Swiletelo swa masimekelo ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) eAfrika Dzonga
Mawuwani 2003
NXAXAMELO WA LESWI NGA ENDZENI
XIPHEMU XA 1. KU TWISISA CBNRM 1
Xana CBNRM yi vulavula hi yini? 1
Swilo swa nkoka swa CBNRM 1
Xana hi kwihi laha CBNRM yi nga fanelangiki? 1
Xana i va mani ?vaaki? eka CBNRM? 1
NTIRHISANO NA VAHOXI VA XANDLA 1
Ntirhisano 1
Vahoxi va xandla va nkoka 1
Ku tirhisiwa ko anama ka CBNRM 1
XIPHEMU XA 2. SWILETELO 1
Swivangelo swo humesa swiletelo 1
KU KONGOMA NA XIKONGOMELO XA SWILETELO 1
XANA SWILETELO SWI NGA TIRHISIWA NJHANI NASWONA RINI 1
MILAWU YA NKOKA NA MINTLHONTLHO YA CBNRM 1
MILAWU LEYI KHAVISIWEKE 1
MINTLHONTLHO
SWILETELO, KU SIMEKIWA KA MILAWU 1
Ku hlawula ka vutomi ko hambana ni loku cincanaka ni tindlela ta hlayisiwa 1
Vuswikoti byo makiwa ka xihlovo xa swipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa 1
Minhlangano ya mafambiselo ya le kusuhi na misava na mafambiselo ya swipfuno yi kona no tirha kahle 1
Swipfuno swa ikhonomi na swin?wana ku nyika swikhenso swa matirhiselo ya kahle ya swipfuno swi kona 1
Ku na tipholisi ni milawu swa kahle, swa simekiwa, naswona matimba ya nyikiwa eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga ni vuswikoti 1
Ku na vukondleteri byo twisiseka lebyi nga kahle byo huma ehandle 1
Vuxaka bya matimba bya xiyimo xa le kusuhi byi kahle eka CBNRM, naswona bya twisiseka 1
MILAWU YA NTIRHO YA VAAKI, VATIRHI NA VAENDLI VA PHOLISI EKA CBNRM 1
MILAWU YA KHUME YA NTIRHO YA VANHU HINKWAVO 1
MILAWU YA KHUME-MBIRHI YA NTIRHO YA VAAKI 1
MILAWU YA NTIRHO YA KHUMBEMBIRHI YA VATIRHI 1
MILAWU YA KHUME-NHARHU YA NTIRHO YA VAENDLI VA PHOLISI 1
SWIPFUNO NA TIBUKU TIN?WANA TO HLAYA 1
XITANDZHAKU XA 1. NDLELA LEYI CBNRM YI ?TIRHAKA? HI YONA 1
XIPHEMU XA 1. KU TWISISA CBNRM
Xana CBNRM yi vulavula hi yini?
Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko swa Vaaki (CBNRM) ya vulavula hi vuxaka exikarhi ka vanhu, minhlangano ya vona, vutomi bya vona na swipfuno swa ntumbuluko. CBNRM yi tlakusa ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko, ku antswisa vutomi bya vanhu. I endlelo ra timhaka to tala eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. I endlelo ro anama ra nhluvukiso wa le makaya, leri hlanganisaka migingiriko yo hambana leyi katsaka vaaki eka mafambiselo ya swipfuno na nhlayiso.
Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) i endlelo ra nhluvukiso leri tlakusaka ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko. Ri tlakusa nhluvukiso wa le makaya, ngopfu-ngopfu tindhawu ta vaaki laha ku nga na ku nghenelela ka vanhu va le kusuhi. Ri na xikongomelo xo herisa vusiwana hi ku nyika swipfuno swo hambana swa mahanyelo, ikhonomi, minhlangano na ikholoji eka vanhu. Ri hlayisa swipfuno swa ntumbuluko hi ku nyika vaaki matimba yo kota ku fambisa swipfuno swa vona.
Swilo swa nkoka swa CBNRM
CBNRM yi na swikongomelonkulu swinharhu:
Ku antswisa vutomi na nkoka wa vanhu va le kusuhi no pfuneta ku hunguta vusiwana bya le makaya
Ku tirhisa hi vutlhari no hlayisa swipfuno swa ntumbuluko na tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke
Ku nyika matimba vaaki va le makaya ku endla swiboho swa vona hi mayelana na ku tirhisiwa hi vutlhari ka swipfuno swa ntumbuluko swa vona.
Swihlawulekisi swa CBNRM i swa leswaku yi:
Hlanganisa mahungu ya ikhonomi, mahanyelo, na ikholoji
Hlanganisa vutivi bya le kusuhi byo kala byi nga ri bya ximfumo, swin?we na vutivi bya ximfumo bya ?xisayense?
Yi tshembela ngopfu eka ku nghenelela ka vanhu va le kusuhi eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko, na vun?winyi bya le kusuhi bya swipfuno swa ntumbuluko
Yi nyiketa swipfuno swa ntumbuluko ku khutaza vanhu ku fambisa swipfuno swa ntumbuluko hi vutlhari
Yi hetelela hi ku vumbiwa ka milawu ya le kusuhi na tikhodi ta matikhomelo ta mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko
Yi seketeriwa hi ntirhisano exikarhi ka vanhu va le kusuhi, mfumo na vaseketeri va le handle, vakondleteri na minkarhi yin?wana vanyikeri va timali.
Ku va yi amukeriwa tanihi CBNRM ??, endlelo ra matirhiselo ya swipfuno yi fanele ku va yi simekiwe eka xikongomelo xo enerisa swilaveko leswi landzelaka:
Yi fanele ku katsa xiphemu xa nkoka xa vaaki, loko swi pimanisiwa na matirhiselo ya swipfuno yo ka xi nga ri xa mfumo;
Yi fanele ku va leyi hlayisekeke hi mayelana na vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke na nhlayiso wa ku hambana ka vutomi, ku tirhiseka ka ikhonomi eka vuswikoti na ku koteka ka mahanyelo ya swa tipolotiki;
Swipfuno leswi humaka eka matirhiselo ya swipfuno swi fanele ku avanyisiwa hi ku ringana eka vaaki;
Minhlangano leyi lawulaka endlelo ra matirhiselo ya swipfuno yi fanele ku va ya xidemokirasi.? (Bell 1999).
Xana hi kwihi laha CBNRM yi nga fanelangiki?
Hambileswi CBNRM yi faneleke no va ni vuswikoti eka swiyimo swo tala, ku na swiyimo swin?wana laha yi nga humeleleki, na laha CBNRM yi nga riki nhlamulo. Swiyimo leswi swi tala ku tikombisa hi tin?wana kumbe timhaka hinkwato leti landzelaka:
Xipfuno hi xoxe xi pfumaleka ngopfu no va xi nga lavi ku kavanyetiwa kumbe ku tirhisiwa hi ndlela yo biha
Vaaki va tala ku va lava avaneke, ku kala va nga tshamisekangi kumbe ku va ni minkwetlembetano
Vaaki a va na mfikelelo wa timfanelo ta ximfumo kumbe matimu eka xipfuno
A ku na swipfuno leswi nga tshukaka swi va kona eka vaaki
Tindzawulo ta mfumo a ti na vuswikoti byo ringana, kumbe ntsakelo wo byi hluvukisa enkarhini wo leha.
Xana i va mani ?vaaki? eka CBNRM?
Eka xiyimo xa Afrika Dzonga, ?vaaki? eka CBNRM swi hlamusela ngopfu
Mintlawa ya vanhu lava talaka ku va ni ku tsakela yo fana
Lava pfunekaka xikan?we-kan?we hi swipfuno swa ntumbuluko, h.l. swipfuno swa ntumbuluko swi vumba xiphemu xa nkoka xa rifuwo ra vutomi bya vona
Lava lawulaka misava na swipfuno swa ntumbuluko swin?we, ni lava tumbuluxaka minhlangano ku seketela mafambiselo ya swipfuno leswi.
Swi le rivelani leswaku miehleketo ya ?vaaki? yi hlamusela ngopfu ?vaaki lava nga ni ntsakelo? (mintlawa leyi nga na swikongomelo swo yelana) lava swi nga endleka va nga tshami ndhawu yin?we, loko va pimanisiwa na ?mbangu wa vaaki? hinkwavo lava tshamaka endhawini yin?we.
Hambileswi CBNRM yi faneleke ku katsa no pfuna vanhu hinkwavo eka vaaki hi ku anama lava tshamaka no tirhisa swipfuno swa ntumbuluko, ntiyiso hi leswaku i nhlayo yitsongo ya vanhu lava nga ni ntsakelo no tsakela ku nghenelela hi ku hetiseka eka mafambiselo ya swipfuno. Swi tala ku humelela loko nghingiriko wu ya emahlweni wu hluvuka no sungula ku va ni swipfuno eka vanhu vo tala laha vanhu vo tala va sungulaka ku hlohloteleka ku nghenelela.
Swikombiso swa maendlelo yo hambana i:
Tiphurojeke leti seketelaka vaaki va le makaya leswaku va hluvukisa vutomi byin?wana byo fana na ku antswisa endlelo ra vurimi, kumbe nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo ku hunguta kumbe ku endla leswaku vaaki va nga tshembeli eka swipfuno swa ntumbuluko swo karhi vunavi bya misava, makhwati sw. n. sw.
Migingiriko leyi nyikaka vaaki matimba yo hluvukisa kahle maendlelo yo fana na ku tumbuluxa mimpimo ya ntshovelo wa swipfuno swa ntumbuluko swo karhi (tinhlampfi, mihandzu sw. n. sw.)
Mpfuneto wo hluvukisa swikili swa vaaki swa matirhiselo lama nga ?dyeki mali? ya swipfuno swa ntumbuluko (hi ku tirhisa mabindzu ya vupfhumba sw. n. sw.).
Mintwanano ya mafambiselo ya ntirhisano, tiphaka ta tikontiraka na mintwanano ya ndzhuriso wa misava laha vaaki va tirhisanaka eka nhlayiso endzhaku ko londza misava leyi hlayisiweke leyi va susiweke eka yona enkarhini lowu hundzeke.
Ku hluvukisa mafambiselo na vuswikoti bya minhlangano ya vaaki ku fambisa swipfuno swa vona kahle.
Hambileswi swiletelo leswi swi tirhisiwaka ngopfu eAfrika Dzonga, CBNRM i xiphemu xa nhlangano lowu kulaka edzongeni wa Afrika hinkwaro na le kule. Matiko-akelana yotala ya hluvukisile minongonoko ya wona leyi hlanganisaka ku sirheleriwa ka swipfuno swa ntumbuluko na mafambiselo na swipfuno swa vaaki va le makaya. Minongonoko leyi nakambe yi ringeta ku tirhisana na tindlela ta rifuwo ro fana ro kala ri nga ri ra ximfumo na matirhiselo ya ndhavuko ya swipfuno swa ntumbuluko eka tindlela ta ximfumo na minhlangano. Swikombiso swin?wana i:
Nongonoko wa Nhlayiso na ku Hanya eka Mbangu lowu Hetisekeke (LIFE) eNamibia
Minongonoko ya ntirhisano ya mafambiselo ya vutomi bya le nhoveni, xik. Nongonoko wa Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko (NRMP) eBotswana na kun?wana.
Migingiriko yo tala ya CBNRM yi hlanganisiwile na mintwanano ya matiko ya misava leyi sayiniweke hi Mfumo wa Afrika Dzonga. Tinhlengeletano ta nkoka leyi kucetelaka migingiriko ya CBNRM laha i Nhlengeletano wa ku Hambana ka swa Vutomi, Nhlengeletano wa Mabindzu ya Matiko ya Misava eka Swivumbiwa leswi Pfumalekaka (CITES) na Nhlengeletano wa ku Lwa no Herisiwa ka Makhwati (CCD). Nonogonoko lowu nga na vuxokoxoko wa milawu ya Afrika Dzonga na tipholisi swi nyikiwile eka Xitandzhaku xa 1.
Mfumo wa Afrika Dzonga wu na mintirho yo sirhelela ku hambana ka vutomi hi ku angarhela ehansi ka mintwanano leyi ni yin?wana, na tinxaka to hambana leti tekiwaka tanihi leti helaka hi vaaki va nhlayiso va matiko ya misava. Ku engetela eka swilaveko swa ximfumo swa nhlayiso wa ku hambana ka vutomi leswi nga kona eka tiko-ntsongo, ku na ku kula ko amukeriwa ka nkoka wa ku hambana loku ka vutomi eka vanhu hinkwavo va dzonga wa Afrika. Leswi a swi katsi ntsena nkoka wa vuswikoti bya ikhonomi, kambe swi katsa na nkoka wa mfuwo na nkoka wa vutomi bya vanhu va le xifundzeni.
Ntirhisano na vatirhi
Ntirhisano
Migingiriko ya CBNRM hinkwayo yi katsa ku tumbuluxiwa ka ntirhisano exikarhi ka vatirhi vo hambana. Ntirhisano leyi yi hi swivumbeko swo tala naswona yi tala ku va ni nkoka eka ku humelela kumbe ka migingiriko. Swikombiso swa migingiriko leyi swi katsa:
Exikarhi ka vaaki lava tshamka ekusuhi lava tirhisaka swipfuno swa ntumbuluko swo fana na ? makhwati, mati, madyelo ya swifuwo, byanyi byo luka sw. n. sw.
