NAWU WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
NAWU WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Nomboro ya 2001
NAWU
Ku sungula Nhlengo wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho; ku nyika mimpfuno yo hakela yo huma eka Nhlengo wa vupfumala-ntirho eka vathoriwa van?wana, na ya tihakelo ta vuvabyi,vutswedyani, ku xava n?wana na mimpfuno ya vaseketeriwa leyi fambelanaka na vupfumala-ntirho ya vathoriwa vo tano; ku kotisa vusunguri bya Huvo ya Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho, mintirho ya Huvo na vuthori bya Khomixinara wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho; na ku kotisa timhaka leti nga na vuxaka na wona.
LOWU NGA ENDLIWA hi Palamende ya Rhiphabiliki ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
NONGONOKO
Swiyenge
NDZIMA YA 1
NDZULAMISO WA MANGHENELO
Tinhlamuselo
Xikongomelo xa Nawu lowu
Matirhisele ya Nawu lowu
NDZIMA YA 2
NHLENGO WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Vusunguri bya Nhlengo wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho
Xikombelo xa Nhlengo
Ku tlakusa nhlengo, xikweleti no kuma swiolovisi swa mali leyi lombiweke
Nhlayiso wa mali ya nhlengo
Minyikelo na ku lulamisa wili ya swilo leswi nga ta tirhisiwa ku siva nhlengo
Ku thola no languta hi vuntshwa hi mutivi wa tinotsi ta ndzindza-khombo
Nsalo na Nkayivelo wa Nhlengo
Vunkota, Vukamba-tinkota na xiviko xa timali
NDZIMA YA 3
Xiphemu xa A: Timfanelo ta mimpfuno
Munghenisa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo ya mimpfuno ehansi ka yimelo ro karhi. Ku hlayela nkarhi wa vupfumala-ntirho ehansi ka Xiphemu lexi
Ku hlayela nkarhi wa vupfumala-ntirho ehansi ka Xiphemu lexi
Xiphemu xa C: Mimpfuno ya mavabyi
Vutiyimiseri bya nkarhi wa vuvabyi ehansi ka Xiphemu lexi
Mfanelo ya mimpfuno ya vuvabyi
Ku hlayela mimpfuno ya vuvabyi
Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi
Tihakelo ta mimpfuno ya vuvabyi.
Xiphemu xa D: Mimpfuno ya vutswedyani
Mfanelo ya mimpfuno ya vutswedyani
Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani
Hakelo ya mimpfuno ya vutswedyani
Xiphemu xa E: Mimpfuno ya ku xava n?wana
Mfanelo ya mimpfuno ya ku xava n?wana
Hakelo ya??????..
Xiphemu xa F: Mimpfuno ya vaseketeriwa
Mfanelo ya mimpfuno ya vaseketeriwa
Xikombelo xa mimpfuno ya vaseketeriwa
Hakelo ya mimpfuno ya vaseketeriwa
Xiphemu xa G: Ndzulamiso hi ku angarhela lowu fambelanaka no kombela mimpfuno
Mimpfuno leyi nga kongomisiwiki, katsiwangiki kumbe ku chunchiwa.
Mimpfuno leyi nga nghenisiwiki xibalo
Ku tlherisa mimpfuno leyi nga hakeriwa hi xihoxo
Ku yimisa mfanelo ya munghenisa-xandla
Nkwetlembetano mayelana na hakelo kumbe ku ka ku nga hakeriwi ka mimpfuno
NDZIMA YA 4
Ku endla vuhlayiseki
Ku yingisa ndzeriso.
Ku kaneta ndzeriso
Ku yingisa ndzeriso swi nga endliwa ndzeriso wa Khoto ya Mafambiselo ya
Mintirho.
Ntirho wa muthori
NDZIMA YA 5
KHOMIXINARI NA VATIRHI
Vuthori bya Khomixinari wa Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Xiviko xa Khomixinari, na varhumiwa na ku nyika matimba na mafambiselo ya mintirho
Khomixinari a nga anakanya munhu ku va a ri munghenisa-xandla
Ku thola vatiri va milondzo
NDZIMA YA 5
KHOMIXINARI NA VATIRHI VA MILONDZO
Vusunguri bya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Matimba na mintirho ya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Xivumbeko xa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Vumbiwa bya Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Mafambisele na ndzulamiso wa swipfuno eka Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
Miholo na xengetelo xa swirho swa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-
ntirho
Xisirhelelo xa swirho swa Huvo ya Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho
NDZIMA YA 7
MILAWU
Milawu
Endlelo ra loko ku nyikiwa milawu
NDZIMA YA 8
Hungu leri faneleke ku nyikiwa mutholi
Ku vumba no hlayisa matsalwa
Matimba na mintirho ya Mufambisi-nkulu
Switirhisiwa swin?wana leswi nga nghenisiwangiki eka ntirho wa xitempe
Ku humelela eka ku lova loku nga vangiwa hi vatirhi va Nkwama
Ku humelela eka ku lova hi ku angarhela
Vumbhoni
Ku humesela erivaleni hungu
Matikhomele lama mo ka ma nga amukelekangi hi ku angarhela
Minxupulo
Matimba ya ximfumo ya Khoto ya Mafambiselo ya Mintirho
Ku hlamusela mhaka eKhoto ya Mafambiselo ya Mintirho
Vurhumiwa na vurhwexi bya ntirho hi Holobye
Vanhu lava tekiwaka va ri vahoxa-xandla va swa Nawu
Ku dlaya ka milawu
Minkunguhato ya macincele
Nawu wu boha Mfumo
Nhlokomhaka yo koma na masungulele
XEDULU YA 1
MINKUNGUHATO YA MACINCELE
XEDULU YA 2
KU HLAYELA XIMETSE KA LESWI MUHOXA-XANDLA A FANELEKE KU KUMA SWONA
XEDULU YA 3
MPIMO WA LESWI MUHOXA-XANDLA A FANELEKE KU KUMA SWONA EKA MIMPFUNO
NDZIMA YA 1
NDZULAMISO WA MANGHENELE
Tinhlamuselo
 nawu lowu, handle ka loko vundzeni bya mhaka byi kombisa hi ndlela yin?wana- ?mutivi? swi vula munhu loyi anga thoriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 9 ;
muyimeri? swi vula munhu un?wana ni un?wana loyi a nga thriwa ehansi ka xiyenge xa 58 ;
mimpfuno? swi vula mimpfuno leyi nga ehleketiwa no hlamuseriwa hi vuenti eka xiyenge xa 12;
huvo? swi vula huvo ya ndzindza-khombo ya vupfumala-ntirho leyi nga simekiwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 47;
CCMA? swi vula khomixini ya Ntwananiso, Vulamuri na Vuhlanganisi liye nga simekiwa hi xiyenge xa 112 xa nawu wa timhaka ta mintirho, 1955 ( nawu wa vu 66 wa 1955 );
mutirhela-mfumo wa nondzo? swi vula mutirhi un?wana ni un?wana wa nondzo loyi a nga thoriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 46;
nwana? swi vula munhu loyi a nga ehleketiwa no hlamuseriwa hi vukheta eka xiyenge xa 30 loyi a nga ehansi ka malembe ya 21 ku katsa na munhu loyi a nga ehansi ka malembe ya 25 loyi a ha nghenaka xikolo a seketeriwaka hi ku hetiseka kumbe a tshembela eka mufi;
khomixinara? swi vula khomixinara wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho loyi a thoriweke tano ehansi ka xiyenge xa 43;
hakelo? swi vula mali leyi hakeriwaka hi muthori kumbe muhakeri ku ya hi swipimelo swa nawu wa tihakelo ta ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho;
muhakeri? swi vula munhu ntsena-
a loyi a nga kumbe a thoriwile, b loyi nawu lowu, ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 3 wu n?wi khumbhaka; na c loyi a khorwisaka khomixinari leswaku u hakerile ku ya hi nawu lowu;
mufambisi-nkulu? swi vula mufambisi-nkulu wa ndzawulo ya mintirho na mutirhela-mfumo wa ndzawulo ya mintirho loyi a nga rhumiwa hi mufambisi-nkulu ku endla ntirho wihi kumbe wihi ku ya hi xiyenge xa 58 ;
mutirhi wa le ndlwini? swi vula muthoriwa loyi a tirhaka wa le ndlwini ekaya ra muthori wa yena, ku katsa na-
a n?waxirhapa b munhu loyi a nga thoriwa tanihi muchayeri wa movha wa ndyangu c munhu loyi a hlayisaka munhu un?wana ekaya, kambe a swi katsi mutirhi wa le purasini muthoriwa? swi vula munhu wa ntumbuluko loyi a kumaka muholo kumbe loyi muholo wu hlengeletiwaka ku ya hi mphakelo lowu endliweke kumbe lowu nga ta endliwa hi munhu yoloye, kambe ku nga katsiwi mukontiraka loyi a nga tiyimela a ri yexe;
muthori? swi vula munhu un?wana ni un?wana, ku katsa munhu loyi a yimeleke muthori, loyi a hakelaka kumbe a fanaleke ku hakela munhu un?wana ni un?wana mali yin?wana ni yin?wana hi ndlela ya muholo, na munhu un?wana ni un?wana loyi a nga na vutihlamuleri eka munhu un?wana ni un?wana ehansi ka ndzulamiso wa nawu wun?wana ni wun?wana kumbe eka mali ya tiko, handle ka munhu loyi a tirhaka tanihi nhloko ya xikolo;
hofisi ya vuthori? swi vula hofisi ya ndzawulo ya mintirho kumbe vuyimeri lebyi rhumiweke ku tirha ntirho wolowo hi mufambisi-nkulu ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 58 ;
lembe ximali? swi vula nkarhi lowu nga exikarhi ka siku ro sungula ra dzivamusoko elembeni rin?wana ni rin?wana siku ra makhumenharhu n?we ra nhweti ya nyenyenyani eka lembe leri taka, ku katsiwa masiku lamambirhi hinkwawo;
nkwama? swi vula nkwama wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho lowu nga simekiwa hi xiyenge xa 4;
amukambela-ntirho loyi a nga thoriwa ehansi ka xiyenge xa 63 xa nawu wa masungulo ya swiboho swa vuthori wa, 1977 nawu wa nomboro ya 75 wa 1977
kumbe b munhu un?wana ni un?wana loyi a rhumiweke hi holobye ehansi ka xiyenge ku endla ntirho wihi kumbe wihi wa mukambela-ntirho;
holobye? swi vula holobye wa mintirho nhweti? swi vula nkarhi lowu sungulaka siku enhwetini yin?we ku ya eka siku leri rhangelaka siku ro fana na rona ra nhweti leyi landzelaka, ku karhi ku katsiwa masiku ha mambirhi, xikombiso 10 nyenyankulu ku fika 9 dzivamisoko;
NEDLAC? swi vula khansele ya Ikhonomiki ya Rixaka, Ndlandlamuko na Mintirho leyi nga simekiwa ku ya hi xiyenge xa 2 xa nawu wa Khansele ya Ikhonomiki ya Rixaka, Ndlandlamuko na Mintirho, wa 1994 ( nawu wa nomboro ya 35 ya 1994 );
mutirhela-mfumo? swi vula mutirhela-mfumo tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa nawu wa mphakelo wa rixaka wa, 1994 ( xitiviso xa nomboro ya 103 xa 1994 );
hlawuriwile? swi vula ku va ku hlawuriwile hi xinawana;
mphakelo wa vanhu? swi vula mphakelo wa vanhu tanihi laha swi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 197 xa vumbiwa bya Rhiphabiliki ya Afrika-Dzonga bya 1994
nawu wa nomboro ya 108 ya 1996 ;
xinawana? swi vula xinawana lexi nga endliwa ehansi ka nawu;
hakelo? swi vula hakelo tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa nawu wa hakelo ya ndzindza-khombo bya vupfumala-ntirho;
mutirhi wa tinguva? swi vula munhu un?wana ni un?wana loyi a nga thoriwa hi muthori nkarhi wa nkatsano wa nkarhi lowu nga ri ki ehansi ka tinweti tinharhu ta nkarhi wo ringana tinhweti ta 12 ha muthori un?we naswona loyi ntirho wa yena wu kavanyetiwaka hikwalaho ka ku cinca ka tinguva eka ntirho lowu nga kona; ?nawu lowu? wu katsa xinawana lexi endliweke ku ya hi nawu lowu.
nawu wa tihakelo ta ndzindza-khombo bya vupfumala-ntirho? swi vula nawu lowu nga pasisiwa hi Palamende endzaku ka nawu lowu ku endlela ku katsa ni tihakelo ta vupfumala-ntirho;
vhiki? swi vula nkarhi wa masiku ya nkombo yo landzelelana.
Xikongomelo xa nawu lowu
Xikongomelo xa nawu lowu I ku sungula nkwama wa ndzindza-khombo wa vupfumala-ntirho lowu vathori na vathoriwa va hakelaka naswona lowu eka wona vathoriwa lava heleriwaka hi ntirho kumbe vaseketeriwa va vona, ku ya hi leswi swi nga va ka xiswona, va faneleke ku kuma mimpfuno naswona hi ku endla tano swi hungutaka ku tikeriwa ka khomiki na hanyelo hikwalaho ka vupfumala-ntirho.
