LESWI NGA ENDZENI
A. SwakudyaLeswinene - Swi Vanga ku Cinca eka Rihanyo
B. Ku Pfuna ka Madyele Lamanene eka Mavabyi ya Nkarhi Lowo Leha.
C. Swikongomelo Swa Madyele Lamanene
D. Ku Khansela Vanhu Mayelana ni Madyele
E. Swilaveko Swa Mahlawulele ya Swakudya Leswi Fuweke
F. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Sivela Mavabyi ya Swakudya
G. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Langutana ni Swikombiso Swa Mavabyi ni ku Engetela SwakudyaLeswi u Swi Dyaka
H. Swiringanyeto Leswi Tirhaka Swo Hlayisa Mali eku Xaveni ka Swakudya
I. Nseketelo wo Hlawuleka wa Swakudya Leswi Dyiwaka hi Vana Lava Nga ni Vuvabyi Bya Nkarhi Lowo Leha
J. Matirhisele Lamanene yaSwakudya Swo Engetela
A. SWAKUDYA LESWINENE - SWI VANGAKU CINCAEKA SWA RIHANYO
Rihanyo ra hina, matitwele ya hina, ntirho ni ku tlanga, makulele - hinkwaswoswi ya hiswakudya leswi hi swi dyaka. Swakudya swi nyika miri matimba. Swakudya swi katsa phurotheyini, khabohayidireti, mafurha, tivhitamini,timineralini mati.
Xikongomelo xa xibukwana lexi I ku mi dyondzisa hi nkoka wa swakudya eka ku tiyisa fambiselo ra nsawutiso eka kulwisana ni ku horisamavabyi. Mhaka-nkuluIkukhutaza ku xiyisisa kahle xiyimo xa madyele xa munhu un'wana ni un'wana langa ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha ni ku kota kutirhisa madyele tani hi xitirho xa nkoka xo lwisana ni mavabyi. Eka xibukwana lexi, vanhu lava nga ni mavabyi ya nkarhi wo leha va katsa vanhu lava khomiweke hi mavabyi ya muxaka low u laha va lavakanseketelo wo engeteriwawatindlela ta madyele ku sivelaku ondza - ngopfu-ngopfu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV, lava nga niAIDS, TB kumbe Khensa.
Mavabyi ya nivuxaka ni madyele lawa yo kaya nga ri kahle, tanihi lahaxiphiqo xin'wexi nyanyisaka lexin'wana. Xifaniso lexi nga laha hansi xi kombisa ndlela leyi kupfumaleka ka swakudya emirini swi nga nyanyisakamavabyiha yona ni ndlela leyi mavabyi ya nga vangaka leswaku munhu a nga ha dyi kahle ha yona.
MADYELE YO KA YANGA RI KAHLE
KU ANDZA KA KU LAVEKAKA SWAKUDYA EMIRINI,KU HUNGUTEKA KASWAKUDYA LESWIDYIWAKA NI KU ONDZA
KU TSANA KA MIRI,MIRI A WU KOTI KULWA NI MAVABYI
IKU ANDZA KA KU KHOMIWAHI MAVABYI HI KU OLOVA,KUTSANA KA MIRI NI KUANDZA KA MAVABYI HI XIHATLA
Ndlela yin'w ana yo onha xirhendzevutana lexi I madyele lamanene. Madyele lamanene ya endla leswaku miri wu kota ku lwisana ni mavabyi, swi nyika matimba ni ku endla leswaku munhu a titwa a tiyerile. Leswiswi nga pfuna ku hlwerisa kukulaka vuvabyi.
MAVABYI YA ENDLA LESWAKU MADYELE LAMANENE YA VA YA NKOKA SWINENE
Madyele lamanene ya pfuna fambiselo ra nsawutiso wa mavabyi ku lwisana nimavabyi hi kuolova. Un'wana ni un'wana ufanele ku dya swakudya leswifuweke loko a lavaku tshama a hanyile kahle. Hambi sw i ri tano, eka vanhu lava hanyaka ni mavabyi ya nkarhi low o leha madyele lamanene I ya nkoka, hikuva va le khombyeni ro sika.
Mavabyi ni Mimbuyelo Leyi Landzelaka:
Munhu a nga dya katsongo hikwalaho ka:
Ku twa a nga naveli swakudya;
Ku twa ku vava enkolweni ni le non'weni;
o Dari;;
Mavabyi yo vanga hi mirhi leyi a yi tirhisaka;
Ntshikilelo, ku chava ni ku languteriwa ehansi hi vanhu van'w ana;
Ku pfumala ntirho
Ku tsandzeka ku lulamisa sw akudya.
Ku gayela loku nga nyawuriki ni mphakelo wa le hansiwaswakudya, hikwalaho ko hlakala ka furu ya marhumbu. Leswi swi vangela ku chuluka,leswi vangaka leswaku miri wu lahlekeriwa hi swakudya ni mati swo tala.
Dari ni mavabyi swi vanga leswaku miri wu kayivela swinene matimba ni swakudya.
Madyele layo biha, ku lahlekeriw a lokukulu hi sw akudya emirini ni xilaveko lekulu xa sw akudya eka vavabyi, sw a ondzisa - ni ku tsanisa fambiselo ra nsaw utiso wa mavabyi ni ku vangela man'w ana mavabyi yo engetela. Hikw alaho ke, I swa nkoka ku vona leswaku munhu la nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha u dya hi mfanelo.
