa mavoko ya mahaka-timba a a ri karhi a huma exineneni. A a n’wayitela hikuva yena a a vona Machovhani.
“Wa ha tshamele yini?”
Mabasa u kongome ro hetelela eka Ndzawulo ya Dyondzo. Loko a fika kona u kongome ekamarini ya tinhlengeletano, laha vatirhi va Ndzawulo a va n’wi yimele kona. U lo na nghena ku va ni ku phokoteriwa ka mavoko, swivuvutani, makhwela ni minkulungwani. Van’wana va sungule no n’wi phata, va n’wi ndhundhuzela hi marito ni mavito yo kufumela.
“U tlhambukerisiwa rona hi wena,” ku hlamula Zwane.
“A ndzi nga vuli sweswo hi ku endlela ku mi khunguvanyisa,” ku hlamula Netshiozwi, “kambe ntiyiso wu fanele ku kota ku hi ntshunxa minkarhi hinkwayo. Loko a ndzi lo rhumiwa ndzi ri ndzexe a ndzi ta va ndzi swi kotile ku endla leswi a ndzi kongomane na swona.”
“... ndzi ta tiyisa leswaku ri voniwa emasaneni ya dyambu,” ku yisa Zwane emahlweni wonge a a nga ngheniwangi enon’weni. “Nkarhi wa n’wina wu fike evugima-musi.”
Va tiphina hi mafenya nakambe.
Lamela a yisa emahlweni: “Tsundzuka leswaku vutlhari ni ku ehleketa hi ku entisa miehleketo hi swona leswi nga ta ku pfuna. Tiko leri ri fanele ku va mhaka ya xirhangana eka hinkwaswo leswi u swi endlaka, no swi ehleketa. Xa nkoka a hi vito ra wena, kumbe vandla ra wena, kumbe muhlovo wa rikandza ra wena. Xa nkoka i tiko ni vaaki va rona ni ku xixima vumbiwa bya tiko. Loko wo kota ku endla sweswo, u ta etlela bya n’wantenyani. Loko wo va dyisa mbitsi, u ta navela no rhurha.”
“A ndzi se tshama ndzi vungunyana na munhu hi mali yo tani,” ku vula James hi ku tiyimisela lokukulu. “Ku vungunyana i ka kokwana na ntukulu. Mina a ndzi kokwa wa wena.”
“Ndzi ta endla yini?” ku vutisa Machovhani.
“Kumbe wena swi nge ku karhati, kambe vana va wena va ta xaniseka,” ku hlamula James. “Ku hava na xilo lexi xi nga ta va lunghela.”
Irene u humile hi rivanti, a ri pfala khwatsi.
“Mina ndza swi kota ku tihlayisa,” ku tshikelela Mabasa. “U nga vileli hi mina.”
“Kambe ndza ha ku ku byela leswaku a ndzi na nkarhi sweswi,” ku hlamusela Mabasa nakambe “Ndzi fanele ku ya enhlengeletanweni sweswi. Va ndzi yimerile.”
“Mvhilopho u yi vonile xana?” ku vutisa rito hi ku kongoma.
“Ku na leswi swi nga hoxeka xana?” ku vutisa Irene hi ku chava lokukulu.
“Xi bele etindleveni,” ku amukela Netshiozwi.
“Sejeni u ku hlamuserile hinkwaswo, a ku na nchumu lexi ndzi nga xi vulaka eka wena,” ku hlamula Netshiozwi. “A ndzi tivi ku ri se u lava nhlamulo ya ‘what kind’. Hina a hi ringeta ku ku sirhelela. Loko swi nga ku tsakisi sweswo, swi lulamile. Hina se ha famba. Sejeni, a hi fambi.” Xexo a xi ri xileriso.
“Matimba ya kona ya ndzi hlamarisa mina,” ku hlamula Jerminah. “Loko u ri na wona, u lava yini laha? Xana a wu tangi laha hi ku ta lava ku ringeta ku chavisa mina?”
“Ndza mi losa,” ku xeweta Netshiozwi, a khome gondolo hi voko.
“Ku na leswi u nga swi vulaka hi ku lumbetiwa loku xana?” ku vutisa muavanyisi-nkulu. “A swi fanelangi leswaku u hlambanyisiwa ku va Presidente wa tiko loko timhaka ta wena ti nga basangi.”
“Pulani ya wena na Ringeta Shivambu,” ku boxa Zwane hi ku komisa.
“Se wo nyanya ku ndzi tisela xinyami,” ku gungula Machovhani.
“Nkatanga, eka tipolitiki timhaka a ti fambi hi ndlela ya ntolovelo,” ku hlamula Mabasa. A hundzuluka a fularhela xinyami, a ta a ta tshama ekusuhi na nsati wakwe nakambe. A teka voko rakwe ra ximatsi a ri funengeta hi yakwe. “Ntiyiso hi wona, wa vuriwa, kambe ku fanele ku vuriwa hi ndlela leyi yi nga ta ndzi pfuna. Eka tipolitiki a ko vulavuriwa njhe. Ku vulavuriwa ku ri karhi ku hlamuriwa swivutiso swa masiku lawa ya ha taka.”
Netshiozwi a nga hlamulangi nchumu.
“Loko u tshuka u thumbe swin’wana, ndzi tivisi hi xihatla,” ku yisa Mabasa emahlweni. “U nga ndzi fonela nkarhi wun’wana ni wun’wana, hambi i mpundzu, nhlekanhi, madyambu kumbe i vusiku.”
“Hatlisa,” ku hlevetela Mabasa hi ku hatlisa. “Hatlisa u ya kona sweswi.”
“Ndzi ta swi onha swilo leswi hinkwaswo,” ku tshembisa Zwane.
“Loko u sayine mpfumelelo wa tikontraka leti, u fanele ku sayina na xileriso xa leswaku ndzi fanele ku hakeriwa mamiliyoni ya mune na hafu ya tirhandi xikan’we,” ku yisa James emahlweni. “Mali leyi yi fanele ku huma hi ku copeta ka tihlo.”
“U lo ndzi kavanyeta ntsena,” ku hlamula Sambo, “kasi sweswo swi to pfuna ntsena ku endlela leswaku hi nga hatli hi twanana eka ku vulavula ka hina. Tibuku ta yunivhesithi ti fanele ku tshama ti ri karhi ti kombisa ntiyiso ntsena. Ntirho wa mina i ku vona leswaku tibuku ni matimu ya yunivhesithi ya tiyile. A ti swekiwi tibuku ta yunivhesithi, a hi xixevo. Vito ra yunivhesithi liya ri hlayiwa ehenhla ka ra mina sweswi. Ndzi nge tipfumeti ku teka matimba lawa ndzi haverisiweke wona ndzi ya tirhisela ku yisa vumbabva emahlweni.”
“Na wena wa phikelela ke,” ku kariha Mabasa. “Xana se wo lava ku khembisa na? A wu swi voni leswaku se ndzi ntsumbu na? Wa ha lava ku hlamusela yini?”
“Loko a ri Zwane yena n’wi byeli ntiyiso,” ku hlamula Mabasa. “N’wi byeli leswaku a wu rhumiwe hi mina. U nga siyi nchumu. Mina Zwane a nga ha ndzi tiseli vukubyakubya endzeni ka khwiri.”
“Ndzi ta swi veka hi ndlela leyi,” ku yisa James emahlweni. “Mundzuku ndzi nga endla leswaku u heleriwa hi matimba eka tipolitiki. Ndzi nga haxa eka tinyuziphepha hinkwato leswi ndzi swi rhandzaka.”
Vusiku byebyo u etlele a hlaya tinyeleti, ku nga ri hi ndlala, kambe hi ku pfumala ku tshamiseka.
“Kambe nkarhi lowu u nga ndzi nyika wona i wuntsongo.”
“N’wina vanhu mi dlawa hi ku tekela timhaka hinkwato ehenhla,” ku hlamula Machovhani, a ringeta ku horisa mbilu ya Sambo. “Ndzi te ri yini mina?”
Khombo ra matimba hi leswi ya fikaka laha ya sivaka mahlo ya vinyi va wona. Loko vona va kota ku hlayisa matimba ya vona, a va chavi ku famba ehenhla ka mintsumbu hambi ku ri nhlekanhi.
“Ndza swi vona manjhe,” Machovhani a tlherisela nhlamulo. “Hi wena loyi a wu tsutsuma swinene swipotso. Se ndza ku tsundzukanyana.”
“Mali?” ku hlamala Machovhani.
“Wena wansati-ndzina, u ta fela emubedweni wolowo mundzuku leri xaka. U ta dlawa hi mbitsi. U ta nyuma lero na mbilu ya wena yi yima hi yoxe. Mi ehleketa leswaku thyaka leri mi ringetaka ku ri tumbeta ri nge humeli erivaleni xana? Ndzi lava ku ku tshembisa sweswi ku ri ndzi ta tiyisa...,” kambe a nga hetangi.
“Mina ndzi lava ku nkhensa ku hlawuriwa ka wanuna wo fana na loyi,” Sam de Lange wa Solidarity Party a amukela mahungu ya kona. “Ntirho lowu wa ha langutaneke na Mfumo lowu wa chavisa. Wanuna loyi u tikombile a ri xitirhi sweswi a nga Holobye wa Ndzawulo ya Dyondzo. Mihandzu ya mintirho yakwe ha karhi ha yi vona. Hi na ku tshemba leswaku u ta hi rhangela hi ndlela leyi yi nga ta hi vuyerisa hinkwerhu. Hi tshemba leswaku emavokweni yakwe vumundzuku bya vana na vatukulu va hina byi hlayisekile. Ndza ku vuyisa hi vito ra vandla ra mina ra Solidarity Party leyintshwa.”
U tlhele a teka foni, a fonela Ringeta Shivambu. U n’wi lerisile ku ta hi hafu ku bile awara ya vunharhu. Ringeta loyi a a ri muyimeri wakwe wa nawu. A a sungula ku andlala kungu leri a ri ta n’wi xokola emenweni ya nghala.
“Wun’wana wa ha ku humelela kwala mahlweni ka wena,” ku tsundzuxa Mabasa.
Presidente u sungule ku vulavula loko huwa ya mimpfumawulo hinkwayo se yi herile. U vulavule hi ku lehisanyana, a landzelela matimu ya ku simekiwa ka mavuthu ya vusirheleri bya tiko. U vulavule na hi laha tiko ri faneleke ku tinyungubyisa hakona hi vutivi bya leswaku a ri sirheleriwe hi tinhenha leti tshembekaka. Emakumu u vule marito lawa landzelaka: “Ndza swi tiva leswaku vo tala va n’wina mi langutele leswaku ndzi tivisa kwala leswaku Jenerala Kramer u ta siviwa hi mani. Ndza swi tiva leswaku swa fanela leswaku a siviwa. Lexi ndzi lavaka ku xi vula sweswi hi leswaku a swi fanelangi mina ku hlawula loyi a nga ta siva Jenerala Kramer. Hinkwenu ma swi tiva leswaku masiku ya mina eka ntirho lowu ya hlayiwile. Matomu ya ta suka emavokweni ya mina ku nga ri khale. A ndzi swi lavi ku tholela loyi a nga ta fambisa tiko leri lava va faneleke ku tirhisana na yena. Musivi wa Jenerala Kramer u ta thoriwa hi Tatana Machovhani Mabasa loko se a teke tintambhu. Ndza tshemba leswaku mi ta n’wi seketela eka leswi a nga ta swi boha.”
Irene a hatla a nghena ehofisini ya Mabasa.
Loko a ri Ringeta mbuyangwana, a a nga swi tivi ku ri a a lo pyi, endzeni ka manyala ya timhaka to pfumala tlhelo. U ye emahlweni no secha, a pfula na mabokisi ya swiambalo, a hangunuxela hilaha ku nga heriki. A nga wu twangi na movha wa maphorisa loko wu fika ekhorhweni ya ka Zwane. A nga twangi hambi ku ri ku cema ka gede. A nga twangi hambi ku nghena ka Sejeni Msibi endlwini ya Zwane. Miehleketo yakwe a yi ri eku secheni na yona, yi ri karhi yi kanetana. Phela loko munhu a tinyiketele eka ntirho wo karhi, tindleve leti ta fa. Switwi hinkwaswo swa titivala, matimba ya swona ya ya fumbana emahlweni ni le mavokweni.
“Hlamula phela,” ku lerisa Netshiozwi.
Mavoko! Makhwela! Minkulungwani! Swiphato!
“Hikokwalaho ndzi va tshembaka hambi ku ri hi vutomi bya wena,” ku hleka Machovhani. “Va nge ndzi dyisi mbitsi hi ku tsandzeka ku hanyisa xiluva xa mbilu ya mina.” A miyelanyana. “Nkatanga, nkarhi wa mina i wuntsongo, a ndzi fonela ku ku chumbutela swin’wana.”
Loko ku hundze nkarhinyana a hundzulukise xisweswo, Mabasa u tlakukile a n’wi languta. Hiloko a swi vona leswaku a byi phahile. Jerminah a a karhele swinene. Machovhani u bohe ku famba, a n’wi siya a wisile.
“Nhlamulo yoleyo yi fanele ku huma exifuveni xa wena,” ku hlamula Zwane, a kombisa ku sungula ku nyangatseka lokukulu.
“Ndzi hangunuxile emarhumbyini ya fayili ya n’wina,” ku sungula Sambo, “Ndzi tlhele ndzi hangunuxela na le ndzeni ka tikhompuyuta, hambi ku ri eka makanelwa ya komiti leyikulu ya tidyondzo, yona Senate. Leswi ndzi swi kumeke...”
“Zwane,” ku ta rihati ra nhlamulo.
“U vula mani? Dokodela?” ku vutisa Machovhani.
Ku heleketiwa koloko ku vule leswaku Zwane a a nga ta kota ku boxa timhaka takwe hi ku hetiseka. Hambiswiritano u ale a nghena, pulani yintshwa a a ta yi endla se a ri endzeni. Nkarhi a wu nga ha ri ehansi ka vulawuri byakwe.
“A ndzi n’wi tivi na ku n’wi tiva, ndzo sungula ku n’wi vona kwala,” ku angula Irene. “Futhi a ndzi lavi no n’wi tiva.”
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
“Mina ndzi ta kuma kwihi xitshembiso xa leswaku u nge he tlheli u vuya u ta koxa swin’wana nakambe ke?” ku vutisa Machovhani.
“Hi swona,” ku hlamula Zwane, “kambe u nga endli xihoxo xo ringeta mathayi-thayi.”
“Masiku yanga ya hela,” ku hleka Machovhani Mabasa, a titsundzuxa marito ya risimu ra Xikreste, “ya ndzi hlamarisile. Miri a ka ha ri wona wa malembe lawa ya hundzeke, kasi mabyongo ya muhliwile.”
“Wu nge engeteleleki,” ku vula James. “U nga rivali leswaku wa huma eka Ndzawulo endzhaku ka nkarhinyana. Hi ku vona ka mina, nkarhi lowu wu tele ku ringana. Ntirho lowu wu fanele ku hetiseka wena u nga se hlambanyisiwa ku va Presidente wa Afrika-Dzonga hi Ravuntlhanu.” A miyelanyana. “O, kumbe ndzi nga ku nyika nkarhinyana wo engeteleleka.”
“Yimanyana,” ku vula Machovhani, “xana u ehleketa leswaku mali yo tarisa xileswi ndzi nga yi kuma kwihi xana? Nakona, hambi loko ndzo yi kuma, swa ha ta ndzi pfuna yini ku va Presidente xana? Ndzi ta va ndzi ri xisiwana xo hetelela.”
Tirhadiyo a ti sungule ku haxa mahungu ya xitshuketa, ya nkoka. Kun’wana ePitori munhu un’wana a a yingiserile:
“Eka leswi i ntirho wa wena ku va lerisa ku tirha hi xihatla,” ku hlamula Zwane hi ku kongoma nakambe. “Ku fanele ku nghwetlisiwa.”
“Ndzi rivaleleni,” ku hlamula Mabasa. “A ndzi tivi leswaku timhaka leti hinkwato ti humelerise ku yini. A ndzi tivi na leswaku yunivhesithi yi ndzi nyikise ku yini xitifikheti loko ndzi nga pasangi.”
“Leswi a swi yi hi ku hoxa,” ku hlamula James. “Swa tika, naswona swi ta ku peta nhloko loko wo ka u nga langutisisi kahle.”
“Vito ra mina a ri fanelangi ku nghena etimhakeni leti,” ku tsundzuxa Mabasa. “Leti i timhaka leti u ti endlaka wena hi wexe, naswona hi ku rhandza na matimba ya wena. Ha twanana xana?”
“Ndzi lava cheke,” ku hlamula Zwane a ri karhi a tiphumunha xikandza hi xidukwana, a tisula ku tlhambukeriwa hi marha ya Mabasa. “U nga ndzi cheleteli hi marha ya wena. U swi tiva kahle leswaku ndzi lava mali.”
“Ndzi kombela leswaku u nga kali u chava nchumu,” ku nghenelela Mabasa. “Hlamusela ntiyiso ntsena. U nga vileli hi nchumu. U nga vileli hi mina. Ndzi ta swi twisisa.”
“A nge ndzi endli nchumu,” ku hlamula Jerminah. Ivi a hundzuluxa nhloko. A ku whii!
“Wo lava ku ndzi dlaya xana?” ku vutisa Machovhani Mabasa.
“Se ndzi swi vonile leswaku Zwane u le ku mi xaniseni,” ku yisa Irene emahlweni. “Ndzi swi vonile ku ri a ma ha swi tivi leswi mi nga swi endlaka hi yena. Ndzi swi vonile na leswaku a nga le ku tlheleni eka leswi a swi kunguhateke. Ndzi nyiketeni yena.” Leswi a ku ri ku vulavula hi mbilu.
“A ndzi tivi leswaku u tshembe yini,” ku vula Zwane.
Ntshungu wu tivisiwile leswaku mapapila lawa a ya hangalasiwile a ya fanele ku cukumetiwa hikuva a ya ri ya vuxisi. Nkulukumba Lamela hi byakwe u tshembise vanhu hinkwavo leswaku Machovhani Mabasa a a ri wanuna loyi a va fanele ku n’wi tshemba. A ku nga ri na nchumu lexi a xi hoxekile etidyondzweni takwe.
“Ndza nkhensa loko u tile haleno,” ku vula Lamela loko rivanti se ri pfariwile nakambe. “Hi lava ku pfuniwa hi wena.”
Ku vula ntiyiso, swo tala leswi swi nga vuriwa hi Presidente Lamela eka Machovhani Mabasa swi nghene hi ndleve yin’we, swi huma hi leyin’wana. Mianakanyo yakwe a yi nga ri kona laha miri wakwe a wu ri kona. Ku vilela a ku n’wi ombile. Minkarhi hinkwayo a a vona Zwane a ri karhi a ringeta ku tsemelela swirho swakwe hinkwaswo, a tiyisa ku ri a a nga ha ri munhu wo hetiseka. Ndlela yo tiponisa eka nhlaselo lowu a yi nga vonaki kahle.
“Hi ta vonana loko dyambu se ri mi xele kambirhi,” ku vula Zwane a ri karhi a yima hi milenge. “Ndza swi vona leswaku mi ndzi langutela ebodlheleni. Mi nga rili hi mina loko swilo se swi mi onhakerile.”
Ku sukela kwalaho Mabasa u fonele ehofisini yakwe, a vutisa Irene loku ku ri na swin’wana. Irene u hlamusele leswaku ehandle ka mapapila mambirhi ya xihatla, a ku nga ri na swin’wana. A ko va na muyeni loyi a a tshame ehofisini, a yimele Holobye Machovhani Mabasa. A swi nga kali swi lava leswaku Irene a boxa vito ku ri a a vulavula hi mani. Hambi eritweni rakwe vito ra kona a ri twala. Machovhani u byele Irene leswaku a a ta fika ehofisini endzhaku ka awara ya vumune. Muyeni wakwe a a fanele ku byeriwa ku yima kwalaho. Machovhani a a ri karhi a tivutisa leswaku Brigadier kasi a a swi tirhise ku yini.