Matirhele ya nawu lowu
 Nawu lowu wu khumbha vathori na vathoriwa hinkwavo, handle ka-
a vathoriwa lava nga thoriwa ku tirha ehansi ka tiawara ta 24 hi nhweti na muthori wo karhi. Kun?we na vathori va vona;
b vathoriwa lava amukelaka muholo ehansi ka ntwanano wa vudyondzi lowu nga tsarisiwa ku ya hi swipimelo swa nawu wa Ndlandlamuxo wa swikili, wa 1998
nawu wa nomboro ya 97 wa 1998 , na vathori va vona.
c vathori na vathoriwa eka swiyenge swa mfumo swa rixaka na swa xifundzankulu d munhu loyi a nghenaka eRhiphabiliki ku ta endla ntirho wa kontiraka, vudyondza-ntirho kumbe vudyondzi eRiphabiliki loko ku ri ku loko a heta mutirhi u boha hi nawu kumbe hi kontiraka ya mphakelo, vudyondzantirho kumbe vudyondzi hi leswi swi nga va ka xiswona, kumbe hi ntwanano wihi kumbe wihi kumbe ntirho, ku rhumela munhu eka ri kwavo, kumbe munhu yoloye u boheka ku suka eRhiphabiliki na vathori va yena.
Hambileswi ku nga na xiyengentsongo xa , nawu lowu wu ta khumbha ntsena vatirhi va le kaya na vatirhi va tinguva na vathori va vona tinhweti ta 12 endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile ku tirha.
(a) Holobye u fanele ku va, hi ku hatlisa endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile, a lerisa kumbe ku thola nhlangano lowu nga ta lavisisa no endla swibumabumelo mayelana na malewulele ya nawu lowu eka vathoriwa va le kaya na vatirhi va tinguva.
b Ndzavisiso wu fanele ku va wu herile ku nga se hela tinhweti ta 12 endzhaku ka loko nawu lowu wu sungurile ku tirha.
c Holobye u fanele ku kombela xitsundzuxo xa mbuyelo wa ndzavisiso eka huvo.
NDZIMA YA 2
NKWAMA WA NDZINDZA-KHOMBO WA VUPFUMALA-NTIRHO
Kusungula ku tirha ka Nkwama wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
 Nkwama wa Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
Nkwama wu na ?
a tihakelo leti nga endla hi muthori na muthoriwa na swona ti hlengeletiwile hi Khomixinara wa mphakelo wa swibalo swa Afrika-Dzonga ku ya hi swipimelo swa nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo wa Vupfumala-ntirho.
b tihakelo leti nga endla hi muthori na muthoriwa naswona ti hlengeletiwa hi khomixinara ku ya hi swipimelo swa nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo bya Vupfumala-ntirho;
c mali leyi nga pasisiwa hi Palamende d minxupulo na mindziho leyi nga bohiwa ku ya hi swipimelo swa nawu lowu handle ka khoto ya nawu e ntswalo wun?wana ni wun?wana kumbe mbuyelo wa nhlanyiso wa mali lowu nga endliwa hi Nkwama f mali yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa hi xihoxo eNkwameni leyi, hi ku vona ka Mufambisi-nkulu, yi nga tlherisiweki;
g ku lunghisa kwihi kumbe kwihi kumbe nyikelo lowu amukeriweke hi nkwama;
h nhundzu yihi kumbe yihi leyi rhurhisekaka kumbe leyi nga rhurhisekiki leyi nga xaviwa kumbe ku kumiwa hi Nkwama; na i mali yihi kumbe yihi leyi nga va ka ya Nkwama.
Matirhisele ya Nkwama
Nkwama wu fanele ku tirhiseriwa-
a ku hakela minyikelo ku ya hi swipimelo swa nawu lowu b ku tlherisa tihakelo leti tluleke mpimo eka vatholi c ku hakela- i miholo na swengetelo eka switirho swa huvo ya Ndzindza-khombo ra Vupfumala-ntirho na tikomiti ta yona; na ii tirhiselo ra mali rihi kumbe rihi leri twalaka leri nga endlaka naswona ri fambelana na matirhisele ya nawu lowu.
Ku tlakusa nkwama, ku lomba no kuma? swivevukisi xa ovhadraft ya le bangini?
Ku tlakusa Nkwama hi ndlela yo lomba na swivevukisi swa ovhadraft ya le bangini ya hi Nkwama swi fanele ku endliwa ku ya hi swipimelo swa nawu wa mafambisele ya Timali ta nawu wa 1999 ( nawu wa nomboro ya 1 ya 1999 )
Ku hlayisa mali ya Nkwama
 mali ya Nkwama handle ka mali leyi lavekaka ku tirha swa Nkwama yi nga vekisiwa hi ku yimela Nkwama hi mufambisi-nkwama eka vakhomixinara va nhlayiso wa mali ya vanhu ku ya hi swipimelo swa nawu wa vakhomixinara va nhlayiso wa mali ya vanhu wa 1984 ( nawu wa nomboro ya 45 wa 1984 ).
Ntswalo wun?wana ni wun?wana wa nhlayiso ya mali lowu hlengeletiweriwe nkwama kun?we na ku lahlekeriwa loku nga va ka kona ka nkwama.
Ku thola na ku languta hi vuntshwa hi mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo
 Mufambisi-nkulu u fanele ku thola mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo loyi a nga xirho xa Nhlangano wa Vutivi bya swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wa Afrika-Dzonga kumbe loyi a languteriwaka hi xirho xa Nhlangano ku tirha mintirho leyi nyikiweke mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo eNawini lowu.
Ku nga se hela tinhweti timbirhi ta lembe-ximali rin?wana ni rin?wana, mutivi wa swa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo u fanele ku languta hi vuntshwa ku tshamiseka ka xiyimo xa timali xa nkwama eka lembe-ximali rero, naswona a nyika xiviko xa mpimanyisa nxavo eka Mufambisi-nkulu.
Xiviko xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya swaku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wu fanela ku va na-
a nhlamuselo- i leyi kombaka mpimanyisa nxavo wa swa vutivi bya ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo wa rifuwo na ndzwalo wa Nkwama;
ii eka vutshamiseki bya swa timali ta Nkwama; na iii na loko ku ri ku ku nsalo kumbe nkayivelo eka Nkwama eka lembe ximali leri vuriwaka.
b xikombo- i masungulo na endlele leri nga tirhisiwa ku pimanyisa nxavo wa rifuwo na ndzwalo wa Nkwama;
ii ku cinca kwihi kumbe kwihi ka masungulo na endlele leri tirhisiweke ku pimanyisa nxavo wa Nkwama loko ku pimanisiwa na xiviko xa mpimanyisa nxavo xa lembe leri nga hundza; na iii langutele rihi kumbe rihi ro hlawuleka kumbe ku pimiwa loku Mufambisi-nkulu a ku lemukisaka kumbe ku tirhisiwaka eka xiviko xa lembe leri nga hundza xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo; na c tsalwa ra nhlamuselo ya mhaka yihi kumbe yihi leyi fambelanaka na ku kuma nhlamuselo ya ntiyiso naswona leyi twalaka ya xiyimo xa timali xa Nkwama;
d swibumabumelo swa mahlayiselo kumbe ku antswisa nkhataqo wa timali wa Nkwama.
Nsalo na Nkayivelo wa Nkwama
 Hi ku ya hi xiyenge , Mufambisi-nkulu u fanele ku vika no endla swibumabumelo eka Holobye loko ku ri ku hambana exikarhi ka mali leyi nga nghena na leyi nga tirhisiwa eka Nkwama yi-
a ri ehenhla ka leswi yi lavekisaka xiswona ku kota ku hakela mimpfuno ; kumbe b nga ringani kumbe yi nga tlakuki hi mpimo ku kota ku hakela mimpfuno leyi nga languteriwa.
Mufambisi-nkulu a nga nghenisa ntsena xiviko lexi nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1 endzhaku ka ku burisana na Huvo na mutivi wa ku hlayela tinotsi ta swa ndzindza-khombo eka leswi nga ndzeni ka xiviko.
Ku ya hi xiviko lexi nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1a, Holobye, endzhaku ka ku burisana na Huvo, a nga tirhisa nsalo ku hetisisa swikongomelo swa Nawu lowu, ku katsa-
a ku antswisa mafambiselo na vuswikoti bya Huvo na Nkwama; na b ku sungula nkwama wa rhizevhe
Ku ya hi xiviko lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge-ntsongo xa 1 b, Holobye a nga kombela Holobye wa Timhaka ta Timali ku lunghisa mpimanyeto wa timali wa rixaka hi ndlela leyi ehleketiweke hi vuenti eka swiyenge swa 16 na 30 swa Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Tiko, wa 1999 Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999, ku ku endlela ku pfala nkayivelo wihi kumbe wihi wa Nkwama.
Vunkota, vukamba-tinkota na xiviko xa timali
 Hambileswi xiyenge xa 49 ku fika eka ya Nawu wa Mafambisele ya Timali ta Tiko, wa 1999 (Nawu wa nomboro ya 1 ya 1999), Mufambisi-nkulu hi yena a nga na matimba ya vutihlamuleri ya ka Nkwama.
a Ekusunguleni ka lembe ximali rin?wana na rin?wana, khomixinari u fanele ku fayila pulani ya bindzu na Vuhlayiseki bya timali bya Rixaka.
b Holobye u fanaele ku hlengeleta pulani ya bindzu hi ku twanana na Mufambisi-nkulu na Khomixinari, naswona va fenele ku pfuniwa hi mutivi wa ku hlayela tinotsi ta ndzindza-khombo na Huvo.
Ku engetela eka timhaka leti faneleke ku katsiwa eka xiviko xa lembe na lembe na tinhlamuselo ta timali leti vuriweke eka xiyenge xa 55 xa Nawu wa Mafambisele ya Timali ta Tiko, wa 1999 Nawu wa nomboro ya 1 ya 1999, xiviko xa lembe na lembe xi fanele ku endliwa xi tlhela xi va na tinhlamuselo leti kombaka-
a ntsengo wa vanhu lava kumaka mimpfuno ku ya hi Nawu;
b ntsengo wa vathori lava va hakelaka ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo ra Vupfula-ntirho;
c ntsengo wa vahoxa-xandla lava hakelaka ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta Ndzindza-khombo ra Vupfumala-ntirho;
d ntsengo wa vanhu lava tekiwaka va ri vahakeri ehansi ka xiyenge xa 45;
e ntsengo wa mpimanyisa ntsengo wa mali leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xin?wana ni xin?wana na mpfuno.
f nhlamuselo leyi setaka xikweleti, ovhadraft, tihakelo leti hakeleriwaka emahlweni na swiboho swa timali swa Nkwama;
g vuxokoxoko bya minyikelo na ndzhaka leyi amukeriweke hi Nkwama;
h xiviko xa mpimanyisa nxavo wa vutivi bya nhlamuselo ya tinotsi ta swa ndzindza-khombo leti hlamuseriweke hi vuenti eka xiyenge xa 9;
i vuxokoxoko bya ntirhiso wa nhundzu hinkwayo leyi rhurhisekaka na leyi nga rhurhisekiki leyi nga kumiwa hi Nkwama ku ta tirhisiwa ku ya hi miehleketo ya vukheta eka xiyenge xa 586 na 7;
j ntsengo wihi kumbe wihi lowu nga dlayiwa ku ya hi xiyenge xa 588; na k mhaka yihi kumbe yihi leyi nga ta kumisisa hi Holobye.
NDZIMA YA 3
Xiphemu xa A: Mfanelo ya mimpfuno
 Ku ya hi mindzulamiso ya Nawu lowu, muhoxa-xandla kumbe museketeriwa, ku ya hilaha swi nga va ka xiswona, u fanele ku kuma mimpfuno leyi landzelaka:
a Mimpfuno ya vukala-ntirho leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa B xa Ndzima leyi;
b Mimpfuno ya mavabyi leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa C xa Ndzima leyi;
c Mimpfuno ya Vutswedyani leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa D xa Ndzima leyi;
d Mimpfuno yo xava n?wana leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa E xa Ndzima leyi; na e Mimpfuno ya vaseketeriwa leyi hlamuseriweke hi vukheta eka Xiphemu xa F xa Ndzima leyi.
Xikombiso xa xikalo xa mimpfuno lexi xi faneleke muhoxa-xandla xi kumeka eka Xedulu ya 3, tanihi laha xi hlayeleriweke eka Xedulu.
 (a) Holobye a nga swi kota, hi ku twanana na Holobye wa Timhaka ta Timali, hi xiviko eka Gazete naswona hi ku landza xiyengentsongo xa , ku cinca xikalo xa mimpfuno lexi nga eka Xedulu ya 3 ku ya hi vugimu-nkulu byampimo wa ntswalo wa wa nhweti wa muholo wa mutirhi loyi a nga na swikili tanihi laha swi vekiweke ha kona hi Ntsombano wa Ntshamiseko wa Vanhu (Mpimo wa Vugima-ntsongo), wa 1953 (Ntsombano wa Nomboro ya 102), wa Nhlangano wa Timhaka ta Mintirho wa Matiko.
b Xikalo xa mimpfuno lexi hlamuseriweke hi vukheta eka ndzimana ya a xi nga va hi ku hambana xi va exikarhi vugimu-nkulu bya 60% ya muholo eka vahoxa-xandla lava holoka miholo ya le hansi na mpimo wa tswalo wa le hansi wa miholo ya vahoxa-xandla lava holaka miholo ya le henhla ku ya hilaha swi nga ta voniwa endlele leri nga vekiwa eka Xedulu.