C. SWIKONGOMELO SWA MADYELE LAMANENE
Xikongomelo-nkulu eka munhu la nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha I ku antswisa mpimo wa sw akudya emirini w a yena.
Swikongomelo swa madyele lamanene Iku:
Sivela ku ondza ni ku antsw isa ku nyuhela,
Ku siva swakudya hinkwaswo leswi lahlekeke loko munhu a ha chuluka no hlanta.
Khutaza ku dya swakudya leswifuweke swinene swakudya leswi nga ni mphamelo nintamu lowukulu hi ku ya hi mpimo wa swakudya swo hambana-hambana ku tiyisa fambiselo ra nsaw utiso.
Twananisa pulani ya munhu ya madyele ku ya hi swikombiso leswi munhua vabyaka swona.
Nyika switsundzuxo swa madyele lamanene hi ku tirhisa swipfuno leswi muvabyi a nga na sw ona.
D. KU KHANSELA VANHU MAYELANA NI MADYELE
Loko u khansela vanhu - tsundzuka lesw i landzelaka:
Kala munhu u tsala ntikelo wa yena eka khadi ra tliliniki.
Vutisaleswaku u talaku dya swakudya swa njhani ku kota ku kumisisa matshamele ya swilo ya soxiyo-ikhonomiki niku kumeka kumbe nkayivelo wa swakudya.
Kumisisa vukona bya mati yotenga ni gezi.
Kumisisa matimu ya swikombiso swa mavabyi leswi munhu a nga na swona.
N'wi pfune kupulanaswakudya leswi a swi dyaka, ku ri karhi kulangutisiwa swipfuno leswi nga kona ni timhaka tin'wana ta nkoka.
Loko a ondzile, n'wi nyike switsundzuxo leswi nga ta n'wi pfuna kutlhela a nyuhela.
Nyika switsundzuxo hi mahlayisele lamanene ya swakudya.
Veka nkarhi w o n'w i vona nakambe.
E. SWILAVEKO SWA MAHLAWULELE YA SWAKUDYA LESWI FUWEKE
Ku ni tindlela to tala ta madyele lamanene. Hinkwerhu ka hina hi dya ku hambana hikwalaho kavukona bya swakudya, ku tsakela ka tinxaka ta swakudya, vukhongeri,ndhavuko, ni swin'w. I swa nkoka ku tsundzuka timhaka leti hinkwato loko u rikarhi u khansela vanhu hi ta madyele.
Sungula kaha ri ni nkarhi!
Ku sivela mavabyi, nsiko ni ku ondza, tsundzuxa vanhu ku sungula ka ha ri ni nkarhi ku titoloveta madyele lamanene. Swi tika ngopfuku lwisana ni nsiko loko semunhu a rikarhi a vabya ngopfu!
Swiletelo swa khume swa mahlawulele ya swakudya lamanene I:
Ku hava xakudya lexinga niswakudya hinkwaswo leswi miriwuswi lavaka! Khutaza vanhu ku dya swakudya swo hambana-hambana - swakudya leswi nga durhiki naswona swi kumekaka hi kuolova. Ku dya dya kanharhu hi siku loku nga ni sw akudya swo hambana-hambana ka bumabumeriw a. Exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona vanhu va fanele ku khutaziwa ku dya switshongo. Leswi swa pfuna swinene loko munhu a nga koti ku dya swakudya swo tala hi nkarhiwo dya hiwona. Laha hansi ku ni xifaniso lexi u nga xi tirhisaka ku dyondzisa vanhu madyele lamanene hi ku dya swakudya swo hambana-hambana.
Vona leswaku xitachi xi kona eka swakudya swo tala leswi uswi dyaka
Sw akudya leswi nga ni xitachi swo fana ni xinkwa, vuswa, mikapu, rhayisi, mazambhani, xitampu, mileti, mugayo, n'wahuva nimakaroni swifanele ku va kona eka swakudya leswi u swi dyaka hi minkarhi yo dya. Hi ku angarhela swakudya leswia swi durhi kambe swifuwile. Khutaza vanhu lava u va pfunaka ku engetela swin'wanaswakudya eka leswi swa xitachi leswaku va dya swakudya leswi katsakanyiweke.
Dyana matsavu ni mihandzuyo tala siku rin'wana ni rin'wana
Matsavu ni mihandzu swi nyika miri tivhitamini ni timinerali leswi swi pfunaka ku tiyisa fambiselo ra nsawutiso wa mavabyi. Khutaza vanhu lava u va pfunaka ku dya matsavu ni mihandzu yo tala yo hambana hi laha swi kotekaka ha kona! Matsavu ya muhlovo wa xitshopani, xilamula, yo tshwuka kumbe ya rihlaza ya fanele ku dyiwa siku rin'wana ni rin'wana, xik. Xipinichi, kwembe, tikheroti, apirikoti, mapapawa nimimangwa. Mihandzu ya xilamula yo fana nimalamula, swinerekisi nimaswiri xikan'we ni magwavha, mimangwa ni matamatisi swi nyika vhitamini ya Cleyi pfunaka ku lwisana ni mavabyi. Munhu u fanele ku dya ntlhanu waswakudya leswi nga ni matsavu kumbemihandzu hi siku. Ku byala matsavu ekaya kumbe ku kha miroho ya nhova I ndlela yin'w ana leyi nga pfunaka munhu ku kotaku dyampimo wa matsavu lowufaneleke.
