SWITSUNDZUXO:
Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tinomborota tinhlamulo ta wena ti fanele ku yelana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso.
Hlaya xileriso xa xivutiso xin'wana na xin'wana eka phepha leri ivi u nyika tinhlamulo leti u komberiweke tona hi ndlela yo kongoma.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
XIYENGE XA A
XIKAMBELA - NTWISISO
XIVUTISO XA 1
Hlaya ndzimana leyi landzelakahi vuxokoxoko kutaniu hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
N'wa-Xam'ganga u wele hi khombo ra rifu. Ntsako wa yena wu vuye wu pfindlusa hi madambi lama nga humelela eWestonaria laha Mafasa a a tirha kona. Siku leri ku nga ta mutirhi wa le ka Thepe (N.R.C.), yena makwavo wa yena wa yindlu leyikulu, Daniel Sixpence Madzivani, i siku leri a nga twa mihlolo leyi a a nga lorhi leswaku a nga tshuka a yi twile evuton'wini bya yena. Yena a a anakanya leswaku hi sweswi swa masiku; a a anakanya leswaku Sixpence u lo tisa mahungu yo huma eka Billy kumbe ku ta pfuxela. Kambe lexi nga n'wi hlamarisa, i ku vona Sixpense a ta a rhangisane na Gezani wa ka M'hlahlela loyi a a toloveriwe hi vito ra Mphankoma. U te loko a heta ku va xeweta, o twa a tsemeka nhlana na swirhoswa yena swi nga hatiyi swinene. Leswi a ku rina swibyalwana, u va kerile hi xijomelana leswaku va tima torha na ku tiphyuphyisa hikuva dyambu a ri cela thavathava ra munhu siku rero.
Mi lo hatla ku khumuka namuntlha xana?" Ku vutisa N'wa Xam'ganga loyi a a ha wisile n'hweti hinkwayo ku pfukela epurasini ra ka Borchers.
Ndzi lo kombela Madibani ku hatla a ndzi ntshunxa,' ku hlamula Mphankoma.
He, mina ngati yinene, Madibani a hi munhu wo twisisa, a nga tali ku pfumela loko munhu a kombela kuntshunxiwa, futhi loyi ndzi vonaka a antswa i Thommy, yena u jinga a vulavuleka,' ku engeta N'wa-Xam'ganga.
Nkarhi lowu hinkwawo N'wa-Xam-ganga a a swi twa leswaku hambi a ringeta ku dyangata vakulukumba lava, moyawayena a wu tika, a wu nga tshamiseki. Tinghohe ta vaendzi lava na tona a ti bohanile. N'wa-Xam'ganga a a nga ti voni kahle. A ti nga ri ta masiku; a ti lo ntu, ti nga kombi ntsako. Nkarhi lowu N'wa-Xam'ganga a a ri ku vulavuleni na Mphankoma, loyi wa makwavo wa yena Sixpence, a wonge i mukon'wana. A a lo khodzakhodza, hi mpfhuka a honokela jomela wonge o lava kutsavulela swilavi ejomeleni hi mahlo. Na leswo Mphankoma na N'wa-Xam'ganga a va vulavula hi yinia nga ha swi rhwalangi hinkwaswo, yena a a nga ri lomu. Xihuhuri a xi n'wi bvungile Madzivani. U lo tivona a ri karhi a rhalarhala na komponi ya Westonaria, anghenaa huma a ri ekuhloteni eswidumbanini swa Westonariaa vutisela vanhu loko va nga vonanga mukon'wana wa yena Mafasa. Vanhu va lo tlakula mahlo va n'wi tikirheta va pfumala xo timela ritshwa leri a va ri vona emahlweni ya yena. Mhaka ya khombo a va yi twile, va tivisiwile na nkosi wa khombo ra ku wa ka mayini. No ziliwa se a wu ziliwile nkosi lowu. Sixpence a nga helanga hi ku vona ntsumbu wa Mafasa hambi ri ri sirha ra yena a nga pfukanga a ri vonile ku fika na namuntlha leri. U tlherise sweswi a nga tisa xiswona, u lo vuya ximandlamandla a lopunavuna. Mbiluya Sixpence ayi tuvika musi hiku hlangana nhloko loko a tsundzuka sivara Magezi wa Mafasa loyi a a n'wi hlayisela makwavo wa yena N'wa-Xam'ganga. Leswo u vuyise ku yini a nga swi twanga Sixpence. U te loko a ku hahlu, mahlo, a languta Mphankoma, vo n'qwaa, hi mahlo. Sixpence a sungula ku swi vona leswaku a a nga yanga kahelo, o va kwala vanga fika va tshama kona yena na Mphankoma. U swi vonile xikan'we leswaku a hiyena loyi aa yile eWestonaria kambe a wu ri moya wa yenalowua wu fambe na xihuhuri.
A nga angulanga nchumu Sixpence, na yena Mphankoma u lo timiyelela wonge ku hava lexi n'wi hlamarisaka. Sixpence o jomelao ri nhe, wonge o rhwala ribye ra xihiso. A kidyota minkolo mimbirhi kutani a tlakusa Mphankoma. Hi mpfhuka N'wa-Xam'ganga a nga te ntse, a tlakusa mahlo a ya gimeka eka vakulukumba lava a a va vona kambe a nga va vonisi kahle.