Exikarhi ka vaaki va le makaya na mabindzu yo ka xi nga ri xa mfumo ? ngopfu-ngopfu eka ?vupfhumba bya mbangu? na migingiriko yo yelana
Exikarhi ka tindzawulo ta mfumo to hambana leti nga ni ku tsakela na vutihlamuleri bya timhaka to hambana ta swipfuno swa ntumbuluko swa le ndhawini ? xikombiso misava ni mati, kumbe makhwati na swipfuno swa le lwandle
Exikarhi ka vaaki, ti-NGO na tindzawulo ta mfumo ? laha ti-NGO ti talaka ku nyikiwa ntirho wo olovisa/kondletela endlelo hi ku yimela tindzawulo ta mfumo.
Vatirhi va Nkoka
Minongonoko yo tala ya CBNRM yi khumba vatirhi vo tala vo hambana lava tirhisanaka, laha un?wana na un?wana a nga na ntirho wa yena na vutihlamuleri eka endlelo (Xifaniso xa 1). Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo pfuna vatirhi lava ku endla mintirho ya vona no fikelela vutihlamuleri bya vona kahle:
Mintlawa ya le Makaya ? yi tala ku yimeriwa hi minhlangano ya vaaki na swivumbeko kumbe leyi tumbuluxiweke hi xikongomelo xo fambisa endlelo ra CBNRM. Minhlangano ya Vaaki (ti-CBO) leyi talaka ku yimela mintlawa yo karhi endzeni ka vaaki
Vayimeri vo kondletela ? ngopfu-ngopfu ti-NGO, vatsundzuxi, kumbe vatirhela-mfumo lava nga na tinhlamuselo ta ntirho wo karhi xik. ?nkondletelo wa vaaki?, ?nhluvukiso wa vaaki? kumbe ?mintirho ya vaaki?. Minkarhi yin?wana tindzawulo ta tiyunivhesiti kumbe mavandla ya ndzavisiso ya tikuma ya ri ku endleni ka ntirho lowu. Va tirhisana swin?we ni vaaki, leswi talaka ku va tani enkarhini wo leha
Vahoxi va xandla va xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo ? va tala ku va lava endlaka mintirho ya vupfhumba, va endla mintirho ni ku nyika switsundzuxo swa xithekiniki, ni swa swipfuno swa timali
Mfumo wa Masipala wa le Kusuhi ni wa Xifundzha ? leswi swi na nkucetelo lowukulu eka migingiriko ya le kusuhi ni vutihlamuleri bya milawu eku tirhisiweni ka tipholisi ta rixaka to tala hi mayelana ni ku tirhisiwa ka swipfuno swa rixaka
Tindzawulo ta rixaka ni tindzawulo ta swifundzhankulu ? ti tala ku sungula CBNRM tanihi hi ndlela yo tirhisa tipholisi ta rixaka hi mayelana na mafambiselo ya swipfuno swa rixaka ni ku herisa vusiwana, kumbe (minkarhi yo tala) ku hlamula swikoxo kumbe swirilo swa vanhu va le kusuhi
Vayimeri vo Nyikela hi timali ? ti tala ku va minhlangano ya matiko ya misava leyi nga ni ku tsakela eka nhluvukiso wa le Makaya na ku hlayisiwa ka ku hambana ka vutomi.
Swiletelo leswi swi pakanisa eka vaaki, vatirhi van?wana va CBNRM, na vaendli va pholisi. Xifaniso xa 1 xi tivisa vatirhi lava ni vutihlamuleri bya vona bya CBNRM.
Ku tirhisiwa ko anama ka CBNRM
CBNRM a yi tirhisiwi ntsena hi vahlayisi na vatirhi va swa mbangu, naswona milawu ya CBNRM yi nga tirhisiwa eka swiyenge swo hambana. Swikombiso switsongo swa ndlela leyi CBNRM yi tirhisanaka na mintirho na swiyenge swo tala swi nyikiwile laha ehansi. Swo tala swa swikombiso leswi swa ha ri eka xiyimo xa masungulo xa nhluvukiso naswona swi ta fanela ku ya mahlweni swi hluvukisiwa loko swi nga si humelela.
CBNRM yi tala ku fananisiwa na nhlayiso, ngopfu-ngopfu eka swiyimo leswi vaaki va nga ni misava leyi va lavaka leswaku yi hlanganisiwa eka tindhawu leti sirheleriweke. Misava yi tala ku lombisiwa hi vaymeri va nhlayiso, kambe vaaki vo tala va nga pfuneta eka mafambiselo ya tindhawu leti sirheleriweke hi ku tirhisa ntwanano wa ntirhisano. Vaaki van?wana va le mahlweni hikuva va tumbuluxile minhlayiso ya vona ya swiharhi na vupfhumba eka misava ya mintlawa leyi nga ekusuhi na tindhawu leti sirheleriweke. Eka swihlahla, Mafambiselo ya Swihlahla yo Nghenelela kumbe PFM i ndlela ya nhlayiso wa swihlahla lexi nga na xikongomelo xo nyika vanhu lava nga kusuhani matimba yo endla swiboho eka swipfuno swa swihlahla no nyika swipfuno leswi kotekaka eka vona. Vanhu va le kusuhi va nga tirhisa mimpfumelelo ku tirhisa swipfuno swin?wana swa swihlahla na timali leti nga kona ku va pfuneta ku sungula mabindzu lamatsongo.
Eka vurimi, mintlawa ya vanhu yi nga vumba tikhampani laha va nga fambisaka no xavisa swikumiwa swa vurimi kumbe swifuwo hi ku swi hlanganisa, hi ku pfuniwa hi mfumo na minhlangano leyi tirhisanaka ni mfumo. Leswi swi tala ku fambisana na minongonoko ya nhlayiso wa misava swo fana na mafambiselo ya nkhukhulo wa misava na ku antswisiwa ka vunavi bya misava. Eka ku tlheriseriwa misava, vaaki lava londzaka va tala ku lava nseketelo wo tiyisisa leswaku misava yintshwa leyi nyikiweke yi tirhisiwa hi ndlela leyi hlayisekeke na leyi vuyerisaka. Vuswikoti bya vona byi fanele ku hluvukisiwa hi ku tirhisa tidyondzo ta ndzetelo na ku va hlanganisa na vatsundzuxi swin?we na vahoxi va xandla vamabindzu. CBNRM yi nga va ndlela leyi nga pfunetaka endzhaku ko tlheriseriwa misava ku tiyisa milawu ya swipfuno leswi hlayisekeke na mafambiselo ya misava, vupulani na vukamberi bya misava, na ku hluvukisiwa ka minhlangano ya le kusuhi leyi tirhaka.
CBNRM nakambe yi yelana na vupfhumba na nhluvukiso wa ikhonomi ya le kusuhi laha vaaki xikombiso va endleke ntirhisano kumbe tinxaka tin?wana to tirhisana swin?we na vatirhi va swa vupfhumba. Vaaki va tala ku lombisa misava hi ku tirhisa mfumo eka n?wamabindzu, loyi a nga ta navetisa kumbe ku endla ntwanano wo avelana mpindzulo swin?we na khampani yo ka xi nga ri xa mfumo leyi nga ta va ni vutihlamuleri bya xiyimo xa mabindzu xa ntwanano laha vaaki va nga ta hlayisa swipfuno swa ntumbuluko na xiyimo xa mafambiselo ya misava. Endlelo ra CBNRM nakambe ri yelana na mafambiselo ya swipfuno swa mati. Vaaki va nga va xiphemu xa Vayimeri va Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati, va nga vumba Minhlangano ya matirhiselo ya Mati kumbe ku tumbuluxa Tiforamu ta Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati. Leswi swi lava ku pfunetiwa hi vayimeri va mfumo vo fana na Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla (DWAF) na Vamhasipala va Swifundzha.
Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko i ya nkoka eka xiyimo xa mfumo wa muganga, laha ya nga ni ntirho wa nkoka eka maendlelo ya Vupulani lebyi Hlanganisiweke (IDP), lebyi endliwaka hi Nawu wa Tindlela ta Vamhasipala, na Tindlela ta Nhluvukiso wa le Makaya lowu Hlanganisiweke. Swilo swinharhu swa nkoka swa endlelo ra IDP i: ku herisiwa ka vusiwana; nhluvukiso wa masipala lowu hlayisekeke na mafambiselo ya kahle ya mbangu. Leswi swi fambisana kahle na swikongomelo swa CBNRM: ku herisa vusiwana; nhluvukiso wa minhlangano na matirhiselo yo hlayiseka ya swipfuno swa ntumbuluko. Swikongomelo swa IDP na CBNRM swa tirhisana. Mhaka ya vumbirhi ya endlelo ra IDP leri tirhisanaka kahle na CBNRM, i ku languteriwa loku yaka emahlweni na ku kamberiwa loku nga kona eka ti-IDP. Endlelo ro dyondza no fananisiwa loku lavekaka hi endlelo ra IDP swi fambelana na endlelo ro fananisiwa ka mafambiselo leri bumabmeriwaka eka CBNRM. IDP yi nyika nkarhi wo tirha kahle ka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko eka xiyimo xa le kusuhi etindhawini leti swipfuno swa ntumbuluko a swi nga tekeriwi enhlokweni enkarhini lowu nga hundza (xik. tindhawu ta mintlawa leti kumekaka emadorobeni na le malokixini, swivandla leswi pfulekeke emadorobeninkulu na misava ya mintlawa leyi welaka ehansi ka vamhasipala).
Swa vavisa ku vona hi laha mphamelo lowu kayivelaka na mavabyi yo fana na ntungu wa HIV/AIDS ya khumba rihanyu ra vaaki hinkwavo eAfrika Dzonga. Swiphiqo swa rihanyu swi khumba timhaka hinkwato ta vaaki naswona swi tlhela swi khumba na tiphurojeke ta CBNRM. Hambileswi migingiriko ya CBNRM yi talaka ku khumbeka ngopfu hi swiphiqo swa rihanyu eka vaaki, CBRNM yi na vuswikoti byo nyika nseketelo wa xiviri eka vaaki. Minhlangano na vutirhisani lebyi hluvukisiweke ku seketela migingiriko ya CBNRM swi nga nyika masungulo yo vulavula hi timhaka ta swa rihanyu. CBNRM nakambe yi nga antswisa vuhlayiseki bya swakudya na xiyimo xa mphamelo wa vaaki, xik. hi ku tirhisa mafambiselo ya swiharhi swa nhova na swipfuno swa tinhlampfi leswaku ku va ni swikumiwa swa tiphuroteyini leswi hlayisekeke na mafambiselo ya swipfuno swa swimila swo fana na mihandzu ya le nhoveni leyi byariwaka xikan?we na matsavu. Matirhiselo na mafambiselo ya kahle ya swipfuno swa ntumbuluko ya nga pfuneta vaaki ku tolovela ku engeteleka ka mintshikelelo leyi vangiwaka hi mintungu ya rihanyu yo fana na HIV/AIDS eka swipfuno swa ntumbuluko timhandze tokarhi ta mabokisi ya vafi, tihunyi leti tirhisiwaka eminkosini na swimila swo endla mirhi ku tshungula swikombiso swa vuvabyi lebyi.Migingiriko ya CBNRM leyi nga ni timali yi nga antswisa mintshikelelo ya timali ni yin?wana eka mindyangu. Ku nyika swirho swa vaaki matimba hi ku tirhisa migingiriko ya CBNRM i ndlela yin?wana leyi hi nga pfunetaka ku tolovela swiphiqo swa rihanyu.
Eka dyondzo, CBNRM i masungulo ya kahle eka dyondzo ya masungulo ya lavakulu. Vanhu lava khumbekaka eka migingiriko ya CBNRM va lava vuleteri ku antswisa swikili swa vona swa tinhlayo na ku dyondza ku hlaya. Kambe hambi ku ri eka xiyimo xa le xikolweni timhaka ta CBNRM ti nga katsiwa eka swikili swa vutomi, matematiki, bayoloji na kharikhula ya sayense. Leswi swi tala ku va tano eka swikolo swa le makaya, laha vadyondzi lava humelelaka va ngheneleke eka minongonoko ya vulanguteri na ndzavisiso wa CBNRM. Swikolo swa le makaya na vadyondzisi i vahoxi va xandla va xiviri eka CBNRM hi ku nyika tindhawu ta tinhlengeletano na tinhlengeletano ta tidyondzo hi ku nyika switirhisiwa swa mbulavurisano, no pfuneta eka swikili leswi pfumalekaka swo fana na tinhlayo na ku dyondza ku hlaya a swi tali ku kumeka eka vaaki va le makaya.
CBNRM nakambe yi nga nyika nkarhi eka vaseketeri lava tsandzekaka xik. vaxisati na vaaki lava pfumalaka, ku boxa mavonele ya vona no vula swivilelo swa vona. Leswi swi tano hikwalaho ka ntumbuluko wo nghenelela wa CBNRM, kambe nakambe hikwalaho ko va swiphemu swa CBNRM swi vilerisa ngopfu vanhu lava pfumalaka lava tsandzekaka ngopfu eka vaaki.