 Loko ku karhi ku endliwa hi ku landza xiyengentsongo xa , Holobye u fanele-
a kombela switsundzuxo eka Huvo naswona u fanele ku tekela ehlokweni mpimanyeto ? i tihakelo na vuhlayisa-mali bya mali leyi nghenaka yo huma eka Nkwama;
iii mindzulamiso yo kota ku fikelela swipensisi leswi fambelanaka na mafambisele ya Nawu lowu; na iv mindzulamiso ya rhizevhe ya xihatla; na b ku landzelela endlele leri nga vekiwa eka xiyenge xa 55, kun?we na ku cinca loku ku languteriweke hi yimelo.
 Hi ku landza xiyengentsongo xa , hi ku endlela ku hlayela mimpfuno leyi hakeriwaka eka muhoxa-xandla, ndzuvo wa siku na siku wa miholo ya muhoxa-xandla, hi ku ya hi vugimu-nkulu lebyi hlawuriweke, wu fanele ku kumisisiwa-
a loko wu hakeriwa hi n?hweti, ku andzisiwa hi moholo wa n?hweti hi 12 ivi ku avanyisiwa hi 365;
b loko wu hakeriwa hi vhiki, ku andzisiwa muholo wa vhiki hi 52 ivi ku avanyisiwa hi 365
Loko ku ri ku muholo wa muhoxa-xandla yi gonya yi chika swi nyawula nkarhi ni nkarhi, tinhlayelo ti fanele ku endliwa ehenhla ka nhlayo-xikarhi ya moholo wa mohoxa-xandla eka tin?hweti tinharhu leti nga hundza.
Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 5, muhoxa-xandla u ni mfanelo eka mimpfuno ku ya hi swipimelo leswi nga eka Ndzima leyi yi tlakuka hi mpimo wa ntswalo wa mpimo wa siku rin?we eka masiku man?wana ni man?wana ya tsevu ya ku thoriwa tanihi muhoxa-xandla ku ya hi vugimu-nkulu bya nhlengeleto ya masiku ya 238 ya mimpfuno ekankarhi lowu ringanaka malembe ya mune hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu lowu rhangelaka siku ra xikombelo ku ya hi swipimelo swa Ndzima leyi, ku susiwa masiku mahi kumbe mahi ya mimpfuno leyi nga amukeriwa hi mohoxa-xandla enkarhini wolowo.
Ku endlela ku kuma masiku lama nga hetiwa ya vuthoriwa tanihi laha swi nga ehleketiwa hi vukheta eka xiyengentsongo xa 3, nkarhi wu katsa-
a siku leri muhoxa-xandla a sunguleke ntirho wu famba ku ya fika no katsa siku leri a nga tshika ntirho ha rona.
b nkarhi wihi kumbe wihi ku ya hi ku va- i muthoriwa a nga hakeriwa muholo ematshan?weni ya xiviko.
ii n?wa-lwandle wa muxavisinkulu loyi a nga kuma muholo ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 140 xa Nawu wa Muxavisinkulu wa Vutleketli bya Xikepe, wa 1951 Nawu wa Nomboro ya 57 wa 1951.
Masiku ya mimpfuno lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona ku ya hi swipimelo swa xiyengentsongo xa3 a ma fanelanga ku hungutiwa hi hakelo ya mimpfuno ya vutswedyani hi ku ya swipimelo swa Xiphemu xa D xa Ndzima leyi. Endlelo ro hlayela masiku ya mimpfuno lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona:
Goza ra 1 ? Kuma ntsengo wa masiku lama muthoriwa a nga thoriwa wona tanihi muhoxa-xandla enkarhini wa malembe ya mune lama rhangelaka siku ra ku nghenisa xikombelo xa mimpfuno ku ya hi Ndzima leyi.
Goza ra 2 - Avanyisa ntsengo wa masiku hi 52 u andzisa hi nkombo u nga tekeli enhlokweni xiphemu xihi kumbe xihi lexi nga va ka kona eka xifere.
Goza ra 3 ? Susa eka ntsengo wa mali leyi masiku wahi kumbe wahi lama mimpfuno ( handle ka mimpfuno ya vutswedyani) yi nga amukeriwa eka nkarhi wo ringana malembe ya mune lama rhangelaka siku ra ku nghenisa xikombelo xa mimpfuno ku ya hi Ndzima leyi.
Goza ra 4 - Mbuyelo wa xifere wu kumisisa masiku lama muhoxa-xandla a nga na mfanelo ya wona.
Muhoxa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo ya mimpfuno ehansi ka swiyimo swin?wana.
Muhoxa-xandla loyi a nga ri ki na mfanelo eka nkarhi wihi kumbe wihi lowu muhoxa-xandla -
ii mpfuno wihi kumbe wihi wo huma eka Nkwama wa Ndziriso lowu nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndziriso wa Ku vaviseka eNtirhweni na Mavabyi, wa 1993 Nawu waNomboro ya 130 wa 1993, hikokwalaho ka ku vaviseka entirhweni kumbe vuvabyi, ku vaviseka kumbe vuvabyi lebyi nga vanga leswaku ntirho muhoxa-xandla wu hela swa nkarhinyana kumbe makumu iii mimpfuno yihi kumbe yihi leyi humaka eka nkwama wa vupfumala-ntirho kumbe xikimu lexi simekiweke hi khansele ehansi ka xiyenge xa 28g kumbe 431 c wa Nawu wa Vuxaka bya Timhaka ta Mintirho, wa 1995 Nawu wa Nomboro ya 66 wa 1995;
b Ku tsandzeka ku yingisa ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi lowu fambelanaka na vupfumala-ntirho; kumbe c a yimisiwile ku amukela mimpfuno ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 36 1.
 Ku ya hi xiyenge xa 14, muhoxa-xandla loyi a pfumalaka ntirho u fanele ku kuma mpfuno wa vupfumala-ntirho lowu ehlektiweke hi vukheta eka Xiphemu lexi nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu a va ku a nga ri entirhweni nkarhi lowu tlulaka masiku ya 14, loko -
a xivangelo xa vupfumala-ntirho ku ri ? i ku yimisiwa ka kontiraka ya muhoxa-xandla ya ntirho hi muthori wa muhoxa-xandla yaloye kumbe ku ri ku hela ka kontiraka ya nkarhi lowu pimiweke;.
ii ku hlongoriwa ka muhoxa-xandla, tanihi laha swi hlamuseriweke hi swilaveko swa xiyenge xa 186 xa Nawu wa Vuxaka bya Timhaka ta Mintirho, wa 1995 Nawu wa Nomboro ya 66 wa 1995, kumbe iii Vukondzo ku ya hi swipimel;o swa mindzulamiso ya Nawu wa Vukondzo wa 1936 Nawu wa Nomboro ya 24 wa 1936;
b xikombelo xi endliwile ku landza swilaveko leswi hlawuriweke na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
c muhoxa-xandla a tsarisiwile tanihi mulavi wa ntirho na ndhawu ya timhaka ta mintirho leyi sunguriweke ehansi ka Nawu wa Ndlandlamuko wa Swikili, wa 1998 Nawu wa Nomboro ya 97 wa 1998; na d hi ku ya hi xiyengentsongo xa 3, muhoxa-xandla wa swi kota no kumeka ku va a ya entirhweni.
Muhoxa-xandla wa vupfumal-ntirho a nga na mfanelo eka mimpfuno leyi kombisiweke eka xiyengentsongo xa 1 loko -
a muhoxa-xandla lyi a tsandzekaka ku vika minkarhi na masiku lama kombisiweke hi mutirhela-mfumo wa swikoxo ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 17 4 d; kumbe b muhoxa-xandla a ala handle ka xivangelo ku letela ka ntirho kun?we ni khawunselin?i ya ntirho ehansi ka xikimi lexi nga pasisiwa hi Mufambisi-nkulu ku ya hi swipime;lo swa Nawu kumbe nawu wun?wana.
Hambileswi xiyengentsongo xa 1 d na swipimelo swa xiyenge xa 20 1 a, muhoxa-xandla loyi a vabyaka loko a karhi a kuma mimpfuno ya vupfumala-ntirho, u tama a ha ri na mfanelo ya mimpfuno ya vupfumala-ntirho loko ku ve mutirhela-mfumo wa xwikoxo a enetisiwa hi leswaku vuvabyi lebyi a byi nge endli leswaku a hlaswuriwa ku ya hi nghohe emhakeni ya ku thoriwa.
 Xikombelo xa mimpfuno ya vupfumala-ntirho xi fanele ku endliwa eka fomo leyi hlawuruweke ehofisini ya vuthori.
Xikombelo xi fanele ku endliwa ku nga se hela tsevu wa tin?hweti endzhaku ka ku herisa kontiraka ya ntirho, kambe Khomixinari a nga amukela xikombelo lexi nga endliwa andzhaku xipimelo lexi xa tin?hweti ta tsevu ti herile loko ku ri xivangelo xo twala.
Mutirhela-mfumo wa Swikoxo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko sw fanela, a kombela hungu rin?wana mayelana na ku va mukomberi a tama a ha pfumala ntirho.
Loko xikombelo xi landzelela mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa swikoxo u fanele-
a pasisa xikombelo b kumisisa- i ntsengo wa mimpfuno hi xikongomelo xa xiyenge xa 13 3;
ii mimpfuno leyi mukomberi a faneleke ku yi kuma ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 13 4
c ku pfumelela ku hakela mimpfuno; na d ku lerisa leswaku mukomberi u fanele ku ya rini ehofisini ya vuthori ku ya tiyisisa leswaku muhoxa-xandla- i a thoriwile ku ya hi nkarhi lowu mimpfuno ya vupfumala-ntirho yi nga koxiwa hi wona; na ku ii wa swi kota ku tirha naswona a nga kumeka ku tirha
Loko mukomberi a nga eneti mindzulamiso ya ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi ku tsala papilla leswaku xikombelo xa yena xi hoxekile naswona a tlhela a nyika swivangelo swa ku va yi hoxekile.
 Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela muhoxa-xandla mimpfuno ya vupfumala-ntirho ehofisini ya vuthori laha xikombelo xi nga endliwa kona kumbe hofisi ya vuthori yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a nga nghenisa xikombelo hi wona.
Loko muhoxa-xandla a amukela mimpfuno ya vupfumala-ntirho naswona ari karhi a ala ku teka ntirho wo ringanela lowu nga kona atlhela a nga ri na nhlamuselo liye twalaka, kumbe ku ya leteriwa kumbe ku ya khanseriwa hi va mintirho ya mintirho, mutirhela-mfumo wa nondzo a nga ha n?wi xupula ku ya fika eka vugimunkulu byo ringana mavhiki ya khumenharhu lawa eka wona mimpfuno yi nga ka yi nga hakeriwi eka muhoxa-xandla.
Xiphemu xa c: Mimpfuno ya vuvabyi
Ku kumisisa nkarhi wa vuvabyi ehansi ka xiphemu lexi
 Ku lulamela Xiphemu lexi, nkarhi wa vuvubyi wu fanele ku kumisisiwa ku sukela siku leri muhoxa-xandla a nga yima ku tirha hikwalaho ka mavabyi.
Xiyengentsongo xa i xi tirha kun?we ni ku cinca loku nga fanela ku ya hi nkumisiso wa minkarhi ya vutswedyani na mimpfuno yo xava n?wana leyi ehleketiwa hi vuenti eka swiyenge swa 242 na 273 hi ku landzelelana.
Mfanelo ya mimpfuno ya mavabyi
 Hi ku ya hi xiyenge xa 14, muhoxa-xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vuvabyi leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi ri hi nkarhi wihi kumbe wihi wa vuvabyi loko ku ri leswaku a muhoxa-xandla a nga swi koti ku endla ntirho wa yena hikwalaho ka vuvabyi;
b muhoxa-xandla u eneta swilaveko swihi ni swihi leswi hlawuriweke mayelana na vuvabyi byihi kumbe byihi lebyi kombisisiweke.
Muhoxa-xandla a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vuvabyi-
a loko ku ri ku nkarhi wa vuvabyi wu le hansi ka masiku ya 14; na b nkarhi wihi kumbe wihi lowu muhoxa-xandla-i a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vupfumala-ntirho ku ya hi swipimelo swa Xiphemu xa B xa Ndzima leyi kumbe mimpfuno yo xava n?wana ku ya hi swipimelo swa Xiphemu xa E xa Ndzima leyi; kumbe ii ku nga ri na hlamuselo leyi twalaka, a ala kumbe ku tsandzeka ku tshunguriwa kumbe ku landzelela swiletelo swa dokodela, chiropractor kumbe homiyophati.
Ku hlayela mimpfuno ya vuvabyi
 hi ku ya hi xiphemuntsongo , muhoxa-xandla u fanele ku hakela nsalo eka livhi ya vuvabyi yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa muhoxa-xandla yaloye ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi, ntwanano wa nhlengelo kumbe kontiraka ya matholele ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 19 na mpfuno ya makzimamu liye hakeriwaka ku ya hi xiyenge xa 12 .
