SWILAVEKO SWA VUTIKHOMI NA MAFAMBISELO EKA VATIRHI VA MFUMO
XIKOMBELO NA VUANDLALO
Xikongomelo xa swilaveko na mafambiselo i:
ku seketela ntirhisano wa vatirhi lowu nga ni ndlela leyi faneleke eka vatirhi va mfumo;
ku tlakusa nhlonipho yo enta exikarhi ka vatirhi na le xikarhi ka vatirhi na mutirheriwa;
ku tiyisisa leswaku vafambisi na vatirhi va avelana ntwisisano wo toloveleka ku ya hi ku endla leswo homboloka na vutikhomi;
ku tlakusa nawu lowu amukelaka;
ku nyikana eka vatirhi na mutirheriwa hi xilaveko xa ku endla xikombelo xa vutikhomi;
ku susa na ku lulamisa nawu lowu nga amukelekangiki; na ku sivela swiendlo swa vuhomboloki kumbe ku swiendlo swa xihlawuhlawu hi vafambisi eka vatirhi.
MILAWU
Milawu lye landzelaka yi byela swilaveko na mafambiselo naswona ma fanele ku byela xiboho xin?wana NA xin?wana ku xupula mutirhi.
Nxupulo i ndlela ya ku lulamisa ku nag ri ndlela ya ku xanisa.
Nxupulo yi fanele ku endliwa hi ndlela ya xihatla, ya ku nga hlawuli, yo landzeleleka na leyi nga endlaka leswaku ku humeriwa emahlweni.
Nxupulo i ntirho wa vufambisi.
Ndlela ya nxupulo ya laveka eku endla ntswalo lowu nga kahle wa ntirho na ntirhisano wa kahle wa vatirhi va mfumo, na ku tiyisisa leswaku vatirhi:
a. vana ntwelo wa kahle eka xiyimo xa ximfumo kumbe xo ka xi nga ri xa mfumo.
b. Va byeriwa nkarhi na nkarhi hi swivulavulo swa vutikhomi byo homboloka lebyi va byi endleke.
c. Va kuma swivangelo leswi nga tsariwa ehansi eka xibohoi lexi tekiweke; naswona d. Va va ni mpfumelelo wa ku kanetana mayelana na xiboho lexi tekiweke.
NDLELA LYE FANELEKE KU LANDZELERIWA: MUKHUVA WA NDLELA YA VULULAMISI
Vuseketeri byo lulamisa. Hi laha ntokoto wa vuhomboloki wu lavaka vuseketeri, mufambisi wa vatirhi u fanele:
a. ku tivisa mutirhi hi vuhomboloki lebyi a byi endleke;
b. kuma swivangelo swa vuhomboloki u tlhela u nyika mutirhi nkarhi wa vutihlamuleri eka leswi vuriweke;
c. kuma mpfumelelo wa leswaku antswisa xiyimo; naswona d. u teka magoza ku sungula mukhuva lowu mi nag pfumelelana ha wona.
Ku xupula hi nomu. Laha vutiyimiseri bya vuhomboloki byi lavaka nxupulo wa nomu, mufambisi wa vatirhi a nga nyika nxupulo wa nomu mufambisi u fanele ku tivisa mutirhi leswaku loko ko humelela vuhomboloki byin?wana nxupulo lowu nga enta wu ta va kona, kutani nxupulo wa nomo wu fanele ku tsariwa ehansi.
Nxupulo lowu tsariweke ehansi. Laha vutiyimiseri bya vuhomboloki byi lavaka nxupulo lowu tsariweke ehansi, mufambisi a nga nyika mutirhi nxupulo lowu tsariweke ehansi. Leswi landzelaka swi nga tirhisiwa eka nxupulo lowu tsariweke ehansi:
a. Nxupulo lowu tsariweke wu teka xiyimo xa namarheto B
b. Mufambisi u fanele ku nyika khopi ya nxapulo lowu tsariweke ehansi eka mutirhi, loyi a faneleke ku sayina endzhaku ka ku wu amukela. Loko mutirhi a ala ku sayina endzhaku ka ku amukela khopi leyo, mufambisi u fanele ku nyikana hi nxapulo lowu emahlweni ka mutirhi un?wana a thlela a tsala ku kombota ku tiyisisa leswaku nxapulo wu vila wu nyikiwa mutirhi;.
c. Nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku vekiwa endzeni ka fayili ya mutirhi.
d. Nxapulo lowu tsariweke wu hela matimba endzhaku ka tinhweti ta ntsevu. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku susiwa endzeni ka fayili ya mutirhi I vi wu lahliwa.
e. Loko ku ve hi nkarhi wa tinhweti ta ntsevu teto, mutirhi u rhumeriwa nakambe eka ndlela ya vandla ra nxupulo, nxupulo lowu nga tsariwa wu nga tsundzukiwa eku ehleketeni ndlela leyi nga lulama ya ku n?wi tsema.
Nxupulo wa makumu wa ku tsariwa. Laha vutiyimiseri bya ku homboloka byi faneleke ku kuma nxupulo lowu tsariweke wa makumu, mufambisia nag nyika vatirhi nxupulo wa makumu lowu tsariweke. Leswi landzelaka swi nga tirhisiwa tani hi nxupulo wa makumu:
a. Nxupulo wa makumu lowu tsariweke wu nga tirhisa namarheto wa C.
b. Mufambisi u fanela ku nyika khopi ya nxupulo wa makumu wa ku tsariwa eka mutirhi a ala ku sayina endzhaku ka ku amukela, mufambisi u fanele n?wi nyika emahlweni ka mbhoni, a tlhela a sayina ku tiyisisa leswaku nxupulo wa ku tsariwa.
c. Nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku vekiwa endzeni ka fayili ya mutirhi.
d. Nxapulo lowu tsariweke wu hela matimba endzhaku ka tinhweti ta ntsevu. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu nxapulo lowu tsariweke wu fanele ku susiwa endzeni ka fayili ya mutirhi I vi wu lahliwa.
e. Loko ku ve hi nkarhi wa tinhweti ta ntsevu teto, mutirhi u rhumeriwa nakambe eka ndlela ya vandla ra nxupulo, nxupulo lowu nga tsariwa wu nga tsundzukiwa eku ehleketeni ndlela leyi nga lulama ya ku n?wi tsema.
Loko vuhomboloki bya kona byi nag ri lebya nkoka, a ku nag vi NA vulavisisi bya ximfumo lebyi faneleke ku khomiwa.
Ku endlela leswaku ku ta khomiwa ndlela ya mfanelo ya ku xupula, mixapulo lye nag ni nkoka yo fana kumbe ku fambelana NA milandzu leyo yi ta tsundzukiwa.
KU HOMBOLOKA LOKU NAG NA NKOKA
Loko vuhamboloki lebyi ehleteriwaka byi tiyisisiwa hi nxapulo lowu nag enta wa ku tlula eka ndzimana ya 5, mutirhiwa a nag susumeta leswaku ku va vulavisisi bya nxapulo. Mutirheriwa u fanele ku hlawula muytimeri, loyi a nga ta va mufambisi ku ya hi laha swi kotekaka wa mutirhi, ku susumeta vulavisisi.
VULAVISISI BYA VULULAMISI
Xitiviso xa vulavisisi.
a. Mutirhi u fanele ku nyikiwa xitiviso eka vuntsongo ntlhenu wa masiku ya ku tirha ku nga si fika siku ra huvo.
b. Mutirhi u fanele ku sayina ku amukela xitiviso. Loko mutirhi a ala ku sayina ku va a amukerile xitiviso, xitiviso xi fanele ku nyikiwa mutirhi emahlweni ka mutirhi kuloni loyi a nga ta sayina ku tiyisisa leswaku xitiviso xi nyikiwile eka mutirhi loye.
c. Xitiviso lexi nga tsariwa xa nhlangano wa nxapulo wu fanele ku tirhisa xivumbeko xa namarheto D; xi tlhela xi nyika:
Nhlamuselo wa swivilelo swa vuhomboloki na loko va ri na vumbhoni byo enta lebyi mutirheriwa a nga ta tshembela eka byona.
Nongonojko wa nkarhi, ndzawu na xiyimo xa huvo.