XIPHEMU XA 2. SWILETELO
Swivangelo swo humesa swiletelo
Tindzawulo ta Mfumo to tala ti na tipholisi to ringanela leti tirhanaka na vuxaka exikarhi ka vanhu, vusiwana na swipfuno swa ntumbuluko kumbe mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko leswi kumekaka eka vaaki (CBNRM). Kambe hambi swi ri tano, ku na ku pfumaleka ka nhlamuselo ya ku tirhisiwa loku kotekaka ka minongonoko ya CBNRM exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri na minhlangano leyi talaka ku tirhana na maendlelo lama. Nakambe ku na ku pfumaleka ka ntirhisano exikarhi ka Tindzawulo na vatirhi va tona eka swiyenge swo hambana. Vatirhela-mfumo vo tala a va twisisi leswaku CBNRM yi vulavula hi yini kumbe va ni miehleketo yo hambana ya hi laha yi faneleke ku tirhisiwa hi kona.
Ku engetela eka leswi swi nga endleka leswaku vanhu eka swiyenge swo hambana va nga tivi leswaku ntirho lowu va wu endlaka i xiphemu xa endlelo ra nhluvukiso ro anama leri welaka ehansi ka vito ra CBNRM. Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo hlamusela ku nghenelela na mintirho ya vatirhela-mfumo na van?wana eka maendlelo ya CBNRM.
Xiviko xo sungula lexi thyiweke ?Mpfuxeto wa milawu na tipholisi leti seketelaka mafambiselo ya tinxaka ta minongonoko ya swipfuno swa ntumbuluko swa vaaki (CBNRM) eAfrika Dzonga?1 swi amukele leswaku ku na tipholisi to ringanela leti nga kona ku letela CBNRM, kambe xi bohe leswaku: ?swi fanerile leswaku ku vekiwa swiletelo swa tindzawulo ku tirhana na vanhu lava khale a va siyiwe ehandle hikwalaho ka matimu lava fambisaka swipfuno swa vaaki, ni lava nga ni vutivi bya ndhavuko ku pfuneta eka vupulani na maendlelo ya mafambiselo ya swipfuno? (p. 28). Swiphiqo eka ku tirhisiwa ka CBNRM swi vange leswaku ku va ni tsalwa leri ra swiletelo.
Swikongomelo-nkulu swa swiletelo i ku:
Nyika vaseketeri hinkwavo vutwisisi bya maendlelo ya CBNRM, h.l.:
Mintlhontlho ya nkoka ya CBNRM
Milawu ya nkoka ya CBNRM
Tihaka ta nkoka leti faneleke ku tekeriwa enhlokweni loko ku tirhisiwa CBNRM
Mintirho ni vutihlamuleri bya vaseketeri eka CBNRM.
Ku pfuneta vanhu hinkwavo ku twisisa mintirho ni vutihlamuleri bya vona ni bya vanhu hinkwavo lava nga eka minongonoko ya CBNRM ku kota ku:
Tirhisa swilo swa nkoka swa minongonoko ya CBNRM
Ku langutela no kambela ku tirhisiwa kahle ka yona, na matirhelo ya vanhu hinkwavo lava khumbekaka
Ku kondletela exikarhi ka vona no tirhisana kahle
Ku landzelela ?khodi ya matikhomelo? na ku ya hi ntirho na vutihlamuleri lebyi hlamuseriweke swa munhu
Ku engetela minkarhi ya mimbuyelo ya kahle eka nongonoko wa CBNRM.
Kambe hambi swi ri tano a ku na vutiyisisi bya leswaku mimbuyelo ya migingiriko hinkwayo ya CBNRM leyi landzelelaka swiletelo leswi yi ta humelela. Xikongomelo-nkulu xa swiletelo leswi na ku antswisiwa ka vutwisisi bya hina bya CBNRM, swi nga hetelela hi ku humelela na ku hunguta ku tsandzeka ka migingiriko.
Ku kongoma na xikongomelo xa swiletelo leswi
Ku na ntokoto lowukulu lowu dyondziweke eka CBNRM, etikweni hinkwaro, eswifundzeni ni le ka xifundzha xa SADC ni le matikweni ya misava emalembeni ya 10 lama hundzeke, laha swo tala swa swona swi pfuneteke eku tsariweni ka swiletelo leswi. Mahungu lama nga na vuxokoxoko eka maendlelo ya CBNRM swi hlengeletiwile hi valavisisi ni van?wana, leswi na swona swi pfuneteke. A swi tika ku katsa mahungu hinkwawo lama nga kona. Kutani ntshikelelo wu le ka ?leswi hi faneleke ku swi tiva?, na ?leswi hi faneleke ku swi endla?, ku endla leswaku CBNRM yi tirha hi ndlela yo antswa.
Mbuyelo wa vuxopaxoperi bya swiletelo leswi i ku fikelela ntirhisano wa xiyimo xa le henhla exikarhi vanhu va le kusuhi, mfumo wa muganga, mfumo wa xifundzha, wa xifundzhankulu na mfumo wa rixaka, vaseketeri na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
Xana swi endleriwe va mani
Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo letela no seketela vanhu hinkwavo lava khumbekaka eku tirhisiweni ka migingiriko ya CBNRM. Swiyenge swo hambana swa nghenelela kumbe ku khumbeka hi tinxaka ta tiphurojeke ta CBNRM. Leswi swi katsa:
Vurimi
Mafambiselo ya Ndzhaka ya Mfuwo
Nhluvukiso wa ikhonomi
Dyondzo
Tinhlampfi
Swihlahla
Rihanyu
Migodi
Mafambiselo ya mati.
Ku kongoma lowukulu eka tsalwa leri wu ta va eka lava khumbekaka ?eka xiyimo xa le hansi?, xik. tanihi vaaki, vakondleteri ni vatirhela-mfumo, kumbe vatirhi, ni le ka vaendli va pholisi. Vatirhi van?wana vo fana ni vaseketeri na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo va ta pfuneka ngopfu hi tsalwa leri. Xikongomelo i ku hlamusela kahle mintirho ni vutihlamuleri bya vaseketeri hinkwavo.
Xana ndzi nga tirhisa swiletelo njhani naswona rini
Swiyenge swo hambana swa swiletelo swi nyika vanhu eka swiyenge swo hambana mahungu ya nkoka lama lavekaka ku endla mintirho ya vona kahle. Xiyenge xo sungula xi vulavula hi milawu yo angarhela na mintlhontlho leyi fambelanaka eka vanhu hinkwavo lava tirhaka eka CBNRM. Eka xiyenge xa vumbirhi, milawu ya ntirho yi tivisiwa eka mintlawa ya nkoka yinharhu ya vatirhi: vaaki, vatirhi na vaendli va pholisi.
Swiletelo swi fanele ku va rimba ra nkoka eka vupulani ni vukamberi bya minongonoko ya CBNRM. Swi ta va na nkoka eka xiyimo xa ?masungulo? xa phurojeke yin?wana ni yin?wana, loko ku hluvukisiwa tipulani ta masungulo. A swi koteki ku nyika xiletelo xa goza hi gora ra endlelo hinkwaro hikwalaho ko va nghingiriko wu nga fani ni yin?wana. Kambe hambi swi ri tano, hi ku tirhisa swiletelo eka xiyimo xa vupulani no landzelela endlelo ra ?mafambiselo yo tekelela?, mahungu ya fanele ku tiyisisa leswaku ya fambelana evuton?wini hinkwabyo bya phurojeke.
Eka xiletelo xin?wana ni xin?wana lexi faneleke eka xiyimo lexi u tirhaka eka xona, u nga vutisa xivutiso xa leswaku: ?Xana hi lulamisa kahle mhaka leyi eka nongonoko wa masimekelo ya hina??
Loko u ri eka swiyimo swa masungulo swa ku tirhisa phurojeke ya CBNRM ya wena, u nga tirhisa swiletelo leswi hi ku vutisa leswaku: ?Xana hi nga lulamisa njhani mhaka leyi eka nongonoko wo karhi wa hina??
Eka swiyimo swo hetelela, swiletelo swi nga tirhisiwa ku pfuneta ku langutela no kambela hi ku tivisa timhaka leti pfunetaka kahle kumbe leti nga pfuneteki kahle eka mimbuyelo ya tiphurojeke. Laha u nga vutisa xivutiso xa leswaku: ?Xana i timhaka tihi leti vangaka swiphiqo leswikulu? Xana hi nga endla yini ku antswisa xiyimo xa hina??
Hambiloko mahungu hinkwawo ya languteka ya fambelana eka xiyimo xa wena swi ta ku pfuna ku dyondza hi mintirho na vutihlamuleri bya vaseketeri van?wana lava u tirhisanaka na vona.
MILAWU YA NKOKA NA MINTLHONTLHO YA CBNRM
Milawu leyi khavisiweke
Milawu i milawu ya masungulo leyi faneleke ku landzeleriwa eku simekiweni ka CBNRM. Hi yona yi letelaka miehleketo ni swiendlo swa hina. Milawu ya nkoka yo angarhela leyi hinkwerhu hi faneleke ku yi tiva:
Muxaka wo hlawula eka mahanyelo yo hambana no olova wa hlayisiwa
Vanhu va ya emahlweni va tirhisa tinxaka ta swivandla swo hambana ku tihanyisa. Va byala swakudya, va fuwa, va xavisa matandza, va endla swimakiwa swa vutshila, va thola vatirhi, hlengeleta swimila swo endla mirhi, tsema byanyi byo fulela na swakudya swo huma elwandle, va pfuna vapfhumba ni swilo swin?wana swo tala.
Vuswikoti byo humesa swipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa
Ntsengo wa swipfuno swa ntumbuluko leswi nga kona a wu tshami wu fana, kambe wa engeteleka hi ku tirhisa mafambiselo ya kahle. Ku na tihumba to tala leti hanyaka emaribyeni, tindhawu letikulu ta byanyi bya nkoka, swimilani na mirhi leyitsongo ya swimila leswi tsakeriwaka swi mila ekhwatini ni le swihlahleni, nhlayo ya swihari ya engeteleka.
Ku na minhlangano ya mafambiselo ya muganga na mafambiselo ya swipfuno naswona yi tirha kahle
Ku na milawu ya le kusuhi naswona ya tirhisiwa. Nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu tirha kahle no teka vutihlamuleri bya wona byi ri bya nkoka. Wu tirhisana swin?we na swirho swa vaaki na vaitirhisani va le handle ku tiyisisa leswaku nghingiriko wa CBNRM wu pfuna vanhu na swipfuno swa ntumbuluko.
Swipfuno swa ikhonomi na swin?wana ku nyika xinavetiso xo tirhisiwa kahle ka swipfuno swi kona
Vanhu va vuyeriwa kahle eka migingiriko ya vona yo hlayisa swipfuno swa ntumbuluko. Va hlayisa mpimo lowu pfumeleriweke wa ntshovelo wa vona, va kuma minxavo ya kahle ya le makete ya swikumiwa swa vona no kuma mali yo engetela hi ku ndlandlamuxa ntirho wa vona ku ya etindhawini tin?wana. Varindzi va vaaki va rindza nhova, byanyi kumbe tiva ku sirhelela vanhu va le handle ku teka swimila kumbe swifuwo swa vona.
Ku na tipholisi ta kahle ni milawu, swa tirhisiwa, naswona matimba ya nyikiwa eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga na vuswikoti
Milawu ya landzeleriwa naswona vanhu va nyikiwa mfanelo na vutihlamuleri byo endla swiboho swa vona hi matirhiselo ya swipfuno swa vona. Mpimo wa ntshovelo wu vekiwa hi vaaki hi ku tsundzuxiwa hi vativi.
Ku na vukondleteri byo twisiseka na vutihlamuleri byo huma ehandle
Vaaki va tirhisana swin?we na NGO ya le kusuhi leyi twisisaka xiyimo xa mahanyelo na mfuwo kahle no va ni ntokoto wa xiviri wa mafambiselo ya swipfuno swa le ndhawini. Endlelo ra vona i ro avelana vutivi no khutaza vaaki ku pfuneta hi ntokoto wa vona na vutwisisi.
Vuxaka bya matimba ya xiyimo xa le kusuhi byi kahle eka CBNRM, no twisiseka
Vanhu lava kumekaka eka vaaki lava nga ni nkucetelo lowukulu, varhangeri va ndhavuko na vakulukumba va tiyimiserile ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va pfuneka hi ndlela yo ringana hi laha swi nga kotekaka hi kona. Va tikarhata ku tiyisisa leswaku swirho leswi nga ni matimba a swi tshikeleli van?wana. Vanhu hinkwavo va tiva leswaku i vanhu vahi lava nga ni matimba.
Mintlhontlho
Ku simekiwa ka CBNRM swi tala ku khumba mintlhontlho yo tala. Yin?wana ya yona yi tolovelekile eka migingiriko hinkwayo ya CBNRM. Loko u nga si sungula nghingiriko wun?wana ni wun?wana swi lava u tsundzuka leswi:
Langutela ntsengo lowukulu wo hambana eka xiyimo xin?wana ni xin?wana.