Loko hi tekela enhlikweni livhi ya vuvabyi yihi kumbe yihi leyi eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi, kumbe ntwanano wa nhlengelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya matholele, mpfuno wa vuvabyi a wu fanelanga ku va wu tlula muholo lowu muhoxa-xandla a ta va a wu kumile loko ku ri ku muhoxa-xandla a nga vabyangi.
Ku kombela mimpfuno ya vuvabyi
 (a) Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi xi fanele ku endliwa hi nyama eka fomo leyi nga hlawuriwa ehofisini ya vuthori.
b Loko ku ri ku muhoxa-xandla a nga swi koti ku nghenisa xikhongelo hi nyama, mutirhela-mfumo wa nondzo a nga ha pfumelela munhu wihi kumbe wihi ku nghenisa xikombelo hi ku yimela mukomberi.
Xikombelo xa mimpfuno ya vuvabyi yi fanele ku endliwa ku nga se hela tinhweti ta ntsevu loko vuvabyi lebyi byi sungurile kambe khomixinari a nga amukela xikombelo lexi nga endliwa endzaku ka tinhweti ta ntsevu nkarhi lowu pimiweke wu herile loko ku ri na nhlamuselo leyi twalaka.
Mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko swi laveka a kombela hungu rihi kumbe rihi ra nkarhi lowu mukomberi a nga ri eku tirheni kumbe a amukela muholo lowu hungutiweke hikwalaho ka vuvabyi.
Loko ku ri ku xikombelo xi hi ndlela leyi lavekaka eka mindzulamiso leyi ehleketiweke hi vuenti ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanale ku-
a pasisa xikombelo b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi ku landza xiyenge xa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 134;
Loko ku ri ku xikombelo a xi hi ndlela leyi lavekaka eka mindzulamiso leyi ehleketiweke hi vukheta eka Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xi ariwile na swivangelo xa leswaku hikwalaho ka yini swi hoxekile.
Ku hakela mimpfuno ya vuvabyi
Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela mimpfuno ya vuvabyi-
a ehofisini yo thola leyi xikombelo xi nga endliwa kona kumbe hofisi yo yhola yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a endla xikombelo; na b eka muhoxa-xandla kumbe munhu wun?wana ni wun?wana loyi a nga nyikiwa matimba hi muhoxa-xandla loyi a nga amukeriwa hi mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo leswaku a nyikiwa matimba.
Xiphemu xa D: Mimpfuno ya Vutswedyani
Mfanelo ya mimpfuno ya vutswedyani
 Hi ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 14, muhoxa-xandla loyi a nga biha emirini u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya vutswedyani leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiyenge lexi ku ringana nkarhi wa ku tika kumbe ku tswala na nkarhi lowu landzaka walowo, loko ku ri ku xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko leswi hlawuriweke na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 3, muhoxa-xandla u fanele ku hakeriwa nsalo exikarhi ka mimpfuno ya vutswedyani yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlanganelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 192, na mimpfuno ya makzimamu leyi hakeriwaka ku ya hi swipimelo swa 122.
Loko hi tekela enhlokweni livhi ya vutswedyani yihi kumbe yihi leyi hakeriweke eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlengelo kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori, mimpfuno ya vutswedyani yi nga ka yi nga tluli muholo lowu muhoxa-xandla a ta va a wu horile loko a nga yanga elivhini ya vutswedyani.
Hi swikongomelo swa xiyengentsongo makhisimusi ya nkarhi wa livhi ya vutswedyani I mavhiki ya 17,32.
Muhoxa-xandla loyi a nga onhekeriwa hi khwiri eka tinhweti tinharhu leto heteleal kumbe a tswala n?wana a lovile u na mfanelo yo kuma maksimamu ya mimpfuno ya vutswedyani ya mavhiki ya tsevu endzaku ka ku humela hi khwiri kumbe ku tswala n?wana a lovile
Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani
 Xikombelo xa mimpfuno ya vutswedyani xi fanele ku endliwa eka fomo ehofisini ya timhaka ta mintirho mavhiki ya nhungu n?wana a nga se tswariwa.
Khomixinara hi xivangelo lexinene a nga komba-
a amukela xikombelo endzhaku ka nkarhi wo ringana mavhiki ya nhungu leyi vuriweke eka xiyengentsongo xa 1;
b engetela nkarhi wo yisa xikombelo ku fikela maksimamu yo ringana tinhweti ta tsevu endzhaku ka loko n?wana a velekiwile.
Mutirhela-mfumo wa timhaka ta vuthori u fanele ku lavisisa xikombelo naswona swi laveka, kombela hungu rin?wana.
Loko xikombelo xi enerisa mindzulamiso liye nga eka Ndzima leyi, mutirhele-mfumo wa timhaka ta vuthori u fanele ku-
a amukela xikombelo;
b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi swikongomelo swa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo yo yi kuma ku ya hi swipimelo swa xiyenge 134; na c lerisa ndlela leyi mimpfuno yi faneleke ku hakeriwa hi yona.
Loko xikombelo xi nga enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasanga kun?we na swivangelo leswi nga endla leswaku xa nga pasi.
 Mufambisi-nkulu u fanale ku hakela muhoxa-xandla mimpfuno ya vutswedyani ehofisini ya timhaka ta vuthori leyi a nga endla xikombelo kona kumbe hofisi ya timhaka ta vutswedyani yihi kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi nkerhi lowu a nga endla xikombelo.
Xiphemu xa E: Mimpfuno yo xava n?wana
 Hi ku landza xiyenge xa 14, I muhoxa-xandla in?we ntsena wa vatswari lava xavaka n?wana a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno yo xava n?wana leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi loko ku xaviwa n?wana un?wana ni un?wana naswona loko-
a n?wana a xaviwile ku ya hi swipimelo swa nawu wa vuhlayisi bya Nawu wa 1983 Nawu wa nomboro ya 74 ya 1983;
cn?wana loyi a nga xaviwa a ri hansi ka malembe mambirhi; na d xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko swa nhlawulo na mindzulamiso ya Xiphemu lexi.
Leswi munhu a faneleke ku kuma swona leswi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 swi sungula siku leri khoto leyi nga na vuswikoti yi nga nyika mpfumelelo wa xiletelo xo xava n?wana ku ya hi swipimelo swa Nawu wa vuyiso bya n?wana wa 1983 Nawu wa nomboro ya 74 ya 1983.
Hi ku landza xiyengentsongo xa 4, muhoxa-xandla u fanele nsalo, loko wu ri kona, exikarhi ka mpfuno wihi kumbe wihi lowu hakeriweke eka muhoxa-xandla ku ya hi swipimelo swa nawu wihi kumbe wihi kumbe ntwanano wa nhlengelo wihi kumbe wihi kumbe kontiraka ya timhaka ta vuthori ya nkarhi lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 19 2 na maksimamu ya mimpfuno leyi fanele ku hakeriwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 122.
Loko ku tekeriwa enhlokweni livhi yihi kumbe yihi leyi nga hakeriwa eka muhoxa-xandla kumbe kontiraka ya vuthori, mpfuno wu nga ka wu nga hundzi muholo wa lowu muthori a ta va a hakerile muhoxa-xandla loko a ta va a ri entirhweni.
Xikombelo xa mimpfuno yo xava n?wana
 Xikombelo xa mimpfuno yo xava n?wana xifanele ku endliwa eka fomo leyi hlawuriweke ehofisini ya timhaka ta vuthori.
Xikombelo xa fanele ku endliwa ku nga se hundza tin?hweti ta tsevu endzhaku ka siku leri oda yo xava n?wana, kambe Khomixinara a nga ha amekela xikombelo endzhaku ka tin?hweti ta tsevu loko ku ri na xivangelo lexi twalaka.
Mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo u fanele ku lavisisa xikombelo naswona, loko swi endleka, a kombela hungu rin?wana mayelana na nkarhi lowu mukomberi a nga ri eku tirheni leswaku a ta vona timhaka ta ku xava n?wana.
Loko ku ri ku mukomberi u enerisa mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo u fanele ku-
a pasisa xikombelo;
b kumisisa- i ntsengo wa mimpfuno hi swikongomelo swa xiyenge xa 133;
ii mimpfuno ya leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 134;
cpfumelela ku hakeriwa ka mimpfuno; na ku lerisa ndlela leyi mimpfuno yi nga ta hakeriwa ha yona.
Loko xikombelo xi nga enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa timhaka ta vuthori eka Ndzima leyi, mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasangi a tlhela a nyika swivangelo swa leswaku hikwaloho ka yini swi nga pasangi.
Hakelo ya mimpfuno yo xava n?wana
Mufambisi-nkulu u fanele ku hakela mimpfuno yo xava n?wana eka muhoxa-xandla ehofisini ya timhaka ta mintirho leyi xikombelo xi nga endliwa eka yona kumbe hofisi yihi kumbe yihi ya timhaka ta vuthori leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi lowu a nga nghenisa xikombelo.
Xiphemu xa F: Mimpfuno ya museketeriwa
Mfanelo ya mimpfuno ya museketeriwa
 Muferiwa kumbe xigangu xa vutomi xa mufi munghenisa xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya museketeriwa leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi, loko ku ri ku xikombelo xi endliwile-
a Hi ku ya hi swilaveko leswi nga hlawuriwa na mindzulamiso eka Xiyenge lexi; na ku b Tinhweti ta tsevu endzhaku ka rifu ra muhoxa-xandla handle ka loko, ku kombiwile xivangelo lexinene, Khomixinara a nga ha pfumela xikombelo endzhaku ka tinhweti ta tsevu.
N?wana un?wana ni un?wana wa museketeri wa xiwana wa sirha muhoxa-xandla u na mfanelo yo kuma mimpfuno ya museketeriwa leyi ehleketiweke hi vuenti eka Xiphemu lexi loko ku ri ku xikombelo xi endliwile hi ku landza swilaveko swa mindzulamiso ya xiphemu lexi-
a ku ri hava muferiwa kumbe xigangu xa vutomi kumbe b muferiwa loyi a nga sala kumbe xigangu xa vutomi xi nga nghenisangi xikombelo xa mimpfuno ku nga se hela tinhweti ta tsevu endzhaku ka rifu ra muhoxa-xandla
Mpfuno lowu hakeriwakw museketeriwa I mpfuno wa vupfumala-ntirho lowu vuriweke eka Xiyenge xa B xa Ndzima leyi lowu a wu ta va wu hakeriwile sirha muhoxa-xandla loko a nga fangi.
Xikombelo xa mimpfuno ya museketeriwa
 Xikombelo xa mimpfuno ya museketeriwa
Xikombelo xa fanele ku endliwa ku nga se hela nkarhi lowu vureweke eka xiyenge xa 301b kumbe ku nga se hela masiku ya 14 endzhaku ka nkarhi lowu vuriweke eka xiyenge xa 302b, tanihi laha mhaka yi nga va yi yimiseke xiswona.
Mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku lavisisa no va, loko swi endleka, a kambela hungu rin?wana leri nga lulamela ku tirhiwa xikombelo.
Loko ku ri ku xikombelo xi pfumelelana na mindzulamiso ya Ndzima leyi mutirhela-mfumo wa nondzo u fanele ku-
a pasisa xikombelo b kumisisa-i ntsengo wa mimpfuno hi swikomgomelo swa xiyenge xa 133;
ii mimpfuno leyi mukomberi a nga na mfanelo ya yona hi ku landza swipimelo swa 134; na ku iii fanele ku hakeriwa mani c pfumelela hakelo ya mimpfuno; na ku d lerisa ndlela leyi mimpfuno yi faneleke ku hakeriwa ha yona.
Loko ku ri ku xikombelo a xi enerisi mindzulamiso ya Ndzima leyi, mutirhela-mfumo u fanele ku tsundzuxa mukomberi hi papilla leswaku xikombelo xa yena a xi pasangi na swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini swi nga pasangi.
Mufanbisi-nkulu u fanele ku hakela museketeriwa mimpfuno ya museketeriwa ehofisini ya timhaka ta vupfumal-ntirho leyi ku nga endliwa xikombelo kumbe yihi leyi nga langhiwa hi mukomberi hi nkarhi wa xikombelo.
Hakelo ya mimpfuno ya museketeriwa
 Mimpfuno yi nga ka yi nga a rhumisiwi;
b boheleriwi hi oda ya khoto yihi kumbe yihi yi handle ka ndzeriso wa khoto yihi kumbe yihi leyi nga na vuxaka na nhlayiso wa vaseketeriwa, ku katsa nghamu kumbe nuna loyi a tshikiweke, wa munghenisa-xanlda, kumbe c yi tirhisa ku riha xikweleti
Mimpfuno leyi hakeriwaka vahoxa-xandla na vaseketeriwa hi ku landza swipimelo swa Nawu a yi fanelangi ku koxiwa xibalo xa muholo wa, 1962 (Nawu wa Nomboro ya 58 wa 1962).
Ku tlherisa mimpfuno leyi hakeriweke hi xihoxo
 Vanghenisa-xandla kumbe vaseketeriwa lava nga hakeriwa mimpfuno leyi a va nga fanelangi va yi kumile hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu kumbe va hakeriwile va yi kumile va fanele ku tlherisa mimpfuno yaleyo eka Nkwama.