Mahungu mayelana na timfanelo ta vatirhi leswaku va ta yimeriwa hi mutirhi kuloni kumbe ku tsundzuka mihlengeletano ya vatirhi, va tlhela va tisa timbhoni eka huvo.
Ku yimisiwa ka ku tivonela a. Mutirheriwa a nga yimisa mutirhi kumbe a n?wi hakela mali ya yena ya muholo kumbe ku fambisa mutirhi loko mutirhi a nga vileriwa ku va a endlile nandzu lowukulu; naswona mutirheriwa u pfumela leswaku ku va kona ka mutirhi eka ndzhawu ya ku tirha ku nga kavanyeta vulavisisi byin?wana na byin?wana eka-vuhomboloki lebyi vileriwaka, kumbe ku endla khombo ku va kona kumbe ku sirheleka ka munhu un?wana na un?wana kumbe ku sirheleta ka munhu un?wana na un?wana kumbe swilo swa mfumo.
b. Ku yimisiwa ka ndlela leyi i ndlela ya ku tivonela leyi nga ta ka yi nga tisi vuavanyisi, kutani ku fanele ku ri mutirhi a hakeriwa muholo hinkwawo.
c. Loko mutirhi a yimisiwile kumbe a yisiwile eka ndzhawu yin?wana tani hi ndlela ya ku ti sirhelela, mutirhiwa u fanele ku khoma huvo ku nga si hundza nhweti. Mutshami wa xitulu wa huvo u fanele ku hetisisa eka ku yi tshuneta endzhaku nakambe.
Ku fambisa huvo ya nxapulo a. Huvo ya nxupulo yi fanele ku khomiwa ku nag si hundza masiku ya vatirhi ya khume, endzaku ka loko xitiviso lexi nga vuriwa eka ndzimana ya 7.1(a) yi yisiwile eka mutirhi.
b. Mutshami wa xitulu wa huvo u fanele ku va mutirhi loyi a nga henhla ka muyimeri wa mutirhiwa. Loko mutirhi loyi a nga ni nandzu ku ri nhloko ya ndzawulo, mufambisi wa huvo u fanele enawini kumbe munhu un?wana loyi a nga vutivi lebyi nga fanela ku ya hi leswi khabinete kumbe komiti ya huvo ya Xifundzankulu yi swi lavisaka xiswona.
c. Loko mutirhi a swi tsakela, a nga yimeriwa eka huvo leyi hi mutirhi kuloni kumbe muyimeri loyi a humaka eka huvo ya vatirhi.
d. Loko swi koteka muhlamuseri a nga va kona ehubyeni leyi.
e. Eka huvo leyi ya nxupulo, mutirhi kumbe mutirherhi wa nawu. Ku ri mpfumelelano lowu wu humela emahlweni, mutirhi wa swa nawu tani hi qhweta-nkulu kumbe qhweta laha Afrika Dzonga.
f. Loko mutirhi o tsandzeka ku ta eka huvo kutani mutshami wa xitulu a heta hiku ri mutirhi a nga ri na xilo lexi a xi n?wi boha swinene, huvo yi nga humela emahlweni ehandle ka ku va kona ka mutirhi.
g. Mutshami wa xitulu u fanele ku va na maphepha ya xitiviso xa huvo ya nxupulo na mafambiselo ya nhlengeletano.
h. Mutshami wa xitulu u ta hlaya xitiviso xa ku endlela ku xiveka na ku sungula huvo.
Muyimeri wa mutirheriwa u ta rhangela hi vutivi bya yena eka vutikhomi a ri karhi a nyika ntlakuko eka huvo. Mutirhi kumbe mutirheriwa na vayimeri va vona va nga vutisa swivutiso eka mbhoni yin?wana na yin?wana leyi nga ta vitaniwa hi muyimeri wa mutirheriwa.
j. Mutirhi u ta nyikiwa nkarhi wa ku rhangela vumbhoni. Muyimeri wa mutirheriwa a nga vutisa timbhoni swivutiso.
k. Mutshami wa xitulu a nga vutisa swivutiso eka timbhoni loko a lava nhlamuselo.
l. Loko mutshami wa xitulu o hetisisa leswaku mutirhi u endlile swo homboloka, mutshami wa xitulu u fanele ku tivisa mutirhi hi leswi nga kumiwa na mavanga ya swona.