U nga tirhisi swiletelo tanihi xiletelo. Tiyimiseli ku dyondza no pfuneta hi ku tirhisa ntekelelo. Kambe papalata ku kala u nga endli swo fana no hlanganisa tinhloko vanhu hinkwavo.
Langutela mintlimbo ya le kusuhi. CBNRM minkarhi yin?wana yi fana na nhlunga-vuhosi, kutani u nga hlamari loko ku va ni ntlimbo. Kambe ringeta ku swi kumbetela hi ku tirhisa vulanguteri bya kahle kutani u ringeta ku wu papalata. U nga vileli loko wu humelela. Swi tolovelekile. Swihlamariso i xiphemu xa ntlangu.
Swi tirhisi swin?we na vuxaka bya matimba ya le kusuhi. CBNRM i nongonoko lowu nga erivaleni lowu seketelaka ndzingano wa mahanyelo. Kutani wu ta xungeta swin?wana. Kambe nkarhi wun?wana leswi swi nga papalatiwa kambe ringeta ku swi papalata loko swi koteka.
Ku ta va ni swiphiqo eminkarhini yo hambana eka nghingiriko wun?wana ni wun?wana. Ntlhontlho lowu nga kona i ku hlayisa nhlohletelo wa vatirhi eminkarhini leyi yo tika.
Tivoneli eka ?matimba yo kala ya nga ri kahle?. Loko swin?wana swi nga fambi kahle eka xiphemu xin?we xa nghingiriko, ku na khombo ro va nghingiriko na matimba eka phurojeke swi kongomisiwe eka ku ringeta ku ololoxa xiphiqo, leswi talaka ku vanga ku hunisiwa ka timhaka tin?wana ta kahle no humelela ta phurojeke.
Vanhu va tala ku ?sihalala? hi ntumbuluko, naswona ku na ku alela miehleketo yintshwa yin?wana ni yin?wana, hambi yi ri kahle njhani eka lava va yi ehleketaka. U nga hlamari loko swi teka nkarhi wo leha ku va miehleketo yintshwa yi amukeriwa kumbe loko leswi swi nga kali swi humelela.
Tiymiseli ku amukela ku xopaxoperiwa na swihehlo swo kala swi nga ri kahle. Vanhu lava kumekaka eka vaaki lava khumbekaka eka phurojeke ya CBNRM va tala ku va ni swibumabumelo swo kala swi nga ri kahle no xopaxoperiwa ngopfu hi vanhu van?wana lava nga riki xiphemu xa phurojeke. Vuxopaxoperi lebyi byi nga va heta matimba no va dyela nkarhi wo tala ni matimba loko va ringeta ku kanetana na byona. Amukela mhaka yo va leswi swi ta humelela, naswona u nga pfumeleli leswi swi langutela ehansi ntirho wa kahle lowu wena ni van?wana mi wu endlaka.
SWILETELO, SWO SIMEKA MILAWU
Ku hlawula ka vutomi hambana na loku ku cincanaka na tindlela ta hlayisiwa
Siya xivandla xa ku hambana ka vutomi. Vanhu va le makaya va fanele ku hanya hi tindlela to hambana, naswona mindyangu yo tala ya le makaya yi tirhisa tindlela ta vutomi swo hambana. Leswi swi va sirhelela eka makhombo ni ku pfumala ntshembo.
Tsundzuka leswaku vanhu va vona swipfuno swa ntumbuluko swi ri na nkoka hi tindlela to hambana. Van?wana va vilerisiwa hi nkoka wa swa ikhonomi, kasi van?wana va vilerisiwa hi nkoka wa nhlayiso. U nga kumbeteli leswaku vanhu va le kusuhi va tala ku va ni tindlelano twisisa nhlangano. Nakambe u nga languteli leswaku va avelana minkoka yo kala yi nga ri ya mali leyi vapulani va nhlayiso va yi vekaka eka tinxaka kumbe vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke.
Khutaza vanhu lava nga na swikili swo hambana ku pfuneta. Hlanganisa tinxaka to tala ta vutivi na swikili hi laha swi nga kotekaka hi kona. Tiyisisa leswaku minhlangano ya le kusuhi yi yimeriwile hi mintlawa hinkwayo ya vaaki. Vaxisati i vatirhisi va nkoka va swipfuno swa ntumbuluko, naswona va ni vutivi byo tala ni swikili leswi va nga pfunetaka hi swona. Tiyisisa leswaku ku na xivandla xa vona.
Tlakusa vutivi bya ndhavuko no khutaza ku hambana ka mimfuwo. Ku hambana ka mimfuwo swi fambelana xikan?we eka ku hambana ka tindlela ta ntirho, ku endliwa ka swiboho na nhluvukiso wa mavandla, naswona swi fanele ku khutaziwa.
Hlayisa vuxaka exikarhi ka swirho swa vaaki swa le madorobeni ni le makaya. Ku hlangana loku i ka nkoka eka ikhonomi na mahanyelo.
U nga tshuki u:
Tlakusa migingiriko leyi nga ta herisa ku hambana ka tindlela ta vutomi na tindlela ta ntirho;
Tlakusa hi ku olova migingiriko leyi tekelaka ehansi ku hlawula ka vutomi;
Tivisa tindlela ta mafambiselo hi xikongomelo xo fambisa nkarhi ku hunguta ku tikeriwa.
Vuswikoti byo tirha ka xipfuno bya hlayisiwa kumbe ku antswisiwa
Tiyisisa leswaku swipfuno swa ntumbuluko swi na nkoka wo xavisiwa lowu nga hundzuluxiwaka ku va mali ya khexe kumbe swipfuno swin?wana leswi khomekaka, na leswaku vanhu va twisisa no tiva nkoka lowu.
Hlayisa no sirhelela swipfuno swa ntumbuluko. Loko swi nga ha ri kona a ka ha ri na CBNRM. Veka milawu yo lawula leswaku i mani a nga tshovelaka swipfuno swihi naswona kwihi. Tiyisisa leswaku ku na mindziho eka lava tlulaka milawu. Vekisa eka tikhodi ta matikhomelo leti seketeriwaka hi vanhu hinkwavo.
Hluvukisa pulani ya mafambiselo yo twisiseka ya swipfuno. Hlanganisa vutwisisi bya vanhu na vutivi bya swipfuno ni mahungu yo huma eka vatirhi hinkwavo ku vumba pulani yo twisiseka no tirhiseka.
Langutela ku tirhisiwa na xiyimo xa swipfuno. Vatirhisi va swipfuno hi voxe ni van?wana vo huma eka vaaki va fanele ku khumbeka eku vumbiweni ka ndlela ya vulanguteri na ku endliwa ka vulanguteri.
Landzelela endlelo ra mafambiselo yo tekelela. Veka swikongomelo, langutela xiyimo xa swipfuno no boha hi swiendlo loko ku ri na swikombiso swa switsundzuxo.
Vekisa xiphemu xo twisiseka xa mimpindzulo eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko.
Hluvukisa vuswikoti bya mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. Letela no langutela vanhu lava faneleke ku va pfuna ku va ni vutihlamuleri byo lawula ku tirhisiwa ka swipfuno swa ntumbuluko.
U nga tshuki u:
Kumbetela leswaku swipfuno swa ntumbuluko swi ta endla xikan?we leswaku ku va ni mafambiselo ya kahle ni vulawuri hi vanhu va le kusuhi.
Tshemba leswaku CBNRM yi hlamusela ku ?olovisa? ku landzeleriwa ka nawu.
Tirhisa nawu wo tivonela (?swa antswa ku hlayiseka ku ri na ku tisola?) tanihi xivangelo xo kala u nga endli nchumu.
Minhlangano ya mafambiselo ya le kusuhi na misava na mafambiselo ya swipfuno swi kona naswona swi tirha kahle
Tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva xiphemu lexi va faneleke ku xi endla eka nghingiriko, ni vutihlamuleri bya vona. Khomani tinhlengeletano ta minkarhi hinkwayo ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva ndlela leyi va faneleke ku pfuneta hi yona eka nghingiriko no endla leswi ku twananiweke hi swona. Tsalani vumbiwa eku sunguleni.
Vumbani minhlangano ya le kusuhi. Ku tiyisisa vutwisisi bya kahle bya vun?winyi bya le kusuhi, nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu fanele ku endla vulawuri no endla swiboho. Nhlangano lowu wu ta lava nseketelo wa kahle na vuleteri lebyi faneleke ku endla mintirho leyi. Swi ta lava wu khutaziwa minkarhi hinkwayo no seketeriwa. Minkarhi yin?wana loko ku ri na swiphiqo leswikulu, swi nga lava wu tlhela wu vumbiwa. Tirhisa minhlangano leyi nga kona hi laha swi nga kotekaka hi kona ematshan?wini yo vumba minhlangano yintshwa. Endlani swiboho leswi nga ni vutivi naswona mi nga tekeli ehansi swikongomelo swa CBNRM loko ku fanele ku va ni minhlangano yintshwa.
Tiyisisa leswaku vayimeri va le nawini, naswona a va ti tholi hi voxe. Vayimeri va fanele ku tsundzuxana swin?we no nyika mahungu eka mintlawa leyi va yi yimelaka naswona va fanele ku nyikiwa nkarhi wo endla tano.
Tiyisisa leswaku ku na murhangeri kumbe ?nghwazi? na xipanu xa ntirho eka ntirho wun?wana ni wun?wana wa nkoka kumbe ndhawu ya vutihlamuleri. Hluvukisani tinghwazi tintshwa na vahlayisi naswona hlayisani lava nga kona.
Amukelani ku pfumala ku ringana eka vaaki. Ringeta ku fikelela swilaveko na vuhlayiseki bya nkarhi wo leha bya swisiwana. Tumbuluxani milawu ya matirhelo ku tiyisisa ku nghenelela ka vanhu hinkwavo. Tiyisisa leswaku marito ya swisiwana na vanhu lava pfumalaka, ngopfu-ngopfu vaxisati lava pfumalaka ya twiwa.
Tiyimiseli leswaku eku heteleleni u ta nyika van?wana, kumbe hinkwavo matimba eka vatirhisi va swipfuno hi voxe, endzhaku ka loko va kume vuleteri na swikili leswi lavekaka. Kambe tiyisisa leswaku a ku na mutirhi wa le kusuhi loyi a siyiwaka ehandle.
Boxa swiyimo leswi vatirhi va faneleke ku swi fikelela loko va nga si kuma timfanelo ta misava ni swipfuno. Katsa leswi eka kungu ra mafambiselo kumbe vumbiwa. Kuma nseketelo wa le handle wa xithekiniki na nawu loko swi laveka.
Nyika vanhu vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo eka swipfuno na misava. Vanhu va fanele ku tiva laha va nga kona na leswi va nga ta vuyeriwa hi swona loko va nga si tirhisa nkarhi wa vona ni mali eka mafambiselo ya swipfuno swa vona.
Endla leswaku vanhu va tiva minhlangano yin?wana leyi tirhaka eka swiyimo swo hambana. Vanhu va fanele ku tiva tipholisi ta mfumo na tinhlengeletano ta matiko ya misava leswi nga va pfunaka kumbe ku kucetela migingiriko ya vona. Va fanele ku twisisa leswaku ku pfuneta ka vona ku fanerile eka nhlangano wo anama wa CBNRM etikweni, eAfrika, ni le misaveni hinkwayo.
Endla leswaku ku va ni ndzingano eka ntirho na nkucetelo wa varhangeri va ndhavuko. Vaaki va fanele ku boha leswaku xana varhangeri va ndhavuko va yimeriwile kumbe a va yimeriwangi.
Hlamusela timfanelo ta rifuwo ra le kusuhi kahle. Hlamusela leswaku i mani a nga na timfanelo eka swipfuno swihi ni le tindhawini, na leswaku timfanelo leti na vutihlamuleri hi tihi.
Ku hlanganisa minhlangano ya le kusuhi na minhlangano ya ndhavuko ni tindlela ta vutivi bya le kusuhi eka endlelo hinkwaro. Vutivi byo kala byi nga ri bya ximfumo byi fanele ku fana ni vutivi bya ximfumo byi fanele ku langutiwa loko byi nga si amukeriwa hi ku hetiseka. Ringeta ku twisisa ku hambana eka ntshembo na tindlela ta vutivi exikarhi ka vatirhi vo hambana.
Amukela leswaku ku tumbuluxa minhlangano leyi nga ni vuswikoti i endlelo leri nonokaka no tika leri nga ni minkarhi leyi nga fikaka eka khume ra malembe. Endlelo leri ri lava nseketelo wa nkarhi wo leha ni lowu yaka emahlweni. CBNRM yi tala ku khumba ku cinca lokukulu ka tipolitiki na mimfuwo; leswi swi teka nkarhi.
Mimfumo ya tindhawu yi fanele ku tumbuluxa mintlawa ya mintirho ya CBNRM, leyi yimeriweke hi swiyenge swo hambana ku katsa na xiyenge xo kala xi nga ri xa ximfumo, leswaku yi va ni vutihlamuleri bya vupulani na ku tirhisiwa ko sungula ka tiphurojeke ta muxaka wa CBNRM eka xiyimo xa masipala.