Exikarhi ka swakudya sw in'wana, leswi swi nyika miri phurotheyini. Loko munhu a vabya ku laveka phurotheyini leyi ringaneke. A hi hinkwavovanhu lava tsakelaka tinyama to fana, kambe swikombiso swa swakudya swo huma eka swiharhi hi leswi: Homu, nyimpfu, nguluve, huku, hlampfi, xivindi, tinso, mbilu, byongo, manqina, tincondzo, sw a le ndzeni,matandza, masi, masi yo dzunga, yogati,masi ya botere, masi yaphawudara (ku nga ricoffee creamer), chizi, masonja na sw itsotswani.
Loko swi xaviwa evhengeleni, swakudya leswi swa durha swinene - khutaza vapfuniwa lava tshamaka emakaya ku fuw a tihuku, mimpfundla, tinyimpfu, timbuti kumbe ni swin'w ana swifuwo ku kota ku kuma nyama, matandza nimasi hiku olova.
Dyana ngopfu tinyawa to oma, tierekisi, tilentele ni minchumu yo endliwa hi soya minkarhi hinkwayo
Leswi I swimilana leswi nga ni phurotheyini ni swin'wana swakudya leswi tiyisaka fambiselo ra nsawutiso wamavabyi ni minsiha. Khutaza vapfuniwa kudya ngopfu tinyawa to oma leti swekiweke, tierekisi,tilentele ni soya. Leswi swinga tirhisiwa ematshan'weni ya nyama naswona a swi durhi. Eka lava va nga dyeki nyama swakudya leswi I swa nkoka swinene ngopfu-ngopfu lava nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha.
Vapfuniwa va nga katsa chukele ni mafurha eka pulani ya vona ya madyele. Sw akudya leswi sw i tlakusa nkoka wa matimba ya swakudya ni ku nandzihisa swakudya handle ko endla leswaku swakudya switala ngopfu. Leswi swa pfuna, ngopfu-ngopfu lokomupfuniwa a nga kotiku dya ngopfu hi nkarhi w un'we. Vapfuniw ava fanele ku tsundzuxiw a leswaku mafurha yo tala ya chulukisa.
Munyu wo tala ngopfuwu vangela ntshikelelo wa le henhlawa ngati. Tsundzuxa vapfuniwa ku kava nga dyi ngopfumunyu tanihi leswi nhlayo ya le henhla ya vanhu laha Afrika-Dzonga va nga ni vuvabyi bya ntshikelelo wa le henhla wa ngati. Tanihi leswi munyu nimati swi lahlekaka swinene loko munhu a chuluka ni kuhlanta, swi kahle ku tsundzuxa vapfuniwaku siva munyu ni matileswi va lahlekeleke, hi ku n'wa mati lamavirisiweke ya tlhela ya horisiwa ya chukele nimunyu (litara yin'we +8 wa swilepulana swa chukele + hafu ya xilepulana xa munyu).
N'wanamati yo tala lama tengeke
Ku n'wa mati yo ringana I swa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana. Ku chuluka, ku hlanta ni ku juluka ni vusiku swi vanga leswaku munhu a lahlekeriwa hi mati ni timinerali to tala swinene emirini. Leswi swi fanele ku siviwa. Vapfuniwa vafanele ku n'wa 8 watikhapu ta swonwa siku rin'wana ni rin'wana. Mati, tikholidirinki, masi, juzi ya mihandzu kumbe tiya swi nga nwiwa exikarhika siku. Mati ya le pompini ma hlayisekile, kambe tsundzuxa vapfuniwa vawena leswaku va fanele ku virisa mati ya le xihlobyeni, enambyeni kumbe eka boro va nga si manwa.
U nga nwi swipyopyi
Khutaza vapfuniwa ku gingirika swinene. Ku tirha mintirho ya lendlwini ni kutitoloveta ku famba hi milenge swi pfuna ku tiyisa minsiha. Ku ondza ko tala eka vanhu lava va nga ni HIV/AIDS ni man'wana mavabyi ya nkarhilowo leha swi vangiwa hi ku ya ehansi ka ntikelo wa minsiha.
F. SWIRINGANYETO LESWI TIRHAKA SWO SIVELA MAVABYI HI KU TIRHISA MADYELE LAMANENE
Xana chefu ya le swakudyeni I Yini?
Chefu ya le swakudyeni yi tala ku vangiw a hi tibakitheriya. Eka mahiselo yo kufumela, tibakitheriya swi nga andza hi xihatla swinene swi va mamiliyoni hi tiawara ti ngari tingani kutani swi vangachefu eswakudyeni.