m. Ku nga si ehleketiwa hi ku yimisa, mutshami wa xitulu u fanele ku nyika mutirhi nkarhi wa ku tivula hi leswi humeleleke. Muyimeri wa mutirhiwa na yena a nga lahlelanyana rito ehenhleni ka xivumbeko xa mhaka leyi.
n. Mutshami wa xitulu u fanele ku vulavula hi mhaka leyi ku nga twananiwa hi yona emakumu eka mutirhi enkarhini lowu nga hundziki masiku mantlhanu ya ntirho endzhaka ka xiboho lexi va twananeke ha xona xa vulavisisi bya mhaka, kutani ntwanano lowu wu fanele ku tsariwa eka fayili ya mutirhi.
Ku tsemiwa a. Mutshami wa xitulu loko o swi kuma ku ri mutirhi u endlile swo homboloka, mutshami wa xitulu u fanele ku n?wi tsema, ku langutiwile mukhuva wa nandzu na ku tiyimisela ka ku onha koloko, maphepha ya mutirhi ya khale na swin?wana leswi vilerisaka swi fanele ku langutiwa. Ku tsemiwa swi katsa:
ku nyikiwa swivono;
nxupulo lowu tsariweke;
nxupulo lowu tsariweke wa makumu;
iv. ku yimisiwa u nga hakeriwi, swi nga hundzi tinhweti tinharhu;
v. ku chikiseriwa eka xiyimo xa le hansi;
vi. ku katsakanya swilo hinkwaswo leswi nga laha henhla, kumbe vii. ku hlongoriwa b. Hi ku pfumela ka mutirhi, mutshami wa xitulu a nga tirhisa ku tsemiwa ka ku yimisiwa u nga hakeriwi kumbe ku chikiseriwa eka xiyimo xa le hansi ku ri na ku ku hlongola. Loko mutirhi a chiseriwile eka xiyimo xa le hansi, a nga endla xikombelo xa ntirho wa xiyimo xa le henhla endzhaku ka lembe a nga endlaka swilo swo homboloka.
c. Mutirheriwa a nga fanelanga ku nghenisa ku tsemiwa enkarhini wa loko mutirhi a endlile swikombelo swa ku kaneta.
XIKOMBELO XA KU KANETA.
Mutirhi a nga kaneta xiboho lexi nga kumiwa kumbe lexi nga tsemiwa hi ku tata fomo ya namarheto E
Mutirhi u fanele, enkarhini lowu nga hundziki ntlhanu wa masiku a ku kuma xitiviso xa xiboho xa makumu xa huvo ya nxupulo kumbe ndlela yin?wana ya ku komba munhu ndlela, nyiketana hi fomo ya ku kanetana eka vanhu lava khomeke nawu, kumbe eka mufambisi wa yena, loyi a nga ta yi yisa eka nawu ku kanetana.
Nawu wa ku kanetana, loyi wu nga ta langutisisa nkanetano lowu, wu ta va:
a. Nawu wa vufambisi wa vatirhi, kumbe b. Mutirhi loyi a hlawuriweke hi vafambisi va nawu ku ta va:
a nga ri kona eka ku hetisisa mhaka ya lavisisa mafambiselo ya nxapulo loyi a nga na xiyimo xa le henhla ku tlula mutshami wa xitulu wa huvo ya nxapulo.
Loko mutirhi ku ri nhloko ya ndzawulo, Ndzhunankulu leyi nga fanele kumbe Phuresidente a nga ehleketa ku kanetana.
Loko munhu loyi ku nga vulavuriwa hi yena eka ndzimana ya 8.3. u fanele hi ku ya ehubyeni, u ta fanela ku tivisa mutirhi hi timhaka ta siku na ndzhawu.
Huvo ya nawu wa ku kanetana yi nga a. tlherisela nkaneto endzhaku, naswona / kumbe b. hunguta ku tsema, kumbe c. tiyisisa leswi nga kumeka eka mafambiselo ya huvo ya nxapulo
Mutirhiwa u ta fanela hi sungula ku tirhisa xiboho xa nawu ku kanetana.
Xiyaxiya: Mutirhi u na mfanelo ya ku tirhisa tindlela ta ku herisa mhangu leyi ku ya hi Labour Relations Act.