Tumbuluxa ntlawa wa nseketelo wa rixaka wa CBNRM. Ntlawa lowu wu fanele ku va ni vutihlamuleri byo yimela CBNRM eka maendlelo ya rixaka lama tirhanaka ni nawu wa mbangu na pholisi, xikan?we no nyiketa nseketelo wa xithekiniki eka vatirhi va xifundzhankulu na vatirhi va le handle.
Hlanganisani tikhoso ta vuleteri byo karhi bya CBNRM eka minongonoko ya vuleteri ya tindzawulo na mfumo wa le kusuhi.
U nga tshuki u:
Tekela ehenhla vuswikoti bya minhlangano leyi simekiweke eka vaaki ku fikelela mintirho ya vona ya mafambiselo.
Tekela ehansi ntirho wa nkoka wa vurhangeri bya le kusuhi na vuyimeri.
Tekela ehansi xilaveko lexikulu xa nhluvukiso wa nhlangano lowu ya ka emahlweni.
Swipfuno swa ikhonomi ni swin?wana, ku nyika swikhenso swa matirhiselo ya kahle ya swipfuno leswi nga kona
Tiva leswi languteriweke ni leswi lavekaka eka nghingiriko. Tumbuluxa xivono lexi nga erivaleni xa leswi vanhu va swi languteleke kambe tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona.
Tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona eka nghingiriko wun?wana ni wun?wana, endla tidyondzo to koteka ta kahle eka vuswikoti bya bindzu bya mabindzu lama simekiweke eka swipfuno swa ntumbuluko
Pulanela tinxaka to hambana ta swipfuno, xik. swa nkarhi wo koma ni swa nkarhi wo leha, leswi kotekaka ni leswi nga kotekiki.
Tiyisisa leswaku swipfuno leswi kongomaka eka vanhu va le kusuhi swi fambelana ni tihakelo eka vanhu lava hlayisaka no fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Tiyisisa leswaku i swa nkoka eka vona ku tirhisa misava ni nkarhi eka CBNRM ku nga ri eka swikongomelo swin?wana.
Ku fanele ku va ni makete ya swimakiwa swa phurojeke.
Vumbani vulawuri bya le kusuhi, mafambiselo ya timali na swikili swa mabindzu.
Amukelani leswaku swipfuno swa CBNRM a swi nge ololoxi swiphiqo hinkwaswo swa vaaki.
Tiyisisa leswaku ku na swipfuno swa nkarhi wo koma ku pfala xivandla loko ku nga si va ni swipfuno leswikulu. Eka tiphurojeke ta CBNRM, ntirho lowukulu wa laveka loko ku nga si va ni swipfuno swa xiviri. Kanerisana na tihofisi ta vuyimeri to pfuneta hi timali ku pfuneta hi ?tihakelo? ku hakelela swiyimo swo sungula swa phurojeke.
Lava titsonaka swo tala kumbe ku pfuneta ngopfu va fanele ku pfuneka ku tlula van?wana.
Tiyisisa leswaku vanhu va kuma swipfuno swin?wana swo kala swi nga ri swa timali swo fana na nseketelo na nsirhelelo wa nawu wa mimfumo leyi nga ehandle ka minxungeto; nseketelo wa xithekiniki, wa timali na wa tipolitiki wa migingiriko ya vanhu va le kusuhi; ku akiwa ka vuswikoti lebyi hlayisekeke bya vaaki va le kusuhi ku va pfuna ku fambisa tindhawu ta vona ni swipfuno kahle; mintirho yo kondletela; ku kuma swikweleti na timali tin?wana; ku pfuneta hi mintwanano yo kanerisana swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
U nga tshuki u:
Sungula CBNRM laha makete ya swipfuno swo nghenisa mali swi nga hlayisekangiki.
Tlakusa swilo leswi nga fanelangiki hi mayelana na swipfuno
Tshembela eka nseketelo wa nkarhi wo leha wa nseketelo wa vanyikeri va timali ku lulamisa tibuku.
Sungula CBNRM loko swi ri erivaleni leswaku miehleketo ni mintolovelo ya tihofisi ta vuyimeri bya mfumo a ti nga seketeli milawu ya CBNRM.
Kumbetela leswaku vanhu va le kusuhi va tshama va avelana minkoka yo kala yi nga ri ya mali leyi vapulani va nhlayiso va yi vekaka eka tinxaka kumbe tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke.
Sungula nghingiriko lowu nga ni nkarhi wo koma.
Ku na tipholisi ta kahle ni milawu, ta tirhisiwa naswona matimba ya nyikiwa vanhu va le ka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga ni vuswikoti
Endla leswaku endlelo ra pholisi ri va leri katsaka, leri tekelekaka no hundzuluxeka. Katsa vaaki eka xiyimo xa masungulo eka ku hluvukisa pholisi. Swi fanele swi koteka ku va tipholisi ti tekeleriwa no antswisiwa hi ku ya hi ntokoto.
Matsalwa ya pholisi ya fanele ku olova, ku twisiseka no va ya kumeka. Endla leswaku timhaka ta nkoka ti olova.
Tumbuluxa tipholisi ta swifundzhankulu ni ta rixaka to anama leti tsemakanyaka leti nga vumbaka masungulo lama ku nga endliwaka milawu ya le kusuhi.
Hlanganisa tipholisi ta le kusuhi eka endlelo ra IDP no katsa mimfumo ya le kusuhi.
Susa exikarhi ku tirhisiwa ku ya eka xiyimo xa le hansi ngopfu laha ku nga na vuswikoti: vatirhi va le ka xiyimo xa le kusuhi va fanele ku leteriwa ku pfuneta eku lulamisiweni ka makungu hi vaaki.
Ndzawulo yin?wana ni yin?wana yi fanele ku langutela ku landzeleriwa ka milawu, tipholisi na mintwanano ya le kusuhi. Va nga tlhela nakambe va langutela kahle ntirho wa vatirhela-mfumo va ndzawulo.
Tipholisi ti fanele ku tirhisiwa. Mindziho ni swikhiri swin?wana swi fanele ku va leswi tikaka loko ku tluriwa milawu. Pfumelela vatirhi va xiyimo xa le hansi ku tirhisa mavonele ya vona loko va tirhisa nawu. Xiyimo xin?wana ni xin?wana xi hambanile.
Vumba swiyimo leswi nga erivaleni swa vanhu va le kusuhi loko u nga si nyika vanhu va le kusuhi matimba eka swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi katsa: ku va ni vulawuri bya mafambiselo lebyi hlawuriweke; ku tumbuluxa nhlangano wa nawu wo fana na Thirasiti, Nhlangano wa Rifuwo ro Fana kumbe khampani ya Xiyenge xa 21; ku kombisa xiyimo xa minimamu xa vuswikoti bya mafambiselo lama nga kona. Endla leswaku ku va ni nseketelo wa xithekiniki wa le handle ku pfuna vaaki ku tumbuluxa leswi.
Tumbuluxa nkwama wa vuleteri wa CBNRM, ku ya emahlweni u hluvukisa swikili swa vatirhisi va le kusuhi ku fambisa swipfuno swa vona ni vatirhi van?wana ku katsa na vulawuri bya masipala leswaku swi tshama swi ri xiphemu xa endlelo.
Herisani swiphiqo exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri kumbe ku tumbuluxa swintshunxo swo herisa swiphiqo leswi. Hofisi ya vuyimeri yin?wana ni yin?wana yi fanele ku hlamusela ntirho wa yona eka ku hlanganisiwa ka matirhiselo ya misava no va erivaleni hi laha yi nga ta endla ntirho wa yona. Tihofisi ta vuyimeri ti fanele ku tumbuluxa mintirho yo hlawuleka ya CBNRM eka swiyimo swo hambana, no nyika vuleteri lebyi faneleke na timali to endla leswi. Mintlawa ya ntirho ya vayimeri lava endlaka mintirho yo hambana ya CBNRM yi fanele ku tumbuluxiwa eka swiyimo swa swifundzhankulu ni rixaka.
Ku lwela ku kuma nseketelo wa CBNRM eka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla na tipolitiki eka mfumo na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo. I swa nkoka ku lawula ku sihalala ka vatirhi van?wana eka xivono na swikongomelo swa pholisi swa CBNRM. Ehandle ka nseketelo wo huma ehenhla, swiphiqo leswikulu eka ku cinca swi tala ku tika ngopfu ku swi ololoxa.
Kuma mahungu lama faneleke u nga si sayina mintwanano ya ximfumo. Ku koteka ka ikhonomi na vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke ka mintwanano yo avelana swipfuno, mafambiselo ya nhlanganelo, naswona ku rhurhisiwa ka misava na rifuwo rin?wana swi fanele ku endliwa ehandle ko kanakanisa.
Tivisa tipholisi leti pfunetaka vaaki ku tirhisa swipfuno swa timali hi ku hetiseka swo huma eka CBNRM. Tiyisisa leswaku ku na ku landzeleriwa ka leswi.
Nyika swiletelo swa vumaki ku fikelela swimakiwa swo hambana ka vutomi, hi ku tirhisana swin?we na vaaki va le kusuhi. Tirhisana swin?we na tiyuniti leti nga kona leti kondletelaka ku hluvukisiwa ka mabindzu lama simekiweke eka vaaki.
U nga tshuki u:
Langutisi ngopfu eka mapulanelo ya vutlhari na mafambiselo ya tiphurojeke. Endlelo ro angarhela ra laveka laha ri nga ta va ni swiphemu swa xiyimo xa le henhla.
Tikarhateli ku fikelela vun?we: swiletelo swi fanele ku kuma ndzingano exikarhi ko nyika xivandla xo hundzuluxeka no tiyisisa leswaku ku na ku twanana, milawu yo fana na theminoloji yo toloveleka.
Vona tiphurojeke ta vanhu tanihi loko ti hetisekile; ematshan?wini yo tivona tanihi swiphemu leswi ya ka emahlweni na nongonoko wo hlanganisiwa ka CBNRM eka swiyimo swa xifundzha, xifundzhankulu na rixaka.
Ku na vukondleteri byo twisiseka na vukondleteri bya vutihlamuleri bya le handle
Tiyisisa leswaku ku na nkoka wa le henhla, vukondleteri bya ?vuhlanganisi bya xinkarhana? byi kumeka hi ku olova. Leswi a swi fanelangi ku va kona ntsena eka swiyimo swa masungulo kambe swi fanele ku va kona ni le ka nkarhi wo leha. Vukondleteri byi nga va kona hi ku tirhisa ?mutirhisani? loyi a tiyimiseleke hi xivumbeko xa NGO, mutsundzuxi kumbe ndzawulo ya mfumo.
Hluvukisa xivono xa le kusuhi xa vumundzuku. Kutani pfumelelanani hi endlelo leri seketeriwaka hi vatirhi hinkwavo ku fikelela xivono lexi.
Endla leswaku ku va ni ku tshembana exikarhi ka vahoxi va xandla hinkwavo
Tshama u tiva leswi nga kona eka endlelo, no fambelanisa xitayili na nkoka wa ku pfuneta ka vona tanihi laha migingiriko yi cincaka hi kona.
Tiyisisa leswaku vanhu lava nga dyondzangiki a va vi xiphemu xa endlelo. Leswi swi nga fikeleriwa hi tindlela to tala leti nga laveki ku hlaya no tsala swo fana na Xiendleko xa Dyondzo yo Nghenelela kumbe ku Pimanisiwa ka ku Nghenelela ka Vaaki va le Makaya.
Tirhisa swipfuno leswi nga voniwaka hi laha swi nga kotekaka hi kona. Mimepe, tivhidiyo, swifaniso na tendzo ta dyondzo i swa nkoka eka vatirhi hinkwavo, kambe ku nga ri vanhu lava nga dyondzangiki.
Languta ngopfu ku hambana eka ririmi na mfuwo wa vatirhi. Vatirhi vo hambana va fanele ku titwa va tshunxekile ku vulavula hi swivulavulelo swa vona laha minkarhi yotala leswi swi nga ta lava ku hundzuluxeriwa.
Papalata ?mahungu? lama nga ringanyetaka leswaku vanhu van?wana va tlula van?wana. Leswi swi katsa vito ra nghingiriko, tinhlokomhaka leti nyikiweke tinghwazi to hambana, swikoweto swa mimfhungo xik. byetlelo, swakudya na matshamelo, swiambalo leswi ambariwaka hi vakondleteri na vatirhi, ririmi ra miri, na vutleketli lebyi tirhisiweke.
Khutaza vakondleteri leswaku va va valamuri swin?we na valeteri.
Nyika vanhu va le kusuhi nkarhi wo kondletela maendlelo ya le kusuhi yo fana na tinhlengeletano ta tikomiti-ntsongo na mintlawa ya ntirho.
Hlayisa netiweke swin?we na vakondleteri lava tirhaka etindhawini tin?wana. Swiphiqo swo fana swi tala ku va kona etindhawini to hambana.
Tiva leswaku ku vuriwa ku nghenelela ntsena swi ta tlakusa ku langutela ka vanhu. Leswi a swi papalateki naswona swi fanele ku fambisiwa ku sukela eku sunguleni. Tikhoso ta vuleteri ti tala ku tlakusa ku langutela ko kuma mintirho.