Loko Khomixinara a kumisisa leswaku munhu loyi a ehleketiwekw hi vuenti eka xiyengentsongo kumbe ku tlila leswi munhu a faneleke ku kuma swona Khomixinara u fanele ku, ku nga se hela tinhweti ta khume-nhungu ku suka eka siku ra nkumisiso, endla xikoxo hi ku tsala xa hakelo eka munhu yaloye.
Xikoxo xo tsariwa lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 2 xi fanele ku katsa-
a xitatimende xa ntsengo lowu hakeriweke hi xihoxo;
b nhlamuselo ya leswaku hikwalaho ka yini munhu yaloye a nga fanelangi ku kuma timali; na ku c vumbhoni bya leswaku munhu yaloye xilaveko xi nga kongomisiwa eka yena hakunene u yi kumile mali hakunene.
Munhu loyi a nga ehleketiwa hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 u fanele ku tlherisa ntsengo ku nga se hundza masiku ya 90 endzhaku ka loko ku tsariwile xilaveko.
Ku yimisa swa nkarhinyana timfanelo ta muhoxa-xandla ta mimpfuno
 Endzhaku ka ku nyika munghenisa kumbe museketeriwa wa yena nkarhi wo endla vuyimeri lebyi tsariweke, Khomixinara a nga ha, hi ku tsala nyika nothisi leyi nga na tinhlamuselo yimisa swa nkarhinyana muhoxa-xandla kumbe museketeriwa nkarhi lowu ringanaka malembe ya ntlhanu leswaku a nga kumi mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu loko ku ri ku muhoxa-xandla kumbe museketeriwa u-
a endlile xitatimende xa mavunwa eka xikombelo xa mompfuno.
b nyikile xikombelo xa mimpfuno lexi nga xa vuxisi;
c tsandzekile ku tivisa mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo ku sungula ntirho ka yena hi nkarhi lowu a karhi a hakeriwa; kumbe d tsandzekile ku yingisa xilaveko lexi tsariweke lexi nga humesiwa ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 352.
Nkarhi wa ku yimisiwa ka nkarhinyana wu nga endliwa hambiloko hakelo ya xiviri yi endliwile kumbe yi nga endliwanga eka muhoxa-xandla kumbe museketeriwa.
Xiboho xo yimisa nkarhinyana minghenisa-xandla leswaku a nga kumi tihakelo a yi-
a chunchi muyhori eka ntirho wa muthori ku nghenisa-xandla eka Nkwama; kumbe b pima mfanelo ya muthori ku va a tlheriseriwa timali leti a nga hakelela muhoxa-xandla loyi a nga yimisiwa swa nkarhinyana. Ku kanetana ehenhla ka mimpfuno leyi nga hakeriwa kumbe leyi nga hakeriwangiku.
 Munhu loyi a nga na mfanelo ya mimpfuno hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu a nga ha nghenisa xirilo eka komiti ya swirilo eka Huvo loko ku ri ku munhu yoloye a twaka ku vava hikwalaho ka ku va xiboho lexi nga tekiwa xa-
a khomixinara ku yimisa swa nkarhinyana timfanelo to tano ta mimpfuno ta munhu; kumbe b mutirhela-mfumo wa timhaka ta nondzo leti fambelanaka no hakela kumbe ku nga hakeli mimpfuno.
Munhu loyi a nga korwisiki hi xiboho xa komiti ya swirilo a nga hundzisela mhaka leyi eka CCMA ku va va endla vuhlanganisi.
NDZIMA YA 4 NSINDZISO
 Mukamberi wa timhaka ta swa mintirho loyi a nga na vutihlamuleri loyi a nga na tinhlamuselo to twala leti endlaka leswaku a kholwa leswaku muthori a nga yingisanga mindzulamiso yihi kumbe yihi ya Nawu lowu kumbe u endlile nandzu ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, u fanele ku ringeta ku hlayisa xitshembiso xo tsariwa hi muthori ku yingisa ndzulamiso lowu nga fanela.
Eku ringeteni ku hlayisa xitshembiso, mukamberi wa timhaka ta mintirho-
a a nga lava ku kuma ntwanano wo huma eka muthori wa leswaku goza rihi kumbe rihi leri fanelaka ku tekiwa hi muthori ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu;
b a nga lava ku kuma ntwanano wo huma eka muthori lowu kombaka leswaku mali yihi kumbe yihi leyi kolotiwaka Nkwama ku ya hi swipimelo swa Tihakelo ta Ndzindzakhombo wa vupfumala-ntirho; na ku u c fanele ku humesa rhasiti ya tihakelo tihi kumbe tihi leti a nga ti kuma.
Ku yingisa xileriso
 Mukamberi wa timhaka ta mintirho a nga ha humesa xileriso lixe bohaka loko mukamberi wa timhaka ta mintirho a ri na tinhlamuselo to twala ku kholwa leswaku muthori a nga yingisangi a switshembiso leswi kumekaka eka xiyenge xa 38;
b xileriso lexi nyikiweke eka swipimelo swa xiyengentsongo xa 2; kumbe c ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu
Xileriso xo boha xi fanele ku rhumeriwa-
a vito ra muthori, na ndhawu ya ntirho laha xileriso xo boha xi tirhaka.
b ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu wa leswaku muthori leyi nga landzelelangiki kun?we vuxokoxoko bya matikhomele lama endlaka leswaku a nga boheki.
c ntsengo wihi kumbe wihi lowu muthori a faneleke ku hakela ku ku hakela Nkwama ku ya hi swipimelo swa Nawu wa Tihakelo ta ndzindzakhombo ya vupfumala-ntirho d xitshembiso xihi kumbe xihi lexi tsariweke hi muthori hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 38 kun?we ni ku tsandzeka kwihi kumbe kwihi ka muthori ku tekela enhlokweni xitshembiso lexi tsariweke e goza rin?wana ni rin?wana leri muthori a faneleke ku ri teka ku katsa, loko swi fanela, ku herisa xiphiqo lexi vulavuriwaka ha xona kun?we na nkarhi lowu magoza ya faneleke ku tekiwa; na f maksimamu ya ndziho leyi nga vekiwa ehenhla ka muthori loko a tsandzekile ku yingisa ndzulamiso wa Nawu lowu.
Mukamberi wa timhaka ta mintirho u fanele ku nyika muthori kopi ya xileriso xayingiso.
Muthori u fanele ku yingisa xileriso xa yingiso enkarhini lowu vuriweke eka xileriso handle ka loko muthori a ala hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 40.
Ku alana na xileriso xa yingiso
Muthori a nga ha alana na xiletelo xa yingiso hi ku yisa ku kanetana eka mufambisi-nkulu leswaku a hlula hi ndlela leyi hlawuriweke.
Xiletelo xa yingiso xi nga endliwa xiletelo xa khoto ya timhaka ta mintirho
Mufambisinkulu a nga kombela xiletelo xa yingiso eka Huvo ya Timhaka ta mintirho leswaku xi endliwa xiletelo xa yingiso loko muthori a tsandzekile ku yingisa xiletelo.
Ntirho wa muthori
Muthori u fanele ku vona leswaku xitatimende xin?wana ni xin?wana kumbe hungu rin?wana leri faneleke ku hlayisiwa no nghenisiwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu ri lulamile.
NDZIMA YA 5 KHOMIXINARI WA NDZINDZAKHOMBO RA VUPFUMALA-NTIRHO
Holobye u fanele ku langha muthoriwa eka Ndzawulo ya Timhaka ta Mintirho tanihi Khomixinari wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
Xiviko xa khomixinari, na vurhumiwa na ku hlomisa matimba na mintirho
 Khomixinari u fanele ku nyika mufambisinkulu xiviko xa migingiriko ya Nkwama eka lembeximali leri nga hundza ku nga se hela tinhweti ta tsevu ekuheleni ka lembe-ximali rin?wana ni rin?wana kumbe hi ku copeta ka tihlo loko swi koteka.
Khomixinari a nga ka a nga haverisi matimba kumbe ku hlomisa ntirho wihi kumbe wihi lowu nga rhwexiwa khomixinari ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, handle ka loko mufambisi-nkulu a pfumela leswaku ku rhumiwa no haverisiwa.
Matimba wahi kumbe wahi lama tirhisiwaka kumbe ntirho lowu nga endliwa kumbe ku lerisa vurhumiwa kumbe hi ku landza ntirho lowu ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 ma fanele ku tekiwa tanihi loko ma endliwile kumbe ma tirhiwile hi Khomixinari.
Vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyenge lexi a byi pimi matimba ya Khomixinari ku endla kumbe ku tirhisa matimba lama a haverisiweke kumbe a ntirho lowu a rhumiweke.
Khomixinari a nga ha teka munhu ku va a ri muhoxa-xandla.
Khomixinari a nga ha teka munhu ku va a ri muhoxa-xandla ku endlela Nawu lowu loko swi ti komba onge munhu u fanele ku va a kumile mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu kambe, hikwalaho ka swiyimo swo karhi leswi munhu yaloye a nga kotiki ku swi lawula, a nga na mfanelo yo kuma mimpfuno.
Ku thola mutirhela-mfumo wa nondzo.
Hi ku landza milawu leyi lawulaka Mphakelo wa vanhu, mufambisinkulu u fanele ku thola vatirhela-mfumo va nondzo ku pfuna khomixinari ku tirha swikombelo swa nondzo leswi nga endliwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
NDZIMA YA 6
HUVO YA NDZINDZAKHOMBO RA VUPFUMALA-NTIRHO
Ku simeka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Holobye u fanele ku simeka Huvo ya Ndzindza-khombo ra vupfumala-ntirho
Matimba na mintirho ya Huvo ya Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho
 Huvo yi fanele ku-
a tsundzuxa Holobye hi timhaka ta-i pholisi ya ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho; na ii tipholisi leti humaka eka ku tirhisa Nawu lowu iii ku vumba swikimi ku hunguta mimbuyelo ta vupfumala-ntirho;
b ku endla swibumabumelo eka Holobye eka ku cinca ka nawu ku ya hi leswi wu khumbhisaka xiswona pholisi ya vupfumala-ntirho kumbe pholisi ya ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho; na c endla ntirho wihi kumbe wihi lowu nga komberiwaka hi Holobye ku endlela ku nyika endleko eka nawu lowu
Matimba na mintirho ya Huvo ya fanele ku endliwa no tirhia hi ku landza-
a mindzulamiso ya Nawu lowu na vumbiwa lebyi ehleketiweke hi vuenti eka xiyenge xa 50;
b swiletelo leswi nga humesiwa hi Holobye; na c mindzhuti ya swiletelo yihi kumbe yihi leyi nga kumisisiwa hi mufambisinkulu.
Xivumbeko xa Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
 Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho yi fanele ku va na-
a mutshami-wa-xitulu, loyi a nga na vhoti yo tiyimesela ehenhla ka ku va a ri na vhoti yo mutshami wa xitulu loyi a nga pfumeleriwa ku teka xiboho loko tivhoti ti ringana matlhelo hinkwawo naswona a thoriwile hi Holobye;
b swirho leswi nga na lunghelo ro vhota leswi nga thoriwa hi Holobye; na c khomixinara, loyi a nga na vhoti
Eka swirho leswi vuriweke eka xiyengentsongo xa1b-
a swirho swinharhu swi fanele ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela nhlangano wa ta mintirho;
b swirho swinharhu swi fanele ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela nhlangano wa mabindzu c swirho swinharhu swi fanele ku yimela ku langhiwa hi NEDLAC ku yimela minhlangano ya vaaki na ntsakiso wa ndlandlamuko d swirho swinharhu swi fanele ku thoriwa hi Holobye ku yimela ntsakiso wa Tiko.
Xirho xa Huvo lexi ehleketiweke hi vuenti eka-
a xiyengentsongo xa 1a na b xi tshama ehofisini ku ringana malembe manharhu naswona xi nga ha thoriwa nakambe; na b xiyengentsongo xa 1c I xirho-ximfumo xa Huvo.
Xirho xi fanele ku huma ehofisini loko xirho xexo xi-
a susiwa ehofisini hi Holobye tanahilaha swi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 5; kumbe b a lan?wa ntirho hi ku nyika xitixiso lexi tsariweke lexi nga kongomisiwa eka Holobye.
Holobye a nga susa xirho eka Huvo-
a loko xirho xihi kumbe xihi lexi ehleketeweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 2a, b kumbe c, loko NEDLAC yi kombela tano;
b vutikhomi byo ka byi nga amukelekangi byo chavisa c vutsandzeki bya nkarhi hinkwawo;
d ku xwa kanharhu eka tinhlengeletano ta Huvo handle ka mpfumelelo lowu nga nyikiwa hi Huvo handle ka loko xivangelo xa kona xi twala e ku nghenela migingiriko leyi nga ta tekela ehansi mintirho ya Huvo
Loko xirho xa Huvo xi huma ehofisini ku nga se fika nkarhi wa ku hela ka nkarhi wa yena ehofisini, Holobye u fanele ku tata xivandla hi ku landza swiyengentsongo swa 1 na 2 ku ringana nkarhi wa ku hela ka hofisi lowu nga sala
Vumbiwa bya Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
 Huvo yi fanele ku lulamisa no amukelavumbiwa hi ku hatlisa endzhaku ka ku thola swirho lebyi faneleke ku amukeriwa hi Holobye.