TINDLELA TA KU VA ENDLILE VUHOMBOLOKI
Mutirhi u ta kumeka a ri na nandzu wa ku nga tikhomi kahle loko, ehenhla ka swilo hinkwaswo (nongonoko lowu a wu helelanga)
A tsandzeka ku landzelela, kumbe a tlula nawu, nawunyana kumbe xiboho xa nawu.
Loko a tirhisa mali ya mfumo hi ku swi rhandza kumbe a nga ri na mhaka.
A tirhisa swilo swa mfumo, swa mutirhi un?wana, kumbe swa muyeni kumbe a va a swi khome eka yena hi ndlela yo ka yi nga amukelekangi handle ka mpfumelelo.
A onha kumbe a lahla swilo swa mfumo hi vumo, hi ku swi randza kumbe hi ku ka u nga ri na mhaka.
Ku nghenisa vutomi bya wena kumbe bya van?wana hi ku nag landzeleri milawu ya vusirheleli ku milawunyana ya kona.
Ku endla ringhohe ra vatsarisi, nxapulo kumbe ku nghenelela ka ndzawulo, hofisi kumbe ndzhawu ya mfumo.
A tirhisa xiyimo xa yena hi ndlela yo ka yi nga fanelangi ku tlakusa kumbe ku endla ringhohe eka leswi rhandziwaka hi phathi ya tipolotiki.
A yiva kumbe hakela vanhu ku endla xa n?wanchumu kumbe a tirhisa mali hi laha swi nga fanelangiki.
A amukela mali ku huma eka xirho xa vaaki kumbe mutirhi un?wana leswaku u va endlela ntirho wun?wana handle ka mpfumelelo wa ndzhawu.
A tsandzeka ku landzelela nawu wo karhi kumbe xiboho lexi nga toloveleka handle ka mianakanyo lye nag ni nkoka.
A nga ti ntirhweni minkarhi yo tala handle ka mianakanyo yo twala kumbe ehandle ka mpfumelelo.
A endla swiendlo swa ku karhata vanhu va xisati.
A hlawula exikarhi ka vanhu hi ku ya hi rixaka, muhlovo, xinuna kumbe xisati, ku va xigono, kumbe hi ndlela yin?wana na yin?wana lye nag ri ki kona eka nongonoko wa milawu ya tiko.
A nga tirhi ku ya hi laha swi laveka a nga ri na lexi n?wi sivelaka.
A tirhela ndzawulo yin?wana ehandle ka mpfumelelo lowu nga tsariwa ehansi hi ndlela ya xihundla kumbe a endla ntirho wa vanhu van?wana hi nkarhi wa ntirho hi ndzawu leyi a yi tirhelaka.
A etlela entirhweni handle ka mpfumelelo loko a ri entirhweni a ri eku tirhisena swidzidzivarisi, leswi nag riki enawini, leswi nga pfumeleriwiki kumbe leswi a nag ta swi tolovelo ku katsa na byala.
Loko a ri entirhweni a tikhoma hi ndlela yo ka yi nga fanelanga, yo khomisa tingana naswona yo ka yi nag amukelekangi.
A kavanyetana na nawu wa kutikhoma wun?wana na wun?wana wa vatirhi va mfumo.
A ba, kumbe a ringeta ku lwa na mutirhi un?wana kumbe munhu un?wana na un?wana loko a ri entirhweni.
A nghenisa vatirhi van?wana ku endla swilo leswi nag ri ki enawini ku ya hi vutikhomi.
A komba ku nga hloniphi eka vatirhi kuloni endzhawini ya ku tirha a tlhela a tirhisa vutikhomi byo xanisa na ndlela yo ka yi nga amukelekangi.
Ku karhata na ku endla vatirhi kuloni valala.
Ku sivela vatirhi ku va swirho swa nhlengelelano yo karhi ya vatirhi.
A pfula xikimi xa ku kuma ntswalo emiakweni ya ntirho.
A khoma swibamu kumbe swilo swin?wana na swa nghozi emuakweni wa mfumo ehandle ka mpfumelelo lowu humaka eka mutirheriwa.