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
“Ndzi voko rakwe, hi swona. Ku na swo tala leswi ndza ha faneleke ku swi dyondza,” ku ta nhlamulo ya Brigadier. “Loko swi ta eka timhaka ta ku fambisa mavuthu ya tiko, ndza ha ri lontshwa swinene.”
“Ndza nkhensa hosi ya mina,” ku engeta Shivambu.
“Sweswo swi le rivaleni, a swi kali swi lava xivutiso,” ku tlherisela Zwane. “Ndzi le ntirhweni leswi ndzi nga tshama laha.”
Swi nise sweswo swivutiso. Machovhani u ringetile ku swi hlamula hinkwaswo. Kun’wana a a pfa a swi twa leswaku tinhlamulo a ti nga ti hi ku olova. Kun’wana a pfa a twa wonge a ti nga ti no ta. Lokoswiritano, a a hatla a vula leswaku nhlamulo a a nga ri na yona eka nkarhi wolowo. A a hatla a vula leswaku a a ta lavisisa ntiyiso wa kona. Machovhani a a swi tiva leswaku ku boxa leswaku a a nga tivi swin’wana a swi ta n’wi tisela xichavo. Ematshan’weni yo hemba, a a ta vulavula ntiyiso hambi wu endla leswaku a hlekuriwa xinkadyana.
“A ndzo ala, kambe swa fanela ku ri ndzi vula loko ndzi tsandzeka,” ku hlamula Sambo. “Ku na mintirho yin’wana ya nkoka leyi yi nga yima emahlweni ka mina. Ndzi nge swi koti ku yi tshikisa xisweswo ndzi hlongorisana na leyi ndzi nga tiviki xivumbeko xa yona. Ndzi na mfanelo yo kombisa xiyimo lexi ndzi nga eka xona.”
“Viva, Mabasa, viva!” ku huwelela Petros wa ka Mashishi. Mashishi loyi a a tiveka swinene hi va-‘viva’ vakwe. Vo tala a va vula leswaku hi va-‘viva’ vakwe a a kote ku tiboxela ndlela yo tshinelela ekusuhi na vakulukumba va vandla. A va tibyela leswaku a a ringeta ku andlalela xisaka xakwe hi tinsiva ni voya hi va-‘viva’ lava. A a xava mahlo ni tindleve ta vurhangeri. Siku rin’wana a a ta dya swa le henhla swinene ku fana ni nhutlwa hikokwalaho ka va-‘viva’ vakwe. “Viva, Mabasa, viva!”
“A ndzi swi ehleketangi leswaku mi nga rhuma vanhu vo tala hi nkarhi wun’we, mi va rhuma eka mhaka yin’we,” ku tlherisela Brigadier. “Xavumbirhi, Shivambu a ndzi n’wi tivi hi ku hetiseka.”
“Se u ku byele leswaku a a secha hikokwalaho ka mina xana?” ku tivutisisa Mabasa.
Ntshungu wu kihlanyeka hi mafenya. Hambi ku ri kwala ku hlekeni, vo tala a va hleka va boxa swinene leswaku xihleko xa vona xi kota ku wela emahlweni na le tindleveni ta vakulukumba.
“Heheheheeee,” ku hleka Zwane, a endla wonge xihleko xa kota xo peletiwa, ivi a tiphakata na nenge. “Njhe wa swi tiva leswaku se wo tihayeka na? Wa vurisa na?”
Exikarhi ka leswi hinkwaswo leswi a swi ri karhi swi humelela evuton’wini bya Mabasa, a a fanele ku pfa a kuma nkarhi wo endla ntirho wakwe wa siku. Vhiki rero a ri taleriwe ngopfu hi ku hetisa mintirho leyi a a yi sungurile. A a nga swi rhandzi ku siya hofisi yakwe yi lo hliki, na thyaka kumbe yi tele hi swivutiso-n’ka-tinhlamulo. A a lava ku siya hinkwaswo swi basile, swi vulavula mhaka leyi twalaka. A a fanele ku vulavula ni vafambisi va tindzawulo ta dyondzo eka swifundzha hinkwaswo, a va tivisa leswi a a ta swi vula eka Holobye lontshwa wa Ndzawulo ya Dyondzo. A a fanele ku vulavula ni vaholobye va tindzawulo letin’wana hinkwato, va hetisisa makungu, va hetisa ku tsala swiviko ni swibumabumelo, ni ku twanana leswaku a ku ta yisiwa ku yini emahlweni. A a fanele a ba riqingho ro ya ematikweni ya le handle, ku va tivisa leswaku swilo a swi ta hundzukanyana. Ehenhla ka leswi hinkwaswo a a fanele ku sungula ku longa swingolongondzwana swakwe, ni mapapila yakwe, ni tibuku takwe.
“O, se ndza swi twisisa, mi lava leswaku…” ku sungula Shivambu kambe a nga swi kotangi ku heta.
“A ndzi lavi mapapila ya tikontraka mina,” ku kariha Zwane. “Ndzi lava leswi,” a vula hi ku swoswa-swoswa tintiho takwe.
“A swi faneli ndzi kala ndzi ku byela leswaku mapapila yalawo i ya xihundla lexikulu. A ya fanelangi ku voniwa hi mahlo man’wana ehandle ka ya wena ntsena u ri wexe. A wu fanelangi hambi ku vulavula hi wona. Ndza tshemba leswaku wa swi twisisa leswi ndzi swi vulaka,” ku hlamusela Mabasa.
“Rero i khombo lerikulu,” ku pfumelela Mabasa. “Ndzi swi twile na mina hilaha swi wiseke vavanuna ni vavasati lavo tala.”
“U ri yini eka wena?”
“A hi kongomi exibedlhele sweswi,” ku lerisa Mabasa loko se a nghene emovheni wakwe lowuntshwa wa Mercedes Benz S500 ya rihlaza, a lo mpfampfa esofeni ra le ndzhaku.
“Ndzi lava leswkau u ndzi hlamusela hi ku hatlisa leswi mapapila yalawo ya ndzi rhwaleleke swona,” ku yisa Mabasa emahlweni. “U nga swi kota ku endla sweswo mindzuku xana?”
“Ndzi te ri u nga ndzi vutisi swivutiso,” ku vuya nhlamulo yo titimela, “kambe ndzi ta hlamula xivutiso lexi xin’we ntsena. Hi mina James Zwane.”
“Ndzi ta n’wi dlaya hi mavoko lawa ya mina loko o tshuka a ku tshinelerile,” ku hlambanya Mabasa a karihile swinene.
“Irene, ndza nkhensa,” ku vula Mabasa, a pfala mhaka hi ntikelo wa rito rakwe. “Sweswi ndzi lava leswaku u bela Brigadier Netshiozwi riqingho u n’wi kombela ku hatla a fika haleno. Sweswi.” A n’wi languta emahlweni.
Matimba ya ta hi tindlela to tala. Vanhu van’wana va kholwa leswaku matimba ya pangiwe endzeni ka mimpfimbi leyikulu, na le swibakeleni swo ringana na makwembe. Van’wana va tiva matimba ya tshama endzeni ka swibamu leswikulu, leswi swi hlantaka makulu ya rifu hi xihatla xo hlamarisa. Man’wana matimba ya ta hikokwalaho ka tidyondzo, yan’wana hikokwalaho ka ku velekiwa emitini leyikulu. Yan’wana ya ta hi ku kota ku titshineta ekusuhi swinene na lava va nga na matimba. Van’wana va tiokela matimba hi ririmi, hi ku hundzuluxa ntiyiso wu languta le! A va talangi lava va nga hlotiki matimba.
“Swi nge endleki leswi u swi lerisaka,” ku kaneta Machovhani. A tlhela a chuhwisiwa na hi leswi a swo endla wonge se a a amukela leswaku James a a ri ni matimba yo lerisa. ‘Swi nge humeleli.”
Vandla leri ri fumaka sweswi i vandla ra switshembiso leswi swi nga hetisisiwiki,” ku nyangatseka Jenerala Jakob Venter wa Vryheids Party. “Ndzi vula ndzi nga tipfinyingi loko ndzi ku loko switshembiso leswi endliweke a swi hetisisiwile, tiko leri a ri ta va ri ri tilo hi roxe. Hambiswiritano, na hina hi na ku tshemba ehenhla ka Mabasa. Hi n’wi tiva a ri wanuna loyi a yingiselaka, a ehleketaka, a endlaka leswi faneleke. Kumbe yena u ta kala a hi nyika xifundzha xa hina Vantlhohe hi ri hexe. Hi nge wisi loko hi nga se xi kuma. Hambi ku ri ku teka matlhari hi ya enyimpini hi tiyimiserile loko leswi swi hlwela. Loko ku ri ku tirhela tiko, hi ta yima na yena masiku hinkwawo.”
“Tshika nsati wa mina ehandle,” ku vula Mabasa a nga titwi. Byongo byakwe a byi ri eku peperheni hinkwaswo, a vona khombo leri se a ri n’wi kongomile hi rivilo lerikulu.
“A ndzi se tshama ndzi etlela exitokisini mina,” ku yisa Ringeta emahlweni. “Namuntlha ndzi tiva na le ndzeni ka xitokisi hi ku rhumiwa hi n’wina.”
Irene a hleka na yena.
“Hambi ku ri swona sweswo a swi fanele swa ha ri xihundla exikarhi ka mina na wena. Se u hundzeletile, u tivise vanhu van’wana. Famba u ya va tivisa leswaku se u ta wu kuma nkarhi hikuva a wa ha tirheli Presidente wa tiko.,” ku hlamula Mabasa. A miyelanyana. “Loko u nga ha ri na swin’wana leswintshwa leswi u nga ndzi byelaka swona, kumbe u nga ndzi lomba. Ndzi na ntirho wo tala swinene. Siku ra mina ri kome swinene.”
“Yimanyana,” ku vitana Mabasa, “ndzi lava ku ku byela swin’wana.”
“A ndzi na ntiyiso wa leswi mi holovelaka swona,” ku tlherisela Irene a ri karhi a tshama ehansi. “Swi le rivaleni leswaku ku na mhaka exikarhi ka n’wina. A ndzi lavi ku yi tiva. A yi lavi mina. Leswi ndzi lavaka ku mi pfuna hi swona i ku susa Zwane loyi endzhaku ka n’wina. U mi delerile swi ringene.” Irene a a vulavula ntiyiso lowu a a tiva wona.
Mbulavulo wakwe, tani hi wa Mboxani, wu landzeriwe hi ku phokoteriwa lokukulu ka mavoko. Leswi swi nyanye ku n’wi hlanganisa nhloko. A a nga ta hela a swi tivile leswaku a ku phokoteleriwa yini.
“Kambe mina a ndzi kholwi leswaku Zwane a nga hlayisa mapapila lawa endlwini yakwe,” ku tsundzuxa Mabasa.
Whi!
“Ndzi na matimba yo herisa milorho hinkwayo ya Mabasa,” ku hlamula Zwane.
Mahlo hinkwawo a ya ri eka ‘xi-De Klerk-ana’ loko xi ri karhi xi hahela empfhukeni, xi ri karhi xi ndziwuluka. Tani hi mali liya, vumundzuku bya Mboxani na Mabasa, na bya van’wana vo tala, a byi ri empfhukeni. Mahlo hinkwawo ya xi langutile loko yi fika laha yi tsandzekeke ku tlakukela emahlweni. Ivi yi sungula ro ngirimela ehansi. Yi rhelela yi ri karhi yi ndziwuluka. Minkarhi yin’wana a swi endla wonge nhloko ya mhunti na mfungho wa tiko a swi n’okelanile eka mali leyi.
“A ndzi ku ntshunxeli ku ya fambisa nhlengeletano,” ku lulamisa Zwane, “ndzi ku ntshunxela ku ya va tivisa leswaku u nge swi koti ku nghena na vona.”
“Hi wena mani?” ku vutisa Machovhani nakambe. “Swa ndzi tikela ku vulavula na munhu loyi ndzi nga n’wi tiviki.”
“A yi nga ri kona loko ndzi suka,” ku hlamusela Machovhani.
Va hleka.
Ku nghena kakwe eholweni ya nhlengeletano ku landzeriwe hi ku phokotela lokukulu ka mavoko. Van’wana a va phokotela hi matimba wonge mavoko ya vona ya nga tshuka ya wachukile, ya haha empfhukeni, ya tlhela ya huma na hi mafasitere. Lava vo tiva ngopfu swivongo swa van’wana a va ri karhi va n’wi phata hi mavito ya vakokwa wakwe, na swikwembu swa ka vona.
Ku yiwe emahlweni hi ndlela yoleyo ku ri karhi ku phatiwa vandla na Mabasa. Swin’wana leswi a swi vuriwa hi Mabasa na ye’ n’winyi a a sungula ku swi twa siku rero. U hundzuke Muprofeta Esaya hi xinkadyana. A hundzuka Goliyati hi kan’we. A a hundzuke Hosi Solomon hi ku copeta ka tihlo. Vunghala byi hlayiwe ehenhla ka yena. U fanisiwe ni xikundzu xa mondzo hi ku hatlisa. U teke hambi xi ri xiyimo xa ntsumi Gabariyele hi ku rhandza ka vaphati vakwe. Leswi a va n’wi phatisa xiswona a a ehleketa leswaku a a nga ta titiva hambiloko a a lo hlangana na ye’ n’winyi siku rero!
“A ndzi vulangi nchumu,” ku pfala Machovhani. A teka mvhilopho liya, a yi dzudza-dzudza, a yingisela wonge yi ngo n’wi hlamula. Whi! A yi handzula, a hlomula swa le marhumbyini ya yona. Ivi a chuhwa swinene. A ndzovetela marhumbu, a ya tlherisela endzeni ka mvhilopho nakambe. A hatla a tshama ehansi.
“A wa ha ri muyimeri wa mina ku sukela sweswi,” ku ta rihati ro huma enon’weni wa Mabasa. “Swi herile exikarhi ka mina na wena.”
“Tshika ku bebezela, u endla leswi ndzi ku lerisaka swona,” ku kariha Mabasa. “Ndzi lava xiviko endzhaku ka tiawara timbirhi.
Machovhani a a fikile hi nkarhi egarajini ya Pre-Rand. Mimovha ya manyunyu leyi tirhisiweke a yi n’wi honolele mahlo. U langute matlhelo hinkwawo kambe a nga vonangi James. Naloko a a ri kona a a nga ha tshembi swinene leswaku a a ta n’wi tsundzuka. A ku ri malembe va hambanile. Futhi a va nga kalangi va va vanghana hambi eka nkarhi lowu hundzeke. A a n’wi tiva xihomu. Loko a ri karhi a famba-famba exikarhi ka mimovha Machovhani u twe a hlaseriwa hi ku nyuma na hi ku chuhwa. Ehandle ka leswaku a a nga sirhelekangi, a swo ka swi nga languteki ku kumeka emahlanganweni ya mapatu hi ndlela leyi. A swi nga fambelani na xiyimo xa yena.
“U ta tihlamula sweswo,” ku vula Mabasa. “U nga endla leswi u swi rhandzaka.”
A a nga tivi leswaku a a chavisiwa hi yini. U halaharile, a nga voni nchumu. Ivi a languta etafuleni rakwe. Swin’wana a swi nga ha tshamisekangi kahle. Ekusunguleni a nga swi tivangi leswaku i ncini lexi a xi nga tshamisekangi. U langutisisile swinene, a ringeta ku tsundzuka leswi a nga siyisa xiswona tafula rakwe loko a huma ehofisini. Hinkwaswo a swa ha tshamisekise xileswiya. E-e, a ku ri na mvhilopho yo basa leyikulu ehenhla ka tafula rakwe. A a ri na ntiyiso wa leswaku a yi nga ri kona loko a huma a ya ehandle. U yi langutile, a vona leswi a swi tsariwe eka yona: ‘Machovhani Mabasa: Exihundleni.’
“Ndza swi lava kambe…” ku ringeta Mabasa ku hlamusela nakambe. A a ri karhi a tibyela ku ya emahlweni no xava nkarhi.
Loko movha wa Mercedes Benz wu ri karhi wu njirimuka hi patu ra pfulela-va-tshika ra Ben Schoeman, miehleketo ya Machovhani yi tlhelele eka malembe ya khale. Ngopfu-ngopfu u tele hi miehleketo ya ku simekiwa ka ndyangu wakwe. U vone ku velekiwa ka n’wana wakwe wa mativula, Nhlamulo. Nhlamulo se a a endla lembe ra vumune eka tidyondzo takwe ta vutshunguri eMedunsa, eGa-Rankuwa. A a ri na makume-mbirhi-n’we wa malembe hi vukhale. A a tinyungubyisa swinene hi madyondza lawa yakwe. Mufana loyi a a ake vunghana lebyikulu ni tibuku. Tsakani a a ri yena nhwanyana a ri yexe emutini wakwe. Hikokwalaho minkarhi hinkwayo a a n’wi vona a ri xiluva lexi a xi khavisa emutini wakwe. Tsakani a a teke vumbhuri bya mana wakwe, a tlhela a teka na mbilu yakwe ya rirhandzu ni ntwelo. Yena a a ha ku sungula lembe rero eTechnikon ya Pitori laha a a dyondzela to tumbuluxa fesheni ya swiambalo. Matimba, yena loyi wa xisiva-rhumbu, hi yena loyi a wonge tibuku a ti lava ku n’wi komba xa ncila wa bulubulu. A a ri eka ntangha nkombo exikolweni xa le henhla xa vafana, edorobeni ra Pitori. A a feyirile kambirhi hi mpfhuka a nghena xikolo, eka ntangha tsevu na ntangha nkombo. Lomu kun’wana a a pase hi leswi Xikwembu Xi nga kona. A a dedelekela swinene eku feyileni. Tintangha takwe leti ta nsele exikolweni a ti tive no n’wi thya ra ‘Repeat after me’. Hambiswiritano, a a xi rhandza xikolo. A a tibyele leswaku siku rin’wana a a ta kala a boxa ndzima.
“Ku hava munhu kumbe xanchumu lexi xi nga ndzi sivelaka sweswi,” ku hlambanya Zwane. “Ndzi ta herisa milorho ni mavunwa lawa mi hanyaka endzeni ka wona, swi ta hundzuka swa hava hinkwaswo.”
‘Ndzi twanana na wena eka sweswo,” ku hlamula Presidente. “Xitsundzuxo xa mina eka wena hi lexi: u fanele ku tivonela eka vusopfa byebyo. Namarhela eka nsati wa wena. Xexo hi xona xitlhangu xa wena eka miringo leyo tala.” A miyelanyana. “Ndzi lava ku ku tsundzuxa na mhaka yin’wana. Tiko leri ra hina a ri fani ni matiko laman’wana. Ku tshamiseka ka rona ku lava vutlhari lebyikulu. Ku na rivengo lerikulu ni ku chavana exikarhi ka Vantima ni Valungu. Matimu ya hina ya hi holovisa mindzuku leyi hinkwayo. I ntirho wa wena lowukulu ku sivela ku vila hi vuntshwa ka rivengo leri, hambi ku ri ku byabya ka nchavo. Vanhu va tiko leri va lava ku hlanganisiwa, va bohiwa va va nyandza yin’we. Leswi a swi olovi. Loko u ringeta ku endla sweswo, u ta kanetiwa hi lavo tala swinene. U ta xungetiwa na hi ku tekeriwa matimba ya wena. U fanele ku yima u ku tserhe! U ta hlula. Vumundzuku bya tiko leri byi le mavokweni ya wena.”
Huwa ya ntsako yi fane ni ya ku baleka ka tilo. Kumbe a yi tlula ni matimba ya tilo hi roxe.
Machovhani u twe mbilu yakwe yi sungula ku ba hi ku nonoka swinene. A a twa wonge a yi nga tshuka yi yimile nkarhi wun’wana na wun’wana. A swi nga kali swi lava a yimela Lamela a heta ku vulavula ku tiva leswaku Zwane a a hetisisile switshembiso swakwe.