Vumbiwa bya Huvo-
a byi fanele ku va na i simeka mintirho ya tikomiti ta Huvo ii ku landza xiyenge-tsongo xa 3, milawu yo vitana na fambisa tinhlengeletano ta Huvo kun?we ni tikomiti, ku katsa na nhlayo-pimiwa leyi lavekaka, na mahlayisele ya makanelwa;
iii hi ku landza xiyenge xa 491, timfanelo to vhota ta swirho hi ku hambana ka swona, kun?we na ndlela leyi swiboho swi faneleke ku tekiwa hi, Huvo na tikomiti ta yona iv matikhomele ya swirho swa Huvo;
v nkomisiso hi ku endla vulamuri bya nkanetano wihi kumbe wihi lowu khumbaka nhlamuselo na tirhelo ra vumbiwa vi hi ku landza xiyengentsongo xa 4a, ku cinca vumbiwa; na b ku nga nyika-i varhumiwa na ku haverisa matimba na mintirho ya Huvo eka swirho, tikomiti na vathoriwa: Loko ku ve Huvo yi nga-
aa nyika swipimelo swa vurhumiwa byihi kumbe byihi kun?we ni mintirho bb veka swipimelo ehenhla ka vurhumiwa kumbe ntirho wihi kumbe wihi cc cinca kumbe ku yimisa xiboho xihi kumbe xihi ehansi ka vurhumiwa kumbe ntirho wihi kumbe wihi; naii mhaka yihi kumbe yihi leyi lavekaka ku endla mintirho ya Huvo
Ku nyika xitiviso ku ringana makume-manharhu wa masiku xa leswaku ku ta va na nhlengeletano ya Huvo loko ku ri ku ku fanele ku langutisiwa nkunguhato wo cinca vumbiwa
Ku laveka leswaku ku va ku ri na mbirhi xa nharhu wa swirho kun?we na mpfumelelo wa Holobye ku va vumbiwa byi fanele ku cinciwa.
Mfambiso na ndzulamiso wa switirhisiwa eka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
 Khomixinari u na vutihlamuleri byo fambisa timhaka ta Huvo
Ku va Huvo yi kota ku tirha ntirho wa yona hi mfanelo mufambisisnkulu u fanele ku nyika Huvo switirhisiwa swa timali na mafambiselo naswona, hi ku ya hi milawu leyi lawulaka mphakelo wa Tiko na hi vatirhi
Loko swi endleka endzhaku ka nhweti yin?wana ni yin?wana, Khomixinari u fanele endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo-
a kambisisa nkoka wa mphakelo kumbe swirhisiwa leswi nyikiweke hi Huvo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho b hakela ku tirhiwa ka mphakelo lowu na switirisiwa leswi humaka eka Nkwama wa Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho.
Miholo na swengetelo swa swirho swa Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
Xirho xa Huvo kumbe tikomiti ta yona lexi nga ri ku mutirhela-mfumo wa nkarhi hinkwawo xifanele ku hakeriwa muholo kumbe swingetelo leswi kumisisiweke hi Holobye hi ku landza swipemelo swa swileriso swa Vutameri leswi nga nyikiwa hi vutameri bya Rixaka.
Ku sirhelela swirho swa Huvo ya Ndzindzakhombo ra vupfumala-ntirho.
Xirho xa Huvo xi nga sirheleriwa maendlelo hinkwao. Tihakelo ta timali leti nga vangaka hi xirho xexo loko xi yimelela kumbe ku kanetana na maendlele ya nawu lama nga vangaka hi swiendlo swa bona fide swa xirho xexo hi ku landza swipimele swa Nawu lowu
NDZIMA YA 7 SWINAWANA
Swinawana
Holobye, endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo, a nga endla swinawana mayelana na mhaka leyi a ku suka eka, kumbe hikwalaho ka, minkunguhato ya ku cinca leyi ehleketiweke hi vuenti eka xedulu ya 1; kumbe b see original
Endlelo ro nyika swinawana.
 Handle ka loko ntsakiso wa vaaki wu lava leswaku ku humesiwa xinawana hi ku hatlisa, Holobye u fanele ku landzela endlelo leri landzelaka loko a lava ku humesa swinawana.
a Kunakanya ku humesa xinawana ku fanele ku tivisiwa eka Gazete kun?we na le ka muxaka un?wana wa vuhlanganisi lexi nga ta hangalasiwa eRhiphabiliki hinkwayo.
b xitiviso xi fanele ku vula-i leswaku mpfapfa-rhuto wa xin?wana wu endliwile naswona ku laveka nxopelo wa vanhu ii muxaka wa mpfapfarhuto wa xinwana iii laha kopi ya mpfampfarhuto wa xinwana xi nga ha kumeka; na iv laha nxopelo wu faneleke ku tlherisiwa kona;
c Nkarhi wo ringana nhweti ku suka eka siku ro tivisiwa ri fanele ku nyikiwa ku endlela ku nyika ntsakelo wa lava swi tsakelaka leswaku va kanela xinawana; na d minxopelo leyi amukeriweke kun?we na hinkwayo mimbhurisano na ku kombela switsundzuxo leswi faneleke ku langutisisiwa ku nga se humesiwa kumbe ku cinciwa ka xinawana
Xiyengentsongo xa 1 a xi khumbi-
a xinawana xihi kumbe xihi lexi lulamisaka xihoxo xa timhaka; kumbe b loko Holobye a tlherisa xinawana xihi kumbe xihi kumbe xiviko lexi nga endliwa no humesiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa, 1966 nawu wa nomboro ya 30 wa 1966, tanihi leswi wu ehleketiwekw eka mhaka ya 2 ya Xedulu ya 1
Xinawana xihi kumbe xihi lexi khumbaka ndzuvu wa Tiko kumbe tirhiselo ra mali xi nga ha humesiwa kumbe ku cinciwa hi ku pfumelelana na Holobye wa Timhaka ta Timali.
NDZIMA YA 8
Hungu leri faneleke ku nyikiwa hi muthori
 Muthori u n?wana ni un?wana u fanele,nkarhi lowu a sungulaka migingiriko tani hi muthori , ku nyika hungu leri vuriweke eka xiyengentsongo xa mayelana na vathoriwa eka khomixinari, ko languta miholo ya vatirhi volavo.
Hungu leri ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 1 ri fanele ku-
a katsa kherefu ya muthori ya xitarata xa bindzu, kun?we ni marhavi ya rona;
b loko muthori a nga ri muaka tiko wa Rhiphabiliki kumbe a ri xirho xa vandla leri nga tsarisiwangiki eRhiphabiliki, ku katsa vuxokoxoko bya munhu loyi a nyikiweke matimba loyi a lavekaka ku tirha mintirho ya muthori ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu; na c ku katsa mavito, tinomboro ta vutitivisi na miholo ya vathoriwa va yona, naswona u fanele ku vula kherefu ya laha muthoriwa a nga thoriwa kona.
Muthori un?wana ni un?wana u fanele ku tivisa Khomixinari ku cinca kwihi kumbe kwihi loku nga va kona ka hungu leri nga nyikiwa hi xiyengentsongo xa 1 eka nhweti leyi nga hundza ku nga se hundza siku ra vunkombo ra nhweti yin?wana ni yin?wana.
Khomixinari a nga ha kombela muthori ku nyika vuxokoxoko byin?wana loko byi komberiwa ku endlela ku va ku tirheka ka Nawu lowu ku nga se hela masiku ya 30 xikombelo xi endliwile, kumbe ku nga se hela nkarhi wa ku engetela lowu nga ta va wu pfumeleriwile hi Khomixinari.
Ku vumba no hlayisa tshaku ra switiviwa
 Khomixinari u fanele ku vumba no hlayisa tshaku ra switiviwa ya vanghenisa-xandla, vapfuniwa na vathori-
Tihakelo ta pfuno wihi kumbe wihi hi ku landza Nawu lowu ti fanele ku hakeriwa ku ya hi hungu leri nga kona eka tshaku ra switiviwa loko ku ri ku-
a I muhoxa-xandla kumbe vaseketeriwa b hi ku landza xiyenge xa 56 xa Nawu; na c hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Vanghenisa-xandla wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho.
a Ku va hi ta kumisisa tihakelo ta mimpfuno ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu, khomixinari a nga ha kuma hungu rihi kumbe rihi ra tshaku ra switiviwa ra Tiko leri nga na hungu mayelana na nhlayiseko wa vanhu.
b Hi ku landza ndzimana ya a Khomixinari u fanele ku tirhisana na minhlangano yin?wana ya Tiko ku kota ku hlanganisa tshaku ra switiviwa swa vona hi ku landzelelana.
Matimba na mintirho ya Mufambisi-nkulu
 Matimba na mintirho lama nga rhwexiwa kumbe ku tlhandlekiwa eka Mufambisi-nkulu hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu ya tlhela ya rhwexiwa no tlhandlekiwa ehenhla ka Mufambisi-nkulu tanihi nhloko ya Ndzawulo ya Timhaka ta Mintirho.
Mufambisi-nkulu u fanele ku tirha mintirho ya vuavanyisi eka nkwama hi ku landza swipimelo swa Nawu wa mafambisele ya Timhaka ta Timali ta Tiko.
Hi ku landza swiboho sweswo ku ya hi mavonele ya yena mufambisi-nkulu u fanele ku rhwexa matimba wahi kumbe wahi kumbe ku rhuma mutirhela-mfumo wa nkwama ku endla ntirho wihi kumbe wihi liye nga rhwexiwa kumbe ku rhumiwa mufambisi-nkulu hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu.
Matimba wahi kumbe wahi lama tirhisiwaka kumbe ntirho lowu tirhiwaka hi vurhumiwa kumbe mintirho hi ku landza swipimelo eka xiyenge lexi ma fanele ku tekiwa tanihi ku va ma tirhisiwile kumbe ku tirhiwa hi mufambisinkulu.
Vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyenge lexi a byi pimi matimba ya mufambisi-nkulu ku tirhisa matimba ya vurhumiwa kumbe ku tirha ntirho lowu va nga rhumiwa ku wa endla.
Mufambisinkulu a nga ha, endzhaku ka ku kombela switsundzuxo eka Huvo-
a xava kumbe ku kuma rifuwo leri nga rhurhisekeki leyi lavekaka ku tirhiseriwa Nawu lowu;
b ala kumbe ku pfumela leswaku rihi ni rihi rifuwo leri nga rhurhisekiki leswaku ri kumiwa; kumbe c pfumelela ku tirhisa rifuwo rihi ni rihi leri nga rhurhesekiki leri nga kumiwa ku endlela leswaku nawu wihi ni wihi wu tirhiseke hi ku ya hi swipimelo leswi nga ta kambisisiwa hi Mufambisi-nkulu.
Mufambisi-nkulu a nga ha xava kumbe a kuma rifuwo leri nga rhurhisekiki rihi ni rihi leri laveka ku endlela leswaku Nawu wu tirhiseka, naswona a nga ha-
a xavisa kumbe hambikuri ku vula leswaku a va ha tirhiseki b pfumelela ku tirhisa rifuwo leri nga rhurhisekiki rihi ni rihi tanihi laha swi lavekaka ha kona ku endlela leswaku nawu wihi kumbe wihi lowu wu tirhiseka hi ku landza swipimelo swo tano ku ya hi laha mufambisi-nkulu a swi vonisaka xiswona.
Nkarhi wihi kumbe wihi lowu mufambisinkulu a vonaka onge ntsengo wihi kumbe wihi lowu faneleke ku hakeriwa eka Nkwama, kumbe ntsengo wihi kumbe wihi lowu faneleke ku hakeriwa hi Nkwama ku katsa timali leti kumiwaka hi vuxisi to huma eka Nkwama, yi nge kumeki kumbe a yi fanelanga ku rihiwa, mufambisinkulu a nga lerisa leswaku ntsengo walowo wu tsariwa tanihi mali leyi nga ta ka yi nga ha landzeleriwi.
Mufambisinkulu a nga ha-
a thola muyimeri kumbe rhuma tihofisi ta vuyimeri to tirha tanihi tihofisi ta vuthori ku ya hilaha swi faneleke ku pfuna mufambisinkulu, khomixinari, Huvo kumbe Nkwama loko ku ri ku Nawu lowu wu fambisiwa hi mfanelo; na b nyika vayimeri kumbe vatirheli va tihofisi teto mintirho yo tano ku ya hi laha swi lavekaka ha kona ku endlela ku fikelela xikongomelo lexi.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 101, loko mufambisinkulu a tiva leswaku ntsengo lowu nghenaka eNkwameni a wu ringanaka kumbe a wu engeteli lowu lavekaka ku fikelela timali leti tirhisiwaka ta Nkwama kumbe ku fikelela swikombelo swa mimpfuno leswi languteriweke swa nkarhi lowu taka, mufambisinkulu u fanele ku-
a tivisa Holobye, mutivi wo hlayela tinotsi ta ndzindzakhombo kun?we na Huvo ya mhaka leyi; na b endzhaku ka ku vulavurisana na Huvo a endla swibumabumelo eka Holobye emhakeni leyi
Mufambisinkulu a nga ha lomba mali hi vito ra Nkwama ku ya hi swipimelo swa xiyenge xa 663b swa Nawu wa mafambisele ya Timhaka ta mali ya Tiko Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 11, mufambisinkulu u fanele ku nyika Holobye xiviko xa tsariwa ku nga se hela tinhweti ta tsevu ta ku hela ka lembe ximali rin?wana ni rin?wana, mayelana na a ndlela leyi Huvo na tikomiti ti tirhisaka xiswona mintirho ya tona;
b nhlayo ya vanghenisa-xandla lava thoriweke lava va nga hakeriwa mimpfuno kun?we ni ntsengo wa mimpfuno yo tano c nhlayo ya vanghenisa-xandla lava nga amukela mimpfuno ya vuvabyi, vutswedyani na ku xava n?wana kun?we na ntsengo wa mali leyi va nga hakeriwa yona; na d nhlayo ya vanghenisa-xandla lava nga lova lava vaseketeriwa va vona va nga hakeriwa kun?we na ntsengo wa tihakelo to tano.