A ala ku landzelela milawu ya vamacingilani.
A nyikana hi vumbhoni bya vunwa ku landzelela mintirho ya yena.
A endla maphepha ya vunwa.
A nghenela xitirayiki lexi nga ri ki enawini, lexi nga landzeleriki nawu, kumbe lexi nga riki na vusirheleli.
A endla nandzu lowu nga toloveleka ku ya hi nawu a ri endzeni ka muako wa mfumo.
SIKU
VITO RA MUTIRHI
TIMHAKA TA VUMUNHU BYA MUTIRHI
Lexi i nxapulo wo khalima lowu nga tsariwa ku ya hi landzelela tindlela ta nxapulo. Loko wo kumeka u ri eka timhaka tin?wana ta vuhomboloki, nxapulo lowu wo khalima lowu tsariweke wu ta tsundzukiwa ku endlela ku ta kota ku ku tsema ximfumo.
Nxapulo lowu wa nxapulo wu ta vekiwa endzeni ka fayili kutani yi ta tshama kona tinhweti ta ntsevu ku sukela eka siku leri wu tsariweke ha rona. Endzhaku ka tinhweti ta ntsevu wu ta susiwa endzeni ka fayili kutani wu lahliwa.
Loko u nga twanani na nxapulo lowu, nga rhumela papila ra wena ra nkaneto eka [VITO] emasikwini ya ntlhanu ya vatirhi.
Mukhuva wa vuhomboloki:
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
NSAYINO WA MUFAMBISI
SIKU
NSAYINO WA TIMBHONI (Loko ti ri kona)
SIKU
XITIVISO XA NHLENGELETANO WA HUVO YA NXAPULO
SIKU
VITO RA MUTIRHI
TIMHAKA TA VUMUNHU BYA MUTIRHI
U komberiwa ku ta nghenela huvo ya nxapulo ku ya hi ntshaho 6 NA 7 ta khodi ya nxapulo.
NHLAMUSELO LOWU NGA ENTA WA VUHOMBOLOKI WU NGA NAMARHETIWA
Nhlengeletano yi ta va e ... [NDZHAWU] hi ... [SIKU] hi ... [NKARHI]. Loko wo ka u nag ti enhlengeletanini naswona u nag nyiki leswaku hikokwalaho ka yini u nga ta ka u nga ti hlengeletano yi ta khomiwa ehandle ka ku va kona ka wena.
Mutirhi kuloni kumbe muyimeri wa nhlengeletano ya vatirhi lye tivekaka a nga ku yimela.
U nga nyika vumbhoni eka huvo hi ndlela ya ku rhumela maphepha kumbe timbhoni. U pfumeleriwa ku vutisa swivutiso eka mbhoni yin?wana na yin?wana leyi rhumeriwaka hi ndzhawulo.
Loko huvo yi vula leswaku u na nandzu wa vutikhomi, u nga tani ni ndlela yin?wana na yin?wana ya ku boha ku tsema mayelana ni nxapulo.
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
NSAYINO WA MUYIMERI WA MUTIRHIWA
SIKU
NSAYINO WA MBHONI (loko yi kona)
SIKU
XITIVISO XA NKANETO
SIKU
VITO RA HUVO YA NKANETO
Mina, ... [VITO RA MUTIRHI] ndzi kanetana na ndlela ya nxapulo leyi nga tshikeleriwa hi ... [SIKU] e ... [NDZAWU].
Ndzi namarheta khopi ya xitiviso xa huvo ya nxapulo na / kumbe nxapulo lowu tsariweke. [XIKOMBELO XA NKANETO XI NGE VI XA NKOKA LOKO MAPHEPHA LAMA MA NGA NAMARHETIWANGA]
Leswi ndzi endlaka leswaku ndzi kanetana na n?wina hi leswi:
Leswi a ndzi ehleketa leswaku swi nga lemukiwa hi leswi.
Ndzi rhandza / kumbe a ndzi rhandzi [HLAWULA XIN?WE] ku nyikana hi vumbhoni lebyi nga riki kona hi nkarhi wa ku longoloxiwa ka huvo ya nxapulo.
NSAYINO WA MUTIRHI
SIKU
TIMHAKA TA VUMUNHU TA MUTIRHI