“Swi ta hundza,” ku landzelela Mabasa, a hundzuluka a langutana na Lamela. “Swo teka nkarhi wo leha swinene na swona. Avuxeni.” Ku xeweta loku a ku kongomisiwe eka Manana Lamela.
“U lava yini?” Tinhompfu ti chukuchiwa.
“Ndzi ta ku byela mindzuku loko ndzi ta swi kota ku famba na wena,” ku hlamula wansati. A miyelanyana. “Loko mindzuku o tshuka a vonakile laha, ndzi ta n’wi vutisa swilo leswi u ndzi byeleke swona,” ku hetisa Jerminah.
Loko byi ri vuyeni byakwe a byi ri karhi byi tshama hi swinyanyana swa tinsimbhi le rivaleni ra swihaha-mpfhuka ra Johannesburg.
“Ndzi ta ku ndzi tsandzisiwa hi yini?” ku vutisa Mabasa.
“Nsati wa mina ke?” ku vutisa Ringeta. “Vana va mina ke? Vona ndzi fanele ku va byela yini hi ku etlerisiwa ka mina exitokisini xana?”
Shivambu u hatle a huma endlwini ya Zwane. Loko a rhelela hi patu a a pfa a tiphija wonge a a famba hi milenge yo lombiwa. A yi pfa yi petseka yi nghena ehansi ka miri wakwe. A a nga ri na ntiyiso wa leswaku a yi nga hela hi ku tlhelela endzeni ka khwiri rakwe. Yi pfa yi oma, yi ala ku petseka ematsolweni. Matsolo a ya omile, kambe ya rheka-rheka a ya tatiwe hi marhimila. Endzeni ka khwiri a ku pfuke mpfilu-mpfilu lowukulukumba. A a fanele ku hatla a kuma xihambukelo mpfilu-mpfilu wu nga se tiendla nhloko-mhaka ya siku rero. A a pone ri anhlamile. Nakona se a a onhe timhaka ta Machovhani Mabasa. A ti humele erivaleni hikokwalaho ka vusopfa byakwe. U fike a nghena emovheni wakwe, a wu komba ndlela. Hambi wona movha wa kona, a wu titumbuluxele miehleketo ya wona, wu endla hi ku rhandza.
“Ina, ka ha ri na yin’wana,” ku hlamula James. “Loko a wo ndzi nyika nkarhi a ndzi ta ku longoloxela yona.”
“Hi sweswo ke,” ku amukela Presidente. A teka mali a yi hoxela eka Mabasa, loyi a nga yi qhavulela hi mavoko mambirhi. “Mindzuku a ndzi lavi leswaku un’wana wa n’wina a rila hi mina. Ndzi lava leswaku mi kambisisa mali yoleyo, mi tiyisa leswaku a hi xilema. A ndzi lavi leswaku mindzuku mi ta ku ‘Hayi, a ndzi ta hlurisa ku yini? Phela mali ya kona a yi ri na mfungho wa ximfumo matlhelo hinkwawo. Kumbe a yi ri na nhloko ya mhunti matlhelo hinkwawo.’ Tiyisani hi n’wexe leswaku yi lulamile.” Presidente a miyelanyana loko Mabasa na Mboxani va kambisisa mali liya. Ivi Mboxani a tlakuka a yi tlherisela eka Presidente. A a nga ta ringeta ku yi tlherisela eka Presidente hi mukhuva lowu yi nga ta eka vona hi wona!
“Leswi swi vulaka leswaku na wena u nge hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu,” ku tsundzuxa James. A hundzuluka, a sungula ku famba. A swi tikomba leswaku a a tiyimiserile ku yisa miehleketo leyi emahlweni.
“Sweswo a hi ntiyiso,” ku tisirhelela Machovhani.
“Loko ndzi ku endla yini?” ku vutisa Machovhani a ri karhi a ya exitulwini xakwe. A fika a ndondomela endzeni ka xona. “Hi mina ndzi faneleke ku vutisa wena. U ndzi tshikisa mintirho ya mina, ndzi endla wonge se ndzi lo dhivana nhloko leyi. Xana u kongome ku endla yini hi mina?”
“Ndzi ku byerile na le kusunguleni leswaku leyi a hi mhaka yo olova,” ku sungula Machovhani Mabasa nakambe, a tiyimisele ku lehisa hambi swi nga fanelangi. “Matirhele ya Mfumo hi lawa yo nonoka swinene. Hikokwalaho van’wana va tivaka no vula leswi: ‘Ntirho wa Mfumo wu dlaya xiphukuphuku.’ Ku tirhiwa khwatsi, naswona hi vukheta. Vurhena a byi na ndhawu laha.”
“Mi siveriwa hi yini?”
“Ha nkhensa loko mi kote ku fika hinkwenu,” ku sungula Tim Modise loko nkarhi wu fikile. “Ha swi tiva leswaku hi mi vitane hi xihatla. Hambisiwiritano, leti i timhaka letikulu ta tiko leti ti faneleke ku vuriwa hi xihatla. Loko to tshikiwa, ti hlwerisiwanyana, lava va mahahu va nga hatla va ti chela munyu.”
“Ndza nkhensa nkatanga,” ku angula Jerminah, “a wu ve mpundzu lowunene. Minkateko a yi ku taleli, yi tlhela yi khapa.”
“U tiyisile xana?” ku vutisa Zwane.
“James Zwane?” ku hlamala Machovhani. “A ndzi kholwi leswaku ndza ku tsundzuka. U ta ndzi rivalela eka sweswo.”
“Zwane a tisa xikhongelo?” ku yisa Mabasa na ku chuhwa ku ya emahlweni.
“I mani loyi a nga tiviki James Zwane xana?” Ku hlamula Netshiozwi hi ku olova.
Leswi a swi nga tolovelekangi ni kantsongo. Ku vona Holobye wa Ndzawulo ya Mfumo a ri karhi a famba-famba exikarhi ka mimovha leyi xavisiwaka? Tlhandla-ka-mbirhi, ku vona loyi a a ta va Presidente wa tiko ku nga ri khale a ri karhi a valanga mimovha leyi tirhisiweke? Naswona erivaleni hi ndlela leyi? Nhlekanhi wo tani? Exikarhi ka vhiki? Hi nkarhi wa ntirho? Futhi, nsati wakwe a ri exibedlhele? Hayi!
“Ndzi hava nkarhi wo vulavula na wena sweswi,” ku hlamula Mabasa a ri karhi a khoma-khoma mapapila etafuleni rakwe. Tinhompfu takwe a ti sungule ku siveka hi swinuhwetisi swa Zwane. “U swi tiva kahle leswaku nkarhi wa mina wu taleriwe hi mintirho yo hambana-hambana.”
“Ndza swi tsundzuka,” ku hlamula Netshiozwi, Xitsonga xi phewanyana nakambe.
Va hleka.
“Ndzi nge ku byeli vito ra loyi a vuleke leswaku wena u vonakile u ri karhi u faya emutini lowu,” ku hlamula Brigadier Netshiozwi a lo ncha! Embilwini yakwe a swi ri erivaleni leswaku tinhlamulo a ti kumile.
“E-e, a ndzi kombelangi swona sweswo mina,” ku ringeta Machovhani ku lulamisa. “A ndzi lavi leswaku u cinca leswi nga le tibukwini ta yunivhesithi. Hayi. Lexi ndzi xi kombelaka hileswaku u tiyisa ntsena ku ri tibuku ti tshamisekile loko swi ta eka vito ra mina.”
“U lava ku ndzi bohela nandzu wihi xana?” ku vutisa Shivambu. Gwitsi a ri sungule ku n’oka. “Ndzi endle yini xana?”
“Kasi u lava na yini na?” ku vutisa Machovhani. Nyuku a wu sungula no nghena emahlweni yakwe. A wu kulula hi xibakela. Wu khulukanyana na kona, ivi wu thonela ehenhla ka ntanghu yakwe. Leswi hinkwaswo a a nga ri eku swi voneni.
“Pulani yihi?”
“Leswi ndzi lavaka ku swi tiva hi leswi swi hlamuseriwaka hi mvhilopho leyi,” ku hlamusela Machovhani, a honisa ku tibumabumela ka James.
“Sweswi mina na Mboxani hi fanele ku ya konga swibakela, hi hoxana hi swivuri swo tika hi lwela mavito ya hina. Hi komberiwe ku ta boxa hi hexe leswi hi tiyimiseleke ku endla swona loko ho tshuka hi hlawuriwe ku va Presidente. Lexi karhataka hi leswi hi nga byeriwa mixo wolowu leswaku hi fanele ku tisasekisa hi marito,” ku hlamusela Machovhani. “Hi languteriwe ku tibumabumela namuntlha. I xiboho lexi nga toloveriwangiki lexi, i maendlele lawa ya nga se tshamaka ya tirhisiwa, kambe hi ya emahlweni hi wona.”
‘Ndza swi twa sweswo,” ku hlamula Netshiozwi, “kambe mina ndzi tiva na ntiyiso wa leswaku a hi mintirho hinkwayo leyi munhu a nga yi endlaka a ri karhi a tidyondzisa. Xikombiso ndzi nga nyika hi dokodela loyi a endlaka vuhandzuri. Loko loyi o pfumeleriwa ku tidyondzisa hi ku endla, u ta va a nyikiwe mpfumelelo wo cela masirha mindzuku leyi hinkwayo.”
“Loko se hi onhe yini nakhale?” ku vutisa Machovhani. “Hikokwalaho ka yini va nga vulangi khale?”
“Ndzi ku hlamuserile, maphepha ya kona ya le ka xiyimo xo hetisela,” ku hlamula Mabasa. “Cheke yi nga huma hambi ku ri mundzuku.”
“Ndza swi twa,” ku hlamula Brigadier.
“Ndzi lava leswaku u ndzi xava leswaku ndzi nga ku onhi vito,” ku hlamula James hi ku olova. “Vito ra wena ri le mavokweni ya mina. Loko ndzi swi lava, ndzi nga ri pyaxa ku fana ni nsikiti exikarhi ka tintiho ta mina. Sweswo swi nga humelela hambi ku ri sweswi hi nga yima kwala.”
Shivambu u ale a ha lo dziribya, mavoko wona ya ha yimiseriwe ehenhla. A wonge u khomelele matilo ku ya sivela ku wela ehenhla ka thavathava rakwe.
“Mina na wena hi vavanuna, leswi hi nga ta swi endla swi fanele ku ponisa vito ra mina,” ku hlamula Mabasa a ri karhi a kongoma enyangweni. “U fanele ku tsundzuka leswi ndzi nga tshama ndzi ku byela swona. Vutomi bya mina byi le swandleni swa wena.” A pfula rivanti, a hundzuluka a langutana na Sambo, ivi a huma a famba. A nga lelangi no lela.
“U nga hi hoxisi Sambo,” ku tsundzuxa Lamela. “Sweswi hi ta ya emahlweni na ntirho hikokwalaho ka leswi swi vuriweke hi wena.”
“A ndzi ehleketa leswaku sweswo swi le rivaleni,” ku tihlamarisa James. “Leswi wonge yo na yi xa la’ ka wena, ndzi ta ku hlamusela hi ku nonoka. Wena a wu pasangi nchumu. Digiri yo sungula ku na vumbhoni bya leswaku u lo xava ku fana na swiwitsi. Loko swo humela erivaleni sweswo, yi ta suriwa. Loko yi suriwile, ku ta landzela na ya BA Honours. Phela ku va munhu a nghenela no heta tidyondzo ta BA Honours u fanele ku va a pasile digiri ya BA. Wena u hava. BA Honours ya wena yi ta suriwa na yona. Ku ta endlisiwa xisweswo na le ka Master of Arts ya wena. U swi tiva kahle na wena leswaku yona yi fanele ku simekiwa ehenhla ka BA Honours. U ta sala u lo dlu!”
“Ndzi karhatiwa na hi leswi Brigadier Netshiozwi a nga yena loyi a nga ndzi vitanela maphorisa,” ku hlamusela Ringeta. “Ndza swi tiva na yena a a tirha hi ku landzelela swileriso swa n’wina. Se mina ndzi fanele ku sala kwihi xana? Ndzi fanele ku n’wi byela yini Zwane xana?”
Ku hlayiwa ka tivhoti ku fikile emakumu.
“Zwane?” ku hlamula Holobye Mabasa. “U vula yini hi sweswo xana?” Ku twa mahungu lawa a ya ta hi nomu wa Irene swi endle leswaku a twa nyuku wu n’wi luma-luma exikarhi ka misisi ya nhloko yakwe. Loko ku ri nhloko hi yoxe, a wonge se yi lo lovekiwa endzeni ka galaza.
“Kumbe nsati wa wena u ta swi kota ku pfula nhloko ya wena leyo nonohwa,” ku hlamula Zwane.
“Ndzi te ri tshama ehansi,” ku kariha Machovhani, a tiva no yima hi milenge. Mahlo yakwe a ya hatima malangavi ya ndzilo. “Tshama sweswi.”
“Ndza swi twa,” ku hlamula Mabasa. Ku swi twa a a swi twa. Ku swi kota ke?
“Ka ha ri na vanhu lava va ndzi twaka loko ndzi vulavula,” ku hemba Mabasa. A tshama exitulwini.
Va hleka.
“U lava ku vula yini hi sweswo?” ku vutisa Zwane.
“Loko ndzi ku hoxele hi yini?” ku vutisa Machovhani.
“Hikokwalaho ka yini?” ku vutisa Machovhani Mabasa. “Mina ndzi tiva wena u ri voko ra Kramer eka malembe yo tala.”
“A ndzi ta ku tsakisela yini?” ku vutisa Zwane. “Ndzi lava ku ku vona u ri karhi u xaniseka. Sweswo swi nge humeleli loko u ri esirheni.”
Hi ndlela yoleyo Brigadier Netshiozwi u kote ku vona Zwane loko a huma emutini wa yena, a sungula rendzo. Movha wa Zwane wu hundze hi kwala Netshiozwi a a pake kona, kambe na yena a nga vonangi nchumu. A nga solangi nchumu. Loko a ri Netshiozwi yena a a tibyele ku yimanyana ku kondza a tiyisa ku ri a ku nga salangi munhu endzeni ka yindlu. A a nga lavi ku tikuma a langutane na munhu un’wana etimhakeni leti ta xihundla xo tani. Leswi a a ri hava tinhlamulo ke?
“Leyi a hi yona ndlela yo tilulamisa,” ku lulamisa Sambo. A tlakuka a yima hi milenge. “Loko u ndzi pfumelela Muchaviseki, ndzi kombela ku wela ndlela. Nkarhi wu na mona.”
“A ndzi hlambanyisi hi wena, futhi a ndzi hlambanyisiwi hikokwalaho ka wena,” ku hlamula Mabasa.
Va hleka.
Va hleka hinkwavo.
“Ana mi ta va yimelela, a ndzi ri madokodela lawa i vanghana va n’wina xana?” ku hlamula Jerminah hi ku vungunya. Hambi eswivavini leswikulu, a a nga rhandzi ku tshova moya wa mukhalabye wakwe hi ku tshamela ku gomela swi nga heli.
“Na mina ndza swi tiva, ndza swi tiva,” ku hlekelela Shivambu. “Mina na Yehova ha swi tiva. Mi ta va Presidente hi Ravuntlhanu. A ku na ndlela yin’wana. Hinkwaswo swi hetisekile.”
Irene a yi languta. “A ndzi yi tivi.”
“Se ku sele timinete ta mune,” ku nghenelela Zwane. “U ta kala u heleriwa hi nkarhi u yime ndzhawu yin’we.”
“Ndzo ku lerisa,” ku hlamula wansati. “U Holobye wa Dyondzo etihofisini ta wena. Eka mina u nuna wa mina, ndzi na matimba lamakulu ehenhla ka wena. Futhi loko swi ta eka rihanyo ra wena, u fanele ku twa hi mina.”
“U nga kali u chava nchumu,” ku hlamula Mabasa. “U ndzi pfunile. Se a ndzi ri eku lorheni dyambu ri lo hosi!”
Loko a huma hi rivanti u twe wonge tinhompfu a ti biwa hi ku nuwela ka fendlele ro chipa. U hundzulukile a languta hala ni hala, kambe a nga vonangi munhu. Hiloko a nghena endzeni ka lifiti, a yi tova leswaku yi n’wi yisa ehansi. Fendlele yo chipa a yi damarhele swinene endzeni ka lifiti. A ntlokola.
“Swa antswa u endla sweswo,” ku tlherisela Mabasa, “a ndzi lavi ku twa mintsheketo mindzuku.”
“Ndzi ta ku fonela loko swilo swi lulamile hinkwaswo,” ku hlamula Mabasa.
Jenerala Johan Kramer a a thoriwile ku va mulawuri wa mavuthu ya tiko hi lembe ra 1986. Loko Lamela a vekiwile ku va Presidente wa tiko, vo tala va tibyele leswaku xo sungula lexi a a ta xi endla a ku ri ku susa Kramer eka xiyimo xakwe. Leswi a swi humelelangi. Presidente Lamela u tivise tiko leswaku yena a a navela ku tirha na vanhu va tinxaka ni tindzimi hinkwato.
“Emahlanganweni ya mapatu ya Du Toit na Pretorius,” ku yisa James emahlweni, a honisa leswi a swa ha ku vuriwa hi Machovhani, “ku na garaji yo xavisa mimovha leyi tivekaka hi ra Pre-Rand. Ndzi ta va ndzi ku yimele kona hi awara ya n’we ndzhenga wa namuntlha. U nga hlweli. U ta u ri wexe. U nga ringeti mathayi-thayi.”
Ku ku whi!
“Se u fike emakumu ya ku kondzelela ka mina,” ku sungula Machovhani a ri karhi a tshinelela swinene eka Zwane. A a lumanise na meno lawa hi vukari. “Ndzi ku byerile leswaku u nga nghenisi nsati wa mina etimhakeni leti. Se, u lava yini eka mina xana? Ndzi byeli sweswi. U lava yini? A wu kolwi hi leswi ndzi vulavulaka na wena na? A wu kolwi hi leswi ndzi ku yingisaka xana?”
“Ndzi ta n’wi yimela kwala.”
“Huma laha ehofisini ya mina, u nga ha tlheli u ta laha, famba sweswi,” a n’wi pfulela rivanti. “Loko wo ka u nga ndzi yingisi sweswi, u ta tisola.”
Mahungu, ngopfu-ngopfu ya xihundla, ya na minsusumeto yo tala. Leswi hi swona a swi chavisa Machovhani.
“Mina a ndzi na nkarhi wo tlanga magava,” ku papalata Mabasa xivutiso. “Ndzi ta ku vona nindzhenga.”
“A ndzi tilan’wi,” ku tlherisela Mabasa. “Ndzi karhele ku tirhana na mhaka yin’we masiku hinwawo. Ndzi lava ku hundzela eka tin’wana.”
“Vakulukumba,” ku sungula Mabasa, kambe a a nga ri na matimba yo yisa emahlweni. Ririmi a ri tate nomu wakwe.
“Fonela Presidente Lamela na Muavanyisi-nkulu u va byela leswaku u lava ku hlambanyisiwa vhiki leri taka,” ku hlekula Zwane. “Hi ndlela leyi u ta va u tiengetelele nkarhi.”
“Ndzi tsakisiwa hi leswi vandla leri ri nga na vavanuna ni vavasati vo tiya,” ku sungula Presidente Lamela loko se yindlu yi miyerile. “Vavanuna lavambirhi i vavanuna hakunene. A hi va beleni mavoko.” Ku phokoteriwa. Ku tlhela ku yimiwa na hi milenge, ku kombisa leswaku vanhu hinkwavo a va nkhensa vutlhari bya vavanuna lava. “Sweswi ku lo sala leswaku hi vhotela loyi hi lavaka leswaku a va murhangeri wa hina. Hi ta vhota exihundleni, un’wana ni un’wana a hlawula hilaha a rhandzaka hakona. Hinkwerhu hi phakiwe phepha rin’we ro vhotela eka rona. Nkarhi hi wona lowu. A hi vhoteni.”