Tiyimiseli ku tshama u ri kona enkarhini wo leha.
U nga tshuki u:
Hlanganisa ?vaaki? swin?we; leswi swi tala ku vanga ntlimbo. Vaaki va fanele ku hlamusela no tlhela va hlamusela minkarhi hinkwayo, naswona vaaki hinkwavo va vumbiwa hi tiyunitintsongo leti nga na swilaveko swo hambana na ku tsakela.
Rhurhisa vakondleteri lava nga ni swikili xikan?we-kan?we loko va sungula ku kombisa mimbuyelo.
Herisa vurhangeri bya le kusuhi hi ku tirhisa vukondleteri bya matimba.
Vuxaka bya matimba ya muganga ya tsakeriwa eka CBNRM, naswona ya twisiseka
Langutela leswaku eka ndzhuriso wun?wana ni wun?wana wa matimba ku na khombo ro tumbuluka ka varhangeri vantshwa, lava nga ta tirhisa matimba lama leswaku ku vuyeriwa vona. Leswi swi nga humelela exikarhi ka swirho swa huvo swa mfumo wa muganga, kumbe eka xiyimo xa vaaki eka tikomitinkulu ta minhlangano ya vaaki.
Tumbuluxani tindlela to tirhana na ku wutliwa ka matimba eka mavumbiwa ya minhlangano ya mafambiselo yo hambana.
Tivisani varhangeri vo hambana eka mintirho yo hambana. Leswi swi hangalasa ntirho wa vurhangeri no ringanisa matimba.
Tiyisisani leswaku vayimeri va vaaki va le nawini naswona a va ti tholi hi voxe. Endlani leswaku eka vumbiwa bya mafambiselo ya nhlangano vayimeri va fanele ku tsundzuxana na mintlawa leyi va yi yimelaka. Vayimeri va fanele ku nyikiwa nkarhi wo endla tano.
Tumbuluxani vayimeri vo hambana. Minhlangano ya le kusuhi yi fanele ku yimela hi ku ringana ku hambana ka vanhu va le kusuhi na mintlawa, naswona yi fanele ku tekela enhlokweni ku hambana endzeni ka vaaki vokarhi xikan?we ni ku hambana exikarhi ka yona.
Lulamisani minkwetlembetano ya ku tsakela kutani mi lulamisa ku navela ni ku tsakela yo hambana ya vaaki. Tiyisisani leswaku vatirhi va tiva leswaku hi tihi tiajenda ta van?wana ni swikongomelo swa vona.
Nyikani vanhu va le kusuhi timfanelo ta nawu leti nga ni matimba eka swipfuno leswaku va tirhisa nawu ku sirhelela swipfuno swa vona eka vanhu va le handle.
Tivoneleni eka van?wamabindzu va vuxisi. Ntlawa lowu wu kona endzeni ni le handle ka vaaki, wu voniwile tanihi nxungeto lowukulu wa mafambiselo ya swipfuno eka xiyimo xa vaaki. Vanhu lava va tala ku va ni matimba, va tala ku hunisa swinawana swa le kusuhi na mimpimo, naswona va tekela ehansi nkhumbo wa minhlangano ya vaaki.
Hlengeletani mahungu ya matimu lama nga ni vuxokoxoko, ku twisisa ku lweriwa ka matimba ka nkarhi lowu nga hundza ni ka nkarhi wa sweswi na matimu ya tipolitiki na mimfuwo.
U nga tshuki u:
Langutela swo tala ?malwandla? na ku twanana eka vaaki va le Makaya ku tlula vo huma eka mintlawa yin?wana.
U voyamela tlhelo rin?we eka ku lwela matimba; vuxaka bya le kusuhi byi nga cinca hi ku famba ka nkarhi.
U xisiwa hi ntsakelo wa xiyimo xo sungula xa vun?we ni ntshembo.
MILAWU YA NTIRHO YA VAAKI, VATIRHI NA VAENDLI VA PHOLISI EKA CBNRM
Milawu ya ntirho ya khume ya vanhu hinkwavo
Va ni na xikongomelo xo lawula ku avelana na vutihlamuleri. Ku endliwa ka swiboho loku katsaka, na ku herisiwa ka matimba swilo swa nkoka swa CBNRM swi hlamusela ?ku tshika? no nyiketa matimba. Leswi swi tala ku vanga mimbuyelo leyi a yi nga kumbeteriwangi kumbe leyi a yi nga languteriwangi. Leswi a swi bihangi ku tlula swikongomelo swa masungulo, kambe swi nga va ni ntlhontlho lowukulu eka lava a va tolovele ku lawula swilo.
Kambela no pimanisa hi minkarhi hinkwayo. Ku kambela swi fanele ku voniwa tanihi mhaka ya nkoka eka endlelo hinkwaro. Ku fanele ku endliwa tidyondzo to koteka loko ku nga si simekiwa nghingiriko wun?wana ni wun?wana, naswona ku fanele ku katsiwa maendlelo yo kambela eka dizayini ya nghingiriko wun?wana ni wun?wana wa CBNRM. Endlelo ri fanele ku va leri ?nghenelelaka? leri katsaka vanhu hinkwavo, na leri nga na ?matimba? ku tivisa ku cinca eka nongonoko.
Ku vulavula hi ku tshunxeka, hi ndlela leyi nga erivaleni na hi minkarhi hinkwayo, no hlayisa leswi eka endlelo hinkwaro. Tindlela ta mbulavurisano wa ximfumo ti fanele ku tumbuluxiwa eku sunguleni, naswona ku fanele ku va ni xivandla xo tihlanganisa kun?wana loku nga riki ka ximfumo.
Ku tiyimisela ku cinca hi ku olova no fambelana na swiyimo swo cinca. Ku tilulamisela swilo leswi nga languteriwangiki na swihlamariso leswi u nga na vulawuri byitsongo eka swona.
Ku va ni matirhelo ya xiphurofexinali hi ku hetiseka no tiyimisela minkarhi hinkwayo. Leswi swi fanele ku fikelela eka timhaka hinkwato ku katsa na ku nghenela tinhlengeletano hi ku hetiseka na ku landzelela tikhodi ta matikhomelo tin?wana leti ku twananiweke hi tona, ku nyiketiwa ka swiviko, ku nyikiwa ka nseketelo lowu ku twananiweke hi wona ni lowu lavekaka, na ku kamberiwa ka mintirho ya vanhu na vutihlamuleri.
Tekela enhlokweni tiajenda ta vanhu. CBNRM yi vulavula hi vanhu na swipfuno swa ntumbuluko. Vanhu hinkwavo va ni vuswikoti ni ku tsandzeka, ku tshemba na swikongomelo, swilaveko ni ku tsakela. Ku hlanganisa vanhu vo hambana leswaku va tirha swin?we ku fikelela xikongomelo xo yelana i nghingiriko lowu tlhontlhaka naswona a swi olovi. Migingiriko hinkwayo ngopfu-ngopfu leyi khumbaka timali na mhaka ya ku nghenisa mali, yi ringa vanhu ku tlakusa swikongomelo swa vona. CBNRM a yi fanelangi ku va ndlela yo tlakusa swikongomelo swa vanhu kumbe tipolitiki ta vanhu kumbe mintlawa eka xiyenge xin?wana ni xin?wana.
Lehisa mbilu ku tlula hi ntolovelo. Langutela mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko ku va endlelo ro nonoka ni leri engetelekaka. Vanyikeri va timali na tihofisi ta vuyimeri bya mfumo va fanele ku amukela leswaku endlelo ro hlamusela no tsarisa minhlangano ya vaaki swa nonoka no tika, naswona ku hluvukisiwa ka minhlangano leyi nga ni vuswikoti swi nga teka nkarhi wo ringana khume ra malembe, leswi lavaka ku tiyimisela ka nkarhi wo leha na nseketelo lowu ya ka emahlweni.
Xiximani tindlela ta ntshembo wa le kusuhi. Tekela enhlokweni matimu, vukhongeri na ku hambana ka mintolovelo naswona u nga languteli vanhu va le kusuhi leswaku va tshama va ri na makungu no ?twisisa? hi ku ya hi ndlela ya xilungu. Twisisa tikhodi ta matikhomelo ta le kusuhi no twisisa swivumbeko swa mafambiselo ya le kusuhi na ndhavuko laha leswi swi faneleke. Xixima tindlela ta mafambiselo ta ndhavuko ni ta le kusuhi kambe tiyisisa leswaku minkarhi hinkwayo leswi swi tiyisisiwile.
Vumbani ntshembo no tirha hi matimba ku swi hlayisa.
Dyondzisa tinghwazi, varhangeri, valanguteri na vahlayisi va maendlelo, minhlangano, tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke, miehleketo na vutivi lebyi khumbekaka eka CBNRM. Hangalasa vutihlamuleri no endla leswaku ku va ni ndhawu ya varhangeri lava tumbulukaka ku endla mintirho ya vona.
Milawu ya khume-mbirhi ya mintirho ya vaaki
Hlayisani no sirhelela swipfuno swa ntumbuluko. Loko swi nga ha ri kona a ka ha ri na CBNRM. Tumbuluxani tikhodi ta matikhomelo, na pulani ya mafambiselo leyi seketeriwaka hi vanhu hinkwavo. Tirhisanani ni vahoxi va xandla van?wana ku hluvukisa pulani ya mafambiselo ya xiviri ya swipfuno. Hlanganisani vutwisisi na vutivi bya vanhu bya swipfuno ni mahungu yo huma eka vahoxi va xandla ku tsala pulani leyi nga erivaleni no tirhiseka. Katsani milawu leyi ku twananiweke hi yona eka pulani leyi hi matirhiselo ya swipfuno. U fanele ku nghenelela eka timhaka hinkwato ta nhluvukiso na ku tirhisiwa ka pulani ni le ka vulanguteri.
Tirha ni vanhu vo tala hi laha swi nga kotekaka hi kona. I swa nkoka leswaku marito ya vanhu hinkwavo ya twiwa no xiximiwa eka swiyimo hinkwaswo. Mintlawa leyi nga riki na nkucetelo lowukuluIu ngopfu-ngopfu leyi nga riki na matimba na vanhu va fanele ku khutaziwa ku nyika miehleketo ya vona. Tivoneli eka mintlawa leyi nga ni matimba na vanhu lava ringetaka ku tirhisa nghingiriko ku fikelela swikongomelo swa vona. I swa nkoka ku tiva leswaku i mani a nghenelelaka ngopfu eku tirhisiweni ka swipfuno swa ntumbuluko. Mavonele ya vona ya ta va ni nkoka, naswona ku tsakela ya vona yi fanele ku yimeriwa kahle.
Tirhisa nhlangano lowu nga ni matimba na lowu nga ni vuyimeri bya xiviri wo fana ni komiti ku yimela vanhu va le kusuhi. Loko nhlangano lowu nga ni matimba wo fana na Thirasiti ya Nhluvukiso, leyi kombisaka leswaku yi endla ntirho wa kahle, yi ri kona u nga tirhisa yona. Loko yi nga ri kona, hlawula vanhu lava tshembekeke, lava gingirikaka no tiyimisela vo huma eka swiyenge swo hambana swa vaaki ku rhangela endlelo hi ku yimela vaaki.
Tiva kahle leswi languteriweke ni leswi lavekaka eka nghingiriko. Tumbuluxa xivono lexi nga erivaleni xa leswi languteriweke, kambe tiva kahle swipfuno leswi nga va ka kona. Tiyisisa leswaku vahoxi va xandla van?wana vo huma ehandle va twisisa no avelana xivono lexi. Tiyisisa leswaku miehleketo ya wena a yi tekeriwe ehansi kumbe ku hunisiwa ka vahoxi va xandla van?wana.
Tiva leswaku ku na swipfuno swo hambana, na leswaku swin?wana i swa nkarhi wo koma, kasi swin?wana i swa nkarhi wo leha. Vanhu vo tala va ta tala ku va ni ntsakelo wa swipfuno swo kongoma eku sunguleni. Swipfuno swin?wana swi tala ku tika ku swi vona, swipfuno leswi swi nga katsa; mbangu wa kahle wa rihanyu, nhluvukiso wa swikili leswi kotekaka ni swa dyondzo, ntirhisano endzeni ka vaaki swin?we ni vanhu van?wana, na vutomi byo antswa. Swipfuno leswi humaka eka mfumo, vanyikeri va timali, kumbe nseketelo wa NGO wu katsa: vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo ta swipfuno ni misava, ku sirheleriwa eka minxungeto, ku kuma swikweleti, ku pfuniwa eka minkanerisano swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo. Kanerisanani hi leswi no tiyisisa leswaku swi hlamuseriwile kahle eka vanhu hinkwavo eku sunguleni eka phurojeke.
Amukelani leswaku swipfuno swo huma eka CBNRM a swi nge ololoxi swiphiqo hinkwaswo swa vaaki. CBNRM yi nga nyika ntsena minkarhi yitsongo yo pfuna vanhu ku fikelela swilaveko swa vona. Yi fanele ku voniwa tanihi loko yi engetela eka tindlela tin?wana leti swirho swa vaaki swi hanyaka hi tona. Vanhu va fanele ku khutaziwa ku ya emahlweni va endla migingiriko ya vona yo hambana naswona va nga tshembeli ngopfu eka swipfuno swo huma eka CBNRM.