SWIVUTISO
Xana xivongo xa (a) Mphankoma i mani? Xana xa (b) Daniel xona i mani? 
Tshaha endzimaneni leyinga lahahenhla leswi swi nga ta vula swo fanana leswi swi landzelaka: (a) ku va na nkateko; (b)kutela hi ku chuha(chava). 2x2= 
Xana a a ya lava yini eWestonaria xana? 
Tsala 'Hi SWONA' kumbe 'A HI SWONA' ivi u seketela nhlamulo ya wena hi leswi humaka eka ndzimanaleyi nga laha henhla:
N'wa-Xam'ganga a nga vulavulanga ku sukelaloko vaendzi va yena va fikile ku fikela loko va lerile. 
NTSENGO WA XIYENGE XA A: [30]
XIYENGE XA B
NKATSAKANYO XIVUTISO XA 2
Hlaya ndzimana leyi landzelakahi vukheta ivi u tsala nkatsakanyowayona,hi marito ya wena yo ka ya nga tluli 90. Komba ntsengo wa marito lama u ma tirhiseke endzeni ka swiangi.
Varhandzani (leswi hi leswi a va ri xiswona) va fambile hi ku nengwa va pfa va yima va kongomile etlhelo ra le xihlobyeni. Loko va ri karhi va nanayila, Khorombi u khingile Fanisava yima xinkarhana a n'wi khomile hi voko. Mbilu ya yena yi sungula kuba hi xihatla, kambe kunga rirhumbyani kumbe mahika,kambe hi rirhandzu leri teleke nsovo. "Fanisa, ndzi amukele,' rito ri rhurhumela hi ku titsongahata.
Ndza khensa marito ya wena, ndzi ri inkomu ku twa hungu lerinene. Kunene i fanelo ya wihi na wihi ku rhandza wa rikwerhu tani hi loko a tirhandza."
N'wa-Makolo a a pfumerile a tlhela a hloma embilwini ya m'faka Ndzwambi kambe a a nga swi lavi ku kombisa Khorombi. A a lava leswaku a sungula a juluka nyuku, a kombisa ntiyiso wa rirhandzu ra yena ku nga ri matlangwani. Xin'wana lexi a xi endla leswaku a rhendzelekisa jaha leri a ku ri ku tikhatisa hi vutlhokovetseri bya Khorombi swiphato leswi a swi n'wi endla mpama wa le malembelembeni ka vumpama hinkwabyo bya laha misaveni.
Nhlamulo ya wena ya ndzi kholwisa leswaku u amukela leri humaka eka mina hi malwandla."
E-e, a ndzi vuli swona leswi u swi ehleketaka. Ndzi ri munhu un'wana ni un'wana u fanele ku tsakela warikwerhu leswaku ku ta va ni ku rhula laha tikweni. Loko ri ri rirhandzu ra wena u ta ndzi khomela, ku hava vutshamo bya rona embilwini ya mina." Khorombi a a ngahaswi twihinkwaswo leswi, a a pyopyiwile hi ntombi ya le vukosini. Uhumesile xidukwani a yi sula nyuku-hava exika-ndzeni a tlhela a yi vukarha a ringeta ku yi ntswontswa, kutani nyenyani yaleyi yi languta etlhelo.
Khorombi ndzi sukele,hikokwalaho ka yini u nga kotiku tikhoma?" Jaha leri ri n'wi tshika ri ri karhi ri hefemuteka onge a ri ri eku tsutsumeni. Nyuku wu sala wu khuluka hi ntamu hi ku tlakuka ka mahiselo ya miri.
Ndzi hleveri "Fanisa, i ncini xi ku sivelaka leswaku u va wa mina ke?"
Wo ndzi nyika nkarhi ndzi ta ku byela."
Nkarhi wo tani hi kwihi?"
Ndzi nyike hambi ro va khume ra malembe."
Hayi Fanisa, u nga ndzi dyisi matshopetani a ndzi n'wana."
Yi huma eka 'Hi ya kwihi' ya M.J. Maluleke.
NTSENGO WA XIYENGE XA B: [10]
XIYENGE XA C
RIRIMI XIVUTISO XA 3
Hlaya ndzimana leyi landzelakaivi uhlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela:
Hambi swi ri tano, Olivia a nga helanga matimba, u kongomile ekhixini a ya teka yin'wana nkomichi ni lapi ro sula ehansi ni le henhla ka tafula. Loko Olivia a ha fambile, Kapi na yena u humileendlwini a khomile swiphambati swa nkomichi a kongoma ximudyanalexi a a tumbetile mahlungu ya yena kona. U fikile kona a tumbeta swiphambati leswiya, a teka mahlungu lawayaa vulavulela ni kuma dyatani hi lahaRisingawaMavinga-nge-nozi a a n'wi lerisile ha kona. Ndzhaku a tlhelela endlwini. Loko a fika, Olivia a a ri karhi a sula tiya leyi halakeleke ehansi.