“Vakhomuredi vambirhi hi lava,” ku yisa Presidente emahlweni. “Ku hava xilo xintshwa lexi ndzi nga mi byelaka xona hi vona. Va fike laha hikokwalaho ka n’wina. Khomuredi Mabasa u huma eka Xifundza xa Gauteng, kasi Khomuredi Mboxani u huma eMpumalanga. Lomu va yaka kona ku tiviwa hi vona vinyi. Hinkwaswo swi ta hetisisiwa hi milomu ya vona. Madoda, nkarhi wu fikile. Un’wana wa n’wina u fanele ku gwaba sweswi. Hi lava ku tiva lomu mi lavaka ku rhangela tiko leri mi ri kongomisa kona. Hi lava ku tiva loko mi ri na swikongomelo leswi swi nga ta hi koka mahlo. I mani a nga ta gwaba ku sungula?”
U langute wachi evokweni rakwe. Nkarhi a ku ri timinete ta makume-mbirhi ku ya eka awara ya n’we nindzhenga. U hefemulele ehenhla. A tlakuka exitulwini. A huwelela Irene.
“Mvhilopho leyi yi huma kwihi?” ku vutisa Machovhani. A kombetela mvhilopho hi xandla hinkwaxo, wonge rintiho rin’we a ri nga ta ringana entirhweni wa kona.
“Famba kunene, ndzi nga se ku vitanela maphorisa ya xibedlhele,” ku kariha Jerminah. “U suka endzhaku ka nuna wa mina ku sukela namuntlha.”
Shivambu a hlekelela swinene, a heta hi ku phokotela mavoko a nga se tshama exitulwini. Ndza tshemba leswaku loko a a nga chavi vukulu bya Mabasa a a ta va a vumbuluke na le hansi, a raha-raha milenge emoyeni.
“Ndzi ku vone na le ku sunguleni ku ri a wu na moya wa ntirhisano,” ku hlamula Zwane a karihile. “Ku sukela sweswi mina na wena hi ta tirhisana hi voko ra nsimbhi. A ndza ha ku kombeli nchumu. Ndzi to ku lerisa ntsena.”
“Ku sukela mundlwana ndzi fanele ku tshamisekisa timhaka ta mina hi vuntshwa nakambe, ngopfu-ngopfu hileswi xiyimo xa mina xi nga ta va xi hundzukile,” ku kombisa Mabasa. “Hambi ku ri muti wa mina wu ta rhurhisiwa wu ya eMahlamba-Ndlopfu, kwale ku nga na Lamela sweswi. Ndzi ta fanela ku dyondza no hanya eTuynhuis eKapa, hikuva rero i kaya rin’wana ra Presidente wa tiko.”
“Ahee,” ku hlamula Machovhani. A hundzuluka a langutana na wanuna wo leha loyi a a lo dzi, emahlweni kakwe. Nghohe ya wanuna loyi a yi nga vuyi emahlweni ya miehleketo yakwe. A swi nga endleka leswaku a va a ri eku xisiweni.
Shivambu u korhame a rholela mapapila lawaya. Mabasa a n’wi nyika mvhilopho ya leswaku a ya nghenisa lomo.
Va phokotela.
“Ndzi to ta kunene kwala,” ku hlamula Zwane. “Mina a ndzi chavi nchumu laha. Ndzi ta ta.”
“Hambi sweswi ku na tihuwa to tala,” ku hlamula Mabasa. “Tin’wana ti vangiwa hi vanhu vo fana na wena. Tin’wana i tihuwa leti ti rhangelaka ku hlambanyisiwa ka Presidente ematikweni hinkwawo. Swi tifanela ntsena na ku khotsiwa ka wena, swi ta tekiwa tani hi mhaka leyi a yi languteriwa ku humelela. Swipandza-nhloko swo fana na wena swa pfaleriwa ematikweni hinkwawo. Ku hava loyi a nga ta yi teka yi ri mhaka ya nkoka.”
“U na ntiyiso wa sweswo xana?”
Siku: Ravumbirhi, 2 Nhlangula 1997
“Eku heteleleni, ntiyiso hi lowu:
“O, hi wena Sambo,” ku hlamula Mabasa, a twa na mbilu yi suka evutshan’weni yi ya tluntlama enkolweni. “U ndzi khomele tihi xana?” Lexi a xi ri xivutiso xa nkoka swinene. Nhlamulo ya xona a yi ta boxa leswi a swi ta humelela eka siku rero.
“Ku hlawuriwa ka murhangeri a swi vuli nchumu,” ku hlamula Nkulukumba Zwane wa Isizwe Freedom Party. Wanuna loyi a a rhandza ku vulavula a pfale mahlo. Leswi a swi endla wonge u le ku lorheni. “Hina hi nghenele nhlawulo wa lembe ra 1991 hi ku tshembisiwa leswaku a ku ta vitaniwa valamuri va matiko ya le handle etimhakeni leti a hi nga twanani hi tona. Nhlawulo wu hundzile, valamuri do! Loko hi vutisa, nhlamulo ya kona a ya ha ri na nhloko kumbe ncila. Ndzi tiva nkulukumba Mabasa a ri wanuna wa ntiyiso swinene. Leswi swi ndzi karhataka hi leswi a nga xirho xa vandla leri ri fumaka. I xirho xa vandla leri ri nga pfumeriki ku vitana valamuri. A ndzi kholwi leswaku ku nghena ka Mabasa swi ta hundzula nchumu ehenhleni ka switshembiso leswi endliweke. Hi fanele ku tsundzuka leswaku matimba ya le ka vandla, a ya le ka Mabasa. Loyi o va munhu ntsena. Hambiswiritano, ha ku vuyisa ndoda. Kombisa loko hi hoxile eka leswi hi swi vuleke. Tiko ri langutele sweswo.”
Mabasa a a swi tiva leswaku nkarhi wakwe a wu sungula ku n’wi xupukela. A a fanele ku tirha hi xihatla. Etimhakeni to fana na leti ku laveka xihatla lexikulu.
“Se u vulavula tihi?” ku ta xivutiso xa Machovhani Mabasa. A a nga vileli ku bula tin’wana timhaka na nsati wakwe, ntsena loko ti nga khumbi Zwane.
“Ndzi ta kaneta hinkwaswo,” ku hlamula Machovhani hi ku kariha lokukulu.
“Swi ta va swi tlherisiwa hi yini xana?” ku vutisa Zwane. Nghohe yakwe a yi sungula no khwanyana hi ku vona xitimela xakwe xi ri karhi xi suka exiporweni.
“A ndzi tshembi ku ri wa titwa leswaku u vulavula yini,” ku tlherisela Zwane a ri karhi a yima hi milenge. “Ndzi karhele ku tlanga na wena. Ndza yi kuma cheke kumbe a ndzi yi kumi xana?”
“Ndzi ku byerile leswaku loko u tirha u fanele ku pfula mahlo ni tindleve leti,” ku hlamula Mabasa, a ri karhi a khomelela tindleve.
“Ndzi na ntiyiso wa swi vona leswaku leswi a hi ku vhaka,” ku nghena Mabasa etimhakeni loko se a fikile eka Sambo. “Ndzi swi tiva kahle ku ri wa swi tiva leswi swi ndzi fikiseke laha sweswi. A ndzi lavi ku ku dyela nkarhi. Leswi ndzi ku tivisaka xiswona wena a wu dyi nkarhi hikuva a wu na xixevo.”
“Ndzi ta ku hlamula hi ndlela yo kongoma,” ku vula Mabasa hi ku nonoka. “Mina se ndzi karhele ku tsutsumisiwa hi wena. Loko xi ri kona lexi u nga xi endlaka, xi endli sweswi.”
“Hi fanele ku hetisisa mhaka leyi sweswi,” ku lerisa Machovhani. Rito rakwe a ri ri ra munhu loyi a helaka mbilu hi ku chumayila vhese yin’we.
“Ku ta hlawula mina lomu mina na wena hi nga ta hlangana kona.” Ku hlamusela James hi ku komisa. “Loyi a nga na timhaka hi mina. Wena u ta endla leswi swi lerisiwaka hi mina.”
Papila leriya ri lo wa hi roxe emavokweni ya Mabasa loko a heta ku ri hlaya. A a nga ri na matimba yo ringana ku ri khoma.
“I vamani timbhoni ta kona?” ku vutisa Machovhani.
“Ndzi ta vona loko hakunene ri ta ku xela mundzuku,” ku chavisela Zwane a ri karhi a huma hi rivanti.
Loko a ri Lamela yena u amukerile xikombelo xa Kramer xa ku veka tintambu ehansi.
“Ndzi nga mi pfuna xana?” ku vula Irene a ri karhi a nghena ehofisini, a langute Holobye Machovhani Mabasa.
“Loko swi ri tano, hikokwalaho ka yini va nga hatli va ndzi handzula xana?” ku vutisa nghamu yakwe. “Mina a ndzi swi lavi leswaku miri wa mina wu endliwa xilo xo tidyondzisa hi xona.”
“Tiko ri fanele ku tivisiwa ntiyiso hi ku hetiseka,” ku pfumela muavanyisi-nkulu. “Misava hinkwayo yi fanele ku fununguleriwa manyala lawa hinkwawo.”
“Ina, kambe a yi ti eka mina. Yi ya eka Union Buildings eka Presidente Lamela,” ku hlamula Machovhani. A a ta rivala njhani machi leyi a yi katsa minhlangano hinkwayo ya vatirhi xana?
“A ndzi lavi leswaku ku tiveka nchumu,” ku hlamula Mabasa. Se a a sungula ku hela mbilu nakambe. “Ndzi lava leswaku leswi u swi kumaka swi tiviwa hi mina.”
“Mina a ndzi swi twisisi hinkwaswo leswi mi swi vulaka,” ku hlamula Jerminah. “N’wina mi vilerisiwa hi yini etimhakeni leti hinkwato xana? Swi tsandza kwihi ku n’wi byela leswaku milorho yakwe yi nge voni ku vonakala ka dyambu na?”
Matimba ya rirhandzu hi wona lawa ya susumeteke Irene, ya ya n’wi chela ehofisini ya Holobye Mabasa, a nga gongondzangi no gongondza. U lo nghena njhe! U fike a yima emahlweni ka tafula, a languta Machovhani Mabasa loyi a a hlamarisiwa hi maendlele lawa yo ka ya nga ri ya ntolovelo ya Irene.
“Timhaka leti,” ku hlamula Machovhani endzhakunyana, “ti ndzi heta matimba. A ndzi tivi leswaku ndzi nga hlamusela ndzi ku yini.”
“Naswona, a ku nga salangi munhu laha,” ku tlhandlekela marito ya Machovhani. A tshinelela mvhilopho, a hlaya nakambe leswi tsariweke ehenhla. “Exihundleni?” a tivutisa, hi rito ra le hansi swinene.
“Wa swi tiva na wena leswaku sweswo a swi nge endleki,” ku hlamula Machovhani. “U swi tiva kahle leswaku swilo leswi swi tirhisa ku yini.”
“Ndzi na xitsundzuxo xin’we,” ku hlamula James, loyi a a tilulamisele nhlamulo yin’wana ni yin’wana leyi a yi nga tshuka yi humelerile. “Ndza swi tiva leswaku u nga ringeta tindlela tin’wana to tisirhelela. Hambi ku ri ku ndzi lovisa u nga ndzi lovisa. Ndzi rhandza leswaku u swi tiva leswaku loko wo sungula ku ehleketa hi ndlela yoleyo, u ta va se u tivangela manyala yo tlula lawa u nga peta nhloko ya wena eka wona eka nkarhi wa sweswi. Tiva leswaku hambi ku burisana loku ka hina ka namuntlha ku kandziyisiwile eka xiteka-marito. Namuntlha ndzi kote ku endla leswi swi nga ndzi pfumelelaka ku hundzela eka tirhadiyo na thelevhixini.”
“Rivala leswaku u etlele exitokisini,” ku lerisa Mabasa. “Mhangu yoleyo yi teki tani hi swin’wana leswi nga humelelaka loko munhu a endla ntirho wo fana na wa wena.”
“Ntirho wihi?” ku hlamala Brigadier.
“Xa ha ri kona ‘xi-De Klerk-ana’ xana?” ku vungunya Presidente Lamela.
“Se u vulavula hi yini?” ku vutisa Machovhani. A a nga ha twisisi lomu James Zwane a a kongome kona.
Loko a hela hi ku huma eGallagher Estate a ku lo sala timinete tinharhu ku nga se ba awara ya nkombo nimadyambu. Mabasa a a fanele ku ya eAuckland Park laha a a fanele ku ya vulavula eka nongonoko wa thelevhixini. Leswi a swi lulamisiwe hi xihatla lexikulu. Tani hi murhangeri lontshwa a a fanele ku ya losa tiko hinkwaro, a ri byela leswi yena a a ri longele swona. Mabasa u nambe a swi vona leswaku vutomi byakwe a byi cince hi xihatla lexikulu. Ku sukela sweswi a a nga ha ta kuma nkarhi wo ringana wo tilulamisela swilo. A a ta fanela ku dyondza ku endla swilo hi nkarhi wolowo. A a navela wonge loko nsati wakwe a a ri kona etlhelo kakwe. Jerminah a a swi kota ku lulamisa swilo hi ndlela leyi a yi antswisela nuna wakwe vutomi byakwe. Mabasa a a tiya hi yena. Nkarhi wolowo a a n’wi navela swinene.
“A wu ndzi byeli nchumu ehandle ko ndzi chavisa hi khotso,” ku hlamula Zwane.
“Ndzi nge yi ekaya namuntlha loko ndzi nga se kuma mhaka leyi hinkwayo,” ku tshembisa Sambo.
“Swi endliwe hi ku rhandza ka wena,” ku kariha Mabasa. “Ku sukela rini wena u ri nawu xana? Hi wena u leriseke leswaku Shivambu a khomiwa. Sweswi, u fanele ku lerisa leswaku nandzu lowu u n’wi rhwexeke wona wu suriwa etibukwini hinkwato.” Lexi a xo va xileriso.
“Ndza nkhensa loko u amukele ku tirhisana na mina,” ku vula Mabasa. “Mhaka yo hetelela leyi ndzi lavaka ku ku byela yona i ya xihundla lexikulu. Ndzi ta ku byela yona ntsena loko u ndzi tshembisa leswaku u ta ya na yona esirheni ra wena.”
“Ndzi vulavula hi matiko ya le handle, ngopfu-ngopfu hi vamakhelwana va hina, hi xikongomelo xo karhi,” ku hlamusela Mboxani. “Hi fanele ku tiyisa leswaku ku na ku rhula ematikweni lawa ya hi rhendzeleke. Leswi swi ta dya mamiliyoni yo tala ya timali leti a ti fanele ku antswisa swo tala laha tikweni. Loko ho tiyisa leswaku ku na ku rhula na ku twanana eZimbabwe, eSwaziland, eLesotho, eMozambique, eBotswana, eZambia na le Namibia, hi ta kota ku va na ku rhula na hina. Xi ta va xihoxo lexikulu loko Afrika-Dzonga o rivala leswaku i un’we na matiko ya Dzonga wa Afrika. A ndzi vuli leswaku hi fanele ku nghenelela eka timhaka ta xikaya ta matiko man’wana, e-e. Tiko rin’wana ni rin’wana ri fanele ku pfinyana ni swiphiqo swa rona. Leswi ndzi vulaka swona hileswaku loko swi kombisa leswaku swi lava ku hi onhela kumbe ku hi tikisela, hi fanele ku lava tindlela to pfuneta. Hi nge swi koti ku hlawulela vanhu va matiko man’wana loyi a faneleke ku va Presidente wa vona. Lowu i ntirho wa vanhu va tiko rero. Loko ku lwetana ka vona ku endla leswaku mindzilikano ya hina yi nga ha tshamiseki kahle, hi ta fanele ku nghenelela hi ri karhi hi xixima ku tiyimela eka tiko rihi kumbe rihi.”
“Hinkwaswo se ndzi swi veke emavokweni ya wena.”
“Hi swona,” ku hlamula Matsalani wa Holobye wa Dyondzo. Mahlo yakwe ya wele ehenhla ka ka buku ya xikambelo leyi a ya ha bvutame kwalaho ehenhla ka tafula.
A a fikile eka xiyimo lexi n’wa-tipolitiki un’wana ni un’wana a xi khongelelaka hi mbilu ni moya. A a fikile emaninginingini. A ku nga ha ri na swin’wana ehenhla ka leswi. A swi fana na loko a yimile enhlohlorhini ya ntshava, swilo hinkwaswo swi ri ehansi ka milenge ya yena. Misava a yi andlarile emahlweni ka yena. A wonge a nga yi vunga emavokweni yakwe loko a swi rhandza. A wonge a nga yi pyanya exikarhi ka tintiho takwe timbirhi. A yi ri ya yena. Yona, ni vanhu lava a va hanya eka yona. Ku tikarhata kakwe ka malembe a ku veke mihandzu leyinene. Matimba yakwe ehenhla ka tiko a ya ri lawa ya ndlandlamukeke. A a ta xiximiwa, a hloniphiwa hambi ninhlekanhi hambi nivusiku. Hi xinkadyana a a hundzuke nghala ya mambvhele, ya vurhena lebyi byi nga tiyeriwiki hi munhu. Eka van’wana kumbe a a hundzuke Xikwembu hi ku copeta ka tihlo. A a nga ngungumelangi tani hi Nikodema ku xava tivhoti ta vanhu hi ririmi. A a nga ngwingwangi exinyamini a byala vubihi hi mavito ya van’wana. A a nga chochovelangi exikarhi ka rihlohlonya a rhwele switshembiso eka lava va nga ta n’wi hlawula. Marito yo lumbeta no hemba a ya nga tshwuteriwangi hi nomu wakwe. A a lwe nyimpi yakwe hi ndlela ya ndzhuti. A ku nga ri na xikhutu. Loko a a hela hi ku ya tilata, a byi ta va bya n’wantenyani.
“A ndzi rhandzi ku ku twisa ku vava,” ku hlamula Jerminah endzhaku ka nkarhinyana, “kambe ndza swi twa embilwini ya mina ku ri ku na leswi u ndzi civelaka swona. Ndzi byeli nkatanga, xifuva xa wena hi kona xi nga ta kota ku sala xi vevukile. Endzeni ka nhloko ya mina, endzeni ka xifuva xa mina, ku na matimba lawa ya navelaka ku hambulelana na wena ku tikeriwa hinkwako.”
Loko ku ri vuyeni bya Mabasa byi n’wi khomelete nkarhinyana. U kale a kuma ku ntshunxeka a huma ehodeleni loko ku ba awara ya vunharhu. Nkarhi wa siku rero a wu fanele ku hlongorisiwa wu kondza wu khomiwa, wu kokeriwa endzhaku leswaku a ta kota ku veketela swilo swakwe kahle.
“Ringeta Shivambu i muyimeri wa wena,” ku tsundzuxa Zwane. “A a ri eku secheni endlwini ya mina.”
“U nga chavi nchumu,” ku hlamula Machovhani, a ringeta ku endla ntiya-nhlana. A miyelanyana. “Hi swona, ndzi nkhensile Irene. Ku nga ngheni munhu laha sweswi. Ndza ha languta swin’wana.”
Machovhani a ri amukela hi mavoko ya ritukulu lerikulu. Papila ra kona a ri tika tani hi dyitamba ledyikulu. U rhelerise mahlo, a sungula ku hlaya marito lawa a ya mpfampfarhutiwe hi vukheta lebyikulu ehenhla ka rona:
Nkhuvu a wu fikile emakumu.