Miri lowu wu hanyeke kahle, wa swi kota ku lwa ni switsongwa-tsongwana kambe loko munhu a vabya, sisiteme ya nsawutiso ya mavabyi ya tsana kutani mirhi w u hluleka ku lwa ni switsongwatsongwana. Vanu lavanga niAIDS, TB kumbe man'wana mavabyi va nga tluleriwa hi switsongwatsongwana swin'wana hiku olova hikwalaho va fanele ku ku va ni vukheta eka madyele ya vona. Vuvabyi byihikumbe byihi kukatsa nilebyi byi vangiwaka himadyele, byita nyanya ku tsanisa sisiteme ya nsawutisowa mavabyi. Ku sivela chefu eswakudyeni, swakudya swi fanele ku vekiwa, hlayisiwa no swekiwa hi ndlela leyi hlayisekeke.
Hlamba mavoko hi xisibi ku ringana 20 wa tisekondi hi mati yo kufumela u nga si khoma sw akudya, endzhaku ko khoma swifuwo, loko u huma exiyindlw anini ni loko u heta ku entshemula kumbe ku rhimila.wing your nose.
U nga dyi swakudya swa le thinini loko thini ra kona ri boxekile kumbe ri phatekile.
U nga dyi matandza ya thyaka kumbe lama ngapandzeka - matandza ya rhwala hi ku olova tibakitheriya. Hlantswa matandza u nga si ma tirhisa.
U nga ringi swakudya leswi u ehleketelaka leswaku swi borile. Munhu la hanyekekahle emirini a nga ha ringa sw akudya swo tano a nga vabyi kambe loyi a nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha a nga koti ku lwisana ni chefu ya le swakudyeni.
Swakudya swi nga vekiwi ekusuhi ni swifuwo naswona swifanele ku funengetiwa leswaku swi nga ngheni hi tinhongani.
Tibakitheriya ta tswala ni leka firiza. U nga veki swakudya eka firiza swi tshama ku tlula 30wa masiku.
Loko sw akudya leswi nga tiyisiw a swi n'wokile sw i fanele ku tirhisiwa hi xihatla. A sw i fanelanga ku tlhela swakudya swoleswo swi tlheriseriwa nakambe eka firiza ku tiyisiwa nakambe.
N'w okisa swakudya eka friji loko yi ri kona. Eka mahiselo ya le ndlw ini, tibakitheriya ti kota ku tswala eswakudyeni naswona ti nga vanga chefu eswakudyeni. Loko ku nga ri na friji, n'wokisa swakudya eka ndhawu leyiholeke ekule ni dyambu.
Hlayisa mati lama tirhisiwaka ku sweka, kun'wa, ku hlamba kumbe ku hlantswa leswaku ma nga hlangani thyaka ramahuma kumbe mati ya thyaka.
Hlongola swifuwo ekusuhi ni mati yon'wa.
Tirhisa mati yo basa ku hlantswa swakudya ni swibye.
Hlantswa mihandzu ni matsavu hinkwaswo. Loko swi nga endleki ku swi hlantswa hi u olova, sw i vandli. Mati lama cheriweke xilepulana xin'we xa bilichi ma nga tirhisiw a ku hlantsw a mihandzu ni matsavu.
Tirhisa ntsena masi lama nga "pasteurized" langutisa lebulu ya "PASTEURISED" eka masi lama u ma xavaka. Swi nga va swi nga hlayisekanga ku n'wa masi lama sengiwaka ekaya. Virisa masi w olaw o u nga si ma tirhisa.
U nga dyi matandza kumbe nyama kumbe hlampfi swo ka swi nga vupfangi. Ku sweka swi dlaya tibakitheriya. Xiyisisa leswaku swakudya swaswekiwa nkarhi hinkwawo.
Hlayisa thyaka eka bokisi ro rhwala thyaka. Chulula no ri hlantswa nkarhi hinkwawo.
I ndlela yo olova yo dlaya tibakitheriya. I mhaka ya kahle ku aneka malapi ya wena edyambyini.
Ringeta hi tindlela hinkw ato ku ka u nga khomi ngopfu swakudya hi mavoko. Swa antswa ku tirhisa swibyi ku khoma hi swona.
Hlantswa swibyi hi mati yo hisalamanga ni xisibi. Lokomati yo thyakangopfu, swa antswa ku ma cinca kutani u ya emahlweni no hlantswa. Loko mati ya nga kayiveli, swi kahle ku basisa sw ibyi loko u heta ku sw i hlantsw a.
Laha tikhapu kumbe sw ibyi sw i pandzekeke hi kona ni laha tikhontheyina ta tiplastiki ti halekeke konaI tindhawu ta kahle laha tibakitheriya ti tumbelaka kona naswona swibyi leswi swa tika ku swi hlantswa hi ku hetiseka.
Loko swakudya swi heta ku swekiwa, swi fanele ku vhela swi dyiwa xikan'we.A swi hlayisekanga ku vekaswakudya leswiswekiweke eka mahiselo ya le ndlwini. Lokomunhu a lava ku dya masalelwa yaswakudya leswisaleke, u fanele ku swi kufumeta hi nzdilowa le henhla swinene ku dlaya tibakitheriya.
U nga veki swakudya leswi swekiweke eka mahiselo ya le ndlwini ku ringana 2 wa tiawara. Eka minkhuvo ko tala swakudya swi vekiwa ednlwini swiswekiwile nkarhi lowo leha kutani swi khomisa vanhu endzeni. Vanhu lava va vabyaka va fanele ku va ni vukheta sw inene.
Loko unga ri nintiyiso wa leswaku swakudya swi huma kwihi nileswaku swi swekisiwe ku yini swa antswa leswaku u nga swi dyi.