M'fana ka Munene a xi kanakananga, xo tshama exitulwini xi chela yin'wana tiya enkomichini le ya vumbirhi xi nwa. Loko Olivia a hetile ku basisa tafula, Japi a ku: "Olive, swa hlola leswi,nkomichi yi handzuka hi le xikarhi? Nkomichi leyi a hi yintshwa, i ya khale. Kutani yi pandziwa hi yini hikuva yi toloverile mati mo hisa xana? Yi hlola ku dzudzeka ka vukosi bya "Job." Kutani a hluvula swiambalo swanhlekanhi a ambala swo etlela ha swona a heleketa marhambu eka vini va wona. Olivia a nga hlamulanga nchumu handle ka ku hlakahla nhloko ni ku tlhekula makatla. Ndzhaku a kongoma mubedwa wa yena a ri karhi a ba nkulungwanawambheveve. Embilwini a a khana tanihi xirhodyana, akhanela rifu ra nuna, a a rivala leswaku a nga va a khanela masungulo ya nhlomulo wa yena, lowu wu nga ntshovelo wa wansati wa nghwavava.
Makhati ma nga ri mangani Japi a sisimaku evurhongweni bya xithonghwana lexi xi n'wi vutleke loko a nghena emikumbeni. A huwelela hi xiritwana lexi a xi nga ta pfuxa ni n'wana, a huwelela Olivia leswaku a n'wi nyika mati leswaku a ta timula ndzilo lowu wu pfurhaka endzeni ka yena. Ematshan'wini yo ya ka mati, Nghonavalayi, yena Olivia, a pfuka a lumeka rivoni a koka xitulu a tshinelela nuna leswaku a ta n'wi byela lexi xi nga mitiwa hi huku, a ta fa a ri karhi a tiva leswaku u dlawile hi mani.
Swikombiso hinkwaswo leswi Risenga a nga vula leswaku swi ta humelela a nga se hlala a swi ri karhi swi humelela: ku dzuka nyuku ni ku fa ka rito. Kutani a ahlamisa baku, leri yena a ngei nomu, a hlanta marito lawa man'wana ya wonama xiximekaka niku mavula etindleveni ta madzinga-ndleve.
SWIVUTISO:
Xana rito 'langutana' (layini ya 2) ri le ka rhavi rihi ra riendli xana? 
Xana rito 'ximudyana' (layini ya 7) rona i xihluvi muni xa mbulavulo? 
Tsala ritoleri 'ximudyana' ri pfelelaka eka rona. 
Tirhisa riviti leri u ri tsaleke eka (3.1.2) laha henhla eka swivulwa swimbirhi swa tinhlamuselo to ka ti nga fani. 2x2= 
Tsala ntsongahato wa marito lama landzelaka: (3.3.1) khixi; (3.3.2) yindlu;
xitulu; 3.3.4 vurhongo; 3.3.5 tindleve. 5x1= 5
Tirhisa marito 'yin'wana'; na 'mbitsi' eka swivulwa swimbirhi swo twala leswi nga ta humelerisa tinhlamusela ta wona. 2x2= 
Xana 'ku byela munhulexi xi nga mitiwa hi huku' swi vula yini? 
Xana leswi nga eka (3.6) laha henhla u nga swi tirhisa loko swi lo yini? 
Rito 'hinkwawo' i risivi-ntalo leri nga vumbiwa hi ku tirhisa nsinya wa 'hinkwa' Tsala minsinyamimbirhi yohambana leyi vumbaka masivi-ntalo. 2x1= 
Tirhisa marito lama landzelaka eka swivulwa swimbirhi-mbirhi swa tinhlamuselo to hambana: (i) gandzela; (ii)rhula (U ngavulavuli hi rhula leyi tirhisiwaka ku ba tilayini hi yona). 4x2= 
Tirhisa marito lama landzelaka u hetisa swivulwa leswi landzelaka (Tlhela u tsala swivulwa leswi u tlhela u khwatihata marito lama u ma tirhiseke): dlu!; paa!, kutani; leswaku.
3.9.2 3.9.3 3.9.4 Ndzi ta n'wi xavelela ... a nga ku tsoni. Ndzi n'wi kume a lo ... a nga kapekanga nchumu emirini... ndzi n'wi lomba xihakaboyi xa mina. N'weti a wu lo ... , lero a ndzi nga chavi ku famba ndzi ri ndzexe. 4x1= 
Xana u nga'vulavulela' munhu loko swi lo yini? 
XIVUTISO XA 4
NDZULAMISO
Lulamisa swihoxo swa mavulavulelo, matsalelo leswi kumekaka eka ndzimana leyi landzelaka; u tlhela u vekela mimfungho laha swi fanelaka:
Xana u ta famba na mina exopeni Xana ku vutisa elias yaa, kambe ani na fe yo kandziya thekisi: Solly loyia hla mu la ka le si nga vula hi Elias. Ni ta ku hake le la u nga kali u karhateka mali a hi nchumu la ka mina ku vula Solly a ri karhi a ti secha secha swikhwama. [20]
NTSENGO WA XIYENGE XA C: [60]
NTSENGO: 100
MAKUMU