Loko nkarhi ku ri hafu ku bile awara ya nhungu nimixo Machovhani a a ri karhi a huma exibedlhele xa Louis Pasteur epatwini lerikulu ra Schoeman, ePitori. Nsati wakwe a a fanele ku ya endliwa vuhandzuri siku rero. Madokodela a ya n’wi tshembisile leswaku vuhandzuri bya kona a byi nga karhati swinene. Xikhongelo xakwe lexikulu a ku ri leswaku nsati wakwe a va a hanyile swinene hi Ravuntlhanu leswaku a ta hlambanyisiwa emahlweni ka yena. A swi nga ta hetiseka loko Jerminah o tsandzeka ku va kona hi siku-nene.
“Se ti sungule ku hisa timhaka,” ku hleka Presidente, a landzeleriwa hi ntshungu hinkwawo, “na matsolo ya sungula ku dzunga.” A miyelanyana. “A ndzo mi vutisa-vu ntsena, ndzi swi lulamise khale leswi swi fanele ku endlisiwa xiswona. Evokweni ra mina ndzi khome mali ya R2,00 ya nsimbi, leyi mi nga kala mi yi thya ‘xi-De Klerk-ana’, hileswi nkoka wa mali ya tiko leri wu nga chika hakona, wu chipa ku fana na mavandla man’wana lawa ndzi nga taka ndzi nga ya boxi hi mavito.”
Loko nongonoko wu hela a ku be timinete ta makume-nharhu endzhaku ka awara ya nhungu. U lerisile muchayeri wa movha leswaku a n’wi heleketa exibedlhele xa Louis Pasteur leswaku a ta ya vona nghamu yakwe. A a nga ha lavi ku fowuna. A a to ya kunene a ya vona nsati wakwe. Loko ku ri tipolitiki ta tiko a ti fanele ku pfa ti yimele etlhelo.
“Ndzi n’wi tiva kahle,” ku hlamula Jerminah hi ku hatlisa. “Vito rakwe a ndzi ri lavi ekusuhi na wena. James Zwane i vito leri ri tisaka makhombo na nhlomulo ntsena.”
“Wanuna luya u kwala ehofisini ya n’wina. I khale a mi yimerile. U ri loko mi nga hatli mi vuya, u ta vitana vateki va mahungu,” ku tsemakanya Irene. “A ndzi tivi leswaku u kongome yini.”
A miyelanyana.
Shivambu a nga swi kotangi hambi ku pfula nomu. A a nga swi tivi leswaku a a fanele ku hlamula a ku yini. Leswi a swi n’wi tise kwalaho a ku ri xihundla xa yena na mbilu yakwe. Loko yi ri misava yona, a yi ri ekusuhi no amukela ku vuya ka Hosi Yesu.
Loko a hela hi ku fika ehofisini yakwe, a a lo tapi hi nyuku, mahahu na wona ya ri karhi ya tivika ku baleka. A a karihe ku tlula na xivatla-nkombe. Rivanti u lo ri raha kunene, a nghena ehofisini. Matimba ya ntanghu yakwe ya endle leswaku rivanti ri tlhela ri tipfala hi roxe.
“Tatana Mabasa,” ku hlamula Sambo, “mi ta ndzi rivalela. A ku na leswi ndzi nga kotaka ku mi byela swona sweswi.
“Ndza ha yimele ku twa leswaku madokodela ya ri yini namuntlha,” ku hlamula Jerminah. Rito rakwe a ri khwehlekile, ri kombisa ku vilela ka munhu loyi a twaka ku vava lokukulu. “A va ri kwala, va ri karhi va ndzi khoma-khoma makhwiri lawa wonge tintiho ta vona ti na switwi swa mangava. Van’wana a wonge vo lava ku ndzi pfatlanya hikuva a va tshikelela khwiri ra mina lero ndzi twa wonge marhumbu ya mina ya nga boxa hi le nhlaneni wa mina.”
Mavoko! Makhwela! Minkulungwani!
Muchayeri u vulavulele eka rhadiyo yakwe, ivi movha wo basa wa BMW528i lowu a wu ri kwalaho mahlweni ka vona wu sungula ku famba. Enhlaneni a wu rhwele rivoni ra rihlaza leri ri nga sungula ku rhendzeleka. Endzhaku ka movha wa Mabasa ku nghene movha wun’wana wa Volvo, wa ntima. Enhlaneni wa wona a ku rhendzeleka rivoni ra rihlaza. Mimovha leyi yi hlongorisane hi rivilo lerikulu yi ya nghena eka patu ro ya ePitori. A yi fambela exineneni ntsena, yi lumeke timboni hambi leswi a ku ri nhlekanhi.
Ndziwi! Ndziwi! Ndziwi!
“I mani loyi a nga te ri u fanele ku yi kuma?”
“A ndzi swi tivi leswaku u vulavula tihi manuku,” ku ringeta Machovhani ku tiponisa. A a ri karhi a ehleketa ndlela yo hlamula Zwane.
“Leswi swi vulaka yini?” ku vutisa Lamela. A a nga tshembi leswaku a a swi twe kahle leswi a swa ha ku boxiwa hi Sambo.
“Kasi u lava yini wena xana?” ku vutisa Jerminah. “I ncini lexi xi ku susumetaka hi ndlela leyi?” A tova kunupu yo kombisa leswaku a a lava ku pfuniwa hi xihatla. Zwane a nga swi vonangi leswi.
Loko Irene a humile ehofisini Mabasa u sale a dya marhambu ya nhloko. Mhaka ya Irene a yi nga n’wi nyiki vurhongo. A a tiva yini? A a vone yini? A swi ta tikomba hi ku famba ka nkarhi.
“I ntiyiso leswi ndzi swi vuleke, Digiri ya BA yi nyikiwile Tatana Mabasa hi ndlela leyi faneleke,” ku tiyisa Sambo nakambe.
“A ndzi lavi munhu loyi swi nga ta n’wi tsakisa, ndzi lava loyi a nga ta swi kota ku tirha,” ku lulamisa Mabasa.
“Ndza mi nkhensa,” ku sungula Mabasa loko huwa se yi hungutekile, “ndza mi nkhensa swinene. Ndzi rhandza leswaku mi swi tiva ku ri ndzi kote ku fika laha ndzi nga kona namuntlha hikokwalaho ka vutshembeki bya n’wina. Ndzi ta suka eka Ndzawulo leyi namuntlha, ndzi suka hi mbilu leyi tshovekeke. Ndzi suka exikarhi ka vanakulobye ni vanghana va mina, lava a se va hundzuke maxaka ya mina. Ndzi huma ekhokholweni leri a ndzi swi titwa ndzi hlayisekile eka rona masiku hinkwawo. Ndzi suka eku vonakaleni loku a ku nga ha tlunyi mahlo ya mina. Ndzi huma eku kufumeleni loko a ku fambisana na eka miri wa mina. Lomu ndzi yaka kona a ndzi na ntiyiso kumbe vutivi bya xiyimo xa rirhandzu ni nkufumelo. Ndzo khongela ku kuma swilo swi fana na kwala. Xikombelo xa mina eka n’wina i xin’we. Tshamani mi rhandzana hi ndlela leyi ndzi mi tivaka hi yona. Khomanani hi mavoko, mi tirhisana. Mi ta tshamela ku hlula. Ndzi ta mi endzela. Ndza mi nkhensa swinene. Nkarhi wo vulavula swo tala a wu kona namuntlha. Rhandzanani. Inkomu.”
“Mhaka yo hetisela hi leyi,” ku yisa Machovhani Mabasa emahlweni a ri karhi a yima hi milenge. A languta xikomba-nkarhi ekhumbini. A ku ri hafu ku bile awara ya khume-n’we nimixo. “Ndzi lava leswaku u landzelela Zwane hi le ndzhaku vusiku ni nhlekanhi, u vona hinkwaswo leswi a swi endlaka. Ndzi lava leswaku a nga tshineleli ekusuhi na mina.”
“Ndzi lava ku ku tsundzuxa hinkwaswo leswi,” ku hlamula James. A a nga tlheleli endzhaku. “Ndzi lava leswaku u kala u swi vona leswaku ndzi khome vuxokoxoko hinkwabyo. Mlungisi Kota a a tirha eka ndzawulo leyi a yi nghenisa timaraka eka khompuyutha. A swi tiviwa hi vo tala leswaku loko a fumbarherisiwe xuma, a a cinca timaraka hi ku rhandza. Wena u humese R100,00. Makume-mune nhungu ya hundzuke makume-ntlhanu ya tiphesente. Laha a ku feyiriwile, ku pasiwile.”
“Presidente wa tiko u fanele ku languteka,” ku sungula Jerminah, “ngopfu-ngopfu hi siku leri a hlambanyisiwaka hi rona. Phela ku ta tekiwa swifaniso swa matimu hi rona siku rero.”
“Timhaka leti ndzi ta tilulamisa sweswi,” ku tshembisa Mabasa. “Ndza ha vhe ndzi ya tilulamisa ka ha te tani, ta ha hisa.”
Hambi hileswi a a rivatiwe hi riqingho nkarhinyana, hambi hileswi se a a pfilungakanyekile emoyeni na le miehleketweni, Mabasa a a nga ri na ntiyiso lowu hetisekeke. Ntiyiso hileswaku tinhompfu takwe a ti lahlekeriwe hi risema leriya a ri n’wi hlamarisile. Moya wo tenga a wu vuyile nakambe. Risema a ri ye kwihi?
“Mina a ndzi lavi ku pimiwa hi marito ya nomu wa mina, ndzi rhandza ku pimiwa hi ndzima leyi ndzi yi hlakuleke,” ku hlamula Mabasa. “Ndzi nyikeni nkarhi wo tlakusa xikomu. Loko ndzima yi nga fambi, ndzi byeleni. Loko ndzi nga se tlakusa xikomu, mi nga sunguli ku ndzi sola. Loko swi ri switshembiso swona swa karhi swa hetisisiwa. Khombo eka lava va nga swi voniki. Khombo eka lava va languteleke ku hundzuriwa ka matimu ya malembe yo tlula makume-mune hi vhiki rin’we ntsena. Volavo hi nge koti ku pfuka hi va tsakisile. Lowu i ntiyiso.”
“Ndzi swi tive kahle leswaku u ta hela hi ku nghenisa maphorisa etimhakeni leti,” ku tlherisela James. “Sweswo swi ta pfuneta ntsena ku endla leswaku ndhuma ya vito ra mina, na vuxisi lebyi u byi endleke, swi ya emaninginingini ya mahungu ya n’hweti. Kumbe ndzi nga pfaleriwa siku rin’we exitokisini. Endzhaku ka sweswo vanhu va ta ku lerisa ku ndzi ntshunxa. Va ta lava ku tiva leswaku mina na wena hi holovela yini.”
“Hi ta vona hi swona.”
“Ndzi ta n’wi dlaya hi mavoko lawa ya mina,” ku kariha Machovhani Mabasa. “U nyikiwe hi mani mfanelo yo ta eka wena xana? Naswona, kwala xibedlhele va wu kuma kwihi nawu wo pfumelela vanhu ku endzela ehandle ka mpfumelelo wa wena n’winyi xana? Loko a a lo ku dlaya ke?”
“Ndza swi tiva leswi u vulaka swona,” ku hlamula Mabasa endzhaku ko miyelanyana. “Hambi a ri mina se ndzi sungula ku n’wi helela mbilu. Zwane u karhata ngopfu. U tibyele leswaku hinkwaswo leswi swi ehleketiwaka hi yena swi fanele ku humelela hi ndlela yakwe.”
“Yini?” ku chuhwa Machovhani.
Ivi tinhompfu ta Mabasa ti bvhanyangetiwa hi risema ra matimba swinene. A ri nga ri risema ro phomisa marha, kambe a ri tlhela ri nga vi risema ra ku vilula timbilu. A ri endla wonge a ri na tlhelo ra ntiyiso. A swi endla wonge a ka ha ku hundza mfafazelo wo karhi. U nuhwete nakambe, a ringeta ku bvumba leswaku a ri ri risema ra yini kambe nhlamulo do! Mabasa a phumunha tinhompfu takwe hi le ndzhaku ka voko, wonge a a lerisa risema ku hambana na yena. Voko rakwe ri kulule na swinyukwana leswi a swi pfempfile exikandzeni xakwe hi xinkadyana.
“U nga nghenisi xinhompfana xa wena etimhakeni leti ti nga ku ringanangiki,” ku tsundzuxa Mabasa. “Tiva leswi ndzi ku leriseke swona ntsena.”
Ku phokoteriwa mavoko.
“Presidente Lamela, wena Muchaviseki u nga hi velekela dimokrasi u ri emapindzini ya makhema ya xihlau-hlawu; eka n’wina tinhenha ta vandla leri ro xonga swonghasi leri ri tiseleke vanhu va ka hina ntshunxeko, ndza mi losa,” ku sungula Mboxani. “Namuntlha ndzi yime la’ mahlweni ka n’wina ndzi ri karhi ndzi mi kombela leswaku mi ndzi hlawula,” ku boxa Mboxani hi ku kongoma. “Xikombelo xa mina hi leswaku mi rivala lomu ndzi humaka kona, mi rivala hambi ku ri leswi ndzi nga swona, mi yingisa miehleketo leyi ndzi taka na yona.”
“Hello,” ku ta rito ra nghamu yakwe eka thelefoni yakwe.
“Loyi a nge ri u nge swi koti ku dyondza u ri karhi u wu endla ntirho wa kona i mani xana?” ku vutisa Mabasa. “Mina ndzi pfumela ntiyiso lowu nge munhu u dyondza hi ku endla. Ku languta ku twa swa pfuna, e, kambe ku endla hi swona leswi swi dyondzisaka hi ku hetiseka.”
“Mhaka leyi se yi bohanile hakunene,” ku hlamula Machovhani Mabasa, a endla wonge o vulavula na ye’ n’winyi. Pulani yakwe a yi rahile, yi vuya yi ta n’wi hima nghangha leyi. “Hambiswiritano, swilo leswi hinkwaswo u swi vulaka laha, mina swi ndzi khumba hi ndlela yihi?”
“Ri xile, i Mabasa loyi a vulavulaka,” ku vulavulela Mabasa endzeni ka thelefoni ya mihlolo.
“Ndzi ta ku ndzi chavisiwa hi yini?” ku vutisa Mabasa.
“Hlamusela u tsemakanya,” ku lerisa muavanyisi-nkulu.
“Ndzi ta hlamusela hinkwaswo hi ndzexe, a ndzi rhandzi ku mi tota thyaka ra vito ra mina,” ku tinyiketa Mabasa. “Ndzi pfumeleleni sweswo ntsena.” A a amukela leswaku hinkwaswo a swi herile.
“Mbitsi?” ku pfuneta Mabasa.
“Sweswo a ndzi swi tivi, futhi a ndzi lavi no swi tiva,” ku tlherisela Zwane, a helanyana mbilu ro sungula hi mpfhuka a sungurile ku burisana na Mabasa. “Lexi ndzi xi tivaka hi lexi: Wena u ta humelerisa leswi ndzi ku lerisaka swona.”
“Se a ndza ha twisisi hakunene,” ku ta rito ro kwalala ra Machovhani. Mhaka leyi a yi sungula ku n’wi tshova matimba . “Wa ha ku vulavula hi mamiliyoni kwala. Kasi a wu ku yini?”
“Kasi mapapila ya mina u ya cukumetelela yini ehansi minkarhi hinkwayo xana?” ku vutisa Mabasa.
“E-e, hikokwalaho ka kungu ra wena na Shivambu yoloye,” ku hlamula Zwane. “Loko ndzi huma laha ndzi ya etindlwini ta vuhaxi ta thelevhixini eAuckland Park. Madyambu ya namuntlha, tiko hinkwaro ri ta hlayeriwa mahungu yo tsema nhlana hi loyi va nge u ta va Presidente. Tiko hinkwaro ri ta suka misisi hikokwalaho ka mahungu ya kona.”
“Mina ndzi vona ku ri na wa vunharhu etimhakeni leti,” ku hlamula Sambo hi ku kongoma. “Hi ku vona ka mina ku na munhu kumbe vanhu lava va ku chavisaka hikokwalaho ka tidyondzo ta wena. Vona hi vona lava u faneleke ku tiyisa leswaku a va boxi xihundla xa timhaka leti. Mina ndzi nge vuyeriwi hi nchumu loko ndzo tshuka ndzi hundzisile mahungu lawa.”
“Swileriso a swi humi ehofisini ya mina ntsena,” ku hlamula Mabasa hi ku nonoka nakambe. “Eka timhaka tin’wana hofisi ya mina yi hava hambi ri ri rito rin’we ra mhamba. Hambi ndzo ringeta ku vulavula ndzi nge hatli ndzi twiwile. Minkarhi yin’wana ndzi nge heli ndzi twiwile hambi ndzo ba lexi dumaka. Kona loko ndzo ringeta ku susumeta leswaku ku hatlisiwa, ndzi ngo va ndzi endlela ku nyanyisa ku nanayila ka mampfani.”
“A ndzi swi tivi,” ku konyolola Irene.
Vaholobye ku fanele ku va lava va nga ta kota ku fikelerisa swikongomelo leswi. Ndzi lava leswaku ntirho wu ya emahlweni. Ku ta tirhiwa hi vuswikoti ni ku nyiketana. Ntirho wa mina lowukulu i ku aka tiko, ku nga ri ku cinca khabinete.”
“Marito ya mina yo hetelela,” ku yisa Presidente Lamela emahlweni, “ i yo nkhensa nhenha leyi Jenerala Kramer.” A hundzuluka a n’wi languta. “Loko ndzi bohe leswaku u ya emahlweni na ntirho lowu a ndzi swi tiva leswaku a swi fana na ku tshemba nyoka. Vanghana vo tala va mina va sungule ku fambela ekulenyana na mina hikokwalaho ka xiboho lexi. Ndzi ku langutile ivi ndzi vona wanuna loyi a tshembekaka. Ndzi bohe ku ku thola eka ntirho lowu hikuva vuhlayiseki bya tiko a byi hetisekile emavokweni ya wena. A ndzi nga tholi wena. A ndzi thola vutshembeki na miehleketo leyi baseke leyi yi nga tumbela endzeni ka wena. Namuntlha ndzi vula ndzi nga tipfinyingi leswaku wena u munghana loyi a tshembekaka hakunene.”
“A ndzi ku chavisi,” ku tshembisa Zwane. “Loko u nga kholwi, u languta mahungu ya awara ya vunkombo madyambu ya namuntlha. Vito ra wena ri ta va nhlokomhaka leyikulu ya wona.”
Lavo hatlisa evuloyini a va n’wi lume ndleve khale leswaku lebyi a ku nga ri vuvabyi njhe, a ku ri xifula. A va vula na leswaku leswi a ku ri mihandzu ya mona lowu vanhu a va ri na wona ehenhla ka ku humelela ka va ka Mabasa. Madokodela a ya kanetana, va vonisana, hi ku ringeta ku hlanganisa vutlhari bya vona eka mhaka leyi a va kongomane na yona. Nsati wa Holobye wa Dyondzo u fanele ku tshunguriwa hi vukheta lebyikulu. Futhi loko Holobye wa kona ku ri Machovhani Mabasa, vukheta byi fanele ku tlhandlekeriwa byi tlhela byi khapa.
Ku tsandzeka ka Sambo ku fowuna a swi nyanyisa timhaka na swona.
Loko a humela ehandle u hlamele ku vona xinyami lexikulu. Loko a languta xikomba-nkarhi evokweni rakwe, u hlamele swinene ku vona leswaku awara ya vunhungu a ya ha ku hundza hi timinete timbirhi. A a tshame nkarhi wo tlula tiawara timbirhi exibedlhele. Nkarhi wa kona a wu lo haha.
“Ndzi tele mali ya mina,” ku hlamula Zwane hi ku olova.
“Ehofisini ya Presidente a ku fanelangi ku tumbetiwa manyala,” ku hlamusela Lamela. “Ku fanele ku tshama ku basile, ku tengile. Loko leswi swi vuriwaka laha swi ri ntiyiso, tiko leri na Mfumo lowu swi ta famba swi hoxe mincila exikarhi ka milenge tani hi magavari.”