Loko uri erendzweni
Loko vanhu va ri emarendzweni vatala kungheniwa hi switsongwatsongwana leswi miri ya vona yi nga swi tolovelangiki. Dari hi byin'wana vuvabyi lebyi talaka ku va khoma. Loko sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi yi tsanile hikwalaho ka HIV/AIDS, munhu yoloye u tala ku vabya swinene a vabyisiwa hi swakudya ni mati leswi vanhu lava va nga vabyiki sw i nga va vangeleki mavabyi. Tsundzuxa vapfuniwa ku va ni vukheta swinene loko swi ta eku hlawuleni ka swakudya loko va ri emarendzweni.
G. SWITSUNDZUXO SWO KOTA KU HANYA NI SWIKOMBISO SWA MAVABYI NI NDLELA YOENGETELA MPIMO WASWAKUDYA LESWI DYIWAKA
Mavabyi xikan'we nimirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula switsongwatsongwana/mavabyi swi tala ku vanga swikombiso swa mavabyi leswi vangaka leswaku munhu a nga koti ku dya hi mfanelo. Loko munhu o kota ku lwa ni xiphiqo lexi swi ta n'wi endla leswaku xikan'we-kan'we a kota ni kudya hi mfanelo. Tirhisa leswi landzelaka ku pfuna vapfuniwa vawena ku kota ku hanya ni swikombisoleswi sw a mavabyi:
Ringeta kusivela ku ondza loku nga lavekiki!
Leswaku u sivela ku ondza u fanele ku dya swakudya leswi nga ta ku nyika matimba yo tala na pirotheyini, xikombiso:
Chela oyili ni mafurha yo fana ni majarini, botere na mayonayisi eka swakudya leswaku u ngetelela matimba niku antswisa nantswowa swakudya. Loko u chuluka kumbe u nga titwikahle loko u heta ku dya mafurha yotala, ringeta ku dya mafurha ni oyili yitsongo.
Tisoso ni muthotho swi nga engetela matimba ni ku endla lesw aku swakudya swi miteka hi ku olova.
Dyana swakudya exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona ku endlela ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana.
A hi languteni ndlela yo hlangavetana ni swikombiso sw a mavabyi lama ondzisaka ni lama endlaka lesw aku u nga naveli ku dya sw akudya.
Vuvabyi, ku tsana emoyeni ni xivundza swi nga ku endla lesw aku u nga naveli swakudya. Ringeta leswi landzelaka ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana leswaku u ta tiyela.
Swakudya swofana ni chukele, masi ya phawudara na mafurha swi nyika matimba hambiu nga swi dyi swi tele ngopfu. Swi kahle ku va u swi chela nile ka swakudya swin'wana loko swi koteka.
Ringeta ku ka unga dyi u ri wexe - swa tsakisa ku dya mi hlayile.
Dyela swakudya swa wena endhawini leyi sasekeke leswaku swakudya swi tsakisa (laha kunga ni vuyimbeleri, ehansi ka murhi kumbe ephakeni).
U nga dyi himinkarhi leyi vekiweke ntsena - dyana loko u twa u navele swakudya.
Vutiolori byo olova byo fana ni ku famba hi milenge byi antswisa ku navela ka swakudya.
Nwana swonwa leswi engetelaka matimba siku hinkwaro, swo fana ni ntswamba wa rivombo, tijuzi leti nyanganyisiweke ta mihandzu na supu yo endliwa ekaya.
Dyana swakudya leswi u swirhandzaka ngopfu - hindlela leyi u ta kota ku dya swakudya swo tala.
Loko mirhi yo tshungula leyi u yi nwaka yi ku endla leswaku u nga naveli swakudya, vutisa muongori lokou nga yi nwa endzhaku ka kudya swakudya.
Dyana swakudya leswintsongo, swa nkarhi na nkarhiku sivela ku ka u nga titwi kahle.
Ringeta ku papalata swakudya swofana ni tinyawa, nyala, khavichi, brokholi, kholifilawa, na sw on'wa lesw i nga na soda swa xinkarhana hikuva sw i ni gasi.
Swa pfuna ku dya hi ku nonoka ni kuncakunha swakudya nkarhi wo leha.
Yima ku hela kwalomuka tiawara timbirhi endzhaku ka ku dya u nga si pavalala.
Xihoko,kofi, phephaminti na chokoleti swi nga nyanyisa xangulele naswona swi fanele ku tshikiwa.
U nga dzhahi fole. Ri nga nyanyisa xangulele naswona a rikahle eka rihanyo ra wena.
Ringeta ku nwa swonwa swo tala swo fana na mati na tiya. Ringeta ku sw i n'wa exikarhi ka minkarhi yo dya naswona hayi lokou ri eku dyeni kumbe loko u lava kudya, hikuva leswiswi nga endla leswaku khwiri ri tala ku tlula mpimo.
Ku hlangavetana niku hlamba timbilu niku hlanta...
Mirhi yo tshungula ko tala yi vangela ku hlamba timbilu ni ku hlanta. Ringeta leswi landzelaka ku tipfuna:
Dyana swakudya hi swintsongo-tsongo hi minkarhi yo hlaya - ku hlamba timbilu swa nyanya loko munhu a ri na ndlala.