Lava titsonaka swo tala kumbe ku pfuneta ngopfu va fanele ku vuyeriwa ku tlula van?wana. Lava nga ta lahlekeriwa ngopfu hikwalaho ko va ndlela ya CBNRM yi cinca ndlela leyi va tirhisaka swipfuno hi yona va fanele ku seketeriwa ku hluvukisa migingiriko yin?wana yo nghenisa mali. Va nga tlhela nkarhi wun?wana va ririsiwa kumbe va thoriwa eka phurojeke. Loko vaaki hinkwavo va khumbeka, vaaki hinkwavo va fanele ku vuyeriwa. Vanhu van?wana va ta vuyeriwa ku tlula van?wana hikuva va thoriwile hi tindlela tin?wana. Swirho swa vaaki leswi pfunetaka ngopfu eka endlelo swi fanele ku langutela ku pfuneka ku tlula van?wana. Leswi ku fanele ku kanerisaniwa hi swona no pfumelelana hi swona eku sunguleni hikuva leswi swi nga vanga ntlimbo loko swi tshikiwa.
Langutela minkwetlembetano ni madzolonga. Eka ntlawa wun?wana ni wun?wana wa vanhu, ngopfu-ngopfu laha ku nga ni mali, kumbe laha ku nga na vulawuri bya matirhiselo ya swipfuno, minkwetlembetano yi ta va kona. Tiyimiseli ku hlangana na leswi kutani u ringeta ku tirhana na swona swi nga si tika. Swa pfuna ku vulavurisana kahle na hi ndlela yo tshunxeka no pfumelela vanhu leswaku va boxa swivilelo swa vona ni leswi va karhataka. Leswi swi fanele ku kaneriwa hi ndlela leyi nga erivaleni no hlamuriwa hi tindlela leti faneleke.
Tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va tiva leswi va faneleke ku swi endla eka nghingiriko, na vutihlamuleri bya vona. Khomani tinhlengeletano minkarhi hinkwayo ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va pfuneta eka nghingiriko, no endla leswi ku twananiweke hi swona. Tsalani vumbiwa na swipimelo swa mintirho yo hambana eku sunguleni.
Tshama u tihlanganisa swin?we ni vaaki na vahoxi va xandla va le handle. Ku fanele ku va ni mbulavurisano wa kahle exikarhi ka vanhu hinkwavo hi minkarhi hinkwayo. Ku engetela eka tinhlengeletano ta ximfumo, vayimeri va vaaki va fanele ku tshama va pfuna swirho swa vaaki swin?wana ni vahoxi va xandla. Leswi swi ta pfuneta eku tirhaneni na swiphiqo kumbe swilo swintshwa loko swi humelela.
Amukela leswaku swi ta teka nkarhi wo leha ku vona swipfuno leswikulu. Eka tiphurojeke ta CBNRM, ku tala ku endliwa ntirho wo tala loko ku nga si va na swipfuno swa xiviri. Ntirho wa nkoka wa vayimeri va vaaki i ku tshama ku khutaziwa vaaki no nghenelela hambiloko ku nga ri na swipfuno swa mali. Enkarhini lowu kanerisanani ni mfumo ni vahoxi va xandla van?wana ku kuma swipfuno swa xihatla swo tala.
Tiyisisa leswaku vanhu va tiva ndlela leyi misava ya vona ni swipfuno swi fambelanaka na pholisi ya rixaka na pholisi ya matiko ya misava. Kombela vahoxi va xandla na minhlangano leyi seketelaka ku pfuneta ku fikelela leswi. Vanhu va fanele nakambe va tiva tipholisi ta mfumo hi mayelana na swipfuno swa ntumbuluko, matirhiselo na mafambiselo ya swona. Vanhu va fanele ku twisisa ndlela leyi ku pfuneta ka vona ku fambelanaka hi yona na nhlangano wo anama wa CBNRM etikweni, eAfrika, ni le misaveni hinkwayo.
Milawu ya khume-mbirhi ya ntirho ya vatirhi
Hlayisani ku hlawula ka n?wina hi ndlela leyi nga erivaleni no hluvukisa ku hambana eka swiyimo hinkwaswo. Ku hambana ka swipfuno leswi nga tirhisiwaka, tinxaka to hambana ta vatirhi lava pfunetaka eka CBNRM, na swipfuno swo hambana swa miholo ya mindyangu swi pfuna vaaki ku tolovela. Timhaka leti nakambe ti va pfuna ku tlhela va humelela endzhaku ka xiyimo xa tipolitiki lexi nga languteriwangiki, ku cinca ka vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke na ikhonomi hikwalaho ko va va nga vekangi tshemba ra vona eka swilo swo karhi.
Fambisa no langutela swipfuno swa ntumbuluko hi vukheta. ?Xihlovo xa swipfuno swa ntumbuluko? i xiphemu xa nkoka xa CBNRM. Loko xihlovo lexi xi onhiwa, a ka ha ri na ku hlawula ko nghenelela eka CBNRM. Kuma mahungu lama tshembekeke hi tindlela ta matirhiselo ya swipfuno h.l. leswi tirhisiwaka, swi tirhisiwa ku endla yini, i mani a swi tirhisaka, ku tirhisiwa swo tanihi kwihi naswona swi tala ku tirhisiwa njhani na vuswikoti bya swimakiwa swa vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke loko ku nga si endliwa mintwanano ya ximfumo. Vekisa xiphemu xo twisiseka ni lexi faneleke xa mimpindzulo yin?wana ni yin?wana eka mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko. Ntokoto wu kombisile leswaku ku ringana 10 ku fika 20 % wa mimpindzulo yi tala ku va yi ringanile. Ntsengo wa xiviri wu ta lawuriwa hi swiyimo.
Vumbani nhlangano wa le kusuhi. Ku kota ku tiyisisa vutwisisi bya kahle bya vun?winyi bya le kusuhi, nhlangano wa mafambiselo ya le kusuhi wu fanele ku endla vulawuri no endla swiboho. Tirhisani minhlangano leyi nga kona hi laha swi nga kotekaka hi kona ematshan?wini yo tumbuluxa yintshwa. Endlani swiboho leswi nga ni vutivi hi mayelana ni leswi naswona mi nga languteli ehansi swikongomelo swa CBNRM loko ku laveka minhlangano yintshwa. Nhlangano lowu wu ta lava nseketelo wa kahle na vuleteri lebyi faneleke ku yisa emahlweni mintirho leyi. Wu ta lava ku ya emahlweni wu hluvukisiwa. Tiva leswaku ku akiwa ka vuswikoti i endlelo ra nkarhi wo leha.
Tiyisisa leswaku CBNRM yi humesa swipfuno swa xiviri, sweswi ni le nkarhini lowu taka eka vanhu va le kusuhi. Tiyisisa leswaku swipfuno swo kongoma swa vanhu va le kusuhi swi fambelana kahle ni tihakelo ta le kusuhi to hlayisa no fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Vanhu va le kusuhi va tshama va gingirika naswona misava ya kayivela. A va nge tirhisi nkarhi, misava na swipfuno swa vona eka CBNRM ehandle ka loko ku ri na swipfuno swo yelana leswi nga erivaleni no kongoma. Tiyisisa leswaku ku na makete ya swimakiwa leswi makiwaka kumbe mintirho leyi endliwaka yo huma eka CBNRM. Hluvukisani pulani ya ntirho leyi nga erivaleni ya phurojeke. Pulani leyi yi fanele ku tlhela yi vulavula hi swivutiso swa mimpimo ya nkoka, na ku fambelana kumbe tinguva ta mphakelo.
Langutela ku hambana lokukulu eka xiyimo xin?wana ni xin?wana, fambisa xiyimo xin?wana ni xin?wana hi ndlela ya xona xi ri xoxe. Tumbuluxani milawu ya le kusuhi, tikhodi ta matikhomelo na ?tindlela ta ntirho? hi ku ya emahlweni mi dyondza no tekelela. Tivani tipholisi ta rixaka, swifundzhankulu na ta le kusuhi na tindlelano swi tirhisa hi ndlela leyi vuyerisaka. A ku na xiletelo xa CBNRM. Tirhisani tidyondzo leti mi ti dyondzeke eka mintokoto ya nkarhi lowu hundzeke no swi kambela hi minkarhi hinkwayo.
Tsalani kungu ra mafambiselo. Sungulani hi leswi olovaka, kungu leri hluvukisiweke ekusuhi, ntlawa wa milawu, kumbe vumbiwa, kumbe ku engetela eka rona. Kumani switsundzuxo swo huma eka vativi kambe mi tiyisisa leswaku kungu ri fikelela swilaveko swa le kusuhi.
Tirhisani vakondleteri lava nga ni vuswikoti na vaseketeri van?wana na vutsundzuxi lava mi va tshembaka hi ku hetiseka. Xikongomelo-nkulu i xo va migingiriko ya CBNRM yi hlayiseka ehandle ka nkondletelo wa le handle, kambe leswi swi nga teka nkarhi wo leha. Eka swiyimo swin?wana, mintirho ya vativi swo fana ni swikhenso yi nga endliwa hi mutirhisani wa le handle. Leswi swa humelela eka swiyimo swo tala swa mabindzu.
Tiyisisa leswaku vanhu lava faneleke va nghenelela eka CBNRM. Katsani vanhu lava nga na swikili, lava hisekaka no va ni ntwela-vusiwana lava kotaka ku tirhisana ni van?wana. Mutirhi un?wana ni un?wana vaaki, vangheneleri va mfumo, vaseketeri va fanele ku thola ?nghwazi? leyi tiyimiseleke eka ntirho lowukulu wun?wana ni wun?wana kumbe goza. Engetelani vuswikoti bya vurhangeri hi ku nyika vanhu lava nga riki na ntokoto vutihlamuleri no va nyika nseketelo lowu ringaneke no va letela.
Langutela ntlimbo na ku lwela vurhangeri, kutani mi swi pulanela swi nga si humelela. Ku lwela vurhangeri bya le kusuhi swi tala ku va kona xikan?we-kan?we loko ku ri na swipfuno, naswona vaaki a va tali ku va xilo xin?we. Herisani ntlimbo wa ha sungula.
) Vumbani vuxaka swin?we na vahoxi va xandla va le handle no tirha hi matimba ku endla leswaku va tshama va ri kona. Tirhani na minhlangano yin?wana ya mfumo na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo no va pfumelela ku pfuneta. Tiyisisani leswaku na vona va vuyeriwa eku tirhisaneni na n?wina, kambe mi tiva leswaku leswi swi nga vanga swiphiqo swintshwa. Loko ku ri na vahoxi va xandla va le handle (vahoxi va xandla van?wana eka timhaka ta nkoka ta nongonoko swo fana na swipfuno swa ntshovelo, tirhisanani na vona ku fambisa no kambela migingiriko ya vona.
Endlani mpimanyeto lowu twisisekaka. Ku laveka nkarhi wo engetela na mali ku nghenelela na ntirhisano. Mafambiselo ya nhlanganelo ya durha ngopfu, ya teka nkarhi wo leha ku tlula mafambiselo ya ntolovelo, kambe ya va kahle enkarhini wo leha. Xipfuno xa nkoka xa mafambiselo ya nhlanganelo xi nyika mavonele yo hambana no pfuneta eku hlanganisiweni ka timhaka to hambana ta CBNRM.
Va ni erivaleni no tshembeka. Tirhisa nkarhi wo leha eka minkanerisano no ringeta ku sivela minkwetlembetano. Kambe u nga voyameli tlhelo rin?we eka mintlawa leyi nga ni ntsakelo. Vulavula hi swikongomelo swa wena, tipulani na tindlelaminkarhi yo tala na hi ndlela leyi twisisekaka eka vanhu hinkwavo eku sunguleni. Khutaza ku tshunxeka, ku vutisa swivutiso na minjhekanjhekisano hi minkarhi hinkwayo. Tiyisisa leswaku mahungu yo huma eka mintlawa hinkwayo ya katsiwa eka mapulanelo ya vumundzuku.
Milawu ya khume-nharhu ya ntirho ya vaendli va pholisi
Endlani leswaku endlelo ra pholisi ri va leri katsaka, leri fambelanaka no hundzuluxeka. Katsani vaaki eku sunguleni eka nhluvukiso wa pholisi. Tikarhateleni ku nghenisa vutivi lebyi tiyisisiweke bya le kusuhi na lebyi nga bya ndhavuko eka tipholisi laha swi faneleke. Tipholisi ti fanele ku fambelana hi ku olova no antswisiwa hi ku ya hi ntokoto.
Maphepha ya pholisi ya fanele ku twisiseka hi ku olova no kumeka hi ku olova. Endlani swilo swa nkoka swi olova. Papalatani theminoloji na swilo swo tika.