“Ndzi nge wu kumi nkarhi wo ta eka wena namuntlha, ngopfu-ngopfu hi nkarhi wa ntirho,” ku sungula Mabasa loko se a tihlanganisile na Sambo. “Loko ku ri leswaku u na swin’wana leswi u lavaka ku burisana na mina hi swona, kumbe hi nga hlangana loko se ri perile.”
Irene a a toloverile ku tirhisa xileswi. A a swi tiva leswaku a a fanele ku sungula kwihi, a ya heta kwihi. U vutise eka vafambisi va vusirheleri bya tihofisi, a vutisa eka valawuri, a vutisa eka vafambisi va swiyenge, a languta na le bukwini ya vuyeni. A ku nga ri na nhlanga yo baleka ngati. Leswi hinkwaswo a swi nga ta tsakisa loko swi wela etindleveni ta Mabasa.
“Mi ta ndzi rivalela mhani,” ku vula Zwane. A tiva no bambetela katla ra Irene.
“Machudeni a va hlayi milawu hinkwayo leyi yi fambisaka timhaka ta tidyondzo ta vona,” ku hlamusela Sambo. “Hikokwalaho va pfaka va xiseteriwa hi lava va tilavelaka mali.”
“Mina hi mina ndzi nga ta tihlanganisa na wena,” ku tlherisela James Zwane. “U nga kali u tikarhata hi sweswo. Swi tshikeli mina.”
“Va endlisa sweswiya loko se va taleriwe hi ntirho,” ku hlamula Irene. “Futhi swa antswa hikuva n’wina va mi lerile. Minkarhi yin’wana vo nyamalala njhe!”
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
“Ndzi swi twile mhani, ndzi ta endla tano,” ku hlamula Machovhani.
“Ntirho wo sungula?” ku hlamala Mabasa. “Kasi ka ha ri na yin’wana na?”
Xifaniso lexi nga tekiwa eka nkarhi wolowo xi ve eka tinyuziphepha letikulu hinkwato mpundzu lowu landzelaka. A xi vuriwe: ‘Vupresidente byi pfuxelana’.
“Na wena u nga ringeti mathayi-thayi,” ku hlamula Mabasa. “Ku sukela sweswi, loko u kala u huma laha ehofisini ya mina, u ta va u ri karhi u landzeleriwa hinkwako laha u nga ta famba kona. Mahlo ya mina ya ta va na wena. A ku na nchumu lexi u nga ta xi endla ivi ndzi nga xi tivi. U tivonela.”
Zwane u yime nkarhinyana wonge a a lo biwa hi rihati. Vutlhari a byi hahile hi xinkadyana. Hambi a ri Mabasa a a lo gabaa, a hlamale vukari lebyi bya Irene. A a tiva Irene a ri munhu wa xichavo swinene. Siku rero a a vona tlhelo rakwe lerintshwa. Va ri vambirhi a va chavisiwe na hi marito lawa a a ya vurile. A a vula yini loko a ku Zwane u tolovele ku tshamela ku xanisa vanhu van’wana xana? A a tiva yini Irene loyi?
“Xana a wu swi voni leswaku se ndzi wele esirheni xana?” ku vutisa Mabasa a ri karhi a languta Sambo endzeni ka mahlo. “A ka ha ri na xin’wana lexi xi nga lulamisiwaka laha. Tiko ri tiva leswaku ndzi feyirile, kambe ndzi khome Digiri hi mavoko. Seletelani khele leri. Ndzi yimbeleni.”
Hi nkarhi wolowo ku ve ni ku gongondza erivantini. Ivi ri pfuriwa, Sambo a nghena.
Exibedlhele dokodela u rhange hi ku kanakananyana ku ntshunxa Manana Mabasa leswaku a ya nghenela nkhuvo wa ku hlambanyisiwa ka Presidente lontshwa. Jerminah a a nga se va eka xiyimo xo tsakisa swinene. Mabasa u hlamusele dokodela hilaha mbilu yakwe a yi rhandza vukona bya Jerminah eka nkhuvo lowu. Va kale va twanana leswaku Jerminah a a ta heleketiwa hi vaongori vambirhi, naswona a a ta pfumeleriwa ku va eka xinkhubyani lexi nkarhi wo ringana awara ntsena. Dokodela a a ta va ekusuhi na yena. Mabasa u nkhensile hinkwaswo leswi, kutani a hatla a ya vonana na nsati wakwe. Leswi swi tsakise Jerminah swinene, a nkhensa na nuna wakwe hi xiendlo lexi.
Daniel Machovhani Mabasa u lave ku hi xisa hinkwerhu. U tumbetele tiko hinkwaro ntiyiso. U rivele mhaka yin’we ntsena: Ntiyiso a wu tumbeteki. Ndzi na vuxokoxoko lebyi nga ta kombisa leswaku Digiri ya BA leyi a tiviwaka a ri na yona, a nga yi pasangi. U lo yi xava ku fana na malekere. U tsandzekile eka tidyondzo ta History ta lembe ra vunharhu. U xave ku pasa hi R100.00.
“Maveriveri ya mhaka leyi ya fikile eka hofisi ya mina eka masikunyana lawa ya ha ku hundzaka,” ku hlamusela Sambo. A nga boxangi leswaku ya fikisiwe hi Mabasa hi byakwe. “Ndzi endle vulavisisi. Ndzi lave eka...”
“Vusiwana a bya ha tirhi laha,” ku hlamula Zwane. A yima hi milenge. “Sweswi ku ta pona loyi a nga ta rhanga a gwaba. A ka ha yimelaniwi. Mina se ndzi swi amukerile leswaku mali ndzi nge yi kumi hi ku tirhisana na wena. Lokoswiritano, na wena u nge yi kumi. U nge hlambanyisiwi ndzi ku byela.”
“Tatana Mabasa,” ku hlekelela Shivambu loko a ri karhi a nghena, “i nkateko lowukulu evuton’wini bya mina ku tivana na Muchaviseki wo fana na n’wina.” A tlharhamula voko a qhavulana na Mabasa. A a tiva leswaku vuxaka byakwe na Mabasa a byi nga ya emahlweni no endla leswaku a dya xinkwa lexi totiweke botere matlhelo hinkwawo.
“Ndzi lava ku ya eka tinyuziphepha ndzi ya boxa leswaku wena u hava mapapila ya tidyondzo leti u tivekaka hi tona,” ku boxa James. A a ri na ndlela yo boxa timhaka to tika hi ndlela yo olova. “Ndzi lava ku tivisa tiko hinkwaro, hambi ku ri misava hinkwayo, leswaku u mbabva. Ndzi lava ku ku veka erivaleni, tiko hinkwaro ri ta kota ku tiva leswaku u mani. A swi fanelangi leswaku tiko ri landzelela ndzhuti wa xipuku. Ndzi lava ku ku tivisa leswaku u nge vi Presidente wa tiko leri. U nge hlambanyisiwi hi Ravuntlhanu. Ndzi nga swi sivela loko ndzi swi rhandza, naloko u nga endli leswi ndzi nga ta ku lerisa swona.”
“Ndza ha famba, u ta vona hi mina loko se ndzi vuya,” ku hlamula Mabasa. A ganyula a huma ehofisi yakwe.
“Mamiliyoni ya khume-mbirhi!” Ku chuhwa Machovhani. Mahlo ya kula wonge ya nga buluka ya huma enhlokweni yakwe. “Ndza kholwa leswaku se wo ndzi vungunya, hi mpela.”
“Ehenhla ka leswi, u fanele ku tiyisa ku ri tikontraka leti a ti hundzuluxeki ku nga se hela ntirho wa kona. Loko to tshuka ti hundzuluxiwile, ku fanele ku va ku tsariwile leswaku ndzi ta tshama ndza ha kuma mali leyi hi yi sayineleke.”
“Wolowo i ntiyiso,” ku hlamula Mabasa. “Ntsena hi pfa hi tirivala, hi ndondomela endzeni ka vusiwana bya hina hi nga titwi.”
Sambo u sale a tshamile kwalaho, a ri karhi a dya marhambu ya nhloko. U tikume a yime exikarhi ka timhaka timbirhi. Loko o ka a nga pfuni Mabasa, sweswo a swi ta kombisa ku seketelana ni valala va Mabasa. A a ta va a pfunetile eku wisiweni ka Mabasa. Loko o pfuna Mabasa, a a ta va a ri eku endleni ka manyala ni vumbabva, hikuva wonge a a languteriwe ku hundzula mavunwa ya va ntiyiso. Loko o ka a nga endli nchumu a a ta va a hoxile. Loko o endla xanchumu a a ta va a hoxile. A a nga ha tivi lexi a xi ri xona-xona. U tibohe ku lava ntiyiso hinkwawo. Leswi a a nga se swi tiva hi leswi a a ta endla swona loko se a kume ntiyiso hinkwawo. A a pfa a chava swinene hi ku ehleketa ku ri Mabasa a a nga ta lavana na ntiyiso wa kona.
Presidente Lamela u sungule ku hlamusela leswi a swi fanele ku endliwa hi vavanuna lavambirhi.
“Cheke leyi yi taka eka mina a yi lavi maphepha,” ku konyolola Zwane. “Loko ku laveka maphepha, ya ta voniwa endzhaku. Futhi wolowo a hi ntirho wa mina.”
“Hayi, ndzi vula Zwane,” ku hlamula Jerminah.
Mabasa u swi vonile leswaku a a fanele ku endla swin’wana hi xihatla. U hatle a huma ehofisini, a pfala rivanti endzhaku kakwe. A nga langutangi Irene. U fambe a ya nghena ehofisini yin’wana leyi a yi nga ri na munhu. Loko a pfale rivanti u humese thelefoni yakwe ya selula, a hatla a tihlanganisa na Ringeta Shivambu.
A huwelela Irene nakambe. Se a a tibyele leswaku u fanele ku lavisisa leswaku a ku humelela yini. Loko ku nga se ba awara ya vukhume-mbirhi a a fanele ku tiva ntiyiso hinkwawo.
“Hi lembe ra 1973,” ku sungula James wonge ana a a yimele marito yalawo, “a wu ri karhi u hetisa tidyondzo ta wena ta Digiri ya Arts le Yunivhesithi ya Vista. Yin’wana ya tidyondzo leti a wu ti endla a ku ri History ya lembe ra vunharhu. U kume makume-mune nhungu ya tiphesente eka yona, leti a ti vula leswaku a wu fanele ku ya tsala xikambelo xa ngetelelo. A wu yangi eku tsaleni. “ A miyelanyana. “A ndzi tivi loko wa ha n’wi tsundzuka Mlungisi Kota.”
“Leti a hi timhaka leti hi nga ti vulavulaka hi thelefoni,” ku hlamula Machovhani. “Ti lava hi tshama ehansi, hi langutane endzeni ka tindololo ta mahlo.”
Mabasa u suse thelefoni yakwe endleveni, a yi tova ku yi dlaya mbilu, endzhaku kwalaho a yi tlhoma ebandini ra buruku yakwe. A sungula ku ganyula a langutana na vuhati-hati bya tikhamera, a honisa swivutiso leswi a a haxiwa hi swona, a khoma ndlela a tlhelela endlwini leyikulu laha a ku khomeriwe kona khonferense. A va ri eGallagher Estate, eMidrand, leyi pavalaleke exikarhi ka Joni na Pitori.
Loko awara ya khume-mbirhi yi ba, riqingho rakwe ra selula ri cemile. Machovhani a u hatle a hlamula. “Inhlekanhi, i Machovhani Mabasa loyi a vulavulaka. Ndzi nga mi pfuna hi yini?”
“A ndzi rhandzi ku voniwa tani hi loyi a tisirhelelaka hi nomu,” ku hlamula Mabasa. “Swa antswa ku hlamula wa vunharhu.”
“Mina ndzi Wantima,” ku hlamula James, wonge a vula mhaka leyi Machovhani a a nga yi voni hi mahlo yakwe. “Eka malembe lawa ya nga hundza, mina a ndzi nga swi koti ku kuma tikontraka. Leswi a swi vangiwa hi leswi Mfumo a wu ri emavokweni ya valungu. A va nyiketana tikontraka leti hi nhlonge ya vona. A va phakana xinkwa nivusiku. Sweswi matimba ya le mavokweni ya wena. Xinkwa xa ha ri kona. Vusiku bya ha ri kona. Ndzi nga tsandzekisa ku yini xana?”
“Ndza nkhensa ku twa sweswo,” ku hlamula Mabasa. A miyelanyana, a languta Ringeta. “U nga lahli mapapila ya mina.”
Siku: Ravumune, 4 Nhlangula 1997
“A nga se tshama a ndzi tshinelela,” ku tsundzuxa Jerminah nakambe. “Sweswi loko o tshuka a tshinerile, ku ta va ku ri hikokwalaho ka xirhambo xa mina.”
Xikhongelo xakwe xi hlamuriwile. N’winyi wa swigingi a ku nga ri Zwane. A ku ri Ringeta Shivambu. Ringeta Shivambu? Leswi swi hlamarisile Netshiozwi swinene. Leswi a a nga swi twisisi hi leswi Ringeta a a lava swona emutini wa Zwane. A a nga tivi va ri vanghana. Mahanyelo ya vona a ya nga fambelani hambi ku ri hi siku ra mhamba.
“Ndzi nga se languta mimbuyelo leyi, ndzi rhandza ku vula leswi,” ku vula Lamela. “Loyi a nga taka a nga hlawuriwi a nga lo hluriwa. A swo fanela leswaku ku hlawuriwa munhu un’we. Hi ku vona ka mina, loko a swi pfumeleleka a hi ta va hlawula havambirhi vavanuna lava. Leswi a swi endleki. Loyi a nga ta sala i wanuna wo hlonipheka na yena.” A miyelanyana. A languta phepha emavokweni yakwe. “Tivhoti i 119 na 13. Daniel Machovhani Mabasa u hlawuriwile ku va...”
“U ri mapapila lawa ya hlayisekile njhe?” ku vutisa Mabasa. A a nga ha ri eku hlekeni.
Siku: Musumbhunuku, 1 Nhlangula 1997
“I mani a nga alaka xikhongelo loko a ri eka xiyimo xo fana na lexi mina ndzi nga le ka xona xana?” ku vutisa Jerminah. “Ku nyikiwa matimba mantshwa i mhaka leyi ndzi twananaka na yona swinene. Xikhongelo ndzi xi amukela hi mandla mambirhi.” vevukeriwa swinene na le mbilwini. “Hina vanhu va ripfumelo lerikulu hi tiseketela eka vutivi lebyi nge: ku hava matimba kumbe vutlhari lebyi byi tlulaka xikhongelo xo huma embilwini. Lava va nga tiviki, va tshemba emintsembyaneni na marhanga yo ceriwa ehansi.”
“Ndzi dyondzile namuntlha, ndzi nge he engeti ndzi ehleketa hi ndlela ya vufana,” ku nkhensa Ringeta. “Ndza nkhensa hosi ya mina.”
Irene u lo vhe a swi vona leswaku timhaka ta kona a ti nga ha ringani na yena. U swi vone xikan’we-kan’we leswaku a a fanele ku pfala nomu wakwe loko a nga lavi ku weriwa hi makala ehenhla ka thavathava.
“Ndzi nge yi exitichini loko ndzi nga swi tivi leswaku ndzi yela yini kona. Loko ndzi ri na nandzu, wu boxi sweswi,” ku tlherisela Shivambu. “Mina ndzi tiva timfanelo ta mina hinkwato, naswona ndzi ta ti lwela.”
“Vanhu va fanele ku khokhomela va huma eswithumbanini. Vanhu va fanele ku huma emikhukhwini. Vanhu va fanele ku huma etigarajini. Vanhu va fanele ku hlomuka ehansi ka malwangu ya maphepha, makhadibokisi na tipulastiki,” ku yisa Mabasa emahlweni. “ Ndzi na norho wa siku leri ndyangu wun’wana ni wun’wana wu nga ta va na yindlu leyi yi wu ringaneke. Ndzi na norho wa siku leri mindyangu hinkwayo yi nga ta etlela ehansi ka malwangu lawa ya nga pfutiki, lawa ya nga pfiki ya xungeta ku hirimukela ehenhla ka vona. Ndzi vona mindyangu leyi yi nga taka yi nga ha dyeriwi timpahla hi mindzilo. Ndzi lorha siku leri vanhu va nga ta tshika ku aka emilambyeni, hi ku rhandza ku tshinelela swihlovo swa mati. Mindyangu yi fanele ku hanya hi ku xiximeka, hi ku rhula, hi ku tsaka. Lowu i norho wa mina.”
Loko a ri karhi a kongome exibedlhele a a ri karhi a tivutisa leswaku a swi ta helela kwihi ku tumbetela Jerminah timhaka ta Zwane xana? Kumbe a swi ta antswa a chumbutela nghamu yakwe mabibi ya mbilu yakwe. Ntiyiso hi wona a wu ta kota ku n’wi ntshunxa emahlweni ka nsati wakwe. Nsati wakwe a a ta fanela ku n’wi twisisa, hikuva timhaka leti a ti tumbuluke hi lembe ra makwangala. Jerminah a a nga ta sola nchumu. A a ta twa ku vava ntsena hileswi a ti tsona nuna wakwe vurhongo.
Minkumba a yi nga andlariwangi no andlariwa. Zwane a a lo hlomuka eka yona tani hi papila leri hlomuriwaka emvhilopheni. Ehansi, kwalaho etlhelo ka mubedwa a ku ri na masokisi yo thyaka, ya heleketana na swiambalo swa le ndzeni. Swikhegelo swa tlhelo lerin’wana a swa ha tshamisekise xisweswiya swi nga tshama swi andlarisiwa xiswona hi lembe ra ngoma ya timbyana. A ku lo etleriwa ntsena eka tlhelo rin’we ntsena ra mubedwa. Naswona hi munhu un’we ntsena. A swi ri erivaleni leswaku Zwane a a nga ri na nsati. Vavasati va swi kota ku vuyetela vutomi ni matikhomele ya vavanuna lava va tshamaka na vona.
Loko Machovhani a nghena ehofisini yakwe nakambe a ku sele timinete ta nhungu ku nga se ba awara ya vumbirhi nindzhenga. U khidlhanye rivanti ra hofisi yakwe hi matimba, a fika a ticukumetela exitulwini. A tshama a languta ehenhla wonge a a tivutisa loko hakunene ku ri na Xikwembu kun’wana kwale mapapeni. Eka yena vutomi a byi hundzuke ndzhwalo lowu a wu lava ku tshova longo rakwe hi ku copeta ka tihlo. A a byi venga. A byi n’wi nyangatsa. Swilo leswi a swi humelela hikokwalaho ka yini?
“Yaleyo a yi ri mhaka yo sungula leyi a ndzi ku vitanele yona,” ku yisa Mabasa endzhakunyana. “Ku na timhaka tin’wana timbirhi.”
“A ndzi le ku secheni,” ku hlamusela Shivambu endzhakunyana. “Mina a ndzi tile haleno ku ta burisana na wena hi swin’wana swa nkoka swinene,” ku hemba Ringeta. “Hiloko ndzi kumiwa hi Sejeni. Ndzi nghene ndzi tumbela l’a ndlwini hi ku chava yena Sejeni loyi.”
Ivi ku vonaka ku basa ka meno lama cinameke.
“U nge lahlekeriwi hi nchumu?” ku vutisa Mabasa, a vuyelela leswi a ha ku swi twa. A tlakuka exitulwini, a tshinelela Irene. A a sungula no ehleketa leswaku kumbexana Irene a a nga pfukangi kahle. “U nge lahlekeriwi hi nchumu loko ku humelela yini?”
“Ndzi lava leswaku u ya endla ntirho wa wena hi nomu lowu le ndlwini ya Zwane,” ku hlamula Mabasa. “Sweswi ndzi vulavulaka u le hofisini ya mina. Ndzi ta ringeta ku n’wi sivela ku famba. U hatlisa phela.”