Xiviko lexi ehleketiweke hi vuenti eka xiyengentsongo xa 12 kun?we na xikombisa-tinkota kun?we na ndzinganiso wa tinkota ta nkwama, yi fanele ku ndlariwa eka Huvo ya Rixaka ku nga se hundza masiku ya 30 endzhaku ka ku va Holobye a xi amukerile loko ku ri ku Palamende yi tshamile hi nkarhi wolowo na swona, loko palamende yi nga tshamanga, ku nga se hela masiku ya khumemune ku nga se sungula ntshamo lowu landzelaka.
Switirhisiwa swin?wana leswi nga tshunxiwa eka Xiboho
Switirhisiwa swihi kumbe swihi leswi nga humesiwa ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
Ku tlherisa ku lehlekeriwa loku nga vanga hi vatirhi va Nkwama
(i) ku ya hi xiyenge lexi, ku endla leswaku ku va na ku lahlekeriwa kumbe ku onhela Nkwama swi katsa-
a ku endla kumbe ku pfumelela leswaku-i ku hakeriwa mali yo huma eka Nkwama swi nga fanelangi ii ku hakeriwa handle ka vhocara leyi seketelaka b ku tsandzeka ku endla ntirho lowu vangaka ku tirhisiwa ka timali ta Nkwama.
c ku ka ku nga ri na mali yo ringana eka timali tihi kumbe tihi ta Nkwama, switempe, vuhlayiseki, matsalwa lama nga na nkoka kumbe ya tikombaka onge ya nga va ni nkoka kumbe nhundzu ra Nkwama;
d ku onhiwa ka nhundzu yihi kumbe yihi ya Nkwama na e nawu kumbe ku hunisiwa loku yisaka vangaka leswaku Nkwama wu koxiwa mali ehubyeni
Loko muthoriwa wa Nkwama a vanga ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka kwihi kumbe kwihi eka Nkwama, mufambisinkulu a nga ha-
a endla ndzavisiso wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka loku b kumisisa loko muthoriwa a ri na vutihlamuleri eka ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka c loko muthoriwa a kumeka a ri na vutihlamuleri eka ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka, kumisisa-i ntsengo wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka; na ii mali leyi faneleke ku hakeriwa hi muthoriwa yi nga hakeriwa rini naswona njhani; na d tivisa muthoriwa hi papilla ku tiyimisela kwihi kumbe kwihi loku nga endliwa hi ku landza xiyengentsongo lexi.
Loko ku ri na ntsengo wihi kumbe wihi lowu nga sala, loko muthoriwa a tshika ntirho, mayelana na ku tiyimisela loku nga endliwa hi ku landza xiyengentsongo xa 2, ntsengo walowo wu nga sala wu nga ha susiwa eka mali leyi faneleke ku hakeriwa muthoriwa.
Muthoriwa wihi kumbe wihi loyi a nga vavisiwa mbilu hi ku tiyimisela loku nga endliwa hi mufambisinkulu a nga ha, ku nga se hela masiku ya 30 ku suka siku a nga tivisiwa hi ku landza xiyengentsongo xa2d, nghenisa xirilo eka Holobye hi ku landza endlele ro nghenisa leri tirhisiwaka eka vatirhela-mfumo.
Ku hava na xin?we eka xiyenge lexi nga sivelaka mufambisinkulu ku-
a ya ekhoto leyi nga na vuswikoti ku tlhela a vuyisa ku lahlekeriwa kumbe ku onhaka kwihi kumbe kwihi loku nga vanga hi muthoriwa loyi a nga kumbe a ri entirhweni wa mphakelo wa vanhu; kumbe b simeka endlele ro tshinya muthoriwa loyi a vuriweke eka ndzima ya a; kumbe c simeka endlele leri vuriweke eka tindzimana hinkwato ta a na b.
Ku tlhela ku vuyisiwa ku lahlekeriwa hi ku angarhela
 Ku ya hi xiyenge lexi, ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ka Nkwama swi vula-
a ku va muthori a nga hakeli hi mfanelo kumbe a tsandzeka ku hakela timali leti lavekaka eka Khomixinari hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu kumbe Nawu wa Mahakelelo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho;
b muhoxa-xandla a tsandzeka ku tivisa mutirhela-mfumo wa swikoxo ta ku sungula ntirho eka nkarhi lowu mimpfuno yi nga hakeriwa;
c ku hakeriwa ka timali ta Nkwama hikwalaho ka switatimende kumbe swikoxo swa vuxisi;
d ku tsandzeka ku landzelela ntirho lowu nyikiweke hi ndzulamiso ya Nawu lowu leswi nga hetelela swi vangile leswaku ku va na ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa eka Nkwama.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a vangaka ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ka Nkwama u na nandzu.
Khoto yi nga ha, endzhaku ka ku khomiwa ka munhu hikwalaho ka nandzu lowu vuriweke eka xiyengentsongo xa2, kumisisa ntsengo wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa eka Nkwama.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a voniwaka nandzu wa nandzu lowu vuriweke eka xiyengentsongo xa2 u fanele ku hakela ku lahlekariwa kumbe ku onhaka eka Nkwama hi ku landza swipimelo kumbe mindzulamiso yo tano ku ya hi leswi mufambisinkulu a nga swi vekisaka xiswona.
Mufambisinkulu a nga ha pfumelela ku va mali yi hakeriwa hi switolomende.
Loko ku ri ku ku lahlekeriwa eka Nkwama ku vangiwa hi xikoxo xa vixisi, ku lahlekeriwa ku nga ha hakeriwa hi mali yihi kumbe yihi leyi nga sala leyi a yi fanele ku hakeriwa muhoxa-xandla kumbe museketeriwa wa yena ehansi ka mindzulamiso ya Nawu lowu.
Ku hava ni xilo ni xin?we eka xiyenge lexi lexi sivelaka mufambisinkulu ku simeka endlelo ra nawu ekhoto ya vuswikoti yihi kumbe yihi ku kuma hakelo ya ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa kwihi kumbe kwihi loku nga vangeriwa Nkwama hi munhu un?wana ni un?wana.
Vumbhoni
 Loko ku ri ku matsalwa wahi kumbe wahi lama landzelaka ma humesiwile ekhoto ya nawu ma twkiwa ma setifayiwile hi vatsari va wona hambi ya ri hava nsayino wa mutsari handle ka loko vumbhoni byi kombisa ku hambana;
a Tsalwa ra xiboho leri nga endliwa hi mufambisi-nkulu, Huvo kumbe komiti yihi kumbe yihi;
b kopi ya kumbe ntsavulo wo huma eka xiyenge xo huma eka buku yihi kumbe yihi kumbe rhekhodo leyi hlayisiweke hi mufambisinkulu, Huvo kumbe komiti yihi kumbe yihi.
Eka endlele rihi kumbe rihi ehansi ka Nawu lowu nhlamuselo hi ku angarhela ya xihlambanyo xa vumbhoni leyi nga endliwaka hi mufambisi-nkulu I vumbhoni bya timhaka leti landzelaka ta ntiyiso leti kombisiweke eka xihlambanyo xa vumbhoni;
a Leswaku munhu kumbe nhlangano wa vanhu wihi kumbe wihi I muthori kumbe muhoxa-xandla ehansi ka Nawu lowu;
bleswaku munhu wihi kumbe wihi loyi a nga kumbe loyi ku ya hi nawu a fanele ku hakela ntsengo wihi kumbe wihi hi ku ya hi Nawu lowu eka mufambisinkulu; kumbe c leswaku ntsengo wihi kumbe wihi lowu vuriweke eka Ndzimana ya b kumbe xiphemu xihi kumbe xihi lexi nga hakela kumbe xi nga hakelangiki hi siku leri vekiweke eka xihlambanyo xa vumbhoni.
a Mutirhela-mfumo a nga yena mutshami wa xitulu eka endlelo leri xihlambanyo xa vumbhoni ri kombisiweke xiyengentsongo xa2 ri tirhisiwa tanihi vumbhoni; a nga ha, hi ku vona ka yena, kumbe hi ku komberiwa hi ntlawa wihi kumbe wihi eka endlelo, lerisa, leswaku muhlambanyi loyi a nga kuma saphina ku ta nyika vumbhoni bya nomo, kumbe ku hlamula xivutiso lexi tsariweke xihi kumbe xihi lexi nga nghenisiwa hi mutshami wa xitulu loyi a nga ehansi ka xihlambanyo.
b Xivutiso na nhlamuselo yihi kumbe yihi leyi muhlambanyi a yi amukelaka tanihi vumbhoni eka endlele.
Muhoxa-xandla u tekiwa, handlekaloko mfularhelo wu ri na vumbhoni bya ntiyiso, a ha thoriwile hi muthori ku fikela loko muthori yaloye a tivisile mufambisi-nkulu leswaku muhoxa-xandla a nga ha thoriwangi hi muthori yoloye.
Eka endlele rin?wana ni rin?wana ehansi ka Nawu lowu, matsalana wahi kumbe wahi lama landzelaka ma pfumeleriwile ku tirhisiwa tanihi vumbhoni lebyi nga tirhiseriwaka muthori naswona ri vanga ku pfumela leswaku timhaka leti nga eka tsalwa handle ka loko swi kombisiwa hi ntiyiso leswaku xitatimende a xi endliwangi hi muthori;
a Xitatimende kumbe xinghenisiwa lexi nga kona eka buku, rhekhodo kumbe tsalwa leri nga hlayisiwa hi muthori b xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa lexi kumekaka eka miako leyi tirhisiwaka hi muthori c xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa lexi kumekaka eka movha wihi kumbe wihi lowu tirhisiweke timhaka ta ntirho wa muthoriwa; na d kopi yihi kumbe yihi kumbe kopi ya xitatimende xo tano kumbe xinghenisiwa, leyi nga tiyisisiwa hi khomixinari wa xihlambanyo ku va yi ri kopi ya ntiyiso kumbe kopi ya xitatimende xa ntiyiso.
Ku hava nhlamulo ya xivutiso xihi kumbe xihi lexi nga vutisiwa munhu loko ku karhi ku endliwa vulavisisi hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 602a kumbe hi mukamberi wa timhaka ta mintirho xi nga tirhisiwaka ehenhla ka munhu eka endlelo rihi kumbe rihi ra vugevenga handle ka endlele ro voniwa nandzu wo hemba ehansi ka xihlambanyo kumbe ku endla xitatimende xa vunwa.
Ku humesa hungu
 Hi ku landza mindzulamiso ya Nawu wa Ntlakuso wa ku kuma Hungu, wa 2000 (Nawu wa nomboro ya 2 ya 2000), ku hava munhu loyi a faneleke ku humesa hungu rihi kumbe rihi leri nga kumiwa hi munhu yaloye loko a karhi a endla mintirho leyi vuriweke eka Nawu lowu, handle ka loko-
a swi laveko ku endlela ku olovisa mafambisele ya ndzulamiso wa Nawu lowu;
b ku endlela ku fambisa timhaka ta vululami kumbe c loko ri komberiwile hi Holobye, mufambisi-nkulu kumbe munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na mfanelo yo kuma hungu leri.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a lwaka na xiyengentsongo xa 1 u na nandzu wa xidyoho.
Matikhomele lama arisiweke hi ku angarhela
 Ku hava munhu loyi a-
a karhi a swi tiva a endla xitatimende kumbe a vanga leswaku xitatimende xa mavunwa xi endliwa kumbe lexi endlaka leswaku ku va na mahakelelo ya mimpfuno yo ka ya nga ri wona ya xikombelo xa mpmpfuno hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu.
b nga endla xinghenisiwa xihi kumbe xihi handle ko bohiwa eka khadi ya rhekhodo ya muhoxa-xandla ya matimu ya mathoriwele kumbe eka xikoxo xa mimpfuno xa muhoxa-xandla; kumbe c tlulaka kumbe ku ala kumbe ku tsandzeka ku landzelela ndzulamiso wihi kumbe wihi wa Nawu lowu kumbe xinawana xihi kumbe xihi kumbe xiviko lexi nga humesiwa hi ku lanza swipimelo swa Nawu lowu.
Munhu wihi kumbe wihi loyi a tlulaka xiyengentsongo xa 1a,b kumbe c u voniwa nandzu.