Yimelaku rhanga u titwa u antswa u nga si dya, kambe u nga tlulinkarhi wo dya u nga dyanganchumu.
Dyana swakudya leswi nga ni munyu wuntsongo ni leswiomisiweke swo fana ni xinkwa lexi omisiweke, xinkwa xa thositi, mabisikitsi yo oma na mavele-ndzoho (cereals) u nga si pfuka nampundzu, ni le xikarhi ka siku.
Ringeta ku dya swakudya loko se swi horile leswaku ku nun'whela ka swona ku nga ku hlambisi timbilu. Miri wu rhandza ngopfu swakudya leswi holeke.
Moyahata sw inene laha u tshamaka kona.
Tshama kahle loko u heta ku dya - yima ku hela 20 w a timinete u nga si pavalala, leswaku u nga hlanti.
Dari yona ke?
Tirhisa swakudya ku horisa mpfimbelo
Mpfimbelo hiloko mahuma yawena ya tiyile kutani ya nga swi kotiku huma hi ku olova.
Papalata ku tirhisa swo chulukisa kumbe swilo swo hlantswa endzeni swo fana na xipedi. Swo hlantswa endzeni ni xipedi swi nga endla leswaku u lahlekeriwa hi swakudya swa risima naswona I ntlhantlho wa nkarhinyana lowunga lulamisikixiphiqo xa xiviri: Ematshan'wini ya sw eswo ringeta ku:
Dya swakudya swo tala lweswi nga ni rhafeji swo fana ni otsi, mugayo wo ka wu nga sefiwanga, xinkw a xa majoro, matsavu yo ka ya nga sw ekiw anga ni mihandzu ni matluka ya yona.
Gingirika swinene! Kufamba-famba ka nkarhi na nkarhikuta ku pfuna kusivela mpfimbelo.
Xana u lwa niku yimisa nchulukoke?
Nchuluko hi loko u huma mahuma ya mati kanharhu kumbe ku tlula hi siku. Nchuluko wu vangiw a hi lesw i landzelaka:
mati yo thyakayo nwa futa mintlulelo ya mavabyi mirhi yo tshungula mavabyi
Nchuluko wuvanga ku lahlekeriwa hi swakudya, hikuva swakudya swi huma hi ku hatlisa swinga si tirhisiwa emirini. Munhu la chulukaka a nga dyi ngopfu hikwalaho ka kutwa a nga naveli swakudya. Loko munhu a chuluka, miri wa oma hikuva wu lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini. Ku lahlekeriwa hiswihalaki swo tala emirini swi ni khomboi naswona munhu a nga lovahikwalaho ka swona.
Xana ndzi fanele ku endla yini loko ndzi chuluka?
Nwana swonwa swo tala ku siva leswi humeke emirini. Ku endla murhi wa le kaya wa nchuluko, tekalitara ya matilama virisiweke ya tlhela ya horisiwa. Chela 8 wa swilepulana swa chukele na hafu ya xilepulana xa munyu. Tshama u ri karhi u nwa mpfangano lowu hi swintsongo-ntsongo, ko tala hilaha u nga kotaka ha kona.
Swakudya leswi u faneleke ku swi papalata kumbe leswi u nga fanelangiki ku swidya ngopfu:
Lakthosi I chukele leri kumekaka emasini hi ntumbuluko. Nkarhi wun'wana loko munhu a vabya, miri a wu koti ku tirhisa lakthosi hi mfanelo. Lesw i sw i nga vanga ku chuluka, naswona swi nga antswa ku dya minchumu ya deri kumbe masi swintsongoswinene. Swakudya swa le deri ni leswo dzunga kumbe leswi virisiweke swo fana ni yogati ni masi yo dzunga swinga tirhisiwa loko munhu a nga chuluki ngopfu. U nga tirhisa ni sw onwa leswi nga riki ni "lakthosi"
swo fana ni masi ya soya kumbe soya leyi endleriweke tincence.
Swakudya leswi nga ni mafurha yo tala, oyili, botere, swofana nileswi katingiweke, soseji na magwinya swinga nyanyisa ku chuluka.
Kofi na sw akudya swin'w ana leswi nga ni khafeyini swo fana na swon'w a swa khola na tichokoleti naswona swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swakudya leswi vangaka moya swo fana na khavichi, tinyawa to omisiwa na tierekisi, kholifilawa na brokholi xikan'we ni swakudya leswi nga na xipayisina swiwitsi swo tala swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swa antswa ku dya ngopfu...
Juzi yoendliwa hi apula, pyere, perekisi na madiriva na yona yi kahle.
Swakudya swo fana na mazambhana na mabanana swi ni photesiyamu ya timinerali leyi lahlekaka loko munhu a chuluka.
Swakudya hilaha u nga kotaka ha kona ku siva swakudya leswi lahlekeke hiku chuluka.
Futa ri nga vanga nchuluko. Hikwalaho I swa nkoka ku:
Hlambamavoko hi xisibi na mati u nga sikhoma, phama kumbe ku veka swakudya.
Hlamba mavoko hi mati na xisibi loko u huma exiyindlwanini kumbe loko u heta ku cinca n'w ana lerhi.
Loko ku chuluka ku nga heli, famba u ya kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhinile ka n'wina.