“Loyi a nga ku byela leswaku vu-Presidente lebyi ndzi byi lava hi mbilu ya mina hinkwayo u ku hemberile,” ku hlamula Machovhani. “Loko ku ri leswaku byi lava ku ndzi xanisa, ni ku ndzi dyisa mbitsi, ni ku ndzi endla xiyembamugodi, a byi tsandzi xikan’we.”
“Nkarhi hi wona lowu”, ku yisa Lamela emahlweni. A khomanisa khudzu ni rintiho lera vumbirhi eka voko ra xinene. A tlhandleka mali ehenhla ka khudzu. A ntshunxa khudzu. Ri raha mali.
Daniel Machovhani Mabasa u nambe a swi tiva no swi vona leswaku ku huma ekhombyeni leri a a ri eka rona a swi nga ta olova. Khele ra kona a ri entile swinene.
“Mani?” ku vutisa Mabasa.
“Ivi mi ndzi tshika ndzi etlela exitokisini vusiku hinkwabyo,” ku sungula Shivambu hi ku kariha loko a nghena ehofisini. A a rivele na xihleko xakwe.
“Mi ta ndzi rivalela loko ndzi ta vulavula tani hi Martin Luther King,” ku yisa Mabasa emahlweni. “Tani hi yena na mina ndzi na norho. Ndzi na norho hikuva a ndzi se fikelela laha ndzi lavaka kona. Ndzi na norho. Norho wa mina i ku vona Mfumo lowu wu baseke, lowu wu nga riki na manyala, lowu wu nga hlawuliki ndluwa eka hove. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga ta tirha ku kota muchini lowuntshwa, wu veka mihandzu tani hi nsinya lowu yimeke exivandleni lexi noneke, xa ncheleto wa ntiyiso. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga ta va wa vanhu, hi vanhu, naswona wu ri lowu wu yimelaka vanhu. Ndzi na norho. Ndzi lorha Mfumo lowu wu nga taka wu nga heti mali hi ku tihakela wona n’winyi. Ndzi vona ku hungutiwa ka tinhlayo ta vanhu lava va tirhaka ku hundzisela maphepha eka van’wana. Ndzi vona Mfumo wa vanhu lava va nga ta tirha hi vutlhari, lava eka minete yin’wana na yin’wana Mfumo wu nga ta antswisiwa hikokwalaho ka vona. Ndzi vona Mfumo lowu wu nga ta lava ku vona mbuyelo, lowu wu nga ta lava ku vona ku tlakusiwa eka xiyimo xa tiko hinkwaro. Lowu i norho wa mina.”
“Hundzuluka u tisa mavoko ya wena endzhaku,” ku lerisa Sejeni. Swileriso swa vakulukumba a swi fanelangi ku vutisiwa kumbe ku honisiwa.
“Hi nghene swin’we le Yunivhesithi ya Vista,” ku hlamula James.
“Namuntlha kona swi tikomba u nga tsakangi na swintsanana,” ku vula Jerminah loko se va pfuxelanile ni mukhalabye wakwe.
“Xana sweswo swi vula leswaku mindzuku swa antswa ku ceriwa sirha ra wena. Ku sala vandla ehenhla ka misava xana?” Jerminah a a nga yi twisisi miehleketo leyi ya nuna wakwe. “Leswi vandla leri ri ku endleke munhu loyi u nga yena namuntlha, xana ri na mfanelo yo ku endla ntsumbu xana?”
“Se u ehleketa leswaku u endla yini?” ku vutisa Machovhani Mabasa a karihile swinene.
“Ndza karhi ndza mi twa,” ku phaphama Mabasa nakambe. “Mi ta ndzi rivalela loko ndzi languteka ndzi ri munhu loyi a nga riki eku yingiseni. Ndzi endliwa hi nchavo. Ndzi sungula ku vona vukulu bya ntirho lowu ndzi rhwexiwaka wona.” A swi hlweli ku kuma mahungu yo tiponisa hi wona. Machovhani a a nga ta swi kota ku chumbutela Lamela hi ta mapapila yakwe ya tidyondzo lawa a ya n’wi komba xa nkele wa mamba.
“Mabasa, Mabasa, Mabasa,” ku vuyelela Zwane loko Machovhani a nghena ehofisini yakwe, a phinda-phinda vito leri wonge a a lava ku tiyisa leswaku a a ri eku ri vuleni kahle, “u ndzi endla yini na?”
“Xexo i xitsundzuxo xa nkoka swinene,” ku hlamula Mabasa. “Ndza mi nkhensa swinene.”
“Ndzi tsaka ntsena hileswi mapapila lawa ya nga taka ya nga vi ntirho wa mina hi masiku hinkwawo,” ku hlamula Shivambu endzhakunyana. “A ndzi ta tirhisa ku yini loko ntirho wa mina wu tshamela ku wela ehansi xana? Ndza kholwa ndzi chavisiwa hi ku va ndzi ri emahlweni ka Presidente!”
“Mali leyi ya mamiliyoni ya mune na hafu ya tirhandi,” ku yisa James emahlweni, “tikontraka leti ndzi ti vuleke, hinkwaswo leswi swi fambisanaka na swona, swi fanele swi ri emavokweni lawa,” a andlala mavoko yakwe emahlweni ka Machovhani, “ku nga se ba awara ya nkaye nimixo hi Ravuntlhanu wolowu.”
“U nga tshukunyuki,” ku vula Sejeni loyi a a yime endzhaku ka Shivambu. Nomu wa xibamu a wu anhlamele nhlana wa Ringeta.
Leswi hi swona leswi a swi tsona Netshiozwi vurhongo. A a nga byi nantswangi eka vusiku lebyi byi nga hundza. A a hlaye tinyeleti, nyeleti yin’wana ni yin’wana yi ri xikombiso xa rifumu leri a ri n’wi kongomile. Endzhaku ko vumbuluka hilaha ku nga heriki emubedweni wakwe u tibohe ku pfuka a ya emutini wa Zwane ku ya vona loko ku nga ri na ndlela leyi a a ta kuma vuxokoxoko lebyi a a byi lava. Laha a a yimise movha wakwe kona a a swi kota ku vona hinkwaswo leswi a swi humelela emutini wa Zwane. Movha lowu a a famba hi wona a wu ri na mafasitere lawa a ya ntimisiwenyana leswaku ku nga vonaki swa le ndzeni. Vanhu vo tala lava va nga hundza ekusuhi na wona a va n’wi vonangi, hambi ku ri xivumbeko xakwe.
Mavoko laha ni lahaya, kambe ya phokoteriwa ku tlula kanharhu!
“Timhaka ta mina na lava ndzi tirhisanaka na vona i xihundla lexikulu exikarhi ka mina na vona,” ku tshembisa Shivambu, xihleko xi sungula ku vuya nakambe. “Vanhu lava va endlaka ntirho wo fana na wa mina va hanya hi tintswalo ta lava va va tshembaka. Loko swi fika eka n’wina leswi swi tlhandlekeriwa kambirhi.” A hlekelela swinene, a rivala na leswaku a a khome mapapila ya nkoka, ya rheta ya wela ehansi.
“Ku humelela yini laha xana?” ku vutisa Zwane. Hinkwavo a va nga n’wi twangi loko a fika, kumbe ku nghena. “Mi lava yini ekamareni ya mina xana? I mani a nga mi nyika mpfumelelo wo nghena laha. Mi pfuleriwe hi mani?”
“Ndzi lava mamiliyoni ya khume-mbirhi ya tirhandi,” ku hlamula James, wonge a a vulavula hi mali yo ringana ku xava lofo rin’we ra xinkwa.
“A ndzi ku xanisi,” ku hlamula James. “Ndzi lava ku ku pfula mahlo. Ndzi ta ku olovisela. Ndzi nghenele mphikizano wo lwela tikontraka to aka swikolo etikweni leri. Ndzi lava leswaku wena u sayina leswaku mina ndzi kuma xiavo lexikulu xa tikontraka leti. Sweswo hi swona leswi ndzi swi languteleke eka wena.”
“Yena wa karhi wa antswanyana,” ku hlamula Mabasa. ‘Wa ha ta tshamanyana exibedlhele. Loko ndzi suka laha ndzi lava ku hundza hi le ka yena.”
“Wena u muyimeri wa mina,” ku sungula Mabasa loko se va tshamisekile. “Ndzi ku vitane haleno leswaku u ta ndzi langutela mapapila lawa ya ntholo wa mina. Ndzi lava leswaku u ya hlaya swinene, u tiyisa leswaku a ya ndzi bohi mavoko kumbe milenge. A ndzi lavi ku tikuma ndzi tshame ehenhla ka masweko. Ndzi fanela ku tshembela eka vanhu vo fana na wena loko swi fika etimhakeni to tani. Mapapila ya kona hi lawa.”
“Wonge swi ta ndzi tsandza,” ku kaneta Sambo. “A ndzi kholwi leswaku ndzi ta swi kota ku ta namuntlha.”
Machovhani Mabasa u fonele exibedlhele ivi a kombela ku vulavula na dokodela loyi a a tshungulana na nsati wakwe. U kombele ku hlangana na yena ehansinyana ka hafu ya awara leyi a yi ri eku teni. Dokodela u pfumele a nga kanakani. Ku heta kwalaho, Mabasa u fonele Sambo le yunivhesithi.
“Loko ya ri matirhele ya mina ma ya tiva,” ku hlamula Shivambu. A a tibyela leswaku lowu a wu ri nkarhi wo tivulavulela, a koka xinkwa xi vuya ekusuhi ni nomu wakwe. “Mi tiva ku tsandzeka ka mina, ma tiva na laha ndzi tiyeke kona.”
“Kambe sweswo hi swona leswi swi endleke leswaku Vandla ra mina ri hlula eka Nhlawulo wa 1991,” ku hlamula Machovhani. “Loko vanhu va hlawule hina, va endle tano hi leswi a va tshemba leswaku xidimokrasi xi ta vuyerisa tiko hinkwaro.”
“Mhaka ya kona hi leyi,” ku sungula Machovhani ku hlamusela. U hlamusele mhaka hinkwayo ya xitifikheti xakwe lexi a xi sungula ku n’wi dyisa mbitsi ni ku n’wi tsona vurhongo. U hlamusele leswaku yena a a nga ha tsundzuki leswaku a ku humelele yini. Futhi a a nga ri na ntiyiso wa leswaku xitifikheti xakwe a xi lo swekiwa exinyamini. Xikombelo xakwe eka Sambo a xi kongomile: “Endla leswaku matimu ni tirhekodi ta yunivhesithi ti tiyisa leswaku ndzi pase kahle.”
“Sweswo a swi lavi mina,” ku kombisa Zwane. “Mina ndzi lava cheke ntsena, timhaka ta mina ti helela kwalaho. Leswo yi tsarisiwa ku yini swi tiviwa hi wena na Mfumo wa wena.”
“Ku ta va na huwa leyikulu,” ku chavisela Zwane. “U nge tiphini eku hlambanyisiweni ka wena.”
“U tiva mani loyi a nga endlaka ntirho lowu xana?” ku vutisa Machovhani.
“Ndzi ta swi endlisa xisweswo,” ku tiyisa Ringeta.
“Hambiloko a ndzi nga ha ri na rirhandzu ra wena embilwini ya mina, ndzi nga lan’wela mani xana?” Ku hlekula Jerminah.
“Tiawara ta makume-mune-nhungu ti ta hela hi Mugqhivela,” ku hlamusela Mabasa. “U ta yisiwa ehubyeni hi Musumbhunuku. Nkarhi wolowo ndzi ta va ndzi ri Presidente khale.”
Ivi Jerminah a khohlola hi ndlela yo vava. A tikhomelela nyonga.
“Nkatanga, sweswi ku tirhiwa hi xidimokrasi,” ku tsundzuxa Machovhani. “U fanele ku tsundzuka leswaku machangwa-changweni lawa i yo hlawula loyi a nga ta va Presidente wa Vandla hi tlhelo, na wa tiko hinkwaro hi le ka tlhelo lerin’wana. Loko leswi swi endliwile, tibuku hinkwato ta sweswo ti ta pfariwa. Loko ku laveka museketeri wa Presidente, ku ta sunguleriwa ehansi nakambe. Swi nga endleka leswaku vanhu van’wana a va nga nghenelangi mphikizano lowo sungula hikuva va tibyele leswaku va lava ku nghenela lowu wa museketeri wa Presidente. Va na mfanelo yo endla tano. Ku tsandzeka ka mina ku haverisiwa vu-Presidente a swi vuli leswaku swa boha leswaku ndzi ta va museketeri wa Presidente. Ndzi nga ha tsandzeka eka swiyimo leswimbirhi hinkwaswo.”
“Sweswi u hava mfanelo helo,” ku nghenelela Brigadier, loyi a a swi tiva leswaku nkarhi a wu ri ku dyiweni hi timbyana loko a ha yingisele Shivambu. “Loko timfanelo ta wena ti katsa no famba u secha miti ya vanhu ehandle ka mpfumelelo wa ximfumo, swi vula leswaku wena u na matimba yo tlula na ya Xikwembu hi Xoxe.”
“A nga se tshama a ndzi hlamula, kambe wa ndzi languta, ivi a tifambela,” ku hlamula Jerminah.
“U vuyile Mabasa na?” a vutisa Irene loko se a fikile etihofisini ta Ndzawulo ya Dyondzo emuakweni wa Magister.
“Mina ndzi tiva leswi ndzi swi lavaka,” ku hlamula James hi ku nonoka lokukulu. “Ndzi ta kuma leswi ndzi swi lavaka. Nakona, swa antswa u sungula ku ya tirha sweswi. Nkarhi wu fe tshiriti. A ndzi lavi leswaku mundzuku u rila hi mina.”
“U rivala ntsena leswaku loko vanhu vo kala va twa mhaka yo karhi va lava ku fika emakun’wini ya yona,” ku hlamula James. “Ntiyiso va ta wu lava. Va ta wu kuma. Swi herile hi wena Daniel Machovhani Mabasa.”
Presidente a nga fanelanga ku endla vuhalahala wonge u lo xelwa. U fanele ku kongomisa mahlo emahlweni ntsena. Leswi swi n’wi tsandzile Mabasa mpundzu wolowo. Hambileswi a a ri ekamareni lerikulu, leri a ri lo ndzi tshiki, hi vanhu va mavito ya ntikelo, a a tshamela ku hundzuluka a lava-lava hi mahlo. A swi tikomba a nga ri ku xi kumeni lexi a a xi lava.
Sejeni na Brigadier va hume ekamareni hi ku hatlisa, Sejeni a ri karhi a susumetiwa hi Brigadier. Va siye Zwane na Shivambu va hlamele. Swi humelele hi xihatla lero a ku vangi na ndlela yo va sivela. Va fike va nghena emovheni, va famba. Loko va fike eka wakwe, Brigadier u chikile, a nghena eka wona, a ba ritshuri a nyamalala endzeni ka rona.
“Se u tsandzisiwe hi yini ku swi vona leswaku na yena a swi nga endleka leswaku a va a rhumiwe hi mina xana?” ku vutisa Mabasa. Mahlo a ya lo juuuu!
“Ndzi lava leswaku u ndzi yingisa kahle,” ku kariha Machovhani, “mina a ndzi na nkarhi wo huhwa na wena. Endla leswi u kongomeke ku swi endla, a ndzi chavi nchumu. Ku hava lexi ndzi lavaka ku xi tumbeta.”
“Mi nga rivali leswaku mi fanele ku ya eka Presidente Lamela sweswi,” ku vula Irene a ri karhi a nghena ehofisini ya Mabasa.
“U amukele Digiri yo xaviwa,” ku yisa James emahlweni wonge leswi a swi vuriwa hi Mabasa a swi nga fikangi etindleveni ta yena. “Ina, endzhaku ka sweswo u pase tidyondzo tin’wana to tlhandlekela. U pase BA Honours na Master of Arts hi yona History leyi.”
“Ndzi mi byerile na le ku sunguleni leswaku a ndzi tirhi hi ku tumbeta swilo,” ku tlherisela Sambo. “Ndzi tshikeni ndzi endla leswi ndzi swi endlaka sweswi. Loko se ndzi kume ntiyiso wa kona, hi ta burisana kahle.”
“Nkatanga,” ku hlamula Machovhani. “Ku njhani xana?”
“Sweswo hi swona leswi ndzi vulaka swona na mina,” ku hlamula Jerminah. “Ku hava xin’wana lexi u nga xi endlaka ehandle ko vulavula ntiyiso. Ehandle ka loko ku ri leswaku wa ha ndzi tumbetela swin’wana hambi ku ri sweswi.”
Zwane u fambise xisweswo. Mabasa u sale a lo gabaa!
“Nkatanga, swa antswa hi ti tshika leti,” ku hela hi ku ta nhlamulo enon’weni wa Mabasa. “A ndzi rhandzi leswaku hi ya emahlweni hi xaniseka hi timhaka ta ntirho wa mina, hambi loko se ndzi chayisile entirhweni.”
“Timakisi ta Tatana Mabasa ti hundzuriwe hi yunivhesithi hi ku landza milawu ya yona, naswona hi ndlela leyi faneleke, ti yisiwa eka makume-ntlhanu,” ku hlamusela Sambo nakambe.
A languta. A ninginisa nhloko. A tshama nakambe. A swi ri erivaleni leswaku a ku ri na xikongomelo xo biha etimhakeni leti. Leswaku a ku ri yini, a a nga ri na ntiyiso. Leswi a a swi tiva hi leswaku ku tirhisiwa ka buku liya ya xikambelo a swi ta n’wi vangela swo tala. A languta buku liya nakambe. A yi gandliwe xigandlo xa Yunivhesithi ya Vista hi lembe ra 1973. Lexi a xi ri xigandlo xa ntiyiso.
“Swi lo yini?” ku vutisa Mabasa endzhakunyana ka loko a vone ku ri Irene a a nga lavi ku va wo sungula ku pfula nomu. “U ndzi chavisela yini xana?”
“Mina se ya ndzi fikele kahle,” ku hlamula Mabasa. Ivi a seketela nhloko yakwe hi mavoko yakwe mambirhi. “ Zwane u ndzi dyisa mbitsi. U ndzi xevisa mbitsi leyi hi nhlomulo.”
“U ta sungula namuntlha, xin’wana na xin’wana xi na masungulo ya xona.”
“Mi nga tiputi ngopfu,” ku hlamula Lamela a ri karhi a n’wayitela, “hikuva loko ma ha ri eku tiputeni nkarhi wona wu tlhavela emahlweni. Sekondi yin’wana na yin’wana yi fanele ku tirhiseriwa leswi swi vuyerisaka.”
“Mina a ndza ha swi lavi, u ndzi delele ngopfu,” ku tlherisela Mabasa. “U tsandzeke hambi ku ri ku endla xintirhwana lexintsongo lexi a ndzi ku rhume xona. Ematshan’weni yo ndzi pfuna, u nyanye ku ndzi ndondometela ethyakeni.”
Loko a tshinelela emovheni wakwe, ku hundze wun’wana wu ri karhi wu famba switsanana ekusuhi na yena. U hundzulukile a wu languta. Mahlo ya hlanganile na ya Zwane, loyi a a cinamise na meno.
Loko ri hela hi ku ya nantswa tintshava nakambe, a a ta va a ri Presidente.
“U lava yini?” Lexi i xivutiso lexi xi nga lo kampfunyiwa hi nomu wa Mabasa, wu tilawula hi ku rhandza. A entshemula kambirhi.
“Ndza ku losa,” ku hlamula Manana Lamela, “ndzi ku navelela minkateko eka ntirho lowu u nga ta nghena eka wona ku nga ri khale.”
“Mali ya mina yi lulamile xana?” ku vutisa Zwane. A a nga ri na nkarhi wo pfuxelana na Machovhani.
“Kumbe wena u nga hi hlamusela hi ta papila leri,” ku yisa Lamela emahlweni, a hundzisela papila leri kandziyisiweke eka dyiphepha ledyikulu eka Mabasa.