Mindziho
Munhu wihi kumbe wihi loyi a boheriwaka nandzu ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu u fanele ku koxiwa hakelo kumbe a pfuleriwa, kumbe hinkwaswo hakelo kumbe ku pfaleriwa.
Mpfumelelo wa Nawu wa Khoto ya Timhaka ta Mintirho
Handlekaloko Nawu lowu wu nyika swileriso swin?wana, khoto ya Timhaka ta Mintirho yi na mpfumelelo wa nawu eka timhaka hinkwato hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu, handle ka xidyoho ku ya hi swipimelo swa Nawu lowu.
Ku nghenisa kheyisi eka Khoto ya Timhaka ta Mintirho
 Loko ku tshuka ku va na xivutiso xihi kumbe xihi lexi khumbhaka matirhisele ya Nawu lowu, mufambisinkulu a nga ha, hi mavonele ya yena, kumbe hi ku komberiwa hi ntlawa wihi kumbe wihi lowu nga na ntsalelo lowu enerisaka emhakeni leyi, nghenisa kheyisi leswaku Khoto ya Timhaka ta Mintirho yi ta teka xiboho.
mufambisinkulu u fanele ku veka eka kheyisi leyi nghenisiweke-
a timhaka ta ntiyiso leti nga kumeka; na b mavonele ya nawu lowu nga amukeriwa mayelana na timhaka teto.
Loko mufambisi-nkulu a ri na ku kanakana ka loko xiboho lexi nga nyikiwa Khoto ya Timhaka ta mintirho xi fanerile mayelana na timhaka ta nawu ehenhla ka xikombelo xa Nawu lowu, mufambisi-nkulu a nga ha nyika xiboho xexo eka Khoto ya Xirilo ya Timhaka ta Mintirho.
Vurhumiwa na ntirho hi Holobye
 Holobye a nga ha tsala a rhuma kumbe ku tirhisa mufambisi-nkulu kumbe mutirhela-mfumo wihi kumbe whih wa mphakelo wa vanhu, matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho lowu nga rhwexiwa kumbe ku nyikiwa Holobye hi ku landza swipimelo swa Nawu lowu, handlekaloko matimba ma Holobye hi ku landza swiyenge swa 43, 47, 48 (b), 50 na 4, 52, xiyenge lexi, xiyenge xa 69 na matimba ya Holobye yo endla swinawana kumbe ku humesa swiviko.
vurhumiwa kumbe ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1 a xi pimeli kumbe ku hunguta matimba ya Holobye ku endla kumbe ku tirhisa matimba ya vurhumiwa kumbe ntirho lowu nyikiweke.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a rhwexiwa matimba kunbe loyi a nga rhumiwa ntirho hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1 u fanele ku tirhisa no endla leswi matimba kumbe ntirho hi ku landza xiletelo xa Holobye.
Holobye a nga ha nkarhi wihi kumbe wihi-
a tlherisa vurhumiwa kumbe ntirho ntirho lowu nga endliwa hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1; na b tlherisa kumbe ku cinca xiboho lexi nga endliwa hi munhu loyi endlaka no tirhisa matimba kumbe ntirho lowu a rhumiweke kumbe a rhumiweke hi ku landza swipimelo swa xiyengentsongo xa 1. Vanhu va tekiwa tanihi vahoxa-xandla eka bindzu leri nga kombisisiwa rihi kumbe rihi kumbe xiyenge xa bindzu kumbe xivandla lexi kombisisiweke,va fanele ku tekiwa tanihi vahoxa-xandla hi ku landza matirhele ya Nawu lowu.
Endlele leri vuriweke eka xiyenge xa 551 ri tirhisiwa kun?we na ku cinca loku lavekaka eka xitiviso lexi nga humesiwa ehansi xiyengentsongo xa 1.
Ku herisa milawu
Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, (Nawu wa nomboro ya 30 wa 1966), wa herisiwa handleka leswi boxiweke eka Xedulu ya 1.
Minkunguhato ya ku Cinca
Minkunguhato ya Xedulu ya 1 leyi tirhisiwaka eka ku cinca ka milawu yin?wana ya Nawu lowu.
Nawu wu boha Mfumo
Nawu lowu wu boha Mfumo
 Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 2001, naswona wu ta sungula ku tirha siku leri nga ta vekiwa hi Presidente hi ku wu hangalasa eka Gazete.
Masiku yo hambana ma nga ha vekiwa ehansi ka xiyengentsongo xa 1 hi ku landza mindzulamiso yo hambana ya Nawu lowu.
XEDULU YA 1
MINKUNGUHATO YA KU CINCA
Eka Xedulu leyi ?Nawu wa Ndzindzakhombo wa Vupfumala-ntirho wa 1966? swi vula Nawu wa Ndzindzakhombo wa 1966, (Nawu wa nomboro ya 30 ya 1966).
Swinawana
Xinawana xihi kumbe xihi ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, lowu nga ku tirheni ku nga se sungula nchumu lowu, wu tshama wu karhi wu tirha ku kondza wu herisiwa hi Holobye hi xitiviso eka Gazete.
Ku rhurhisa rifuwo,ndzwalo,timfanelo na mfanelo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Hinkwaro rifuwo, ndzawulo, timfanelo na mfanelo ya Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho leri nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swa rhurhisiwa swi ya eka Nkwama lowu nga simekiwa hi xiyenge xa 4.
Ku ya emahlweni ka Huvo ya Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
 Huvo na swikomitana swa yona, leswi nga simekiwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966 wu ta tama wa ha tirha ku kondza Holobye a simeka Huvo hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 47 . Swirho swa Huvo leswi nga thoriwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swi tirha ku kondza Holobye a thola swirho swa Huvo hi ku landza swipimelo swa 49.
Swikoxo eka Nkwama wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho
Swikoxo hinkwaswo leswi endliwaka eka Nkwama swi endliwa ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, swa ha tirha naswona swi fanele ku hetisisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu.
Swirilo ehenhla ka swiboho leswi nga tekiwa hi vatirhela-mfumo va swikoxo
 xirilo xin?wana ni xin?wana hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho wa 1966, ehenhla ka xiboho xa mutirhela-mfumo wa swikoxo xi tshama xi karhi xi tirha naswona xi fanele ku hetisisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu walowo.
eka nchumu lowuntsongo wa 1 Komiti ya swirilo ya mimpfuno leyi simekiweke ehansi ka Nawu wa Ndzindzakhombo wa Vupfumala-ntirho, yi ta ya emahlweni swi tirhiwile.
Ndzavisiso na ku chuchisa
 Ndzavisiso wihi kumbe wihi lowu endliwaka hi ku ladza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-tirho wa 1966, lowu nga hetisekangiki loko Nawu lowu wu sungula, wu fanele ku hetisiwa hi ku landza swipimelo swa Nawu walowo.
Ku chuchisa kwihi na kwihi loku endliweke hi ku landza swipimelo swa Nawu wa Ndzindzakhombo wa 1966, loku nga se hetisisiwaka hi nkarhi wa ku sungula ka Nawu lowu, ku fanele ku hetisiswa hi ku landza swipimelo swa Nawu wolowo.
Ntirho wa muthori wo nyika vuxokoxoko bya vathoriwa ekusunguleni ka nchumu lowu
 Muthori un?wana ni un?wana u fanele ku nyika hungu leri kombisisiweke eka xiyenge xa 56 ku nga se hela masiku ya nkombo nchumu lowu wu sungurile, ra vathoriwa hinkwavo lava nga thoriwa hi wona eka khomixinari, handle ko tekela enhlokweni miholo ya vathoriwa valavo
Khomixinari a nga ha kombela muthori ku nyika, ku nga se hela masiku ya 30, kumbe ku nga se hela nkarhi lowu nga engeteriwa ku ya hilaha khomixinari a nga pfumelelaka ha kona, vuxokoxoko byo engetela ku ya hi laha ku nga komberiwaka ku va Nawu lowu wu tirhiseka.
XEDULU YA 2
KU HLAYELA XIMETSE KA LESWI NGA FANELA KU KUMIWA HI MUHOXA-XANDLA
Mpfuno lowu muhoxa-xandla a faneleke ku wu kuma wu hlayeriwa hi yin?wana ya tindlela timbirhi, ku ya hi muholo wa muhoxa-xandla loko a nga se heleriwa hi ntirho.
Vanghenisa-xandla lava va hola ehansi ka ntsengo wo karhi (lowu tivekaka tanihi mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo) vafanele ku kuma xandzana xa muholo wa vona.
Vanghenisa-xandla lava a va hola ehenhla ka mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo va fanele ku kuma mpfuno wo fana, wo ringana na leswi nga fanela ku kumiwa hi muhoxa-xandla loyi a nga tshama a hakeriwa mpfuno wa ku cinca ka levhele. Mpfuno wo cinca wa levhele ya muholo wu
Ntsombono wa Nhlangano wa Timhaka ta Mintirho ta Matiko wa 1953, (Ntsombano wa Nomboro ya 102) wu vula leswaku muholo wa mutirhi loyi a nga na swikil wu fanele ku kambisisa levhele ya muholo lowu ha wona ku faneleke ku vekiwa silini ya vuxirho bya xikimi xa ndzindzakhombo ra swa vanhu. Malembe layotala, Xikimi xa Ndzindzakhombo ra Vupfumala-ntirho xa Afrika-Dzonga ri ringetile ku famba na swiletelo leswi: Mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo wu hlanganisiwa ni mpimo lowu.
Silini ya muholo ya sweswi I R8 099 hi nh?weti. Leswi swi ta va mpfuno wo sungula wa ku cinca ka levhele ya muholo ku endlela ku tirhiseka ka Nawu lowu. Hambileswi, hi ku landza swipimelo swa xiyenge xa 12 (a), Holobye a nga ha cinca mpfuno wo cinca levhele ya muholo nkarhi na nkarhi ku kombisa tipheteni ta muholo. Vanghenisa-xandla lava a va hola muholo wa le hansi mpfuno wa ku cinca levhele ya muholo.
Eka vanghenisa-xandla lava a va hola ehansi ka mimpfuno ya ku cinca levhele ya muholo, va fanele ku kuma mpfuno lowu fambelanaka na miholo. Muhoxa-xandla a fanele ku swi kuma swi hlayeriwa ku ya hi ndzandzeriso lowu landzelelaka.
Mpfuno= Muholo wa masiku hinkwawo IRR
Laha IRR ku nga Mpimo wo pfala muholo wu fambelanaka na muholo wa siku wa muhoxa-xandla. Muholo wa Siku
Loko muhoxa-xandla a hola hi vhiki, muholo wa siku ku ta va mpimo wa vhiki wu avanyisiwa hi 7. Loko muhoxa-xandla a hakeriwa endzhaku ka mavhiki mambirhi, muholo wa siku mpimo wa mavhiki mambhirhi wu avanyisiwa hi 14. Loko muhoxa-xandla a hakeriwa hi nhweti, muholo wa siku I mpimo wa nhweti wu andzisiwa hi 12, kutani wu avanyisiwa hi 365 mpimo wo pfala muholo.
Mpimo wo pfala muholo (IRR) wu kumisisa xandzana xa muholo wa nkarhi lowu nga hundza wa muhoxa-xandla lexi munghenisa-xandla a faneleke ku xi kuma hi ndlela ya mimpfuno. IRR ya cinca, leswi swi endla leswaku yi kamba xikalu xo rhelela. Munghenisa-xandla loyi a hola muholo wa vhiki wa le hansi u fanele ku kuma mimpfuno leyi yimelaka xiphemu xa le henhla xa muholo wa yena wa nkarhi lowu nga hundza ku tlula muhoxa-xandla loyi a hala muholo wa vhiki wa le henhlanyana. IRR yi ta va yi ri eka maksimamu ya yona loko muholo wu ringana na Ziro, naswona yi ta va yi ri eka minimamu loko muholo wu ringana na mpfuno wa levhele yo cinca ya muholo. Maksimamu ya IRR yi yimile eka 60%. Minimamu ya IRR eka nkarhi wa sweswi yi vekiwile eka 38%, hambileswi Holobye a nga cincaka minimamu ya IRR hi ku landza xiyenge xa 12 (b)
Hi ku tirhisankoka wa swesiw IRR yi nga hlayeriwa ku ya hi ndzandzeriso lowu landzelaka.
Laha Yi yi yimelaka mpimo wa n?hweti wa muhoxa-xandla. (Ntiyelo wa tiyuniti wa nkoka. Ku hlayela IRR eka mpimo wa tihakelo wa siku kumbe vhiki, ku komberiwa leswaku ku landzeleriwa nhlamuselo hi vuenti ya ndzandzeriso wa IRR eka noti ya xithekiniki laha hansi). Vahoxa-xandla lava a va hola ku tlula mimpfuno ya ku cinca ka levhele ya muholo.
Vahoxa-xandla lava a va hola ku tlula mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo va fanele ku kuma mpfuno wo fana wa ringana na mpfuno wa ku cinca ka levhele ya muholo.
Eka mpfuno wa ku cinca ku levhele ya muholo wa sweswi wa R8 099 hi n?hweti, swi vula leswaku i R101,18 hi siku.
Muholo wa siku = 8 099
Mpfuno = 266.2685
LP;6Qmimpfuno ya UI leyi hakeriwaka eka matafula yi ta hakeriwa ku ringana nkarhi lowu