Ku hlangavetana niku cinca - cinca ka nantswo
Ku cinca ka nantswo swi vangiwa hi mavabyi lama taka hikwalaho ka mirhi yokarhi ya vutshunguri, ku ka munhu a nga dyi kahle nimintlulelo yamavabyi.
Swakudya swo titimela kumbe swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini swi nandziha ku tlula lesw o hisa.
Chela munyu, tisoso kumbe juzi ya swiri ku antswisa nantswo waswakudya swa wena.
Dyana swakudya swawena u ri karhi u nwa swonwa hi swintsongo-ntsongo.
Swi nga pfuna ku tirhisa mati ya munyu ku hlantswa nomo minkarhi yo tala. Ku nwa nkolo wun'wewa mati lama nga ni juzi ya swiri u nga si dya naswona swi nga pfuna ku antswisa nantswo wa swakudya.
U fanele ku tolovela ku hlantswa nomo hilaha swi faneleke hakona.
Ku dya u ri na swilondza enon'weni ni le nkolweni
Swilondza swa le non'weni ni le nkolweni swi tala ku huma hikwalaho ka mavabyi yo hambana hambana. Swilondza leswi swa vava swinene, kambe a swi dlayi. Khombo ra kona hileswaku swilondza leswi swi nga endla leswaku munhu a nga koti ku dya kumbe ku mita kutani a ondza hikw alaho ko ka a nga dyi.
Papalata swakudya leswi nga vangaka ku fehla ka nomu kumbe kaminkolo swo fana ni:
Swakudya swo tshaphuka leswi tikaka ku swi mita, swo fana na botere ya timanga.
Swakudya swo oma swo tiyela swo fana ni mbvacha, machipisi na matsavu lawa yo tiya yo ka ya nga vupfangi.
Swakudya swa xipayisi ni leswi nga ni munyu wo tala swi nga fehlisa nomu ni nkolo.
Leswi nga pfunaka kuantswisa ku vava:
Dyana swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini. Swakudya leswihisaka ngopfu kumbe swakunwa leswi titimelaka ngopfu swi nga va ni xiphiqo. Dyana swakudya leswi nga vavisiki nomuo kumbe minkolo.
Swa olova ku dya loko u tsakamisa swakudya swa wena hi mthotho na tisoso.
Nw ana swonwa sw intsanana nkarhi hinkwawo u nga si dya swo dya, kumbe u thotha swakudya leswo oma swo fana na thositi, mabisikitsi eka tiya, supu ku swi olovisa u nga si swi dya.
Ncakunha chungama kumbe u munyungela xiwitsi ku tatisa marha enon'weni - leswi swi olovisa ku mita sw akudya.
Ku hlantswa nomu I swa nkoka swinene!
Sivela ntlulelo wa mavabyi enon'weni hi ku tshama maxinini ni meno swi basile nkarhi hinkwawo.
Loko maxinini ya wena ya vava kutani u nga koti ku ma hlamba hi buraxi, swi ta pfuna ku ngulunguja nomu himati lama hlanganisiweke na "bikhaboneti ya soda".
Loko u tikeriwa hi ku mita swakudya, ringeta ku tiyisa swonw a hi masi ya phaw udara, mukapu w a n'wana, mugayo, kumbe mazambana yo gayiwa leswaku swi olova ku swi mita.
Swakudya leswi katsiweke ni leswi nga tiyela ku fana na swona swa olova ku swi mita. Gayelela sw akudya loko sw i koteka.
Papalata swakudya swo tshapuka swo fana na botere ya timanga,kumbe swo rheta ku fana ni jeli hikuva a swi olovi ku sw i mita.
Mbvacha w u nga ku vavisa nomu ni ku vindza.
Tshamakahleu nga tigovi enkarhiniwa swakudya kutani u yisa nkolo ehansinyana ku endlela leswaku u ta mita hi ku olova.
H. SWITSUNDZUXO MAYELANA NI KU HLAYISA MALI LOKO SWI TA EKA KU XAVA SWAKUDYA
Madyele lamanene a swifambelani ni ku xava swakudya swo hlawuleka swo durha! Swi fambelana ni mahlawulele ya vukheta eka swakudya leswiswi nga kona.
Ndlela yo hlayisa mali lokoswi ta eka ku xava swakudya
Ntlhontlho lowukulu I ku endla leswaku swakudya leswifuweke swifikeleleka hiku olova hi mani na mani. Tirhisa sw itsundzuxo lesw i landzelaka loko u ri karhi u dyondzisa hi madyele lamanene laha mali yi kalaka:
Khutaza ku sunguriwa ka swirhapa - swirhapa swi nga endliwa hambi jarata ro va rintsongo njhani kumbe matsavu ya nga byariwa eka khontheyina ku nyika vandyangu swakudya kumbe ku xavisa leswaku ku ta kumeka mali yo pfuneta endyangw ini. Swirhapa swa matsavu sw i tlhela swi sasekisa mbangu ni ku hungasa vandyangu lokova ri eku tirheni ka swirhapa.
Loko swirhapa swa le makaya swi nga tirheki hi ku olova, u ngakondletela kusunguriwa ka swirhapa swa tiko hinkwaro.
Khutaza vanhu ku byala minsinya ya mihandzu (xik. Minsinya ya malamula) etikw eni. Tani hi mutirhiwa swa rihanyo, u nga sungula hi phurojeke ya minsinya yamihandzu, u byala mirhi yamihandzu etliliniki.