“Kambe u to na swi pfuketana wo ya u ya n’wi khoma na yena,” ku hlamula Mabasa, “ivi u hemba u ku u lerisiwe hi mina ku endla tano. A ndzi ku lerisi ku endla nchumu wun’wana ehandle ko tiyisa leswaku wena u tiva hinkwaswo leswi a swi endlaka. U tiyisa na leswaku a nga fiki laha ndzi nga kona. Ntsena, u nga n’wi karhati.”
“Mi lava leswaku ndzi mi pfuna hi ndlela yihi xana?” ku vutisa Shivambu. Mhaka leyi a yi fanele ku tirhiwa hi xihatla, yi tshamisekisiwa hi ku copeta ka tihlo. Ngopfungopfu hileswi a yi tlhela yi xungeta xinkwa xakwe nakambe.
“U nga hleki ku tlula mpimo, u nga ta tshuka u pfuxete swivavi,” ku tsundzuxa Mabasa, a khoma voko ra nsati wakwe nakambe. A miyelanyana. “Hi swona, ndzi ta famba sweswi. Ntsena ndzi lava ku ku tivisa leswaku wena u fanele ku va kona loko ndzi hlambanyisiwa hi Ravuntlhanu.”
“Landzelela mbilu ya wena,” ku hlamula Lamela a ri karhi a kongoma xintlawana xin’wana xa lava a va ri karhi va tidyela mabulu.
“Ndzi lorha siku leri rihanyu ra vana va hina, vasati va hina, vanuna va hina na vatswari va hina, ri nga ta va ra xiyimo xa le masungulweni,” ku yisa Mabasa emahlweni milorho yakwe. “Ndzi vona ku herisiwa ka mavabyi lawa ya mintaka vanhu yo fana na HIV na AIDS ya tsuvuriwe meno ya vuxungu. Ndzi vona ku herisiwa ka rifuva. Ndzi vona ku nghenisiwa ka tipompi ta mati emitini hinkwayo. Mati yo hlamba, yo hlantswa, yo nwa, yo sweka, hambi ya ri ya tithapela, ya fanele ku kumeka hi ku olova. Siku rero muti wun’wana ni wun’wana wu ta va na xihambukelo lexi gwedlhaka hi mati. Lowu i norho wa mina.”
“Hahahaaaa,” ku hleka Mabasa a ri karhi a tshama ehansi nakambe, “u nga ndzi hlekisi wena. Ndzi swi tiva kahle leswaku wena u lava mali laha. A wu tshama u ehleketa ku ndzi xanisa leswaku u ta kuma ntsako. Wa swi tiva na wena leswaku ntsako a ku xeviwi hi wona. Ntsako a wu na ntswalo ebankini. U lava mali. Loko ko tsandzeka mina, ku tsandzeke na wena. Loko mali yi hundza nomu wa mina, yi ta hundza na wa wena. Sweswo u nge pfumeli ku swi vona swi ri karhi swi humelela.”
“Kambe mina a ndzi ta swi tivisa ku yini xana?” ku vutisa Netshiozwi a ha yime hi milenge.
Loko a nghena emovheni wakwe nakambe, a ku sele timinete timbirhi leswkau ku ba hafu endzhaku ka awara ya vumune nindzhenga. “Ehofisini,” ku ta xileriso xo titimela xi pheriwe hi nomu wo hisa wa Mabasa. A a nga ri na nkarhi wo hlamusela hi ku hetiseka.
“Tsundzuka leswaku a wu hlambanyeli mina, u hlambanyela tiko,” ku tsundzuxa Jerminah. “Tiko hi rona ri faneleke ku ku twa loko u tiboha ku ri tirhela no ri sirhelela.”
“I ra mina rero,” ku pfumela Lamela, a ri karhi a tshama ehansi. “Ndzi pfumala hambi ya ri marito yo wa vula sweswi. A ndzi ku tshembile Mabasa. Loko ndzi tsandzeke eka wena, ndza ha ta tshemba mani xana?”
“Murhangeri wa ntiyiso u hanya exikarhi ka tiko. I munghana wa vanhu hinkwavo.” A miyelanyana. “Leswi u swi endla a ri karhi a tivonela ku ri a nga toloveriwi swinene, swi fika na laha a nga languteriwaka ehansi. I ntirho wa wena ku pima leswaku u fanele ku va tshinelela ku fika kwihi.” A miyelanyana nakambe. “Kasi a hi tshiki teto,” ku vula Lamela a ri karhi a sungula ku famba. Machovhani a n’wi landza, va famba swin’we.
Loko a nghena ehofisini yakwe, tinhompfu ta Mabasa ti bvanyangetiwe hi nuhwelo wa matimba swinene. A wu nga ri nuhwelo wo phomisa marha, kambe a wu tlhela wu nga vi nuhwelo wo vilula timbilu. A swi endla wonge a ka ha ku hundza mfafazelo wo karhi. Leswi swi hlamarise Mabasa hikuva risema leri a ri nga ri kona loko a suka ehofisini yakwe eka xinkadyana lexi hundzeke. U nuhwete nakambe, a ringeta ku bvumba leswaku a ri ri risema ra yini kambe nhlamulo do! Mabasa a phumunha tinhompfu takwe hi le ndzhaku ka voko, wonge a a lerisa risema ku hambana na yena.
“Se wo lava ku ndzi hetisa xana?” ku vutisa Mabasa. Rito rakwe a ri nga ha tiyangi. “A wu ndzi tweli vusiwana na?”
“Ndza swi twa,” ku hlamula Jerminah. A a swi tiva leswaku nuna wakwe a a n’wi lerisa ku tshika mhaka leyi.
“Swikhongelo swo endliwa hi vanhu vo fana na wena a swi yi tivi nyangwa ya le tilweni,” ku sungula Jerminah nakambe loko muongori se a fambile.
“Ndzi lava u vutisa leswaku a ku te mani laha ehofisini ya mina namuntlha.” Ku lerisa Mabasa.
“A ndzi ku kombeli leswaku u endla vumbabva,” ku tlherisela Machovhani nakambe. “Ndzo lava ku ri u ndzi hlantswa vito loko swo tshuka swi fanerile.”
“Ndzi nga vutisa swin’wana xana?” ku kombela Brigadier.
Machovhani u hume a siya Shivambu ehofisini yakwe. Shivambu u sale a yimenyana, a langute khumbi. Kumbe a a langutele switsundzuxo eka rona. Khumbi a ri vulangi nchumu. Loko a hundzuluka u tikume a langutane na Irene.
“Leswi ndzi swi dyondzeke eka xiyimo lexi,” ku yisa Presidente emahlweni, “na le ka vutomi bya mina hinkwabyo, i ku tsundzuka leswaku vanhu lava hi va rhangelaka va rhandza loko hi ri ekusuhi na vona. Varhangeri vo tala va wisiwa hi ku fambela ekule ni vaaki-tiko. Matimba ya swi kota ku ku siva mahlo, u nga ha tivi ku vona nkoka wa vanhu lava u va rhangeleke.”
“Swa twala sweswo,” ku tinyiketa Brigadier. Embilwini yakwe a a swi tiva leswaku Xikwembu a Xi nga nyiki hi voko. Loko o endla leswi swi nga ta tsakisa Mabasa tilo a ri nga xika ri ta tshama eminkondzweni yakwe.
Sikunene a ri ri ekusuhi swinene.
“Ndza tsaka loko mi swi vona sweswo,” ku hlamula Sambo. “Mi nga se vula nchumu, tivani ku ri a ndzi se kuma nkarhi wo ehleketa hi leswiya hi nga burisana hi swona eka nkarhi lowu nga hundza.”
Siku: Ravunharhu, 3 Nhlangula 1997
“Eka wena Mabasa,” ku yisa Presidente emahlweni, “vanhu va ku hlawurile. Va ku tshembile. Va tiveke ehansi ka vulawuri bya wena. Hikokwalaho ka rihanyu leri tseka-tsekaka, mina ndzi vone swi antswa ku suka exitulwini hambileswi ka ha seleke malembe mambirhi. Laha ndzi nyizaka kona, ku ta nghena wena. Hi Wavuntlhanu wa vhiki reri, u ta hlambanyisiwa hi ximfumo ku va Presidente lontshwa wa tiko leri ra Afrika-Dzonga lontshwa.”
“Tshama ehansi u tshika ku ndzi nyangatsa,” ku lerisa Mabasa.
“Swilo leswi u swi koxaka a swi endleki,” ku ringeta Machovhani ku hlamusela nakambe.
“Loko u ndzi nyika matimba yo endla tano swi lulamile,” ku amukela James. “Mundzuku leri xaka, tinyuziphepha hinkwato, ta laha tikweni na ta le mintsungeni ya malwandle, ti ta va ti rhwele timhaka hinkwato leti hi vulavuleke hi tona. Vahlayi va ta twa hilaha Holobye wa Dyondzo a nga tsandzeka etidyondzweni hakona. Va ta twa hilaha mali yi nga kota ku pasela Presidente lontshwa tidyondzo exinyamini. Va ta twa hilaha va tshembeke wanuna loyi a nga tshembekiki. Vumundzuku bya wena eka tipolitiki byi ta hela mundzuku.”
“Dyondzo yin’wana na yin’wana yi pasiwa hi timaraka ta makume-ntlhanu kumbe ku tlula kwalaho,” ku yisa Sambo emahlweni. “Tatana Mabasa va kote ku kuma timaraka ta makume-mune-nhungu ntsena. Leswi swi vule leswaku a va ...”
“Ndza swi vona leswaku se wo ndzi vungunya hi mpela,” ku hlamula Machovhani. A a twa wonge a a ri eku lorheni.
“Swi hatlisile,” ku vula Zwane loko Mabasa a nghena ehofisini. “A ndzi ehleketa leswaku wa ha ta khometelekanyana.”
“Hi pfa hi wela endzeni ka byona ku nga ri hi ku rhandza ka hina,” ku seketela Netshiozwi. Mabasa a a nga twisisi nhlamuselo ya leswi.
“U lava yini laha emutini wa Zwane xana?” ku vutisa Sejeni Msibi. A rhelerisa voko leri a ri tamele xibamu, a xi tlherisela enkwameni wa xona. A a ri na ntiyiso leswaku a ku nga ri na khombo eka Ringeta.
Mabasa u teke mhaka ya Zwane a yi andlala emahlweni ka Ringeta. U nyikile vuxokoxoko hinkwabyo, a nga siyi hambi ku ri hiko yin’we ya mhamba. Mabasa a a ri un’wana wa vanhu lava a va pfumela leswaku muyimeri u fanele ku tiva hinkwaswo leswaku a ta kota ku va xokola emenweni ya makhema. “Ndza tshemba leswaku se wa swi twisisa leswi a ndzi swi vula loko ndzi ku swi nga endleka ndzi nga hlambanyisiwi ku va Presidente hi Ravuntlhanu,” ku vula Mabasa eka xiheri xa nhlamuselo yakwe.
“Tanihilaha mi vuleke hakona,” ku seketela Mabasa, “matimba na mali swi va siva mahlo, va tibyela ni ku tivona va ri tinhenha leti ti nga taka ti nga hluriwiki hi nchumu. Sweswo hi swona leswi swi va rhetisaka, va wa. Mali yi va lerisa ku tilavela swa vona va ri voxe, yi ri karhi yi va xisetela hi ku va byela ku ri a ku na nchumu lexi xi nga va tsandzaka. Va ta xava vanhu, va ta xava mavuthu, va ta xava matlhari, va ta xava hambi byi ri vutumbelo.”
“Ndzi ta ku tsundzuxa mhaka yin’wana wena Mabasa,” ku sungula Lamela loko Brigadier a ri ekulenyana. “A wu fanelangi, tani hi murhangeri, ku tikuma u tshinelele swinene eka munhu wo karhi nkarhi wo leha. U fanele ku va laha, u va lahaya. U fanele ku va ekusuhi na vanhu hinkwavo hi nkarhi wun’we. Ndzo ku tsundzuxa ku nghena exikarhi ka ntshungu, u hlangana na vanhu hinkwavo.”
Eka nkarhi wolowo u twe ku cemanyana ka gede ya kwala ka Zwane. A nga ha yimelangi ku vona leswaku a ku humelela yini. U tshike rivanti ri anhlamenyana, a teka makhiya yakwe, ivi a ya tumbela endzhaku ka swinsinyana leswi a swi ri kwalaho ejaratini. U twe swigingi swo hatlisa leswi a swi tshinela. Embilwini yakwe a a khongela ku ri ku nga vi Zwane n’winyi wa swigingi leswi. Sweswo a swi ta herisa kungu rakwe.
“Mi ri yini?” Ku vutisa Irene.
“Ndza ku tiva loko u karhele,” ku lulamisa nsati wa Machovhani. “Leswi ndzi swi hlayaka sweswi exikandzeni xa wena a hi ku karhala. Ndzi vona ku pfumaleka ka ntsako. Ndzi byeli, i ncini lexi xi ku karhataka embilwini na le moyeni xana?”
“Cheke ya wena yi nga va yi lunghile nindzhenga namuntlha,” ku vula Machovhani. “Loko u yi lava u nga yi kuma nindzhenga.”
“Mina, Daniel Machovhani Mabasa, ndzi ri muaki wa tiko leri ra Afrika-Dzonga, ndzi hlambanya hi ku hetiseka ni ku tshembeka hinkwako, leswaku ndzi ta hlayisa ni ku xixima Vumbiwa bya tiko, ndzi byi sirhelela hambi ku ri hi vutomi bya mina. Ndzi ta rhangela tiko leri hi ku tshembeka, ehandle ka xihlawu-hlawu. Ndzi nge hlawuli ndluwa eka hove. Ndzi ta sirhelela vaaki-tiko hinkwavo hi ku ringana. Eka leswi hinkwaswo, ndzi ri Xikwembu Xi ndzi pfuna.”
Ku khunguvanyisa munhu a swi sukeli helo hakunene.
“U nga ndzi lumbeti swilo swa wena mina,” ku phikelela Mabasa.
“U vutisa ngopfu,” ku vuya rihati nakambe. “U ta ndzi rhumela papila leri kombisaka leswaku ndzi ku kolota mali muni. Ndzi ta ku hakela xikweleti xexo hinkwaxo. Loko ya ri mapapila lawa ndzi ku nyiketeke wona, ndzi ya lava emavokweni ya mina dyambu ri nga se tumbela hi tintshava namuntlha.”
Va hleka.
Hambi i mbitsi, hambi i ntshiva, a ndzi swi tivi. Lexi xi nga rhwala Zwane xi n’wi yisa exibedlhele xa Louis Pasteur a xi hanyi. Yena n’winyi u tibyele leswaku a ku nga ha ri na nchumu lexi a a nga tshuka a lahlekeriwe hi xona. Leswi a swi ri swa nkoka emiehleketweni yakwe a ku ri ku ponisa manu yakwe yo tata swikhwama swakwe hi macheleni. Ndlela yin’we ntsena leyi a ya ha sele yo susumetela Mabasa eka tlhelo leri a a n’wi lava eka rona, a ku ri ku endzela nsati wakwe exibedlhele.
Vanhu a va bohe khale leswi a va rhandza ku endla swona. A swi va karhatangi ku vhota. Hi timinete tingari tingani maphepha hinkwawo a ya hlengeletiwile. Ku hlawuriwe vavasati vambirhi na wanuna un’we ku pfunetana ku hlayela tivhoti ta kona. A va hlayela kwala emahlweni ka ntshungu. A ku nga tumbetiwi nchumu.
“Mi nga rivali timfanelo ta vatirhi,” ku vula Nkulukumba Mbhazima, yena murhangeri wa nhlangano lowukulu wo yimela vatirhi. “Vatirhi hi vona longo ra ikhonomi na Mfumo lowu.”
Swivuri swi hlanhlekile nakambe, ivi mavoko ya hundzuluxa mvhilopho. Ehenhla ka yona a ku tsariwile: ‘Machovhani Mabasa: Exihundleni’.
A ku hundze timinete tinharhu ku bile awara ya vunkombo nimixo loko Machovhani a phaphama evurhongweni byakwe. A a etlele tani hi mufi vusiku hinkwabyo. A a landzelele swileriso hinkwaswo swa nsati wakwe, a hlambe hi ndlela leyi a a tsundzuxiwe yona. Nsati wakwe a a tiva swo tala hi vutomi. U langute nkarhi, ivi a dzungundza nhloko. A ku lo sala tiawara ta kwala ka makume-mbirhi-nkombo leswaku yena a tlakukela eka xiyimo xa Vu-Presidente. Loko a susa ta ntsevu leti a a ta etlela tona nakambe, a ku lo sala tiawara ta makume-mbirhi-n’we. A ti nga ha ringani hambi ri ri siku rin’we. Eka tona leti, ta nkombo a a ta ti hundzisa a ri eku tirheni ehofisini yakwe. Ntirho lowukulu wa siku a ku ri ku hlangana ni ku vuyisa vuyeni byo huma ematikweni yo hambana-hambana. Mabasa a a nga se tshama a tikuma a taleriwe hi vuyeni bya xiyimo xa le henhla hi ndlela yoleyo hi mpfhuka a ku nhlo! Endzhaku ka miehleketo yakwe a a swi tiva ku ri vo tala a va tile ngopfu-ngopfu hi ku xixima Lamela, hayi hi leswi yena a a vekiwa ku va Presidente.
“Ndzi nge swi koti ku vula sweswo,” ku hlamula Mabasa. Rito rakwe a ri sungula ku heleriwa hi matimba.
“Loko vo kota ku ya sivela eka tinyuziphepha,” ku hlamula James, “mina ndzi ta ya tsala emaphepheni yo basa, ndzi ya hangalasa etikweni hinkwaro. Loko ku ri ku humesela manyala lawa ya wena erivaleni, ndzi ta kala ndzi swi endla.”
“Pulani ya wena ya thyaka yi wile,” ku hlamula Zwane a honolele Mabasa mahlo. A a swi kota swinene ku honisa leswi vuriwaka hi van’wana.
“Ndzi lorha siku leri mintirho yi nga ta tlhela yi halatiwa hi masaka etikweni leri ra hina. Ndzi lorha siku leri n’wana a nga ta vona mana ni tata wakwe va pfukela entirhweni mpundzu wun’wana ni wun’wana. Ndzi lorha siku leri xichudeni xin’wana ni xin’wana lexi dyondzeke swinene, xi nga ta kuma ntirho lowu wu xi faneleke. Ndzi vona mphensa-mphensa ni migingiriko yo kongoma emitirhweni. Mphensa-mphensa wa mabindzu. Ndzi vona mphensa-mphensa wa matsima etikweni hinkwaro. Ndzi vona ku tlakuka ka ikhonomi. Ndzi vona ku hungutiwa ka swibalo. Ndzi vona ku suriwa ka xibalo xa minxavo. Ndzi vona ku chika ni ku herisiwa ka inflexeni. Ndzi vona ku chichiwa ka swibalo ehenhla ka timali leti lombisiwaka. Ndzi vona ku chichiwa ka swibalo ehenhla ka miholo. Ndzi vona ku chika ka minxavo. Ndzi lorha siku leri vanhu hinkwavo va nga ta kota ku tihlayisela mali ebankini, va yi hlayisela vumundzuku bya vona.
Zwane a nga ha hlamulangi nchumu, u lo ntlokola kunene, ivi a suka a tifambela. Loko a fika eka lifithi u kotlane na maphorisa ya xibedlhele. Va hume eka bokisi ra kona va ri karhi va hlongorisana, va endla no n’wi thuja. A swi kalangi swi nghena emiehleketweni ya vona leswaku loyi a nga va a ri yena wanuna loyi a va tsutsumela ku ya n’wi khoma. A va byeriwe ku ya ekamareni ya Manana Mabasa. A va ta ya ekamareni ya Manana Mabasa. Zwane u ponise xisweswo emavokweni ya vasirheleri exibedlhele.