Endlani tipholisi to anama ta rixaka na swifundzhankulu ni leti tsemakanyaka leti nyikaka masungulo lama ku nga endliwaka milawu ya le kusuhi eka tona. Hlanganisa tipholisi ta le kusuhi eka endlelo ra IDP no katsa varhangeri va le kusuhi. Varhangeri va le kusuhi na endlelo ra IDP swi nyika masungulo ya ku hlanganisiwa ka xiyimo xa le kusuhi. Endzhaku ka leswi siyani xivandla xa vanhu va le kusuhi leswaku va kota ku endla swinawana swa vona hi ku tirhisa vutivi bya le kusuhi na mintolovelo.
Va na ni xikongomelo xo hetelela mi nyiketa matimba eka vatirhisi va swipfuno hi voxe, endzhaku ka loko va kume vuleteri lebyi faneleke na swikili. Nyikani vanhu vuhlayiseki bya nkarhi wo leha na timfanelo ta swipfuno na misava. Vanhu va fanele ku tiva laha va nga yima kona na leswi va nga ta vuyeriwa hi swona loko va nga si tirhisa nkarhi na mali ya vona eka mafambiselo ya swipfuno swa vona.
Katsani vatirhi va le kusuhi hinkwavo lava nga kucetelaka endlelo kumbe lava khumbekaka hi endlelo. Amukelani ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko etindhawini leti byi nga na nkucetelo.
Ndzawulo yin?wana ni yin?wana yi fanele ku kambela ku landzeleriwa ka milawu, tipholisi na mintwanano ya le kusuhi. Ti fanele nakambe ti kambela kahle ntirho wa vatirhela-mfumo va ndzawulo.
Tipholisi ti fanele ku tirhisiwa. Mindziho na swikhiri swin?wana swi fanele ku ya swi tikisiwa loko ku tluriwa milawu. Pfumelela vatirhela-mfumo va le ka xiyimo xa le hansi ku tirhisa mavonele ya vona loko va tirhisa nawu. Amukela leswaku xiyimo xin?wana ni xin?wana xi hambanile ni swin?wana.
Vumbani swipimelo leswi nga erivaleni swa vanhu va le kusuhi loko va nga si nyikiwa matimba yo fambisa swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi katsa: ku va ni mafambiselo lama hlawuriweke; ku tumbuluxa nhlangano lowu nga enawini wo fana na Thirasiti, Nhlangano wa Rifuwo ro Toloveleka kumbe khampani ya Xiyenge xa 21; ku kombisa xiyimo xa vuswikoti xa minimamu; ku va ni sisiteme yo kambela. Ku nyika nkarhi eka nseketelo wa xithekiniki wa le handle ku pfuneta vaaki ku tumbuluxa leswi.
Ku aka vuswikoti. Ku tumbuluxa nkwama wa vuleteri wa CBNRM, lowu nga ta tshama wu hluvukisa swikili swa vatirhisi va le kusuhi ku fambisa swipfuno swa vona na swa vatirhi van?wana va le kusuhi ku katsa na vulawuri bya masipala leswaku byi va xiphemu xa endlelo.
Herisa swiphiqo exikarhi ka tihofisi ta vuyimeri, kumbe ku tumbuluxa swintshunxo swo ololoxa swiphiqo leswi. Hofisi ya vuyimeri yin?wana ni yin?wana yi fanele ku hlamusela ntirho wa yona eka matirhiselo ya misava lama hlanganisiweke, no veka erivaleni leswaku yi ta tirha njhani ntirho wa yona. Tihofisi ta vuyimeri ti fanele ku tumbuluxa mintirho yo hlawuleka ya CBNRM eka swiyimo swo hambana, no nyika vuleteri lebyi faneleke na timali to endla leswi. Mintlawa ya ntirho leyi tsemakanyaka tihofisi ta vuyimeri ta CBNRM yi fanele ku tumbuluxiwa eka swiyimo swa rixaka na swiyimo swa swifundzhankulu.
Ku kuma mahungu lama faneleke loko ku nga si sayiniwa mintwanano ya ximfumo. Mintwanano yo koteka ka vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke na ikhonomi ko avelana swipfuno, mafambiselo ya nhlanganelo, na ku rhurhisiwa ka misava na rifuwo rin?wana swi fanele ku va leswi nga kanakaniseki.
Endla swi olova ku va vaaki va kuma swipfuno swa timali eka CBNRM. Swikombiso swi katsa: ku pfumelela ku rhurhisiwa ka rifuwo leri xavisekaka ku ya eka vaaki; ku pfumelela tiphemiti kumbe tilayisense leswaku ti xaviseriwa vanhu van?wana swo fana na mutirhisani wa xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo, ehansi ka swipimelo swo karhi; ku olovisa swinawana swa timali swa mintlawa yin?wana ngopfu-ngopfu mintlawa leyi nga tiveki kahle ku vulavula ririmi ra Xinghezi.
Tiyisisa leswaku vanhu va kuma swipfuno swin?wana swo kala swi nga ri swa timali swo fana na: nseketelo na vusirheleri bya nawu bya mimfumo eka minxungeto ya le handle; swa xithekiniki, swa timali na nseketelo wa tipolitiki eka migingiriko ya mafambiselo ya vanhu va le kusuhi, ku va pfuna ku fambisa tindhawu ta vona na swipfuno swa vona kahle; mintirho ya vukondleteri; ku kuma swikweleti na timali tin?wana; ku pfuneta hi mintwanano yo kanerisana swin?we na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo.
SWIPFUNO NA TIBUKU TIN?WANA TO HLAYA
Castro, A. P. & Nielson, E.. Vanhu va Ndhavuko na mafambiselo ya ntirhisano: minkhumbo ya mafambiselo ya minkwetlembetano. Sayense ya swa Mbangu na Pholisi ya 4: 229-239.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla . Endlelo ro Kambela Nawu wa Mati wa Afrika Dzonga: Dyondzo na ntolovelo wa Mafambiselo ya Nhlengelo wa mati leswi Hlanganisiweke: Minkhumbo ya Mfambiselo ya Swipfuno swa Mati eAfrika Dzonga. WRC xiviko xa No. TT 81/96.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla . Rimba ra nongonoko wa PFM wa Hofisi ya: Mafambiselo ya Swihlahla swa Ndhavuko. Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla, Pretoria.
Ndzawulo ya Timhaka ta mati ni Swihlahla na WRC . Mafambiselo ya Nhlengelo wa Mati eAfrika Dzonga: Ku hundzuluxa Pholisi ku va Matirhelo. Xiviko xa mbuyelo wa simpoziyamu na tinhlengetano ta tidyondzo leti veke kona hi siku ra 15 na 16 Nyenyenyani 2000. WISA, DWAF, WRC.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H.. Ku tiyisiwa ka Mafambiselo ya Tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke ta Ntirhisano: Tidyondzo to Huma eka ntlimbo wa Mbangu na ku Cinca ka Tipolitiki eAfrika Dzonga. Jenali ya Nhlangano wa Vuhosi wa le New Zealand 31: 831 ? 844.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, 2001. Swiletelo swa ku hlanganisiwa ka mapulanelo ya mbangu eka ku hundzuluxiwa ka misava na nhluvukiso wa misava. Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, 2001. Pholisi yo hlanganisiwa ka mapulanelo ya mbangu eka endlelo ro hundzuluxiwa ka misava. Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga, Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla . Swiletelo swa Ntolovelo swa ku Nghenelela ka Vaaki, Pretoria.
Riphabliki ra Afrika Dzonga . Nawu wa mati wa Rixaka, Nawu wa No 36 wa 1998. Pretoria.
Sandwith, T.. Minongonoko ya Nhlayiso ya Vaaki: Ku ya eka nhluvukiso wa pholisi yintshwa na xitirateji. Ntirho wa Nhlayiso wa Ntumbuluko wa KwaZulu-Natal.
Shackleton, S.. Mimpimo ya Ntolovelo yo Pimanisa ku Hlayiseka ka Rifuwo ra Ntumbuluko/Tindlela ta Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko leti Simekiweke eka Vaaki. Ku endliwa kambe ka rimba ra valavisisi na vatirhi. Ku avanyisiwa ka Mati, Mbangu na Thekinoloji ya Swihlahla, CSIR, Pretoria.
Shackleton, S., Campbell, B., Wollenberg, E., Edmunds, D.. Ku herisiwa na Mafambiselo ya Swipfuno swa Ntumbuluko lama Simekiweke eka Vaaki: Ku tumbuluxa Xivandla xa vanhu va le Kusuhi leswaku va Nghenelela no Pfuneka? Mavonele ya Swipfuno swa Ntumbuluko ya ODI, 76. Vandla ra Nhluvukiso ra le Ndzhandzeni wa malwandle, London.
Turner, S., Collins S. & Baumgart J.. Mafambiselo ya swipfuno swa ntumbuluko lama simekiweke eka vaaki: Mintokoto na tidyondzo leti hlanganisaka vaaki eka matirhiselo lama hlayisekeke ya swipfuno eka swiyimo swo hambana swa mahanyelo, swa ikhonomi na vuxaka bya ntumbuluko na leswi swi wu rhendzeleke eAfrika Dzonga. Xiviko xa Ndzavisiso xa PLAAS N? 11, Mhawuri 2002. Yunivhesiti ya Western Cape, Cape Town.
Twyman, C.. Ku tirhisiwa ka swipfuno swa ntumbuluko na vutomi bya Mafambiselo ya Tindhawu ta Makhwati eBotswana. Ntivo-misava lowu Tirhisekaka 21 : 45-68.
Xitandzhaku xa 1. Ndlela leyi CBNRM yi ?tirhaka? hi yona
Ndlela leyi CBNRM yi ?tirhaka? hi yona, na swilo swa nkoka swi nga olovisiwa eka dayagiramu (Xifaniso xa 1).
Swilo swa masungulo swa nkoka swa CBNRM i tivuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke na vanhu (Bokisi ra I eka Xifaniso xa 1). Swilo swin?wana swa masungulo i: minhlangano ya le kusuhi (h.l. tikhodi ta matikhomelo, milawu); swikili na vuswikoti byo angarhela bya vatirhi hinkwavo lava nga ta va xiphemu xa CBNRM; na switirho swa nkoka na switirhisiwa leswi nga ta tirhisiwa ?ku endla ntirho?. Lawa hi wona mavonele eka CBNRM, lama tirhisiwaka eka maendlelo ya CBNRM.
Maendlelelo ya CBNRM ya kuceteriwa hi timhaka tinharhu: swiendelko swa le handle (?swilo leswi humelelaka ehandle?) swo fana na tindhambi, madyandza na swihlamariso swa tipolitiki (Bokisi ra II eka Xifaniso xa 1); ku nghenelela ka le handle swo fana na tipholisi, timali to nyikela, minkanerisano na ku landzeleriwa ka nawu (Bokisi ra IV eka Xifaniso xa 1); na migingiriko ya mafambiselo ya le kusuhi na tindlela? swilo leswi vanhu va le kusuhi va swi endlaka hi swipfuno swa ntumbuluko (Bokisi ra III eka Xifaniso xa 1).
Mintshovelo (?swilo leswi humesiwaka?) eka CBNRM xik. rifuwo, vuhlayiseki lebyikulu bya swipfuno, dyondzo yo antswa, ku nyikiwa matimba, vutomi byo antswa na nxiximo wa vuxaka exikarhi ka mbangu na leswi wu rhendzeleke yo antswa (Bokisi ra V eka Xifaniso xa 1). Swiphemu leswi swo hambana swa tirhisana minkarhi hinkwayo. Vuswikoti no tsandzeka ka swona, mintalo na minkoka swi tala ku hambana. Hikwalaho ka leswi, mintshovelo yi tala ku tshama yi ri ku cinceni. Ku humelela eka CBNRM a swi tali ku tshama eka xiyimo xin?we kumbe ndlela leyi nga hundzukeki.
Vakondleteri, vanyikeri va timali, vanhu va le kusuhi na vaendli va pholisi va nga kucetela swikumiwa swa CBNRM hi ku tirhisa ku nghenelela na magoza ya mafambiselo na switirateji. Kambe swo tala swa leswi humelelaka eka CBNRM a swi tali ku lawuriwa hi vatirhi va le kusuhi (swiendleko swa le handle eka Bokisi ra II). Swiletelo leswi swi na xikongomelo xo pfuneta vatirhi va CBNRM (vaaki, vakondleteri na vaendli va pholisi) ku pfuneka hi timhaka leti ta CBNRM leti va nga ti kucetelaka no fambisana na swiendleko swa le handle leswi va nga ni nkucetelo wutsongo kumbe va nga riki na wona eka swona.
Tanihi leswi ku nga ni timhaka to tala ni vatirhi vo tala eka maendlelo yo tala ya CBNRM, ku na vuswikoti lebyikulu byo va swilo swi nga fambi kahle. Xin?wana xa swikongomelonkulu swa swiletelo leswi i ku pfuna vatirhi ku tiva swihlovo swa swiphiqo, ku pulana ku papalata swiphiqo no ololoxa swin?wana swa swona leswi nga humelelaka.
Mavonele Endlelo Mimbuyelo
Xifaniso xa 2. Dayagiramu ya ndlela leyi CBNRM yi 'tirhaka' hi yona
Swiletelo swa CBNRM Mawuwani 2003 ? Pheji 34