Loko ndyangu w o karhi wu fuwile tihuku, va nga xavisa nyama ni matandza hi nxavo w a le hansi. Mimpfundla ni swin'wana swifuwo leswikulu swo fana ni timbuti ni tinyimpfu swi nga fuyiwaku nyika vandyangu nyama.
Khutaza vapfuniwa ku byala mbewu ya xiluva xa dyambu (sunflower) emakaya ya vona ematshan'winiya swin'wana swiluva - swiluva leswi a swisasekisi muti ntsena, kambe swi swi nyika nimbewu leyi dyiwaka.
Khutaza ku akiwa ka deyiriendhawini laha ku pfumeleriwaka ku fuwaswifuwo lewswikulu. Vaaki va nga hlenga malikumbe kukombela ku pfuniwa hi timali ku xava homuyin'we kumbe ku tlula leti nga ta va nyika masi. Tsundzuka leswaku masi lawaya fanele ku virisiwa ya nga si tirhisiwa.
Tsundzuxa vapfuniwa leswaku ku dya swakudya swo fuwa a swi vuli u xava swakudya swo durha, kambe ku va ni mahlawulele lamanene!
I. NSEKETELO WO HLAWULEKA WA MADYELE WA VANA LAVA NGA NI VUVABYI BYA NKARHI LOWO LEHA
Swakudya leswi fuweke I swa nkoka eka vana hinkwavo leswaku va ta kota ku kula kahle ni ku lwisana ni switsongwatsongwana. N'wana la nga dyiki kahle u khomiwa hi ku olova himavabyi,leswi nga ta n'wi endla leswaku a nga kuli kahle, a nga kuli emiehleketweni himfanelo.
Tsundzuka leswi landzelaka loko u nyika nseketelo wa madyele eka vana lava nga ni vuvabyi bya nkarhi low o leha:
Vana na vona va fanele ku landzelela swiletelo swa madyele lamanene leswi nyikiweke eka xiyenge xa E xa xibukwana lexi.
Vonisisa leswaku manana wa n'wana kumbe muhlayisi wa yena u hanyile kahle ku kota ku hlayisa n'w ana loyi.
Tshama u rikarhi u kambela ntikelo wa n'wana ku vona leswaku u kula hi mfanelo.
Eka tincece, pfuna manana kumbe muhlayisi w a n'wana ku hlawula ndlela yo hlaw uleka ku tlula tindlela hinkwato ta madyisele ya n'wana. Xiyisisa xibukwana xa "Swiletelo swa mamamisele ya n'wana ya xiAfrika Dzonga swa Vatirhi va swa Rihanyo" ku kuma sw itsundzuxo hi xitalo.
Nyika vutshunguri bya khwaxu. Vana vo tala lava nga ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha va tala ku khomiwa hikhwaxu.
Tsundzuxa leswaku va nga engetela swakudya swin'wana ni matimba eka swakudya hi ku chela nyana mafurha, majarini, chukele, botere ya timanga kumbe masi ya phawudara esw akudyeni.
Tlakusa nsivela-mavabyi ni nhlayiseko w a swakudya ni mati ku sivela switsongwatsongwana swa leswakudyeni.
Nghenelerisa n'wana eka xikimi xa swakudya loko swi tika ku kuma swakudya ekaya.
J. MATIRHISELELAMANENEYA MINCHUMU YO ENGETELA ESWAKUDYENI
Sw iengetelo swa swakudya swi nga va swa nkoka sw inene, ngopfu-ngopfu eka vana lavantsongo (hikuva ku ni laveko wa le henhla wa swakudya eka vana loko va ri karhi va kula) kumbe eka vanhu lava va vabyaka ngopfu, lava tikeriw aka hi ku dya kahle.
Loko u tsundzuxa vapfuniwahi ta swiengetelo swa swakudya...
Tsundzuka leswaku swakudya swa ntiyiso swi nga tirhisiwa ku engetela.
Ku ni swilo swo tala swo hambana emakete swo siva swakudya. Hlawula hi vukheta leswi nga ni swakudya leswifuweke naswona swi nga durhiki.
Vonisisa leswaku mupfuniwawa swi kota ku tirhisa nchumu wolowo ni kuwu hlanganisela kahle.
Loko u lava ku engetela tivhitamini ni timinerala, swa antswa ku tirhisa pilisi ya multivhitamini na timinerala leti nga riki ni mpimo lowu tlulaka wa siku rin'we (Recommended Daily Allowance). Leswi swi ta vaswi kombisiwile eka lebulu.
TSUNDZUKA...
Ku pfuna vanhu ku va va endla nhlawulo hi vukheta wa swakudya leswifuweke ku va swa vutomi bya vona a hi mhaka yo olova. Ku hlaw ula sw akudya leswi fuweke swa pfuna eka mani na mani - madyele lamanene ma pfuna ku lwa ni switsongwatsongwana, sw i sivela ku ondza loko munhu a vabya, swi nonokisa ku andza ka mavabyi, swi tlhela swi pfuna leswaku mirhi yikota ku tirha hi kuhatlisa ku antswisa mavabyi ni vutomi bya munhu.
SWIKHENSO:
